Book Title: Pragnapanasutram Part 02
Author(s): Ghasilal Maharaj
Publisher: A B Shwetambar Sthanakwasi Jain Shastroddhar Samiti
Catalog link: https://jainqq.org/explore/009339/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ A NANAMATA MAINA 5 jainAcArya-jainadharmadivAkara-pUjyazrI-ghAsIlAlajI-mahArAjaviracitayA prameyavodhinyAkhyayA vyAkhyayA samalaGkataM hindI-gurjara-bhASA'nuvAdasahitam ||shrii-prjnyaapnaasuutrm // (dvitIyo bhAgaH) niyojakaH saMskRta-prAkRtajJa-jainAgamaniSNAta-priyavyAkhyAni paNDitamuni-zrIkanhaiyAlAlajI-mahArAjaH prakAzakaH vaDhavANazaheranivAsi-zreSThizrImaNIlAla popaTalAla vorA pradatta-dravyasAhAyyena a0 bhA0 zve0 sthA0 jainazAstroddhArasamitipramukhaH zreSThi-zrIzAntilAla maGgaladAsabhAI-mahodayaH mu0 rAjakoTa prathama-AvRtti prati 1200 vora-saMvat 2500 vikrama saMvat 2032 IsavIsan mUlyam-rU0 40-00 ACOPYoPoorno ma BAN PHA SAMVAUR> Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ maLavAnuM ThekANuM: zrI a. bhA. , sthAnakavAsI jainazAstroddhAra samiti, hai. gaThiyA kA saDITa, (saurASTra) Published by: Shri Akhil Bharat S. S. Jain Shastroddhara Samiti, Garedia Kuva Road, RAJKOT, (Saurashtra), W. Ry, India. ye nAma kecidiha naH prathayantyavajJAM, jAnanti te kimapi tAn prati naipa ytnH| utpatsyate'sti mama ko'pi samAnadharmA, kAlohyayaM niravadhivipulA ca pRthvI // 1 // Wan harigItacchandaH karate avajJA jo hamArI yatna nA unake liye| jo jAnate haiM tattva kucha phira yatna nA unake liye // janamegA mujhasA vyakti koDa tattva isase pAyagA / hai kAla niravadhi vipulapRthvI dhyAna meM yaha lAyagA // 1 // bhUkhya 3. 40-00 prathama AvRtti prata 1200 vIra saMvat 2500 vikrama saMvat 2032 isavIsana 175 mudra: maNilAla chaganalAla zAha navaprabhAta prinTIMga presa, ghIkAMTA roDa, amadAvAda, Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIyuta maNIlAla pipaTalAla vorAne saMkSipta paricaya vaDhavANa zaheramAM zrAvaka dharmaparAyaNa pipaTalAla jecaMdabhAI nAmanA eke suzrAvaka vaNika gRhastha rahetA hatAM jeo sadA jainadharmamAM aTala zraddhA yukta banI vaNikavRttithI (vyApArathI) pitAnA kuTuMbanI AjIvikA calAvatA hatA. temanA dharmapatnie saMvata 1991 nA jeTha suda 8 nA divase eka putraratnane janma Ape jemanuM nAma maNIlAla rAkhavAmAM AvyuM pipaTalAlabhAIne A putra temanuM cothuM sa tAna ane bIjA putra hatA. maNIlAlabhAInA pitAzrIe temane nAnapaNathI ja jainadharmamAM zraddhAvAna banavAnI preraNA ApI temane bI. e. sudhI abhyAsa karAvI sugya banAvyA. yogya umare pahoMcatAM saMvata 1977 nA mahA mAsamAM baTAdanA pANI kuLabhUSaNa ThAkarazIbhAInI supuvi raMbhAbahena sAthe temanA lagna karavAmAM AvyA, maNIlAlabhAInamAM pitAnA mAtapitAnA ucca dhArmika saMskAra bALavayathI ja otapreta thayelA tethI teo sAdhu sAdhvI munirAje pAsethI vyA khyAna vANuM sAMbhaLatA ane A uttama satsaMganA pratApathI teo niHsaMtAna hevA chatAM kevaLa aDatAlIsa varSanI vayamAM ja teoe zrAvakanA vratomAM uttama evuM cothuM vrata (brahmacarya vrata)ne aMgIkAra karI kALajIpUrvaka te vratanA pAlanapA tatpara rahe che. teoe dhArmika abhyAsamAM paNa pitAne abhyAsa AgaLa vadhArI zrI dazavaikAlikasUtra tathA uttarAdhyayanasUtra kaThastha karela che. ane pratidina paDhie tenI sajajAya kare che. A uttama vAMcana tathA dharmArAdhananA pratApe teozrIne paMdareka varSa pahelAM munidIkSA dhAraNa karavAnA utkaTa bhAva thayelA paraMtu keTalAka kauTumbika kAraNasara tema thaI zakela nathI. te paNa teoe ghate agIkAra karelA ja che. temaja dararoja cAra ke pAMca sAmAyika avicchinna paNe kare che. temanI A pravRttimAM temanA dharmaparAyaNa patni taraphathI paNa pretsAhana tathA sAthe maLatA rahevAthI temanI dharma parAyaNatA vizeSa rIte dIpI uThe che. temanA dharmapatni raMbhAbahena paNa dararoja 6-7 sAmAyika kare che. teoe dazavaikAlika tathA utarAdhyayana sUtranA keTalAka adhyayane kaMThastha paNa karelA che. teo paNa dIkSA svIkAravAnA bhAva sAthe tatpara thayelA paraMtu maNibhAIne rokANuthI temane paNa te mATe thaMbhI javuM paDyuM. Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ maNIbhAI chelA pistALIsa varSathI amadAvAdamAM ja rahe che. hAla teo nivRtti parAyaNa jIvana gujAre che. zAstroddhAraka pU. pA. AcArya mahArAjazrI ghAmalAlajI ma. sA.nA samAgamamAM paNa teo anekavAra Avela ane temanA sadupadezano lAbha meLavela jethI teonA tarapha temanI ghaNI zraddhAbhakti hatI ane che. - teozrInA A zAhAranA kAryane pite varSothI temanA prakAzane jue che ane teno lAbha le che. jethI karIne temanA prakAzane pratye ukTabhAvanA peidA thaI ke A samAjanA rakSaNa mATe A sAhitya anupama ane AdaraNIya che. AcAryazrI AvI ativRddha avasthAmAM hovA chatAM paNa jIvanaparyata AvI avirata zrama lIdhela che. to te mATe ApaNe paNa A kAryamAM sahAyaka banavuM ja joIe. kAraNa kSamArganuM A eka divya sAdhana che, Ama vicArI teoe samitine vakhatovakhata madada karI che, ane A sUtranA prakAzana mATe teozrIe rU. 5001) pAMca hajAra ekanI udAratAbharI sahAya karela che. ane bhaviSyamAM paNa A kAryane pAra UtAravA temanI sahAyatAne pravAha cAlu rAkhaze. eja AzA. maMtrIo, zrI a. bhA. sthA. jaina zAstradhAra samiti, Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ' : dora * * * * ST" A 1 :: - * zrImAna zeTha zrI maNIlAla popaTalAlabhAI verA amadAvAda Page #6 -------------------------------------------------------------------------- Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdyamurabbIzrIo zeTha zrI zAMtilAla maMgaLadAsabhAI amadAvAda (sva.) zeThazrI zAmajIbhAI velajIbhAI * vIrANuM-rAjakoTa Fche ke je te * * * * * che ? * * * E :* * * zeTha zrI popaTalAla mAvajIbhAI mahetA (sva.) zeThazrI chaganalAla zAmaLadAsa bhAvasAra-amadAvAda, * zeThazrI rAmajIbhAI zAmajIbhAI varaje veTesa-ATAnI virAjavaM tA. ra1 vIrANuM-rAjakeTa, ubhelA-suputra ci, mahetAvacandajI sA. nAnA-anilakumAra jaina doyattA dilhI Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AmurabbIzrIo 'ka R pAlanapuravAlA koThArI amulakhacaMda malakacaMda bhAnubhAI kezavalAla bhaNasAlI pAlanapura-muMbaI A *. - 1 *'.. 1 . E. ' ka '' / - - * * zeTha zrI merudAnajo agaracaMdajI zeThiyA bIkAnera bhegIlAla chaganalAla bhAvasAra sarasapura-amadAvAda 7 -- :: T : 4 . - * A che zrImAna hAnI dukAdoDhAnI jhaverI-dehalI zeTha zrI lakSmIcaMdajI jasakaraNajI jhaverI pAlanapura Page #9 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AghamurabbIzrIo - - - - (sva) zrI harakhacaMda kAlIdAsa vAriA sva. zeThazrI jIvarAjabhAI mUlacaMdabhAI bhAvaha. dhrAMgadhrA che ke (sva) zeThazrI dinezabhAi kAMtilAla zAha amadAvAda, (sva.) zeTha raMgajIbhAI mohanalAla zAha amadAvAda, * : '.. . ka ka kAe ya che. '' zeThazrI jesiMgabhAI pAcAlAlabhAI amadAvAda sva. zeThazrI AtmArAma mANekalAla amadAvAda Page #10 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1 pannAlAlajI chogamalajI pArakha amalanera nagarapAlikAdhyakSa bAbA nAmanA sAcA AdyamuravvIzrIo L zrI vrajalAla durlabhajIbhAI pArekha rAjakAya. rozrI maNIlAla jebhAi pAlanapuravALA zrImAn zeTha lAlAjI kapUracandajI nAhaTA, mu. dehalI koThArI haragAvida jecadabhAI rAjakAya. ' zrImAn lAlAjI pannAlalajI nAhaTA saparivAra dillI Page #11 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdhamurabbIzrIe paTela DosAbhAI gopAladAsa mu. sANaMda (jI. amadAvAda) 1 amIcaMdabhAI tathA 2 gIravabhAI bATaviyA mu. beMgalora A '' madrAsavAlA svargastha nyAyamUti ratIlAlabhAI bhAyacaMdabhAI mahetA zAhajI zrI moDIlAlajI galunDiyA muH udayapura 4 ' - '' sva. zeTha mANekacaMda nemacaMda mu. mAMgarela amalanera pArakha chogamalajI mulatAnamalajI * phora ghunAthamaDhI, ra vApurAnI ,, pannAlAlajI, zeTha suganacaMdajI Page #12 -------------------------------------------------------------------------- ________________ --------AdyamurabbIzrIo zrImAn zeTha dhanarAjajI pannAlAlajI zrImAn zeTha kAnuMgA dhiMgaDamalajo amadAvAda jAMgaDA, mu. jAlanA (mahArASTra) ... / 11 zeTha zrI mizrIlAlajI lAlacaMdajI sA. luNiyA : prabhusamA bhRtamA | tathA zeThazrI jevaMtarAjajI amadAvAda rAjakeTa arI 2sA bhAsa bhatA madrAsa sva. zrImAn zeThazrI mukanacaMdajIsA vAliyA pAlI mAravADa Page #13 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AghamurabbIzrIo sva. zrI Rela manA5ya zAla sva. zeTha zrI tArAcaMdajI sAheba gelaDA mAta. madrAsa. ma zeTha zrI cImanalAlajI RkhabhacaMdajI ajItavAle (saparivAra) zeTha zrI kIzanalAlajI phulacaMdajo luNiyA veMgaloravAle pacce beThelA-moTAbhAi zrImAn mUlacaMdajI javAhIralAlajI varaDiyA pAjumA beThelA-bhAI mizrIlAlajI varaDiyA umelA-bhAI pUnamacaMdajI varaDiyA zrImAn zeThazrI khIMvarAjajI sA. coraDiyA mu0 madrAsa Page #14 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdyamuravvIzrIo ke ( -, 1, ??? * (sva) zeThazrI dhArazIbhAI jIvaNalAla bArasI zrImAna zeTha jagajIvanabhAI ratanazIbhAI bagaDiyA, mu. dAmanagara (13 mAnavaMtA Adya murabbI zeTha zrI mANekalAlabhAI amulakhabhAI mahetA ghATakopara-mu baI zrI vinodakumAra * virANI * - --- - * * rAjakeTa jAma * *** zeThazrI devacaMdabhAI phelAlabhAI, sva, sudhIrabhAI jayaMtIlAla jhaverI valANa-surata muMbaI Page #15 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kramAMka For 2014 prajJApanAsUtra bhAga dUsare kI viSayAnukramaNikA viSaya pRSThAMka tIsarA padadizAkeanupAta se alpavahutva kA kathana 1-8 vizeSa prakAra ke jIvoM kA alpabahutvakathana 8-47 gatidvArako lekara alpa bahutvakA kathana 47-53 sendriyajIvoM kA nirUpaNa 53-71 kAyadvAra kA nirUpaNa 71-92 sUkSma evaM vAdarakAyakA nirUpaNa 92-115 bAdara jIvoM ke alpa bahutva kA kathana 116-147 sUkSma evaM vAdara jIvoM ke alpabahutva kathana 147-169 sUkSmavAdara pRthvikAyikAdijIvoM ke alpa bahutva kA kathana 169-190 lezyAvAle evaM vinAlezyAvAle jIvoM ke ____ alpavahutva kA kathana 191-204 samyagadRSTi evaM mithyAdRSTivAle jIvoM ke ____ alpavahutva kA kathana 204-206 jJAnI evaM ajJAnI jIvoM ke aNpabahutva kA kathana 206-214 saMyata evaM asaMyatajIvoM ke alpavahutva kA kathana 214-220 upayogavAle jIvoM ke alpavahutva kA kathana 220-221 AhAraka anAhAraka jIvoM ke alpavahutva kA kathana 221-223 bhASaka, abhASaka evaM parItAparIta jIvoM ke alpa bahutva kA kathana 223-231 sUkSma evaM vAdarAdi evaM saMjJI asaMjJI jIvoM kA alpavahutva 231-233 bhavyAbhavyAdi kA svarUpa 233-235 dharmAdharmAstikAya jIvoM ke alpa vahutvakA nirUpaNa 235-258 jIva evaM pudgala ke alpa bahutva kA kathana 258-263 kSetrAnusAra jIva pudgaloM kA nirUpaNa 263-266 kSetrAnusAra nairayikoM ke alpabahula kA vicAra 267-285 bhavanapati devoM ke alpa vahutva kA nirUpaNa 286-309 kSetrAnusAra dvIndriyAdikA alpavahutva 309-325 Page #16 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 26 kSetrAnusAra paMcendriyAdikA alpavahutya 325-332 kSetrAnusAra pRthvikAyAdikA alpavahutva 333-354 , trasakAyikAdikA alpavahutva 354-359 vandhadvArAnusAra alpabahutvakA kathana 359-369 pudgaladvArAnusAra alpabahutvakA kathana 369-380 paramANupudgaloM ke alpavahutyakA kathana 381-402 mahAdaNDakAnusAra sarvajIvoM ke alpa bahutvakA kathana 402-437 caturtha pada nairayikoM kI sthiti kA nirUpaNa 438-448 deva deviyoM kI sthitikA nirUpaNa 449-461 pRthvikAya Adi kI sthitikA nirUpaNa 462-476 paMcendriyatiryagyonikoM kI sthitikA nirUpaNa 476-492 manuSyoM kI sthitikA nirUpaNa 492-494 vAnavyantara jyotiSkadevoM ko sthitikA nirUpaNa 495-496 jyotiSkadevoM kI sthiti kA kathana 496-508 vaimAnika devoM kI sthiti kA nirUpaNa 508-526 graiveyakadevoM kI sthiti kA nirUpaNa 527-537 pAMcavAM paryAyapada paryAyake bhedoM kA nirUpaNa ' 539-545 nairayikAdikoM ke paryAyakA nirUpaNa 572-581 yamurakumAroM ke paryAyakA nirUpaNa 572-581 pRthvIkAyikoM ke paryAyakA nirUpaNa 581-602 dvIndriyAdikoM ke paryAyakA nirUpaNa 602-616 jaghanya avagAhanAbAle nairayikoM ke paryAyakA nirUpaNa 616-660 jaghanya navagAhanAvAle yamurakumAroM ke paryAyakA nirUpaNa 660-667 jaghanya avagAhanAvAle pRthvikaayaadike| paryAya kA nirUpaNa 667-688 jaghanya avagAhanAvAle dvIndriya ke paryAya kA nirUpaNa 688-708 jaghanya avagAhanAvAle paJcendriya tiryagyonikoM ke pAyakA nirUpaNa 709-738 jaghanya avagAhanAvAle manuSyoM ke paryAyakA nirUpaga 738-773 41 25 47 48 Page #17 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ajIvoM ke paryAyakA nirUpaNa 774-781 paramANu pudgalake paryAyakA nirUpaNa 781-822 dvi pradezI pudgalake paryAyakA nirUpaNa 823-863 jaghagyaguNakAlAdi pudgalake paryAyakA nirUpaNa 863-906 sAmAnya skaMdhake paryAyakA nirUpaNa 906-928 chaTThApada adhikAra viSayako dikhAnevAlI saMgrahiNI gAthA 929-931 upapAta evaM udvartanA kA nirUpaNa 931-941 viSeSa upapAtakA nirUpaNa 941-968 viSeSa udvartanA kA kathana 968-970 sAntara nirantara upapAta dvArakA nirUpaNa 971-984 nairayikAdikoM ke ekasamaya se upapAtakA nirUpaNa 985-1016 uraparisAdi ke ekasamaya se upapAtakA nirUpaNa 1017-1052 asurakumAroM ke upapAtakA nirUpaNa 1052-1075 paMcendriya tiryagyonikAdikoM ke upapAtakA nirUpaNa 1075-1089 vaimAnika devoM ke upapAtakA nirUpaNa 1089-1106 nairayikoMke udvartanAkA nirUpaNa 1106-1111 asurakumArAdi ke udvartanA kA nirUpaNa 1111-1122 tiryagyonikAdi ke udvartanA kA nirUpaNa 1122-1136 nairayikoM ke parabhavikAyuSyakA nirUpaNa 1136-1948 AyubandhakA nirUpaNa 1148-1962 6 // smaapt|| Page #18 -------------------------------------------------------------------------- Page #19 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // zrI vItarAgAya nmH|| zrI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjya zrIghAsIlAlaprativiracitayA prameyavodhinyAkhyayA vyAkhyayA samalaGkRtam hindIgurjarabhASAnuvAdasahitam ||shrii-prjnyaapnaasuutrm // dvitIyo bhAgaH tRtIyamalpabahutvapadam- mUlam-dvArasaMgrahagAthAdvayam-disi gaI, iMdiya, kAeM, joe, vee, kasAya, lessA ya / sammattaM nANedasaNaM saMjaya uvaoga aahaure| bhAsa~ga parita pajata suhameM saMnnI bhava'thie~ carime / 'jIve ye khitaM baMdhe puggalaM mahadaMDae ceva // ____ chAyA-dik1, gatiH2, indriyANi 3, kAyaH4, yogaH5, veda6, kapAyaH7, lezyA ca8 / samyaktvam 9, jJAnara 10, darzanam 11, saMyataH12, upayogaH:13, AhAra:14, bhApakaH15, parItA:16, paryAptA:17, sUkSmA:18, saMjJina:19, bhavaH20, astikam 21, caramaH22, jIvazva23, kSetram,24, bandhaH25, pudgala:26, mhaadnnddk:27|| tIsarA pada-alpabahutva zabdArtha-(disi) dika (gai) gati (iMdiya) indriya (kAe) kAya (joe) yoga (vee) veda (kasAe) kaSAya (lessA) lezyA (ya) aura (sammattaM) samyaktva (nANa) jJAna (daMsaNaM) darzana (saMjaya) saMyata (uca oga) upayoga (AhAre) AhAra // 171 // __(bhAsaga) bhApaka (paritta) parIta (pajatta) paryApta (suhama) sUkSma (sannI) saMjJI (bhava) bhava (athie) astika (carime) carama (jIve) zrI 54-2465 matva zahAtha-(disi) dizA (gai) gati (iMTiya) ndriya (kAe) yA (joe) yaa| (vee) 36 (kasAya) 4Aya (lessA) seshy| (ya) mana (sammattaM) sabhyatva (nANaM) nAna (daMsaNaM) 4zana (saMjaya) sayata (uvaoga) Sun (AhAre) AhAra che 171 che (bhAsaga) 54 (paritta) 5N (pajjatta) paryAta (suhRma) sUkSma (sannI) Page #20 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanAsUtra ___TIkA-prathame pade pRthivIkAyikAdayaH prarUpitAH, dvitIye pade ca taeva pRthivIkAyikAdayaH svasthAnAdinA prarUpitAH atha tRtIye pade tepAmeva pRthivIkAyikAdi jIvAnA malpahutvAdikam prarUpayituM saptaviMzatidvArasaMgrAhakagAthAdvayamAha-'disi' prathamaM dviradvAram 1, 'gai' dvitIyaM gatidvAram 2, 'iMdiya' tRtIyam indriyadvAram 3, 'kAe' caturtha kAyadvAram4, 'joe' paJcamam yogadvAram5, 'vee' paSThaM vedadvAram6, 'kasAya' saptamaM kapAyadvAram7, 'lessA ya' aSTamaM lezyAdvAram8, 'sammatta' navamaM samyaktvadvAram9, 'nANa' dazamaM jJAnadvAram10, 'dasaNa' ekAdazaM darzanadvAram 11, 'saMjaya' dvAdazaM saMyatadvAram 12, 'uvaoga' trayodazam upayogadvAram 13, 'AhAre' caturdazam AhAradvAram14, 'bhAsaga' paJcadarza bhApakadvAram15- parittA' poDazaM parItadvAram 16, parItA pratyekazarIriNaH zuklapAkSikAzca tad dvAram 'pajjatta' saptadazaM paryAptadvAram 17, 'muhuma' aSTAdazaM sUkSmadvAram 18, 'santI' ekonaviMzaM saMjJidvAram 19, "bhava' vigaM' bhavasiddhikajIva (ya) tathA (khitta) kSetra (baMdhe) bandha (puggala) pudgala (mahAdaMDae) mahAdaNDaka (ceva) aura TIkArtha-prathama pada meM pRthivIkAya Adi jIvoM kI tathA dvitIya pada meM unake sthAnoM kI nirUpaNA kI gii| prastuta tIsare pada meM unhIM pRthivIkAya Adi jIvoM ke alpavahutva kI prarUpaNA karane ke lie do gAthAoM meM sattAIsa dAroM kA nAma nirdeza karate haiM-ve DAra isa prakAra haiM-(1) digadvAra (2) gatidvAra (3) indriyahAra (4) kAyadvAra (5) yogadvAra (6) vedavAra (7) kaSAyadvAra (8) lezyAhAra (9) samyaktvadvAra (10) jJAnabAra (11) darzanahAra (12) saMyatadvAra (13) upayogadvAra (14) AhArahAra (15) bhASadvAra (16) parIta arthAt pratyeka zarIra aura zuklapAkSikadvAra (17) paryAptadvAra (18) sUkSmadvAra (19) sahI (bhava) 11 (asthie) masti4 (carime) ya2ma (jIve) 71 (ya) tathA (khitta) kSetra (baMdhe) gandha (puggala) puigara (mahAdaMDae) bha64 (ceva) ane. TIkArtha-pahelA padamAM pRthvIkAya Adi chavAnI tathA bIjA padamAM aneka sthAnenI nirUpaNa karAI. prastuta trIjA padamAM teja pRthvIkAya Adi vono a5 mahatvanI prarUpaNa karavAne mATe be gAthAomAM satyAvIsa dvArA nA nAma nirdeza kare che. te dvAre A rIte che. (1) hivA2 (2) gatihAra (3) dhandriyadvAra (4) ayA2 (5) yogadAra (6) vAra (7) 4AyadA2 (8) sazyAdA2 () sabhyatvadAra (11) zanivAra (12) saMyatadA2 (13) 75yAdA2 (14) 2mAhAzA2 (15) sApAra (16) Page #21 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 3 sU.1 diganupAtenAlpavahutvam dvAdam20, 'athie' ekaviMzam astikAyadvAram 21, 'carime' dvAviMzam caramadvAram22, jIve ya' trayoviMzam jIvadvArazca23, 'khitta' caturviMzam kSetradvAram24, 'vaMdhe' paJcaviMzam bandhadvAram25, 'puggala' paiviMzam pudgaladvAram 26, 'mahadaMDae ceva' saptaviMzam mahAdaNDakadvAram caiva 27 adhitya pRthivIkAyikAdInA malpavahutvAdikaM prarUpayiSyate ityAzayaH / diganupAtenAlpavahukhavaktavyatA- - . mUlam-disANuvAeNaM savvatthovA jIvA pacchimeNaM visesAhiyA, dAhiNeNaM visesAhiyA, uttareNaM visesAhiyA ||suu01|| - chAyA-diganupAtena sarvastokA jIvA pazcimena, paurastyena vizeSAdhikAH dakSiNena vizeSAdhikAH, uttareNa vizepAdhikAH ||suu0 1 // - TIkA-prathame AcArAGge dizAmanekaprakAreNa varNanaM kRtam, tatra prakRte kSetra dizAM niyatatvAt, anyAsAzca prAyo'navasthitatvAt anupayuktatvAcca tAsAmeva saMjJIdvAra (20) bhavasiddhikadvAra (21) astikAyadvAra (22) caramadvAra (23) jIvadvAra (24) kSetravAra (25) bandhadvAra (26) pudgala aura (27) mahAdaNDaka dvAra / ina sattAIsa dvAroM ke AdhAra se pRthivIkAya Adi ke alpabahutva kI prarUpaNA kI jaaegii| dizA ke anupAta se alpabahutva - zabdArtha-(disANuvAeNaM) dizA kI apekSA se (savvatthovA) saba se kama (jIvA) jIva (pacchileNaM) pazcima dizA meM haiM (puracchimeNaM) pUrva dizA meM (visesAhiyA) vizeSAdhika haiM (dAhiNeNaM) dakSiNa meM (visesAhiyA) vizeSAdhika haiM (uttareNaM) uttara meM (visesAhiyA) vizeSAdhika haiN| parIta arthAt pratyeka zarIra ane zukala pAkSikaDhAra (17) paryAptadvAra (18) sUma 12 (18) sazIdAra (20) mavasiddhivAra (21) mastiprAyadvA2 (22) yarama dA2 (23) 12 (24) kSetramA2 (25) nyA2 (26) pusadAra bhane (ra7) mahAdaMDakadvAra. A satyAvIsa dAronA AdhAre pRthvIkAya AdinA a95 bahuvanI prarUpaNa karAze. dizAnA anupAtathI alapa bahatva sahAtha-(disANuvAeNaM) zAnI apekSAye (savvatthovA) mAthI mAchA (jIvA) 01 (pacchimeNaM) pazcima dizAmA cha (puracchimeNaM) pUzimA (vise sAhiyA vizeSAdhi4 cha (dAhiNeNaM) dakSiNamA (visesAhiyA) vizeSAdhi cha (uttareNaM) uttaramA (visesAhiyA) vizeSAdhi cha Page #22 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtra varNanaM prastutaM vartate, kSetradizAJcotpatti stiryaglokamadhyagatA daSTapradezakAd rucakAda bhavati, tathAcoktam-'aTTapaeso ruyago tiriyaloyasta majjhayArammi / esa pabhavo disANaM eseva bhave aNudisANaM // 1 // aSTapradezorucaka stiryaglokasya madhye / epa prabhavo dizAmepa eva bhaved vidizAm // 1 // iti, tatra 'disANuvAeNaM savvatthovA jIvA pacchimeNaM' diganupAtena dizAmanupAto diganupAtastena diganupAtena diganusaraNena kSetradigapekSayetyarthaH, sarvastokAH jIvAH pazcimena, pazcimAyAM dizi bhavanti, tatra nidAnantu-prakRte bAdarajIvApekSayaivedamalpavahutvama vaseyam, na sUkSmApekSayA sUkSmANAM sarvalokApannAnAM jIvAnAM prAyaH sarvatrApi samAnatvAt, bAdarANAmapi madhye sarvApekSayA adhikA vanaspatikAyikA bhavanti TIkArtha-prathama AcArAMga meM dizAoM kA aneka prakAra se varNana kiyA gayA hai, kintu yahAM unameM se kSetradizA kA hI grahaNa kiyA gayA hai| anya dizAeM prAyaH aniyata hai aura prastuta prasaMga meM upayogI bhI nahIM haiM / kSetra dizAoM kI utpatti madhya loka ke madhya meM sthita ATha rucaka pradezoM se hotI hai / kahA bhI hai-ATha pradezoM vAlA rucaka tircha loka ke madhya meM sthita hai / vahI dizAoM aura vidizAoM kA prabhava arthAt utpatti sthAna hai // 1 // dizAoM kI apekSA se arthAt kSetra dizA ke anusaraNa se vicAra kiyA jAya to pazcima dizA meM saba se kama jIva haiN| isakA kAraNa yaha hai-yahAM bAdara jIvoM kI apekSA se hI alpavahutva kA vicAra kiyA jA rahA hai, sUkSma jIvoM kI apekSA se nahIM, kyoMki sUkSmajIva samagra loka meM vyApta haiM alaeSa sUkSmajIva prAyaH sarvatra samAna TIkA-prathama AcArAMgamAM dizAonuM aneka prakAre varNana karyuM che, paNa ahiM temAthI kSetradizAonuM ja grahaNa karAyeluM che. bAkInI dizAo prAyaaniyata che ane prastuta prasaMgamAM upayegI paNa nathI kSetra dizAonI utpatti malakanA madhyamAM rahelA ATha rUcaka pradezathI ja thAya che. kahyuM paNa che. ATha pradezavALA rUcaka tirachAlanA madhyamAM rahela che. teja dizAo temaja vidizAonA prabhava arthAt utpatti sthAna che ! 1 ! dizAonI apekSAe arthAt kSetradizAnA anusaraNathI vicAra karAya te pazcima dizAmAM badhAthI ochA jIva che. tenuM kAraNa A che ahiM bAdara jenI apekSAthIja alpa bahutvane vicAra karAya che, sUkSma jInI apekSAthI nahi. kemake sUkSma jIva samagra lekamAM vyApta che. tethI ja sUma jIva prAya:sarvatra samAna ja che. bAdara mAM paNa badhAthI vadhAre vanaspati kAyika jIva che, Page #23 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.1 diganupAtenAlpavaTutvam teSAm anantasaMkhyAkatayA samupalabhyamAnatvAt, tasmAt yatra vavo vanaspatayaH santi tatra bahavo jIvAH, yatra tu alpA vanaspatayastatrAlpA jIvAH, yatra pracurANi jalAni tatra bahavo vanaspatayo bhavanti, tathAcoktam - 'jattha jalaM tattha vaNaM' iti, tatra jalasthAne panakazaivAlAdInAmavazyaM sadbhAvAt, tepAJca panakazaivAlAdInAM vAdaranAmakarmodaye vidyamAnatve'pi atyantasUkSmAvagAhanatvAt atyadhikapiNDIbhAvAcca sarvatra sattve'pi na cakSupAgrAhyatvaM, tathAcoktam-'te NaM vAlaggA suhumapaNaga jIvassa sarIrogAhaNAhito asaMkhejaguNA' iti anuyogadvAreSu te vAlAgrAH sUkSmapanakajIvasya zarIrAvagAhanAbhyo'saMkhyeyaguNAH iti, tasmAt yatrApi na vanaspatikAyikA darIdRzyante tatrApi te santIti avaseyam, vanahI haiN| bAdara jIvoM meM bhI saba se adhika vanaspatikoyika jIva haiM, kyoM ki ve ananta haiN| aisI sthiti meM jahAM adhika vanaspati hai vahA~ bahuta jIva hoMge jahAM vanaspati kI alpatA hai vahAM jIvoM kI bhI alpatA hogI / vanaspati vahIM adhika hotI hai jahA jala kI adhikatA hotI hai / kahA bhI hai-'jattha jalaM tattha varNa' arthAt jahAM jala hai. vahAM vana arthAt vanaspati hai / jahAM jala hotA hai vahAM panaka zaivAla Adi kA sadbhAva avazya hotA hai panaka zaivAla Adi ke yadyapi bAdaranAmakarma udya hai ataeva unakI gaNanA bAdara vanaspatikAya meM hai, tathApi unakI avagAhanA atyanta sUkSma hotI hai aura ve piNDIbhUta hokara rahate haiM, isa kAraNa saba jagaha vidyamAna rahane para bhI netroM se dikhAI nahIM dete / anuyogahAra sUtra meM kahA bhI hai-sUkSma panaka jIva kI abagAhanA se bAlAtra asaMkhyAta guNI avagAhanA kemake te ananta che. evI sthitimAM jyAM adhika vanaspati che tyAM ghaNuM jIva haze. jyAM vanaspatinI alpatA che tyAM je paNa zeDA haze. vanaspati tyAM padhAre hAya cha nyai sanI vithusatA jaya che. 4thu 54 cha 'jattha jalaM tattha vaNaM' yA cha tyo vana marthAt vanaspati cha. nyA pANI DAya cha tyAM panaka zivAla Adine sadUbhAva avazya hoya che. panaka zivAla Adine je ke bAdara nAma karmane udaya che. tethI temanI gaNanA bAra vanaspati kAyamAM che. tathApi temanI avagAhanA atyanta sUkSma hoya che ane ekatra thaIne rahe che. e kAraNa badhI jagyAe vidyamAna hovA chatAM AMkhothI dekhAI nathI zakatAM anuga dvAra sUtramAM kahyuM paNa che-sUma panaka jIvanI avagAhanAthI vAlA asaMkhyAta gaNI avagAhana vALA hoya che. tethI jyAM jaLamAM vanaspati kAyika jIva dekhA nathI detAM, tyAM paNa temanuM astitva samajI levuM joIe, Page #24 -------------------------------------------------------------------------- ________________ premApanAsUrya spatikAyikAnAM bahutvaJca-'jattha AukAo tattha niyamA vaNassaikAiyA' yatrAkAyastatra niyamAd vanaspatikAyikA iti 'paNagasevAlahaDhAI vAyarAvi hoti suhumA ANAgejjhA na cakkhuNA' iti, panakazaivAlahaThAdayo bAdarA api bhavanti, sUkSmA AjJA grAhyA na cakSupA, samudrAdiSu ca pracuraM jalaM bhavati, samudrANAm dvIpApekSayA dviguNaviSkambhatvAt, teSvapi samudrepu pratyekaM pUrvapazcimayo dizoryathAkramaM candrasUryadvIpAH santi, yAvatsu pradezeSu candrasUryadvIpAH samavagADhAstAvatsu jalAbhAvo jalAbhAvAcca vanaspatikAyikAbhAvo bhavati, tatrApi kevalaM pratIcyAM dizi lavaNasamudrAdhipasusthitanAmadevAvAsabhUto gautamadvIpo vAle hote haiM / ataeva jahAM jala meM vanaspatikAyika jIva dikhAI nahIM dete, vahAM bhI unakA astitva samajha lenA caahie| vanaspatikAyika jIvoM kA bahutva 'jattha AukAo tattha niyamA vaNassaikAiyA' arthAt jahAM apakAya hai vahAM niyama se vanaspatikAyika jIva hote haiM, tathA 'paNagasevAlahaDhAI vAyarA vi hoti suhumA ANAgejjhA na vaduNA' arthAt panaka, sevAra, haDha Adi bAdara bhI hote haiM, sUkSma kevala jinAjJA grAhya haiM, ve cakSu dvArA grAhya nahIM haiM, ina uktiyoM se siddha hotA hai| samudra Adi meM pracura jala hotA hai aura samudra, dvIpoM kI apekSA dugune vistAra vAle haiM / una samudroM meM bhI pratyeka meM pUrva aura pazcima dizA meM krama se candra aura sUrya dIpa sthita haiM aura jitane sthAna meM candra-sUrya dvIpa hai utane meM jala kA abhAva hai aura jala kA abhAva hone se vanaspatikAyikoM kA bhI abhAva hai| isameM bhI pazcima dizA meM lavaNa samudra ke adhipati susthita nAmaka deva kA nivAsa rUpa vanaspati yi 7vAnu mahatva 'jattha AukAo tattha niyamA vaNassaikAiyA, arthAt nyo bhaya cha tyo napaNe panapati yi 71 hAya che. tathA 'paNaga sevAla haDhAIvAyarA vi hoti suhumA ANAgejhA na cakkhuNA' arthAt panaka, sevALa, haTha Adi bAdara paNa hoya che. sUkSma kevaLa jinAjJA grAhya che. e cakSudvArA grAhya nathI, A yuktiothI siddha thAya che. samudra AdimAM pracura jaLa hoya che ane samudro dvIpanI apekSAe bamaNA vistAra vALAM che. te samudromAM paNa pratyekamAM pUrva ane pazcima dizAmAM kamathI candra ane sUrya dvIpa sthita che ane jeTalA sthAnamAM candra sUrya dvIpa che teTalAmAM jaLane abhAva che ane jaLano abhAva hovAthI vanaspati kAyike paNa abhAva che. temAM paNa pazcima dizAmAM lavaNa samudranA Page #25 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - prameyabodhinI TIkA pada 3 sU. 1 diganupAtenAlpabahutvam lavaNasamudre'bhyadhiko bhavati, tatra ca jalAbhAvAt vanaspatikAyikA nAmabhAvena pazcimAyAM dizi sarvastokAH jIvA bhavanti ityAzayaH, 'puracchimeNaM visesAhiyA' paurastyena - pUrvasyAM dizi, tebhyo pazcimadigvartijIvebhyo vizeSAdhikAH bhavanti, yataH pUrvasyAM dizi gautamadvIpAbhAvena tAvatA vizeSeNa jIvAnAmatirekAt 'dAhiNeNaM visesAhiyA' tebhyo'pi dakSiNena - dakSiNasyAM dizi jIvA vizeSAdhikA bhavanti, tatra candrasUryadvIpAnAmabhAvena pracurajalasadbhAvAt pracurA vanaspatikAyikA bhavanti ityAzayaH 'uttareNaM visesAhiyA' tebhyo'pi uttareNa - uttarasyAM dizi jIvAH vizeSAdhikA bhavanti, tasyAM dizi saMkhyeyayojanAnAM gautama nAmaka dvIpa lavaNa samudra meM adhika hai / vahA~ bhI jala kA abhAva hone se vanaspatikAyikoM kA abhAva hai / yahI kAraNa hai ki pazcima dizA meM saba se kama jIva pAye jAte haiM / pazcima dizA ke jIvoM kI apekSA pUrva dizA meM vizeSAdhika jIva haiM, kyoMki pUrvadizA meM gautama dvIpa nahIM hai, ataeva vahAM utane jIva jyAdA hai / dakSiNa dizA meM pUrva kI apekSA bhI vizeSAdhika jIva haiM, kyoM ki dakSiNadizA meM candra-sUrya dvIpoM kA abhAva hone se pracura jala kA sadbhAva hai aura jala kI pracuratA ke kAraNa vanaspatikAyikoM kI bhI bahulatA hai / uttara dizA meM dakSiNa kI apekSA bhI vizeSAdhika jIva haiM, kyoMki uttara dizA meM saMkhyAta yojana vAle dvIpoM meM se eka dvIpa meM lambAI-cauDAI meM saMkhyAta karoDa yojana pramANa eka mAnasa sarovara adhipati susthita nAmanA devanA nivAsa rUpa gautama nAmaka dvIpa lavaNu samudramAM adhika che. tyAM paNa jaLanA abhAva hAvAthI vanaspati kAyikAnA abhAva che. te kAraNathI pazcima dizAmAM sauthI echA jIva maLI Ave che. pazcima dizAnA jIvAnI apekSAe pUdizAmAM vizeSAdhika jIva che. kemake dakSiNa dizAmAM candra--sUrya dvIpAneA abhAva hAvAthI pracura jaLane sadbhAva che ane jaLanI pracuratAnA kAraNe vanaspati kAyikAnI paNa majhulatA che. dakSiNa dizAmAM pahelA karatAM paNa vizeSAdhika jIve che, kemake dakSiNa dizAmAM caMdra, sUrya dvIpAnA abhAva hAvAthI ghaNA jaLanA sadbhAva che ane jaLanA adhikapaNAne kAraNe vanaspatikAyikAnI paNa adhikatA che. uttara dizAmA dakSiNanI apekSAe paNa vizeSAdhika jIva che. kemake uttara dizAmAM sakhyAta ceAjana vALA dvIpAmAMthI eka dvIpamAM lakhAi paheA T Page #26 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsa dvIpAnAM madhye ekasmin dvIpe AyAmaviSkambhAbhyAM saMkhyeyayojanakoTipramANe mAnase sarasi dakSiNadigapekSayA prabhUtajalasadbhAvena pracurAH vanaspatayaH pracurA dvIndriyAH zaGkhAdayaH, pracurAstIralagnazahAdi zarIrAzritA strIndriyAH pipIlikodayaH, pracurAH padmAdiSu caturindrayA madhukarAdayaH, pracurAH paJcandriyAH matsyakUrmAdayo bhavanti iti vizeSAdhikA jIvA iti bhAvaH, ityevaM sAmAnyato digaMnupAtena jIvAnAmalpabahutvaM pratipAditam ||suu0 1 // vizeSato jIvAlpabahutvavaktavyatAmUlam-disANuvAe savvatthovA puDhavikAiyA dAhiNaNaM uttareNaM visesAhiyA, puracchimeNaM visesAhiyA, pacchimeNaM visesAhiyA, disANuvAe NaM samvatthovA AukAiyA pacchi. meNaM, puracchimeNaM visesAhiyA, dAhiNeNaM viselAhiyA uttareNaM visesAhiyA, disANuvAe NaM savvatthovA teukAiyA dAhiNuttareNaM, puracchimeNaM saMkhejjaguNA, pacchimeNaM visesAhiyA, disANuvAeNaM savvatthovA vAukAiyA puracchimeNaM, pacchimeNaM visesAhiyA. uttareNaM visesAhiyA, dAhiNeNaM visesAhiyA, hisAguvAeNaM samvattho vA vaNassaikAiyA pacchimeNaM hai aura usameM jala kI pracuratA hone ke kAraNa vanaspatikAyika jIvoM kI bahulatA hai aura isI se uttara dizA meM dakSiNa kI apekSA vizeSAdhika jIva batalAe gae haiM / vahAM zaMkha Adi hindrIya, tIra para rahe hue zaMkha Adi ke Azrita pipIlikA Adi zrIndriya, kamaloM Adi meM bhramara Adi caturindriya tathA matsya kUrma Adi paMcendriya jIva bhI vizeSAdhika haiN| yaha sAmAnya rUpa se dizAoM kI apekSA jIvoM kA alpabahutva nirUpaNa kiyA gayA hai // 1 // ' LAImAM saMkhyAta kareDa jana pramANa eka mAna sarovara che ane temAM jaLanI pracuratA hovAne kAraNe vanaspatikAyika jIvonI bahulatA che ane tethI ja uttara dizAmAM dakSiNanI apekSAe vizeSAdhika jIva batADelA che. tyAM zaMkha Adi kIndriya kADA upara rahelA zaMkha AdinA AzritapipIlikA (kIDI) Adi trIndriya, kamaLa vigeremAM bhamarA vigere caturindriya tathA matsya phU Adi paMcendriya jIva paNa vizeSAdhika che. A sAmAnya rUpe dizAonI apekSAe chAnuM a5 bahutva nirUpaNa karyuM che. je 1 che. Page #27 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.2 vizeSato jovAnAmalpavahutvam puracchimeNaM visesAhiyA, dAhiNeNaM visesAhiyA, uttareNaM visesAhiyA, disANuvAeNaM savvatthovA beiMdiyA pacchimeNaM puracchimeNaM visesAhiyA, dakSiNeNaM visesAhiyA, uttareNaM visesAhiyA disANuvAeNaM savvatthovA teiMdiyA paJcasthimeNaM, puracchimeNaM visesAhiyA, dAhiNaNaM visesAhiyA uttareNaM visesAhiyA disANuvAeNaM savvasthovA cauridiyA paJcasthimeNaM, puracchimeNaM visesAhiyA, dAhiNaNaM visesAhiyA, uttareNaM visesAhiyA, disAguvAeNaM savvatthovA neraiyA puracchima paJcasthimauttareNaM, dAhiNeNaM asaMkhejjaguNA, disANuvAeNaM, savvatthovA rayaNappabhApuDhavI neraiyA puracchimapaJcatthima uttareNaM, dAhiNaNaM asaMkhejjaguNA, disANuvAeNaM savvatthovA sakkarappabhA puDhavI neraiyA, purabchimapaJcatthimauttareNaM, dAhiNaNaM asaMkhejjaguNA, disANuvAeNaM savvatthovA vAluyappabhA puDhavI neraiyA puracchimapaJcasthima uttareNaM dAhiNeNaM asaMkhejjaguNA, disAguvAeNaM savvatthovA paMkappA puDhavI neraiyA puracchimapaJcasthima uttareNaM, dAhiNaNaM asaMkhejjaguNA disANuvAeNaM savvatthovA dhUmappabhA puDhavI neraiyA puracchimapaJcatthima uttareNaM, dAhiNeNaM asaMkhejjaguNA, disANuvAeNaM savvatthovA tamappabhA puDhavI neraiyA puracchimapaJcatthima uttareNaM, dAhiNeNaM asaMkhejjaguNA, disANuvAeNaM savvatthovA ahe sattamA puDhavI neraiyA puracchimapaJcasthima uttareNaM, dAhiNeNaM asaMkhejjaguNA, dAhiNehiMto ahe sattalA puDhavI neraiehiMto chaTAe tamAe puDhavIe neraiyA puracchimapaJcasthima uttareNaM asaMkhejjaguNA, dAhiNeNaM asaMkhejjaguNA, dAhiNillehito tamAe puDhavI neraiehiMto paMcamAe dhUmappabhAe puDhavIe neraiyA puracchimapaJca. pra02 Page #28 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramApanAsUna thima uttareNaM asaMkhejjaguNA dAhiNeNaM asaMkhejaguNA dAhiNillehito, dhUmapasApuDhavI neraiehiMto cautthIe paMkappabhAe puDhavIe nerajhyA puracchimapaJcasthima uttareNaM alaMkhejjaguNA, dAhiNaNaM asaMkhejjaguNA, dAhiNillehito paMkappabhA puDhavI neraiehito taiyAe vAlayappamAe puDhavIe neracyA puracchimapaJcasthima uttareNaM asaMkhejjaguNA, dAhiNaNaM asaMkhejjaguNA, dAhiNillehiMto vAluyappabhA puDhavI neraiehito duiyAe sakka rappabhAe puDhavIe neraDyA puracchimapaccatthina uttareNaM asaMkhejjaguNA, dAhiNaNaM asaMkhejaguNA dAhiNillehito sakarappabhA puDhavI neraiehito imose rayaNappabhAe puDhavIe neraiyA puracchimapaJcasthima uttareNaM asaMkhejjaguNA, dAhiNeNaM asaMkhejja. guNA, disANuvAeNaM samvatthovA paMciMdiyA tirikkhajoNiyA pacchimeNaM, puracchimeNaM visesAhiyA, dAhiNaNaM visesAhiyA, uttareNaM visesAhiyA, disANuvAeNaM savvatthovA maNussA dAhiNa uttareNaM puracchimeNaM saMkhejjaguNA paJcasthimeNaM visesAhiyA, disANuvAeNaM savvatthovA bhavaNavAsIdevA puracchimeNaM paJcatthimeNaM, uttareNaM asaMkhejjaguNA, dAhiNeNaM asaMkhejjaguNA, disANuvAeNaM savvatthovA vANamaMtarA devA puracchimeNaM, paca thimeNaM visesAhiyA, uttareNaM visesAhiyA, dAhiNeNaM vise. sAhiyA, disANuvAeNaM savvatthovA joiliyA devA puracchi. mapaJcatthimeNaM, dAhiNaNaM viselAhiyA, uttareNaM visesAhiyA, disANuvAeNaM savvatthobA devA sohamme kappe puracchimapacca. thimeNaM, uttareNaM asaMkhejjaguNA, dAhiNeNaM visesAhiyA, disANuvAeNaM savvatthobA devA IsANe kappe puracchimapaccasthimeNaM, uttareNaM asaMkhejjaguNA, dAhiNeNaM visesAhiyA, disANu Page #29 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ahatait TIkA pada 3 sU.2 vizeSato jovAnAmalpabahutvam airi oratar devA saNakumAre kappe puracchimapaccasthimeNaM, uttareNaM asaMkhejjaguNA, dAhiNeNaM visesAhiyA, disANuarri carrier devA mAhiMde kappe puracchimapaccatthimeNaM, uttareNaM asaMkhejjaguNA, dAhiNeNaM visesAhiyA, disANuvAraNaM Here at devA loe kappe puracchimapaccatthima uttareNaM, dAhiNeNaM asaMkhejjaguNA, disANuvAraNaM savvatthovA devA laMtae kappe, purapaccatthima uttareNaM, dAhiNemaM asaMkhejjaguNA, disANuvAeNaM savvatthovA devA mahAsukke kappe puracchima paccasthima uttareNaM, dAhiNeNaM asaMkhejjaguNA, disANuvAeNaM savvatthovA devA sahasAre kappe puracchima uttaraNaM dAhiNeNaM asaMkhejjaguNA, teNa paraM sabhovavannagA samaNAuso ! disANuvANaM savvatthovA siddhA dAhiNeNaM uttareNaM, puracchimeNaM saMkhejjaguNA pactrasthimeNaM visesAhiyA dAraM // sU0 2 // chAyA - diganupAtena sarvastokAH pRthivIkAyikAH dakSiNena uttareNa vizepAdhikAH, paurastyena vizepAdhikAH, pazcimena vizepAdhikAH, diganupAtena sarvajIvoM kA vizeSa alpa - bahutva (zapadArtha - (disANuvAeNaM) dizAoM kI apekSA se ( savvatthovA) sabase kama (puDhavikAiyA) pRthivI kAyika jIva (dAhiNeNaM) dakSiNa dizA meM hai (uttareNaM visesAhiyA) uttara meM vizeSAdhika haiM (puracchimeNaM visesAhiyA) pUrva meM vizeSAdhika haiM (pacchimeNaM visesAhiyA) pazcima meM vizeSAdhika haiM / (disANuvAeNaM) dizAoM kI apekSA se (savvatthovA AukAIyA jIvAnu vizeSa alpa-mahutva zabdArtha - (disANuvAeNaM) hizAonI apekSAthI ( savvatthovA) madhAthI mochA (puDhavikAiyA) pRthvI ayi lava (dAhiNeNaM) dakSiNa dizAmAM (uttareNa visesAhi yA) uttarabhAM vizepAdhi che (puracchimeNaM visesAhiyAM ) pUrvabhAM vizeSAdhiH che (pacchimeNaM visesohiyA pazcimamA vizeSAdhi che (disANu eNaM) dizAonI apekSA (savvattho vA AukkApayA pacchimeNaM) Page #30 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12 prakSopanAsUtra stokA apkAyikAH pazcimena, paurastyena vizeSAdhikAH, dakSiNena vipAdhikAH, uttareNa vizepAdhikAH, diganupAtena sarvastokAH tejaskAyikAH dakSiNottareNa, paurastyena saMkhyeyaguNAH, pazcimena vizepAdhikAH, diganupAtena sarvastokAH vAyukAyikAH paurastyena, pazcimena vizepAdhikAH, uttareNa vizeSAdhikAH, dakSiNena vizeSAdhikAH, diganupAtena sarvamtokAH vanaspatikAyikAH pazcimena paurastyena vizeSAdhikAH, dakSiNena vizeSAdhikAH, uttareNa vizepAdhikAH, diganupAtena pacchimeNaM) saba se kama apkAyika pazcima meM haiM (puracchimeNaM visesAhiyA) pUrva meM vizeSAdhika haiM (dAhiNeNaM visesAhiyA) dakSiNa meM vizeSAdhika haiM (uttareNaM vilesAhiyA) uttara meM vizeSAdhika haiN|| (dilANuvAeNaM) dizAoM kI apekSA (savvatthovA teukAiyA) sava se kama tejaskAyika (dAhiNuttareNaM) dakSiNa-uttara meM haiM (puracchimeNaM saMkhejaguNA) pUrva meM saMkhyAta guNita jyAdA (pazcimeNaM visesAhiyA) pazcima meM vizeSAdhika haiN| ____ (disANuvAeNaM) dizAoM kI apekSA (savvatthovA vAukkAiyA puracchimeNaM) saba se kama vAyukAyika pUrva meM (pacchimeNaM visesAhiyA) pazcima meMvizeSAdhika (uttareNaM visesAhiyA) uttara meM vizeSAdhika (dAhiNeNaM visesAhiyA) dakSiNa meM vishessaadhik| (disANuvAeNaM) dizAoM kI apekSA (savvatthovA vaNassaikAiyA pacchimeNaM) saba se kama vanaspatikAyika pazcima meM haiM (puracchimeNaM visesAhiyA) pUrva meM vizeSAdhika (dAhiNeNaM visesAhiyA) dakSiNa meM pAthI mAchai 244 pazcimamA cha (puracchimegaM visesAhiyA) pUrvamA vizeSAthi cha (dAhiNeNaM visesAhiyA) ziSyamA vizeSAdhi cha (uttareNaM visesAhiyA) uttaramA vizeSAdhi cha (disANuvAeNaM) himAnI apekSAya (savvatthovA teukaiyA) mAthI A7 2454 (dAhiNuttareNaM) hakSiA uttaramA cha (puracchimeNaM saMkhejjaguNA pUbhA sayAta zuNita padhAre (pacchimeNaM visesAhiyA) pazcimamA vizeSAdhi cha (disANuvAeNaM) dizAyAnI apekSA (sabbatthotrA vAupakAiyA puracchimeNaM) madhAthI soch| vAyuyi: pUrvamA (pacchimeNaM visesAhiyA) pazcimamA vizeSAdhi4 (uttareNaM visesAhiyA) ttaramA vizeSAdhi4 (dohiNeNaM visesAhiyA) dakSiNamAM vizeSAdhikA (disANuvAeNaM) hizAmAnI apekSAge (savvatyovA vaNassaikAIyA pacchimeNaM) pAthI mAchA pana:5ti4i pazcimamA cha (puracchimeNaM visesAhiyA) Page #31 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.2 vizepato jIvAnAmalpavadRtvam sarvastokA dvIndriyAH pazcimena paurastyena vizeSAdhikAH dakSiNena vizepAdhikAH, uttareNa vizeSAdhikAH, diganupAtena sarvastokA strIndriyAH pazcimena, paurastyena vizepAdhikAH, dakSiNena vizeSAdhikAH, uttareNa vizeSAdhikA; diganupAtena sarvastokAzcaturindriyAH pazcimena. paurastyena vizeSAdhikAH, dakSiNena vizeSAdhikAH uttareNa vizeSAdhikAH, diganupAtena sarvastokA nairayikAH paurastyena vizeSAdhika (uttareNaM vilelAhiyA) uttara meM vizeSAdhika haiN| ___ (disANuvAeNaM savvatthovA beiMdiyA pacchimeNaM) dizAoM kI apekSA saba se kama dvIndriya pazcima meM haiM (puracchimegaM visesAhiyA) pUrva meM vizeSAdhika haiM (dakSiNeNaM visesAhiyA) dakSiNa meM vizeSAdhika haiM (UttareNaM visesAhiyA) uttara meM vizeSAdhika haiN| ..(disANuvAeNaM savvatthoyA teiMdiyA) dizAoM kI apekSA saba se kama teindriya jIva pazcima meM haiM (puracchimeNaM visesAhiyA) pUrva meM vizeSAdhika haiM (dAhiNaNaM visesAhiyA) dakSiNa meM vizeSAdhika haiM (uttareNaM visesAhiyA) uttara meM vizeSAdhika haiN|| (disANuvAeNaM savvatthovA cauridiyA) dizAoM kI apekSA sabase kama gaiindriya jIva (paccatthimeNaM) pazcima meM haiM (puracchimeNaM visesAhiyA) pUrva meM vizeSAdhika haiM (dAhiNeNaM visesAhiyA) dakSiNa meM vizeSAdhika haiM (uttareNaM visesAhiyA) uttara meM vizeSAdhika haiN| pUrva vizeSAdhi cha; (dAhiNeNaM visesAhiyA) dakSiAmA vizeSAdhi cha (uttareNaM visesAhiyA) uttaramA vizeSAdhi cha / (disANuvAeNaM sabatyovA veiMdiyA pacchimeNa) zAyAnI apekSAye mAthI sAdIndriya pazcimamA cha (puracchimeNaM visesAhiyA) pUrvamA vizeSAdhi4 cha (dakkhiNeNaM visesAhiyA) dakSiNamA vizeSAdhi cha (uttareNaM visekhAhiyA) svaramA vizeSAdhika che (disANuvAeNaM savvatthovA teiMdiyA) hAyAnI apekSAye gadhAthI maach| nandriya 71 pazcimamA cha (puracchimeNaM visesAhiyA) pUrvamA vizeSAdhi cha (dAhiNeNaM visesAhiyA) kSamA vizeSAdhi che (uttareNaM visesAhiyA) uttaramA vizeSAdhika che (disANuvAeNaM savvatyovA cauriMdiyA) hizApAnI apekSA apAthI ch| yAra chandriyo pA 75 cha (pacchimeNaM) pazcimamA (puracchimeNaM visesAhiyA) pUrvabhA vizeSAdhi4 cha (dAhizeNaM visesAhiyA) dakSiNamA vizeSA(54 cha (uttareNaM visesAhiyA) uttaramA vizeSAdhi cha Page #32 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanAsUtra pazcimottareNa, dakSiNena asaMkhyeyaguNAH, diganupAtena sarvastokAH ratnaprabhApRthivI nairayikAH paurastya pazcimottareNa, dakSiNena asaMkhyeyaguNAH, diganupAtena sarvastokA zarkarAprabhApRthivInairayikAH paurastyapazcimottareNa, dakSiNena asaMkhyeyaguNAH, diganupAtena sarvastokA vAlukAprabhA pRthivInairayikA paurastyapazcimottareNa, dakSiNena asaMkhyeyaguNAH, diganupAtena sarvastokAH paGkaprabhApRthivInaira (disANuvAeNaM savatthovA neraiyA) dizAoM kI apekSA saya se kama nairayika (puracchima paccatthima uttareNaM) pUrva, pazcima aura uttara meM haiM (dAhiNeNaM asaMkhejaguNA) dakSiNa meM asaMkhyAta guNA (disANuvoeNaM savvatthovA rayaNappabhA puDhavIneraiyA) dizAoM kI apekSA saba se kama ratnaprabhA pRthivI ke nAraka (puracchima paccatthima uttareNa) pUrva pazcima uttara meM haiM (dAhiNeNaM asaMkhejaguNA) dakSiNa meM asaMkhyAta guNita haiM (disANuvAeNaM sabvatthovA sakarappabhA puDhavIneraiyA) dizAoM kI apekSA sagha se kama zarkarAprabhA pRthvI ke narayika (puracchima paccatthima uttareNaM) pUrva, pazcima, uttara meM haiM (dAhiNaNaM asaMkhejaguNA) dakSiNa meM asaMkhyAta guNA haiM / (disANuvAerNa samvatthovA vAluyappabhA puDhavIneraiyA) dizAoM kI apekSA saba se kama vAlukAprabhA ke lairayika (puracchima paccasthima uttareNaM) pUrva pazcima uttara meM haiM (dAhiNeNaM asaMkhejaguNA) dakSiNa meM asaMkhyAta guNA haiM (disANuvAeNaM savvatthovA paMkappabhA puDhavIneraiyA) dizAoM kI apekSA saba (disANuvAeNaM savvatthovA neraiyA) himAnI apekSA mAthI mAchA nairayi4 (puracchimapacchimauttareNaM) pUrva pazcima mane uttaramA cha (dAhiNeNaM asaMkhejjaguNA) kSiAmA masacyAta gu (disANuvAeNaM savvatthovA rayaNappabhA paDhavI neraiyA) hizAmAnI apekSA mAthI moch| 2tnamA pRthvInA n||24 (puracchimapaccatthima uttareNaM) 5, pazcima ane uttaramA cha (dAhiNeNaM asaMkhejjaguNA) ikSiNubhA asabhyAta mA cha (disANuvAeNaM savvatthovA sakkarappabhA puDhavI neraiyA) himAnI apekSA pAthI mAcha! N42||prmaa ethInA nairayi (puracchima paccasthima uttareNaM) pUH, pazcima mane uttaramA cha (dAhiNaNaM asaMkhejja guNA) dakSiNamA masa bhyAta 4 cha (disANuvAeNaM sacatyovA vAluyappabhA puDhavI neraiyA) hizAyAnI apekSA mAthI mch| vAsu mAnA nayi (puracchima paccatthima uttareNa) pUrva, pazcima, uttaramA cha (dAhiNeNaM asaMkhejjaguNA) kSiAmA asa yAta cha (disANuvAeNaM sabatyo. vA paMgApabhA puDhavI neraiyA) hazAmAnI mapekSAye dhAthI gauch| 54pramA Page #33 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 3 sU.2 vizeSato jIvAnAmalpabahutvam 15 yikAH paurastya-pazcimottareNa, dakSiNena asaMkhyeyaguNAH diganupAtena sarva stokAH dhUmaprabhApRthivI nairayikAH paurastyapazcimottareNa, dakSiNena asaMkhyeyaguNAH, diganupAtena sarvastokAstamaprabhApRthivInarayikAH paurastyapazcimottareNa, dakSiNena asaMkhyeyaguNAH diganupAtena sarvastokAH adhaH saptamapRthivInairayikAH paurastyapazcimottareNa, dakSiNena asaMkhyeyaguNAH, dakSiNebhyaH adhaH saptamapRthivInairayikebhyaH paSThayAstamAyAH pRthivyAH nairayikAH paurastyapazcimottareNa asaMkhyeyaguNAH, se kama paMkaprabhA pRthvI ke nairayika (puracchima paccatthima uttareNaM) pUrva pazcima uttara meM haiM (dAhiNeNaM asaMkhejaguNA) dakSiNa meM asaMkhyAta guNA haiM (disANuvAeNaM savvatthovA dhUmappabhA puDhavInerajhyA) dizAoM kI apekSA saba se kama dhUmaprabhA ke nairayika (puracchima paccasthima uttareNaM) pUrva, pazcima, uttara meM haiM (dAhiNeNaM asaMkhejjaguNA) dakSiNa meM asaMkhyAta guNA haiM (disANuvAeNaM savvatthovA talappabhA puDhavIneraiyA) dizAoM kI apekSA saba se kama tama prabhA pRthvI ke nairayika (puracchima paccatthima uttareNaM) pUrva, pazcima, uttara meM haiM (dAhijeNaM asaMkhejaguNA) (dakSiNa meM asaMkhyAtaguNA haiM (disANuvAeNaM savvatthovA ahesattamA puDhavIneraiyA) dizAoM kI apekSA tamastamaHprabhA pRthivI ke nairayika) puracchima paccatthima uttareNaM) pUrva, pazcima, uttara meM haiM (dAhiNeNaM asaMkhejaguNA) dakSiNa meM asaMkhyAta guNA haiN| (dAhiNehito ahesattamA puDhavIneraiehito) dakSiNa dizA ke sAtacI pRthvI ke nArakoM se (chaThAe) chaThI (tamAe puDhavIe) tamaHprabhA pRthvInA nayi cha (puracchimapaJcatthima uttareNaM) pU, pazcima, uttaramA cha (dAhiNeNaM asaMkhejja guNA) dakSiNamA madhyAta ! che (disANuvAeNaM sabatyovA dhUmApabhA puDhavI neraiyA) himAnI apekSA mAthI mAchA dhUmapramA nA nai2yi (puracchimapaccatthima uttareNaM) pUrva, pazcima uttaramA cha (dAhiNeNaM asaMkhejjaguNA) dakSiNamA asaNyAta che (disANuvAhaeNaM savvatthovA tamappabhA puDhavI nerajhyA) himAnI apekSA mAthI yA tama:mA pRthvInA nai2thi4 (puracchima paccatthima uttareNaM) pUrva, pazcima uttaramA cha (dAhiNeNaM asaMkhejja guNA) ikSiAmA 21.sa cyAta gA cha (disANuvAeNaM savvatyo vA ahesattamA puDhavI negiyA) himAnI apekSAye tamastama:pramA pRthvInA nayi (puracchima paccatthima uttareNaM) 5, pazcima, uttaramA cha (dAhiNeNaM asaMkheja guNA) dakSiNamA madhyAta gue| cha (dAhiNehitA ahesattamA puDhavI neraiehito) kSiA hizAnA sAtamI Page #34 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 16 prajJApanAsUtre dakSiNena asaMkhyeyaguNAH, dakSiNebhyastamAyAH pRthivyA nairayikebhya paJcamyAH dhUmaprabhAyAH pRthivyAH nairayikA : paurastyapazcimottareNa asaMkhyeyaguNAH, dakSi Nena asaMkhyeyaguNAH, dAkSiNAtyebhyo dhUmaprabhA pRthivI nai rayikebhya caturthyAH paGkaprabhAyAH pRthivyAH nairayikA | paurastyapazcimottareNa asaMkhyeyaguNAH, dakSiNena asaMkhyeyaguNAH, dAkSiNAtyebhyaH paGkaprabhApRthivInairayikebhya stRtIyAyAH bAlukAprabhAyAH pRthivyAH nairayikAH paurastyapazcimottareNa asaMkhyeyaguNAH dakSiNena pRthvI ke (nehA) nairayika (puracchima paccatthima uttareNaM) pUrva, pazcima uttara meM (asaMkhejjaguNA) asaMkhyAta guNA haiM (dAhiNeNaM asaMkhejaguNA) dakSiNa meM unase bhI asaMkhyAta guNA haiM (dAhiNillehiMto tamAe puDhavIneraiehito) dakSiNa dizA ke tamaHprabhA pRthvI ke nArakoM kI apekSA (paMcamAe dhUmappabhAe puDhavIe) pAMcavIM dhUmaprabhA pRthivI ke (neraiyA) nAraka ( puracchima paccatthima uttareNaM) pUrva, pazcima uttara meM (asaMkhejjaguNA) asaMkhyAta guNA haiM (dAhiNeNaM asaMkhenaguNA) dakSiNa meM asaMkhyAta guNA hai (dAhiNillehiMto dhUmappabhA puDhavIneraie hiMto ) dakSiNa ke dhUmaprabhA pRthivI ke nArakoM se (cautthIe paMkappA puDhavIe) cauthI paMkaprabhA pRthivI ke (neraiyA) nAraka ( puracchima paccatthima uttareNaM asaMkhe jaguNA) pUrva, pazcima, uttara meM asaMkhyAta guNA haiM (dAhiNaM asaMkhe jagugA) dakSiNa meM usase bhI asaMkhyAta guNA haiM (dAhiNillerhito paMkaSpabhA puDhavIneraie hito) dakSiNa ke paMkaprabhA pRthivI ke nArakoM se (taiyAe vAluyappabhAe puDhabIe) tIsarI vAlu pRthvInA nArathI (chaTTAe) chuTTI (tamAe puDhavIe) tabha alA pRthvInA (neraiyA) nairayi / ( puracchimapaccatthima uttareNaM) pUrva, pazcima, uttaramA (asaMkhejja guNA ) asa MkhyAta guNA che (dAhiNillehiMto tamAe puDhavI neraiehiMto ) kSiNu hizAnA tamaHpralA pRthvInA nAranI apekSA (paMcamAe dhUmappabhA puDhavIe) yAMyabhI dhUbhayalA pRthvInA (neraiyA) nA24 ( puracchimapaccatthima uttareNaM) pUrva, pazcima uttarabhAM (asaMkhejjaguNA ) asaMkhyAta guNA che (DhAhiNeNaM asaMkhejjaguNA ) thakSiNubhAM asaMkhyAta che ( vAhiNillerhito dhUmappabhA puDhavI neraie hiMto ) dakSiNunA dhUmalA pRthvInA nArathI (cauthIe pakappabhAe puDhavIe) thothI palA pRthvInA (teraiyA) nA25 ( puracchima paccatthima uttareNaM asaMkhejja guNA ) pUrva, pazcima, uttarasAM asaNyAta guNA che (dAhiNeNaM asaMkhejjaguNA) dakSiNubhA tenAthI pazu asa MkhyAta guNA che (dAhiNillehiMto paMkappabhA puDhavI neraiehiMto ) dakSiNunA palA pRthvInA nArathI (taiyAe vAluyappabhAe puDhavIe) trIla Page #35 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.2 vizeSato jIvAnAmalpabahutvam asaMkhyeyaguNAH, dAkSiNAtyebhyo vAlukAprabhApRthivI nairayikebhyo dvitIyAyAH zarkarAprabhAyAH pRthivyAH nairayikAH paurastyapazcimottareNa asaMkhyeyaguNAH, dakSiNena asaMkhyeyaguNAH, dAkSiNAtyebhyaH zarkarAprabhApRthivI nairayikebhyaH asyA ratnaprabhAyAH pRthivyAH nairayikAH paurastyapazcimottareNa asaMkhyeyaguNAH, dakSiNena asaMkhyeyaguNAH, diganupAtena sarvastokAH paJcandriyAH tiryagyonikAH pazcimena kAprabhA pRthivI ke (neraiyA) nAraka (puracchima paccatthina uttareNaM) pUrva, pazcima, uttara meM (asaMkhejaguNA) asaMkhyAta guNA haiM (dAhiNaNaM asaMkhejaguNA) dakSiNa meM asaMkhyAta guNA haiM (dAhiNillehiMto vAluyappabhA puDhavIneraiehiMto) dakSiNa ke vAlukAprabhA pRthivI ke nArakoM se (duiyAe sakarappabhAe puDhavIe) dUsarI zarkarAmabhA pRthivI ke (neraiyA) nAraka (puracchima paccasthima uttareNaM) pUrva, pazcisva aura uttara meM (asaMkhejjaguNA) asaMkhyAta guNA haiM (dAhiNeNaM asaMkhejaguNA) dakSiNa meM unase bhI asaMkhyAta guNA haiM (dAhiNillehito sakkarappabhA puDhavIneraie hito) dakSiNa dizA ke zarkarAprabhA pRthivI ke nArakoM se (imIse rayaNappabhAe puDhavIe) isa ratnaprabhA pRthivI ke (neraiyA) nAraka (puracchima paccasthima uttareNaM) pUrva, pazcima uttara meM (asaMkhejjaguNA) asaMkhyAta guNA haiM (dAhiNeNaM asaMkhejjaguNA) dakSiNa meM unase bhI asaMkhyAta guNA haiN| (disANubAeNaM) dizAoM kI apekSA (savvatthovA paMciMdiyA) saba se kama paMcendriya (tirikkhajoNiyA) tiryaka yonika jIva (pacchimeNaM) pAyumA pRthvInA (neraiyA) nA24 (puracchima paccatthima uttareNaM) pU, pazcima uttarabhA (asaMkhejjaguNA) masaNyAta guNA cha (dAhiNeNaM asaMkhejjaguNA) dRkSiANubhA asaNyAta // cha (dAhiNillehiMto vAluyApabhA puDhavI neraiehito) dakSiA pAsumA pRthvIna nAthI (duiyAe sakkarappabhAe puDhabIe) mIla zarApramA pRthvInA (neraiyA) nA24 (puracchi paccatthima uttareNaM) pUrva pazcima mane uttaramA (asaMkhejjaguNA) masacyAta guNa cha (dAhiNeNaM asaMkhejjaguNA) dakSiAbha pa tabhanAthI 5 madhi: 21 cyAta guNA cha (dAhiNillehito sakkarappabhA puDhavI neraiehito) dakSiNa dizAna zarAmamA pRthvInA nArathI (imIse rayaNApabhAe puDhavIe) / 2tnaprabhA pRthvInA (naraiyA) nA24 (puracchima paccatthima uttareNaM) pU', pazcima, uttaramA (asaMkhejjaguNA) asabhyAta gue cha (dahiNeNaM asaMkhejjaguNA) dakSiNubha tabhanAthI 59] asaNyAta guNA cha / (disANuvoeNa) himAnI apekSAye (savvatyovA paMciMdiyA) mAthI maach| Page #36 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtra paurastyena vizeSAdhikAH, dakSiNena vizepAdhikAH uttareNa vizepAdhikAH, diga'nupAtena sarvastokA manuSyAH dakSiNottareNa, paurastyena saMkhyeyaguNAH pazcimena * vizeSAdhikAH, diganupAtena sarvastokA bhavanavAsino devAH paurastyena pazcimena uttareNa asaMkhyeyaguNAH, dakSiNena asaMkhyeyaguNAH, diganupAtena sarvastokAH vAnavyantarAH devAH paurastyena pazcimena vizeSAdhikAH, uttareNa vizeSAdhikAH, pazcima meM haiM (puracchimeNaM visesAhiyA) pUrva meM unase vizeSAdhika haiM (dAhiNeNaM visesAhiyA) dakSiNa meM unase vizeSAdhika haiM (uttareNaM visesAhiyA) uttara meM unase bhI vizeSAdhika haiN| ___(disANuvAeNaM savvatthovA maNussA dAhiNauttareNaM) dizAoM kI apekSA sabase kama manuSya dakSiNa-aura uttara meM haiM (puracchimeNaM saMkhejaguNA) (pUrva meM saMkhyAta guNA adhika haiM (paccasthimeNaM visesAhiyA) pazcima meM vizeSAdhika haiN| (disANuvAeNaM) dizAoM kI apekSA (savvatthovA bhavaNAvAsI devA) saba se kama bhavanavAsI deva (puracchimeNaM paccatyimeNaM) pUrva aura pazcima meM haiM (uttareNaM asaMkhejaguNA) uttara meM asaMkhyAta guNA (dAhiNeNaM adanakhejjaguNA) dakSiNa meM asaMkhyAta guNA haiN| ___ (disANuvAeNa) dizAoM kI apekSA (savvatthovA vANamaMtarA devA) agase kama vAnavyantara deva (puracchimeNaM) pUrva meM haiM (paccatthimeNaM 5yendriya (tirikkhajoNiyA) tiya yoni 1 (pacchimeNaM) pazcimamA (puracchimeNa visesA) pUrvamA tenAthI vizeSAdhi4 cha (dAhiNeNaM visesAhiyA) dakSiNamA 55 tathA vizeSAvi cha (uttareNaM visesAhiyA) uttaramA temanAyI 5 vizeSAdhi che. (dimANuvAeNaM sadasyovA maNussA dAhiNauttareNaM) himAnI apekSAye 2 mAthI ch| manuSya kSiA mane utt2|| cha (puracchimeNaM saMkheja guNA) pUrvamA sacyAta guNa pira cha (paccasthimeNaM visesAhiyA) pazcimamA vizeSAdhika che ___(disANuvAeNaM) hizAyAnI apekSA (savvatthovA bhavaNavAsIdavA). madhAthI so bhavanavAsI deva (puracchimeNaM paccatyimaNaM) pUrva mane pazcimamA cha (uttareNa asaMkhejja guNA) uttaramA masabhyAta guNA cha (dAhiNeNaM asaMkhejja guNA) dakSiNamA sayAta gu| che (disANuvAeNa) hizAmAnI apekSA (savvatyovA vANamaMtarA devA) mAthI ch| pAnavyanta2 heva (puracchimeNaM pUrva bhA cha (paccatthimeNa visesAhiyA) pazcimamA vizeSAdhi che (uttareNaM vise Page #37 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 3 sU.2 vizeSato jIvAnAmalpavakSutvam dakSiNena vizeSAdhikAH, diganupAtena sarvastokAH jyotiSkAdevAH paurastya pazcimena dakSiNena vizepAdhikAH, uttareNa vizeSAdhikAra, diganupAtena sarvastokA devAH saudharme kalpe paurastyapazcimena uttareNa asaMkhyeyaguNAH, dakSiNena vizepA.dhikAH, diganupAtena sarvastokA devA IzAne kalpe paurastyapazcimena uttareNa asaMkhyeyaguNAH, dakSiNena vizeSAdhikAH, diganupAtena sarvastokAH devAH sanatkuvisesAhiyA) pazcima meM vizeSAdhika haiM (uttareNaM visesAhiyA) uttara meM vizeSAdhika haiM (dAhiNeNa vizesAhiyA) dakSiNa meM vizeSAdhika haiN| (disANuvAeNa) dizAoM kI apekSA (savvatthovA joisiyA devA) saba se kama jyotiSaka deva (puracchima paccatthimeNaM) pUrva aura pazcima meM haiM (dAhiNeNaM visesAhiyA) dakSiNa meM vizeSAdhika haiM (uttareNaM viselAhiyA) uttara meM vizeSAdhika haiN| (disANuyAeNaM) dizAoM kI apekSA (savvatthovA devA) saba se kama deva (sohamme kappe) saudharma kalpa meM (puracchima paJcatthimeNaM) pUrva pazcima dizA meM haiM (uttareNaM asaMkhejjaguNA) uttara meM asaMkhyAtaguNA haiM (dAhiNeNaM visesAhiyA) dakSiNa meM vizeSAdhika haiN|| . (disANuvAeNaM savvatthovA devA IsANe kappe puracchima paccatthimeNaM) dizAoM kI apekSA saba se kama deva IzAnakalpa, meM pUrva-pazcima meM haiM (uttareNaM asaMkhejjaguNA) uttara meM asaMkhyAta guNA haiM (dAhiNeNaM sahiyA) uttaramA vizeSAdhita cha (dAhiNeNaM visesAhiyA) kSiAmA vizeSAdhi cha (disANuvAeNaM), himAnI apekSA (savvatthovA joisiyA devA) mAthI mA nyAti04 43 (puracchimapaccasthimeNaM) pUrva mane pazcimamA cha (dAhiNegaM visesAhiyA) kSamA vizeSAdhi4 che (uttareNaM vise sAhiyA) uttaramA vizeSADi cha / _ (disANuvAeNaM) ziyAnI apekSAthI (savvatthovA devA) sauthI mch| (laMtaekappe) eirds 45i (puracchimapaccatyima uttareNaM) pUrva pazcima mana uttarabhA cha (dAhiNeNaM asaMkhijjaguNA) kSimA jyAdnA che. __. (disANuvAiNaM) himAnI apekSA (sacatyobA devA) yAthI maach| heva (sohamme kApe) saudhama 45mA (puracchim paccatthimeNa) pUrva pazcima dizAmA cha (uttareNaM asaMkhejja guNA) uttaramA asaNyAta guNA cha (dAhiNeNaM visesAhiyA), kSiAmA vizeSAdhi cha (disANuvAeNaM savvatthovA devA IsANe kappe puracchimapaccatthimeNaM) zasonI apekSA ayAthI mAchA heva Un485mA pUrva pazcimamA che (uttareNaM Page #38 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 20 prajJApanAsUtre mAre kalpe paurastyapazcimena uttareNa asaMkhyeyaguNAH, dakSiNena vizeSAdhikAH, diganupAtena sarvastokA devAH mAhendre kalpe paurapastyapazcimena uttareNa asaMkhyeyaguNAH, dakSiNena vizepAdhikAH, diganupAtena sarvastokAH devAH brahmaloke kalpe paurastyapazcimottareNa, dakSiNena asaMkhyeyaguNAH, diganupAtena sarvastokA devAH visesAhiyA) dakSiNa meM vizeSAdhika haiN| (disANuvAeNaM) dizAoM kI apekSA (savvatthovA devA) saya se kama deva (saNaMkumAre kappe) sanatkumAra kalpa meM (puracchima pacatthimeNaM) (pUrva aura pazcima meM haiM (uttareNaM asaMkhejjaguNA) uttara meM asaMkhyAta guNA haiM (dAhiNeNaM visesAhiyA) dakSiNa meM vizeSAdhika haiN| (disANuvAeNaM) dizAoM kI apekSA (savvatthovA devA) saba se kama deva (mAhiMde kappe) mAhendra kalpa meM (puracchima paJcatthimeNaM) pUrva aura pazcima meM haiM (uttareNaM asaMkhejjaguNA) uttara meM asaMkhyAta guNA haiM (dAhiNeNaM visesAhiyA) dakSiNa meM vizeSAdhika haiN| (disANuvAeNaM) dizAoM kI apekSA (savvatthovA devA) saya se kama deva (baMbhaloe kappe) brahmaloka kalpa meM (puracchima pacatthima uttareNaM) pUrva, pazcima aura uttara meM haiM (dAhiNeNaM asaMkhejjaguNo) dakSiNa meM asaMkhyAta guNA haiN| (disANuvAeNaM) dizAoM kI apekSA (savvadhovA devA) saba se kama deva (laMtae kappe) lAntaka kalpa meM (puracchima paccasthima uttareNaM) asaMkhejjaguNA) uttaramA asabhyAta guNA cha (dAhiNeNaM visesAhiyA) kSamA vizeSAdhika che (disANuvAeNaM) hizAmAnI apekSA (savvatthovA devA) mAthI mAchA 45 (saNaMkumAre kappe) sanabhAra 485mA (puracchima paccatthimeNaM) pUrva, pazcimamA cha (uttareNaM asaMkhejjaguNA) uttarabhA asaNyAta guNA cha (dAhiNeNaM visesAhiyA) dakSiNamAM vizeSAdhika che (disANuvAeNaM) dizAmAnI apekSA (savvatthovA devA) pAthI ch| he (mAhiMde kappe) bhaDandra 465mA (puracchima paccatthimeNaM) pU bhane pazcimamA cha (uttareNaM asaMkhejja guNA) uttaramA masabhyAta guNa cha (dAhiNeNaM visesA. hiyA) dakSiNamA vizeSAdhi cha (disANuvAeNaM) himAnI apekSA (savvatyovA devA) mAthI maach| 31 (vamaloe kappe) brahmA 35 465mA (puracchimapaccatthima uttaneNaM) pUrva, pazcima bhane uttaramA cha (dAhiNeNaM asaMkhejjaguMNA) kSiAmA asaNyAta guNa cha Page #39 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pada 3 sU.2 vizepato jIvAnAmalpabahutvam lAntake kalpe paurastyapazcimottareNa, dakSiNena asaMkhyeyaguNAH, diganupAtena sarvastokAH devAH mahAzukre kalpe paurastyapazcimottareNa, dakSiNena asaMkhyeyaguNAH, diganupAtena sarvastokA devAH sahasrAre kalpe paurastyapazcimottareNa, dakSi__Nena asaMkhyeyaguNAH / tena paraM bahasamopapannakAH zramaNAyuSman ! diganupAtena sarvastokAH siddhAH dakSiNena uttareNa, paurastyena saMkhyeyaguNAH, pazcimena vizeSAdhikAH, dvAram ||suu0 2 // pUrva, pazcima aura uttara meM haiM (dAhiNeNaM asaMkhejjaguNA) dakSiNa meM asaMkhyAta guNA haiN| (disANuvAeNaM) dizAoM kI apekSA (savvotthavA devA) saba se kama deva (mahAsuke kappe) mahA zukra kalpa meM (puracchima paccatthima uttareNaM) (pUrva, pazcima aura uttara meM haiM (dAhiNaNaM asaMkhejjaguNA) dakSiNa meM asaMkhyAta guNA haiN| (disANuvAeNaM) dizAoM kI apekSA (samvatthovA devA) saba se kama deva (sahassAre kappe) sahasrAra kalpa meM (puracchima paccasthima uttareNaM) pUrva, pazcima, uttara meM haiM (dAhiNaNaM asaMkhejjaguNA) dakSiNa meM asaMkhyAta guNA haiM (teNa paraM) usase Age (bahusamovavannagA) bilkula samAna utpanna hone vAle haiM (samaNAuso) he AyuSman zramaNo! __ (disANuvAeNaM) dizAoM ko apekSA (savvatthovA siddhA) saba se kama siddha (dAhiNeNaM uttareNaM) dakSiNa meM aura uttara dizA meM (pura (disANuvAeNa) yAnI apekSA (savvatthovA devA) mAthI maach| heva (mahAsukke) mAzu 45i (puracchimapaccasthima uttareNa) pUrva pazcima bhane uttarabhA cha (dAhiNe! asaMkhejja guNA) kSimA masa-yAta gu cha (disANuvAeNaM) himAnI apekSA (savvatthovA devA) pAthI ch| heva (sahassAre kappo) sasAra 485mA (puracchima paccasthima uttareNaM) pUrva pazcima bhane uttaramA cha (dAhiNeNaM asaMkhejja guNA) dakSiNamA manyAta guNA cha (teNaM paraM) tenAthI bhAga (bahusamovavannagA) Code samAna pana ynaa| (samaNouso) 3 sAyujyaman shrm|| (disANuvAeNaM) hizAyAnI apekSA (savvatthovA siddhA) pAthI maach| siddha (dAhiNa uttareNaM) kSiA mane uttara dizAmA (puracchimeNaM asaMkhejaguNA) pUrvamA maNyAta guNA madhi cha (paccandhimeNaM visemAhiyA) pazcimamA vizeSAdhika che ! 2 che Page #40 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanAma ___TIkA-atha vizeSarUpeNa diganupAtena jIvAnAmalpavahutvaM prarUpiyatumAha'disANuvAeNaM savvatthovA puDhavikAiyA dAhiNeNaM' diganupAtena dizo'nugRtya, digapekSayetyarthaH, sarvastokAH-sarvebhyo'lpAH, pRthivIkAyikAH prarUpyamANA dakSiNena-dakSiNasyAM dizi bhavanti tatra kAraNantu-yatra ghanaM sthAnaM tatra vayaH pRthivIkAyikAH, yatra tu randhaM tatra alpAH bhavanti, dakSiNasyAM digi bahanAM bhavanapatibhavanAnAM, bahanAzca narakAvAsAnAM satvena randhrabAhulya saMbhavAt dakSiNamyAM dizi pRthivIkAyikAH sarvastokA bhavantItyAzayaH, 'uttareNaM visesAhiyA' dakSiNadigapekSayA uttareNa uttarasyAM dizi vizepAdhikAH bhavanti, uttarasyAM dizi dakSiNadigapekSayA alpAnAmeva bhavanapatibhavanAnAM stokAnAmeva narakAvAsAnAM saravena dhanasthAnabAhulyasaMbhavena bahavaH pRthivIkAyikA bhavanti iti chimeNaM saMkhejjaguNA) pUrva meM saMkhyAta guNA hai (paccatdhimeNaM visesAhiyA) pazcima meM vizeSAdhika haiN| TIkArtha-aba vizeSa rUpa se dizAoM kI apekSA se jIvoM ke alpabaddutva kI prarUpaNA kI jAtI hai dizAoM kI apekSA vicAra karane para dakSiNa dizA meM saba se kama pRthivIkAyika jIva haiM / isakA kAraNa yaha hai ki jahAM Thosa sthAna hotA hai vahA~ pRthivIkAyika jIva bahuta hote haiM aura jahAM chidra yA pola hotI hai vahAM thoDe hote haiM / dakSiNa dizA meM bahuta-se bhavanapaniyoM ke bhavana aura nArakAvAsa hone ke kAraNa raMdhoM kI yaha latA hai / isa kAraNa dakSiNa dizA kI apekSA uttara dizA meM pRthivIkAyika vizeSAdhika haiM, kyoM ki uttara meM dakSiNa dizA kI apekSA bhavanapatiyoM ke bhavana aura nArakAvAsa kama haiM / ataeva vahAM saghana || TIkAI-have vizeSa rUpe dizAonI apekSAthI chanA alpabaddhatvanI prarUpaNa karAya che. dizAonI apekSAe vicAra karavAthI dakSiNa dizAmAM badhAthI ochA pRthvikAyika jIva che. tenuM kAraNa e che ke jyA nakakara sthAna hoya che tyAM pRdhdhikAyika jIva ghaNuM hoya che ane jayAM chidra ke pila hoya che tyA thaDA hoya che. dakSiNa dizAmAM ghaNuM bhavanapatinA bhavana ane nArakAvAsa hovAnA kAraNe 2 dhonI vipulatA che. te kAraNe dakSiNa dizAmAM pRthvIkAyika badhAthI ochA che. dakSiNa dizAnI apekSAe uttara dizAmAM pRthvIkAyika vizeSAdhika che. kemake uttaramAM dakSiNa dizAnI apekSAe bhavanapatinA bhavana ane nArakA Page #41 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pada 3 sU.2 vizeSato jIvAnAmalpavahutvam vizeSAdhikAH, 'puracchimeNaM visesAhiyA' paurastyena-tebhyo'pi pUrvasyAM dizi pRthivIkAyikAH vizeSAdhikA bhavanti, candrasUryadvIpAnAM pUrvasyAM dizi sattvena pRthivIkAyikAnAM tatra bAhulyasaMbhavAt, tebhyo'pi 'pacchimeNaM visesAhiyA' pazcimena-pazcimAyAM dizi pRthivIkAyikAH vizeSAdhikA bhavanti, yAvatAM candrasUryadvIpAnAM pUrvasyAM dizi sakha tAvatAM pazcimAyAM dizi sara'pi na tAvatA 'sAmyaM bhavati apitu lavaNasamudre gautamanAmahIpasya adhikasyApi satvena vizepAdhikaM siddham, ityevaM diganupAtena pRthivIkAyikAnA malpatra hutvaM prarUpya samprati akAyikAnA malpabahutvaM prarUpiyitumAha-'disANuvAeNaM savvatthovA AukkAiyA pacchimeNaM' diganupAtena diganusAreNa, digapekSayetyarthaH, sarvastokAH-sarve'bhyo'lpAH,' apkAyikAH pazcimena-pazcimAyAM dizi vartante tatra gautamadvIpasya sattvena tatrodakA bhAvenApkAyikAbhAvAt tadapekSayA 'puracchimeNaM visesAhiyA' sthAna adhika hai / pUrva dizA meM uttara kI apekSA bhI pRthivIkAyika vizeSAdhika haiM, kyoM ki pUrva meM candra-sUrya dvIpa hone se pRthivIkAyikoM kA bAhulya hai| pUrva dizA kI apekSA bhI pazcima meM vidyoSAdhika haiM kyoMki jitane candra-sUrya dvIpa pUrva meM haiM utane to pazcima meM haiM hI, magara lavaNasamudra meM gautama nAmaka dvIpa pazcima meM adhika hai, ataeva pRthivIkAyika bhI adhika haiN| ____ pRthivIkAyikoM ke alpabahutva kI prarUpaNA karake aba dizAoM kI apekSA apkAyikoM ke alpabahutva kI prarUpaNA kI jAtI hai dizAoM kI apekSA sabase kama apkAyika pazcima dizA meM haiM kyoM ki pazcima dizA meM gautama dvIpa hone ke kAraNa vahAM jala kama hai| unakI apekSA pUrva dizA meM apkAyika vizeSAdhika haiM; kyoMki vAsa ochA che, tethI ja tyAM saghana sthAna adhika che, kemake pUrvamAM candra, sUrya dvIpa hovAthI pRthvIkAciketu bAhulya che. pUrva dizAnI apekSAe paNa pazcimamAM vizeSAdhika che. kemake jeTalA candra sUrya dvIpa pUrvamAM che teTalA te pazcimamAM paNa che ja. paraMtu lavaNa samudramAM gautama nAmaka dvIpa pazcimamAM adhika che, tethIja pRthvI kAyika paNa adhika che. pRthvIkAyikanA alpa bahatvanI prarUpaNA karIne have dizAonI ape. kSAe akAyikonA alpabadutvanI prarUpaNa karAya che dizAonI apekSAe badhAthI ochA apakayika pazcima dizAmAM che, kemake pazcima dizAmAM gautamadvIpa hevAnA kAraNe tyAM jaLa eNuM che tenI Page #42 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanAsa pairistyena-pUrvasyAM dizi akAyikAH vizepAdhikA bhavanti, tasyAM gautamadvIpA bhAvenAskAyika sadbhAvAt, tebhyo'pi-'dAhiNeNaM visesAhiyA' dakSiNena -dakSiNasyAM dizi apkAyikA vizeSAdhikA bhavanti tasyAM dizi candrasUryadvIpA bhAvenApkAyikabAhulya saMbhavAt, tebhyo'pi 'uttareNa visesAhiyA' uttareNauttarasyAM dizi apkAyikAH vizeSAdhikA bhavanti, tatra mAnasasarasaH sadbhAvena apkAyika bAhulyasaMbhavAt, atha diganupAtena tejaskAyikAlpavahutvaM prarUpayati -'disANuvAeNaM savvatthovA teukAiyA dAhiNuttareNaM' diganupAtena-digapekSayA, sarvastokAH-sarvebhyo'lpAstejaskAyikAH dakSiNottareNa-dakSiNasyAm uttarasyAM ca dizi bhavanti tatra kAraNantu-manuSyakSetre eva vAdaratejarakAyikAnAM sattvena apyatrAsacAt, tatrApi manuSyabAhulyasthAne eva vAhalyena pAkArambhasaMbhavena tejaskAyikAnAM vAhulyasaMbhavaH dakSiNasyAM digi paJcama bharateSu uttarasyAM dizi paJcasu eravatemu kSetrarayAlpakhAt manuSyANAM stokatvena tejaskAyikAnAmapi pUrva meM gautama dvIpa nahIM hai aura usake badale jala hai / pUrva kI apekSA dakSiNa meM apkAyika vizeSAdhika haiM, kyoMki vahAM candra mayaM ke dvIpoM kA abhAva hai aura dakSiNa kI apesA uttara meM vizepAdhika haiM, kyoM ki vahA~ mAnasa sarovara hone ke kAraNa apkAyikoM kI bahulatA hai| dizAoM kI dRSTi se saba se kama tejaskAyika dakSiNa aura uttara dizA meM haiM / isakA kAraNa yaha hai-manuSya kSetra meM hI bAdara tejaskAyika jIvoM kA astila hotA hai, anyatra nhiiN| usameM bhI jahAM manuSyoM kI adhikatA hotI hai vahAM pacana-pAcana kI pravRtti adhika hotI hai aura isa kAraNa tejaskAyikoM kI bahulatA hotI hai| dakSiNa dizA meM pAMca bharata kSetroM aura uttara dizA meM pAMca airavata kSetroM apekSAe pUrva dizAmAM aSkAyika vizeSAdhika che, kemake pUrvamAM gautamIpa nathI ane tene badale pANuM che. pUrvanI apekSAe dakSiNamAM aSkAyika vizevAdhika che, kemake tyAM candra, sUryanA tRpine abhAva che ane dakSiNanI apekSAe utaramAM vizeSAdhika che. kemake tyA mAnasarovara hovAnA kAraNe aSkAyikanI bahulatA che dizAonI apekSAthI sauthI ochA tejaskAyike che dakSiNa ane uttara dizAmAM che. tenuM kAraNa e che ke manuSyakSetramAja bAdara tejaskAyika jIvanuM vidyamAna paNuM hoya che. bIje nahI temAM paNa jyA manuSyanuM adhika paNa hoya che, tyAM pacana, pAcananI pravRtti vizeSa hoya che. ane te kAraNe tejaskAcikenI pracuratA hoya che. dakSiNa dizAmAM pAca bharatakSetramAM ane uttara Page #43 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.2 vizeSato jIvAnAmalpabahutvam 25 stokatvaM bhavati alpapAkArambhasaMbhavAt tasmAt dakSiNottarayoH sarvastokAstaijaskAyikA bhavanti, svasthAneSu prAyaH samAnAeveti. tebhyo'pi 'puracchimeNaM saMjjaguNA' paurastyena pUrvasyAM dizi, tejaskAyikAH saMkhyeyaguNAH bhavanti, tatra kSetrasya saMkhyeyaguNakhAt, tebhyo'pi 'pacchimeNaM visesAhiyA' pazcimenapazcimAyAM dizi tejaskAyikAH vizeSAdhikA bhavanti, adholaukikagrAmeSu manuSya'pAilyasadbhAvAt. atha diganupAtena vAyukAyikAnAmalpasahutvaM prarUpayati'disANuvAeNaM savvatthovA vAukkAiyA puracchimeNaM' diganupAtena digapekSayA, sarvastokA:-sarvebhyo'lpAH, vAyukAyikAH paurastyena-pUrvasyAM dizi bhavanti, pUrvesyAM dizi prabhUtadhanasthAnasattvena supirAbhAvAt stokA eva vAyavo bhavanti, ghanasthAne vAyUnAM saMcArAbhAvAt ityAzayaH tebhyaH 'pacchimeNaM visesAhiyA' pazcimena-pazcimAyAM dizi, vizeSAdhikA vAyukAyikA bhavanti, tatra adholaukikagrAmasadbhAvAt, tebhyaH 'uttareNaM visesAhiyA' uttareNa-uttarasyAM dizi vAyukAyikA meM kSetra kI alpatA hone se manuSya kama haiM, ataeva tejaskAyika bhI kama haiN| svasthAna meM prAyaH samAna haiN| ina donoM dizAoM kI apekSA pUrva meM saMkhyAta guNA adhika haiM, kyoM ki vahAM kSetra saMkhyAta guNA hai / unase bhI pazcima dizA meM tejaskAyika vizeSAdhika haiM, kyoMki adholaukika grAmoM meM manuSyoM kI bahulatA hotI hai| dizAoM kI apekSA se sabase kama vAyukAyika pUrva meM haiM, kyoM ki pUrva meM saghana sthAna adhika hone se pola kama hai, ataeva vAyu kI kamI hai / saghana sthAna meM vAyu kA saMcAra nahIM hotaa| pUrva kI apekSA pazcima meM vAyukAyika vizeSAdhika haiM, kyoMki vahAM adholaukika grAma hote haiN| uttara meM usase bhI vizepAdhika haiM, kyoMki dizAmAM pAMca aravatakSetromAM kSetranuM alpa paNuM hovAthI manuSya ochA hoya che. svAsthAnamAM prAya. sarakhA hoya che. ane uttara dizAonI apekSAthI pUrvamAM saMkhyAta gaNuM vadhAre che. kemake tyAM kSetra saMkhyAta gaNuM che, tenAthI paNa pazcima dizAmAM tejaskAyiko vizeSAdhika che. kemake alaukika gAmomAM menuSyanuM adhika paNuM hoya che. dizAonI apekSAe badhAthI ochA vAyukAyika pUrvamAM che. kema ke pUrvamA saghana sthAna hovAthI pilANa ochuM che, tethI vAyunI kamI che. saghana sthAnemAM vAyune saMcAra nathI thato. pUrvanI apekSAe pazcimamAM vAyukAyika vizeSAdhika che. kemake tyAM alaukika gAma hoya che. uttaramA tenAthI paNa ochA vizeSAdhika che. kemake tyAM nArakAvAsanI bahulatA hovAthI ranta adhika pra04 Page #44 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ___prathApanAsUtre vizeSAdhikA bhavanti, tatra bhavana nairayikAvAsabAhulyena prabhUtarandhrasaMbhavAt, tebhyo'pi 'dAhiNeNaM sisesAhiyA' dakSiNena-dakSiNasyAM dizi vAyukAyikAH vizeSAdhikAH bhavanti, unaradigapekSayA dakSiNarayAM dizi bhavananarakAvAsAnAmatiprAcuryAt ityAzayaH, atha diganupAtena vanaspatikAyikAnAmalpavahutvaM prarUpayitumAha-'disANuvAeNaM sanatthovA vaNarasadakAiyA pacchatyimeNaM' diganupAtena-digapekSayA, sarvastokA:-sarvebhyo'lpAH vanaspatikAyikAH pazcimenapazcimAyAM dizi, tatra gautamahIparAtvena tasmin jalAbhAvena vanarapatikAyikAbhAvaH, tebhyaH 'puracchimeNaM visesAhiyA' paurastyena-pUrvasyAM dizi banaspatikAyikA vizeSAdhikA bhavanti, tatra gautamadvIpAbhAvena prabhUtodaka sambhAt tebhyo'pi 'dAhiNeNaM visesAdiyA' dakSiNena-dakSiNasyAM dizi vanaspatikAyikA vizeSAdhikA bhavanti, tatra candrasUryadvIpAbhAvena pracurajalasadabhAvAt vanaspatikAyikabAhalyasambhavaH, tebhyo'pi 'uttareNa visesAhiyA' uttareNa-uttarasyAM dizi vanaspatikAyikA vizeSAdhikA bhavanti, tatra mAnasasaraH sadbhAvena prabhUvahA~ nArakAvAloM kI bahulatA hone se randhra adhika haiM / dakSiNa meM uttara kI apekSA bhI vAyukAyika vizeSAdhika haiM, kyoMki dakSiNa meM bhavanoM aura narakAvAsoM kI atyanta pracuratA hai| dizAoM kI apekSA saba se kama vanaspatikAyika pazcima dizA meM haiM, kyoMki vahA~ gautama dvIpa hone se jala kI kamI hai aura jala kama hone se vanaspatikAthika jIva bhI kama haiM / pazcima kI apekSA pUrva dizA meM vanaspatikAyika vizeSAdhika haiM, kyoM ki gautamahIpa na hone se vahAM jala adhika hai / dakSiNa meM banaspatikAyika unase bhI vizeSAdhika haiM, kyoMki candradvIpa evaM sUryaThIpa kA abhAva hone se vahAM jala kI pracuratA hai aura isa kAraNa vanaspatikAyikoM kI bahulatA hai| uttara dizA meM dakSiNa kI apekSA bhI vizeSAdhika che. dakSiNamAM uttaranI apekSAe paNa vAyukAyika vizeSAdhika che, kemake dakSiNamAM bhavane ane nArakAvAsanI atyanta pracuratA che. dizAonI apekSAe badhAthI ochA vanaspatikAyika pazcimadizAmAM che, kemake tyA gautamaDhIpa hovAthI pANInI taMgI che tethI vanaspatikAyika jIva paNa ochA che. pazcimanI apekSAe pUrva dizAmAM vanaspatikAyika vizeSAdhika che kemake gautama DhIpa na hovAthI tyAM jala adhika che. dakSiNamAM vanaspati kAyika temanAthI vizeSAdhika kemake candra dvIpa temaja sUryadvIpane abhAva hovAthI tyA jaLanI pracuratA che ane A kAraNe vanaspatikAcikenI bahulatA che. uttara dizAmAM dakSiNanI apekSAe paNa vizeSAdhika che. kemake tyA mAna Page #45 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.2 vizeSanA jIvAnAmalpavadutvam todakasaMbhavena vanarapatikAyikabAhulyasadbhAvA dityAzayaH, atha diganupAtenaM dvIndriyANAmalpavahutvavaktavyatAM prarUpayati-'disANuvAraNaM savyatyAMnA iMdiyA pacchimeNaM' diganuvAtena-diganusAreNa sarvastokA dvIndriyAH pazcimena pazcimAyAM dizi bhavanti, tatra gautamadvIpasattvena tasmina jalAbhAvAt dvIndriyANAm khagAdInAmabhAvAt stokA eva dvIndriyA bhavanti, tebhyaH 'puracchiNaM visesAhiyA' paurastyena-pUrvasyAM dizi dvIndriyAH vizeSAdhikAH bhavanti, tatra gautamadvIpAbhAvena prabhUtodaka sambhavAt prabhUtahIndriya zatAdisaMbhavaH, tebhyo'pi 'dakkhigeNaM sisesAhiyA' dakSiNena-dakSiNasyAM dizi dvIndriyAH zaGkhAdayo vizeSAdhikA bhavanti, tatra candrasUryadvIpAbhAvena prabhUtodakasaMsavena dvIndriya zaGkhAdivAhulya saMbhavaH, ityAzayaH tebhyo'pi "uttareNa visesAhiyA' uttareNa-uttarasyAM dizi dvIndriyAH zaGkhAdayo vizeSAdhikA bhavanti, tatra mAnasasaraH sadbhAvena pracurajalahaiM, kyoMki vahAM mAnasa sarovara hone se jala kI adhikatA hai aura jala kI adhikatA ke kAraNa vanaspatikAyikoM kI bhI adhikatA hai| ___ava dizAoM kI apekSA dIndriya jIvoM kA alpabaddhatva batalAte haiM-dizAoM kI dRSTi se saba se kama dondriya jIva pazcima dizA meM haiM, kyoMki vahA~ gautamadvIpa hone se jala kama hai aura jala kama hone se zaMkha Adi hIndriya jIva kama haiN| pazcima kI apekSA pUrva dizA meM vizeSAdhika haiM, kyoM ki gautamadIpa kA abhAva hone se vahAM jala kA Adhikya hai, isa kAraNa izaMkha Adi chondriya jIvoM kI adhi, katA hai| dakSiNa meM vizeSAdhika haiM, kyoM ki vahA~ candra-sUryadIpa nahIM hone se jala adhika hai aura isa kAraNa zaMkha Adi bhI adhika haiN| uttara meM dvIndriya unase bhI vizeSAdhika haiM, kyoMki vahAM maanssaravara hovAthI jaLanI adhikatA che ane jaLanI adhikatAne kAraNe vanaspatikAyikanI adhikatA che. have dizAonI apekSAe kIndriya jInA apamahatva batAve che. dizAonI daSTithI badhAthI ochA hIndriya jIva pazcima dizAmAM che. kemake tyAM gItamadvIpa hevAthI pANI ochuM ane pANI ochuM hovAthI zaMkha Adi dviIndriya jIva paNa ochA che. pazcimanI apekSAo pUrva dizAmAM vizeSAdhika che. kemake gautamadvIpane abhAva hovAthI tyAM jalanuM Adhiya che. ethI zaMkha Adi kIndriya jIvonI adhikatA che. dakSiNamAM vizeSAdhika che, kemake tyAM candra sUryadvIpa na hovAthI jaLa adhika che ane e kAraNe zaMkha Adi paNa adhika che. uttaramAM kIndriya tenAthI vizeSAdhika che. kemake tyAM mAnasarovara Page #46 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanAso saMbhavAt bahulaThThIndriyasaMbhavaH ityAzayaH atha trIndriyANAM diganupAtenAlpavahRtvaM prarUpayitumAha-'disANuvAeNaM savvatthovA teiMdiyA paJcatthimeNaM' diganupAtenadigapekSayA sarvastokAH sarvebhyo'lpAH, trIndriyAH kunthyAdayaH pipIlikAdayazca pazcimena-pazcimAyAM dizi bhavanti, natra gautamadvIpa samAvena prabhUtodakAbhAvAt dvIndriya zaGkhAdikalecarAzrita pipIlikAdi trIndriyAsaMbhavaH, tebhyo'pi 'puracchimeNaM visesAhiyA' paurastyena-pUrvasyAM dizi dvIndriyAzritatrIndriyAH vizeSAdhikAH bhavanti, tatra gautamadvIpAbhAvena prabhUtajalasadabhAvAt bahulatrIndriyasambhavaH, tebhyo'pi 'dAhiNeNaM visesAhiyA' dakSiNena-dakSiNasyAM dizi, trIndriyAH vizepAdhikAH bhavanti, tatra candrasUryadvIpAbhAvena prabhUtajalasadbhAvAt pracuratrIndriyasadabhAvaH, tebhyo'pi 'uttareNa visesAhiyA' uttareNa uttarasyAM dizi trIndriyAH vizeSAdhikAH bhavanti, tatra mAnasasaraH sadbhAvena prabhUtajalasaMbhavAt vahusarovara hone se jala kI pracuratA hai, isa se zaMkhAdi DIndriya jIvoM kI bhI adhikatA hai| vIndriya jIvoM kA alpavahutva-sava se kama trIndriya jIva arthAt kuMthu pipIlikA Adi pazcima dizA meM haiM, kyoM ki vahAM gautamaDhIpa hone se adhika jala nahIM hai aura isa kAraNa dIndriya zaMkha Adi ke kalevaroM ke Azraya meM rahane vAle pipIlikA Adi trIndriya jIva nahIM haiN| pUrva dizA meM ve vizepAdhika haiM, kyoMki vahAM gautamadvIpa na hone se adhika jala hai aura jala hone se trIndriya jIvoM kI bhI adhikatA hai| dakSiNa meM unase bhI vizeSAdhika haiM, kyoMki vahAM candrasUrya dvIpa kA abhAva hone se prabhUta jala hai aura isa kAraNa trIndriya jIva jyAdA haiM / uttara dizA meM dakSiNa kI apekSA bhI vizeSAdhika haiM, kyoMki vahAM mAnasa sarovara hone se jala kI adhikatA hai| hovAthI jaLanI pracuratA che, tethI zaMkhAdi hIndriya jIvonI paNa adhikatA che. trIndriya jIvonuM a5 bahutva-adhAthI ochA trIndriya jIva arthAt kaM kIDI Adi pazcima dizAmAM che, kemake tyAM gItAmaDhIpa hovAthI adhika jaLa nathI ane tethI za pa Adi dvIdriyanA kalevaranA AzrayamAM rahenArA kIDI vigere trIndriya jIva nathI hotA pUrva dizAmAM teo vizeSAdhika che, kemake tyAM gautama dIpa na hovAthI adhika jaLa ane adhikAjaLa hovAthI trIndriya InI paNa adhikatA che. dakSiNamA temanAthI paNa vizeSAdhika che kemake tyAM candra sUrya dvIpane abhAva che tethI ghaNuM pANI che ane e kAraNe zrIndriya vigere che. uttara dizAmAM dakSiNanI apekSAe paNa vizeSAdhika che. kemake tyAM mAnasa sarovara hovAthI jalanI adhikatA che. Page #47 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 3 sU.2 vizeSato jIvAnAmalpavahutvam latrIndriyasaMbhavaH atha diganupAtena caturindriyANAmalpavahutvaM prarUpayati-disANuvAeNaM savvatthovA cauriMdiyA paJcatthimeNaM' diganupAtena diganusAreNa, sarvastokA:-sarvebhyo'lpAH, caturidiyAH padmAzritAH bhramarAdayo bhavanti, tatra gautamadvIpasaravena tasminnudakAbhAvAt, tebhyaH 'puracchimeNaM visesAhiyA' paurastyena-pUrvasyAM dizi caturindriyA bhramarAdayo vizepAdhikA bhavanti, tatra gautama __dvIpAbhAvena pracurajalasadbhAvAt tadvati pAzrita pracura caturindriyasaMbhavaH, tebhyo'pi 'dAhiNeNaM visesAhiyA' dakSiNena-dakSiNalyAM dizi caturindriyA vizepAdhikA bhavanti, tatra candrasUryadvIpAbhAvena prabhUtodakasadbhAvena tadAzrita bahulacaturindriyasaMbhavaH, tebhyo'pi 'uttareNa visesAhiyA' uttareNa-uttarasyAM dizi caturindriyAH vizeSAdhikA bhavanti, tatra mAnasasaraH sadbhAvena prabhUtajalasaMbhavAt tadAzrita caturindriya bAhulyasaMbhavaH, caturindriya jIvoM kA alpabatutva-dizAoM kI apekSA se saba se kama caturindriya jIva pazcima dizA meM haiM, kyoM ki pazcima meM gautama dvIpa hone se jala kI kamI hai aura jala kI kamI hone se jala janya kamala Adi kA abhAva hai aura kamala Adi ke abhAva meM tadAzrita bhramara Adi kA abhAva hai| pazcima kI apekSA pUrva meM cauindriya jIva vizeSAdhika haiM, kyoM ki vahAM gautama dIpa na hone se jala adhika hai, isa kAraNa kamala de ke Azrita adhika caturindriya jIva haiN| pUrva kI apekSA bhI dakSiNa meM vizeSAdhika haiM, kyoM ki dakSiNa meM candrahopa sUryadvIpa kA bhI abhAva hone se jala kI adhikatA hai aura isa kAraNa caturindriya jIvoM kI bhI adhikatA hai| dakSiNa kI apekSA bhI uttara meM vizeSAdhika hai, kyoM ki uttara meM caturindriya nuM apa-baha-dizAonI apekSAe badhAthI ochA caturindriya jIva pazcima dizAmAM che kemake pazcimamAM gautama dvIpa hovAthI jaLanI kamI che. ane jaLanI kamI hovAthI jalaja kamaLa vigerene abhAva che. ane kamaLa AdinA abhA mAM sadAzrita bhramara Adine abhAva che. pazcimanI apekSAe pUrvanA caturindriya jIta vizeSAdhika che, kemake tyAM gItama dvIpa na hovAthI jalaja adhika che. ethI kamala AdinA Azrita caturindriya jIva adhika che. pUrvanI apekSAe paNa dakSiNa dizAmAM vizeSAdhika che kemake dakSiNamAM candradIpa ane sUryadvIpane abhAva hovAthI pANInI vizeSa adhikatA che ane e kAraNe caturidriya jIvonI paNa adhikatA che. dakSiNanI apekSAe paNa uttaramAM vizeSAdhika che, kemake uttaramAM mAnasa sarovara hovAthI jalanI prayu ratA che Page #48 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre ____ atha diganupAtena nairayikANAmalpabahutvaM prarUpayati-'disANuvAeNaM sadhasthovA neraiyA puracchimapaccatthimauttareNaM' diganupAtena-diganusAreNa sarvastokAH-sarvebhyo'lpAH nairayikAH paurastyapazcimottareNa pUrvasyAM pazcimAyAm uttarasyAM ca bhavanti tAsu puppAvakIrNanarakAvAsAnAM stokatvAt vahanAM prAyaH saMkhyeyayojanavistArAcca, tebhyo-'dAhiNeNaM asaMkhejagugA' dakSiNena-dakSiNasyAM dizi nairayikAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, tatra puppAvakIrNanarakAvAsAnAM vAhulyAt tepAJca prAyo'saMkhyeyayojanaviratArAt, kRSNapAkSikANAM dakSiNasyAM dizi vAhulyenotpAdAcca, atredaM bodhyam-dvividhAH prANino bhavanti zuklapAkSikAH, kRSNapAkSikAzca tatra kizcidRnapudgalaparAvatAdhamAtrasaMsArAH zuklapAkSikA vyapadizyante, tadapekSayA adhikatara saMsArabhAjinasta kRSNapAkSikA ucyante, tathAcoktam-'jesi mavaDo puggala pariyaTTo sesao ya mAnasa sarovara hone se jala kI pracuratA hai| nArakoM kA alpabahutva-dizAoM kI apekSA pUrva pazcima aura uttara meM sava se kama nAraka haiM. kyoM ki ina dizAoM meM puppovakIrNa nArakAvAsa thoDe haiM aura ve prAyaH saMkhyAta yojana vistAra vAle haiN| ina dizAoM kI apekSA dakSiNa dizA meM asaMkhyAtaguNA nAraka haiM, kyoMki dakSiNa meM puppAvakINe nArakAvAsoM kI bahalatA haiM aura ve prAyaH asaMkhyAla yojana vistAra vAle haiM / isa ke atirikta kRSNapAkSika dakSiNa dizA meM bahulatA se utpanna hote haiN| yahAM itanA samajha lenA cAhie-prANI do prakAra ke haiM-zuklapAkSika aura kRSNapAkSika / jinakA vistAra kucha kama arddha pudgala parAvartana mAtra zeSa hai, usake pazcAt jo mukti prAsa kara lege| ve zuklapAkSika kahalAte haiM aura jinakA saMsAra-kAla isa se adhika hai ve kRSNapAkSika kahe nArakanuM alpa bahuva-dizAonI apekSAe pUrva pazcima ane uttaramAM badhAthI AchA nAraka che, kemake e dizAmAM puSpAvakIrNa nArakAvAsa thoDA che. ane te prAyaH saMkhyAta jana vistAra vALA che. A dizAonI apekSAe dakSiNa dizAmAM asa khyAta guNa nAraka che. kemake dakSiNamAM puvAvakIrNa nArakAvAsanI balatA che. ane teo ghaNA bhAge asaMkhyAta jana vistAra vALA che. taduparAnta kRSNapAkSika dakSiNa dizAmAM bahulatAe utpanna thAya che. ahi eTale samajI levuM joIe-prANI be prakAranA che-zukalapAkSika. ane kazupAkSika jene saMsAra kaMIka kama ardhapudgala parAvartana mAtra zeSa che, tenA pachI je makti prApta karI leze, te zukalapAkSika kahevAya che ane jene saMsAra kAla enAthI adhika che teo kRSNapAkSika kahevAya che. kahyuM paNa che-jene saMsAra Page #49 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.2 vizeSato jIvAnAmalpabahutvam 31 saMsAro / te sukkapakkhiyA khalu ahie puNakaNThapakkhI u // 1 // yeSAmapArdhapudgalaparAvartaH, zeSakazca sNsaarH| te zuklapAkSikAH khalu adhike punaH kRSNapakSAstu // 1 // ata alpA eva zuklapAkSikAH bhavanti alpasaMsAriNAm teSAm alpakhAt, kRSNapakSikAstu bahavo bhavanti pracurasaMsAriNAM tepAmati prabhUtatvAt, te ca kRSNapAkSikAH vAhulyena dakSiNasyAM dizi jAyante netarAsu dikSu tathA svAbhAvyAta kRSNapakSikANAM bahupApodayAd dirghatarasaMsArabhajitayA krUrakarmatayA ca dakSiNasyAM dizi samutpAdAcca netarAsu dikSu, tathAcoktam-'pAyamiha kUrakammA bhavasiddhiyAvi dAhiNillesuM / neraiyatiriyamaNuyAsu rAyaThANesu gacchaMti // 1 // prAya iha krUrakarmANo bhavasiddhikA api dAkSiNAtyeSu / nairayikatiryagmanuSyAsurAdisthAneSu gae haiM / kahA bhI hai-'jinakA saMsAra (bhavabhramaNa) apArdha pudgala parAvartana hI zeSa hai, ve zuklapAkSika aura jinakA bhavabhramaNa kAla isase adhika hai, unheM kRSNapAkSika samajhanA cAhie // 1 // zuklapAkSika jIva kama hote haiM, kyoM ki parimita saMsArI jIva alpa hI hote haiN| kRSNapAkSika jIva bahuta haiM, kyoMki parimita bhavabhramaNa vAle jIvAM kI atyadhikatA hai / kRSNapAkSika jIva prAyaH dakSiNa dizA meM utpanna hote haiM, anya dizAoM meM nahIM, kyoMki unakA aisA hI svabhAva hai| unake vahuta pApa kA udaya hotA hai / ve dIrghatara bhavabhramaNa karane vAle aura krUrakarmA hote haiN| isa kAraNa unakI utpatti dakSiNa dizA meM hotI hai / bhavasiddhika bhI dakSiNa dizA meM utpanna hote haiM, anya dizAoM meM nhiiN| kahA bhI hai'prAyaH krUrakarmA bhavasiddhika jIva bhI dakSiNa dizA meM sthita nairayikoM tiryaMcoM, manuSyoM aura asuroM Adi ke sthAnoM meM utpanna hote haiM // 1 // (bhavabhramaNa) aparAdha pudgala parAvartana ja zeSa che, te zukalapAkSika ane jene bhavabhramaNa kAla tenAthI adhika che. teo kRSNapAkSika samajavA joIe che ? - zukala pAkSika jIva ochA hoya che, kemake parimita saMsArI jIva theDA ja hoya che kRSNa pAkSika jIva ghaNuM che, kemake aparimita bhavabhramaNa vALA jIvonI atyadhikatA che. kRSNa pAkSika jIva prAyaH dakSiNa dizAmAM utpanna thAya che. bIjI dizAomAM nahi kemake temano teja svabhAva che. temanA ghaNuM pApane udaya thAya che. teo dIrghatara bhavabhramaNa karavA vALA ane krUra karmA hoya che. tethI temanI utpatti dakSiNa dizAmAM hoya che. bhavasiddhika paNa dakSiNa dizAmAM utpanna thAya che, anya dizAomAM nahi kahyuM paNa che-prAyaH dUra karyA bhavasiddhika jIva paNa dakSiNa dizAmAM sthita narayike, tiryaMcA, Page #50 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAstre gacchanti // 1 // tasmAt dakSiNasyAM dizi bahUnAM kRSNapakSikANAmutpAda saMbhavAta pUrvottara pazcimadigbhAgabhAvibhyo nairayikebhyo dAkSiNAtyA nairayikA asaMkhyeyaguNA bhavanti ityAzayaH ityevaM sAmAnyato nairayikANA malpabahutvaM pratipAdya samprati vizeSato diganupAtena ratnaprabhA pRthivyAdi nairayikANA malpabahutvAdikaM prarUpayati-'disANuvAeNaM savyasthovA rayaNappazA puDhavIneraiyA puracchimapaccatthima uttareNaM' diganupAtena-diganusAreNa sarcaratIkA:-sarvebhyo'spAH ratnaprabhA pRthidhI nairayikAH paurastyapazcimottareNa-pUrvasyAM pazcimAyAmuttarasyAM ca bhavanti, tezyaH 'dAhiNe NaM asaMkhejjaguNA' dakSiNena dakSiNasyAM dizi ratnaprabhA pRthivI narayikAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, yukta tatvAt atha zarkarAmabhApRthivI narayikANAmalpabahutvaM prarUpayati-'disANuvAeNaM savvatthovA sakarappabhA puDhavI neraiyA puracchimapaccatthima uttareNaM' diganupAtena-digapekSayA sarvastokAH marcebhyo'lpAH, zarkarAprabhA pRthivI nairayikAH paurastyapazcimonareNa-pUrvasyAM pazcimAyAm uttarasyAm ca dizi bhavanti, tebhyaH 'dAhiNeNaM asaMkhejANA' dakSiNenaisa prakAra dakSiNa dizA meM bahuta kRSNapAkSikoM kI utpatti saMbhava hone se pUrva, pazcima tathA uttara dizA ke nArakoM kI apekSA dakSiNa dizA ke nAraka asaMkhyAtaguNA haiN| isa prakAra sAmAnya rUpa se nArakoM ke alpabahutva kA pratipAdana karake aba vizeSa rUpa se ratnaprabhA Adi pRthiviyoM ke nArakoM kA alpavahuvva pradarzita karate haiM-dizAoM kI apekSA ratnaprabhA ke nAraka pUrva, pazcima aura uttara dizA meM sabase kama hai, unase dakSiNa dizA meM asaMkhyAtaguNA adhika haiM / isakA kAraNa pahale batalAyA jA cukA hai| zarkarAprabhA pRthivI ke nAraka parva, pazcima aura uttara meM saba se kama haiM, unase dakSiNa dizA me asaMkhyAtaguNA haiM / isakA kAraNa manuSya ane asure AdinA sthAnemA utpanna thAya che ke 1 che A rIte dakSiNa dizAmAM ghaNA kRSNa pAkSikenI utpatti sa bhavita hovAthI pUrva, pazcima tathA uttara dizAnA nArakanI apekSA dakSiNa dizAnA nAraka sa khyAta guNa che A rIte sAmAnya rUpe nArakanA alpa bahatvanuM pratipAdana karIne have vizeSa rUpe ratnaprabhA Adi pRthvInA nArakanuM alpa bahatva pradarzita kare che-dizAonI apekSAe ratnaprabhA nAraka pUrva pazcima ane uttara dizAmA badhAthI ochA che, tenAthI dakSiNa dizamA asaMkhyAta guNa adhika che. tenuM kAraNa AgaLa batAvI didhuM che. zarkarAmabhA pRthvInA nAraka pUrva pazcima Page #51 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.2 vizeSato jIvAnAmalpabahutvam dakSiNasyAM dizi zarkarApramApRthivI nairayikAH asaMkhyeyaguNA bhavanti uktayuktaH, 'disANuvAeNaM savvatthovA vAluyappabhA puDhavI neraiyA puracchimapaccatthimauttareNaM' diganupAtena-digapekSayA sarvastokA:-sarvebhyo'lpAH, vAlukA prabhApRthivI nairayikAH paurastyapazcimottare'-pUrvasyAM pazcimAyAm uttarasyAzca dizi bhavanti, tebhyaH, 'dahiNeNaM asaMkhejjaguNA' dakSiNena-dakSiNasyAM dizi vAlukA prabhA pRthivInairayikAH asaMkhyeyaguNA bhavanti 'disANuvAeNaM savvatthovA paMkappabhA puDhavIneraiyA puracchimapaccasthima uttareNaM' diganupAtena-diganusAreNa sarvastokAH sarvebhyo'lpAH paGkaprabhA pRthivI nairathikAH paurastya pazcimottareNa-pUrvasyAM pazcimAyAm uttarasyAJca dizi bhavanti, tebhyo 'dAhiNe NaM asaMkhenaguNA' dakSiNena -dakSiNasyAM dizi paGkaprabhApRthivI nairayikAH asaMkhyeyANA bhavanti uktayuktaH 'disANuvAeNaM savvatthovA dhUmappabhA puDhacI neraiyA puracchima paccatthima uttareNaM' diganupAtena-diganusAreNa sarvastokA:-sarvebhyo'lpAH, dhumaprabhApRthivI nairayikAH paurastya, pazcimottareNa-pUrvasyAM pazcimAyAm uttarasyAJca dizi bhavanti, tebhyo 'dAhiNille NaM asaMkhejjaguNA' dakSiNena-dakSiNasyAM dizi dhUmaprabhA pRthivI nairayikAH-asaMkhyeyaguNAH bhavanti, 'disANuvAeNaM savvatthocA tamappabhApuDhavI naraiyA puracchima paccasthima uttareNaM' diganupAtena-diganusAreNa, sarvastokAHsarvebhyo'lpAH tamaHprabhApRthivI nairayikAH paurastya pazcimottareNa-pUrvasyAM pazcimAyAm uttarasyAJca dizi bhavanti tebhyo 'dAhiNeNaM asaMkhejjaguNA' dakSiNenadakSiNasyAM dizi tamaHprabhApRthivI narayikAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, yuktaruktatvAta 'disANuvAeNaM savvatthovA ahe sattamA puDhavI neraiyA puracchima paccatthima uttareNaM' diganupAtena-digapekSayA, sarvastokA:-sarvebhyo'lpAH, adhaH saptamapRthivI nairayikAH paurastyapazcimottareNa-pUrvasyAM pazcimAyAm uttarasyAzca dizi bhavanti, bhI pahale ke samAna hI samajha lenA cAhie / vAlukAprabhA pRthivI ke nAraka pUrva, pazcima aura uttara meM sabase kama haiM, dakSiNa dizA meM unase asaMkhyAtaguNita haiN| isI prakAra paMkaprabhA, dhumaprabhA, tamaHprabhA aura tamastamaHprabhA pRthiviyoM ke nAraka pUrva, pazcima aura uttaradizAoM meM sabase kama aura dakSiNa dizA meM unase asaMkhyAtaguNA adhika ane uttaramAM badhAthI ochA che, temanAthI dakSiNa dizAmAM asaMkhyAta guNa che. tenuM kAraNa paNa pahelAnA samAna ja samajI levuM joIe. vAlukAprabhA pRthvInA nAraka pUrva, pazcima ane uttaramAM badhAthI ochA che, dakSiNa dizAmAM temanAthI asaMkhyAta gaNu che. eja prakAre 5kaprabhA, dhUmaprabhA, tama:prabhA, ane tamastamaprabhA pRthvInA nAraka pUrva pazcima ane uttara dizAmAM badhAthI eAchA ane dakSiNa dizAmAM enAthI asaMkhyAta guNuM adhika che. enuM kAraNa Page #52 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAstre tebhyo 'dAhiNeNaM asaMkhejaguNA' dakSiNena-dakSiNasyAM dizi asaMkhyeyaguNAH adhaH-saptamapRthivI nairayikA bhavanti, ityevaM rItyA prati pRthivyapi digbhedenAlpavahutvamabhidhAya samprati saptApa pRthivIradhikRtya digbhedenAlpabahukhAmAha'dAhiNehito ahe sattamA puDhavI neraie hiMto chahAe tamAe puDhavIe neraiyA puracchimapaccatthima uttareNaM asaMkhejjaguNA' dAkSiNAtyebhyo'dhaHsaptamapRthivI nairayikebhyaH papThyAstamAyAH pRthivyAH nerayikAH paurastyapazcimottareNa-pUrvasyAM pazcimAyAm uttarasyAJca dizi asaMkhyeyaguNA bhavanti, tatra kAraNantu-sarvotkRSTapApakAriNAM saMjJipaJcendriyatiyagmanuSyANAmadhaH saptamanaraka pRthivyAmutpAdena, tada pekSayA kizciddhIna hInatarAdi pApakarmakAriNAM pAThyAdiSu pRthivIpu samutpAdena sarvotkRSTapApakarmakAriNAJca sarvastokatvAt, tataH kiJciddhIna hInatarAdi pApakarmakAriNAJca yathottaraM bahutvAt adhaH saptamapRthivI dAkSiNAtya nairayikApekSayA paSTha pRthivyAH pUrvottara pazcima nairayikANAmasaMkhyeyaguNatvaM yuktameveti, evamevAdhaH saptamapRthivyA eva dAkSiNAtyA nairayikA asaMkhyeyaguNA abhaiN| isakA kAraNa vahI hai jo pahale kahA jA cukA hai| ___ eka-eka pRthivI kA alpabahutva batalAkara sUtrakAra aba sAtoM pRthiviyoM kA dizAoM kI apekSA se alpabahutva pratipAdana karate haiM -sAtavIM pRthivI ke dakSiNa dizA ke nArakoM kI apekSA chaThI tamaHprabhA pRthivI ke pUrva, pazcima evaM uttara dizA ke nAraka asaMkhyAtaguNA haiM isa kAraNa yaha hai ki sAtavIM pRthivI meM sarvotkRSTa pApa karane vAle saMjJI paMcendriya tiryaca aura manuSya hI utpanna hote haiN| unakI apekSA kucha kama pApa karane vAle chaThI pRthivI meM utpanna hote haiN| aura aise jIva adhika hote haiM, ataeva saptama pRthivI ke dakSiNa dizA ke nArakoM kI apekSA SaSThI pRthivI ke pUrva, pazcima evaM uttara teja che ke je pahelA kahevAyeluM che. pratyeka pRthvInuM alaga alaga alpa bahutva batAvIne sUtrakAra have sAta pRthvInI dizAonI apekSAe alpa bahatvanuM pratipAdana kare che- sAtamI pRthvInI dakSiNa dizAnA nArakonI apekSAe chaThI ta:prApRthvInA pUrva pazcima temaja uttara dizAnA nAraka asaMkhyAta guNa che tenuM kAraNa A che ke sAtamI pRthvImAM sarvotkRSTa pApa karavA vALA saMzI paMcendriya tiryaMca ane manuSya ja utpanna thAya che. temanI apekSAe kAMIka ochuM pApa karanAra chaThI pRthvImAM utpanna thAya che. ane AvA jIva adhika hoya che, tethI ja sAtamI pRthvInI dakSiNa dizAnA nArakanI apekSAe chaThI pRthvInA pUrva, pazcima temaja uttara dizAnA nAraka asaMkhyAta guNa kahelA che. Page #53 -------------------------------------------------------------------------- ________________ premayavodhinI TIkA pada 3 sU.2 vizeSatA jIvAnAmalpavahutvam seyAH, eva muttarotara pRthivIrapi adhikRtya vicAraNIyam tebhyo'pi paSTapRthivI pUrvottarapazcimadigbhAvibhyo nairayirebhyaH 'dAhiNaNaM asaMkhajaguNA' dakSiNenadakSiNasyAM dizi paSThayA eva pRthivyAH nairayikAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktayukteH, 'dAhiNille hito tamAe puDhavIe neraie hito paMcamAe dhUmappa mAe puDhavIe neraiyA puracchima paccasthima uttareNaM asaMkhejjaguNA' dAkSiNAtyebhyastamAyAH prathivyA nairayikebhyaH paJcamyAH dhRmaprabhAyAH pRthivyA nairayikAH porastyapazcimottareNa-pUrvasyAM pazcimAyAm uttarasyAJca asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi tasyA eva paJcamadhumapramAyAH pRthivyAH 'dAhiNeNaM asaMkhejjagaNA' dakSiNenadakSiNasyAM dizi dAkSiNAtyA nairayikA asaMkhyeya guNA bhavanti, prAguktayukteH, 'dAhiNille hito dhUmappabhA puDhavI nerada ehito cautdhIe paMkappabhAe puDhavIe neraiyA puracchipa paccatthima uttareNaM asaMkhejjaguNA' dAkSiNAtye yo dhUmaprabhA pRthivI nairayikebhyazcaturthyAH paGkanabhAyA pRthivyAH nairayikAH paurastyapazcimottareNa pUrvasyAM pazcimAyAm uttarasyAJca dizi asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi tasyA eva caturtha paGkaprabhAyAH pRthivyAH nairayikA 'dAhiNeNaM asaMkhejjaguNA' dakSiNena -dakSiNasyAM dizi dAkSiNAtyA ityarthaH asaMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktayukteH, dizA ke nAraka asaMkhyAtaguNe kahe gae haiN| SaSThI pRthivI ke pUrva, pazcima evaM uttara dizA ke nArakoM kI apekSA dakSiNa ke nAraka asaMkhyAtaguNA haiN| chaThI tamA pRthivI ke dakSiNa ke nArakoM kI apekSA pAMcavIM dhUmaprabhA pRthivI ke pUrva, pazcima uttara ke nAraka asaMkhyAtaguNA haiM / aura dhUmaprabhA ke dakSiNa dizA ke nAraka ina se bhI asaMkhyAtaguNA haiM / dakSiNa dizA ke dhUmaprabhA pRthivI ke nArakoM kI apekSA cauthI paMkaprabhA pRthivI ke pUrva, pazcima aura uttara dizA ke nAraka asaMkhyAtaguNA haiM / dakSiNa dizA meM dhUmaprabhA pRthivI ke nArakoM kI apekSA paMkaprabhA pRthivI ke pUrva, pazcima aura uttaradizA ke nAraka asaMkhyAtaguNA haiM aura isI paMkaprabhA ke dakSiNa dizA ke chaThI pRthvInA pUrva pazcima temaja uttara dizAnA nArakanI apekSAe dakSiNanA nAraka asaMkhyAta guNa che. chaThI tamAmRthvInA dakSiNanA nArakanI apekSAe pAMcamI dhUmaprabhA pRthvInA pUrva, pazcima uttaramAM nAraka asaMkhyAta guNa che ane dhUmaprabhAnI dakSiNa dizAnA nAraka tenAthI paNa asaMkhyAta guNa che. dakSiNa dizAnA dhUmaprabhA pRthvIne nAranI apekSAe cothI paMkaprabhA pRthvInA pUrva pazcima ane uttara dizAnA nAraka asaMkhyAta guNA che. dakSiNa dizAnA dhUmaprabha pRthvInA nArakanI apekSAe paMkaprabhA pRthvInA pUrva, pazcima ane uttara dizAnA nAraka asaMkhyAta guNa che ane teja paMkaprabhAnI dakSiNa Page #54 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanAstre 'dAhiNille hito paMkappabhA puDhavI neraiehito taiyAe vAluyappabhAe puDhavIe neraiyA puracchima paccatthima uttareNaM asaMkhejjaguNA' dAkSiNAtyebhyaH paGkaprabhA pRthivI nairayikebhyastRtIyasyAH vAlukAprabhAyAH pRthivyAH nairayikAH paurastyapazcimottareNa-pUrvasyAM pazcimAyAm uttarasyAJca dizi asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi tasyA eva tRtIyasyA vAlukAprabhAyAH pRthivyAH nairayikAH, 'dAhiNeNaM asaMkhejjaguNA' dakSiNena-dakSiNasyAM dizi, asaMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktayukteH, 'dAhiNille hiMto vAluyappamA puDhavIneraiehiMto duiyAe sakarappabhAe puDhavIe neraiyA puracchimapaccatthima uttareNaM asaMkhejjaguNA' dakSiNAtyebhyo vAlukAprabhApRthivI nairayikebhyo dvitIyasyAH zarkarAprabhAyAH pRthivyAH nairayikAH paurastyapazcimottareNa-pUrvasyAM pazcimAyAm uttarasyAJca dizi asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi tasyA eva zarkarAprabhAyAH pRthityAH nairayikAH 'dAhiNeNaM asaMkhejjaguNA' dakSiNena-dakSiNasyAM dizi-dakSiNAtyA ityarthaH, asaMkhyeyaguNA bhavanti prAjaktayukteH, 'dAhiNillehito sakkarappabhA puDhavI neraiehiMto imIse nAraka inase bhI asaMkhyAtaguNA haiM / dakSiNa ke dakSiNa dizA ke paMkaprabhA ke nArakoM se tIsarI vAlukAprabhA ke nAraka pUrva, pazcima aura uttara dizA se asaMkhyAtaguNA haiM, inase vAlukAprabhA ke dakSiNadizA ke nAraka asaMkhyAtaguNA haiN| dakSiNa dizA ke vAlukAprabhA pRthivI ke nArakoM kI apekSA dvitIya zarkarAprabhA pRthivI ke nAraka pUrva, pazcima evaM uttara dizA meM asaMkhyAtaguNA haiM / isI zarkarAprabhA pRthivI ke nAraka dakSiNa dizA meM asaMkhyAtazuNA haiN| dakSiNa dizA ke zarkarAprabhA pRthivI ke nArakoM se isa ratnaprabhA pRthivI ke nAraka pUrva, pazcima aura uttara dizA meM asaMkhyAta guNA haiM aura dakSiNa dizA meM inase bhI asaMkhyAta guNA haiN| dizAnA nArake tenAthI paNa asa khyAta guNa che. dakSiNa dizAnA pakaprabhAnA nArakethI trIjI vAlukAprabhAnA nAraka pUrva pazcima ane uttara dizAmAM asaMkhyAta guNa che tenAthI vAlukAprabhAnI dakSiNa dizAnA nAraka asaMkhyAta gaNuM che. dakSiNa dizAnA vAlukAprabhA pRthvInA nArakanI apekSAe dvitIya zarkarA prabhA pRthvInA nAraka pUrva pazcima ane uttara dizAmAM asaMkhyAta guNa che. A zarAprabha pRthvInA nAraka dakSiNa dizAmAM asaMkhyAta guNa che. dakSiNa dizAne zarkarA prabhA pRthvInA nArakethI A ratnaprabhA pRthvInA nAraka pUrva pazcima ane uttara dizAmAM asaMkhyAta guNa che ane dakSiNa dizAmAM enAthI paNuM asaMkhyAta gaNu che. Page #55 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyayodhinI TIkA pada 3 sU.2 vizeSato jIvAnAmalpayanutvam rayaNappabhAe puDhavIe neraiyA puracchimapaccatthima uttareNaM asaMkhejjaguNA' dakSiNA__ tyebhyaH zarkarAprabhA pRthivInairayikebhyaH asyAH ratnaprabhAyAH pRthivyAH nairayikAH paurastyapazcimottareNa-pUrvasyAM pazcimAyAm uttarasthAzcadizi asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi tasyA eva ratnaprabhAyAH pRthivyAH nairayikAH 'dAhiNeNaM asaMkhejaguNA' dakSiNena-dakSiNasyAM dizi asaMkhyeyaguNA bhavanti prAyuktayuktarityAzayaH, atha diganupAtena tiryagyonika paJcendriyANAmalpabahutvaM prarUpayitumAha'disANuvAeNaM savvatthovA paMciMdiyA tirikkhajoNiyA pazcimeNaM' diganupAtenadiganusAreNa, sarvastokA:-sarvebhyo'lpAH, paJcendriyAstiyagyonikAH pazcimenapazcimAyAM dizi bhavanti gautama dvIpasadbhAvAt tebhyaH 'puracchiyeNaM visesAhiyA, paurastyena-pUrvasyAM dizi paJcandriyatiryagyonikAH vizepAdhikA bhavanti prAguktayukteH tatra gautama dvIpAbhAvAt tebhyo'pi 'dAhiNeNaM visesAhiyA' dakSiNena-dakSiNasyAM dizi paJcendriyatiryagyonikAH vizeSAdhikA bhavanti, tatra candrasUryadvIpAbhAvAta, tebhyo'pi 'uttareNaM visesAhiyA' uttareNa-uttarasyAM dizi. paJcandriyatiryagyonikAH vizepAdhikA bhavanti tatra mAnasasaraH sadbhAvena prabhUtajalasaMbhavAt apkAyikoktayukyA prabhUta paJcandriyatiryagyonika saMbhavAdityAzayaH, dizA kI apekSA tiryaMca paMcendriyoM kA alpayAhutva-dizA kI apekSA saba se kama paMcendriya tiyeca pazcima dizA meM haiM, kyoM ki pazcima meM gautama dIpa hai| unakI apekSA pUrva meM vizeSAdhika haiM, kyoM ki pUrva meM gautama dIpa nahIM haiN| dakSiNa dizA meM inase bhI vizepAdhika haiM, kyoMki vahAM candra-sUryadvIpa kA abhAva hai| uttara dizA meM inase bhI vizeSAdhika hai, kyoM ki vahAM bhAnasa sarovara hone se pracAra jala hai aura pUrvokta yukti ke anusAra jala meM bahuta paMcendriya tiryaca (jalacara) vidyamAna haiN| __ maNuSyoM kA alpabahutva-dizA kI apekSA saba se kama manuSya dizAnI apekSA tirthaM ca paMcendriyenuM a5 bahatva-dizAnI apekSAe badhAthI ochA paMcendriya tiryaMca pazcima dizAmAM che, kemake pazcimamAM gautamIpa che. tenI apekSAe pUrvamAM vizeSAdhika che kemake pUrvamAM gautama dvipa nathI. dakSiNa dizAmAM enAthI paNa vizeSAdhika che. kemake tyAM candra surya dvIpano abhAva che. uttara dizAmAM tenAthI paNa vizeSAdhika che, kemake tyAM mAnasa sarovara hovAthI ghaNuM jaLa che ane pUrvokta yuktinA anusAra mAM ghA payandriya tiyaya (jaya2) vidyamAna che. manuSyanuM alpabahu dizAonI apekSAe badhAthI ochA manuSya dakSiNa Page #56 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 30 zApenAstre atha diganupAtena manuSyANAmalpabahutvaM prarUpayati- 'disANuvAraNaM savvatthovA maNussA dAhiNauttareNaM' diganupAtena - diganusAreNa, sarva stokAH sarvebhyo'lpAH, manuSyAH dakSiNottareNa-dakSiNasyAm uttarasyAJca dizi bhavanti tayordizoH paJcAnAM bharatakSetrANAM paJcAnAmairAyata kSetrANAJca stokatvAt tebhyaH 'puracchimeNaM saMkhejjaguNA' paurastyena - pUrvasyAM dizi manuSyAH saMkhyeyaguNA bhavanti, tatra kSetrasya saMkhyeyaguNa tvAt, tebhyo'pi paccatthimeNaM visesAhiyA' pazcimena - pazcimAyAM dizi manuSyA vizeSAdhikA bhavanti, adholaukikagrAmeSu nisargata eva manuSyabAhulya sadbhAvAt, atha diganupAtena bhavanavAsi devAnAmalpabahutvaM prarUpayitumAha- 'disAvANaM savvatthovA bhavaNavAsI devA puracchimeNaM paccatthimeNaM' diganupAtena - diganusAreNa sarvastokAH - sarvebhyo'lpAH bhavanavAsino devAH paurastyena pUrvasyAM pazcimena pazcimAyAM ca dizi bhavanti, tayordizo bhavanAnAM stokatvAt tebhyaH 'uttareNa asaMkhejjaguNA' uttareNa - uttarasyAM dizi; uttaradibhAvino bhavanavAsino devA asaMkhyeyaguNA bhavanti, tatra svasthAnatayA bhavanAnAM prabhUtatvAt, tebhyo'pi dAhiNeNaM asaMkhejjaguNA - dakSiNena dakSiNasyAM dizi dakSiNa aura uttara dizA meM haiM, kyoMki ina dizAoM me pAMca bharata aura pAMca airavata kSetra thoDe hI haiM / inakI apekSA pUrva dizA meM saMkhyAtaguNA adhika haiN| kyoMki vahAM kSetra saMkhyAtaguNA adhika haiM inakI apekSA bhI pazcima meM vizeSAdhika haiM, kyoMki adholaukika grAmoM meM svabhAva se hI manuSyoM kI bahulatA hai / dizA kI apekSA bhavanavAsiyoM kA alpabahutva - dizAoM kI apekSA se saba se kama bhavanavAsI deva pUrva aura pazcima dizA meM haiM, kyoMki ina donoM dizAoM meM unake bhavana thoDe haiM / inakI apekSA uttara meM asaMkhyAtaguNA adhika haiM, kyoM ki svasthAna hone se vahAM bhavana bahuta adhika haiM / dakSiNa dizA meM inase bhI asaMkhyAtaguNA ane uttara dizamA che. kemake A dizAomA pAca bharata ane pAca aravata kSetra thADA ja che. temanI apekSAe pUrva dizAmA asaMkhyAtaguNuA adhika che kemake tyAM kSetra saMkhyAta guNA adhika che, temanI apekSAe paNa pazcimamA vizeSAdhika che. kemake adhelaukika gAmAmA svabhAvathI ja manuSyeAnI bahulatA che. dizAnI apekSAe bhavanavAsiyAnu alpa-bahutva, dizAonI apekSAe gapothI alpa bhavanavAsI deva pUrva ane pazcimamAM che kemake, A banne dizAomA temanA bhavana echAM che temanI apekSAe uttaramA asa khyAta guDDA adhika che kemake svasthAna hAvAthI tyAM bhavana ghaNA adhika che. dakSiNa dizAmAM tenAthI paNu asa khyAta gaNA che kemake tyAM pratyeka trikAyanA cAra Page #57 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 39 prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.2 vizeSatA jIvAnAmalpavahutvam bhavanavAsino devA asaMkhyeyaguNA bhavanti tatra nikAye nikAye caturNA bhavanazatasahasrANAmatirekAt bahUnAM kRSNapAkSikAnAM tatrotpAdAca bhavanAnAmatIva vAhulyena asaMkhyeyaguNA bhavanavAsina ityAzayaH, ___atha diganupAtena vAnavyantarANAmalpavahutvamAha-'disANuvAeNaM savvatthovA vANamaMtarA devA puracchimeNaM' diganupAtena-diganusaraNena sarvastokAH-sarvebhyo'tpAH vAnavyantarA devAH paurastyena-pUrvasyAM dizi bhavanti, supirasthAne eva vAnavyantarANAM saMcAreNa dhanasthAne teSAM saMcArAbhAvena pUrvasyAM dizi ghanasthAnatvena saMcArAbhAvAt stokA eva vAnavyantarA bhavanti ityAzayaH, tebhyaH paJcatthimeNaM visesAhiyA' pazcimena pazcimAyAM dizi, vAnavyantarA vizeSAdhikA bhavanti, tatrAdholaukikannAmeSu randhrasaMbhavAt, tebhyaH 'uttareNaM visesAhiyA' uttareNa-uttarasyAM dizi vAnavyantarA devA vizepAdhikA bhavanti tatra tepAM svasthAnanayA nagarAvAsabAhulyasadbhAvAt, tebhyo'pi 'dAhihaiM, kyoMki vahAM pratyeka nikAya ke cAra-cAra lAkha bhavana adhika haiM aura bahuta-se kRSNapAkSika isI dizA meM utpanna hote haiM, ataeva ve asaMkhyAtaguNA adhika haiN| dizA kI apekSA vAnavyantaroM kA alpabahutva-dizA kI dRSTi se vicAra kiyA jAya to saba se kama vAnapantara deva pUrva dizA meM haiM, kyoMki pole sthAnoM meM hI vAnavyantaro kA saMcAra hotA hai, Thosa jagaha meM nahIM aura pUrva meM Thosa sthAna adhika haiN| isa kAraNa vahA~ vAnavyantara thoDe hI hote haiN| pUrva kI apekSA pazcima dizA meM vizeSAdhika haiM, kyoMki vahA~ adholaukika grAmoM meM randhra hai| pazcima kI apekSA uttara dizA me vizeSAdhika haiM, kyoMki vahAM unake svasthAna hone se nagarAvAsoM kI bahulatA hai| uttara kI apekSA dakSiNa meM vizeSAdhika haiM, kyoMki dakSiNa dizA meM unake nagarAvAsa atyadhika haiM / cAra lAkha bhavana adhika che ane ghaNuM kRSNa pAkSika A dizAmAM utpana thAya che, tethI ja teo asaMkhyAta guNa adhika che. dizAonI apekSAe vanavyatAnuM alpa bahatva--dizAnI daSTithI vicAra karAyate badhAMthI ochA vAnadhyantara deva pUrva dizAmAM che. kemake pilA sthAnamAM ja vAna vyatana sa cAra thAya che. ghana jagyAmAM (nakakara jagyA) nathI thatuM ane pUrvamAM nakakara sthAna adhika che e kAraNe tyAM vAnacantara ceDA ja hoya che. pUrvanI apekSAe pazcima dizAmAM vizeSAdhika che, kemake tyAM alaukika gAmamAM ra% che. pazcimanI apekSAe uttara dizAmAM vizeSAdhika che, kemake tyAM temanA sthAna hovAthI nagarAvAsanI bahulatA che. Page #58 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 40 prajJApanAsUce NeNaM visesAhiyA, dakSiNena-dakSiNasthAM dizi vizeSAdhikA vAnavyantarA devA bhavanti, tatra teSAmatIvAdhika nagarAnAsasatyAt, athadiganupAtena jyotiSkANAM devAnAmalpabahutvaM prarUpayati-'disANuvAeNaM savvatthovA joisiyA devA puracchimapaJcatthimeNaM diganupAtena-digapekSayA sarvastokAH sarvebhyo'lpAjyotiSkA devAH paurastyapazcimAyAzca bhavanti tayodizoH candrasUryadvIpeSu udyAnaprAyeSu alpAnAmeva jyotiSkANAM sad bhAvAt tebhyo-'dAhiNeNaM visesAhiyA' dakSiNena dakSiNasyAM dizi jyotiSkA devAH vizeSAdhikA bhavanti tatra vimAnAnAM prabhUtatvAt kRSNapAkSikANAM dakSiNadigvatitvAccetyAzayaH, tebhyo'pi 'uttareNaM visesAhiyA' uttareNa-uttarasyAM dizi vizeSAdhikA bhavanti, tatra mAnasasarasi bahUnAM jyoti: kANAM krIDAsthAnasatvena krIDAvyApUtAnAM tepAM nityasadbhAvAt, mAnasasarovartinAM matsyAdijalacarANAm sannihitavimAnadarzanena jAtismaraNAt kiJcidvrataM svIkRtya azanAdivajenaMca kRtvA kRtanidAnAnAM tatrautpAdAt uttaradigvatino dizAoM kI apekSA jyotiSka devoM kA alpabahutva-dizA kI apekSA saba se kama jyotiSka deva pUrva aura pazcima digooM meM haiM, kyoMki ina dizAoM meM candra-sUryadvIpoM meM, jo ki udyAnapradhAna haiM, alpa jyoliSka deva hI hote haiM, / dakSiNa dizA meM unakI apekSA vizeSAdhika haiM, kyoM ki dakSiNa me unake vimAna adhika haiM aura kRSNapAkSika dakSiNa meM hI rahate haiN| uttara dizA meM unase bhI vize SAdhika haiM, kyoMki uttara meM mAnasa sarovara meM jyotiSka devoM ke krIDAsthala bahuta haiM aura krIDA meM nirata hone ke kAraNa vahAM jyotiSka deva sadaiva rahate haiM / mAnasa sarovara ke matsya Adi jalacara apane nikaTavartI vimAnoM ko dekhakara jAtismaraNa jJAna prApta kara uttaranI apekSAe dakSiNamAM vizeSAdhika che, kemake dakSiNa dizAmAM temanA nagarAvAsa atyadhika che. dizAnI apekSAe tiSka denu alpa bahatvadizAonI apekSAe badhAthI ochA jatiSka deva pUrva ane pazcima dizAomAM che. kemake e dizAomAM candra sUrya dIpamAM ke je udyAna pradhAna che a65 tiSka deva hoya che. dakSiNa dizAmAM temanI apekSAe vizeSAdhika che, kemake dakSiNamAM temanA vimAna adhika che ane kRSNa pAkSika dakSiNamAM ja rahe che. uttara dizAmAM temanAthI paNa vizeSAdhika che kemake uttaramAM mAnasa sarovaramAM tiSka denA krIDA sthAna ghaNuM che ane kIDAmAM nirata rahevAnA kAraNe tyAM tiSka deva sadaiva rahe che. mAnasa sarovaranA matsya Adi jalacara pitAnA najIkanA vimAnane joIne jAti smaraNa jJAna prApta karI le che ane Page #59 -------------------------------------------------------------------------- ________________ F prabodhinI TIkA pada 3 sU.2 vizeSato jIvAnAmalpabahutvam 41 jyotiSkAH dAkSiNAtyebhyo vizeSAdhikAH bhavantItyAzayaH, atha diganupAtena saudharmAdidevAnAmalpabahutvaM prarUpayitumAha-'disANuvAeNaM savvatthovA devA saudhamme kappe puracchima paccatthimeNaM' diganupAtena-diganusaraNena sarvastokAH sarvebhyo'lpAH vaimAnikAH devAH saudharme kalpe paurastyapazcimena - pUrvasyAM pazcimAyAJca bhavanti AvalikA praviSTAnAM vimAnAnAM catasRSvapi dikSu samAnatvena puSpAvakIrNAnAJca prabhUtAnAmasaMkhyeyayojanavistArANAM dakSiNasyAmuttarasyAmeva dizi satvena anyatrAbhAvAt sarvastokA vaimAnikadevAH pUrvasyAM pazcimAyAJca bhavanti ityAzayaH lete haiM aura phira kiMcit vrata ko svIkAra karake tathA azana Adi kA tyAga karake nidAna ke kAraNa vahAM utpanna hote haiM / yahI kAraNa hai ki uttara dizA meM dakSiNa kI apekSA jyotiSka deva vizeSAdhika pAye jAte haiM / dizAoM kI apekSA saudharma Adi devoM kA alpabahutva - dizAoM kI apekSA sabase kama vaimAnika deva saudharmakalpa meM pUrva aura pazcima dizAoM meM haiM / isakA kAraNa yaha hai ki AvalikA praviSTa vimAna to cAroM dizAoM meM barAbara haiM magara bahusaMkhyaka aura asaMkhyAta yojana vistAra vAle puSpAvakIrNa vimAna dakSiNa aura uttara meM hI hote haiM. pUrva aura pazcima meM nahIM hote / isa kAraNa pUrva aura pazcima meM saba se kama vaimAnika deva haiM / inakI apekSA uttara meM vaimAnika deva asaMkhyAtaguNA adhika haiM, kyoMki vahAM puSpAvakIrNa vimAna bahuta haiM aura ve asaMkhyAta yojana vistAra vAle haiM / dakSiNa meM unase bhI vizeSAdhika haiM, kyoM ki dakSiNa dizA meM kRSNapAkSikoM kA pachI kAMika vratane svIkArIne tathA azana ArdinA tyAga karIne nidAnanA kAraNe tyAM utpanna thAya che. A ja kAraNa che ke uttara dizAmA dakSiNanI apekSAe jyeAtiSka deva vizeSAdhika maLe che. dizAenI apekSAe saudharma Adi devAnuM alpa mahutva dizAonI apekSAe badhAthI ochA vaimAnika deva saudha 5mAM pUrva ane pazcima dizAomAM che. enuM kAraNa e che ke AvalikA praviSTa vimAnA te cAre dizAomA kharAkhara che, parantu ahusa`khyaka ane asaMkhyAta ceAjana vistAra vALA puSpAvakI vimAna dakSiNa ane uttaramA ja hoya che. pUrva pazcimamAM nathI hAtAM. te kAraNe pUrva ane pazcimamAM badhAthI ochA vaimAnika deva che. temanI apekSAe uttaramAM vaimAnika deva asaMkhyAta gaNA adhika che. kemake tyAM puSpAvakI vimAna ghaNuAM che ane tee asaMkhyAta ceAjana vistAra pra0 6 Page #60 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prayApanAsa tebhyaH-uttareNaM asaMkhejaraNA' uttareNa-uttarasyAM dizi vaimAnikA devAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, tatra puppAvakIrNaka vimAnAnAM cAhalyAt asaMkhyeyayojanavistArAccetyAzayaH, tebhyo'pi 'dAhiNeNaM visesAhiyA' dAkSiNena-dakSiNasyAM dizi vizeSAdhikA vaimAnikadevAH bhavanti, tatra kRSNapAkSikANAM bAhulyena gamanAt , ___ atha diganupAtena IzAnavaimAnikadevAnAmalpavahutvaM prarUpayati-'disANuvAeNaM savvatthobA devA IsANe kappe puracchimapaccatthimeNaM' diganupAtenaM-digapekSayA sarvastokA:-sarvebhyo'lpAH vaimAnikA devA IzAne kalpe paustyapazcimena -pUrvasyAM pazcimAyAzca bhavanti, tebhyaH-'uttareNaM asaMkhejjaguNA' uttareNa-uttarasyAM dizi IzAne kalpe vaimAnikA devA asaMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktayukteH tebhyo'pi-'dAhiNeNaM visesAhiyA' dakSiNena-dakSiNasyAM dizi IzAne kalpe vaimAnika devA vizeSAdhikA bhavanti, tatra kRSNapAkSikAnAM prAcuryeNa gamanAt , __ atha diganupAtena sanatkumArakalpa vaimAnikadevAnAmalpabahutvamAha-disANucAeNaM savvatthovA devA saNaMkumAre kalpe puracchimapaccatthigaNa' diganupAtena -diganusaraNena, sarvastokA:-sarvebhyo'lpAH vaimAnikA devAH sanatkumAre kalpe paurastyapazcimena-pUrvasyA pazcimAyAJca dizi bhavanti, tebhya:-'uttareNaM asaMkhejjaguNA' uttareNa-uttarasyAM dizi sanatkumAravaimAnikadevA asaMkhyeyaguNA adhikatA se gamana hotA hai| IzAnakalpa ke vaimAnika devoM kA alpavahutva-dizAoM kI apekSA sabase kama deva IzAnakalpa meM pUrva aura pazcima dizA meM haiM, uttara meM unase asaMkhyAta guNita hai, isakA kAraNa pahale batalAyA hai vahI samajhanA cAhie / dakSiNa meM unase bhI vizeSAdhika haiM, kyoM ki vahIM kRSNapAkSikoM kA pracuratA se gasana hotA hai| sanatkumAra kalpa ke devoM kA alpabahutva-sabase kala deva sanatkumAra kalpa meM pUrva aura pazcima dizA meM haiM, uttara meM unase asaMkhyAta vALA che. dakSiNamAM temanAthI paNa vizeSAdhika che. kemake dakSiNa dizAmAM kRSNa pAkSiketu adhikatAthI gamana thAya che. izAna kalpanA vimAnika devenuM alpa-bahatva-dizAonI apekSAe badhAthI ochA deva IzAna kalpanA pUrva ane pazcima dizAmAM che, uttaramAM enAthI asa khyAta guNita che, tenuM kAraNa pahelAM je batAvyuM che te ja samajavuM joIe dakSiNamAM temanAthI paNa vizeSAdhika che kemake tyA kRSNapAkSikonI pracuratAthI gamana thAya che. sanakumAra kalpanA devenuM alpa baha-badhAthI ochA deva sanakumAra kalpanA pUrva ane pazcima dizAmAM che, uttaramAM temanAthI asa gyAta gaNuM Page #61 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIko pada 3 su.2 vizeSato jIvAnAmalpabahutvam 43 bhavanti, tebhyo'pi 'dAhiNeNaM visesAhiyA' dakSiNena-dakSiNasyAM dizi sanaskumAravaimAnika devA vizeSAdhikA bhavanti, prAguktayuktaH, ___ atha diganupAtena mAhendravaimAnikadevAnAmalpavahutvamAha-'disANuvAeNaM savvatthovA devA mAhide kappe puracchimapaccatthimeNaM' diganupAtela-digapekSayA, sarbastokAH-sarvezyo'lpAH vaimAnikA devAH mAhendre kalpe paurastyapazcimenapUrvasyAM pazcimAyAJca dizi bhavanti, tebhyaH-'uttareNaM asaMkhejaguNA' uttareNauttarasyAM dizi mAhendravaimAnikA devAH, asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi'dAhiNeNaM visesAhiyA' dakSiNena-dakSiNasyAM dizi mAhendravaimAnikadevAH vizeSAdhikA bhavanti, prAguktayukteH kRSNapAkSikANAM tatra vAhulyena gamanAt , ___ atha diganupAtena mahAloka vaimAnikadevAnAmalpavahatvaM prarUpayati-'disANuvAeNaM sabatyocA devA baMbhaloe kappe puracchiAmapaccasthimauttareNaM' diganupAtena-digapekSayA, sarvastokAH sarvebhyo'lpA vaimAnikA devAH brahmaloke kalpe paurastyapazcimottareNa-pUrvasyAM pazcimAyAm uttarasyAJca dizi bhavanti, bahUnAM kRSNaguNita haiM aura dakSiNa meM unase bhI vizeSAdhika haiM / isakA kAraNa pUrvavat hI samajha lenA caahie| mAhendra kalpa ke devoM kA alpavahatva-mAhendra kalpa meM sabase kama deva pUrva aura pazcima meM haiM, unakI apekSA uttara meM asaMkhyAta guNAM aura uttara kI apekSA dakSiNa dizA meM vizeSAdhika haiM / ilakA kAraNa bhI pUrvavat hI samajhanA caahie| ___ brahmaloka kalpa ke devoM kA alpavahutva-satra se kama deva brahmaloka kalpa meM pUrva pazcima aura uttara dizA meM haiM kyoM ki bahusaMkhyaka kRSNapAkSika tiryaMca dakSiNa dizA meM utpanna hote haiM aura zuklapAkSika thoDe hI hote haiN| isa kAraNa brahmaloka meM pUrva pazcima aura uttara che ane dakSiNamAM temanAthI paNa vizeSAdhika che. tenuM kAraNa pUrvavata samajI veleya. mahendra kalpanA devenuM alpa bahu-mahendra kapamAM badhAthI ochA deva pUrva pazcimamAM che, temanI apekSAe uttaramAM asaMkhyAta guNA ane uttaranI apekSAe dakSiNa dizAmAM vizeSAdhika che jenuM kAraNa paNa pUrvanI ma sabhA 24 brahAleka kalpanA devenuM a5 bahutva-badhAthI ochA deva brahmalokamAM pUrva pazcima ane uttara dizAmAM che, kemake bahusaMkhyaka kRSNapAkSika tiryaMca dakSiNa dizAmAM utpanna thAya che ane zukala pAkSika thaDAja hoya che te kAraNe Page #62 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 44 aMzIpanAstra pAkSika tiryagyonikAnAM dakSiNasyAM dizi samutpAdena zuklapAkSikANAJca stokAnAmati pUrvottarapazcimadigbhAvino brahmalokavaimAnikadevAH sarvastokA bhavantIti bhAvaH tebhyaH 'dAhiNeNaM .asaMkhejaguNA' dakSiNena-dakSiNasyAM dizi brahmaloka vaimAnikadevA asaMkhyeyaguNA bhavanti, tatra bahUnAmeva kRSNapAkSikANAM samutpAdAt , ____ atha diganupAtena lAntakavaimAnikadevAnAmalpavahutvaM prarUpayati-'disANuvAeNaM savvatthovA devA laMtae kappe puracchimapaccasthima uttareNa' diganupAtena -digapekSayA sarvastokAH-sarvebhyo'lpAH vaimAnikA devAH lAntake kalpe paurastya pazcimottareNa-pUrvasyAM pazcimAyAmuttarasyAzca dizi bhavanti, tebhyo 'dAhiNeNaM asaMkhejaguNA' dakSiNena-dakSiNasyAM dizi lAntakavaimAnika devA asaMkhyeyaguNA bhavanti, tatra vahUnAM kRSNapAkSikANAM samutpAdAt , ___ atha diganupAtena mahAzukravaimAnikadevAnAmalpavahutvaM prarUpayati-'disANuvAeNaM sanvatthovA devA mahAsukke kappe puracchimapaccatthima uttareNaM' diganupAtena-diganusaraNena, sarpastokAH-sarvebhyo'lpAH vaimAnikA devAH mahAzukre kalpe paurastyapazcimottareNa pUrvasyAM pazcimAyAm uttarasyAJca dizi bhavanti, tebhyo dizA meM saba se kama deva haiM tathA dakSiNa dizA meM unakI apekSA asaMkhyAta guNA deva haiM, kyoMki vahAM bahuta kRSNapAkSika utpanna hote haiN| lAntaka kalpa ke devoM kA alpabahutva-lAntaka kalpa meM pUrva, pazcima aura uttara dizA meM sabase kama deva haiM tathA dakSiNa meM unase asaMkhyAtaguNA haiM / isakA kAraNa pUrvavat hI samajha lenA caahie| mahAzukra kalpa ke devoM kA alpabahutva-mahAzukra nAmaka kalpa meM pUrva, pazcima aura uttara dizAoM meM saba se kama deva haiM tathA dakSiNa meM unase asaMkhyAta guNA haiM, kyoM ki dakSiNa dizA meM bahusaMkhyaka brahmalokamAM pUrva pazcima ane uttara dizAmAM badhAthI ochA deva che tathA dakSiNa dizAmAM temanI apekSAe asaMkhyAta guNa che, kemake tyAM ghaNA kRSNa pAkSika utpanna thAya che. lAntaka devenuM apa bahuva-lAntaka kalpamAM pUrva pazcima ane uttara dizAmAM badhAthI ochA deva che tathA dakSiNamAM tenAthI asaMkhyAta gaNuM che tenuM kAraNa pUrvavat samajI levuM joIe. mahAzuka kalpanA devenuM a5hatva-mahAzuka nAmaka kaka5mAM pUrva pazcima ane uttara dizAomAM badhAthI ochA deva che tathA dakSiNamAM tenAthI asa khyAta gaNu che, kemake dakSiNa dizAmAM bahusaMkhyaka kRSNa pAkSika utpanna thAya che, Page #63 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pada 3 sU.2 vizeSato jIvAnAmalpabahutvam 'dAhiNeNaM asaMkhejjaguNA' dakSiNena-dakSiNasyAM dizi mahAzukra vaimAnika devA asaMkhyeyaguNA bhavanti, bahUnAM kRSNapAkSikANAM tatra samutpAdAt , ___ atha diganupAtena sahasrAra vaimAnikadevAnAmalpavahutvaM prarUpayati-'disANuvAeNaM savvatthovA devA sahassAre kappe purathimapaccatthima uttareNaM' diganupAtena-digapekSayA sarvastokAH sarvebhyo'lpAH vaimAnikadevAH sahasAre kalpe paurastyapazcimottareNa-pUrvasyAM pazcimAyAm uttarasyAJca dizi bhavanti, tebhyo'dAhiNeNaM asaMkhejaguNA' dakSiNena-dakSiNasyAM dizi sahasrAravaimAnikadevA asaMkhyeyaguNA bhavanti, praguktayuktaH, atha AnataprANatAdipu bahutulyasamatidizannAha -'teNaM paraM bahusamovavanagA samaNAuso!' tena param tadantaram -sahasrAraparyantAnantari mityarthaH, bho zramaNa ! AyuSman ! bahusamopapanakA avaseyAH, tathA cAnatAdiSu manuSyANAmevotpAdena pratikalpaM prativeyakaM pratyanuttaravimAnaM catasRSu api dikSu prAyo bahutulyA eva vijJayAH, kRSNapAkSika utpanna hote haiN| sahasrAra kalpa ke devoM kA alpavahutva-sahasrAra kalpa meM pUrva, pazcima aura uttara dizA meM saba se kama deva haiM tathA dakSiNa meM unase asaMkhyAtaguNita adhika haiN| isakA kAraNa bhI pUrvokta hI samajhanA caahie| ___ Anata prANata Adi kalpoM meM devoM kA alpabadutva-he AyaSmAna zramaNa ! sahasrAra kalpa ke vAda Upara ke kalpoM ke tathA graiveyaka evaM anuttara vimAnoM ke deva cAroM dizAoM meM samAna-barAbara haiM, kyoMki vahAM manuSyoM kI hI utpatti hotI hai| siddhoM kA alpabahutva-dizAoM kI apekSA se sabase kama siddha dakSiNa aura uttara dizA meM haiN| isakA kAraNa yaha hai ki siddhi sahasAra kalpanA devenu alpa bahuva-sahasAra ka95mAM pUrva pazcima ane uttara dizAmAM badhAthI ochA deva che tathA dakSiNamAM temanAthI asaMkhyAta guNita adhika che. enuM kAraNa paNa pUrvokta samajavuM joIe. Anate-prANuta Adi kapimAM devAnuM alapa bahu-he Ayumana ! zamaNu sahastrAra ka5 pachI uparanA kapanA tathA priveyaka temaja anuttara vimAnanA deva cAre dizAomAM samAna-barAbara che, kemake tyAM manuSyanIja utpatti thAya che. siddhonuM alpabaddhatva-dizAonI apekSAe badhAthI ochA siddha dakSiNa ane uttara dizAmAM che. tenuM kAraNa e che ke siddhi manuSyane ja prApta thAya Page #64 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAso ___ adha diganupAtena siddhAnAmalpavahutvaM prarUpayati-'disANuvAeNaM savyatyovA siddhA dAhiNeNaM uttareNaM' diganupAtena digapekSayA, sarvastokA:-sarvebhyo'lpAH siddhAH, dakSiNena-dakSiNasyAs uttareNa-uttarasyAM dizi bhavanti, manuSyA eva siddhayanti, netare siddhayanti, siddhayanto manuSyA api yeSu AkAzapradezeSu caramasamaye'vagADhA bhavanti tepyevAkAzapradezeSu ardhvamapi gacchanti, teSveva uparyavatiSThante na kiJcidapi vakraM gacchanti, tatra dakSiNasyAM dizi paJcasu bharatepu, uttarasyAM dizi pazcalu aikhateSu stokAH eva manuSyAH siddhayanti, siddhikSetrasyAlpakhAt, supamamupamAdI ca siddhayabhAvAt iti dakSiNottarakSetrasiddhAH sarvastokA bhavanti ityAzayaH, tebhyaH 'puracchimeNaM saMkhejaguNA' paurastyenapUrvasyAM dizi saMkhyeyaguNAH siddhA bhavanti, bharatairavatakSetrebhyaH pUrvavidehAnAm saMkhyeyaguNatayA tadavartimanuSyANAmapi saMkhyeyaguNatvAt, tepAJca sarvakAlaM siddhimanuSyoM ko hI prApta hotI hai, anya kisI jIva ko nahIM / siddha hone vAle manuSya carama samaya meM jahAM sthita hote haiM, usI sIdha meM ve Upara jAte haiM aura usI sIdha meM (usI dizA meM) jAkara lokAgra para pratiSTita hote haiM, tanika bhI idhara-udhara nahIM hote / dakSiNadizA meM pAMca bharata kSetroM meM tathA uttara dizA me pA~ca airavata kSetroM meM thoDe hI manuSya siddhi prApta karate haiM, kyoM ki siddhi kSetra thoDA hai aura phira suSamAsuSamA Adi AroM meM siddhi prApta nahIM hotii| isa kAraNa dakSiNa aura uttara se siddha saba se kama hai| pUrva dizA me unase asaMkhyAtazuNA hai, kyoMki bharata evaM airavata kSetra kI apekSA pUrva videha saMkhyAtaguNita hai, ataeva vahAM manuSya bhI saMkhyAta. guNita haiM aura vahAM se sarva kAla meM siddhi hotI rahatI hai (vahA~ che anya koI jIvane nahi, siddha thanArA manuSya carama samayamAM jyA sthita hoya che, tyAthI sidhA teo upara jAya che ane te ja sIdhamAM (eja dizAmAM) jaIne lekAgra para pratiSThita thAya che, jarApaNa Ama tema nathI thatA dakSiNa dizAmA pAca bharata kSetromAM tathA uttara dizAmAM pAMca aravata kSetromAM thoDAja manuSya siddhi prApta kare che, kemake siddha kSetra ochA che ane vaLI suSamA Adi ArAomAM siddhi prApta nathI thatI. e kAraNathI dakSiNa ane uttaramAM siddha badhAthI ochA che. pUrva dizAmAM temanAthI asa khyAta guNa che, kemake bharata temaja aravata kSetranI apekSAe pUrva videha saMkhyAta guNita che tethI ja tyAM manuSya paNa sa khyAta guNita che ane tyAMthI sarva kALamA siddhi thatI rahe che. (tyA ArAnA vibhAga nathI-sadA cothA ArAnI Page #65 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 43 prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.3 gatidvAramAzrityAlpabahutvam bhAvAt, tebhyaH 'paccatthimeNaM visesAhiyA' pazcimena-pazcimAyAM dizi siddhAH vizeSAdhikA bhavanti, adholaukikagrAyeSu manuSyANAM prAcuryAt, iti 'dAraM' digdvAraM 1 prathamam samAptam ||suu0 2 // gatidvAra vaktavyatAmUlam-eesi NaM bhaMte ! neraiyANaM tirikkhajoNiyANaM devANaM siddhANa ya paMcagai aNuvAeNaM samAseNaM katare katarehiMto appA vA bahuyA vA tullA vA visalAhiyA vA ? goyamA! savvatthovA bhaNussA neraiyA asaMkhejjaguNA, devA asaMkhejaguNA, siddhA apaMtaguNA, tirikkhajoNiyA agautaguNA, eesi NaM bhaMte ! neraiyANaM tirivakhajoNiyANaM tirivakhajoNINa, maNussANaM maNussINaM devANaM devINaM siddhANa ya aTugai aNuvAeNaM samoseNaM kayare kaya rehito appA bA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA? goyamA ! savvatthovAo, maNussIo magussA asaMkhejja guNA, neraDyA asaMkhejjagugA, tirikkha. joNiNIo asaMkhejjaguNAo, devA asaMkhejjaguNA, devIo saMkhejjaguNAo, siddhA aNaMtaguNA, tirizvajoNiyA aNaMtaguNA / dAraM 2 ||suu0 3 // AroM kA vibhAga nahIM hai-sadA caturtha Are kI sI sthita rahatI hai) pazcima dizA me unase bhI vizeSAdhika haiM, kyoMki adholaukika grAmoM meM manuSyoM kI adhikatA hotI hai / / 2 / / prathama digdvAra samApta (2) galihAra zabdArtha-(eesiNaM bhaMte ! neraDyANaM tirikAna joNiyANaM mnnusthiti rahe che. pazcima dizAmAM temanAthI paNa vizeSAdhika che, kemake adholekika gAmamAM manuSyanI adhikatA hoya che 2 ! prathama digdAra samApta __(2) tihAra hAtha-(eesi NaM mNte| neraiyANaM tirivakhajoNiyANaM manurasANaM devANaM Page #66 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 48 'propanAstre chAyA-eteSAM khalu bhadanta ! nairayikANAm tiryagyonikAnAm manuSyANAM devAnAM siddhAnAJca paJcAnAM gatyanupAtena samAsena katare katarebhyaH alpAvA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH manuSyAH nairayikA asaMkhyeyaguNAH, devAH asaMkhyeyaguNAH, siddhAH anantaguNAH, tiryagyonikAH anantaguNAH, etepAM khalu bhadanta ! nairayikANAm tiryagyonikAnAm ssANaM devANaM siddhANa ya) he bhagavan ! ina nArakoM, tiryacoM, manuSyoM devoM aura siddhoM kI (paMcagati aNuvAeNaM) pAMca gatioM kI apekSA se (samAseNaM) saMkSepa se (kayare kayarehiMto) kauna kimase (appA vA) alpa hai (bahuyA vA) yA bahuta hai (tullA vA) yA tulya hai (visesAhiyA vA) yA vizeSAdhika hai ? (goyamA) he gautama ! (mavvatthovA) saya se kama (maNussA) manuSya haiM (neraDyA asaMkhejja guNA) nairayika asaMkhyAtaguNA haiM (siddhA) siddha (aNaMlaguNA) anantaguNA haiM (tirigvajoNiyA aNaMtaguNA) tiryaca ananta guNA haiM / (eesiNaM bhaMte ! neraiyANaM tirikkhajoNiyANaM, tirikkhajoNiNINaM, maNussANaM, maNussINaM, devANaM devINaM siddhANa ya) he bhagavan ! ina nArakoM, tiyecoM, tiryacaniyoM, manuSyoM, manuSyanikoM, devoM, deviyoM aura siddhoM kI (aTThagati aNuvIeNaM) ATha gatiyoM kI apekSA se (samAseNaM) saMkSepa se (kayare kayarehito) kauna kisase (appA vA) alpa hai (bahuyA vA) yA bahuta hai (tullA vA) yA tulya hai (visesAsiddhANa ya) he bhagavan / 2mA nAchI, tiya yA, manuSyo, he| manasatAnA (paMcagati aNuvANaM) pAya gatiyAnI apekSA (samAseNaM) sapathI (kayare kayarehito) anAthI (appA vA) 265 che (bahuyA vA) magara e|| cha (tullA vA) 22 tukSya cha (visesAhiyA vA) 2552 vizeSAdhi che ? (goyamA u gautama (savvatthovA) yAthI ch| (maNussA) manuSya cha (neraiyA asaMkhejja guNA) naiyi4 25sayA zuzita cha (devA) heva (amaMkhejja guNA) asabhyAta guNA cha (siddhA) siddha (aNaMtaguNA) mananta gue| cha (tirikkha joNiyA ananta guNA) tiya ya ananta guNa cha (esiNaM bhaMte neraiyANaM nirikkhajoNiyANa, tirikkhajoNiNINaM, maNussANaM, magussINaM, devANaM, devINaM, siddhANaM ya) mApan / ma nA2, tiya thA, tiya niyo, bhanupyo, manuSya niyo, hevA, kyio, mane siddhonI (agati aNuvAeNaM) mA tiyAnI apekSAye (samAseNaM) sa kSepathI (kayare kayarehito) nAthI (appA vA) 265 (bahuyA vA) 22 padhAre che (tullA vA) Page #67 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.3 gatidvAmAzrityAlpayahutvam tiryagyonikInAm manuSyANAM mAnuSINAm , devAnAM devInAM siddhAnAM ca aSTAnAm gatyanupAtena samAsena katare katarebhyaH alpA bA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH mAnuSyaH, manuSyAH asaMkhyeyaguNAH, nairayikAH asaMkhyeyaguNAH; tiryagyoninyaH asaMkhyeyaguNAH, devAH asaMkhyeyaguNAH, devyaH saMkhyeyaguNAH, siddhA anantaguNAH, tiryagyonikA anntgunnaaH| dvAram ||suu0 3 / / TIkA-digdvAraM prathamaM prarUpya atha utpattirUpagatidvAramAha-'eesiNaM bhaMte ! neraiyANaM' gautamaH ! pRcchati-he bhadanta ! eteSAM khalu pUrvapratipAditAnAM nairayikAnAM 'tirikkhajoNiyANaM' tiryagyonikAnAm , 'maNussANaM' manuSyANAm 'devANaM' devAnAm 'siddhANa ya paMca' siddhAnAJcati paJcAnAm 'gai aNuvAeNaM' gatyanupAtena-utpatyanusAreNa utpattyapekSayetyarthaH, 'samAseNaM' samAsena-saMkSepeNa 'kayare kayarehito' katare katarebhyaH 'appA vA bahuyA vA. tullA vA, visesAhiyA vA' alpA vA, vahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn hiyA vA) yA vizeSAdhika haiM ? (goyamA) he gautama ! (savvatthovAo) saba se kama (maNussIo) manuSyanI haiM (maNussA asaMkhejjaguNA) manuSya asaMkhyAtaguNA haiM (neraiyA asaMkhejjaguNA) nairayika asaMkhyAtaguNA haiM (tirikkhajoNiNIo) tiryaMcaniyAM (asaMkhejjaguNAo) asaMkhyAta guNI haiM (devA asaMkhejjaguNA) deva asaMkhyAtaguNA haiM (devIoM sakhe. jjaguNAo) deviyAM saMkhyAtaguNI haiM (siddhA aNaMtaguNA) siddha ananta guNA haiM (tirikkhajoNiyA) tiryagyonika (aNaMtaguNA) anantaguNA haiM (dAraM 2) dUsarA gatidvAra samApta / TIkArtha-prathama dizAdvAra kI prarUpaNA karane ke anantara ava gati rUpa dvAra kI prakhpaNA kI jAtI hai zrI gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! ina pUrva kathita mayA tulya cha (bisesAhiyA vA) 2412 vizeSAdhi4 cha ? (goyamA) gautama (savvatyovAo) pAthI 265 (maNussIo) bhAnuSiyA cha (maNussA asaMkhejja guNA) manuSya masa yAta guNA cha (neraiyA asaMkhejja guNA) naiyi4 masa-yAta cha (tirikkhajoNiNIo) tiya yoniyo (asaMkhejja guNAo) masa yAta gaNI che (devA asaMkhejjaguNA) va 212 yAta guNA cha (devIo saMkheja guNAo) haviyA saNyAta gaNI che (siddhA ANaMtaguNA) siddha mananta gayA cha (dAra) mInu jati dvA2 sabhAta TIkAtha-prathama dizA hAranI prarUpaNa karyA pachI have bIjA gati rUpa dvAranI prarUpaNuM karAya che . zrI gautamasvAmI prazna kare che he bhagavan! A pUrva kathita nArake, pra07 Page #68 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramApanAsUtre uttarayati-'goMyamA !' he gautama ! 'sancathovA maNussA' sarvamtokAH- sarvebhyo'lpAH, manuSyA bhavanti, utpadhante ityarthaH, tebhyo-'neradayA asaMkhejaguNA' nairayikAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi 'devA asaMkhejjaguNA' devAH asaMkhyeyaguNA bhavanti. tebhyo'pi 'siddhA aNataguNA' siddhA anantaguNA bhavanti, tebhyaH 'tirikkhajoNiyA aNaMtaguNA' tiryagyonikA anantaguNA bhavanti, atre bodhyam-paNNavaticchedanakacchedyarAzi pramANatvAt sarvastokatvaM manuSyANAM bodhyam, tebhyo nairayikANAm saMkhyeyaguNatvaM vijeyam aGgulamAtrakSetrapradezagaH prathama vargamUlasya dvitIyavargamUlena guNitasya yAvan pradezarAzi bhavati tAvatpramANAsu ghanIkRtasya, lokasyaikaprAdezikIpu zreNiSu yAvanto nabhaHpradezA bhavanti tAvatpramANatvAt, tebhyo devAnAmasaMkhyeyaguNatvam, vyantarANAM jyotipkANAzca nArakoM, tiryaMcoM, manuSyoM, devoM aura siddhoM kI pAMca gatiyoM kI apekSA se arthAt utpatti kI apekSA se, saMkSepa se, kauna kisase alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? zrI bhagavAna ne uttara diyA-he gautama ! saba se kama manuSya hai, manuSyoM kI apekSA nairayika asaMkhyAta guNA hai, narayikoM kI apekSA deva asaMkhyAtaguNA haiM, devoM kI apekSA siddha anantaguNA haiM, aura siddhoM kI apekSA tiryaMca anantaguNA haiM / nAraka unase asaMkhyAtaguNA haiN| kyoMki ve aMgula pramANa kSetra ke pradezoM kI rAzi ke prathama vargamUla se guNAkAra karane para jo pradeza rAzi nippanna hotI hai, utanI hI ghanIkRta loka kI eka pradeza vAlI zreNiyoM meM jitane AkAza pradeza hote haiM, utanA hI nArakoM kA pramANa hai / nArakoM kI apekSA deva asaMkhyAtaguNita haiM, kyoMki vyantara aura jyotipka pratara asNtirtha co, manuSya, deva ane siddhonI pAMca gatinI apekSAe arthAta, utpattinI apekSAe, sa kSepathI keNa kenAthI ochA vadhAre, sarakhA ke vizeSAdhika che ? zrI bhagavAne uttara Ape-he gautama badhAthI ochA manuSya che. manuSyanI apekSAe nirathika asa khyAta guNa che, narayikenI apekSAe deva asa khyAta gaNA che devenI apekSAe siddha ananta gaNA che ane siddhonI apekSAe tiryaMca anaMta gaNa che. nAraka temanAthI asaMkhyAna gayuM che. kemake teo eka agula pramANa kSetronA pradezonI rAzinA prathama vargamUlane bIjA vargamULathI guNAkAra karavAthI je pradeza rAzi niSpanna thAya che, teTalI ja ghanata lekanI eka pradezavALI zreNiyomAM jeTalo akAza pradeza thAya che, teTalA ja nArakenuM pramANa che, nArakanI apekSAe deva asa khyAta guNita che, kemake Page #69 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prapayodhito TIkA pada 3 sU.3 gatihAramAzrityAlpavahutvam pratyekaM pratarAsaMkhyeyabhAgavatizreNigatAkAzapradezarAzipramANatvAt , tebhyaH siddhAnAmanantalam abhavyebhyo'nanta guNatvAt, tebhyastiryagyonikAnAmananta guNatvaM vanaspati kAyikAnAM siddhebhyo'pi anantaguNatvAt, ityevaM manuSyanairayika tiryagyonikadeva siddharUpANAM paJcAnAsalpavahutvaM pratipAdya samprati nairayika tiryagyonika tairyagyonikI manuSyamAnupI deva devIsiddharavarUpANAmaSTAnAmalpabahutvamAha'eesiNaM maMte ! neraiyANaM' he bhadanta ! eteSAM khalu pUrvoktAnAM nairayikANAm 'tirikkha joNiyANa' tirSagyonikAnAm 'tirikha noNININaM' tairyagyonikInAm, 'magusparaNa' manuSyANAm , 'maguspoNaM' mAnupINAm 'devANaM devINaM' devAnAM devInAm 'siddhANa ya aTTa' siddhAnAJceti aSTAnAm 'gai aNuvAeNaM' gatyanupAtenautpatyanusAreNa, 'samAseNaM' samAsena-saMkSepeNa 'kayare kayarehito' katare katarebhyo jovebhyaH 'appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA' alpAvA, khyAta bhAgavattI zreNiyoM ke AkAza pradezoM kI rAzi ke barAbara haiM / siddha unase bhI anantaguNA haiM, kyoM ki ve abhavyoM se anantaguNA haiM / siddhoM kI apekSA tithaca anantaguNita haiN| kyoMki akele vanaspatikAyika hI siddhoM se anantaguNA haiM / yaha anuSyoM, nArakoM, tiryaMcoM, devoM aura siddhoM kA alpavahutva batalAyA gayA hai| 'aya nAraka, tiryaMca, tiryacanI, manuSya, manuSyanI, deva, devI aura siddha, ina ATha kA alpabahutva kahate haiM zrI gautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! ina nArakoM tiryaMcoM, tiryacaniyoM, manuSyoM, manuSyaniyoM, devoM, deviyoM aura siddhoM ina ATha gatiyoM kI apekSA se, saMkSepa se, kauna kisakI apekSA alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika hai? vyantara ane tiSka prataranI asaMkhyAta bhAgavatI zreNiyenA AkAza pradezanI rAzinI barAbara che. siddha temanAthI paNa ananta guNA che, kemake teo abhathI ananta guNa che. siddhonI apekSAe tiryaMca ananta guNita che, kemake ekalA vanaspati kAyika ja siddhamAM ananta guNa che. A manuSya nArake, tiryaMce, deve ane siddhonuM a5tva bahatva batAvyuM che. ke nA24, tiya"ya, tiya yanI, manuSya, manuSya strI, heva, devI, mana siddha A AThanuM a95 bahu kahe che zrI gautabhasvAmI prazna 42 cha-san 1 mA nA, tiya thA, tiy:cIniye, manuSya, manuSyastri, de, devi ane siddha A ATha gatinI apekSAe saMkSepathI koNa konI apekSAe apa bahu tulya athavA vizeSAdhika che ? Page #70 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti, bhagavAn uttarayati-'goyamA !' he gautama ! 'savvatthovAo maNussIo' sarvastokAH sarvebhyo'lpAH mAnupya:manuSyastriyo bhavanti tAsAM saMkhyeyakoTikoTipramANatvAt , tAbhyaH-'maNussA asaMkhejjaguNA' manuSyAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, atra manuSyeSu saMmRrchajAnAmapi grahaNaM bhavati vedasyAvivakSitatvAt , tepAJca saMmUrccha jAnAM vAntAdiSu nagaranirddhamanAntepu utpadyamAnatayA asaMkhyeyaM bhavati, tebhyo'pi 'neraiyA asaMkhejaguNA' nairayikA asaMkhyeyaguNA bhavanti, utkRpTenApi zreNyasaMkhyeyabhAgavartipradeza. rAzipramANatayopalabhyamAnamanuSyApekSayA ailamAtra kSetrapradezarAzivarti tRtIyavargamUlaguNitaprathamavargamUlapramANa zreNigatAkAzapradezarAzipramANanairayikANAmasaMkhyeyaguNatvamavaseyam , tebhyo'pi 'tirikkhajoNiNIo asaM khejaguNAo' taiyagyonikyaH tiryagyonikastriyaH asaMkhyeyaguNAH bhavanti nAsAM pratarAsaMkhyeyabhAgagatA ___ zrI bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! sabase kama manuSya-striyAM haiM, kyoMki unakI saMkhyA saMkhyAta koDAkoDI pramANa hai / unakI apekSA manuSya asaMkhyAtaguNA haiM, kyoMki inameM veda kI vivakSA na karane se saMmUrchima manuSya bhI sammilita haiN| saMmRrchima manuSya kI uccAra Adi se lekara nagara kI moriyoM Adi meM utpatti hotI hai, ataeva ve asaMkhyAta haiN| manuSyoM kI apekSA nAraka asaMkhyAtaguNA haiN| manuSya utkRSTa saMkhyA meM pAye jAeM to bhI zreNI ke asaMkhyAtaveM bhAgavartI pradezoM kI rAzi ke barAvara upalabdha hote haiM, inakI apekSA aMgula mAtra kSetra ke pradezoM ko rAzivartI tIsare vargamUla se guNita prathama vargamUla pramANa zreNIgata pradezoM kI rAzi ke varAvara nAraka asaMkhyAta guNA haiM / nArakoM kI apekSA tiryaMcanI asaMkhyotaguNI haiM, zrI bhagavAna uttara Ape che- he gautama ! badhAthI ochI manuSya-sTi che, kemake temanI sa khyA saMkhyAta DAkoDI pramANa che, temanI apekSAe manuSya asaMkhyAta guNa che, kemake teomAM vedanI virakSA karavAthI sAmUrNima manuSya paNa sa milita che. sAmUIima manuSyanI uccAra AdithI laIne nagaranI merI vigeremAM utpatti thAya che tethI ja teo asaMkhyAta che. manuSyanI apekSAe nAraka asa khyAta guNa che. manuSya je utkRSTa saMkhyAmAM maLe te paNa zreNinA asaMkhyAtamAM bhAgavatI pradezanI rAzinA barAbara upalabdha thAya che, temanI apekSAe agulamAtra pradezanA kSetranI rAzivatI trIjA varga mULathI guNela prathama vargamULa pramANa zreNigata pradezonI rAzinA barAbara nAraka asaMkhyAta guNa che. nArakenI apekSAe tiyacInI asaMkhyAta gaNI Page #71 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 3 sU.4 sendriyadvAranirUpaNam saMkhyeyazreNinabhaHpradezarAzipramANatvAt, tAbhyo'pi-'devA asaMkhejaguNA' devAH asaMkhyeyaguNA' bhavanti, tepAm asaMkhyeyaguNapratarAsaMkhyeyabhAgagatA saMkhyeyazreNivartipradezarAzipramANatvAt tebhyo'pi 'devIo saMkhejjaguNAo' devyaH saMkhyeyaguNA bhavanti tAsAM dvAtrizadguNatvAt , tAbhyo'pi 'siddhA aNaMtaguNA' siddhAH ana. ntaguNA bhavanti, tebhyo'pi 'tirikkhajoNiyA aNaMtaguNA' tirthagyonikAH anantaguNA bhavanti prAguktayuktarityAzayaH 'dAraM' dvitIyaM gatidvAraM samAptam / sU0 3 / / ____ mUlam-eesi NaM bhaMte ! saiMdiyANaM egidiyANaM beiMdi. yANaM teiMdiyANaM cauriMdiyANaM paMciMdiyANaM aNidiyANaM kayare kayarehito appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA? goyamA! savvatthovA paMciMdiyA cAuridiyA visesAhiyA, teiMdiyA visesAhiyA, beiMdiyA visesAhiyA, aNidiyA aNaMtaguNA, egidiyA aNaMtaguNA, saiMdiyA visesAhiyA, eesi NaM bhaMte ! saiMdiyANaM egidiyANaM beiMdiyANaM teiMdiyANaM cauridiyANaM paMciMdiyANaM apajjattagANaM kayare kayarehiMto kyoMki ve pratarAsaMkhyeya bhAga meM rahe hue asaMkhyeya zreNiyoM ke AkAza pradezoM ke barAbara haiM / deva ina se bhI asaMkhyAtaguNA haiM, kyoMki ve asaMkhyAta guNa pratara ke asaMkhyAta bhAgavartI asaMkhya zreNiyoM ke pradezoM kI rAzi ke barAbara haiM |devoN kI apekSA deviyAM saMkhyAtaguNI adhika haiM, kyoMki ve unase battIsa guNI haiM / deviyoM kI apekSA siddha anantaguNita haiM aura siddhoM kI apekSA tiryaMca anantaguNA haiM / inakI adhikatA kA kAraNa pahale kahA jA cukA hai // 3 // gatidAra samApta che. kemake te prArA saMpeya bhAgamAM rahine asaMkhyaya zreNiyenA AkAza pradezanA barAbara che. deva temanAthI paNa asaMkhyAta guNA che, kemake teo asaMkhyAta gaNAprataranA asaMkhyAta bhAgavatI asaMkhya zreNiyenA pradezonI rAzinA barAbara che, devenI apekSAe deviyA asaMkhyAta gaNI adhika che, kemake te teothI batrIsa gaNI che. devInI apekSAe siddha ananta guNita che ane siddhonI apekSAe tiryaMca anantagaNu che. teonI adhikatAnuM kAraNa pahelAM kahi didheluM che. te 3 me gatidvAra samApta Page #72 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pinAsa * appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA sabatthovA paMciMdiyA apajjattagA, cauriMdiyA apajjattagA visesAhiyA, teiMdiyA apajjattagA visesAhiyA veiMdiyA apajjatagA visesAhiyA, egiMdiyA apajjattagA anaMtaguNA, saIdiyA apajjatagA visesAhiyA, eesi NaM bhaMte! saiMdiyANaM egiMdiyANaM beiMdiyANaM teiMdiyANaM cauriMdiyANaM paMciMdiyANaM pajjattANaM kayare kayarehiMto appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA cauriMdiyA pajattagA, paMcidiyA pajjattagA visesAhiyA, beiMdiyA pajjattagA visesAhiyA, teiMdiyA pajjattagA visesAhiyA, egiMdiyA pajjatagA anaMtaguNA, saiMdiyA pajjattagA visesAhiyA, eesi NaM bhaMte! saiMdiyANaM pajjattApajjattANaM kayare kayarehiMto appA vA, bahuyA vA, tulA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA saiMdiyA apajjattagA, saiMdiyA pajjattagA saMkhejjaguNA, eesi NaM bhaMte! egiMdiyANaM pajjattApajjattANaM kayare kayarehiMto appA vA bahuyA vA, tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA egiMdiyA apajjattagA egiMdiyA pajjatagA saMkhejjaguNA, eesi NaM bhaMte! veiMdiyANaM pajjattApajjatA kare karehiMto appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA / savvatthovA beiMdiyA pajjattagA, beiMdiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA, eesi NaM bhaMte! teIdiyANaM pajjattApajjattANaM kayare kayarehiMto appA vA bahuyA vA, tullA vA visesAhiyA vA, goyamA ! savvatthovA teiMdiyA pajjattagA, teiMdiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA, eesi NaM bhaMte! cauriMdiyANaM pajjattAvajjasANaM kayare kayarehiMto appA " Page #73 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pada 3 sU.4 sendriyadvAranirUpaNam vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! savvasthovA cauridiyA pajjattagA, cauridiyA apajjattagA asaM khejjaguNA, eesi NaM bhaMte ! paMciMdiyANaM pajjattApajjattANaM kayare kayarehiMto appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA - vA ? goyamA! savvatthovA paMciMdiyA pajjatagA, paMciMdiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA, eesiNaM bhaMte ! saiMdiyANaM egidiyANaM beiMdiyANaM teiMdiyANaM cauriMdiyANaM paMciMdiyANaM pajjatApajjattANaM kayare kayarehito appA vA. bahuthA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA cauridiyA pajattagA, paMciMdiyA pajjattagA visesAhiyA, paMciMdiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA, cauridiyA apajjattagA visesAhiyA, teiMdiyA apajjattagA visesAhiyA, beiMdiyA apajjattaMgA visesAhiyA egidiyA apajjattagA aNaMtaguNA saiMdiyA apajjattagA visesAhiyA, egidiyA pajjattagA saMkhejaguNA saiMdiyA pajjattagA visesAhiyA, saiMdiyA visesAhiyA dAraM 3||suu04|| ___ chAyA-eteSAM khalu bhadanta ! ekendriyANAM dvIndriyANAM trIndriyANAM caturindriyANAM paJcendriyANAm anindriyANAm katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, sendriyadvAra zabdArtha-(eesi NaM bhaMte !) he bhagavan ! ina (saiMdiyANaM) indriya yukta (egidiyANaM beiMdiyANaM teiMdiyANaM cariMdiyANa paMciMdiyANaM aNidiyANaM) ekendriya, dIndriya, trIndriya, caturindriya, paMcendriya aura anindriyoM meM (kayare kayarehiMto) kauna kisase (appAvA) alpa haiM (bahayA 1 sendriya dvAra sArtha-(eesiNaM bhaMte ) 3 lAvan / 2 (saiMdiyANaM) Undriya yukta (egidiyANaM, beiMdiyANaM, teiMdiyaNAM, ca idiyANaM, paMciMdiyANa, ajiMdiyoNa) sandriya, dAndriya, vIndriya, yaturindriya, payandriya mane mAnindriyAmA (kayare kayarehito) [ nAthI (appA vA) 165 cha (bahuyA vA) gha cha (tullA vA) tukSya cha, (visesAhiyA vA) vizeSAdhi che, (goyamA) 3 gautama (savvatthovA) Page #74 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanAsUtre tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH paJcendriyAH, caturindriyA vizeSAdhikAH, trIndriyA vizeSAdhikAH dvIndriyA vizepAdhikAH, anindriyA anantaguNAH, ekendriyA anantaguNAH, sendriyAH vizepAdhikAH, eteSAM khala bhadanta ! sendriyANAm ekendriyANAm dvIndriyANAm, trIndriyANAm caturindriyANAm paJcendriyANAm aparyAptAnAm katare katarebhyo'lpA vA, bahukA tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH paJcendriyAH aparyAptakAH caturindriyA aparyAptakAH vizeSAdhikAH trIndriyA aparyAptakA vizeSAdhikAH, dvIndriyA aparyAvA) bahuta haiM (tullA vA) yA barAbara haiM (visesAhiyA vA) yA vizeSAdhika haiM ? (goyamA) he gautama ! (savvatthovA) saba se kama (paMciMdiyA) paMcendriya haiM (cauridiyA visesAhiyA) cauindriya vizeSAdhika haiM (teiMdiyA) trIndriya (visesAhiyA) vizeSAdhika haiM (veiMdiyA visesAhiyA) dvIndriya vizeSAdhika haiM (aNidiyA aNataguNA) anindriya anantaguNA haiM (egidiyA arNataguNA) ekendriya anantaguNA haiM (saIdiyA) indriya yukta (visesAhiyA) vizeSAdhika haiN|| (eesi NaM bhaMte !) he bhagavan ! ina (saiMdiyANaM) indriya yukta (egidiyANaM) ekendriya (veiMdiyANaM) dvIndriya (teiMdiyANaM) trIndriya (caridiyANaM) caturindriya (paMciMdiyANaM) paMcendriya (apajjattANaM) aparyApta meM (kayare kayarehito) kauna kisase (appA vA, bahuyA vA, sullA vA, visesAhiyA vA ? ) alpa, bahuta, tulya, athavA vizeSAdhika haiM ? (goyamA !) he gautama ! (savvatthovA paMciMdiyA apajjattagA) saba se kama paMcendriya aparyApta haiM (cariMdiyA apajjattagAvisesAhiyA) mAthI mAchA (paMce diyA) 5yendriya cha (cauridiyA visesAhiyA) yaturindriya vizeSAdhi4 cha (teiMdiyA) Undriya (visesAhiyA) vizeSAdhi cha (veiMdiyA visesAhiyA) me. chandriya vizeSAdhi4 cha (aNidiyA aNaMtaguNA) manindriya mana ta ma che. (egidiyA aNaMtaguNA) mendriya ananta che (saidiyA) dhandriya yukta (visesa hiyA) vizeSAdhi4 ch| (eesiNa bhaMte / ) 7 mApana 1 20 (saiMdiyANaM) Undriya yuddhata (egidiyANaM) haindriya (beiMdiyANaM) mendriya (teiMdiyANa) ndriya (ca uridiyANa) yA2 ghandriya (paMciniyANa)pAya ndriya (apajjattArNa) 255ryAtamA (kayare kayarehito) honAthI (appA vA) // 85 cha (bahuyA vA, tullAyA, visesAhiyA vA) 5, tulya dhu mayA vizeSAdhi4 cha (goyamA ! ) gautama ? (savyatyovA paMcidiyA apajjattagA) pAyI mAchA payendriya 25paryAsa cha (cauridiyA apajjattagA visesAhiyA) Page #75 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyathodhinI TIkA pada 3 sU.4 sendriyadvAranirUpaNam sakAH vizeSAdhikAH, ekendriyAH aparyAptakAH anantaguNAH sendriyA vizepAdhikAH, eteSAM khalu bhadanta ! sendriyANAm ekendriyANAm dvIndriyANAm, trIndriyANAm, caturiTriyANAm, paJcendriyANAm paryAptakAnAm katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAzcaturindriAH paryAptAH, paJcendriyAH paryAptakAH, vizeSAdhikAH, dvIndriyAH paryAptakAH vizeSAdhikAH, trIndriyAH caturindriya aparyApta vizeSAdhika haiM (teiMdiyA apajattagA visesAhiyA) trIndriya aparyApta vizeSAdhika haiM (veiMdiyA apajjattayA visesAhiyA) dvIndriya aparyApta vizeSAdhika haiM (egidiyA apajattayA aNaMtaguNA) ekendriya aparyApta anantaguNA haiM (saiMdiyA apajattagA) sendriya-indriyavAn aparyApta (visesAhiyA) vizeSAdhika haiN| (eesi NaM bhaMte !) he bhagavan ! ina (saiMdiyANaM) sendriya (egidiyANaM) ekendriya (beiMdiyANaM) dvIndriya (teiMdiyANaM) trIndriya (cauridiyANaM) cauindriya (paMciMdiyANaM) paMcendriya (pajjattANaM) paryApta meM (kayare kayarehito) kauna kisase (appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? (goyamA) he gautama ! (savvatthovA cariMdiyA pajjattagA) saba se kama cauindriya paryAsa haiM (paMciMdiyA pajjattagA visesAhiyA) paMcendriya paryApta vizeSAdhika haiM (beiMdiyA pajjattayA bisesAhiyA) dvIndriya yatundriya 255 vizeSAdhi4 cha (teiMdiya apajjattagA visesohiyA) trayandriya aparyAta vizeSAdhi4 cha (beiMdiyA apajjattagA visesAhiyA) mendriya 25paryAsa vizeSAdhi4 cha (egiMdiyA apajjattagA aNaMtaguNA) mendriya paryAta mananta gunn| (saiMdiyA apajjattagA) sendriya chandriyavAn 255yati (visesAhiyA) vizeSAdhika che (eesiNaM bhaMte ! ) sAvan / 2 (saiMdiyANaM) sandriya (egidiyANaM) mendriya (beiMdiyANaM) me chandriya (teiMdiyANaM) tra dhandriya (cauriMdiyANa) yAra dhandriya (paMciMdiyANaM) pathendriya (pajjattANaM) paryAtamA (kayare kayarehito) ] DonAthI (appA bA, bahuyA vA, tullA vA visesAhiyA vA ?) 165 ghaNa tujhya, mathavA vizeSAdhi cha ? (goyamA ! ) 3 gautama / (savvatyovA cauridiyA pajjattagA) mAthI maach| yA2 dhandriya paryApta cha (paMciMdiyA pajjattagA visesAhiyA) payandriya paryAsa vizeSAdhi4 cha (veiMdiyo pajjattayA visesAhiyA) dIndraya paryApta vizeSAdhi cha (iMdiyA pajjattagA) dhandriya paryAta (visesAhiyA) Page #76 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre 58 ! paryAptakAH vizeSAdhikAH, ekendriyAH paryAptakAH, anantaguNA, sendriyAH paryAptakAH vizeSAdhikAH, eteSAM khalu bhadanta ! sendriyANAm paryAptAparyAptAnAM katare katare - bhyo'lpAvA, vahukAvA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH sendriyAH aparyAptakA, sendriyAH paryAptakAH saMkhyeyaguNAH, eteSAM khalu bhadanta ekendriyANAm paryAptAparyAptAnAm katare ktarebhyo'lpA vA, vahukA vA, tulyA vA vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH ekendriyAH aparyAptakAH ekendriyAH paryAptAH saMkhyeyaguNAH, eteSAM khalu bhadanta / dvIndriyANAm paryAptAparyAptAnAM paryApta vizeSAdhika haiM (te iMdiyA pajjattayA) trIndriya paryApta (visesAhiyA) vizeSAdhika haiM (egiMdiyA pajjantA anaMtaguNA ) ekendriya paryApta anantaguNA haiM ( saiMdiyA pajjattagA) sendriya-indriyavAn paryApta (visesAhiyA) vizeSAdhika haiM / (eesi NaM bhaMte! saiMdiyANaM pajjattApajjattANaM) he bhagavan ! ina sendriya paryApta aura aparyAptoM meM (kare karehito) kauna kisa se (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ) alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? (goyamA) he gautama! (samvatthovA saiMdiyA apajjattamA) saba se kama sendriya aparyApta haiM ( saiMdiyA pajjattagA) sendriya paryApta (saMkhejjaguNA ) saMkhyAtaguNA haiM / (eesi NaM bhaMte! egiMdiyANaM pajjattApajjattANaM kamare karehiMto ) he bhagavan ! ina paryApta aura aparyApta ekendriyoM meM kauna kisase (appA vA bahuyA vAtullA vA visesAhiyA vA) alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? (goyamA) he gautama ! (savvatthovA) sabase kama (egiMdiyA) ekendriya vizeSAdhiH che (egiMdiyA pajjattAgA ANaMtaguNA) yeDendriya paryApta anantaguNA che (saiMdiyA pajjattagA) sendriya indriyaNA paryAsa (visesAhiyA) vizeSAdhi che. ( esiNaM bhaMte / saidiyANaM pajjattApajjattANaM) he bhagavan / sA sendriya paryApto ne aparyAptobhA (kayare kayarehiMto ) Ayu anAthI (appA vA, bahuyA vAtullA vA visesAhiyA vA ) mahaya, dhAgA, tujhya athavA vizepAdhi che ? ( goyamA 1 ) he gautama / ( savvatyovA saiMDiyA apajjattagA ) madhAthI sochA sendriya vyaparyApta che (seidiyA pajjattagA) sendriya paryApta ( saMkhejjaguNA ) sabhyAta | (esiNaM bhaMte egiTiyANaM pajjattApajjattANaM kayare kayarehito) bhagavan / yA paryAsa ne aparyApta bheDendriyAmA Ae anAthI (apA bA bahuyA vA tullAyAM vA visesAhiyA vA) sahaya, ghaegA, tujhya agara vizeSAdhipu che ? (gomA) De gautama (savvatthovA) nadhAthI mochA (egidiyA) mendriya (apajjattA) Page #77 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hratuit TIkA pada 3 sU4 sendriyadvAranirUpaNam 69 katare katarebhyo'lpA vA bahukA vA, tulyA vA, vizepAvikA vA ? gautama ! sarvastokAH dvIndriyAH paryAptAH dvIndriyA aparyAptakAH asaMkhyeyaguNAH, eteSAM khalu bhadanta ! trIndriyANAm paryAptAparyAptAnAm katare katarebhyo 'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA vizeSAdhikA vA gautama ! sarvastokA strIndriyAH paryAptakAH trIndriyAH aparyAptAH asaMkhyeyaguNAH, eteSAM khalu bhadanta / caturindriyANAm paryAptAparyAptAnAM katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? ( apajjattA) aparyApta haiM (egiMdiyA) ekendriya (pajjantamA saMkhejjaguNA ) paryApta saMkhyAtaguNA haiM / (eesi NaM bhaMte !) he bhagavan ! ina ( beIdiyANaM pajjantApajjantANaM) dIndriya paryApta aparyApta meM (kare karehito ) kauna kisase ( appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA) alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? ( goyamA) he gautama ! (savvatthovA beiMdiyA pajjattagA) saba se kama hIndriya paryApta haiM (beIdiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA ) hIndriya aparyApta asaMkhyAtaguNA haiM / (eesi NaM bhaMte!) he bhagavan ! ina (te iMdiyANaM pajjantApajjatANaM) trIndriya paryApta aparyApta meM se ( kayare kamare hito) kauna kisase (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? (goyamA) he gautama! (savvatthovA teiMdiyA pajjatagA) saba se kama cIndriya paryApta haiM (te iMdiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA ) trIndriya aparyApta asaMkhyAtaguNA haiM / (eesi NaM bhaMte !) he bhagavan ! ina ( cauriMdiyANaM pajjantApajjasa (Na) cauindriya paryApta che (egiMdiyA ) mendriya (pajjattagA sakhejjaguNA ) paryApta saMkhyAta che (eesiNaM bhaMte / ) he bhagavan ! yA (beiMdiyANaM pajjattApajjattANaM) me indriya paryApta aparyAsabhA ( kayare kayarehiMto ) aNu anAthI (apA vA bahuyA vAtullA vA visesa hiyA vA) bhaTTa, gahu~, tujhya athavA vizeSAdhi che (goyamA 1) he gautama! ( savvatthovA beiMdiyA pajjattagA) madhAthI mochA me indriya paryApta che (iMdiyA apajjatagA asaMkhejja guNA ) me indriya aparyApta asaMkhyAta gu che (eesiNaM bhaMte / ) he bhagavan ! ma ( teiMdriyANaM pajjatta (pajjattANaM) trazu chandriya paryApta aparyAptabhAthI ( kayare kayarehiMto ) Azu anAthI ( appA vA bahuyA vA tulA vA visesAhiyA ? ) alyU, dhA, tujhya, athavA vizeSAdhi hai ? (goyamA 1) De gautama (savvatthovA te iMdiyA pajjattagA) madhAthI chAtra indriya paryAsa che (te iMdiyA apajjattagA asaMkhejja guNA ) RNu undriya aparyApta asaMkhyAta gayA hai Page #78 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApAsUtre gautama ! sarvastokAzcaturindriyAH paryApta kAH caturindriyAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNAH, eteSAM khalu bhadanta ! paJcendriyANAm paryAptAparyAptakAnAm katare katarebhyo'lpA cA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH paJcendriyAH paryAptakAH, paJcendriyAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNAH eteSAM khalu bhadanta sendriyANAm ekendriyANAm, dvIndriyANAm, trIndriyANAm, caturindriyANAm, paJcendriyANAm paryAptApayoptAnAm katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, paryApta aura aparyApta meM se (kayare kayarehito) kauna kisase (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya yA vizesAdhika haiM ? (godhamA) he gautama ! (savvatyocA cariMdiyA pajjattagA) saba se kama cauindriya paryApta hai (cariMdiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA) cauindriya aparyApta asaMkhyAtaguNA haiN| (eesi NaM bhaMte !) he bhagavan ! ina (paMciMdiyANaM pajjattApajjattANaM) paMcendriya paryApta aura aparyApta meM se (kayare kayarehito) kauna kisase (appA vA bahuyA vA tullA vA vilelAhiyA vA) alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? (goyamA) he gautama ! (savvatthovA paMciMdiyA pajjattagA) saba se kama paMcendriya paryApta haiM (paMciMdiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA) paMcendriya aparyApta asaMkhyAtaguNA haiN| ___(eesi NaM bhaMte !) he bhagavan ! ina (saiMdiyANaM egidiyANaM beIdiyANaM teiMdiyANaM cariMdiyANaM paMciMdiyANaM pajjattApajjattANaM) sendriya, ekendriya, dvIndriya, brIndriya, caturindriya, paMcendriya ke paryApta (eesiNaM bhaMte ! ) 3 lagan / 2mA (caturiMdiyANaM pajjattA pajjattANaM) yA dhandriya paryAta bhane 255ryAtamAthI (kayare kayarehito) Buy nAthI (appA vA bahuyA yA tullA vA visesAhiyA vA ?) 265, mahu, tulya 12 vizeSAdhi4 cha (goyamA / ) 3 gautama / (savvatthovA caturidiyA pajjattagA) yAthI maach| yatuvidriya paryApta cha (eesiNaM bhaMte !) san 2 // (paMce diyANaM pajjattApajjattANaM) paryApta bhane aryAta 5 yendriyAmAMthA (kayare kayarehiMto) diy anAthI (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA) ma65, 5, tujhya, magara vizeSA9i4 che (goyamA) gautama / (savvatyo vA paMciMdiyA panjattagA) mAthI ch| paMthandriya paryA cha (paMciMdiyA apajjattagA asaMkhejja guNA) pathendriya a5. tyaMta asaMkhyAta guNa che (ee siNaM bhaMte 1 ) magan / mA (saiMdiyANaM egidiyANaM beiMdiyANaM te iMdiyANaM cauriMdiyANaM paMciMdiyANaM pajjattApajjattANaM) sendriya, mendriya handriya jIndriya, yaturindriya, 52ndriyanaparyApta mAne. matimAthI (kayare kayare Page #79 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 3 sU. 4 sendriyadvAranirUpaNam tuvA, vizeSAdhikAvA gautama ! sarvastokAJcaturindriyAH paryAptakAH, paJcendriyAH paryAptakA vizeSAdhikAH dvIndriyAH paryAptakAH vizepAdhikAH, trindriyAH paryAptAH vizeSAdhikAH, paJcendriyAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNAH caturindriyAH aparyAptakA vizeSAdhikAH, trIndriyAH aryAptakAH vizepAdhikA dvIndriyA aparyAptakAH vizeSAdhikAH, ekendriyAH aparyAptakAH anantaguNAH sendriyAH aparyAptakAH vizeSAdhikAH, ekendriyAH paryAptakAH saMkhye yaguNAH sendriyAH paryAptakAH vizeSAdhikaH, sendriyAH 'vizeSAdhikAH : / dvAram 3 || sU0 4 // aura aparyApta meM se (yare kamarehiMto) kauna kisase (appA vA bahuyA vAtullA vA visesAhiyA vA) alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? (gomA) he gautama ! (savvatthovA cauriMdiyA pajjatamA) saba se kama cauindriya paryApta haiM (paMciMdiyA pajjattagA visesAhiyA) paMcendriya paryApta vizeSAdhika haiM ( vei diyA pajjantagA visesAhiyA) dvIndriya paryApta vizeSAdhika haiM ( tei diyA pajjattagA visesAhiyA) trIndriya paryApta vizeSAdhika haiM ( paMciMdiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA) paMcendriya aparyApta asaMkhyAtaguNA haiM (cauriMdiyA apajjattagA visesAhiyA) caundriya aparyApta vizeSAdhika haiM ( tei diyA apajjattagA visesAhiyA) trIndriya aparyApta vizeSAdhika haiM (veha diyA apajjatagA visesAhiyA) chIndriya aparyApta vizeSAdhika haiM (egiMdiyA apajjattA anaMtaguNA) ekendriya aparyApta anaMtaguNA hai ( saidiyA apajjattagA visesAhiyA) sendriya aparyApta vizeSAdhika haiM (egiMdiyA pajjattagA saMkhejjaguNA) ekendriya paryApta saMkhyAtaguNA haiM ( sai diyA hinto) Ayu anAthI (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA) mastha, dhayA, tujhya yA vizeSAdhi dve (goyamA) he gautama! (savvatthovA cAuriMdiyA pajjattagA) madhAthI gochA yAra indriya paryApta che (paMciMdiyA pajjattagA visesA hiyA) payendriya paryApta vizeSAdhiH che ( veiMdiyA pajjattagA visesAhiyA) me indriya paryApta vizeSAdhi che (teiMdiyA pajjattagA visesAhiyA ) yu indriya paryAsa vizeSAdhi che (paMcidiya apajjattagA asaMkhejjaguNA ) pathendriya aya ryApta asaM jyAta gugu che (cauriMdiyA apajjanagA visesAhiyA) yAra indriya aparyApta vizeSAdhi che (teiMdiyA avajjanttagA visesAhiyA ) RR dhandriya ya ryApta vizeSAdhiH che (egiMdiyA apajjattagA anaMta guNA ) mehendriya aparyAsa anantagu che ( saiMdriyA apajjattagA visesAhiyA) sendriya aparyApta vizepAdhi che (egidiyA pajjatagA anaMkhe jaguNA ) meDendriya paryAsa asaMkhyAta Page #80 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - mApanAsUce ____TIkA-atha indriyadvAramadhikRtya prarUpayitumAha-eesi NaM bhaMte ! ma:diyANaM' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! eteSAM salu pUrvoktAnAm sendriyANAm sAmAnyajIvAnAm 'egidiyANaM' ekendriyANAm pRthivIkAyikAdInAm 'varTadiyANaM' dvIndriyANAm zaGkhaprabhRtInAm 'teiMdiyANa' trIndriyANAm-pipIlikA dInAm 'cauriMdiyANaM' caturindriyANAm bhramarAdInAm 'parcidiyANaM' paJcandriyANAm tiryagAdInAm 'aNidiyANaM' anindriyANAm siddhAdInAm madhye 'kayoM kayarehito' katare katarebhyo 'appA vA, bahuyA vA, tullA bA, visemAhiyA vA ?' alpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAna uttarayati-'goyamA !' he gautama ! 'savyatyovA paMciMdiyA' sarvastIkAH sarvabhyo'lpAH, paJcandriyAH bhavanti, saMkhyeyayojanakoTi koTipramANaviSkambhasUcIpramitapajjattagA visesAhiyA) sendriya paryApta vizeSAdhika hai (maha diyA vise sAhiyA) sendriya-indriyavAn vizepAdhika hai / chAra 3 ||mtr // TokArtha-aba indriyahAra kI apekSA se prarUpaNA kI jAtI hai zrI gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! ye jo sendriya arthAt indriya vAle sAmAnya jIva haiM, pRthivIkAya Adi ekendriya haiM, zaMkha Adi dvIndriya haiM, ciuMTI Adi trIndriya haiM bhramara Adi cauTaMndriya haiM, tiryaca Adi paMcendriya haiM aura anindriya arthAt siddha haiM, ina meM se kauna-se jIva kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizepAdhika haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! sabase kama paMcendriya jIva haiM, kyoMki ve saMkhyAta koDAkoDI yojana pramANa viSkama sUcI se pramita pratara ke asaMkhyeya bhAga gata asaMkhyAta zreNiyoM meM rahe hue AkAza zuA cha (saidiyA pajjattagA visesAhiyA) sendriya paryAta vizeSAdhi cha (saiMdiyA visesAhiyA) kendriya-ndriyavAn vizeSAdhi4 OM // sUtra 4 // TIkAtha-have Indriya dvAranI apekSAe prarUpaNa karAya che-zrI gautama svAmI prazna kare che-bhagavad o sendriya arthAt IndriyavALA sAmAnya jIva pRthvIkAya Adi ekendriya che IyaLa zaMkha Adi be Indriya che. kIDI-keDI Adi traNa indriya che. bhramara vigere cAra Indriya che. tiryaMca vigere paMcendriya che ane anindriya arthAt siddha che, teomAthI kaye jIva kenAthI a5, vadhAre, tulya athavA vizeSAdhika che? | zrI bhagavAna uttara Ape che-he gautama badhAthI ochA paMcendriya jIva che kemake teo sakhyAta koDAkoDI jana pramANa vikhaMbha sUcIthI pramita prataranA asaMkhyaya bha gagata asa khyAta zreNiyAmAM rahelA AkAzanA pradezonI Page #81 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.4 sendriyadvAranirUpaNam pratarAsaMkhyeyazreNivAMkAzapradezarAzipramANatvAt , tebhyaH 'cauridiyA visesAhiyA' caturindriyAH vizepAdhikA bhavanti, viSkambhasUcyA rateSAM pracura saMkhyeyayojanakoTikoTipramANatvAt , tebhyo'pi 'teiMdiyA visesAhiyA' trIndriyA vizeSAdhikA bhavanti teSAM viSkambhasUcyAH pracuratarasaMkhyeyayojanakoTikoTipramANatvAt, teyo'pi 'iMdiyA visesAhiyA' dvIndriyAH vizeSAdhikA bhavanti, teSAM viSkambhasUcyA bahulatamasaMkhyeyayojanakoTikoTipramANatvAt , tebhyo'pi 'aNidiyA aNaMtaguNA' anindriyAH siddhAH anantaguNA bhavanti teSAmanantatvAt , tebhyo'pi 'egidiyA aNaMtaguNA' ekendriyAH anantaguNA bhavanti ekendriyANAM vanaspatikAyikAnAM siddhebhyo'pi anantaguNatvAt tebhyo'pi 'saiMdiyA visesAhiyA' sendriyAH vizeSAdhikA bhavanti, sendriyeSu dvIndriyAdInAmapi samAvezAt ityevaM rItyA samuccayajIvAnAmalpabahutvaM pratipAdya tepAmeva samuccaya jIvAnAmapradezoM kI rAzi barAbara haiN| cauindriya jIva unase vizeSAdhika haiM, kyoMki ve viSkaMbha sUcI se pracura saMkhyAta koDAkoDI yojana pramANa haiN| zrIndriya jIva unase bhI vizeSAdhika haiM. kyoMki ve viSkaMbhasUcI se pracuratara saMkhyAta koDAkoDI yojana pramANa haiN| dvIndriya jIva una kI apekSA bhI vizeSAdhika haiM, kyoMki ve viSkaMbhasUcI ke pracuratama saMkhyAta koDAkoDI yojana pramANa haiN| liddha jIva dIndriyoM se bhI anantaguNA haiM, kyoMki ve ananta haiM / anindriyoM se ekendriya jIva anantaguNA haiM. kyoM ki ekendriya vanaspatikAyika jIva siddhoM se bhI anantaguNita haiM / sendriya arthAt sabhI indriyoM vAle jIva ekendriyoM se vizeSAdhika haiM, kyoMki sendriya jIvoM meM dvIndriya Adi kA bhI samAveza hotA hai / yaha samuccaya jIvoM kA alpabahuta hai| rAzinA barAbara che. caturindriya jIva temanAthI vizeSAdhika che, kemake teo viSThabha sUcIthI pracura saMkhyAta koDAkoDI jana pramANa che. trIndriya jIva temanAthI paNa vizeSAdhika che, kemake teo viSkrabha sUcIthI pracuratara asaMkhyAta keDAcheDI jana pramANa che. be indriya jIva temanI apekSAe paNa vizeSAdhika che, kemake teo viSka bha sUcanA pracuratama asaMkhyAta keDAcheDI jana pramANa che siddha jIva dIndriyothI ananta guNa che, kemake teo ananta che anindriyothI ekendriya jIva ananta guNa che, kemake ekendriya vanaspati kAyika jIva siddhothI paNa ananta gaNu che. sendriya arthAt badhI Indri vALA jIva ekendriyathI vizeSAdhika che kemake sendriya mAM dIndriya Adine paNa samAveza thAya che. A samucaya nuM alpa bahutva kahyuM che. Page #82 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanAsUtre paryAptAnAmalpavahutvamAha-'eesi NaM bhaMte ! saiMdiyANaM' he bhadanta ! eteSAM khalu sendriyANAm 'egidiyANaM' ekendriyANAm 'beIdiyANa' dvIndriyANAm , 'teIdiyANaM' trIndriyANAm 'cauridiyANa' caturindriyANAm 'paMciMdiyANaM' paJcendriyANAm 'apajjattagANaM' aparyAptakAnAm , 'kayare kayarehito' katare katarebhyaH 'appA bA, vahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA' alpA bA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati-'goyamA !' he gautama ! 'savvatthovA paMciMdiyA apajjattagA' sarvastokAH sarvebhyo'lpAH aparyAptakAH paJcendriyAH bhavanti, ekAtare yAvanti agulAsaMkhyeyabhAgamAtrANi khaNDAni bhavanti teSAM tAvatpramANatvAt , tebhyaH 'cauridiyA apajjattagA visesAhiyA' caturindriyA aparyAptakA vizeSAdhikA bhavanti, tepAM prabhUtAigulAsaMkhyeyabhAga khaNDapramANatvAt , tebhyo'pi 'teiMdiyA apajattagA visesAhiyA' trIndriyAH aparyApta samuccaya jIvoM kA alvavatutva-he bhagavan ! ina sendriya, ekendriya, dvIndriya, trIndriya, caturindriya evaM paMcendriya aparyApta jIvoM meM kauna kisase alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika hote haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! aparyApta paMcendriya jIva saba se kama haiM, kyoMki ve utane hI haiM jitane eka pratara meM aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra khaMDa hote haiN| unakI apekSA cauindriya aparyApta vizeSAdhika haiM, kyoMki ve pracura aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga khaNDa pramANa haiN| unakI apekSA trIndriya aparyApta vizeSAdhika haiM, kyoMki ve pracuratara pratarAguMla ke asaMkhyeya bhAga khaNDa pramANa haiM / dvIndriya aparyApta unase bhI vizeSAdhika haiM, kyoMki ve pracuratama pratarAMgula aparyApta samuccaya jIvonu alpa bahutva-he bhagavana ! A sendriya, ekendriya, hIndriya, trIndriya, caturindriya, temaja pacendriya aparyApta jIvomAM keNa kenAthI alpa, vadhu tulya athavA vizeSAdhika thAya che? zrI bhagavAna uttara Ape che-he gautama aparyApta pacendriya jIva badhAthI ochA che kemake te eTalAja che. jeTalA eka prataramAM aMgulanA asaMkhyAtamAM bhAga mAtra khaDa hoya che temanI apekSAe cAra Indriya aparyApta vizeSA dhika che, kemake teo pracura aMgulanA asa gyAtamA bhAga khaMDa pramANa che. temanI apekSAe triIndriya aparyApta vizeSAdhika che, kemake teo pracuratara pratarAgulanA asa peya bhAga khaMDa pramANa che. diindriya aparyApta temanAthI paNa vizeSAdhika che, kemake teo pracuratama pratarAgulanA asaMkhyaya bhAga khaMDa pramANa che, ekedriya aparyApta temanAthI anantaguNita che, kemake aparyApta Page #83 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 3 sU.4 sendriyadvAranirUpaNam aparyAptakAH vizeSAdhikAH bhavanti pracuratarapratarAgulAsaMkhyeyabhAgakhaNDaMpramANatvAt 'beiMdiyA apajjattagA visesAhiyA' dvIndriyAH aparyAptakAH vizeSAdhikA bhavanti, teSAM pracuratamapratarAGgulAsaMkhyeyabhAgakhaNDapramANatvAt , tebhyo'pi 'egidiyA apajjattagA aNaMtaguNA' ekendriyAH pRthivyapkAyAdayaH aparyAsakAH anantaguNA bhavanti, ekendriyANAM vanaspatikAyikAnAmaparyAptAnAmanantatayA nityaM samupalabhyamAnatvAt , tebhyo'pi 'saiMdiyA apajjattagA visesAhiyA' sendriyAH aparyAptakAH vizeSAdhikA bhavanti dvIndriyAdhaparyAptAnAmapi sendriyAparyAptakeSu samApAtAt ityevaM rItyA apayauptakaudhikAnAmalpabahutvaM pratipAdya samprati tepAmeva paryAptAnAmalpabahutvaM pratipAdayati-'eesi NaM bhaMte ! saiMdiyANaM' he bhadanta ! eteSAM khalu sendriyANAm 'egidiyANaM' ekendriyANAm 'beiMdiyANaM' dvIndriyANAm , 'teiMdiyANaM trIndriyANAm , 'cauridiyANaM' caturindriyANAm , paMciMdiyANaM' paJcendriyANAm 'pajjattANaM' paryAptAnAm 'kayare kayarehito' katare katarebhyo 'appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA?' alpAvA, vahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati-'goyamA !' he gautama ! 'savvatthovA cauriMdiyA pajjattagA' sarvastokAH-sarvebhyo'lpAzcaturike asaMkhyeyabhAga khaNDa pramANa haiM / ekendriya aparyApta unase anantaguNita haiM, kyoMki aparyApta vanaspatikAyika sadaiva ananta pAye jAte haiM / sa-indriya aparyApta jIva ina se bhI vizeSAdhika haiM, kyoMki sa-indriya sAmAnya jIvoM meM ekendriya nIndriya Adi sabhI sammilita haiN| yaha aparyAptaka jIvoM kA alpabahutva huaa| ' paryAptaka jIvoM kA alpabahutva-zrI gautamasvAmI prazna karate haiMbhagavan ! ina sa-indriya, ekendriya, dIndriya, trIndriya, caturindriya aura paMcendriya ke paryApta jIvoM meM se kauna kisakI apekSA alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! vanaspatikAyika sadeva ananta maLI Ave che. saIndriya aparyApta jIvA temanAthI paNa vizeSAdhika che, kemake saIndriya sAmAnya jIvanamAM ekendriya, kIndriya, Adi badhA saMmilita che. A aparyAptaka jenuM alpa bahatva thayuM. paryApta jIvanuM alpabadutva--zrIgautamasvAmI prazna kare che-he bhagavana ! A saIndriya, ekendriya, hIndriya, trIndriya, caturindriya ane paMcendrinA paryApta jemAMthI keNa kenI apekSAe alpa, ghaNuM; tulya athavA vizeSAdhika che? zrI bhagavAn uttara Ape che-he gautama! cAra indriya paryApta jIva badhA Page #84 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanAstre ndriyAH paryAptakA bhavanti, caturindriyANAmalpAyupkatvena pracurakAlAvasthAnAbhAvena pRcchA samaye alpatvopalabdheH, tebhyaH-'paMciMdiyA pajjattagA visesAhiyA' paJcendriyAH paryAptakAH vizeSAdhikA bhavanti teSAM prabhUtapratarAgula saMkhyeyabhAgakhaNDapramANavAt tebhyo'pi 'veiMdiyA pajjattagA visesAhiyA' dvIndri yAH paryAptakAH vizepAdhikA bhavanti teSAM prabhUtatarapratarAgulasakhyeyabhAgakhaNDapramANatvAt, tebhyo'pi 'teiMdiyA pajjattagA visesAhiyA' trIndrikAH paryAptakAH vizeSAdhikA bhavanti, teSAM pracuratamapratarAGgula saMkhyeyabhAgarakhaNDapramANatvasya naisargikatvAt tebhyo'pi 'egidiyA pajjattagA aNaMtaguNA' ekendriyAH paryAptakAH anantaguNA bhavanti, paryAptAnAM vanaspatikAyikAnAmanantapramANatvAt, tebhyo'pi 'saiMdiyA pajjattagA visesAhiyA' sendriyAH paryAptakAH vizepAdhikA bhavanti, paryAptakAnAM dvIndriyAdInAmapi tatra samAvezAt, ityevamalpabahutvaM pratipAdya tepAmeva caundriya paryApta jIva saba se kama haiM, kyoMki cauindriyoM kI Ayu alpa hotI hai, isa kAraNa adhika kAla taka na rahane se prazna ke samaya ve thoDe hI pAye jAte haiM / paMcendriya paryApta unakI apekSA vizeSAdhika haiM, kyoMki ve pracura pratarAMgula ke saMkhyAta khaNDoM ke barAbara haiM / DIndriya paryApta unakI apekSA vizeSAdhika haiM, kyoMki ve pracuratara pratarAMgula ke saMkhyAta bhAga pramANa khaMDoM ke barAbara hai| brIndriya paryApta unase bhI vizeSAdhika haiM, kyoMki ve pracuratama pratarAMgula ke saMkhyAta bhAga pramANa khaNDoM ke barAbara haiM / ekendriya paryApta unakI apekSA anantaguNita haiM, kyoMki vanaspatikAyika paryApta ananta hote haiM / ma-indriya paryApta unase bhI vizeSAdhika haiM, kyoMki unameM dvIndriya Adi ke paryApta bhI sammilita haiN| thI ochA che, kemake cAra indriyanuM AyuSya alpa hoya che, tethI adhika kALa sudhi na rahevAthI praznanA samaye teo ceDAja maLI Ave tema che. pacendriya paryApta temanI apekSAe vizeSAdhika che. kemake teo pracura pratarA gulanA asaMkhyAta khaDAnA barAbara che. diindriya paryApta temanI apekSAe vizepAdhika che. kemake teo pracuratA prataragulanA asa khyAta bhAga pramANa khaMDanA barAbara che. viIndriya paryApta temanAthI paNa vizeSAdhika che, kemake teo pracuratama pratarAgulanA asaMkhyAta bhAga pramANa khaDonA barAbara che. ekendriya paryApta temanI apekSAe ananta guNita che kemake vanaspatikAyika paryApta ananta hoya che. sa-indriya paryApta temanAthI paNa vizeSAdhika che; kemake teomAM dIndriya AdinA paryApta paNa saMmilita che Page #85 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 67 prameyabodhino TokA pada 3 sU.4 sendriyadvAranirUpaNam sendriyAdInAM paryAptAparyAptagatAlpabahutvamAha='eesiNaM bhaMte ! saiMdiyANaM' he bhadanta ! etepAM khalu sendriyANAm 'pajjattApajjattANaM' paryAptAparyAptAnAM madhye 'kayare kayarehi to' katare katarebhyaH 'appAvA, vahuyA vA, tullAvA, visesA 'hiyA vA, alpA vA' bahukA vA, tulyA vA, vizepAdhikAyA savanti ? bhagavAn uttarayati-'goyamA !' he gautama ! 'savvatthovA saiMdiyA apajjattagA' sarvastokAH sarvebhyo'lpAH sendriyAH aparyAptakAH bhavanti, atra sendriyANAM madhye ekendriyAH sUkSmA eva sarvalokApannatayA bahvo bhavanti tepAzcAparyAptAnAM sarvastokatvAta, tebhyaH 'saiMdiyA pajattagA saMkheja guNA' sendriyAH paryAptAH saMkhyeyaguNA bhavanti, 'eesiNaM bhaMte ! egidiyANaM pajjattApajjattANaM' he bhadanta ! eteSAM khalu 'ekendriyANAM paryAptAparyAptAnAM 'kayare kayarehito' katare katarebhyaH 'appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA' alpAvA, bahukA bA, tulyA vA, vizepA__isa prakAra paryAptaka jIvoM kA alpabahutva dikhalAkara aba paryApta aura aparyApta jIvoM kA alpabahutva kA nirUpaNa kiyA jAtA hai gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! ina sa-indriya ke paryApta aura aparyApta jIvoM meM kauna kisase alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! saba se kama apa ryApta sa-indriya haiM / sa-indriyoM meM sUkSma ekendriya hI sarva loka meM vyApta hone ke kAraNa bahuta haiM aura unameM aparyApta sabase kama hote haiN| sa-indriya paryApta unakI apekSA saMkhyAtaguNA adhika haiN| gautama prazna karate haiM-he bhagavan ! ekendriya paryAptoM aura aparyAptoM meM kauna kisase alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? zrI , A prakAre paryAptaka jIvanuM alpa bahuta dekhADIne have paryApta ane aparyApta jIna alpa bahatvanuM nirUpaNa karAya che zrI gautamasvAmI prazna kare che-bhagavan! A saIndriyanA paryApta ane aparyApta jIvamAM kaNa kenAthI alpa, ghaNuM tulya ane vizeSAdhika che? . zrI bhagavAn uttara Ape che-he gautama! badhAthI ochA aparyApta saIndriya che, saIndriyamAM sUkSama ekendriya ja sarva lekamAM vyApta hovAne kAraNe ghaNu che ane teomAM aparyApta badhAthI ochA hoya che. saIndriya paryApta teonI apekSAe saMkhyAta gaNuM adhika che. zrI gautamasvAmI prazna kare che he bhagavan! ekendriya paryApta ane aparyAptamAM ke jenAthI alpa, ghaNa, tulya, agara vizeSAdhika che Page #86 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . prajJApanAsUtre 68 dhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati-'goyamA ! ' he gautama ! 'savvatthovA egidiyA apajjatagA' sarvastokAH ekendriyAH aparyAptakAH bhavanti 'egidiyA pajjattagA saMkhejjaguNA' ekendriyAH paryAptakAH saMkhyeyaguNA bhavanti, 'eesiNaM bhaMte ! veiMdiyANaM pajjattApajjattANaM' he bhadanta ! eteSAM khalu dvIndriyANAM paryAptAparyAptAnAM madhye 'kayare kayarehito appAvA bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ?' katare katarebhyaH, alAvA, vahukA vA, tulyA bA, vizeSAdhikAvA bhavanti ! bhagavAn uttarayati-'goyamA ! ' he gautama ! 'savvatthovA veiMdiyA pajjattagA' sarvastokA:-sarvebhyo'lpA dvIndriyAH paryAptakA bhavanti pratare'gulasya yAvanti saMkhyeyabhAgamAtrANi khaNDAni bhavanti tepAM tAvatpramANatvAt tebhyo * 'iMdiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA' dvIndriyAH aparyAptakA asaMkhyeyaguNA bhavanti teSAM prataravartya gulAsaMkhyeyabhAgakhaNDapramANatvAt 'eesi NaM bhaMte ! teI diyANaM pajjattApajjattANaM' he bhadanta ! etepAM khalu trIndriyANAM paryAptAparyAsAnAM madhye 'kayare kayarehito appA vA bahuyA vA, tulA vA, visesAhiyA vA ? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! sabase kama aparyApta ekendriya haiM aura paryApta ekendriya unase saMkhyAtaguNA adhika haiN| gautama punaH prazna karate haiM-he bhagavan ! dIndriya paryAptoM aura apayopto meM kauna kisase alpa, bahuta tulya yA vizepAdhika hai ? bhaga. vAn uttara dete haiM-he gautama ! dvIndriya paryApta saba se kama haiM, dvIndriya aparyApta unase asaMkhyAta guNA haiM, kyoMki dIndriya paryApta pratarAMgula ke jitane saMkhyAta mAtra khaMDa haiM, ve unhIM ke barAbara haiM jaba ki dvIndriya aparyApta prataravartI aMgula ke asaMkhyeya bhAga khaMDa pramANa hote haiN| gautama ne prazna kiyA-he bhagavana ! paryApta aura aparyApta trIndriyoM meM kauna kisase alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? bhagavAn zrI bhagavAna uttara Ape che-he gautama ! badhAthI ochA aparyApta ekendriya che ane paryApta ekendriya temanAthI saMkhyAta gaNA adhika che. zrI gautamasvAmI punaHprazna kare che-bhagavad ! diIndriya paryApta ane aparyAptAmAM keNa kenAthI a5, ghaNA, tulya agara vizeSAdhika che ? ' ' zrI bhagavAna uttara Ape che he gautama ! hIndriya paryApta badhAthI ochA che, dvIndriya aparyApta temanAthI asaMkhyAta gaNA che, kemake dvIndriya paryApta prataragulanA jeTalI saMkhyA mAtra khaMDa che, teo temanA barAbara che, jyAre dvIndriya aparyApta prataravatI asaMkhyaya bhAga khaMDa pramANa hoya che. zrI gautama svAmIe prazna karyo-bhagavad ! paryApta ane aparyApta triIndrimAM koNa konAthI apa, ghaNA; tulya, agara vizeSAdhika che? Page #87 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.4 sendriyadvAranirUpaNam katare katarebhyaH alpA- vA, vahukAvA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati-'goyamA ! ' he gautama ! 'sabathovA tei diyA pajjattagA' sarvastokA:-sarvebhyo'lpAH, trIndriyAH paryAptayAH bhavanti, 'teiMdiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA! trIndriyAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti prAguktayukteH, gautamaH pRcchati-'eesiNaM bhaMte ! cauridiyANaM pajjattApajjattANaM' he bhadantaH! eteSAM khalu caturindriyANAM paryAptAparyAptAnAM madhye 'kayare kayarehiMto appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? katare katarebhyaH, alpAvA, bahakA, vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti,? bhagavAn uttarayati-goyamA !' he gotama !, 'savvatthovA cauridiyA pajjattagA' sarvastokA:-sarvebhyo'lpAzcaturindriyAH paryAptakA bhavanti, 'caridiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA' caturindriyA aparyAptakAH, asaMkhyeyaguNA bhavanti, gautamaH pRcchati-'eesiNaM bhaMte ! paMciMdiyANaM' he bhadanta ! eteSAM khalu paJcendriyANaM madhye paryAptAparyAptakAnAM kayare kayare'hiMto' katare katarebhyaH 'appA vA, vahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA?' 'alpAH vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttara uttara dete haiM-he gautama ! trIndriya paryApta jIva saba se kama haiM aura "jIndriya aparyApta unase asaMkhyAtaguNA haiM / isakA kAraNa pUrvavat hI hai| gautama ne prazna kiyA-he bhagavana ! cauindriyoM ke paryAptoM aura aparyAptoM meM kauna kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! cauindriya paryApta jIva saba se kama haiM, aparyApta unase asaMkhyAtaguNA haiM / ___ zrIgautama svAmI punaH prazna karate haiM-he bhagavan ! ina paryApta aura aparyApta paMcendriya jIvoM meM kauna kisase alpa, bahuta tulya yA vizeSAdhika hai ? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! paMcendriya paryApta - * zrI bhagavAM uttara Ape che-he gautama ! trIndriya paryApta jIva badhAthI ochA che ane trIndrika aparyApta temanAthI asaMkhyata gaNA che tenuM kAraNa pUnI bhara .. zrI gautasvAmIe prazna karyo bhagavad ! cAra IndriyanA paryApta ane aparyApnamAM keNuM kenAthI alpa, ghaNa, tulya ane vizeSAdhika che zrI bhagavAna uttara Ape che- gautama! cAra Indriya paryApta jIva badhAthI ochA che, aparyApta temanAthI asaMkhyAta gaNuM che. / zrI gautabhasvAmI puna. prazna 42 cha-bhagavan / mA paryApta mane a5. paryApta paMcendriya jemAM keNa konAthI aM5, ghaNA, tulya agara vizeSAdhika che? Page #88 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre 'yati-'goyamA' he gautama ! 'satyovA paMciMdiyA pajjatagA' sarvastokAH pazca'ndrikAH paryApta kA bhavanti, 'paMceMdiyA apajjattagA asaMkhenaguNA' paJcandriyA aparyAptakA asaMkhyeyaguNA bhavanti, ityevaMrItyA paNNAmalpahunvarUpaM caturthamalpavahutvaM pratipAdya samprati eteSAM sendriyANAM samuditAnAM paryAptAparyAptAnAmalyavahutvaM pratipAdayati-'eesiNaM bhaMte ! sai diyANaM' he bhadanta ! etepAM khalu sendriyANAm 'egidiyANaM' ekendriyANAm, 'bei diyANaM' dvIndriyANAm 'tei diyANaM' trIndriyANAM 'cauridiyANaM' caturindriyANAm, paMciMdiyANaM' paJcendriyANAm 'pajjattApajjattANa' paryAptAparyAptAnAm madhye 'kayare kayarehito' katare katarebhyaH, appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? ' alpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti, bhagavAn uttarayati-'goyamA !' he gautama ! 'sabathovA cauridiyA pajattagA' sarvastokAH sarvebhyo'lpAzcaturindriyAH paryAptakA bhavanti, tebhyaH 'paciMdiyA pajjattagA visesAhiyA' paJcandriyAH paryAptakAH vizeSAdhikA bhavanti, tebhyo'pi-vei diyA pajjattagA viselAhiyA' dvIndriyAH paryAptakAH sabase kama haiM aura aparyApta unase asaMkhyAtaguNA adhika haiN| isa prakAra chaha kA alpavahutva rUpa cauthA alpavahutva batalAkara aba sendriya Adi samudita paryApta aura aparyApta jIvoM ke alpayatutva kI praspaNA kI jAtI hai gautama prazna karate haiM-he bhagavan ! ina sa-indriyoM ke, ekendriyoM ke, dvIndriyoM ke, trIndriyoM ke, caturindriyoM ke aura paMcendriyoM ke paryApta aura aparyApta jIvoM meM se kauna kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! cauindriya paryAptaka saba se kama haiM, paMcendriya paryAptaka unakI apekSA vizeSAdhika haiM, dIndriya paryAptaka unase bhI vizeSAdhika haiM, trIndriya paryA| zrI bhagavAna uttara Ape che-he gautama! paMcendriya paryAptaka sauthI ochA 'che ane aparyApta temanAthI asa khyAta gaNa adhika che. e prakAre cha nuM alpa bahuta rUpa caNuM, alpa bahuta batAvIne have sendriya Adi samudita paryApta ane aparyApta chAnA alpa bahutvanI prarUpaNA karAya che ' zrI gautamasvAmI prazna kare che.-he bhagavan! A saindriyanA ekendriyanA dvIndriyanA, trIndriyenA. cAra IndriyenA ane paMcendriyanA, paryApta ane a' paryApta mAthI keNukenAthI alpa, ghaNA, tulya athavA vizeSAdhika che? zrI bhagavana uttara Ape che-he gItama! cAraIndriya paryAptaka badhAthI ochA che cendriya paryAptaka teonI apekSAe vizeSAdhika che, dvIndriyonA, paryAptaka temanAthI paNa vizeSAdhika che, trIndriya paryAptaka tenAthI paNa Page #89 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavAdhinI TIkA pada 3 sU.5 sendriyadvAranirUpaNam vizeSAdhikA bhavanti, tebhyo'pi 'tei diyA pajjattagA visesAhiyA' trIndriyAH paryAptakAH vizeSAdhikA bhavanti tebhyo'pi 'paMciMdiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA' paJcendriyA aparyAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi 'cauridiyA apajjattagA visesAhiyA' caturindriyAH aparyAptakAH vizeSAdhikA bhavanti, tebhyo'pi -teiMdiyA apajjattagA visesAhiyA' trIndriyA aparyAptakAH vizeSAdhikA bhavanti, tebhyo'pi 'beIdiyA apajjattagA visesAhiyA' dvIndriyAH aparyAptakAH vizeSAdhikAH bhAnti, tebhyo'pi 'egidiyA apajjattagA aNaMtaguNA' ekanidriyA aparyAptakAH anantaguNA bhavanti, tebhyo'pi-'saI diyA apajjattagA visesAhiyA' sendriyAH aparyAptakAH vizeSAdhikA bhavanti 'egidiyA pajjattagA saMkhejjaguNA' tebhyo'pi ekendriyAH paryAptakAH saMkhyeyaguNA bhavanti tebhyo'pi 'saIdiyA pajjattagA visesAhiyA' sendriyAH paryAptakAH vizeSAdhikA bhavanti tebhyo'pi 'saiMdiyA visesAhiyA' sendriyAH vizepAdhikA bhavanti 'dAraM 3' tRtIyam indridvAraM samAptam // suu04|| kAyadvAravaktavyatA- mUlam-eesi NaM bhaMte ! sakAiyANaM puDhavikAiyANaM AukAiyANaM teukAiyANaM vaNassaikAiyANa tasakAiyANaM kayare kayarehito appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA? pataka unase bhI vizeSAdhika haiM, paMcendriya aparyApta unase asaMkhyAta guNA haiM, cauindriya aparyApta unase vizeSAdhika haiM, trIndriya aparyApta unase bhI vizeSAdhika haiM, dvIndriya aparyAptaka unase bhI vizeSAdhika haiM, ekendriya aparyApta unase anantaguNA haiM, saindriya aparyApta unase bhI vizeSAdhika haiM / ekendriya paryApta unase saMkhyAtaguNA adhika haiM, sa-indriya paryApta unase vizeSAdhika haiM aura sa-indriya unakI apekSA bhI vizeSAdhika haiM / indriyadvAra samApta ||suu0 4 // vizeSAdhika che, paMcendriya aparyApta temanAthI asaMkhyAta gaNuM che cAraIndriya aparyApta temanAthI vizeSAdhika che, trIndriya aparyApta temanAthI paNa vizepAdhika che. kIndriya aparyApta tenAthI paNa vizeSAdhika che ekendriyanA aparyApta temanAthI ananta gaNuM che, saIndriya aparyApta temanAthI vizeSAdhika che. ekendriya paryApta temanAthI saMkhyAta gaNuM adhika che. saindriya paryApta temanAthI vizeSAdhika che. .. ||ndriy dA2 sabhAta // (sUtra 4) , Page #90 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramApanAsatra 72 goyamA! savvatthovA tasakAiyA, teukAiyA asaMkhejjaguNA puDhavikAiyA visesAhiyA, AukAiyA. visesAhiyA, vAu. kAiyA visesAhiyA, akADyA aNataguNA, vaNassaikAiyA aNaMtaguNA, sakAiyA visesAhiyA, eesi NaM bhaMte ! sakAiyANaM puDhavikAiyANaM AukAiyANaM teukAiyANaM, vAukAiyANaM, vaNassaikAiyANaM, tasakAiyANaM, apajjatagA kayare kayarehiMto appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA savatthovA tasakAiyA apajjattagA, teukAiyA apajjatagA asaMkhejjaguNA, puDhavikAiyA apajjattaMgA visesAhiyA, AukAiyA apajjattagA visesAhiyA, vAukAiyA apajjattagA visesAhiyA, vaNassaikAiyA apajjattagA aNaMtaguNA, sakAiyA apajjattagA visesAhiyA, eesi NaM bhaMte ! sakAiyANaM puDhavikAiyANaM AukAiyANaM teukAiyANaM vAukAiyANaM vaNassaikAiyANaM tasakAiyANaM pajjattagANaM kayare kayarehiMto appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA tasakAiyA pajattagA, teukAiyA pajjattagA asaMkhejjaguNA, puDhavikAiyA pajjattagA visesAhiyA, AukAiyA pajja ttagA visesAhiyA, vaNassaikAiyA pajjattagA aNaMtaguNA, sakAiyA pajjattagA visesAhiyA, eesi NaM bhaMte ! sakAiyANaM pajjattApajjattANaM kayare kayarehito appA vA, vahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA sakAiyA apajjattagA, sakAiyA pajjattagA saMkhejjaguNA, eesi NaM bhaMte ! puDavikAiyA pajjattApajjattagANaM kayare kayarahito appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA puDhavIkAiyANaM apajjattagA, puDhavIkAiyA pajattagA saMkhejjaguNA, Page #91 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1 73 'prameyabodhinI TIkA pada 3 sU. 5 kAyadvAranirUpaNam " eesi NaM bhaMte! AukAiyANaM pajjattApajjattANaM kayare kayarehiMto appAcA, bahuyA vA, tullA vA visesAhiyA vA ? gomA ! savvatthovA AukAiyA apajjattagA, AukAiyA pajjattagA saMkhejjaguNA, eesi NaM bhaMte ! teukAiyANaM pajjatApajjattANaM kayare kayarehiMto appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA goyamA ! savvatthovA teukAiyA apajjattagA, teukAiyA pajjattegA saMkhejjaguNA, eesi NaM bhaMte ! vAukAiyASaNaM pajattApajjattANaM kayare kayarehiMto appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA vAukAiyA apajjataMgA, vAukAiyA pajjattagA saMkhejjaguNA, eesiNaM bhaMte! vaNassaikAiyANaM pajjattApajjattANaM kayare kayarehiMto appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA varNassaikAiyA apajjattagA, vaNassaikAiyA pajjattagA saMkhejjaguNA, eesi NaM bhaMte! tasakAiyANaM pajattApajjattANaM kayare kayarehiMto appA vA. bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA tasakAiyA pajattagA, apajjattagA asaMkhejjaguNA, eesi NaM bhaMte! sakAiyANaM puDhatrikAiyANaM Au kAiyANaM vAukAiyANaM vaNassaikAiyANa ya pajjantApajjattANaM kayare kayarehiMto appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA tasakAiyA pajjantagA, tasakAiyA apajjattagA saMkhejaguNA teukAiyA apajjatagA asaMkhejjaguNA, puDhavikAiyA apajjatagA visesAhiyA, AukAiyA apajjatagA visesAhiyA, vAukAiyAM apajjantagA vise sAhiyA, teukAiyA pajjantagA saMkhejaguNA, puDhavikAigA pajjattA visesA - hiyA, AukAiyA pajjattA visesAhiyA, vAukAiyA pajjattA pra0 10 Page #92 -------------------------------------------------------------------------- ________________ , 74 prazApanAstre visesAhiyA, vaNassaikAiyA apajjattA aNaMtaguNA sakAiyA .apajattagA visesAhiyA, vastaikAiyA pajjattagA saMkhejaguNA, -sakAiyA pajattagA visesAhiyA, sakAiyA visesAhiyA ||suu.5| .. chAyA-etepAM khalu bhadanta ! sakAyikAnAM pRthivIkAyikAnAm, apkAyikAnAm, tejaskAyikAnAm, vAyukAyikAnAm, vanaspatikAyikAnAm, sakAyikAnAm akAyikAnAm madhye katare katarebhyaH, alpA cA, bahukA bA, tulyA bA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAstrasakAyikAH, tejaskAyikAH, asaMkhyeyaguNAH, prathivIkAyikA vizeSAdhikAH, apkAyikA vizeSAdhikAH, vAyukAyikAH vizeSAdhikAH, akAyikAH anantaguNAH, vanaspatikAyikA ananta kAyadvAra zabdArtha-(eesi NaM aMte !) he bhagavan ! iMna (sakAiyANaM puDhavikAiyANaM AukAiyANaM teukAiyANaM vaNassaikAiyANaM tamakAiyANaM akAiyANa) sakAya, pRthivIkAya, apkAya, tejaskAya, vAyukAya, vanaspatikAya, trasakAya aura akAyika jIvoM meM se (kayare kayarehiMto) kauna kisase (appA vA bahuyA vA tullA vA visemAhiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? (goyamA) he gautama ! (sanvasthovA tasakAiyA) saba se kama usakAyika haiM (teukAiyA asaMkhejaguNA) tejaskAyika asaMkhyAtaguNA haiM (puDhavikAiyA visemAhiyA) pRthivIkAyika vizeSAdhika haiM (AukAiyA visemAhiyA) apkAyika vizeSAdhika haiM (vAukAiyA visesAhiyA) vAyukAyika vizeSAdhika haiM (akAiyA aNaMtaguNA) akAyika arthAt miTa anantaguNA haiM kAya dvAra zahAtha-(esi NaM bhaMte) bhagavan ! 20 (mkAiyANaM puDhavikAiyANaM Au kAiyAga, teukAiyANaM, vAukAiyANaM, vaNarasaikAiyANaM, tasakAicANaM akAiyANa) sakAya, pRthvIkAya, jaLakAya, tejaskAya, vAyukAya, vanaspatikAya, trasakAya ane sAyi4 mAthI (kayare kayarehito) aura anAthI (ApA yA bahuyA vA, tullA vA visesAhiyA vA ? ) ma85, dhA, tujhya, bhA2 vizeSAdhi cha ? / __(goyamA / ) gautama / (savvatyovA tasakAiyA) mAthI mAchA rasa yi cha (teukAiyA asaMkhejjaguNA) te424Ayi4 asabhyAta guNA cha (puDhavI koiyA visesAhiya.) pRthvIyi: vizeSAdhi cha (AukAiyA visesAhiyA) .. yi vizeSAdhi cha (vAukAiyA visesAhiyA) vAyuyi vizeSAdhina cha (akAiyA Page #93 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyadhodhino TIkA pada3 sU.5 kAyadvAranirUpaNam guNAH, sakAyikAH vizeSAdhikAH, eteSAM khalu bhadanta ! sakAyikAnAM pRthivIkAyikAnAm akAyikAnAma, tejaskAyikAnAm vAyukAyikAnAm vanaspatikAyikAnAm trasakAyikAnAm aparyAptakAnAm katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAstrasakAyikAH aparyAptakAH tejaskAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNAH, pRthivI kAyikAH aparyAptakA vizepAdhikAH,' apkAyikAH aparyAptakA vizepAdhikAH, vAyukAyikA aparyAptakA (vaNassaikAiyA aNaMtaguNA) vanaspatikAyika anantaguNA haiM (sakAiyA~ visesAhiyA) sakAyika vizeSAdhika haiN|' '' (eesi NaM saMte !) he bhagavan ! ina (sakAiyANaM puDhavikAjhyANaM AukAiyANaM teukAiyANaM vAukAiyANaM vaNaslaikAiyANaM tasakAiyANaM apajattagANaM) sakAyika, pRthivIkAyika, apkAyika, tejaskAyika, vAyukAyika, vanaspatikAyika, sakAyika aura akAyika jIvoM ke aparyApnoM meM se (kapare kayarehito) kauna kisase (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? (goyamA) he gautama ! (savvatthovA tasakAiyA apajattagA) trasakAyika aparyApta saba se kama haiM (teukAiyA apajjattagA asaMkhenaguNA) tejaskAyika aparyApta asaMkhyAtaguNA haiM (puDhavikAiyA apajattaMgA visesAhiyA) pRthivIkAyika aparyApta vizeSAdhika haiM (AukAiyA apajattagA visesAhiyA) apkAyika aparyApta vizeSA dhika haiM (vAuMkAiyAM apajattagA viselAhiyA) vAyukAthika aparyApta aNaMtaguNA) PAyi arthAt siddha manata gurache (vaNassaikAiyA aNaMtaguNA) vanaspatiya- mana ta che (sakAiyA visesAMhiyA) sayi vizeSAdhi cha. ___(eesiNaM bhaMte / ) mAvan / 2mA (sakAiyANaM, puDhavikAiyANa, teukAiyANa vAukAiyANaM, vaNassaikAiyANaM, tasakAiyANaM, apajjattANaM) sAyi4, pRthvI yi, jaLakAyika, tejasakAyika, vAyukAyika, vanaspatikAyika, trasakAyika, ane akAyika vAnA apAtamAthI (kayare kayarehito) yunAyI (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA) 85, dhA, tukSya 2012 vizeSAdhi4 cha ? (goyamA) u gautama (savyatyovA tasakAiyA apajjattagA) sAyi4 255yAta pAthI mAchA cha (teukoiyA apajjattagA asaMkhejja guNA) te424Ayi4 255yAta masabhyAta gu cha (puDhavikAiyA apajjattagA visesAhiyA)' pRthvIyi aparyApta vizeSAdhi cha (AukAiyA apajjattagA visesAhiyA) 44yi aparyApta vizepAdhi cha (bAukAiyA AjatagavisesAhiyA) vAyuyi aparyApta vizeSAdhi cha Page #94 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 76 sarvarsUtre vizeSAdhikAH, vanaspatikAyikAH aparyAptakAH anantaguNAH, sakAyikA aparyAsakAH vizeSAdhikAH eteSAM khalu bhadanta ! sakAyikAnAm pRthivIkAyikAnAm aSkAyikAnAm tejaskAyikAnAm vAyukAyikAnAm vanaspatikAyikAnAm sakAyikAnAm paryAptakAnAm katare katarebhyo'lpA vA bahukA vA, tulyA vA vizepAdhikA vA ? gautama ! sarva stokAstrasakAyikAH paryAptakAH, tejaskAyikAH paryAsakAH asaMkhyeyaguNAH pRthivIkAyikAH paryAptakAH vizeSAdhikAH, aSkAyikAH paryAptakAH vizeSAdhikAH, vAyukAyikAH paryAptakAH vizeSAdhikAH, vanaspativizeSAdhika haiM (vaNassaikAiyA apajjattagA anaMtaguNA ) vanaspatikAyika aparyApta anantaguNA haiM ( sakAiyA apajattagA visemA hiyA) kAyika aparyApta vizeSAdhika haiM / (eesi NaM bhaMte !) he bhagavan ! ina ( sakAiyANaM puDhavikAiyA AukAiyANaM te kAiyANaM vAukADyANaM vaNassaikAiyANaM tasakAiyANaM pajjattagANaM) sakAyika, pRthivIkAyika, aSkAyika, teskAyika vAyukAyika, vanaspatikAyika, tathA trasakAyika ke paryAptakoM meM (kayare karehiMto ) kauna kisase (appA vA pahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika hai ? (goyamA) he gautama ! (savvatthovA tasakAiyA pajjattagA) saba se kama sakAyika paryApta haiM (ukAiyA pajjatagA asaMkhejjaguNA ) tejaskAyika paryApta asaMkhyAtaguNA haiM ( puDhavikAiyA pajjattagA visesAhiyA) pRthivIkAyika paryApta visepAdhika haiM ( AukAiyA pajjattagA visesAhiyA) akAyika paryApta vizeSAdhika haiM (vAukAiyA pajjattagA visesA(vaNassaikAiyA apajjattagA anaMta guNA ) vanaspatiprayi aparyApta anaMta guNA (sakAiyA apajjattagA visesAhiyA) sAyi aparyApta vizeSAdhiH che che (eesi NaM bhaMte / bhagavan / mA ( sakAiyANaM, puDhavikAiyANaM, AukAiyANaM, teukAIyANaM, vAukAiyANaM, vaNassaikAiyANaM, tasakAiyANaM, pajjattagANaM) sAthie, pRthvI Arthika, rajaayipu, tebhrathiGa, vAyuAyika, vanasyatiprAyie, tathA trasaM zrayiSThanAM paryAptabhA (kayare kayarehiMto ) Ayu anAthI (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? ) aya, adhika, tulya agara vizeSAdhi che (goyamA) r3e gautama (savvatthovA tasakAiyA pajjattagA) madhAthI chAtrasAyi paryApta che (teukoiyA pajjattagA asaMkhejjaguNA ), terA paryApta asaNyAta guthA, che (puDhavikAiyA pajjattagA visesa hiyA) pRthvI adhika paryApta vizeSAdhi 1 t che (AMukAiyA pajjattagA visesAhiyA) bhae paryApta vizeSAdhi che (vAGa-' * Page #95 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 77 prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.5 kAyadvAranirUpaNam phAyikAH paryAptakAH anantaguNA sakAyikAH paryAptakAH vizeSAdhikAH, eteSAM khalu bhadanta !, sakAyikAnAM paryAptAparyAptakAnAm katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH sakAyikAH aparyAptakAH, sakAyikA paryAptakAH saMkhyeyaguNAH, eteSAM khalu bhadanta ! pRthivIkAyikAnAm paryAptAparyAptAnAm katare katarebhyo'lpA vA, vahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ?, gautama ! sarvastokAH pRthivIkAyikAH aparyAptakAH, pRthivIkA hiyA) vAyukAyika paryApta vizepAdhika haiM (vaNassaikAiyA pajjattagA __ aNaMtaguNA) vanaspatikAyika paryApta anantaguNA haiM,(sakAiyA pajjattagA visesAhiyA) sakAyika paryApta vizeSAdhika haiN| .. _ (eesi NaM bhaMte !) he bhagavan ! ina (sakAiyANaM pajjattApajjattagANaM) paryApta aura aparyApta sakAyikoM meM se (kayare kayarehitoM) kauna kisase (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? (goyamA) he gautama ! (savvatthovA sakAiyA apajattagA) saba se kama sakAyika aparyApta haiM (sakAiyA pajattagA saMkhejaguNA) sakAyika paryApta saMkhyAtaguNA haiM / (eesiNaM bhaMte !) he bhagavan ! ina (puDhavikAiyANaM pajjattApajattagANaM) pRthivIkAyika paryApta aura aparyApta meM se (kayare kayarehiMto) kauna kisase (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA) alpa, bahuta, tulya yA.vizeSAdhika haiM (goyamA) he gautama ! (savvatthovA puDhavikAiyA apajjattagA) sabase kama pRthivIkAyika aparyApta haiM (puDhavikAiyA pajja. , kAiyA pajjattagA visesAhiyA) pAyuya: paryAta vizeSAdhi cha (vaNassai kAiyA pajjattagA aNaMtaguNo) vanaspatiya paryApta manantagI che. (sakAiyA pajjattagA visesAhiyA) sa1i3 paryApta vizeSAdhi cha / (eesiNaM bhaMte !) magavan / 2 (sakAiyANaM pajjattA pajjattagANaM) paryApta bhane aparyApta sAbichImAthI (kayare kayarehito) a nAthI (appA vA bahuyAM vA tullA vA visesAhiyA vA 1.) 265, idhiz,'tuiya 22 vizeSAH ghi cha 7 (goyamA) gautama / (savvatthovA sakAiyA apajjattagA) mAthI mAcha sAyi4 aparyApta che (sakAiyA pajjattagA saMkhejjattagA), yi paryApta sa-yAta guNa cha (eesiNaM bhaMte ! ) mApan ! 20 (puDhavikAiyANaM, pajjattApajja; ttagANaM). pRthvIya: paryApta mane aparyAtamAthI (kayare kayarehito) ey janAthI (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyo vA) ma.5, adhi4, tujhya bhaga2 vizeSAdhi4 cha (goyamA 1 ) gItamA (savvatthovA puDhavikAiyA apa Page #96 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtra 78 yikAH paryAptakAH saMkhyeyaguNAH, eteSAM khala bhadanta ! akAyikAnAm paryAptAparyAptakAnAm katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA, gautama ! sarvastokAH akAyikAH aparyAptakAH, akAyikAH paryAptakAH saMkhyeyaguNAH, etepAM khalu bhadanta ! tejaskAyikAnAm paryAptAparyAptakAnAM katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH tejaskAyikAH aparyAptakAH, tejaskAyikAH paryAptakAH saMkhyeyaguNAH, eteSAM khalu bhadanta ! vAyukAyikAnAm paryAptAparyAptakAnAm katare katarebhyo'lpAvA, ttagA saMkhejjaguNA) pRthivIkAyika paryApta saMkhyAtaguNA haiM / (eesi NaM bhaMte !) he bhagavan ! ina (AukAiyANaM pajjattApajjattANaM) apkAya ke paryApta aura aparyApta meM se (kayare kayarehiMto) kauna kisase (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA) alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? (goyamA !) he gautama ! (savvatthovA AukAiyA apajjattA) saba se kama apkAyika aparyAptaka haiM (AukAiyA pajjattagA saMkhejjaguNA) apkAyika paryApta saMkhyAta guNA haiM / (eesi rNa bhaMte !) he bhagavan ! ina (teukAiyANaM (pajjattApajjattANaM) tejaskAyika paryAptoM aura aparyAptoM meM se (kayare kayarehiMto) kauna kisase (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA) alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM / (goyamA) he gautama ! (savvatthovA teukAiyA) saba se kama tejaskAyika (apajjattagA) aparyApta haiM (teukAiyA pajja. ttagA saMkhenjaguNA) tejaskAyika paryApta saMkhyAtaguNA haiM / (eesi NaM bhaMte !) he bhagavan ! ina (vAukAiyANaM pajjattApajjattANaM) vAyakAya jjattagA pAthI mech| pRthvIyi aparyApta cha (puDhavikAiyA pajjattagA asaMkhejja guNA) pRthivIyi: paryApta masabhyAta mA che (eesiNaM bhaMte !) mazavan ! 2mA (AukAiyANaM pajjattApajjattANaM) yAnA paryApta ane ma5patamAthI (kayare kayarehito) Ayu nAthA (apA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA),21, ghag, tulya 252 vizeSAdhina cha (goyamA) gautama (savvatyovA AukAiyA apajjattagA) mAthI maach| yi aparyApta cha (AukAiyA pajjattagA saMkhejjattaguNA) 1 4 paryAta sadhyAtamA cha (eesiNaM bhaMte / ) bhagavan / 'mA' (teukAiyANaM pajjattApajjattANaM) 444 yAtA bhane aparyAptImAthI (kayare kayarehiMto) eY anAthI appA vA vahuyA vA tullA vA visesAeiyA vA) thAi, qdhAre, tukSya para vizeSAdhiche ? (goyamA) 3 gautama (savvatthovA teukAiyA) pAthI mAchA te424yi (apajattagA) aparyApta cha (teukAiyA pajjattagA saMkhejja guNA) te||24||yipryaapt Page #97 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - prameyabodhinI TIkA pada 3 sU. 5 kAyadvAranirUpaNam 1. bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH vAyukAyikIH -: aparyAptakAH, vAyukAyikAH paryAptakAH saMkhye yaguNAH, eteSAM khalu bhadanta ! -vanaspatikAyikAnAM paryAptAparyAptakAnAM qatare katarebhyo'lAvA, bahukA vo, ..tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH vanaspatikAyikAH aparyAsakAH, vanaspatikAyikAH paryAptakAH saMkhyeyaguNAH, eteSAM khalu bhadante ! trasakAyikAnAM paryAptAparyAptakAnAM katare katarebhyo'lpA vA bahukA vA, tulyA vA, : 79 7 ke paryApta aura aparyApta meM se ( kayare kayarehiMto ) kauna kisa se * (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA) alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? (goyamA) he gautama ! ( savvatthovA vAukAiyA apajjattagA) saba se kama vAyukAyika aparyApta haiM (bAukAiyA pajja - - ptagA saMkhejjaguNA) vAyukAyika paryApta saMkhyAtaguNA haiN| (eesi NaM bhaMte!) he bhagavan ! ina ( vaNassaikAiyANaM pajjattApajjattANaM) vanaspatikAya ke paryApta aura aparyApta meM se ( kayare kayarehiMto) kauna , kisase (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA) alpa, bahuta tulya yA vizeSAdhika haiM ? (goyanA ) he gautama ! (savvatthovA vaNassai -kAiyA apajjantagA) saba se kama vanaspatikAyika aparyApta hai ( vaNassaikAiyA pajjattagA saMkhejjaguNA ) vanaspatikAyika paryApta saMkhyAtaguNA haiM / (eesi NaM bhaMte !) he bhagavan ! ina (tasakAiyANaM pajjantApajjattANaM) trasakAya ke paryApta aura aparyApta meM se (kare karehiMto) kauna kisase (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA 3 saMkhyAta guNA che (ee siMNaM bhaMte / ) lagavan / mA (vAukAiyANaM pajjattA pajja'tANaM) vAyuayi paryApta ane aparyAptabhAthI ( kayare kayare hiMto ) |yu anAthI ( appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA) haya adhi, tujhyAgara vizeSAdhiH che ? (goyamA) he gautama (savvatthovA vAukAiyA apajjattagA ) madhAthI bhochA vAyuDAyika aparyApta che. (vAukA ithA pajjattagA saMkhejjaguNA ) vAyuAyie paryApta saMkhyAta guNA che. (eesiNaM bhaMte 1 ) bhagavan / bhI ( vaNassai kAiyANaM pajjattA pajjattANaM) vanaspati ayanA paryApta ane aparyApta (kayare kare hiMto) aNu anAthI ( appA vA bahuyA vo tullA vA visesAhiyA vA ) thoDA; dhayA, tujhya agara vizeSAdhi! che ? (goyamA) he gautama (savvatyovA vaNassa i kAiyA apajjattagA) sauthI yochA vanaspatiAyi paryApta (vaNassaikAiyA pajjattagA saMkhejjaguNA) vanaspatiyiH paryApta saMkhyAtagA che (eesiNaM bhaMte 1) bhagavan ! (tasakAyiyANaM pajjattApajjattANaM) sAnA paryApta bhane Page #98 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtra vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH trasakAyikAH paryAptakAH, aparyAptakAH, asaMkhyeyaguNAH, eteSAM khalu bhadanta ! sakAyikAnAM pRthivIkAyikAnAm apkAyikAnAm tejaskAyikAnAm vAyukAyikAnAm vanaspatikAyikAnAm , saMkAyikAnAJca paryAptAparyAptakAnAM katare kaMtarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAstrasakAyikAH paryAptakAH trasakAyikAH ,aparyAptakAH saMkhyeyaguNAH, tejaskAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNAH, vA ?) alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? (goyamA) he gautama ! (savvatthovA tasakAiyA pajjattagA) sabase kama usakAya ke paryApta haiM (apajjattagA asaMkhejjaguNA) aparyApta asaMkhyAtaguNA haiN| (eesi NaM bhaMte !) he bhagavan ! ina (sakAjhyANaM puDhavikAiyANaM AukAiyANaM teukAiyANaM bAukAiyANa caNassaikAiyANaM tasakAIyANaM ya pajjattApajjattANaM) sakAyika, pRthivIkAyika, apkAyika, tejaskAyika, vAyukAyika, vanaspatikAyika aura usakAyika jIvoM ke paryApta evaM aparyApta meM se (kayare kayarehiMto) kauna kisa se (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA) alpa, bahuta, tulya yA--vizeSAdhika haiM ? (goyamA) he gautama ! (samvatthovA tasakAiyA pajjattagA) saba se kama usakAyika paryApta haiM (tasakAiyA apajjasagA asaMkhejjaguNA) trasakAyika aparyApta asaMkhyAtaguNA haiM (teukAiyA apejjattagA asaMkhejjaguNA) tejaskAyika aparyApta asaMkhyAta guNA haiM (puDhavikAjhyA apajjattagA visesAhiyA) pRthivIkAyika apasapA mAthI (kayare kayarehito) Apa jonAthI (ApA vA vahuyA vA tullA vA vise sAhiyA vA ') 5, the1, tu:ya vizeSAdhi cha ? (goyamA) gautama ! (savvatthovA tasakAiyA pajjattagA), dhAthI 275 sAyanA paryApta cha (apajjattagA asaMkhejjaguNA) maryAta asaNyAta gunA cha ' (eesiNaM bhaMte / ) bhagavan / 2 // (sakAiyANaM puDhavikAiyANa AukAiyANaM te ukAiyANa vAukAiyANa vaNarasaikAiyANaM tasaMkAiyANa ya pajjattApajjatta.NaM) sAyi4, 'pRthvIkAyika akAyika, tejaskAyika, vAyukAyika, vanaspatikAyika ane sAyi4 7vAnA ryAta tamAna saMparyAsamAthI (kayare kayarehito) jonAthI (apA vA bahuyAvA tullA vA visesAhiyA vA) the ! tulya 2mA vizeSAdhi cha (goyamA) gautama / (savvatthovA tasakAiyA pajjattagA) mAthI mAchA sAthi paryApta cha (tasakAiyA apajjattagA asaMkhemjaguNA) sa yi ' aparyApta sabhyAta shu| cha (taukAiyA apajjattaMgA asaMkhejjaguNA) tethi : 255. Page #99 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ___81 prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.5 kAyadvAranirUpaNam pRthivIkAyikAH aparyAptakAH vizeSAdhikAH, apkrAyikAH aparyAptakA vizeSAdhikAH, vAyukAyikAH aparyAptakA vizeSAdhikAH, tejaskAyikAH paryAptakAH saMkhyeyaguNAH, pRthivIkAyikAH paryAptakAH vizeSAdhikAH, apkAyikAH paryAptakAH vizeSAdhikAH, tejaskAyikAH paryAptakAH saMkhyeyaguNAH, pRthivIkAyikA paryAptakAH vizeSAdhikAH, aphAyikAH paryAptakAH vizeSAdhikAH, vAyukAyikAH paryAptakAH vizeSAdhikAH, vanaspatikAyikAH aparyAptakAH anantaguNAH, sakAyikAH aparyAptakAH vizeSAdhikAH, vanaspatikAyikAH paryAptakAH saMkhyeyaguNAH sakAyikAH paryAptakAH vizeSAdhikAH, sakAyikAH vizeSAdhikAH ||suu. 5 // ryApta vizeSAdhika haiM (AukAiyA apajjattagA visesAhiyA) apkA yika aparyApta vizeSAdhika haiM (vAukAiyA apajjattagA visesAhiyA) vAyakAyika aparyApta vizeSAdhika haiM (teukAiyA pajjattagA saMkhejaguNA) tejaskAyika paryApta saMkhyAtaguNA haiM (puDhavikAiyA pajjattA visesAhiyA) pRthivIkAyika paryApta vizeSAdhika haiM (AukAiyA pajjattA visesAhiyA) apkAyika paryApta vizeSAdhika haiM (vAukAiyA pajjattA visesAhiyA) vAyukAyika paryApta vizeSAdhika haiM (vaNassaikAiyA apajattagA aNaMtaguNA) vanaspatikAyika aparyApta anantaguNA haiM (sakAiyA apajjattagA visesAhiyA) sakAyika aparyApta vizeSAdhika haiM (vaNassaikAiyA pajjattagA saMkhejaguNA) vanaspatikAyika paryApta saMkhyAtaguNA haiM (sakAiyA pajjattagA visesAhiyA) sakAyika paryApta vizeSAdhika haiM (sakAiyA bisesAhiyA) sakAyika vizeSAdhika haiM // 5 // rita asaNyAta guNA cha (puDhavikAiyA apajjattagA visesAhiyA) pRthvIya aparyApta vizeSAdhi che (AukAiyA apajjattagA visesAhiyA) ya5 bhayata vizeSAdhi4 cha (vAukAiyA apajjattagA visesAhiyA) pAyuAyi4 255. yati vizeSAdhiH cha (teukAiyA pajjattagA saMkhejjaguNA) yi paryAta sajyAta gue|| cha (puDhavikAiyA pajjattagA visesAhiyA) pRthvI thi: paryApta vizeSAdhi cha (AukAiyA pajjattA visesAhiyA) 1454 paryApta vizeSA. pi4 cha (vAukAiyA pajjattA visesAhiyA) vAyuya5 5yati vizeSAdhi cha (vaNassaikAiyA apajjattagA aNaMtaguNA) vanaspatiya aparyApta mananta guNa che (sakAiyA apajjattagA visesAhiyA) saya 255ryAta vizeSAdhi cha (vaNarasaikAiyA pajjattagA saMkhejjaguNA) vanaspatiya4 paryAta sabhyAta gA cha (sakAiyA pajjattagA visesAhiyA) sayi4 paryApta vizeSAdhi cha (sakAiyA visesAhiyA) sAthi vizeSAdhi4 cha // 5 // pra0 11 Page #100 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre TIkA-atha caturtha kAyadvAramadhikRtyAlpaya hutvaM prarUpayitumAha-'eesi NaM. bhaMte ! sakAiyANaM' he bhadanta ! etepAM khalu sakAyikAnAm 'puDhavikAiyANaM' pRthivIkAyikAnAm 'AukAiyANaM' apkAyikAnAm 'teukAiyANaM' tejaskAyikAnAM 'vAukAiyANa' vAyukAyikAnAm , 'vaNassaikAiyANaM' vanaspatiyAyikA nAs 'tasakAiyANaM' trasakAyikAnAm 'akAiyANaM' akAyikAnAm madhye 'kayare kayarehito' katare katarebhyaH 'appA vA, bahuyA vA, tullA vA visesAhiyA vA' alpA vA, vahukA vA, tulyA vA, vizepAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati'goyamA' he gautama ! 'savvatthovA tasakAiyA' sarvastokAH-sarvebhyo'lpAH sakAyikAH-dvIndriyAdayo bhavanti, dvIndriyAdInAmeva trasakAyikatvAt , tepAtra anyakAyApekSayA alpatvAt , 'teukAiyA asaMkhejjaguNA' tadapekSayA tejaskAyikA asaMkhyeyaguNA bhavanti tepAm asaMkhyeyalokAkAzapradezapramANatvAt , tebhyo'pi 'puDhavikAiyA visesAhiyA' pRthivIkAyikA vizepAdhikA bhavanti teSAM TIkArtha-aba cauthe kAyadvAra kI apekSA alpabahutva kI prarUpaNA kI jAtI hai gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! ye jo sakAyika arthAt kAya vAle sAmAnya saMsArI jIva haiM, tathA pRthivIkAyika, apkAyika, tejaskAyika, vAyukAyika, vanaspatikAyika, sakAyika aura __ akAyika arthAtU kAyA se rahita siddha jIva haiM, unameM me kauna kisa se alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? - zrI bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! saba se kama trasakAyika arthAt hIndriyAdi jIva haiM, kyoMki dIndriyAdi hI trasakAyika haiM aura ve anya kAyoM kI apekSA kama hote haiN| inakI apekSA tejaskAyika asaMkhyAtaguNA haiM, kyoMki ve asaMkhyAta lokAkAza ke TIkArya--have cothA kAyadvAranI apekSAe apaLahatvanI prarUpaNuM karAya che zrI gautamasvAmI prazna kare che-Agavat ! je A sahAyika arthAt kAyApaay sAmAnya sasArI cha, tayA 4i, 24.54, te4Ayi4, vAyukAyika, vanaspatikAyika, trasakAyika, ane akAyika arthAt kAyA rahita siddha jIva che. teo mAthI koNa tenAthI, ghaNA cheDA sarakhA agara vizeSAdhika che. zrI bhagavAna uttara Ape che-he gautama ! badhAthI ochA trasakAyika arthAt zrIndriyAdi jIva che, kemake dvIyiAdija trasAyika che ane teo anya kAyikenI apekSA ochA hoya che. temanI apekSAe tejaskAyika asaMkhyAta guNu che, kemake teo asaMkhyAta lephAphAzanA pradezanI barAbara che, pRthvi Page #101 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 3 sU5 kAyadvAranirUpaNam pracurAsaMkhyeya. lokAkAzapradezapramANatvAt tebhyaH 'AukAiyA visesAhiyA' aSkAyikAH vizeSAdhikA bhavanti tepAM pracuratagasaMkhye yalokAkAzapradezapramANatvAt tebhyo 'vAukAiyA visesAhiyA' vAyukAyikA vizeSAdhikA bhavanti, teSAM bahulatamAsaMkhyeyalokAkAzapramANatvAt, tebhyaH 'akAiyA anaMtaguNA' akAyikAH siddhAH anantaguNA bhavanti, siddhAnAmanantatvAt, tebhyaH 'vaNassaikAiyA anaMtaguNA' vanaspatikAyikA anantaguNA bhavanti teSAmanantalokAkAzapradezapramANatvAt, tebhyaH 'sakAiyA visesAhiyA' sakAyikA vizeSAdhikA bhavanti, pRthivI kAyikAdInAmapi tatra samAvezAt ityevaM rItyA samuccayajIvAnAmalpabahutvaM pratipAdya samprati teSAmeva samuccayajIvAnAmaparyAptAnAmalpabahutvaM prarUpradezoM ke barAbara haiM pRthivIkAyika jIva vizeSAdhika haiM, kyoMki ve pracura asaMkhyAta lokAkAzoM ke pradezoM ke barAbara hai / aSkAyika jIva unase bhI vizepAdhika haiM, kyoMki ve pracuratara asaMkhyAta lokAkAzoM ke pradezoM ke barAbara haiM / vAyukAya ke jIva unase bhI vizebAdhika haiM, kyoMki ve pracuratama asaMkhyAta lokAkAzoM ke pradezoM ke barAbara haiM / akAyika arthAt kAya rahita siddha jIva unase bhI anantaguNA haiM, kyoMki siddha ananta haiM / siddhoM kI apekSA vanaspatikAyika anantaguNA haiM, kyoMki ve ananta lokAkAzoM ke pradezoM ke barAbara haiM aura kAyika jIva unase bhI vizeSAdhika haiM, kyoMki sakAyika jIvoM meM vanaspatikAyika bhI sammilita haiM tathA anya saba kAyoM ke jIvoM kA bhI samAveza ho jAtA hai / yaha samuccaya jIvoM kA alpabahutva hai / : aba inhIM ke aparyAptakoM kA alpabahutva-dikhalAte haiM - kAyika jIva vizeSAdhika che, kemake tee pracura asa khyAta leAkAkAzeAnA pradezeAnI 250 kharAkhara che. jaLakAyika jIva temanAthI paNa vizeSAdhika che, kemake teo pracuratara asa`khyAta leAkAkAzanA pradezanA kharAkhara che. vAyukAyanA jIva temanAthI paNa vizeSAdhika che. kemake tee pracuratama asa khyAta leAkAkAzanA pradezAnA kharAkhara che. akAyika arthAt kAyAthI rahita siddhajIva temanAthI paNa ananta gaNA che, kemake siddha ananta che. siddhonI apekSAe vanaspatikAyika ananta gaNA, che, kemake teo ananta leAkAkAzanA pradezanA kharAkhara che ane sakAyika jIva temanAthI paNa vizeSAdhika che, kemake sakAyika chavAmAM vanaspatikAyika paNu samilita che tathA anya badhI kAyAenA jIvAnA paNa temAM samAveza thai jAya che. A samuccaya jIvAnu apamautva che. have temanA aparyAsonu alpamarhutva khatAve che. Page #102 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAstre payitumAha-eesiNaM bhaMte ! sakAiyANaM puDhavikAiyANaM' he bhadanta / eteSAM khalu sakAyikAnAM pRthivIkAyikAnAm 'AukAiyANaM' apkAyikAnAm , 'teukAiyANaM' tejaskAyikAnAm 'vAukAiyANaM' vAyukAyikAnAm 'vaNassaikAiyANaM' vanaspatikAyikAnAm , tasakAiyANaM' trasakAyikAnAm dvIndriyAnAma 'apajattANaM' aparyAptAnAm madhye 'kayare kayarehito' katare katarebhyaH 'appA vA, vahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ?" alpAvA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA, bhavanti ? bhagavAn uttarayati-'goyamA' he gautama ! savvatthovA tasakAiyA apajattagA' sarvastokAH-sarvebhyo'lpAH. trasakAyikAH aparyAptakAH bhavanti tepAM pUrvavat anyakAyApekSayA alpatvAt 'teukAiyA apajjattagA asaMkhejaguNA' tejaskAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti prAguktayukteH tepAmasaMkhyeyalokAkAzapradezapramANatvAt , tebhyaH 'puDhavikAiyA apajjattagA visesAhiyA' pRthivIkAyikAH aparyAptakAH vizeSAdhikA bhavanti prAguktayukteH, __ zrI gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! ina 'sakAyikoM, pRthivIkAyikoM, apkAyikoM, tejaskAyikoM, vAyukAyikoM, vanaspati kAyikoM tathA usakAyikoM ke aparyApta jIvoM meM se kauna kisase alpa haiM ? kauna kisase bahuta haiM kauna kisase tulya haiM ? kauna kisase vizeSAdhika haiM ? zrI bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! usakAyika aparyApta saba se kama haiM, kyoMki anya kAya ke jIvoM ko apekSA unakI saMkhyA alpa hI hotI hai| unakI apekSA tejaskAya ke aparyApta asaMkhyAta guNA haiM, isake lie yukti pahale hI kahI jA cukI hai, arthAt ve asaMkhyAta lokAkAzoM ke pradezoM kI rAzi ke barAbara haiN| unakI apekSA pRthivIkAya ke aparyApta vizeSAdhika haiM, isakA kAraNa pahale batalAyA zrI gautamasvAmI prazna kare che-bhagavad ! A sakAyika, pRthvIkAyika, jaLakAyika, vAyukAyika, vanaspatikAyika, tathA trasakAcikenA aparyApta che mAthI keNu kenAthI a5 ochA koNa konAthI ghaNuM, koNa konAthI tulya, keNa kenAthI vizeSAdhika che ? zrI bhagavAna uttara Ape che-he gItama ! trasakAyika aparyApta badhAthI ochA che, kemake anya kAyanA jAnI apekSAe temanI saMkhyA alpa hoya che. temanI apekSAe tejaskAyanA aparyApta asaMkhyAta guNa che, te mATe yukti AgaLaja kahidIdhi che arthAta teo badhA asaMkhyAta kAkAzanI pradezanI rAzinA barAbara che. teonI apekSAe pRthvIkAyanA aparyApta vize Page #103 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.5 kAvadvAranirUpaNam tebhyaH 'AukAiyA apajjattagA visesAhiyA' akAyikAH aparyAptakAH vizepAdhikA bhavanti, tebhyo 'vAukAiyA apaMjattagA visesAhiyA' vAyukAyikAH aparyAptakA vizeSAdhikA bhavanti, tebhyo 'vaNassaikAiyA apajattagA aNaMtaguNA' vanaspatikAyikA aparyAptakA anantaguNA bhavanti tepAmanantaguNatvAt 'sakAiMyA apajjattamA visesAhiyA' sakAyikAH aparyAptakAH vizeSAdhikAH bhavanti prAguktayukteH pRthivIkAyikAdInAmapi tatra samAvezAt , atha samuccayajIvAnAmeva 'paryAptakAnAmalpavahutvaM prarUpayati-'eesi NaM bhaMte ! sakAiyANaM' he bhadanta ! 'etepo khalu sahAyikAnAm 'puDhavikAiyANaM' pRthivIkAyikAnAm 'AukAiyANaM' akAyikAnAm 'teukAiyANaM' tejaskAyikAnAm 'vAukAiyANa' vAyukAyikAnAm , 'vaNassaikAiyANaM' vanaspatikAyikAnAm 'tasakAiyANaM' trasaMkAyikAnAm dvIndriyAdInAm 'paJjattagANaM' paryAptakAnAm 'kayare kayAhiMto' katare katarebhyaH 'appA vA, bahuyA va, tullA vA, visesAhiyA vA ?' alpA vA, bahukA cA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati-'goyamA ! he jA cukA hai| unakI apekSA apkAya ke aparyApta vizeSAdhika haiN| unase vAyaMkAya ke aparyApta vizeSAdhika haiN| unase vanaspatikAya ke aparyApta anantaguNA haiM, kyoMki vanaspatikAyika jIva anantaguNA haiM, aura unakI apekSA sakAyika aparyApta vizeSAdhika haiM, kyoMki sakAyikoM meM vanaspatikAyika Adi sabhI kA samAveza ho jAtA hai| aba sazuccaya paryAptaka jIvoM kA alpabahutva pradarzita kiyA jAtA hai| zrI gautama svAmI ne prazna kiyA-he bhagavan ! ina sakAyika, pRthvIkAyika, akAyika, tejaskAyika, vAyukAyika, vanaspatikAyika aura usakAyika paryApta jIvoM meM se kauna kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? zrI bhagavAn uttara dete haiM-he dhika che. tenuM kAraNa AgaLa batAvI didhela che. temanI apekSAe askayanA aparyApta vizeSAdhika che. temanAthI vAyukAyanA aparyApta vizeSAdhika che temanAMthI vanaspatikAyika aparyApta ananta guNa che, kemake vanaspatikAyika jIva ananta gaNA che, ane temanI apekSAe sakAyika aparyApta vizeSAdhika che kemake sakAcikemAM vanaspatikAyika Adi badhAne samAveza thaI jAya che. * ' have samuccaya paryAptaka jenuM alapa bahupaNuM pradarzita karAya che zrI gautamasvAmIe prazna karyo. bhagavad ! A sakAyika, pRthvI kAyika, aSkAyika, vAyukAyika, vanaspatikAyika ane trasAyika paryApta jemAMthI ke kenAthI alpa, adhika, tulya athavA vizeSAdhika che ? Page #104 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre gautama ! 'samvatthovA tasakAiyA pajjattagA' sarvastokA:-sarvebhyo'lpAH trasakAyikAH dvIndriyAdayaH paryAptakA bhavanti, tatra vanaspatikAyikAdInAmasamAvezAt , tebhyaH teukAiyA pajjattagA' tejaskAyikAH paryAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti teSAmasaMkhyAtalokAkAzapradezapramANatvAt , tebhyaH 'puDhavikAiyA pajjattagA visesAhiyA' pRthivIkAyikAH paryAptakAH vizepAdhikA bhavanti mAguktayukteH bahutra teSAM sadabhAvAt tebhyaH 'AukAiyA pajatagA visesAhiyA' apkAyikAH paryAptakAH vizeSAdhikA bhavanti tepAM dakSiNottarAdipvapi sadbhAvAt tebhyo 'yAukAiyA pajattagA visesAhiyA' vAyukAyikAH paryAptakAH vizeSAdhikA bhavanti prAguktayukteH tebhyo-'vaNassaikAiyA pajjattagA aNaMtaguNA' vanaspatikAyikAH paryAptakAH anantaguNA bhavanti, tebhyaH 'sakAiyA pajjattagA visesAhiyA' sakAyikAH paryAptakAH vizeSAdhikA bhavanti tatra pRthivIkAyikAdInAmapi satvAta , ___ athaitepAmeva sakAyikAdInAm paryAptAparyAptatakAnA malpavahutvAdikaM prakhpayigautama : trasakAyika paryApta saba se kama haiM, kyoMki inameM vanaspatikAyika AdikA samAveza nahIM hotA-kevala dvIndriya Adi jIvoM kA hI samAveza hotA hai| inakI apekSA tejaskAyika paryApta asaMkhyAtaguNA haiM, kyoMki ve asaMkhyAta lokAkAzoM ke pradezoM kI rAzi ke barAbara haiM ina kI apekSA pRthivIkAyika paryApta vizeSAdhika haiM, isakA kAraNa pUrvavat samajha lenA cAhie / inakI apekSA apkAya ke paryApta vizeSAdhika haiM, kyoMki ve dakSiNa uttara Adi dizAoM meM vidyamAna haiM / inakI apekSA vAyukAya ke paryApta vizeSAdhika haiM, isakA kAraNa pahale kahA jA cukA hai / inako apekSA vanaspatikAyika paryApta anantazuNA haiM aura inakI apekSA sakAyika paryApta vizeSAdhika haiM, kyoMki inameM pRthvIkAya Adi sabhI sammilita haiN| | zrI bhagavAna uttara Ape che - gItama! trasAyika paryApta badhAthI ochA che, kemake temAM vanaspatikArSika Adine samAveza nathI thato kevala kIya Adi juneja samAveza thAya che. temanI apekSAe tejaskAyika paryApta asaMkhyAta gaNu che, kemake teo asaMkhyAta kAkAzanA pradezanI chinA barAbara che. temanI apekSAe pRthvIkAyika paryApta vizeSAdhika che. tenuM kAraNa pUrvavat jANI levuM joIe tenI apekSAe azkAyikanA aparyAvapAki che. kemake teo dakSiNa uttara Adi dizAomAM vidyamAna che. temanI pezAe vAyukAyanA paryApta vizeSAdhika che. tenuM kAraNa pahelA kahi devAyuM che. teonI apekSAe sakAyika paryApta vizeSAdhika che. kemake teomAM pathvI kAya Adi badhA saMmilita che. Page #105 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 'prameyabodhinI TIkA pada 3 su. 5 kAyadvAranirUpaNam tumAha - 'eesi NaM bhaMte! sayAiyANaM pajjattApajjattANaM' he bhadanta ! eteSAM khalu sakAyikAnAM paryAptA paryAptAnAm madhye 'kayare kayarehiMto' katare katarebhyaH 'appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ?' alpA vA, bahukA 'vA, tulyA ar, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati - 'goyamA !' he gautama! 'savvatthovA sakAiyA apajjattagA' sarvastokAH - sarvebhyo'lpAH, sakAyikAH aparyAsakAH bhavanti, 'sakAiyA pajjattagA saMkhejjaguNA' sakAyikAH paryAptakAH saMkhye - yaguNAH bhavanti, 'eesi NaM bhaMte ! puDhavikAiyANaM pajjattApajjattANaM' he bhadanta ! teSAM khalu pRthivIkAyikAnAM paryAptAparyAptAnAM madhye 'kayare kayarehiMto' katare katarebhyaH 'appA vA, vahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ?' alpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati - 'goyamA' !' he gautama ! 'savvatthovA puDhavikAiyA apajjattagA' sarvastokAH-sarvebhyo'lpAH pRthivIkAyikAH aparyAptA bhavanti, tebhyaH 'puDhavikAiyA pajjattagA saMkhejjaguNA' pRthivIkAyikAH paryAptakAH saMkhyeyaguNA bhavanti, 'eesi NaM bhaMte ! AukAiyANaM pajjattApajjattANaM' he bhadanta ! eteSAM khalu akAyikAnAM paryAptAparyAptAnAM " } kAyika paryApta aura aparyApta kA alpabahula - he bhagavan ! ina sakAyika paryApta aura aparyApta jIvoM meM se kauna kisase alpa, bahuta tulya athavA vizeSAdhika haiM ? bhagavAn uttara dete haiM - he gautama! saba se kama sakAyika aparyApta haiN| inakI apekSA sakAyika paryApta saMkhyAtaguNA haiM / he bhagavan ! pRthivIkAyika paryApta aura aparyApta jIvoM meM se kauna kisase alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? bhagavAna uttara dete haiM - he gautama! saba se kama pRthivIkAyika aparyApta haiM, unakI apekSA pRthivIkAyika paryApta saMkhyAtaguNA haiM / bhagavan ! aSkAyika paryApta aura aparyApta meM se kauna kisase alpa. bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? bhagavAn uttara dete haiM - he sakAyika paryApta ane aparyAptanuM alpa bahu-bhagavan ! A sakAyika paryApta ane aparyApta jIvAmAMthI kANu kAnAthI alpa, vadhu, tulya athavA vizeSAdhika che ? bhagavAn uttara Ape che ke he gautama / sauthI echA saphAyika aparyAptaka che, tenA karatA sakAyika paryAptaka sa MkhyAta gaNA che. he bhagavan ! pRthvIkAyika paryApta ane aparyApta jIvAmAthI keNu kAnAthI alpa, ghaNA tulya agara vizeSAdhika che ? zrI bhagavAn uttara Ape cheH-he gautama! badhAthI ochA pRthvIkAyika aparyApta che, temanI apekSAe pRthvIkAyaka paryApta sa khyAta gaNA che, " Page #106 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanAsUtra madhye 'kayare kayarehito' katare katarebhyaH, 'appA vA, bahuyA bA, tullA bA, visesAhiyA vA ?' alpAvA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti? bhagavAn uttarayati-'goyamA ! savvatthovA AuAiyA apajattagA' he gautama ! sarvastokAH aSkAyikAH aparyAptakA bhavanti teSAM paryAptakanizrayA utpAdAt; tebhyaH 'AukAiyA pajjattagA saMkhejjaguNA' akAyikAH paryAptakAH saMkhyeyaguNA bhavanti tepAma paryAptakAzrayatvAt , 'eesiNaM bhaMte ! teukAiyANaM pajatApajjattANaM' he bhadanta ! eteSAM khalu tejaskAyikAnAM paryAptAparyAptAnAM madhye 'kayare 'kayarehito" katare katarebhyaH 'apyA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ?' alpA vA. vahukA vA, tulyA vA, vizepAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn ! uttarayati-'goyamA ! savvatthovA teukAiyA apajjattagA' he gautama ! sarvastokAH-sarvebhyo'lpAH tejaskAyikA aparyAptakA bhavanti pUrvoktarItyA'paryAptAnAM paryAptanizrayotpAdAt tebhyaH 'teukAiyA pajjattagA saMkhejjaguNA' tejaskAyikAH paryAptakAH saMkhyeyaguNAH bhavanti prAguktayukta tepAsaparyAptakAgautama ! a'kAyika aparyApta sabame thoDe haiM, kyoMki ve paryAptakoM ke Azraya se utpanna hote haiN| apkAyika paryApta unase saMkhyAtaguNA adhika haiM, kyoMki ve aparyAptoM ke AdhAra haiM / bhagavan ! tejaskAyika paryApta aura aparyApta jIvoM meM se kauna kisase alpa, bahata, tulya yA vizeSAdhika haiM ? bhagavAna uttara dete haiM-he gautama ! tejaskAyika aparyAptaka sava se kama haiM, kyoMki paryAptakoM ke Azraya se hI aparyAptakoM kA utpAda hotA hai / inakI apekSA tejaskAyika paryApta saMkhyAtaguNA haiM, kyoMki pahale kahe anusAra ve aparyAptakoM ke Apraya bhUta haiN| he bhagavana aSkAyika paryApta ane aparyAyomAthI ke tenAthI alpa ghaNa, tulya agara vizeSAdhika che ? zrI bhagavAn uttara Ape che - gautama! azkAyika aparyApta badhAthI thaDA che, kemake teo paryAptonA AzayathI utpanna thAya che. A kAyika paryApta temanAthI sa khyAta gaNA adhika che, kemake teo aparyAptonA AdhAra che he bhagavana | tejaska yika paryApta ane aparyApta mothI keNu kenAthI ma65, ghi, tujhya m||2 vidhi cha ? zrI bhagavana uttara Ape che-he gautama tejarakAyika aparyApaka badhAthI ochA che, kemake paryAnA AzayathI ja aparyAptonI utpatti thAya che. temanI apekSAe tejaskAyika paryApta sa khyAta gaNu che kemake AgaLa kahyA pramANe teo aparyAptonA Azraya bhUta che. Page #107 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.5 kAvadvAranirUpaNam dhAratvAt 'eesi NaM vAukAiyANaM pajjattApajjattANaM' he bhadanta ! eteSAM khalu vAyukAyikAnAM paryAptAparyAptAnAM madhye 'kayare kayarehito' katare katarebhyaH 'appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ?' alpA vA, vahukA vA, tulyA vA vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati-'goyamA !' he gautama ! 'sabbatthovA ghAukAiyA apajjattagA' sarvastokAH vAyukAyikAH aparyAptakA bhavanti atrApi saina yuktiravaseyA tebhyaH 'vAukAiyA pajjattagA saMkhejjaguNA' vAyukAyikAH paryAptakAH saMkhyeyaguNA bhavanti, 'eesi NaM bhaMte ! vaNassaikAiyANaM' he bhadanta ! eteSAM khalu vanaspatikAyikAnAm 'pajjattApajjattANaM' paryAptAparyAptAnAM madhye 'kayare kayarehito' katare katarebhyaH 'appA vA, vahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ?' alpA vA, vahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati-'goyamA ! savvatthovA vaNassaikAiyA apajjatagA?' he gautama ! sarvastokAH-sarvebhyo'lpAH vanaspatikAyikAH aparyAptakA bhavanti prAmuktayukteH tebhyo-'vaNassaikAiyA pajjattagA saMkhejjaguNA' vanaspatikAyikAH paryAptakAH saMkhyeyaguNA bhavanti 'eesi NaM bhaMte tasakAiyANaM pajjattApajjattANaM' he bhadanta ! eteSAM khalu sakAkikAnAm dvIndriyAdInAm paryAptAparyAptAnAM madhye 'kayare kayarehito' katare katarebhyaH 'appA vA, vahayA vA tallA - he bhagavan ! ina vAyukAyika paryApta aura aparyApta jIvoM meM se kauna kisase alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? bhagavAn ! uttara dete haiM-he gautama ! aparyApta vAyukAyika saba se kama haiM, paryApta vAyukAyika unase saMkhyAtaguNA adhika haiN| ___bhagavan ! ina vanaspatikAyika paryAptaka aura aparyAptaka jIvoM meM se kauna kisase alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! aparyApta vanaspatikAyika saba se kama haiM, paryAptaka vanaspatikAyika unase saMkhyAtaguNA adhika haiN| he bhagavana! A vAyukAyika paryAya ane aparyApta jemAMthI keNa konAthI alpa, ghaNa, tulya agara vizeSAdhika che zrI bhagavAna uttara Ape che-he gautama | aparyApta vAyukAyika badhAthI ochA che. paryApta vAyukAyika temanAthI saMkhyAta gaNa adhika che. he bhagavan A vanaspatikAyika paryAptaka ane aparyAptaka mAMthI keNa kenAthI alpa, ghaNA, tulya agara vizeSAyika che ? zrI bhagavAna ! uttara Ape che-he gautama ! aparyAptaka vanaspatikAyika badhAthI ochA che, paryAptaka vanaspatikAyika temanAthI asaMkhyAta guNa adhika che. pra0 12 Page #108 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramApanA cA, visesAhiyA vA' alpA vA, vahukA vA, tulyA yA, vizepAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati-'goyamA !' he gautama ! 'savyatthovA tasakAiyA pajattagA' sarvastokA:-sarvebhyo'lpAH sakAyikAH DIndriyAdayaH paryAptakA bhavanti teSAM tathA svAbhAvatvAt tebhyaH 'apajjattagA asaMkhejaguNA' aparyAptakAvasakAyikAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, gautamaH pRcchati-'eesi NaM bhaMte ! sakAiyANaM puDhavikAiyANaM' he bhadanta ! eteSAM khalu sakAyikAnAM pRthivIkAyikAnAm 'AukAiyANaM' apkAyikAnAm , 'teukAiyANaM' tejaskAyikAnAm , 'yAukAiyANaM' vAyukAyikAnAm 'vaNassadakAiyANaM' vanaspatikAyikAnAm 'tasakAiyANa ya trasakAyikAnAJca dvIndriyAdInAm , 'ejjattApajjattANaM' paryAptAparyAptAnAM madhye 'kayare kayarehito' katare katarebhyaH 'appA thA, vahuyA bA, tullA cA, visesAhiyA vA' alpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizepAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati-'goyamA !' he gautama ! 'savvatthovA tasakAiyA pajjattagA' sarvastokAH he bhagavan ! jasakAdhika paryApta aura aparyApta jIvoM meM kauna kisa se alpa, bahata, tulya yA vizeSAdhika haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! sabase alpa paryAptaka usakAyika haiM, kyoMki unakA aisA hI svabhAva hai, unakI apekSA aparyAptaka brasakAyika asaMkhyAta guNA adhika haiN| ___gautamasvAmI ! punaH prazna karate haiM-he bhagavan ! ina sakAyika, pRthvIkAyika, apkAthika, tejaskAyika, vAyukAyika, vanaspatikAyika, aura dIndriyAdi sakAyika jIvoM ke paryAptoM aura aparyAptoM meM kauna kisale alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika hai ? bhagavAna uttara dete haiM-gautama ! usakAyika paryApta saba se kama haiM, unakI apekSA sakAdhika aparyApta asaMkhyAtaguNA haiM, kyoMki aparyApta dvIndri he bhagavana ' trasakAyika paryApta ane aparyApta jemAM keNa kenAthI alpa ghaNA, tulya agara vizeSAdhika che? zrI bhagavAna uttara Ape che-he gautama ! badhAthI ochA paryApta vasa kAyika che, kemake temane te ja svabhAva che, temanI apekSAe aparyAptaka vasAyika asaMkhyAta gaNuM adhika che. zrI gautamasvAmI pharI prazna kare che-bhagavad A sakAyika, pRthvIkAyika, aSkAyika, tejaskAyika, vAyukAyika, vanaspatikAyika ane be IndriyAdi trasa kAyika jInA paryApta ane aparyAptama koNa konAthI. adhika, alpa tulya agate vizeSAdhika che ? Page #109 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 3 sU. 5 kAyadvAranirUpaNam -sarvebhyo'lpAstrasakAyikAH paryAptakA bhavanti nigodasyAnantatvAt tebhyaH 'tasakAiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA' jasakAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti dvIndriyAdInAma paryAptAnAM paryApta dvIndriyAdibhyo'saMkhyeyaguNakhAt tebhyaH 'teukAiyA apajjatagA asaMkhejjaguNA' tejaskAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti asaMkhyeyalokAkAzapradezapramANatvAt tebhya: 'puDhavikAiyA apajjattagA visesAhiyA' pRthivIkAyikA aparyAptakA vizeSAdhikA bhavanti teSAM pracurAdhikatvAt tebhyaH 'AukAiyA apajjatagA visesAhiyA' aSkAyikAH aparyAptakA vizeSAdhikA bhavanti teSAM pracuratarAdhikatvAt temyo 'vAukAiyA agA visesAhiyA' vAyukAyikAH aparyAptakA vizeSAdhikA bhavanti, tebhyaH 'te ukAiyA pajjattagA saMkhejjaguNA' tejaskAyikAH paryAptakAH saMkhyeyaguNA bhavanti sUkSmeSu aparyAptebhyaH paryAptAnAM saMkhyeyaguNatvAt tebhyaH 'puDhavikAiyA pajjattA visesAhiyA' pRthivIkAyikAH paryAptakAH vizeSAdhikAH bhavanti aparyAptebhyaH paryAptAnAM vizeSAdhikatvAt tebhyaH 'AukAiyA pajjattagA visesA - yAdi paryApta dvIndriya Adi se asaMkhyAtaguNA haiM / tejaskAya ke aparyApta unase bhI asaMkhyAtaguNA adhika haiM, kyoMki ve asaMkhya lokAkAzoM ke pradezoM ke barAbara haiM / pRthivIkAya ke aparyApta unase bhI vizeSAdhika haiM, kyoMki unakI Ayu adhika hotI hai / pRthvIkAya ke aparyAptakoM kI apekSA aSkAya ke aparyApta vizeSAdhika haiM, kyoMki ve bahuta adhika hote haiM / vAyukAya ke aparyApta unase vizeSAdhika haiM, tejaskAya ke paryApta unase saMkhyAtaguNita haiM / kyoMki sUkSma jIvoM meM aparyAptoM kI apekSA paryApta saMkhyAtaguNA haiM / pRthvIkAya ke paryApta unase bhI vizeSAdhika haiM, kyoMki aparyAptoM kI apekSA paryApta vizeSAdhika haiM / akAya ke paryApta unase bhI zrI bhagavAn uttara Ape che-gautama ! trasakAyika paryApta khadhAthI ochA che, temanI apekSAe trasakAyika aparyApta asaMkhyAta gaNA che, kemake apa pta krIndriyAdi paryApta Indriya AdithI asaMkhyAta guNA che, tejaskAyanA aparyApta temanAthI paNa asaMkhyAta gaNA adhika che, kemake teo asaMkhyAta lAkAkAzanA pradezonI kharAkhara che. pRthvIkAyanA aparyAptaka temanAthI paNu vizeSAdhika che, kemake temanu AyuSya adhika heAya che. pRthvIkAyanA aparyAptAnI apekSAe jaLakAyanA aparyApta vizeSAdhika che, kemake teo ghaNA vadhAre thAya che. vAyukAyanA aparyAptaka temanAthI vizeSAdhika che, tejaskAyanA paryAp temanAthI sakhyAta guNita che, kemake sUkSma jIvAmAM aparyAptanI Page #110 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsU 92 hiyA' aSkAyikAH paryAptakAH vizeSAdhikA bhavanti prAguktayukteH tebhyaH 'vAukAiyA pajjattA visesAhiyA' vAyukAyikAH paryAptakAH vizeSAdhikA bhavanti tebhyo - 'vaNassaikAiyA apajjattA anaMtaguNA' vanaspatikAyikA aparyAptakA anantaguNA bhavanti teSAmanantaguNatvAt tebhyaH 'sakAiyA apajjatagA visesA - hiyA' sakAyikAH aparyAptakA vizeSAdhikA bhavanti tatra dvIndriyAdInAM saccAt, tebhyo 'vaNassaikAiyA pajjattagA saMkhejjaguNA' vanaspatikAyikAH paryAptakAH saMkhyeyaguNA bhavanti tebhyaH 'sakAiyA pajjattagA visesAhiyA' sakAyikAH paryAptakAH vizeSAdhikA bhavanti, tebhyaH 'sakAiyA visesAhiyA' sakAyikA vizepAdhikA bhavanti, prAguktayukterityAzayaH // 5 // sUkSmavAdarakAyadvAravaktavyatA mUlam - eesi NaM bhaMte! suhumANaM suhumapuDhavikAiyANaM suhuma AukAiyANaM suhumate ukAiyANaM, suhumavAukAiyANaM, suhumavaNassaikAiyANaM, suhumanioyANaM kayare kayarehiMto appA vA, bahuyA vA, tulA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! savatthovA suhuma teukAiyA, suhumapuDhavikAiyA visesAhiyA, suhuma AukAiyA visesAhiyA, suhumavAukAiyA visesAhiyA, vizeSAdhika haiM, isakA kAraNa pahale kahA jA cukA hai / vAyukAya ke paryApta unase bhI vizeSAdhika haiM / vanaspatikAya ke aparyApta unakI apekSA anantaguNA haiM / sakAyika aparyApta unase bhI vizeSAdhika haiM, kyoMki sakAyikoM meM dvIndriya Adi sabakA samAveza hotA hai / vanaspatikAya ke paryApta unase bhI saMkhyAtaguNA adhika haiM / paryApta sakAyika unase vizeSAdhika haiM / sakAdhika jIva unase bhI vizeSAdhika hai, isakA kAraNa pUrvavat samajha lenA cAhie / --- apekSAe paryApta saMkhyAta gaNA che. pRthvIkAyanA paryApta temanAthI paNa vizeSAdhika che, kemake aparyAptAnI apekSAe paryApta vizeSAdhika che. jaLakAyanA paryApta temanAthI vizeSAdhika che. tenu kAraNa AgaLa kahevAi gaelu che. vAyukAyanA paryApta temanAthI vizeSAdhika che. vanaspatikAyanA aparyApta temanI apekSAe anantra gaNA che sakAyika aparyApta temanAthI paNa vizeSAdhika che. kemake sAyikAmAM dvIndriya ADhi badhAneya samAveza thAya che. vanaspatikAyanA paryApta temanAthI paNa asa khyAta gaNA adhika che. paryApta sakAyika jIva temanAthI paNa vizeSAdhika che tenuM kAraNa pUrvAvata samajI levu joie 5 pa // Page #111 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 3 sU.6 sUkSmavAdarakAyadvAranirUpaNam suhamanigodA asaMkhajaguNA, suhumavaNassaikAiyA aNaMtaguNA, suhamA visesAhiyA / eesi NaM bhaMte ! apajjattagANaM suhamapuDhavi apajjattagANaM suhumaAuapajjattagANaM suhumateuapajjattagANaM suhumavAuapajjattagANaM suhumAyaNassaiapajjattagANaM suhamanigodA apajjattANa ya kayare kayarehito appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA suhumateuapajjattayA suhamapuDhavi apajjattayA visesAhiyA, suhamaAukAiyA apajjattayA visesAhiyA, suhamavAu. kAiyA apajjattayA visesAhiyA, suhunanigodA apajjatayA asaMkhejjaguNA, suhumavaNassaikAiyA apajantayA aNaMtaguNA, suhumA apajjattayA vise sAhiyA, eesiNaM bhaMte ! suhumapajjattayANaM suhamapuDhavikAiyA pajjattayANaM suhamaAukAiyA pajjattayANaM suhumateukAiyA pajjattayANaM suhumabAukAiya. pajjattayANaM suhumavaNassaikAiya pajjattayANaM suhumanigoda pajjattayANa ya kayare kayarehito appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA? goyamA samvatthovA suhamateukAiyA pajjattayA, suhamapuDhavikAiyA ejjattayA viselAhiyA, suhumaAukAiyA pajjattayA visesAhiyA, suhumavAukAiyA pajjattayA visesAhiyA suhumanigoyA pajjattayA, asaMkhejjaguNA, suhumavaNaslaikAiyA pajjattayA aNaMta guNA, suhumapajjattagA visesAhiyA, eesi NaM bhaMte! suhamANaM pajjattApajjattANaM kayare kayarehiMto appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA suhamaapajjattAsuhumapajjattagA saMkhejjaguNA, eesiNaM bhaMte ! suhumapuDhavikAiyANaM pajjattApajjattANaM kayare kayarehito appA vA. bahuyA vA, Page #112 -------------------------------------------------------------------------- ________________ premApanAsUtra tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA suhamapuDhavikAiyA apajjattayA suhamapuDhavikAiyA pajjattayA saMkhejjaguNA, eesi NaM bhaMte! suhumaAukAiyANaM pajjattApajjattANaM kayare kayarehito appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA suhuma AukAiyA apajjattagA, suhamA AukAiyA ejjatagA saMkhejjaguNA, eesiNaM bhaMte ! suhama. teukAiyANaM pajattApajjattANaM kayare kayarehito appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA? goyamA! savvatthovA suhumateukAiyA apajjattayA suhumateukAiyA pajjattagA, saMkhe. jaguNA, eeli NaM bhaMte ! suhumavAukAiyANaM apajjattApajjatagANaM kayare kayohito appA bA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! samvatthovA suhumavAukAiyA apajjatayA, bAukAiyA pajjattayA saMkhejjaguNA, eesi NaM bhaMte ! suhamavaNastaikAiyANaM pajattApajjattANe kayare kayarehito appA vA, vahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! samayovA suhumavaNastaikAiyA apajjattayA, suhumavaNassai. kAiyA pajjattagA saMkheja guNA, eesi NaM bhaMte ! sumahunigoyANaM pajjata apajjattANaM kayare kayarehiMto appA vA, bahayA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyalA ! savvatthovA sudumanigoyA apajjattagA, suhumanigoyA pajjattagA saMkhejjaguNA, eesi NaM bhaMte ! suhamANaM suhumapuDhavikAiyANaM suhuma AukAiyANaM suhumateukAiyANaM, suhumavAukAiyANaM suhamavaNassaikAiyANaM suhamanigodANa ya pajjattApajattANaM kayare kayarehito appA vA, vahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA? goyamA ! savvatthovA suhumateukAiyA apajjattagA suhubhapuDhavikAiyA apajjattagA visesAhiyA, suhumaAukAiyA apajattayA vise. Page #113 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 3 sU.6 sUkSmavAdarakAyadvAranirUpaNam sAhiyA, suTTamavAukAiyA apajjattagA visesAhiyA, suhamateukAiyA apajattayA saMkhejaguNA, suhumapuDhavikAiyA pattiyA visesAhiyA suhamaAukAiyA pajjatagA visesAhiyA, suhamavAukAiyA pajjattagA visesAhiyA, suhumanigodA apajjattagA asaMkhejaguNA, suhumanigodA pajjattayA saMkhejjaguNA, suhumavaNassaikAiyA apajjattagA aNaMtaguNA, suhumaapajjattayA visesAhiyA, suhumavaNassaikAiyA pajattagA saMkhejjaguNA, suhumapajjattagA visesAhiyA, suhumA visesAhiyA ||suu.6 / ___ chAyA-eteSAM khalu bhadanta ! sUkSmANAM, sUkSmapRthivIkAyikAnAm , sUkSmAkAyikAnAm , sUkSmatejaskAyikAnAm , sUkSmavAyukAyikAnAm , sUkSmavanaspatikAyikAnAm , sUkSmanigodAnAm katare katarebhyo'lpA vA, vahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH sUkSmatejaskAyikAH, sUkSmapRthivIkAyikA vizeSAdhikAH, sUkSmA kAyikA vizeSAdhikAH, sUkSmavAyukA sUkSmavAdarakAyadvAra zabdArtha-(eesi NaM bhaMte !) he bhagavan / ina (muhamANaM) sUkSma (suhuma puDhavikAiyANaM) sUkSma pRthivIkAyika (suhuna AukAiyANaM) sUkSma apkAyika (suhama teukoiyANaM) sUkSma tejaskAyika (suhama vAukAiyANaM) sUkSma vAyukAyika (suhama vaNassaikAiyANaM) sUkSma vanaspatikAyika (suhama nioyANaM) sUkSma nigodoM meM se (ka yare kayarehito) kauna kisase (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA?) alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? (goyamA) he gautama (savvatthovA suhama teukAiyA) saba se kama sakSma tejaskA suma bAdara kAyadvAra zahAtha-(eesiNaM bhaMte / ) san ! 2(sahumANa) sUkSma (sahumapuDhavikAiyANaM) sUkSma pRthvI143 (suhuma AukAiyANaM) sUkSma 251.4yi4 (sahuma teu kAiyANaM) sUkSma te424Ayi4 (suhuma vAukAiyANaM) sUkSma vAyuya(sudubha vaNassai kAiyANa) sUkSma vanaspatiya (sahuma nioyANa) sUkSma nigAhomAthI (kayare phayarehito) a nAthI (appA vA vahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA?) a65, 5, tujhya ath| vizeSAdhi4 cha ? (goyamA / ) he gautama / (sava tyobA sahama tetrakAdyA) pAthI mAra sakSama yi cha (sahaga pudavi Page #114 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre 96 , yikAH vizeSAdhikAH, sUkSmanigodA asaMkhyeyaguNAH, sUkSmavanaspatikAyikA anantaguNA, sUkSmA vizeSAdhikAH, eteSAM khalu bhadanta ! sUkSmaparyAptakAnAM sUkSmapRthivIkAyikA'paryAptakAnAM sUkSmAkAyikA'paryAptakAnAM sUkSmateja ekAyikAsparyAptakAnAM sUkSmavAyukAyikAparyAptakAnAM sUkSmavanaspatikAyikA'paryAptakAnAM, sUkSmanigodA'paryAptakAnAM ca katare katarebhyo'lpA vA bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH sUkSmatejaskAyikA'paryA - grika haiM (suma puDhavikAiyA visesAhiyA) sUkSma pRthivIkAyika vize SAdhika haiM (ma AukAiyA visesAhiyA) sUkSma aSkAyika vizepAdhika haiM (huma vAkAiyA visesAhiyA) sUkSma vAyukAyika vizepAdhika haiM (suma nigodA asaMkhejjaguNA ) sUkSma nigoda asaMkhyAta guNa haiM (mavasaikAiyA anaMtaguNA ) sUkSma vanaspatikAyika anantaguNA haiM (humA visesAhiyA) sUkSma jIva vizeSAdhika haiM / (eesi NaM aMte ! huma apajattANaM) he bhagavana ! ina sUkSma aparyApta (suma puDhavikAiyA apajattANaM) sUkSma pRthivIkAya ke aparyApta (ma AukAiya apajattANaM) sUkSma aSkAya ke aparyApta (suhuma teukAi apajJattANaM) sUkSma tejaskAyika ke aparyApta (suhuma vAukAiya apajjattArNaM) sUkSma vAyukAya ke aparyApta (suma vaNassahakAiya apajjantANaM) (sUkSma vanaspatikAya ke aparyApta (suma nigodA pajjattAga ya) aura sUkSma nigoda ke aparyAptoM meM ( kayare) kauna (karehiMto) kisase (appA vA, pahuyA vA, tullA vA visesAhiyA vA ?) kAiyA bisesAhiyA) sUkSma pRthvIzrayi vizeSAdhiche (suhuma AukAiyA visesAhiyA) sUkSma adhyAyi vizeSAdhiH che (suhumavAukAiyA bisesAhiyo) sUkSma vAyuayi vizeSAdhi che (sahuma nigodA asaMkhejja guNA ) sUkSma nigoha - yAta gayA hai (suhuma vaNassa ikAiyA anaMtaguNA ) sUkSma vanaspatiAyi anaMta (suhumA bisesAhiyA) sUkSma va vizeSAdhika che. (eesiNaM bhaMte / suhuma apajjattANaM) he bhagavan ! yA sUkSma aparyApta (huma puDhavikAiya apajjattANa) sUkSma pRthvI ayanA aparyApta (suhuma AukAiya apajjattANa) sUkSma aSDAyanA aparyApta (suhuma teukAiya apajjattANaM) sUkSma telasvAyanA aparyApta (suhuma vAukAiya apajjattANaM) sUkSma vAyuDAyanA aparyApta (khuhuma vaNarasaikAiya apajjattANaM) sUkSma vanaspatinA aparyApta (muhuma nigodA pajja - tANaM ya) sUkSma nigohanA aparyAptobhAMthI ( kayare kayarehiMto ) Azu anAthI ( appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA) haya, dhA, tujhya agara Page #115 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.6 sUkSmayAdarakAthadvAranirUpaNam 97 ptakAH, sUkSmapRthivIkAyikA'paryAptakAH vizeSAdhikAH, sUkSmApkAyikA'paryAptakA vizeSAdhikAH, sUkSmavAyukAyikA'paryAptakA vizeSAdhikAH, sUkSmanigodAuparyAptakA asaMkhyeyaguNAH, sUkSmavanaspatikAyikA'paryAptakA anantaguNAH, sUkSmAH aparyAptakA vizeSAdhikAH, eteSAM khalu bhadanta ! sUkSmaparyAptakAnAM. sUkSmapRthivIkAyikAnAM paryAptakAnAm , sUkSmAkAyikAnAM paryAptakAnAM, sUkSma tejaskAyikAnAM paryAptakAnAm sUkSmavAyukAyikAnAM paryAptakAnAM, sUkSmavanaspatikAyikAnAM paryAptakAnAM, sUkSmanigodaparyAptakAnAJca katare katarebhyo'lpA alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? (goyamA) he gautama (savvatthovA suhama teukAiya apajjattayA) saba se alpa sUkSma tejaskAyika ke aparyApta haiM (suhuma puDhavikAiya apajjattayA visesAhiyA) sUkSma pRthivIkAya ke aparyApta vizeSAdhika haiM (suhuma AukAiyA apajjattayA visesAhiyA) sUkSma apakAya ke aparyAsa vizeSAdhika haiM (suhama vAukAiyA apajjatayA visesAhiyA) sUkSma vAyukAyika aparyApta vizeSAdhika haiM (suhama nigodA apajjattayA asaMkhejjaguNA) sUkSma nigoda ke aparyApta asaMkhyAta guNA haiM (suhuma vaNaslaikAiyA apajjattayA aNaMtaguNA) sUkSma vanaspatikAyika aparyApta ananta guNA haiM (suhamA apajjattayA visesAhiyA) sUkSma aparyApta vizeSAdhika haiN| (eesi gaM aMte !) he bhagavan / ina (suhula pajjattayANaM) sakSama paryApta (suhuna puDhavikAiyANaM pajjatANaM) sUkSma pRthivIkAdhika paryApta (suhuma AuphAjhyANaM pajjattANaM) sUkSma apkAyika paryApta (suhama teukAiyANaM pajjattANaM) sUkSma tejaskAyika paryApta (suhuma vAukAvizeSAthi cha 1 (gopamA 1 ) 3 gItama ! savvatthovA suhama teukAiyA apajjattayA) sothI ch| sUkSma te0424AyanA maryApta cha (suhuma puDhavikAiya apajjayA visesA. hiyA) sUkSma pRthviijyn| 255ryApta vizeSAdhi cha (suhuma AukAiyA apajjattayA visesAhiyA) sUkSma 14AyanA aparyApta vizeSAdhi4 cha (suhuma vAukAiyA apajjattayA visesa hiyA) sUkSma vAyuya5 aparyApta vizeSAdhi4 cha (sahuma nigodA apajjattayA asaMkhejaguNA) sUkSma ni 25 25-yAta / cha (suhuma vaNamsaikAiyA apajjattayA agaMtaguNA) sukSma vanaspatiya 25ryAsa manAta che (suhamA apajattayA visesAhiyA) sUkSma aparyApta vizeSAdhi cha (eesiNaM bhaMte) magavan / 21 (sahuma pajjattayANaM) sUkSma paryAta (suhama puDhavikaiyANaM pajjattANaM) sUkSma pRthvii4|54 5ti (suhama AukAiyANaM pajjattANa) sUkSma yi paryAta (suhuma teukAiyANaM pajjattANaM) sUkSma ta ya pra0 13 Page #116 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanA vA, vahukA vA, tulyA cA, vizepAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH sUkSmatejaskAyikAH paryAptakAH, sUkSmapRthivIkAyikAH paryAptakAH vizeSAdhikAH, sUkSmAkAyikAH paryAptakA vizeSAdhikAH, sUkSmavAyukAyikAH paryAptakA vizeSAdhikAH, sUkSmanigodAH paryAptakAH asaMkhyeyaguNAH, sUkSmavanaspatikAyikAH paryAptakAH anantaguNA, sUkSmaparyAptakAH vizepAdhikAH, eteSAM khalu bhadanta ! sUkSmANAM paryAptAparyAptAnAM katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA, iya pajjattayANaM) sakSama vAyukAyika paryApta (suhuma vaNassaikAiya pajjattayANaM) sUkSma vanaspatikAyika paryApta (sutuma nigoda pajjattANaM) sUkSma nigoda ke paryAptoM meM (kayare kayarehito) kauna kisase (appA vA yahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? (goyamA) he gautama ! (savvatthovA suhuma teukAiyA pajjattayA) saba se kama sUkSma tejaskAyika paryApta haiM (suhama puDhavikAiyA pajjattayA visesAhiyA) sUkSma pRthivIkAyika paryApta vizeSAdhika haiM (suhama AukAiyA pajjattagA visesAhiyA) sUkSma apkAyika paryApta vizeSAdhika haiM (suhama vAukAiyA pajjattayA visesAhiyA) sUkSma vAyukAyika paryApta vizeSAdhika haiM (suhuma nigoda pajjattayA) madhma nigoda ke paryApta (asaMkhejjaguNA) asaMkhyAtaguNA haiM (sutuma vaNassaikAiya pajjattayA) sUkSma vanaspatikAya ke paryApta (anaMtaguNA) anantazuNA haiM (suhamapajjattagA visesAhiyA) sUkSma paryAptaka vizeSAdhika haiN| paryAta (mahuma vAukAiyANa pajjatANaM) sUkSma vAyu4i paryAsa (sahuma vaNassai kAiya paJjattANaM) sUkSma vanaspatithi: paryAta (suhama nigoda pajjattANaM) sahama nigohanA paryAtImA (kayare kayarehiMto) ra nAthI (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA) 265, 5, tukSya 2012 vizeSAdhi che ? (goyamA) u gautama / (savvatyovA suhuma teukAiyA pajjattayA) mAthI / sUkSma tAyi4 paryApta cha (sahuma puDhavikAiyA pajjattayA visesAhiyA) sUkSma pRthivi yi paryApta vizeSAdhi4 cha (suhuma AukAiyA pajjattayA visesAhiyA) sakSama yi paryAta vizeSAdhi4 cha (sahuma vAkAiyA pajjattayA visesAhiyA) sUkSma pAyuAyi4 pAsa vizeSAdhi4 cha (sahuma nigoya pajattayA) sukSma nigohanA 5ryAta (asaMkhenjaguNA) adhyAta cha (suhama vaNassaikAiya pajjattayA) bhUma pana:patizAyanA paryAta (aNaMta guNA) ananta gae che (sahuma pajanagA visemAhiyA) sUkSma paryApta vizeSAdhita cha. Page #117 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 3 sU. 6 sUkSmavAdarakAthadvAranirUpaNam vizepAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH sUkSmAparyAptakAH, sUkSmaparyAptakAH saMkhyeyaguNAH, eteSAM khalu bhadanta ! sUkSmapRthivIkAyikAnAM paryAptAparyAptakAnAM katare katarebhyo'lpAM vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH sUkSmapRthivI kAyikAH aparyAptakAH, sUkSmapRthivIkAyikAH paryAptakAH saMkhyeyaguNAH, eteSAM khalu bhadanta ! sUkSmA phAyikAnAM paryAptAparyAptAnAM katare 'katarebhyo'lpAvA, bahukA vA, tulyA vA, vizepAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH (eesi NaM bhaMte!) he bhagavan ! ina (khuhumANaM pajjatApajJjamArNa) sUkSmaparyApta aparyAptakoM meM (kamare kamarehiMto ) kauna kisase (appA vA, bahuyA vA, tullA vA visesAhiyA vA) alpa, bahuta, tulya yA fazeSAdhika haiM ? (gomA) he gautama ! (samvatthovA huma apajja - tagA) saba se thoDe sUkSma aparyAptaka haiM ( huma pajjattagA saMkhejjaguNA) sUkSmaparyApta saMkhyAtaguNA haiM / (eesi NaM bhaMte !) he bhagavan ! ina (ma puDhavikAiyANaM) sUkSma pRthivIkAyika ( paJjantApajjattANaM) paryApta aura aparyApta meM kayare kayarehiMto) kauna kisase (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA) alpa, bahuta, tulya yA vizepAdhika haiM ? (goyamA) he gautama! savvatthovA huma puDhavikAiyA apajjattayA) saba se kama sUkSma pRthvIkAya ke aparyApta haiM (suma puDhavikAiyA pajjattayA saMkhejjaguNA ) sUkSma pRthvIkAya ke paryApta saMkhyAta guNA haiM / (eesi NaM bhaMte !) he bhagavan ! ina (suhuma AukAiyANaM) sUkSma aSkAya ke (pajattApajantANaM) paryAptoM aura aparyAptoM (eesiNaM bhaMte / ) De bhagavan ! A (suhumANaM pajjattApajattagANaM) sUkSmaparyAsa aparyApta abhA (kayare kabarehiMto ) aNu anAthI (appA vA bahuyA vo tullA vA visesa hiyA vA) mahaya, ghANA, tujhya, magara vizeSAdhi che ? (goyamA) De gautama (savvatthovA suhuma apajjattagA) adhAthI gochA sUkSma aparyApta che ( suhuma pajjattagA saMkhejja guNA ) sUkSma paryApta saMkhyAta gAyA che (eesiNaM bhaMte / ) r3e lagavan ! ma ( suhuma puDhavika iyANaM) sUkSma pRthivI ayi (pajjattApajattANaM) paryApta bhane paryAsabhA ( kayare kayarehiMto ) e anAthI (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA) hayU, dhA, tujhya vA vizeSAdhi che ? (goyamA) he gautama / (savvatthovA suhuma puDhavikAiyA apajja* ttayA) madhAthI mochA sUkSma pRthvI ayanA aparyApta che (suhuma puDhavikAiyA pajja. tayA saMkhejjaguNA) sUkSma pRthvI ayanA paryApta saMkhyAta guNA che (eesiNaM bhaMte ! ) he bhagavan ! bhA (suhuma AukAyANaM) sUkSma jaDAyanA pajjattA pajjattANaM) paryAso bhane paryAsobhAM ( kayare kayarehiMto ) a anAthI Page #118 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 00 prabhAMpanAsUrya sUkSmApkAyikAH aparyAptakAH, sUkSmA kAyikAH paryAptakAH saMkhyeyaguNAH, eteSAM khalu bhadanta ! sUkSmatejaskAyikAnAM paryAptAparyAptAnAM katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA lA ? gautama ! sastokAH sUkSma tejaskAyikAH aparyAptakAH, sUkSma tejaskAyikAH paryApta kAH saMkhyeyaguNAH eteSAM khalu bhadanta ! sUkSmavAyukAyikAnAM paryAptAparyAptAnAM katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vigepAdhikA vA ? gonama ! sarvastokAH sUkSma vAyukAmeM (kayare kayarehito, kauna kisase (aA vA bahuyA vA tullA vA viselAhiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhikA haiM ? (goyamA) he gautama ! (savvatyovA sutuma AukAiyA apajattagA) saba se kama sUkSma apkAyika aparyApta haiM (suhumA AukADyA pajjattagA saMkhenaguNA) sUkSma apkAyika paryApta saMkhyAtaguNA haiN| (paesiNaM bhaMte !) bhagavan ! ina (suhuma teukAiyANaM pajjattApajjattANaM) hama tejaskAyika ke paryAptoM aura aparyAptoM meM se (kayare kAyarehino) kauna kisase (appA vA bahuyA vA tullA vA bise sAhiyA vA) alpa, bAhuna, tulya yA vizeSAdhika haiM ? (goyamA) he gautama ! (savvatyovA sutuma teukAiyA apajjattayA) saba se kama tejaskAya ke aparyApta haiM (sukuma teukAiyA pajjattayA saMkhejjaguNA) sUkSma tejaskAyika paryApta saMkhyAtaguNA haiN| (eesi NaM bhaMte !) he bhagavan ! ina (suhuma bAukAiyANaM pajjattApajjattANaM) sakSama vAyukAdhika ke paryAptoM aura aparyApsoM meM (kayare kayarehito) kauna kisase (appA vA cahuyA vA tulA yA visesAhiyA (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA) 265, ghA tujhya mayA vizeSAdhi che (goyamA) gautama (saJcayovA suhuma AkAiyA apajjattagA) sAthI maach| sUkSma yi aparyApta cha. (suhumA AukAiyA paJjattagA saMkhejjaguNA) sUkSma raNayi4 paryApta sacyAta gA che. (eesiNaM bhaMte / ) lApan ! (sahuma teukAiyA pajjattApajjattANa) sUkSma 24Ayi4 paryAptI mane maryAtImAthI (kacare kayarehito) ra DonAthI appA vA bahuyA vA tullA vA visesAeiyA vA) 265, 5 // tujhya bhane vizeSAghi cha ? (goyamA) gautama (savvatyovA suhuma teuphAiyA apajjattayA sauthA soch| sUkSma te424AyanA aparyApta cha, (suhuma teukAiyA pajattayA saMkhejaguNA) sUkSma te424Ayi: paryApta sadhyAtamA che. (suhumavAukAiyANaM pajjattopajjattANaM) sakSama vaayuyn| paryAptI mane aparyAptImA (kayare kayarehiMto) aY nAyA (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? ) 265, ghA, tuiya mA Page #119 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 3 sU.6 sUkSmavAdarakAyadvAranirUpaNam yikAH aparyAptakAH, vAyukAyikAH paryAptakAH saMkhyeyaguNAH eteSAM khalu bhadanta ! sakSma vanaspatikAyikAnAM paryAptAparyAptAnAM katare katarebhyo'lpA bA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH sUkSma vanaspatikAyikAH apaptikAH, sUkSma vanaspatikAyikAH paryAptakAH saMkhyeyaguNAH, etepAM khalu bhadanta ! sUkSma nigodAnAM paryAptAparyAptakAnAM katare katarebhyo'lpA bA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH sUkSma nigodAH aparyAptakAH, mUkSma vA ?) alpa bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM (goyanA) he gautama ! (savvatthovA suhama vAukAiyA apajjattagA) labase kama sakSama vAyukAyika aparyApta haiM (suhama vAukAiyA pajjattayA) sUkSma vAyukAyika paryApta (saMkhejjaguNA) saMkhyAtaguNA haiM / (eesi gaM aMte !) he bhagavan ! ina (suhuma vaNaslaikAiyANaM pajjattApajjattAgaM) sUkSma vanaspatikAya ke paryApta aura aparyApta meM (kayare kayarehilo) kauna kisa se (appA vA bahuyA vA tullA vA viselAhiyA vA ?) alla, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? (gothamA) he gautama ! (sadhvatthovA suhuma vaNassaikAiyA apajjattayA) sabase kama sUkSma vanaspatikAya ke apayApta haiM (suhama vaNassaikAiyA pajjattagA saMkhejjaguNA) sUkSma vanaspatikAya ke paryApta saMkhyAtaguNA haiN| (eesiNaM saMte!) he bhagavana! ina (suhuma nigoyANaM) sUkSma nigoda ke (pajjatApajjantANaM) paryApta aura aparyAta meM (kayare kayarehino) kauna kisase (appA vA pahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya vA vizeSAdhika haiM ? (goyamA) he gautama ! (savvatthovA sutuma nigodA ajjattagA) vizeAthi cha ? (goyamA) gautama (savvatyovA suhuma vAukAiyA apajjattagA) yAthI mech| sUkSma vAyuyi4 255yati cha (suhuma vaaukaaiy| pajjattayA) sa6bha pAyu4Ayi4 paryAsa (saMkhejjaguNA) saMdhyAta gur| cha (eesiNaM bhaMte !) magavan ! 28 (suhuma vaNarasaikAiyANaM pajjattApajjatANa) sUkSma pn35tiyn| paryApta mane maryAtamA (kayare kayare hito) Azu nayI (appA vA bahuyA vA tullA visesAhiyA vA) 185, , tumya pathavA vizeSAdhi cha ? (goyamA) he gautama / (savyatyovA muhuma vaNasmaikAiyA apajattagA) sauthA ch| sUkSma vanaspatiya4 aparyApta cha, (muhumavaNassaikAiyA pajjattagA saMkhejjaguNA) sUkSma panapatiyanA pAtAyAtamA che. ___ (emi NaM bhaMte ! lagan / 2t (sudRmanigoyANaM) sabha nigohAnA pAjattApajattANe) pati mana maryAtama (kacare kAyarehito) By nAthI Page #120 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramApanAsUtre nigodA paryAptakAH saMkhyeyANAH, eteSAM salu bhadanta ! sUkSmANAM, sUkSmapRthivIkAyikAnAM sUkSmApkAyikAnAm, sUkSma tejaskAyikAnAM, sUkSmavAyukAyikAnAM, sUkSmavanaspati kAyikAnAM sUkSmanigodAnAJca paryAptAparyAptAnAM katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizepAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH sUkSma tejaskAyikAH aparyAptakAH sUkSmapRthivIkAyikA aparyApta kAH vizeSAdhikAH, sUkSmApkAyikAH aparyAptakAH vizeSAdhikAH, sUkSmavAyukAyikAH aparyAptakAH sabase kama sUkSma nigoda aparyApta haiM (muhama nigoyA pajjattagA saMkhejjaguNA) sUkSma nigoda ke paryApta saMkhyAta guNA haiN| (eesi NaM bhaMte !) he bhagavan ! ina (suhumANaM) sUkSma (suhama puDhavikAiyANaM) sakSama pRthivIkAyika (suhuma AukAiyANaM) maHma apkAyika (suhama teukAiyANa) sUkSma tejaskAyika (suhama bAukAiyANa) sUkSma vAyukAyika (suhama vaNastaikAiyANaM) sUkSma vanaspatikAyika (suhuma nigodANa ya) aura sUkSma nigoda ke (pajjattApajjattANaM) paryAptoM tathA aparyAptoM meM (kayare kayarehito) kauna kisase (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA) alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? (gothamA) he gautama ! (savvatthovA suhuma teukAiyA apajjattagA) saba se kama sUkSma tejaskAyika aparyApta haiM (suhuma puDhavikAiyA apajjattagA visesAhiyA) sUkSma pRthivIkAyika aparyApta vizeSAdhika haiM (suhama AukAiyA apajjattayA visesAhiyA) sUkSma apkAyika aparyApta vizeSAdhika haiM (suhama vAukADayA apajjattagA (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? ) 2565, ghan tusya mayA vizeSAdhita cha (goyamA) OM gautm| (savvatthovA sahuma nigoyA apajjattagA) mAthI mAchA sUkSma nigahanA 255ryApta che (sahuma nigoyA pajjattagA saMkhejaguNA) sUkSma nigohanA paryApta sacyAta guhA cha - (eesiNaM bhaMte / ) mApan / 2mA (suhumANaM) sUkSma (suhuma puDhavikAiyANaM) sakSama pRthvIya4 (muhuma AukAiyANaM) sUkSma 15454 (suhuma teukAiyANa) sUkSma te454 (suhuma bAukAiyANa) sUkSma vAyuya4 (suhuma vaNarasakAiyANaM) sakSama vanaspatiya: (suhuma nigoThANaya) mane sUkSma nigohanA (pajjattApajjatANaM) paryApto tathA maryAptImA (kavare kayarehito) e nAthI (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA) 65, ghI, tuiya 252 vizeSAdhi: cha? (goyamA) 3 gItamA (savvatthovA suhuma teukAiyA appajjattagA) madhAthI mAchA sUkSma te424Ayi maryAta che (sahuma puDhavikAiyA apajattagA visesAhiyA) sUkSma pRthivIya maryAta vizeSAdhi che (suhuma AukAiyA apajja Page #121 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhitI TIkA pada 3 sU.6 sUkSmavAdarakAyadvAranirUpaNam vizeSAdhikAH, sUkSmatejaskAyikA aparyAptakAH saMkhyeyaguNAH, sUkSmapRthivIyAyikAH paryAptakAH vizeSAdhikAH, sUkSmA kAyikAH paryAptakAH vizeSAdhikAH sUkSma vAyukAyikAH paryAptakAH vizeSAdhikAH, sUkSmanigodAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNAH, sUkSmanigodAH paryAptakAH saMkhyeyaguNAH, sUkSma vanaspatikAyikAH aparyAptakAH anantaguNAH, sUkSmAH, aparyAptakAH vizeSAdhikAH, sUkSmavanaspatikAyikAH paryAptakAH saMkhyeyaguNAH, sUkSmAH paryAptakAH vizepAdhikAH, sUkSmAH vizeSAdhikAH ||suu0 6 // visesAhiyA) sUkSma vAyukAyika aparyApta vizeSAdhika haiM (suhama teukAiyA pajjattayA saMkhejjaguNA) sUkSma tejaskAyika paryApta saMkhyAtaguNA haiM (suhuma puDhavikAiya pajjattayA visesAhiyA) mUna pRthivIkAyika paryApta vizeSAdhika haiM (suhuma AukAiyA pajjattayA visesAhiyA) sUkSma apkAyika paryApta vizeSAdhika haiM (suhuma vAukAiyA pajjattagA visesAhiyA) sUkSma vAyukAyika paryAsa vizeSAdhika haiM / (suhama nigodA apajjattagA asaMkhejjaguNA) sakSama nigoda aparyApta asaMkhyAtaguNA haiM (suhuma nigodA pajjattayA saMkhejjaguNA) sakSama nigoda paryAptaka saMkhyAtaguNA haiM (suhuma vaNassaikAiyA apajjattagA arNataguNA) sUkSma vanaspatikAika aparyApta anantaguNA haiM (suhama apajjattayA visesAhiyA) sakSma aparyApta vizeSAdhika haiM (suhuma vaNassaikAiyA pajjattagA saMkhejjaguNA) sakSama banamatikAyika paryApta saMkhyAtaguNA haiM (suhuma pajjattagA visesAhiyA) sakSama paryAptaka vizettagA visesAhiyA) sUkSma 15454 255ryAta vizeSAdhi4 cha (suhuma vAukAiyAM apajjattagA visesAhiyA) sUkSma vAyuyi4 255ryAta vizeSAthi cha (suhuma (teukoiyA pajjattagA saMkhenaguNA) sUkSma 424Aya pati sabhyAtA cha (suhuma puDhavikAiyA pajjattayA visesAhiyA) sUkSma vIyi paryApta vizepAdhi che. (suhuma AukAiyA pajjattayA visesAhiyA) sUkSma 25. 44 paryA (pazA4i cha (suhamavAukAiyApajjattayo visesAhiyA) sUkSmavAyu4i paryApta (pazapAdhi cha suhama nigodA apajjattagA asaMkhejjaguNA) sUkSma nigA saparyAta masaNyAtamA cha (suhama nigodA pajjattayA saMkhejjaguNA) sakSma nigA ryAta saNyAtamA cha (sahama vaNassaikAiyA apajjattagA aNaMtaguNA) sUkSma vanaspatiAya:25ryApta manantagAecha (suTuma apajjattayA visesAhiyA) sUkSma aparyApta (pazapAdhi4 cha (sahama vaNarasaikAiyA panjattagA sakhejaguNA) sUkSma panApati ya4 paryAsa yAta che (suduma pajjatagA visemAhiyA) sUkSma paryApta Page #122 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 104 pratApanAsane ___TIkA- atha kAyadvAramadhikRtyaiva sUkSmayAdarAdinA malpabahutAdikaM prarUpayitumAha-eesi gaM bhaMte ! muDamANaM' he bhadanta ! eteSAM khalu sUkSmANAM, 'suhuma puDhavikAiyANaM' sUkSma pRthivIkAyikAnAM 'suhuma AukATyANa' sUkSmAyAyikAyikAnAm 'muhuma teukAiyAgaM' sUkSma tejasAyikAnAM 'mRhuma bAukAiyANaM' sUkSma vAyusAyikAnAM 'muhuma vaNassaikAiyANaM' sUkSma vanaspatikAyiphAnAM 'suhuNa niogANaM' sUkSma nigodAnAM madhye 'kayare kayarahito' katare katarebhyaH 'appA pA, bahuyA vA, tullA vA, visesAdiyA thA ?' alpAvA, vahakA vA, tulyA vA, nizepAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati-'goyamA " he gautama ! 'savyatyovA' sarvastokA:-sarvebhyo'lpAH 'muhama teukAiyA' sUkSma tejAkAyikA bhavanti tepAmasaMkhye yalokAkAzapradezapramANanyAt tebhyaH 'guhuma puDhavikAiyA visesAhiyA' sUkSmapRthivIkAyikA vizepAdhikA bhavanti teSAM SAdhika haiM (suhamA visesAhiyA) sakSma jIva vizeSAdhika haiN| TIkArtha-kAhAra ke AdhAra se hI sUkSma-bAdara Adi ke alpavahatva kI prarUpaNA kI jAtI hai zrI gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! ina sUkSma, sUkSma pRthvIkAyika, sUkSma apkAyika, vRkSatra tejaskAyika, sUkSma vAyukAyika, mhana banaspatikAyika aura nAma nigoda ke jIvoM meM se kauna kisase kama hai, kauna kilale bahuta haiM, kauna kisase tulya haiM yA kauna kisase vizeSAdhika hai? zrI bhagavAn uttara dete dete haiM-he gautaya ! samA tejaskAyika jIva ina saba meM alpa haiM, kyoMki ve asaMkhyAta lokAkAnoM ke pradezoM ke barAbara haiN| unakI apekSA sUkSma pRthivIkAyika vizeSAdhika hai, vizeSAdhi4 che (suhamA visesAhiyA) sabha vizeSAdhi che // // TIkAtha- kAya dvAranA AdhArathIja sUdama bAdara-AdikanA a5 bahatvanI prarUpaNa karAya che zrI gautamasvAmI prazna kare che-bhagavad ! A sRharA, adama pRthivI kAyika, sUkSma jaLakAyika, sUma tejaskAyika, sUkSma vAyukAyika, sUma vanaspatikAyika, ane sUdama nigodanA jIvamAthI keNukenAthI ochA che, ke kenAthI ghaNuM che, keNa konAthI tulya che agara koNa tenAthI vizeSAdhika che? zrI bhagavat uttara Ape che-he gautama ! sUkSma tejaskAyika jIva A badhAma alpa che, kemake teo asa khyAta lokAkAzanA pradezanI barAbara che. temanI apekSAe sUkrama pRthvIkAyika vizeSAdhika che. kemake teo prabhUta asaM. Page #123 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 3 sU.6 sUkSmayAdarakAyadvAranirUpaNam prabhUtAsaMkhyeyalokAkAzapradezapramANatvAt 'suhuma AukAiyA visesAhiyA' sUkSmApkAyikAH vizeSAdhikA bhavanti teSAM prabhUtatarAsaMkhyeyalokAkAzapradeza pramANatvAt, tebhyaH 'suhuma vAukAiyA visesAhiyA' sUkSma vAyukAyikA vizepAdhikA bhavanti, tepAM prabhUtatamAsaMkhyeyalokAkAzapradezarAzipramANatvAt, tebhyaH 'muhuma nigodA asaMkhejjaguNA' sUkSmanigodAH, nigodaH-anantajIvAzrayakazarIram asaMkhyeyaguNA bhavanti sUkSmanigodAnAM sarvalokApannatayA pratigolakamasaMkhyeyapramANatvAt tebhyaH 'muhuma vaNassadakAiyA aNaMtaguNA' sUkSma vanaspatikAyikAH anantaguNA bhavanti, pratinigodamanantAnAM jIvAnAM sadbhAvAt tebhyo'pi 'suhamA visesAhiyA' sUkSmAH samuccayajIvAH vizeSAdhikA bhavanti / sUkSma pRthivIkAyikAdInAmapi tatra samAvezAt, atha samuccayajIvAdInAmevA: kyoMki ve prabhUta asaMkhyAta lokAkAza pradezoM ke barAbara haiN| unakI apekSA sUkSma apkAyika vizeSAdhika haiM, kyoMki ve prabhUtatara (aura adhika) asaMkhyAta lokAkAzoM ke pradezoM ke barAbara haiN| unakI apekSA sUkSma vAyukAyika vizeSAdhika haiM, kyoMki ve prabhUtatama asaMkhyAta lokAkAzoM ke pradezoM ke barAbara haiN| unakI apekSA sUkSma nigoda asaMkhyAta guNA haiM / jo ananta jIva eka zarIra ke Azraya meM rahate haiM, ve nigoda jIva kahalAte haiN| sUkSma nigoda ke jIva samasta loka meM vyApta haiM aura eka-eka golaka meM asaMkhyAta-asaMkhyAta hote haiN| unakI apekSA sUkSma vanaspatikAyika anantaguNA haiM, kyoMki pratyeka nigoda meM ananta jIva hote haiM / samuccaya sakSama jIva unakI apekSA bhI vizeSAdhika haiM, kyoMki sUkSma pRthivIkAyika Adi kA bhI unameM samAveza ho jAtA hai| khyAta lokAkAza pradezanA barAbara che. temanI apekSAe jaLakAya vizeSAdhika che kemake teo ati ghaNuM che. asaMkhyAta lekAkAzanA pradezanA barAbara che. temanI apekSAe sUphamavAyukAcika vizeSAdhika che, kemake teo prabhUtatama asaM. khyAta lekAkAzanA pradezanA barAbara che. temanI apekSAe sUkSma nigeda asaMkhyAta gaNuM che. je ananta jIva eka zarIranA AzrayathI rahe che, te nigoda jIva kahevAya che. sUma nigadanA jIva samasta lekamAM vyApta che ane eka eka golakamAM asaMkhyAta-asaMkhyAta hoya che. temanI apekSAe sUma vanaspatikAyika anantagaNa che, kemake pratyeka nigadamAM ananta jIva hoya che. samuccaya sUma chava temanI apekSAe paNa vizeSAdhika che, kemake sUkamapRthvIkAyika Adino paNa temAM samAveza thaI jAya che. Page #124 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 106 prazApanAne paryAptAnAmalpabahutvAdikaM prarUpayati-'eesi NaM bhaMte ! suhuma apajjattagANaM' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! eteSAM khalu sUkSmAparyAptakAnAM 'muhuma puDhavikAiyANaM apajjattagANaM' sUkSma pRthivIkAyikAnAm aparyAptajJAnAm 'suhuma AukAiyANaM apajjattayANaM' sUkSmApkAyikAnAm aparyAptakAnAm 'suhuma teukAiyANaM apajjattagANaM' sUkSma tejAkAyikAnAm aparyAptakAnAm 'muhuma vAukAiyANaM apajjattayANaM' sUkSma vAyukAyikAnAm aparyAptakAnAm, 'suhuma vaNassaikAiyANa apajjattagANa' sUkSma vanaspatikAyikAnAm aparyAptakAnAm 'suhuma nigoyANaM apajjattayANa ya' sUkSmanigodAnAm aparyAptakAnAJca madhye 'kayare kayarehito' katare katarebhyaH 'appA vA, vahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA' alpA vA, vahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati -'goyamA !' he gautama ! 'savyasthovA suhama teukAiyA apajjayA' sarvastokAH -sarvebhyo'lpAH sUkSmatejAkAyikAH aparyAptakAH bhavanti, tepAmasaMkhyeyalokAkAzapradezapramANatvAt, tebhyaH 'muhumapuDhavikAiyA apajjattayA visesAhiyA' aba aparyApta sUkSma Adi jIvoM ke alpavahuta kAprarUpaNa karate haiM zrI gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! sUkSma aparyAptaka, sUkSma pRthivIkAyika aparyAptaka, sUkSma apkAyika aparyAptaka, sUkSma tejaskAyika aparyAptaka, sUkSma vAyukAyika aparyAptaka, sUkSma vanaspatikAyika aparyAptaka aura sUkSma nigoda ke aparyAptaka jIvoM meM kauna kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? / zrI bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! saba le kama sUkSma teja:kAyika aparyAptaka haiM, kyoMki ve asaMkhyAta lokAkAza pradezoM ke yarAvara haiM / unakI apekSA sUkSma pRthivIkAyika aparyApta vizeSAdhika haiN| unakI apekSA sUkSma apkAyika aparyAsa vizeSAdhika haiN| unase sUkSma vAyukAyika aparyApta vizeSAdhika haiN| sUkSma vAyukAyika apa have aparyApta sUkSma Adi nA alpa bahatvanuM prarUpaNa kare che zrIgautamasvAmI prazna kare che-bhagavad ! sUkSama aparyAptaka, sUmapRthivIkAyika aparyAptaka, sUphama jaLakAyika aparyApaka, sUma tejaskAcika aparyAptaka, sUkSama vAyukAyika aparyApaka, sUma vanaspatikAyika aparyAptaka ane sUma nigadanA aparyAptaka mAM kaNa kenAthI alpa, ghaNA, tulya athavA vizeSAdhika che? zrI bhagavAn uttara Ape che-he gautama, badhAthI ochA sUma tejaskAyika aparyAptaka che, kemake teo asaMkhyAta kAkAza pradezanA barAbara che. temanI apekSAe sUma pRthvIkAyika aparyAptaka vizeSAdhika che. temanI apekSAe sUkSma jaLakAyika aparyApta vizeSAdhika che temanAthI sUkama vAyukAyika aparyApta vize Page #125 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU. 6 sUkSmavAdarakAyadvAranirUpaNam 107 sUkSma pRthivIkAyikAH aparyAptakAH vizeSAdhikA bhavanti, prAguktayukteH, tebhyo'pi 'huma AukAiyA apajjattagA visesAhiyA' sUkSmAkAyikAH aparyAptakAH vizeSAdhikA bhavanti, tebhyo'pi - 'suhuma vAukAiyA apajjattagA visesAhiyA' sUkSmavAyukAyikA : aparyAptakA vizeSAdhikA bhavanti, tebhyo'pi 'huma nigodA apajjattagA asaMkhejjaguNA' sUkSma nigodAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, sUkSmanigodAnAm aparyAptakAnAm sarvalokapanatayA asaMkhyeyapramANatvAt, tebhyo'pi 'huma vaNassaikAiyA apajjattayA anaMtaguNA' sUkSma vanaspatikAyikAH aparyAptakAH anantaguNA bhavanti, pratinigodamanantAnAM - jIvAnAM sadbhAvAt tebhyo'pi - ' muhumA apajjattayA visesAhiyA' samuccayajIvAH sUkSmAH aparyAptakAH vizeSAdhikA bhavanti, prAgukta sUkSmapRthivIkAyikAdInAmapi tatra samAvezAt, atha samuccayajIvAdInAmeva paryAptakAnAmalpabahutvaM prarUpayati- 'eesi NaM bhaMte ! suhuma pajjattagANaM' gautamaH pRcchati - he bhadanta ! eteSAmeva khalu sUkSmaparyAtakAnAm 'suhuma puDhavikAiyANaM pajjattayANaM' sUkSma pRthivIkAyikAnAm paryAptakAnAm 'huma AukAiyANaM pajjattagANaM' sUkSmAryAptakoM se sUkSma nigoda ke aparyAptaka asaMkhyAtaguNA haiM, kyoMki sUkSma nigodiyA jIva sampUrNa loka meM vyApta hone ke kAraNa asaMkhyAta pramANa vAle haiM / unakI apekSA sUkSma vanaspatikAyika aparyApta anantaguNita haiM, kyoMki eka-eka nigoda meM ananta - ananta jIva hote haiM / unakI apekSA sUkSma aparyAptaka samuccaya jIva vizeSAdhika haiM, kyoMki inameM sUkSma pRthvIkAyika Adi kA bhI samAveza ho jAtA hai| aba sUkSma paryApta jIvoM kA alpabahutva pratipAdita karate hai - zrI gautama svAmI prazna karate haiM - he bhagavan ! ina sUkSma paryAptaka sUkSma pRthvIkAyika paryAptaka. sUkSma aSkAyika paryAptaka, sUkSma tejSAdhika che, sUkSma vAyukAyika paryAsothI sUkSma nigeAdanA aparyAptaka asa'khyAta gaNA che, kemake nigeAdIyAM jIva saMpUrNa leAkamAM vyAsa hAvAnA kAraNe asaMkhyAta pramANu vALA che. temanI apekSAe sUkSma vanaspatikAyika aparyApta ananta gaNA che. kemake eka eka nigeAdamAM ananta-ananta jIva hAya che temanI apekSAe sUkSma aparyAptaka samuccaya jIva vizeSAdhika che, kemake temA sUma pRthvIkAyika Adine paNa samAveza thaI Aya che. have sUkrama paryAptaka javAnA apavahatvanuM pratipAdana kare che zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavan ! A sUkSma paryApta sUkSma pRthvIkAyika paryAptaka, sUkSma jaLakAyika paryAptaka, sUkSma tejaskAyika paryAma Page #126 -------------------------------------------------------------------------- ________________ premApanAsana -kAyikAnAM paryAptakAnAm 'muhuma teukAiyANaM pajjattagANaM' sUkSma tejAkAyi-kAnAM paryAptAnAM 'muhuma vAukAiyANaM pajjattagANaM' sUkSmavAyukAyikAnAM paryA saMkAnAm 'suhuma vaNassaikAiyANaM pajattayAgaM' sUkSma vanaspatikAyikAnAM paryA-sakAMnAm 'suhuma nigoyANaM pajjattagANaM ya' sUkSma nigodAnAM paryAptakAnAJca madhye : 'kayare kayarehito' katare katarebhyaH 'appA vA, vahuyA vA, tullA vA, visesAM hiyA vA' alpA vA, bahukA vA, tulyA bA, vizepAdhikA vA bhavanti, bhagavAn ___ uttarayati-'goyamA !' he gautama ! 'savvatthovA suhuma teukAiyA pajjattagA' sarvastokA:-sarvebhyo'lpAH sUkSmatejAkAyikAH paryAptakAH bhavanti, teSAma-saMkhyeyalokAkAzapradezapramANatvAt, tebhyaH 'suhuma puDha vikAiyA pajjattagA' vise sAhiyA' sUkSma pRthivIkAyikAH paryAptakA vizeSAdhikA bhavanti, tepAm prabhUtA-saMkhyeyalokAkAzapradezapramANatvAt , tebhyo'pi 'suhama AukAiyA pajjattagA 'visesAhiyA' sUkSmApkAyikAH paryAptakAH vizeSAdhikA bhavanti teSAM prabhUtatarAsaMkhyeyalaukAkAzapradezapramANatvAta, tebhyo'pi 'suhama vAukAiyA pajjattagA -visesAhiyA' sUkSma vAyukAyikAH paryAptakAH vizeSAdhikA bhavanti, teSAM bahulaskAyika paryAptaka, sUkSma vAyukAyika paryAptaka, sUkSma vanaspatikAyika paryAptaka aura sUkSma nigoda paryAptaka jIvoM meM kauna kisase alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? :- zrI bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! saba se kama sUkSma tejaskAyika paryAptaka haiM, kyoMki ve asaMkhyAta lokAkAza-pradezoM ke gharAvara haiN| unakI apekSA sUkSma pRthvIkAyika paryAptaka vizeSAdhika haiM, kyoMki ve prabhUta asaMkhyAta lokAkAza pradezoM ke barAbara haiM / una kI apekSA sUkSma apkAya ke paryAptaka vizeSAdhika haiM, kyoM ki ve prabhUtatara asaMkhyAta lokAkAzoM ke pradezoM ke barAbara haiN| unakI apekSA vAyukAya ke paryApta vizeSAdhika haiM, kyoMki ve prabhUtatama asNsUkama vAyukayika paryAsaka, sUma vanaspatikAyika paryAptaka ane sUkama nigAda paryAptaka mAM kaNa kenAthI a5, ghaNuM, tulya agara vizeSAdhika che ? - zrI bhagavAna uttara de che -he gautama ! badhAthI ochA sUma tejaskAyika paryApta che, kemake teo asaMkhyAta lekAkAza pradezonA barAbara che, temanI apekSAe sUkSma pRthvIkAyika paryAptaka vizeSAdhika che, kemake teo prabhUta asa khyAta lokAkAza pradezanA barAbara che, temanI apekSAe sUkrama jaLakAyikanA paryAptaka vizeSAdhika che, kemake teo prabhUtatara asaMkhyAta kAkAzanA pradezanA barAbara che, temanI apekSAe vAyukAyanA paryApta vizeSAdhika Page #127 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.6 sUkSmavAdarakAyadvAranirUpaNam 106 tamAsaMkhyeyalokAkAzapradezarAzipramANatvAt, tebhyo'pi 'muhuma nigoyA panjatagA asaMkhejaguNA' sUkSma nigodAH paryAptakA asaMkhyeyaguNA bhavanti, teSAM sarvalokApannatayA pratigolakamasaMkhyeyapramANatvAt, tebhyo'pi-suhuma vaNassaikAiyA pajjattagA aNaMtaguNA' sUkSmavanaspatikAyikAH paryAptakAH anantaguNA bhavanti, pratinigodamanantAnAM jIvAnAM sadbhAvAta, tebhyo'pi 'muhama pajjattagA visesAhiyA' sUkSma paryAptakA vizeSAdhikAH bhavanti pRthivIkArikAdInAM sarveSAM tat samAvezAt, athaitepAmeva sUkSmAdInAM pratyekaM paryAptAparyAptakAnAmalpavahutvamAha 'eesi NaM bhaMta ! suhumANaM pajjattApajjattagANaM' he bhadanta ! eteSAM khalu sakSmANAM paryAptAparyAptAnAM madhye 'kayare kayarehito' katare katarebhyaH 'appA vA, pahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ?' alpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati-'goyamA !' he gautama ! 'sanca'sthovA suhuma apajjattagA' sarvastokA:-sarvebhyo'lpAH, sUkSmAH aparyAptakAH 'khyAta lokAkAza ke pradezoM ke barAbara haiN| unakI apekSA sUkSmanigoda ke paryAptaka asaMkhyAtazuNA haiM, kyoMki ve salasta loka meM vyApta haiM aura 'eka-eka golaka meM asaMkhyAta 2 hote haiN| unakI apekSA sUkSmavanaspatikAya ke paryApta anantaguNA haiM, kyoMki eka-eka nigoda meM anantaananta jIva hote haiN| inakI apekSA bhI sUkSma paryApta vizeSAdhika haiM, kyoMki inameM sUkSma pRthivIkAyika Adi paryApta bhI sammilita haiN| aba inhIM ke paryApta aura aparyApta kA alpavahutva kahate haiM-he bhagavan ! ina sUkSma jIvoM ke paryAptaka aura aparyAptaka meM se kauna kisase alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? agavAn uttara dete haiM che, kemake teo prabhUtatama asaMkhyAta kAkAzanA pradezonI barAbara che; temanI apekSAe sUkama nigadanA paryAptaka asaMkhyAtagaNuM che, kemake teo samasta lemAM vyApta che ane eka-eka gelakamAM asaMkhyAta asaMkhyAta thAya che, temanI apekSAe sUma vanaspatikAyanA paryAptaka anaHgaNA che, kemake eka-eka nigodamAM ananta anaH jIva thAya che, emanI apekSAe paNa sUma paryAptaka vizeSAdhika che, kemake teomAM sUkama pRthvIkAyika Adi paryApta paNa saMmilita che. ' have temanA paryAya ane aparyAptanuM a5 bahuva kahe che-he bhagavana! A sama nA paryApaka ane aparyAptakamAMthI keNa kenAthI alpa, ghaNu tulya agara vizeSAdhika che ? - zrI bhagavAn uttara Ape che-he gInama ! badhAthI ochI sUma aparyApaka che ane sUkrama paryApaka temanAthI saMkhyAtagaNu adhika che ahi e Page #128 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prayApanAso bhavanti tebhyaH-'muhuma pajattagA saMkhejjaguNA' sUkSmaparyAptakAH saMkhyeyaguNA bhavanti, atredamavaseyam-bAdareSu paryAptApekSayA aparyAptakA asaMkhyeyaguNA bhavanti, ekaikaparyAptavAdaranizrayA'saMkhyeyAnAmaparyAptavAdarANAmutpAdAt, sUkSmeSu tu nAyaM niyamo vartate aparyAptApekSayA paryAptAnAM cirakAlAvasthAyitayA sarvadaiva teSAM vahUnAmupalambhAt ityabhiprAyeNa sarvastokatvaM sUkSmANAmaparyAptakAnAM, tebhyaH sUkSmANAM paryAptakAnAM saMkhyeyaguNatvaJcoktam, gautamaH pRcchati-'eesi NaM bhaMte ! muhuma puDhavikAiyANaM pajjattApajjattANaM' he adanta ! eteSAM khalu sUkSma pRthivIkAyikAnAM paryAptAparyAptakAnAM madhye 'kayare kayarehito' katare katarebhyaH 'appA vA, vahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA' alpA vA, vahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati-'goyamA !' he gautama ! 'savvatthotrA suhuma puDhavikAiyA apajjattayA' sarvastokAH-sarvebhyo'lpAH, sUkSma pRthivIkAyikAH aparyAptakA bhavanti, prAguktayukteH, tebhyaH eva-'muhuma puDhavikAiyA he gautama ! saba se kama sUkSma aparyAptaka hai aura sUkSma paryAptaka unase saMkhyAtaguNA adhika haiM / yahAM yaha bAta samajha lenI cAhie ki cAdara jIvoM meM paryAptoM kI apekSA aparyApta asaMkhyAtaguNA hote haiM / kyoMki eka-eka paryApta bAdara ke Azraya se asaMkhyAta aparyApta bAdaroM kI utpatti hotI hai, magara sUkSma jIvoM ke viSaya meM aisA niyama nahIM hai / aparyApta jIvoM kI apekSA paryApta jIva cirakAla taka rahate haiM, ataeva ve sarvadA hI adhika pAye jAte haiN| isa kAraNa sUkSma aparyApta jIva saba se kama kahe haiM aura sUkSma paryAptaka unase saMkhyAtaguNA batalAe gae haiN| zrI gautamasvAmI prazna karate haiM-sUkSma pRthivIkAyikoM ke paryAptoM aura aparyAptoM meM kauna kisase kama, bahuta tulya yA vizeSAdhika haiM ? vAta samajI levI joIe ke bAdara mAM paryAptonI apekSAe aparyApta asaMkhyAta gaNuM hoya che, kemake eka-eka paryApta bAdaranA AzrayathI asaM khyAta aparyApta bAdanI utpatti thAya che, paraMtu sUkSma jInA viSayamAM e niyama nathI aparyApta nI apekSAe paryApta jIva cirakALa sudhi rahe che, tethI ja teo sarvadA adhika jovAmAM Ave che, e kAraNe suma aparyApta jIva badhAthI ochA kahelA che, ane sUkSma paryAptaka teothI saMkhyAta gaNuM batAvelA che. zrI gautama svAmI prazna kare che-sUma pRthvIkAyikanA paryApto ane aparyAptomAM keNa kenAthI ochA, ghaNuM, tulya agara vizeSAdhika che ? zrI bhagavAn uttara Ape che-he gItama! sUkSama pRthvIkAyika aparyApta Page #129 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - prameyaMbodhinI TIkA pada 3 sU.6 sUkSmavAdara kAyadvAnirUpaNam pajattayA saMkhejaguNA' sUkSma pRthivIkAyikAH paryAptakAH saMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktayukteH, gautamaH pRcchati-'eesi NaM bhaMte ! muhuma AukAiyANaM pajjattApajjattagANaM' he bhadanta ! eteSAM khalu sUkSmApkAyikAnAM paryAptAparyAptakAnAM madhye 'kayare kayarehito' katare katarebhyaH 'appA vA, bahuyA vA, tullA vA visesAhiyA vA' alpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati-'goyamA !' he gautama! 'savvatthovA muhumaAukAiyA aejjattagA' sarvaratokA:-sarvebhyo'lpAH sUkSmApkAyikAH aparyAptakAH bhavanti, tebhyo'pi-'muhumA AukAiyA pajjattagA saMde,jjaguNA' sUkSmA apkAyikAH paryAptakAH saMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktayukteH, gautamaH pRcchati-'eesi NaM bhaMte ! suhama teukAiyANaM pajjattApajjattANaM' he bhadanta ! eteSAM khalu sUkSma tejAkAyikAnAM paryAptAparyAptakAnAM madhye 'kayare kayarehito' katare katarebhyaH 'appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA ?' alpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati-'goyamA !' he gautama ! 'savvasthovA muhuma teukAiyA apajjattayA' sarvastokA:-sarvebhyo'lpAH sUkSma tejaHzrI bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! sUkSma pRthivIkAyika aparyApta sabase kama haiM, sUkSmapRthivIkAyika paryApta unakI apekSA saMkhyAtaguNA haiM zrI gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! sUkSma apkAyoM ke paryAptoM aura aparyAptoM meM kauna kisase alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-aparyApta sUkSmaapkAyika sabase kama haiM, paryApta sakSma apkAyika unakI apekSA saMkhyAtaguNA adhika haiM / zrI gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! sUkSma tejaskAya ke badhAthI ochA che, sUma pRthvIkAyika paryApta temanI apekSAe saMkhyAlagaNa che. zrI gautama svAmI prazna kare che-he bhagavan! sUkSma jaLakAyikanA paryApta ane aparyAptAmAM koNa konAthI a95, ghaNA, tulya agarato vizeSAdhika che ? zrI bhagavAna uttara Ape che- he gItama ! sUdama pRthvIkAyika aparyApta badhAthI ochA che, sUma pRthvIkAyika paryApta temanI apekSAe saMkhyAta gaNA che. zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavad sUma tejaskAyikanA paryApta ane aparyApta mAM keNa kenAthI ala5, ghaNA, tulya ane vizeSAdhika che ? zrI bhagavAna uttara Ape che-aparyApta sUkSma jaLakAyika badhAthI ochA che, paryApta sudhama jaLakAyika temanI apekSAe saMkhyAtagaNa adhika che. zrI gautama svAmI prazna kare che he bhagavad sahama tejAnA paryApta ane aparyApta mA ke jenAthI adhika, alpa tulya agarato vizeSAdhika che? zrI bhagavAn uttara Ape che gautama ! aparyApta sUma terakAyika Page #130 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre 112 kAyikAH aparyAptakAH bhavanti, tadapekSayA 'suhuma te ukAiyA pajjattA saMkhez2a - guNA' sUkSma tejaHkAyikAH paryAptakAH saMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktayukteH, gautamaH pRcchati - 'eesi NaM bhaMte ! suhuma vAukAiyANaM pajjattApajjattagANaM' he bhadanta ! eteSAM khalu sUkSma vAyukAyikAnAM paryAptAparyAptAnAM madhye 'kayare kare - hiMto' katare katarebhyaH 'appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA alpAvA, bahukAvA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati - 'goyamA ! savvatthovA muhuma vAukAiyA apajjattagA' he gautama ! sarvastokAH - sarvebhyo'lpAH sUkSmavAyukAyikAH aparyAtakAH bhavanti, tebhyaH 'vAukAiyA pajjattagA saMkhejjaguNA' vAyukAyikAH paryAptakAH saMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktayukteH, gautamaH pRcchati - 'eesi NaM bhaMte ! huma vagarasaikAiyANaM pajjattApajjattagANaM' he bhadanta ! eteSAM khalu sUkSma vanaspatikAyikAnAM paryAptAparyA ptAnAM madhye 'kayare kamare hiMto appA vA, vahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati - 'goyamA !' he gautama ! 'savvatthovA huma vaNassa ikAiyA pattA sarvastokA :- sarvebhyo'lpAH, sUkSma vanaspatikAyikAH aparyAptakAH paryAsoM aura aparyAptoM meM kauna kisase alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM? bhagavAn uttara dete haiM - he gautama! aparyApta sUkSmatejaskAyika sabase kama haiM, paryApta sUkSma tejaskAyika unase asaMkhyAta guNA adhika haiM " zrI gautamasvAmI prazna karate haiM - he bhagavan ! sUkSma vAyukAyikoM ke paryAptoM aura aparyAptoM meM kauna kisase alpa, bahuta, tulpa yA vizebAdhika haiM ? bhagavAn uttara dete haiM- sUkSma vAyukAya ke aparyApta saba se kama haiM, paryApta unase saMkhyAtaguNA adhika haiM / zrIgautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! sUkSma vanaspatikAyika paryAptakoM aura aparyAptakoM meM kauna kisase alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? bhagavAn uttara dete haiM - he gautama! sUkSma vnsptiadhAthI ochA che, paryApta sUkSma tejaskAyika temanAthI saMkhyAtagaNA adhika che. zrIgautamasvAmI prazna kare che.-he bhagavan ! sUma vAyukAyikAnA paryApte ane aparyAptAmAM kANu keAnAthI alpa, ghaNA, tulya athavA vizeSAdhika che ? zrI bhagavAn uttara Ape che--sUkSma vAyukAyakanA aparyApta khavAthI AchA che, paryApta temanAthI saMkhyAtagaNuA adhika che. zrIgautamasvAmI prazna kare che--he bhagavan ! sUkSma naspatikAyika paryAsakA ane aparyAptakAmAM kANu keAnAthI alpa ghaNA, tulya agara vizeSAdhika che ? Page #131 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.6 sUkSmavAdarakAyadvAranirUpaNam 113 bhavanti, tebhyaH 'suhama vaNassaikAiyA pajjattagA saMkhejjaguNA' sUkSma vanaspatikAyikAH paryAptakAH saMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktayukteH, gautamaH pRcchati'eesi NaM bhaMte ! suhuma nigoyANaM pajjattApajjattANaM' he bhadanta ! etepo khala sUkSma nigodAnAM paryAptAparyAptAnAM madhye 'kayare kayarehito' katare katarebhyaH 'appA vA, vahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ?' alpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati-'goyamA !' he gautama! 'savvatthovA suhuma nigoyA apajjattA' sarvastokAH sUkSmanigodAH aparyAptako 'bhavanti, tebhyaH 'suhuma nigoyA pajjattagA saMkhejjaguNA' sUkSma nigodA: 'paryAptakAH saMkhyeyaguNA bhavanti prAguktayukteH, atha sarveSAM samuditAnAM paryAptAparyAptagatamalpavahutvaM gautamaH pRcchati-'eesi NaM bhaMte ! suhagANaM mugusa puDhavikAiyANaM' he bhadanta ! eteSAM khalu sUkSmANAm, sUkSma pRthivIkAyikAnAm 'muhuma AukAiyANaM' sUkSmApkAyikAnAm 'suhuma teukAiyANaM' sUkSma teja:kAyikAnAm 'suhuma bAukAiyANaM' sUkSma vAyukAyikAnAm 'suhuma vaNassaikAiyANaM' sUkSma vanaspatikAyikAnAsa 'muhama nigodANa ya pajjattApajjattANaM' sUkSma nigodAnAJca paryAptAparyAptAnAM madhye 'kayare kayarehito' katare katarebhyaH kAyika aparyApta sabale kama haiM aura sUkSma vanaspatikAyika paryApta unase saMkhyAtaguNA adhika hai| ___ zrIgautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavana ! sUkSma nigoda ke paryAptakoM aura aparyAptakoM meM kauna kisa se alpa, bahuta, tulya athayA vizeSAdhika haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama! saba se kama sUkSmanigoda ke aparyAptaka haiM, sUkSma nigoda ke paryAptaka unase saMkhyAtaguNA adhika haiN| zrIgautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! ina sakSma, makSmapRthivIkAyika, sUkSma apkAyika, sUkSmatejaskAyika, sUkSmavAyukAyika sUkSma zrI bhagavAna uttara Ape che-he gautama ! dasa vanaspatikAyika aparyApta badhAthI ochA che ane sUma vanaspatikAyika paryAptaka teothI saMkhyAtagaNA gadhi . zrI gautama svAmI prazna kare che-he bhagavana ! sUma nigodanA paryApta ane aparyApta mA koNa konAthI apa, ghaNA, tuya agara vizeSAdhika che? zrI bhagavAna uttara Ape che-ha gItama! badhAthI ochA nigodanA aparyAptaka che, sUma nigodanA paryAptaka temanAthI saMkhyAtagaNa adhika che. A zrI gItAravAmAM prazna kare che ke-he. bhagavana ' A dama sUma pRthvIkAyika, saddama jaLakAyika, saddama tejaskAyika, sUma vAyukAyika, sama vana pra0 15 Page #132 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre 114 'appA vA, bahuyA vA, tullA vA visesAhiyA vA' alpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati - 'goyamA' he gautama | 'sabatthovA muhuma te ukAiyA apajjatagA' sarvaratokAH sarvebhyo'lpAH sUkSmatejaHkAyikAH aparyAptakAH bhavanti, tebhyo'pi 'huma puDhadivAiyA apajjasagA visesAhiyA' sUkSma pRthivIkAyikAH aparyAptakAH vizeSAdhikA bhavanti, tebhyospi 'huma AukAiyA apajjattagA visesAhiyA' sUkSmA kAyikAH aparyAtakA vizeSAdhikA bhavanti, tebhyo'pi 'suhuma vAukAiyA apajjattagA visesAhiyA' sUkSma vAyukAyikAH aparyAptakAH vizeSAdhikAH kiJcidadhikA bhavanti, tebhyo'pi 'muhuma teukAiyA apajjatagA saMkhejjaguNA' sUkSma tejaHkAyikAH aparyAptakAH saMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi 'hama puDhavikAiyA pajjattagA visesAhiyA' sUkSma pRthivIkAyikAH paryAptakAH vizeSAdhikA bhavanti, tebhyospi 'huma AukAiyA pajjattagA visesAhiyA' sUkSmApyAyikAH payAptakA vizeSAdhikA bhavanti, tebhyaH 'huma vAuvAiyA pajjattagA visesAhiyA sUkSmaH vAyukAyikAH paryAptakA vizeSAdhikA bhavanti, tebhyo'pi 'muhuma nigodA apavanaspatikAyika aura sUkSma nigoda ke paryAptakoM aura aparyAptakoM meM kauna kisa se alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? bhagavAn uttara dete haiM - he gautama! saba se kama tejaskAyika aparyApta haiM, unakI apekSA sUkSma pRthivIkAyika aparyApta vizeSAdhika haiM unakI apekSA sUkSma aSkAyika aparyApta vizeSAdhika haiM, unakI apekSA sUkSma vAyukAyika aparyApta vizeSAdhika haiM, unakI apekSA sUkSma tejaskAyika paryApta saMkhyAtaguNA adhika haiM, unakI apekSA sUkSmapRthivIkAyika paryApta vizeSAdhika haiM, unase sUkSma aSkAyika paryApta vizeSAdhika haiM, unase sUkSma vAyukAyika paryApta vizeSAdhika haiM, unakI apekSA sUkSma spatikAyika ane sUkSma nigeADhanA paryApta ane aparyAptakAmAM kANu kAnAthI alpa, ghaNA, tulya ane vizeSAdhika che ? zrI bhagavAn uttara Ape che-he gautama / badhAthI ochA tejaskAyika aparyAptaka che, temanI apekSAe sUkSma pRthvIkAyika aparyAptaka vizeSAdhika che, temanI apekSAe sUkSma jaLakAyika aparyaMta vizeSAdhika che, temanI ape kSAe sukSma vAyukAyika aparyApta vizeSAdhika che, temanI apekSAe sama tejaskAyika paryApta saMkhyAtagaNA adhika che, temanI apekSAe sUkSma pRthvIkAyika paryApta vizeSAdhika che, temanAthI sUkSma avkAyika paryApta vizeSAdhika che, temanAthI sUkSma vAyukAyika paryApta vizeSAdhika che, temanI apekSAe sUkSma nigAdanA aparyAptaka sakhyAtagaNA adhika che, temanI apekSAe sUkSma Page #133 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.6 sUkSmavAdarakAyadvAranirUpaNam 115 jjatagA asaMkhenjaguNA' sUkSmanigodA aparyAptakA asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo. 'pi 'muhuma nigodA pajjattagA saMkhejjaguNA' sUkSma nigodAH paryAptakAH saMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi 'suhama vaNassaikAiyA apajjattagA aNaMtaguNA' sUkSmA vanaspatikAyikA aparyAptakA anantaguNA bhavanti, pratinigodamanantAnAM vanaspatikAyikAnAM sadbhAvAt tebhyo'pi 'muhama apajjattagA visesAhiyA' sUkSmA aparyAptakA vizeSAdhikA bhavanti sUkSma pRthivIkAyikAdInAmapi tatra nivezAt tebhyo'pi 'suhuma vaNassaikAiyA pajjattagA saMkhejjaguNA' sUkSma vanaspatikAyikAH paryAptakAH saMkhpeyaguNA bhavanti, sUkSmeSu aparyAptebhyaH paryAptakAnAM saMkhyeyaguNatvAt, tebhyaH 'suhuma pajjattagA visesAhiyA' sUkSma paryAptakA vize pAdhikA bhavanti sUkSma pRthivIkAyikAdInAmapi tatra samAvezAta, tebhyaH 'suhamA visesAhiyA' samAH vizeSAdhikA bhavanti, aparyAptAnAmapi tatra samAvezAt ityAzayaH // su06|| nigoda ke aparyAptaka asaMkhyaguNA adhika haiM, unakI apekSA sUkSma nigoda ke paryAptaka saMkhyAtaguNA adhika haiM, unakI apekSA sakSama vanaspatikAya ke aparyApta atantaguNA adhika haiM, kyoMki pratyeka nigoda meM ananta vanaspatikAyika hone haiN| unakI apekSA bhI sUkSma aparyAptaka jIva vizeSAdhika haiM, kyoMki unameM sUkSma pRthvIkAyika Adi bhI sammilita haiN| unakI apekSA bhI sUkSma vanaspatikAya ke paryAptaka saMkhyAtaguNA haiM, kyoM ki sUkSma jIvoM meM aparyAptakoM se paryAptaka saMkhyAtaguNA adhika hote haiM / unakI apekSA bhI sUkSma paryAptaka samuccaya jIva vizepAdhika haiM, kyoM ki unameM sUkSma pRthvIkAyika Adi kA bhI samAveza hai aura sUkSma jIva unase bhI kucha adhika haiM, kyoMki unameM aparyAptakoM kA bhI samAveza hai // 5 // nigodanA paryAptaka saMkhyAlagaNA adhika che, temanI apekSAe sUma vana spatikAyanA aparyApta anantagaNa adhika che, kemake pratyeka nigadamAM ananta vanaspatikAyika heya che, temanI apekSAe paNa sUkama aparyAptaka jIva vizeSAdhika che, kemake teomAM sUma pRthvIkAyika Adi paNa saMmilita che, temanI apekSAe paNa sUddama vanaspatikAya paryAptaka saMkhyAtagaNe che, kemake sakrama mAM aparyAptakethI paryAptaka saMkhyAtagaNuM adhika hoya che temanI apekSAe paNa sUma paryAptaka samuccaya jIva vizeSAdhika che, kemake teomAM sUma pRthvIkAyika Adino paNa samAveza che ane sUdama jIva temanAthI kaMIka adhika che, kemake teomAM aparyAptakane paNa samAveza che sUra dA Page #134 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 116 prajJApanAstre vAdarAlpabahutvavaktavyatA mUlam - eesi NaM saMte ! vAdazANaM vAdarapuDhavikAiyANaM bAdara AukAiyANaM, vAdarate ukAiyANaM, vAdavA ukADyANaM, vAdaravaNassaikAiyANaM, patteya sarIravAdaravaNassaikAiyANaM, vAdaranigodANaM, vAdatasakAiyANaM, kayare kayarehiMto appA vA, vahuyA vA, tulA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! savatthovA cAdaratasakAiyA, bAdarate ukAiyA asaMkhejjaguNA, patteyasarIravAdaravaNassaikAiyA asaMkhejaguNA, bAdaranigodA asaMkhejaguNA, bAdarApuDhavikAiyA asaMkhejjaguNA, vAdA AukAiyA asaMkhejaguNA, bAdarA bAukAiyA asaMkhejaguNA, bAdarA vaNassaikAiyA anaMtaguNA, vAdarA visesAhiyA, eesi NaM bhaMte! bAdarapuDhavikAiya apajjattagANaM vAdaraAukAiya apajjattagANaM vAdarateukAiya apajjattagANaM, vAdazvAukAiya apajjatagANaM patteya sarIra bAdaravaNassa apajjattagANaM vAdaranigoda apajjattagANaM vAdaratasakAi apajjattagANaM ya kayare kayarehiMto appA vA, bahuyA vA, tuhA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA - bAdaratasakAiyA apajjattagA, bAdara teukAiyA apajjattagA -asaMkhejjaguNA, patteyasarIra bAdaravaNassaikAiyA apajattagA vAdanigodA apajjattagA asaMkheguNA, vAdarapuDhavikAiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA, vAyaraAukAiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA, bAyaravAukAiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA, bAdaravaNassaikAiyA apajattagA anaMtaguNA, vAyaraprajjattagA visesAhiyA, eesi NaM bhaMte! nAyarapajjattayANaM bAyarapuDhavikAiyANaM pajjattayANaM vAyara AukAiyANaM pajjattayANaM boyara ukAiyANaM pajjattayANaM vAyaravAukAiyANaM pajjattayANaM Page #135 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.7 vAdarajIvAlpayatutvam patteyasarIra bAyaravaNassaikAiyANaM pajjanayANaM vAyaranigoda pajjattayANaM vAyaratasakAiya pajjattagANa ya kayare kayarehito appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA bAyarateukAiyA pajjattayA, bAtharatasakAiyA pajjattayA asaMkhejjaguNA, patteyasarIra vAyaravaNassaikAiyA pajjattayA asaMkhejja guNA, vAyaranigodA pajjattayA asaMkhejjaguNA, vAyarapuDhavIkAiyA pajjattayA asaMkhejjaguNA, vAyaraAukAiyA pajjA, ttayA asaMkhejjaguNA, bAyaravAukAiyA pajjattayA asaMkhejja guNA, vAyaravaNassaikAiyA ejjattayA aNaMtaguNA, vAyarapajattayA visesAhiyA, eeliNaM aMte! vAyarANaM pajattApajjattANaM kayare kayare. hito appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA bAtharapajjattathA vAyaraapajattayA asaMkhejjaguNA, eesiNaM aMte! vAyarapuDhadikAiyANaM pajjattApajjattANaM kayare kayarehito appA bA. vahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA vAyarapuDhavikAiyA pajjattayA, vAyara puDhavikAiyA apajjattayA, asaMkhejjaguNA, eesi gaMbhaMte ! vAyaraAukAiyANaM pajjattApajjattANaM kayare kayarehito appA vA, vahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA ? gothamA ! savvatthovA vAyaraAukAiyA pajattayA, vAyaraAukAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA, eesi NaM bhaMte ! vAyarateukAiyANaM pajjattApajjattANaM kayare kayarehito appA vA, vahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyasA! savvatthovA, bAyarateukAiyA pajjattayA apajjattayA, asaMkhejaguNA, eesi gaMbhaMte ! vAyaravAukAiyANaM pajjatApajjattagANaM kayare kayahiMto appA vA, vahayA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA, vAyarateukAiyA. Page #136 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 118 prajJApanAsUtre pajjanttayA, apajjantayA asaMkhejjaguNA, eesi NaM bhaMte ! vAyaravAukAiyANaM pajjantApajjatagANa kayare kayarehiMto appA vA, bahuyAvA, tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA ! savvarathovA bAyaravAukAiyA pajjattayA bAyaravAukAiyA apajjattayA, asaMkhejaguNA, eesi NaM bhaMte! bAyaravaNassaikAiyANaM pajjatApajattANaM kayare kayarehiMto. appA vA, bahuyA vA, tuhA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA bAyaravaNassaikAiyA pajjattayA bAyaravaNassaikAiyA apajjattayA asaMkhejaguNA, eesi NaM bhaMte! patteyasarIra vAyaravaNassaikAiyANaM pajjattApajjattANaM kayare kayarehiMto appA vA, vahuyA vA, tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA patteyasarIra bAyaravaNassaikAiyA pajjantayA, patteyasarIra vAyaravaNassaikAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA, eesi NaM bhaMte / bAyaranigodANaM pajjattApajjattANaM kayare kayarehiMtA appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA bAyaranigodA pajjattA, bAyaranigoyA apajjattayA asaMkhejjaguNA, eesi NaM bhaMte! vAyaratasakAiyANaM pajjattApattANaM kayare kayarehiMto appA vA bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA vAyaratasakAiyA pattA bAyaratasakAiyA apajattA asaMkhejaguNA, eesi NaM bhaMte ! bAyarANaM vAyarapuDha vikAiyANaM vAyaraAukAiyANaM vAyarateu kAiyANaM bAyaravAukAiyANaM vAyaravaNassaikAiyANaM patteyasarIra vAyaravAukAiyANaM bAyaranigoyANaM bAyaratasakAiyANaM pajjattApapajjattANaM kayare kayarehiMto appA vA, bahuyA vA, tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA bAyarateukAiyA pajjattayA, bAyaratasakAiyA pajjattayA asaMkhejja Page #137 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.7 vAdarajIvAlpavahutvam 119 guNA, bAyaratasakAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA, patteyasarIra vAyaravaNassaikAiyA pajjattayA asaMkhejjaguNA, bAyaranigoyA pajjattayA asaMkhejjaguNA, bAyarapuDhavIkAiyA pajjattayA asaMkhejjaguNA, bAyaraAukAiyA pajjattayA asaMkhejjaguNA, vAyaravAukAiyA pajjattayA asaMkhejjaguNA, bAyarateukAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA patteyasarIra vAyaravaNassaikAiyA aphajattayA asaMkhejjaguNA bAyaranigoyA apajjattayA asaMkhejjaguNA, bAyarapuDhavIkAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA, vAyaraAukAiyA apajjattayA asaMkhajjaguNA, bAyaravAukAiyA apajja ttayA asaMkhejjaguNA, bAyaravaNassaikAiyA pajjattayA aNaMtaguNA, vAyaravaNassaikAiyA apajjattayA asaMkhejjagaNA, vAyaraapajjattayA visesAhiyA, bAyarA visesAhiyA ||suu.7| ___ chAyA-eteSAM khalu bhadanta ! vAdarANAM vAdarapRthivIkAyikAnAM vAdarAkAyikAnAM vAdaratejAkAyikAnAM vAdaravAyukAyikAnAm vAdaravanaspatikAyikAnAM pratye zarIravAdaravanaspatikAyikAnAM cAdaranigodAnAM vAdaratrasakAyi bAdara jIvoM kA alpavahutva zabdArtha-(eesi NaM bhaMte !) he bhagavan ! ina (bAdarANaM) bAdara jIvoM (yAdrapuDhavikAjhyANa) bAdara pRthivIkAyikoM (bAdaraAukAiyANaM) yAdara apkAyikoM (vAdarateukAiyANaM) cAdara tejaskAyikoM (yAdacAukAiyANaM) bAdara vAyukAyikoM (bAdaravaNassaikAiyANaM) pAdara vanaspatikAyikoM (patteyamarIra vAyaravaNassaikAiyANaM) pratyeka zarIra vAdaravanaspatikAyikoM (bAyaranigodANaM) cAdara nigodoM (cAdara bAdara chavAnuM alpabatva zahAtha-(gAmiNaM bhaMte / ) savAn / 2(vAdagaNaM) 42 // (yAdarapuDhavikAicANaM) pAra pRthvI thi| (vAdara AkAiyANaM) 62 yi| (cAdarate ukAiyANa) mA2 te124(43| (cAdaravAukAiyANaM) ||62vaayuyaa (kAdarayaNassaikAiyANaM) maa625535tithi| (patteyasarIra bAnarayaNammaikAiyANaM) pratye. A2 mA 42pana:pAtayio / (bAdara nigodANa) mA nisAha (bAdamtamakAiyA mA22yiomA (kayare kayarehito) dhAnAcI (appA vA bahuyA yA tuTA Page #138 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pratApanAsUtre 120 kAnAM katare katarebhyo'lpA vA, bahukA bA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama 1 sarvastokAH vAdaratrasakAyikAH vAdaratejaH kAyikAH asaMkhyeyaguNAH pratyekazarIravAdaravanaspatikAyikA asaMkhyeyaguNA vAdanigodAH asaMkhyeyaguNAH, vAdarAH pRthivIkAyikAH asaMkhyeyaguNAH, bAdarAH aSkAvikAH asaMkhyeyaguNAH, vAdarAH vAyukAyikAH asaMkhyeyaguNAH, vADharA vanaspatikAyikAH anantaguNAH, bAdarA vizeSAdhikAH, eteSAM sa dana ! bAdarapRthivIkAthikA paryApta kAnAM tasakAyANaM) bAdara sakAyikoM meM (kamare kamare hito) kauna kisase (appA vA bahuyA vA tulA vA viselAhiyA vA) alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? (goyamA !) he gautama! (savvatthovo vAiranasakAiyA) saba se kama bAdara nasAyika haiM (bAdarate ukADyA asaMsejaguNA ) vAdara tejaskAyika asaMkhyAtaguNA haiM (patterI cAdaravaNasaikAiyA) pratyeka zarIra cAdara vanarapatikAyika (asaMkhenaguNA ) asaMkhyAtaguNA hai (bAdaranigoza asaMkhejJaguNA ) bAdara nigoda asaMkhyAtaguNA haiM (bAdarapuDhacikAyA asaMkhejaguNA) cAdara pRthivIkAyika asaMkhyAtaguNA haiM (cadarA AikAiyA asaMkhejaguNA ) vAdara aSkAyika asaMkhyAtaguNA hai (bAdarA bAukAiyA asaMkheAguNA) vAdara vAyukAyika asaMkhyAta guNA hai (bAdarAyaNasahakAyA anaMtaguNA ) bAdara vanaspatikAyika anantaguNA haiM (bAdarA virosAhiyA) bAdara jIva vizeSAdhika hai / (eesi NaM bhaMte!) he bhagavan ! ina (bAdarapucikAiya apajatavisesAhiyA vA) apa ghA tujhya agara nizepAdhi che ? (goyamA !) he gItama ! savvatyocA vArasakoiyA) gadhAtrI gochA gAhara sazayi che (bAdara te ukAiyA asaMkhejjaguNa) bAhara tensAyie madhyAta gugu che ( panesarIkhAdara vaNassaikAiyA) pratye'zarIra gAhara vanaspatiatri (asaMkhenjaguNA) adhyAta che (bAdaranigodA asaMkhejjaguNA ) gAhara nigoha gasa dhyAtagA che (bAdara puDhavikAiyA asaMkhejjaguNA ) bAhara pRthviyi rAjyAta guNa (bAdara AukAiyA asakhejjaguNA ) mAhara jAyi yasa bhyAtagu che (bAvara vAukAiyA asaMkhejjaguNA ) gADhavAyuAyi asaNyAtagA (nArAvaNassaikAiyA aNataguNA) bAhara vanaspatiprAyiGa ananta zuche (RdarA visesAhiyA) mAdara jIva vizeSAdhika che. '(eesi NaM bhaMte / (bAdarapuDhavikAiya aparajattagANa) mAra bhagavat / A Page #139 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 3 sU.7 vAdarajIvAlpavahutvam 121 bAdarAkAyikAparyAptakAnAM vAdaratejaHkAyikAparyAptakAnAM vAdaravAyukAyikAparyAptakAnAM vAdaravanaspatikAyikAparyAptakAnAM pratyekazarIravAdaravanaspatikAyikAparyAptakAnAM vAdaranigodAparyAptakAnAM vAdaratrasakAyikAparyAptakAnAM ca katare katarebhyo'lpA cA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA gautama ! sarvastokAH vAdaratrasakAyikAH aparyAptakAH, vAdaratejAkAyikA aparyAptakAH asaMkhyeyaguNAH, pratyekazarIravAdaravanaspatikAyikA aparyAptakAH asaMkhyeyaguNAH gANaM) yAdara pRthivIkAyika aparyAptakoM (bAdaraAukAiya apajasagANaM) yAdara apkAyika aparyAptakoM (bAdarateukADya apajjattagANa) bAdara tejaskAyika aparyAptoM (bA~davAukAiya apajjattagANaM) vAdara vAyukAyika aparyAptoM (bAdaravaNassaikAiya apajattagANaM) yAdara vanaspatikAyika aparyAptoM (patteyasarIra bAdaravaNassaikAiya apajattagANaM) pratyeka zarIra bAdara vanaspatikAyika aparyAptakoM (vAdaranigoda apajjattagANaM) bAdara nigoda aparyAptakoM (bAdaratasakAiya apajattagANa ya) aura bAdara sakAyika aparyApkoM meM (kayare kayarehiMto) kauna kisase (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA?) alpa, bahuta, tulya yA vizepAdhika haiM ? / (goyamA !) he gautama ! (savvatthovA bAdaratasakAiyA apajjattayA) yAdara usakAyika aparyApta saba se kama haiM (bAdara teukAiyA apajjattagA asaMkhejaguNA) vAdara tejaskAyika aparyApta asaMkhyAtaguNA haiM (patteyasarIra bAdara vaNassaikAiyA apajattagA asaMkhejaguNA) pratyeka vI4i msi| (bAdara AunAiya apajjattagANaM) pA62 yi mapati (vATarate ukAiya apajjattagANa) 2 te .4 // 5 // (bAdara vAukAiya apajjattagANa) // 62 pAyuyi maryAmI (bAdaravaNasmaikAiya apajjattagANaM) 62 vanaspatithi: aparyApta (pattayasarIra vAdagvaNasmaikAiya apajjattagANaM) pratye: zarI2 // 42 vanaspatithi aparyApta (vAdara nigoda apajjattagANaM) // 62 nigAha apryaapt| (bAhara tasakAiya apajjattagANaM ya) bhane mA62 25454 paryA sImA (kayare kayarehito) A anAthI (appA vA yayA vA tullA vA visesAhiyA vo) 265, ghA, tujhya a||2 tA vizepicha ? (goyamA ) 3 gautama ! (mavyanyovA bAdara tasakAiyA apanA nayA) 2 mayi4 15yAta yAcI mAchA cha (vATara teukAiyA apajjattagA asaMkhenaguNA) // 2 te24Ayi 255ti rAyatA cha (pattayasarIrabAdara yaNassaikAiyA apajjattagA asaMkhejaguNA) pratye4 zadI2 // 62 vanaspatithi -, ma.16 Page #140 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAya 122 bAdara nigodAH aparyAptavAH asaMkhyeyaguNAH, vAdarapRthivIkAyikAH aparyAprakAH asaMkhyeyaguNAH, vAdarApkArikAH aparyAhnakAH asaMkhyeyaguNAH, nAdara-vAyukAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNAH vAdanarapaTikAdikAH aparyAhakAH anantaguNAH, vAdarAparyAptakA vizeSAdhikAH eteSAM khalu bhadanta ! bAdaraparyAsakAnAM vAdarapRthivIkAyikAnAM paryAptakAnAM vAdarApyAyikAnAM paryAptakAnAM vAdara tejaH kAyikAnAM paryAhnakAnAM vAdazvAyukAyikAnAM paryAptakAnAM pratyekazarIra zarIra ghAdara vanaspatikAyika aparyApta asaMkhyAtaguNA haiM (bAdara(nigodA apajjanttagA asaMkhejjaguNA ) bAdara nigoda ke aparyAptaka, asaMkhyAtaguNA haiM ( cAdara puDhavikAiyA apajjantamA asaMkhejjaguNA) bAdara pRthivIkAya ke aparyApta asaMkhyAtaguNA haiM (bAdaraAukADyA apanatagA asaMkhejjaguNA) cAdara aSkAya ke aparyAptaka asaMkhyAtaguNA haiM - (bAdaravAGakAiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA ) bAdara vAyukAyika aparyApta asaMkhyAtaguNA haiM (bAdaravaNassaikAiyA apajjagA anaMta guNA) bAdara vanaspatikAya ke aparyApta anataraNA haiM (bAdara aparajatagA visesAhiyA) bAdara aparyApta vizeSAdhika haiM / (eesi NaM bhaMte!) he bhagavan ! ina (vAyarapajjattayANaM) yAdara , paryAptaka jIvoM (bAdarapuDhavikAiyANaM pajjattayANaM) bAdara pRthivIkAya ke paryAptakoM (bAyara AukAiyANaM pajjattayANaM) vAdara aSkAya ke paryAptakoM (bAyarateDakAiyANaM pajjattayANaM) bAdara tejaskAyika paryAptakoM (vAyara vAukAiyANaM pajjattayANaM) vAdara vAyukAyika paryAptaka aparyApta saMkhyAtagayA hai (bAdara nigodA apajjattayA asaMkhejjaguNA ) (mAhara nigohanA aparyApta asabhyAtA che. (bAdara puDhatrikAiyo apajjattagA asaMkhejjaguNA) mADhara pRthvI yi aparyApta asaNyAtagaeNA che (bAdara AukAiyA apajjattagA asakhejjaguNA ) khAdara 4NAyi aparyApta asaNyAtalA che (vAdavAkAiyA apajjattago asaMkhejjaguNA ) mAhara vAyuayi aparyApta asadhyAtA hai (vAdara vaNaH saikAiyA apajjattagA ataguNA ) gAharavanaspatiDAyanA aparyApta anantagaNA che (bAdara apajjatagA visesAhiyA) bAhara aparyaMta vizeSAdhika che (eesi NaM bhate / bhagavAn mA (bAdara pajjattayANaM) mahara paryAva (vAra puDhavikAiyANa pajjattayANaM) bAhara pRthvI ayanA paryAsa (bAdara AukAi - yANaM paJjattayArNa (jAhara bhajAya paryAsa (bAdara te kAiyANaM pajjattayANaM) jAhara teksjhAyika pryaas| (vAyara vAkAiyANaM pattyANa) mAhara vAyuzayiSTha Page #141 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 123 pramaiyabodhinI TIkA pada 3 sU.7 bAdarajIvAlpavahutvam pAdaravanaspatikAyikAnAM paryApta kAnAM vAdaranigoda paryAptakAnAM vAdaratrasakAyika paryAptakAnAM ca kAre katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizepAdhikA vA ? gautama ! sarvastokA bAdatejaHkAyikAH paryAptakAH bAdaratrasakAyikAH paryAptakAH asaMkhyeyaguNAH pratyekazarIravAdaravanaspatikAyikA paryAptakAH asaMkhyeyaguNAH vAdaranigodAH paryAptakAH asaMkhyeyaguNAH bAdarapRthivIkAyikAH paryAptakAH asaMkhyeyANAH, vAdarApkAyikAH paryAptakAH asaMkhyeyaguNAH, bAdaravAyukAyikAH paryAptakAH asaMkhyeyaguNAH, bAdaravanaspatikAyikAH paryAptakAH (patteyasarIra vAyaravaNassaikAiyANaM pajjatayANaM) pratyeka zarIra bAdara vanaspatikAya ke paryAptakoM (bAyaranigoda pajjattayANaM) bAdara nigoda ke paryAptakoM (bAyaratasakAiya pajjattagANa ya) aura vAdara brasakAyika paryAptakoM meM (kayare kayarehito) kauna kisase (appA vA yahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA?) alpa, bahuta, tulya yA vizepAdhika haiM? " (goyamA!) he gautama ! (savvatthovA bAdarateukAiyA pajjattayA) saba se kama bAdara tejaskAya ke paryApta haiM (bAyaratasakAiyA pajjattayA 'asaMkhejjaguNA) cAdara trasakAyika paryApta asaMkhyAta guNA haiM (patteya. 'sarIrabAyaravaNassaikAiyA pajjattayA asaMkhejjaguNA) pratyeka zarIra pAdara vanaspatikAyika paryApta asaMkhyAta guNA hai (vAdaranigodA apajjattayA asaMkhejjaguNA) bAdara nigoda paryAptaka asaMkhyAtaguNA haiM (bAdarapuDhavikAiyA pajjattayA asaMkhejjaguNA) bAdara pRthivIkAyika paryApta asaMkhyAtaguNA haiM (ghAyaraA ukADyA pajjattagA asaMkhejja5 mA (pattayasarIravaNassaikAiyANa pajjatta gANaM) prtye| za62 42yanapatiayanA pryaapt| (vAyara nigor3a pamjattayoNa) mAya2 nigAhanA pryaapt| (vAyara tasakAiya pajattagANa ya) ane // 2 saya 5ryAtImA (phayare kayarehito) ASya nAthI (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? (35, gha! tulya agara vizeSAdhika che ? (goyamA !) 7 gautama! (sabalyAvA vAdarateukAiyA pajjattayA) mAyA mAchA // 42 te424AyanA paryAta che. (vAyara tasakAiyA pajjattayA asaMkhenjaguNA) mA:23saya paryAta 2masabhyAtamA cha (patteya sarIravaNamsakAcyA pajattayA asaMkhenaguNA) pratye zarI2 ||62pnptithi paryApta PAA bhyAtA cha. (vAyara nigoTA paJjattayA asaMkhejaguNA) 62 nigAha paryAsa anyAta cha (vAyara puDhavikAiyA pajattayA asaMkhemjagugA) mA62 grilsyi4 pAsa ma . (vAyara a.upha isA pajattamA akhAjaguNA) 12 11. Page #142 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanAce 124 anantaguNAH vAdaraparyAptakAH vizeSAdhikAH, eteSAM khalu bhadanta ! vAdarANAm paryAptAparyAptakAnAM katare katarebhyo'lpA cA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSA. 'dhikA vA ? gautama ! sarvastokAH vAdaraparyAptakAH, vAdarAparyAptakAH asaMkhyeyaguNAH, eteSAM khalu bhadanta ! vAdarapRthivIkAyikAnAM paryAptAparyAptakAnAM kavare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH guNA) vAdara apkAyika paryAptaka asaMkhyAtaguNA haiM (vAyaravAukA jhyA pajjattayA asaMkhejjaguNA) bAdara vAyukAyika paryApta asaMkhyAta -guNA haiM (bAyaravaNassaikAiyA pajjattayA aNaMtaguNA) bAdara vanaspatikAyika paryApta anantaguNA haiM (vAyarapajjattayA visesAhiyA) bAdara paryAptaka vizeSAdhika haiN| (eesi NaM bhaMte !) he bhagavan ! ina (bAdarANaM pajattApallattANaM) bAdara paryAptoM aura aparyAptoM meM (kayare kayarehito) kauna kisase (appA vA bahuyA cA tullA vA visesAhyiA vA ?) alpa, yahuta, tulya yA vizepAdhika haiM ? (goyamA !) he gautama ! (savvatthovA vAyarapajjattayA) saya se kama yAdara paryApta haiM (vAyara apajjattayA asaMkhejjaguNA) cAdara aparyApta asaMkhyAtaguNA haiM / (eesi NaM bhaMte !) he bhagavan ! ina (yAyarapuDhavikAiyANaM pajjattApajjattArNa) vAdara pRthvIkAya ke paryAptoM aura aparyApta meM se (kayare kayarehiMto) kauna kisase (appA vA varayA ayi paryApta madhyAtamA cha (bAyara vAukAiyA pajjattayA asaMkhejaguNA) mA12 vAyuAyi 5yota masacyAtamA cha (vAyara vaNassaikAiyA pajjattayA aNaMtaguNA) // 62 vanaspatiya paryApta manatA cha (vAyara pajjattayA visesAhiyA) mA62 praryApta vizeSAdhi che. (eesi NaM bhaMte / bhagavana ! ma (vAyararANaM pajjattA pajjattANaM) ||625ryaaptii aparyAptIbhA (kayare kayarehiMto) y anAthI (appA vA vahuyA vA, tullA vA visesAhiyA vA ?) 285, 5, tulya 212 vizeSAdhita cha ? (goyamA !) gautama / (savvatthovA vAyarapajjattayA) mAthI mAchA mAra pAsa cha (bAyara apajjattayA asaMkhejjaguNA) mA62 aryAta asabhyAta che. / (eesi NaM bhaMte ) bhagavan ! (bAyara puDhavikAiyANaM pajjattApajjattANaM) 'RE2 5vIya paryAso bhane aparyAptImAMthA '(kayare kayarehito) aya 'nAthI (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA) a65, ghA, tujhya athavA vizeSAdhi cha. Page #143 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pada 3 sU.7 cAdarajIvAlpavahutvam 125 bAdarapRthivIkAyikAH -paryAptakAH vAdarapRthivIkAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNAH eteSAM khalu bhadanta ! vAdarAkAyikAnAM paryAptakAnAM katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizepAdhikA vA ? gautama ? sarvastokAH bAdarAkAyikAH paryAptakAH, vAdarApkAyikAH aparyAptakAH, asaMkhyeyaguNAH, eteSAM khalu bhadanta ! vAdaratejaHkAyikAnA . paryAptAparyAptakAnAM katare katarebhyo'lpA vA bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH yA tullA vA viselAhiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? (goyamA) he gautama ! (samvatthovA bAdarapuDhavikAiyA pajjattayA) sabase kama bAdara' pRthvIkAyika paryApta haiM (bAdarapuDhavikAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA) bAdara pRthvIkAyika aparyAptaka asaMkhyAtaguNA haiM / (eesi NaM bhaMte !) he bhagavan ina (bAyaraAukAiyANaM pajjattApajjattANa) bAdara apkAMdha ke paryAptakoM aura aparyAptakoM meM se (kayare kayarehito) kauna kisase (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA !) alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? (goyamA) he gautama ! (lavvatthovA bAyaraAukAiyA pajjattayA) saba se kama bAda apkAya ke paryApta haiM (vAyaraAukAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA) vAdara akAya ke aparyApta asaMkhyAtaguNA haiM (eesiNaM bhaMte !) he bhagavan ! ina (bAyarateukAiyANaM pajjattApajjattANaM) cAdara tejaskAya ke paryAptakoM aura aparyAptakoM meM se (kayare kayarehito) . (goyamA / ) ( gautama / (savvatthovA bAyarapuDhavikAiyA pajjattayA) pAthI 71 mA pRthvI4i pAsa cha. (bAyarapuDhavikAiyA apajjattayA asaMkheja 'guNA) // 62 pRthvI 4Ayi4 aparyA44. asaNyAta ten . ''.'' (eesi NaM bhaMte ! mapan / 2 (bAyaraAukAiyANaM pajjattApajjattANaM) mA42 mAyanA paryAyAne 255timAthI (kayare kayare hiMto) nAthA (appA vA 'bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA) ma35, ghA, tuiya bhArata vizeSAdhi cha ? , "(goyamA ) gItama / (saJvatyo vA bAyaraAukAiyA pajjattayA) sAthI mech| mA42 2054iiyn| 544 cha (bAyaraAukAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA) pA42 2054aayn| aparyA4 2ma jyAta che. .(eesi gaM bhaMte / ) savA ! mA (bAyara teukAiyANaM pajjattApajjattArNa) * 2n62 te424aayn| pryaas| mana atithI (kayare kayarehito) 3 anAthI : (appA vA bahuyA vA, tullA yA visesAhiyA vA) 2565 tujhya mAra vizeSAdhi cha . , . . . " Page #144 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -126 prathApanA vAdaratejAkAyikAH paryAptakAH, aparyAptakAH asaMkhyeyaguNAH, eteSAM khallu bhadanta ! vAdaravAyukAyikAnAM paryAptAparyAptakAnAM katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH vAdaravAyukAyikAH paryAptakAH, vAdaravAyukAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeya guNAH, etepAM khalu bhadanta ! vAdaravanaspatikAyikAnAM paryAptAparyAptakAnAM katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH vAdaravanaspatikauna kisase (appA vA vahayA vA tullA vA visesAhiyA vA 1) alpa, vahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM (goyamA) he gautama ? (sandha'sthovA bAyarateukAiyA pajjattayA) saba se kama bAdara tejaskAya ke paryApta haiM (apajjattayA asaMkhejjaguNA) aparyAptaka asaMkhyAtaguNA haiM (eesi NaM bhaMte !) he bhagavana ina (bAyaravAukAiyANaM pajjattApajjattagANaM) bAdara vAyukAya ke paryAptakoM aura aparyAptakoM meM (kayare kayarehito) kauna kisase (appA vA bahuyA vA tullA vA visesA. hiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya yA vizepAdhika haiM ? (goyamA) he gautama ! (savvatthovA vAyaravAukAiyA pajjattayA) saba se kama yAdara vAyukAya ke paryApta haiM (bAyaravAukAiyA apajjattayA asaMkhejja. guNA) bAdara vAyukAya ke aparyApta asaMkhyAtaguNA haiM / (eesi NaM bhaMte !) he bhagavan ! ina (vAyaravaNassaikAiyANaM pajjattApajjattANaM) pAda vanaspatikAya ke paryAptako aura aparyAptakoM meM se (kayare kayarehito) kauna kisase (appA vA pahuyA vA tullA vA visesAhiyA (goyamA !) he gautama / (savvatyo vA vAyara vAukAiyA pajjattayA) mAthA mAchA mA62 te424yanA paryApta cha (apajjattayA asaMkhejjaguNA) aparyAptaka asaMkhyAtagaNuM che. . (eesi NaM bhaMte ) mApan ! mA (vAyara vAukAiyANaM pajjattApajjattagANaM) mAra vAyuyanA paryAta bhane 255ryAtImAthI (kayare kayarehito) / 'nAthI (appA vA bahuyA vA tulA vA visesAhiyA vA?) a85, dhA, tujhya agara te vizeSAdhika che? (goyamA ) 3 gautama / (sabbatyovA vAyara vAukAiyA) sauthA maach| mA42 pAyu4i paryApta cha, (vAyaravAThakAiyA apajjattayA asaMkhenguNA) mA62 pAyudhAya , maryAta asnnyaatgaa| cha, (eesi NaM bhaMte !) 3 bhagavan mA (vAyaravaNassaikAeyo NaM pajjattApajjattANaM mA2 vanaspatiyA paryApta bhane aparyAtamA (kayare kayarehito) Aya DInAthI (appA vA bahuyA vA, tullA Page #145 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.7 bAdarajIghAlpabahutvam kAyikAH paryAptakAH, bAdaravanaspatikAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNAH. eteSAM khalu bhadanta ! pratyekazarIra bAdaravanaspatikAyikAnAM paryAptAparyAtakAnAM katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! 'sarvastokAH pratyekazarIrabAdaravanaspatikAyikAH paryAptakAH pratyeka zarIra bAdara'vanaspatikAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNAH, eteSAM khalu bhadanta ! bAdaranigodAnAM paryAptAparyAtakAnAM katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vA ?) alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? (goyamA) he gautama! (saccasthovA vAyaravaNassa ikAikA pajjantathA) saba se kama bAdara vanaspatikAya ke paryAptaka haiM (bAyaravaNassaikAiyA apajjanttayA asaMkhejjaguNA) bAdara vanaspatikAya ke aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiM (bAyara nigoyA apajjattayA asaMkhejjaguNA ) bAdara nigoda ke aparyApta asaMkhyAtaguNA haiM / (eesi NaM bhaMte !) he bhagavan ! ina (patteyasarIra bAyaravaNa saikAiyANaM pajjantApajjantANaM) pratyeka zarIra bAdara vanaspatikAyikoM ke paryAptakoM aura aparyAptakoM meM se (kare karehiMto) kauna kisase ( appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? (goyamA !) he gautama ! (savvatthovA patteyasarIra vAyaravaNassaikAiyA pajjattayA) sabase kama bAdara vanaspatikAya ke paryApta haiM (patteyasarIra bAyaravaNassaikAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA) pratyeka zarIra bAdara vanaspatikAyika aparyApta visesAhiyAvA) anAthI maya che ? Azu anAthI vadhAre che. bhane azu kAnI khareAkhara che tathA kANu keAnAthI vizeSAdhika che ? ( goyamA / ) he gautama / ( savvatthovA bAyaravaNarasa ikAiyA pajjattayA) adhAthI mochA nAhara vanaspatiDAyanA paryApta che (bAyara vaNassa ikAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA) hara vanaspatiThAyanA aparyAsa asaMkhyAtagaMgA che. 127 ( epasi NaM bhaMte 1) bhagavan / AA (patteyasarIrabAyara vaNassaikAiyANaM pajjattApajjattANaM) pratye zarIra mAhara vanaspati yionA pryaas| bhane aparyApta mAM (kare karehito) Ayu anAthI (ApA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ?) madaya, dhA, tujhya athavA vizeSAdhiH che ? (goyamA 1) ( savvatthovA patteyasarIra vAyaravaNassaikAiyA pajjattayA) madhAthI gochA mAhara vanaspatiyanA paryApta che (patteyasarI vAyaravaNassaikAiyA apajjattA asakhejjaguNA ) pratyezzarIra jAhara vanaspati ayi aparyApta asaMkhyAtagaNA che, Page #146 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre '128 'vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH vAdaranigodAH paryAptakAH vAdara nigoMdA : aparyAptakAH asaMkhyeyaguNAH, eteSAM khalu vadanta ! vAdarasakAdikAnAM paryA ptA paryAptakAnAM katare katarebhyo'lpA vA bahukA thA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH vAdaratrarukAyikAH paryAhnakAH, bAdaraharukAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNAH eteSAM khalu bhadanta ! zavagaNAM vAdarapRthivIkA asaMkhyAta guNA hai / (eesi NaM bhaMte !) he bhagavan ! ina (vAyara nigodANaM pajjattApajjattANaM) vAdara nigodakAya ke paryAptakoM aura aparyAptoM meM (art karehito ) kauna kisase (appA vAcayA vAtullA vA visesAhiyA vA ?) alpa, bahuta, taya yA vizeSAdhika haiM ? (goyamA) he gautama ! (samvatthoga zayararigoyA pajjattayA vAyara nigoyA apajjantayA asaMkhejjraNA) sabase alpa bAdaranigoda ke paryApta hai, vAdara nigoda ke aparyApta asaMkhyAtaguNA haiM (eesi NaM bhaMte !) he bhagavan ! ina (vAyaratasakAiyANaM pajjattApajjattANaM) cAdara 'kAya ke paryAptakoM aura aparyAptakoM meM (kamare kamare hito) kauna 'kisase (appA vA bahuyA vA' tullA vA vise sAhityA vA ?) alpaM, 'bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? (gomA) he gautama! (savvatthovA bAyaratasakAiyA pajjanttA) sabase kama bAdara sakAya ke paryApta haiM (bAyaratasakAiyA apajjattA asaMkhejjaguNA ) bAdara trasakAya ke aparyApta asaMkhyAta guNA haiM / (eesi Na bhate !) bhagavan / AA (vAyaranigodANaM pajjattApajattANa) mAyaranigoha DAyanA pryaas| mane aparyAprema (kAyare kayareTino) ! anAthI ( appA vA bahuyA vA tullA vA bisesAhiyA vA 1) sahaya, dhA, tujhya agara vizeSAdhiH che ? ( goyamA / ) he gItabha | ( ( savvatthovA vAvara nigoyA pajjatayA ) adhAthI ochA jAhara nigohanA paryApta che (vAyara nigoyA apajjattayA asaMkhejjaguNA ) bAdara nigeAdanA aparyApta asaMkhyAtaguNA che, (eesi Na bhate / ) lagavan mA ( vAyarata tasakAiyANaM pajjattApajjattA Na) mAharatra sAyanA paryAsa bhane ' artharyAtapremAM (kamare kayarehiMto ) ae anAthI (ApA vA bahuyA vA tullA vA bisemAhiyA ga) saMhaya, adhika, 'tujhya maithavA vizeSAdhi che ? (goyamA 1) he gautama! (savvatthovA vAyara tasakAiyA pajjattA) madhAthI mAchA mAEra trasa DAyanA paryApta che (vAyara tasakAiyo apajjattayA asaMkhejjaguNA) mAdara trasakAyanA aparyaMta asaMkhyAtagaNA che. Page #147 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.7 bAdarajIvAlpabahutvam yikAnAM vAdarApkAyikAnAM vAdaratejaHkAyikAnAM vAdaravAyukAyikAnAM vAdaravanaspatikAyikAnAM pratyekazarIravAdaravanaspatikAyikAnAM vAdaranigodAnAM bAdaratrasakAyikAnAM paryAptAparyAptakAnAM katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH vAdaratejaHkAyikAH paryA ptakAH bAdaratrasakAyikAH paryAptakAH asaMkhyeyaguNAH, vAdaratrasakAyikA apa_ptikA asaMkhyeyaguNAH pratyekazarIravAdaravanaspatikAyikAH paryAptakAH asaM... (eesi NaM bhaMte ! he bhagavan ! ina (bAyarANaM) bAdara jIvoM (vAyara puDhavikAiyANaM) bodara pRthivIkAyikoM (bAyaraAukAiyANaM)-bAdara akAyikoM (bAyarateukAiyANaM) bAdara tejaskAyikoM (bAyaravAukAiyANaM) yAdara vAyukAyikoM (bAyaravaNassaikAiyANaM) bAdara vanaspatikAyikoM (patteyasarIra bAyaravaNassaikAiyANaM) pratyeka zarIra vAdara vanaspatikAyikoM (bAyaranigoyANaM) bAda nigodakAyoM (vAyaratasakAiyANaM) bAdara sakAyikoM ke (pajjattApajjattANaM) paryAptakoM aura aparyAptakoM meM (kayare kayarehito) kauna kisase (appA vA bahuyA vA , tullA vA visesAhiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? (goyamA !) he gautama ! (sanvatthovA bAyarateukAiyA pajjattayA) saba se kama bAda tejaskAya ke paryAptaka haiM (bAyaratasakAjhyA pajjattayA asaMkhejjaguNA) bAdara sakAyika paryApta asaMkhyAtaguNA haiM (bAyara tasakAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA) bAdara sakAyika aparyApta asaMkhyAta guNA haiM (patteyasarIrabAyaravaNassaikAiyA pajjattayA (eesi NaM bhaMte / ) sAvan / 20 (bAyarANaM) mA62 0 / (boyara puDhavi. kAiyANaM) mA62 pRthvIya (vAyara AukAiyANaM) mA42 4aayi| (bAyara teukoiyANaM) mA62 te424yi| (vAyara vAukAiyANa) mA62 vaayuaayi| (vAyara vaNassaikAiyANaM) mApanaspatiya(pattayasarIra vAyaravaNamsaikAiyANaM) pratye4 zarI2 ||421nsptiyo / (vAyara nigoyANaM) // 2 nigA / (vAyaratasakAiyANaM) mA62 3sAyiTInA (pajjattA pajjattANaM) paryApta mane maryAtamA (kayare kayare hino) aura chInAthI (ApA vA bahuyA tullA vA visesAhiyA vA ?) alpa, ghaNu tulya athavA vizeSAdhika che? (goyamA / ) hu gautama / (savvatthovA vAyara teukAiyA pajjattayA) pAthI mAchA pA2 te424AyanA paryApta cha (vAyaratasakAiyA pajjattayA asaMkhejaguNA) mA sAyi5 paryAsa asaNyAtaga cha (vAyaratasakAiyA apajjattayA asaMkhejaguNA) mA62 saya4 aryAta masabhyAtamA cha, (patteyasarIra vAyaravaNassaikAiyA Page #148 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 'prajJApanAsUtre 130 1 khyeyaguNAH vAdaranigodAH paryAptakAH asaMkhyeyaguNAH, vAdarapRthivIkAyikAH paryAptakAH asaMkhyeyaguNAH, vAdarApphAyikAH paryAptakAH asaMkhyeyaguNAH, ... vAdaravAyukAyikAH paryAptakAH asaMkhyeyaguNAH, vAdaratejaH kAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNAH, pratyekazarIravAdaravanaspatikAyikA aparyAptakAH 'asaMkhye - yaguNAH vAdaranigodAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNAH bAdarapRthivIkAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNAH' vAdarAkAyikAH aparyAptakA asaMkhyeyaguNAH vAdaravAyukAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNAH, vAdaravanaspatikAyikAH paryAptakAH asaMkhejjaguNA) pratyeka zarIra vAdara vanaspatikAyika paryApta asaMkhyAtaguNA haiM (bAyara nigoyA pajjattayA asaMkhejjaguNA) bAdara nigoda + ke paryApta asaMkhyAtaguNA haiM (vAyarapuDhacikAiyA pajjattayA asaMkhejjaguNA) bAdara pRthvIkAya ke paryApta asaMkhyAtaguNA haiM (vAyaraAukAiyA pajjantayA asaMkhejjaguNA ) vAdara akAya ke paryApta asaMkhyAta guNA haiM (vAyara vAukAiyA pajjattayA asaMkhejjaguNA) bAdara vAyukAyika paryApta asaMkhyAtaguNA haiM (vAyarate ukAiyA apajjatayA asaMkhejjaguNA ) bAdara tejaskAya ke aparyApta asaMkhyAtaguNA hai / ' (patteyasarIra lyAyara caNassakAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNa) pratyeka zarIra kAdara vanaspatikAyika aparyApta asaMkhyAtaguNA haiM (vAyaranigoyA apajjattayA asaMkhejjaguNA ) bAdara nigoda ke aparyApta ...asaMkhyAtaguNA haiM (vAyara puDhacikAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA ) # bAdara pRthvIkAyika aparyApta asaMkhyAtaguNA haiM (vAyara AukADyA * apajjattayA asaMkhejjaguNA ) bAdara aSkAyika ke aparyApta asaMkhya 'pajjattayA asaMkhejjaguNA ) pratyeka zarIra bAhara vanaspatiyanA paryApta saMjyAta gache (vAyaranigoyA paJcattayA asakhejjaguNA) hara nigohanA paryApta asajyAtalA che (vAyara puDhavIkAiyA pajjattayA asaMkhe jaguNA jAhara pRthvI ayanA paryApta asaNyAtalA che, (vAyara AukAiyA pajjattayA asaMkhejjaguNA ) mAhara - zAyanA paryApta asa jyAtagA che, (vAyara nA ukAiyA pajjattathA asaMkhejjaguNA ) mAhara vAyu paryApta asaMkhyAta che (bayara ukAiyA apajjattayA asaMkhe jaguNA) bAhara te sAyanA aparyApta asaNyAtaguNA che (patteyasarIra vAyara vaNassaikAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNAM) pratyeka zarIra bAhara vanaspati ayi aparyApta asnnyaatgssu| che (vAyaranigoyA apajjattayA asaMkhejjaguNA ) gAharanigohanA aparyApta, abhauMNyAtaga / che (bAyarapuDhanikAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA) ---mAdara-pRthvIkAyika aparyApta, asa khyAtagaNA (vAyara AukAiyA apajjettayA z dyn - Page #149 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyodhino TIkA pada 3 sU.7 vAdarajovAlpavakSutvam 131 - anantaguNAH, vAdravanaspatihAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNA cAdarAparyAptakAH vizeSAdhikAH, bAdarA vizeSAdhikAH ||suu0-7|| TIkA-atha -vAdarapRthivIkAyikAdInAmalpabahutva vaktavyatA prarUpayitumAha . -'eesi-NaM bhaMte 1-bAdarANa' gautamaH pRcchati-he. bhadanta ! eteSAM khalu vAdarANAm samuccayavAdarANAM- 'vAyarapuDhavikAiyANa' vAdarapRthivIkAyikAnAma; 'bAyaraAukAiyANaM' vAdarAkAyikAnAm , 'bAyarateukAiyANaM' vAdaratejAkAyikAnAm 'vAdaravAukAiyANaM' vAdaravAyukAyikAnAm , 'vAdarava gassaikAi. yANaM' vAdaravanaspatikAyikAnAm - samuccaya vAdaravanaspatikAyikAnAm 'patteya .. sarIra-bAdaravaNassaikAiyANaM' pratyekazarIra bAdaravanaspati kAyikAnAm 'vAdara-- guNA haiM, (ghAyaravAukAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA) bAdara vAyukAya ke aparyApta asaMkhyaguNA haiM (bAyaravaNassaikAiyA pajjattayA !! aNaMtaguNA) bAdara vanaspatikAya ke paryApta anantaguNA haiM (boyara-: vaNassaikAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA) bAdara vanaspatikAyikA, aparyApta asaMkhyAtazuNA haiM (bAyaraapajjattayA visesAhiyA) bAda jIvoM ke aparyApta vizeSAdhika haiM (vAyarA visesAhiyA) vAdara samucaya jIva vizeSAdhika haiM // 6 // - . TIkArtha-aba pRthvIkAyikoM Adi ke alpabahutva kI prarUpaNA kI / jAtI hai zrI gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! samuccaya cAdara,--- yAdara pRthivIkAyika, bAdara apkAyika, bAdara tejaskAyika, bAdaravAyukAyika, samuccaya bAdara vanaspatikAyika, pratyeka zarIra vAda / vanappatikAyika, vAdara nigoda tathA bAdara trasakAyika arthAlU dIndriya - asakhejjaguNo) 42 ,14AyanA aparyApta AyAta che (bAyara vAukAiyA , apajjattayA asaMkhe jaguNA) // 42 vAyuyanA 255ryAta sadhyAta che. (vAyara-. . vaNassaikAiyA pajjattayA aNaMtaguNA) mA62 vanaspatiyana paryApta mana cha (vAyaravaNassaikAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA) mA42 vanaspatiya, aparyApta masabhyAtamA cha (bAyara apajjattayA visesAhiyA) 42, vAnA maryAta , vizeSAdhiche (vAyarA visesAhiyA) mA42 sabhuzyaya 73 vizeSAdhi cha |suu06|| TIkAtha-have bAdara pRthvIkAyika jI AdinA alpabadutvanI prarUpaNa karAya che-zrI gautamasvAmI prazna kare che bhagavad ! samuccaya bAdara, bAdara : pRthvIkAyika, bAdara jaLakAcika, bAdara tejaskAyika, bAdara vAyukAyika, samuccaya , bAdara vanaspatikAyika, pratyeka zarIra bAra vanaspatikAyika, bAdara niga" Page #150 -------------------------------------------------------------------------- ________________ praNa 132 prazApanAste nigodANaM' vAdaranigodAnAm 'vAyaratasakAiyANaM' vAdaratrasakAyikAnAm vAdaradvIndriyAdInAmityarthaH, 'kayare kayarehito' katare katarebhyaH 'appA cA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ?' alpA vA, bahukA vA, tulyA vA. vizeSAdhikA vA bhavanti ! bhagavAn uttarayati-'goyamA !' he gautama ! 'savvatthovA vAyaratasakAiyA' sarvastokAH-sarvebhyo'lpAH vAdaratrasakAyikAH-vAdaradvIndriyAbhavanti, dvIndriyAdInAmeva vAdaratrasapadavAcyatvena tepA manyakAyebhyo'lpasAt , tebhyaH 'vAyarateukAiyA' vAdaratejAkAyikA 'asaMkhejaguNA' asaMkhyeyaguNA bhavanti, tepAm asaMkhyeyalokAkAzapradezapramANatvAt , tebhyo'pi 'patteyasarIra pAdaravaNassaikAiyA asaMkhejjaguNA' pratyeka zarIra vAdaravanaspatikAyikAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, vAdaratejAkAyikAnAM manuNyakSetra eva sadabhAvena tadapekSayA bAdaravanaspatikAyikAnAM sthAnasyAsaMkhyeyaguNatvAt , tebhyo'pi 'vAdaranigodA asaMkhejaguNA' vAdaranigodAH asaMkhyeyaguNA bhavanti vAdaranigodAnAmatyanta __ Adi jIvoM meM se kauna kisakI apekSA alpa hai, kauna kisase adhika hai, kauna kisase tulya yA vizeSAdhika hai ? zrI bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! vAdara dIndriya Adi usa jIva sabase kama haiM, kyoMki dvIndriya Adi hI basa kahalAte haiM ve anya sabhI kAyoM se alpa haiM / inakI apekSA bAdara tejaskAyika asaMkhyaguNA haiM, kyoMki ve asaMkhyAta lokAkAzoM ke pradezoM ke varAghara haiN| inakI apekSA bhI pratyeka zarIra cAdara vanaspatikAyika asaMkhyAtaguNA haiM, kyoMki vAdara tejaskAya ke jIva sirpha manuSya kSetra meM hI hote haiM ataeva vAdara vanaspati kA kSetra una se asaMkhyAtaguNA adhika hai vAdara nigoda isase bhI asaMkhyaguNA haiM, kyoMki bAdara tathA bAdara trasa kAyika arthAt dhindriya Adi mAM thI ke jenAthI alpa che, keNa kenAthI adhika che, keNa konAthI tulya agara vizeSAdhika che ? * zrI bhagavAn uttara Ape che-he gautama ! bAra dvIndriya Adi trasajIva badhAthI ochA che, kemake hIndriya Adi ja trasa kahevAya che ane teo anya badhI kAyanA jIthI alpa che, temanI apekSAe bAdara tejaskAyika asaMkhyAta gaNuM che, kemake teo asaMkhyAta lekAkAza pradezanI barAbara che, temanI apekSAe paNa pratyeka zarIra bAra vanaspatikAyika asaMkhyAta gaNA che, kemake bAdara tejaskAyanA jIva phakta manuSya kSetramAM ja thAya che, tethI ja bAdara vanaspatinu kSetra temanAthI asaMkhyAta gaNuM adhika che, bAdara nigoda tenAthI paNa asaMkhya gaNu che, kemake bAdara nigada atyanta sUkSama ava Page #151 -------------------------------------------------------------------------- ________________ D prameyaMbodhinI TIkA pada 3 sU.7 cAdarajIvAlpavahutvam 133 sUkSmAvagAhanatayodakeSu sarvatrApi ca sadbhAvAt zaivAlAdInAmudake'vazyaM mAvinAM bAdarAnantakAyikakhAt, tebhyo'pi 'bAdarApuDhavikAiyA asaMkhejaguNA' vAdarAH pRthivIkAyikAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, tepAs aSTapRthivISu sarvavimAnabhavanaparvatAdiSu sadbhAvAt, tebhyo'pi 'bAyarA AukAiyA asaMkhejjaguNA' vAdarAH apkAyikAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, samudreSu udakavAhulyAt, tebhyo'pi 'bAyarA vAukAiyA asaMkheja guNA' bAdarAH vAyukAyikAH asakhyeyaguNA bhavanti, randhe sarvatra vAyusadbhAvAt, tebhyo'pi 'vAdarA vaNassaikAiyA aNaMtaguNAH' vAdarAH vanaspatikAyikAH anantaguNA bhavanti prativAdaranigoda manantAnAM jIvAnAM sabhAvAt, tebhyo'pi 'vAyarA visesohiyA' bAdarAH samuccayavAdarAH jIvAH vizeSAdhikAH kiJcidadhikA bhavanti, vAdaradvIndriyAdi trasakAyikAdInAmapi tatra samAvezAt, ityevaM samuccayAdi vAdarANAmalpavahutvAdikaM pratipAdya nigoda atyanta sUkSma avagAhanA vAle hone ke kAraNa jala meM sarvatra hote haiN| zaivAla Adi ananta kAyika haiM aura jala meM usakA sadabhAva avazya hotA hai / inakI apekSA bAdara pRthivIkAyika asaMkhyAta guNA haiM, kyoMki ve AThoM pRthiviyoM meM evaM samasta vimAna, bhavana tathA parvatoM Adi meM vidyamAna haiM / bAdara apkAyika unase bhI asaMkhyaguNA adhika haiM, kyoMki samudroM meM jala kI bahulatA hotI hai / vAraM vAyukAyika unase bhI asaMkhyAtaguNA haiM, kyoMki sabhI randhoM meM (polI jagaha meM) vAyu vidyamAna rahatI hai / bAdara vanaspatikAyika unase anantaguNA adhika haiM, kyoMki pratyeka bAdara nigoda meM ananta jIva hote haiM / bAdara jIva unase vizeSAdhika haiM, kyoMki bAdara dvIndriya Adi sabhI unameM sammilita haiN| isa prakAra samuccaya Adi bAdara jIvoM ke alpabahutva kA prtigAhanAvALA haivAnA kAraNe pANImAM sarvatra hoya che, zevALa Adi anantakAyika che, ane pANImAM tene sadbhAva avazya hoya che, temanI apekSAe bAdara pRthvIkAyika asaMkhyAtagaNe che, kemake teo ahIM pRthvImAM tema ja samasta vimAna, bhavana tathA parvata AdimAM hayAta che, bAdara jaLakAyika temanAthI asaMkhyAtagaNuM adhika che, kemake samudromAM pANInI adhikatA hoya che, bAdara vAyukoyika tenAthI paNa asaMkhyAta gaNuM che, kemake badhAM chidromAM vAyu avazya hoya ja che, bAdara vanaspatikAyika temanAthI anaMta gaNuM adhika che, kemake pratyeka bAdara, nigodamAM ananta jIva thAya che, bAdara chava temanAthI vizeSAdhika che, kemake bAdara kIndriya Adi badhA temanAmAM saMmilita che. Page #152 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 134-1 prajJApanAsUce teSAmevAparyAptakAnAmalpabahutvAdikaM -prarUpayitumAha-'eesi NaM bhaMte ! vAdara- . puDhavikAiya apajjattagANaM' gautamaH pRcchavi-he bhadanta etepAmeva vAdarapRthivI- .. kAyikAparyAptakAnAm - 'dhAdara AukAiya apajjattagANaM' vAdarApkAyikAparyA- .. sakAnAm - 'vAyarateukAiya apajjattagANaM' vAdaratejAkAyikAparyAptakAnAm,' 'vAyaravAukAiya apajjattagANaM' vAdaravAyukAyikAparyAptakAnAm 'vAdaravaNassai- , kAiya: apajjattagANaM' vAdaravanaspatikAyikAparyAptakAnAM 'patteyasarIravAyaravaNassaikAiya * apajattagANaM. pratyekazarIravAdaravanaspatikAyikAparyAptakAnAm / 'vAyaranigoda . apajjattagANaM' vAdaranigodAparyAptakAnAm 'vAyaratasakAiya apajjattagANaM' vAdaratrasakAyikAparyAptakAnAzca madhye 'kayare kayarehito' katare . katarebhyaH, 'appA vA, vahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ?' alpA vA. bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati-goyamA !' he gautama ! 'savvatthovA vAyaratasakAiyA apajattagA' sarvastokAH sarvebhyo'lpAH bAdaratrasakAyikAH aparyAptakA bhavanti, prAguktayukteH, tebhyo-'vAyarateukAiyA pAdana karake aba unhIM ke aparyAptakoM kA alpabahutva prarUpita karane ke lie kahate haiM he bhagavan ! ina vAdara pRthvIkAyikoM ke aparyAptakoM, bAdara apkAyikoM ke aparyAptoM, vAdara tejaskAyikoM ke aparyAptoM, yAdara . vAyukAyikoM ke aparyAptoM, bAdara vanaspatikAyikoM ke aparyAptoM,.. pratyeka zarIra cAdara vanaspatikAyikoM ke aparyAptoM, yAdara nigoda .. aparyAptoM tathA vAdara trasakAya ke aparyAptoM meM kauna kisase alpa, . bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? "zrI bhagavAna uttara dete haiM-he gautama-! sabase kama vAdara usakAya, . ke aparyAptaka haiM, isakA kAraNa pahale kahA jA cukA haiM unakI apekSA A rIte samuccaya Adi bAdara nA alpabahatvanuM pratipAdana karIne . have temanA ja aparyAptakanuM alpa bahuta prarUpita karavAne mATe kahe che mazavan ! mI mA42. pRthivIyiTInA apA-taDI, 2 22.410 . cikenA aparyAptake, bAdara tejaskAyikanA aparyAptake, bAdara vAyukAcikenA -3 aparyApta, bAdara vanaspatikAyikanA aparyAptake, pratyeka zarIra bAra vanaspati- -- kAyikanA aparyApta, bAdara nigoda aparyApta tathA bAdara trasakAyanA apaptamAM ke jenAthI apa, ghaNA; tulya, agarate vizeSAdhika che? - zrI lagavAna uttara bhAce cha.-3 gautama ! pradhAthI - mAchA mA42 sa. .. AyanA mayata cha, tanu- 2 paDatAM pAI game cha, tamanI .... Page #153 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavAdhinI.TIkA pada 3 sU.7 vAdarajIvAlpathahutvam " apajjattagA asaMkhejjaguNA' vAdaratejAkAyikA aparyAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti " teSAmasaMkhyeyalokAkAzapradezapramANatvAta, tebhyo'pi "patteyasarIra bAdaravaNassai kAiyA 'apajattagA asaMkhejaguNA' pratyekazarIravAdaravanaspatikAyikA aparyA "ptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti 'prAguktayukteH, tebhyo'pi 'vAyaranigodA apajjattagA ___ "asaMkhejjaguNA' 'vAdaranigodAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti tebhyo'pi ... 'bAyarapuDhavikAiyA apajjattagA asaMkhenaguNA' vAdarapRthivIkAyikA aparyAptakAH : 'asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi 'bAyaraAukAiyA apajjattagA asaMkhejjaguMNA' * "yAdarAkAyikAH 'aparyAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti; tebhyo'pi 'vAyaravAu" kAiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA' vAdaravAyukAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeya* 'guNA bhavanti, praguktayuktaH, tebhyo'pi 'vAyaravaNassaikAiyA apajattagA aNaMta1. guNA' bAdaravanaspatikAyikAH aparyAptakAH anantaguNA bhavanti mAguktayukteH / tebhyo'pi "vAyara' apajjattagAvisesAhiyA' vAdarA aparyAptakA * vizeSAdhikA ': bhavanti, atha samuccayAdi bAdarANAmeva paryAptakAnAM jIvAnAmalpabahutvamAha* * 'yAdara tejaskAya ke aparyApta asaMkhyAtaguNA haiM kyoMki ve asaMkhyAta lokAkAza pradezoM ke barAbara haiN| unakI apekSA pratyeka zarIra bAdara vanaspatikAyika aparyApta asaMkhyAta guNA haiM, isakA kAraNa bhI pahale yatalAyA jA cukA hai| unakI apekSA bAdara nigoda ke aparyApta * asaMkhyAtaguNA haiN| unase bAda pRthivIkAyika aparyApta asaMkhyAta guNA haiM / unakI apekSA bAda apkAyika aparyApta asaMkhyAtaguNA , haiM, unase bAdara cAukAya ke aparyApta asaMkhyAtaguNA haiM isakA kAraNa .' bhI pahale kahA jA cukA hai| unakI apekSA bAdara vanaspatikAyika * aparyApta anantaguNA haiM, isakA kAraNa bhI pahale batalA diyA hai| - unakI apekSA aparyAptaka vizeSAdhika haiN| kSAe bAdara tejaskAyanA aparyApta asaMkhyAta gaNuM che, kemake teo asaM. khyAta kAkAza pradezanA barAbara che, temanI apekSAe pratyeka zarIra bAdara - vanaspatikAyika-aparyApta asaMkhyAta gaNA che tenuM kAraNa paNa AgaLa batA veluM che, temanI apekSAe bAdara, nigadanA aparyApta asaMkhyAta gaNA che, temAMthI bAdara pRthivIkAyika aparyApta asaMkhyAta gaNuM che, temanI apekSAe bAdara aSkAyika aparyApta asaMkhyAtagaNI che, temanAthI bAdara vAyukAyanA aparyApta asaMkhyAtagaNu che, tenuM kAraNa paNa AgaLa kahevAyeluM che, temanI - "apekSAe bAdara vanaspatikAyika aparyApta anaHgaNI che, tenuM paNa kAraNuM pahelA batAvI didhuM che; temanI apekSAe bAdara aparyAptaka vizeSAdhika che. Page #154 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ..136 prajJApanAsUtre - eesi NaM bhaMte ! vAyarapajjattayANaM' he bhadanta ! eteSAM khalu vAdaraparyAptakA- nAm 'vAyarapuDhavikAiyANaM' vAdarapRthivIkAyikAnAm, 'pajattayANaM' paryAptakAnAm ... 'bAyaraAukAiyANaM' vAdarAkAyikAnAm, 'pajjattayANaM' paryAptakAnAm 'vAyara- teukAiyANaM pajjattayANaM' vAdatejaHkAyikAnAM paryAptakAnAm 'vAyaravAukAi yANaM pajjattayANaM' vAdaravAyukAyikAnAM paryAptakAnAm 'patteyasarIravAyaravaNassai . phAiyANaM' pratyeka zarIra vAdaravanaspatikAyikAnAm, 'pajjattayANaM' paryAptakAnAm __ . 'vAyaranigodapajjattayANaM' vAdaranigodaparyAptakAnAm 'vAyaravasakAiya pajja ttagANa ya' vAdaratrasakAyikaparyAptakAnAJca madhye 'kayare kayarehito' katare katarebhyaH 'appA vA, vahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ?' alpA vA, vahukA vA, tulyA vA, vizepAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati-goyamA !! he gautama ! 'savvatthovA vAyarateukAiyA pajjattayA' sarvastokA:-sarvebhyo'lpA: vAdaratejaHkAyikAH paryAptakA bhavanti teSAM katicitsamayanyUnarAvalikAsamayaguNitasya AvalikAsamayavargasya yAvAn samayarAzi bhavati tAvatpramANatvAt, aba samuccaya Adi bAdara paryAptakoM kA alpavahutva prarUpita karate haiM he bhagavan ! ina vAdara paryAptakoM, bAdara pRthivIkAyika paryAsoM, bAdara apkAyika paryAptakoM, bAdara tejaskAyika paryAptoM, bAdara vAyukAyika paryAptoM, pratyeka zarIra bAdara vanaspatikAya ke paryAptoM. bAdara nigoda ke paryAptakoM tathA bAdara trasakAyika paryAptakoM meM se kauna kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? zrI bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! bAdara tejaskAyika paryApta sabase kama haiM, kyoMki ve kucha samaya kama eka AvalikA ke samayoM ke sAtha eka AvalikA ke samayavarga kA guNAkAra karane para jo have samuccaya Adi bAdara paryAptakanA alpabaddhatvane prarUpita kare che- he bhagavane ! A bAdara paryAptake, bAdara pRzvikAyika paryApta, bAdara akAyika paryApta, bAdara tejaskAvika paryApta, bAdara vAyukAyika paryApta che, pratyeka zarIra bAdara vanaspatikAyika paryAptake, bAdara nigadanA paryAptake tathA bAdara trasakAvika paryAptakamAthI keNa tenAthI alpa, ghaNuM tulya athavA vizeSAdhika che ? zrI bhagavAna uttara Ape che-he gautama bAdara tejarakAyika paryAptaka badhAthI ochA che, kemake teo zeDo samaya e che tevI eka AvalikAnA samayanI sAthe eka AvalikAnA samaya vargane guNAkAra karavAthI je samaya Page #155 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TokA pada 3 sU 7 bAdarajIyAlpabahutvam tayAcoktam-'Avaliya vaggo UNAvaliya guNio hu vAyarAteu' " chAyA-AvalikAvargaH UnAvalikayA guNito bhavati vAdarAstejaHkAyikA iti, tebhyaH 'vAyaratasakAiyA panattayA asaMkhejjaguNA' vAdaratrasaMkAyikAH pAdaradvIndriyAdayaH paryAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, teSAM pratare yAvanti agulAsaMkhyeyabhAgamAtrANi khaNDAni bhavanti tAvatpramANakhAt, tebhyo'pi 'patteyasarIravAyaravaNassaikAiyA' pratyekazarIravAdaravanaspatikAyikAH 'pajjattayA asaMkhejjaguNA' paryAptakA asaMkhyeyaguNA avanti, teSAM pratare yAvanti aMgulIsaMkhyeyabhAgamAtrANi khaNDAni bhavanti tAvatpramANatvAt tathAcoktam... 'patteya pajjattavaNakAiyAo pavaraM harati logassa / aMgulaasaMkhabhAgeNa bhAiya miti, pratyekaparyApta vanaspatikAyikAH prataraM haranti lokasya / aAlAsaMkhyeyabhAgena bhAjitA iti, tebhyo'pi 'vAyaranigodA pajjattayA asaMkhejjaguNAM' samaya rAzi labdha hotI hai, utanA hI unakA parimANa hai / kahA bhI hai-'AvalikA ke varga ko kucha samaya kama eka AvalikA se guNita karane para jo saMkhyA ho utane hI bAdara tejaskAyika haiN|' bAdara tejaskAyikoM kI apekSA bAdara valakAyika paryApta asaMkhyAtaguNA haiM, kyoMki pratara meM aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra jitane khaMDa hote haiM, utanI hI unakI saMkhyA hai| unakI apekSA pratyeka zarIra pAdara vanaspatikAyika paryApta asaMkhyAtaguNA haiM, kyoMki pratara meM jitane aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra khaMDa hote haiM ve utane hI haiN| kahA bhI hai-pratyeka vanaspatikAyika paryApta aMgula ke asaMkhyAtave bhAga se vibhAjita hokara loka ke pratara ko haraNa karate haiN| ina kI apekSA cAdara nigoda ke paryApta asaMkhyaguNA haiM, kyoMki rAzi labdha thAya che, teTaluM ja teonuM parimANa che, kahyuM paNa che ke-AvalikAnA vargane kAMIka samaya ocho tevA eka AvalikAthI guNavAthI je saMkhyA thAya, teTalA ja bAdara tejayike che. bAdara tejaskAyinI apekSAe bAdara trasakAyika paryAptaka asaMkhyAta gaNuM che, kemake prataramAM aMgulanA asaMkhyAtamAM bhAgamAtra jeTalA khaDa thAya che, teTalI ja teonI saMkhyA che, temanI apekSAe pratyeka zarIra bAbara vanaspatikAyika paryApta asaMkhyAtagaNuM che, kemake prataramAM jeTalA aMgulanA asaMkhyAtamA bhAga mAtra khaMDa bane che, teo teTalA ja che, kahyuM paNa che-pratyeka vanaspatikAyika paryAptake aMgulanA asaMkhyAtamA bhAgathI vilAjita banIne lekanA pratarane haraNa kare che, temanI apekSAe khAdara nigadanA paryApta asaMkhya gaNuM che, kemake temanI avagAhanA atyata ane Page #156 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre Ta cAdaranigodAH paryAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti teSAmatyantasUkSmAvagAhanatvAt, jalAzayeSu ca sarvatra sadbhAvAt, tebhyo'pi - 'vAyarapuDha vikAiyA pajjatayA asaM'khejjaguNA' vAdarapRthivIkAyikAH paryAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti teSAmatyadhika saMkhyapratarAGgulAsaMkhyeyabhAgakhaNDapramANatvAt, tebhyo'pi 'vAyara AukAiyA pajjattayA asaMkhejjaguNA' vAdarANkAyikAH paryAptakAH asaMkhyeyaguNAH bhavanti teSAmatyadhikatara saMkhyAta rASTra gulAsaMkhyeyabhAgakhaNDa pramANatvAt, tebhyo'pi - 'vAyaracAukAiyA pajjattayA asaMkhejjaguNA' bAdaravAyukAyikAH paryAptakAH asaMkhyeyaguNAH bhavanti tepAM ghanIkRtalokasya asaMkhyeya saMkhyAtatamabhAgavayakAzapradezapramANatvAt tebhyo'pi 'vAyaravaNassaikAiyA pajjattayA anaMtaguNA' ghAdaravanaspatikAyikAH paryAptakAH anantaguNA bhavanti, prativAdarekaika nigodasanantAnAM jIvAnAM sadbhAvAt, tebhyo'pi 'vAyara pajjattayA visesAhiyA' bAdara paryAptakAH samuccaya vAdaraparyAptakAH vizeSAdhikAH bhavanti, vAdaratejaHkAunakI avagAhanA atyanta sUkSma hotI hai aura ve jalAzayoM meM sarvatra pAye jAte haiM / bAdara pRthvIkAyika paryApta unase bhI asaMkhyAtaguNA haiM, kyoMki ve atyadhika saMkhyAvAle pratarAMguloM ke asaMkhyeya bhAga khaNDoM ke barAbara haiM / bAdara aSkAyika paryApta unase bhI asaMkhyAta guNA haiM / bAdara vAyukAyika paryApta unase bhI asaMkhyAta guNA haiM, kyoMki ve ghanIkRta loka ke asaMkhyAta saMkhyAtatama bhAga meM jitane AkAza pradeza hote haiM unake barAbara haiM / unakI apekSA bAdara vanaspatikAyika paryApta ananta guNita haiM; kyoMki eka-eka bAdara nigoda meM ananta - ananta jIva hote haiM / samuccaya bAdara paryAptaka unase bhI kucha adhika haiM, kyoM ki ina meM bAdara tejaskAyika Adi kA bhI samAveza ho jAtA hai / sUkSma thAya che ane tee jalAzayAmA satra maLI Ave che mAdara pRthvIkAyika paryApta teothI paNu asakhyAta gaNA che, kemake tee atyadhika saMkhyA vALA pratarAgulenA asa`dhyeya bhAga khaDAnI kharAkhara che mAdara aSThAyika paryApta teethI paNa asakhyAta gaNA che, khAdara vAyukAyika paryApta temanAthI paNa asakhyAta gaNA che, kemake te ghanIkRta leAkanA asakhyAta sakhyAta tama bhAgamAM jeTaleA AkAza pradeza hoya che, temanA kharAkhara che, temanI apekSAe khAdara vanaspatikAyika paryaMta anantaguNita che, kemake eka eka khAdara nigodamAM ananta-ananta jIva hAya che, samuccaya khAdara paryAptaka temanAthI kAMika adhika che, kemake emAM khAdara tejaskAyika Page #157 -------------------------------------------------------------------------- ________________ premaiyabodhinI TIkA pada 3 sU.7 bAdarajIvAlpavahutvam yikAdInAmapi paryAptakAnAM tatra samAvezAt, atha samuccaya bAdarANAmeva paryAptAparyAptAnAm alpava hutvAdikamAha-'eesi NaM bhaMte ! bAyarANaM pajjattApajjattagANaM' he bhadanta ! eteSAM khalu bAdarANAm-samuccayavAdarajIvAnAM, paryAptA, paryAptakAnAM madhye 'kayare kaya rehito' katare katarebhyaH 'appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA' alpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati-'goyamA !' he gautama ! 'savvatthovA vAyarapajjatayA' sarvastokAH-sarvebhyo'lpAH, vAdaraparyAptakA bhavanti, 'vAyaraapajjattagA asaMkhejjaguNA' vAyarAparyAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, vAdaraikaikapayoptanizrayA asaMkhyeyAnAM vAdarAparyAptakAnAM samutpAdAt / tathAcoktam' 'pajattaga nissAe apajjattagA vakamaMti / jattha ego tattha niyamA asaM... aba pUrvokta jIvoM ke hI paryAptakoM aura aparyAptakoM kA alpabahula pradarzita karate haiM... zrI gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! ina bAda jIvoM ke paryAptakoM aura aparyAptakoM meM kauna kisase alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! saba se kama paryApta bAdara haiM, aparyApta bAdara unase asaMkhyaguNA adhika haiM, kyoM ki eka-eka paryApta ke Azraya se asaMkhyAta-asaMkhyAta bAdara apa ryApta utpanna hote haiM / kahA bhI hai-'paryAptaka ke Azraya se aparyAptaka utpanta hote haiM / jahA~ eka paryAptaka hai, vahA~ niyama se asaMkhyAta aparyAptaka hote haiN| isI prakAra paryAptakoM kI apekSA aparyAptaka sabhI jagaha asaMkhyAtaguNA kaha lene caahie| Adine paNa saNaveza thaI jAya che. . have pUrvokta jIvenA ja paryAptako ane aparyAptakanuM alpa. bahatvapradarzita kare che - zrI gautama svAmI prazna kare che- he bhagavan! A bAdara jInA paryApta ane aparyAptakamAM keNa tenAthI alpa, ghaNA, tulya athavA vizeSAdhika che? zrI bhagavAn uttara Ape che-he gautama ! badhAthI ochA paryApta bAdara che, 'aparyApta bAdara temanAthI asaMkhyAta gaNuM adhika che, kemake eka eka paryApta bAdaranA AzrayathI asaMkhyAta-asaMkhyAta bAdara aparyApta utpanna thAya che, kahyuM paNa che ke-paryAptakanA AzayathI aparyAptaka utpanna thAya che, jyAM eka paryAptaka che, tyAM niyamathI asaMkhyAta aparyApta thAya che, eja prakAre paryAptakanI apekSAe aparyAptaka badhI jagyAe asaMkhyAta gaNA kahevA joIe. ' ! Page #158 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 340 prazApanAsUtra khejjA' iti, paryAptakanizrayA aparyAptakA vyutkrAmanti, yatraikastatra niyamAt asaMkhyeyAH iti, sarvatra paryAptebhyo'paryAptA asaMkhyeyaguNAvAcyAH, ' atha tepAmevasamuditAnAM paryAptAparyAptAnAmarUpatvAdikaM gautamaH pRcchati'eesiNaM bhaMte ! vAyarapuDhavikAiyANaM' he bhadanta ! eteSAM khalu vAdarapRthivIkAyikAnAm 'pajjattApajattayANaM' paryAptAparyAptakAnAM 'kayare kayarehito' katare katarebhyaH 'appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA?' alpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizepAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati-'goyamA' he gautama ! 'savyatthovA vAyarapuDha vikAiyA pajjattayA' sarvastokA:-sarvebhyo'lpAH bAdara pRthivIkAyikAH paryAptakA bhavanti, tebhyo 'vAyarapuDhavikAjhyA apajattayA asaMkhejaguNA' vAdara pRthivIkAyikAH aparyAptakA asaMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktayuktaH, gautamaH pRcchati-'eesi gaM bhaMte ! vAyaraAukAiyANaM pajjattApajattagANaM' he bhadanta ! eteSAM khalu vAdarAkAyikAnAM paryAptAparyAptakAnAM madhye 'kayare kayarehito' katare katarebhyaH 'appA vA, vahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ?' alpAvA, vahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati-'goyamA ! he gautama ! 'sanatthovA vAyaraAukAiyA pajjattayA' ' ava gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! ina bAda pRthivIkAyikoM ke paryAptoM aura aparyAptoM meM kauna kisase alpa, yahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! bAdara pRthvIkAyika paryApta saba se kama haiM, vAdara pRthvIkAyika aparyApta unase asaMkhyAtaguNA adhika haiN| - zrI gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! ina pAdara apkAya ke paryAptakoM aura aparyAptakoM meM kauna kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama' ! 'paryApta bAda 'aprakAyika saba se kama haiM, aparyApta unakI apekSA asaMkhyAta guNA adhika haiN| . have zrI gautama svAmI prazna kare che-he bhagavad ' A bAdara pRthvIkAyikanA paryApta ane aparyAptamAM kaNa kenAthI apa, ghaNA tulya agara vizeSAdhika che? zrI bhagavAn uttara Ape che- he gautama ! bAdara pRthvIkAyika paryApta badhAthI ochA che, bAdara pRthvIkAyika aparyApta temanAthI asaMkhyAtagaNuM adhika che. * zrI gautama svAmI prazna kare che- he bhagavana ! A bAdara aSkAyanA paryAptako ane aparyAptakamAM ke konAthI alpa, ghaNuM, tulya athavA vizeSAdhi4 cha ? Page #159 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU. 7 vAdarajIvAlpabahutvam zkara sarvasvokA :- sarvebhyo'lpAH vAdarA kAyikAH paryAptakA bhavanti, tebhyo vAyaraAukAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA' vAdarAkAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktayukteH, gautamaH pRcchati - 'eesi NaM bhaMte ! vAyara tejakAiyANaM pajjattApajjattagANaM' he bhadanta ! eteSAM khalu vAdaratejaH kAyikAnAM paryApta praryAptakAnAM madhye 'kayare kayarerhito ' katare katarebhyaH 'appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ?' alpA vA, vahukkA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati - 'goyamA !' he gautama ! 'savvatthovA vAyara teMukAiyA' sarva stokAH - sarvebhyo'lpAH vAdaratejaH kAyikAH 'pajjattayA ' paryAptakA bhavanti, tebhyaH 'apajjattayA asaMkhejjaguNA' aparyAptakA vAdara teja:kAyikAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktayukteH, gautamaH pRcchati - 'eesi NaM bhaMte! vAyaravAkAiyANaM pajjattApajjattagANaM' he bhadanta ! eteSAM khalu vAdara vAyukAyikAnAM paryAptAparyAptakAnAM madhye 'kayare kayarehiMno' karAre katarebhyaH 'appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ?' alpA vA, bahukAvA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati - 'goyamA !' he gautama! zrI gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! ina bAdara tejaskAyikoM ke paryAptoM aura aparyAptoM meM kauna kisakI apekSA alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM / zrI bhagavAn uttara dete haiM - he gautama ! bAdara: tejaskAya ke paryApta saba se kama haiM, aparyApta unase asaMkhyAta guNA adhika haiM / - T zrI gautama svAmI prazna karate haiM - he bhagavan ! ina bAda vAyukAya ke paryAptakoM aura aparyAptakoM meM kauna kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? zrI bhagavAn uttara dete haiM - he gautama ! bAdara " zrI bhagavAn / uttara Ape che-De gautama ! paryApta khAdara aplAyika khadhAthI ochA che, aparyApta temanI apekSAe asayAtagaNA adhika che. zrI gautama svAmI prazna kare che-he bhagavan ! A mAdara tejaskAyikAnA paryApta ane aparyAptamA keNa kenAthI alpa, ghaNA tulya athavA vizeSAdhika che ? zrI bhagavAn uttara Ape cheHhe gautama / khAdara tejaskAyanA paryApta badhAthI ochA che, aparyApta temanAthI asaMkhyAta gaNA adhika che. zrI gautama ! svAmI prazna kare che-he bhagavan ! A mAdara kAyanA paryApta ane aparyAptAmA keNu keAnAthI alpa, ghaNA, tulya athavA vizeSAdhika che ? zrI bhagavAn uttara Ape che:-he gautama ! khAdara vAyukAyanA paryApta adhAthI ochA che, khAdara vAyukAyanA aparyApta temanAdhI asa`khyAtagaNuA adhika Page #160 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mApanAsUtra 'savvatthovA vAyaravAukAiyA pajjattayA' sarvastokA:-sarvebhyo'lpAH, vAdara vAyukAyikAH paryAptakA bhavanti tebhyo 'vAyaravAukAiyA apajjattagA asaMkhejaguNA' vAdara vAyukAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktayukteH, gautamaH pRcchati-'eesi NaM bhaMte ! vAyaravaNassaikAiyANaM pajjattApajjattagANaM' he bhadanta ! eteSAM khalu bAdaravanaspatikAyikAnAM paryAptAparyAptakAnAM madhye 'kayare kayarehito' katare katarebhyaH 'appA vA, bahuyA bA, tullA vA, visesAhiyA vA ?' alpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati-'goyamA !' he gautama ! 'savvatthovA vAyaravaNassaikAiyA pajjattayA' sarvastokAH-sarvebhyo'lpAH bAdara vanaspatikAyikAH paryAptakAH bhavanti tebhyo'pi 'vAyaravaNassaikAiyA apajjattayA asaMkhejaguNA' vAdara vanavAyukAya ke paryApta satra se kama hai, vAdara vAyukAya ke aparyApta una se asaMkhyAta guNA adhika haiN| zrI gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! ina yAdara vanaspatikAyikoM ke paryAptakoM aura aparyAptakoM meM kauna kisase alpa, vahata, tulya yA vizeSAdhika haiM ? zrI bhagavAn uttara dete haiM-he gautama! sabase kama vAda vanaspatikoya ke paryApta haiM, bAdara vanaspatikAya ke aparyApta unase asaMkhyAtaguNA adhika haiN| - zrI gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! ina pratyeka zarIra bAdara vanaspatikAyikoM ke paryApta aura aparyApta jIvoM meM kauna kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? zrI bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! paryApta pratyeka zarIra bAdara vanaspatikAyike saba se kama haiM, aparyApta unakI apekSA asaMkhyAtaguNA haiM, aparyAptaka - zrI gautama svAmI prazna kare che- he bhagavan ! A bAdara vanaspatikAcikenA paryApta ane aparyAptakamAM kaNa kenAthI ala5, ghaNa, tulya agara vizeSAdhika che ? zrI bhagavAna uttara Ape che- he gautama! badhAthI ochA bAdaravanaspa tikAyanA paryApta che, bAdara vanaspatikAyanA aparyApta temanAthI asaMkhyAtagaNuM adhika che. zrI gautama svAmI prazna kare che-he bhagavan ! A pratyeka zarIra bAdara vanaspatikAcikenA paryApta ane aparyApta jamAM ke tenAthI adhika, alpa, tulya athavA vizeSAdhika che ? zrI bhagavAna uttara Ape che- he gautama ! paryApta pratyeka zarIra bAdara vanaspatikAyika badhAthI ochA che, aparyApta temanI apekSAe asaMkhyAtagaNuM Page #161 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.7 bAdarajIvAlpavahutvam 143 spatikAyikA aparyAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti prAguktayukteH, gautamaH pRcchati-'eesi NaM bhaMte ! patteyasarIravAyaravaNassaikAiyANaM' he bhadanta ! eteSAM khalu pratyekazarIravAdaravanaspatikAyikAnAM 'pajjattApajjattagANaM' paryAptAparyAptakAnAM madhye 'kayare kayarehito' katare katarebhyaH 'appA vA, vahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA alpA vA, vahakA vA, tulyA vA, vizepAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati-'goyamA ! he gautama ! 'savvatthovA patteyasarIravAyaravaNassaikAiyA pajattayA' sarvastokA:-sarvebhyo'lpAH pratyekazarIra vAdaravanaspatikAyikAH paryAptakA bhavanti, tebhyaH patteyasarIra vAdaravaNassaikAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA' pratyekazarIra vAdaravanaspatikAyikAH apaptikAH asaMkhyeyaguNA bhavanti prAguktayuktaH, 'pajattaganistAe apajjattagA vakkamati, jattha eko tattha niyamA asaMkhejjA' paryAptakanizrayA aparyAptakA vyutkrAmanti, yatra ekastatra niyamAt asaMkhyeyA iti vacanaprAmANyAca, gautamaH pRcchati-'eesi NaM bhaMte ! vAyaranigoyANaM pajjattApajjattagANaM kayare kayareTiMto' he bhadanta ! eteSAM khalu vAdaranigodAnAM paryAptAparyAptakAnAM madhye katare katarebhyaH 'appA vA, vahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA' alpAvA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati-'goyamA !' he gautama ! 'savvatthovA vAyaranigoyA pajjattA' sarvastokA:-sarvebhyo'lpAH vAdara nigodAH paryAptakA bhavanti, tebhyo'pi 'vAyaranigoyA apajjattA asaMkhejaguNA' jIvoM ke asaMkhyAtaguNA hone kA kAraNa pUrva meM kahA jA cukA hai aura vaha yaha hai ki paryAptaka jIva ke Azraya le aparyAptoM kI utpati hotI hai, ataeva jahAM eka paryAptaka ho vahAM niyama se asaMkhya aparyAptaka hote haiN| zrI gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! bAdara nigoda ke paryAptakoM aura aparyAptakoM meM kauna kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? zrI bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! bAdara nigoda ke paryApta saba se kama haiM, bAdara nigoda ke aparyApta unakI che, aparyAptaka ja asaMkhyAta gaNuM hovAnuM kAraNa AgaLa kahevAyeluM che ane te e che ke paryAptaka jIvanA AzrayathI aparyAptakanI utpatti thAya che, tethI ja jyAM eka paryAptaka che, tyA niyamathI asaMkhya paryApta thAya che. - zrI gautama svAmI prazna kare che he bhagavana | bAdara nigodanA paryApta ane aparyAptakamAM keNa konAthI apa, ghaNA, tulya athavA vizeSAdhika che. zrI bhagavAna uttara Ape che-he gautama! bAdara nigodanA paryAptaka badhAthI Page #162 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 144 pramApanAsUtre cAdaranigodAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktayukteH, gautamaH pRcchati-'eesi NaM bhaMte ! vAyaratasakAiyANaM pajjattApajanANaM he bhadanta ! eteSAM khalu vAdarasakAyikAnAM-dvIndriyAdi bAdarANAm, paryAptAparyAptAnAM madhye 'kayare kayarehito' katare katarebhyaH 'appA vA, baDhuyA bA, tullA yA, visesAhiyA vA' alpA vA bahukA vA, tulyA vA, vizepAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati-'goyamA' he gautama ! 'savvatthovA bAyaratasakAiyA pajjattA' sarva stokAH-sarvebhyo'lpAH vAdaratrasakAyikAH dvIndriyAdi bAdarAH, paryAptakAH bhavanti, tebhyo'pi-'vAyaratasakAiyA apajattagA asaMkhejaguNA' bAdaratrasakAyikAH hIndriyAdi vAdarAH, aparyAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti prAguktayuktaH, arthateSAmeva samuditAnAM samuccayabAdarANAM paryAptAparyAptakAnAmalpabahutyAdikaM prarUpayati-'eesi NaM bhaMte ! vAyarANaM' gautamaH pRcchati-he madanta ! eteSAM khalu bAdarANAM sthalAnAM jIvAnAm 'vAyarapuDhavIvAiyANaM bAdara pRthvIkAyikAnAM 'vAyaraAukAikANa' bAdarAkAyikAnAM 'vAyarateukAiyANaM' vAdaratejAkAyikAnAM 'vAyaravAukAiyANaM' vAdaravAyukAyikAnAM 'vAyaravaNassaikAiyANa' bAdara vanaspatikAyikAnAm 'patteyasarIra vAyaravaNassaikAiyANaM' pratyekazarIravAdara apekSA asaMkhyAta guNA haiN| - zrI gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! bAdara sakArya ke paryApta aura aparyAptakoM meM kauna kisase alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? zrI bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! vAdara trasakAyika paryApta sabase kama haiM, usakAyika bAdara aparyApta unase asaMkhyAta guNA haiN| zrI gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! samuccaya vAdara , jIvoM ke, dAdara pRthvIkAyikoM ke, bAdara apkAyinoM meM, bodara tejaskAyikoM ke, bAdara vAyukAyikoM ke, bAdara vanaspatikAyikoM ke, ochI che, bAdara nigodanA aparyApta temanI apekSAe asaMkhyAtagaNI che.. - zrI gautama svAmI prazna kare che-he bhagavana | bAdara trasakAyanA paryApta ane aparyAptamAM keNu konAthI a5, tulya ghaNuM athavA vizeSAdhika che. zrI bhagavAn uttara Ape che-he gautama ! bAdara trasakAyika paryApta sauthI ochA che, trasakAyika bAdara aparyApta temanAthI asaMkhyAta gaNa che. zrI gautama svAmI prazna kare che- he bhagavana | samuccaya bAdara chavonA bAdara pRthvIkAyenA, bAdara jaLakAcikenA, bAdara tejaskAcikenA, bAdara vIyukAcikenA, bAdara vanaspatikAcikenA, pratyeka zarIra bAdara vanaspatikAcikenA, Page #163 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pada 3 sU.7 vAdarajIvAlpavahutvam ____ 145 vanaspatikAyikAnAm 'bAyaranigoyANaM' vAdara nigodAnAM 'vAyaratasakAiyANaM' vAdaratrasakAyikAnAm 'pajjattApajjattANaM' paryAptAparyApta kAnAM madhye 'kayare kayarehiMto' katare katarebhyaH 'appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ?' alpAvA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati-'goyamA !' he gautama ! 'savvatthovA vAyarateukAiyA pajjattayA' sarvastokAH vAdaratejAkAyikAH paryAptakAH bhavanti, tebhyo'pi-'vAyaratasakAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA' vAdaratratrakAyikA:-dIndriyAdi bAdarAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, tezyo'pi 'patteyasarIvAyaravaNassaikAiyA pajjattayA asaMkhejjaguNA' pratyekazarIravAdaravanaspatikAyikAH paryAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi 'vAyaranigoyA pajjattayA asaMkhejjaguNA' vAdara nigodAH paryAsakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi 'vAyara puDhavikAiyA pajjattayA asaMkhejjaguNA' vAdara pRthivIkAyikAH paryApta kAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi 'vAyara bhAukAiyA pajjatayA asaMkhejjaguNA' pratyeka zarIra bAdara vanaspatikAyikoM ke, bAdara nigodoM ke tathA vAdara sakAyikoM ke paryAptoM aura aparyAptoM meM kauna kisase alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? zrI bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! saba se kama bAdara tejaskAyika paryApta haiM, unakI apekSA Adara bhasakAyika paryApta asaMkhyAtaguNA haiM, unakI apekSA bAdara sakAyika aparyApta asaMkhyAtaguNA haiM, unakI apekSA pratyeka zarIra bAdara vanaspatikAyika paryApta asaMkhyAtaguNA haiM, unase bAdara nigoda ke paryApta asaMkhyAtaguNA haiM, unase cAdara pRthvIkAyika paryApta asaMkhyAtaguNA haiN| unase cAdara apkAyika paryApta asaMkhyAtazuNA haiM, unase bAdara zAyukAyika paryApta bAdara nigedanA tathA bAdara trasakAcikenA paryAya ane aparyAyomAM keNa kenAthI alpa, ghaNuM, tulya agara vizeSAdhika che? zrI bhagavAna uttara Ape che he gautama ! badhAthI ochA bAdara tejaskAyika paryApta che, temanI apekSAe bAdara trasakAyika paryApta asaMkhyAtagaNa che, temanI apekSAe bAdara vasAyika aparyApta asaMkhyAtagaNA che, temanI apekSAe pratyeka zarIra bAra vanaspatikAyika paryApta asa khyAtagaNu che, temanAthI bAdara nigadanA paryApta amaM khyAlagaNA che, temanAthI bAdara pRthvIkAyika paryApta asaMkhyAtagaNI che, temanAthI bAdara jaLakAyika paryApta asaMkhyAta gaNu che, temanAthI bAdara vAyukAyika paryApta asaMkhyAtagaNa che, tema Page #164 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 146 rutunter vAda kAyikAH paryAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi 'vAyaravAukAiyA pajjattayA asaMkhejjaguNA' vAdaravAyukAyikAH paryAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi 'vAyara teukAiyA apajjattayA' vAdara tejaHkAyikA aparyAptakAH 'asaMkhejjaguNA' asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi 'patteyasarIra vAyaravaNassaikAiyA apajjattatyA asaMkhejjaguNA' pratyekazarIra vAdara vanaspatikAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktayukteH tebhyo'pi 'vAyara nigoyA apajjattayA asaMkhejjaguNA' vAdara nigodAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi 'vAyarapuDhavikAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA' bAdara pRthivIkAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti tebhyo'pi 'vAyaraAukAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA' vAdarA kAyikA aparyAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi 'vAyaravAukAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA' vAdara vAyukAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi vAdara vAyukAyikA paryAptakebhyaH 'vAyaravaNassaikAiyA pajjattayA anaMtaguNA' vAdara vanaspatikAyikAH paryAptakAH anantaguNA bhavanti prativAdaraikaikanigodamanantAnAM jIvAnAM sadbhAvAt tebhyo'pi 'vAyaravaNassa ikAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA' vAdaravanaspatikAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi 'vAyara asaMkhyAta guNA haiM, unase bAdara teskAyika aparyApta asaMkhyAtaguNA haiM, unase pratyeka zarIra vAdara vanaspatikAyika asaMkhyAtaguNA haiM, unase bAdara nigoda ke aparyApta asaMkhyAta guNA haiM, unase bAdara pRthvIkAyika aparyApta asaMkhyAtaguNA haiM, unase bAdara aSkAyika aparyApta asaMkhyAtaguNA haiM, unase ghAdara vAyukAyika aparyApta asaMkhyAtaguNA haiM, unase vAdara vanaspatikAyika paryApta anantaguNA haiM, kyoMki eka-eka nigoda meM ananta - ananta jIva hote haiM / vAdara vanaspatikAyika paryAptoM se vAdaravanaspatikAyika aparyApta asaMkhyAta - nAthI khAtara tejaskAyika aparyApta asa yAtagaNA che, temanAthI pratyeka zarIra khAdara vanaspatikAyika asakhyAta gaNA che, temanAthI mAdara nigeAdanA aparyApta asaMkhyAta gaNA che, temanAthI khAdara pRthvIkAyika aparyApta asa. khyAtagaNA che, temanAthI khAdara aplAyika aparyApta asakhyAta gaNA che, temanAthI mAdara vAyukAyika aparyApta asaMkhyAta gaNA che, temanAthI mAdara vanaspatikAyika paryApta ana tagaNA che, kemake eka eka nigeAdamAM anantaananta jIva hAya che, khAdara vanaspanikAyika paryAsothI khAdara vanaspatikAyika aparyApta asaMkhyAta gaNA che ane teethI khAdara aparyApta vizeSA Page #165 -------------------------------------------------------------------------- ________________ trafat TIkA pada 3 sU8 sUkSmavAdarajIvAlpabahutvam OM 147 apajjattayA visesAhiyA' vAdarA : sAmAnyena aparyAptakAH vizeSAdhikA bhavanti vAdaratejaH kAyikAdInAmapi aparyAptAnAM tatra samAvezAt, tebhyo'pi 'vAyarA visesAhiyA' vAdarAH samuccayavAdarajIvAH paryAptAparyApta vizeSaNarahitA vizeSAdhikA bhavanti vAdaraparyApta tejaHkAyikAdInAmapi tatra samAvezAt ityAzayaH // 07 // sUkSmabAdara samudAyAlpabahutva vaktavyatA mUlam - eesi NaM bhaMte! suhumANaM suhumapuDhavikAiyANaM suhuma AukAiyANaM suhumabAdarate ukAiyANaM, suhumavAukAiyANaM; sumavaNassaikAiyANaM suhamanigoyANaM, bAyarANaM bAdarapuDhavIkAiyANaM bAyaraAukAiyANaM bAyarateGakAiyANaM vAyaravAukAiyANaM vAyaravaNassaikAiyANaM patteyasarIrabAyaravaNassai. kAiyANaM bAyaranigoyANaM tasakAiyANa ya kayare kayarehiMto appA vA, bahuyA vA, tuhA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! savatthovA bAyaratasakAiyA bAyara ukAiyA asaMkhejjarguNA, patteyasarIravAdaravaNassaikAiyA asaMkhejjaguNA, vAyaranigoyA asaMkhejjaguNA, bAyarapuDhaMvIkAiyA asaMkhejjaguNA, bAdaraAukAiyA asaMkhejjaguNA, bAyaravAukAiyA asaMkhejjaguNA, suhumateukAiyA asaMkhejjaguNA, suhumapuDhavIkAiyA visesAhiyA, suhuma AukAiyA visesAhiyA, suhumavAukAiyA visesAhiyA, suhumanigoyA asaMkhejjaguNA, vAyaravaNassaikAiyA anaMtaguNA, vAyarA visesAhiyA, suhubhavaNassaikAiyA asaMguNA haiM aura unase bAdara aparyApta vizeSAdhika haiM, kyoMki inameM cAdara tejaskAyika aparyApta Adi kA bhI samAveza ho jAtA hai / paryApta aura aparyApta jina meM sammilita haiM aise sAmAnya bAdara jIva unase bhI vizeSAdhika haiM // 7 // dhika che, kemake teemAM khAdara tejaskAyika aparyApta Adine paNa samAveza thai jAya che, paryApta ane aparyApta jeemA saMmilita che, evA sAmAnya bAdara chava temanAthI paNa vizeSAdhika che // 7 // Page #166 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 48 prazodhanAsUtre khejjaguNA, suhumA visesAhiyA / eesi NaM bhaMte! suhumaapa - jjattayANaM suhumapuDhavIkAiyANaM apajjattayANaM suhuma AukAiyANaM apajjattayANaM suhumate ukAiyANaM apajjattayANaM, suhumavAukAiyANaM apajjattayANaM suhumavaNassaikAiyANaM apajjattayANaM suhamanigoyANaM apajjacayANaM vAyaraapajjattayANaM vAyarapuDhavIkAiyANaM apajattayANaM vAyaraAukAiyANaM apajattayANaM vAyarateukAiyANaM apajjattayANaM vAyaravAukAiyANaM apajattayANaMbAyaravaNarasaikAiyANaM apajjattayANaM, patteyasarIra vAyaravaNaesaikAiyANaM apajjatayANaM, vAdaranigoyANaM apajattayANaM vAdaratasakAiyANaM apajjattayANaM kayare kayarehiMto appAvA, bahuyA vA, tulA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA bAyaratasakAiyA apajjattayA, bAyarateukAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA, patteyasarIra vAyaravaNassaikAiyA apajattayA asaMkhejjaguNA, vAyaranigoyA apajjattayA asaMkhejjaguNA, vAyarapuDhavIkAiyA apajjattayA, asaMkhejjaguNA, vAyaraAukAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA, vAyaravAukAiyA apajjanttayA asaMkhejjaguNA, suhumate ukAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA, suhuma puDhavIkAiyA apajjanttayA visesAhiyA, suhumaAukAiyA apajjattayA visesAhiyA, suhumavAukAiyA apajjattayA visesAhiyA, suhamanigoyA apajjattayA asaMkhejjaguNA, bAyaravaNassaikAiyA apajjattayA anaMtaguNA, bAyarA apajjattayA visesAhiyA, suhumavaNassaikAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA, suhumAapajjattayA visesAhiyA / eesi NaM bhaMte! suhumapajjattayANaM, suhumapuDhavIkAiyA pajjattayANaM, suhumaAukAiyA pajjattayANaM, suhumate ukAiyA pajjattayANaM, suhumavAukAiyA Page #167 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TokA pada 3 sU.8 sUkSmavAdarajIvAlpavahutvam pajjattayANaM, suhubhavaNalaikAiyA pajjattayANaM, patteyasarIra bAyaravaNassaikAiyA pajjattayANaM, bAyaranigoyA pajjattayANaM, bAyaratasakAiyA pajjattayANa ya kayare kayarehito appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA? goyamA! savvatthovA bAyarateukAiyA pajjattayA, bAyaratasakAiyA pajjattayA, asaMkhejjaguNA, patteyasarIrabAyaravaNasaikAiyA pajjattayA asaMkhejjaguNA, bAyaranigoyA pajjattayA asaMkhejjaguNA, vAyarapuDhavIkAiyA pajjattayA asaMkhejjaguNA, bAyaraAukAiyA pajjattayA asaMkhejjaguNA, bAyaravAukAiyA pajjattayA asaMkhejjaguNA, suhumateukAithA apajjattayA asaMkhejjaguNA suhuma. puDhavIkAiyA apajjattayA visesAhiyA sumaAukAiyA pajjattayA vise sAhiyA suhumavAukAiyA pajjattayA visesAhiyA, suhumanigoyA pajjattayA asaMkhejja guNA, bAyaravaNassaikAiyA pajjattayA aNaMtagugA, bAyarapajjattayA visesAhiyA, suhumavaNaslaikAiyA pajjattayA asaMkhejjaguNA, suhamapajjattayA visesAhiyA, eesiNaM bhaMte ! suhumANaM bAyarANa ya pajjattApajja. tANaM kayare kayarehito appA bA, bahuthA vA, tullA vA, vise. sAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA bAyarA pajjattayA, bAyara. apajjattayA asaMkhejjaguNA, suhumaapajjattayA asaMkhejjaguNA, suhamapajjattayA saMkhejaguNA ||suu0 8 // chAyA-eteSAM khalu bhadanta ! sUkSmANAM, sUkSmapRthivIkAyikAnAM sUkSmAkAyikAnAM sUkSma tejaHkAyikAnAM, sUkSmavAyukAyikAnAm sUkSmavanaspatikA sUkSma-bAda jIvoM kA alpabahutva zabdArtha-(eesi gaM bhaMte !) he bhagavan ina (suhumANaM) sUkSma,.. Page #168 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtra 150 yikAnAm, sUkSmanigodAnAm vAdarANAm vAdarapRthivIkAyikAnAm, vAdarASkAyikAnAm, vAyaratejaHkAyikAnAm, vAdaravAyukAyikAnAm, bAdaravanaspatikAyikAnAm, pratyekazarIravAdaravanaspatikAyikAnAm vAdara nigodAnAm sa kAyikAnAJca katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH vAdaratrasakAyikAH, bAdaratejaH kAyikA asaMkhyeyajIvoM (huma puDhavIkAiyANaM) sUkSma pRthivIkAyikoM (suhuma AukAiyANaM) sUkSma akAyikoM (suma teukAiyANaM) sUkSma tejaskAyikoM (suma vAukAiyANaM) sUkSma vAyukAyikoM (suhuma vaNassa ikAiyANaM) sUkSma vanaspatikAyikoM (suhuma nigoyANaM) sUkSma nigodoM (vAyarANaM) atdara jIvoM (vAyarapuDhavIkAiyANaM) bAdara pRthvIkAyikoM (bAyaraAukAiyA) bAdara akAyikoM (bAyara teDakAyANaM) vAdara tejaskAyikoM (cAra vAukAiyANaM) vAdara vAyukAyikoM (bAyara vaNassarayANa) cAdara vanaspatikAyikoM (patteyasarIrabAyaravaNassa ikAiyANaM) pratyeka zarIra bAdara banaspatikAyikoM (bAyara nigoyANaM) bAdara nigodoM (tasakAiyANa ya) aura kAyikoM meM (kayare kayarehiMto ) kauna kisa se (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? ( goyamA !) he gautama! ( savvatthovA vAyaratasakAiyA) saba se kama bAdara kAyika haiM (bAyara teukAiyA asaMkhejjaguNA ) yAdara sama-khAdara jIvAnu alapa bahutva zabdArtha-(eesi NaM bhaMte / ) De bhagavan / mA ( suhumANaM) sUkSmalavA (suhumapaDhavIkAiyANaM) sUkSma pRthvI ayi / ( suhuma AukAiyANaM) suukssmaayi| (muhumaveukAiyANaM) sUkSma tenassAyinA (suhumavAGakAiyANaM) sUkSmavAyuprAyi / (suhumaghaNassaikAiyAMNaM) sUkSbha vnsptiayi| (suhumanigoyANaM) suukssmnigohe| (vAyarANaM) bhAdarala e / (vAyarapuDhatrIkAiyANa) mAhara pRthvI ayi (bAdaraAukAiyANa) mAra 4jaay| (bAyarateGakAiyANaM) jAhara tenaayi| (vAyaravA ukAiyANaM) mahara vAyuSTAyi / (vAyaravaNassaikAiyANaM) mahara vanaspatiprAyi / (patteyasarIrakhAyaravaNassaika iyANaM) pratyeka zarIra mAhara vanaspati ayi hai| (vAyaranigoyANaM) bAhara nigoho (tasakAiyagNaya) bhane trabhruSThAyibhAM ( kayare kayarehiMto) aNu nAthI (appAvAbahuyA vA tulA vA visesa hiyA vA 1) mahatha, dhA, tulya agara vizeSAdhiH che ? (goyamA / ) he gautama ! (savvatthovA dhAyaratasakAiyA) madhAthI sochA mAhara nasAyi che (vAyarateGakAiyA asaMkhejjaguNA ) mAhara tenasya asaNyAtagayA hai. Page #169 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 3 sU.8 sUkSmavAdarajIvAlpabahutvam 151 guNAH, pratyekazarIravAdaravanaspatikAyikA asaMkhyeyaguNAH, vAdaranigodAH asaMkhyeyaguNAH, vAdarapRthivIkAyikAH asaMkhyeyaguNAH, vAdarASkAyikAH asaMkhyeyaguNAH, vAdazvAyukAyikA asaMkhyeyaguNAH, sUkSmatejaH kAyikA asaMrUyeyaguNAH, sUkSmapRthivI kAyikAH vizeSAdhikAH, sukSmASkAyikA vizeSAdhikAH, sUkSmavAyukAyikA vizeSAdhikAH, sUkSmanigodA asaMkhyeyaguNAH, vAdaravanaspatikAyikA anantaguNAH, vAdarAH vizeSAdhikAH, sUkSmavanaspatikAyikAH anantatejaskAyika asaMkhyAtaguNA haiM (patteyasarIra vAyaravaNassaikAiyA asaMkhejjaguNA) pratyeka zarIra bAdara vanaspatikAyika asaMkhyAtaguNA haiM (bAyara nigoyA asaMkhejjaguNA) bAdara nigoda asaMkhyAtaguNA haiM ( bAyara puDhavIkAiyA asaMkhejjaguNA) bAdara pRthvIkAyika asaMkhyAta guNA haiM (bAyara AukAiyA asaMkhejjaguNA) bAdara aSkAyika asaMkhyAta guNA haiM (vAyara vAukAiyA asaMkhejjaguNA ) bAdara bAyukAyika asaMkhyAtaguNo haiM (suma teukAiyA asaMkhejjaguNA ) sUkSma tejaskAyika asaMkhyAtaguNA haiM (tuma puDhacIkAiyA visesAhiyA) sUkSma pRthvIkAyika vizeSAdhika haiM (suhuma AukAiyA vilesAhiyA) sUkSma aSkAyika vizeSAdhika haiM ( suhuma vAukAiyA visesAhiyA) sUkSma vAyukAyika vizeSAdhika haiM (suma nigoyA asaMkhejjaguNA ) sUkSma nigoda asaMkhyAtaguNA haiM (bAyara vaNassaikAiyA anaMtaguNA) bAdara vanaspatikAyika anantaguNA haiM (bAyarA visesAhiyA) bAdara vizeSAdhika haiM ( suhuma vaNassaikAiyA asaMkhejjaguNA ) sUkSma vanaspatikAyika asaMkhyAtaguNA haiM (suhumA visesAhiyA) sUkSma jIva vizeSAdhika haiM / (patteyasarIrakha yaravaNassaikAiyA asaMkhejaguNA ) atye zarIra mahara vanaspatiprayiSTha asabhyAtA che. (vAyaranigoyA asaMkhejaguNA ) mAhara nigeha asaMkhyAtagA (vAyara puDhavIkAiyA asaMkhejjaguNA) mAhara pRthvIzrayi asaNyAtagA che (vAyara AukAiyA asaMkhejjaguNA) jAhara bhajAyi asabhyAtA che (bAyaravAGakAiyAasaMkhejjaguNA) mAhara vAyuayi asaMkhyAtagu che (suhumate ukAiyA asaMkhejjaguNA ) sUkSma tesmAthi asabhyAtA che (suhRmapuDhavIkAiyA visesAhiyA) sUkSma pRthvI ayi vizeSAdhi che. ( suhuma AukAiyA visesAhiyA) sUkSma jAyika vizeSAdhiH che (suhumavA ukAiyA visesAhiyA) sUkSma vAyuayi vizeSAdhi (suhumanigoyA asaMkhejjaguNA ) sUkSma nigoha asabhyAtA hai (vAyaravaNamsaikAiyA anaMtaguNA) bAhara vanaspatiprAyika anaMtAzA che (bAyarA visesAhiyA) mAhara vizeSAdhi che. (suhumavaNarasaikoiyA asaMkhejjaguNA ) sUkSma vanaspatiThAyi Page #170 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre guNAH, mukSmA vizeSAdhikAH, eteSAM khalu bhadanta ! sUkSmAparyAptakAnAM, sUkSmapRthivIkAyikAnAm aparyAptakAnAm, sUkSmA kAyikAnAm aparyAptakAnAm, sUkSma tejaHkAyikAnAm aparyApsakAnAm sUkSmavAyukAyikAnAm aparyAptakAnAma, sUkSma vanaspatikAyikAnAm aparyAptakAnAm, sUkSmanigodAnAm aparyAptakAnAm, vAdarAparyAptakAnAm, vAdarapRthivIkAyikAnAm aparyAptakAnAm, bAdarAkAyikAnAm aparyApta kAnAm, vAdaratejAkAyikAnAm aparyAptakAnAm, vAdaravAyukAyikAnAm aparyAptakAnAm, vAdaravanaspatikAyikAnAm aparyAptakAnAm, pratyekazarIra bAdakhanaspati kAyikAnAm aparyAptakAnAM vAdaranigohAnAm (eesi NaM bhaMte !) he bhagavan ! ina (utuma apajjattayANa) sUkSma jIvoM ke aparyAptoM (suhuma puDhavIkAiyANaM apajjattayANaM) sUkSma pRthvIkAya ke aparyAptI (suhama AukAiyA apajjattayANa) sUkSma apkAya ke aparyAptoM (suhuma teukAjhyANaM apattajjattayANa) sUkSma tejaskAyika aparyAptoM (suhuma vAukAjhyANaM apajjantayANa) zakSma vAyukAyika aparyAptoM (sahuma vastaikAiyANaM apajjattayANaM) sUkSma vanaspatikAyika aparyAptoM (muhala nigoyANaM apajjattayANa) sUkSma nigoda ke aparyAptoM (zAyara apajjattagaNaM) vAdara aparyAptoM (vAyara puDhavIkAiyANaM apajjattayANaM) vAdara pRthvIzAya ke aparyAptoM (vAyara AukAiyANaM apajjattayANa) cAdara apkAya ke aparyAptoM (vAyara teukAiyANaM apajjattayANa) bAdara tejaskAyika ke aparyAptoM (vAyara cAukAiyANaM apajjattayANaM) bAdara vAyakAya ke aparyAptoM (vAyara, vaNassaikAiyANaM apajjattayANaM) dAdara vanaspatikAya ke aparyAptoM masabhyAtamA cha (sahuma visesAhiyA) sUkSma va vizeSAdhi cha. (eesi NaM bhate ) bhagavan / 2 (suhumaapajjattayANaM) sUkSma vonA aparyA sa? (sahumapuDhIvakAiyANaM apaJjattayANaM) sUkSma pRthvI jyn| apryaapt| (sahuma AukAiyANaM apajjattayANaM) sUkSma 14AyA maryAta (suhumateukAiyANaM apajattayANa) sUkSma te24AyanA aparyApI (sahumavAukAiyANaM apajjattayANaM) sUkSma pAyuya4 aparyApI (suhumavaNassaikAiyANaM apajjattayANaM) sUdabhavanaspatithi: aparyAyI (sahumanigoyANaM apajjattapANa) sUkSma nigAhanA 25paryAptI (vAyaraapajjattayANa) mA62 aparyAptI (bodarapuDhavIkAiyANaM apajjattayANaM) pRthvIjayanA aparyAptI (vAyaraAukAiyANaM apajjattayANaM) 2 nAyanA aparyApto (vAyarateukAiyANaM apajjattayANa) mArate424yinAmaparyAptI (vAyaravAukAiyANa apajjattayANa) mA62 vAyuzyanA aparyAptI (vAyaravaNarasaikAiyANaM apajjattayANa) mAha2 Page #171 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pada 3 sU.8 sUkSmavAdarajIvAlpavahutvam aparyAptakAnAm, bAdaratrasakAcikAnAm aparyAptamAnAzca katare katarebhyaH alpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH vAdaratrasakAyikAH aparyAptakAH, vAdanatejAkAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNAH, pratyekazarIravAdaravanaspatikAthikA aparyAptakAH asaMkhyeyaguNAH, bAdara nigodAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNAH, bAdarapRthivIkAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNAH, vAdarAkAyikA aparyAptakAH asaMkhyeyaguNAH, vAdaravAyukA(pattayasarIra vAyaracaNastaikAiyANaM apajjattayANa) pratyeka zarIra bAdara vanaspatikAdhika aparyAptoM (bAyara nigoyANaM apajjattayANaM) bAdara nigoda ke aparyAptoM (vAyara tasakAiyANaM apajjattayANaM) pAdara usakAya ke aparyAptoM meM se (kacare kayarehitoM) kauna kisase (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM? (goyamA!) he gautama! (savvatthovA bAyaratasakAiyA) saba se kama bAdaravasakAyika (apajattayA) aparyAptaka haiM (bAyarateukAiyA apajjattayA asaMkhejaguNA) cAdaratejaskAyika aparyApta asaMkhyAtaguNA haiM (pattayasarIra bAyaravaNassaikAiyA apajattayA asaMkhejaguNA) pratyeka zarIra bAdaravanaspatikAyika aparyAptaka asaMkhyAtaguNA haiM (bAyaranigoyA apajjattayA asaMkhejjaguNA) vAdaranigoda aparyApta asaMkhyAtaguNA haiM (bAyara puDhavIkAiyA apajjAttathA asaMkhejaguNA) bAdara pRthvI kAyika aparyApta asaMkhyAtaguNA haiM (zAyara AukAiyA apajattayA asaMkhejavanaspatiyana maryAtA (pattayasarIravAyaravaNassaikAiyANaM apajjattayANaM) pratye: zarI2 mA42 vanaspatithi: 25paryApto (vAyaranigoyANaM apajjattayANaM) 62 nigAhanA 25paryApto (vAyaratasakAiyANaM apajjattayANa) mA2 sAyanA 255/somAMthI (kayare kayarehito) 3 jonAthI (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA) 185, ghA, tukSya mathavA madhi cha ? / (goyamA ) 3 gautama ! (savvatthovA vAyaratasakAikA) dhAthI mAchA mAra sAyi: (apajjattayA) aparyAsa cha (vAyarateukAiyA apajjattayA asaMkhejaguNA) // 62 te2424yi aparyApta majyAtamA cha (patteyasarIravAyaravaNassaikAiyAapajjattayA asaMkhejjaguNA) pratye4 zarI2 // 62 vanaspatithi: 2544 asabhyAtamA cha (vAyaranigoyA apajjattayA asaMkhejaguNA) 2 nigAha 25paryApta asbhyaatge| che (vAyarapuDhavIkAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA) pRthvIyi" mapAsa 21sayAtamA cha (vAyaraAukAiyA apajjattayA asaMkhejaguNA) mAha pra020 Page #172 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - prajJApanAsUtre 154 yikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNAH, sUkSmatejAkAyikA aparyAptakA asaMkhyeyaguNAH, sUkSmapRthivIkAyikAnAM aparyAptakAH vigepAdhikAH, sUkSmAkAyikAH aparyAptakA vizeSAdhikAH, sUkSmavAyunAyikAH aparyAptakAH vizeSAdhikAH, sUkSmanigodA aparyAptakA asaMkhyeyaguNAH vAdaravanaspatikAyikA aparyAptakA anantaguNAH, vAdarA aparyAptakA vizeSAdhikAH, sUkSmavanaspatikAyikAH apaptikAH asaMkhyeyaguNAH, sUkSmAH aparyAptakA vizeSAdhikAH, eteSAM khalu bhadanta ! sakSmaparyAptakAnAm, sUkSmapRthivIkAyika paryAptakAnAM, sUkSmASkAyikaguNA) vAdara apkAyika aparyApta asaMkhyAtaguNA haiM (bAyaravAukAjhyA apajjattayA asaMkhejaguNA) bAdara vAyukAyika aparyApta asaMkhyAta guNA haiM (suhuma teukAiyA apajattayA asaMkhejaguNA) sUkSma tejaskAyika aparyApta asaMkhyAtaguNA haiM (lusa puDhacIkAjhyA apajjattayA visesAhiyA) sUkSma pRthvIkAyika aparyApta vizeSAdhika haiM (suhuma AukADyA apajattayA visesAhiyA) sakSama apkAyika aparyApta vizeSAdhika haiM (suhuma vAukAiyA apajjattayA vilelAhiyA) sUkSma vAyukAyika aparyApta vizeSAdhika haiM (suhama nigoyA apajjattayA asaMkhejjaguNA) sUkSma nigoda aparyApta asaMkhyAtaguNA haiM (vAyara vaNassaikAiyA apajjattayA aNaMtaguNA) yAdara vanaspatikAyika apa ryApta anantaguNA haiM (bAyarA apajjattayA visesAhiyA) bAdara aparyApta vizeSAdhika haiM (suhuma vaNassaikAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA) sUkSma vanaspatikAyika aparyApta asaMkhyAtaguNA haiM (suhamA apajjattayA visesAhiyA) sUkSma aparyAptaka vizeSAdhika haiN| yi aparyApta masabhyAtA cha (vAyaravAukAiyA apajjattayA asaMkhejaguNA) mA2vAyuyi maryAsa asabhyAtamA cha (sahumateukAiyA apajjattayA asaMkhejja guNA) sUkSma te434yi 255ryAta madhyAtamA cha (suhumapuDhavIkAiyA apajjattayA visesAhiyA) sUkSma vIyi4 aparyApta vizeSAdhi che (suhumaAukAiyAapajjattayA bisesAhiyA) sUkSma 2004yi4 aryAta vizeSAdhi4 cha (sahumavAukAiyA apajjattayA visesAhiyA) sUkSbhavAyuyi4 255ryAta vizeSAdhi cha (suhumanigoyA apajjattayA asaMkhejjaguNA) sUkSma nigAha aparyApta gasadhyAtA cha (vAyaravaNassaikAiyA apajjattayA aNaMtaguNA) mA42 vanaspatizAyi4 25paryApta manantamA cha (vAyarA apaJjattayA visesAhiyA) // 42 255ti vizeSAdhi4 cha (sahumavaNassaikAi / apajjattayA asaMkhejaguNA) sUkSma vanaspatithi4 aparyApta bhasadhyAtamA che (muhumAapajjattayo visesAhiyA) sUkSma 255ryAsa vizeSAdhi4 cha, Page #173 -------------------------------------------------------------------------- ________________ premaiyayodhinI TIkA pada 3 sU.8 sUkSmavAdarajIvAlpavahutvam paryAptakAnAM, sUkSmatejaHkAyikaparyAptakAnAm, sUkSmavAyukAyikaparyAptakAnAM, sUkSmavanaspatikAyikaparyAptakAnAsa, sUkSmanigodaparyAptakAnAM, vAdaraparyAptakAnAm, vAdarapRthivIkAyikaparyAptakAnAma, vAdarAmAyikaparyAptakAnAm, vAdaratejAkAyikaparyAptakAnAm, bAdaravAyukAyikaparyAptakAnAM, vAdaravanaspatikAyikaparyAptakAnAM, pratyekazarIravAdaravanaspatikAyikaparyAptakAnAM, vAdaranigodaparyAptakAnAM, vAdaratrasakAyikaparyAptakAnAM ca katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, __(eesi NaM bhaMte !) he bhagavan ! ina (suhuma pajjattayANaM) sUkSma paryAptakoM (suhuma puDhavIkAiya pajjattayANa) sUkSma pRthvokAyika paryAsakoM (suhuma AukAiya pajjattayANaM) sUkSma apkAya paryAptakoM (suhuma teukAiya pajjattayANaM) sUkSma tejAkAyika paryAptakoM (suhama vAukAiya pajjatayANa) sUkSma nAyukAyika paryAptakoM (suhama vaNassaikAiya pajjattayANaM) sUkSma banaspatikAdhika paryAptoM (suhama nigoya pajjattayANaM) sUkSma ligoda paryAptakoM (bAyara pajjattayANaM) bAdara paryAsakoM (bAyara puDhavIkAiya pajjattayANaM) bAda pRthvIkAyika paryAptakoM (bAyara AukAiya pajjattayANaM) bAdara apkAyika paryAptakoM (bAyara teukAiya pajjattayANaM) bAdara tejaskAdhika paryAptakoM (vAyara bAukAiya pajjattayANaM) bAdara vAyukAyika paryAptakoM (bAyara vaNassaikAiya pajjattayANaM) bAdara vanaspatikAyika paryAptakoM (patteyasarIra vAdaravaNAtaikAiya pajjatayAgaM) pratyeka zarIra bAdara vanaspatikAyika paryAptakoM (bAyara nigoya pajjattayANaM) bAdara nigoda ke paryAsakoM (bAyara tasakAiya pajjattayANa ya) aura bAdara sakAya ke paryA (eesi NaM bhaMte / ) samavan / 2 // (sahumapajjattayANaM) sUkSma pryaa| (suhumapuDhavIkAiya pajjattANaM) sUkSma pRthvIya paryAsa (suhuma AukAiyA pajjattANaM) sUkSma mayi paryAsa (suhumateukAiya pajjattayANaM) sUkSma te4Ayi payotI (suhumabAukAiyA pajjattayANa) sUkSma vAyuzAya4 pryaapt| (suhumavaNassaikAiyapajjattayANa) sUkSma vanaspatiya paryAta (suhumanigoyapajjattayANaM) sUkSma nigAI paal| (vAyarapajjattayANa) // 42 pryaapt| (bAtharapuDhavikAiyapajjattayANa) // 62 vIyi paryAsa (vAyaraAukAiyapajjattayANa) mA42 25454 paryApta (vAyarate ukAiyapajjattayoNaM) mA 424Ayi patio (vAyaravAukAiyapajjattayANa) mA42 vAyu4i paryA(vAyaravaNassaikAiya pajjattayANaM) mA62 5425tithi: 5ryAta (patteyasarIvAyaravaNassaikAiyapajjattayANa) pratye zarIra mA42 vanapatiya pati (bAcaranigoyapajjattayANa) mA62 nigohanA pati (vAyaratasakAiyapajattayANa ya) mane pA42 2sayana ryAmA (kayare kayare Page #174 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 156 hayari tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama | sarvastokAH cAdara tejaH kAyikaparyAptakAH; vAdaratrasakAyikAH payAptakAH asaMkhyeyagugAH, pratyekazarIravAdanampanikAyikAH paryAptakAH asaMkhyeyaguNAH nAdaranigodAH paryAptakAH asaMkhyeyaguNAH, bAdarathivIkAyikAH paryAptakA asaMkhyeyaguNAH, bAdarAkAvitAH paryAptakAH asaMkhyeyagugAH, vAdavAyukAyikAH paryAyaH asaMkhyeyaguNAH, sUkSmatejaHkAyikAH paryAptakAH asaMkhyeyagugAH, sukSmapRthivIkAyikAH paryAptakAH vizeSAdhikAH kSmAsakoM meM (kavare kamarehino) kauna kisase ( appA vA bahuyA yA tulA vA visesAhiyA vA ?) anya, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? " (goyamA) he gautama ! (savvatthovA yAvara te kAyA pajjattayA) saba se kama bAdara tejaskAya ke paryAtaka haiM (vAyara tasakAiyA pajjatayA asaMkhejjaguNA) zadara makAya ke paryAnaka asaMkhyAtaguNA hai (patteyasarIra vAyaracaNassaikAiyA pajjattayA asaMkhejjaguNA ) pratyeka zarIra bAdara vanaspatikAyika paryApta asaMkhyAtaguNA hai (vAyaranigoyA pajjattayA asaMkhejjaguNA ) cAdara nigoda ke paryAptaka asaMkhyAnaguNA haiM (vAyara puDhavIkAyA pajjattayA akhejjaguNA ) bAdara pRthvIkAya ke paryApta asaMkhyAtaguNA haiM (nAyara AukADyA pajjattayA asaMkhejjaguNA) vAdara akAvika paryAtaka asaMkhyAtaguNA hai (bAyaravAkAyA pajjattayA asaMkhejjaguNA) bAhara vAlukAya ke paryApta asaMkhyAtaguNA haiM (suhumate ukAyA pajjattayA asaMkhejjaguNA) sUkSma tejaskAyika paryApta asaMkhyAtaguNA haiM (muhuna puDhavIkAiyA pajjattayA visesAhiyA) hito) a anAthI ( appA vA bahuyA vA tulA vA visesAhiyA vA ? ) mantha, dhAtu, tulya agara vizeSAdhika che ? (goyamA !) gautama ! (savvatyovA bArakAicA pattA) madhAthI gochA mAhara tenasTAyanA paryA che (vAyaratamakAiyA pajjattayA asaMkhenaguNA) harabhaDAyanA paryApta asaNyAtalA che (patteyasarIkhA caravaNamsa ikAiyA pajJattayA asaMkhejaguNA ) pratye zarIra mATara vanaspatiyiH paryApta asaMkhyAta che (vAyaranigoyA pajjattayA asaMkhejjaguNA ) gADhara nigohanA paryAsa dhyAtA he (vAyarapuDhavIkAiyA pajjattayA anakhejjaguNA ) bAhara pRthvI ayanA paryApta gama jyAta gadhe (vAyaraAukAiyA pajjattayA asaMkhejjaguNA ) mahara mAthi paryApta sauNcyaatge| che (vAyaravA ukAiyA pajjattayA asaMkhejjaguNA ) bAhara vAyuAyi paryApta asaM dhyAtagAyA che (suhumate ukAiyA pajjattayA asaMkhe jaguNA) sUkSmaterAyiGa paryApta asaMkhyAta che (muhumapuDhanIkAiyA pajjattayA visesAhiyA) sUkSma Page #175 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 3 sU.8 sUkSmavAdarajIvAlpabahutvam mavAdarajIvAlpavahutvam . 157 pkAyikAH paryAptakAH vizeSAdhikAH, sUkSmavAyukAyikAH paryAptakAH vizeSAdhikAH, sUkSmanigodAH paryAptakAH asaMkhyeyaguNAH, vAdaravanaspatikAyikAH paryAptakAH anantaguNAH, vAdaraparyAptakAH vizepAdhikAH, sUkSmavanaspatikAyikAH paryAptakAH asaMkhyeyaguNAH, sUkSA paryAptakAH vizepAdhikAH, eteSAM khalu bhadanta ! sUkSmANAM vAdarANAJca paryAptAparyAptakAnAM katare karebhyo'lpAvA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH bAdarAH paryAptakAH, sUkSma pRthivIkAyika paryApta vizeSAdhika haiM (suhama AukAiyA pajjattayA visesAhiyA) sUkSma apkAyika paryApta vizeSAdhika haiM (suhama vAukApayA pajjattayA visesAhiyA) sakSama vAyukAyika paryApta vizeSAdhika haiM (suhama nigodA pajjattayA asaMkhejjaguNA) sUkSma nigoda ke paryApta asaMkhyAtaguNA haiM (bAyaravaNassaikAiyA pajjattayA aNaMtaguNA) bAdara vanaspattikAyika paryApta anantaguNA haiM (vAyara pajjattayA visesAhiyA) bAda paryApta vizeSAdhika haiM (suhama vaNassaikAiyA pajjattayA asaMkhejjagugA) sUkSA vanaspatikAdhika paryAptaka asaMkhyAtaguNA hai (suhuma pajjattayA visesAhiyA) sakSama paryAptaka vizeSAdhika haiN| ___(eesiNaM bhaMte !) he bhagavan ! ina (suhamANaM bAyarANa ya pajjattApajjattArNa) sUkSana aura bAdara jIvoM ke paryAptakoM aura aparyAsakoM meM (kayare kayarehiMto) kauna kisase (appA vA nahuyA vA tullA vA vilesAhiyA vA?) alpa, bahuta, tulya athavA vizepAdhika haiM ? (goyamA) he gautama! (savvatthovA bAyarA pajjattayA) sabase kama bAdara paryAptaka haiM (bAyarA apajjattayA asaMkhejjaguNA) bAdara aparyAptaka pRthvI 454 paryAta vizeSAdhi cha (sahumaAukAiyA pajjattayA visesAhiyA) sUkSma 4i paryAta vizeSAdhita cha (suhumavAukAiyA pajjattayA visesAhiyA) sUkSma vAyuya: payaryAta vizeSAdhi4 cha (suhumanigodA pajjattayA asaMkhejjaguNA) sUkSma nigAhanA paryApta masa UyAtamA cha (vAyaravaNassaikAiyA pajjattayA aNaMtaguNA) mA62 vanaspatiya paryAsa manantAya che. (vAyarapajjattayA visesAhiyA) 42 paryApta vizeSA4i cha (suhumavaNassaikAiyA pajjattayA asakhejjaguNA) sUkSma vanaspati yi paryAta 21viding (suhumapajjattayA visesAhiyA) sakSama paryAptaka vizeSAdhika che. _ (eesi Na bhaMte / ) gavan ! 2 // (suhumANaM vAyarAga ya pajjattApajjattANaM) sUkSma bhane mA27vAnA paryApta sane matabhA (krayare kayarehiMto) aY anAthI (appA vA bahuyA vA, tullA vA, pisesAdiyA vA ?) 2565, ghA, tujhya mayA vizeSAdhi4 cha ? (goyamA ) gautama / (savvatthovA bAyarA pajjattayA) mAthI Page #176 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 158 pramApanAsUtra vAdarAparyApta kAH asaMkhyeyaguNAH, sUkSyAparyAptakAH asaMkhyeyaguNAH, sUkSmaparyAptakAH saMkhyeyaguNAH ||suu0 8 // TIkA-atha sAccayasUkSmavAdasamudAyagatAlpabahukhAdikaM prarUpayitumAha-'eesi NaM bhaMte ! muhumANaM' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! eteSAM khalu sUkSyANAM jIvAnAm 'suhuma puDhavIkAiyANaM' sUkSmapRthivIkAyikAnAm, 'muhuma AukAiyANaM' sUkSmApkAyikAnAm, 'suhuma te ukAiyANaM' sUkSma tejaHkAyikAnAM 'muhuma vAukAiyANaM' sUkSmavAyuphAyikAnAm, 'suhamvaNastaikAiyANaM' sUkSmavanaspatikAyikAnAs, 'muhuma nigoyAgaM dAyarANaM' sUkSma nigodAnAM, vAdarANAm, 'vAyara puDhavIkAiyANaM' vADharapRthivIkAyikAnAm. 'vAyara AukAiyANaM' bAdarAkAyikAnAm, 'vAyara teukATyANaM' vAdara tejAkAyikAnAma, 'vAyara vAukAiyANaM' bAdara vAyukAyikAnAm . 'vAyara vaNassaikAiyANaM' vATara vanaspatikAyikAnAm, 'patteyasarIravAyaravaNassaikAiyANaM' pratyekazarIra bAdaravanaspatikAyikAnAm 'vAyaranigoyANaM' vAdaranigodAnAm, 'tasakAiyANa ya' trasakAyikAnAca-dvIndriyAdInAm savye 'kayare kayarehito' katare katarebhyaH, 'appA bA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA' alpA vA, bahukA vA, tulyA asaMkhyAta guNA haiM (suhuma apajjattayA; mUkSma aparyAptaka (asaMkhejjaguNA) asaMkhyAta guNA haiM (suhuma pajjattayA saMkhejjaguNA) sUkSma paryAptaka saMkhyAta guNA haiN| TIkArtha-aba samuccaya sUkSma-cAdara samudAya saMbaMdhI alpavahutya kI prarUpaNA kI jAtI hai zrI gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! ina sUkSma jIvoM, sakSama pRthvIkAyikoM, sUkSma apkAyikoM, sUkSma tejaHkAyikoM, sUkSma vAyukAyikoM, sUkSma vanappatikAyikoM, sUkSma nigodoM, cAdara jIvoM, mAchA mA42paryApta cha (bAyarA apajjattayA asaMkhejaguNA) mA42 aparyApta masaUyAtamA cha (sahumaapajjattayA) sUkSma aparyApta (asaMkhejaguNA) asaNyAtagaNA cha (suhumapa jattayA asaMkhejaguNA) sUkSma paryAta asa cyAta cha. . TIkAW.-have samuccaya sUma bAdara-samudAya saMbaMdhI a5 bahatvanI prarUpaNa karAya che- zrIgautamasvAmI prazna kare che he bhagavan! A sUma , sUkSma pRthvIkAyika, sUkSma aSkAcike, sUThThama tejaskAyika, sUkSma vAyukAyika, sUphama vanaspatikAcike, sUkSma nigodo, bAdara cho, bAdara pRthvIkAyike, bAdara aSkAcike, bAdara tejaskAcike, bAdara vAyukAyika, bAdara vanaspatikAyika, Page #177 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.8 sUkSmavAdarajIvAlpavahutvam vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati-'goyamA !' he gautama ! 'savvatthovA vAyara tasakAiyA' sarvastokAH-sarvebhyo'lpAH vAdara sakAyikAH -dvIndriyAdi bAdarAH bhavanti, tebhyaH 'vAyara teukAiyA asaMkhenaguNA' vAdara tejaHkAyikAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi 'patteyasarIravAyaravaNassaikAiyA asaMkhejjaguNA' pratyekazarIravAdaravanaspatikAyikAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi 'vAyara nigoyA asaMkhejaguNA' vAdara nigodA asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi-'vAyarapuDhavIkAiyA asaMkhejaguNA' vAdara pRthivIkAyikAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi 'vAyara AukAiyA asaMkhejaguNA' vAdarAkAyikAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi 'vAyara vAukAiyA asaMkhejaguNA' vAdara vAyukAyikA asaMkhyeyaguNA bhavanti, eteSAM vAdara samuccaya jIvAnAM prANuktarItyA uttarottaramasaMkhyeyaguNatvAdikamabaseyam, __atha sUkSmANAM samuccayajIvAnAmalpavahuvAdikaM prarUpayati-'suhuma teukAiyA cAdara pRthvIkAyikoM, vAdara apkAyikoM, vAdara tejaskAyikoM, bAdara vAyukAyikoM, vAdara banaspatikAyikoM, pratyeka zarIra bAdara vanaspatikAyikoM, vAda nigodoM aura trasakAyikoM meM kauna kisase alpa haiM, vahuta haiM, tulya haiM athavA vizeSAdhika haiM ? zrI bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! saba se kama vAdara trasakAyika haiM, una se cAdara tejaskArika asaMkhyAta guNA haiM, una kI apekSA pratyeka zarIra bAdara banaspatikAyika asaMkhyAta guNA haiM, una kI apekSA vAdara nigoda asaMkhyAtaguNA haiM unase bAdara pRthvIkAyika asaMkhyAtaguNA haiM, unase vAdara apkAyika asaMkhyAtaguNA haiM, unase bAdara vAyukAyika asaMkhyAtaguNA haiN| isa prakAra samuccaya bAdara jIva pUrvokta prakAra se uttarottara asaMkhyAtaguNe samajhane caahie| bAdara nigede ane trasAyikamAthI keNa kenAthI alpa che, ghaNuM che, tulya che athavA vizeSAdhika che ? zrIbhagavAn uttara Ape che-he gautama ! badhAthI ochA bAdara trasAyika che, temanAthI bAdara tejaskAyika asaMkhyAtagaNI che, temanI apekSAe pratyeka bAdara vanaspatikAyika asaMkhyAtagaNu che, temanI apekSAe bAdara nigoda asaMkhyAtagaNuM che, temanAthI bAdara pRthvIkAyika asaMkhyAtagaNuM che, temanAthI bAdara akAyika asaMkhyAtagaNuM che, temanAthI bAdaravAyukAyika asa khyAtagaNa che. A prakAre samuccaya bAdara chava pUrvokta prakArathI uttarottara asaMkhyAtagaNA samajavA joIe. Page #178 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanAso asaMkhejaguNA' sUkSmate nAkAyikAH arAkhyeyaguNA gavanti, nebhyo'pi 'sahamapuDhavIkAiyA visesAhiyA' sUkSmapRthivIkAyikAH vizeSAdhikA:-kiJcidadhikAbhavanti, tebhyo'pi 'muhumaAujhAiyA visesAhiyA' sUkSmAkAyikAH vidoSAdhikA bhavanti, tebhyo'pi 'suhuma bAukAiyA vise sAhiyA' sUkSmavAyukAyikAH vizeSAdhikA bhavanti, tebhyo'pi 'muhuma nigoyA asaMvejaguNA' sUkSma nigodAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktayukteH, tebhyo'pi-'yAyaravaNassaikAiyA aNaMtaguNA' vAdara vanaspatikAyikA anantaguNA bhavanti, prativAdaranigodamanantAnAM jIvAnAM sadbhAvAt, tebhyo'pi 'yAyarA visemAhiyA' vAdAH szulA jIyAH vizeSAdhikA:-kizcidadhikAH bhavanti vAdara tejaHkArikAdInAmapi teSu tamApAtAt, tebhyo'pi 'suhuma vaNassaikAiyA aNataguNA' mUkSma vanaspatikAyikA anantaguNAH (asaMkhyeyaguNAH) bhavanti, vAdaranigodApekSayA sUkSmanigodAnamasaMkhyeyaguNatvAt, tebhyo'pi 'suhumA visesAhiyA' sUkSmA jIvAH, vizeSAdhikA:-kiJcidadhikA bhavanti, sUkSma tejaHkAyikAdInAmapi tatra samApAtAt, arthateSAmeva ava sUkSma jIvoM ke alpa-bahula kI prarUpaNA karate haiM-una se arthAt bAdara vAyukAyikoM se sUkSma tejaskAya ke jIva asaMkhyAtaguNA haiM, unase sUkSma pRthivIkAyika vizeSAdhika haiM, unase sUkSma apkAyika vizeSAdhika haiM, unase sUkSma vAyukAyika vizeSAdhika haiM, una se sUkSma nigoda asaMkhyAtaguNA haiM, unakI apekSA bAdara vanaspatikAyika anantaguNA haiM, kyoMki pratyeka vAdara nigoda meM ananta jIvoM kA sadabhAva hotA hai bAbara vanarapatikAlikoM kI apekSA vAdara jIva vizeSAdhika haiM, kyoMki ina meM bAdara tejaskAyika Adi kA bhI samAveza ho jAtA hai / cAdara jIvoM kI apekSA sUkSma vanaspatikAyika asaMkhyAtaguNA haiM kyoMki cAdara nigoda ke jIvoM kI apekSA sUkSma nigoda ke jIva asaMkhyAtaguNA haiN| sakSma vanaspatikAyikoM kI apekSA have sUkrama jenA alpa bahutvanI prarUpaNa kare che-temanAthI arthAta badara vAyukAyikethI sUkSma tejaskAyanA jIva asaMkhyAtagaNuM che, temanAthI sUma pRthvIkAcika vizeSAdhika che, temanAthI sUkSma aplAyika vizeSAdhika che, temanAthI sUTamavAyukAyika vizeSAdhika che temanAthI sUkSma nigada asaMkhyAtagaNA che, temanI apekSAe bAdara vanaspatikAyika anantagaNu che, kemake pratyeka bAdara nigodamAM ananta jIvana sadbhAva hoya che. bAdara vanaspatikAcikenI apekSAe bAdara jIva vizeSAdhika che, kemake temanAmAM bAdara tejaskAyika Adine paNa samAveza thaI jAya che. bAdara nI apekSAe sUma vanaspatikAyika asaMkhyAtagaNu che, kemake bAdara nigedanA jInI apekSAe sUma Page #179 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.8 sUkSmavAdarajIvAlpavahutvam aparyAptAnAM sUkSmavAdarasamuccayajIvAnAmalpavahulAdikaM prarUpayati-'eesi NaM bhaMte ! suhuma apajjattayANaM' he bhadanta ! eteSAM khalu sUkSmAparyAptakAnAm 'muhuma puDhavIkAiyANaM apajjattayANaM' sUkSma pRthivIkAyikAlAm aparyAptakAnAm, 'muhuma AukAiyANaM apajjattayANaM' sUkSmAkAyikAnAmaparyAptakAnAm, 'suhuma teukAiyANaM apajjattayANaM' sUkSma tejAkAyikAnAm apayoptakAnAs, 'suhuma vAukAiyANaM apajjattayANaM' sUkSma vAyukAyikAnAm aparyAptakAnAm 'suhama vaNassaikAiyANaM apajjattayANaM' sUkSma vanaspatikAyikAnAm aparyAptakAnAm, 'suhama nigoyANaM apajjattayANaM' sUkSma nigodAnAm aparyAptamAnAra, 'vAyara apajjattayANaM' vAdarAparyAptakAnAm, 'vAyara puDhavIkAiyANaM apajjattayANa' vAdara pRthivIkAyikAnAm aparyAptakAnAm, 'vAyara AukAiyANaM apajjattayANaM' bAdarAkAyikAnAm aparyAptakAnAs, 'vAyara teukAiyANaM apajattayANaM' vAdara tejAkAyikAnAm aparyAptakAnAm, 'vAyara vAukAiyANaM apajjattayANaM' vAdara vAyukAyikAnAm aparyAptakAnAm . 'vAyara vaNalsaikAiyANaM apajjattayANaM' vAdara vanaspatikAyisUkSma jIva (samuccaya) vizeSAdhika haiM, kyoMki ina meM sUkSama tejaskAyika Adi kA bhI samAveza hotA hai| ___ aba inhIM sUkSma-cAdara jIvoM ke aparyAptakoM kA alpabahutva dikhalAte haiM zrI gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavana ! ina sUkSma aparyAptakoM, sUkSma pRthvIkAyika aparyAptoM, sUkSma apkAyika aparyAptoM, sUkSma tejaskAyika aparyAptoM, sUkSma vAyukAyika aparyAptoM, sUkSma vanaspatikAyika aparyApto, sUkSma nigoda ke aparyAptoM, bAdara aparyAptoM, vAdara pRthvIkAyika aparyAptoM, bAdara apakAyika aparyAptoM yAdara tejaskAyika aparyAptoM, bAdara vAyukAdhika aparyAptoM, bAdara vanaspatikAyika aparyApto, pratyeka zarIra bodara vanaspatikAyika nigadanA jIva asaMkhyAtagaNa che. sUma vanaspatikAyinI apekSAe sUma jIva (samuccaya) vizeSAdhika che, kemake teomAM sUkSama tejaskAyika Adine paNa samAveza thAya che. have Aja sUma bAdara chanA aparyAptakanA apabaddhatvane dekhADe che zrIgautamasvAmI prazna kare che-bhagavad ! A sUkSama aparyAptake, sUkSma pRthvIkAyika aparyAptaka sUkSama akAyika aparyApyo, sUkSma tejasakAyika aparyApyo, sUma vAyukAyika aparyApyo, sUma vanaspatikAyika aparyApyo, sUkSma nigadanA aparyApyo, bAdara aparyA, bAdara pRthvIkAyika aparyApyo, bAdara aSkAyika pra0 21 Page #180 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prahApanAstre kAnAm aparyAptakAnAs, 'patteyasarIravAyaravaNassaikAiyANaM apajjattayANaM' pratyeka zarIra vAdara vanaspatikAyikAnAm aparyAptakAnAm, 'vAyara nigodANaM apajjatayANaM' vAdaranigodAnAm aparyAptakAnAm 'vAyara tasakAiyANaM apajjattayANaM' vAdara trasakAyikAnAm aparyAptakAnAm sthUladvIndriyAdInAm madhye 'kayare kayarehito' katare katarebhyaH 'appA vA, vahuyA vA, tulyA vA, visesAhiyA vA?' alpA vA, vaTukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati'goyamA !' he gautama ! 'savvatthovA vAyara tasakAiyA apajattayA' sarvastokAH sarvebhyo'lpAH, vAdaratrasakAyikAH sthUlaTThIndriyAH, aparyAptakAH bhavanti, prAguktayukteH, tebhyaH 'yAyara teukAiyA apajjattamA asaMkhejjaguNA' vAdara tejaHkAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi 'patteya sarIra vAyara vaNassaikAiyA apajjattayA asaMkhejaguNA' pratyeka zarIra bAdara vanaspatikAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi 'vAyara nigoyA apajattayA asaMkhejjaguNA' vAdara nigodA aparyAptakA asaMkhyeyaguNA bhavanti tebhyo'pi vAyara puDhavIkAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA' vAdara pRthivIkAyikA aparyAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, tadapekSayA-'vAyara AukAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA' aparyAptoM, bAdara ligoda ke aparyApto tathA bAdara sakAya ke aparyAptoM meM se kauna kisakI apekSA alpa, rakta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? zrI bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! bAdara usakAya ke apaptika jIva sabase kama haiM, isa kA kAraNa pahale kahA jA cukA hai| inakI apekSA vAda tejaskAya ke aparyApta asaMkhyAta guNA haiM inakI apekSA pratyeka zarIra bAdara vanaspatikAdhika aparyApta asaMkhyAtaguNA haiM, inase vAdara nigoda ke aparyApta asaMkhyAta guNA haiM, inase bAda pRthvIkAyika aparyApta asaMkhyAtaguNA haiM, inase bAdara apkAya ke aparyApto, bAdara tejaskAyika aparyApto, bodara vAyukAyika aparyApyo, bAdara vanaspatikAyika aparyApta, pratyeka zarIra bAdara vanaspatikAyika aparyApyo, bAdara nigehanA aparyApto tathA bAdara trasakAyanA aparyAyomAthI keNa kenI apekSAe a5, ghaNA tulya athavA vizeSAdhika che ? zrI bhagavAna uttara de chehe gautama 1 bAdara trasakAyanA aparyAptaka jIva badhAthI ochA che, tenuM kAraNa pahelA kaheluM ke, temanI apekSAe bAdara tejaskAyanA aparyApta asa khyAtagaNuM che, temanI apekSAe pratyeka zarIra bAdara vanaspatikAyika aparyApta asa khyAtagaNuM che, temanAthI bAdara nigodanA apatyaMta asaMkhyAtagaNI che, emanAthI bAdara pRthvIkAyika aparyApta asaMkhyAta Page #181 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU 8 sUkSmavAdajIvAlparvahutvam bAdarAkAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, tadapekSayA-'vAyara vAukAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA' vAdara vAyukAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, vAdara vAyukAyikebhyo'paryAptakebhyaH 'suhuma teukAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA' sUkSma tejAkAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti teSAm atyadhikA saMkhyeyalokAkAzapradezapramANatvAt, tebhyo'pi 'muhuma puDhavikApayA apajjattayA visesAhiyA' sUkSma pRthivIkAyikAH aparyAptakAH vizeSAdhikAH-krizcidadhikA bhavanti, tebhyo'pi 'suhuma AukAiyA apajjattayA visesAhiyA' sUkSmAkAyikAH aparyAptakAH vizeSAdhikA bhavanti, tebhyo'pi 'muhuma bAukAiyA apajjattayA visesAhiyA' sUkSma vAyukAyikA aparyAptakA vizeSAdhikA bhavanti, tebhyo'pi 'suhuma nigoyA apajjattayA asaMkhejjaguNA' sUkSma nigodAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktasUkSmaviSayakayukteH jAgarukatvAt, tebhyo'pi sUkSma nigodA paryAptakebhyaH-'vAyara vaNassaikAiyA apajjattayA aNaMtaguNA' vAdara vanaspatikAyikAH aparyAptakAH anantaguNA bhavanti, aparyApta asaMkhyAtaguNA haiM, inase vAdara vAyukAya ke aparyApta asaMkhyAtaguNA haiM, bAdara vAyukAya ke aparyAptakoM se sUkSma tejaskAya ke aparyApta asaMkhyAtaguNA haiM, kyoMki ve bahuta adhika asaMkhyAta lokAkAzoM ke pradezoM ke barAbara haiM / sUkSma tejaskAya ke aparyAptakoM kI apekSA sUkSma pRthivIkAyika aparyApta vizeSAdhika haiN| inakI apekSA sUkSma apkAya ke aparyApta vizeSAdhika haiN| inakI apekSA sUkSma vAyukAya ke aparyApta vizeSAdhika haiN| inakI apekSA sUkSma nigoda ke aparyApta asaMkhyAtaguNA haiM, isakA kAraNa pahale batalAyA jA cukA hai| sUkSma nigoda ke aparyApsakoM kI apekSA bAdara vanaspatikAya ke aparyApta anantaguNA haiM, kyoMki eka-eka bAdara nigoda gaNuM che, tenAthI bAdara aSkAyanA aparyApta asaMkhyAtagaNuM che, temanAthI bAdara vAyukAyanA aparyApta asaMkhyAtagaNu che, bAdara vAyukAyanA aparyAptakethI sUma tejaskAyanA aparyApta asaMkhyAtagaNu che, kemake teo ghaNuM vadhAre asaMkhyAta lekAkAzanA pradezanI barAbara che. sUkSma tejaskAyanA aparyAptakenI apekSAe sUkSma pRthvIkAyika aparyApta vizeSAdhika che. temanI apekSAe sUma aSkAyikanA aparyApta vizeSAvika che. temanI apekSAe sUkSma vAyukAyanA aparyApta vizeSAdhika che. temanI apekSAe sUma nigodanA aparyApta asaMkhyAta gaNu che, tenuM kAraNa pahelA batAvI didheluM che. sUma nigadanA aparyAsakenI apekSAe bAra vanaspatikAyanA aparyApta anatagaNa che, kemake eka eka Page #182 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 164 pramApanAstra prativAdaraikaikanigodamanantAnAM jIvAnAM sadbhAvAt, tebhyo'pi sAmAnyena 'bAyarA apajjattayA visesAhiyA' vAdarAH aparyAptakAH vizeSAdhikA bhavanti, vAdara dvIndriyAdi trasahAyikA paryAptakAdInAmapi tatra samAvezAt, tebhyo'pi 'suhuma vaNassaikAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA' sUkSma vanaspatikAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, bAdara nigodA paryAptakApekSayA sUkSma nigodA paryAptakAnAmasaMkhyeyaguNatvAt, tebhyo'pi sAmAnyena 'muhumA apajjattayA visesAhiyA' sUkSmAH aparyAptakAH vizeSAdhikA bhavanti, sUkSma tejaHkAyikA paryAptakAdInAmapi tatra samAvezAt, atha samuccayasUkSmavAdaraparyAptakAnAmalpabahutvAdikaM prarUpayati-'eesi NaM bhaMte ! suhuma pajjattayANaM' gautamaH pRcchatihe bhadanta ! eteSAM khalu sUkSma paryAptakAnAm 'muhuma puDhavIkAiyA pajjattayANaM' meM ananta-ananta jIva hote haiM / bAdara vanaspatikAya ke aparyAptoM kI apekSA sAmAnya bAda aparyAptaka vizeSAdhika haiM, kyoMki hIndriyAdi jasakAyikoM ke aparyAptaka bhI sammilita haiM / bAdara aparyAtakoM kI apekSA sUkSma vanaspatikAyika aparyApta asaMkhyAtaguNA haiM, kyoMki vAda nigoda ke aparyAptakoM kI apekSA sUkSma nigoda ke aparyAptaka asaMkhyAtaguNA haiN| sUkSma vanaspatikAyika aparyAptakoM kI apekSA sAmAnya sUkSma aparyAptaka vizepAdhika haiM, kyoMki sUkSma tejaskAya ke aparyAptaka Adi kA bhI inameM samAveza ho jAtA hai| ava samuccaya sUkSma-cAdara paryAptakoM kA alpa-bahutva dikhalAte haiM__ zrI gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! ina sUkSma paryAptakoM, sUkSma pRthvIkAyika paryAptakoM, sUkSma apkAyika paryAptoM, sUkSma tejbAdara nigodamAM ananta-ananta jIva thAya che, bAdara vanaspatikAyanA apaAMtakanI apekSAe sAmAnya bAdara aparyAptaka vizeSAdhika che, kemake temAM kIndriyAdi trasakAyikanA aparyAptaka paNa saMmilita che. bAdara paryAptakonI apekSAe sUmavanaspatikAyika aparyApta asa khyAtagaNa che, kemake bAdara nigadanA aparyAptakanI apekSAe sUma nigodanA aparyAptaka asaMkhyAtaguNA che, sUma vanaspatikAyika aparyAptakanI apekSAe sAmAnya sUkSama aparyAptaka vizeSAdhika che, kemake temanAmAM sUkSma tejaskAya ivenA aparyAptaka Adine / para samAveza 25 Mya che. have samuccaya sUma-Adara paryAptakanuM apa, ghaNupaNuM dekhADe che. zrIgautamasvAmI prazna kare che-he bhagavan ! A sUkSma paryAptake sUma pRthvIkAyika paryAptake, sUkma aplAyika paryAptake, sUkama tejakAyika paryAptake, Page #183 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 3 prabodhinI TIkA pada 3 sU.8 sUkSmavAdarajIvAlpabahutvam 165 sUkSmapRthivokAyikaparyAptakAnAm 'suhuma AukAiyA pajjattayANaM' sUkSmAkAyikaparyAptakAnAm 'huma teukAiyA pajjattayANaM' sUkSma tejaHkAyika paryAptakAnAm 'suhuma vAukAiyA pajjattayANaM' sUkSma vAyukAyika paryAptakAnAm 'suhuma vaNassaikAiyA pajjattayANaM' sUkSma vanaspatikAyika paryAptakAnAm 'suhuma nigoyA pajjattayANaM' sUkSma nigodaparyAptakAnAM 'bAyara pajjattayANaM' bAdara paryAptakAnAm 'vAyara puDhavIkAiyA pajjattayANaM' bAdara pRthivIkAyika paryAptakAnAm ' vAyara AukAzyA pajjattayANaM' vAdarAkAyika paryAptakAnAm 'vAyara teukAiyA pajjattayANaM' vAdara tejaH kAyikaparyAptakAnAm 'vAyara vAukAiyA pajjattayANaM' vAdara vAyukAyika paryAptakAnAm 'vAyara vaNassaikAiyA pajjattayANaM' bAdara vanaspatikAyika paryAptakAnAm 'patteyasarIra vAyara vaNassaikAiyA pajjatayA pratyeka zarIra bAdaravanaspatikAyikaparyAptakAnAm 'vAyara nigoyA pajjatayANaM' vAdara nigodaparyAptakAnAm ' vAyara tasakAiya pajjattayANa ya' vAdara kAyika paryAptakAnAJca madhye 'kayare kayarehiMto' katare katarebhyaH 'appA vA, bahuyA vA, tulA vA, visesAhiyA vA' alpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizepAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati - 'goyamA !' he gautama ! 'savvatthovA vAyara teukAiyA pajjattayA' sarvastokAH sarvebhyo'lpAH, bAdara tejaH kAyikAH skAyika paryAptoM, sUkSma vAyukAyika paryAptoM, sUkSma vanaspatikAyika paryAptoM, sUkSma nigoda ke paryAptakoM, bAdara paryAptakoM, bAdara pRthvIkAyika paryAptoM, bAdara aSkAyika paryAptoM, bAdara tejaskAyika paryAptoM, bAdara vAyukAdhika paryAptoM, bodara vanaspatikAyika paryAptoM, pratyeka zarIra bAdara vanaspatikAyika paryAptoM, bAdara nigoda paryAptakoM tathA bAdara nasAyika paryAptakoM meM se kauna kisakI apekSA alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? zrI bhagavAn uttara dete haiM - he gautama ! saba se kama paryApta teja* skAyika haiM, unase paryApta bAdara trasakAyika asaMkhyAta guNA adhika sUkSma vAyukAyika paryAptakeA, sUkSma vanaspatikAyika paryAptake, sUkSma nigeAdanA paryAptakA, khAdara paryAptA, khAdara pRthvIkAyika paryAptA, khAdara akAyika paryApta, khAtara tejaskAyika paryAptA, khAdara vAyukAyikaparyAptA, khAdara vanaspa tiSThAyika paryAptA, pratyeka zarIra khAdara vanaspatikAyika paryApta, khAtara nigeADha paryAptakA tathA khAdara sakAyika paryAptakAmAMthI kANu keAnI apekSAe alpa, ghaNA, tulya agara vizeSAdhika che ? zrIbhagavAn uttara Ape che:-he gautama ! badhAthI ochA paryApta teja Page #184 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanAsUtra paryAptakAH bhavanti, tebhyaH 'vAyara tarAkAdayA pajjattagA asaMkhejjaguNA' cAdara trasakAyikAH paryAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi 'patteyasarIra vAyaravaNassaikAiyA pajjattayA asaMkhejjaguNA' pratyekazarIra vAdara vanaspatikAyikAH paryAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi 'vAyara nigoyA pajjattayA asaM khejjaguNA' vAdara nigodAH paryAptakAH asaMkhyeyANA bhavanti, tebhyo'pi 'pAyara puDhavIkAiyA pajjattayA asaMkhejjaguNA' bAdarapRthivIkAyikAH paryAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti tebhyo'pi 'bAyara AukAiyA pajjattayA asaMkhejjaguNA' vAdarApkAyikAH paryAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti tebhyo'pi 'bAyara vAu kAiyA pajjattayA asaMkhejjaguNA' vAdara vAyukAyikAH paryAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti prAguktavAdaravipayaphayukteH satyAt, tebhyo'pi vAdara paryAptaka vAyukAyikebhyaH 'muhuma teukADayA pajjattayA asaMkhejjaguNA' sUkSma tejaHkAyika paryAptakA asaMkhye yaguNA bhavanti, bAdara vAyukAyikAnAmasaMkhyeyapratarapradezarAzipramANatayA tadapekSayA sUkSma tejaHkAyikAnAM paryApta mAnAmasaMkhyeyalokAkAzapradezahaiM, unase pratyeka zarIra bAdara vanaspatikAyika paryApta asaMkhyaguNA adhika haiM, unakI apekSA bAdara nigoda' paryApta asaMkhyAta guNA adhika haiM unase bAdara pRthvIkAyika asaMkhyAta guNA haiM, unase paryApta vAdara apkAyika asaMkhyAta guNA haiM, unase bAda vAyukAyika paryApta asaMkhyAtaguNA haiM, bAdara vAyukAyika paryAptoM kI apekSA sUkSma tejaskAyika paryApta asaMkhyAtaguNA adhika haiM, kyoMki bAdara vAyukAyika paryApta asaMkhyAta pratara pradezoM kI rAzi ke barAbara haiM aura unakI apekSA sUkSma tejaskAyika paryApta asaMkhyAta lokAkAza pradezoM kI rAzi ke barAbara haiM, ataeva ye asaMkhyAta guNA haiM / sUkSma tejskaaskAyanA che, temanAthI paryApta bAdara trasakAyika asa khyAtagaNa adhika che, temanAthI pratyeka zarIra bAra vanaspatikAyika paryApta asaMkhyAtagaNa adhika che, temanI apekSAe bAhara nigoda paryApta asa khyAtagaNuM adhika che, temanAthI bAdara pRthvIkAyika asa khyAtagaNI che, temanAthI bAdara aSkAyika asaMkhyAtagaNa che, temanAthI bAra vAyukAyika paryAptaka asa khyAtagaNI che, bAdara vAyukAyika paryAptakanI apekSAe sUThThama tejaskAyika paryApta asa khyAta gaNa adhika che, kemake bAra vAyukAyika paryApta asaMkhyAta pratarapradezanI rAzinA barAbara che ane temanI apekSAe sUkSama tejaskAyika paryApta asaMkhyAta lekAkAza pradezanI rAzinA barAbara che, tethI ja teo asaMkhyAtagaNuM che. sUrma tejaskAyika paryAptakanI apekSAe sUma pRthvIkAyika paryApta vizeSA Page #185 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.8 sUkSmavAdarajIvAlpavahutvam 167 rAzipramANasAt teSAmasaMkhyeyaguNatvamavaseyam, tadapekSayA 'suhuma puDhavIkAiyA pajjattayA visesAhiyA' sUkSma pRthivIkAyikAH paryAptakAH vizeSAdhikAH kizcidadhikA bhavanti, tadapekSayA-'suhuma AukAiyA pajjattayA visesAhiyA' sUkSmA'kAyikAH paryAptakAH vizeSAdhikA bhavanti tadapekSayA-'suhuma vAukAiyA pajjattayA visesAhiyA' sUkSma vAyukAyikAH paryAptakAH vizeSAdhikA bhavanti, prAguktayukteH, sUkSma paryAptaka vAyukAyikebhyaH "suhuma nigoyA panjattayA asaMkhejaguNA' sUkSma nigodAH paryAptakAH asaMkhye yaguNA bhavanti, tepAmatyadhikatayA pratigolaka sadbhAvAt, tebhyo'pi 'vAyara vapassaikAiyA pajjattayA aNaMtaguNA' cAdara vanaspatikAyikAH paryAptakAH anantaguNA bhavanti teSAM pratibArekaika nigoda manantAnAM sadbhAvAt, tebhyo'pi 'bAyara pajjattayA visesAhiyA' samuccaya vAdaraparyAptakAH vizeSAdhikA bhavanti, paryAptakavAdaratejAkAyikAdInAmapi tatra samAvezAta, tebhyo'pi 'suhuma vaNarasaikAiyA pajjattayA asaMkheja guNA' sUkSma vanaspatikAyikAH paryAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, vAdara nigoda paryAptakApekSayA sakSma nigoda paryAptakAnAmasaMkhyeyaguNatvAt tebhyo'pi 'sukuma pajattayA yika paryAptakoM kI apekSA sUkSma pRthvIkAyika paryApta vizeSAdhika haiM, unakI apekSA sUkSma apkAyika paryApta vizeSAdhika haiM, unakI apekSA sUkSma vAyukAyika paryApta vizeSAdhika haiM, unakI apekSA sUkSma nigoda ke paryApta asaMkhyAtaguNA adhika haiM, unakI apekSA pAdara vanaspatikAyika paryAptaka ananta guNA adhika haiM, kyoMki ve pratyeka bAdara nigoda meM ananta-ananta jIva hote haiM, dAdara vanaspatikAyika paryAptoM kI apekSA samuccaya vAdara paryApta vizeSAdhika haiM, kyoMki unameM bAdara tejaskAyika Adi kA bhI samAveza hai bAdara paryAptoM kI apekSA sUkSma vanaspatikAyika paryApta asaMkhya guNA haiM, kyoMki bAdara nigoda ke paryAptakoM kI apekSA sUkSma nigoda ke pryaadhika che, temanI apekSAe sUma aSkAyika paryApta vizeSAdhika che, temanI apekSAe sUma vAyukAyika paryApta vizeSAdhika che, temanI apekSAe nigodanA paryAptaka asaMkhyAtagaNa adhika che, temanI apekSAe bAdara vanaspatikAyika paryApta anantagaNa adhika che, kemake teo pratyeka bAdara nigodamAM anantaananta thAya che, bAdara vanaspatikAyika paryAptanI apekSAe samuccaya bAdara paryApta vizeSAdhika che, kemake teomAM bAra tejaskAyika Adine paNa samAveza che. bAdara paryAptonI apekSAe sRhama vanaspatikAyika paryApta asa khyAta gaNu che, kemake bAdara nigodanA paryAptakanI apekSAe sUma nigodanA paryAptaka . 3M Page #186 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 168 prazApanAsUtra visesAhiyA' sUkSma paryAptakAH vizeSAdhikA bhavanti paryAptakasUkSmatejAkAyikAdInAmapi tatra samAvezAt, athaitepAmeva sUkSma pAdarAdInAM pratyekaM paryAptAparyAptakAnAM pRthak pRthagalpabahutvAdikaM prarUpayati-'eesi NaM bhaMte ! muhumANaM' he bhadanta ! eteSAM khalu sUkSmANAm 'vAyarANa va pajjattApajattANa' vAdarANAJca paryAptAparyAptakAnAm madhye 'kayare kayarehiMto' katare katarebhyaH 'appA vA vahayA vA, tullA vA, visesAhiyA vA?' alpA vA, bahukA vA, tulyA bA, vizepAdhikA vA kizcidadhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati-'goyamA !' he gautama ! 'savvatthovA vAyarA pajattayA' sarvastokA:-sarvebhyo'lpAH, bAdarAH paryAptakAH bhavanti teSAM parimitakSetravartitvAt tebhyaH 'vAyara amajattayA asaMkhejaguNA' bAdarA aparyAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti ekai svAdaraparyAptanizrayA asaMkhyeya bAdarAptaka asaMkhyAta guNA adhika haiM / unakI apekSA sakSama paryApta vizeSAdhika haiM, kyoMki unameM paryApta sakSamatejaskAyika Adi bhI sammilita haiN| __ aba sakSma-cAdara Adi ke paryAptakoM evaM aparyAptakoM ke pRthakpRthak alpavahutva kA pratipAdana karate haiM zrI gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! ina sUkSma aura bAdara jIvoM ke paryAptakoM aura aparyAptakoM meM kauna kisase alpa, bahata, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? nagavAn uttara dete haiM-he gautama ! saba se kama vAdara paryAptaka jIva haiM, kyoMki ve parimita kSetra meM hI hote haiM, unakI apekSA bAdara aparyAptaka asaMkhyAta guNA haiM kyoMki eka-eka bAdara paryApta ke Azraya se asaMkhyAta dAdara aparyAptoM kI utpatti hotI hai| bAdara aparyAptakoM kI apekSA sUkSma aparyAptaka asaMkhyAtagaNuM adhika che. temanI apekSAe sUkSma paryApta vizeSAdhika che, kemake teomAM paryApta sUkSama tejaskAyika Adi paNa saMmilita che. have sUma bAdara AdinA paryAptake temaja aparyAptakanA pRtha-pRthak alpa bahatvanuM pratipAdana kare che zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavan! A sUma ane bAdara jInA paryApta ane aparyAptakamAM keNu kenAthI alpa, ghaNA, tulya athavA vizeSAdhika che ? zrI bhagavAn uttara Ape che -he gautama ! badhAthI ochA bAdara paryAptaka jIva che, kemake teo parimita kSetramAM ja thAya che, temanI apekSAe bAdara aparyAptaka asaMkhyAtagaNu che, kemake eka eka bAdara paryAptakanA AzayathI asaMkhyAta bAdara aparyAptakanI utpatti thAya che. bAdara aparyAptakanI ape Page #187 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyAdhinI TIkA pada 3 sU.9 sUkSmabAdara pRthivIkAyikAdyalpabahutvam 169 paryAptakAnAM samutpAdAt, tebhyo'pi 'suhuma apajjattayA asaMkhejjaguNA' sUkSmA apa ryAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti teSAM sarvalokavyAsatvena kSetrasyAsaMkhyeyaguNatvAt, tebhyaH 'huma pajjattayA saMkhejaguNA' sUkSmAH paryAptakAH saMkhyeyaguNA bhavanti teSAM vahukAlAvasthAyitvena sarvadaiva saMkhyeyaguNatayA samupalabhyamAnatvAt ||suu. 8 // sUkSmavAdarapRthivIkAyikAdyalpabahutva vaktavyatA mUlam - eesi NaM bhaMte! suhumapuDhacIkAiyANaM bAyarapuDhavikAiyANa ya pajjantApajjattANaM kathare kayarehiMto appA vA, bahuyA vA, tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthotrA vAyara puDhavIkAiyA pajjantayA vAyarapuDhavIkAiyA apajjatayA asaMkhejjaguNA, suhumapuDhavIkAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA, suhumapuDhavIkAiyA pajjantayA saMkhejjaguNA, eesi NaM bhaMte! suhumaAukAiyANaM bAyaraAukAiyANa ya pajjattApajjattANaM kayare karehiMto appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA bAyaraAukAiyA pajjattayA, bAyaraAukAiyA apajattayA asaMkhe jaguNA, suhuma AukAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA suhuma AukAiyA pajjattayA saMkhejjaguNA, eesi NaM bhaMte! sumate kAiyANaM bAyara ukAiyANa ya pajjattApajjattANaM kayare kayarehiMto appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA bAyarate ukAiyA pajjatayA, bAyarate ukAiyA apajjatayA asaMkhejjaguNA, suhumateuasaMkhyAtaguNA haiM, kyoMki ve sampUrNa loka meM vyApta haiM, ataeva una kA kSetra asaMkhyAtaguNA haiM / sUkSma aparyAptoM kI apekSA sUkSma paryApta saMkhyAtaguNA haiM, kyoMki ve adhika kAla taka rahate haiM, ataH sadaiva saMkhyAta guNA pAye jAte haiM // 7 // kSAe sUkSma aparyAptaka asa khyAtagaNA che, kemake teo sampUrNa leAkamAM vyApta che, tethI ja temanu kSetra asa khyAtagaNu che. samA aparyAsonI apekSAe sUkSma paryApta asaMkhyAtagaNA che, kemake te adhika kALa sudhI rahe, che, tethI sahaiva sabhyAtA bhajI gAve che. // 7 // pra0 22 Page #188 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 170 prayApanAsUtra kAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA, suhumateukAiyA pajjattayA saMkhejjaguNA, eesiNaM bhaMte! suhubhavAukAiyANaM vAyarabAukAiyANa ya pajjattApajjattANaM kayare kayarohito appA vA, vahayA vA tullA vA, visesAhiyA vA ? goyanA ! samvatthotrA vAyaravAukAiyA pajjattayA, bAyaravAukAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA, suhumavAukAiyA pajjattayA saMkhejjaguNA, eepti NaM bhaMte ! suhumavaNassaikAiyANaM vAyaravaNastaikAiyANa ya pajattApajjattANaya kayare kayarehito appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! samvatthovA vAyaravaNastaikAiyA pajjattayA, bAyaravaNassaikAiyA apajjattayA asaMkhejaguNA, suhumavaNassaikAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA, suhumavaNassaikAiyA pajattayA saMkhejaguNA, eesi NaM bhaMte! suhamanigoyANaM vAyaranigoyANa ya pajattApajjattANaM kayare kayarehiMto appA vA, vahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA? goyamA! savvatthovA vAyaranigoyA panjattayA, vAyaranigoyA apajattayA asaMkhejjaguNA, suhumanigoyA apajantayA asaMkhejaguNA, suhumanigoyA pajattayA saMkhejaguNA, eesi NaM bhaMte ! suhasANaM suhumapuDhavIkAiyANaM, suhumaAukAiyANaM, sukumateukAiyANaM, suhumavAukAiyANaM, suhumavaNaslaikAiyANaM, suhumanigoyANaM. bAyarANaM, bAyarapuDhavIkAiyANaM, bAyaraAukAiyANaM, vAyarateukAiyANaM, bAyaravAukAiyANaM, bAyaravagassaikAiyANaM, patleyasarIra vAyaravaNassaikAiyANaM vAyaranigoyANaM, vAyaratasakAiyANa ya, pajjattApajattagANaM kayare kayarehito appA vA, vahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA vAyarateukAiyA pajjattayA, bAyara tasakAiyA pajattayA asakhejjaguNA, vAyaratasakAiyA apajjattayA asaMkhejaguNA, patteyasarIra vAyaravaNassaikAiyA pajatayA asaMkhejjaguNA, bAyara Page #189 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 3 sU.9 sUkSmavAdarapRthivIkAyikAdyalpavahutvam 171 nigoyA pajjattayA asaMkhejjaguNA, bAyarapuDhavIkAiyA pajjattayA asaMkhejjaguNA, bAyaraAukAiyA pajjattayA asaMkhejjaguNA, bAyaravAukAiyA pajjattayA asaMkhejjaguNA, bAyarateu. kAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA, patteyasarIra bAyaravaNassai. kAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA, bAyanigoyA apajmattayA asaMkhejjaguNA, bAyarapuDhavIkAiyA apajjattayA asaMkhejja. guNA bAyaraAukAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA, bAyaravAukAiyA apajjatayA asaMkhejjaguNA, suhumateukAiyA apajantayA asaMkhegujaguNA, suhumapuDavIkAiyA apajjattayA visesAhiyA, suhunaAukAiyA apajjanayA visesAhiyA, suhumavAukAiyA apajjalayA visesAhiyA, suhumateukAiyA pajjatayA asaMkhejjaguNA, suhamapuDhavIkAiyA pajjatayA visesAhiyA, suhumaAukAiyA pajjattayA visesAhiyA, suhumavAukAiyA pajjatayA vitesAhiyA, suhamanigoyA apajjattayA asaMkheja guNA, suhunanigoyA pajjattayA saMkhejjaguNA, vAyaravaNassaikAiyA pajjatayA aNaMtaguNA, vAyarapajjattayA visesAhiyA, bAyaravaNassaikAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA, bAyaraapajjattayA viselAhiyA, bAyarA visesAhiyA suhumavaNastaikAiyA apAjatayA asaMkhejjaguNA, suhulaapajjattayA visesAhiyA, suhumavaNassaikAiyA pajjatayA saMkhejjaguNA, suhamA pajjattacA visesAhiyA, suhamA visesAhiyA |suu0 9 // ___chAyA-eteSAM khalu bhadanta ! sUkSma pRthivIkAyikAnAM vAdara pRthivIkAyikAnAm ca paryAptAparyAptakAnAM katare katarebhyo'lpA vA, vahukA bA, tulyA vA, sUkSma-vAdara pRthvIkAdhikAdi kA alpabahutvazabdArtha-(eesiNaM gale !) he bhagavan ! ina (suhubha puDhavIkAi sUkama-mAdara pRthvIkAyikAdinuM a5-mahatva zA-(eesiNaM bhaMte ) pan ! PAR (suhumapuDhavIkAiyANaM) sUkSma pRthvI Page #190 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazapinAsUtra vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH vAdarapRthivIkAyikAH paryAptakAH, vAdara pRthivIkAyikA aparyAptakAH asaMkhyeyaguNAH, sUkSma pRthivIkAyikA apa ptikAH asaMkhyeyaguNAH, sUkSma pRthivIkAyikAH paryAptakAH saMkhyeyaguNAH, eteSAM khalu bhadanta ! sUkSmA phAyikAnAM vAdarApkAyikAnAm ca paryAptAparyAptakAnAM katare katarebhyo'lpA vA, vahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! yANaM) sUkSma pRthivIkAyikoM (Ayara puDhavIkAjhyANa ya) aura cAdara pRthivIkAyikoM ke (pajjattApajjattANaM) paryAptakoM evaM aparyAptakoM meM (kayare kayarehito) kauna kisase (appA vA bahayA vA tullA vA visesAhiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? (goyamA) he gautama ! (savvatthovA vAyara puDhavIkAiyA pajjattayA) saba se kama bAdara pRthvokAyika paryApta haiM (bAyara puDhavIkAiyA apajjattayA asaM. khejjaguNA) vAda pRthvIkAyika aparyApta asaMkhyAta guNA haiM (suhuma puDhIvakAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA) sUkSma pRthivIkAyika apayApta asaMkhyAta guNA haiM (suhuma puDhavIkAiyA pajjattayA saMkhejjaguNA) sUkSma pRthvIkAyika paryApta saMkhyAta guNA haiN| (eesi NaM bhaMte !) he bhagavan ! ina (suhama AukAiyANaM) sakSma apkAyikoM (bAyara AukAjhyANa ya) aura vAdara apkAyiko ke (pajjattApajjattANaM) paryAptako aura aparyAptakoM meM (kayare kayarehiMto) kauna kisase (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA yi| (vAyarapuDhacIkAiyANa ya) ane 42 pRthvIyiTInA (pajjattApajjattANaM) paryAta bhara aparyAptamA (kayare kayarehito) / anAthI (appA vA vahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ?) 165, 5, tulya mA2 vizeSAdhi cha ? . (goyamA ) gautama / (sabbatyovA bAyarapuDhavIkAiyA pajjattayA) pAthI maach| mA62 pRthvI thi: paryA cha (vAyarapuDhavIkAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA) mA62 pRthvI4i aparyApta msbhyaataay| OM (suhumapuDhavIkAiyA apajja ttayA asaMkhejjaguNA) sUkSma vIyi4 aparyApta masabhyAta che (suhumapuDhavIkAiyA pajjattayA sakhejagugA) sUkSma pRthvI thi: paryApta sabhyAtaga che. ___ (eesiNaM bhaMte / ) pan / mA (suhumaAukAiyANa) sUkSma a54aayich| (bAyaraAukAiyANaya) mane // 42 ma54AyihInA (pajjattApajjattANaM) paryApta / mane aparyAtamA (kayare kayarehito) Ay ponAthI (appAnA pahuyA pA tullA vA visesAhiyA vA ?) 265, gha, tukSya 12 vizeSAdhi4 che ? Page #191 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 3 sU.9 sUkSmavAdarapRthivIkAyikAdyalpavahutvam 173 sarvastokAH vAdarApkAyikAH paryAptakAH, bAdarAkAyikA aparyAptakAH asaMkhyeyaguNAH, sUkSmApkAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNAH, sUkSmAkAyikAH paryAptakAH saMkhyeyaguNAH, eteSAM khalu bhadanta ! sUkSmatejaHkAyikAnAM, bAdara tejaHkAyikAnAm ca paryAptAparyAptakAnAM katare katarebhyo'lpA vA, vahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH vAdara tejAkAyikAH paryAptakAH. vAdara tejAkAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNAH sUkSma tejAkAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNAH, sUkSmatejAkAyikAH paryAptakAH saMkhyeyaguNAH, vA ?) alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? (goyamA) he gautama ! (savvatthovA bAthara AukAiyA pajjattayA) laba se kama bAdara apkAyika paryApta haiM (bAyara AukAjhyA apajjantayA asaMkhejjaguNA) bAdara apkAyika aparyApta asaMkhyAtaguNA haiM (suhama AukAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA) sUkSma apkorika aparyApta asaMkhyAta guNA hai (suhama AukAiyA pajjattayA saMkhejjaguNA) sUkSma apkAyika paryApta saMkhyAta guNA haiN| __(eesi gaM bhaMte !) he agavan ! ina (suddhama teukAiyANaM) sUkSma tejaskAyikoM (bAyara teukAiyANa ya) aura bAdara tejaskAyika (pajjatAejjattANaM) paryAptakoM aura aparyAptakoM meM (kayare kayarehito) kauna kisase (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ?) alpa bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? (goyamA) he gautama ! (savvatthovA) saba se kama (bAyara teukAiyA pajjattayA) yAda tejaskAyika paryApta haiM (bAyara teukAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA) bAdara tejaskAyika (goyamA / ) he gautama / (savvatthovA vAyaraAukAiyA pajjattayA) mAthI mech| mA62 201414: paryAta cha (vAyaraAukAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA) // 42 254Ayi: 25ryAta 2masa jyAta che (suhumaAukAiyA apajjattayAa. saMkhejjaguNA) sUkSma 251.4yi4 aparyApta masaNyAta! che (suhumaAukAiyA paJjattayA saMkhejjaguNA) sUkSma 2.454 paryApta samayAta che. (eesiNaM bhaMte / ) bhagavan ? 2L (suhumateukAiyANaM) sUkSma ta ya (vAyarateukAiyANaya) mana // 42 424.13 (pajjattApajattANaM) 5 / ane sapAsamA (kayare kayarehito) ay jonAthI (appA vA vahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ?) 165, gha, tujhya athavA vizeSAdhi cha ? (goyamA / ) 3 gautama ! (savyatyobA) pAthI mAchA (vAyarateukAiyA pajja- tayA) mA42 te424Ayi4 paryApta cha (vAyarateukAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA) .' - Page #192 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazapinAsUtre eteSAM khalu bhadanta ! sUkSma vAyukAyikAnAM vAdara vAyukAyikAnAca paryAptAparyAptakAnAM katare katarebhyo'lpA cA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH vAdara vAyukAyikAH paryAptakAH, vAdara vAyukAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNAH, sUkSma vAyukAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNAH, sUkSma vAyukAyikAH paryAptakAH saMkhyeyaguNAH, etepAM khalu bhadanta ! sUkSma vanaspatikAyikAnAM vAdara vanaspatikAyikAnAJca katare katarebhyo'lpA vA, vahukA aparyApta asaMkhyaguNA haiM (suhuma teukAjhyA apajjattayo asaMkhejjaguNA) sUkSma tejaskAyika aparyApta asaMkhyAtaguNA haiM (suhama teukAiyA pajjattayA saMkhejaguNA) sUkSma tejaskoyika paryApta saMkhyAtaguNA haiN| (eesiNaM maMte !) he bhagavan ! ina (suhama vAukAiyANaM bAyara vAukAiyANa ya) sUkSma vAyukAyikoM aura pAdara vAyukAyikoM ke (pajjattApajattANaM) paryAptoM aura aparyAptoM meM (kayare kayarehito) kauna kisale (appA vA bahayA vA tullA vA visesAhiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? (goyamA) he gautama ! (savvasthovA bAyara vAukAiyA) saba se kama bAdara vAyukAdhika (pajattayA) paryAptaka haiM (bAyara bAukAiyA apajattayA asaMkhejjaYNA) vAda vAyukAvika aparyApta asaMkhyAtaguNA haiM (suhuma vAukAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA) sUkSma vAyukAyika aparyApta asaMkhyAtaguNA haiM (suhama bAukAiyA pajjatayA saMkhejjaguNA) sUkSma vAyukAyika paryApta saMkhyAta guNA haiN| mAha te424||43 255ryAta 21 cyaatge| che (suhumateukAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA) sUkSma te42434 25paryApta masa yAtamA che (sahumateukAiyA pajjattayA sakhejjaguNa.) sUkSma te124Ayi4 paryApta sayAta cha. __ (eesiNaM bhaMte / ) u pan / // (suhumavAukAiyANaM bAyaravAukAiyANaya) sUkSma vaayuvich| mane // 42 vAyuyAnA (pajjattApajjattANaM) paryApto bhane maparyApsomA (kayare kayarehito) ra jonAthI (appA vA bahuyA vA tullA vA vise. sAhiyA vA ?) 285, gha, tulya mA vizeSAdhi cha ? (goyamA / ) le gautama / (savvatyovA vAyaravAukAiyA) mAthI maach| // 62 pAyuyi4 (pajjattayA) paryApta cha (vAyarayAukAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA) mA42vAyu4654 255yo 2masa cyAta cha (suhumavAukAiyA apajjattayA. asaMkhejjaguNA) sUkSma vAyuyi4 aryAta sadhyAta che (suhumavAukAiyA pajjattayo saMkhejaguNA) sUkSma vAyuvi4 pAsa se yA che. Page #193 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.9 sUkSmavAdarapRthivIkAyikAdyalpavanutvam 175 vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH vAdara vanaspatikAyikAH, paryAptakAH, bAdara vanaspatikAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNAH, sUkSma vanaspatikAyikAH aparyApta kAH asaMkhyeyaguNAH, sUkSma vanaspatikAyikAH paryAptakAH saMkhyeyaguNAH, etepAM khalu bhadanta ! sukSmanigodAnAM vAdaranigodAnAJca paryAtAparyAptakAnAM katare katarebhyo'lpA bA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA? ___ (eesiNaM bhaMte !) he bhagavan ! ina (suhuma vaNassaikAiyANaM bAyara vaNassaikAiyANa ya) sUkSma vanaspatikAyikoM aura vanaspatikAyikoM ke (pajjattApajjattANaM)paryAptakoM aura aparyAptakoM meM (kayare kayarehito) kauna kisase (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? (goyamA !) he gautama ! (savvatthovA bAyara vaNassaikAiyA pajjattayA) saba se kama bAdara vanaspatikAya ke paryAptaka haiM (bAyara vaNassaikAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA) bAdara vanaspatikAyika aparyApta asaMkhyAtaguNA haiM (suhuma vaNassaikAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA) sUkSma vanaspati kAyika aparyApta asaMkhyAtaguNA haiM (suhuna vanassaikAiyA pajjattayA saMkhejjaguNA) sUkSma vanaspatikAyika paryApta saMkhyAtaguNA haiM / (eesi NaM bhaMte !) he bhagavan ! ina (muhama nigoyANaM bAyara nigoyANa ya) sUkSma nigodoM aura bAdara nigodoM ke (pajjattApajjattANaM) paryAptakoM aura aparyAptakoM meM (kayare kayarehito) kauna kisa (eesiNaM bhaMte !) bhagavan / 2(sahumaHNassaikAiyANaM vAyaravaNassaikAiyANa ya) sUkSma vanaspati yi| mane mA2 panaspatiyionA (pajjattApajjattANaM) pryaa| ane. 255mA (kayare kayare hito) a anAthI (appA vA vahuyA vA tullA vA bisesAhiyA ?) 265, ghA, tulya mA2 vizeSAdhi4 cha ? (goyamA / ) gautama / (savvatyovA boyaravaNassaikAiyA pajjattayA) mAthI mAchA mA42 vanaspatiya paryAta che (vAyaravaNassaikAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA) // 62 vanaspatizaya maryAta asav-yAta che (suhumavaNassai. kAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA) sUkSma vanaspatiya 25paryApta asaNyAnaga che (suhumavaNassaikAiyA pajjattayA saMkhenaguNA) sUkSmavanaspatiya4 paryApta sadhyAtarI cha. __(eesiNaM bhaMte / ) lAn / mA (suhumanigoyANaM vAyaranigoyANaya) sUkSma nigAha mane mA2 nigohanA (pajjattApajjattANaM) paryAptI mane a5omA (kayare kayarehiMto) nAthI (appA vA vahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ?) Page #194 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre 176 gautama | sarvastokAH cAdaranigodA: paryAptakAH, vAdaranigodAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNAH, sUkSmanigodAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNAH, sUkSma nigodAH paryAptakAH saMkhyeyaguNAH, eteSAM khalu bhadanta ! sUkSmANAM sUkSmapRthivIkAyikAnAM sUkSmA kAyikAnAm sUkSma tejaHkAyikAnAm, sUkSma vAyukAyikAnAm, sUkSma vanaspatikAyikAnAs, sUkSma nigodAnAm, vAdarANAm, bAdara pRthivIkAyikAnAm, vAdarAkAyikAnAm, vAdara tejaHkAyikAnAm, vAdara vAyukAyikAse (appA vAcayA vA tullA vA visesAhiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? (goyamA) he gaunama ! (samvatthovA vAyara nigoyA pajjattayA) saba se kama bAira nigoda ke paryAptaka haiM (bAyara nigoyA apajjattayA asaMkhejjaguNA ) bAdara nigoda ke aparyApta asaMkhyAtaguNA haiM (huma nigoyA apajjantayA) sUkSma nigoda ke aparyApta (asaMkhejjaguNA ) asaMkhyAtaguNA haiM (sutuma nigoyA pajjatayA saMkhejjaguNA) sUkSma nigoda ke paryApta saMkhyAtaguNA haiM / (eesi NaM bhaMte !) he bhagavan ! ina ( suhmANaM puDhavIkAiyANaM sUkSma pRthvIkAyikoM (huma AukAiyANaM) sUkSma aSkAyikoM (suma te kAiyANaM) sUkSma tejaskAyikoM (suhuma vAukAiyANaM) sUkSma vAyukAyikoM (suma vaNassaikAiyANa) sUkSma vanaspatikAyikoM (suma nigoyANaM) sUkSma nigodoM (bAgharANaM) bAdaroM (vAyara puDhavIkAiyANaM) bAdara pRthivIkAyikoM (vAyara AukAiyANaM) bAdara aSkAyikoM (bAyara teukAiyANaM) bAdara tejaskAyikoM (vAyara vAukAiyANaM) cAdara vaayualpa, ghaNA, tulya agara teA vizeSAdhika che ? (goyamA ') he gautama ! (savvatthovA vAyaranigoyA pajjattayA) madhAthI chA maharanigohanA paryApta che (vAyara nigoyA apajjattayA asaMkhejjaguNA ) mAddaranigohanA aparyApta asa yAtagaNA che. (suhuma nigoyA apajattayA) sUkSma nigohanA aparyApta (asakhejjaguNA) masaNyAtagA che (suhumani goyA pajjattayA saMkhejjaguNA ) sUkSmanigohanA paryAsa saMkhyAtagaNA che, (ee sigaM te / ) lagavan / AA (sahumANaM puDhavIka iyANaM) sUkSma pRthvI ayi / (suhumaAukAiyAM) sU6bha adhyAya ( muhumateGakAiyANaM) sUkSma tenaayi| (muhumavAukAiyANaM) sUkSma vAyuprAyi (muhumavaNamsaikAiyANaM) sUkSma vanaspatiayi / (suhamanigoyANa) sUkSma nigoha (vAyarANaM) mAhare (vAyara puDhavIkAikA) hara pRthviishryi| (vAyara AukAiyANaM) gAhara acchaayi| (vAyara teukAiyANaM) Page #195 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 3 sU.9 sUkSmayAdarapRthivIkAyikAdharupavasvam 177 nAm, bAdara vanaspatikAyikAnAm, pratyekazarIravanaspatikAyikAm, vAdaranigodAnAm, vAdaratrasakAyikAnAJca paryAptAparyAptakAnAm katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA cA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH cAdaratejaH kAyikAH paryAptakAH, vAdaratrasakAyikAH paryAptakAH asaMkhyeyaguNAH, vAdara usakAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNAH, pratyekazarIravAdaravanaspatikAyikAH paryAptakAH. asaMkhyeyaguNAH, vAdara nigodAH paryAptakAH asaMkhyeyaguNAH, vAdarapRthivIkAyikAH paryAptakAH asaMkhyeyaguNAH, bAdarApkAyikAH paryAptakAH kAyikoM (vAyara vaNassaikAiyANaM) bAdara vanaspatikAyikoM (patteyasarIrayAyaravaNassaikAiyA) pratyeka zarIra cAdara vanaspatikAyikoM (yAyara nigoyANaM) bAdara nigodoM (pAyara tasakAiyANa) bAdara vasakAyikoM meM (pajjattApajjattANaM) paryAptoM aura aparyAptoM meM (kayare kayarehito) kauna kisale (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? __(goyamA !) he gautama ! (savvatthovA bAyara teukAiyA pajattayA) saya se kama bAdara tejaskAya ke paryAptaka haiM (bAyara tasakAiyA pajjatayA asaMkhejaguNA) bAdara brasakAya ke paryAsaka asaMkhyAta guNA haiM (bAyara tasakAiyA apajattayA asaMkhenaguNA) bAdara sakAyika aparyApta asaMkhyAta guNA haiM (pattayasarIra vAyara vaNassaikAiyA pajjattayA asaMkhejjaguNA) pratyeka zarIra bAdara vanaspatikAyika paryApta asaMkhyAta 62 te 24aayi| (bAyaravA ukAiyANa) mA42 vaayuyi| (bAyaravaNassaikAiyANaM) // 42 vanaspatiyo (patteyasarIrabAyaravaNa'saikAiyANaM) pratye4 zarIra mAra vanaspati yi| (ghAyaranigoyANa) mA62 nigAho (bAyaratasakAiyANaM) // 42 sa yihAnA (pajjattApajjattANaM) paryAptI mane. aparyAptIbhA (kayare kayarehito) ey nAthI (appA vA bahuyA vA' tullA vA visesAhiyA vA) 265, ghA, tujhya agara te vizeSAdhika che? (goyamA / ) OM gautama / (savvatthovA vAyarateukAiyApajjattayA) mAthI soch| // 42 te424AyanA paryApta cha (vAyaratasakAiyA pajjattayA asaMkhejjaguNA) // 42 mAyanA paHi4 asaNyAta (vAyaratasakAiyA apajjattayA asaMkhejaguNA) mA2 saya 55yAsa asaNyAtamA che (patteyasarIravAyaravaNassaikAiyo pajjattayA asaMkhejjaguNA) pratye4 zarI2 62vana25tithi: 5yAta masabhayAtamA che. (bAyaranigoyA pajjattayA asaMkhejaguNA) mA4nigohanA pati masa cyAta cha. (vAyarapuDhavIkAiyA pajjattayA asaMkhejjaguNA) mA2pRthvIyana pra023 Page #196 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ' pramApanA asaMkhyeyaguNAH, vAdaravAyukAyikAH paryAptakAH asaMkhyeyaguNAH;' vAdaratejaHkAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNAH, pratyekazarIravAdaravanaspatikAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNAH, vAdara nigodAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNAH,. vAdara pRthivIkAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNAH, vAdarApkAyikAH apa: ryAptakAH asaMkhyeyaguNAH bAdaravAyukAyikA aparyAptakA, asaMkhyeyaguNAH sUkSma tejaHkAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNAH, sUkSma pRthivIkAyikAH apaguNA haiM (bAyara nigoyA pajattayA asaMkhejjaguNA) vAdara nigoda ke paryAptaka asaMkhyAtaguNA haiM (bAyara puDhavIkAiyA pajjattayA asaMkhejjaguNA) bAdara pRthvIkAya ke paryAptaka asaMkhyAta guNA haiM (vAyara AukAiyA pajjattayA asaMkhejjaguNA) bAdara apkAya ke paryApta asaMkhyAtaguNA haiM (bAyara bAukAiyA pajjattayA asaMkhejaguNA) bAdara vAyukAya ke paryAptaka asaMkhyAtaguNA haiM (vAyara teukADyA apajjattayA asaMkhejjaguNA) bAdara tejaskAya ke aparyApta asaMkhyAta guNA haiM (patteyasarIrabAyaravaNassaikAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA) pratyeka zarIra bAdara vanaspatikAyika aparyApta asaMkhyAta guNA haiM (bAyara nigoyA apajjattayA asaMkhejjaguNA) vAdara nigoda ke apaptika asaMkhyAta guNA haiM (bAyara puDhavIkAjhyA apajjattayA asaMkhe jjaguNA) bAda pRthivIkAyika aparyApta asaMkhyAta guNA haiM (bAyara AukAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA) bAdara apkAyika aparyApta asaMkhyAtaguNA haiM (vAyara bAukAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA) vAdara vAyukAyika aparyApta asaMkhyAtaguNA haiM (suhuma teukAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA) sUkSma tejaskAyika aparyApta asaMkhyAta paryApta asaNyAta cha. (bAyaraAukAiyA pajjattayA asaMkhejjaguNA) mA42 sAyanA paryApta masaNyAtama che. (vAyaravAukAiyA pajjattayA asaMkhejja. guNA) mAhezyAyu4Ayana yAta 2madhyAtagA che. (vAyarateukoiyA apajjattayA asaMkhejjagaNA) mArate424AyanA maryAsta. jyAtagayA che. (patteyasarIravAyaravaNassaikAiyA apajattayA asaMkhejjaguNA) pratye4 zarI2 // 42 vanaspatithi a5yati asabhyAta che (bAyara nigoyA apajjattayA asaMkhejjaguNA) nigohanA aparyApta masabhyAta che (vAyarapuDhavIkAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA) mA62 pRthvIya aparyApta asaNyAtamA cha (vAyaraAukAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA) mAha2 mayi maryApta masa dhyAtamA cha (vAyadavAukAiyA apajjattayA' asaMkhejjaguNA) mA12 vAyuAyi aparyApta asaNyAtamA cha. (suhamateukAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA) sUkSma 24Ayi: maryAta masaNyAta che (sahuma-. Page #197 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiodhinI TIkA pada 3 sU.9 sUkSmavAdarapRthivIkAyikAdyalpabahutvam 179 -ryAtakAH vizeSAdhikAH, sUkSmASkAyikAH aparyAptakAH vizeSAdhikAH sUkSma: vAyukAyikAH aparyAptakAH vizeSAdhikAH, sUkSmatejaH kAyikAH paryAptakAH asaMkhyeyaguNAH, sUkSmapRthivIkAyikAH paryAptakAH vizepAdhikAH sUkSmA kAyikAH paryAptakAH vizeSAdhikAH, sUkSmavAyukAyikAH paryAptakAH vizeSAdhikAH, sUkSmanigodAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNAH, sUkSmanigodAH paryAptakAH saMkhyeyaguNAH, sUkSma- vAdaravanaspatikAyikAH paryAptakAH anantaguNAH, vAdaraparyAptakAH vizeSAdhikAH, bAdaravanaspatikAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNAH, vAdarA paryAptakAH guNA haiM (suma puDhacIkAiyA apajjattayA visesAhiyA) sUkSma pRthivIkAyika aparyApta vizeSAdhika haiM (suhuma AukAiyA apajjattayA visesAhiyA) sUkSma aSkAyika aparyApta vizeSAdhika haiM (suma vAukAiyA apajjattayA visesAhiyA) sUkSma vAyukAyika aparyApta vize' SAdhika haiM (suma te kAiyA pajjattayA asaMkhejjaguNA ) sUkSma tejaskAyika paryApta asaMkhyAtaguNA haiM ( suhuma puDhavIkAiyA pajjattayA visesAhiyA) sUkSma pRthvIkAyika paryApta vizeSAdhika haiM (suma kAiyA pajjattayA visesAhiyA) sUkSma aSkAyika paryApta bize-SAdhika haiM (suma vAukAiyA pajjattayA visesAhiyA) sUkSma vAyukAyika paryApta vizeSAdhika haiM (suma nigoyA apajjattayA asaMkhejjaguNA ) sUkSma nigoda ke aparyAptaka asaMkhyAta guNA haiM ( suhuma nigoyA pajjattayA saMkhejjaguNA ) sUkSma nigoda ke paryAptaka saMkhyAta guNA haiM (bAyara vaNarasaikAiyA pajjattayA anaMtaguNA) bAdara vanaspati'kAya ke paryAptaka anantaguNA haiM (vAyara pajjattayA visesAhiyA) bAdara paryApta vizeSAdhika haiM (bAyara vaNassaikAIyA apajjattayA puDhavIkAiyA apajjattayA visesAhiyA) sUkSmapRthvIzrayi aparyApta vizeSAdhiH che. * yAta (suhuma AukAiyA apajjattayA visesAhiyA) sUkSma ayi aparyAsa vizepAdhiH che (humavAkAiyA apajjattayA visesAhiyA) sUkSmavAyuAyika aparyApta vizeSAdhi4 che (suhumateukAiyA pajjattathA asaMkhejjaguNA ) sUkSma tenAyi paryApta (humapuDhavIkAiyA pajjattayA visesAhiyA) sUkSmapRthvIzrayiGa paryAsa vizeSAdhiche (suhuma AukAiyA pajjattayA visesAhiyA) sUkSmamA paryApta vizeSAdhiH che (humabokAiyA pajjattayA visesAhiyA) sUkSma vAyuayi paryAsa - vizeSAdhi che (suhumanigoyA apajjattayA asaMkhejjaguNA) sUkSma nigohanA paryAsa asakhyAta che (suhumanigoyA pajjattayA saMkhejjaguNA ) sUkSma nigohanA paryAsa sbhyaatgnnu| che (bAyararvaNassaikAiyA pajjattayA anaMtaguNA ) mAhara vanaspatiyanA 1 paryAsa anantagAyA che (vAyarasajjantayA visesAhiyA) gAhara paryAsa vizeSAdhi Page #198 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre 180 vizeSAdhikAH, bAdarAH vizeSAdhikAH, sUkSmavanaspatikAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNAH, sUkSmAparyAptakAH vizeSAdhikAH, sUkSmavanaspatikAyikAH paryAzakAH saMkhyeyaguNAH, sUkSmaparyAptakAH vizepAdhikAH sUkSmA vizeSAdhikAH, dvAram // 09 // TIkA - atha sUkSmapRthivIkAyikavAdapRthivI kAyikAdInAM pratyekaM paryAptAparyAptakAnAM samudAyenAlpabahutvAdikamAha - 'eesi NaM bhaMte! suhumapuDhavIkAiyANaM' gautamaH pRcchati - he bhadanta / etepAM khalu sUkSmapRthivIkAyikAnAM 'vAyarapuda vi kAiyANaya' vAdarapRthivIkAyikAnAJca ' pajjatApajjattANaM ' paryAptAparyAptakAnAM madhye ' kayare karehiMto ' katare katarebhyaH ' appA vA, bahuyA vA, tullA vA, asaMkhejjaguNA) bAdara vanaspatikAya ke aparyApta asaMkhyAtaguNA hai| ( bAra apajjattayA visesAhiyA) bAdara aparyAptaka vizeSAdhika haiM (bAyarA vise sAhiyA) cAdara vizeSAdhika haiM ( suhuma vaNassaikAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA ) sUkSma vanaspatikAyika aparyApta asaMkhyAtaguNA haiM ( huma apajjattayA visesAhiyA) sUkSma aparyAptaka vizeSAdhika haiM ( suhuma vaNassaikAiyA pajjattayA saMkhejjaguNA ) sUkSma vanaspatikAyika paryApta saMkhyAtaguNA haiM (suhuma pajjattayA visesAhiyA) sUkSmaM paryAptaka vizeSAdhika haiM ( suhamA bisesAhiyA) sUkSma jIva vizeSAdhika haiM | // 7 // TIkArtha-a -aba sUkSma pRthvIkAyika evaM vAdara pRthvIkAyika Adi ke, pratyeka ke samudAya rUpa se alpabahutva kA pratipAdana karate haiMzrI gautama svAmI prazna karate haiM - he bhagavan ! ina sUkSma pRthvIkAyikoM aura bAdara pRthvIkAyikoM ke paryAptakoM aura aparyAptakoM che (vAyaravaNassaikAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA ) mAhara vanaspatiDAyanA aparyApta asaNyAta che (vAyara apajjattayA visesAhiyA) bAhara aparyApta vizeSAdhi che (vAyarA visesAhiyA) bAhara vizeSAdhi che (suhumatraNassa ikAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA) sUkSma vanaspatiyi aparyApta asaNyAtagache (suhumaapajjattayA SisesAhiyA) sUkSma aparyApta vizeSAdhi che (suhumavaNassa ikAiyA pajjattayA saMkhejjaguNA) sUkSma vanaspati ayi paryAsa sabhyAtagAyA che (suhumapajjatayA bisesAhiyA) sUkSbha paryAsa vizeSAdhi he (suhumA visesAhiyA) sUkSma va vizeSAdhika che. zA TIkA-have sUkSma pRthvIkAyika temaja khAdara pRthvIkAyika AdinA pratyekanA samudAyarUpathI alpa marhutvanuM pratipAdana kare che-- 1 zrIgautamasvAmI prazna kare che-he bhagavan ! A sUkSma pRthvIkAyikA ane khAtara pRthvIkAyikAnA paryAsa ane aparyAptakAmAM kANu konAthI AchA, Page #199 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 3 sU. sUkSmavAdarapRthivIkAyikAdyalpavanutvam 186 visesAhiyA vA ?' alpA vA, bahukA bA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati-'goyamA !' he gautama ! 'savvatthovA vAyara puDhavIkAiyA pajjattayA' sarvastokAH-sarvebhyo'lpAH, vAdarapRthivIkAyikAH paryAptakAH bhavanti; tebhyo'pi 'muhuma puDhavIkAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA' sUkSma pRthivIkAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi 'suhumapuDhavIkAiyA pajjattayA saMkhejjaguNA' sUkSmapRthivIkAyikAH paryAptakAH saMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktayukteH, gautamaH pRcchati-'eesi NaM bhaMte ! suhuma AukAiyANaM' he bhadanta ! eteSAM khalu sUkSmApkAyikAnAm, 'vAyara AukAiyANa ya, vAdarAkAyikAnAJca 'pajjattApajjattANaM' paryAptAparyAptakAnAm madhye 'kayare kayarehito' katare katarebhyaH 'appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? alpAvA, bahukA vA, tulyA vA vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttayati-'goyamA !' he gautama ! 'savvatthobA vAyara AukAiyA pajattayA' sarvastokA:-sarvebhyo'lpAH, vAdarAkAyikAH paryAptakAH bhavanti, tebhyo'pi 'vAyara AukAiyA apajjattayA meM kauna kisa se. kama, adhika, tulya yA vizeSAdhika arthAtU kucha adhika haiM ? / . zrI bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! saba se kama bAdara pRthvI* kAyika paryApta haiM, unakI apekSA bAdara pRthvIkAyika aparyApta asaMkhyAta guNA haiM, sUkSma pRthvIkAyika aparyApta unase bhI asaMkhyAta guNA haiM aura sUkSma pRthvIkAyika paryApta unase saMkhyAtaguNA adhika haiM / isa viSaya meM yukti pahale kahI jA cukI hai| ' / zrI gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! ina sUkSma apkAyikoM aura bAdara apkAyikoM ke paryAptoM aura aparyAptoM meM kauna vadhAre, tulya agara vizeSAdhika arthAtu kaika adhika che ? zrIbhagavAn uttara Ape che -he gautama | badhAthI ochA bAdara pRthvI. - kAyika paryApta che, temanI apekSAe bAdara pRthvIkAyika aparyApta asaMkhyAta gaNe che, sUma pRthvIkAyika aparyApta temanAthI paNa asaMkhyAtagaNu che ane sUma pRthvI kAyika paryApta temanAthI saMkhyAtagaNa adhika che. A viSayamAM yukti AgaLa kahelI che. zrIgautamasvAmI prazna kare che-he bhagavan ! A sUkSma jaLakAyika ane bAdara jaLakAcikenA paryApta ane aparyAptakemAM keNa konAthI DA, ghaNA, tulya agara vizeSAdhika che ?. zrIbhagavAna uttara Ape che-he gautama ! badhAthI ochA bAda aSkAyika che. Page #200 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanA asaMkhejaguNA' vAdarApkAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNAH, tebhyo'pi sUkSmApkAyikA aparyAptakAH asaMkhyeyaguNAH 'muhama AukAiyA pajjattayA saMkhejjaguNA' sUkSmA phAyikAH paryAptakAH saMkhyeyaguNAH bhavanti, gautamaH pRcchati -'eesi NaM bhane ! suhuma teukAiyANa' he bhadanta ! etapAM khalu sUkSmatejaH kAyikAnAm 'vAyara teukAiyANa ya pajjattApajjatANaM' vAdara tejAkAyikAnAca paryAptAparyAptakAnAM 'kayare kayarehito' katare katarebhyaH 'appA vA, vahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA' alpA vA, bahukA bA, tulyA vA, vizepAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati-'goyamA!' he gautama ! 'savvatthovA vAyara teukAiyA pajjattayA' sarvastokAH bAdaratejaH kAyikAH paryAptakAH bhavanti, tebhyo'pi 'vAyara teukAiyA apajjattayA asaMkhejaguNA' vAdaratejaHkAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi 'muhuma teukAiyA apajattayA asaMkhejaguNA' sUkSmatejAkAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyokisase alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? zrI bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! sabase kama bAdara apkAyika paryApta haiM, unakI apekSA bAdara apkAyika aparyApta asaMkhyAta guNA haiN| unakI apekSA sUkSma apkAyika aparyApta asaMkhyAtaguNA adhika haiM aura unakI apekSA sUkSma apkAyika paryAsa saMkhyAtaguNA haiN| zrI gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! ina sakSma tejaskAyikoM aura vAdara tejaskAyikoM ke paryApta aura aparyApta meM kauna kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? zrI bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! sabase kama bAdara tejaskA. yika paryApta haiM, unakI apekSA cAdara tejaskAyika aparyApta asaM. khyAta guNA haiM, unakI apekSA sakSma tejaskAyika aparyApta asNparyAptaka che, temanI apekSAe bAMdara aplAyanA aparyApta asaMkhyAtagaNuM che, temanI apekSAe sUkSma aplAyika aparyApta asaMkhyAtagaNa adhika che ane temanI apekSAe sUkSma jaLakAyika paryApta saMkhyAtagaNa che. zrIgautamasvAmI prazna kare che-bhagavad A sUma tejaskArika ane bAdara tejaskAyikanA paryApta ane aparyApta mA keNa konAthI ochA adhika tulya agara vizeSAdhika che ? - A praznano uttara ApatA bhagavAn zrI mahAvIra svAmI kahe che ke-he gautama ! badhAthI ochA bAda tejaskAyika paryAptako che. tenA karatA bAdara tejaskAcika, aparyApta asaMkhyAtagaNuM che, tenA karatAM sUkSma tejaskAyika Page #201 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyavAdhinI TIkA pada 3 sU.9 sUkSmayAdarapRthivIkAyikAdyalpavahutvam 183 'pi 'muhuma teukAiyA panjattayA saMkhejaguNA' sUkSmatejAkAyikAH paryAptakAH saMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktayukteH, gautamaH pRcchati-'eesi NaM aMte ! muhuma vAukAiyANaM' he bhadanta ! etepAM khalu sUkSma vAyukAyikAnAm, 'vAyara vAu-- kAiyANa ya vAdara vAyukAyikAnAJca 'pajjattApajjattANaM' paryAptAparyAptakAnAM madhye 'kayare kayarehito' katare katarebhyaH 'appA vA, vahuyA'vA, tullA vA, visesAhiyA vA ?' alpA vA, vahukA vA, tulyA vA, vizepAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati-'goyamA !' he gautama ! 'savvatthovA vAyara vAukAiyA pajjattayA sarvastokAH-sarvebhyo'lpAH, vAdaravAyu krAyikAH paryAptakAH bhavanti, tebhyo'pi 'vAyara vAukAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA' vAdaravAyukAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi, 'suhama vAukAiyA apajjattayA asaMkhejaguNA' sakSma vAyukAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi 'muhuma khyAta guNA haiM aura unakI apekSA sUkSma tejaskAyika paryApta saMkhyAta guNA haiN| isakA kAraNa pahale batalAyA jA cukA hai| zrI gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! ina sUkSma vAyukAyikoM aura bAdara vAyukAyikoM ke paryAptoM aura aparyAptoM meM kauna kisase alpa, vahata, tulya yA vizeSAdhika haiM ? zrI bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! sabase kama vAdara vAyukAya ke paryAptaka haiM, unakI apekSA vAda vAyukAya ke aparyApta asaMkhyAta guNA haiM, unakI apekSA sUkSma vAyukAya ke aparyApta asaMkhyAta guNA haiM aura unakI apekSA bhI sUkSma vAyukAya ke paryAptaka saMkhyAta guNA haiN| zrI gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! ina sUkSma vnsptiaparyAptaka asaM yAtagaNI che, ane tenA karatAM sUkSma tejaskAyika paryAptaka saMkhyAtagaNuM che, tenuM kAraNa pahelAM kahevAmAM AvI gayela che. gautamasvAmI pUche che ke he bhagavan ! A sUkSma vAyukAyike ane bAdara vAyukAcikenA paryAptaka ane aparyAptakamAM kaNa kenAthI a5, ochA, vadhAre, sarakhA ane vizeSAdhika che ? uttara ApatAM bhagavAna zrI kahe che ke-he gautama ! sauthI ochA bAdara vAyukAyanA paryAptake che, tenA karatAM bAdara vAyukAyanA aparyAptaka asaMkhyAtagaNI che. tenA karatAM sUma vAyukAyanA aparyAptaka asaMkhyAtagaNu che, ane tenA karatAM sUma vAyukAyanA paryAptaka saMkhyAtagaNu che. gautamasvAmI prazna karatAM kahe che ke-he bhagavan ! A sUma vanaspati Page #202 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 84 prazApAsU cAukAIyA pajjatayA saMkhejjaguNA' sUkSma vAyukAyikAH paryAptakAH saMkhyeyaguNA bhavanti, gautamaH pRcchati - 'eesi NaM bhaMte / suhuma vaNassaikAiyANaM' he bhadanta ! eteSAM khalu sUkSma vanaspatikAyikAnAm, 'vAyara vaNassaikAiyANa ya' vAdara vanaspatikAyikAnAJca 'pajjattApajattANaM' paryAptAparyAptakAnAM madhye 'kayare kayarehiMto' katare katarebhyaH 'appA vA, vahuyA vA, tullA vA, visesAdiyA vA ? alpA vA, vahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati'goyamA !' he gautama ! 'savvatthovA vAyara vaNassa ikAiyA pajjataMyA' sarvastokAH - sarvebhyo'lpAH, vAdara vanaspatikAyikA : paryAptakA bhavanti, tebhyo vAyara vaNassaikAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA' vAdara vanaspatikAyikAH apayazakAasaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi 'suhuma vaNassaikAiyA apajjattayA asaMkhejaguNA' sUkSma vanaspatikAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi 'huma vaNassa ikAiyA pajjattayA saMkhejjaguNA' sUkSma vanaspatikAyikAH paryAptakAH saMkhyeyaguNA bhavanti, gautamaH pRcchati - 'eesi NaM bhaMte ! suhuma nigoyANaM' he bhadanta ! eteSAM khalu sUkSmanigodAnAm 'vAyara nigoyANa ya' vAdara nigodAnAca 'pajjattApajjattANaM' paryAptAparyAptakAnAM madhye 'kayare kayarehiMto' katare katarebhyaH 'appA vA, vahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA' alpA vA, bahukA kAyikoM ke tathA bAdara vanaspatikAyikoM ke paryAptakoM aura aparyAsakoM meM kauna kisase alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? zrI bhagavAn uttara dete haiM - he gautama ! saba se kama vAdara vanaspa tikAya ke paryApta haiM, unakI apekSA bAdara vanaspatikAya ke aparyApta asaMkhyAtaguNA haiM, unakI apekSA sUkSma vanaspatikAya ke aparyApta asaMkhyAtaguNA haiM aura unakI apekSA sUkSma vanaspatikAya ke paryApta saMkhyAtaguNA adhika haiM / zrI gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! ina sUkSma nigoda kAyikAnA tathA khAdara vanaspatikAyikAnA paryAptakA ane aparyAptakAmAM kaNu kAnAthI AchA, ghaNA, sarakhA ane vizeSAdhika che ? zrIbhagavAn uttara Ape cheu gautama ! badhAthI echA mAdara vanaspatikAyikanA paryAptaka che, temanI apekSAe mAdara vanaspatikAyanA aparyAptaka asaMkhyAtagaNA che, temanI apekSAe sUkSma vanaspatikAyanA aparyAptaka aMsakhyAtagaNA che, ane temanI apekSAe sUkSma vanaspatikAyanA paryAptaka saMkhyAtagaNA adhika che. zrIgautamasvAmI 'prazna kare cheH-bhagavan! A sUkSma nigeAda ane mAdara Maha Page #203 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bodha TIkA pada 3 sU. 9 sUkSmabAdara pRthivIkAyikAdyalpabahutvam 185 'bA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati - 'goyamA !' he - gautama ! ' sacvatthovA vAyara nigoyayA' sarvebhyo'lpAH vAdaranigodakAH 'pajjattayA ' 'paryAptakAH bhavanti, 'vAyara nigoyA ya' tebhyo'pi vAdara nigodakAtha 'apa'jayA' aparyAptakAH 'asaM khejjaguNA' asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi - 'muhama nigoyayA apajjattayA' sUkSma nigodakAH aparyAptakAzca 'asaMkhejjaguNA' asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi 'huma nigoyA pajjattayA saMkhejjaguNA' sUkSma nigodAH paryAptakAH saMruyeyaguNA bhavanti, prAguktayukteH sUkSmapRthivIkAyikAdInAmapavatvam, gautamaH pRcchati - 'eesi NaM bhaMte ! suhumANaM' he bhadanta ! eteSAM khalu sUkSmANAm, 'huma puDhavIkAiyANaM' sUkSma pRthivIkAyikAnAm 'muhuma AukAiyANaM' sUkSmA kAyikAnAm 'suhuma teukAiyANaM' sUkSmateja. kAyikAnAm 'suma vAukAiyANa' sUkSma vAyukAyikAnAm 'suhuma vaNassaikAi - yANaM' sUkSmavanaspatikAyikAnAm, 'suhuma nigoyANaM' sUkSmanigodAnAzca aura bAdara nigoda ke paryAptaka aura aparyAptaka jIvoM meM se kauna kisakI apekSA alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? zrI bhagavAn uttara dete haiM - he gautama ! sabase kama bAdara nigoda ke paryApta haiM, unakI apekSA vAdara nigoda ke aparyAptaka asaMkhyAta guNA haiM, unakI apekSA sUkSma nigoda ke aparyAptaka asaMkhyAtaguNA haiM aura unakI apekSA sUkSma nigoda ke paryApta saMkhyAta guNA haiM / isakA kAraNa pahale kahA jA zrI gautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavan haiM ! ina sUkSma jIvoM ke, sUkSma pRthvIkAyikoM ke, sUkSma aSkAyikoM ke, sUkSma tejaskAyikoM ke, sUkSma vAyukAyikoM ke, sUkSma vanaspatikAyikoM ke, sUkSma nigodoM nigeAdanA paryAptaka ane aparyAptaka veAmAMthI kANu keAnI apekSAe alpa, ghaNA, tulya cA vizeSAdhika che ? cukA hai / zrIbhagavAn uttara Ape che.--gautama ! badhAthI ochA mADhara nigeAdanA paryAptaka che, temanI apekSAe khAdara nigeAdanA aparyAptaka asa yAtagaNuA che, temanI apekSAe sUkSma nigeAdanA aparyAptaka asa khyAtagaNA che ane temanI apekSAe sUma nigeAdanA paryAptaka saMkhyAtagaNA che, tenuM kAraNu AgaLa kahevAi gaeluM che. 1 zrIgautamasvAmI prazna kare che.-bhagavan ! A sUkSmajIveAnA sUkSma pRthvIna kAyikAnA, sUkSma apkAyikAnA, sUkSma tejakAyikAnA, sUkSma vAyukAyikAnA, sUma vanaspatikAyikAnA, sUma nigedanA, khAdara jIvAnA, khAdara pRthvIkAyikAnA 50 24 Page #204 -------------------------------------------------------------------------- ________________ / prajJApanAsa 'vAyarANaM' vAdazaNAzca 'vAyarapuDhavIkAiyANaM' vAdarapRthivIkAvikAnAm 'vAyara AukAiyANaM' vAdarAkAyikAnAm , 'vAyara teukAiyANaM' vAdaratejAkAyikAnAm , 'vAyara vAukAiyANaM' vAdara vAyukAyikAnAm 'vAyara vaNassaikAiyANe' vAdara vanaspatikAyikAnAm 'patteyasarIravAyaravaNassaikAiyANaM' pratyeka zarIracAdara vanaspatikAyikAnAm, 'vAyara nigoyayANaM' vAdara nigodAnAm 'vAyara tasakAiyANa ya' vAdara asakAyikAnAm sthUla dvIndriyAdInAJca 'pajattApajjatANaM' paryAptAparyAptakAnAm 'kayare kayarehiMto' katare katarebhyaH / 'appA cA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ?' alpA vA, vahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati-'goyamA !' he gautama ! "sabatthovA vAyara teukAiyA pajjattayA' sarvastokA sarvebhyo'lpAH, vAdaratejAkAyikAH paryAptakAH bhavanti, tadapekSayA 'vAyara tasakAiyA pajjattayA asaMkhejjaguNA' vAdaratrasakAyikA:-sthUla dvIndriyAdayaH, paryAptakAH asaMkhyeyaguNAH bhavanti tebhyo'pi 'vAyara tasakAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA' vAdara trasakAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi 'patteya sarIra vAyara vaNassaikAiyA pajjattayA asaMkhejjaguNA' pratyekazarIravAdaravanaspatikAyikAH ke, bAdara jIvoM ke, bAdarapRthvIkAyikoM ke bAda apkAyikoM ke, yAdara tejaskAyikoM ke, bAdara vAyukAyikoM ke, bAdara vanaspatikAyikoM ke, pratyeka zarIra yAdara vanaspatikAyikoM ke, vAdara nigodoM ke tathA bAdara vasakAyikoM ke paryAptakoM aura aparyAptakoM meM se kauna kisa kI apekSA alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? * zrI bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! saba se kama bAdatejaskAyika paryApta haiM, unakI apekSA vAdatrasakAyika paryApta asaMkhyAta guNA adhika haiM, unakI apekSA bAdara sakAyika aparyApta asaMkhyAtaguNA adhika haiM. unakI apekSA pratyeka zarIra bAdara vnsptibAdara aSkAcikenA, bAdara tejakAyikanA, bAdara vAyukAyikanA, bAdara vana spatikAyikAnA, pratyeka zarIra bAra vanaspatikAcikenA, bAdara nigodanA, tathA bAdara trasakAyikonA paryAptaka tathA aparyAptakamAM keNa konI apekSAe apa, ghaNA, tulya agara te vizeSAdhika che ? zrIbhagavAna uttara Ape che-he gautama ! badhAthI ochA bAdara tejaskAcika paryApta che, temanI apekSAe bAdara trasakAyika paryApta asaMkhyAtagaNa adhika che, temanI apekSAe bAdara trasakAyika aparyApta asa khyAtagaNa adhika che, temanI apekSAe pratyeka zarIra bAra vanaspatikAyika paryApta asaMkhyAtagaNa adhika Page #205 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 39 sUkSmavAdara pRthivI kAyikAdyalpabahutvam 18 paryAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi 'vAyara nigoyA pajjattayA asaMkhejjaguNA' vAdaranigodA: paryAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi 'vAyara, puDhavIkAiyA pajjattayA asaMkhejjaguNA' bAdara pRthivIkAyikAH paryAptakAH asaMkhyeyaguNAH bhavanti, tebhyo 'vAyara AukAiyA' vAdarANkAyikAH pajjattayA' paryAptakAH 'asaM khejjaguNA' asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi 'vAyara vAukAiyA pajjattayA asaMkhejjaguNA' vAdarAyukAyikAH paryAptakAH asaMkhyeyaguNAH bhavanti, tebhyo'pi 'vAyara teukAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA ?' vAdara tejaHkAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNAH bhavanti, tebhyo'pi patte sarIra vAyaravaNassaikAiyA apajjattayA' pratyekazarIravAdaravanaspatikAyikAH, aparyAptakAH 'asaMkhejjaguNA' asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi 'vAyara nigoyA' vAdara nigodA: 'apajjattayA' aparyAptakAH, 'asaM khejjaguNA' asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi 'bAyara puDhavIkAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA' bAdara pRthivIkAyikA aparyAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi 'vAyara AukAiyA apajjattayA asaMkhejnaguNA' vAdarApakAyikAH aparyAptakAH kAyika paryApta asaMkhyAtaguNA adhika haiM, unakI apekSA bAdara nigoda paryApta asaMkhyAtaguNA adhika haiM / unakI apekSA bAdara pRthvIkAyika paryApta asaMkhyAtaguNA adhika haiM, unakI apekSA bAdara apUkAyika paryApta asaMkhyAtaguNA adhika haiM, unakI apekSA bAdara vAyukAyika paryApta asaMkhyAta guNA adhika haiM, unakI apekSA bAdara tejaskAyika aparyApta asaMkhyAta guNA haiM, unakI apekSA pratyeka zarIra bAdara vanaspatikAyika aparyApta asaMkhyAta guNA haiM, unakI apekSA, bAdara nigoda aparyAptaka asaMkhyAta guNA haiM, unakI apekSA bAdara), pRthvIkAyika aparyApta asaMkhyAtaguNA adhika haiM, unakI che, temanI apekSAe khAdara nigeAda paryApta asa khyAtagaNA adhika che, temanI apekSAe khAdara pRthvIkAyika paryApta asa khyAtagaNA adhika che, temanI ape kSAe khAdarajaLakAyika paryAptaka asa`khyAtagaNA adhika che, temanI apekSAe bAdara vAyukAyika paryApta asakhyAtagaNA adhika che, temanI apekSAe teja sthAyika aparyApta asaMkhyAtagaNA che, temanI apekSAe pratyeka zarIra khAdara vanaspatikAyika aparyApta asaMkhyAtagaNA che, temanI apekSAe khAdara nigeAda paryAptaka asaMkhyAtagaNA che, temanI apekSAe khAdara pRthvIkAyika aparyApta asaMkhyAtagaNA adhika che, temanI apekSAe khAdara jaLakAyanA aparyApta asaMkhyAtagaNA adhika che, temanI khAdara vAyukAryanA aparyAM, Page #206 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanAsUrya 188 asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi 'bAyara vAukAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA' vAdara vAyukAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, tadapekSayA 'muhuma teukAiyA apajjattayA asaMkhejaguNA' sUkSma tejaHkAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, tadapekSayA 'suhuma puDhavIkAiyA apajjattayA visesAhiyA' sUzcama pRthivIkAyikAH aparyAptakAH vizeSAdhikA bhavanti, tadapekSayA 'muhuma AukAikA apajjattayA visesAhiyA' sUkSmAkAyikAH aparyAptakAH vizeSAbhavanti, tadapekSayA 'muhumavAukAiyA apajjattacA visesAhiyA ?' sUkSma vAyukAyikAH aparyAptakAH vizeSAdhikAH-kizcidadhikAH savanti, tebhyaH 'muhuma teukAiyA pajjattayA asaMkhejjaguNA' sUkSma tejAkAyikAH paryAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi 'suhama puDhavIkAiyA pajjattayA visesAhiyA' sUkSma pRthivIkAyikAH paryAptakAH vizepAdhikA bhavanti-prAguktayukteH tebhyaH 'muhuma AukAiyA pajjattayA visesAhiyA ' sUkSmApkAyikAH paryAptakA vizeSAdhikAH bhavanti, tebhyaH 'muhumavAukAiyA pajjattayA visesAhiyA' sUkSmavAyukAyikAH paryAptakAH vizeSAdhikA bhavanti, prAguktayukteH, tebhyopi 'muhumanigoyA apajjattayA asaMkhejjaguNA' sUkSmanigodAH aparyAptakAH asaMkhyeguNA bhavanti, tebhyo'pi apekSA bAdara, apkAya ke aparyApta asaMkhyAta guNA adhika haiM, una kI apekSA bAra vAyukAya ke aparyApta asaMkhyAta guNA haiM, unakI apekSA sUkSma tejaskAya ke aparyApta asaMkhyAtaguNA haiM, unakI apekSA sUkSma pRthvIkAyika aparyApta vizeSAdhika haiM, unakI apekSA sUkSma apkAya ke aparyApta vizeSAdhika haiM, unakI apekSA sUkSma vAyukAyika aparyApta vizeSAdhika haiM, unakI apekSA sUkSma tejaskAyika paryApta asaMkhyAtaguNA adhika haiM. unakI apekSA sUkSma pRthvIkAyika paryApta vizeSAdhika haiM, unakI apekSA sUkSma apkAyika paryApta vizeSAdhika haiM, unakI apekSA sUkSma vAyukAyika paryApta vizeSAdhika haiM, asaMkhyAtagaNuM che, temanI apekSAe sUkama tejaskAyanA aparyApta asaMkhyAtagayuM che, temanI apekSAe sUkSma pRthvIkAyika aparyApta vizeSAdhika che, temanI apekSAe sUkama jaLakAyanA aparyApta vizeSAdhika che, temanI apekSAe sUma vAyukAyanA aparyApta vizeSAdhika che, temanI apekSAe sUkama tejaskAyika paryApta asaMkhyAtagaNa adhika che, temanI apekSAe sUkama pRthvIkAyika paryApta vizeSAdhika che, temanI apekSAe sUddhama jaLakAyika paryApta vizeSAdhika che, temanI apekSAe sUphama vAyukAyika paryApta vizeSAdhika che, temanI apekSAe sUkSma nigedanA aparyAptaka asaMkhyAtagaNa adhika che, temanI apekSAe Page #207 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 189 prabodhinI TIkA pada 3 sU. 9 sUkSmavAdarapRthivIkAyikAdyalpabahutvam 'suhamanigoyA pajjattayA saMkhejjaguNA' sUkSmanigodAH paryAptakAH saMkhyeyaguNAM bhavanti, tebhyo'pi - 'vAyaravaNassa ikAiyA pajjattayA anaMtaguNA' vAdara vanaspati kAyikAH paryAptakAH anantaguNA bhavanti tebhyo'pi 'vAyara pajjattayA visesA - hiyA' vAdaraparyAptakAH " samuccayaM paryAptavAdarAH vizeSAdhikA bhavanti, paryAptaka bAdara tejaH kAyikAdInAmapi tatra samuccayAt, tebhyo'pi, - 'vAyara vaNassa - kAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA' vAdara vanaspatikAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, ekaikavAdaraparyApta nigodanizrayA asaMkhyeyAnAM vAdarAparyApta nigodAnAM samutpAdAt, tebhyo'pi 'vAyara apajjattayA visesAhiyA samuccaya vAdarA aparyAptakAH vizeSAdhikAH bhavanti, aparyAptakAnAM vAdara tejaH kAyikAdInAmapi tatra samAvezAt, tebhyo'pi 'vAyarA visesAhiyA' vAdarA:' sAmAnyajIvAH, vizeSAdhikA bhavanti, paryAptakAnAmapi teSu samAvezAt, tebhyoso 'humavaNassaikAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA' sUkSma vanaspatikAyikA: unakI apekSA sUkSma nigoda ke aparyAptaka asaMkhyAtaguNA adhika haiM, unakI apekSA sUkSma nigoda ke paryApta saMkhyAtaguNA adhika haiM, unakI apekSA bAdara vanaspatikAyika paryApta anantaguNA adhika haiM aura unakI apekSA bAdara paryApta vizeSAdhika haiM, kyoMki unameM bAdara tejaskAyika Adi kA bhI samAveza ho jAtA hai / unakI apekSA bAdara vanaspatikAyika paryApta asaMkhyAta guNA adhika haiM, kyoMki eka-eka bAdara paryAptaka nigoda ke Azraya se asaMkhya 2 bAdaraaparyApta nigodoM kI utpati hotI hai unakI apekSA bAdara aparyApta samuccaya jIva vizeSAdhika haiM, kyoMki unameM aparyApta bAdara tejaskAyika Adi kA bhI samAveza hotA haiM / unakI apekSA bhI sAmAnya bAdara jIva vizeSAdhika haiM, kyoMki unameM paryAtakoM kA bhI samAveza sUkSma nigodanA paryAptaka sakhyAtagaNuA adhika che, temanI apekSAe khAdara vanaspatikAyika paryApta anantagaNA adhika che ane temanI apekSAe khAdara paryApta vizeSAdhika che, kemake teomA khAdara tejaskAyika AdinA paNa samAveza thai jAya che, temanI apekSAe khAdara vanaspatikAyika aparyApta asaMkhyAtagaNA adhika che, kemake eka eka khAdara paryAptaka nigeAdanA AzrayathI asa khya asa khya khAdara aparyAptaka nigAnI utpatti thAya che, temanI apekSAe khAdara aparyApta samuccaya jIva vizeSAdhika che, kemake temanAmAM aparyAptaka mAdara tejakAyika AdinA paNa samAveza thaI jAya che. temanA karatAM paNa sAmAnya Adara jIva vizeSAdhika che, kemake temAM paryAptakAnA paNa samAveza Page #208 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ... premApanAsUna aparyAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, bAdara nigodebhyo'paryAptakAnAM sUkSmanigodAnAmapi asaMkhyeyaguNatvAt tebhyo'pi 'muhuma apajjattayA visesAhiyA' sUkSmAH sAmAnyAH apAryAptakAH vizeSAdhikA bhavanti, aparyAptakAnAM sukSma pRthivIkAyikAdInAmapi tatra samAvezAt tebhyo'pi 'muhumavaNassaikAiyA pajjattayA saMkhejjaguNA' sUkSma vanaspatikAyikAH paryAptakAH saMkhyeyaguNA bhavanti, aparyAplakebhyo sUkSma vanaspatikAyikebhyaH paryAptakAnAM sUkSma vanaspatikAyikAnAM saMkhyeyaguNatvaM vodhyam, sAmAnyataH sUkSmepu aparyAptakebhyaH paryAptakAnAM saMkhyeyaguNatvAt, tebhyo'pi 'suhuma pajjattayA visesAhiyA' sUkSmAH sAmAnyAH paryAptakAH vizeSAdhikAH saMkhyeyaguNatvAt kizcidadhikA bhavanti, tebhyo'pi sUkSma paryAptakebhyaH 'muhumA visesAhiyA' sUkSmAH sAmAnyena paryAptAparyAptavizeSaNarahitA vizepAdhikA bhavanti, aparyAptakAnAmapi tatra samAvezAt iti ' dAraM' caturtham kAyadvAraM samAptam // mU0 9 // hotA hai / unakI apekSA sUkSma vanaspatikAyika aparyApta asaMkhyAtaguNA haiM, kyoMki bAdara nigoda ke jIvoM se aparyApta sUkSma nigoda bhI asaMkhyAtaguNA haiM / unakI apekSA sAmAnya sUkSma aparyAptaka vizeSAdhika haiM kyoMki unameM aparyApta sUkSma pRthvIkAyika Adi kA bhI samAveza hai / unakI apekSA sUkSma vanaspatikAyika paryApta saMkhyAtaguNA haiM, aparyAptaka sUkSma vanaspatikAyikoM se paryApta sUkSma vanaspatikAyika saMkhyAtaguNA samajhanA cAhie, sAmAnya rUpa se sUkSmoM meM aparyAptakoM kI apekSA paryAptaka saMkhyAtaguNA haiN| unakI apekSA bhI sAmAnya sUkSma paryAptaka vizeSAdhika haiM, kyoMki ve saMkhyAtaguNA haiM, sUkSma paryAtakoM kI apekSA sAmAnya sUkSma jIva, jinameM paryAptaka aura che. temanI apekSAe sUma vanaspatikAyika aparyApta asaMkhyAtagaNI che, kemake bAdara nigodanA jIthI aparyApta sUma nigada paNa asaMkhyAtagaNa che, temanI apekSAe sAmAnya sUkama aparyAptaka vizeSAdhika che, kemake temA aparyApta sUkSma pRthvIkAyika Adine paNa samAveza che. temanI apekSAe sUma vanaspatikAyika paryApta saMkhyAlagaNa che. aparyAptaka sUma vanaspatikAcikethI paryApta sUkamavanaspatikAyika saMkhyAtagaNuM samajavA joIe. sAmAnya rUpathI sUddhamAM aparyAptakanI apekSAe paryAptaka saMkhyAtagaNa che. temanI apekSAe paNa sAmAnya sUkSma paryAptaka vizeSAdhika che, kemake teo sa khyAtagaNu che. sUkama paryAptakanI apekSAe sAmAnya sUkSma jIva jemA paryApta Page #209 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.10 yogavatAmayoginAM vAlparaDutvas yogadvAravaktavyatAmUlam-eesi NaM bhaMte ! jIvANaM sajogINaM maNajogINaM vaijogINaM, kAyajogINaM ajogINa ya kayare kayarehito appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! savvasthovA jIvA maNajogI, vayajogI asaMkhejjaguNA, ajogI aNaMtaguNA, kAyajogI, aNaMtaguNA, sajogI visesAhiyA ||suu010|| ___chAyA-eteSAM khalu bhadanta ! jIvAnAM sayoginAM manoyoginAm, 'vacoyoginAm, kAyayoginAm ayoginAJca katare katarebhyo'lpA vA, vahukA vA tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH jIvA manoyoginaH, vacoyoginaH aparyAptaka donoM zAmila haiM, vizeSAdhika haiM // 8 // caturtha kAyadvAra samApta - yogadAra vaktavyatA - zabdArtha-(eesi NaM bhaMte !) he bhagavan ! ina (jIvANaM) jIvoM ke (sajogINaM) yoga sahitoM ke (maNajogINaM) manoyoga vAloM ke (vaijogINaM) vacanayogiyoM ke (kAyajogINa) kAyayoga vAloM ke (ajogINa ya) aura ayogiyoM ke madhya meM (kayare kayarehito) kauna kisase (appA vA. bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? (goyamA) he gautama ! (samvatthovA jIvA maNajogI) saba se kama jIva mana yogavAle haiM (vayajogI asaMkhejaguNA) vacana yoga vAle asaMkhyAtaguNA haiM (ajogI aNaMtaguNA) ane aparyApta banene samAveza che, te vizeSAdhika che. 18 cothuM kAyadvAra samApta gadvAra vaktavyatA mAtha-(eesiNaM bhaMte / ) san 2 // (jIvANaM) 7vAnA (sajogINaM) yo sahitA (maNajogINa) manAyAgavAjAnA (vaijogINaM) qyana yoniyonA (kAyajogINa) ya yoga vAna (ajogINa ya) mane mayogiyAnA madhyamAM (kayare kayarehiMto) nAthI (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA) ma65, dhA, tujhya 22 vizeSAdhi4 cha ? . (goyamA) hu gautama / (savvatthovA jIvA maNajogI) mAthI mAchA 54 bhana yoga pAche (vayajogI asaMkhejjaguNA) vayana yogavA madhyAta Page #210 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 192 nAsUtre asaMkhyeyaguNAH, ayoginaH anantaguNA, kAyayogino'nantaguNAH, sayogino vizeSAdhikA || sU0 10 // TIkA-atha yogadvAramadhikRtya jIvAnAmalpa vahutvAdikaM prarUpayitumAha'eesi NaM bhaMte ! jIvANaM' gautamaH pRcchati - he bhadanta ! eteSAM khalu jIvAnAm 'sajogINaM, maNajogiNaM, bar3ajogINaM, kAyajogINaM, ajogINa ya' sayoginAM, manoyogInAM vacoyogInAM, kAyayoginAm, ayoginAJca madhye 'kayare kayarehiMto' katare katarebhyaH, 'appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ?" alpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati - 'goyamA !' he gautama! 'savvatthovA jIvA maNajogI' sarvastokAH sarvebhyo slpAH, jIvAH manoyogino bhavanti, paryAptakAnAmeva saMjJinAM manoyogitayA teSAM sarvebhyo'lpatvAt, tadapekSayA 'vayajogI asaMkhejjaguNA' vacoyoginaH asaMayogI anantaguNA haiM ( kAyajogI anaMtaguNA) kAyayogI anantaguNA haiM (sajogI visesAhiyA) sayogI vizeSAdhika haiM // 9 // TIkArtha - aba yogadvAra kI apekSA se jIvoM ke alpabahutva kI prarUpaNA kI jAtI hai zrI gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! ina sayogI, manoyogI, vacanayogI, kAyayogI aura ayogI jIvoM meM kauna kisa se alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? zrI bhagavAn uttara dete haiM - he gautama ! manoyoga vAle jIva sabaM se kama haiM, kyoMki saMjJI paryApta jIva hI manoyoga vAle hote haiM aura ve sabase alpa haiM / manoyoga vAloM kI apekSA. vacanayoga vAle jIva asaMkhyaguNA adhika haiM, kyoMki saMjJI jIvoM kI apekSA dvIndriya gache (ajogI anaMtaguNA ) ayogI ananta gaMgA che (sajogI visesAhiyA) sacegI vizeSAdhika che ! 9 5 TIkA- have ceAgadvAranI apekSAe jIvAnA alpa mahutvanI prarUpaNA karAya che zrI gautama svAbhI prazna pure che-lagavan ! mA sayogI, manoyogI, vayanayogI, prayayogI, ane yogI lobhAM Azu, anAthI sahaya, dhA, tujhya agara vizeSAdhika che? 1 zrI bhagavat uttara de che-he gautama ! manAyegavALA jIva badhAthI ochA che, kemake sannI paryApta jIvaja maneyAgavALA thAya che ane tee badhAthI gheADA che. maneyAgavALAnI apekSAe vacanayeAgavALA jIva asaMkhyAtagaNA adhika che. kemake,~sanI jIvAnI apekSAe dvIndriya Adi jIva 'asa khyAtagaNuA Page #211 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 3 su. 11 yogavatAmayoginAM vAlpabahutvam rUpeyaguNA bhavanti, saMjJibhyo vacoyoginAM dvIndriyAdInAma saMkhyeyaguNatvAt tadapekSayA 'ajogI anaMtaguNA' ayogino'nantaguNA bhavanti, ayoginAM siddhAnAmanantatvAt, tebhyo'pi 'kAyajogI anaMtaguNA' kAyayogino'nantaguNA bhavanti, vanaspatInAmanantatyAt, tebhyo'pi 'sajogI visesAhiyA' sayoginaH sAmAnyAH vizeSAdhikA bhavanti, tatra dvIndriyAdInAmapi vAgyogAdInAM samAvezAt iti 'dAraM ' paJcamam yogadvAraM samAptam // 10 // vedadvAravatavyatA 193 mUlam - eesi NaM bhaMte! jIvAnAM saveyagANaM, itthIveyagANaM, purisavegagANaM, napuMsagaveyagANaM, aveyagANa ya kayare karehiMto appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA? gomA ! savvatthovA jIvA purisaveyagA, itthIveyagA, saMkhejaguNA, aveyagA anaMtaguNA, napuMsagaveyagA anaMtaguNA, saveyA visesAhiyA // dAraM // sU0 11 // Adi jIva asaMkhyAtaguNA haiN| vacanayoga vAloM kI apekSA ayogI arthAt siddha jIva anantaguNA haiM / ayogiyoM kI apekSA kAyayogI jIva anantaguNA adhika haiM, kyoMki vanaspatikAya ke jIva anantaguNA haiM aura ve saba kAyayogI haiM / kAyayogiyoM kI apekSA sAmAnya yogI jIva vizeSAdhika haiM, kyoM ki ina meM vacanayogI Adi bhI sammilita haiM // 10 // pAMcavAM yogadvAra samApta vedadvAra vaktavyatA zabdArtha - (eesi NaM bhaMte !) he bhagavan ! ina ( jIvANaM) jIvoM che. vacanacegavALAonI apekSAe acegI arthAt siddha jIva anantagaNI che. aceAgiyAnI apekSAe kAyayegI jIva anantagaNA adhika che, kemake vanaspatikAyanA jIva anantagaNA che ane te badhA kAyayeAgI che. kAyayeAgI enI apekSAe sAmAnya sayegI jIva vizeSAdhika che, kemake temanAmAM vacana cegI Adi paNa samilita che ! 10 // u pAMcamu ceAgadvAra samApta // vedya dvAranI vaktavyatA zabdArtha - (eesiNaM bhaMte!) lagavan / zmA (jIvANaM) vA (saveyagANaM) ve. pra0 25 Page #212 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 194 prazApanAma chAyA-eteSAM khalu bhadanta ! jIvAnAM sanedakAnAm, strI vedakAnAm, purupavedakAnAm, napu sagaveda kAnAm, avedakAnAJca katare yatazyo'lpA bA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvamtokAH jIvAH pumpavedakAH strIvedakAH saMgkhye yaguNA avedakAH anantagaNAH, napuMsaka vedakAH anantagaNAH, savedakA vizeSAdhikAH, dvAram 5 // sU0 11 // ____TIkA-atha vedadvAramadhikRtyAlpabahutyAdikaM prarUpayitumAha-'pAsi NaM bhaMte jIvANaM' he bhadanta ! eteSAM salu jIvAnAm 'maveyagANaM' savedakAnAm samuccayavedakAnAm itthI vayagANaM' strIvedakAnAm, 'purisaveyagANaM' purapavedakAnAm 'napuMsagayeyagANaM' nahuMcakavedakAnAm, 'aveyagANa ya' aveda kAnAca siddhAnAm (saveyagANaM) veda mahinoM (itthI vegagANaM) strIvedakoM (purinaveyagANaM) purupa vedakoM (napuMsagaveyagANaM) napuMgaka vedakoM (aveyagANa ya) aura avedakoM meM (kayare kayarehito) kauna kisase (appA vA bahuyA tullA vA vilesAhiyA chA ?) alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? (goyamA) he gautama ! (adhyayovA jIvA purisaveSagA) sabase kama jIva purupavedI haiM (itthIveyagA saMkhenjaguNA) strIvedI saMnyAnaguNA adhika haiM (aveyajA ardhanaguNA) avedI anantaguNA haiM (napuMsagaveyagA aNanaguNA) napuMsakavedI anantaguNA haiM (soyagA visemAhiyA) maveda jIva vizeSAdhika haiN| ara vedavAra kI apekSA alpabaddhatva pradarzita kiyA jAtA haiTIkArya zrI gautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! ina saveda arthAt veda se yukta jIvoM meM, strIveda bAloM meM, purupaveda vAloM meM, sahita (itthIveyagANa) kI / (purima veyagANa) 53536 / (napuMsagaveyagANaM) n430| (aveyagANa ya) gane avasthAmA (kacare kayare hito) e anAthI (agpAvA bahuyA vA tullA vA visaMsAhiyA vA ?) 2145, 5, tukSya magara vizeSAdhika che? (goyamA) he gautama / (savyatyovA jIvA purimaveyagA) yAcI goch| 535 vahI cha (ityIveyagA saMkhejjaguNA) strI hI sAtA adhiH cha (aveyagA arNataguNA) yahI mananta cha (napuMsagaveyagA aNaMtaguNA) nadhusa4vaTI ananta AzA cha (saveyagA visesAhiyA) sve| 75 vizeSAdhi che. have vedakAranI apekSAe alpa bahutva pradarzita karAya che. TIkArya-zrI gautamasvAmI prazna kare che-bhagavad ! A saveda arthAt vedathI yukta mA, sI vedanALAmA, purUdavALAmA, napuMsaka vedanALAmAM tathA ada Page #213 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 3 sU.11 vedakAvedakajIvAlpavahutvam madhye 'kayare kayarehito' katare katarezyaH 'appA vA bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ?' alpA vA, bahukA vA, tulyA vA, bizepAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati-goyamA !' he gautama ! 'savvatthovA jovA purisaveyagA' sarvastokAH-sarvebhyo'lpAH, jIvAH puruSavedakA bhavanti, tiryagyoni kamanuSyANAM devAnAJca saMjJinAmeva purupavedatvAt, tebhyaH itthIveyagA saMkhejjANA' strIvedakAH, saMkhyeyaguNA bhavanti, tathA coktaM jIvAbhigame-"tirikkha joNiya purisehito tirikkhajoNiya itthIo tiguNIo tirUvAhiyAo ya, tahA saNussa purise hito maNussa itthIbho sattAvIsaguNAo sattAvIsakhyuttarAo ya, evameva, devapurisehito devisthIo battIsaguNAbho battIsaruvuttarAbho" tirthagyAnika puruSebhyaritaryagyonika striyaH triguNAH, trirUpAdhikAzca tathA manuSya puruSebhyo manupya striyaH saptaviMzatiguNAH saptaviMzati rUpottarAca, tathA devapuruSebhyo devastriyo dvAtriMzatnapuMsakaveda bAloM me tathA abedakoM arthAt veda rahita siddha Adi jIvoM meM kauna kisase alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? __ zrI bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! sabase kama jIva puruSaveda vAle haiM, kyoMki saMjJI tiryacoM manuSyoM aura devoM meM hI purupaveda pAyA jAtA hai / purupavediyoM kI apekSA strIvedI jIva saMkhyAtaguNA adhika haiM / jIvAbhigama sUtra meM kahA hai-tithaMca puruSoM se tirthaca striyAM tigunI haiM, aura nirUpAdhika arthAt tigunI aura tIna hotI haiM, manuSya puruSoM kI apekSA manuSya striyAM sattAIsa guNI haiM aura sattAIsarUpottara arthAt sattAIsa hotI haiM tathA deva puruSoM kI apekSA deva striyAM hAtriMzati guNA (pattIsaguNI) aura hAtriMzati rUpottara arthAtU yattIsa gunI aura battIsa hotI haiM / strIvediyoM kI apekSA avedaka kamAM, arthAt vedarahita siddha Adi jemAM keNukenAthI a5, ghaNu tulya 12 vizeSAdhi cha ? zrI bhagavAn uttara Ape che-he gautama badhAthI ochA jIva purUSa veda vALA che, kemake saMjJI tiryA ane manuSya ane devomAMja purUSadavALA maLI Ave che. purUSavediyenI apekSAe strIvedI jIva saMkhyAtagaNa adhika che. jIvAbhigama sUtramAM kahyuM che-tiryaMca purUSathI tiryaMca stri traNa gaNI hoya che, ane virapAdhika arthAta traNa gaNI ane traNa hoya che. manuSya purUSanI apekSAe manuSya stri sattAvIsa gaNI ane sattAvIsa rUpitara arthAt sattAvIsa thAya che tathA deva purUSonI apekSAe deva stri batrIsa gaNI ane batrIsa rUpittara arthAt batrIsa gaNI ane batrIsa thAya che, strI vediyenI Page #214 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 196 prazApanAstre guNAH dvAtriMzatrUpottarAH iti, 'tebhyopi-'aveyagA aNaMtaguNA' avedakAH siddhAH anantaguNA bhavanti avedakAnAm-strIpurupAdivedarahitAnAM siddhAnAmanantatAta, tebhyo'pi 'napuMsagaveyagA aNaMtaguNA' napuMsakavedakAH anantaguNA bhavanti, sidebhyo'pi avedakebhyo vanaspatikAyikAnAmanantaguNatvAt, 'saveyagA' visesAhiyA' savedakAH sAmAnyato vedasahitAH vizeSAdhikA bhavanti, strIveda purupavedakAnAmapi teSu samAvezAt 'dAra' papTham dvAram-vedadvAra samAptam / / sU0 11 // kapAyadvAravaktavyatA___mUlam-eesi NaM bhaMte ! sakasAINaM, kohakasAINaM, mANakasAINaM, mAyAkasAINaM, lohakasAINaM, akasAINa ya kayare kayarehito appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA! savvatthovA jIvA akasAI, mANakasAI aNaMtaguNAH, kohakasAI visesAhiyA, mAyAkasAI visesAhiyA, lohakasAI visesAhiyA, sakasAI visesAhiyA, dAraM ||suu0 12 // arthAt siddha Adi jIva anantaguNA haiM kyoMki jo strIveda, puruSaveda aura napuMsakaveda se rahita ho aise sabhI jIva, jo nauveM guNasthAna ke kucha Upari bhAgase Age ke tathA Age ke guNasthAnoM ke jIva se Upara ke haiM tathA siddha haiM, ve sabhI avedI kahalAte haiM aura siddha jIva ananta haiM / avedakoM kI apekSA napuMsakavedI anantaguNA haiM, kyoMki sabhI vanaspatikAdhika jIva napuMsakavedI haiM aura ve siddhoM se bhI anantaguNita haiM / napuMsakavediyoM kI apekSA sAmAnya savedIjIva vizeSAdhika haiM, kyoMki unameM strIvedI aura purupavedI bhI sammilita haiM // 11 // chaTA vevAra samApta apekSAe avedaka arthAta siddha Adi jIva anaMta gaNa che, jemake je strIveda, purUSada ane napuMsaka vedathI rahita hoya evA badhA jIva, je navamA guNasthAnanA kAIka UparanA bhAgathI AgaLanA tathA guNasthAnanA jIvathI UparanA che tathA siddha che, teo badhA avedI kahevAya che. ane siddha jIva anata che. avedanI apekSAe napuMsaka vedI anate gaNe che, kemake badhA vanaspatikAyika jIva napuMsaka vedI che ane teo siddhothI paNa ananta - guNita che. napusaka vediyenI apekSAe sAmAnya savedI jIva vizeSAdhika che kemake teomAM strIvedI ane purUSavedI paNa saMmilita che ke 11 che chaDuM dvAra samApta Page #215 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 3 sU.12 kAvatAmayavatAM cAvalam 197 chAyA - eteSAM khabhanta ! kAyiNAm, krocakapAyinAm mAnapAyiNAm, mAyAkapAyiNAm, lomakapAyiNAm, akapAyiNAJca katare katarebhyaH alpA vA, bahukAvA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokA : jIvAH akapAyiNaH, mAnaka pApiNo'nanta guNAH, krodhakapAyiNo vizeSAdhikAH, mAyA kapAyiNo vizeSAdhikAH, lobha kapAyiNo vizeSAdhikAH, sakapAyiNo vizepAdhikAH // // 12 // TIkA -- atha kapAya dvAramadhikRtya jIvAlpabahutvAdikaM prarUpayitumAha kaSAyadvAra vaktavyatA zabdArtha - (eesi NaM bhaMte !) he bhagavan ! ina (sakasAINaM) kaSAya cAloM (kohakasAI) va kapAya vAloM (mANakasAINaM) mAnakaSAya vAloM (mAyA kasAINaM) mAyA kaSAya vAloM (loha kasAINaM) lobha kaSAya vAloM (akasAINa ya) aura akapAyoM meM (kare karehino) kauna kisase (appA vA bahuyA vA tullA vA viselAhiyA vA ?) alpa bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM / (gogamA) he gautama ! (savvatthovA jIvA akasAI) sabase kama jIva akaSAyI haiM ( mANakasAI anaMtaguNA ) mAnakaSAya vAle anantaguNA haiM ( kohakasAI visesAhiyA) kodha kaSAya vAle vizeSAdhika haiM (mAyAkasAI visesAhiyA) mAyA here vAle vizepAdhika haiM (lohakasAI visesAhiyA) lobha kaSAya vAle vizeSAdhika haiM ( sakasAI visesAhiyA) sakaSAya jIva vizeSAdhika haiM / aba kaSAyoM kI apekSA se jIvoM kA alpabahutva kahate haiM kapAya dvAra vaktavyatA zabdArtha- (eesiNaM bhaMte / ) bhagavan ! yA (sakasAI) upAya vAlA (koha kasAINaM) adha uSAya vANA ( mANakasAINaM) bhAna upAya vANA ( mAyA kasa / INaM) mAyA kaSAya vANA (lohakasAIM) bola uSAya vAjA (akasAIgaM ya) bhane aSTuSAyobhAM (kayare kayarehiMto ) aNu anAthI ( appA vA bahuyA vA tullA va visesAhiyA vA) mapa, dhA, tujhya agara vizeSAdhi4 che ? (goyamA) he gautama / ( savvatthovA jIvA akasAI) madhAthI gochA * bhASAyI che ( mANakasAI anaMtaguNA ) bhAna uSAyavANI anantagaNA che (koha kasAI vises|hiyaa) Godha uSAyavAjA vizeSAdhi! che (mAyA kasAI visesAhiyA) bhAyA upAya vANA vizeSAdhi che (lohakasAI visesAhiyA) bAla upAya vAjA vizeSAdhi4 che (sakasAI visesAhiyA) sampAyI va vizeSAdhi! che. have kapAyAnI apekSAe jIvAnu apahtva mahutva kahe che Page #216 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sarvarex 198 'eesa bhaMte / sakasAINaM' gautamaH pRcchati - he bhadanta ! eteSAM sapAyiNAM - kapAyodayatAm apAyaH kapAyodayaH kapAyeNa kapAyodayena sahitAH sarUpAyAH kaSAyodayavanta ityarthaH, vipAkAvasthAM gatAH svodayasupadarzayantaH kapAyakarmaparamANavaste vidyante yeSAM te pAyiNaH kapAyodayasahitA ityAzayaH, 'kohakasAI' krodhakapAyiNAm krodhapAyapariNAmavatAm ' mANAyA IrNa' mAnakapAyiNAm - mAnakapAyapariNAmavanAm 'mAyAsAThaNaM mAvApAyiNAm - mAyArUpAyapariNAmavatAM 'lohakamAINaM' lokAyiNAm-dona pAyapari mANavatAm 'aksAI ya' akapAyiNAJca kapAyapariNAmarahitAnAm madhye 'kamare kayarerhito' katare katarebhyaH 'appA vA bahuyA vA, tulA vA vinegAhiyA cA ?' alpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizepAvikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati - 'goyamA / ' he gautama! 'savvatthovA jIvA akasAI' garvastokAH - sarvebhyo'lpAH, jIvAH pAyiNaH - pAyaparimANarahitA bhavanti, katipayAnAmatprabhRtInAM manuSyANAM siddhanAJca pAyitvAta nebhyaH 'mANasAI anaMtaTIkArtha - zrI gautamasvAmI prazna karate haiM - he bhagavan ! ina saka pAyI arthAt jinameM kaSAya kA udaya vidyamAna hai aise jIvoM meM tathA phodhakapAyI arthAt krodhakapAya ke pariNAma vAle, mAnakapAcI arthAt mAnakaSAya ke pariNAma vAle, mAyAkapAyI arthAt mAyAkapAya ke pariNAma vAle, lobhakapAyI arthAt lobhakaSAya ke pariNAma vAle tathA akapAyI arthAt kapAya rUpa pariNAma se rahita jIvoM meM kauna kisakI apekSA alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? - zrI bhagavAna uttara dete haiM - he gautama ! akaSAyI arthAt kapAya pariNAma se rahita jIva sabase kama haiM kyoMki katipayakSINa kaSAya Adi guNasthAnoM vAle tathA siddha jIva kapAya se rahita hote haiM / TIkA-zrI gautamasvAmI prazna kare che-bhagavat / A rAkaSAyI arthAt jeemAM kapAyanA uddaya vidyamAna che evA jIvamAM tathA kodha kaSAyI arthAt krodhakaSAyanA pariNAmavALA, mAnakapAyI arthAt mAnakaSAyanA pariNAmavALA, mAyA kaSAyI arthAt mAyAkaSAyanA pariNAmavALA, lebhakapAyI arthAt leANakaSAyanA pariNAmavALA tathA akaSAyI arthAt kapAya rUpa pariNAmathI rahita jIvemAMthI kANa keAnI apekSAe alpa, ghaNA, tulya athavA vizeSAdhika che? zrI bhagavAn uttara Ape che-he gautama ! akaSAyI arthAt kaSAya pari NAmathI rahita khadhAthI ochA che, kemake keTalAka kSINakaSAya Adi guNasthAnA vALA tathA siddha jIvaja kaSAyathI rahita hAya che. akaSAyI jIvAnI apekSAe Page #217 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU 12 kaSAyavatAmakaSAyavatAM cArupabahutvam . 199 guNA' mAnakapAyiNaH mAnakaSAyapariNAmavantaH anantaguNA bhavanti, paTusvapi jIvanikAyeSu mAnakapAyaparimANasya samupalabhyamAnattAt, tebhyaH 'kohakasAI visesAhiyA' krodhakapAyapariNAmavantaH, vizeSAdhikAH, kiJcidadhikA bhavanti, mAnakapAyapariNAmakAlApekSayA krodhakapAyapariNAmakAlasya vizeSAdhikatvAt, tebhyo'pi-'mAyAkasAI visesAhiyA' mAyAkapAyiNaH-mAyAkapAya parimANavantaH vizeSAdhikA bhavanti, krodhakapAya pariNAmakAlApekSayA mAyAkapAyapariNAmakAlasya vizeSAdhikakhAt, tebhyo'pi 'lohakasAI visesAhiyA' lobhakapAyiNaH-lobhakapAyapariNAmavantaH, vizeSAdhikA bhavanti, mAyAkapAyapariNAmakAlApekSayA lobhakapAyapariNAmakAlasya kizcidadhikatyAt, lobhakapAyibhyo'pi 'sakasAI visesAhiyA' sakapAyiNaH sakapAyodayAH vizeSAdhikA:-kizcidadhikA bhavanti, mAnAdi kapAyapariNAmavatAmapi teSu samAvezAt 'dAra' samAptam kapAyadvAra samAptam ||suu0 12 // akaSAyI jIvoM kI apekSA mAnakaSAyI anantaguNA haiM, kyoMki chahoM jIvanikAyoM meM mAnakaSAya pAyA jAtA hai| unakI apekSA krodha kaSAyI jIva vizeSAdhika haiM, kyoMki mAnakaSAya rUpa pariNAma kI apekSA kodhakaSAya ke pariNAma kA kAla kucha adhika hai / krodhakapAyI jIvoM kI apekSA mAyAkaSAyI jIva vizeSAdhika haiM, kyoM ki krodhakaSAya rUpa pariNAma ke kAla kI apekSA mAyAkapAya rUpa pariNAma kA kAla vizeSAdhika hai| mAyAkaSAyI jIvoM kI apekSA lobha kaSAyI vizeSAdhika haiM, kyoMki mAyAkaSAya pariNAma ke kAla kI apekSA lobhakaSAya pariNAma kA kAla kucha adhika hai| lobhakaSAyI jIvoM kI apekSA sakapAya arthAt sAmAnya kaSAyodaya vAle jIva vizeSAdhika haiM, kyoMki mAnakaSAyI Adi sabhI kA inameM samAveza hai| sAtamAM kaSAyaThAra samApta // 12 // mAnakaSAyI anantagaNu che, kemake chae javanikAmA mAnakaSAya maLI Ave che. temanI apekSAe kodha kaSAyI jIva vizeSAdhika che, kemake mAnakaSAya rUpa pariNAmanI apekSAe kodhakaSAyanA pariNAmanekALa kAMIka adhika che. koI kapAthI jIvenI apekSAe mAyAkaSAthI jIva vizeSAdhika che, kemake phodhakaSAya repa pariNAmanA kALanI apekSAe moyAkaSAya rUpa pariNAmane kALa vizeSAdhika che. mAyAkapAyI jIvonI apekSAe lebha kaSAyI vizeSAdhika che, kemake mAyA kapAya pariNAmanI apekSAe lebha kaSAya pariNAmane kALa kAMIka adhika che, lebhakaSAyI jIvonI apekSAe sakaSAya arthAt sAmAnya kAryodaya vALA jIva vizeSAdhika che, kemake mAyAkaSAyI Adi badhAne emanAmAM samAveza chen1rA Page #218 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 200 prajJApanAsUtre leNyAdvAravatavyatA mUlam - eesi NaM bhaMte! jIvANaM salessANaM kiNhalessANaM, nIlalessANaM, kAulessANaM, teulessANaM, pamhalessANaM, sukkalessANaM, alessANa ya kayare kayarehiMto appA vA, bahuyA vA, tulA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA jIvA sukalessA, pamhalessA saMkhejaguNA, teulessA saMkhejaguNA, alessA anaMtaguNA, kAulessA anaMtaguNA, nIlalessA visesAhiyA, kaNhalessA visesAhiyA, salessA visesAhiyA, dAraM // sU0 13 // chAyA - eteSAM khalu bhadanta ! jIvAnAM salezyAnAM, kRSNa lezyAnAM, nIlalezyAnAM, kApotalezyAnAm, tejolezyAnAM, pAlezyAnAm, zulkalezyAnAm alezyAnAzca katare kataremyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizepAthikA vA ? gautama ! sarvastokAH jIvAH zulkalezyAH, padmalezyAH saMkhye yaguNAH, tejolezyAH saMkhye - yAhAra vaktavyatA zabdArtha - (eesi NaM bhaMte !) he bhagavan ! ina ( jIvANaM) jIvoM (salessANaM) lezyA sahinoM (kiNhalessANaM) kRSNa lezyA vAloM (nIlalessArNa) nIlalezyA vAloM (kAulessA) kApota lezyA vAloM (teulessANaM) tejolezyA vAloM (pamhalessANaM) padma lezyA vAloM (sukkalessANaM) zukla lezyA vAloM (alessANa ya) aura lezyA rahitoM meM ( kare karehiMto ) kauna kisase (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? (goyamA) he gautama! (samvatthovA jIvA sukkalessA) saca se kama jIva shukllezyAdvAra vaktavyatA zabdArtha - (eesiNaM bhaMte !) lagavan ! yA ( jIvANaM) vo (salessANaM) bezyA sahita (kiNhalessANaM ) ISNu zyAvANA (nIlalemmANaM) nIsa bezyAvANA (kAu lessANaM)) prAyAta sezyAvANA (teulessANaM) tele yezyAvANA (pamhalessANa ) padmatrezyAvANA (sukkale sANaM ) zuddha lezyAvANA (alessANaM ya) ne bezyA rahitAbhA (kayare kayarehiMto ) aNu anAthI (appA vA bahuyA vA tulA vA visesAhiyA vA) pa, dhA, tujhya agara vizeSAdhiH che ? (goyamA) De gautabha (savvatthovA jIvA sukkalerasA) madhAthI sochA lava Page #219 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.13 lezyAvatAmalezyAvatAnAJcAlpavahutvama 201 yaguNAH, alezyAH anantaguNAH kApotalezyAH anantaguNAH, nIlalezyAH vizepAdhikAH, kRSNalezyAH vizeSAdhikAH salezyAH vizeSAdhikAH, dvAram // 13 // __TIkA--atha lezyAdvAramadhikRtya lezyAvatAmalpabahutvAdikaM prarUpayitumAha -'eesiNaM bhaMte ! jIvANaM salessANaM' he bhadanta ! eteSAM khalu jIvAnAM salezyAnAM samuccayalezyAvatAm, 'kiNhalessANaM' kRSNalezyAnAM 'nIlalessANe' nIlalezyAnAm 'kAulehasANaM' kApotalezyAnAm, 'teulessANaM' tejolezyAnAm 'pamhalessANaM' padmalezyAnAm, 'sukkalessANaM' 'zuklalezyAnAsa, 'alessANa ya' alezyAnAJca-lezyA rahitAnAm madhye 'kayare kayarehito' katare katarebhyaH 'appA vA, vahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA?' alpA vA, bahukA bA, lezyA vAle haiM (pamhalessA saMkhejjaguNA) padmalezyA vAle saMkhyAtaguNA haiM (teulessA saMkhejjaguNA) tejolezyA vAle saMkhyAtaguNA haiM (alessA aNaMtaguNA) lezyA rahita anantaguNA haiM (kAulessA aNaMtaguNA) kapota lezyAvAle anantaguNA haiM (nIlalessA visesAhiyA) nIlalezyA vAle vizeSAdhika haiM (kaNhalessA vile sAhiyA) kRSNalezyA vAle vizeSAdhika haiM (salessA visesAhithA) salezya vizeSAdhika haiN| TIkArtha-ava lezyaoM kI apekSA jIvoM kA alpabahutva kahate haiM zrI gautama svAmI ne prazna kiyA-he bhagavan ! ina salezya arthAt lezyA vAle samuccaya jIvoM meM, kRSNalezyA vAle, nIla lezyA vAle, kApota lezyA cAle, tejolezyA vAle, padma lezyo vAle, zuklalezyA vAle aura alezya arthAla lezyA rahita jIvoM meM kauna kisase alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? zu4 lezyAvANA cha (pamhalemsA saMkhejjaguNA) 54ma sezyAvANA saNyAta cha (teulemsA saMkhejjaguNA) tanna doshyaavaa|| sa yAtamA cha (alemsA aNataguNAM) veshy| 2hita mnntgaa| cha (kAulessA aNataguNA) yAta sazyAvANA ananta cha (nIlalessA visesAhiyA) nIrA lezyAvA vizeSAdhi cha (kaNhalesA visesAhiyA) vezyAvA vizeSAdhi4 cha (salemsA visesAhiyA) salezyA vizeSAdhika che. have vezyAonI apekSAe jIvenuM a5 bahatva kahe che TIkArya-zrI gautamasvAmIe prazna karyo-bhagavAna ! A salezya arthAt lezyAvALA samuccaya jIvomAM, kRSNalezyAvALA, nIlezyAvALA, kApatalezyA vALA tejalezyAvALA, pamalezyAvALA, zukalezyAvALA ane alezya arthAt lezyarahita jemAM koNa kenAthI apa, ghaNu, tulya agara vizeSAdhika che? pra0 26 Page #220 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 202 prajJApamAstra tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti, bhagavAn uttarayati-'goyamA !' he gautama ! 'savvatthovA jIvA sukkalessA' sarvastokAH sarvabhyo'lpAH, jIvAH zulkalezyA bhavanti, zuklA lezyA yeSAM te zuklale zyAH ityarthaH, lAntakAdiSu anuttarAnteSu vaimAnikadeveSu katipayeSu ca garbhavyutkrAntikeSu karmabhUmikeSu saMkhyeyavIyukeSu manuSyepu tiryastrIpuMsemu ca katipayemu saMkhyeyavarpAyupkeSu zuklalezyAyAH saMbhavAt, tebhyaH 'pamhalessA saMkhejjaguNA' padmalezyAH saMkhyeyaguNA bhavanti, pAlezyAyAH sanatkumAramAhendrabrahmalokakalpavAsideveSu pracuragarbhavyutkrAntikeSu garmabhUmijeSu saMkhyeyavarpAyupkeSu manuSyastrIpuMselu tathA garbhavyutkrAntikatiryagyonikastrIpuMsesu saMkhyeyavarpAyupkepu sadbhAvAt, sanatkumArAdi devAdInAJca samuditAnAM lAntakAdidevAdibhyaH saMkhyeyaguNatvAt zuklalezyA zrI bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! sabase kama jIva zuklalezyA vAle haiM, kyoMki zuklalezyA sirpha lAntaka se lagA kara anuttaropapAtika vaijJAnika devoM meM, katipaya garbhaja karmabhUmi ke saMkhyAta varSa kI Ayu vAle manuSyoM meM tathA katipaya saMkhyAta varSa kI Ayu vAle tirthaca strI-puruSoM meM hI pAI jAtI hai| zuklalezyA vAloM kI apekSA padmalezyA vAle saMkhyAta guNA haiM, kyoMki vaha sanatkumAra, mAhendra tathA brahmaloka kalpa ke nivAsI devoM meM, bahusaMkhyaka garbhaja karmabhUmija saMkhyAta varSa kI Ayu vAle manuSya strIpuruSoM meM tathA saMkhyAta varSa kI Ayu vAle garbhaja tirthaca strI-puruSoM meM pAI jAtI hai aura ye sanatkumAra deva Adi lAntaka deva Adi se saMkhyAtaguNA adhika haiM, isa kAraNa zuklalezyA vAloM se padmalezyA vAle saMkhyAta zrI bhagavAna uttara Ape che-he gautama ! badhAthI ochA jIva zukala lezyAvALA che, kemake zukala lezyA phakata lAntakathI laIne anuttarapapAtika vimAnika devamA, keTalAka garbhanakarma bhUminA saMkhyAta varSanI AyuvALA manuSyamAM tathA katiya sa khyAta varSanI AyuvALA tirthaM ca strI purUmAM ja maLI Ave che. zukala lezyAvALAonI apekSAe padmazyAvALA saMkhyAta gaNe che, kemake te sanaskumAra, mahendra tathA brahmaleka kalpanA nivAsIdemA, bahusaMkhyaka gaja karmabhUcija saMdhyAta varSanI AyuSyavALA manuSya strI purUSomAM tathA saMkhyAta varSanI AyuSyavALA garbhaja tiryaMca strI purUmAM maLI Ave che ane A sanakumAradeva Adi lAntaka deva AdithI rasa khyAta gaNuM adhika che, e kAraNe zukala lezyA vALAethI padma lezyAvALa saMkhyAta Page #221 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 stU.13 lezyAvatAmale zyAvatAnAJcAlpavahutvam 203 kebhyaH padmalezyAkAnAM saMkhyeyaguNatvaM yuktam, tebhyo'pi 'teulessA saMkhejaguNA' tejole zyAH saMkhyeyaguNA bhavanti, tejole zyAyAH sarveSu saudharmazAnajyotiSkadeveSu katipayeSu ca bhavanapativAnavyantaragarbhavyutkrAntikatiryagyonikapaJcendriya manuSyeSu cAdaraparyAptakendriyeSu ca sadbhAvAt, ___ atredamavadheyam-yadyapi jyotiSkANAM bhavanavAsibhyaH sanatkumArAdi deve yazvAsaMkhyeyaguNatvena tejolezyAsAnAmasaMkhyeyaguNatvaM prAptaM tathApi pAlezyAkera yastejolezyAkAnAM saMkhyeyaguNavamena yuktam, tiya mizrakebhya eva panalezyAkebhyastiryamizrANAmeva tejolezyAkAnAM prarUpitatvena, tirazcAMca pajhalegyAkAnAmapi ativahutvena saMkhyeyaguNatvameva tejolezyAkAnAM nAsaMkhyeyaguNatvamiti, guNA adhika kahe gae haiM / padamalezyA vAloM se tejolezyA vAle saMkhyAtaguNA adhika haiM, kyoMki tejolelyA sabhI saudharma aura IzAna kalpa ke vaimAnika devoM meM, jyotiSka devo meM, katipaya bhavanapati aura vAnavyantara devoM meM, garmaja paMcendriya tiryaMcoM aura manuSyoM meM tathA bAdara paryApta ekendriyoM meM bhI pAI jAtI hai| yahAM yaha bAta dhyAna dene yogya hai-yadyapi jyotiSka deva, bhavanavAsiyoM tathA sanatkumAra Adi devoM kI apekSA asaMkhyAta guNA haiM, ataeva tejolezyA vAle jIva asaMkhyAtaguNe hone cAhie, tathApi padmalezyA vAloM se tejolezyA vAle jIva saMkhyAtaguNe hI haiM, kyoMki padmalezyA vAle jo kahe gae haiM unameM tiyeca zAmila haiM aura tejolezyA vAloM meM bhI tiryaMca zAmila haiM aura tiryaca bahuta se padmalezyA vAle bhI hote haiM, ataeva tejolezyA vAle saMkhyAtaguNe hI ho sakate haiM, asNgaNa adhika kahelA che. pAlezyA vALAthI tenalezyAvALA saMtagaNa adhika che, kemake telezyA badhA saudharma ane izAna kalapanA vimAnika devamAM, - tiSka devomAM, keTalAka bhavanapati ane vAnavyantara devamAM, gaja paMcendriya tiryA ane manuSyamAM tathA dara paryApta ekendrimAM paNa maLI Ave che. ahiM A vAta dhyAna devAyogya che-vadyapi tiSka deva, bhavana vAsiye tathA sanaskumAra Adi devenI apekSAe asaMkhyAta gaNe che, tethI ja te lezyAvALA jIva asaMkhyAtagaNuM hovA joIe tathApi pa6malezyA vALAothI telezyAvALA jIva saMdhyAta gaNA che, kemake pa6malezyAvALA je kahelA che, teomAM tiryaMca sAmela che ane tejalezyAvALAomAM paNa tiryaMca sAmela che ane tiryaMcomAM ghaNuM padmavezyA vALA paNa hoya che, tethI ja tejezyAvALA saMvyAtagaNa ja banI zake che. asaMkhyAtagaNI nahi. Page #222 -------------------------------------------------------------------------- ________________ = 204 prazApanAstre tebhyo'pi 'alessA agataguNA' alezyAH lezyArahitAH siddhAH anantaguNA bhavanti siddhAnAmanantatvAt, tebhyo'pi-'kAulestA aNaMtaguNA' kApotalezyAH anantaguNA bhavanti, vanaspatikAyikepvapi kApotalezyAyAH sadbhAvAt vanaspatikAyikAnAJca siddhegopi anantazuNatvAt, tebhyopi 'nIlalessA visesAhiyA' nIlalezyAH vizeSAdhikA bhavanti, atyadhikAnAM nIlale zyAyAH sadbhAvAt, tebhyopi 'kaNhalessA visesAhiyA' kRSNalezyAH vizeSAdhikA bhavanti, atyadhikatamAnAM kRSNalezyAyAH sadbhAvAta, tebhyo'pi 'salessA vise sAhiyA' sale zyAH sAmAnyena lezyAvantaH, vizeSAdhikA bhavanti, tatra nIlalezyA kAdInAmapi samAvezAt iti 'dAra' aSTamam lezyAdvAraM samgaptam // 13 // dRSTidvAravaktavyatAmUlam-eesi NaM bhaMte ! jIvANaM samnaviTThINaM micchAdiTrINaM sammAmicchadiTThINaM kayare kayarahito appA thA, vahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA jIvA sammAmicchadiTThI, sammadiTThI aNaMtaguNA, micchAdiTThI aNaMtaguNA, dAraM ||suu014|| khyAtaguNA nahIM / tejolezyA vAloM se alezya-lezyA rahita jIva ananta guNA haiM, kyoMki alezyoM meM siddhaH ananta haiN| alezyoM kI apekSA kApota lezyAvAle ananta guNA haiM, kyoMki vanaspatikAyikoM meM bhI kApotalezyA kA sadabhAva hai aura vanaspatikAyika siddhoM se bhI anantaguNA he / kApota lezyA vAloM kI apekSA nIla lezyA vAle vizeSAdhika haiM aura nIlalezyA vAloM se kRSNalezyA vAle vizeSAdhika haiN| unakI apekSA sAmAnya savezya jIva vizeSAdhika haiM kyoM ki unameM nIla lezyA vAle Adi bhI zAmila haiN| AThavAM lezyAdvAra samApta // 13 // tejalezyA vALAothI alezya-lezyA rahita jIva anantagaNa che, kemake ale mAM siddha ananta che, alezyAnI apekSAe kApatalezyAvALA anantagaNA che, kemake vanaspati kAyimamAM paNa kAtilezyAne sadbhAva che ane vanaspatikAyika siddhothI paNa anantagaNuM che. kAtilezyA vALAonI apekSAe nIlalezyAvALA vizeSAdhika che ane nIlalezyA vALAethI kRSNalezyAvALA vizeSAdhika che. teonI apekSAe sAmAnya rahezya jIva vizeSAdhika che kemake teomA nIlezyAvALA vigere paNa maLelA che. AThamuM leNyAdvAra samApta 135 Page #223 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.14 samyagmithyASTivatAmalpavahutvam 205 __ chAyA-eteSAM khalu madanta ! jIvAnAM samyagdRSTInAM mithyAdRSTInAM, sabhyamithyAdRSTinAM ca katare katarebhyo'lyA vA, vahukA vA, tulyA vA, vizepAdhikA vA ? he gautama ! sarvastokAH jIvAH samyamithyA dRSTayaH, samyagdRSTayo 'nantaguNAH, mithyASTayo'nantaguNAH, dvAram // 14 // ____TIkA--atha samyaktvadvAramadhikRtya jIvAlpabaddhatvAdikaM prarUpayitumAha'eesiNaM bhaMte ! jIvANaM' he bhadanta ! eteSAM khallu jIvAnAM sammaviTThINaM' samyagdRSTInAs 'micchAdiTThINaM' mithyAdRSTInAM 'sammAmicchAdiTThINaM ya' samyaga dRSTidvAra vaktavyatA zadArtha-(eesiNaM aMte !) he bhagavan ! ina (jIvANaM sammadhiTTINaM) lamyagdRSTi jIvoM (micchAdihINaM) mithyAdRSTiyoM (sammAmicchadiTThINa ya) aura samyagmithyASTiyoM meM (kathare kayarehito) kauna kisase (appA yA cayA vA tulA vA visesAhiyA vA?) alpa, bahuta, tulya yA vizepAdhika haiM ? (goyamA) he gautama ! (savvatthovo jIvA) sabase kama jIva (sammAmicchadiTTI) samyagnizyAdRSTi arthAta miSTi haiM (sammadiTThI aNaMtaguNA) samyagdRSTi anantaguNA haiM, (micchAdiTThI aNaMtaguNA) mithyAdRSTi anantazuNA haiN| // 13 // TIkArtha-aba dRSTi kI apekSA se jIvoM ke alpabahutva kI prarUpaNA kI jAtI haizrI gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! ina samyagdRSTi daSTidvAra vaktavyatA ___ -(eesiNaM bhaMte / ) pan ! 2L (jIvANaM sambhaTThiINaM) sabhyaTi / (micchAdiTThINa) bhithyATiye (sammAmicchadiTThINaM ya) bhane samaya yATiyAmA (kayare kayarehito) nAthI (appA vA bahuyA thA tullA vA visesAhiyA vA ?) 285, gha, tulya yA vizeSAdhi4 cha ? / (goyamA) OM gautama / (savvatthovA jIvA) pAthI maach| 71 (sammAmicchadidI) sabhya5 mithyA dRSTi arthAt bhiSTa che. (sammadivI aNaMta guNA) sa-2002 mananta garI cha (micchAdiTThI agaMtaguNA) bhiSTi ananta gaNu che ! 13 have daSTinI apekSAe jInA a5 bahutvanI prarUpaNa karAya che TakAtha- zrI gautama svAmI prazna kare che - he bhagavAna ! A sampa daSTi, mithyAdaSTine mizradaSTi jIma koNa konAthI alapa, ghaNA, tulya athavA vizeSAdhika che ? Page #224 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 206 prajJApanAsUtre mithyAdRSTInAJca 'kayare kayarehito' katare katarebhyaH 'appA vA, vahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ?' alpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizepAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati-'goyamA!' he gautama ! 'savvatthovA jIvA sammamicchAdiTThI' sarvastokAH jIvAH samyagmithyAdRSTayo bhavanti, samyamithyAdRSTipariNAmakAlasyAntarmuhurtapramANamAtratayA'tyalpatvena teSAM praznakAle alpAnAmevopalabhyamAnatvAt, tebhyaH 'sabhmadiTThI' samyagdRSTayaH siddhatIrthakarAdayaH anantaguNA bhavanti, siddhAnAmanantatvAt, tebhyo'pi-'micchAdiTThI aNaMtaguNA' mithyAdRSTayaH ekendriyAdayaH, anantaguNA bhavanti, siddhebhyo'pi vanaspatikAyikAnAm mithyAdRSTInAmanantaguNatvAt, ityAzayaH 'dAra' navamaM dRSTidvAram samAptam // 014 // jJAnadvAravaktavyatAmUlam-eesi bhaMte ! jIvANaM AbhiNiyohiyaNANINaM suthaNANINaM, ohiNANINaM, maNapajjavaNANINaM, kevalaNANINa ya kayare kayarehito, appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! sabbatthovA jIvA maNapajjavaNANI, ohiNANI asaMkhejjaguNA, AbhiNivohiyanANI, suyanANI do vi mithyAdRSTi aura mizradRSTi jIvoM meM kauna kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiN| - zrI bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! saba se kama jIva samyagmithyAdRSTi arthAta mizradRSTi vAle haiM, kyoMki mizradRSTi kA kAla antaharta mAtra hai, isa kAraNa prazna ke samaya ve thoDe se hI ho sakate haiN| unakI apekSA samyagdRSTi anantaguNA haiM, kyoMki siddha ananta haiM aura ve samyagdRSTiyoM meM hI sammilita haiM / samyagdRSTiyoM kI apekSA mithyAdRSTi anantaguNA haiM, kyoMki vanaspatikAyika Adi mithyAdRSTi siddhoM se bhI anantaguNA haiN| nauvAM dRSTidvAra samApta // 14 // | zrI bhagavAna uttara Ape che-he gautama ! badhAthI ochA jIva samyamithyA draSTi arthAt mizra daSTi vALA che, kemake mizra daSTine kAla anta muhUrta mAtra che, e kAraNe praznanA samaye teo thoDAja hoI zake che. temanI apekSAe samyagdaSTi anaHgaNA che, kemake siddha ananta che ane teo samyagdaSTiomAM ja sammilita che. samyagdaSTinI apekSAe mithyASTi anantagaNu che, kemake vanaspatikAyika Adi mithyASTi siddhothI paNa anantagaNA che. navamuM daSTidAra samApta . 14 1 Page #225 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 3 sU.15 jJAnavatAmazAnavatAcAlpavahutvam 207 tullA vise sAhiyA, kevalaNANI aNaMtaguNA, eesi NaM bhaMte! jIvANaM mai annANINaM suya annANoNaM, vibhaMgaNANINa ya kayare kayarehito appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA! savvatthovA jIvA vibhaMganANI, mai annANI suya annANI do vi tullA aNaMtaguNA, eesi NaM bhaMte ! jIvANaM AbhiNibohiyaNANINaM, suyaNANINaM, ohinANINaM, maNapajjavanANINaM, kevalanANINaM, mai annANINaM, suya annANINaM, vibhaMgaNANINa ya kayare kayarehito appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA jIvA maNapajjavanANI, ohiNANI asaMkhejjaguNA, AbhiNibohiyanANI, suyanANI do vi tullA visesAhiyA, vibhaM. ganANI asaMkhejaguNA, kevalanANI aNaMtaguNA mai annANI suya aNNANI ya do vi tullA aNaMtaguNA dAraM ||suu0 15 // ___ chAyA--eteSAM khalu bhadanta ! jIvAnAm AbhinivodhikajJAninAm, zrutazAninAma, avadhijJAninAm, manaH paryavajJAninAm, kevalajJAninAzca katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! jJAnadvAra vaktavyatA zabdArtha-(eesi NaM bhaMte !) bhagavan ! ina (jIvANaM AbhiNayohiyaNANINaM) Abhinibodhika jJAnI jIvoM (suyaNANINa) zrutajJAniyoM (ohiNANINaM) avadhijJAniyoM (maNapajjavaNANINaM) manaH paryava jJAniyoM (kevalaNANINa ya) aura kevala jJAniyoM meM (kayare kayarehito) kauna kisase (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ?) alpa jJAnadvAra vaktavyatA zahAtha-(eesiNaM bhaMte / ) bhagavan / 2 // (jIvANaM AbhiNibohiyaNANINaM) mAlinimAdhi jJAnI / (suyaNANINaM) zrutajJAnIyA (ohiNANINaM) Aqdhi sanIya (maNapajjavaNANINaM) manA5vajJAnIyA (kevalaNANINa ya) mane paNazAnIyomA (kayare kayarehito) 5 AnAthI (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ?) 2585, ghA, tulya m||2 vizeSAdhi4 cha ? Page #226 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 208 prakSApanAsUtre sarvastokAH jIvAH manaHparyavajJAninaH, avadhijJAninaH asaMkhyeyaguNAH, AbhiniyodhikajJAninaH zrutajJAnino dvayeapi tulyAH vizepAdhikAH, kevalajJAninaH anantaguNAH, eteSAM khalu bhadanta ! jIvAnAM matyajJAninAM zrutAjJAninAM vibhaGgajJAninAJca katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH jIvAH vibhaGgajJAninaH, matyajJAninaH zrutAjJAnino dvaye'pi tulyAH ananta guNAH, eteSAM khalu bhadanta ! jIvAnAm Abhinibahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? (goyamA) he gautama ! (savvatthovA jIvA maNapajjavanANI) sabase kama jIva anAparyavajJAnI haiM (ohinANI asaMkhejjaguNA) avadhijJAnI asaMkhyAtaguNA haiM (AbhiNivohiyanANI sudhanANI dovi tullA visesAhiyA) Aminibodhika jJAnI aura zrutajJAnI donoM tulya haiM aura avadhijJAniyoM se vizeSAdhika haiM (kevalanANI aNaMtaguNo (kevalajJAnI anantaguNA haiM / ' (eemi NaM bhaMte !) he bhagavan ! ina (jIvANaM maiannANINaM) mati ajJAnI jIvoM (suya annANINaM) zruta-ajJAniyoM (vibhaMgaNANINa ya) aura vibhaMgajJAniyoM meM (kayare kayarehito) kauna kisase (appA vA vahayA vA tullA vA visesAhiyA vA ?) alpa, vahata, tulya yA vizedhika haiM ?) (goyamA) he gautama ! (mancathovo jIvA vibhaMganANI) vibhaMgajJAnI jIva saba se kama haiM (bhaDaannANI lutha anlANI dovi tullA aNaMlaguNA) mati-ajJAnI aura zuta ajJanI donoM tulya haiM aura vibhaMgajJAniyoM se anannaguNA haiN| ___ (goyamA / ) OM gautama (savyatsovA jIvA gaNapajjanANI) mAthI maach| 71 mana pavanAnI cha (ohinANI akheja guNA) avadhi jJAnI masa jyAta ge| cha (AbhiNiyohiyanANI suyanANI do vi tullA visesAhiyA) lini. bAdhika jJAnI ane zrutajJAnI banne tulya che ane avadhijJAnIthI vizeSAdhi che (kevalanANI agataguNA) ajJAnI manantamA che (esiNaM bhane / ) I gavan / 2mA (jIvANaM mai annANINa) bhatimajJAnI 73 (suyaannANIgaM) zruta-majAnIyA (vipaMgaNANINa ya) ane vijJAniyomA (kayare kayarehi to) | nAthI (AppA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA) 265, gha, tukSya magara vizeSAdhi cha / (goyamA) 3 gautama / (savvayovA jIvA vibhaganANI) vima jJAnI 1 yAyI mAchA cha (mai annANI suya annANI do vi tullA aNaMta guNA) mAta ajJAnI ane zrena anI banne sarakhA che ane vibhA gajJAnithI ananta gaNuM vadhAre che. Page #227 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.15 jJAnAjJAnavatAmahapabahutvam 209 bodhikajJAninAm, zrutajJAninAm, avadhijJAninAm, manaH paryavajJAninAm, kevalajJAninAM matyajJAninAM zrutAjJAninAM vibhaGgajJAninAJca katare katarebhyo'lpA thA, bahukAvA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH jIvA manaH paryavajJAninaH, avadhijJAnino'saMkhyeyaguNAH, AbhinivodhikajJAninaH zrutajJAnino dvaye'pi tulyAH vizepAdhikAH, vibhaGgajJAninaH asaMkhyeyaguNAH, kevalajJAninaH anantaguNAH, matyajJAninaH, zrutAjJAninazca dvaye'pi tulyAH anantaguNAH dvAram 10 // 15 // (eesi NaM bhaMte ) he bhagavan ! ina (jIvANaM) jIvoM (abhiNibohiyaNANINa) matijJAniyoM (suyaNANINa) zrutajJAniyoM (ohinANI) avadhijJAniyoM (maNapajjavanANINa) manaH paryavajJAniyoM (kevalanANI) kevalajJAniyoM (maiannANINaM) matiajJAniyoM (suyaannA jINaM zruta- ajJAniyoM (vibhaMgaNANINa ya) aura vibhaMgajJAniyoM meM (hat karehiMto) kauna kisase (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? (gomA) he gautama! (savvatthovA jIvA maNapajjavanANI) manaH paryavajJAnI jIva saba se kama haiM (ohiNANI asaMkhejaguNA) avadhijJAnI asaMkhyAtaguNA haiM ( AbhiNavohiyanANI sucanANI doSi tullA visesAhiyA) abhinabodhikajJAnI aura zrutajJAnI donoM barAbara haiM aura avadhijJAniyoM se vizeSAdhika haiM (vibhaM ganANI asaMkhejjaguNA) vibhaMgajJAnI asaMkhyAtaguNA haiM ( kevalanANI anaMtaguNA) kevalajJAnI anantaguNA haiM ( ma aNNANI suyaaNNANI ya dovi tullA anaMta (eesiNaM bhaMte / ) he bhagavan / bhA (jIvANaM) ve (AbhinivohiyaNANINa) bhatijJAniyA (suyaNANINaM ) zrutajJAniyoM (ohiNANINaM) avadhijJAnIya (maNa pajjabaNANINaM) bhanaHparyavajJAniyoM (kelavaNANINaM) devAjJAniyeA (maiannANINa ) bhatigmajJAnIyA (suya annANInaM zruta ajJAniyoM (vibhaMgaNANINa ya) bhane vilaga jJAniyAbhA ( kayare kayare hito ) / anAthI ( appA vA tullA vA bahuyA vA visesAhiyA vA ?) adaya, dhA, tujhya agara vizeSAdhiGa che ? (goyamA) gautama / (savvatthovA jIvA maNapajjavanANI) manaHparyavajJAnI va gadhAthI mochA che (ohiNANI asaMkhejjaguNA ) avadhijJAnI asaNyAtagadhe (AbhiNivohiyanANI suyanANI do vi tullA visesAhiyA) maalinidhika jJAnI ane zrutajJAnI ane kharAkhara che ane avadhijJAniyAthI vizepaadhi che (vibhaMganANI asaMkhejjaguNA ) vila gajJAnI asabhyAta jA (kevalanANI anaMtaguNA ) devajajJAnI anantagaNA che (maiaNNANI suyaaNNA - pra0 27 Page #228 -------------------------------------------------------------------------- ________________ S prajJApanAsUtre TIkA -- atha jJAnadvAramadhikRtya jIvAlpabahutvAdikaM prarUpayitumAha- 'eesi NaM bhaMte ! jIvANaM' gautamaH pRcchati - he bhadanta ! eteSAM khalu jIvAnAm AbhiNitrohiyaNANINaM' AbhinivodhikajJAninAm, 'suyanANINa' zrutajJAninAm, ohiNI' avadhijJAninAm, 'maNapajjavaNANINaM' manaHparyavajJAninAM 'kevalaNAjINaM ya' kevalajJAninAJca madhye 'kayare kayarehiM'to' katare katarebhyaH 'appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ?' alpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati - 'goyamA' he gautama ! 'savvatthovA jIvA maNapajjavanANI' sarvastokAH sarvebhyo'lpAH jIvAH manaHparyavajJAnino bhavanti, saMyamazAlinAmevAmapapadhyAdi RddhiprAptAnAM manaH paryavajJAnasaMbhavAt, tebhyaH 'ohinAgI asaMkhejjaguNA' avadhijJAninaH asaMkhyeyaguNA bhavanti, nairayikatiryagyonikapaJcendriya manuSya devAnAmapyavadhijJAnasaMbhavAt, tebhyopi 'AbhiNiguNA ) mati - ajJAnI aura zruta- ajJAnI donoM barAbara haiM aura kevalajJAniyoM se anantaguNA haiM // 15 // TIkArtha-aba jJAna kI apekSA se alpabahutva kI prarUpaNA karate haiMzrI gautama svAmI prazna karate haiM - he bhagavan ! ina abhinabodhika jJAnI, zrutajJAnI, avadhijJAnI, manaHparyavajJAnI aura kevalajJAnI jIvoM meM kauna kisase alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? zrI bhagavAn uttara dete haiM - he gautama ! sabase kama jIva manaH paryavajJAnI haiM, kyoMki nanaH paryavajJAna unhIM saMyamazAlI puruSoM ko hotA hai jo Apa patra Adi RdviyoM se sampanna ho / manaH paryavajJAniyo kI apekSA avadhijJAnI asaMkhyAtaguNA haiM, kyoMki avadhijJAna nArakoM, devoM, manuSyoM aura paMcendriya tiryadhoM ko bhI hotA NIya do vitullA anaMtaguNA ) bhati gajJAnI bhane zruta jJAnI janne araakhara che ane kevala jJAniyAthI ana tagaNA che. 210 TIkA:-have jJAnanI apekSAe alpa bahutvanI prarUpaNA kare cheHzrI gautama svAmI prazna kare che. huM bhagavAn ! A AbhiniSeAdhika jJAnI, zrutanAnI, avadhijJAnI, mana:pa`vajJAnI ane kevalajJAnI vezamAM agu anAthI sahaya, dhAegA, tujhya, agara vizeSAdhi che ? zrI bhagavAn uttara ke cheDe gautama / badhAthI eAchA jIva mana pava jJAnI che, kemake sanaHvajJAna eja sayamazIla purUSane thAya che je AmauSadhi Adi RSkriyAthI sapanna heAya che. mana pavajJAniyAnI apekSAe avadhijJAnI Asa ghyAnagaNA che, kemake avadhijJAna nArakA, deve manuSye ane Page #229 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 3 sU.15 jJAnAjJAnavatAmalpavahutva 211 bohiyanANI muyanANI do vi tullA visesAhiyA' Aminiyodhika jJAninaH zrutajJAninazca ime 'do vi tullA visesAhiyA' vizeSAdhikA bhavanti, saMjJipazcendriya tiyAyonika manupyANAmivAvadhijJAnarahitAnAmapi katipayAnAmAbhiniyodhikazrutajJAnasabhAvAt svasthAne tulyA dvaye'pi tulyAH-paraspara sadRzA bhavanti, tathAcokam___ 'jattha mainANaM tattha suyanANaM, jatya suyanANaM tattha mainANaM' yatra malijJAna tatra zrutajJAnaM, yA zutajJAnaM tatra matijJAnam' iti vacanaprAmANyAt, tebhyo'pi 'kevalanANI aNataguNA' kevalajJAnino'hat siddhAdayo'nantaguNA bhavanti, siddhAnAmanantakhAt, ityevaM rItyA jJAninAmalpavahutvaM pratipAca sammati tdviruddhaahai| avadhijJAniyoM kI apekSA AbhiniyodhikajJAnI aura zrutajJAnI vizeSAdhika haiN| tathA ye donoM paraspara meM lulya haiM, kyoMki jina manuSyoM aura tirthacoM ko avadhijJAna nahIM hotA hai unheM bhI abhiniyodhika aura zrutajJAna ho sakatA hai| donoM ko barAbara kahane kA kAraNa yaha hai ki ye donoM jJAna sahacara haiN| kahA bhI hai-'jahAM matijJAna hai vahA~ zrutajJAna hai jahAM zutajJAna haiM vahAM matijJAna hai|' matizrutajJAniyoM kI apekSA kevalajJAnI anantaguNA haiM, kyoki siddha jIva ananta haiM aura ve sabhI kevalajJAnI hote haiN| isa prakAra jJAna kI apekSA jIvoM kA alpa mahatva pratipAdana karake ava ajJAna (mithyAjJAna) kI apekSA alpabaddhatva dikhalAte haiNpaMcendriya tiryone paNa thAya che. avadhijJAniyenI apekSAe Abhini. nadhikajJAnI ane zrutajJAnI vizeSAdhika che tathA A bane parasparamAM tulya che, kemake je manuSya ane tiryaMcAne avadhijJAna nathI thatuM. teone paNa Abhinidhika ane thatajJAna thaI zake che anene barAbara kahevAnuM kAraNa A che ke e bane jJAna sahacara che. kahyuM paNa che jyAM matijJAna che tyAM thatajJAna che, "jyAM zrutajJAna che tyAM matijJAna che, mati kRtajJAniyenI apekSAe kevalajJAnI anantagaNu , kemake siddha jIva ananta che ane te badhA kevalajJAnI hoya che. A rIte jJAnanI apekSAe jIvenuM a5 bahatva pratipAdana karIne have ajJAna (mithyAjJAna) nI apekSAe alapa bahutva dekhADe che zrI gautama svAmIe prazna karyo he bhagavana | matijJAnI zrutajJAnI ane visaMga jJAnI chamAM kaNa kenAthI apa, adhika, tulya athavA vizeSAdhika che ? Page #230 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 212 prazApanAstre nAmajJAninAmalpavahutvaM pratipAdayati-'eesi NaM bhaMte ! jIvANaM maianANI' he bhadanta ! eteSAM khalu jIvAnAm matyajJAninAM 'suya annANINaM' zrutAjJAninAM 'vibhaMgaNANINa ya' vibhaGgajJAninAJca madhye 'kayare kayarehito' katare katarebhyaH 'appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ?' alpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizepAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati-'goyamA ! he gautama ! 'savvatthovA jIvA vibhaMganANI' sarvastokA:-sarvebhyo'lpAH, jIvAH vibhaGgajJAnino bhavanti, kepAzcidevanairayikatiryagyonikapaJcendriya manuSyadevAnAm vibhaGgajJAnasadabhAvAt, tebhyo'pi 'mai annANI suya annANI do vi tullA aNaMtaguNA' matyajJAninaH zrutAjJAninazca anantaguNA bhavanti, vanaspatInAmapi anantAnAM matyajJAnazrutAjJAnasadbhAvAt, svasthAne tu ime dvaye'pi parasparaM tulyA bhavanti 'jattha mai annANaM tattha suya annANaM, jattha suya annANaM tattha mai annANaM' yatra matyajJAnaM tatra zrutAjJAnaM, yatra zrutAjJAnaM tatra matyajJAnam iti vacanaprAmANyAta, ityevaM rItyA ajJAninAmalpavahutvaM pratipAdya samprati jJAnyajJAninAmubhayepAM samudAyenAlpavahutvaM pratipAdayati-'eesi NaM bhaMte ! jIvANaM zrI gautama svAmI ne prazna kiyA-he bhagavan ! mati-ajJAnI, zruta-ajJAnI aura vibhaMgajJAnI jIvoM meM kauna kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? bhagavAna ne uttara diyA-he gautama ! sabase kama jIva vibhaMgajJAnI haiM, kyoMki mithyAdRSTi devoM, nArakoM ko tathA kinhIM-kinhIM paMcendriya tiryaco aura manuSyoM ko hI vibhaMgajJAna hotA hai / vibhaMgajJAniyoM kI apekSA mati-ajJAnI aura zrutaajJAnI anantaguNA haiM, kyoMki vanaspatikAyika ananta jIvoM ko mati-ajJAna aura zruta-ajJAna hotA hai, para vibhaMgajJAna nahIM hotaa| kintu mati-ajJAnI aura zruta-ajJAnI Apasa meM barAbara haiM, kyoMki -'jahAM mati-ajJAna hai vahIM zruta-ajJAna hotA hai aura jahAM zrutaajJAna hotA hai vahAM mati-ajJAna hotA hai' yaha Agama kA vacana hai| zrI bhagavAne uttara Ape-he gautama ! badhAthI ochA jIva vilaMgajJAnI che, kemake mithyASTi de, nArake tathA kaI kaI paMcendriya tirya ane manuSyane ja vilaMgasAna thAya che visaMgajJAnInI apekSAe mati. ajJAnI ane zrata ajJAnI anantagaNa che kemake vanaspati kAyika ananta chane mati-ajJAna ane zrutajJAna thAya che. paraMtu virbhAgajJAna nathI thatuM. parantu mati ajJAnI ane zruta ajJAnI parasparamAM barAbara che, kemake "jyAM mati ajJAna che tyAM zruta ajJAna thAya che, ane jyAM zrutaajJAna hoya che tyAM mati ajJAna hoya che, A pramANe AgamanuM vacana che. Page #231 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.15 jJAnAjJAnavatAmalpabahutvaM 213 AbhiNivohiyaNANINaM' gautamaH pRcchati - he bhadanta / eteSAM khalu jIvAnAm AbhiniyodhikajJAninAm, 'suyanANINaM' zrutajJAninAm 'ohinANINa' abavijJAninAm, 'maNapajjavanANINaM' manaH paryavajJAninAm, 'kevalanANINa' kevalajJAninAm ' maI annANInaM' matyajJAninAm 'muya annANINa' zrutAjJAninAm vibhaMgaNANINa ya' vibhaGgajJAninAzca madhye 'kayare kamarehiMto' katare katarebhyaH 'appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ?' alpA vA, bahukA vA tulyAcA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati - 'goyamA !' he gautama! 'savvatthovA jIvA maNapajjavanANI' sarvastokAH jIvAH manaH paryavajJAnino bhavanti, tebhyaH 'ohiNANI asaMkhejjaguNA' avadhijJAnino'saMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi 'abhiNivohiyanANI suyanANI dovi tullA visesAhiyA' AbhininavodhikajJAninaH, zrutajJAninatha vizeSAdhikA bhavanti, svasthAne tu ime dvaye'pi parasparaM tulyA bhavanti tebhyo'pi 'vibhaMganANI asaMkhejjaguNA' vibhaGga isa prakAra ajJAnI jIvoM ke alpabahutva kA pratipAdana karake aba jJAniyoM tathA ajJAniyoM kA sammilita alpabahutva nirUpaNa kiyA jAtA haiM zrI gautama svAmI prazna karate haiM - he bhagavan ! ina AbhiniyodhikajJAnI, zutajJAnI avadhijJAnI, manaH paryavajJAnI, kevalajJAnI, matyajJAnI, zrutAjJAnI aura vibhaMgajJAnI jIvoM meM kauna kisa se alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? zrI bhagavAn uttara dete haiM - he gautama ! sabase kama jIva manaHparyavajJAnI hote haiM, unakI apekSA avadhijJAnI asaMkhyAtaguNita haiM aura unakI apekSA bhI AbhinivodhikajJAnI tathA zrutajJAnI vizeSAdhika haiM, magara AbhiniyodhikajJAnI aura zrutajJAnI paraspara meM tulya haiM, e rIte ajJAnI jIveAnA alpa mahutvanuM pratipAdana karIne have jhAniyA tathA ajJAniyAnu` saMmilita alpa bahutva nirUpaNa karAya che. zrI gautamasvAmI prazna kare che: he bhagavAn / A AbhiniSeAdhikajJAnI zrutajJAnI, avadhijJAnI, mana pa`vajJAnI kaivalajJAnI matyajJAnI, zrutAjJAnI ane vila gajJAnI jIveAmAM kANu kAnAthI alpa, adhika, tulya agara vizeSAdhika che ? zrI bhagavAna uttara Ape che-he gautama * dhAthI echA jIva mana: pavajJAnI hAya che, temanI apekSAe avadhijJAnI asa`khyAta guNita che ane temanI apekSAe paNa AbhiniSeAdhikajJAnI tathA zrutajJAnI vizeSAdhika che. parantu abhiniSeAdhika jJAnI ane zrutajJAnI parasparamAM tulya che, Page #232 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 214 prajJApanAstre jJAnino'saMkhyeyaguNA bhavanti, devagatau narakagatI ca / samyagdRSTibhyo mithyAdRSTInAmasaMkhyeyaguNatvena, devanairayikANAzca samyagdRSTInAmavadhijJAnitvena, mithyAdRSTInAJca vibhaGgajJAnitvenAsaMkhyeyaguNatvenAsaMkhyeyaguNatvAt, tebhyo'pi 'kevalanANI aNaMtaguNA' kevalajJAninorhat siddhAdayo'nantaguNA bhavanti siddhAnAmanantatvAn, tebhyo'pi 'bhai annANI muyaannaNI ya do vi tullA aNaMtaguNA' matyajJAninaH zrutAjJAninazca anantaguNA bhavanti, matyajJAni zrutAjJAninAM vanaspatikAyikAnAM siddha bhyo'pi anantatvAt, svasthAne tu ime dvaye'pi parasparaM tulyA bhavanti ityAzayaH, 'dAraM' dazamas jJAnadvAraM samAptam / sU0 15 // darzanadvAra vaktavyatAmUlam-eesi NaM bhaMte ! jIvANaM cakkhudaMsaNINaM, acakhudaMlaNINaM, ohiMdasaNINaM, kevaladasaNINa ya, kayare kayarehito appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! unakI apekSA vibha gajJAnI asaMkhyAtaguNA haiM, kyoMki deva gati aura narakagati meM samyagdRSTi jIvoM kI apekSA mithyAdRSTi asaMkhyAtaguNA haiM aura jo deva-nAraka samyagdRSTi hote haiM unameM avadhijJAna tathA jo mithyAdRSTi haiM unameM vibha gajJAna pAyA jAtA hai| vibhaMgajJAniyoM kI apekSA kevalajJAnI anantaguNA haiM kyoMki kevalajJAna antioM aura siddhoM ko hotA hai aura siddha ananta haiM / kevalajAniyoM kI apekSA mati-ajJAnI aura zrutaajJAnI anantaguNA haiM, kyoMki mati-ajJAnI evaM zruta-ajJAnI vanaspatikAyika siddhoM se anantaguNA haiM / kintu mati-ajJAnI aura zruta-ajJAnI paraspara meM tulya haiM / yaha dazavAM jJAnadAra samApta huA // 15 // temanI apekSAe virbhAgajJAnI asaMkhyAtagaNI che, kemake devagati ane narakagatimA samyagadaSTi jenI apekSAe mithyAdaSTi asaMkhyAtagaNuM che ane je deva nAraka samyagdaSTi hoya che teomAM avadhijJAna tathA je mithyASTi che. teomA virbhAgajJAna maLI Ave che. virbhAgajJAnInI apekSAe kevala jJAnI anantagaNa che. kemake kevala jJAna aho ane siddhone thAya che ane siddha ananta che kevala jJAnIyenI apekSAe mati-ajJAnI temaja zrata ajJAnI anantagaNa che, kemake mati ajJAnI temaja zruta ajJAnI vanaspati kAyika siddhothI anantagaNuM che, paraMtu mati-ajJAnI ane zruta-ajJAnI parasparamAM tulya che A dazamuM jJAnadvAra samApta thayuM. 15 che Page #233 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.16 darzanAvatAmalpavahutva savvatthovA jIvA ohidaMsaNI, cakkhudaMsaNI, asaMkhejaguNA, keva ladasaNI aNaMtaguNA,acakkhudaMsaNI arNataguNA, dAraM 11 |suu.16|| chAyA-eteSAM khalu bhadanta ! jIvAnAM cakSurdarzaninAm, acakSurdaninAm, avadhi darzaninAM, kevaladarzaninAJca katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizepAdhikA vA ? gautama ! sarvastokA jIvAH avadhidarzaninaH, cakSurdarzanino'saMkhyeyaguNAH, kevaladarzanino'nantaguNAH, acakSurdarzaninaH anantaguNAH dvAram 11 / 16 / TokA-atha darzanadvAramadhikRtya jIvAlpa bahutvAdikaM prarUpayati-'eesiNaM bhaMte ! jIvANaM' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! eteSAM khalu jIvAnAm 'cakkhu darzanadvAra vaktavyatA zabdArtha-(eesi NaM bhaMte !) he bhagavan ! ina (jIvANaM) jIvoM (cakkhudaMsaNINa) cakSudarzaniyoM (acavakhudaMsaNINaM) acakSudarzayinoM (ohidaMsaNINaM) avadhi darzaniyoM (kevaladasaNINa ya) aura kevaladarzaniyoM meM (kayare kayarehito) kauna kisase (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? (goyamA) he gautama ! (savvatthovA jIvA ohidaMsaNI) saba se kama jIva avadhi darzanI haiM (cakkhudaMsaNI asaMkhejaguNA) cakSudarzana vAle asaMkhyAtaguNA haiM (kevaladasaNI aNaMtaguNA) kevaladarzanI ananta guNA haiM (acakhudaMsaNI aNaMtaguNA) acakSudarzanI anantaguNA haiM / TIkArtha-aba darzanakI apekSA se jIvoM ke alpabahutva kA prarUpaNa kiyA jAtA hai 2 vaktavyatA hAtha-(eesiNaM bhaMte) 7 mAvan ! 21 (jIvANaM) / (cakkhudaMsaNINa) yazu zanAyo (acakhudasaNINaM) mayazu naniya (ohidasaNINa) madhiza naay| (kevala dasaNINa ya) mane para zaniyAmA (kayare kayare hi to) anAthI (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vo ?) 265, adhika, tulya agara vizeSAdhika che? (gocamA) gautama (savyatyovA jIvA ohiMdasaNI) mAthI mAchA 71 madhiza nI che (cakkhudasaNI asaMkhejjaguNA) yakSuza navA 2masa cyAta ge| cha (kevaladasaNI aNataguNA) avazanI vANA mnntg| che (acakkhu dasaNI aNaMtaguNA) mayanu zanI mananta ge| che TIkAtha-have dazananI apekSAe jIvana a5 bahatvanuM prarUpaNa karAya chezrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavAna ! A cakSu dazanI, acakSu Page #234 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 216 mApanAsUtre daMsaNI ' cakSurdarzaninAm 'acagaNI' acakSurdarzaninAm 'ohidayaNINa' avadhidarza ninAM 'kevalasaNINa ya' kevaladarzaninAM ca madhye 'kare karehiMno' katare katarebhyaH 'ApA vA, bahuyA vA, tullA vA visesAriyA vA ?" alpA vA bahukAvA, tulyA vA vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAna uttarayati - 'goyamA' he gautama ! 'sanvatthovA jIvA ohiMgaNI' sarvastokAH sarvebhyo'lpAH, jIvAH avadhidarzanano bhavanti, devanairayikANAM katipayAnAJca saMjJi pazcendriya tiryagyonika manuSyANAmavadhidarzana sadbhAvAt tebhyazca 'cakkhuNI asaMkhejjaguNA' cakSuEffectssaMkhyeyaguNA bhavanti saMveSAM devanArakamanuSyANAM tiryagyonika paJcandriyANAm asaMjJitiryagyonikapaJcendriyANAm caturindriyANAJca cakSurdarzana sadbhAvAn, tebhyo'pi kevalasaNI anaMtaguNA' kevaladarzananaH siddhAdayo'nantaguNA bhavanti, siddhAnAmanantatvAt, tebhyo'pi 'arANI anaMtaguNA' acakSurdarzanimo'nantaguNA bhavanti, vanaspatikAyikAnAM siddhebhyo'pi anantatvAt, ityAzayaH, 'dAraM' ekAdazam darzanadvAram samAptam 11 // sU0 16 // zrI gautama svAmI prazna karate haiM - he bhagavana ! ina cakSudarzanI, acakSudarzanI, avadhidarzanI aura kevaladarzanI jIvoM meM kauna kisase alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! sabase kama jIva avadhidarzana vAle haiM, kyoMki devoM, nArakoM aura katipaya saMjJI paMcendriya tiryacoM tathA manuSyoM ko hI avadhidarzana hotA hai / unakI apekSA cadarzanI asaMkhyAnaguNA hai, kyoMki sabhI devoM, sabhI nArakoM, sabhI manuSyoM aura sabhI paMcendriya tiryacoM meM tathA cakSurindriya jIvoM meM cakSudarzana pAyA jAtA hai / cakSudarzanI jIvoM kI apekSA kevaladarzanI anantaguNA haiM, kyoMki miTTa jIva ananta guNA haiM, aura kevaladarzaniyoM kI apekSA acadarzanI anantaguNA darzanI, avadhidarzanI ane kevala darzInI chAmA DANu kAnAthI alpa ghaNA tulya agara vizeSAdhika che ? zrI bhagavAn uttara Ape che -he gautama ? badhAthI ochA jIva avadhidana vALA che, kemake deva, nArakA ane keTalAka rA nI pacendriya tiya ce tathA manuSyane ja avadhi Dha`na thAya che. temanI apekSAe cakSudanI asaMkhyAtagaNA che, kemake badhA devA, dhA nArakA, madyA manuSyA ane madhA pacendriya tivacAmA tathA caturindriya jIveAmAM cakSu dana maLI Ave che. cakSudano jIvAnI apekSAe kevalaDhanI anantagaNA che. kemake siddha jIva anantagaNuA che ane kevala darzaniyAnI apekSAe acakSu darzInI ananta Page #235 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.17 saMyatAsaMyatAdi jIvAlpabahutvam jAvAlpabahutvam 217 saMyatadvAra vaktavyatAmUlam-eesi gaMbhaMte ! jIvANaM saMjayANaM, asaMjayANaM, saMjayAsaMjayANaM no saMjaya no asaMjaya no saMjayAsaMjayANa ya kayare kayarehito appA vA, vahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA? goyamA ! savvatthovA jIvA saMjayA, saMjayAsaMjayA asaMkhejjaguNA, no saMjayA no asaMjayA no saMjayAsaMjayA aNaMtaguNA, asaMjayA aNaMtaguNA, dAraM 12 ||suu0 17 // ___ chAyA-eteSAM khalu bhadanta ! jIvAnAM saMyatAnAm, asaMyatAnAm, saMyatAsaMyatAnAM no saMyata no 'saMyata no saMyatAsaMyatAnAJca katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH jIvAH saMyatAH, haiM, kyoMki sabhI vanaspatikAyikoM meM acakSudarzana pAyA jAtA hai aura ve siddhoM se ananta haiM / gyArahavAM darzanadvAra samApta // 16 // saMyatadvAra vaktavyatAzabdArtha-(eesi NaM bhaMte !) he bhagavan ! ina (jIvANe) jIvoM (saMyatANaM) saMyatoM (asaMyatANa) asaMyatoM (saMjayAsaMjayANaM) saMyatAsaMyata (no saMjaya-no asaMjaya no saMjayAsaMjayANa ya) saMyatoM asaMyatoM evaM saMyatAsaMyatoM se bhinna yarthAt siddha jIvoM meM (kayare kayarehito) kauna kisase (appA vA bahuyA vA tullA vA vA visesAhiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? (goyamA) he gautama ! (sancathovA jIvA saMjayA) sabase kama jIva saMyata haiM (saMjayAsaMjayA gayuM che. kemake badhA vanaspatikAcikemAM acakSudarzana maLI Ave che ane teo siddhothI ananta che, agIyAramuM dazanakAra samAsa 16 saMyata dvAra vaktavyatA ___ hAtha-(eesiNaM bhaMte / ) sapan / mA (jIvANaM) wo (saMyatANaM) sayata (asaMyatANaM) 25syte| (saMjayAsaMjayANaM) sayatAsayata (no saMjaya no asaMjaya-no saMjayAsaMjayANa ya) sayatA, masayato, tabha04 syt| sa yatAthI linna arthAt siddha vAmai (kayare kayarehi to) yonAthI (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA) 265, 59, tulya, 25 // 2 vizeSAdhi cha ? / __ (goyamA) gautama (savvatthovA jIvA saMjayA) mAthI ya sayata pra028 Page #236 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 218 prahApamAstra saMyatAsaMyatA asaMkhyeyaguNAH, no saMyatA no 'saMyatA no saMyatAsaMyatAH anantaguNAH, asaMyatAH anantaguNAH, dvAram 12||suu0 17 // _____TIkA-atha saMyatadvAramadhikRtya jIvAlpa bahusAdikaM prarUpayitumAha-eesi NaM bhaMte ! jIvANaM' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! eteSAM khalu vakSyamANAnAM jIvAnAm 'saMyatANaM' saMyatAnAm 'asaMjayANaM' asaMyatAnAm 'saMjayAsaMjayANaM' saMyatAsaMyatAnAm 'no saMjaya no asaMjaya no saMjayAsaMjayANa ya kayare kayarehito' no saMyata no 'saMyata no saMyatAsaMyatAJca madhye katare katarebhyaH 'appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ?' alpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati-'goyamA !' he gautama ! 'savvatthovA asaMkhelaguNA) saMyatAsaMyata asaMkhyAtaguNA haiM (no saMyatA no asaMjayA no saMyatAsaMyatA aNaMtaguNA) jo saMyata nahIM, asaMyata nahIM, saMyatAsaMyata nahI ve ananta guNA haiM (asaMjayA) asaMyata (anaMtaguNA) ananta guNA haiN| ____TIkArtha-aba saMyatadvAra ke AdhAra para jIvoM ke alpabahutva kA nirUpaNa kiyA jAtA hai zrI gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! ina saMyata arthAt saMyamavAn, asaMyata arthAt asaMyamI, saMyatAsaMyata arthAt saMyamAsaMyamI tathA no saMyata no asaMyata no saMyatosaMyata arthAt jo saMyamavAn, asaMyamI yA saMyamAsaMyamI arthAt dezasaMyamI nahIM hai arthAt siddha jIva haiM, unameM kauna kisase alpa, bahata, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? bhagavAna untara dete haiM-he gautama ! sabase kama jIva saMyamI che (saMjayAsaMjayA asakhejjaguNA) sa yatAsayata asa bhyAga cha (no saMjayA no asaMjayA no saMyatAsaMyatA aNaMtaguNo) 2 sayata nathI mayata nathI, saMyatAsayata nayI te mananta che. (asaMyatA) masa yata (anantaguNA) anantAya che. TIkArya--have sayata kArane AdhAra para jInA alpa bahatvanuM nirUpaNa karAya che zrIgautamasvAmI pra"na kare che-he bhagavan! A sayata ati saMcamavAnuM, asaMyata arthAt asa yamI, saMyatAsaMyata arthAta saMyamasaMyamI tathA ne saMyata ne asaMyata ne saMtAsaMyata arthAt je saMyamavAnuM asa yamI agara sayamAsaMyamI arthAt deza sa yamI nathI arthAt siddha jIva che, temAM keNa kenAthI apa, ghaNA, tulya, athavA vizeSAdhika che? Page #237 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiodhinI TIkA pada 3 sU.17 saMyatAsaMyatAdi jIvAlpabahutvam 219 jIvA saMjayA' sarvaratokAH jIvAH saMyatA bhavanti, tepAmutkuSTenApi koTisahasrapRthaktva pramANatvenopalabhyamAnatvAda, tathAcoktam 'koDIsahassa puhurttaM maNuyaloe saMjayANaM / ' koTisahasrapRthaktvaM navasahasrakoTayaH manuSyaloke saMyatAnAmiti, tebhyo'pi 'saMjayA saMjayA asaMkhejjaguNA' saMyatAsaMyatAH dezaviratAH asaMkhyeyaguNA bhavanti paJcendriyatiryagyoniyAnAm asaMkhyeyAnAM dezaviratisadbhAvAt, tebhyo'pi 'no saMjayA no asajayA no saMjavAsaMjayA anaMtaguNA' no saMgata no'saMyata no'saMyatAsaMyatAH anantaguNA bhavanti, uktapratiSedhatrayayuktAnAM siddhAnAmanantatvAt, tebhyo'pi 'asaMjayA 'anaMtaguNA' asaMyatAH anantaguNA bhavanti, vanaspatikAyikAnAM siddhebhyo'pi anantatvAt, 'dAraM' dvAdazam saMyatadvAraM samAptam ||sU0 17 // upayogadvAra vaktavyatA , mUlam - eesi NaM bhaMte! jIvANaM sAgarovausANaM, aNAgArovauttAya kayare kayarehiMto appA vA bahuyA vA, tuhA vA haiM, kyoM ki ve adhika se adhika koTi sahasra pRthaktva arthAt do hajAra karoDa se lekara nau hajAra karoDa taka hI pAye jAte haiM / kahA bhI hai - 'manuSyaloka meM saMyata koTi mahasrapRthaktva hote haiM / ' saMyatoM kI apekSA saMyatAsaMyata jIva asaMkhyAtaguNA haiM, kyoMki asaMkhyAta paMcendriya tiryacoM meM bhI dezavirati pAI jAtI hai / jo saMyamI asaM mI yA saMyamAsaMyamI nahIM kahe jA sakate, aise siddha jIva ananta guNA haiM / unakI apekSA asaMyamI jIva ananta guNA haiM, kyoM ki vanaspatikAyika jIva siddhoM se anantaguNA haiM aura ve sabhI asaMyamI haiM | bAharavAM saMyatadvAra samApta // 17 // zrI bhagavAn uttara Ape che-huM gautama ! badhAthI echA jIva sayamI che; kemake teo vadhAremA vadhAre keTisahasra pRtha+ arthAt be hajAra karoDa thI laIne nau hajAra kareADa sudhInAja maLe che. kahyuM paNa che ke manuSyalAkamA sayata kATisahasra pRtha'' hAya che. saMyatAnI apekSAe sayatAsayaMta jIva asakhyAta gaNA che. kemake asaMkhyAta paMcendriya tiya ceAmAM paNa deza virati maLI Ave che. je saMyamI asayamI agara sayamAsayI nathI kahevAtA evA siddha jIve anantagaNA che. temanI apekSAe asaMyamI jIva ananta gaNuA che, kemake vanaspati kAyika jIva siddhothI ananta gaNA che ane te badhA asaMyamI che khAramuM sayataddAra samApta ! 17 // Page #238 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 220 prajJApanAstre visesAhiyA vA ? goyamA ! samvatthovA jIvA aNAgArovauttA, sAgArovauttA saMkhejaguNA, dAraM 13 ||suu0 18 // chAyA-eteSAM khalu bhadanta ! jIvAnAM sAkAropayuktAnAm, anAkAropayuktAnAJca katare katarebhyo'lpA vA, vahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH jIvAH anAkAropayuktAH, sAkAropayuktAH, saMkhyeyaguNAH, dvAram // 13 // TIkA-athopayogadvAramadhikRtya jIvAlpavahutvaM prarUpayati-'eesi NaM bhate ! jIvANaM' he bhadanta ! etepAM khalu jIvAnAM 'sAgArovauttANaM' sAkAropayuktAnAm -sAkAropayogAnAm 'aNAgArova uttANaM' anAkAropayuktAnAzca madhye 'kayare upayogadvAra vaktavyatA zabdArtha-(eeesiNaM saMte !) he bhagavan ! ina (jIvANa) jIvoM (sAgArovauttANaM) sAkAropayoga vAloM (aNAgArovauttANa ya) aura anAkAropayoga vAloM meM (kayare kayarehito) kauna kisase (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? (goyamA) he gautama ! (sabvatthovA jIvA aNAgArovauttA) saba se kama anAkAropayoga vAle haiM (sAgArovauttA saMkhejjaguNA) sAkAra upayoga vAle saMkhyAtaguNA haiN| TIkArtha-aba upayoga kI apekSA se jovoM ke alpabahutva kA pratipAdana kiyA jAtA hai zrI gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! ina sAkAropayoga arthAt jJAnopayoga vAle tathA anAkAropayoga arthAt darzanopayoga - upayoga dvArA vaktavyatA zAya- (eesiNaM bhaMte !) 3 lagavan 2 // (jIvANaM) / (sAgArovauttANaM) sA5ye! paNa (aNAgArovauttANa ya) bhane anAropayogANAmAmA (kayare kayarehito) by nAthI (appA vA vahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ?) 2565, pazu tudaya mA2 vizeSAdhi cha ? (goyamA ) 0 gautama (savvatthovA jIvA aNAgArovauttA) gautama / samAthI mAchA mAnA5yogavA chAcha (sAgArovauttA saMkhejjaguNA) 412 upagavALA saMdhyAtagaNa che TIkAI- have upayoganI apekSAe nA alpa bahutvanuM pratipAdana 42rAya che. zrI gautamasvAmI prazna kare che he bhagavad ! A sAkArapaga arthAt jJAnapaga vALA tathA anAkAro paga arthAt dazane pagavALA chamAMthI Page #239 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.18 upayogIjIvAlpabahutvam 221 karehiMto' katare katarebhyaH 'appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ?? alpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizepAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati - goyamA !' he gautama! 'savvatthovA jIvA aNAgArovauttA' sarvastokA :sarvebhyo'lpAH jIvAH anAkAropayuktAH bhavanti, anAkAropayogakAlasya sarvebhyo'lpatvAt anAkAropayogopayuktAnAmapi sarvastokatvam praznakAle tepAM stokAnAmevopalabdheH 'sAgArovautA saMkhejjaguNA' sAkAropayuktAH saMkhyeyaguNAH, bhavanti sAkAropayogakAlasya dIrghatvena praznakAle teSAM bahUnAmupalabdheH 'dAra' trayodazam upogadvAraM samAptam / / sU0 18 | AhAradvAra vaktavyatA mUlam - eesi NaM bhaMte ! jIvANaM AhAragANaM aNAhAragANa ya kayare kayarehiMto appA vA, vahuyA vA, tulA vA, visesA hiyA vA ? goyamA ! savvatthovA jIvA aNAhAragA AhAragA asaMkhejaguNA, dAraM 14 // sU0 19 // chAyA - eteSAM khalu bhadanta ! jIvAnAm AhArakANAm, anAhArakANAJca katare katarebhyo'lpAvA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAvikA vA ? gautama ! vAle jIvoM meM se kauna kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? bhagavAn uttara dete haiM - he gautama ! saba se kama jIva anAkAropayoga vAle haiM, kyoMki anAkAra upayoga kA samaya alpa hai, ataeva anAkAropayoga se upayukta jIva bhI alpa hI haiM / prazna ke samaya ve thoDe hI pAye jAte haiM / unakI apekSA sAkAra upayoga vAle arthAt jJAnopayoga se upayukta jIva saMkhyAtaguNA haiM, kyoM ki sAkAra upayoga kA kAla lambA hotA hai, ataeva prazna kAla meM ve bahuta pAye jAte haiM | terahavAM upayogadvAra samApta // 18 // keNukAnAthI alpa, ghaNA, tulya athavA vizeSAdhika che ? zrI bhagavAna uttara Ape che-he gautama! badhAthI echA jIva anAkA zapayoga vALA che, kemake anAkArane samaya alpa che, tethIja anAkArepayeAgathI upayukta jItra paNa alpa ja che. praznanA samaye te thADA ja maLI Ave che. temanI apekSAe sAkAra upayAga vALA arthAt jJAnApayeAgathI upa yukta jIva sakhyAta gaNA che, kemake sAkAra upayAganA kALa lAMkhA hoya che, tethIja praznakALamAM teo ghaNA maLI Ave che. teramu upayega dvAra samApta 5 18 5 Page #240 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 222 Career sarvastokA jIvAH anAhArakAH, AhArakA asaMkhyeyaguNAH, dvAram 14 ||sU0 19 // TIkA - athAhArakadvAramadhikRtyAha - 'eesi NaM bhaMte ! jIvANaM' gautamaH pRcchati - he bhadanta ! etepAM khalu jIvAnAM ' AhAragANaM ' AhArakANAm 'aNAhAragANa ya' anAhArakANAJca madhye 'kayare kayarehiMto' katare katarebhyaH 'appA vA, bahuyAvA, tullA vA visesAhiyA vA ?' alpA vA, vahukAvA, tulyA vA, vizepAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati - 'goyamA ! he gautama! 'savvatthovA jIvA agAhAragA' sarvestokAH - sarvebhyo'lpAH, jIvAH anAhArakA bhavanti AhAradvAra vaktavyatA zabdArtha - (eesi NaM bhaMte !) he bhagavan ! ina ( jIvANaM) jIvoM AhAragANaM aNAhAragANa ya) AhArakoM aura anAhArakoM meM ( kayare kare hito) kauna kisase (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? (goyamA) he gautama! (savvatthovA jIvA aNAhAragA) saba se kama jIva anAhAraka haiM (ahAragA asaMkhejjaguNA) AhAraka asaMkhyAtaguNA haiM / TIkArtha - aba AhAradvAra kI apekSA alpabahutva prarUpita karate haiMzrI gautama svAmI ne prazna kiyA - he bhagavan ! ina ohAraka aura anAhAraka jIvoM meM se kauna kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizebAdhika haiM ? bhagavAn ne uttara diyA- he gautama ! sava se kama jIva anAhAraka haiM, kyoMki siddha tathA vigrahagati vAle jIva hI anAhA AhAra dvAra vaktavyatA zabdArtha - (eesiNaM bhate / ) bhagavan mA ( jIvANaM) bhavAnA (AhAragANaM ANAhAragANa ya) bhADAra bhane anAhAraabhA ( kayare kayare hiMtA ) athu anAthI (appA vA vahuyA vA tullA vA visesa hiyA vA ? ) maha, ghAlA, tujhya agara vizeSAdhika che ? (goyamA) he gautama / (savvatthovA jIvA aNAhAraga) madhAthI gochA lava anAra che (AhAragA asaMkhejaguNA ) bhADAra4 asaMkhyAta gAyA hai. 1 TIkA-have AhAra dvAranI apekSAe alpa mahutva prarUpita kare che zrIgautamasvAmIe prazna karyAM -he bhagavan ! A AhAraka ane anAhAraka jIvAmAMthI keNukAnI apekSAe alpa, ghaNA, tulya athavA vizeSAdhika che? zrI bhagavAne uttara ApyA:-he gautama ! badhAthI echA jIva anAhAraka che, kemake siddha tathA vigrahagati vALA chatra ja anAhAraka hoya che. kahyuM Page #241 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 3 sU.19 AhArakAnAharakajIvAlpabahutvam siddhavigrahagatyApanAdInAmevAnAhArakatvAt, tayAcoktam 'viurse mAvanA kevaliNo samuhayA ayogI ya | siddhA ya aNAhArA sesA AhAragA jIvA' // 1 // vigrahagatimApannAH kevalinaH samuddhatAthAyoginizca / siddhAvAnAhArAH zeSA AhArakA jIvAH ||1|| iti, tebhyaH anAhArakebhyaH 'AhAragA asaM khejjaguNA' AhArakA jIvA asaMkhyeyaguNA bhavanti, atha vanaspati kAyikAnAmAhArakANAM siddhebhyo'nantatvAt kathaM teSAM nAnantaguNatvamiti iticaitrocyate - sUkSmanigodAnAM sarvasaMkhyayApyasaMkhyeyatayA antarmuhUrta samayarAzi tulyatayA ca sarvakAlaM cigrAvasthAyitvopalabdheranAhArakANAmapi ati bahutvena samastajIvarAzyasaMkhyeyabhAgatulyatvAt tadapekSayA AhArakANAmasaMkhyeyaguNatvameva nAnantaguNatvamiti bhAvaH, ' dAraM ' caturdazam AhAradvAraM samAptam ||sU0 19 // raka hote haiM / kahA bhI haiM - 'vigrahagati karate hue jIva, samudghAta prApta kevalI aura siddha anAhAraka hote haiM / inake sivAya sabhI jIva AhAraka haiM / anAhArakoM kI apekSA AhAraka jIva asaMkhyAta guNA haiN| yahAM prazna kiyA jA sakatA hai ki vanaspatikAdhika AhAraka jIva siddhoM se anantaguNA haiM, ataeva AhAraka anantaguNA kyoM nahIM kahe gae ? uttara-sakSma nigoda saba mila kara bhI asaMkhyAta haiM aura antarmuhUrtta kI samayarAzi ke barAbara haiM, ve sarvakAla meM vigrahagati prApta rahate haiM, ataeva unameM anAhAraka bhI bahuta adhika hote haiM, sampUrNa jIva rAzi ke asaMkhyAtaveM bhAga ke barAbara hote haiM, ataH unakI apekSA AhAraka jIva asaMkhyAtaguNA hI haiM, anantaguNA nahIM haiM | caudahavAM AhAradvAra samApta // 19 // 223 paNa che--vigraha gati karI rahelA jIva, samuddAta prAsa kevalI ane siddha anAhAraka hoya che, temanA sivAya adhA jIva AhAraka che. anAhArakAnI apekSAe AhAraka chatra asakhyAtagaNA che. ahiM prazna karI zakAya ke vanaspAiyika AhAraka jIva siddhothI ananta gaNA che, tethIja AhAraka anantagaNA kema nathI kahelAM? uttara-sama nigeAda badhA maLIne paNa asaMkhyAta che ane antamuhUrtInI samaya rAzinA kharAkhara che, te badhA kALamAM vigraha gati prApta rahe che, tethIja teomAM anAhAraka paNa ghaNA adhika hoya che, sampUrNa jIvarAzinA asaMkhyAtamA bhAganA kharAkhara thAya che, tethI teenI apekSAe AhAraka jIva asayAta gaNA ja che. ananta gaNA hAtA nathI. caudamuM AhAra dvAra samApta 5 19 5 Page #242 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 224 prajJApanAstre bhApakadvAravaktavyatAmUlam-eesi NaM bhaMte ! jIvANaM bhAsagANaM abhAsagANa ya kayare kayarehito appA bA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA jIvA bhAsagA, abhAsagA aNaMtaguNA, dAraM 15 ||suu0 20 // chAyA-eteSAM khalu bhadanta ! jIvAnAM bhApakANAm, abhApamANAJca katare katarebhyaH alpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH jIvAH bhApakAH, abhApakAH anantaguNAH, dvAram ||15||suu0 20 // ___TIkA-atha bhApakadvAramadhikRtya jIvAlpabahutvAdikaM prarUpayitumAha-eesi NaM bhaMte ! jIvANaM' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! eteSAM khalu jIvAnAM 'bhAsagANaM' bhASakANAm, 'abhAsagANaya' abhApakANAJca madhye 'kayare kayarehiMto' katare katare bhyaH 'appA vA, bahuyA vA, tullA bA, visesAhiyA vA ? ' alpA bA, bahukA vA, bhASakadvAra vaktavyatAzabdArtha- (eesi NaM bhate!) he bhagavan ! ina (jIvANaM bhAsagANaM abhAsagANa ya) bhApakoM aura abhApakoM meM se (kayare kayarehiMto) kauna kisase (appA vAghahayA vA tullA vA visesAhiyA vA?) alpa bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? (goyamA) he gautama ! (sabvatthovA jIvo bhAsagA) saba se kama jIva bhApaka haiM (abhAsagA aNaMtaguNA) abhASaka anantaguNA hai| TIkArtha-agha bhApakanAra kI apekSA se jIvoM kA alpabahutva kahate haiM zrI gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! ina bhASaka aura abhASaka jIvoM meM se kauna kisakI apekSA alpa, bahuta, tulya athavA bhASaka dvAra vaktavyatA zAya-(eesiNa bhaMte / ) se sAvan ! 2mA (jIvANaM bhAsagANaM abhAsa. gANa ya) laap| mane. 205mA (kare kagarehito) 3 jonAthI (apA bA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA) 265, 5, tulya 22 to vizeSAdhika che? (goyamA) gautama / (savvatthovA jIvA bhAsagA) pAthI mAchA 71 mApa che (abhAsagA aNaMta guNA) 2mamA54 manantagaNA cha ? TIkArtha- have bhASaka dvAranI apekSAe jIvenA alpa bahatvane kahe che Page #243 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.20 bhASakAbhASakajIvAlpavahutvam 225 . tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati-'goyamA' he gautama ! 'savvatthovA jIvA bhAsagA' sarvastokAH sarvebhyo'lpA:' jIvAH bhApakA, bhASAlabdhiviziSTA bhavanti, dvIndriyAdInAmeva bhASakatvAt, tadapekSayA 'abhAsagA arNataguNA' abhASakAH-bhApAlabdhivikalAH jIvAH anantaguNA bhavanti, vanaspati kAyikAnAmanantatvAt, 'dAraM' iti paJcadazam bhASakadvAraM samAptam // sU0 20 // parItadvAra vaktavyatAmUlam-eesi NaM bhaMte ! jIvANaM parIttANaM aparIttANaM no parIttA no aparIttANa ya kayare kayarehito appA vA, bahuyA vA tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA jIvA parIttA, no parIttA no aparIttA aNaMtaguNA, aparIttA aNaMtaguNA, dAraM 16 ||suu0 21 // ___ chAyA-eteSAM khalu bhadanta ! jIvAnAM parItAnAm aparItAnAm no parIta no'parItAnAJca katare katarebhyolpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? vizeSAdhika haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! sabase kama jIva bhASaka arthAt bhASA labdhi se sampanna haiN| unakI apekSA abhASaka anantaguNA haiM, kyoM ki vanaspatikAyika ananta haiM aura ve sabhI abhASaka hai / pandrahavAM bhASakadvAra samApta // 21 // parItadAra vaktavyatAzabdArtha-(eesi NaM bhate !) he bhagavan ! ina (jIvANaM parittANaM aparittANaM no parittA no aparittANa ya) parIna, aparIta aura no parIta no aparIna jIvoM meM (kayare kayarehiMtoM) kauna kisase (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya yA - zrI gautama svAmI prazna kare che-he bhagavana 1 A bhASaka ane abhAvaka jIvanamAM keNa kenAthI a5, ghaNu, tulya ke vizeSAdhika che ? - zrI bhagavAna uttara Ape che- he gautama ! badhAthI ochA jIva bhAvaka arthAt bhASA labdhithI saMpanna che temanI apekSAe abhASaka anantagaNa che, kemake vanaspatikAyika ananta che ane teo badhA abhASaka che. paMdaramuM bhASaka dvAra samApta che 21 che parIta dvAra vaktavyatA hAtha-(paesiNaM bhaMte) he bhagavan / 2mA (jIvANaM, parittANaM aparittANaM no parittA no aparittANa ya) parIta, 205ta mane / pazata no aparIta pra0 29 Page #244 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanAsA 226 gautama ! sarvastokAH jIvAH parItAH, no parIta no'parItAH anantaguNAH, aparItA anantaguNAH dvAram 16 ||suu0 21 / / ____TIkA-atha parItAdi dvAramadhikRnya jIvAlpavahutvAdikaM prarUpayitumAha'eesi NaM bhaMte ! jIvANaM parIkSANa' gautamaH pRcchati he bhadanta ! eteSAM khalu jIvAnAM parItAnAm-zuklapAkSikANAga, pratyekazarIriNAJca, 'aparIttANaM' aparItAnAm-kRSNapAkSikAnAm, sAdhAraNavanaspatInAJca, no parIttA no aparIttANa ya' no parIta no'parItAnAJca-siddhAnAm madhye 'kayare kayarehiMto' katare katarebhyaH 'appA vA, vahuyA bA, tullA vA, visesAhiyA vA ?' alpA cA, bahakA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAna uttarayati-'goyamA ! 'he gautama ! 'savyatyovA jIvA parIttA' sarvastokA:-sarvebhyo'lpAH, jIvAH parItAH vizeSAdhika haiM ? (goyamA) he gautama ! (sabbayovA jIvA parittA) sabase kama parIta jIva haiM (no parittA no aparittA aNaMtaguNA) no parIta-no aparIta anantaguNA hai (aparInA arNataguNA) aparIta jIva anantaguNA hai // 21 // TIkArtha-ava parItadvAra kI apekSA jIvoM ke alpavahutva kA kathana karate haiM zrI gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! ina parIta jIvoM arthAta zukla pAkSikoM tathA pratyeka zarIra vAloM, aparIta jIvoM arthAt kRSNapAkSiyoM tathA sAdhAraNa vanaspati ke jIvoM evaM no parIta no aparIta arthAt siddhoM meM se kauna kisakI apekSA alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! parIta jIva sabase kama hai, kyoM ki jina jIvoM ne saMsAra ko parimita kara vAbhA (kayare kayarehi to) Ae anAthI (appA vA bahuyA vA tullA vA visemAhiyA vA) 265, ghA, tulya 22 (pazeSAdhita cha ? (goyamA) 3 gautama / (savvatthovA jIvA parittA) mAthI ch| pazata 1 cha (no paritA no aparittA aNaMtaguNA) no parIta n| maparIta mananta Aeche (aparItA aNataguNA) 255rIta 1 ananta mA cha TIkArtha- have parIta kAranI apekSAe jIvanA alpa bahatvanuM kathana kare che -zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavan ! A parIta che arthAta zukala pazcike tathA pratyeka zarIravALA "aparIta che arthAt kRSNapAkSike tathA sAdhAraNa vanaspatinA che temaja ne parIta no aparIta arthAt siddhomAthI keNa konI apekSAe ala5, ghaNuM, tulya agara vizeSAdhika che? Page #245 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyodhino TIkA pada 3 sU.21 parItAparItAdi jIvAnAmalpabahutvam 227 zuklapAkSikarUpabhavaparItAH, pratyeka zarIrirUpanAyaparItAzca bhavanti, zuklapA. kSikANAM bhavaparItAnAM, pratyeka zarIriNAzca kAyaparItAnAm sakalajIvApekSayA'tyalpatvAta, tebhya:-'no parItA no aparItA aNaMtaguNA' no parIta no'parItAH ubhayapratiSedhaviziSTAH siddhAH anantaguNA bhavanti, siddhAnAmevo mayapratiSedhaviziSTatvAt anantatvAcca, tebhyo'pi siddhebhyaH 'aparItA aNaMtaguANA' aparItAH kRSNapAkSikAH sAdhAraNavanaspatayazca ananta guNA bhavanti tadabhayepAm aparItAnAM siddhebhyo'pi anantaguNatvAt, iti 'dAraM' pouzam parItadvAram samAptam ||suu 0 21 / / paryAptakadvAravaktavyatA / mUlam-eesi NaM bhaMte ! jIvANaM pajjattANaM apajattANaM no pajattA no apajjattANa ya kayare kayarehito appA vA, bayA vA, tullA vA, vise sAhiyA vA ? goyamA ! savyasthovA jIvA no pajattA no apajjattagA, apajjattagA aNaMtaguNA, pajattagA saMkhijaguNA, dAraM 17 ||suu0 22 // chAyA-eteSAM khalu bhadanta ! jIvAnAM paryAptakAnAm, aparyAptakAnAM no paryAptano'paryAptakAnAJca katare kadarebhyo'lpA vA, vahukA vA, tulyA vA, vizediyA hai aura jo pratyeka zarIra haiM, ve sakala jIvoM kI apekSA atyanta 'alpa haiM / jo parIta bhI nahIM aura aparIla bhI nahIM haiM, aise siddha jIva unase ananta guNA haiM aura unakI apekSA bho aparIta arthAta kRSNapAkSika tathA sAdhAraNa vanaspati ke jIva anantaguNA haiM; kyoki ye donoM mila kara siddhoM se anantaguNA haiM 16vAM parItadvAra samApta // 21 // paryAptakaDhAra vaktavyatA / zabdArtha-(eesi NaM bhaMte !) he bhagavan ! ina (jIvANaM pajjattANa zrI bhagavAna uttara Ape che- gautama 1 parIta jIva badhAthI ochA che kemake je jIe saMsArane parimita karI dIdhuM che ane je pratyeka zarIra che teo sakala jIvonI apekSAe atyanta thaDA che. jeo parIta paNa nathI ane aparIta paNa nahIM ema hoya che evA siddha jIva temanAthI ananta gaNuM che ane temanI apekSae paNa aparIta arthAt kRSNapAkSika tathA sAdhAraNa vanaspatinA jIva ananta gaNa che, kemake te banne maLIne siddhothI ananta gaNuM che. soLamuM parIta dvArA samApta che 21 che paryAptaka dvAra vaktavyatA zabdArtha-(eesiNaM maMte / ) ke bhagavan / 2 // (jIvANaM pajjattANaM apaja Page #246 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 228 prathApanAsa pAdhikA vA ? gautama ! sastokAH jIyAH no paryApta kA no'paryApta kAH, anantaguNAH, paryAptakAH saMkhyeyaguNAH, dvAram 17 ||bhuu0 22 // ___TIkA-atha paryAptakadvAramadhikRtya jIvAlpatyavahutyAdikaM prakhpayitumAha-eesiNaM bhaMte ! jIvANaM' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! eteSAM khalu jIvAnAm 'pajjattANaM' paryAptakAnAm, 'apajattANaM' aparyAptakAnAm, 'no pajjattA no apajjattANa ya' no paryAptaka no'paryApzakAnAM ca madhye 'kayare kayarehito' katare katarebhyaH, 'appA vA, vahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? alpA bA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati-'goyamA !' he gautama ! apajattArNa no pajjattA no apajjattANa ya) paryApta, aparyApta aura no paryApta no aparyApta jIvoM meM (kayare kayarehiMto) kauna kisase (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ?) alpa, vahata, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? (goyamA) he gautama ! (savyatyovA jIvA no pajatsA no apajattagA) saba se kama no paryApta-no aparyApta jIva haiM (apajjattagA aNataguNA) aparyAptaka anantaguNA haiM (pajjattA saMkhijaguNA) paryAptaka saMkhyAta guNA hai // 22 // TIkArtha-ava paryAptaka dvAra kI apekSA jIvoM ke alpayatva kA pratipAdana kiyA jAtA hai zrI gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! ina paryApta, apaparyApta aura no paryApta-no aparyApta jIvoM meM se kauna kisakI apekSA alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? bhagavAn uttara dete haiMttANaM no pajjattA no apajjattANa ya) paryAta, aparyAsa, mana na paryApta na maryAta vAbhA (kayare kayarehitto) nAthI (appA vA ghahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ?) 265, ghA tulya athavA vizeSAdhi cha ? (goyamA) 3 gotama ! (savvatthovA jIvA no pajjattA no apajjattA) sAthI ch| na paryApta na aparyApta cha (apajjattagA aNaMtaguNA) aparyApta mananta / cha (pajjattagA saMkhijjaguNA) paryAta sadhyAtamA cha TIkArtha-have paryAptaka dvAranI apekSAe jenA alpa bahatvanuM prati pAdana karAya che zrI gautamasvAmI prazna kare che he bhagavan! A paryApta aparyApta ane na paryApta-na aparyApta chamAMthI koNa konI apekSAe theDA, ghaNuM tulya athavA vizeSAdhika che? zrI bhagavAn uttara Ape che-gautama! badhAthI ochA jIva ne paryApta Page #247 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 3 sU.21 parItAparItAdi jIvAnAmalpavahutvam 229 'savvatthovA jIvA no pajjattA no apajattagA' sarvastokA:-sarvebhyo'lpAH jIvAH, no paryAptakano'paryAptakA siddhAH bhavanti siddhAnAmevobhayapratipedhaviziSTatayA teSAzcAparyAptakAdibhyaH sarvAlpatvAt, tebhyaH 'apajattagA aNaMtaguNA' aparyAptakAH sAdhAraNa vanaspatayo'nantaguNA bhavanti siddhebhyo'pi sAdhAraNavanaspatikAyikAnAmantaguNAnAM sarvakAlamaparyAptatvenopalabhyamAnatvAt, tebhyo'pi-'pajjattagA saMkhijjaguNA' paryAptakAH sUkSmAH saMkhyeyaguNA bhavanti, sarvebhyo bahUnAM jIvAnAM sUkSmatayA sUkSmANAJca sarvakAlam aparyAptakebhyaH paryAptakAnAM saMkhyeyaguNatvAt, iti 'dAraM' saptadazam paryAptakadvAraM samAptam / / sU0 22 // sUkSmadvAravaktavyatA mUlam-eesi NaM bhaMte ! jIvANaM suhamANaM bAyarANaM, no suhama no bAyarANa ya, kayare kayarehiMto appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! samvatthovA jIvA no suhamA no bAyarA bAyarA aNaMtaguNA, suhumA asaMkhejjaguNA dAraM 18 ||suu0 23 // he gautama ! sava se kama jIva no paryApta-no aparyApta arthAt siddha haiM, kyoMki jo paryApta bhI nahIM aura aparyApta bhI nahIM, aise jIva siddha hI ho sakate haiM aura ve paryAptoM evaM aparyAptoM se kama haiN| unakI apekSA aparyAptaka jIva anantaguNA haiM, kyoMki sAdhAraNavanaspatikAya ke jIva ananta guNA haiM aura ve sadA aparyApta bahuta hI pAye jAte haiN| unakI apekSA paryApta jIva saMkhyAta guNA haiN| 17vAM paryAptaka dAra samApta // 22 // sUkSmadAra vaktavyatA zabdArtha-(eesiNaM bhaMte !) he bhagavana ! ina (jIvANe suhumANaM vaayne aparyApta arthAt siddha che, kemake je paryApta paNa nahIM ane aparyApta paNa nahIM evA jIva siddha ja hoI zake che ane te paryApta temaja apaAMkhothI ochA che. temanI apekSAe aparyAptaka jIva ananta gaNe che kemake sAdhAraNa vanaspati kAyanA jIva anatagaNuM che ane te sadA aparyApta ghaNA ja maLI Ave che. temanI apekSAe paryApta jIva sa khyAtagaNu che. sattaramuM paryAptaka dvAra samApta che 22 che - sUkSma dvArA vaktavyatA zahAtha -(eesiNaM bhaMte) u magavan / mA (jIvANaM suhumANaM vAyarANaM no Page #248 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chAyA - 1 prajJApanAsUtre - eteSAM khalu bhadanta ! jIvAnAM sUkSmANAm, vAdarANAm, no sUkSmanobAdarANAzca katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyAcA, vizepAdhikA vA bhavanti 'gautama ! sarvokA jIvAH no sakSma no vAdarAH, vAdarAH anantaguNAH, sUkSmA asaMkhyeyaguNAH, dvAram 18 || sU0 23|| TIkA-atha sUkSmadvAramadhikRtya jIvAlpatva bahutvAdikaM prarUpayitumAha- 'eesi NaM bhaMte ! jIvANaM' gautamaH pRcchati - he bhadanta ! eteSAM khalu jIvAnAM 'humANaM ' sUkSmANAm, 'vAyarANaM' vAdarANAm, 'no muhumano bAyarANa ya' no sUkSma no vAdarANAJca siddhAnAM madhye 'kayare kamare hito' katare katarebhyaH, 'appA vA, bahuyA vA, tullA vA visesAhiyAvA ?' alpA vA, vahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati - 'goyamA !" he gautama ! 'savvatthovA jIvA no rANaM no sumano vAyarANa ya) sUkSma, bAdara tathA no sUkSma- -no vAdara jIvoM meM ( kayare kamare hito) kauna kisase ( appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? ( goyamA) he gautama (satrvatthovA jIvA no suhamA no bAyarA) sabase kama jIva no sUkSma-no bAdara haiM (vAyarA anaMtaguNA) bAdara anantaguNA haiM (surumA asaMkhejjaguNA) sUkSma asaMkhyAta guNA haiM ||23|| TIkArtha - aba sUkSmadAra kI apekSA jIvoM ke alpabahutva ko kathana karate haiM 230 zrI gautama svAmI prazna karate haiM - he bhagavana ! ina sUkSma, yAdara tathA no sUkSma-no bAdara arthAt siddha jIvoM meM se kauna kisakI apekSA alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? bhagavAna uttara dete haiM - gautama ! saba se kama jIva no sUkSma-no bAdara haiM, kyoMki aise suhuma no vAyarANa ya) sUkSma gAhara tathA to-sUkSma to bAhara lAbhAM ( kayare kayare hito) aNu anAthI (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA) haya, dhAyA, tujhya athavA vizeSAdhi che ? (goyamA ') De gautama / (savvatthovA jIvA no suhumA no vAyarA ) dhAthI gochAno sUkSma to gAhara che (bAyarA aNata guNA ) gAhara ananta gaNA te (sumA asaMkhejjaguNA ) sUkSma asaNyAtagayA che have sama dvAranI apekSAe jIveAnA alpa mahutvanuM kathana kare che TIkA--zrI gautama svAmI prazna kare che he bhagavan! A sUkSma bAdara tathA nA sUkSma, nA khAdara arthAt siddha jIveAmAthI kANu keAnI apekSAe alpa, ghaNA, tulya agara vizeSAdhika che? zrI bhagavAn uttara Ape che--hai| gautama badhAthI ochA jIva nAsUkSma Page #249 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 231 prameyavodhinI TIkA pada 3 sU.22 sUkSmavAdarAdi jIvAlpavahutvam muhamA no bAyarA' sarvastokA:-sarvebhyolpAH, jIvAH no sUkSmA no vAdarAH siddhAH bhavanti teSAM sUkSmajIvarAzyapekSayA vAdA nIvarAzyapekSayA cAnantatvAta, tebhyaH 'bAyarA aNaMtaguNA' bAdarA:-sthUlA jIvAH, anantaguNA bhavanti, vAdaranigodajIvAnAM siddhebhyopi anantaguNatvAt, tebhyo'pi 'suhumA asaMkhejjaguNA' sUkSmAH jIvAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, bAdaranigodApekSayA sUkSmanigodAnAmasaMkhyaguNatvAt |iti| 'dAraM' aSTAdazam sUkSmadvAraM samAptam / / sU0 23 / / saMjJidvAravaktavyatAmUlam-eesi NaM bhaMte! jIvAnAM sannINaM asaMnnINaM, no saNNI no asaNNINaM kayare kayarehito appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA! samvatthovA jIvA saNNI, no sapaNI no asaNNI aNaMtaguNA, asaNNI aNaMtaguNA, dAraM 19 ||suu0 24 // ___ chAyA-eteSAM khalu bhadanta ! jIvAnAM saMjJinAm, asaMjJinAm ,no saMjJino'saMjJinAM ca katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA jIva siddha haiM aura ve sUkSma jIvarAzi aura bAdara jIvarAzi kI apekSA ananta haiN| bAdara arthAt sthUla jIva ananta guNA haiM, kyoMki bAdara nigoda ke jIva siddhoM kI apekSA bhI anantaguNA adhika haiN| bAdara jIvoM kI apekSA sUkSma jIva asaMkhyAtaguNI haiM, kyoMki bAdara nigoda kI apekSA sUkSma nigoda jIva asaMkhyAta guNA adhika haiN| 18vAM sUkSma dvAra samApta // 23 // saMjJidvAra vaktavyatA zabdArtha-(eesi NaM bhaMte !) he bhagavan ! ina (jIvANaM sannINaM, asannINaM, no saNNI no asaNNINaM) saMjJI, asaMjJI aura no saMjI bAdara che kemake evA jIva siddha che ane te sUma jIva rAzi ane bAdara rAzinI apekSAe ananta che. bAdara arthAt skUla jIva anantagaNa che, kemake Adara nigodanA jIva siddhonI apekSAe paNa anantagaNuM adhika che. bAdara chavAnI apekSAe sUma jIva asaMkhyAtagaNI che. kemake Adara nigodanI apekSAe sUma nigoda jIva asaMkhyAtagaNa adhika che. aDhAramuM sUmadvAra samApta. 23 || sanadvA2 1tavyatA. zahAtha-(eesiNaM bhaMte ?) I magavan mA (jIvANaM sannINaM, asannINa nosannI noasaNNINaM) sajJI masatI mane nAsazI-nAmasasI vAmAM Page #250 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 232 prajJApanAsUtre vA ? gautama ! sarvastokAH jIvAH saMjJinaH, no saMjhino'saMjJinaH anantaguNAH, asaMjJi no'nantaguNAH, dvAram 19 ||suu0 24 // ___TIkA-atha saMjJidvAramadhikRtya jIvAlpabahutvAdikaM prarUpayitumAha-eesiNaM bhaMte ! jIvANaM' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! etepAM khalu bhadanta ! jIvAnAm 'saNNINaM' saMjJinAm 'asaNNINaM' asaMjJinAm, no saNNI no asaNNINaM' no saMjJino asaMjJinAm ca madhye 'kayare kayarehito' katare katarebhyaH 'appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ?' alpA vA, vahukA vA, tulyA vA, vizepAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati-'goyamA !' he gautama ! 'savvatthovA jIvA saNNI' sarvastokAH-sarvebhyo'lpAH, jIvAH saMjJino bhavanti, samanaskAnAmeva saMjJitvAt, tadapekSayA-'no saNNI no asaNNI aNaMtaguNA' no saMjJino'saMjJino'nantaguNA bhavanti, siddhAnAmevobhayapratiSedhaviziSTatayA tepAM saMjibhyo'nantaguNatvAt, no asaMjJI jIvoM meM (kayare kayarehito) kauna kisase (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? (goyamA !) he gautama ! (savvatthovA jIvA saNNI) saba se kama jIva saMjJI haiM (no saNNI-no asaNNI aNaMtaguNA) no saMjJI no asaMjJI ananta guNA haiM (asaNNI aNaMtaguNA) asaMjJI jIva ananta guNA haiM // 24 // TIkArtha-aba saMjIdvAra kI apekSA se jIvoM kA alpabahutva dikhalAte haiM-zrI gautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! ina saMjJI, asaMjJI aura no saMjJI no asaMjJI jIvoM meM kauna kisase alpa, bahata, tulya athavA vizeSAdhika hai| zrI bhagavAn uttara dete haiM- he gautama ! sava se kama jIva saMjJI haiM, kyoki viziSTa mana vAle jIva hI saMjJI kaha lAte haiM aura aise jIva saba se kama haiM / saMjJiyoM kI apekSA no saMjI (kayare kayarehito) / anAthI (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA?) 265, ghA, tudhya 22 vizeSAdhita cha ? (goyamA ) 3 gautama / (savvatyovA jIvA saNNI) pAthI ch| 71 sabhI che (asaNNI aNa taguNA) PAATii 71 mana-naga cha TIkAI--have sa jhI dvAranI apekSAe jIvonuM a5 bahutva dekhADe che. zrI gautama svAmI prazna kare che-bhagavad ! A saMsI, asaMsI ane nasaMjJA na asaMgI jIvanamAM keNa kenAthI a5, ghaNuM, tulya athavA vizeSAdhika che? - zrI bhagavAna uttara Ape che -he gautama ! badhAthI ochA jIva saMko che, kemake viziSTa manavALA jIva ja saMjJI kahevAya che ane evA jIva Page #251 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 233 prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.23 saMzyasaMzi jIvAlpavahutvam tebhyo'pi-'asaNNI arNataguNA' asaMjhino vanaspatikAyikAdayo 'nantaguNatvAt, vanaspatikAyikAnAM sidvebhyo'nantaguNatvAt, 'dAraM' iti ekonaviMzam saMjJidvAram samAptam // sU0 24 // bhavasiddhikadvAravaktavyatAmUlam-eesi NaM bhaMte ! jIvANaM bhavasiddhiyANaM, abhavasiddhiyANaM, no bhavasiddhiyA no abhavasiddhiyAga ya kayare kayarehito appA vA, bahuyA vA, tullA vA visesAhiyA vA? goyamA ! samvatthovA jIvA abhavasiddhiyA, jo bhavasiddhiyA No abhava. siddhiyA aNaMtaguNA, bhavasiddhiyA ajaMtaguNA, dAraM ||suu025|| chAyA--etepAM khalu bhadanta ! jIvAnAM bhavasiddhikAnAm, abhavasiddhikAnAm, no bhavasiddhika no'bhavasiddhikAnAJca katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA no asaMjJI ananta guNA haiM, kyoMki aise jIva siddha haiM aura ve saMjJIyoM kI apekSA anantaguNA haiN| unakI apekSA bhI asaMjJI jIva anantaguNA haiM, kyoMki vanaspatikAyika Adi jIva anantaguNA haiM aura ve saba siddhoM se bhI anantaguNA haiM / 19vAM saMjJIbAra samApta // 24 // bhavasiddhikadvAra vaktavyatA zabdArtha-(eesiNaM maMte!) he agavan ! ina (jIvANaM bhavasi. ddhiyANaM abhavasiddhiyANaM no bhavasiddhiya no abhavasiddhiyANa ya) bhavasiddhikoM, abhavasidviko tathA no bhavasiddhika-no abhavasisiddhikoM meM (kayare kayarehito) kauna kisase (appA vA pahuyA yA tullA vA visesAhiyA vA ?) alpa, bahuna, tulya yA vizeSAdhika haiM ? badhAthI ochA che. saMkSionI apekSAe nasa nI-na asa zI anantagaNuM che, kemake evA jIva siddha che ane teo sa niI apekSAe ananta gaNe che, temanI apekSAe paNa asaMsI jIva anantagaNu che, kemake vanaspatikAyika Adi jIva ananta gaNuM che ane teo badhA siddhothI paNa ananta gaNuM adhika che. ogaNIsamuM saMsiddhAra samApta . 24 bhavasiddhidvAra vaktavyatA zahAtha-(eesiNaM bhaMte ) magavAn / 20 (jIvANaM bha0 sidviyANaM abhavasiddhiyANaM nobhavasiddhiya no abhavasiddhiyANa ya) masi, masasiddhi, tathA nAmasiddhi-nAmasasiddhimA (kayare kayarehiMto) Ara nAthI (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA) ma65, ghag, tulya hai vizeSAdhi cha ? Page #252 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 234 prajJApanAsUtre cA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH jIvAH abhavasiddhikAH, no bhavasiddhikano'bhavasiddhikAH anantaguNA bhavasiddhikA anantaguNAH, dvAram 20 ||suu0 25 // TIkA--atha bhavasiddhikadvAramadhikRtya jIvAlpavahutvAdikaM prarUpayitumAha'eesiNaM bhaMte ! jIvANaM' gautamaH pRcchati-he-bhadanta ! eteSAM khalu jIvAnAm 'bhavasiddhiyANaM' bhavasiddhikAnAm bhave siddhiyeSAM te bhavattiddhikAstepA, tasmin bhave bhavAntare vA yuktigAminAs 'abhavasiddhiyANaM' abhavasiddhikAnAm, 'no bhavasiddhiyA no abhavasiddhiyANa ya' no bhavasiddhika no'zavasiddhikAnAJca siddhA nAM madhye 'kayare kayarehito' katare katareyaH 'appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ?' alpA bA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati-'goyamA !' he gautama ! 'savayovA jIvA abhayasiddhiyA' sarvastokA:-sarvezyo'lpAH jIvAH abhavasiddhikAH-abhavyAH bhavanti, tepAM jaghanyayuktAnantakaparimANatvAda, tathA coktAnuyogadvAre(goyamA!) he gautama ! (saccayocA jIvA alavasiddhiyA) abhavasiddhika jIva sabase kama haiM (No bhavasiddhiyA NoayavasiddhiyA aNaMtaguNA) no bhavasiddhikano abhavaliddhika anAtaYNA haiM (bhavasidviyA aNaMtaguNA) avasiddhika anantaguNA haiM // 26 // ___ aba bhavasiddhikachora kI apekSA jIyo ko alpavaharava kahate haiM. TIkArtha-zrI gautama prazna karate haiM-he bhagavan ! ina bhavasiddhikoM arthAt mokSagamana ke yogya-bhavya jIvo, abhavasiddhiko arthAt mokSagamana ke ayogya jIyo tathA no bhavasiddhika-no abhavasiddhiko arthAt siddha jIvoM meM se kauna kisakI apekSA alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! sabase kama jIva (goyamA / ) gautama / (savvatthodA jIvA abhavasiddhiyA ) siddhi 1 sauthI soch| che. (No bhava siddhicA No abha siddhiyA aNataguNA) na - siddhi no manasidva sanata gae cha, (bhavasiddhiyA aNaMtaguNA) bhavasiddhika ana tagaNuM che. rakSA TIkAI--have bhavasiddhikadvAranI apekSAe jenuM alpa bahatva kahevAmAM Ave che, e saMba dhamAM gautama svAmI zrI kahe che ke-he bhagavad A bhavasiddhike arthAt maoNkSa gamana gya-bhavya jI abhavasiddhiko mokSa gamanane ayogya cha tathA ne bhavasiddhika-no abhavasiddhike arthAta siddhajIvomAMthI ke jenAthI alpa, ghaNA, tulya athavA vizeSAdhika che? , zrI bhagavAn uttara Ape che-gautama ! badhAthI ochA jIva abhavasiddhika Page #253 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada3 sU 25 bhayAbhanyAdi jIvAlyavahutvam - " ukkosae parittANatae rUve pakkhise jahannayaM juttANatayaM hoi, abhavasiddhiyAvi tattiyA ceva" iti, utkRSTena parItAnantake rUpe prakSipte jaghanyayuktAnantakaM bhavati, abhavasiddhikAzcApi tRtIyAzcaiva" iti, tebhyaH 'no bhavasiddhiyA no amavasiddhi yA aMgatagugA' no bhavasiddhika no'bhavasiddhikA anantaguNA bhAnti, siddhAnAmeva tadubhayapratiSedhaviziSTatayA tepAm ajaghanyotkRSTayuktAnantakaparimANatvAt tebhyo'pe-'bhavasiddhiyA agaMtaguNA' bhavasiddhikAH anantaguNA bhAnti, ekasya bhavyanigo isyAnantabhAgakalpAnAM siddhAnAM bhavyajIvarAzinigodAnAJca loke 'saMkhyeyatvAt 'dAra' vizam bhavasiddhikadvAraM samAptam ||suu0 25 // astikAyadvAravaktavyatAmUlam-eesiNaM bhaMte ! dhammAthikAya adhamathikAya AgA. sasthikAya jIvasthikAya poggalasthikAya addhAsamayANaM davaTTayAe kayare kayare hito appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyasA ! dhammatthikAe, adhammatthiabhavasiddhika arthAtU abhavya haiM, kyoMki ve jaghanya yuktAnanta pramANa vAle haiM / anuyogadvAra sUtra meM kahA hai-'utkRSTa parItAnanta meM eka saMkhyo milAne se jaghanya yuktAnanta kA pramANa AtA hai, abhavya jIva utane hI hai|' no bhavasiddhika-lo abhavasiddhika unase anantaguNA adhika haiM, kyoki jo bhavya bhI nahIM aura abhavya bhI nahIM, aise jIva siddha haiM aura ve ajadhanyotkRSTa yuktAnanta saMkhyA vAle haiM / una kI apekSA bhI bhavasiddhikA athIla bhavya jIva anantaguNA haiM, kyoMki siddha eka bhavya nigoda rAzi ke anantaveM bhAga haiM, aura aisI bhavya nigoda rAzi loka meM asaMkhyAta hai| 20vAM bhavasiddhikadvAra smpuurnn|25| arthAt abhavya che, kemake teo jaghanya yukatAnaMta pramANa vALA che, anugadvAra sUtramAM kahyuM che-"utkRSTa parItAnanta mA eka saMkhyA meLavavAthI jaghanya yukatAnantanuM pramANa Ave che, abhavya jIva eTalAja che, ne bhavasiddhika ne abhavasiddhika teothI anantagaNa adhika che. kemake je bhavya paNa nathI ane abhavya paNa nathI, evA jIva siddha che ane teo ajaghanyotkRSTa cuktAnanta saMkhyA vALA che. temanI apekSAe paNa bhavasiddhika arthAta bhavya jIva ananta gaNe che, kemake siddha eka bhavya nigoda rAzinA ananta bhAga che-ane AvI bhavya nigada rAzi lekamAM asaMkhyAta che. vIsa bhavasiddhikadvAra saMpUrNa che 25 che Page #254 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 236 ___ prazArpanAstra kAe, AgAsasthikAe, eeNaM tinni'vi tullA davvaTTayAe savvatthovA jIvasthikAe dabaTTayAe aNaMtaguNe, poggalatthikAe davaTTayAe aNaMtaguNe, addhAlamae dabaTyAe agaMtaguNe, ee. siNaM bhaMte ! dhammasthikAya adhammasthikAya AgAthikAya jIva sthikAya poggalasthikAya addhAsamayANaM paesaTTayAe kayare kayarehito appA vA, bahayA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! dhammatthikAe, adhammatthikAe, ee NaM dovi tullA paesaTTayAe samvatthovA, jIvasthikAe paesaTTayAe aNaMtaguNe, poggalasthikAe paesalyAe aNaMtaguNe, addhAsamae paesaTrayAe aNaMtaguNe, AgAlasthikAe paesaTTayAe aNaMtaguNe, eyasta NaM bhaMte ! dhammasthikAyassa davvaTupaesaTTayAe kayare kayarehiMto appA vA, bahuvA vA, tullA vA, visesAhiyA vA? goyamA savvatthove ege dhAmasthikAe davvaTrayAe se ceva paesavAe asaMkhejaguNe, eyassaNaM bhaMte ! adhammatthikAyassa dabvaTupaesaTTayAe kayare kayarehito appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthove ege adhammasthikAe davaTTayAe, se ceka paesaTTayAe asaMkhejaguNe, e yassa NaM bhaMte ! AgAlasthikAyassa davvaTa paesaTTayAe kayare kayarehito appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthove ege AgAsasthikAe davaTTayAe, se ceva paesaTTayAe aNaMtaguNe, eyassa NaM bhaMte ! jIvasthikAyassa davvaTu paesaTTayAe kayare kayarehiMto appA vA, bahuyA vA. tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthove jIva. sthikAe davaTTayAe, se ceva paesaTayAe asaMkhejaguNe, eyassa NaM bhaMte ! poggalatthikAyasta davaTapaesaTyAe kayare kayarehito appA vA, vahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA Page #255 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 3 sU.26 dharmAdharmAstikAyAdi jIvAlpabahutvam 237 Harela poggalatthakAe davvaTTayAe, se cetra paesa yA e asaMkhejaguNe, addhAsamae na pucchijai, paesabhAvA, eesi NaM bhaMte! dhammatthikAya adhammatthikAya AgAsatthikAya jIvatthikAya poragalatthikAya addhAsamayANaM davvaTupae saTTayAe ya kare karehiMto appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! dhammatthikAe, adhammatthikAe, AgA satkie ee tinnivi tullA davaTTayAe savvatthovA, dhammatthikAe adhammasthikA ya eesi NaM donni vitullA paesaTTayAe asaMkhejaguNA, jIvatthikAe davvaTTayAe anaMtaguNe, se caitra pasaTTayAe asaMkhenaguNe, poggalatthikAe daTTayAe anaMtaguNe se cetra paesaTuyAe asaMkhejjaguNe, addhAsamae dabaTTapasaTTayAe anaMtaguNe, AgAsatthikAe paesa TTayAe anaMtaguNe, dAraM 21 // 0 26|| chAyA - eteSAM khalu bhadanta ! dharmAstikAya adharmAstikAya AkAzAstikAya - jIvAstikAya pudgalAstikAya - addhAsamayAnAM dravyArthatayA katare katarebhyo'lpA vA, vahukAvA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! dharmAstikAyaH, adharmA astikAyadvAra vaktavyatA zabdArtha - (eesi NaM bhaMte !) he bhagavan ! ina ( dhammasthikAya ) dharmAstikAya (adhammatthikAya) adharmAstikAya (AgAsatthikAya ) AkAzAstikAya (jIvatthikAya) jIvAstikAya (poggalatikAya) pud - galAstikAya (addhAsamayANa ya) aura addhAsamaya-kAla meM se ( kayare karehito) kauna kisase (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA astikAkadvAra vaktavya tA zabdArtha -(eesiNaM bhaMte / ) he bhagavan A (dhammatthikAya) dharmAstAya (adhammatthikAya) adharmAstiAya (AgaH satthikAya ) zAmazAstiSThAya (jIvatthikAtha) MvAstiya (poggalatthikArya) yugalA stiya (addhA samayANa ya) bhane bhaddhAsabhaya ajathI (kare kare hito) aNu anAthI ( appA vA bahuyA vA tullA vA visesA - hiyA vA) mudaya, vadhAre, tudaya gathavA vizeSAdhi hai ? Page #256 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanAsUtra stikAyaHAkAzAstikAyaH, ete khalu trayo'pi tulyAH dravyArthatayA sarvastokAH, jovAstikAyo dravyArthatayA anantaguNaH, pudgalAstikAyo dravyAtayA anantaguNaH, avamAyo dravyAthai nayA anna gugaH, eteSAM khalu bhadanta ! dharmAstikAya adharmAstikAya AkAzAstikAya-jIvAstikAya -pudgalAstikAya-addhA-samayAnAM pradezAratayA katare katarebhyaH alpAvA, vahukA nA, tulyA vA, vizepAdhikA vA ? gAMtama ! dharmAstimAyaH, avarmAstikAyaH, eto salu dvAvapi tulyau pradezArthatayA cA?) alpa, bacata, tulpa athavA pizeSAdhika haiM / (goyamA) he gautama (dhammatthikAe) dhamaustikAya (adhampatthikAe) adhaustikAya (AgAsaldhikAe) AkAzAstikAya (eeNaM tinni vi tullA) ye tInoM hI gharAbara hai (davaTTayAe) dravya kI apekSA se (samvatthovA) saca se kama (jIvatyikAra) jIvAstikAya (davyadvayAe) dravya kI apekSA se (apaMtaguNA) anantaguNA hai / (poggalatthikAe) pudgalAstikAya (davya yAe agaMtazuNe) dravya kI apekSA anantaguNA hai (addhAsamae davaTThayAe aNaMtaguNe) addhAkAla dravya kI apekSA se anantaguNA haiN| (eesiNaM bhaMte !) he bhagavan ! ina (dhammatthikAya-adhammatthikAya AgAsatthikAya-jIvasthikAya-poggalasthikAya-addhAsamayANaM) dharmAstikAya, adharmAstikAya, AkAzAstikAya, jIvAstikAya, pudzAlAstikAya aura addhAkAla meM (paesadhAe) pradezoM kI apekSA se (kayare kayarehito) kauna kisale (appA yA bahuyA vA tullA vA vikhesAhiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? (goyamA !) (goramA / ) gautama (dhammatyikAe) dhA4iAya (adhammatyikAe) madharmAstiya (AgAsAsthikAe) mAsti4Aya (eegaM tinni tullA) mAtraNe parAmara cha (davvayAe) dra0yanI apekSAye (savyatthovA) mAthI maach| che (jIvasthikAe) pAstiya (dAyAe) dra0yanI apekSAme (aNa taguNe) yananta cha (poggalatyikAe) putsA1i414 (dabaDhAe aNa taguNe) dravyanI apekSAme manantA cha (addhAsamae davyadRyAe aNataguNe) mAdvAsa dravyanI apekSA manantA ch| (eesigaM jhate ) mAvan ! (dhanathikAya adhammatyikAya Aga sathikAyajIpathikAya--paggilathikAya addhAsamayANaM) yAtiya, mastiya 412 // stiyatiya punasAstiya ane maddhA 47 (paesadvayAe) prazAnI apekSAye (kayare kayarehito) yunAyI (appo vA bahuyA vAtullA vA vise. sAhiyA vA ?) 265 34! tulya 2mA vizeSAdhi cha ? Page #257 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.26 dharmAdharmAstikAyAdi jIvAlpapahustvam 239 sarvastoko jIvAstikAyaH pradezArthatayA anantaguNA pudgalAstizAyaH pradezArthatayA anantaguNaH, addhAsamayaH pradezArthatayA anantaguNaH, AkAzAstikAyaH pradezArthatayA anantaguNaH, etasya khalu bhadanta ! dharmAstikAyasya dravyArthapradezArtha 'tayA katare katarebhyo'lpAbA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikAH vA ? gautama ! sarvastokaH eko dharmAstikAyo dravyArthatayA, sacaiva pradezArthatayA asaMkhyeyaguNaH he gautama ! (dhasmasthikAe, adhammatthikAe ee NaM doSi tullA pAe. sahayAe savvatthovA) dharmAstikAya aura adhAritakAya, ye donoM paraspara tulya haiM aura pradezoM se sabase alpa haiM (jIvatyikAe paelaTThayAe aNaMtaguNe) jIvAstikAya pradezoM se anantaguNA haiM (poggalatthikAe paesahayAe aNaMtazuNe) pRdgalAstikAya pradezoM kI apekSA anantaguNita hai (u.dvAsamae paesaTTayAe agaMtazuNe) addhAsamaya pradezoM kI apekSA ananta guNA hai (AgAsasthikAe paesayAra aNaMtazuNe) AkAzAstikAya pradezoM kI apekSA anantazuNA hai| (eyasta bhaMte !) he bhagavana ! isa (dhammasthikAyassa) dharmAstikAya ke (davaTThapaesaTTayAe) dravya aura pradezoM kI apekSA se (kayare kayarehito) kauna kisale (appA vA bahuyA vA tullA vA bilekhAhiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? (goyamA) he gautama ! (savvatthove ege dhammasthikAe dabaTTayAe) sabase alpa eka (goyamA / ) gautama ! (dhammasthikAe adhammatyikAe ee NaM do vi tullA paesadvayAe savvatthovA) stivAya ane astiAya te panne 52252 s2|| cha bhane pradezAthI mAthI 2365 che (jIvandhikAra paNsaTTayAe aNaMtaguNe) ! stiya prazAnI apekSAthI mananta cha (poggalasthikAe paesaTuyAe aNaMtaguNe) pustiya prazAnI apekSA anantazuNita cha (addhAsamA parasaTTayAe aNaMtaguNe) madvAsamaya pradezAnI apekSA mananta cha (Aga,santhikAe paesaTThayA aNaMtaguNe) AmAlastya prazAnI apekSA mananta cha / ) (eyarasa NaM bhate / ) 3 bhagavan / 20 (dhammatyikAcassa) dhAstAyana (davvadrupaesadvayAe) dravya bhane pradezonI apekSA (kayare kavarehito) Aey aAthI (appA vA bahuyA vA tullA vA visesa hiyA vA) 285, 5, tulya mayA vizeSAdhita cha ? ) __ (goyamA ) 3 gautama / (savvatthove ego dhammasthikAe davyadvayAe) pAthI gaach| 4 dharmAstiya cha, dravyanI 25pekSA (se ceva paesadvayAe askhejaguNe) pradezanI apekSAe teja asaMkhyAtagaNu che Page #258 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 240 prazApanAstre etasya khalu bhadanta ! adharmAstikAyasya dravyArthapradezArthatayA katarebhyaH katarebhyo'lpA vA, bahukA cA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ! gautama ! sarvastokaH eko 'dharmAstikAyo dravyArthatayA sacaiva pradezArthatayA asaMkhyeyaguNaH, etasya khalu bhadanta ! AkAzAstikAyaspa dravyArthapradezArthatayA katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA vizeSAdhikA vA gautama ! sarvastotaH ekaH AkAzAstikAyo dravyArthatayA, sacaiva pradezArthatayA aNaMtaguNaH, etasya khalu bhadanta ! jIvAstidharmAstikAya hai dravya kI apekSA se (se ceva paesaSTayAe asaMkhejaguNe) vahI pradezoM kI apekSA asaMkhyAtaguNA hai| (eyassa NaM bhate ! adhammathikAyassa) he bhagavan ! isa adharmAstikAya ke (davaTapaesaTTayAe) dravya aura pradezoM kI apekSA se (kayare kayarehito) kauna kisase (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? (goyamA) he gautama ! (savvatthove ege adhammatthikAe davaTTayAe) saba se kama eka adharmAstikAya hai dravya kI apekSA se (se ceva paesaTTAe asaMkhejaguNe) pradezoM kI apekSA se ghahI asaMkhyAtaguNA haiM / (eyassa gaMmate ! AgAsatthikAyassa) he bhagavan ! isa AkAzAstikAya ke (dabaTTapaesaTTayAe) dravya aura pradezoM kI apekSA se (kayare kayarehito) kauna kisase (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? (goyamA) he gautama ! (savvatthove ege AgAmasthikAe davaTThayAe) sabase kama eka AkAzAstikAya hai dravya kI apekSA se (eyassa NaM bhaMte / adhammatthikAyassa) 3 mApana // mAstiyanA (dabadapaesayAe) dravya mane prazAnI apekSAthI ( kayare kayarehiMto appA vA vahayA vA tullA vA visesiyA vA) mAchA padhAre tuiya athavA vizeSAdhi cha ? - (goyamA / ) 3 gautama ! (savvatthove ege adharamatthikAe vvaTThayAe) sauthA bhAsA se mAstiya dravyanI apekSA cha, (se ceva paNsaTTayAe asaMkhejjaguNe) prazAnI apekSAyenI merI asaNyAta cha. (eyassa NaM bhaMte ! AgAsasthikAyassa) sAvan ! ma zAstiyanA (davvadrupaesaTTayAe) dravya bhane pradezAnI apekSA (kayare kayarehiMto) DonAthA (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA) 285, ghI, tulya mA2 to vizeSAdhira cha ? (goyamA / ) gautama / (savvatthove ege AgAsatthikAe davaTTayAe) mAthI Page #259 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.26 dharmAdharmAstikAyAdi jIvAlpacahutvam 241, kAyasya dravyArthapradezArthatayA katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ? sarvastoko jIvAstikAyo dravyArthatayA sacaiva pradezArthatayA asaMkhyeyaguNaH, etasya khalu bhadanta ! pudgalAstikAyasya dravyArthapradezArthatayA katare katarebhyo'lpA vA, vahukA vA, tulyA vA, vizepAdhikA vA ? gautama ! sarvastokaH pudgalAstikAyo dravyArthatayA sacaiva pradezArthatayA asaMkhyeyaguNaH addhAsamayo na pRcchayate pradezAbhAvAt, eteSAM khalu bhadanta ! dharmAsti(se ceva paesaTTayAe aNaMtaguNe) vahI pradezoM kI apekSA se anantaguNA hai / (eyassa NaM bhate !jIvatthikAyassa) he bhagavan ! isa jIvAstikAya ke (davvaTThapaesaTTayAe) dravya aura pradezoM kI apekSA (kayare kayarehito) kauna kisase (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA?) alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? (goyamA) he gautama ! (savvatthove jIvatyikAe davaTTayAe) sabase kama jIvAstikAya dravya kI apekSA se hai (se ceva paesaTTayAe asaMkhejaguNe) vahI pradezoM kI apekSA se asaMkhyAtaguNo haiM / (eyassa NaM bhaMte ! poggalasthikAyassa davaTThapaesaTTayAe) he bhagavan ! ina pudgalAstikAya ke dravya aura pradezoM kI apekSA se (kayare kayarehiMto) kauna kisase (appA vA vahayA vA tullA vA visesAhiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? (goyamA) he gautama ! (savvatthove poggalathikAe davaTTayAe) sabase kama pudgalAstikAya dravya kI apekSA se hai (se mAchA me ma stiya cha dravyanI apekSAya (se ceva parasadRyAe aNaMtaguNe) teja pradezanI apekSAe anantagaNa che) __(eyassa NaM bhate / jIvasthikAyassa) lagavan ! mA pastiyanA (davvaTThapaesadvayAe) dra0 gate prazAnI apekSAye (kayare kayarehito) janAthI appA vA vahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA 25, gha, tulya athavA vizeSAdhi cha ? - (goyamA!) gautama / (savvatthove jIvatthikAe davvaTThayAe) dravyAnI apekSA mAthI ma tiya cha (se ceva paesaTTayAe asaMkhejaguNe) te prhezenI apekSAe asaMkhyAtagaNu che (eessa NaM bhate / poggalasthikAyarasa davvaTThapaesaTTayAe) mApan / mA punasAstiyana dravya mane prazAnI mapekSAye (kayare kayarehiMto) Adhu nAyI (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA) 285, ghA, tujhya, agara vizeSAdhika che? pra031 Page #260 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prahApanAsUtre kAyaadharmAstikAya-AkAzAstikAya jIvAstikAyapudgalAstikAyAddhAsamayAnA dravyArthapradezArthatayA katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! dharmAstikAyaH, adharmAstikAyaH, AkAzAstikAyaH, ete trayo'pi tulyAH dravyArthatayA sarvastokAH, dharmAstikAyaH, adharmAstikAyazca, etau khalu dvAvapi tulyau pradezArthatayA asaMkhyeyaguNau, jIvAstikAyo dravyArthatayA anantaceva paesayAe asaMkhejaguNe) vahI pradezoM kI apekSA asaMkhyAtaguNA haiM (addhAsamae na pucchinnai paelAbhAvA) kAla ke viSaya meM prazna nahIM karanA kyoMki usameM pradeza nahIM haiN| (eesi NaM bhaMte !) he bhagavan ! ina (dhammatthikAya-adhammatdhikAya-AgAsatthikAya-jIvasthikAya - poggalatthikAya-addhAsamayANa) dharmAstikAya, adharmAstikAya, AkAzAstikAya, jIvAstikAya, pudgalAstikAya aura advAsamaya ke (davvaTThapaesaTTayAe ya) dravya aura pradezoM kI apekSA (kayare kayarehiMto) kauna kisase (appA vA bahuyA tullA vA visesAhiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? (goyamA) he gautama ! (dhammatyikAe) dharmAstikAya (adhammatthikAe) adharmAstikAya (AgAsasthikAe) AkAzAstikAya (ee tinni vi) ye tInoM hI (tullA) tulya haiM (dabaTTayAe savvatthovA) dravya se saba se alpa haiM (dhammatthikAe adhammatthikAe ya ee NaM (goyamA !) 3 gautama / (savvatthove paggilasthikAe davvaTThayAe) mAthI mAchA dhutAtiya dravyanI apekSA cha (se ceva paesaTTayAe asaMkhejjaguNe) taka prazAnI apekSA asacyA cha (addhAsamae na pucchijjai paesA bhAvA) kALanA viSayamAM prazna na kare kema ke temAM pradeza nathI (eesiNaM bhaMte !) magavan ! 2 // (dhammatthikAya-adhammatthikAya AgAsatyikAya-jIvasthikAya-poggalatthikAya, addhA samayANa) dharmAstiya, mdhrmaastikAya, AkAzAstikAya, jIvAstikAya, pudgalAstikAya ane adhA samayanA (davvadrupaesaTTayAe ya) dravya bhane pradezAnI apekSAye (kayare kayarehiMto) By nAthI (appA vA vahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA) ma85, , tulya, agara vizeSAdhika che? (goyamA) gautama ! (dhammatthikAe) ghAstiya (adhammatthikAe) madhabhastiya (AgAsatthikAe) 24Astiya (ee tinni vi) mA RNe (tullA) tukSya (davvaTThayAe savvatthovA) dravyanI apekSAthI mAthI 2585 (dhammasthikAe Page #261 -------------------------------------------------------------------------- ________________ premaiyabodhinI TIkA pada 3 sU.26 dharmAdharmAstikAyAdi jIvAlpabahutvam 243 guNaH, sacaiva pradezArthatayA asaMkhyeyaguNaH, pudgalAstikAyo dravyArthatayA anantaguNaH, sacaiva pradezArthatayA asaMkhyeyaguNaH, addhAsamayo dravyArthapradezArthatayA anantaguNaH, AkAzAstikAyaH pradezArthatayA anantaguNaH, dvAras 21 ||suu0 26 // TIkA-athAstikAyadvAramadhikRtya alpatvAdikaM prarUpayitumAha-'eesiNaM bhaMte !' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! eteSAM khala 'dhammatthikAya adhammatthikAya jIvatthikAya poggalatthikAya addhAsamayANaM' dharmAstikAya-adharmAstikAyaAkAzAstikAya-jIvAstikAya-pudgalAstikAya addhAsamayAnAM madhye 'davvaTThayAe' donni vi tullA) dharmAstikAya aura adharmAstikAya ye donoM tulya haiM (paesaTTayAe asaMkhejaguNA) pradezoM kI apekSA asaMkhyAtaguNA haiM (jIvatthikAe vvayAe aNaMtasuNe) jIvAstikAya dravya kI apekSA anantaguNA haiM (se ceva paesayAe) vahI pradezoM kI apekSA (asaMkhejaguNe) asaMkhyAtaguNA haiM (poggalasthikAe davaTTayAe aNaMtazuNe) pudgalAstikAya dravya kI apekSA anantaguNA hai (se veva paesaTTayAe) vahI pradezoM kI apekSA (asaMkhejaguNe) asaMkhyAtaguNA hai (advAsamae) addhAsamaya (bapaelaTTayAe aNaMtaguNe) dravya aura pradezoM kI apekSA anantaguNA hai (AgAsatthikAe) AkAzAstikAya (paesaTTayAe) pradezoM kI apekSA (aNaMtaguNe) anantaguNA haiM / aba astikAya kI apekSA se alpabahukha kI prarUpaNA karate haiMTIkArtha-zrI gautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! ina dharmAstiadhammatyikAe ya eeNaM donni vi tullA) dharmAstiya mana mastiya se manne tulya cha (paesaTUThayAe asa khejjaguNA) prazAnI apekSA adhyAta. gAche (jIvatyikAe davvaTThayAe aNaMtaguNe) stiya dravyanI apekSA manantagache (se ceva paesaTThayAe) te prazAnI apekSAye (asaMkhejjaguNe) masacyA cha (poggalasthikAe vvaTThayAe aNaMtaguNe) pusamAtiya dravyanI mapekSAthI mntaa| che. (se ceva paesayAe) te prazAnI apekSAthI (asaMkhejjaguNe) masabhyatA cha (addhAsamae) madhAsamaya (vaThThapaesaTTayAe aNaMta. guNe) dravya mane prazAnI mapekSAye manantache (AgAsasthikAe) mAzAstiya (paesaThThayAe) prazAnI apekSAye (aNaMtaguNe) mananta cha have astikAyanI apekSAe alpa bahutvanI prarUpaNa kare che TIkArya-zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavan ! A dharmAstikAya, Page #262 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pratApanAsUtra dravyArthatayA-dravyApekSayA 'katare-katarehito' katare katarebhyaH 'appA vA, vahuyA vA, tullA cA, visesAhiyA vA?' alpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSA. dhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati-'goyamA " he gautama ! 'dhammatthikAe, adhammasthikAe, AgAsatthikAe' dharmAstikAyaH, adharmAstikAyaH, AkAzAstikAyaH 'eeNaM timni'vi tullA dabaTTayAe samvatthovA' ete khalu trayo'pi dharmAstikAyAdayo, dravyArthatayA-dravyamevAoM dravyArthastasya bhAvo dravyArthatA tayA, dravyatvenetyarthaH, tulyA:-samAnA bhavanti, pratyekame kasaMkhyAkatvAt, ata eva sarvastokAH sarvebhyo'lpA bhavanti, tebhyaH, 'jIvasthikAe davaTThayAe aNaMtaguNe' jIvAstikAyo dravyArthatayA dravyatvena, anantaguNo bhavati, pratyekaM jIvAnAM dravyarUpatayA teSAM jIvAstikAye'nantatvAt, tadapekSayApi-'poggalatthikAe dabaTTayAe aNaMtaguNe' pudgalAstikAyo dravyArthatayA-dravyarUpatayA anantaguNo bhavati, paramANu dvipradezikAdInAM pRthak pRthaka pratyekadravyatvena, tepAJca sAmAnyena prayogakAya, adharmAstikAya, AkAzAstikAya, jIvAstikAya, pudgalAstikAya aura addhAsamaya meM se dravya kI apekSA kauna kisase alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! dharmAstikAya, adharmAstikAya aura AkAzAstikAya, ye tInoM dravya kI apekSA se tulya haiM, kyoMki tInoM hI eka-eka saMkhyA vAle haiN| isa kAraNa ye sabase alpa haiM / jIvAstikAya ina tInoM se dravya kI apekSA ananta guNA haiM, kyoMki jIva ananta haiM aura ve pratyeka pRthak-pRthak dravya haiN| jIvAstikAya kI apekSA pudgalAstikAya dravya se anantaguNA haiM, kyoMki paramANu, dvipradezI Adi skaMdha svataMtra dravya haiM / samAnya rUpa astikAya, AkAzAstikAya, jIvAstikAya, pudgalAstikAya ane addhAsamayamAMthI dravyanI apekSAe keNa kenAthI alpa, ghaNA, tulya agara vizeSAdhika che; zrI bhagavAn uttara Ape che-he gautama ! dharmAstikAya, adharmAstikAya, ane AkAzAstikAya A traNe dravyanI apekSAe tulya che, kemake traNe eka eka saMkhyAvALA che, e kAraNe e badhAthI ochA che. jIvAstikAya A traNethI dravyanI apekSAe ananta gaNA che ane teo pratyeka pRthapha pRthapha dravyaja che. jIvAstikAyanI apekSAe pudgalAstikAya dravyathI ananta gaNA che. kemake paramANu, kripradezI Adi sakaMdha svataMtra dravya che. sAmAnya rUpe teo traNa prakAranA che-pravega pariNata, mizrapariNata ane visasApariNata, teomAMthI Page #263 -------------------------------------------------------------------------- ________________ E prabodhinI TIkA pada 3 sU.26 dharmAdharmAstikAyAdi jIvApavatvam pariNata - mizrapariNata vizvasApariNata bhedena traividhyAt teSu tAvat kevalaM prayogaparitAnAmapi jIvebhyo'nantaguNatvaM bhavati ekaikasya jIvasya pratyekamanantai jJanAvaraNIya darzanAvaraNIya vedanIyAdikarma pudgalaskandhaiH pariveSTitatvAt kiM punaH zeSANAm ? prayogapariNatebhyopi mizrapariNatAnAmanantaguNatvaM bhavanti tebhyo'pi vizrasApariNatAnAmanantaguNatvaM bhavanti, tathoktaM prajJApanAyAm -- 'sanvatthovA puggalA payogapariNayA, mIsapariNayA, anaMtaguNA, vIsasApa- 2 riNayA anaMta guNA" iti, sarvastokA : pudgalAH prayogapariNatAH, mizrapariNatA anantaguNAH, vizrasA pariNatAH anantaguNAH, iti, ata eva jIvAstikAyApekSayA pudgalAstikAyasya dravyArthikanayenAnantaguNatvaM bhavati, tasmAdapi - 'addhAsamae daTTyAe agaMtaguNe' addhAsamayaH kAlavizeSo, dravyArthatayA - dravyatvena, anantaguNo bhavati ekasyaiva paramANoranAgatakAle dvipradezikAdi dazapradezikAntase ve tIna prakAra ke haiM-prayogapariNata, mipariNata aura visApariNata / ina meM se sirpha prayogapariNata pudgala bhI jIvoM se ananta guNita haiM / isake atirikta eka-eka jIva ananta - ananta jJAnAvaraNIya darzanAvaraNIya vedanIya Adi karma-paramANuoM se saMbaddha hai| prayogapariNata pudgaloM kI apekSA mizrapariNata pudgala anantaguNA haiM aura unakI apekSA bhI visrasApariNata pudgala anantaguNA haiM / isI prajJApanA meM kahA hai- 'sabase kama pudgala prayogapariNata haiM, mizrapariNata unase anantaguNA haiM aura visrasApariNata una se bhI anantaguNita haiM / ' isa prakAra dravya kI apekSA se jIvAstikAya pudgalAstikAya anantaguNA hai / pudgalAstikAya kI apekSA advAkAla dravya kI apekSA anantaguNA hai / addhAsamaya kAla ko kahate haiN| vaha kAla dravya kI dRSTi se pudgalAstikAya kI apekSA anantaguNita hai / bhviphkata prayAga pariNata purdUgala paNa jIvAthI ananta guNita che. tenA sivAya eka eka jIva ananta-ananta jJAnAvaraNIya danAvaraNIya vedanIya Adi ka paramANuethI sa baddha che. prayAga pariNuta pudgaleAnI apekSAe paNa visasApariNata purdUgala anantagaNA che A prajJApanAmA kahyuM che ke--badhAthI echA pudgala prayAga pariNata che, mizra pariNata temanAthI ananta gaNA che ane visasA pariNata temanAthI paNa ananta guNita che' e rIte dravyanI apekSAe jIvAstikAyathI pudgalAstikAya anantagaNuA che. pudgalAstikAyanI apekSAe addhAkAla dravyanI apekSAe ananta gaNA che. addhAsamaya kALane kahe che. te kALa dravyanI daSTie puddagalAstikAyanI apekSAe anantaguNita Page #264 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tarutrea saMkhyAtapradezikAsaM khyAtanadezikA nantapradezika skandhAntaH pariNAmitvenAnantAbhAvinaH saMyogAH bhinnabhinnakAlAH kevalavedopalabdhA bhavanti, yathA caikasya paramANostathaiva sarveSAM pratyekaM dvipradezikAdiskandhAnAM cAnantAH saMyogA bhinnabhinnakAlAH upalabdhA bhavanti, sarveSAmapi manuSyaloka kSetrAntarvartitayA pariNAmasaMbhavAt evameva kSetrato'pi ayaM paramANuramupmin AkAzapradeze amuSmin kAle avAkSyate ityevamekasya paramANo ranantAH bhAvinaH saMyogA bhavanti, yathA caikasya paramANostathaiva sarveSAM paramANunAM tathaiva dvipradezikAdInAmapi skandhAnAmanantapradezaskandhAnAM pratyekaM tattadekapradezAdyavagAhabhedena bhinnabhinnakAlA: 246 yat kAla meM eka paramANu dvipradezI, yAvat dazapradezI yahAM taka ki saMkhyAta pradezI, asaMkhyAtapradezI aura anantapradezI skaMdha ke sAtha milakara ananta pariNAmoM ko dhAraNa karegA, ataeva eka hI paramANu ke bhAvI saMyoga ananta haiM aura ve ananta saMyoga bhinna-bhinna kAloM meM hone vAle haiM jo kevala jJAna se jAne jA sakate haiM / aura jaise eka paramANu ke bhAvI saMyoga ananta haiM usI prakAra sabhI chipradezI Adi skaMdhoM ke bhI vibhinna kAloM meM hone vAle ananta saMyoga haiM / isI prakAra kSetra kI dRSTi se bhI eka-eka paramANu ke bhAvI saMyoga ananta haiM / yaha paramANu amuka kAla meM amuka AkAza pradeza meM avagAhana karegA, dUsare samaya meM kisI dUsare AkAza pradeza meM / jaise eka paramANu ke bhAvI saMyoga ananta haiM, usI prakAra sabhI para - mANuoM ke samajha lene cAhie / isI prakAra DipradezI skaMdha se lekara che. bhaviSyat kALamAM eka paramANu dvipradezI, tripradezI, yAvat daza pradezI tyAM sudhI ke sa khyAta pradezI, asaMkhyAta pradezI, ane ananta pradezI dhanI sAthe maLIne ananta pariNAmeAne dhAraNa karaze. tethI ja eka ja paramANunA bhAvI saMcAga anantagaNA che ane te ananta sa yega bhinna-bhinna kALeAmAM thanAra che. je kevaLajJAnathI jaguAya che. ane jema eka paramANune bhAvi. sacega ananta che teja prakAre khadhA dvipadezI Adi skandhAnA paNu vibhinna kALeAmAM thanArA ananta sa cega che . eja prakAre kSetranI dRSTie paNa eka eka paramANunA bhAvI saMyoga ananta che. A paramANu amuka kALamAM amuka A kAzapradezamAM avagAhana karaze ane khIjA samayamAM phAi khIjA pradezamAM jemake eka paramANunA bhAvI sa cega ananta che, te prakAre badhA paramANunA samajI levA joIe teja prakAre dvipradezI skadhathI laI te ananta pradezI baMdha sudhImAM pratyeka vibhinna AkAza pradezeAmAM ava Page #265 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.26 dharmAdharmAstikAyAdi jIvAlpavahutvam 247 bhAvinaH saMyogAH anantA bhavanti, tathaiva kAlato'pi ayaM paramANuramuSmin AkAzapradeze ekasamayasthitiko dvayAdisamayasthitiko vartate ityevamekasyApi paramANorekasmin AkAzapradeze bhAvinaH saMyogAH asaMkhyAtA bhavanti, tathaiva sarveSvapi AkAzapradezeSu pratyekamasaMkhyeyA bhAvinaH saMyogAH bhavanti, tataH paunaH punyena teSu AkAzapradezeSu kAlasya parAvartane'nantatvAt anantAH kAlato bhAvinaH saMyogA bhavanti, yathA caikasya paramANostathA sarveSAM paramANu dvipradezikAdiskandhAnAM pratyekaM kAlato bhAvinaH anantAH saMyogA avaseyAH, evaM bhAvato'piayaMparamANuramuSmin kAle ekaguNakAlako bhavati ityeva mekasyApi paramANoH ananta pradezI skaMdha taka meM se pratyeka vibhinna AkAza pradezoM meM avagAhana karegA, ataeva bhinna-bhinna kAloM meM hone vAle bhAvI saMyoga ananta haiN| isI prakAra kAla kI apekSA bhI yaha paramANu isa AkAza pradeza meM eka samaya kI sthiti vAlA, do Adi samayoM kI sthiti vAlA hai isa prakAra eka hI paramANu ke eka AkAzapradeza meM bhAvI saMyoga asaMkhyAta hote haiM, phira punaH punaH una AkAza. pradezoM meM kAla kA parivartana hone para kAla kI apekSA bhI bhAvI saMyoga ananta hote haiM / jaise eka paramANu ke viSaya meM kahA gayA hai usI prakAra sabhI paramANu, videzI skaMdha Adi pratyeka ke kAla kI apekSA bhAvI saMyoga ananta samajha lene cAhiye / isI prakAra bhAva se samajhanA cAhie, yathA-yaha paramANu isa kAla meM eka guNa kAlA hogA, isa prakAra eka hI paramANu ke bhinna-bhinna kAlIna saMyoga ananta haiN| aura jaise eka paramANu ke usI prakAra sabhI paramANuoM gAhana karaze tethIja bhinna bhinna kALamAM thanArA bhAvI soga ananta che eja rIte kALanI apekSAe paNa A paramANu A AkAzapradezamAM eka samayanI sthitivALA be Adi samayanI sthitivALA che. e prakAre eka ja paramANunA eka AkAza pradezamAM bhAvI saMga asaMkhyAta thAya che pharI vAraMvAra e AkAza pradezamAM kALanuM parivartana thatAM kALanI apekSAe paNa bhAvI saMga ananta thAya che. jema eka paramANunA viSayamAM kaheluM che, te ja rIte badhA paramANu, kripradeza skaMdha Adi pratyekanA kALanI apekSAe bhAvI saMga ananta samajI levA joIe. e ja prakAre bhAvathI samajavuM joIe yathA A paramANu A kALamAM eka guNa kALe thaze. e prakAre eka ja paramANunA bhinna-bhinna kAlIna saMga ananta che. ane jema eka paramANunA Page #266 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 218 prApanA pRthakpRthakkAlAH anantAH saMyogAH bhavanti, yathA caikasya paramANostathaiva sarveSAM paramANu hipradezikAdi skandhAnAM pRthaka pRthak anantAH saMyogAH mAyano bhavanti, ityevaM rItyA ekasyApi paramANo dravyakSetrakAlabhAvavizepasambanyavagAdanantA bhAvinaH samayA upalabdhA bhavanti yathaivaikasya paramANAstudhava sarveSAM paramANanAM sarvepAJca dvipradezikAdi skAndhAnAmayaseyam taca pariNAmikAla basnu vinA pariNAmipudgalAstikAyAdi vastu vinA ca nopapannaM bhavati, tathA coktam 'saMyogapuraskArazca nAma bhAvini hi yujyate kAle / na hi saMyogapuraskAro vasatAM keSAMcidupapannaH // 1 // iti / yathA ca sarveSAM paramANu dvipradesi kAdi skandhAnAM pratyeka dravyakSetrakAlabhAvavigepasambandhavAdanantA bhAvino'ddhAsaevaM dvipradezI Adi skaMdhoM ke pRthak-pRthak ananta saMyoga bhAva kI apekSA haiN| isa prakAra vicAra karane para eka hI paramANu ke dravya, kSetra, phAla aura bhAva vizepa ke sambaMdha se ananta bhAvI samaya siddha hote haiN| aura jo bAna eka paramANu ke viSaya meM haiM vahI saba paramANuoM evaM chipradezika Adi skaMdhoM ke vipakSa meM bhI samana lenA cAhie / yaha saba pariNamanazIla kAla nAmaka vastu ke binA aura pariNamanazIla pudagalAstikAya Adi vastuoM ke vinA saMgata nahIM ho sktaa| kahA bhI hai-"bhAvI kAla kI vidyamAnatA hone para hI bhAvI saMyoga saMyoga bana sakate haiM aura ananta padArthoM kA saMyoga ho nahIM sakatA, ataeva pudagalAstikAya Adi ko bhI mAta hI mAnanA caahie|' jisa prakAra paramANu, dipradezika Adi skaMdhoM meM se pratyeka ke dravya kSetra kAla bhAva vizeSa ke sambandha se ananta bhAvI adAkAla te ja prakAre badhA paramANuo temaja dipradezI Adi nA pRthapha-pRthapha ana sa thegI bhAvanI apekSA che. A rIte vicAra karavAthI ekaja paramANunA dravya, kSetra, kAla ane bhAva vizeSanA sambandhathI ananta bhAvI samaya siddha thAya che ane je vAta eka paramANunA viSayamAM che, teja badhA paramANuo temaja di pradezika Adi anA viSayamAM paNa samajI levI joIe. A badhuM pariNamanazIlakALa nAmaka vastunA sivAya ane pariNamana zIla pagalAstikAya Adi vastuonA vinA saMgata nathI thaI zakatu. kahyuM paNa che ke-bhAvI kAlanI vidyamAnatA hoya te ja bhAvI saMga saMga banI zake che ane asat padArthone sa ga thaI nathI zakatA. tethI ja pudgalAstikAya Adine paNa asat ja mAnavuM joIe. je rIte paramANu, ddhipradezika Adi kanvemAMthI pratyekanA dravya kSetra Page #267 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.26 dharmAdharmAstikAyAdi jIvAlpavahutvam 249 mayAH pratipAditAstathaiva atItA api addhAsamayAH pratipattavyAH iti pudgalAstikAyAdanantaguNo'ddhAsamayo dravyArthatvena siddho bhavati, atha dharmAstikAyAdInAmeva pradezArthatayA'lpavahattvAdikaM prarUpayitumAha-eesi NaM bhaMte ! gautamaH pRcchati-he bhadanta ! eteSAM khalu 'dhammatthikAya adhammatthikAya AgAsasthikAya jIvatthikAya poggalatthikAya addhAsamayANaM' dharmAstikAyAdharmAstikAyAkAzAstikAyajIvAstikAyapudgalAstikAyAddhAsamayAnAm madhye 'paesaTTayAe' pradezArthatayA 'kayare kayarehito' katare katarebhyaH 'appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ?' alpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati-goyamA " he gautama ! 'dhammatthikAe adhammatthikAe' dharmAstikAyaH, adharmAstikAyaH 'eeNaM do vi tullA paesaTTayAe savvatthovA' etau khalu dvAvapi pradezArthatayA tulyau parasparaM samAnau bhavataH, dvayorapi pratipAdita kie gae haiM, usI prakAra bhUta addhAkAla bhI samajha lene cAhie / isa prakAra AdvAkAla pudgalAstikAya se dravya kI apekSA anantaguNA siddha hotA hai| - aba dharmAstikAya Adi kA pradezoM kI apekSA alpavahutva batalAyA jAtA hai zrI gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! ina dharmAstikAya, adharmAstikAya, AkAzAstikAya, jIvAstikAya, pudgalAstikAya aura addhAsamaya meM pradezoM kI apekSA se kauna kisase alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! dharmAstikAya aura adharmAstikAya, ye donoM pradezoM se tulya haiN| ina donoM ke pradeza lokAkAza ke pradezoM ke barAbara hI haiM tathA anya dravyoM kAla bhAva vizeSanA sambandhathI anantabhAvI addhAkAla pratipAdita karAela che, te ja rIte bhUta addhAkALa paNa samajI levuM joIe. e rIte addhAkAla pudgalAstikAyathI dravyanI apekSAe ananta gaNe siddha thAya che. have dharmAstikAya AdinA pradezonI apekSAe alpa, bahatva batAvAya che zrI gautamasvAmI prazna kare che-bhagavad ! A dharmAstikAya adharmAstikAya AkAzAstikAya jIvAstikAya, pulAstikAya ane akA samayamAM pradezonI apekSAe keNa konAthI a5, ghaNA, tulya agara vizeSAdhika che? zrI bhagavAna uttara Ape che-he gautama ! dharmAstikAya, ane adharmA stikAya, A banne pradezathI sarakhA che. e bannenA pradeza kAkAzanA pradezonI barAbara ja che tathA anya dravyonI apekSAe temanA pradeza badhAthI pra0:32 Page #268 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 250 __ prajJApanAsUce lokAkAzapradezaparimANapradezatvAt anyAstikAyAddhAsamayApekSayA ca imo dvAvapi sarvastokau bhavataH, tAzyAmapi 'jIvatyikAe pararATTayAe aNaMtaguNe' jIvAstikAyaH pradezArthatayA anantaguNo bhavati, jIvAstikAye jIvAnAmanantatvAt, ekaikasya ca jIvasya lokAkAzapradezaparimANapradezatvAt, tadapekSayApi 'poggaTathikAe paesaTTayAe aNaMtaguNe' pudagalAritakAyaH pradezArthatayA anantaguNo bhavati, varmakanyapradezAnAmapi rAvanIvapradezebhyo'nantaguNatvena ekakasya jIvapradezasyAnantAnantaiH karma paramANubhirAveSTitapariveSTitatvena ca sakalapudgalAstikAyapradezAnAM sutarAmanantAnantaiH karmaparamANubhirAveSTitatatvasiddheH pudagalAstikAyasya jIvAstikAyAt pradezArthatayA'nantaguNatvaM siddham, tasmAdapi-'addhAsamae paesadvayAe aNaMtaguNe' adAsamayaH pradezArthatayA anantaguNo bhavati, ekaikI apekSA inake pradeza saba se kama hai| ina donoM kI apekSA jIvAstikAya pradezoM se ananta guNA haiM / kyoMki jIva dravya ananta haiM aura unameM se pratyeka ke pradeza lokAkAza ke pradezoM ke yarAbara haiN| jIvAstikAya kI apekSA pudgalAstiphAya pradezoM se anantaguNA haiM, kyoMki pudgala kI anya vargaNAoM ko choDa diyA jAya aura sirpha karma vargaNAoM ko hI liyA jAya to jIva kA eka-eka pradeza ananta --ananta karma paramANuoM se AvRta hai arthAta jIva ke pratyeka pradeza ke sAtha ananta-alanta kArmaNa vargaNA ke paramANu cipaTe hue haiM, ataeva sahaja hI yaha siddha ho jAtA hai ki jIvAstikAya ke pradezoM kI apekSA pudgalAritakAya ke pradeza anantaguNita haiN| karmavargaNA ke atirikta audArika, vaikriya Adi anya aneka vargaNA bhI haiN| pudgalAstikAya kI apekSA bhI addhAkAla ke pradeza anantaguNita haiM, ochA che. A bannenI apekSAe jIvAstikAya pradezathI ananta gaNA che, kemake jIva dravya ananta che ane temanAmAthI pratyekanA pradeza kAkAzanA pradezonI barAbara che. jIvAstikAyanI apekSAe pudgalAritakAya pradezathI ananta gaNuM che, kemake pudgalanI anya vargaNAone ja levAmAM Ave jIvanA eka eka pradeza ananta ananta karma paramANuothI AvRtta che arthAta jIvana pratyeka pradezanA sAthe ananta-anA kAmaNa vagaNanA paramANu cATelA hoya che, tethI ja svAbhAvika rIte A siddha thaI jAya che ke jIvAstikAyanA pradezanI apekSAe pagalAstikAyanA pradeza ananta guNita che. karmavaNathI atirikta audArika, vaikiya Adi anya aneka vargaNa paNa che. pudgalAstikAyanI apekSAe paNa addhAkALane pradeza anata guNita che Page #269 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 3 sR. 26 dharmAdharmAstikAyAdi jIvApabahutvam kasya pudgalAstikAya pradezasya pUrvoktAnusAreNa tatad dravyakSetrakAlabhAvavizeSasambandhavazAdanantAnAmatItAddhAsamayAnAm anantanAmanAgatasamayAnAM sadbhAvAt, tasmAdapi - 'AgAsatthikAe parasaTTayAe anaMtaguNe' AkAzAstikAyaH pradezArthatayA anantaguNo bhavati, sarvApekSayApi alokasya anantatvasadbhAvAt ityAzayaH, atha pratyekaM dharmAstikAyAdInAm ivyArtha pradezArthanA'lpabahutvaM prarUpayitumAha'eyarasa NaM bhaMte ! dhammatthikAyassa' gautamaH pRcchati - he bhadanta ! etasya khalu dharmAstikAyasya' 'davyadvapa esaTTayAe' dravyArtha pradezArthatayA 'kayare kamarehiMto' katare katarebhyaH 'appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ?' alpA vA, bahukAvA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati - 'goyamA ' he gautama ! 'savvatthove ege dhammatthikAe davbaTTayAe' sarvastokaH sarvebhyo'lpaH kyoMki eka-eka pudgalAstikAya ke pahale kahe anusAra vibhinna ror kSetra kAla aura bhAva ke sambandha ke kAraNa atIta aura anAgata samaya ananta - ananta haiM / addhAkAla kI apekSA AkAzAstikAya pradezoM kI dRSTi se anantaguNA hai, kyoMki lokAkAza ananta - asIma haiM / ava dharmAstikAya Adi kA dravya aura pradeza - donoM kI apekSA se alpabahutva prarUpita karate haiM 251 zrI gautama svAmI prazna karate haiM - he bhagavan ! isa dharmAstikAya hor aura pradeza meM se kauna kisase alpa, bahuta, tulya yA vizebAdhika haiM ? bhagavAn uttara dete haiM - he gautama! dharmAstikAya dravya kI apekSA saba se kama alpa eka hai aura pradezoM kI apekSA vaha asaMkhyAta guNA haiM | zrI gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! adharmAstikAya ke dravya aura pradezoM meM kauna kisase alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika kemake eka eka pudgalAstikAyanA AgaLa kahyA anusAra, vibhinna dravya, kSetra, kAla ane bhAvanA sambandhanA kAraNe atIta ane anAgata samaya ananta ananta che. addhAkALanI apekSAe AkAzAstikAya pradezeAnI dRSTie ananta gaNA che, kemake alAkAkAza ananta asIma che. have dharmAstikAya AdinA dravya ane pradeza khannenI apekSAe alpa ahutva prarUpita kare che zrI gautamasvAmI prazna kare che-bhagavana ! A dharmAstikAyanA dravya ane pradezAmAM keNu kAnAthI alpa, ghaNA, tulya agara vizeSAdhika che ? zrI bhagavAn uttara Ape che-he gautama 1 dharmAstikAya dravyanI apekSAe Page #270 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rakara prazApanAsUtre dharmAstikAyo dravyArthatayA-dravyatvena bhavati, ekatvAt, 'se ceva paesaTTayAe asaMkhejjaguNe' sa caiva dharmAstikAyaH pradezArthatayA asaMkhyeyaguNo bhavati, tasya kokAkAzapradezaparimANapradezatvAt, ___ athAdharmAstikAyasyAlpavahutvaM prarUpayitumAha-'eyassa NaM bhaMte ! adhammatthikAyassa' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! etasya khalu adharmAstikAyasya 'davvaTupaesaTTayAe' dravyArthapradezArthatayA 'kayare kayarehito' katare katarebhyaH 'appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ?' alpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA bhavanti ? bhagavAn uttarayati-'goyamA !' he gautama ! savvatthove ege adhammatthikAe davaTTayAe' sarvastokaH-sarvebhyo'lpaH, adharmAstikAyo dravyArthatayA bhavati, ekatvAt, 'se ceva paesaTTayAe asaMkhejjaguNe' sa caiva-adharmAstikAyaH pradezArthatayA asaMkhyeyaguNo bhavati tasya lokAkAzapradezaparimANapradezAtmakatvAt, ___ athAkAzAstikAyasya dravyArthapradezArthatayA alpavahutvAdikaM prarUpayitumAha'eyassa NaM bhaMte ! AgAsatthikAyassa' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! etasya khalu AkAzAstikAyasya 'dabaTTapaesaTTayAe' dravyArthapradezArthatayA 'kayare kayarehito' katare katarebhyaH 'appA vA, vahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA' alpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati'goyamA !' he gautama ! 'savvatthove ege AgAsatthikAe davyayAe' sarvastokaHhaiM ? bhagavAn uttara dete haiM-saba se alpa adharmAstikAya dravya kI apekSA se hai, kyoMki vaha eka dravya hI hai, magara asaMkhyAta pradezI hone ke kAraNa pradezoM kI dRSTi se vaha asaMkhyAtaguNA hai| zrI gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! dravya aura pradeza kI dRSTi se AkAzAstikAtha kA alpa-bahutva kyA hai ? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! AkAzAstikAya dravya kI apekSA se saba badhAthI ochA eka che ane pradezanI apekSAe te asaMkhyAta gaNu che. zrI gautama svAmI prazna kare che-bhagavan! adharmAstikAyanA dravya ane pradezamAM keNa kenAthI alpa, ghaNuM, tulya agarate vizeSAdhika che? zrI bhagavAn uttara Ape che-badhAthI ochA adharmAstika dravyanI apekSAe che kemake te eka dravya ja che, paraMtu asaMkhyAta pradezI hevAnA kAraNe pradezanI daSTie te asaMkhyAta gaNuM che. zrI gautama svAmI prazna kare che-bhagavad ! dravya ane pradezanI daSTie AkAzAstikAyanu a9pa bahutva zuM che ? zrI bhagavAn uttara Ape che-he gautama ! AkAzAstikAya dravyanI Page #271 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 3 sU.26 dharmAdharmAstikAyAdi jIvAlpapaTutvam 253 sarvebhyo'pi alpaH, AkAzAstikAyo dravyArthatayA bhavati, tasya ekatvAt 'se ceva paesaTTayAe aNaMtaguNe' sa caiva AkAzAstikAyaH pradezArthatayA anantaguNo bhavati, tasyAparimitatvAt, ___ atha jIvAstikAyasya dravyArthapradezArthatayA'lpavahutyAdikam prarUpayati - 'eyassa NaM bhate! jIvasthikAyasya dayaTTapaesaTTayAe' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! etasya khalu jIvAstikAyasya dravyArthapradezArthatayA 'kayare kayarehito' katare katarebhyaH 'appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA?' alpAvA, bahakA vA, tulyA vA, vizepAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati-'goyamA !' he gautama 'savvatthove jIvasthikAe davaTTayAe' sarvastokaH-sarvebhyo'lpo jIvAstikAyo dravyArthatayA bhavati, 'se ceva paesaTTayAe asaMkhejjaguNe' sa caiva pradezArthatayA asaMkhyeyaguNo bhavati. prati nIvaM lokAkAzapradezaparimANapradezatvAd, se alpa hai, kyoMki eka hai, magara pradezoM kI apekSA se vaha anantaguNA hai arthAt usake pradeza ananta haiN| tAtparya yaha hai ki dravya se AkAzAstikAya eka hai aura pradezoM se ananta hai, ataH dravya kI apekSA pradezoM se use anantaguNA kahanA ucita hI hai| zrI gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! dravya aura pradeza kI apekSA se jIvAstikAya meM kauna kisase alpa, bahuta tulya yA vizepAdhika haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! dravya kI apekSA jIvAstikAya alpa hai aura pradezoM kI apekSA se asaMkhyAtaguNA hai, kyoMki eka-eka jIva ke lokAkAza ke pradezoM ke barAvara asaMkhyAta -asaMkhyAta pradeza haiN| __ zrI gautaya svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! dravya aura pradeza apekSAe badhAthI alapa che kemake eka che. paranta pradezonI apekSAe te ananta gaNA che arthAt temanA pradeza ananta che. tAtparya e che ke dravyathI AkAzAstikAya eka che ane pradezae ananta che. tethI dravyanI apekSAe pradezathI tene ananya gaNuM kahevuM joIe. zrI gautamasvAmI prazna kare che-bhagavad ! dravya ane pradezanI apekSAe jIvAstikAyama koNa konAthI alapa, ghaNa, tulya agara vizeSAdhika che? zrI bhagavAn uttara Ape che-he gautama dravyanI apekSAe jIvAsti kAya a85 che ane pradezanI apekSAe asaMkhyAta gaNuM che, kemake eka eka jIvanA kAkAzanA pradezanA barAbara asaMkhyAta-asaMkhyAta pradeza che. zrI gItamasvAmI prazna kare che-bhagavad ! dravya ane pradezanI apekSAo Page #272 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 254 prazApanAsUkhe aba pudgalAstikAyasya dravyArthapradezArthatayA'lpa bahutvaM pratipAdayati-'eyassa NaM bhaMte ! poggalasthikAyasya, damaTTapaesaTTayAe' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! etassa khalu pudgalAstikAyasya dravyArthapradezArthatayA 'kayare kayarahito' katare katarebhyaH, 'appA vA, vahayA vA, tulA vA, visesAhiyA vA' alpAvA, bahakA vA, tulyA vA. vizepAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayani-goyamA ! he gautama ! 'savvatthove poggalatyikAe dacayAe' sarvastokaH-sarvebhyo'lpaH, pudgalAstikAyo dravyArthatayA bhavati, dravyANAM sarvatraivAlpatvAt 'se ceva paesaTTayAe asaMkhejjaguNe' sa caiva-pudgalAstikAyaH pradezArthatayA asaMkhyeyaguNo bhavati, atha bahUnAM loke'nantapradezikAnAM skandhAnAM sattvenAnantaguNatvameva pudgalAstikAyasya, nAsaMkhyeyaguNatvamiti cedatrocyate-'savvatyovA aNaMtapaesiyA khaMdhA daTTayAe, paramANu poggalA daTTayAe aNaMtaguNA, saMkhejapaesiyA saMdhA davayAe saMkhejjaguNA, asaMkhejjapaesiyA khaMdhA davadvayAe arAkhejakI apekSA se pudgalAstikAya meM kauna kisa se alpa, vahuna, tulya yA vizeSAdhika haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! dravya kI apekSA pudgalAstikAya kama haiM, kyoMki pradegoM se dravya kama hI hote haiM, pradezoM kI apekSA yaha asaMkhyAtaguNA hai| prazna kiyA jA sakatA hai ki loka meM anantapradezI skandha bahuta haiM, ataeva pudgalAstikAya dravya kI apekSA pradezoM se anantaguNA honA cAhie, asaMkhyAta guNA nahIM ? isakA samAdhAna karane ke lie kahA gayA hai'dravya kI dRSTi se anantapradezI skaMdha saba se kama haiM, paramANu pudgala unakI apekSA anantaguNA haiM, saMkhyAtapradezI skaMdha saMkhyAtaguNA haiM aura asaMkhyAtapradezI skaMdha asaMkhyAtaguNA haiN|' yaha kathana Age kiyA jAegA, isa ke anusAra anantapradezI skaMdha atyanta alpa haiM pudagalAstikAyama koNa kenAthI a9pa, ghaNA, tulya agara vizeSAdhika che? zrI bhagavAna uttara Ape che-dravyanI apekSAe pudgalAstikAya ochA che, kemake pradezothI dravya ochAM ja hoya che. pradezonI apekSAe te asaMkhyAta gaNA che. prazna karI zakAya che ke lekamAM ananta pradeza skaMdha ghaNA che. tethI ja pudagalAstikAya dravyanI apekSAe pradezathI ananta gaNA hevA joIe, asaMkhyAta gaNu nahIM? tenuM samAdhAna karavA mATe kahyuM che ke dravyanI daSTie ananta pradezI skandha badhAthI sva95 che, paramANu pudgala temanI apekSAe ananta gaNuM che, saMkhyAta pradezI skanya saMkhyAta gaNuM che ane asaMkhyAta pradezI skandha asaMkhyAta gaNuM che A kathana AgaLa karavAmAM Avaze. Page #273 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.26 dharmAdharmAstikAyAdi jIvAlpavahutvam 255 guNA' iti vakSyamANazcanaprAmANyAt, anantapradezikaskandhAnAM svalpatvena paramANvAdInAmativahutvena, sarvasyaiva pudgalAstikAyasya pradezArthatayA prarUpaNeanantapradezika skandhAnAmatiratokatvAt, paramANunAzcAtibahutvena teSAM pRthaka pRthak dravyatvAt asaMkhyeyapradezikAnAJca skandhAnAm paramANyApekSayA'saMkhyeyaguNatvAt asaMkhyeyaguNatvameva pudgalAstikAyasya pradezArthanayA bhavati, nAnantagugatvamiti bhAvaH, 'addhAsamae na pucchijjai, paesAbhAvA' addhAsamayo na pRcchaya te-dravyArthapradezArthatayA na prarUpyate, pradezAbhAvAt, atha addhAsamayAnAM dravyArthatA niyame vA vAco yuktiH ? tepI pradezArthatAyA api vaktuM zakyatvAt yathA'nantAnAM paramANUnAM samudAyAtmakasya skandhasya dravyatvaM tadavayavapradezatvazca bhavati tayaiva sakalasyaiva kAlasya dravyatvaM tadavayavatvaJca samayA aura paramANu unakI apekSA atyadhika haiM aura ve saba pRthak-pRthak dravya haiM, kAraNa asaMkhyAta pradezI skaMdha paramANuoM kI apekSA asaM. khyAtaguNA hI haiN| isa prakAra pudgalAstikAya pradezoM kI dRSTi se asaMkhyAtaguNA hI ho sakatA hai, anantaguNA nahIM ho sktaa| adAsamaya arthAt kAla duvya ke viSaya meM dravya aura pradezoM ke alpa-bahutva ko lekara prazna nahIM karanA cAhie kyoMki kAla ke pradeza nahIM hote haiM / prazna ho sakatA hai ki kAla dravya hI hai, usake pradeza nahIM haiM, isa viSaya meM yukti kyA hai ? jaise ananta paramANuoM kA samUha rUpa skaMdha dravya kahalAtA hai aura usake avayava pradeza kahalAte haiM, usI prakAra sampUrNa kAla ko dravya aura avayavoM ko pradeza kahA jA sakatA hai ? isakA uttara yaha hai ki yahAM dRSTAnta aura tadanusAra anA pradezI audha atyanta apa che ane paramANu temanI apekSAe atyadhika che ane teo badhA pRthaka pRthaka dravya che, e kAraNe asaMkhyAta pradezI skandha paramANuonI apekSAe asa khyAta gaNuM ja che. A prakAre pudgalAstikAya pradezanI daSTie asa khyAta gaNAja hoI zake, ananagaNuM thaI zakatA nathI. addhA samaya arthAt kAla dravyanA viSayamAM dravya ane pradezonA apa bahuvane laIne prazna na kara joIe kemake kALane pradeza nathI hotA. prazna karI zakAya che ke kAla dravya ja che tene pradeza nathI, A viSayamAM yukti kaI che? jema ananta paramANuone samUha rUpa skandha dravya kahevAya che ane tenA avayava pradeza kahevAya che, te ja rIte saMpUrNa kALane dravya ane tenA avayane pradera kahI zakAya che? tene uttara A che ke ahIM daTAnta ane Page #274 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 256 prazApanAsUtra tmakapradezatvaM saMbhavatIti cedanocyate prakRte dRSTAntadAntikayomahavapamyAda, tathAhi-parasparasApekSatayA pariNamanakAle eva paramANanAM samudAyasya skandharUpatayA parasparanirapekSANAM kevalaparamANunAmiva skandhalAyogAt, addhAsamayAnAnta paraspara nirapekSatvameva, vartamAnasamayabhAve pUrvAparasamayayorabhAvena skandhatva pariNAmAbhAvaH, tadabhAvAcca nAddhAsamayAH pradezAH saMbhavanti. kintu pRthageva dravyANi ityAzayaH / athAmIpAM dharmAstikAyAdInAM sapA sahaiva dravyArthapradezArthatayA'hapabahutvAdikaM prarUpayati-'eesi NaM bhaMte ' dhammatthikAya adhammatyikAya bhAgAsakAya jIvatthikAya poggalatthikAya addhAsamayANaM davaTTapae sacyAe ya' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! eteSAM khalu dharmAstikAyAdharmAstikAyAkAzAstikAya jIvAstikAyapudgalAstikAyAddhAsamayAnAM dravyArthapradezArthatayA ca 'kayare kayaredArTAntika meM mahAn viSamatA hai / jaba paramANu paraspara sApekSa ho kara arthAt ekameka hokara pariNata hote haiM tabhI unakA samudAya skaMdha kahalAtA hai| yadi ve paramANu paraspara nirapekSa hoM to unake samUha ko skaMdha nahIM kaha sakate / AvAsamaya paraspara nirapekSa haiM, skaMdha ke samAna paraspara sApekSa dravya nahIM haiM / jaba vartamAna samaya hotA hai to usase Age aura pIche ke samaya kA abhAva hotA hai, ataeva una meM skandha rUpa pariNAma kA abhAva hai aura isI kAraNa addhAsamaya ke pradezoM kA abhAva kahA gayA hai / ahAkAla pRthaka-pRthak dravya haiM / aba pUrvokta dharmAstikAya Adi maba kA eka sAtha dravya aura pradeza kI apekSA se alpabatutva batalAyA jAtA hai zrI gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavat ! ina dharmAstikAya, dAkTanikamAM mahAna viSamatA che jyAre paramANu paraspara sApekSa thaIne arthAt ekaeka thaIne pariNata thAya che tyAre temane samudAya skandha kahevAya che je te paramANuo paraspara nirapekSa hoya te temanA samUhane skandha nathI kahi zakAte. addhA samaya paraspara nirapekSa che. anyanA samAna paraspara sApekSa dravya nathI. jyAre vartamAna samaya hoya che te tenA AgaLa ane pAchaLanA samayano abhAva hoya che. tethI ja temanAmAM skanya rUpa pariNAmane abhAva che ane te ja kAraNe addhAsamayanA pradezano abhAva kahela che. addhAkAla pRthaka pRthaka dravya che. - have pUrvokta dharmAstikAya Adi badhAnA eka sAthe dravya ane pradezanI apekSAe a5 bahutva batAvAya che zrI gautamasvAmI prazna kare che-bhagavad ! A dharmAstikAya, adharmAstikAya Page #275 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.26 dharmAdharmAstikAyAdi jIvAlpavahutvam 257 hito' katare katarebhyaH 'appA vA, vahuyA vA, tullA cA, visesAhiyA vA ?' appA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati -'goyamA ! he gautama ! 'dhammatthikAe, adhammatthikAe, AgAsasthikAe' dharmAstikAyaH, adharmAstikAyaH, AkAzAstikAyazca 'ee tinni vi tullA davyaTThayAe savvatthovA' ete trayo'pi dharmAstikAyAdayo dravyAryatayA-dravyAthikanayena tulyAH samAnAH, sarvastokAca-sarvebhyo'lpAH santi, teSAM pratyekamekasaMkhyAkakhAta, tebhyo'pi-'dhammatthikAe adhammatthikAe ya' dharmAstakAyaH, adharmAstikAyazca 'eesi NaM donni vi tullA paesaTTayAe asaMkhejjaguNA' etau khalu dvAvapi pradezArthatayA asaMkhyeyaguNau bhavataH, svasthAne tu parasparaM tulyau staH, tAbhyAmapi 'jIvatthikAe davaTTayAe aNaMtaguNe' jIvAstikAyo dravyArthatayA anantaguNo adharmAstikAya, AkAzAstikAya, jIvAstikAya, pudgalAstikAya aura addhAsamaya meM se dravya aura pradeza kI apekSA kauna kisase alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? bhagavAn uttara dete haiM he gautama ! dharmAstikAya, adharmAstikAya aura AkAzAstikAya, ye tInoM paraspara meM tulya haiM, kyoMki tInoM hI eka-eka dravya haiM, ataeva sabase alpa haiM / dharmAstikAya aura adharmAstikAya ye donoM pradezoM kI apekSA paraspara tulya haiM magara pradezoM kI apekSA asaMkhyAtaguNA haiN| tAtparya yaha hai ki dravya se dharmAstikAya eka hai aura adharmAsti kAya bhI eka haiM, magara donoM ke pradeza asaMkhyAta-asaMkhyAta haiM, inake pradezoM meM koI nyUnAdhikatA nahIM hai / isa kAraNa dravya se pradeza asaMkhyAtaguNA haiN| dravya kI apekSA jIvAstikAya. dharmAstikAya aura adharmAstikAya se anantaguNA hai. kyoki jIva dravya ananta AkAzAstikAya, jIvAstikAya, pagalAstikAya ane addha samayamAMthI dravya ane pradezanI apekSAe keNa konAthI alpa, ghaNA, tulya agara vizeSAdhika che? zrI bhagavAna uttara Ape che-he gautama 'dharmAstikAya, adharmAstikAya ane AkAzAstikAya A traNe parasparamA tulya che. kemake traNe eka eka dravya che, tethIja badhAthI ochA che, dharmAstikAya ane adharmAstikAya A banne pradezanI apekSAe paraspara tulya che paraMtu pradezonI apekSAe asaMkhyAta gaNa che. tAtparya e che ke dravyathI dharmAstikAya eka che ane adharmAstikAya paNa eka che. paNa banenA pradeza asaMkhyAta-asaMkhyAta che, temanA pradezomAM kaI jUnAdhikatA nathI. e kAraNe dravyathI pradeza asaMkhyAta gaNA che. dravyanI apekSAe jIvAritakAya, dharmAstikAya ane adharmAstikAyathI anantagaNuM che pra. 33 Page #276 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 258 prajApanAsUtre bhavati anantAnAM jIvadravyANAm sad bhAvAt, 'se ceva paesaTTayAe asaMkhejjaguNe' sa caiva-jIvAstikAyaH pradezArthatayA asaMkhyeyaguNo bhavati, pratijIvamasaMkhyeyAnAM pradezAnAM sadbhAvAt, tasmAdapi pradezArthikajIvAstikAyAt 'poggalatyikAe davyadvayAe aNaMtaguNe' pudgalAstikAyo dravyArthatayA anantaguNo bhavati, prati jIvapradezam jJAnAvaraNIyadarzanAvaraNIyAdikarmapudgalaskandhAnAmapi anantAnAM sadbhAvAt, 'se ceva paeTTayAe ayaMkhejaguNe' sa caiva pudgalAstikAyaH pradezA rthatayA'saMkhyeyaguNo bhavati, prAguktayuktaH vakSyamANavacanaprAmANyAta, tasmAdapi 'addhAsamae dabaTThapaesaTagAe aNaMtaguNe' adbhAsamayo dravyAryapradezArthatayA anantaguNo bhavati, prAguktayukteH, tasmAdapi-'AgAsatthikAe paesadvayAe aNaMtaguNe' AkAzAstikAyaH pradezArthatayA anantaguNo bhavati, sarvAsvapi dikSu AkAzAstikAyasyAnantAbhAvAt / addhAsamayasya ca manuSyakSetramAtra sadbhAvAt, iti 'dAraM ekonaviMzam astikAyadvAram samAptam // sU0 26 // haiN| jIvAstikAya pradezoM kI apekSA asaMkhyAtaguNA hai, kyoMki ekaeka jIva ke asaMkhyAta-asaMkhyAta pradeza hote haiN| pradezarUpa jIvAstikAya se dravya rUpa punalAstikAya anantaguNA hai, kyoMki jIva ke eka-eka pradeza ke sAtha ananta-ananta karma pudgala dravya saMbaddha haiN| dravyarUpa pudgalAstikAya kI apekSA pradezarUpa pudgalAstikAya asaMkhyAta guNA hai / isa viSaya meM yukti pahale kahI jA cukI hai, Age kahA jAne vAlA vacana isa viSaya meM pramANa hai| usakI apekSA bhI addhAsamaya gavya aura pradeza se ananta guNA hai / isa viSaya meM bhI yukti pahale kahI jA cukI hai| advAsamaya kI apekSA AkAzAstikAya pradezoM kI dRSTi se anantaguNA hai, kyoMki AkAzAstikAya sabhI dizAoM meM ananta hai, usakI kahIM koI sImA nahIM hai jaba ki kemake jIva dravya ananta che jIvAstikAya pradezonI apekSAe asaMkhyAtagaNuM che, kemake eka-eka jIvanA asa khyAta-asaMkhyAta pradeza thAya che. pradeza rU5 jIvAstikAyathI dravya rUpa pudgalAritakAya anantagaNa che, kemake jIvano ekaeka pradezanI sAthe ananta anata karma pudgala dravya saMbaddha che. dravya rUpa pudgalAstikAyanI apekSAe pradeza rUpa pagalAstikAya asaMkhyAtagaNuM che. A viSayamAM yukti pahelA kahevAelI che, AgaLa kahevAmAM AvanArA vacana A viSayamAM pramANa che. tenI apekSAe paNa addhAsamaya dravya ane pradezathI anantagaNa che. A viSayamAM paNa yukita pahelA kahevAI gaI che addhAsamayanI apekSAe AkAzAstikAya pradezonI daSTithI anantagaNu che, kemake AkAzAstikAya Page #277 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ma . prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.27 caramAcaramajIvAlpavahunvam 259 caramahAravaktanyatAmUlam-eesiNaM bhaMte ! jIvANaM carimANaM acarimANa ya kayare kayarehito appA vA, bahuthA vA, tullA vA, visesA. hiyA vA ? goyamA ! savvatthovA jIvA acarimA, carimA aNaMtaguNA, dAraM 22 ||suu0 27 // . chAyA--etepAM khalu bhadanta ! jIvAnAM cazmA gAm acaramANAJca katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH jIvAH acaramAH, caramAH anantaguNAH, dvAram 22 ||suu 0 27 // TIkA-atha caramadvAramadhikRtya jIvAlpavahutvAdikaM prarUpayitumAha-'eesi NaM bhaMte ! jIvANaM' gautayaH pRchati-he bhadanta ! enepAM khalu jIvAnAm 'carimANaM' caramANAm 'acarimANa ya' avaramANAJca madhye 'kayare kayarehito' katare katarebhyaH addhAsamaya sirpha manuSya meM hI hotA hai / ikkIsavaoN astikAyacAra sampUrNa // 26 // caramadAra vaktavyatAzabdArtha-(eesiNaM bhaMte !) he bhagavan ! ina (jIvANaM carimANaM acarimANa ya) carasa aura acarasa jIvoM meM (kayare kayarehito) kauna kisase (appA vA bahuthA vA tullA vA visesAhiyA vA ?) alpa, ghahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? (goyamA !) he gautama ! (savvatyovA jIvA acarimA) acarama jIva saba se kama haiM (carimA aNaMtaguNA) carama ananta guNA haiM / 27 // TIkArtha-aba caramadvAra ko lekara jIvoM ke alpavahutva kA prarUpaNa kiyA jA rahA haibadhI dizAomA ananta che, temanI kyAMya keI sImA nathI. jyAre addhAsamaya phakata manuSya kSetramAM ja hoya che. ekavIsamuM astikAya dvAra sapUrNa che 26 che caramadvAra vaktavyatA zahAtha-(eesiNaM 'te / ) gavan / 2mA (jIvANaM carimANaM acarimANa ya) 22ma bhane aya2 mA (kayare kayarehiMto) Apa anAthI (ApA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA) 65, ghaY!, tui! maga2 vizeSAdhiche ? (goyamA) 3 gItama! (savvatthovA jIvA acarimA) Ayama 7 gayAthI maach| che (carimA aNaMtaguNA) yama ananta ge| che have caramArane laIne jIvonA a5 bahatvanuM prakSaNa karAI rahyuM che Page #278 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 260 prajApanAsUtre 'appA vA, vahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ?' alpA vA, vA, vahukA vA, tulyA vA, vizepAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati-'goyamA !' he gautama ! 'savvatthovA jIvA acarimA' sarvastokA:-sarvebhyo'lpAH, jIvAH acaramAH abhavyAH siddhAzca bhavanti; abhavyAnAM siddhAnAJca caramabhavAbhAvAt stokA evA caramAH tadubhayepAM samuditAnAmapi aja nyotkRSTa viziSTAnantakapariNAmatvAt, tebhyo'pi 'caramA aNaMtaguNA' caramAH bhavyAH anantaguNA bhavanti teSAm ajaghanyotkRSTAnantAnantakaparimANatvAt / yeSAM caramo bhavaH saMbhavaH te'pi tadyogyatvAt caramA iti vyapadizyante, iti 'dAraM' dvAviMzam caramadvAraM samAptam / / sU0 27 / / jIvadvAravaktavyayatAmUlam-eesi NaM bhaMte ! jIvANaM poggalANaM addhAsamayANaM, savvadavANaM, savvapaesANaM, savvapajjavANa ya kayare kayarehiMto appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA jIvA, poggalA aNaMtaguNA, addhAsamayA zrI gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! ina carama aura acarama jIvoM meM kauna kisase alpa, bahuta tulya yA vizeSAdhika haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! sabase kama jIva acarama arthAt abhavya aura siddha haiM, kyoMki abhavyoM aura siddhoM kA carama panA nahIM hotaa| ye donoM milakara bhI ajaghanyotkRSTa ananta hI hote haiN| carama arthAta bhavya jIva unako apekSA anantaguNA haiM, kyoMki unakA ajaghanyotkRSTa anantAnanta parimANa hai| jinakA carama bhava saMbhava hai ve bhI carama bhava kI yogyatA ke kAraNa carama kahalAte haiN| 22vAM caramadvAra samApta // 27 // TIkArya-zrI gautamasvAmI prazna kare che-gavad A carama ane acarama jIvomAM ke kenAthI adhika, apa, tulya agara vizeSAdhika che? zrI bhagavAn uttara Ape che he gautama ! badhAthI ochA jIva acarama arthAt abhavya ane siddha che, kemake abhavya ane siddhonu caramapaNuM nathI hatuM. e bane maline paNa ajaghanyatkRSTa ananta ja hoya che. carama arthAt bhavyajIva temanI apekSAe anantagaNu che, kemake temanuM ajaghanyatkRSTa anantAna ta parimANa che, jenA carama bhavano saMbhava che teo paNa caramabhavanI gyatAne kAraNe carama kahevAya che. bAvIsamuM carama dvArA samApta 27 Page #279 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 861 prameyavodhinI TIkA pada 3 sU.28 jIvapudgalAdInAmalapavahutvam aNaMtaguNA, savvadavA visesAhiyA savvapaesA aNaMtaguNA, savvapajjavA aNaMtaguNA / dAraM 23 ||suu0 28 // ___ chAchA -etepAM khalu bhadanta ! jIvAnAM pudgalAnAm addhAsamayAnoM srvdrvyaannaam| sarvapradezAnAm sarvaparyazAnAm ca katare katarebhyo'lpA cA, bahukA vA, tulyA vA; vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokA jIvAH, pudagalA anantaguNAH sarvadravyANi vizeSAdhikAni, sarvapradezAH anantaguNAH sarvaparyavA anantaguNAH dvAram 23 ||suu028|| ___TIkA--atha jIvadvAramadhikRtyAlpavahutvAdikaM prarUpayitumAha-'eesiNaM bhaMte ! jIvANaM' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! eteSAM khalu jIvAnAm 'pogga jIvaddhAra vaktavyatA zabdArtha-(eesi NaM bhaMte !) he bhagavan ! ina (jIvANaM) jIvoM (poggalANaM) pudgaloM (addhAsamayANa) advAsamayoM (savva davyANaM) sarva dravyoM (savva paesANaM) sarva pradezoM (savva pajjavANa ya) aura saba paryAyoM meM (kayare kayarehiMto) kauna kisase (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? (gauyamA) he gautama ! (savvatthovA jIvA) jIva saba se kama haiM (poggalA aNaMtaguNA) pudgala ananta guNA haiM (advAsamayA aNaMtaguNA) addhAsamaya anantaguNA haiM (savva vyA visesAhiyA) sarva dravya vizeSAdhika haiM (savvapaesA aNaMtaguNA) sarva pradeza anantaguNA haiM (savvapajavA aNaMtaguNA) sarva paryAya anantaguNA haiN| ___ aba jIvahAra ko lekara alpavahutva kI prarUpaNA kI jAtI hai-- jIvaDhAra vaktavyatA Avattha -(eesiNaM bhaMte 1) gavan / 2L (jIvANaM) w3 (poggalANaM) Yo / (addhA samayANaM) mahA sabhayo (savva dANaM) saba dra0yA (savya paesANaM) sapradezo (savvapajjavANa ya) mane gayA paryAyAma (kayare kayarehito) nAthI (appA vA bahuyA vA tullA vA bisesAhiyA ?) 2565 ghA, tujhya agara vizeSAdhika che ? (goyamA ) he gautama ! (savayovA jIvA) 75 pAthI mAchA hai (poggalA aNataguNA) puna ananta cha (addhA samayA aNanaguNA) bhaddhA samaya ananta gA cha (saJca davyA visesAhiyA) sarpa dra0ya vizeSASi cha. (saba paesA agaMtaguNA) se pradeza ananta gA che (savyapanjavA aNaMtaguNA) saba paryAya ananta cha. Page #280 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre lANaM' pudgalAnAm addhAsamayANaM' addhAsamayAnAm, 'sabadavyANaM' sarvavyANAma 'sadhapaemANaM' sarvapradezAnAm 'savvapajjavANa ya' sarvaparyavANAzca madhye 'kayare kayarehiMto' katare katarebhyaH 'appA vA, yahuyA vA, tullA vA visesAhiyA vA?' alpAvA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati'goyamA !' he gautama ! 'savvatthovA jIvA' sarvastokAH, sarvebhyo'lpA jIvA bhavanti, tebhyaH 'poggalA aNataguNA' pudgalAH anantaguNA bhavanti, tebhyaH 'addhAsamayA aNataguNA' addhAsamayAH anantaguNA bhavanti, prAguktayuktaH, tebhyo'pi 'savyadavyA visesAhiyA' sarvavyANi vizeSAdhikAni bhavanti, pudgalebhyo'nantaguNatvena uparyuktAnAmaddhAsamayAnAM pratyekaM dravyatvena dravyanirUpaNe teSAmapi parigraheNa, teSAM madhye sarvajIvadravyANAm sarvapudgaladravyANAm, dharmAdharmAkAzAstikAyadravyANAJca prakSepeNa, teSAJca samuditAmapi addhAsamayAnantabhAgakalpanayA ____TIka rtha-zrI gautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! ina jIvoM, pudgaloM addhAsamayoM, samasta dravyoM, samasta pradezoM aura samasta paryAyoM meM kauna kisase alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? zrI bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! sabase kama jIva haiM, jIvoM se pudgala ananta guNA haiM, pudgaloM se advAsamaya anantaguNA haiM, advAsamaghoM se sarva dravya vizeSAdhika haiM / pudgaloM se anantaguNA hone se pratyeka advAsamaya bhI dravya hai, ataH dravya ke nirUpaNa meM unako bhI grahaNa kiyA gayA hai aura sAtha hI samasta jIva dravyoM, pudgala dravyoM, dharma, adharma evaM AkAzAstikAya dravyoM ko milAyA gayA hai aura ve sabhI mila kara bhI advAsamathoM ke anantaveM bhAga hone ke kAraNa unheM milA dene para bhI ADhAsamayoM se sarvadravya vizeSAdhika hI hote haiM / sarva TIkAI-have jIva dvArane laIne alpa bahutvanI prarUpaNa karAya che zrI gautamasvAmI prazna kare che-bhagavad A jIvo pagale, addhAsama samarata dravyo, samasta pradeze, ane samasta paryAyamAM keNa kenAthI a95 adhika tulya agara vizeSAdhika che ? zrI bhagavAna uttara Ape che- he gautama ! badhAthI ochA jIva che. je thI pudgala ananta gaNu che. pudgalathI addhAsamaya ananta gaNe che, addhA samayethI sarva dravya vizeSAdhika che pagalethI ananta gaNA hovAthI pratyeka addha samaya paNa dravya che, tethI dravyanA nirUpaNamAM temane paNa grahaNa karyo che ane sAthe ja samasta jIva dravya, pudgala dravya, dharma adharma, temaja AkAzAstikAya bene meLavelA che. ane te badhA maLIne paNa addhAsamayane Page #281 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.28 jIvapudgalAdInAmalpabahutvam teSAM prakSepe'pi kizcidadhikatvena addhAsamayebhyaH sarvadrayAnAm vizeSAdhikatvaM bhavati, tebhyo'pi 'savyapaesA aNataguNA' sarvapradezA anantaguNA bhavanti, AkAzasyAnantatvAta, tebhyo'pi savvapajjavA aNaMtaguNA' sarvaparyavAH anantaguNA bhavanti, ekaikAkAzapradeze'nantAgurulaghuparyAyANAM sadbhAvAt iti 'dAra' trayovizam jIvadvAraM samAptam / sU0 28 // kSetradvAravaktavyatAmUlam-khettANuvAerNa savvatthovA jIvA uDDaloyatiriyaloe aholoya tiriyaloe visesAhiyA, tiriyaloe asaMkhejaguNA, telukke asaMkhejjaguNA, uDDaloe asaMkhejjaguNA aholoe visesAhiyA 24 ||suu0 29 // ___ chAyA-kSetrAnupAtena sarvastokA jIyA Ulokatiryagloke adholokatiryagloke vizepAdhikAH, tiryagloke asaMkhyeyaguNAH, trailokye asaMkhyeyaguNAH, dravyoM kI apekSA sarva pradeza anantaguNA haiM, kyoMki AkAza ananta pradezI haiM / sarvapradezoM kI apekSA sarva paryAya anantaguNA haiM, kyoMki eka-eka AkAzapradeza meM ananta-ananta aguruladhu paryAya vidyamAna haiM / 23vAM jIvaDAra samApta // 28 // kSetradvAra vaktavyatA zabdArtha-(khettANuvAeNaM) kSetra kI apekSA se (savvatthovA jIvA) sabase kama jIva (uDaloya tiriyaloe) Urdhvaloka-tiloka meM haiM (aholoyatiriyaloe) adholoka-niryakloka meM (vise sAhyiA) vizepAdhika haiM (niriyaloe) tirthakloka meM (asaMkhejaguNA) asaMkhyAtaguNA anantamAM bhAga hevAnA kAraNe temane meLavI devAthI paNa adbhAsathI sarva dravya vizeSAdhika ja thAya che. sarvavyanI apekSAe sarva pradeza ananta gaNuM che, kemake AkAza ananta pradeza che. sarva pradezonI apekSAe sarva paryAya anaH gaNuM che, kemake eka-eka AkAza pradezamAM ananta-ananta agurU laghu paryAya vidyamAna che. tevIsamuM jIva dvAra samApta che 28 che kSetra dvAra vaktavyatA __hAtha- (khettANuvAeNa) kSetranI apekSAye (savvatyobA jIyA) yAthA mAchA 75 (uiDhaloyatiriyaloga) Gas niyama che (aholIya tirigaloe) aghoso tiya sabhA (visesAhiyA) vizeSAdhi cha (tiriya Page #282 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajApanAsUtre 264 Urdhvaloke asaMkhyelaguNAH, aholoke vizepAdhikAH 24 || sU0 29|| TIkA - atha kSetradvAramadhikRtyAlpabahutyAdikaM grarUpayitumAha- 'khettANuvAeNaM' kSetrAnupAtena kSetrasyAnupAtaH kSetrAnupAtastena, kSetrAnusAreNetyarthaH prarUpyamANAH 'samvatthovA jIvA uDDhaloyatiriyaloe' sarvastokA :- sarvebhyo'lpAH jIvAH Urdhvalokatiryagloke bhavanti, UrdhvalokastanAkAzapradezaprataraM tiryaglokasya sarvoparitanAkAzapradezaprataraJca Urdhvalokatiryaglokapadena vyapadizyate atredaM vodhyam - sAmastyena caturdazarajjvAtmaka lokasya bhAgatrayam UrdhvalokaH, tiryaglokaH, adholokatha, etat trayANAM vibhAgo rucaka ucyate tathA ca rucakasyAdhastAt navayojanazatAni rucakopari navayojanazatAni tiryagloko vartate tasya ca tiryaglokasyAdharatAt adholokaH, upariSTAt, Urdhvaloko vartate, sa ca dezonahaiM (telukke asaMkhejjaguNA) trailokya meM asaMkhyAta guNA haiM (uDDaloe asaMkhejjaguNA) Urdhvaloka meM asaMkhyAta guNA haiM (aholoe visesAhiyA) adholoka meM vizeSAdhika haiM / aba kSetradvAra kI apekSA se alpabahutva kI prarUpaNA karate haiMTIkArtha- kSetra kI apekSA se sabase kama jIva Urdhvaloka- tiryakloka meM haiM Urdhvaloka kA nIce kA pradeza pranara aura tiloka kA sabase Upara kA AkAza pradezapratara Urdhvaloka- tiryakloka kahalAtA hai / yahAM yaha samajha lenA cAhie ki caudaha rAjUparimita sampUrNa loka ke tIna bhAga haiM - Urdhvaloka, tiryakloka aura adholoka ye vibhAga rucaka pradezoM meM hote haiM / rucaka ke nau sau yojana nIce aura nau sau yojana Upara tiryakloka hai / niryakloka ke nIce adholoka hai aura loe) tirtha : sobhA ( asaMkhejjaguNA ) asaM jyAta gaNA che (telukke asaMkhejja guNA) soyamAM asaM jyAta che (uDDhaloe asaMkhejjaguNA ) asA bhA asaNyAta gache ( aholoe visesAhiyA) adholobhAM vizeSAdhi che. TIkA-have kSetra dvAranI apekSAe alpa mahuvanI prarUpaNA kare che kSetranI apekSAe badhAthI echA cha UrdhvaleAka-tilakamA che. U leAkanA nIcenA pradeza pratara ane tirthya lekanA dhAthI Uparane AkAza pradeza pratara UrdhvaleAka ti kalAka kahevAya che. ahiM A samajI levu joie caudarAjU parimita sampUrNa lekanA traNa bhAga che-U'lAka, tirthaMkaleAka ane adhelAka A vibhAge rUcaka pradezamA hoya che. rUcakanA navase ceAjana nIce ane navaseA ceAjana Upara ti kalAka che. tiya kalekanA nIce apeAleka che ane Upara U'leAka che, UleAka kAika echA sAta rattu pramANa che ane adhe Page #283 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 3 sU 29 kSetrAnusAreNajIvapudgalAdInAmalpayahutvam 265 saptarajjupramANo vodhyaH, adholokazca samadhikasaptarajjupramANo vartate, tiryaglokazca tayormadhye'STAdazayojanazatocchAyo vartate, tatra rucakasamatalAda bhUbhAgAnnavayojanazatAni gamanAnantaraM jyotizcakrasyoparitanaM tiryaglokasambandhi ekanAdezikamAkAzaprataraM tiryaglokaprataraM vartate, tasya coparitanam ekaprAdezikamAkAzaprataram Urdhvaloka prataram vartate, te dve api alokatiryagloko vyapadizyate, tatra vidyamAnA jIvAH sarvastokA bhavanti, tebhyo'pi 'aholoya tiriyaloe visesAhiyA' adholokatiryagloke jIvAH vizeSAdhikA bhavanti, adholokasyoparitane eka prAdezike AkAzapradezapratararUpe tiryaglokasya sarvAdhastane eka prAdezike AkAzapradezapratararUpe cAdholokatiryagloke ye vigrahagatyA tatrasthatayA vA Upara Urdhvaloka hai / Urdhvaloka kucha adhika sAta rajju pramANa hai aura adholoka kucha adhika sAta rajju pramANa hai / ina donoM ke madhya meM aThAraha sau yojana UMcA tiryakloka hai / rucaka ke samatala bhUmibhAga se nau sau yojana jAne para, jyotizcakra ke Upara tiryakloka saMbaMdhI AkAza pratara hai jo eka prAdezika hai / vaha tiryakloka kA pratara hai| isake Upara kA eka pradezI AkAza pratara Urdhvaloka pratara kahalAtA hai| inhIM donoM prataroM ko 'Urdhvaloka tiryakloka' kahate haiM / isa Urdhvaloka tiryakloka meM sava se kama jIva haiN| unakI apekSA adholoka-tiyakloka meM jIva vizeSAdhika haiN| adholoka ke Upara kA eka pradezI AkAza pratara aura tiryakloka ke nIce kA eka pradezI AkAzapratara 'adholoka tiryakloka' kahalAtA hai| vigrahagati karate hue yA vahIM para sthita jIva vizeSAdhika hai / tiryakloka meM jIva unakI apekSA asNleka kAMIka adhika sAta rajaju pramANa che. A bannenI vacamAM aDhAra che cajana UMco tirdhaka loka che. rUcakanA samatala bhUmibhAgathI navo jana javAthI jyotiSka cakanA Upara tirthaMkaleka sambandhI AkAza pratara che je eka prAdezika che. te tiryakalekanuM pratara che. tenA uparanuM eka pradezI AkAza pratara Urvalaka pratara kahevAya che. A banne pratane urvileka tirthaMkaleka kahe che A Uloka tiryakalokamAM sauthI ochA jIva che. temanI apekSAe aleka tirthaMkalekamAM jIva vizeSAdhika che. aloka UparanuM eka pradezI AkAza pratara ane tiryakalaMkanA nIcenuM eka pradezI AkA pratara adholeka tiryakaloka kahevAya che. vigraha gati karatA agara tyAja sthita jIva vizeSAdhika che. tiryakalokamAM jIva temanI apekSAe asaMkhyAta gaNA che pra0 34 Page #284 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 266 prajJApanAsUtre vartante te vizeSAdhikA bhavanti, tebhyoSi 'tiriyaloe asaMkhejaguNA' tiryagnToke asaMkhyeya jIvA bhavanti, uparyukta kSetradvayAt tiryagloka kSetrasyAsaMkhyeyaguNatvAt, tebhyo'pi 'telukke asaMkhejjaguNA' trailokye trilokasaMsparzinaH asaMkhyeyaguNA jovA bhavanti, atra vigrahagatyApannA lokatraya saMsparzakA eva grahItavyAH, te ca tiryaglokavartibhyo'saMkhyeyaguNA eva bodhyAH, tebhyo'pi 'uDDhaloe asaMkheguNA, Urdhvaloke Urdhvaloke UrdhvalokAvasthitA jIvAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, utpAtakSetrasyAtitvAt, asaMkhyeyAnAM bhAgAnAmuvartanAyAtha saMbhavAt tebhyospi 'aholoe visesAhiyA' aghoToke-adholokavartino vizepAdhikA jIvA bhavanti saptarajjvadhikasya adholokasya kathitatvAt ityevaM sAmAnyena jIvAnAM kSetrAnupAtenAlpabahutvaM pratipAditam, iti, caturviMzatitama dvAraM samAptam / kha0 29 / nairayikAdyalpabahutvavaktavyatA mUlam - khettANuvAeNaM savvatthovA neraiyA telokke, aho - loya tiriyaloe asaMkhejjaguNA, aholoe asaMkhejaguNA, khettAkhyAnaguNA haiM, kyoMki Upara jina do kSetroM kA kathana kiyA hai, unakI apekSA tiryakloka kA vistAra asaMkhyAtaguNA hai / tiryakloka ke jIvoM kI apekSA trailokyavarttI jIva asaMkhyAtaguNA haiM yahAM vigraha gati karate hue tInoM lokoM ko sparza karane vAle jIva hI grahaNa karanA cAhie aura ve tiryaklokavarttI jIvoM se asaMkhyAta guNita haiM / unakI apekSA Urdhvaloka meM asaMkhyAtaguNA jIva haiM, kyoMki upapAta kSetra kI atyanta bahulatA hai aura asaMkhya bhAgoM kI udvarttanA kA bhI saMbhava hai / unakI apekSA adholoka meM vizeSAdhika haiM kyoMki adholoka sAta rajjU se bhI kiMcit adhika pramANa vAlA kahA gayA hai / isa prakAra kSetra ke anusAra sAmAnya rUpa se jIvoM kA alpabahutva huA // 29 // kemake Upara je e kSetrAnu kathana karyu che, temanI apekSAe tiya lekanA vistAra asa khyAta gaNA che. tika leAkanA jIvAnI apekSAe taiyaloka vatI jIva asakhyAta gaNA che. ahiM vigraha gati karI rahela traNe lekane spA karanArA jIvanuM ja grahaNa karavu joie ane tetiya kalAkavatI javAthI asa khyAta guNita che. temanI apekSAe adheleAkamAM vizeSAdhika che. kemake adheAleka sAta rajuthI paNa theDA vizeSa pramANa vALA kahevAyela che. A rIte kSetranA anu. sAra sAmAnya rUpathI jIvAnu alpa mahutva thayuM // 29 5 Page #285 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 3 sU 30 kSetrAnusAreNanairayikAyalpabahutvam NuvAeNaM savatthovA tirikkhajoNiyA uDaloyatiriyaloe, aholoyatiriyaloe visesAhiyA, tiriyaloe asaMkhejaguNA, tellokke asaMkhejaguNA, uDDhaloe asaMkhejaguNA, aholoe visesAhiyA, khettANuvAeNaM savvatthovAo tirikkhajoNiNIo uDDhaloe, uDDaloyatiriyaloe asaMkhejaguNAo telokke saMkhejaguNAo aholoya tiriyaloe saMkhenaguNAo, aholoe saMkhejjaguNAo, tiriyaloe saMkhejaguNAo, khettANuvAeNaM, sabaFear near telokke, uDUloyatirikloe asaMkhejaguNA, aholoyatiriyaloe saMkhejaguNA, uDDaloe saMkhejaguNA, aho - loe saMkhejaguNA, tiriyaloe saMkhejjaguNA, khetAnuvApUrNa sabatthovA maNussIo telloke, uDDaloyatiriyaloe saMkhejjaguNAo, aholoya tiriyaloe saMkhejjaguNAo, uDUloe saMkhejjaguNAo, aholoe saMkhejjaguNAo, tiriyaloe saMkhejjaguNAo, khettANuvAeNaM savvatthovA devA uDDuloe, uDDaloya tiriyaloe asaMkhejjaguNA, telokke saMkhejjaguNA, aholoyatiriyaloe saMkhejjaguNA, aholoe saMkhejjaguNA, tiriyaloe saMkhejjaguNA, khettANuvAeNaM savvatthovAoM devIo uDDaloe, uDDaloyatiriyaloe asaMkhejjaguNAo, telokke saMkhejjaguNAo, aholoyatiriyalopa saMkhajjaguNAo, aholoe saMkhejjaguNAo, tiriyaloe saMkhejjaguNAo ||suu0 30|| chAyA -- kSetrAnupAtena sarvastokA nairayikA trailokye, adholokatiryaglo ke nairayikAdi - alpabahutva vaktavyatA zabdArtha - (khettANuvAraNa) kSetra ke anusAra (savvatthovA neraiyA telokke) sabase kama nAraka trailokya meM haiM ( aholoyatiriyaloe nairayikAdi-alpa mahatva vaktavyatA 207 zabdArtha - (khettANuvAraNaM) kSetranA ganusAra ( sambandhovA nerahanA telokke) madhAdhI gochA nA zreyo'yamAM che (aholoyatiriyaloga asaMkhejjaguNa ) Page #286 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 268 prazApanAsUtre asaMkhyeyaguNAH, adholoke asaMkhyeyaguNAH, kSetrAnupAtena sarvastokAstiryagyonikAH Urdhvalokatiryagloke, adholokatiryagloke vizeSAdhikAH, tiryagloke asaMkhyeyaguNAH, trailokye asaMkhyeyaguNAH, Urdhvaloke asaMkhyeyaguNAH, adholoke vizeSAdhikAH, kSetrAnupAtena sarvastokAstiryagyonikAH ardhvaloke, Urdhvalokatiryagloke asaMkhyeyaguNAH, trailokye saMkhyeyaguNAH, adholokatiryagloke saMkhyeyaguNAH, adholoke saMkhyeyaguNAH, tiryagloke saMkhyeyaguNAH, kSetrAnupAtena sarva asaMkhejjaguNA) adholoka-tiryakloka meM asaMkhyAta guNA haiM (aho. loe asaMkhejjaguNA) adholoka meM asaMkhyAtaguNA haiM (khettANuvAeNaM) kSetra ke anusAra (savvatthovA tirikkha joNiyA uDaloyatiriyaloe) saba se kama tiryaMca Urdhvaloka-tiryakloka meM haiM (aholoyatiriyaloe visesAhiyA) adholoka-tiryakloka meM vizeSAdhika haiM (tiriya. loe asaMkhejjaguNA) tirthakloka meM asaMkhyAta guNA haiM (telokke asaMkhejjaguNA) trailokya meM asaMkhyAtaguNA haiM (uDaloe asaMkhejjaguNA) Urdhvaloka meM asaMkhyAtaguNA haiM (aholoe visesAhiyA) adholoka meM vizeSAdhika haiM (khettANuvAeNaM) kSetra ke anusAra (savvatthovAo tirikkhajoNiNIo (sabase kama tiryacanI (uDaloe) Urdhvaloka meM haiM (uDaloyatiriyaloe asaMkhejaguNAo) Urdhvaloka-tiryakloka meM asaMkhyAtaguNI haiM (telokke saMkhejaguNAo) trailokya meM saMkhyAtaguNI haiM (aholoya tiriyaloe saMkhejaguNAo) adholoka-tiryakloka meM adhokss| tiya sabhA asaNyAtamA cha. (aholoe asaMkhejjaguNA) adhIse bhI masabhyAta garI che (khettANuvAeNa) kSetranA anusAra (savvatthovA tirikkhajoNiyA uDDhaloyatiriyaloe) sAthI maach| tiya" als tiya sobhA cha (aholoe tiriyaloe visesAhiyA) adhosA tiya sImA vizeSAdhi cha (tiriyaloe asaMkhejjaguNA) tiya sabhA asabhyAtA cha (telokke asaMkhejjaguNA) yo4yamA masaNyAta che (uDaDhaloe asaMkhe' jjaguNA) apa4mA madhyAta yA cha (aholoe visesAhiyA) madhIzobhA vizeSAdhi4 cha (khettANuvAeNa) kSetranA anusAra (savvatthovAo tirikkhajoNiNIo) madhAthI mAchI ti yanI (uDDhaloe) sobhA (uDDhaloya tiriyaloe asaMkhejjaguNAo) Aaal tiya sabhA adhyAtI che (telokke saMkhejjaguNAo) sozyamA sabhyAta gayA cha (aholoya tiriyaloe sakhejjaguNAo) pAso tiyAma sadhyAtagaNI che (aholoe Page #287 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyaghodhinI TIkA pada 3 sU.30 kSetrAnusAreNa rayikAdyapaTutvam 269 stomAH manuSyAhI lo, alikatiryaloke asaMkhyeya gAH, agholokatiryagloke saMkhyeyaguNAH, Urzvaloke saMkhyeyaguNAH, ayoloke saMkhyeyaguNAH, tiryagloke saMkhyeyaguNAH, kSetrAnupAtena sarvastokAH manuSyA strailokye, Uryalokatiryagloke saMkhyeyaguNAH, ayolokatiryagloke saMkhyeyaguNAH, Uryaloke saMkhyeyaguNAH, adholoke saMkhyeyaguNAH, tiryagloke saMkhyeyaguNAH, kSetrAnupAtena sarvasaMkhyAtaguNI haiM / (aholoe saMkhejaguNAo) adholoka meM saMkhyAta guNI haiM (tiriyaloe saMkhejaguNAo) tiryakloka meM saMkhyAtaguNI hai| __(khettANuvAeNaM) kSetra ke anusAra (savvatthovA maNussA telokke) sava se kama manuSya trailokya meM haiM (uDaloyatiriyaloe asaMkhejjaguNA) avaloka-tiryakloka meM asaMkhyAta guNA haiM / (aholoyatiriyaloe saMkhejjaguNA) adholoka-tiryakloka meM saMkhyAtaguNA haiM (uddhaloe saMkhejjaguNA) apraloka meM saMkhyAta guNA (aholoe saMkhejjaguNA) adholoka meM saMkhyAtaguNA (tiriyaloe saMkhejjaguNA) tiryakaloka meM saMkhyAtaguNA haiM / (khettANuvAeNaM) kSetra ke anusAra (savvatthovA maNussIo telokke) sabase kama manuSyanI trailokya meM haiM (uDaloyatiriyaloe saMkhejjaguNAo) Urdhvaloka tiryaklokameM saMkhyAtagunI hai (aholoyatiriyaloe saMkhejjaguNAo) adholoka-tiryakloka meM saMkhyAtaguNI (uDaloe saMkhejjaguNAo) Urdhvaloka meM saMkhyAtaguNI (aholoe saMkhejjaguNAo) adholoka meM saMkhyAtaguNI (tiriyaloe saMkhejjaguNAo) madhamA yAtangI cha (tiriyaloe saMkhejaguNAo) tiryaka lekamAM saMkhyAtagaNI che. (khettANuvAeNaM) kSetranA manusA2 (savvatthovA maNussA telokke) pAthI mAchA manuSya sayamA cha (uDDhaloyatiriyaloe asaMkhejjaguNA) apals tiya sabhA asaNyAtamA (aholoyatiriyaloe saMkhenjaguNA) adhokhA tiya sabhA saNyAtaga cha (uDDhaloe saMkhejaguNA) 4 sadhyAtamA (aholoe saMkhejjaguNA) adhosomA sAta (tiriyaloe khejjaguNAo) nikalokamA saMpAnagaNa che. (khettANuvAeNaM) kSetranA anusAra (sambanthovA magussIo teloke) AdhAthI gAchI bhAnupANI yamA cha (uDDhaloca tiriyalopa saMkhejaguNAo) 4 so tiya 44mA yAtagaNI (aholora tiriyaloe saMkhenaguNAo) adhoso niyama sadhyAdug (uDDhaloya saMkhejaguNAo) mA yAtagI (aholora saMkhejaguNAo) gadhAbhA meM dhyAna gAyI cha. niscilo saMkha Page #288 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 270 prahApanAstre stokAH devAH Urdhaloke, Urdhvalokatiryagloke asaMkhyeyaguNAH, trailokye saMkhyeyaguNAH, adholoka tiryagloke saMkhyeyaguNAH, adholoke saMkhyeyaguNAH,tiryagloke saMkhyeyaguNAH, kSetrAnupAtena sarvamtokA devyaH Urdhvaloke Ulokatiryagloke asaMkhyeyaguNAH, trailokye saMkhyeyaguNAH, adholokatiryagloka saMkhyeyaguNAH, adholoke saMkhyeyaguNAH, tiryagloke saMkhyeyaguNAH // 30 // saMkhejjaguNAo) tiryakloka meM saMkhyAtaguNI haiN| (khettANuvAeNa) kSetra ke anusAra (savvatthobA devA uDuloe) sabase kama deva Urdhvaloka meM haiM (uDaloyatiriyaloe asaMkhejjaguNA) Urdhvaloka-tiryakloka meM asaMkhyAtaguNA haiM (telokke saMkhejjaguNA) trailokya meM saMkhyAtaguNA haiM (aholoya tiriyaloe saMkhejjaguNA) adholoka-tirthakloka meM saMkhyAtaguNA haiM (aholoe saMkhejjaguNA) adholoka meM saMkhyAtaguNA haiM (tiriyaloe saMkhejjaguNA) tirchaloka meM saMkhyAtaguNA haiN| (khettANuvAeNaM) kSetra kI apekSA se (savvatthovAo devIo) saba se kama deviyAM (uDaloe) Urdhvaloka meM haiM (uddaloyatiriyaloe asaMkhejjaguNAo) Urdhvaloka-tirthakloka meM asaM. khyAtaguNI haiM (telokke saMkhejjaguNAo) trailokya meM saMkhyAtaguNI haiM (aholoyatiriyaloe saMkhejjaguNAo) adholoka-tiryakloka meM saMkhyAtaguNI haiM (aholoe saMkhejjaguNAo) adholoka meM saMkhyAtaguNA haiM (tiriyaloe saMkhejjaguNAo) tiryavaloka meM saMkhyAta guNI haiN| / jaguNAo) tiya 4mA sadhyAtarANI cha. (khettANuvAega) kSetranA anusAra (savvatthovA devA uDDhaloe) mAthI ch| 45 mA che (uDDhaloyatiriyaloe asaMkhejaguNA) va tiya sabhA masa yAtamA cha (telokke saMkhejaguNa) a4yamA sacyAta cha (aholoe tiriyaloe saMkhenaguNA) madhAta tisabhA sabhyatA cha (aholoe saMkhejaguNo) aghAlAmA sNjyaatge| cha (tiriyaloe saMkhejaguNA) tiya lokamAM sAtagaNa che (khettANuvAeNaM) kSetranI apekSA (savvatthovAo devIo) apAdhI mAchI TIsI (uDaDhaloe) 4bhA cha (DDhaloyatiriyaloe asaMkhejagaNAo) arso tiyomA 22sa cyAtI che (lokke saMkhejjaguNAo) zAyamA sAtagaNI che (aholoyatiriyaloe sakhejjaguNAo) aghosA tiyasabhA sadhyAta cha (aholoe sa khejjaguNAo) madhAsomA sadhyAtagaNI che (tiriyaloe sa khejjaguNAo) tiya sabhA saNyAtagaNI che. Page #289 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TokA pada 3 sU.30 kSetrAnusAreNanairayikAdyalpayahutvam 271 ___TIkA--pUrva sAmAnyena jIvAnAM kSetrAnupAtenAlpavahutvaM pratipAditaM samprati caturgatidaNDakakrameNAlpabahutvaM pratipAdayitumAha-khettANuvAeNa' kSetrAnupAtenakSetrAnusAreNa prarUpyamANAH 'savvatthovA neraiyA telokke' sarvastokAH-sarvebhyo'lpAH nairayikAH trailokye-lokatrayasaMsparzino bhavanti, atha kathaM lokatraya saMmpazino nairayikAH ? kathaM ghA te sarvastokAH ? iti cedatrocyate-meruzikhare aJjanadadhimukhagirizikharAdiSu vA vApIpu vartamAnA matsyAdayo narakeSu utpattumicchaya IlikAgatyA pradezAn vikSipantastrailokyamapi spRzanti nairayikavyapadezazca prApnuvanti tat kAlameva narakeSu utpatte nairayikAyuSkapratisaMvedanAt, te cetyaMbhUtAH isase pUrva kSetra kI apekSA se sAmAnya rUpa se jIvoM kA alpaghahatva pratipAdita kiyA gayA, aba cAroM gatiyoM ko lekara unake alpayahatva kA prarUpaNa kiyA jAtA hai TIkArtha-kSetra kI dRSTi se vicAra kiyA jAya to saba se kama nAraka trailokya meM haiM arthAt tInoM loka ko sparza karane vAle haiN| prazna ho sakatA hai ki nAraka jIva tInoM lokoM ko sparza karane vAle kaise ho sakate haiM ? aura ve sabase kama kaise haiM ? isakA uttara yaha haimeruparvata ke zikhara para athavA aMjana yA dadhimugva parvatAdi ke zikhara para jo vAvaDiyAM haiM, unameM rahane vAle jo matsya Adi nAraka meM utpanna hone vAle haiM, ve ilikAgati se apane AtmapradezoM ko phailAte hue tInoM lokoM kA sparza karate haiM aura usa samaya ve nAraka hI kahalAte haiM, kyoMki tatkAla hI unakI utpatti naraka meM hone ghAlI hai aura ve narakAyu kA vedana karate haiN| isa prakAra ke nAraka AnAthI pahelAM kSetranI apekSAe sAmAnya rUpathI enuM apa bahutva pratipAdita karAyuM, have cAre gatine laIne temanA alpa bahutvanuM prarUpaNa karAya che TIkArya-kSetranI daSTie vicAra karAyato badhAthI ochA nAraka railokyamAM che arthAta traNe lokane sparza karavAvALA che. prazna thaI zake che ke nAraka jIva traNe lekane sparza karavAvALA kevI rIte thaI zake che? ane te badhAthI ochA kaI rIte che ? tene uttara A pramANe che ke merU parvatanA zikhara para athavA aMjana agara dadhi mukha parvatAdinA zikhara para je vAvaDiye che. temAM rahevA vALAM je matsya Adi narakamAM utpanna thanArA che, teo IlikAgatithI pitAnA Atma pradezane phelAvatA rahine traNe lokano sparza kare che ane te samaye teo nAraka ja kahevAya che, kemake tatkAla temanI utpatti narakamAM thanAra che Page #290 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 272 prazApamAna katipayA eveti sarvastokatvaM tepAmuktam, nebhyaH 'aholoyatiriyaloe asaMkhejaguNA' adholoka tiryagloke-adholoka tiryaglokasaMjJakapUrvoktaprataradvayasya saMsparzino'saMkhye yaguNAH bhavanti nairayikAH yasmAt bahavo'saMkhyeyeSu dvIpasamudreSu paJcendriyakiryagyonikAH narakeSu utpadyamAnAH prAguktaM prataradvayaM spRza-: nti tasmAt pUrvApekSayA' saMkhyeyANA bhavanti, kSetrasyAsaMkhyeyaguNatyAt, mervAdikSetrAdasaMkhyeyadvIpasamudrAtmakaM kSetramasaMkhyeyaguNa mityato'saMkhyeyamuNA bhavanti, tebhyo'pi 'aholoe asaMkhejaguNA' adholoke nairayikAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, ityevaM nairayikagati manusRtya kSetrAnupAnenAlpabahutvaM pratipAdya samprati tiryamganithoDe hI hote haiM, ataeva unheM saba se kama kahA hai / trilokasparzI nArako kI apekSA adholoka-tiryakloka meM asaMkhyAtaguNA nAraka haiN| yahAM adholoka-tiryakloka se vahAM pUrvokta Azaya arthAt adho. loka ke UparI aura tirthakloka ke nicale do prataroM ko sparza karane vAle samajhanA caahie| aise nAraka asaMkhyAtaguNA haiN| kyoM ki asaMkhyAta DIpa samudroM meM rahane vAle bahuta-se paMcendriya tiyeca jaba narakoM meM utpanna hote haiM to pUrvokta do prataroM kA sparza karate haiM, kAraNa ve isa trailokyasparzI nArakoM se asaMkhyAtaguNA haiM, kyoMki unakA kSetra asaMkhyAtaguNA haiM / mema Adi kSetra kI apekSA asaMkhyAta dvIpa-samudra rUpa kSetra asaMkhyAtaguNA haiM / yaha kSetra ke anusAra nArakoM kA alpabahukha hai| tiyaco kA alpavahutva kSetra ke anusAra saba se kama tiryaca ane te narakAyunuM vedana kare che. A prakAranA nAraka thoDAka ja thAya che. tethI ja temane badhAthI ochA kahela che trileka spazI nArakonI apekSAe adhaka-tirthaMkalekamAM asa gyAta gaNa nAraka che. ahiM adhelaka tiryaka lokathI teja pUrvokta Azaya arthAta alekanA Upara ane tiryakalokanA nicalA be pratane sparza karavA vALA samajavA joIe. AvA nAraka asaMkhyAta gaNuM che. kemake asaMkhyAta dIpa samakomAM rahenArA ghaNuM paMcendriya tiryA ca jyAre narakamAM utpanna thAya che te pUrvokta be pratane sparza kare che. e kAraNe teo leya sparza nArakethI asaMkhyAta gaNuM che, kemake temanuM kSetra asaMkhyAtagaNuM che. merU Adi kSetranI apekSAe asa gyAta dvIpa samudra rUpa kSetra asaMkhyAtagaNuM adhika che emanI apekSAe adhelakamAM nAraka asaMkhyAta gaNuM che. A kSetranA anusAra nArakenuM a5 bahatva che. tiryacenuM a5-bahutva-kSetranA anusAra badhAthI eAchA tiryaMca uSya Page #291 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 202 stratfant TIkA pada 3 sU.30 kSetrAnusAreNa nairayikAdyalpabahutvam manusRtyaM tadanupAtenaivAlpabahutvaM pratipAdayati- 'kherAANuyAeNaM' kSetrAnupAtenakSetrAnusAreNa, 'savvatthovA tirikkhajoNiyA uDDhaloyatiriyaloe' sarvastokAH - sarvebhyo'lpAH, tiryagyonikAH Urdhvalokatiryagloke -Urdhvalokatiryagloka saMjJaka prAguktaprataradvayasya saMsparzino bhavanti, tebhyo'pi 'aDoloyatiriyaloe visesAhiyA' adholokatiryagloke - adholoka tiryaglokasaMjJa kaphaprAguktaprataradvayasya saMspazinaH tiryagyonikA vizeSAdhikA bhavanti, prAgukta sAmAnyajIvasUtrayuktaH, tebhyopi 'tiriyaloe asaMkhe jaguNA' tiryagloke - tiryaglokasaMjJaka pUrvokta pratarasya saMsparzinastiryagyonikAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyopi 'telokke asaM'khejjaguNA' trailokye lokatraya saMsparzinastiryagyonikAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktayukteH tebhyo'pi 'ur3aDhaloe asaMkhejjaguNA' Urdhvaloke prAguktordhvalokasaMjJaka pratarasaMsparzinastiryagyonikAH asaMkhyeyaguNA bhavanti tebhyo'pi 'aholoe visesAhiyA' adholoke - adholoka saMsparzinastiryagyonikA vizeSAdhikA bhavanti, atha tiryagyonika strI viSayakA'lpabahutvamAha - 'khettANucANaM kSetrAnusAreNa Urdhvaloka- tiryakloka meM haiM arthAt tiryakloka ke uparilokavarttI aura Urdhvaloka ke adholoka varttI do prataroM meM haiM inakI apekSA adholoka - tiryakloka meM arthAt adholoka ke UparI aura tiloka ke nicale do prataroM meM vizeSAdhika haiM / isakA kAraNa pUrva sUtra kI vyAkhyA meM kahA jA cukA hai / inakI apekSA tiryakloka meM asaMkhyAtaguNA haiM / inakI apekSA bhI trailokya meM arthAt tInoM lokoM ko sparza karane vAle tiryaca asaMkhyAtaguNA haiM / isakA kAraNa bhI pahale batalAyA jA cukA hai| trailokya saMsparzI ticoM kI apekSA Urdhvaloka meM arthAt pUrvokta Urdhvaloka saMjJaka pratara meM asaMkhyAtaguNA titheca haiM / inakI apekSA adholoka meM vizeSAdhika haiM / " leka-tiya ka leAkamAM che. arthAt ti ka leAkanA UparavI ane UlAkanA adhAvI che pratarAmAM che. temanI apekSAe adheAleka-tika lekamAM arthAt adheAlekanA uparanA ane tirthya lekanA nIcalA e pratImA vizeSAdhi che. enu kAraNa pUrva sUtranI vyAyAmAM kahevAI gaelu che, temanI apekSAe tirthaMka leAkamA asakhyAta gaNA che. emanI apekSAe pazu leAkayamAM arthAt traNe lekane sparza karavAvALA tiya ca asaMkhyAta gaNA che enu kAraNa paNa pahelA matAvI didhelu che. Alekaya spI tiya cAnI apekSAe UrdhvaleAkamAM arthAt pUrvokta uleka sajJaka pataramAM asa khyAta gaNA ni ca che. emanI apekSAe adheAlokamAM vizeSAdhika che, ma0 35 Page #292 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 274 pradApanA prarUpyamANAH-'savvatthovAo tirikkhajoNiNIo uDDhaloe' sarvastokA:sarvebhyo 'lpAH, tiryagyonikastriyaH, Urdhvaloke-Uloka saMrapazinyo bhavanti, mervAdivApIprabhRtiSu api paJcendriyatiryagyonikastrINAM sadbhAvAt tAsAJca kSetrasyAlpatvAt sarvastokatvaM bodhyam, tAbhyo'pi 'ur3Dhalogatirayaloe asaMkhejaguNAo' Urdhvalokatiryagloke-prAgukto lokatiryaglokamataradvayasaMsparzinyaH paJcendriyatiryagyonikrastriyaH asaMkhyeyaguNA bhavanti sahasAradevalokaparyantasthAyinAM devAnAmapi garthavyutkrantikapaJcendriyatiryagyoniSu utpadyamAnatayA zepakAyAnAJca sutarAM tatrotpadyamAnatvena yathAsaMbhavamuparivartinAM sahasrArAntadevAnAmanyepAzca zeSakAyAnA mUrbalokAttiryagloke paJcendriyatiryagyonikatrItvena tadAyuH pratisaMvedyamAnAnAM samutpadyamAtnatvena, tiryaglokavartinInAM paJcendriyatiryakatrINAm tiryaca striyoM kA alpabahutva-kSetrakI apekSA se saba se kama tiryacaniyAM Urdhvaloka kA sparza karane vAlI haiM, kyoMki meru Adi kI vApI Adi meM bhI paMcendriya liyaMcastriyAM vidyamAna haiN| unakA kSetra alpa hai, ataeva ke sabase kama yahI gaI haiN| inakI apekSA Urdhvaloka-tiryazloka meM arthAt avaloka aura niTheloka ke do prataroM ko sparza karane vAlI niyaMcastriyAM asaMkhyAnaguNI haiN| isakA kAraNa yaha hai-sahastrAra devaloka taka ke deva garbhaja paMcendriya tiryaMcastriyoM meM utpanna ho sakate haiM aura zeSa kAryoM ke jIva bhI unameM utpanna ho hI sakate haiM / jaya sahasrAra devaloka taka ke deva yA zeSakAyoM ke jIva Urdhvaloka le ticheloka meM paMcendriya tirthacanI ke rUpa meM utpanna hone vAle hote haiM, taba ve tiryacanI kI Ayu kA vedana karate haiM / isake atirikta tiryakloka vartI paMcendriya tiryaMcastriyAM tiya"ca siyonuM a5-bahatva-kSetranI apekSAe badhAthI ochI tiyaca. ni Urvalakane sparza karanArI che, kemake merU AdinI vApI AdimAM paNa paMcendriya tiryaMca stri vidyamAna che. temanuM kSetra alpa che, tethI ja te badhAthI echI kahelI che. temanI apekSAe Urvaka tiryakalekama arthAt Uleka ane tirthaMkalekanA be pratone sparza karanArI tirthaM ca stri asaMkhyAta gaNI che. tenuM kAraNa A che sahastrAra devaleka sudhInA deva garbhaja paMcendriya tirtha"ca striyomAM utpanna thaI zake che ane zeSa kAryonA jIva paNa temAM utpanna thaI ja zake che. jyAre sahastrAra devaleka sudhInA deva agara zeSa kAnA jIva UrvilakathI tichalekamAM paMcendriya tiryaMca strInA rUpamAM utpanna thanArA . heAya che. tyArathI tiryaMcanInA AyuSyanuM vedana kare che. tenA sivAya tiryaka Page #293 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU30 kSetrAnusAreNa nairayikAdyalpava[tvam 275 avaloka devatvena zepakAyatvena cotpadyamAnAnAM mAraNAntika samudghAtenotpattideze nijanijAtmapradezadaNDAn vikSipantInAm prAguktaprataradvayasaMsparzanAt, sarvepAJca tiryagyonikastrItvAt bhavati asaMkhyeyaguNatvam, tAbhyo'pi-'telokke saMkhajjaguNAo' trailokye-lokatrayasaMsparzinyaH paJcandriyatiryagyonikastriyaH saMkhyeyaguNA bhavanti, adholokAd bhavanavAsivAnavyantaranairayikANAM zeSanAyikAnAJcApi jarvaloke paJcendriyatiryagyonikastrItvenotpadyamAnatayA, alokAd devAdInAmapi adholoke paJcandriyatiryajyonikastrItvena samutpadyamAnatayA tepAJca samabahatAnAM svasthAtmapradezadaNDe lokatrayasaMsparzanAta, prabhUtAnAJca teyAM tiyanyonikasyAyuH pratisaMvedanAt tiryagyonikastrINAM saMkhyeya guNatvAnupapadyate, tAbhyazca 'aholoyatijaba Uryaleka meM deva rUpa se yA anya kisI rUpa meM utpanna hone vAlI hotI haiM, taba ve mAraNAntika samuddhAla karake apane utpatti deza meM apane AtmapradezoM ko phailAtI hai| usa samaya ve ukta do prataroM ko sparza karatI haiN| ve saba usa samaya tirthakyonika striyAM haiM, ataeva asaMkhyaguNI kahI gaI haiN| inakI apekSA tInoM lokoM ko sparza karane vAlI tirthacastriyAM saMkhyAtagI haiN| jaba adholoka se bhavanavAsI, vAna-vyantara, nairapika tathA anya kAyoM ke jIva Urdhvaloka meM paMcendriya tiryacastrI ke rUpa meM utpanna hote haiM athavA jaya Urdhvaloka se devAdi koI adholoka meM tiryaMcastrI ke rUpa meM utpanna hotA hai aura ve samudghAta karake apane AtmapradezoM ko phailAte haiM to tInoM lokoM kA sparza karate haiM / aise jIva bahuta hai ataeva unako saMkhyAta guNI kahanA susaMgata hI hai| inakI apekSA adholoklokavatI parendriya stri tyAre urvilokamAM deva rUpathI agara anya koI rUpamAM utpanna thanArI hoya che, tyAre te mAraNAntika samughAta karIne pitAnA utpatti dezamAM pitAnA Atmapradezane phelAve che. te samaye ukta be pratirono sparza kare che. te badhI te samaye tiryakonika kriyA che, tethI ja asaMkhyAta -gaNe kahelI che. temanI apekSAe traNe lokone sparza karanArI tiryaMca stri sa gyAta gaNI che. jayAre aloka bhavanavAsI, vyAnavyantara, narayika tathA anya kAryonA jIva UrvalokamAM pacendriya tiryaMca strInA rUpamAM utpanna thAya che athavA tyAre urvalokathI hevAdi kaI alakamAM tiryaMca rasInA rUpamAM utpanna thAya che, ane te mudughAta karIne pitAnA Atma pradezane phelAve che te traNe lokane sparza kare che. evA jIva ghaNuM che tethI ja temane saMkhyAtagaNa kahevuM te susaMgata ja che. temanI apekAe alaka tiryakalakane saparza karanArI Page #294 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ___prApanAmA 276 riyaloe saMkhejjaguNAo' adholokatiryagloke-adhIlokatiryaglokasaMsparzinyaH paJcendriyatiryagyonikastriyaH saMkhyeyaguNA bhavanti bahunAM narayikAdInAM samudrayAta vinApi tiryagloke paJcendriyatiryagyonikastrItvenotpadyamAnatayA niryaglokayatinAzca jIvAnAM tiryagyonikacinvena adholaukikagrAveSvapi teSAM tadrUpeNotpadhamAnatayA prAguktaprataradvayasaMsparzanAt tiryagyAnikasyAyuH pratisaMvedanAcca tiryagyonikastrItvena saMkhyeyaguNatvaM bhavati, tAbhyo'pi 'aholoe saMkhajagaNAo' adholoke -adholokasya pratare vartamAnAH paJcandriyatiyagyopaniyaH saMkhyevaguNA bhavanti, adholaukikagrAmANAM sarveSAM ca samudrANAM yojanasahavAbagADhatvena tato navayojanazatAnAmadhastAt matsIprabhRtitiryagyAnikastrINAM svasthAtyena prabhUtatvAt saMkhyeyaguNatvaM bhavati, kSetrasya saMkhyeyaguNatvAt, tAbhyopi 'tiriyanToe saMkhajaguNAo' tiryagloke vartamAnAH paJcendriyatiyagyonikastriyaH saMkhyeyaguNAH bhavati, tiryakloka kA sparza karane vAlI niryagyonika striyAM saMkhyAtaguNI adhika haiM / bahuta-se nAraka Adi samudghAta kiye vinA hI tiryakloka meM tiryacanI ke rUpa meM utpanna hote haiM tathA tiche loka ke jIvAdi tiyacastrI ke rUpa meM adholaukika grAmoM meM bhI utpanna hote haiM / usa samaya ve pUrvokta do prataroM kA sparza karate haiM aura tiyecastrI ke Ayupya kA vedana karate haiM, ataH unheM saMkhyAtaguNI kahA hai| ina kI apekSA bhI adholoka meM arthAt adholoka ke pratara meM vidyamAna tiyaMcastriyAM saMkhyAtaguNA haiN| adholaukika grAma aura sabhI samudra eka hajAra yojana avagAha vAle haiM, ataH nau sau yojana se nIce matsI Adi tiryaMcastriyoM ke svasthAna haiM aura svasthAna hone ke kAraNa ve pracura haiM, isa kAraNa unheM saMkhyAtaguNI kahA hai| unakA tiryanika stri saMkhyAta gaNuM adhika che. ghaNuM badhA nAraka Adi samughAta karyA sivAya ja tirthaMkalekamAM tiryaMca strInA rUpamAM alaukika grAmamAM paNa utpanna thAya che. te samaye teo pUrvokata be pratone sparza kare che ane tiryaMca strInA AyuSyanuM vedana kare che. tethI teone saMdhyAta gaNuM kahI che. emanI apekSAe paNa alekamAM arthAt alakanA prataramAM vidyamAna tiryaMca gni sa gyAta gaNI che. elaukika grAma ane badhA samudra eka hajAra rojana avagAha vALA che, tethI nI se yojanathI nIce masI Adi tiryaMca striyonA svAsthAna che. ane svasthAna hovAne kAraNe pracura che, e kAraNe temane saMvyAta gaNI kahela che. temanuM kSetra paNa saMkhyAta gaNuM Page #295 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 3 sU.30 kSetrAnusAreNa nairayikAvalpabahutyam 277 ___ atha manuSyagativipayamadhikRtyAlpavahutvamAha-khettANuvAeNaM' kSetrAnupAtenakSetrAnusAreNa prarUpyamANAH 'savvatthovA maNussA telokke sarvastokA:-sarvebhyo'lpAH, manuSyAH trailokye-lokatrayavatino bhavanti, UrdhvalokAdadholaukikagrAyeSu samutpadyamAnAnA~ mAraNAntikasamudghAtena samavahatAnAM madhye kecit samudrAtavazAd vahinirgataiH svAtmapradezaistrInapi lokAn spRzanti, anye ca kecid baiMkriyasamudghAtam AhArakasamudyAtaM vA prAptAH santastathAvidhaprayatnavizeSAdrurataramUrdhvAdhovikSiptAtmapradezAH, kevalisamudghAtagatAzca kecittrInapi lokAn saMspRzanti stokAzca te bhavanti iti sarvastokatvaM tepAM bhavati, tebhyo'pi-uDUDhaloya tiriyaloe asaMkhejaguNA' arzvalokatiryagloke-Urzvalokatiryagloka saMsparzino kSetra bhI saMkhyAtaguNA adhika hai / adholoka kI apekSA tirthakloka meM tiryacastriyAM saMkhyAtaguNI adhika haiN| manuSyagati kA alpabahutva-kSetra kI apekSA se prarUpaNA kI jAya to tInoM lokoM meM vartamAna manuSya saba se kama haiN| Urdhvaloka se adholaukika grAmoM meM utpanna hote hue aura mAraNAntika samudghAta karane vAloM meM se koI-koI samudghAta ke kAraNa bAhara nikAle hue apane AtmapradezoM se tInoM lokoM kA sparza karate haiN| koI-koI vaiphriya yA AhAraka samudaghAta ko prApta hokara vizeSa prayatna ke dArA bahuta dUra taka Upara aura nIce apane AtmapradezoM ko phailAte haiM aura kevali samudghAta ko prApta koI-koI tInoM lokoM ko parza karate haiN| aise matupya thoDe hI hote haiM, ataeva unheM sabase kama kahA hai| inakI apekSA Urdhvaloka-tiyagloka ko sparza karane vAle manuSya adhika che. alekanI apekSAe tiryaka lekamA tiryaMca striya sakhyAta gaNa adhika che manuSya gatinuM alpa-bahatyakSetranI apekSAe praspaNa karAya te traNe lekamAM vartamAna manuSya badhAthI ochA che. UlekathI alokika grAmamAM utpanna thaIne ane mAraNAnika samughAta karanArAomAthI kaI kaI samudughAtanA kAraNe bahAra kADhelA pitAnA AtmapradezathI traNe lekano sparza kare che. kaI kaI vaikiya agara AhAraka samudaghAnane prApta thaIne eka vizeSa prayatananA dvArA ghaNe dUra sudhI Upara ene nIce pitAnA Atmapradezane phelAve che ane kevalI samughAtane prApta kaI kaI traNa keno sparza kare che. evA manuSya gheDAja thAya che, tethI ja temane badhAMthI ochA kahyA che. temanI apekSAe leka tirthaMkalekane sparza karavA vALA manuSya asaMkhyAta gaNA Page #296 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hiTa prajJApanAsUtra manupyAH asaMkhyeyANA avanti, vaimAnikadevAnAm zeSakAyikAnAzca yathAsaMbhavamUrdhalokAt tiryagloke manuSyatvena samutpadhamAnatayA pUrvoktaprataradvaya saMsparzitvaM tepAm, tathA vidyAdharANAmapi ca mervAdiSu gamanaM tepAzca zukrarudhirAdi pudgaleSu saMmacchimamanuSyANAmutpAda iti te vidyAdharAH rudhirAdipudagalasammizrAH yadA gacchanti tadA saMmUcchimamanuSyA api pUrvoktaprataradvayasaMspazina upajAyante tepAJcAti bahutvAd bhavati, asaMkhyeyaguNatvaM tepAm tebhyo'pi 'aholoyatiriyaloe sakhejaguNA' adholokatiryagloke adholokatiryaglokasaMjJakaprataradvaya saMspazino manuSyAH saMkhyeyaguNAH bhavanti, adholaukikagrAmepu nisargAdevavahUnAM manuSyANAM saravena, tiryaglokAt manuSyebhyaH zepakAyebhyo vA'dholaukikaasaMkhyAtaguNA haiM / vaimAnika deva yA anya kAyika jIva jaba yathA saMbhava avaloka se tiryagloka meM manupya ke rUpa meM utpanna hote haiM taba ve pUrvokta do prataroM kA sparza karate haiN| inake atirikta vidyAdhara bhI meru Adi para gamana karate haiM aura unake zukra yA rudhira Adi ke pudgaloM meM yadi saMbhUchima manuSyoM kI utpatti hotI hai aura ve vidyAdhara una pugaloM ke sAtha jaba lauTate haiM lava pUrvokta do prataroM kA sparza karate haiN| ve atyadhika hote haiM, ataeva asaMkhyAtaguNA haiN| inakI apekSA bhI adholoka-tiryagloka nAmaka do prataro ko sparza karane vAle manuSya saMkhyAtaguNA haiN| adholaukika grAmoM meM svabhAvataH bahuta-se manuSyoM kA sadbhAva hai / tathA tiloka se manuSyoM yA anya kAyoM se adholaukika grAmoM meM garmaja manuSya yA saMmUrchima manuSya ke rUpa meM utpanna hote hue, athavA adholaukika grAmoM se yA che. vimAnika deva agara anya kAyika jIva jyAre yathA saMbhava UrvalakathI tirthaMkalekamAM manuSyanA rUpamAM utpanna thAya che. tyAre teo pUrvokta be pratane sparza kare che. te sivAya vidyAdhara paNa merU Adi para gamana kare che ane temanA zukra agara rUdhira Adine pagalemAM yadi saMmUrNimA manuSyanI utpatti thAya che ane te vidyAdhara te pudgalenI sAthe jyAre pAchA vaLe che tyAre pUrvokta be pratane sparza kare che. teo atyadhika hoya che, tethIja ama pAtagaNuM che. temanI apekSAe paNa apeka-tirthaMkaleka nAmaka be pratAno sparza karavA vALA manuSya saMkhyAta gaNA che. alaukika grAmamAM svabhAvathI ghaNu manuSyane sadbhAva che. tathA tichalakathI manuSyo agara anyakAthI alaukika gAmamAM garbhaja manuSya agara saMmUcchima manuSyanA rUpamAM utpana thaIne athavA alaukika grAmethI agara saMmUrNima Page #297 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pada 3 sU 30 kSetrAnusAreNa nairayikAdyalpavahutvam 279 grAmeSu garbhavyutkrAntikamanuSyatvena vA saMmUcchimamanuSyatvena vA utpitsUnAm, adholokAd adholaukikagrAmarUpAt zeSAd vA manuSyebhyaH zeSakAyebhyo vA tiryagloke garbhavyutkrAntikamanuSyatvena vA saMmUcchimamanuSyatvena vA samuspitsunAJca pUrvoktaprataradvayasaMsparzanAd teSAM bahutaratvAcca tathA svasthAnAdapi kepAzcidadholaukikagrAmeSu pUrvoktaprataradvayasaMsparzitvAcca prAguktebhyaH saMkhyeyaguNatvaM vodhyam, tebhyo'pi 'uDDhaloe saMkhejjaguNA' avaloke-Urdhvaloka pratarasaMspazino manuSyAH saMkhyeyaguNA bhavanti, saumanasAdikrIDArtha pracuratarANAM vidyAdharAdInAM gamanAgamanasajhAvAt, teSAM ca yathAsaMbhavaM rudhirAdi pudgalayogAta samRcchimamanuSyasadabhAvAta, tebhyo'pi-'aholoe saMkhejjaguNA' adholoke-adholokasaMspazino manuSyAH saMkhyeyaguNA bhavanti, adholokasya svasthAnatvena bahutvasaMbhavAt tebhyo'pi 'tiriyaloe saMkhejjaguNA' tiryaglokeadholokavartI kisI anya sthAna se tirchaloka meM garbhaja athavA saMmUrchima manuSya ke rUpa meM utpanna hote hue manuSya pUrvokta do prataroM kA sparza karate haiN| ataeva inheM saMkhyAtaguNA kahA hai| ina kI apekSA Urdhvaloka meM arthAt Urdhvaloka ke pratara ko sparza karane vAle manuSya saMkhyAtaguNA adhika haiM, kyoMki saumanasa Adi vanoM meM krIDA karane ke lie pracuratara vidyAdharoM Adi kA gamanAgamana hotA hai aura unake rudhira Adi pudgaloM ke yoga se saMmUbhi manuSyoM kI utpatti hotI hai / inakI apekSA bhI adholoka kA sparza karane vAle manuSya saMkhyAtaguNA haiM, kyoMki adholoka svasthAna hone se adhikalA honA svAbhAvika hai / inakI apekSA bhI tiryagloka meM saMkhyAtaguNA adhika manuSyanA rUpamAM utpanna thaIne, athavA alaukika grAmathI agara adholekavatI keI anya sthAnathI tichalakamAM garbhaja athavA saMmUIima manuSyanA rUpamAM utpanna thaIne manuSya pUrvokta be pratane sparza kare che. tethI ja temane saMdhyAta gaNuM kahyA che. temanI apekSAe UrthakamAM arthAt UrvakanA pratarane sparza karavA vALA manuSya saMkhyAta gaNA adhika che. kemake saumanasa Adi vanamAM krIDA karavAne mATe pracuratara vidyAdharo AdinuM Agamana thAya che ane temanA rUdhira Adi pudgalonA yogathI saMmUrNima manuSyanI utpatti thAya che. temanI apekSAe paNa alokane sparza karavA vALA manuSya saMkhyAta gaNe che, kemake aleka svasthAna hovAthI adhikatA thavI svAbhAvika che. temanI apekSAe paNa tiryaka lekamAM saMkhyAta gaNA Page #298 -------------------------------------------------------------------------- ________________ career tiryaglokavartino manuSyAH saMkhyeyaguNA bhavanti, tiryagloka kSetrasya saMkhyAtaguNatvAt, svasthAnatvena vahutva saMbhavAcca, atha kSetrAnupAtena mAnuSIviSayakamalpabahutvaM grarUpayati- 'khettANuvAeNaM' kSetrAlupAtena - kSetrAnusAreNa prarUpyamANA 'savyatthovA maNussIo telokke' sarvastokAH-sarvAbhyo'lpAH mAnuSyaH - manuSya striyakhailokye - lokapatraya saMspazinyo bhavanti, UrdhvalokAdadholoke samutpitsUnAM mAraNAntikasamudghAtazAda viniHsRtadUratarAtmapradezAnAM vaikriyasamudghAtagatAnAM kevalisamudghAtagatAnAM cA loktrasaMsparzanAt tAsAM cAti stokatvaM bodhyam, tAbhyo'pi - 'uDDaloyatiriyaloe saMkhejjaguNAo' Urdhvalokatiryagloke - Urdhvaloka tiryaglokasaMjJakaprAguktaprataradvaya saMsparzinyo mAnuSyaH saMkhyeyaguNA bhavanti, vaimA nikadevAH zeSakAyAcordhvalokAt tiryagloke manuSya strItve notpadyamAnAH, tiryahaiM, kyoMki tiryagloka kA kSetra saMkhyAtaguNA adhika hai aura manuSyoM kA vaha sthakSetra hai, isa kAraNa unakI adhikatA kA saMbhava hai / 580 manuSyatriyoM kA alpabahutva - kSetra kI apekSA se saba se kama manuSyastriyAM tInoM lokoM ko sparza karane vAlI haiM / Urdhvaloka se adholoka meM utpanna hone vAle mAraNAntika samudaghAta karake jo apane AtmapradezoM ko bahuta dUra taka bAhara nikAlate haiM athavA jo vaikriya samudghAta yA kevalI samudghAta karate haiM ve tInoM lokoM kA sparza karatI haiM aura aisI - manuSya striyAM kama hai / inakI apekSA Urdhvalokatiryagloka nAmaka pUrvokta do prataroM ko sparza karane vAlI saMkhyAtaguNI haiM / vaimAnika deva Adi koI jIva jaba Urdhvaloka se tiryagloka meM manuSya strI ke rUpa meM utpanna hone vAlA hotA hai aura jaba koI tiryadhika che, kemake tirthaMka leAkanA kSetra sakhyAta gaNA adhika che ane manuSyanuM te svakSetra che, te kAraNe temanI adhikatAnA sa'bhava che. manuSya striyAnu alpa-mahutva-kSetranI apekSAe badhAthI echI manuSya zriyA traNelAkanA sparzI karanArI che. UleAkathI adheAleAkamAM utpanna thanArA mAraNAntika samuddhAta karIne je Atma pradezane ghaNe dUra sudhI mahAra kADhe che athavA je vaikriya samuddAta yA kevalI samuddAta kare che, te traNe lokanA sparzI kare che ane AvI manuSya siyA echI che. temanI apekSAe Urdhvaleka-tika leka nAmaka pUrvokta e pratare nAsparza karavA vALI sakhyAta gaNI che. vaimAnika deva Adi koI jIva jyAre UrdhvaleAkathI tiyaka lekamAM manuSya strInA rUpamAM utpanna thanAra thAya che ane jyAre kAI tiya kalAkamAM Page #299 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.30 kSetrAnusAreNa nairayikAdyalpabahutvam 281 glokavartimAnuSyazcordhvaloke samutpitsavo mAraNAttikasamudghAtavazAt dUrataramUrdhvavikSiptAtmapradezAH pUrvoktaprataradvayaM saMspRzanti, tAzca dvayyo'pi bahutarA bhavanti, tAbhyo'pi 'aholoyatiriyaloe saMkhejjaguNAo' adholoka tiryagloke-adholokatiryaglokasaMjJakaprataradvayasaMsparzinyo mAnuSyaH saMkhyeyaguNA bhavanti, tiryaglokAd manuSyastrIbhyaH, zeSebhyo vA 'gholaukikagrAmeSu, adholokikagrAmarUpAt zeSAvA tiryagloke manuSyastrItvenotpitsavaH kAzcit adho. laukikagrAmeSu avasthAnenApi pUrvoktapratadvayaM saMspRzanti, tAzca praguktAbhyo'ti bahavyo bhavati, tAbhyo'pi 'uDraloe saMkhejjaguNAo' Urdhvaloke-Urdhvaloka * saMjJakaprataravartinyo mAnuSyaH saMkhyeyaguNA bhavanti, saumanasAdipu krIDAthai pracuratarANAM vidyAdharINAM gamanasaMbhavAta, tAbhyo'pi-'aholoe saMkhejjaguNAo' adholoke-adholokavartinyo manuSyastriyaH saMkhyeyaguNA bhavanti, adholokasya gloka meM sthita manuSyastrI Urdhvaloka meM utpanna hone vAlI ho taba mAraNAntika samudghAta karate samaya vaha pUrvokta do prataroM kA sparza karatI hai| ye donoM prakAra kI striyAM bahutara hotI haiM, inakI apekSA bhI-adholoka-tiryagloka meM arthAt adholoka tiryagloka ko sparza karane vAlI mAnuSiyAM saMkhyAtaguNA haiM jo tiyagloka se manuSya strI paryAya se yA anya paryAya se adholaukika grAmoM meM yA adholaukika grAma se tiryagloka meM manuSyastrI ke rUpa meM utpanna hoM unameM se koI adholaukika grAmoM meM avasthAna karake bhI pUrvokta donoM prataroM kA sparza karatI haiM / aisI striyAM pUrvokta kI apekSA bahuta adhika hotI haiM / inakI apekSA bhI Urdhvaloka meM arthAtU Urdhvaloka sthita manuSya strI UrvakamAM utpanna thanArI thAya tyAre mAraNatika samudra ghAta karatI vakhate pUrvokta be pratane sparza kare che. A baMne prakAranI stri ghaNI badhI hoya che. temanI apekSAe paNa aleka tiryaka lekamAM arthAta aleka tikane sparza karavAvALI mAnuSi saMkhyAta gaNI che. je tiryaka lekathI manuSya strI paryAyathI agara anya paryAyathI alaukika grAmamAM agara alaukika grAmathI tirthaMkalekamAM manuSya strInA rUpamAM utpanna thAya temAMthI kaI adhoalaukika gAmamA avasthAna karIne paNa pUrvokta ane pratane sparza kare che (AvI stri pUrvoktanI apekSAe ghaNI adhika che. temanI apekSAe paNa UrbalekamAM arthAt Urvilaka nAmaka prataramAM rahelI manuSyaniye saMkhyAtagaNI adhika che, kemake saumanasa Adi vanamAM kIDA karavA mATe ghaNI badhI vidyAdharIe jaI zake che. urvalakanI apekSAe alekamAM manuSya stri pra0 36 Page #300 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 282 prakSApanAsUtre svasthAnatvena tatrApi yadInAM gAnupINAM sadbhAvAt, tAbhyo'pi 'tiriyaloe saMkhejjaguNAo' tiryagloke-tiryaglokasaMgnyakAtaravartinyo mAnuSyaH saMkhyeyaguNA bhavanti, tiryaglokakSetrasya saMgvyeyaguNatvAt, svasthAnatvena bahutyasaMbhavAcca, ____ ityevaM manuSyagatimAzrityAlpamukha pratipAdya samprati devaganimAzrityAlpavahutvAdikaM prarUpayati-'khettANuvAeNaM' kSetrAnupAtena-kSetrAnusAreNa prarUpyamANAH 'savvatthobA devA uDaloe' sarvastokA-sarvebhyo'lpAH, devAH UrbalokeUlokavatino bhavanti, tatra vaimAnikAnAyava devAnAM sadbhAvena tepA malpatvAt, tIrthaGkarajanmamahotsavAdI mandarAdiSu gamanapurNatAM bhavanapati prabhRtInAmapi svalpatvAt sarvastokatvaM devAnAmUrdhvaloke siddhama, nebhyo'pi 'uDaloyatiriyaloe asaMkhejjaguNA' Uryalokatiryagloke-UryalokaprataradvayavartinoM devAH asaMkhyeyANA nAmaka pratara meM rahI manuSyaniyAM saMkhyAtaguNA adhika haiM, kyoM ki saumanasa Adi vanoM meM krIDA karane ke lie bahuta-se vidyAdharI jA sakatI haiN| arvaloka kI apekSA adholoka meM manupya striyAM saMkhyAtaguNA adhika hai, kyoMki adholoka svasthAna hai, ataeva vahAM bahuta manuSya striyoM ko sajhAva hai| adholoka se bhI tiryagloka meM arthAt taryagloka nAmaka pratara meM rahI huI manuSya striyAM saMkhyAtaguNI haiM, kyoMki tiryagloka kSetra saMkhyAtaguNA adhika hai aura vaha svasthAna hai, ataeva unakA bAhulya saMbhava hai / devagati kA alpa nahutva-kSetra kI apekSA se saba se kama deva Urdhvaloka meM haiM, kyoki vahAM sirpha vaimAnika deva hI pAye jAte haiN| tIrthakara ke janma mahotsava Adi ke avasara para sumeru Adi para gamana karane vAle bhavanapati Adi deva bhI svalpa hote haiM, ataeva sa khyAta gaNI adhika che, kemake aloka svasthAna che. tethI ja tyAM ghaNuM manuSya zvino sadubhAva che. alokathI paNa tiryakalokamAM arthAt tiryakalaMka nAmaka prataramAM rahelI manuSya stri saMkhyAtagaNI che, kemake tiryakaloka kSetra sa khyAta gaNuM adhika che ane te svasthAna che, tethI ja temanuM bAhulya saMbhavita che. devagatinuM alpa-hitya-kSetranI apekSAe badhAthI ochA deva Urtha lekamAM che, kemake tyAM phakata vaimAnika deva ja maLI Ave che. tIrthakaranA janma mahotsavAdinA avasara upara sumerU Adi para gamana karavA vALA bhavana pati Adi deva paNa cheDA hoya che, tethI ja Urva lekamAM badhAthI ochA devAnuM hovuM siddha thAya che. temanI apekSAe Urvaleka, madhyaka nAmaka be prataranA deva asaMkhyAta gaNa adhika che, kemake A banne pratara tiSka Page #301 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pro yonI TI / pada3 sU.30 kSetrAnusAreNa nairayikAdyalpavahutyam 283 bhavanti, tasya prataradvayasya jyotiSkANAM pratyAsannatvena svasthAnatvAt, bhavanapativAnavyantarajyotiSkANAM mandarAdI saudharmAdikalpagatAnAM svasthAne gamanAgamanAt, sodharmAdiSu devatvena utpitsUnAM devAyuH pratisaMvedayamAnAnAM strotpattidezamabhigacchatAm pUrvoktaprataradvayasaMsparzanAt, sAkalyena pUrvoktaprataradvayasaMsparzinAM prarUpaNe'ti vahutvAcca prAguktebhyo'saMkhyeyaguNatvaM bhavati, tebhyo'pi 'telokke saMkhejaguNA' trailokye-lokatrayavartino devAH saMkhyeyaguNA bhavanti, bhavanapativAnavyantarajyotiSkavaimAnikAnAM devAnAM tathAvidhaprayatna vizepavazAt vaikriyasamudghAtena samavahatAnAM lokatrasaMsparzanAt, tepAM pUrvo kamataradvayasaMsparzibhyaH saMkhyeyaUrdhvaloka me saba se kama devoM kA honA siddha hotA hai| unakI apekSA Urdhvaloka-madhyaloka nAmaka do prataroM ke deva asaMkhyAtaguNA adhika haiM, kyoMki ye donoM pratara jyotiSaka devoM ke samIpavartI haiM, ataeva unake svasthAna haiN| isake atirikta bhavanapati, vAnavyantara aura jyotiSka deva sumeru Adi para gamana karate haiN| saudharma Adi kalpoM ke deva apane sthAna meM Ate jAte haiM, yA saudharma Adi deva lokoM meM devarUpa se utpanna hone vAle jo devAyu kA vedana kara rahe haiM, ve jaba apane utpatti deza meM jAte haiM laba pUrvokta donoM prataroM kA sparza hotA hai| aise deva pUrvokta devoM se asaMkhyAtaguNA adhika haiN| unakI apekSA bhI trailokya meM arthAt lokatrayavartI deva saMkhyAtaguNA haiM, kyoMki bhavanapati, vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika deva eka prakAra ke vizeSa prayatna se jaba vaikriya samudghAta karate haiM, tava tInoM lokoM kA sparza karate haiN| ve pUrvokta donoM prataroM ko sparza karane vAloM kI apekSA saMkhyAtaguNA adhika haiN| unakI apekSA adholokdevenA samIpavatI che. tethI ja temanA svasthAna che. tenA zivAya bhavanapati : vyAnavyantara ane jyotiSka deva sumerU Adi para gamana kare che, saudharma Adi kone deva pitAnA sthAnamAM Ave jAya che, agara sIdhama Adi devalemAM devarUpathI utpanna thanAra je devAyunuM vetana karI rahela che, teo jyAre pitAnA utpatti dezamAM jAya che tyAre pUrvokta bane pratone sparza thAya che. evA deva pUrvokta dethI asaMkhyAta gaNa adhika che, temanI apekSAe paNa zailekamAM arthAt lakatrayavatI deva saMkhyAta gaNuM che, kemake bhavanapati, vAnantara, tiSka ane vimAnika deva eka prakAranA vizeSa prayanathI jyAre vaikiya samudRghAta kare che, tyAre traNe lokone sparza kare che. teo pUrvokata bane pratane sparza karanAranI apekSAe saMkhyAta gaNA Page #302 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtra 18ke guNatvaM bhavati, tebhyo'pi 'aholoyatiriyaloe saMkhejaguNA' adholoka tiryagloke-adholokatiryagloka prataradvayasaMspazino devAH saMkhyeyaguNA bhavanti, tasya prataradvayasya bhavanapativAnavyantaradevAnAM pratyAsannatayA svasthAnatvAt, bahunA bhavanapatInAM svabhavanasthAnAM tiryaglokagamanAgamanAt. tathodvartamAnAnAM, vaikriyasamudghAtena samavahatAnAm, tiryaglokavartinAM, paJcendriyatiryagmanuSyANAM yA bhavanapatitvenotpadyamAnAnAM ca bhavanapatyAyuranubhavatAM pUrvoktaprataradvayasaMsparzitvenAtivahusAt saMkhyeyaguNatvaM bhavati, tebhyo'pi 'aholoe saMkhejaguNA' adholoke -adholokavartino devAH saMkhyeyaguNA bhavanti, adholokasya bhavanapatInAM svasthAnatvAt, tebhyo'pi 'tiriyaloe saMkhejjaguNA' tiryagloke-tiryaglokavartino devAH saMkhyeyaguNA bhavanti tiryaglokasya jyotiSkavAnavyantarANAM svasthAnatvAt / tiryagloka me saMkhyAtA gA haiM arthAt adholoka tiryagloka nAmaka donoM prataroM ko sparza karane vAle saMkhyAta guNA haiM, kyoMki ve donoM pratara bhavanapati tathA vAnavyantara devoM ke samIpavatI hone se unake svasthAna haiM / bahusaMkhyaka bhavanapati tiryagloka meM gamanAgamana karate haiM, udvartana karate haiM, vaikriya samudghAta karate haiM athavA tiryagloka ke paMcendriya tiryaMca yA manuSya jaya bhavanapati ke rUpa meM utpanna hone vAle hote haiM aura bhavanapati kI Ayu kA anubhava karate haiM taba pUrvokta donoM prataroM kA sparza hotA hai| aise jIva bahuta hone ke kAraNa saMkhyAtaguNA kahe gae haiN| unakI apekSA adholoka meM saMkhyAta guNA haiM, kyoMki adholoka bhavanavAsI devoM kA svasthAna hai| adholoka kI apekSA tiryagloka meM rahane vAle deva saMkhyAtaguNA haiM, kyoMki tiryagloka jyotiSka aura vAnavyantaroM kA svasthAna hai / adhika che. temanI apekSAe aleka tirthaMkalekamAM saMkhyAta gaNuM che arthAt aleka tirthaMkaleka nAmaka ane pratirone sparza karanArA saMkhyAta gaNuM che kemake teo bane pratara bhavanapati vAnavyantara denA samIpavatI hovAthI temanA svAsthAna che. bahusaMkhyaka bhavanapati tirthaMkalekamAM gamanAgamana kare che, udvartana kare che, vekiya samuddaghAta kare che, athavA utpanna thanArA bane che ane bhavanapatinA AyuSyano anubhava kare che, tyAre pUrvokata banne pratane sparza thAya che. evA jIva ghaNuM hevAne kAraNe saMkhyAta gaNe kahelA che temanI apekSAe alekamAM saMkhyAta gaNA che, kemake aleka bhavanavAsI, devonA svAsthAna che. alekanI apekSAe nikalekamAM rahenArA deva saMkhyAta gaNe che, kemake tirthaMkaleka tiSka ane vAnacaMtanA svasthAna che. Page #303 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavAdhinI TIkA pada 3 sU.30 kSetrAnusAreNa nairayikAdyalpavahutvam 285 ___atha devIrAzrityAlpavahutvaM pratipAdayati-'khettANuvAeNaM' kSetrAnupAtena kSetrAnusAreNa, 'sabbatthovAo devIo uddaloe' sarva stokAH-sarvAbhyo'lpAH, devyaH, Urdhvaloke, Urdhva lokavatinyo bhavanti, tatra vaimAnikadevInAmeva sattvena tAsAmatistokatvAt, tAbhyo devIbhyaH 'uDaloyatiriyaloe asaMkhejjaguNAo' alokatiryagloke-Urdhvalokatiryaglokaprataradvayavartinyo devyaH asaMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktadevaviSayakayukteH, tAbhyo'pi 'telokke saMkhejaguNAo' trailokye-lokatrayavartinyo devyaH saMkhyeguNA bhavanti, prAguktayukteH, tAbhyo'pi 'aholoyatiriyaloe saMkhejjaguNAo' adholokatiryagloke-adholokatiryaglokasaMkhyakaprataradvayavartinyo devyaH saMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktadevaviSayakayukteH, tAbhyo'pi 'aholoe saMkhejaguNAo' adholoke-adholoka vatinyo devyaH saMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktayukteH, tAbhyo'pi 'tiriyaloe saMkhejaguNAo' tiryagloke-tiryaglokavartinyo devyaH saMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktadevaviSayakayukteH sattvAt ||suu0 30 // deviyoM kA alpabahutva-kSetra kI apekSA se saba se kama deviyAM Urdhvaloka meM haiM, kyoMki Urdhvaloka meM sirpha vaimAnika deviyAM hI hotI haiM, ataeva sabase kama haiN| unakI apekSA Urdhvaloka-tiryagloka nAmaka prataroM meM asaMkhyAtaguNI haiN| isa kA kAraNa vahI samajha lenA cAhie jo devoM ke viSaya meM kahA gayA hai / unakI apekSA tInoM lokoM kA sparza karane vAlI deviyAM saMkhyAta guNI haiM / isa kA kAraNa pahale devoM ke prasaMga meM kahA jA cukA hai| unakI apekSA adholoka-tiryagloka meM saMkhyAtaguNI haiM / yahAM bhI pUrvokta yukti samajha lenI cAhie / una kI apekSA adholoka meM saMkhyAtaguNI adhika haiM / devoM ke viSaya meM jo yuktiyAM kahI haiM ve yahAM bhI samajha lenA cAhie // 30 // deviyenuM a5 bahutva-kSetranI apekSAe badhAthI ochI devIo Urva lekamAM che, kemake UrvIlokamAM phakta vaimAnika deviye ja hoya che, tethI ja badhAthI ochI che. temanI akSiAe Urthaka-niyaMkaleka nAmaka pratiromAM saMkhyAta gaNI che. tenuM kAraNa teja samajI levuM joIe je devenI bAbatamAM kaheluM che. temanI apekSAe traNe lekane sparza karavAvALI devi saMkhyAta gaNI che. tenuM kAraNa pahelA denA prasagamAM kahi didheluM che. temanI apekSAe adhaloka-tiyaka lokamAM saMkhyAta gaNI che ahiM paNa pUrvokata yukita samajI levI joIe. temanI apekSAe alekamAM saMkhyAta gaNI adhika che. ane temanI apekSAe paNa tiya kalAkamAM saMkhyAta gaNI adhika che. denA viSayamAM je yukitao kahI che te ahiM paNa samajI levI joIe che 30 che Page #304 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Tara prajJApanAsUtre bhavanapatyAdi devApabahulava kanyatAmUlam - khettAnuvANaM savvatthovA bhavanavAsI devA uDDhaloe, uDUloyatiriyaloe asaMkhejjaguNA, telokke saMkhejjaguNA, aholoyatiriyaloe asaMkhejjaguNA, niriyaloe asaMkhejjaguNA, ahoro asakhejjaguNA, khettANuvAeNaM savvattho - vAo bhavaNavAsiNIo devIo uDaloe, uDUloyatiriyaloe asaMkhejjaguNAo, telokke saMkhejjaguNAo, aholoyatiriyaloe asaMkhejjaguNA, tiriyaloe asaMkhejjaguNAo, aho - loe asaMkhejjaguNAo, khettANuvAegaM savvatthovA vANamaMtarA devA uDaloe, uDaloyatiriyaloe asaMgvejjaguNA, telokke saMkhejjaguNA, aholoyatiriyaloe asaMkhejjaguNA, aholoe saMkhajjaguNA, tiriyaloe saMkhejjaguNA, khettANuvAeNaM savvatthovAo vANamaMtarIo devIo uDDaloe, uDDaloyatiriyaloe asaMkhejjaguNAo, telokke saMkhejjaguNAo, aholoyatiriyaloe asaMkhejjaguNAo, aholoe saMkhejjaguNAo, tiriyaloe saMkhejjaguNAo, khettANuvAeNaM savvatthovA joisiyA devA uDDaloe, uDaloyatiriyaloe asaMkhejjaguNA, telova ke saMkhejjaguNA, aholoyatiriyaloe asaMkhejjaguNA, aholoe saMkhejjaguNA, tiriyaloe asaMkhejjaguNA, khettANuvAeNaM savvatthovAo joisiNIo devIo uDDaloe, uDaloyatiriyaloe asaMkhejjaguNAo, telokke saMkhejjaguNAo, aholoyatiriyaloe asaMkhejjaguNAo, aholoe saMkhejjaguNAo, tiriyaloe asaMkhejjaguNAo, khettANuvAeNaM savvatthovA vemANiyA devA uDDa loyatiriyaloe, telokke saMkhejjaguNA, aholoyatiriyaloe saMkhejjaguNA, aholoe saMkhejjaguNo, tiriyaloe saMkhejjaguNA, Page #305 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TokA pada 3 sU.31 bhavanapatidevAnAmalpabahutvam ____ 287 uDDaloe asaMkhejjaguNA, khetANuvAeNaM savvatthovAo vemANiNIo devIo uDDaloyatiriyaloe, telokke saMkhejjaguNAo, aholoyatiriyaloe saMkhejjaguNAo, aholoe saMkhejaguNAo, tiriyaloe saMkhejaguNAo, uDDaloe asNkhejjgunnaao| sU. 31 // - chAyA-kSetrAnupAtena sarvastokA bhavanavAsino devAH UrzvalaM ke, Urdhvalokatiryagloke asaMkhyeyaguNAH, trailokye saMkhyeyaguNAH, adholokatiryagloke asaMkhyeyaguNAH, tiryagloke asaMkhyeyaguNAH, adholoke asaMkhyeyaguNAH, kSetrAnupAtena sarvastokA bhavanavAsinyo devya apraloke, Urdhvalokatirya gloke asaMkhyeya guNA trailokye saMkhyeyaguNAH, adholokatiryagloke asaMkhyeyaguNAH, tiryagloke bhavanapati Adi devoM kA alpabahutva zabdArtha-(khettANuvAeNaM) kSetra ke anusAra (sabvatthovA bhavaNavAsI devA uDaloe) saba se kama bhavanavAsI deva Urdhvaloka meM haiM (uddaloyatiriyaloe asaMkhejaguNA) Urdhvaloka-tiryagloka meM asaMkhyAtaguNA haiM (telokke saMkhejaguNo) trailokya meM saMkhyAtaguNA haiM (aholoya tiriyaloe asaMkhejjaguNA) adholoka -tiryagloka meM asaMkhyAtaguNA haiM (tiriyaloe asaMkhejjaguNA) tiryagloka meM asaMkhyAtaguNA haiM (aholoe asaMkhejjaguNA) adholoka meM asaMkhyAtaguNA haiM (khettANuvAeNaM) kSetra ke anusAra (savvatthovAo bhavaNavAsiNIo devIo uDaloe) saba se kama bhavanavAsinI deviyAM Urdhvaloka meM haiM (uDaloya tiriyaloe asaMkhejjaguNAo) ardhvaloka-tiryagloka meM asaMkhyAta bhavanapati Adi devonuM alpa bahutva ' -(khettANuvAeNa) kSetranA anusAra (savvatthovA bhavaNavAsI ThevA uDDhaloe) yAthI mech| navanavAsI heva aqaavi cha. (uDhaloyatiriyaloe asaMkhejjaguNA) Art tiyasobhA asaNyAta cha. (telokke saMkhejjaguNA) tAyamA yaataa| cha (aholoyatiriyaloe asaMkhejjaguNA) adhIso-tiyo4mA 'masa cyAtarA cha, (tiriyaloe asaMkhejjaguNA) tisomAM masabhyAta che (aholoe asaMkhejjaguNA) madhAsamAM masa cyAta cha. (khettANuvAeNaM) kSetranA anusAra (savvatthovA bhavanavAsiNIo devIo uDUDhalora) mAthI mAchI bhavanavAsinI viyA somai cha. ( uDDhaloe tiriyaloe asaMkhejjaguNAo) Auratx-tiyomA masa'cyAtI che. (telo Page #306 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 188 prajJApanAsUtre asaMkhyeyaguNAH, adholoke asaMkhyeyaguNAH, kSetrAnupAtena sarvastokA vAnavyantarA devA Urdhvaloke, Urdhvalokatiryagloke asaMkhyeyaguNAH, trailokye saMkhyeyaguNAH, adholokatiryagloke asaMkhyeyaguNAH, adholoke saMkhyeyaguNAH, tiryagloke saMkhyeyaguNAH, kSetrAnupAtena sarvastokA vAnavyantaryo devyaH Urdhvaloke, Urdhvalokatiryagloke asaMkhyeyaguNAH, trailokye saMkhyeyaguNA, adholokatiryagloke asaMguNI haiM (telokke saMkhejjaguNAo ) trailokya meM saMkhyAtaguNI haiM (aho 'loyatiriyaloe asaM khejjaguNAo adholoka-tiryagloka meM asaMkhyAta guNI haiM ( tiriyaloe asaMkhejjaguNAo ) tiryagloka meM asaMkhyAtaguNI haiM (aholoe asaMkhejjaguNAo) adholoka meM asaMkhyAtaguNI haiM / (khettANuvANaM) kSetra ke anusAra (savvatthovA vANamaMtarA devA uDuloe) sabase kama vAnavyantara deva Urdhvaloka meM haiM (uDhalo tiriyaloe asaMkhejjaguNA ) Urdhvaloka - tiryagloka meM asaMkhyAtaguNA haiM ( telo saMkhejjaguNA ) trailokya meM saMkhyAtaguNA haiM (aholoyatiriyaloe) adholoka - tiryagloka meM (asaMkhejjaguNA ) asaMkhyAtaguNA haiM ( aholoe saMkhejjaguNA ) adholoka meM saMkhyAtaguNA haiM ( tiriyaloe saMkhejjaguNA ) tiryagloka meM saMkhyAtaguNA haiM / (khettANuvAraNa) kSetra ke anusAra sanvatthovAo vANamaMtarIo devIo) sabase se kama vAnatryantara deviyAM (uDUlora) Urdhvaloka meM haiM (uDaloyatiriyo asaMkhajjaguNAo ) Urdhvaloka-nirya gloka meM asaMkhyAtaguNI haiM (telok ke saMgvejjaguNAo) trailokya meM saMkhyAtaguNI kke sakhejjaguNAo) traimA saMkhyAtI che ( aholoyatiriyaloe asaMkhejjaguNAo) adholo - tiryagyobhAM zrama NyAtagI che ( tiriyaloe asaMkhajjaguNAo ) tiryoubhA asakhyAtagalI he ( ahologa asaMkhejjaguNAo ) adheAleAkamAM asa`khyAtagaNI che, (khettANuvAeNaM) kSetra anusAra (savtratthovA vANamaMtarA devA uDDhaloe) madhAthI gochA vAna-vyantara heva sabhAM che (uDDhaloya tiriyaloe asaMkhe jaguNA ) ardhvayotiryabhAM asabhyAta galA che. (telloke sa khejjaguNA) traiseo'yamAM sauNjyaatge| che (aholoyatiriyaloe) adholo tiryakheobhAM (asa khejjaguNA ) asa MkhyAtagA che (tiriyaloe sa khejjaguNA ) tiryagyobhA sabhyAtA che. (khetANuvAeNaM) kSetranA anusAra (savvatthovA vANamaMtarIo devIo) gadhAthI sochI , vAnavyantarI ddevithe| (uDDhaloe) urdhva sobhAM che. ( uDDhaloya tiriyaloga asa khejjaguNAo ) ardhvasAThatiryagyoubhAM asabhyAtalI che. (telloke sa khejjaguNAo) gaiseo'yabhA Page #307 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.31 kSetrataH bhavanapatyAdi devAnAmalpavahutvam 289 .. rUyeyaguNAH, adholoke saMkhyeyaguNAH, tiryagloke saMkhyeyaguNAH, kSetrAnupAtena :-sarvastokAH jyotiSkA devA Urdhvaloke, Uryalokatiryagloke asaMkhyeyaguNAH, - trailokye saMkhyeyaguNAH, adholokatiryagloke asaMkhyeyaguNAH, adholoke saMkhyeya___ guNAH, tiryagloke asaMkhyeyaguNAH kSetrAnupAtena sarvastokAH jyotipkyo devyaH Urzvaloke, alokatiryagloke asaMkhyeyaguNAH, trailokye saMkhyeyaguNAH, adhohai (aholoyatiriyaloe) adholoka-tiryagloka meM (asaMkhajjaguNAo) asaMkhyAtaguNI haiM (aholoe saMkhejjaguNAo) adholoka meM saMkhyAta::guNI haiM (tiriyaloe saMkhajjaguNAo) tirya gloka meM saMkhyAtaguNI haiN| . (khettANuvAeNaM) kSetra ke anusAra (savvatthovA joisiyA devA . uDuloe) saba se kama jyotiSka deva ardhvaloka meM haiM (uDaloyatiriya..loe asaMkhajjaguNA) Urdhvaloka-tirya gloka meM asaMkhyAtaguNA haiM (telokke saMkhejjaguNA) trailokya meM saMkhyAtaguNA haiM. (aholoyatiriya loe asaMkhajjaguNA) adholoka-tiryakloka meM asaMkhyAtaguNA haiM ... (aholoe.saMkhejjaguNA) adholoka meM , saMkhyAtaguNA haiM (tiriyaloe asaMkhejjaguNA) tiryagloka meM asaMkhyAtaguNA haiN| (khettANuvAeNaM) kSetra ke anusAra (lavatthobAo joisaNIo ... . devIo, uDaloe) saba se kama jyotiSka deviyAM avaloka meM haiM (uDa. loyatiriyaloe asaMkhejjaguNAo) Urdhvaloka-tiryagloka meM asaMkhyAtaguNI haiM (telokke saMkhejjaguNAo) trailokya meM saMkhyAtaguNI haiM (aho saNyAta, (aholoyatiriyaloe) madhoTo tiya sabhA (asa khejjaguNAo) . masabhyAta cha (aholoe sa khejjaNAguo) adhosImA sayAgI cha (tiri5| yaloe sakhejjaguNAo) timI sadhyAta . (khettANuvAeNaM) kSetranA manusA2 (savvatthovA joisiyA devA uDUDhaloe) sauthI. mch| jyoti04 heva aalaswi che. (uDhaloe tiriyaloga asa khejja - guNA) yA tiyomA masaNyAta che. (tellokke sakhejjaguNA) sAyamA sabhyAta ge| che. (aholoyatiriyaloe asa khejjaguNA) adhoso tiya samaya masabhyAta cha. (aholoe sakhejjaguNA) adhotImA sabhyAta ge| che. (tiriyaloe asaMkhejjaguNA) tiyo masayatamA che. . .. (khettANuvAeNa) kSetranI manusAra (savvatyovAo joisigIo devIo) sauthI , mAchI, jyoti vAyo mAM cha. (uDDhaloyatiriyaloe asa khejjagu NAo) stual tima sabhyAta ngn che (telokke saMkhajjaguNAo) __...sadhyama sadhyAtarI cha. (aholoyatiriyaloe asaMkhejjaguNAo) madhAso pra. 37 Page #308 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prakAdamIsame lokatiryagloke asaMkhyeyaguNAH, adholoke saMkhyeyaguNAH, tiryagloke asaMkhyeyaguNAH, kSetrAnupAtena sarvastokAH vaimAnikA devAH Urdhvalokatiryagloke, trailokye saMkhyeyaguNAH, adholokatiryaglo ke saMkhyeyaguNAH, adholoke saMkhyeyaguNAH, tiryagloke saMkhyeyaguNAH Urdhvaloke asaMkhyeyaguNAH, kSetrAnupAtena sarvastokAH vaimAnikyo devya Urdhvalokatiryaggaloke, trailokye saMkhyeyaguNAH adholokatiryagUloyatiriyaloe asaMkhejjaguNAo) adholoka - tiryagloka meM asaMkhyAtaguNI haiM (aholoe saMgvajjaguNAo) adholoka meM saMkhyAtaguNI haiM ( tiriyaloe asaMvejjaguNAo ) tirtha gloka meM asaMkhyAtaguNI haiN| (khetAvAraNa) kSetra kI apekSA se ( saccatthovA vaimANiyA devA uloyatiriyaloe) saba se kama vaimAnika deva Urdhvaloka tirtha gloka (lok saMgvejjaguNA ) trailokya meM saMkhyAtaguNA haiM (aholoyatiriyaloe saMkhejjaguNA ) adholoka tiryagloka meM saMkhyAtaguNI haiM ( aholo saMkhajjaguNA ) adholoka meM saMkhyAtaguNI haiM ( tiriyaloe saMkhejjaguNA) tirtha gloka meM saMkhyAtaguNA haiM (uDaloe asaMkhejjaguNA ) Urdhvaloka meM asaMkhyAtaguNA haiM / (khettANuvAraNaM) kSetra kI apekSA se (savvatthovAo vemANiNIo devIo uDaloyatiriyaloe) saba se kama vaimAnika deviyAM Urdhvaloka - tiryagloka meM haiM ( telokke saMgvejjaguNAo) trailokya meM saMkhyAtaguNI haiM (aholoyatiriyaloe) adholoka tiryagloka meM (saMkhajja guNAo) saMkhyAtaguNI haiM (aholoe saMgvejjaguNAo) adholoka meM tiryaJjhoubhA asabhyAta gaNI che. ( aholoe saMkhejjaguNAo) adhosoubhAM sa jyAta gaNI che. (tiriyaloe asa sejjaguNAo ) tiyoubhA asaNyAta gANI che. (khettANutrANaM) kSetranI apekSAye (savvatthovA vemANiyA devA uDDhaloya tiriyaloe) gadhAthI gochA vaibhAnideva tiyobhAM che (telokkesa khejjaguNA ) traizyamA sabhyAtagaNA che. (aholoyatiriyaloe sa khejjaguNA ) adholo - tiyasobhAM saMkhyAtagA che. (aholoe sa khejjaguNA ) saMdholo bhAM sNkhyaatgnnu| che. (tiriyaloe sarakhejjaguNA ) tiyaso mAM saMdhyAtA che. (uDDhaloe asa khejjaguNA ) ammAM asaM jyAtalA che. ( khettANuvAeNaM) kSetranI apekSAye (savvatthovAo vemANiNIo devIo uDDhaloya tiriyaloe) sauthI thoDI vaimAni deviyo aso- tiryagsobhAM che. (telokke saMkhejjaguNAo) gaisIyamA saMkhyAtagaNI che. (aholoyatiriyaloe) adhoso 4 anetiryakheobhAM (sa khejjaguNAo ) sadhyA tagaNI che. ( aholoe sa khejjaguNAo) 290 Page #309 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pada 3 sU31 kSetrataH bhavanapatyAdi devAnAmalpavahutvam 291 loke saMkhyeyaguNAH adholoke saMkhyeyaguNAH, tiryagloke saMkhyeyaguNAH, Urdhvaloke asNkhyeygunnaaH|| TIkA-itaH pUrva nairayikAdi devasAmAnyaviSayakamalpavahutvaM pratipAditam, samprati bhavanapatyAdi devaviSayakAlpavahutvapratipipAdayiSayA sarvaprathamaM bhavanapativiSayakamalpabahutvaM pratipAdayati-'khettANuvAeNaM' kSetrAnupAtena-kSetrAnusAreNa prarUpyamANAH 'savvatthovA bhavaNavAsIdevA uDaloe' sarvastokAH bhavanavAsino devAH Urdhvaloke-Urbalokaprataravartino bhavanti, kecid bhavanapatayo devAH saudhamAdiSvapi kalpeSu pUrvasaMgatikanizrayA gamanaM kurvanti, kecid merau jinendrajanmamahotsavamupalakSya, aJjanadadhimukheSu aSTAhnikamahotsavamupalakSya, apare ca kecid saMkhyAtaguNI haiM (tiriyaloe saMkhajjaguNAo) tirya gloka meM saMkhyAtaguNI haiM (uDhaloe asaMkhajjaguNAo) avaloka meM asaMkhyAtaguNI haiN| TIkArtha-isa se pUrva nairayika Adi cAroM gatiyoM ke jIvoM kA sAmAnya rUpa se alpabahutva pratipAdita kiyA gayA hai, aba bhavanapati Adi deva-vizeSoM ke alpabahutva kA pratipAdana karate hue sarvaprathama bhavanapati devoM ke alpabahutva ko pradarzita karate haiM kSetra ke anusAra yadi prarUpaNA kI jAya to saba se kama bhavanavAsI deva Urdhvaloka meM haiN| koI-koI bhavanapati deva saudharma Adi kalpoM meM apane pUrvabhava ke saMgatika deva kI nizrA se jAte haiN| koI koI meruparvata para tIrthakara bhagavAn ke janma mahotsava ke upalakSa meM, koI aSTAhnika mahotsava karane ke lie aMjana evaM dadhimukha Adi adhos| ma sadhyAtarANI che. (tiriyaloe sakhejjaguNAo) niyama. sadhyAta. gaNI che. (uDDhaloe asakhejjaguNAo) apaai sadhyA gii cha.. 1 TIkAtha-AnI pahelAM narayika vagere cAre gativALA jIvo jIvanuM somAnyarIte alpa bahutva pratipAdita karavAmAM Avela che. have bhavanapati ' vagere deva ane deviyenA alpa bahatvanuM pratipAdana karavA mATe sauthI pahelAM bhavanapati denA alapa bahuta ne pradarzita kare che, kSetra pramANe je prarUpaNa karavAmAM Ave te sauthI ochA bhavanavAsI de urvalokamAM che. sIdhama vigere kalpanA keI kaI bhavanapati pitAnA pUrva bhavamAMnA saMgatika devanI nizrAthI jAya che. kaI kaI merUparvata para tIrthakara bhagavAnanA janma mahotsavanA upalakSyamAM keI aSTAkSika mahotsava karavA mATe aMjana ane dadhimukha vagere parvatanI upara ane kaI kaI kIDA Page #310 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 292 pramApanAsa bhavanapatayo mandarAdipu kIDanArtha gamanaM kurvanti, etepAzca sarveSAM svalpatayA, aloke teSAM sarvastokatvaM bhavati, tebhyaH-'uDaloyatiriyaloe asaMkhejjaguNA' Urdhvalokatiryagloke-UrzvalokatiryaglokasaMjJakaprataradvayavartino bhavanapatayo'saMkhyeyaguNA bhavanti, tiryaglokasthAnAM caikriyasamudghAtena samabahatAnAm UrdhvalokatiryaglomarAMsparzanAt, tathA tiryaglokasthAnAmeva mAraNAntikasamudghAtena samavahatAnA mRloke saudharmAdipu devakalpeSu vAdaraparyAptapRthivIkAyikatayA vAdaraparyAptApkAyikatayA, vAdaraparyAptapratyekavanaspatikAyikatayA ca zubheSu maNividhAnAdisthAneSu samutpitsUnAM svabhavAyureva pratisaMvedayamAnAnAM svabhavAyuH pratisaMvedanAcca tepAmutpatti deze vikSiptAtmapradezadaNDAnAm bhavanavAsitvasyaivopalabhyamAnatvAt, Urdhvaloke gamanAgamanAt tatpataradvayasamIpavatikrIDAsthAnatazva parvatoM para aura koI-koI krIDA ke hetu mandara parvata Adi para gamana karate haiN| magara ye saba svalpa hI hote haiM, ataeva unheM saba se kama kahA hai / Urvaloka kI apekSA upraloka-tirya gloka nAmaka pUrvokta do prataroM me asaMkhyAtaguNA haiM, kyoki tiryaglovatI bhavanapati jaba vaikriya samudadhAta karate haiM taba ve Urdhvaloka-tirya gloka kA sparza karate haiN| ina ke atirikta tiryaglokavartI bhavanapati mAraNAntika samudaghAta karake avaloka me saudharmakalpa Adi meM bAdara pRthvIkAyika, bAdara apkAyika, yA bAdara pratyeka vanaspatikAyika rUpa se athavA zubha maNibhedoM meM utpanna hone vAle hote haiM aura apane bhava kI hI Ayu kA bedana karate haiM aura apane bhava kI Ayu kA vedana karane ke kAraNa adanapati hI kahalAte haiM taba bhI ve Urdhvaloka-tiryagloka kA sparza karate haiM / ardhvaloka meM gamanAgamana karane se pUrvokta karavAnA hetuthI dara vagere parvata para gamana kare che paraMtu e badhA alpaja hoya che. tethI ja teone sauthI kama kahelA che. urvakanI apekSAthI urvaka ' tiryaka nAmanA pUrvokta be prataramAM asaMkhyA gaNuM che. kemake tiryaka mAM rahevAvALA bhavanapati deva jyAre vikriyasamudaghAta kare che, tyAre teo uleka ane tiryazlokano sparza kare che. te sivAya tiryalakamAM rahevA vALA bhavanapati mAraNAnika samughAta karIne ulekamAM saudharma vagere ka95mAM bAdara pRthvIkAyika, bAra aSkAyika, athavA bAdara pratyeka vanaspati kAyika paNAthI athavA zubha maNinA bhedamAM utpanna thavAvALA hoya che. ' ane pitAnA bhava saMbadhI AyunuM vedana kare che. ane pitAnA bhAvanI - AyunuM vedana karavAnA kAraNe bhavanapatI ja kahevAya che. te paNa teo udhva Page #311 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramayabodhinI TIkA pada sR.31 kSetrataH bhavanapatyAdi devAnAmasparvahutvam 293 pUrvoktaprataradvayasaMsparzanAt teSAM prAguktebhyo'saMkhyeyaguNatvamavasaiyam / temyo'piH 'telokke saMkhejaguNA' trailokye lokatrayavatino bhavanapatayaH saMkhyeyaguNA bhavanti, Urdhvaloke paJcendriyatirazcAM bhavanapatitvenotpitsUnAM, tathA svasthAne vaikriya samudaghAtena, mAraNAntika prathama samudghAtena vA tathAvidhAtyadhika prayatnavizeSeNa samavahatAnAM lokatrayasaMsparzitvAt saMkhyeyaguNatvaM teSAM bhavati anyasthAnasamavahatebhyaH svasthAnasamavahatAnAM saMkhyeyaguNatvAt tebhyo'pi 'aholoyatiriyaloe asaMkhejjaguNA' adholokatiryagloke-adholokatiryaglokasaMjJakaprAguktaprataradvayavartino bhavanapatayaH asaMkhyeyaguNA bhavanti, teSAM tigyonikasya svasthAnasamI-- pavartitayA gamanAgamanabhAvena, svasthAnasthita krodhAdi samudghAtaprAptyA ca donoM prataroM ke samIpavartI krIDAsthAna se una donoM prataroM kA sparza karate haiM / ye deva pUrvokta devoM se asaMkhyAtaguNA haiM / inakI apekSA trilokavartI bhavanapati saMkhyAtaguNA haiN| Urdhvaloka meM paMcendriyati ca java bhavanapati rUpa se utpanna hone vAlA hotA hai, tathA svasthAna meM vaikriya samudghAta yA mAraNAntika prathama samudghAta ke dvAra', tathAvidha atyadhika prayatna vizeSa se samudghAta karate haiM, tava ve, tInoM lokoM kA sparza karate haiM / ve saMkhyAtaguNA isa kAraNa haiM ki anya sthAna meM samudghAta karane vAloM kI apekSA svasthAna meM samudghAta karane vAle saMkhyAtaguNA hote haiN| adholoka-tiryagloka meM unakI apekSA bhI asaMkhyotaguNA haiN| tiryagloka unake svasthAna se samIpa hone se gamanAgamana hone ke kAraNa tathA svasthAna meM sthita rahate hue bhI krodhAdi leka ane tiryazlekane sparza kare che. ulekamAM gamanAgamana karavAthI pUrvokta ane prata nA samI pavatI phIDAsthAnathI e mane pratane sparza kare che. A deva pUrveta dethI asaMkhyAta gaNuM che. tenI apekSAthI tenA karatAM trilekavatI bhavanapatI deva sa khyAta gaNA che. urvalekamAM paMcendriya tiryaMca jyAre bhavanapatipaNuthI utpanna thavAnA thAya che, tathA svasthAnamAM vaikriyasamuddaghAta athavA maraNAnika pahelA samughAta dvArA tevA prakAranA atyadhika prayatna vizeSa thI samughAta kare che. tyAre teo traNekane sparza kare che. teo saMkhyAtagaNI e kAraNathI che ke-bIjA sthAnamAM samughAta karavA vALA karatAM svAsthAnamAM samuddaghAta' karavA vALA saMkhyAta gaNA hoya che. tenA karatAM paNa alAka ane tiryAplekamAM asaMkhyAta gaNA che. tika temanA svasthAnathI najIka hovAthI gamanAgamana thaI zakavAnA kAraNe tathA svasthAnamAM sthita rahIne paNa krodha vigere kapAya samughAtanI Page #312 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanAsUtra bahavaH pUrvokta prataradvayasaMsparzino bhavanti, tebhyo'pi 'tiriyaloe asaMkhejaguNA' tiryagloke-tiryaglokaprataravartino bhavanapatayo'saMkhyeyaguNA bhavanti, tIrthadvarANAM samavasaraNAdau vandanArtha, ramaNIyadvIpeSu krIDAtha tepAmAgamanasaMbhavAt, AgatAnAJca cirakAlamapyavasthAnasabhAvAta, tebhyo'pi 'aholoe asaMkhejjaguNA' adholoke-adholokaprataravartino bhavanapatayo'saMkhyeyaguNA bhavanti, bhavanapatInAm adholokasya svasthAnatvenAsaMkhyeyaguNatvasaMbhavAta, ___ atha bhavanapati devInAmalpavahutvaM pratipAdayati-'khettANuvAeNaM' kSetrAtupAtena -kSetrAnusAreNa 'savvatthovAo bhavaNavAsiNIo devIo uDaloe' sarvastokAHsarvAbhyo'lpAH bhavanavAsinyo devyaH Urzvaloke-Ulokaprataravartinyo bhavanti bhavanapativipayakapUrvoktayukteH, tAbhyaH-'uDDaloyatiriyaloe asaMkhejjaguNA' kaSAya samudghAta kI prApti ke kAraNa bahuta-se bhavanapati pUrvokta donoM prataroM kA sparza karate haiM / unakI apekSA tiryagloka meM bhavanapati asaMkhghAtaguNA haiM, kyoMki ve tIrthaMkaroM ke samavasaraNa meM unakI vandanA ke lie tathA ramaNIya dvIpoM meM krIDA karane ke lie jAte haiM aura jaba vahAM pahuMcate haiM to cirakAla taka Thaharate bhI haiN| unakI apekSA bhI adholoka meM asaMkhyAtaguNA hai / adholoka bhavanapatiyoM kA svasthAna hai ataeva unakA vahAM asaMkhyAtapaNA honA saMbhava hI hai| bhavanapati deviyoM kA alpavahutva-kSetra kI apekSA saba se kama bhavanavAsinI deviyAM Urdhvaloka meM arthAt Urdhvalokapratara meM haiN| isa kA kAraNa pahale bhavanapati devoM ke prakaraNa meM batalAyA jA cukA hai| una kI apekSA Urdhvaloka-tiryagloka nAmaka prataroM meM saMkhyAtaguNI prAptinA kAraNe ghaNu bhavanapati pUrvokta banne pratarane sparza kare che. tenA karatAM paNa tiryakamAM bhavanapati asaMkhyAta gaNe che, kemake teo tIrtha karInA samavasaraNamAM teone vaMdanA karavA mATe tathA ramaNIya dvIpamAM kIDA karavA mATe jAya che. ane jyAre teo tyAM pahoMce che. to lAMbo samaya paryanta tyAM rahe paNa che. temanI apekSAthI paNa adhelakamAM asaMkhyAtagaNA che. adhelaka bhavanapatinuM svAsthAna che tethI ja teonuM tyAM asaMkhyAtapaNuM DA sAvita che. bhavanapati deviyenuM alapa bahupaNu kSetranI apekSAe sauthI ochuM che. bhavanavAsInI devi UrvakamAM arthAt udghaleka prataramAM che. tenuM kAraNa pahelAM bhavanapati denA prakaraNamAM batAvavAmAM AvI gayela che. tenA karatAM Uleka tiyazleka nAmanA pratomAM asaMkhyAta gaNI devI che. tenA Page #313 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.31 kSetrataH bhavanapatyAdi devAnAmalpavahutvam 295 / Urdhvalokatiryagloke-Ulokatirthaglokaprataravartinyo bhavanavAsinyo'saMkhyeya* guNA bhavanti prAguktayukteH, tAbhyo'pi-'telokke saMkhejjaguNAo' trailokyelokatrayavartinyo bhavanavAsinyaH saMkhyeyaguNA bhavanti, uparyukta bhavanapativiSayaka yukteH, tAbhyo'pi-'aholoyatiriyaloe asaMkhejjaguNAo' adholokatiryagloke .-adholokatiryaglokavartino bhavanavAsinyo'saMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktayukteH. tAbhyo'pi tiriyaloe asaMkhejaguNAo' tiryagloke-tiryaglokavartinyo bhavanapateH striyaH asaMkhyeyaguNA bhavanti, bhavanapativiSayaka prAguktayukteH sadbhAvAt, tAbhyo'pi-'aholoe asaMkhejjaguNAo' adholoke-adholokavatinyo bhavanapatlyo'saMkhyeyaguNA bhavanapatnInAmadholokasya svasthAnatvena asaMkhyeyaguNatvasaMbhavAt, - atha vAnavyantarANAmalpavahutvaM prarUpayitumAha-'khettANuvAeNa' kSetrAnupAtenakSetrAnusAreNa prarUpyamANAH 'savbatthovA vANamaMtarA devA uDDaloe' sarvastokAHsarvebhyo'lpAH vAnavyantarA devAH Urdhvaloke-UrdhvalokasaMsparzino bhavanti tatra paNDakavanAdau katipayAnAmeva vAnavyantarANAM, sadbhAvAt, tebhyaH 'uDDaloyatiriyaloe asaMkhejjaguNA' Urdhvaloka tiryagloke-UrdhvalokatiryaglokasaMjJaka prAgukta prataradvayavartino vAnavyantarAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, katipayAnAM vyantarANAM haiN| unakI apekSA trailokya meM saMkhyAtaguNI haiM, una kI apekSA bhI adholoka-tiryagloka meM asaMkhyAtaguNI bhavanavAsinI deviyAM haiM aura unakI apekSA bhI tirthagloka meM asaMkhyAtaguNI haiN| unakI apekSA adholoka meM asaMkhyAtaguNI haiN| isa nyUnAdhikatA kA kAraNa vahI samajha lenA cAhie jo bhavanapati devoM ke vipaya meM kahA gayA hai| ___ vAnavyantara devoM kA alpabahutva-kSetra ke anusAra prarUpaNa karane para sabase kama vAnavyantara deva Urdhvaloka meM arthAt Urdhvaloka sparzI haiM, kyoMki paNDakavana Adi meM katipaya vAnavyantara hI pAye jAte haiN| unase Urdhvaloka-tiryagloka meM asaMkhyAtaguNA adhika haiN| kyoMki karatAM layamAM saMkhyAta gaNI devi che. tenA karatA aleka tiryakamAM asaMkhyAta gaNI bhavanavAsI deviyo che. ane tenA karatAM paNa tirthaMkamAM asaMkhyAta gaNI devi che. tenA karatAM alokamAM asaMkhyAta gaNI che. A jUnAdhika paNAnuM kAraNa eja samajavuM joIe ke je kAraNa bhavanapati devanA saMbaMdhamAM kahevAmAM Avela che. vAvyantara devanuM alpabahupaNuM kSetra anusAra prarUpaNa karavAthI sauthI ochA vAvyantara deva urvalokamAM arthAt urvaloka spazI che. kemake-paMDaka vagere vanamAM keTalAka vAnagaeNtareja maLe che. tenA karatA Urvaloka tiglokamAM Page #314 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre svasthAnAntarvartitayA katipayAnAM svasthAnasamIpavartitvena vahanAJca mervAdI gamanAgamanabhAvena prAguktaprataradvayasaMsparzitvAt samudAyena teSAM prarUpyamANA'nAmatyadhikatvAt tebhyo'pi 'telokke saMkhejjaguNA' trailokye - lokatrayavartino " vyantarAH saMkhyeyaguNA bhavanti, tiyaglokavartinAmapi vAnavyantarANAM tathA vidhatIMtraprayatnavizeSavazAt vaikriyasamudghAtena samavahatAnAmAtmapradezairlokatrayasaMsparzanena prAguktebhyo'tyadhikatayA saMkhyeyaguNatvamavaseyam tebhyo'pi 'aholoyatiriyaloe asaMkhejjaguNA' adholokatiryagloka-adho lokatiryaglokaprataradvayavartino vAnavyantarA asaMkhyeyaguNA bhavanti, prataradvayasya bahUnAM vAnavyantarANAM svasthAnatvena bahUnAM tatsaMspazitvAtteSAm asaMkhyeyaguNatvaM bodhyam tebhyo'pi 'aloe saMkhejjaguNA' adholoke - adholokaprataravartino vAnavyaaMtarAH saMkhyeyaguNA bhavanti; tatra adholaukikagrAmeSu vAnavyantarANAM svasthAnatayA ? kucha vyantara svasthAnaM ke antargata hone se, kucha svasthAna ke nikaTavartI hone se aura bahutoM ke meru Adi para gamana karane ke kAraNa ve pUrvokta donoM prataroM kA sparza karate haiM / ina saba ko sammilita kara de to atyadhika ho jAte haiM / una kI apekSA trailokyavartI vyantara saMkhyAMta guNA adhika haiM, kyoMki tiryaklokavartI vAnavyantara eka prakAra ke 'tIna prayatna ke dvArA baiMkiyasamudghAta karake AtmapradezoM ko jaba yAhara 'nikAlate haiM taba ve trilokasparzI hote haiM / ve pUrvokta vyantaroM se atyadhika hone ke kAraNa saMkhyAtaguNA kahe gae haiN| inakI apekSA bhI adholoka - tiryagloka nAmaka prataroM kA sparza karane vAle asaMkhyAtaguNA adhika haiM, kyoMki ve donoM pratara bahuta se vAnavyantaroM ke svasthAna haiM aura bahuta se unakA sparza karate haiM / inakI apekSA adho ; - 296 asaMkhyAta gaNA vadhAre che. kemake thADA vyU tarA svasthAnanI aMdara hAvAthI kaika svasthAnanI najIka hAvAthI ane ghaNAkharAnA merU vigere para gamana karavAnA kAraNe ' teo 'pUrvokta banne pratonA sparzI kare che. A badhAne meLavavAmAM Ave te ghaNA vadhAre thaI jAya che. temanA karatAM gaileksavatti vAnanyatara eka prakAranA tIvra prayatna dvArA vaikriya samuddAta karIne Atma pradezAne jyAre khahAra kahADe che, tyAre tee trizleka spazI hAya che.. teo pUrvokta vAnabhyantarethI atyaMta adhika hovAthI sakhyAta gaNA kahevAmAM Avela che. tenA karatAM paNa adheleka-tiglAka nAmanA pratarAnA spa vALA asaMkhyAta gaNA vadhAre che. kemake-e ane pratarA ghaNA kharA vAnanya tAnu svasthAna che. ane ghaNuA kharA tenA sparzI kare che. tenA karatA karavA Page #315 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 3 sU.31 kSetrataH bhavanapatyAdi devAnAmalpavahutvam 297 bahUnAmadholoke krIDAnimittaM gamanasadbhAvAt tebhyo'pi-'tiriyaloe saMkhejjaguNA' tiryagloke-tiryaglokavartino vyantarAH saMkhyeyaguNA bhavanti, teSAM vyantarANAM tiryaglokasya svasthAnatayA saMkhyeyaguNatvasaMbhavAt, atha vAnavyantarINAmalpabahutvaM pratipAdayati / 'khettANuvAeNaM' kSetrAnupAtena-kSetrAnusAreNa 'savvatthovAo vANamaMtarIo devIo uDDaloe' sarvastokA:-sarvAbhyo'lpAH, vAnavyantaryoM devyaH Urdhvaloke-Ulokaprataravartinyo bhavanti prAguktavyantaraviSayakayukteH satvAt, tAbhyaH 'uDDhaloyatiriyaloe asaMkhejjaguNAo' Urdhvalokatiryagloke-UrdhvalokatiryaglokasaMjJaka prAguktamataradvayavartinyo vAnavyantaryo'saMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktavyantaradevaviSayakayukteH, tAbhyopi-'telokke saMkhejjaguNAo' trailokye-lokatrayaprataravartinyo vAnavyantaradevyaH saMkhyeyaguNA bhavanti prAguktayukteH, tAbhyopi-'aholoyatiriyaloe asaMkhejjaguNAo' adholokatiryaglAke-adholokatiryaglokaprataradvayasaMsparzinyo vAnavyantayoM devyo'saMkhyeyaguNA bhavanti, vyantaraviSayaka prAguktayukteH, tAbhyopi 'aholoe saMkhejjaguNAo' adholoke-adholokaprataravartinyo vAnavyantayaH saMkhyeyaguNA bhavanti vyantaraviSayakapUrvoktayuktaH, tAbhyopi 'tiriyaloe saMkheja loka meM saMkhyAtaguNA haiM, kyoMki adholaukika grAmo meM vAnavyantaroM ke svasthAna haiM aura bahuta se vahAM krIDA ke nimitta jAte haiN| unakI apekSA tiryagloka meM saMkhyAtaguNA adhika haiM, kyoMki tiryagloka unakA svasthAna hai| vAnavyantarI deviyoM kA alpabahutva-kSetra ke anusAra saba se kama vAnavyantarI deviyoM Urdhvaloka prataravartinI hai| unakI apekSA Urdhvaloka-tiryagloka meM asaMkhyAtaguNI haiN| unakI apekSA trailokya meM saMkhyAtaguNI haiM / trailokya kI apekSA adholoka tiryagloka meM asaMkhyAtaguNI haiN| unakI apekSA adholoka prataravartinI saMkhyAtaguNI haiN| alakamAM saMkhyAlagaNA che, kemake-adholo igAmamAM vAvyantaranA svasthAna che. ane ghaNuM kharA vAnavyantare tyAM kIDA karavA mATe jAya che. tenA karatAM tiblekamAM saMkhyAtagaNI vadhAre che. kemake tigleka teonuM svAsthAna che. vAtavyantarI deviyenuM a5 bahupaNuM- kSetranA kathana pramANe sauthI ochI vAnavyantarI devi ulakamAM arthAt UzvakanA prataramAM Avela che. tenA karatAM Urthaka tiryazlokamAM asaMkhyAta gaNI che tenA karatAM zailajyamAM saMkhyAta gaNI che. zaileyanA karatAM adholeka tiryazlekamAM asaMkhyAta gaNI che. tenA karatAM aleka pratara pra0 38 Page #316 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Ana 298 guNAo' tiryagloke 'tiryaglokaprataravartinyo cAnavyantaradevya: saMkhyeyaguNA bhavanti vanavyantaradeva viSayaprAguktayukteH / atha jyotiSkANA malpabahutvaM pratipAdayati / khettANuvAraNaM' kSetrAnupAtena kSetrAnusAreNa prarUpyamANA 'savvatyovA joisiyA devA uDaloe' sarva stokAH sarvebhyo'lpAH jyotiSkA devA Urdhvaloke UrdhvalokapratarasaMrapazino bhavanti, mandare katipayAnAM jinendrajanmamahotsavAdau katipayAnAm aJjanadadhimukhe aTAdikArtham katipayAMnAM mandarAdiSu krIDArtha gamanasaMbhavAt, tebhyaH-'uDUloyatiriyaloe asaMkhejjaguNA' Urdhvalokatiryaglo ke prAguprataradvaye santa jyotiSkA asaMkhyeyaguNA bhavanti, tatprataradvayasya pratyAsannaunakI apekSA tiryagloka meM saMkhyAtaguNI haiM / ina ke alpabahutva maiM vahI yuktiyoM yathAyogya samajha lenI cAhie jo devoM ke sambandha meM kahI gaI hai / jyotiSka devoM kA alpabahutva - kSetra ke anusAra saba se kama jyotiSka deva Urdhvaloka meM arthAt Urdhvaloka nAmaka pratara kA sparza karanevAle haiM, kyoMki kucha jyotika deva tIrthaMkara ke janmamahotsava Adi ke avasara para mandara parvata para jAte haiM, kucha aMjanaparvata evaM dadhimukha nAmaka parvata para aThAI mahotsava karane jAte haiM aura kati paya mandara Adi para krIDA karane ke nimitta jAte haiM / ye saba ghoDe hI hote haiM / inakI apekSA Urdhvaloka-tiryagloka meM asaMkhyAtaguNA adhika haiM, kyoMki ye donoM pratara sannikaTa hone se koI-koI jyotiSka apane sthAna meM sthita rahakara bhI inakA sparza karate haiM, koI vaikriyasamudghAta karake AtmapradezoM ro sparza karate haiM aura koI koI Urdhvaloka meM vartinI sa khyAtagaNI che. tenA karatAM tiglekamAM sakhyAtagaNI che. teonA alpahupaNAmAM eja yuktiyeA ke je devAnA saMdhamAM kahevAmAM Avela che. teja yathAyegya rIte samajI levI. Cat jyAtiSTha devAnA alpa ahu paNAnuM kathana-- kSetranA pramANe sauthI echA, jyAtiSka devA lAkamA arthAt U lAka nAmanA pratarAnA smaza karavA vALA che. kemake keTalAka jyeAtiSka devA tIrthaMkaranA janma mahAtsava vigere avasarapara sadara parvata para jAya che. keTalAka aMjana parvata para ane dadhimukha nAmanA pati para aThAI maheAtsava karavA mATe jAya che. ane keTalAka madara vigere patAnI upara krIDA karavA nimitte jAya che. e badhA gheADAja hAya che. temanA karatA UrdhvaleAka-tiya - Page #317 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.31 kSetrataH bhavanapatyAdi devAnAmalpabahutvam 299 / tayA kepAzcit jyotipkANAM svasthAnasthAnAmapi saMsparzanAda kepAzcittu Urdhvaloke gamanAgamanabhAvataH saMsparzanAcca prAgukte yo'saMkhyeyaguNatvaM prakRtaprataradvayasaMspazinAM jyotipkANAM bhavati, tebhyo'pi 'telokke saMkhejjaguNA' trailokye-lokatrayavartino jyotipkAH saMkhyeyaguNA bhavanti, tathAvidha tIvra prayatnavazAda vaikriya samudghAtena samavahatAnAmAtmanadezairlokatrayasaMsparzinAM naisargikAni vahatvAta prAguktebhyaH saMkhyeyaguNatvaM bhavati, tebhyopi 'aholoe tiriyaloe asaMkhejjaguNA' adholokatiryaglokamAguttaprataradvaye vartamAnA jyotipkA asaMkhyeyaguNA bhavanti, bahUnAM jyotiSkANAmadholaukikagrAmeSu bhagavatAM samavasaraNAdau adholoke krIDArtha gamanAgamanabhAvAt, vahUnAzcAdholokAt jyotiSkalokeSu rAmutpadyamAnAnAm Ate-jAte unakA sparza karate haiN| isa kAraNa ina donoM prataroM kA sparza karanevAle Urdhvaloka vAloM se asaMkhyAtaguNA haiN| inakI apekSA bhI trailokyavartI jyotiSka saMkhyAlaguNA adhika haiM, kyoM ki viziSTa tIvra prayatna karake jo caikriya samudghAta karate haiM ve apane AtmapradezoM se tInoM lokoM kA sparza karate haiM ataH svabhAvataH unakI adhikatA hai / unakI apekSA bhI adholoka-tiryakaloka meM asaMkhyAtaguNA adhika haiM, kyoMki bahuta-se jyotiSkadeva adholaukika grAmoM meM bhagavAna ke samavasaraNa Adi meM tathA bahuta-se adholoka meM krIDA karane ke liye jAte haiN| bahuta-se aise bhI haiM jo adholoka se jyotikadevoM meM utpanna hote haiN| ve bhI ukta donoM prataroM kA sparza karate lekamAM asa gyAta gaNuM vadhAre che. kemake A banne prata samIpa vati hovAthI kaI kaI tiSka deva pitAkA sthAnamAM sthita rahIne paNa tene sparza kare che. keI kaI vikiya samughAta karIne Atma pradezathI sparza kare che. ane kaI kaI urvalokamAM AvatA jatAM tene sparza kare che. A kAraNathI A banne pratane sparza karavAvALA Urvaka vALAothI asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. tenA karatAM paNa cailokyavati tiSka deva saMkhyAta gaNA vadhAre che. kemakevizeSa prakArathI tIvra payatna karIne teo vikriya samughAta kare che. teo pitAnA Atma pradezamAMthI traNe lekano sparza kare che. tethI svAbhAvika rIte ja teonuM adhikapaNuM che. tenA karatAM paNa alaka tiryakamAM asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. kemake ghaNuM jyotiSka de aleka saMbaMdhI gAmomAM bhagavAnanA samavasaraNa vigeremAM kIDA karavA mATe jAya che. tathA ghaNA kharA adholakamAM kIDA karavA jAya che. ghaNA kharA evA paNa che jeo alekamAMthI jyotiSka damAM utpanna thAya che. teo paNa upara kahela Page #318 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 300 prazAMpanAsUtre uparyuktaprataradvaya saMsparzAt prAguktebhyo'saMkhyeyaguNatvaM bhavati, tebhyopi 'aholoe saMkhejjaguNA' adholoke vartamAnA jyotiSkAH saMkhyeyaguNA bhavanti, adholoke bahUnAM krIDArtham adholaukikagrAmeSu bhagavatAM samavasaraNAdau cirakAlAvasthAnAt saMkhyeyaguNatvaM bhavati, tebhyopi 'tiriyaloe asaM khejjaguNA' tiryagloke vartamAnAH jyotiSkAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, jyotiSkANAM tiryaglokasya svasthAnatvena asaMkhyeya yuNatvasaMbhavAt / atha jyotiSkadevI vipayakAlpavatvaM pratipAdayati- 'khettANvAraNaM' kSetrAlupAtena - kSetrAnusAreNa, 'savvatthovAo joisiNIo devIo uDDhaloe' sarvastokAH sarvAbhyo'lpAH, jyotiSayo devya Urdhvaloke tatprataravartinyo bhavanti, jyotiSka devaviSayaka prAguktayukteH, tAbhyaH - 'uDUloyatiriyaloe asaM'khejjaguNA' Urdhvalokatiryagloke - tatprataradvayavartinyo jyotiSkadevyo'saMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktajyotiSkayukteH, 'telokke saMkhejjaguNAo' trailokye lokatrayahaiM / isa kAraNa ve pUrvokta devoM se asaMkhyAtaguNA haiM / unakI apekSA bhI adholoka meM saMkhyAtaguNA haiM, kyoM ki bahuta-se jyotiSka adholoka meM krIDA ke nimitta jAte haiM aura koI-koI adholaukika grAmoM meM bhagavAn ke samavasaraNa Adi meM cirakAla taka Thaharate haiM, ataeva saMkhyAtaguNA haiN| unakI apekSA bhI tiryakrloka meM asaMkhyAta guNA haiM, kyoMki yaha unakA svasthAna hai / jyotiSkadeviyoM kA alpabahutva - kSetra kI apekSA se saba se kama jyotiSkadeviyAM Urdhvaloka nAmaka pratara meM haiM / unakI apekSA Urdhvaloka - tiryakUloka meM asaMkhyAtaguNI haiM, unakI apekSA bhI trailokya meM saMkhyAtaguNI haiM, unakI apekSA adholoka - tiryakrloka meM asNkhyaaanne pratarAnA spaza kare che. tethI tee pUrvokta devAthI asaMkhyAtagaNI che. tenA karatAM paNu adheAleAkamAM sa khyAtagaNA che. kemake ghaNA kharA jyetiSTha deve adheleAkamAM kIDA karavA mATe jAya che. ane kAi kAi adheAleAka saMkha dhI gAmeAmAM bhagavAnA samavasaraNa vigeremAM ghaNAM kALa sudhI rahe che. tethIja teo sa khyAtagaNA che. tenA karatAM paNa tiyablekamAM asaMkhyAta gaNA che. kemake A teonu svasthAna che. jyAtiSka daiviyenA apamupaNAnuM kathana~~ kSetranI apekSAthI sauthI kama jyAtiSka daiviye UlAka nAmanA prataramAM che. tenA karatAM ulAkatiya kalAkamAM asaMkhyAta gaNI che. tenA karatAM paNu AleAkayamAM saMkhyAtagaNI che. tenAM karatAM adheloka-tiya zlokamAM asaMkhyAtagaNI Page #319 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 3 sU.31 kSetrataH bhavanapatyAdi devAnAmalpabahutvam 301 prataravartinyo jyotiSkadevyaH saMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktayukteH, tAbhyo'pi 'aholoyatiriyaloe asaMkhejjaguNA' adholokatiryagloke-tatprataradvayavartinyo jyotiSkadevyo'saMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktayukteH satvAta tAbhyo'pi 'aholoe saMkhejaguNA' adholoke-vartamAnA jyotiSkadevyaH saMkhyeyaguNA bhavanti prAguktayukteH, tAbhyopi 'tiriyaloe asaMkhejjaguNA' tiryagloke vartamAnA jyotiSkadevyo'saMkhyeyaguNA bhavanti prAmuktayuktyA tAsAM tiryaglokasya svasthAnatvenAsaMkhyeyaguNatvasaMbhavAt ___ atha vaimAnikA nAmalpavahutvamAha-'khettANuvAeNaM' kSetrAnupAtena prarUpyamANAH 'savvatthovA vemANiyA devA uDDhaloyatiriyaloe' sarvastokA vaimAnikA devA Urdhvalokatiryagloke tatprataradvayavartino bhavanti tatra katipayAnAmeva vaimAnikadevAnAM prAguktarItyA saMparkasaMbhavena sarvastokatvaM bhavati, tebhyaH 'telokke saMkhejjaguNA' trailoke vartamAnA vaimAnikAH saMkhyeyaguNAH, praguktayukteH, 'tebhyopi taguNI haiM, unakI apekSA adholoka meM saMkhyAtaguNI haiM, unakI apekSA bhI tiryakaloka meM asaMkhyAtaguNI haiN| isa alpa vahutva kA kAraNa pahale devoM ke viSaya meM kahe anusAra hI yathAyogya samajha lenA caahie| vaimAnikadevoM kA alpa bahutva-saba se kama vaimAnika deva Urdhvaloka-tiryakraloka nAmaka pUrvokta do prataroM meM haiM, kyoM ki vahAM thoDese hI vaimAnika devoM nA lamparka saMbhava hai / unakI apekSA trailokya meM vartamAna vaimAnika deva pUrvokta yukti ke anusAra saMkhyAtaguNA adhika haiN| unase bhI adholoka-tirthakUloka nAmaka prataroM meM saMkhyAtaguNA adhika haiM, kyoM ki bhagavAna ke samavasaraNa Adi meM adholaukika grAmoM meM unakA gamanAgamana hotA hai| unakI apekSA che. tenA karatAM alakamAM saMkhyAtagaNI che. tenA karatAM paNa tirthaMkalekamAM asaMkhyAtagaNI che. A a95bahupaNAnuM kAraNa pahelAM denA saMbaMdhamAM je pramANe kahevAmAM Avela che. te ja pramANe yathA yogya rIte samajI levuM. vaimAnika denA alpabahupaNAnuM kathana sauthI ochA vaimAnika de udghaleka-tirthaMkaleka nAmavALA pUrvokta be pratarAmAM che. kemake-tyAM thoDAja vaimAnika devonA saMparkane saMbhava che. tenA karatAM zrelayamAM rahevAvALA vaimAnika devo pUrvokta yukti anusAra saMkhyAta gaNuM vadhAre che. tenAthI paNa adhaleka tirthaMkaleka nAmanA pratomAM asaMkhyAta gaNuM vadhAre che. tenAthI paNa aleka tirthaMkaleka nAmanA prataramAM asaM. khyAta gaNA vadhAre che. kemake " samavasaraNa vigeremAM alokavALA Page #320 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 302 prApanAstre 'aholoyatiriyaloe saMkhejaguNA' apolokatiryagloke tatprataradvayatino vaimAnikAH saMkhyeyaguNAH, bhagavatAM samavasavaraNAdI adholaukikagrAmeSu gamanAgamanabhAvena, prakRtaprataradvayAdhiSThita samavasaraNAdau cAvasthAnAt yahUnAM vaimAnikAnAM tatprataradvayasaMsparzanAt saMkhyeyaguNatvaM bodhyam tebhyo'pi 'aholoe saMkhejaguNA' adholoke saMkhyeyaguNAH vaimAnikAH, badanAM yAnikAnAM bhagavatmama vasaraNAdau adholaukikagrAmeSu avasthAnasabhAvAt, tebhyopi 'tiriyaloe saMkhejaguNA' tiryagloke tatpratarasaMspaNino vaimAnikAH saMkhye yaguNAH, bahanAM vaimAnikAnAM bahupu samavasaraNeSu bahuSu krIDAsthAneSu avasthAnasabhAvAt tebhyo'pi 'uhaloe asaMkhejaguNA' Urdhvaloke vartamAnA vaimAnikA asaMkhyeyaguNA bhavanti, vaimAnizAnAM tallokasya svasthAnakhAt, tatra ca svabhAvAdeva vaimAnikAnAM bahutvasadbhAvAt, _____ atha vaimAnikadevI vipayakAlpabahutvaM pratipAdayati-khettANuvAeNaM' kSetrAnupAtena-kSetrAnusAreNa, savvatthovAo vemANiNIo devIo uiDhalAyatiriyaloe' bhI adholoka meM saMkhyAtaguNA adhika haiM, kyoM ki vahuta-se vaimAnika deva bhagavAn ke samavasaraNa Adi meM adholaukika grAmoM meM rahate haiN| unakI apekSA tiryakloka meM saMkhyAtaguNA adhika haiM, kyoM ki bahuta se vaimAnika bahuta-se samavasaraNoM meM tathA vahu saMkhyaka krIDAsthAnoM meM avasthita hote haiM, unakI apekSA apraloka meM asaMkhyAtaguNA adhika haiM, kyoM ki Urdhvaloka vaimAnikadevoM kA svasthAna hai, ataeva 'vahAM unakI adhikatA honA svAbhAvika hI hai| ___ caimAnikadeviyoM kA alpa bahutva-kSetra ke anusAra saba se kama vaimAnikadeviyAM Urdhvaloka-tiryakUloka meM haiM arthAt ina donoM prataroM kA sparza karanevAlI haiM, unakI, apekSA trailokya meM saMkhyAtaguNI haiM, gAmomAM teonuM gamanAgamana thAya che. tenA karatA paNa alakamAM saMkhyAta 'gaNA vadhAre che. kemake-ghaNAkharA vimAnika devo bhagavAnanA samavasaraNa vigeremAM alekavati gAmamAM rahe che. tenA karatAM tirthaMkalekamAM saMgyAtagaNuM vadhAre che. kemake ghaNA kharA vaimAnika ghaNA samavasaraNomAM tathA bahusaMkhyaka kIDA sthAnamAM avasthita rahe che tenA karatAM urvalokamAM asaMkhyAta gaNuM vadhAre che. kemake-urthaka vimAnika devenuM svasthAna che. tethI ja tyAM teonuM - adhika paNa hovuM svAbhAvika che. vimAnika deviyenA adhikapaNAnuM kathana kSetranA anusAra sauthI ochI vaimAnika deviyo ulaka-tiyaMkalekamAM che arthAt A banne pratano sparza karavAvALI che. tenA karatAM leyamAM saMkhyAtagaNI vadhAre che. tenA karatA alaka-tirthaMkalekamAM saMpAtagaNI vadhAre Page #321 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 3 sU 31 kSetrataH bhavanapatyAdi devAnAmalpabahutvam 303 sarvastokA sarvAbhyo'lpAH, vaimAnikyo devyaH Urdhvalokatiryagloke-tatprataradvayavatinyo vaimAnikadevyo bhavanti, prAguktavaimAnikaviSayakayukteH, tAbhyo'pi'telokke saMkhejjaguNAo' trailokye-lokatrayavartinyo vaimAnikadevyA saMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktavaimAnikaviSayakayukteH, tAbhyo'pi-'aholoyatiriyaloe saMkhejjaguNAo' adholokatiryagloke-tatprataradvayavartinyo vaimAnikadevyaH saMkhyeyaguNA bhavanti, vaimAnikaviSayakaprAguktayukteH, tAbhyo'pi 'aholoe saMkhejjaguNAoM' adholoke vartamAnA vaimAnikadevyaH saMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktavaimAnikayuktaH, tAbhyo'pi 'tiriyaloe saMkhejjaguNAo' tiryagloke vartinyo vaimAnikadevyaH saMkhyeyazuNA bhavanti, prAguktayukteH, tAbhyo'pi-'uDDhaloe asaMkhejjaguNAo' Urdhvaloke vartamAnA vainAnikadevya asaMkhyeyaguNA bhavanti, tAsAM vaimAnikadevInAmUrdhvalokasya svasthAnatvena tatra bahInAM tAsAM sthiti sadbhAvAdityAzayaH // suu031|| mUlam-khettAguvAeNaM savvatthovA egidiyA jIvA uDDaloyatiriyaloe, aholoyatiriyaloe visesAhiyA, tiriyaloe asaMkhijjaguNA, telokke asaMkhijjaguNA, uDuloe asaMkhijjaguNA, aholoe visesAhiyA, khettANuvAeNaM savvatthovA egidiyA jIvA apajjattagA uDDaloyatiriyaloe, aholoyatiriyaloe visesAhiyA, tiriyaloe asaMkhijjaguNA, telokke asaMkhejjaguNA, uDDaloe asaMkhejjaguNA, aholoe visesAhiyA; khettANuvAeNaM savvatthovA egidiyA jIvA pajattagA uDDaloyatiriyaloe, aholoyatiriyaloe visesAhiyA, unakI apekSA adholoka tiryakloka meM saMkhyAtaguNI haiM, unase bhI tiryakaloka meM saMkhyAtaguNI haiM aura unakI apekSA Urdhvaloka meM asaMkhyAtaguNI haiN| inake alpa bahutva kA kAraNa vaimAnika devoM ke alpa bahusva ke anusAra hI samajha lenA cAhie ||suu0 31 // che. tenA karatAM adhokamAM saMkhyAtagaNI che. tenA karatAM paNa tirthaMkalekamAM saMkhyAtagaNI che tenA karatA urvalokamAM asaMkhyAtagaNI che. teonA alpabahu paNAnuM kAraNa vimAnika denA a5hupaNuM pramANe ja samajI levuM sU. 31 Page #322 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 304 - - - - pravApanAma tiriyaloe asaMkhejjaguNA, telokke asaMkhijjaguNA, uDaloe asaMkhijjaguNA, aholoe vise sAhiyA ||suu0 32 // ___ chAyA-kSetrAnupAtena sarvastokAH ekendriyA jIyAH, alokatiryagloke, adholokatiryagloke vizeSAdhikAH, tiryagloke asaMkhyeyaguNAH, trailokye asaMkhyeyaguNAH, Urzvaloke asaMkhyeyaguNA,, adholoke vigepAdhikAH, kSetrAnupAtena sarvastokA ekendriyAH jIvAH aparyAptakAH alokatiryagnToMke, adholokatiryagloke vizepAdhikAH, tiryagloke asaMkhyeyaguNAH, trailokye agaMgvyeyaguNAH, arcaloke asaMkhyeyaguNAH, adholoke vizeSAdhikAH, kSetrAnupAtena sarvastokAH ekendriyajIvoM kA alpa bahutva zabdArtha-(khettANuvAeNaM) kSetra ke anusAra (savvatthovA egidiyA jIvA uDDhaloyatiriyaloe) saba se kama ekendriya jIva Urdhvalokatiryakloka meM haiM (aholoyatiriyaloe visesAhiyA) adholoka-tiryakloka meM vizeSAdhika haiM (tiriyaloga asaMkhijjaguNA) tiryagloka meM asaMkhyAtaguNA haiM (telokke asaMkhejjaguNA) trailokya meM asaMkhyAtaguNA haiM (uDDhaloe asaMkhejjaguNA) Urdhvaloka meM asaM. khyAtaguNA haiM (aholoe visesAhiyA) adholoka meM vizeSAdhika haiM (khettANuvAeNaM) kSetra ke anumAra (savvatthovA) egiMdiyA jIvA apajjattagA uDDhaloyatiriyaloe) saba se kama ekendriya aparyApta jIva Urdhvaloka-tiryakraloka meM haiM (aholoyatiriyaloe visesAhiyA) adholoka-tirthakloka meM vizeSAdhika haiM (tiriyaloe asaMkhijaguNA) tiTheloka meM asaMkhyAtaguNA haiM (tellokke asaMkhejjaguNA) trailokya ekendriya jInA a85bahupaNAnuM kathana zanArtha-(khettANuvAeNaM) kSetra anusAra (savvatyovA egidiyA jIvA uDDha. loyatiriyaloe) sauthI mAchA me dhandriya nA-tiya sImA cha. (aholoya tiriyaloe visesAhiyA) aghora tiyasobhA vizeSAdhi4 che. (tiriyaloe asaMkhijaguNA) tiya4mA masa jyAta cha. (telokke asaMkhejjagaNA) 4yamA 21 cyAtamA cha (uDDhaloe asaMkhenaguNA) Brai masa yAta che. (aholoe visesAhiyA) gadhAsamA vizeSAdhi che. (khettANuvAeNa) kSetra anusAra (savvatthovA gidiyA jIvA apanattagA uDDhaloya tiriyaloe) sauthI soch| mendriyavA Sax-tiyomA cha. (aholoe tiriyaloe visesAhiyA) mosA tiya sImA vizeSAdhi4 che. (tiriyaloe asa khijjaguNA) tiwilomA masaNyAtamA cha, (telokke asaMkheja. Page #323 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.32 kSetrataH bhavanapatyAdi devAnAmalpavahutvam 305 ekendriyA jIvAH paryAptakAH, Urdhvalokatiryagloke, adholokatiryagloke vizeSAdhikAH, tiryagloke asaMkhyeyaguNAH, trailokye asaMkhyeyaguNAH Urdhvaloke asaMkhyeyaguNAH, adholoke vizeSAdhikAH, ||suu0 32 // _____TIkA-atha samuccayaikendriyANAM paryAptAparyAptakaikendriyajIvAnAM cAlpabahutvaM prarUpayitumAha-'khettANuvAeNaM' kSetrAnupAtena-kSetrAnusAreNa prarUpyamANAH savvatthovA egidiyA jIvA uDDaloyatiriyaloe' sarvastokAH-sarvebhyo'lpAH, ekendriyAH sAmAnyajIvAH, Urdhvalokatiryagloke-tatprataradvayavartino bhavanti, tatrameM asaMkhyAtaguNA haiM (uDDhaloe asaMkhejaguNA) Urdhvaloka meM asaMkhyAtaguNA haiM (aholoe visesAhiyA) adholoka meM vizeSAdhika haiN| ___(khettANuvAeNaM) kSetra kI apekSA se (savvatthovA egidiyA jIvA pajjattagA' uDaloyatiriyaloe) saba se kama ekendriya jIva paryApsaka apraloka-tiryakUloka meM haiM (aholoyatiriyaloe visesAhiyA) adholoka-tiryakaloka meM vizeSAdhika haiM (tiriyaloe asaMkhejjaguNA) tiryagloka meM asaMkhyAtaguNA hai (telokke asaMkhejjaguNA) trailokya meM asaMkhyAtaguNA haiM (uDaloe asaMkhijjaguNA) UrdhvaH loka meM asaMkhyAtaguNA haiN| (aholoe visesAhiyA) adholoka meM vizeSAdhika haiN| TIkArtha--aba sAmAnyataH ekendriya, aparyApta ekendriya aura paryAsa ekendriya jIvoM ke alpabahatva kI prarUpaNA karate haiM-kSetra ke anusAra prarUpaNA karane para saba se kama eka ekendriya jIva Urvaloka guNA) traiToyamA asadhyAtarI che. (uDDhaloe asaMkhijaguNA) Brawi masaNyAta cha. (aholoe visesAhiyA) P4posAmA vizeSAdhi4 cha. (khettANuvAeNa) kSetranI apekSAthI (savvatthovA egidiyA jIvA pajjattagA uDhaloyatiriyaloe) sauthI moch| mendriya 71 payati ets tiyasoma cha. (aholoyatiriyaloe visesAhiyA) maghorA-tiyomA vizeSAdhi4 cha. (tiriyaloe asaMkhejjaguNA) tiyaTama masa dhyAtA cha (telokke asaMkhejjaguNA) toyamA 21vyAta che. (uDDhaloe asaMkhijjaguNA) AqbhAM masa jyAta che, (aholoe visesAhiyA) madhAtAmA vizeSAdhi cha. // 32 // TIkartha-have sAmAnya rIte ekendriya, aparyApta ekendriya ane paryApta ekendriya jIvana alpa bahupaNAnI prarUpaNa karavAmAM Ave che. kSetranI anusAra prarUpaNa karavAmAM Ave te urvakamAM ane tiryakapr. 39 Page #324 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 306 prakSApanAsUtre sthitAnAmeva kepAzciccolokAttiryagloke niryaglokAccordhvaloke samutpitsUnAM mAraNAntikasamudghAtena samavahatAnAM prakRtaprataradvayasaMsparzanAt, tepAM svalpatvAcca sarvastokatvaM bhavati, tebhyaH 'aholoyatiriyaloe visesAhiyA' adholokatiryagloke tatprataradvayavartina ekendriyAH sAmAnya jIvAH vizeSAdhikAHkizcidadhikA bhavati, adholokAniryagloke, tiryaglokAd vA adholoke IlikAgatyA samutpadyamAnAnAmekendriyANAM prastutagrataradvayasaMsparzanAt, tatrasthAnAcco_lokAdadholoke vizeSAdhikatvAt, vahUnAmevAdholokAttiryagloke samutpadyamAnAnAmupalavdhe stepAM vizeSAdhikatvaM bhavati, tebhyo'pi-'tiriyaloe asaMkhijaguNA' tiryagloke vartamAnA ekendriyA asaMkhyeyaguNA bhavanti, uparyukta prataradvayakSetrA-tiryakloka nAmaka do prataroM meM haiN| koI-koI ekendriya vahIM sthita rahate haiM aura koI-koI Urdhvaloka se tiryakUloka meM yA tiryakaloka se Urdhvaloka meM utpanna hone vAle jaba mAraNAntika samudghAta karate haiM taba ukta donoM bhataroM kA sparza karate haiN| aise jIva svalpa hote haiM, ataeva unheM saba se kama kahA hai| unakI apekSA adholoka tiryakloka nAmaka prataroM meM ekendriya jIva vizeSAdhika haiM / jo jIva adholoka le tiryakUloka meM yA tiryakloka se adholoka meM IlikAgati se utpanna hote haiM, ve ina donoM prataroM kA sparza karate haiN| vahIM rahane vAle jIva avaloka kI apekSA adholoka meM adhika hote haiM, aura adholoka se nikaloka meM utpanna hone vAle bhI adhika hote haiM, isa kAraNa ve vizeSAdhika kahe gae haiN| ina adholoka-tiryakaloka ke ekendriyoM kI apekSA tiryakaloka meM ekendriya jIva asNleka nAmanA be pratamAM sauthI ochA eka IndriyavALA jIvo che. kaI kaI ekendriya tyAM ja sthita rahe che. ane kaI kaI ekendriya urvalakathI tirya kalAkamAM athavA tirthaMkalekamAMthI urvalokamAM utpanna thavA vALA ja jyAre mAraNAntika samughAta kare che. tyAre ukata bane pratane sparza kare che. evA ja ghaNuM ochA hoya che. tethI ja teone sauthI ochA kahyA che. tenA karatAM alaka-tirthaMkaleka nAmanA pratamAM ekendriya jIvo vizeSAdhika che. je jIva adholemAM ilikA gatithI utpanna thAya che. teo A beu pratane sparza kare che. tyAM ja rahevAvALA jIvo urthaka karatAM adhokamA vadhAre hoya che. ane eka karatAM tiya lekamAM utpanna thavAvALA paNa adhika hoya che. tethI teone vizeSAdhika kahyA che A adhaka-tirthaMkalekanA ekendriye karatA tirthaMkalekamAM ekendriya jIva asa gyAtagaNu che. kemake ? Page #325 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.32 kSetrataH bhavanapatyAdi devAnAmalpabahutvam 307 ttiryaglokakSetrasyAsaMkhyeyaguNatvAt tebhyo'pi telokke asaMkhijjaguNA' trailokye -lokatranavartina ekendriya jIvAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, vahUnAmekendriyANAmUrdhvalokAdadholoke, adholokAccordhvaloke samutpadyamAnatvena tepAzca madhye vahUnAM mAraNAntikasamudghAtavazAtprasAritAtmapradezAnAm lokatryasaMsparzanAt tepAmasaM khyeyaguNatvaM bhavati, tebhyo'pi 'uDaloe akhijANA' U loke vartamAnA .. ekendriyA asaMkhyeyaguNA bhavanti, ekendriyANAmupapAtakSetrasyordhvaloke atyadhika tvAta, tebhyazca-'aholoe visesAhiyA' adholoke vartamAnA ekendriyAH vize . pAdhikA bhavanti, tepAmUlokakSetrAdadholosakSetrasya vizeSAdhikatvAt , ___athAparyAptakaikendriyANAmalpabahutvaM prarUpayati-'khettANuvAeNaM' kSetrAnupAtenakSetrAnusAreNa, 'savvatthovA egidiyA jIvA apajjattagA uDDhaloyatiriyaloe' khyAtaguNA haiM, kyoM ki pUrvokta do prataravarti kSetra kI apekSA tiryakUloka kA kSetra asaMkhyAtaguNA adhika hai / tirthakloka kI apekSA tIna lokavatI ekendriya jIva asaMkhyAtaguNA haiM, kyoMki vahata-se ekendriya avaloka se adholoka meM aura adholoka se Urdhvaloka meM utpanna hote haiM aura unameM se bahuta-se mAraNAntika samudghAta karake apane AtmapradezoM ko phailAkara tInoM lokoM kA sparza karate haiN| unako apekSA bhI Urvaloka meM ekendriya jIva asaMkhyAtaguNA hai, kyoM ki ekendriya jIvoM kA upapAtakSetra Urdhvaloka meM atyadhika hai| avaloka kI apekSA adholoka meM ekendriya vizeSAdhika hai, kyoMki ekendriyoM kA Uloka kI apekSA adholoka kSetra vizeSAdhika hai| ___aparyApta ekendriyoM kA alpa bahutva-kSetra ke anusAra vicAra karane para saba se kama aparyApta ekendriya Urdhvaloka-tiryakraloka meM haiM pUrvokata be prataravati kSetra karatAM tiryakalakanuM kSetra asaMkhyAtagaNu vadhAre che. tirthaMkaleka karatA traNa lekamAM rahelA ekendriya che asa gyAtagaNa che. kemakeghaNu kharA ekendriya udghalekamAMthI alekamAM ane adhalekamAthI urvalokamAM utpanna thAya che. ane te pikI ghaNA kharA mAraNatika samughAta karIne pitAnA Atmapradezane phelAvIne traNe lokeno sparza kare che tenA karatAM urvakamAM ekendriya che asaMkhyAtagaNI che; kemake ekendriya jIne upapAta kSetra udghalekamAM atyadhika che. ulaka karatA alakamAM ekendriya vizeSAdhika che. kemake ekendrinuM udghaleka karatA aleka kSetra vizeSAdhika che. aparyApta ekendriyAnuM a5 bahutva . * kSetranA kathana pramANe vicAra karavAthI sauthI ochA aparyApta ekendri Page #326 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 308 prabApanAsa sarvastokA:-sarvebhyo'lpAH ekendriyA jIvA aparyAptakAH, Urdhvalokatiryagloketatprataradvayavartino bhavanti, prAguktayukteH, tebhyopi 'aholoyatiriyaloe visesAhiyA' adholokatiryagloke tatprataradvayavartinaH ekendriyA aparyAptakA jIvA vizeSAdhikA bhavanti, prAguktayukteH, tebhyo'pi 'tiriyaloe asaMkhijjaguNA' tiryagloke vartamAnA aparyAptakA ekendriyajIvA asaMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktayukteH, tebhyo'pi-'telokke asaMkhejaguNA' trailokye-lokatrayavartinaH aparyAptakAH ekendriyA jIvA asaMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktayukteH, tebhyopi 'uDDhaloe asaMkhejaguNA' Urdhvaloke vartamAnA aparyAptakA ekendriya jIvAH asaMkhyeyaguNA bhavanti prAguktayukteH, tebhyo'pi-'aholoe visesAhiyA' adholoke vartamAnA aparyAsakA ekendriya jIvA vizeSAdhikA bhavanti, prAguktaughikaikendriyaviSayakayukteH ___ atha paryAptakaikendriyajIvAnAmalpavahutvaM prarUpayati-khettANuvAeNaM' kSetrAnupAtena-kSetrAnusAreNa 'savvatthovA egidiyA jIvA pajjatagA uDDhaloyatiriyaloe' sarvastokA:-sarvebhyo'lpA, ekendriyA jovAH paryAptakAH UrdhvalokatiryaarthAt pUrvokta do prataroM meM hote haiM, isakA kAraNa pahale kahA jA cukA hai| unakI apekSA adholokatiryakloka meM vizeSAdhika haiM, isakA kAraNa bhI pUrvavat hI samajhalenA cAhie / unakI apekSA tirthakloka meM asaMkhyAtaguNA haiN| unakI apekSA trailokyavartI apayApta ekendriya asaMkhyAtaguNA haiN| unakI apekSA Urdhvaloka meM asaM. khyAtaguNA haiM / Urvaloka kI apekSA adholoka meM vizeSAdhika haiN| isa alpa bahutva kA kAraNa pUrvavat hI samajha lenA caahie| paryApta ekendriya jIvoM kA alpa bahutva-kSetra kI apekSA se sava se kama ekendriya paryApta jIva Urdhvaloka-tiryakloka meM haiM / isakA ukaleka-tirthaMkalekamAM che. arthAt pUrvokata be pratarAmAM hoya che. tenuM kAraNa pahelA kahevAmAM AvI gayela che. temanA karatAM aloka-tirthaMkalekamAM vize vAdhika che. tenuM kAraNa paNa pahelA kahyA pramANe ja samajI levuM. tenA karatAM tirthaMkalekamAM asaMkhyAta gaNu che. tenA karatAM geleksamAM rahevAvALA aparyApta ekendriya asaMkhyAta gaNuM che tenA karatAM udghalekamAM asaMkhyAta gaNA che. uleka karatA alekamAM vizeSAdhika che. A alpa bahatvanuM kAraNa pahelA nA kathana pramANe ja samajI levuM. paryApta ekendriya jIvenuM alpa bahuva kSetranI apekSAthI sauthI cheDA ekendriya paryApta jIva urvaleka tiryaka Page #327 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavAdhinI TokA pada 3 sU 32 kSetrataH bhavanapatyAdi devAnAmapabahutyam 301 gloke-tatprataradvayavartino bhavanti, prAguktaikendriyaudhikaviSayakayukteH sadbhAvAt, tebhyo'pi 'aholoyatiriyaloe visesAhiyA' adholokatiryagloke-tatpataradvayavartinaH paryAptakA ekendriyajIvAH vizepAdhikA bhavanti, prAguktayukteH sattvAta, tebhyopi-'tiriyaloe asaMkhijjaguNA' tiryagloke vartamAnAH paryAptakA ekendriya jIvAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktayuktaH, tebhyo'pi 'teloke asaMkhijjaguNA' trailokye-lokatrayavartinaH paryAptakA ekendriya jIvA asaMkhyeyaguNA bhavanti upayuktayukteH tebhyo'pi 'uDDhaloe asaMkhijjaguNA' Urdhvaloke vartamAnAH paryAptakAH ekendriya jIvAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi 'aholoe visesAhiyA' adholoke vartamAnAH paryAptakA ekendriyajIvAH vizeSAdhikA bhavanti prAguktayukteH // 32 // dvIndriyAdyalpavahutvavaktavyatA mUlam-khettANuvAeNaM savvatthovA beiMdiyA uDDaloe, uDDa. loyatiriyaloe asaMkhijjaguNA. telokke asaMkhijjaguNA, aholoyatiriyaloe asaMkhijjaguNA, aholoe saMkhijjaguNA, tiriyaloe saMkhijjaguNA / khettAguvAeNaM savvatthovA beiMdiyA apajjattayA uDDaloe, uDaloyatiriyaloe asaMkhijjaguNA telokke asaMkhejjaguNA. aholoyatiriyaloe asaMkhejjaguNA. kAraNa vahI hai jo sAmAnya ekendriyoM ke viSaya meM kahA gayA haiM / unakI apekSA adholoka-tiryakraloka nAmaka do prataroM meM ekendriya paryApta jIva vizeSAdhika haiN| isakA kAraNa bhI pUrvavat hI hai| unakI apekSA tiryakaloka meM asaMkhyAtaguNA adhika haiN| tiryakUloka kI apekSA trailokya meM asaMkhyAtaguNA haiN| unakI apekSA bhI Urdhvaloka meM asaMkhyAtaguNA haiM aura Urdhvaloka kI apekSA adholoka meM vartamAna paryApta ekendriya jIva vizeSAdhika haiM ||suu032|| lekamAM che. enuM kAraNa e ja che ke je sAmAnya ekendriyenA saMbaMdhamAM kahevAmAM Avela che tenA karatAM aleka-tiyaka nAmanA be prataramAM ekendriya paryApta jIva vizeSAdhika che. tenuM kAraNa paNa pUrvavata ja samajavuM. tenA karatAM tiyakamAM asaMkhyAtagaNa adhika che. tiryaglaeNka karatAM leyamAM asaM. khyAtagaNuM che. tenA karatAM paNa urvakamAM asaMkhyAtagaNa che. ane urvaka karatAM alekamAM rahevAvALA paryAya ekendriya cho vizeSAdhika che. jAsU. 32 Page #328 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAstre 310 aholoe saMkhijjaguNA, tiriyaloe saMkhijjaguNA / khettANuvANaM savvatthovA veiMdiyA pajjattA uDaloe, uDaloyatiriyaloe asaMkhijjaguNA, telokke asaMkhijjaguNo, aholoyatiriyaloe asaMkhijjaguNA, aholoe saMkhijjaguNA, tiriyaloe saMkhijjaguNA / khettANuvAeNaM savvatthovA teiMdiyA uDaloe, uDDaloyatiriyaloe asaMkhijjaguNA, telokke asaMkhijjaguNA, aholoyatiriyaloe asaMkhijjaguNA. aholoe saMkhijjaguNA, tiriyaloe saMkhijjaguNA, khettANuvAeNaM savvatthotrA teiMdiyA apajjattagA uDDhaloe, uDDaloyatiriyaloe asaMkhijjaguNA, telokke asaMkhijjaNA; aholoyatiriyaloe asaMkhejjaguNA, aholoya saMkhejjaguNA, tiriyaloe saMkhejjaguNA / khettANuvAegaM savvatthovA te iMdiyA pajjattayA uDaloe, uDDaloyatiriyaloe asaMkhejjaguNA, telokke asaMkhijjaguNA, aholoyatiriyaloe asaMkhejjaguNA, aholoe saMkhejjaguNA, tiriyaloe saMkhijjaguNA, khettANuvAeNaM savvatthovA cauriMdiyA jIvA uDaloe, uDDaloyatiriyaloe asaM khijjaguNA, telokke asaMkhijjaguNA, aholoya tiriyaloe asaMkhijjaguNA, aholoe saMkhijjaguNA, tiriyaloe saMkhijjaguNA / khettANuvAraNaM savvatthovA cauriMdiyA jIvA apajjattayA uDaloe, uDDUloyatiriyaloe asaMkhejjaguNA, telokke asaMkhejjaguNA, aholoyatiriyaloe asaMkhijjaguNA, aholoe saMkhejjaguNA tiriyaloe saMkhejjaguNA / khetAnuvANaM savvatthovA cauriMdiyA jIvA pajjattagA uDaloe uDaloyatiriyaloe asaMkhejjaguNA, telokke asaMkhejjaguNA, aholoyatiriyaloe asaMkhejjaguNA, aholoe saMkhejjaguNA, tiriyaloe saMkhejjaguNA // sU0 33 // Page #329 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.33 kSetrAnusAreNa dvIndriyAdyalpavahutvam 311 chAyA-kSetrAnupAtena sarvastokAH dvIndriyAH Urzvaloke, Urzvalokatiryagloke asaMkhyeyaguNAH, trailokye asaMkhyeyaguNAH, adholokatiryagloke asaMkhyeyaguNAH, adholoke saMkhyeyaguNAH, tiryagloke saMkhyeyaguNAH, kSetrAnupAtena sarvastokA dvIndriyA aparyAptakAH Urdhvaloke, Urdhvalokatiryagloke asaMkhyeyaguNAH, trailokye asaMkhyeyaguNAH, adholokatiryagloke asaMkhyeyaguNAH, adholoke saMkhye dvIndriyajIvoM kA alpabahutva zabdArtha--(khettANuvAeNa) kSetra ke anusAra (savvatthovA veiMdiyA uDuloe) saba se kama dIndriya Urdhvaloka meM haiM (uDaloyatiriyaloe asaMkhijjaguNA) Urdhvaloka-tiryakUloka meM asaMkhyAtaguNA haiM (te lokke asaMkhejaguNA) trailokya meM asaMkhyAtaguNA haiM (aholoyatiriya loe asaMkhijaguNA) adholoka-tiyakloka meM asaMkhyAtaguNA haiN| (aholoe saMkhijjaguNA) adholoka meM saMkhyAtaguNA haiM (tiriyaloe saMkhijjaguNA) tiryakloka meM saMkhyAtaguNA haiN| . (khettANuvAeNaM) kSetra ke anusAra (savvatthovA beiMdiyA apajjatayA uddaloe) saba se kama dvIndriya aparyApta jIva Urdhvaloka meM haiM (uDaloyatiriyaloe asaMkhijaguNA) Urdhvaloka-tiryagloka meM asaMkhyAtaguNA haiM (telokke asaMkhejaguNA) trailokya meM asaMkhyAtaguNA haiM (aholoyatiriyaloe asaMkhejaguNA) adholoka-tiryagloka meM asaMkhyAtaguNA haiM (aholoe saMkhijaguNA) adholoka meM saMkhyAta dviIndriya jInuM a5 bahatva sAtha-(khettANuvAeNaM) kSetramA 4thana pramANe (sabvatthovA beidiyA uDDha loe) sauthI the| dIndraya 04 Sevaasi cha (uDDhaloyatiriyaloe asaMkhejjaguNA) Balas tiyasobhA asnnyaatge| che. (telokke asaMkhejjaguNA) so. dhyamA asayAta cha. (aholoyatiriyaloe asaMkhijjaguNA) adhosA4tiyomA masaNyAta cha. (aholoe saM khijjaguNA) adhosImA Avanti cha (tiriyaloe saMkhijaguNA) tiyomai Av-yAta che. __ (khettANuvAeNaM) kSetra manusA2 (sabbatyovA beiMdiyA apajjattayA uDDhaloga) sauthI mAchA dindriyo aparyApta 01Bafma che. (uDDhaloyatiriyaloe asaMkhijaguNA) Salx-tiyomA 21 jyAta cha. tiloske asa khejjaguNA) doyamA madhyAtamA cha (aholoyatiriyaloe asa khejjaguNA) madhAmotiyasobhA masaNyAtagAche, (aholoe sakhijjaguNA) madhoTomAM Page #330 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 312 pravApanAstre yaguNAH, tiryagloke saMkhyeyaguNAH, kSetrAnupAtena sarvastokA dvIndriyAH paryAptakAH avaloke, Urzvalokatiryagloke asaMkhyeyaguNAH, trailokya asaMkhyeyaguNAH, agholokatiryagloke asaMkhyeyaguNAH, adholoke saMkhyeyaguNAH, tiryagloke saMkhyeya. guNAH, kSetrAnupAtena sarvastokA strIndriyA Urbaloke, Urzvalokatiryagloke asaM. khyeyaguNAH, trailokye asaMkhyeyaguNAH, adholokatiryagloke asaMkhyeyaguNAH, adholoke saMkhyeyaguNAH, tiryagloke saMkhyeyaguNAH, kSetrAnupAtena sarvastokA guNA haiM (tiriyaloe saMkhijaguNA) tiryagloka meM saMkhyAtaguNA haiN| (khettANuvAeNaM) kSetra ke anusAra (sabbatyovA veiMdiyA pajattA uDaloe) saba se kama chIndriya paryAptaka avaloka meM haiM (uDaloyatiriyaloe asaMkhijaguNA) alokatiryagloka meM asaMkhyAtaguNA haiM (telokke asaMkhejjaguNA) trailokya meM asaMkhyAtaguNA haiM (aholoya tiriyaloe asaMkhijjaguNA) (adholoka-tiryagloka meM asaMkhyAtaguNA haiM (aholoe saMkhijjaguNA) adholoka meM saMkhyAtaguNA haiM (tiriyaloe saMkhijjaguNA) niryagloka meM saMkhyAtaguNA haiN|| (khettANuvAgaNaM) kSetra kI apekSA se (savyatyovA teiMdiyA uDaloe) saba se kama trIndriya avaloka meM haiM (uDaloyatiriyaloe asaMkhijjaguNA) Urdhvaloka-tiryagloka meM asaMkhyAtaguNA haiM (telokke asaMkhejaguNA) trailokya meM asaMkhyAtaguNA haiM (aholoyatiriyaloe asaMkhijjaguNA) adholoka-tiryagloka meM asaMkhyAtaguNA haiM (aholoe saMkhijjaguNA) adholoka meM saMkhyAtaguNA haiM (tiriyaloe sadhyAtamA che. (tiriyaloe sa khijjaguNA) tiso4mA sdhyaatge| cha. (khettANuvAeNa) kSetranA anusA2 (savyatyovA veiMdiyA pajjattA uDDhaloe) sauthI mAchA dIndriya paryApta ch| pasabhA cha (uDDhaloya tiriyaloe asaMkhijjaguNA) Blas tiyomA madhyAtA hai. (telokke asaMkhejjaguNA) sodhyabhA maNyAta! 2. (aholoyatiriyaloe asaMkhejaguNA) madheso tiyomA masa dhyaataa| che. (aholoe saMkhijaguNA) adho. somaasnnyaatge| che (tiriyaloe saMkhejaguNA) tiryamA sabhyAtamA cha (khettANuvAraNa) kSenI apekSA methI (savvatyovA teiMdiyA uDDhaloe) sauthI mAchA trIndriya BullbhA cha, (uDDhaloyatiriyaloe asaMkhijja guNA) Bras tiyomA asa dhyAta che. (telokke asaMkhejjaguNA) sadhyama madhyAta ga|cha. (aholoyatiriyaloe asaMkhijjaguNA) madhIso-tiyomA masaNyAta ge| che. (aholoe saMkhijaguNA) adhosImA Page #331 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.33 kSetrAnusAreNa dvIndriyAdyalpavahutvam 313 strIndriyA aparyAptakAH Urdhvaloke, alokatirthagloke asaMkhyeyaguNAH, trailokye asaMkhyeyaguNAH, adholoke saMkhyeyaguNAH, tiryagloke saMkhyeyaguNAH, kSetrAnupAtena sarvastokAstrIndriyAH paryAptakAH Urzvaloke, Urdhvalokatiryagloke asaMkhyeyaguNAH, trailokye asaMkhyeyaguNAH, adholokatiryagloke asaMkhyeyaguNAH, adholoke saMkhyesaMkhijjaguNA) tiryagloka meM saMkhyAtaguNA haiM / (khettANuyAeNaM) kSetra kI apekSA (savvatthovA teiMdiyA apajjasagA) saba se kama trIndriya aparyApta (uDDhaloe) Urvaloka meM haiM (uDDhaloyatiriyaloe asaMkhijjaguNA) Urdhvaloka-tiyaMgloka meM asaMkhyAtaguNA haiM (teloke asaMkhijjaguNA) trailokya meM asaMkhyAtaguNA haiM (aholoyatiriyaloe asaMkhejjaguNA) adholoka-tiryagloka meM asaMkhyAtaguNA haiM (aholoe saMkhejjaguNA) adholoka meM saMkhyAtaguNA haiM (tiriyaloe saMkhejjaguNAM) tiryagloka meM saMkhyAta guNA haiM / khettANuvAeNaM) kSetra kI apekSA (savvatthovA teiMdiyA pajjattayA) saba se kama zrIndriya paryAptaka (uDDhaloe) ardhvaloka meM haiM (uDaloyatiriyaloe asaMkhajjaguNA) Urdhvalokatiryagloka meM asaMkhyAtaguNA haiM (telokke asaMkhijjaguNA) trailokya meM asaMkhyAtaguNA haiM (aholoyatiriyaloe asaMkhejjaguNA) adholoka-tiyagloka meM asaMkhyAtaguNA haiM (aholoe saMkhejjaguNA) adholoka meM saMkhyAtaguNA haiM (tiriyaloe saMkhijjaguNA) niryagloka meM saMkhyAtaguNA haiN| saNyAta ge| che. (tiriyaloe saMkhijjaguNA) tiyomA saNyAtama che. ___ (khettANuvAeNaM) kSetranI apekSAye (savvatthovA teiMdiyA pajjattayA) sauthI mAchA bIndraya paryAya (uDDhaloe) mA che. (uDDhaloyatiriyaloe asaMkhijjaguNA) Bras-tiyomA masaNyAtache. (telokke asaMkhejaguNA) dozyamA masa dhyAtamA che. (aholoyatiriyaloe asaMkhejjaguNA) mo. al tiyomA asanyAta che. (aholoe saMkhijjaguNA) maghATomA sajyAta cha. (tiriyaloe saMkhejjaguNA) tiya44mA sabhyAta . (khettANuvAeNaM) kSetranI mapekSAye (sabvatthovA teidiyA pajjattayA) sauthI soch| trIndriya paryA4 (uDDhaloe) Bua4bhA che. (uDDhaloyatiriyaloe amakhejjaguNA) apartiyasabhA masabhyAtA cha. (telloke asa khijjaguNA) trayozyamA masaNyAtamA cha (aholoyatiriyaloe asaMkhejjaguNA) mdheo| tiya sImA masaNyAta cha (ahologa saMkhijjaguNA) abosomA sabhyAta cha (tiriyaloe saMkhijjaguNA) tiya sabhA sabhyAtA che. pra0 40 Page #332 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 314 mahApanAvare yaguNAH, tiryagloka saMkhyeyagaNAH, kSetrAnupAnena sarvastIkAthana rindriyA jovAH Urdhvaloke, Urvalokatiryagloke asaMkhyeyaguNAH, trailokye asaMkhyeyaguNAH, adholokatiryagloke asaMkhyeyaguNAH, adholoke saMgvyeyaguNAH, tiryagnoMke saMkhyeyaguNAH, kSetrAnupAnena sarvastokAdhanurindriyA jIvA aparyApta kA arbaloke, urdhalokatiryagloke asaMkhyeya guNAH, prailokye agaMgvyeyaguNAH, adholokatiryagloka asaMkhyeyaguNAH, aboloke saMgvyeyaguNAH, tiryagloke saMgvyeyagaNAH, kSetrAnupAtena ___ (khettAguvAgaNaM) kSetra kI apekSA (savyatyovA caridiyA jIvA uDaloe) saba se kama cauindriya jIva Urdhvaloka meM haiM (uddaloyatiriyaloe asaMkhejjaguNA) aloka-tiyagloka meM amanyAtaguNA hai (telokke asaMkhijjaguNA) trailokya meM asaMkhyAtaguNA haiM (aholoyatiriyaloe asaMbijjaguNA) adholoka-niyaMgloka meM asaMkhyAtaguNA haiM (aholoe saMgnijjaguNA) adholoka meM maMkhyAtaguNA haiM (tiriya. loe saMkhijjaguNA) niryagloka meM saMkhyAnaguNA haiN| (khettANuvAega) kSetra kI apekSA se (savyatyovA cauridiyA jIvA apajjattayA uDuloNa) saba se kama cauDandriya jIva aparyApta Uryaloka meM haiM (uDaloyatiriyaloe asaMkhejjaguNA) apraloka-tiryagloka meM asaMkhyAtaguNA haiM (telokke asaMkhejjaguNA) trailokya meM amaMkhyAtaguNA haiM (aholoyatiriyaloNa amaMkhijjaguNA) adholoka-- tiryagloka meM asaMkhyAtaguNA haiM (aholoe saMkhejjaguNA) adholoka meM saMkhyAtaguNA haiM (nirithaloe saMkhejaguNA) tiryagloka meM saMkhyAtaguNA haiN| (khettANuvANNa) kSetranI apekSA (savyatyovA cariMdiyA jIvA uDDhaloe) sauthI soch| yA2 diyavA | somA che. (uDaDaloyanirivaloe asaMkhijaguNA) BAdegtiya sabhA AA vAnd // cha (teloka- asaMkhijjaguNA) soyamA gasa yAta che (aholoyatirivaloga asaMkhijjaguNA) adhoso -tiya sImA se jyAta che. (aholoe saMkhejaguNA) adhosamA sadhyAta cha. (tiriyaloga sa khijaguNA) tiya 4mA sayAta che. (khettANuvAeNaM) kSetranI apekSANe (mavyatyoyA cauridiyA jIvA apajjattayA uDDhaloe) sauthI mAchA yA2 driyANA va paryApta nAma che. (uDDhaloyatiriyaloe apaMkhejaguNA) Mal tiyomA masa dhyAtA! che. (telokke asaMkhijaguNA) soyamA asaNyAta cha. (aholoyatiriyaloe asaMkhijaguNA) madhAsA-tiryasabhA masaNyAtagaNI che. (aholora saMkhijjaguNA) aghosomA sennyaatg| che. (tiriyaloe saMkhijjaguNA) tiya. zlokamAM asaMkhyAta gaNu che. Page #333 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pada 3 sU.33 kSetrAnusAreNa dvIndrayAdyalpavahutvam 315 sarvastokAzcaturindriyA jIvAH paryAptakAH Uloke, Urthalokatiryagloke asaMkhyeyaguNAH, trailokye asaMkhyeyaguNAH, adholokaniyaMgloke asaMkhyeyaguNAH, adholoke saMkhyeyaguNAH, tiryagloke saMkhyeyaguNAH // sU0 33 // ____TIkA-atha dvIndriyAdInAmalpabahutvavaktavyatAM prarUpayitumAha-'khettANubAeNaM' kSetrAnupAtena-kSetrAnusAreNa prarUpyamANA 'sabbayovA beiMdiyA uDaloe' sarvastokAH-sarvebhyo'lpAH, dvIndriyAH avaloke tatprataravartino bhavanti, tepAmUrdhvalokasyaikadeze meruzikharasya vApyAdau zahAdi sajhAvAt, sarvastokatvaM vodhyam, __(khettANuvAeNaM) kSetra kI apekSA (savvayovA va uridiyA jIvA pajjattagA uDDhaloe) saba se kama cauindriya paryApta jIva Urdhvaloka meM haiM (uDDhaloyatiriyaloe asaMkhejjaguNA) arthaloka tiryagloka meM asaMkhyAtaguNA haiM (telokke asaMkhejjaguNA) trailokya meM asaMkhyAtaguNA haiM (aholoyatiriyaloe asaMkhejjaguNA) adholoka-tiryagloka meM asaMkhyAtaguNA haiM (aholoe saMkhejjaguNA) adholoka meM saMkhyAtaguNA haiM (tiriyaloe saMkhejjaguNA) tiryagloka meM saMkhyAtaguNA haiM // 33 // __ aba dvIndriya aura cauindriya jIvoM ke alpa bahutva kI prarUpaNA karane ke lie kahate haiN| TIkArya-kSetra ke anusAra prarUpaNA karane para saba se kama dvIndriya jIva Urdhvaloka meM haiM kyoM ki Urbaloka ke eka bhAga-meruzikhara kI vAvaDI Adi meM hI zaMkha Adi pAye jAte haiN| unakI apekSA Urdhva (khattANuvAeNaM) kSetranI apekSAya (savvatthovA cauridiyA jIvA pajjattagA uddaDhaloe) sauthI / yaudriya 71 paryApta mA che. (uDDhaloya 'tiriyaloe asa khejjaguNA) Bas-tiyoHi sayAta yA che. (telokke asaMkhijjaguNA) 34yamA asayA // cha. (aholoyatiriyaloe asaMkhijaguNA) adho-tiyomA asaNyAta ge| che. (aholoe saMkhijjaguNA) adhosobhA sayAta che. (tiriyaloe saMkhejaguNA) tiya lekamAM saMkhyAta gaNA che. e 32 che TIkAtha-have sUtrakAra hIndriya-trIndriya-ane cauIndriya jIvonA alpa bahuvanI prarUpaNa karavA mATe kahe che, kSetranA anusAra prarUpaNA karavAthI sauthI ochA hIndriya-be IndriyavALA ulakamAM che. kemake-urvalakanA eka bhAga rUpa merU zikharanI vAvaDI vigeremAM ja zaMkha vigere maLI zake che. tenA karatAM udghaleka-tirthaMkaleka nAmanA be prAremAM amRkhyAta gaga che. kemake je jIva tirthaMkalekamAMthI urvalokamAM Page #334 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pratApanAmA tebhyaH 'uDaloyatiriyaloe' avalokatiryagloke-tatprataradvayavartino dvIndriyAH 'asaMkhejjaguNA' asaMkhyeyaguNA bhavanti, tiryaglokAdRrzaloMke, arthalokAt tiryagloke dvIndriyatayA samutpitsUnAM tadAyuranubhavatAm IlikAgatyA samutpadhamAnAnAm, dvIndriyANAmeva UrzvalokAttiryagloke, tiryaglokAdvoloke dvIndriyatayA tadanyatvena vA samutpitsUnAm kRtaprathamamAraNAntikasamudghA. tAnAM dvIndriyAyuH pratisaMvedayamAnAnAM samudrAtavazAca darataraprasAritanijAtmapradezadaNDAnAJca, uparyuktaprataradvayAdhiSThitakSetravartinAJca prakRtaprataradvayasaMsparzitvAda bahutvAca prAguktebhyo'saMkhyeyaguNatvaM bhavati, tebhyo'pi-telokke asaMkhejaguNA' trailokye-lokatrayavartino dvIndriyA asaMkhyeyaguNA bhavanti, adholoke dvIndriyANAM prabhUtatvenotpattisthAnatvena, tasmAdapi tiryagloke'tiprabhUtatvenotpaloka tiryagloka nAmaka do prataroM meM asaMkhyAtaguNA haiM, kyoM ki jo jIva tiryagloka se avaloka meM yA Urdhvaloka se tiryagloka meM dIndriya rUpa se utpanna hote haiM aura dIndriyAyu kA anubhava kara rahe hote haiM aura IlikAgati se utpanna ho rahe hoM athavA dvIndriya jIva hI Urdhvaloka se tiryagloka meM yA tiryagloka se upraloka meM dIndriya rUpa se yA anya kisI rUpa se utpanna hone vAle hoM, jinhoMne mAraNAntika samudghAta kiyA ho aura jo dIndriya kA AyuSya vedana kara rahe hoM tathA samudghAta ke kAraNa jinhoMne AtmapradezoM ko dUra taka phailAyA ho, ve hI ina do prataroM kA sparza karate haiN| aise jIva bahuta hote haiM, ataeva aloka vAloM kI apekSA asaMkhyAtaguNA kahe gae haiN| unakI apekSA bhI trailokya meM asaMkhyAtaguNA haiM, kyoM ki adholoka meM DIndriyoM ke utpatti sthAna bahuta haiM tiryagloka meM athavA udghalekamAMthI tirthaMkalekama zrIndriya paNAthI utpanna thAya che, ane kIndriyapaNAne anubhava karI rahela hoya che, tathA IlikA gatithI utpanna thaI rahyA hoya, athavA kIndriyajIveja urvIlekamAMhIndriya paNAthI athavA bIjA keIrUpe utpanna thavAnA hoya, jeNe mAraNutika samudraghAta karela hoya, ane jeo hIndriyanA AyuSyanuM vedana karI rahela heya, tathA samudughAtanA kAraNe jeoe Atmapradezane dUra sudhI phelAvela hoya, teoja A be pratane sparza kare che. evA ja ghaNuM hoya che. tethI urvaloka vALAo karatA temane asaMkhyAta gaNuM kahevAmAM Avela che. tenA karatAM paNa vaijyamAM asaMkhyAta gaNA che. kemake adhelakamAM dvIndriya, jIvonA utpattisthAne ghaNuM che. tirthaMkalekamAM te tenA karatAM paNa vadhAre che. Page #335 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 317 prameyabodhinI TIkA pada 3 sU. 33 kSetrAnusAreNa dvIndriyAdyalpa vahutvam tisthAnatayA adholokAdUrdhvaloke dvIndriyatvena tadanyatvena vA samutpitsUnAM prathamamAraNAntikasamudghAtasamahatAnAM samuddhAtavazAccotpattidezaM yAvat prakSisAtmapradezadaNDAnAm, dvIndriyAyuH pratisaMvedayamAnAnAm, UrdhvalokAdadholoke dvIndriyANAM tadanyeyAM vA dvIndriyatayA samutpadyamAnAnAM dvIndriyAyuranubhavatAM trailokya saMsparzanAt teSAM bahutvAcca prAguktebhyo'saMkhyeyaguNatvaM saMbhavati, tebhyosfu 'aholoyatiriyaloe asaMkhejjaguNA' adholokatiryagloke - tatprataradvayavartino dvIndriyA asaMkhyeyaguNA bhavanti, tiryaglokAdadholoke, adholokA vA tiryaglo ke dvIndriyatayA samutpitsUnAM tadAyuranubhavatAm IlikAgatyA samutpadyamAnAnAm, tiryaglokAdadholoke dvIndriyatvena tadanyatvena vA samutpatsUnAM dvIndrato aura bhI adhika haiM tathA adholoka se Urvaloka meM dvIndriya rUpa se yA kisI anya rUpa se jo utpanna hone vAle hoM, prathama mAraNAntika samudghAta kara rahe hoM, jinhoMne samudghAta ke kAraNa apane AtmapradezoM ko utpatti sthAna taka phailAyA ho aura jo dIndriyAyu kA vedana kara rahe hoM, tathA Urvaloka se adholoka meM jo dvIndriya yA anya jIva dvIndriya rUpa meM utpanna hone vAle hoM aura dvIndriya kI Ayu kA vedana kara rahe hoM, vahI trailokya kA sparza karate haiM / vaise jIva bahuta hote haiM, ataH ye pUrvokta jIvoM se asaMkhyAtaguNA haiM / inakI apekSA bhI adholoka - tiryagloka meM asaMkhyAtaguNA haiM, kyoMki tiryagloka se adholoka meM athavA adholoka se tiryagloka meM jo hIndriya rUpa meM utpanna ho rahe hoM aura dvIndriya ke AyuSya kA vedana kara rahe hoM tathA IlikAgati se utpanna ho rahe hoM, athavA t tathA adheAleAkathI utraleAkamAM phrIndriya paNAthI athavA keAI anya rUpe je utpanna thavAnA hoya pahelAM mAraNAntika samuddAta karI rahela hAya jeoe samruddhAtanA kAraNe peAtAnA AtmapradezAne utpatti sthAna sudhI phelAyela hAya, ane je dvIndriya AyuSyatu. vedana karI rahela hAya, tathA urdhva leAkathI adhelAkamAM je dvIndriyanA athavA khIjo keAi jIva dvIndriya paNAthI utpanna thavAnA hAya, ane dvIndriyanA AyuSyanu vedana karI rahela hAya, eja Alekaya nA sparzI kare che. evA jIvA ghaNAja hAya che. tethI teo pUrvokta jIve karatA sakhyAta gaNA che. tenA karatAM paNa apeAleAka-ti kalAkamAM asa'yAta gaNA che. kemake tiya kalAkathI adheAleAkamAM athavA adhelAkathI tiya kalekamAM jee dvIndriya paNAthI utpanna thai rahela hAya, ane dvIndriyanA AyuSyanu vedana karI rahela hAya, tathA ilikA gatithI utpanna thai rahela hAya, athavA Page #336 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 398 prajJApanAsUtre yANAJca prathamamAraNAntikasamudghAtasamavahatAnAM dvIndriyAyuranubhavatAM samudghAtavazAcotpattidezaM yAvat prakSiptAtmapradezadaNDAnAm uparyuktaprataradvayasaMsparzanAda teSAM pracuratvAcca mAguktebhyo'saMkhyeyaguNatvaM bhavati, tebhya:-'aholoe saMkhejaguNA' adholoke vartamAnA dvIndriyAH saMkhyeyaguNA bhavanti, tatra tepAmutpattisthAnavAhulyAt saMkhyeyaguNatvaM bhavati, tebhyo'pi-'tiriyaloe saMkhejaguNA' tiryagloke vartamAnAH dvIndriyAH saMkhyaguNA bhavanti, tatra tepAmatiprabhUtAnAmutpattisthAnAnAM sadbhAvAt, saMkhyeyaguNatvaM saMbhavati / athAparyAptaka dvIndriyANAmalpavahutvaM praspayitumAha-'khettANuvAraNaM' kSetrAnupAtena-kSetrAnusAreNa 'savvatthovA vedaM diyA apajattayA uDaloe' sarvastokAH sarvebhyo'lpAH dvIndriyA aparyAptakAH Urzvaloke tatprataravartino bhavanti, prAguktajo hIndriya jIva tirtha gloka se adholoka meM DIndriya yA jo anya rUpa meM utpanna hone vAle hoM, jo prathama mAraNAntika samudghAta kara rahe hoM aura hIndriya ke AyuSya kA vedana kara rahe hoM aura jinhoMne samudghAta ke kAraNa utpatti deza taka AtmapradezoM ko phailAyA ho, ve ina do prataroM kA sparza karate haiM / aise jIva atyadhika hote haiM, ataeva inheM pUrvoktoM se asaMkhyAtaguNA kahA hai / inakI apekSA bhI adholoka meM saMkhyAnaguNA haiM, kyoMki vahAM unake utpatti sthAnoM kI vahulatA hai, unakI apekSA bhI tirya gloka me saMkhyAtaguNA adhika haiM, kyoMki tiryagloka meM unake utpatti sthAna aura bhI adhika haiN| aparyAptaka dvIndriyoM kA alpabahukha-kSetra kI apekSA se saba se kama aparyApta DIndriya avaloka meM haiN| isa kA kAraNa pahale kahA je dIndriyajIva tirthaMkalekathI adhelakamAM kIndriya paNAthI athavA anya rUpe utpanna thavAnA hoya, je pahelA mAraNAnika samudraghAta karI rahela hoya, ane jeoe samudraghAtanA kAraNe utpatti deza paryanta Atmapradezane phelAvela hoya teo A be pratone sparza kare che evA che ghaNuM hoya che. tethI ja teone pUrvokta jIvo karatA asaMkhyAta gaNA kahyA che. tenA karatA paNa adhalokamAM saMkhyAtagaNuM che. kemake tyAM temanA utpattI sthAnanuM bahupaNuM che, tenA karatA paNa tirthaMkalekimAM saMkhyAtagaNuM vadhAre che. kemake tirthaMkalekamAM tenA utpattisthAne ethI paNa vadhAre che. aparyApta hIndriyenuM alpabahatva kSetranI apekSAthI sauthI ochA aparyApta dviIndri urthalekamAM che. tenuM kAraNa pahelA kahevAmAM AvI gayela che, urvalaka karatAM urvalaka-tikalAkamAM 5. asa khyAta gaNe che. tenuM kAraNa paNa pahelA kahevAmAM AvI gayela che. Page #337 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sa.33 kSetrAnusAreNa hIndriyAdyarupabahutvam 319 yukteH, tebhyaH 'uDaloyatiriyaloe asaMkhejjaguNA' Urzvalokatiryagloke tatprataradvayavartino dvIndriyAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktayukteH, tebhyaH 'telokke asaMkhejjaguNA' trailokye-lokatrayavartino'paryAptakadvIndriyAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktayukteH, tebhyo'pi-'aholoyatiriyaloe asaMkhejaguNA' adholokatiryagloke-tatprataradvayavartino dvIndriyA aparyAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktayukteH, tebhyo'pi 'aholoe saMkhejjaguNA' adholoke vartamAnA dvIndriyA aparyAptakAH saMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktayukteH, tebhyo'pi 'tiriyaloe saMkhejaguNA' tiryagloke vartamAnAH dvIndriyA aparyAptakAH saMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktayukteH / ___ atha paryAptakadvIndriyANAmalpabahutvaM prarUpayati-'khettANuvAeNaM' kSetrAnupAtena-kSetrAnusAreNa 'savvatthovA beiMdiyA pajjattayA uDDaloe' sarvastokA:-sarvebhyojA cukA hai| apraloka kI apekSA Urdhvaloka-tirya gloka meM asaMkhyAtaguNA haiN| isakA kAraNa bhI pahale kaha cuke haiN| Urvalokatirya gloka kI apekSA tIna lokavartI aparyApta dvIndriya asaMkhyAtaguNA haiM / isake viSaya meM pUrvokta yukti hI samajha lenA caahie| trailokya kI apekSA adholoka tiryagloka nAmaka prataroM meM asaMkhyAta guNA adhika haiM / adholoka-tirtha gloka kI apekSA adholoka meM saMkhyAtaguNA adhika haiM / adholoka kI apekSA tirya gloka meM saMkhyAta guNA adhika haiN| yahAM sarvatra nyUnAdhikatA kA kAraNa pahale kahe anusAra jAna lenA caahie| paryAptaka dvIndriyoM kA alpabahutva-kSetra ke anusAra saba se kama paryAptaka dvIndriya Urdhvaloka meM haiN| unakI apekSA avaloka-tiryagaloka meM asaMkhyAtaguNA haiN| Uryaloka-tirtha gloka kI apekSA loka urva leka tirya kaleka karatAM traNa lekavati aparyApta hIndriya asa khyAta gaNA che. tenA saMbaMdhamAM pUrvokta yukti ja samajI levI. railokayanA karatAM adhe. leka tika nAmanA pratomAM asaMkhyAta gaNA vadhAre che. aleka tiryaka lekanA karatAM alekamAM sa hayAta gaNA vadhAre che. aleka karatAM tiryaka lekamAM sa khyAta vadhAre che ahI badhe ThekANe jUnAdhikanuM kAraNa pahelA kahyA pramANenuM samajI levuM paryApta kIndriyanuM alpabahutva kSetranI apekSAthI sauthI kama paryAptaka kIndriya jIvo urvilokamAM che. tenA karatAM udghaleka tiryakalekamAM asaMkhyAta gaNa che. urvaka-tirthaMkaleka Page #338 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 320 pramApanAstre 'lpAH, dvIndriyAH paryAptakAH Uryaloke tatprataravartino bhavanti, tebhyo'pi 'uDaloyatiriyaloe asaMkhejjaguNA' urvalokatiryagloke-tatprataradvayavartino dvIndriyAH paryAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktayukteH, tebhyo'pi telorake asaMkhejjaguNA' trailokye-lokatrayavatino dvIndriyAH paryAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktayukteH, tebhyo'pi-'aholoyatiriyaloe asaMkhijjaguNA' adholokatiryagloke tatprataradvayavartino dvIndriyAH paryAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, yukterukttvaat| tezyo'pi-'aholoe saMkhijjaguNA' adholoke- tatprataravartino dvIndriyAH paryAptakAH saMkhyeyaguNA bhavanti, prAyuktayukteH, tebhyo'pi 'tiriyaloe saMkhijjaguNA' tiryagloke vartamAnAH paryAptakA dvIndriyA saMkhyeyaguNAH bhavanti, praaguktyukteH| ___atha trIndriyANAmalpavahutvaM pratipAdayati-khettANuvAeNaM savvatthovA teIdiyA uDaloe' kSetrAnupAtena-kSetrAnusAreNa, sarvastokAstrIndriyAH Urdhvaloke tatprataravartino bhavanti, tebhyo'pi 'uDaloyatiriyaloe asaMkhijjaguNA' Urdhvalokatiryagloke tatprataradvayavartina strIndriyAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi'telokke asaMkhijjaguNA' trailokye-lokatrayavartinastrIndriyAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktayukteH, tebhyo'pi 'aholoya tiriyaloe asaMkhejaguNA' adhotrayavartI asaMkhyAtaguNA adhika haiM / unakI apekSA bhI adholokatiryagloka meM asaMkhyAtaguNA haiM / adholoka-tiryagloka kI apekSA adholoka me saMkhyAtaguNA haiM / adholoka kI apekSA tiryagloka meM saMkhyAtaguNA adhika haiM / yahAM bhI sarvatra pUrva kathanAnusAra hI kAraNa samajha lenA caahie| trIndriya jIvoM kA alpavahutva-kSetra ke anusAra saba se kama trIndriya jIva Urbaloka meM haiN| avaloka kI apekSA arcalokatiryagloka me asaMkhyAtaguNA adhika haiN| U-valoka-tirya gloka kI apekSA trailokya meM asaMkhyAtaguNA haiM / trailokya kI apekSA adholoka nA karatA lekavatti che asaMkhyAta gaNA vadhAre che. tenA karatA paNa aleka-tirthaMkalekamAM asa khyAta gaNA che aloka tiryakaloka karatA adhelemA asa khyAta gaNuM che. aleka karatA tirthaMkalekamAM sa khyAta gaNuM vadhAre che. ahIMyA paNa badhe ja pahelA kahela kathana pramANe ja kAraNa samajI levu trIndriya nu alpabadutva kSetranA anusAra sauthI ochA trIndriya jIva urvale kamA che. urvaka karatA urvaka-tiryakama asa gyAta gaNuM vadhAre che. urvaloka-tirthaMkaleka Page #339 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.33 kSetrAnusAreNa dvIndriyAdyalpavahutvam 321 lokatiryagloke tatprataradvayavartinastrIndriyA asaMkhyeyaguNA bhavanti prAguktayukte, sebhyo'pi 'aholoe saMkhijjaguNA' adholoke vartamAnAH trIndriyAH saMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi-'tiriyaloe saMkhijjaguNA' tiryagloke vartamAnA strIndriyAH saMkhyeyaguNAH bhavanti, praaguktyukteH| athAparyAptaka trIndriyANAmalpabahutvaM prarUpayati-'khettANuvAeNaM' kSetrAnupAtena kSetrAnusAreNa 'sabbatthovA teiMdiyA apajjattayA' uDDUloe' sarvastokA:-sarvebhyo'lpAH, trIndriyA aparyAptakAH Urdhvaloke vartamAnA bhavanti, tebhyo'pi 'uDaloya tiriyaloe asaMkhijaguNA' Urdhvalokatiryagloke tatprataradvayavartinastrIndriyA aparyAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi-'telokke asaMkhijjaguNA' trailokye -lokatrayavartino'paryAptakAstrIndriyAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktayukteH, tebhyo'pi 'aholoyatiriyaloe asaMkhijjaguNA' adholokatiryagloke tatprataradayavartino'paryAptakAstrIndriyAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, prAgukta yukteH, tebhyo'pi -aholoe saMkhijjaguNA' adholoke vartamAnA aparyAptakAstrIndriyA saMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi 'tiriyaloe saMkhijjaguNA' tiryagloke vartamAnA aparyAptaka trIndriyAH saMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktayukteH / -tirya gloka meM asaMkhyAtaguNo haiM / adholoka-tiryagloka nAmaka prataroM kI apekSA adholoka meM saMkhyAtaguNA adhika haiN| adholoka - kI apekSA tiryagroka meM saMkhyAlaguNA adhika haiM / isa kA kAraNa pUrvavat hI hai| aparyApta trIndriyoM kA alpabahatva-kSetra kI apekSA saba se kama aparyApta trIndriya U baloka meM haiN| abaloka kI apekSA avaloka-tiryagloka meM saMkhyAtaguNA adhika haiN| avaloka-tirya gloka kI apekSA trailokya me asaMkhyAtaguNA haiM / trailokya kI apekSA adholoka -tiryagloka me asaMkhyAtaguNA haiN| adholoka-tiryagloka kI apekSA karatAM zaileyA asaMkhyAtagaNu che. jyanA karatAM alaka-tiryakalokamAM saMkhyAtagaNu che, alekatiryalekanAmanA prata karatAM alokamAM saMkhyAtagaNA vadhAre che. alekanA karatA tikalAkamAM saMdhyAtagaNuM vadhAre che. tenuM kAraNa pahelAnA kathana pramANe ja che. tema samajavuM. aparyApaka trIndriyAnuM alpa bahutva kSetranI apekSAthI. sauthI ochA aparyAptaka trIndriya urvalokamAM che urva leka karatAM uleka-ti kalekamAM asaMkhyAta gaNA vadhAre che. uleka tirthaMkaleka karatAM rolekyamAM asaMkhyAta gaNuM che, jyanA karatA adholeka pra0 41 Page #340 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAmutre - atha paryAptatrIndriyANAmalpabahutvamAha - 'khettANuvA eNaM' kSetrAnupAtenakSetrAnusAreNa, 'savvatthovA te diyA pajjattayA uDaloe' sarvastokAH - sarvebhyo'lpAH, trIndriyAH paryAptakAH Urdhvaloke vartamAnA bhavanti, tebhyo'pi - 'uDaloya tiriyaloe asaMkhejjaguNA' Urdhvalokatiryaglo ke tatprataradvayavartinaH paryAptakA strIndriyAH asaMkhyeyaguNA bhavanti prAguktayukteH tebhyo'pi 'telokke asaMkhijjaguNA' trailokye - lokatrayavartinaH paryAptakatrIndriyA asaMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktayukteH tebhyo'pi 'aholoyatiriyaloe asaM khijaguNA' adholokatiryag loke tatprataravartinaH paryAptakAkhIndriyA asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi - 'aholoe saMkhijjaguNA' adholoke vartamAnAH paryAptakAkhIndriyAH saMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi 'tiriyaloe saMkhijjaguNA' tiryagloke vartamAnAH paryAptakA strIndriyAH saMkhye guNA bhavanti, prAguktayukteH / 322 5 adholoka meM saMkhyAtaguNA adhika haiM / adholoka kI apekSA tiryag loka meM saMkhyAtaguNA haiM / kAraNa pUrvavatra jAnanA cAhie / paryApta trIndriyoM kA alpabahutva - kSetra ke anusAra saba se kama paryApta trIndriya Urdhvaloka meM haiN| Urdhvaloka kI apekSA Urdhvalokatiryagloka meM asaMkhyAtaguNA adhika haiM / U rvaloka-tiryagloka kI apekSA trailokya meM asaMkhyAtaguNA haiM / trailokya kI apekSA adholoka - tiryagloka meM asaMkhyAtaguNA adhika haiM / adholoka-tiryagloka kI apekSA adholoka se saMkhyAtaguNA adhika haiM / adholoka kI apekSA tiryagloka meM saMkhyAtaguNA adhika haiM / kAraNa pahale kahe anusAra jAnanA cAhie / cauindriya jIvoM kA alpabahutva - kSetra ke anusAra vicAra karane tiya kalAkamAM asa khyAta gaNA vadhAre che. adheAlAka tiglAka karatAM adhelekamAM asa khyAtagaNA vadhAre che adheAleAka karatAM ti kalAkamAM sa khyAtagaNA che. tenu kAraNa pUrvavat samajI levuM. paryAptaka trIndriyeAnu alpa mahatva kSetranA kathana pramANe sauthI kama paryApaka trIndriya uleAkamAM che. urdhva lekanA karatA uleAka-tiya kalAkamA asakhyAta gaNA vadhAre che. ulAka tiya kalekanA karatAM AleAkyamA asa`khyAtagaNA che. AleAkayanA karatAM adheleka tiya leAkamA asakhyAta gaNA vadhAre che. adheleka-tiya lekanA karatAM adheAleAkamA sakhyAta gaNA vadhAre che. adheleAkanA karatAM tiya kalAkamAM sa`khyAta gaNA vadhAre che. tenuM kAraNa pahelA pahela anusAra samajI levuM. Page #341 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameya bodhinI TokA pada 3 5 33 kSetrAnusAreNa dvIndriyAdyalpavahutvam 323 ___ atha caturindriyANAmalpavahutvaM pratipAdayati-'khettANuvAeNaM kSetrAnupAtena -kSetrAnusAreNa 'savvatthovA cauridiyA jIvA uDaloe' sarvastokA:-sarvebhyo'lpAH, caturindriyA jIvA Urvaloke vartamAnA bhavanti, prANuktayukteH, tebhyo'pi 'uDUloyatiriyaloe asaMkhijjaguNA' Urvalokatiryagloke tatprataradvayavartinazcaturindriyA asaMkhyeyaguNA bhavanti, yuktaruktakhAt, tebhyo'pi telokke asaM. khijaguNA' trailokye-lokatrayavartinazcaturindriyA asaMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktayukteH tebhyo'pi-'aholoyatiriyaloe asaMkhijjANA' adholokatiryagloke tatprataradvayavartinazcaturindriyAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktayukteH, tebhyo'pi 'aholoe saMkhijjaguNA' adholoke vartamAnAzcaturindriyAH saMkhyeyaguNA bhavanti prAguktayukteH, tebhyopi 'tiriyaloe saMkhijjaguNA' tiryagloke vartamAnAzcaturindriyAH saMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktayukteH, __athAparyAptacaturindriyANAmalpavahutvamAha-'khettANuvAeNaM' kSetrAnupAtenakSetrAnusAreNa, 'savvatthovA cauridiyA jIvA apajjattagA uddaloe' sarvastokAHpara saba se kama cauindriya jIva Urvaloka meM haiM / Urcaloka-tiryagloka nAmaka prataroM meM asaMkhyAtaguNA adhika haiN| Urvaloka-tirya gUloka kI apekSA trilokavartI asaMkhyAtaguNA adhika haiM / trilokavatiyoM kI apekSA adholoka-tiryagloka meM asaMkhyAtaguNA adhika haiN| unakI apekSA adholoka meM saMkhyAtaguNA adhika haiM aura adholoka kI apekSA tirya gloka meM saMkhyAtaguNA adhika haiN| aparyAptaka caturindriya jIvoM kA alpabaddhatva-kSetra kI apekSA se saba se kama cauindriya aparyAptaka jIva avaloka meM haiN| avaloka kI apekSA Urvaloka-tirya gloka meM asaMkhyAtaguNA adhika haiN| cI Indriya jIvanuM alpa bahuva kSetra anusAra vicAra karavAthI sauthI ochA cAra IndriyavALA che urvalekamAM che. ulaka karatAM urvalaka-ti kaleka nAmanA prataramAM asaM. khyAtagaNuM vadhAre che. urvaka-tiryazloka karatA lokamAM asaMkhyAtagaNa che. trilekavati karatAM adholeka-tiryakalAkamAM asa khyAtagaNuM vadhAre che. tenA karatA adholekamAM saMkhyAtagaNuM vadhAre che, ane apeka karatAM tirthaMkalekamAM saMkhyAlagaNA vadhAre che, / aparyAptaka caturidriya jIvonuM a95 bahutva kSetranI apekSAthI sauthI ochA cauI driya aparyApaka che urvalokamAM che. urvaka karatAM ulaka -tiryakalAkamAM asaMkhyAtagaNI vadhAre che. uSya Page #342 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . 324 . prajJApanAso sarvebhyo'lpAH caturindriyA jIvAH aparyAptakA Uryaloke vartamAnA bhavanti, prAguktayukteH, tebhyo'pi-'uDaloyatiriyaloe asaMkhijaguNA' Ulokatiryagloke tatprataradvayavartinazcaturindriyA aparyAptakA asaMkhye yaguNA bhavanti,' prAguktayukteH tebhyopi-'telokke asaMkhijjaguNA' trailokye-lokatrayavartinazcaturindriyA aparyAptakA asaMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktayukteH, tebhyo'pi-'aholoyatiriyaloe asaMkhijjaguNA' adholokatiryagloke tatprataradvayavartinazcaturindriyA aparyAsakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, prAmuktayukteH, tebhyo'pi-'aholoe saMkhijjaguNA' adholoke vartamAnAzcaturindriyA aparyAptakAH saMkhyeyaguNA bhavanti prAguktayukteH, tebhyopi 'tiriyaloe saMkhejaguNA' tiryagloke vartamAnAzcaturindriyA aparyAptakAH saMkhyeyaguNA bhavanti prAguktayukteH ___atha paryAptaka caturindriyANAmalpavahutvaM pratipAdayati-'khettANuvAeNaM' kSetrAnupAtena-kSetrAnusAreNa 'savvatthovA cauridiyA jIvA pajjattagA uDaloe' sarvastokAH-sarvebhyo'lpAzcaturindriyA jIvAH paryAptakA avaloke vartamAnA bhavanti, prAguktayukteH, tebhyo'pi-'uDaloyatiriyaloe asaMkhijjaguNA' Urdhvalokatiryagloke-tatprataradvayavartinazcaturindriyAH paryAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktayukteH, tebhyo'pi 'telokke asaMkhijaguNA' trailokye-lokatrayavartinazcaturindriyAH Urdhvaloka-tiryagloka kI apekSA trailokya meM asaMkhyAtaguNA adhika haiM / trailokya kI apekSA adholoka-tirya gloka meM asaMkhyAtaguNA adhika haiN| unakI apekSA adholoka meM saMkhyAtaguNA adhika haiN| adholoka kI apekSA tiryagloka meM saMkhyAtaguNA adhika haiN|| ___ paryApta cauindriya jIvoM kA alpavahutva-kSetra ke anusAra saya se kama paryApta cauindriya jIva Urdhvaloka meM haiN| Urdhvaloka kI apekSA Urdhvaloka-tiryagloka meM asaMkhyAtaguNA haiN| Urdhvaloka-tiryagloka leka-tiryakata karatAM kayamAM asa khyAtagaNuM vadhAre che. jyanA karatAM adhaleka-tiryakalekamAM asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. tenA karatAM alokamAM saMdhyAtagaNuM vadhAre che. alekanA karatAM tirthaMkalekamAM saMkhyAtagaNuM vadhAre che. paryApta cAra IndriyavALA jIvonuM a5 bahatva kSetranA anusAra sauthI ochA paryApta cAra IndriyavALA jIvo urva lekamAM che. ulaka karatAM udghaleka-tiryakalAkamAM asaMkhyAta gaNu che. udghaleka tiryakalokanA karatAM zaileSamAM asa gyAtagaNA che. rolekyanA karatAM aleka tirthaMkalekamAM asaMkhyAta gaNe che. alekatiryakalAka karatAM tirthaMkalekamAM ' Page #343 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 3 sU.34 kSetrAnusAreNa paJcendriyAdyalpavahutvam 325 : paryAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, prAmuktayukteH, tebhyo'pi 'aoloyatiriyaloe asaMkhijjaguNA' adholokatiryagloke-tatsataradvayavartinazcaturindriyAH paryAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, yukterutatvAta, tebhyo'pi-'aholoe saMkhejaguNA' adholoke vartamAnAzcaturindriyAH paryAptakAH saMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi-'tiriyaloe saMkhijjaguNA' tiryagloke vartamAnAzcaturindriyAH paryAptakAH saMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktayukteH ||suu0 33 // paJcendriyAlpabahutva vaktavyatAmUlam-khetANuvAeNaM savvatthovA paMciMdiyA telloke uDDaloyatiriyaloe saMkhijaguNA, aholoyatiriyaloe saMkhijjaguNA, aholoe saMkhijaguNA, tiriyaloe asaMkhejjaguNA / khettANuvAeNaM savvatthovA / paMciMdiyA apajattayA telokke, uDDaloyatiriyaloe saMkhejjaguNA, aholoyatiriyaloe saMkheja guNA, uDDaloe saMkhijaguNA, aholoe saMkhijaguNA, tiriyaloe asaMkhenaguNA, khetANuvAeNaM savvatthovA paMciMdiyA pajjattA uDDaloe, uDDaloyatiriyaloe asaMkhejaguNA, telokke saMkhijaguNA, aholoyatiriyaloe saMkhijjaguNA, aholoe saMkhejjaguNA, tiriyaloe asaMkhijagaNA ||suu0 36 // chAyA-kSetrAnupAtena sarvastokAH paJcendriyAstrailokye, Urdhvalokatiryagloke saMkhyeyaguNAH, adholokatiryagloke saMkhyeyaguNAH, Urdhvaloke saMkhyeyaguNAH, kI apekSA trailokya meM asaMkhyAtaguNA haiN| trailokya kI apekSA adholoka-lirya gloka meM asaMkhyAtaguNA haiN| adholoka-tiryagloka kI apekSA tiryagloka meM saMkhyAtaguNA adhika haiM / ina saba kI nyUnAdhikatA kA kAraNa pUrvavat hI samajha lenA cAhie // 33 // paMcendriyoM kA alpabahutva zabdArtha-(khettANuvAeNa) kSetra ke anusAra (savvatthovA pNciNsaMthAta gaNuM vadhAre che. A badhAnA nyUnAdhika paNAnuM kAraNa pahelA kahevAmAM bhAvI gaye che. me 28 pramANa nu samasa . // sU. 33 // pacendriyenuM alapa bahutva zA-(khettANuvAeNaM) kSetranA pramANe (savvanyovA paciMdiyA telokke) Page #344 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aMzApanA adholoke saMkhyeyaguNAH, tiryagloke asaMkhyayaguNAH, kSetrAnupAtena sarvastokAH pazcandriyA aparyAptakAstrailokye, Uryalokatiryagloke saMkhyeyaguNAH, adholoka tiryagloke saMkhyeyaguNAH, Uryaloke saMgvyeyaguNAH, adholoke saMkhyeyaguNAH, tiryagloke asaMkhyeyaguNAH, kSetrAnupAtena sarvastokAH paJcendriyAH paryAptakAH Urzvaloke, Ulokatiryagloke asaMkhyeyaguNAH, trailokye saMkhyeyaguNAH, adholoka diyA telokke) saba se kama paMcendriya triloka sparzI haiM (uDaloyatiriyaloe saMkhijaguNA) Urdhvaloka-tiryagloka meM saMkhyAtaguNA haiM (aholoyatiriyaloe saMkhijaguNA) adholoka-tiryagloka meM saMkhyAta guNA haiM (uGkaloe saMkhejaguNA) Urdhvaloka meM saMkhyAtaguNA haiM (aholoe sakhejaguNA) adholoka meM saMkhyAtaguNA hai (tiriyaloe asaMjjvaguNA) tirya gloka meM asaMkhyAtaguNA haiN| ___(khe tANuvAeNaM) kSetra ke anusAra (savvatthovA paMciMdiyA apajjattayA tilokke) saba se kama aparyApta paMcendriya bilokasparzI haiM (uDaloyatiriyaloe saMkhejjaguNA) Urvaloka-tirya gloka meM saMkhyAta guNA haiM (aholoyatiriyaloe saMkhejjaguNA) adholoka-tiryagloka meM saMkhyAtaguNA haiM (uddaloe sakhijjaguNA) Urdhvagreka meM saMkhyAtaguNA haiM (aholoe saMkhijjaguNA) adholoka meM saMkhyAtaguNA haiM (tiriyaloe asaMkhejjaguNA) tirya gloka meM asaMkhyAtaguNA haiN| (khettANuvAeNa) kSetra ke anusAra (savvatthovA paMciMdiyA pajjattA uDaloe) saba se kama paryApta paMcendriya Urdhvaloka meM haiM (uDaloyatirisauthI soch| 5 yendriyo riyo 25zI che. (uDUDhaloyatiriyaloe saMkhijja gaNA) etary tiyobhA yAta ge| cha. (aholoyatiriyaloe saMkhijagaNA) gadhA tisabhA sayAta ge| che. (uDDhaloe sa khijaguNA) BetabhA sadhyAta gayA cha. (aholoe sa khijjaguNA) adhosobhA sabhyAta ge| cha, (tiriyaloe asaM khijjaguNA) tiyomA 22sanyAta ge| che. _ (khettANuvAeNa) kSetra anusAra (savvatthovA paMcidiyA apajjattayA telokke) sothI mAchA aparyApta 5yendriya trisa4 25zI cha. (uDDhaloyatiriyaloe sakhiAjaguNA) Betals-tiya sabhA sdhyaatge| cha. (aholoe tiriyaloe sa khijjaguNA) adhosA-tiya sabhA sayAtagA che. (uDDhaloe sa khijaguNA) Baa4mA sayAdi cha. (aholoe sakhijaguNA) adhosomA sabhyAta___ gayA cha. (tiriyaloe asaM khijaguNA) tiyomA msbhyaatge| che. _ (khettANuvAeNaM) kSetra bhanumA2 (savvatthovA paMciMdiyA pajjattA uDDhaloe) sauthI / paryApta payandriya sabhA che. (uDUDhaloyatiriyaloe asaMkheja Page #345 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.34 kSetrAnusAreNa paJcandriyAdyalpabahutvam 327 tiryagloke saMkhyeyaguNAH, adholoke saMkhyeyaguNAH, tiryagloke asaMkhyeyaguNAH / / ___TIkA- atha paJcendriyANAmalpabahutvamAha-'khettANuvAeNaM' kSetrAnupAtenakSetrAnusAreNa prarUpyamANAH 'savvatthovA paMciMdiyA telokke' sarvastokA:-sarvebhyolpAH paJcendriyAstrailokye-lokatrayavartino bhavanti, adholokAloke, UrdhvalokAdvA'dholoke anyakAyAnAM paJcendriyAyuranubhavatAm IlikAgatyA samutpadhamAnAnAM, paJcendriyANAzcordhvalokAdadholoke, adholokArbaloke vA paJcendriyatvena anyakAyatvena vA samutpitsUnA mAraNAntikasamudghAtena samavahatAnAM samudghAtavazAccotpattidezaM yAvat prakSiptAtmapradezadaNDAnAM paJcandriyAyuH pratisaMveyalIe asaMkhenaguNA) Uvaloka-tiglioka meM asaMkhyAtaguNA haiN| (telokke saMkhenaguNA) trailokya meM saMkhyAtaguNA haiM (aholoyatiriyaloe saMkhijjaguNA) adholoka-tiryagloka meM saMkhyAtaguNA haiM (aholoe saMkhejjaguNA) adholoka meM saMkhyAtaguNA haiM (tiriyaloe asaMkhijjaguNA) tiryagloka meM asaMkhyAtaguNA haiN| __ aba paMcendriya jIvoM kA alpabahatva kahate haiM TIkArtha-kSetra ke anusAra prarUpaNo kI jAya to saba se kama paMcendriya jIva trilokasparzI haiM, kyoMki vahI jIva tInoM lokoM ko sparza karate haiM jo Urdhvaloka se adholoka meM yA adholoka se Urdhvaloka meM utpanna ho rahe hoM, paMcendriya kI Ayu kA anubhava kara rahe hoM aura IlikAgati se utpanna ho rahe hoM, athavA jo paMcendriya Urcaloka se adholoka meM yA adholoka se Urdhvaloka meM paMcendriya rUpa se yA anya rUpa se utpanna hote hue mAraNAntika samudghAta kara rahe hoM aura apane utpattideza paryanta jinhoMne AtmapradezoM ko phailAyA ho guNA) Balas tiyomA msyaadge| cha. (telokke sa khejjaguNA) trailo4yamA saNyAta che. (aholoyatiriyaloe saMkhejjaguNA) adhAtA-tisabhA saNyAtagA che. (aholoe sakhejjaguNA) madhesamA sayAta cha. (tiriyaloe asa khijjaguNA) tiya sabhA maNyAta che. TIkArtha-have sUtrakAra paMcendriya jIvonA a5bahuvanuM kathana kare che. kSetra anusAra prarUpaNa karavAmA Ave che. sauthI ochA pacendriya jIvo trileka spazI che. kemake e ja jIve traNe lokone sparza kare che. ke je urvalakathI adholekamAM athavA adhalokathI urvalokamAM utpanna thatA hoya, pacandriyenA AyuSyane anubhava karI rahela hoya ane ilikA gatithI utpanna Page #346 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 328 prazApanAstre * dayamAnAnAM trailokyasaMsparzanAt tepAmarUpatvAcca sarvastokatvaM bhavati, tebhyopi'uDaloyatiriyaloe saMkhejjaguNA' Urdhvaloka tiryagloke tatprataradvayavartinaH paJca'ndriyAH saMkhyeyaguNA bhavanti, 'teSAM pracuratarANAmupapAtena samudghAtena vA prAgukta prataradvayasaMsparzasabhAvAt, tebhyo'pi 'aholoyatiriyaloe saMkhejjamuNA' adholokatiryagloke tatprataradvayasaMsparzinaH paJcandriyAH saMkhyeyaguNA bhavanti tepAm atipracuratamAnAmupapAtasamudghAtAbhyAM tatprataradvayasaMsparzanAtsaMkhyeyaguNatvaM bhavati tebhyo'pi 'uDaloe saMkhejjaguNA' avaloke vartamAnAH paJcandriyAH saMkhyeyaguNA bhavanti, taMtra vaimAnikadevAnAM paJcendriyANAM sadabhAvAt saMkhyeyaguNatvaM bhavati, tebhyo'pi-'aholoe saMkhejjaguNA' adholoke vartamAnAH paJcendriyAH saMkhyeyaguNA bhavanti, tatra vaimAnikadevApekSayA saMkhyeyaguNAnAM nairayikANAM sadbhA aura paMcendriyAyu kA vedana kara rahe hoM, aise jIva alpa hote haiM, ataeva unheM saba se kama kahA gayA hai| trilokasparzI paMcendriya jIvoM kI apekSA Urdhvaloka-tiryagloka nAmaka do prataroM meM rahane vAle paMcendriya saMkhyAtaguNA adhika haiM, kyoMki upapAta yA samudghAta ke dvArA ina prataroM kA sparza karane vAle apekSAkRta adhika hote haiM / ina kI apekSA bhI adholoka-tiryagloka nAmaka do prataroM kA sparza karane vAle paMcendriya saMkhyAtaguNA adhika haiM, kyoMki upapAta evaM samudaghAta ke dvArA ina prataroM kA sparza karane vAle jIva bahata adhika hote haiN| una kI apekSA bhI Urdhvaloka meM saMkhyAtaguNA adhika haiM, kyoMki vahAM paMcendriya vaimAnika devoM kA * sadabhAva hai| una kI apekSA bhI adholoka meM saMkhyAtaguNA adhika thatA hoya, athavA je paMcendriya urthakamAthI adhelakamAM athavA dho-lokamAthI udarvalokamAM pa cendriya paNAthI athavA anya rUpe utpanna thatA thakA mAraNatika samughAta karI rahela hoya ane pitAnA utpattiza paryanta jeoe Atmapradezane phelAvela hoya ane pacendriyanA AyuSyanu vedana karI rahela hoya evA che a9pa heAya che. tethI ja temane sauthI kama kahevAmAM Avela che. triloka spazI pacendriya jIvo karatA urvaloka-tiryakaloka nAmanA che pratiromAM rahevAvALA 5 cendriya saMkhyAta gaNuM adhika che kemake upapAta ane samudraghAta dvArA A pratane sparza karavAvALA apekSAkRta adhika hoya che. tenA karatA paNa aloka-tikiloka nAmanA be pratane sparza karavA vALA 5 cendriya saMdhyAta gaNuM vadhAre che kemake upapata ane samudraghAta dvArA A pratirono sparza karavAvALA jIvo ghaNA vadhAre hoya che. tenA karatA paNa 1 urvalokamAM saMkhyAta gaNA vadhAre che. kemake tyA pacendriya vaimAnika devone Page #347 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU. 34 kSetrAnusAreNa paJcendriyAdyalpabahutvam 329 bAda, tebhyo'pi - tiriyaloe asaMkhejjaguNA' tiryagloke vartamAnAH paJcandriyAH asaMkhyeyaguNA bhavanti saMmUcchimajalacarakhecarAdInAM vyantarajyotiSkANAM saMmRcchimamanuSyANAJca paJcendriyANAM tatra sadbhAvenA saMkhyeyaguNatvaM bhavati, aparyApta paJcendriyANAmalpabahutvaM pratipAdayati- 'khettANuvAeNaM' kSetrAnupAtena - kSetrAnusAreNa 'savvatthovA paMcidiyA apajjattayA telokke' sarvastokAH - sarvebhyo'lpAH, paJcendriyAH aparyAptakAH trailokye - lokatrayavartino bhavanti, prAguktayukteH tebhyo'pi 'uDaloyatiriyaloe saMkhejjaguNA' Urdhvalokatiryagloke - tatprataradvayavartinaH paJcendriyA aparyAptakAH saMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktayukteH tebhyo'pi 'adholoyatiriyaloe saMkhijjaguNA' adholokatiryaglo ke tatprataradvayavartino'paryAptakAH paJcandriyAH saMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktayukteH, haiM, kyoMki adholoka meM vaimAnikoM kI apekSA saMkhyAtaguNA adhika nAraka vidyamAna haiM / adholoka kI apekSA tiryagloka meM varttamAna paMcendriya asaMkhyAtaguNA haiM, kyoM ki tiryagloka meM jalacara, khecara, bhUcara, vyantara, jyotiSka tathA saMmRrchima manuSya Adi paMcedriya jIva bahuta baDI saMkhyA meM haiM / aparyAptaka paMcendriya jIvoM kA alpabahutva-kSetra ke anusAra saba se kama paMcendriya aparyApta trilokasparzI haiM, isa viSaya meM yukti pUrvacat hI samajhanA cAhie / trilokasparzI paMcendriyoM kI apekSA Urdhvaloka - arora meM saMkhyAtaguNA adhika haiM / unakI apekSA adholoka - tiryagloka meM saMkhyAtaguNA adhika haiM / unakI apekSA Urdhvaloka meM saMkhyAtaguNA adhika haiM / Urdhvaloka kI apekSA adholoka meM saMkhyAta sadbhAva rahe che. tenA karatAM paNa adhelemA sa`khyAta gaNA vadhAre che. kemake adhelAkamAM vaimAnikonA karatAM sakhyAta gaNA vadhAre nArake vidyamAna che. adheleAka karatAM tiya kalAkamAM rahevAvALA paMcendriyA asa khyAta gaNA che. kemake tiya`kaleAkamAM jalacara-khecara-bhUcara-yantara-cetiSka tathA saMbhUmi manuSya vigere paMcendriya jIve ghaNI meATi saMkhyAmA che. aparyApta pacendriya jIvAnu alpa mahatva kSetranA anusAra sauthI echA pacendriya aparyApta trileAka spazI che. A sauMbaMdhanI yukti pahelA je pramANe kahevAmA Avela che. teja pramANe samajavI. trile kaspazI pacendriyAnA karatA uleAka-tiya kalekamAM saMkhyAta gaNA vadhAre che. tenA karatAM adhelAka-tiya lekamAM sa khyAtagaNA vadhAre che, tenA karatAM ulAkamAM sakhyAta gaNA vadhAre che, ulAka karatA adheleAkamA pra0 42 Page #348 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 330 pramApanAsUtre tebhyo'pi-'uDaloe saMkhijjaguNA' Urdhvaloke vartamAnAH paJcendriyAH aparyAptakAH saMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyopi 'aholoe saMkhejjaguNA' adholoke vartamAnA aparyAptakapaJcendriyAH saMkhyeyaguNA bhavanti yukteruktatvAta, tebhyo'pi'tiriyaloe asaMlijjaguNA' tiryaloke vartamAnAH paJcendriyA aparyAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, praaguktyukteH|| ___atha paryAptakapaJcandriyANAmalpabahutvamAha-'khettANuvAeNaM' kSetrAnupAtena -kSetrAnusAreNa prarUpyamANAH 'savvatthovA paMciMdiyA pajjattA uDaloe' sarvastokAH-sarvebhyo'lpAH pazcandriyAH paryAptakAH aryaloke vartamAnA bhavanti prAguktayukteH prAyo vaimAnikAnAmeva sadbhAvAt tebhyo'pi-'uDaloyatiriyaloe asaMkhejjaguNA' Ulokatiryagloka-tatprataradvayavartinaH paryAptakapaJcendriyAH asaMkhyeyaguNA bhavanti upayuktaprataradvayasamIpavarti jyotiSkAstadadhiSThita kSetravartivAnavyantarapazcandriyatiryaJco vaimAnikavAnavyantarajyotipkavidyAdharacAraNamuni pazcendriyatiryazcazcoryaloke tiryagloke ca gamanAgamane kurvantaH urdhvalokaguNA adhika haiM aura.adholoka kI apekSAtiryagloka meM asaMkhyAtaguNA adhika haiM / isa alpavahutva meM pUrvavat hI kAraNa samajha lenA caahie| paryAptaka paMcendriyoM kA alpabahutva-sava se kama paryApta paMcendriya Urdhvaloka meM haiM, kyoMki vahAM prAyaH sirpha vaimAnika deva hI rahate haiN| unakI apekSA Urdhvaloka-tiryagloka meM asaMkhyAtaguNA adhika haiN| unakI apekSA trilokasparzI paryApta paMcendriya saMkhyAtaguNA adhika haiN| kyoMki jaba adholoka meM sthita bhavanapati, vAnavyantara, jyotiSka, vaimAnika yA vidyAdhara vaikriya samudaghA karate haiM aura tathAvidha viziSTa prayatna ke dvArA Urdhvaloka meM apane AtmapradezoM ko phailAte haiM, taba ve tInoM lokoM kA sparza karate haiN| isa kAraNa unheM saMkhyAta gaNuM vadhAre che, ane adhalokanA karatA tikalekamAM asakhyAta gaNuM vadhAre che. A a95 bahutvamAM tenuM kAraNa pahelA kahyA anusAra ja che. - paryApta pacendriya alpa bahutva sauthI ochA paryApta pacendriya urvalokamAM che. kemake tyAM prAyaH vimAnika deveja rahe che. tenA karatA urvalaka tiryalokamAM asa khyAta gaNuM vadhAre che. tenA karatAM triloka spazI paryApta pacendriya sakhyAta gaNuM vadhAre che. kemake alekamAM rahevAvALA bhavanapati, vanavyatara, jyotiSka, vimAnika athavA vidyAdhara jyAre vaikiya samuddaghAta kare che ane tevA prakAranA vizeSa prayatna dvArA ulakamAM potAnA Atma pradezane phelAve che. tyAre teo traNekane sparza Page #349 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 3 sU.34 kSetrAnusAreNa paJcendrayAdhalpavaTutvam 331 tiryaglokamataradvayaM saMspRzanti, tebhyo'pi 'teloke saMkhijjaguNA' trailokyelokatrayavartinaH paryApta rUpaJcendriyAH saMkhyeyaguNA bhavanti, bhavanapati vAnavyantarajyotiSkavaimAnikAnAM vidyAdharANAM vA'dholokasthAnAra vaikriyasamudghAtasamavahatAnAM tathAvidhA prayatnavizeSavazAt Urdhvaloke prakSiptAtsamadezadaNDAnAM lokatrayasaMsparzanAt saMkhyeyaguNatvaM tepAmupapadyate, tebhyo'pi-'aholoyatiriyaloe saMkhejaguNA' adholokatiryagloke tatprataradvayavartinaH paryAptakapaJcendriyAH saMkhyeyaguNA bhavanti tatra vahUnAM vAnavyantarANAM svasthAnapratyAsamnatayA tiryagloke arvaloke vA bhavanapatInAm adholaukikagrAmeSu bhagaktAM samavasaraNAdau adholoke krIDAthaM ca gamanAgamanakaraNena, samudreSu kepAJcittaJcandriyatirazcAM svasthAna pratyAsannatayA kepAzcit tadadhiSThitakSetrAzritatvena uparyuktaprataradvayasaMsparzanAt saMkhyAtaguNA kahA gayA hai| trilokasparzI paryApta paMcendriyoM kI apekSA adholoka-tiryagloka nAmaka pralaroM meM saMkhyAtaguNA adhika haiM, kyoMki ye pratara vAna-vyantara devoM ke svasthAna se samIpa vartI haiM, ataeva jaba ve tiryagloka yA Urdhvaloka meM jAte haiM to ina prataroM kA sparza karate haiN| bhavanapati deva adholaukika grAmoM meM tIrthakara ke samavasaraNa Adi meM yA krIDA ke lie jaba Ate jAte haiM to ve bhI ina prataroM kA sparza karate haiM / samudravartI kinhIM-kinhIM paMcendriya tiryaMcoM ke svasthAna se sannikaTa hone ke kAraNa aura kinhIM-kinhIM ke vahIM rahane ke kAraNa ukta donoM prataroM ko sparza hotA hai, ataeva inheM saMkhyAtaguNA kahA hai| kare che. tethI teone saMkhyAta gaNa kahevAmAM Avela che trileka spazI paryApta paMcendriyenA karatAM aleka-tirthaMkaleka nAmanA pratamAM saMkhyAta gaNuM kahevAmAM Avela che. trilokaspazI paryApta pacendriyenA karatAM adholeka tirthaMkaleka nAmanA prataramAM saMkhyAta gaNuM vadhAre che. kemake prataramAM vAnavyantara deve svasthAnathI samIpamAM che. tethI ja jyAre teo tirthaMkaleka athavA udghalekamAM jAya che. tyAre teo A pratAne sparza kare che. bhavanapati de alakavati gAmamA tIrthaMkaranA samavasaraNa vigeremAM athavA kIDA karavA mATe jAya che, ane Ave che. tyAre teo paNa A pratane sparza kare che. samudravati keI kaI paMcendriya tiryacenA svAsthAna samIpamAM hovAthI ukta e bane pratone sparza thAya che. tethI ja tene sa khyAta gaNuM kahela che. aleka tirthaMkalekanA karatAM adholakamAM paryApta pacendriya je saMkhyAta gaNA che. kemake-alakamAM nArake ane bhavanapati nivAsa kare che adhaleka Page #350 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanA saMkhyeyaguNatvaM bhavati, tebhyo'pi 'aholoe saMkhejjaguNA' adholoke vartamAnAH paryAptakapaJcenyidrayajIvAH saMkhyeyaguNA bhavanti tatra nairayikANAM bhavanapatInAM cAvasthAnAt tebhyo'pi 'tiriyaloe asaMkhejjaguNA' tiryagloke vartamAnAH paryAptakapaJcendriyAH asaMkhyeyaguNA bhavanti tatra paJcandriyatiryagmanuSyavyantara jyotiSkANAmavasthAnAdityAzayaH ||suu034|| pRthivIkAyikAdhalpavahutvavaktavyatA mUlam-khettANuvAeNaM savvatthovA puDhavikAiyA uDDaloyatiriyaloe, aholoyatiriyaloe visesAhiyA, tiriyaloe asaMkhejjaguNA, telokke asaMkhejjaguNA, uDuloe asaMkhajjaguNA, aholoe visesaahiyaa| khettANuvAeNaM savvatthovA puDhavikAiyA apajattayA uDDaloyatiriyaloe, aholoyatiriyaloe vise sAhiyA, tiriyaloe asaMkhejjaguNA, telokke asaMkhenjaguNA, uDDaloe asaMkhejjaguNA, aholoe visesaahiyaa| khettANuvAeNaM savvatthovA puDhavikAiyA pajjattayA uDaloyatiriyaloe, aholoyatiriyaloe visesAhiyA, tiriyaloe asaMkhejjaguNA, telokke asaMkhejja guNA, uddaloe asaMkhe. jjaguNA, aholoe visesAhiyA / khettANuvAeNaM savvatthovA AukAiyA, uDDaDhaloyatiriyaloe, aholoyatiriyaloe visesAhiyA, tiriyaloe asaMkhejjaguNA, telokke asaMkhejjaguNA, uDaloe asaMkhejjaguNA, aholoe visesaahiyaa| khettANuvA. eNaM savvatthovA AukAiyA apajjattayA uDDaloyatiriyaloe, ___ adholoka-tiryagloka kI apekSA adholoka meM paryApta paMcendriya jIva saMkhyAtaguNA haiM, kyoMki adholoka meM nAraka aura bhavanapati nivAsa karate haiN| adholoka kI apekSA bhI madhyaloka meM asaMkhyAtaguNA adhika haiM, kyoMki madhyaloka meM paMcendriya tiyeca, manuSya, vyantara aura jyotiSka deva nivAsa karate haiM // 34 // karatA paNa madhyamAM asaMkhyAta gaNuM vadhAre che. kemake madhyalokamAM pacendriya, tiryaca, manuSya-vanavyantara ane jatiSka deva nivAsa kare che. sU. 34 Page #351 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pada 3 sU.35 kSetrAnusAreNa pRthivIkAyikAdyalpavahutvam 333 aholoyatiriyaloe visesAhiyA, tiriyaloe asaMkhejjaguNA, telokke asaMkhejjaguNA, uDDaloe asaMkhejaguNA, aholoe visesaahiyaa| khettANuvAeNaM savvatthovA AukAiyA pajjatayA uDDaloyatiriyaloe, aholoyatiriyaloe visesAhiyA, tiriyaloe asaMkhejjaguNA, telokke asaMkhejjaguNA, uDaloe asaM. khejjaguNA, aholoe visesaahiyaa| khettANuvAeNaM savvatthovA teukAiyA uDaloyatiriyaloe aholoyatiriyaloe visesAhiyA, tiriyaloe asaMkhejaguNA, teloke asaMkhejaguNA, aholoe visesAhiyA / khettANuvAeNaM savatthovA teukAiyA apajjattayA uDDatiriyaloe, aholoyatiriyaloe visesAhiyA, tiriyaloe asaMkhejjaguNA, telokke asaMkhejjaguNA, uDDaloe asaMkhejjaguNA, aholoe bisesaahiyaa| khettANuvAeNaM savvatthovA teukAiyA ejjattayAM uDDaloyatiriyaloe, aholoyatiriyaloe visesAhiyA, tiriyaloe asaMkhejjaguNA, telokke asaMkhejjaguNA, uDDaloe asaMkhejaguNA, aholoe visesAhiyA, khettANuvAeNaM savvatthovA bAukAiyA uDDaloyatiriyaloe, aholoyatiriyaloe visesAhiyA, tiriyaloe asaMkhejjaguNA, telokke asaMkhejjaguNA uDaloe asaMkhejjaguNA, aholoe visesaahiyaa| khettANuvAeNaM savvatthovA vAukAiyA apajjattayA uDDoyatiriyaloe, aholoyatiriyaloe visesAhiyA, tiriyaloe saMkhejaguNA, telobake asaMkhejjaguNA, uDDaloe asaMkhejaguNA, aholoe rise saahiyaa| khettANuvAe savvatthovA vAukAiyA pajattayA uDaloyatiriyaloe aholoetiriyaloe vilesAhithA, tiriyaloe asaMkhejaguNA, telokke asaMkhejaguNA, uDaloe asaMkhejjaguNA, aholoe visesAhiyA / khettANuvA Page #352 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanAstre eNaM samvatthovA vaNassaikAiyA uDDaloyatiriyaloe, aholoyatiriyaloe visesAhiyA, tiriyaloe asaMkhejjaguNA, telokke asaMkhejaguNA, uDDaloe asaMkhejjaguNA, aholoe visesAhiyA, khetANuvAeNaM savatthovA vaNassaikAiyA apajatayA uDDhaloyatiriyaloe, aholoyatiriyaloe visesAhiyA, tiriyaloe asaMkhejjaguNA, telokke asaMkhejjaguNA, uDDaloe asaMkhejjaguNA, aholoe visesAhiyA, khettANuvAeNaM savatthovA vaNassaikAiyA pajattayA uDDaloyatiriyaloe, aholoyatiriyaloe visesAhiyA, tiriyaloe asaMkhejjaguNA, telokke asaMkhajjaguNA, aholoe viselAhiyA ||suu035|| chAyA-kSetrAnupAtena sarvastokAH pRthivIkAyikAH Urdhvalokatiryagloke, adholokatiryagloke vizeSAdhikAH, tiryagloke asaMkhyeyaguNAH, trailokye asaMkhyeyaguNAH, Urdhvaloke asaMkhpeyaguNAH, adholoke vizeSAdhikAH, kSetrAnupAtena ___ pRthivIkAyika Adi kA alpabahutva / zabdArtha-(khittANuvAeNa) kSetra ke anusAra (savvatthovA puDhavikAiyA uDaloyatiriyaloe) saba se kama pRthvIkAyika Urdhvalokatiryagloka meM haiM (aholoyatiriyaloe visesAhiyA) adholoka tiryagloka meM vizeSAdhika haiM (tiriyaloe asaMkhejjaguNA) tirya gloka meM asaMkhyAtaguNA haiM (telokke asaMkhejjaguNA) trailokya meM asaMkhyAtaguNA haiM (uDaloe asaMkhejjaguNA) Urdhvaloka meM asaMkhyAtaguNA haiM (aholoe visesAhiyA) adholoka meM vizeSAdhika haiN| pRthvIkAyika vigerenu a9pa bahutva zahAtha-(khettANuvAeNa) kSetra anusAra (savvatthotrA puDhavikAiyA uDDhaloya tiriyaloe) sauthI mAchA pRthvI4s Buals-tiyobhA che. (aholoya tiriyalora visesAhiyA) adhAtA-tiyAmA vizeSAdhi4 cha, (tiriyaloe asa khejjaguNA) tiya sImA masaNyAta e cha, (telokke asa khejjaguNA) soyamI masa dhyAta gaNA cha (uDDhaloe asa khejjaguNA) BruarybhA masa nyAta gacha. (aholoe visesAhiyA) 2 pAsomA vizeSAdhi che. Page #353 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabAdhinI TokA pada 3 sU.35 kSetrAnusAreNa pRthivIkAyikAdyalpavahutvam 335 sarvastokAH pRthivIkAyikAH aparyAptakAH Urdhvalokatiryagloke, adholokatiryagloke vizeSAdhikAH, tiryagloke asaMkhyeyaguNAH, trailokye asaMkhyeyaguNAH, Urdhvaloke asaMkhyeyaguNAH, adholoke vizeSAdhikAH, kSetrAnupAtena sarvastokAH pRthivIkAyikA paryAptakAH alokatiryagloke, adholokatiryagloke vizeSAdhikAH, tiryagloke asaMkhyeyaguNAH, trailokye asaMkhyeyaguNAH, arzvaloke asaMkhyeyaguNAH, adholoke vizeSAdhikAH, kSetrAnupAtena sarvastokAH apkAyikAH Urdhvalokatiryagloke, adholokatiryagloke vizeSAdhikAH tiryagloke asaMkhyeyaguNAH, trailokye asaMkhyeyaguNAH, Urdhva loke asaMkhyeyaguNAH, adholoke vize___ (khettANuvAeNaM) kSetra ke anusAra (samvatthovA puDhavikAjhyA apajjattayA uDaloyariyaloe) saba se kama pRthvIkAyika aparyApta Urdhvaloka-tirya gloka meM haiM (aholoyatiriyaloe visesAhiyA) adholoka-tiryagloka meM vizeSAdhika haiM (tiriyaloe asaMkhijjaguNA) tiryagloka meM asaMkhyAtaguNA haiM (telokke asaMkhijjaguNA) nailokya meM asaMkhyAtaguNA haiM (uddaloe asaMkhejjaguNA) Urdhvaloka meM asaMkhyAtaguNA haiM (aholoe visesAhiyo) adholoka meM vizeSAdhika haiN| (khettANuvAeNaM) kSetra ke anusAra (savvatthovA puDhavikAiyA pajjattayA) saba se kama pRthvIkAyika paryApta (uDaloyatiriyaloe) urdhvaloka-tirya gloka meM haiM (aholoyatiriyaloe visesAhiyA) adholoka -tirya gloka meM vizeSAdhika haiM (tiriyaloe asaMkhejjaguNA) tiryagloka me asaMkhyAtaguNA haiM (telokke asaMkhijjaguNA) trailokya me (khettANuvAeNaM) kSetranA anusA2 (samvatthovA puDhavikAi ga apajjattayA uDaDhaloyatiriyaloe) sauthI soch| pRthvIyi4 2maryAta 4- tisA bhAM cha. (aholoya-tiriyaloe visesAhiyA) madhAsA-tiyomA vizeSAdhi cha, (tiriyaloe asakhita guNA) tiyomA masaNyAta // cha (selokke asaM khijja guNA) 4yamA yasa yAta gA che. (uDDhalora amakhijja guNA) Bufa4mA gasa bhyAga . (aholora visesAhiyA) madhAsomA vizeSAdhi cha (khettANuvAeNa) kSetranA 4thana pramANe (samvatthovA puDhavikAiyA pajjattayA uDDhaloyatiriyaloe) sauthI mch| pRthvI thi5fH4 Gulal niyamAM cha (aholoyatiriyaloe visesAhiyA) apota tiya sabhA vizeSAdhi4 cha. (tiriyaloe asa khejjaguNA) tiya sImA asnnyaatge| che. (lokke asakhijjaguNA) traidAyamA asaNyAta cha. (uDDhaloe asaM khiguNA) eet Page #354 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 336 prazApanAstra pAdhikAH, kSetrAnupAtena sarvastokAH akAyikA aparyAptakA alokatiryagloke, adholokatiryagloke vizeSAdhikAH, tiryagloke asaMkhyeyaguNAH, trailokye asaMkhyeyaguNAH, Uryaloke asaMkhyeyaguNAH, adholoke vizepAdhikAH, kSetrAnupAtena sarvastokAH apkAyikAH paryAptakAH Urdhvalokatiryagloke, adholokatiryaasaMkhyAtaguNA haiM (uddaloe asaMkhijjaguNA) abaloka meM asaMkhyAta guNA haiM (aholoe visesAhiyA) adholoka meM vizeSAdhika haiN| (khettANuvAeNaM) kSetra ke anusAra (samvatthovA AukADyA uDaloyatiriyaloNa) saba se kama apkAyika Uloka-tiryagloka me haiM (aholoyatiriyaloe vikhesAhiyA) adholoka-tirya gloka meM vizeSAdhika haiM (tiriyaloe asaMkhejjaguNA) tiryagloka me asaMkhyAtaguNA haiM (telokke asaMkhejjaguNA) trailokya meM asaMkhyAtaguNA haiM (uddaloe asaMkhejjaguNA) Urdhvaloka meM asaMkhyAtaguNA haiM (aholoe visaMsA hiyA) adholoka me vizeSAdhika haiN| ___ (khettANuvAeNaM) kSetra ke anusAra (savvatthovA AukADyA apajjattayA uDaloyatiriyaloe) saba se kama apkAyika aparyApta Uryalo-tirya gloka meM haiM (aholoyatiriyaloe viselAhiyA) adholoka -tiryagloka meM vizeSAdhika haiM (tiriyaloe asaMkhenaguNA) niryaga. loka me asaMkhyAtaguNA haiM (telorake asaMkhejjaguNA) lokya meM asaMkhyAtaguNA haiM (uDaloe asaMkhejjaguNA) U-loka meM asaMkhyAtaguNA haiM (aholoe visesAhiyA) adholoka meM vizepAdhika haiM / somA masa yAta ge|che, (ahologa visesa.hiyA) adhosomA vizeSAdhi cha (khettANuvAeNaM) kSetranA anusAra (savvatthovA AkAiyA uDDhaloyatiriyaloe) sauthI soch| 204yi: BRA-tiyomA che. (aholo tiriyaloe visesAhiyA) madhAso tiyAmA vizeSAdhi che. (niriyaloe asa khejjaguNA) tiya bhAM mayAta cha. (DDhaloe asakhijjaguNA) BaralsmA sasa yAta cha. (aholoe visesAhiyA) madhAtAmA vizeSAdhi che. (khettANuvAeNaM) kSetranA anusAra (mabatyovA AukAiyA apajjattayA uDDhaloya tiriyaloe) mauthI 22 // 30 // 2514.yi 25ryAta yo-tiyobhA cha. (aholoyatiriyaloe visesAhiyA) ayo| tiya mA vizeSAdhi4 che. (tiriyaloe asa khejjaguNA) tiyo4imA asabhyAta cha. (telokke asakhe. jjaguNA) traivaa455|| 25sa cyAta cha. (Dhaloe asa khejjaguNA) BMaii masa jyAta cha. (aholoe visesAhiyA) AdhAsamA vizeSAdhi che. Page #355 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 3 sU.35 kSetrAnusAreNa pRthivikAyikAdyalpabahutvam 237 gloke vizeSAdhikAH, tiryagloke asaMkhyeyaguNAH, trailokye asaMkhyeyaguNAH, Urdhvaloke asaMkhyeyaguNAH, adholoke vizeSAdhikAH, kSetrAnupAtena sarvastokAH tejaH kAyikAH Urdhvalokatiryagloke, adholokatiryagloke vizeSAdhikAH, tiryagloke asaMkhyeyaguNAH, trailokye asaMkhyeyaguNAH, Urbaloke asaMkhyeyaguNAH, adholoke vizeSAdhikAH, kSetrAnupAtena sarvastokAH tenaH kAyikAH aparyAptakAH aloka (khittANuvAeNa) kSetra ke anusAra (savvatthovA AukAiyA pajjattayAM ur3loyatiriyaloe) saba se kama apkAyika paryApta Urvalokatirya gloka meM haiM (aholoyatiriyaloe visesAhiyA) adholokatirya gloka meM vizeSAdhika haiM (tiriyaloe asaMkhejjaguNA) tiryagloka meM asaMkhyAtaguNA haiM (telokke asaMkhijjaguNA) trailokya meM asaMkhyAtaguNA haiM (uDuloe asaMkhejjaguNA) avaloka meM asaMkhyAtaguNA haiM (aholoe visasAhiyA) adholoka meM vizeSAdhika haiN| __(khettANuvAeNaM) kSetra ke anusAra (savvatthobA teukAiyA uDaloyatiriyaloe) saba se kama tejAkAyika Uryaloka-tirya gloka meM haiM (aholoyatiriyaloe visesAhiyA) adholoka-tirya gloka meM vizeSAdhika haiM (tiriyaloe asaMkhijjaguNA) tiryagloka meM asaMkhyAtaguNA haiM (telokke asaMkhijjaguNA) trailokya meM asaMkhyAtaguNA haiM (khettANuvAeNaM) kSetramanusAra (savvatthovA AukAiyA pajjattyA uDDhaloya loyatiriyaloe) maach| mayi paryApta Baalx-tiya sabhA che. (aholoya tiriyaloe visesAhiyA) maghosA tiya sabhA vizeSAdhi4 che. (tiriyaloe asaMkhejjaguNA) tiya samaya sacyAta ma che. (aholoe visesAhiyA) alekamAM vizeSAdhika che. (khettANuvAeNaM) kSetranI 25nusAra (savyatyovA teukAiyA uDDhaloyatiriyaloe) sothI maach| taya: Baal- tibhA cha. (aholoe tiriyaloe visesAhiyA) adhosatiya sabhA vizeSAdhi che. (tiriyaloga asa khejjaguNA) tibhA asaNyAta // che. (telokke asa khejjaguNA) yamA sadhyAta ge| che. (uDDhaloe asaM khejja guNA) allmA maNyAta cha. (aholoe visesAhiyA) madhAsomA vizeSAdhi che. (khettoNuvAeNaM) kSetramA pramANa (savyasthovA teukAiyA apajjattayA uDhaloyatiriyaloga) sauthI soch| 255ryAta 44yi: Bala-tiyomA cha. (aho. loe tiriyaloe visesAhiyA) motiyA vizeSAdhi4 che. (tiriyaloe asaM khejjaguNA) tiya sabhA 2masabhyAtA cha. (uDDhaloe asakhejjaguNA) 64 pra0 34 Page #356 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 3388 pramApanAsatre tiryagloke, adholokatiryagloke vartamAnA nejaskAyikAH vizeSAdhikAH, tiryagloke asaMkhyeyaguNAH, trailokye asaMgvyeyaguNAH, Urzvaloke asaMkhyeyaguNAH, adholoke vizeSAdhikAH, kSetrAnupAtena sarvaratokAH teja:-kAyikAH paryAptakAH ardhalokatiryaloke, adholokatiryanloloke vizepAdhikAH, nigloke asaMkhyeyaguNAH, trailokye asaMkhyeyaguNAH, abaloke asaMgvyeyaguNAH, adholoke vizeSA(uDuloe asaMkhijjagugA) abaloka meM asaMkhyAtaguNA haiM (aholoe vise sAhiyA) adholoka meM vizeSAdhika haiN| (khettANuvAeNaM) kSetra ke anusAra (mabatyovA teukADyA apajjattayA uDaloyatiriyaloga) saba se kama aparyApta tejaskAyika Urcaloka-tirya gloka meM haiM (aholoyatiriyaloe visemAhiyA) adholoka-tiryagloka meM vidoSAdhika hai (tiriyaloe asaMkhejjaguNA) tiryagloka meM asakhyAtaguNA haiM (telorake amakhejjaguNA) trailokya meM asaMkhyAtaguNA haiM (uDaloe asaMkhejjaguNA) Urdhvaloka meM asaMkhyAtaguNA haiM (aholoe vilesAhiyA) adholoka meM vizeSAdhika haiN| ___ (khettANucAeNa) kSetra ke atumAra (javyatyocA teukAiyA pajja. ttayA uDUloyatiriyaloe) sabase kama paryApta tejaskAyika Urdhvalokaniryagloka meM haiM (aholoyatiriyaloga visesAhiyA) adholoka-tiryagloka meM vizeSAdhika haiM (tiriyaloe asaMkhejjaguNA) tirya gloka meM asaMkhyAtaguNA haiM (telokke asaMkhejjaguNA) trailokya meM asaMkhyAtaguNA haiM (uDuloe asaMkhajjaguNA) Urdhvaloka meM asaMkhyAtaguNA haiM bhI sadhyAna che. (ahologa visesAhiyA) 25pii3|4maa vizeSAdhi che. (vettANuvANaM) kSetranA 4thana pramANe (savvatthovA teukAiyA pajjattayA uDUDhaloyatiriyaloe) sauthI mch| paryApta te424Ayi Bueate-tiya sobhA che. (aholoyatiriyaloga visemAhiyA) motiya sabhA vizeSAdhi che. (tiriyaloe asa khejjaguNA) tiya sabhA 2masa cyAta cha. (telokke asa khejaguNA) nauvayamA mnnyaatgnn| cha. (uDDhaloe asaMkhajaguNA) mA masa'jyAta che. (aholoe visesAhiyA) adhosAmA vizeSAdhi4 cha. (khettANuvAgaNaM) kSetranA 4thana pramANe (savvatyovA vAukAiyA uDDhaloya. tiriyaloe) sauthI mech| vAyuAyi: Bq somAM-tiya sobhA che. (aholoya tiriyaloe visesAhiyA) madhAso tiyomA vizeSAdhi che. (tiriyaloe asa khejjaguNA) tiyomA asaNyAta cha. (telokke asa khejjaguNA) trailozyamA msv-yaatge| che. (uDDhaloe asa khejjaguNA) BufbhA sabhyAta Page #357 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.35 kSetrAnusAreNa pRthivikAyikAdyalpavahutvam 339 dhikAH, kSetrAnupAtena sarva stokAH vAyukAyikAH Ulokatiryagloke, adholokatiryagloke vizeSAdhikAH, tiryagloke asaMkhyeyaguNAH, trailokye asaMkhyeyaguNAH, Urdhvaloke asaMkhyeyaguNAH, adholoke vizepAdhivAH, kSetrAnupAtena sarvastokAH vAyukAyikAH aparyAptakAH ardhva lokatirthagloke, adholokatiryaglokevizeSAdhikAH, tiryagloke asaMkhyeyaguNAH, trailokye asaMkhyeyaguNAH Urcaloke asaMkhyeyaguNAH, adholoke vizeSAdhikAH, kSetrAnupAyena sarvastokA vAyukAyikAH (aholoe visesAhiyA) adholoka meM vizeSAdhika haiN| ___ (khettANuvAeNa) kSetra ke anusAra (savvatthovA bAukADyA uDaloyatiriyaloe) saba se kama vAyukAyika Uvaloka-tiryagloka meM haiM (aholoyatiriyaloe vikhesAhiyA) adholoka-tiryagloka se vizepAdhika haiM (tiriyaloe asaMkhejjaguNA) tiryagloka se asaMkhyAtaguNA haiM (telokke asaMkhejjaguNA) trailokya meM asaMkhyAtaguNA haiM (uddaloe asaMkhejjaguNA) Urdhvaloka meM asaMkhyAtaguNA haiM (aholoe visesAhiyA) adholoka meM vizeSAdhika haiN| ___ (khettANucAeNaM) kSetra ke anusAra (savvatthovA vAukAiyA apajjattayA sava se kama vAyukAyika aparyApta (uDDaloyatiriyaloe) Urdhvaloka-tirya gloka meM haiM (aholoyatiriyaloe vikhesAhiyA) adholoka tiryagloka meM vizeSAdhika haiM (niriyaloe asaMkhejjaguNA) tiryagloka meM asaMkhyAtaguNA haiM (telokke asaMkhejjaguNA) trailokya meM asaMkhyAtaguNA haiM (uDaloe asaMkhejjaguNA) Urdhvaloka me asaMkhyAtaguNA haiM (aholoe visesAhiyA) adholoka meM vizepAdhika haiN| (khettANuvAeNaM) kSetra ke anusAra (savvasthovA vAukAiyA) saMva se kama vAyukAyika (pajjantayA) paryAptaka (uDaloyatiriyaloe) Urdhvae cha. (aholoe visesAhiyA) adhosAmA vizeSAdhi che. (khettANuvAeNaM) kSetramA 4thana prabhArI (savvatthovA vAukAiyA apajjattayA) sothI maach| vAyuAyi4 254 (uDDhaloyatiriyaloga) Safal tiya zobhA cha. (aholoyatiriyaloe visesAhiyA) apAtA ti4mA vizeSAthi che. (tiriyaloe asakhejjagaNA) tiyomA masaNyAta cha, (telokke asakhejjaguNA) sAyama asaNyAta cha. (uDDhaloga asa khejjaguNA) Sai masabhyAta ! che. (aholoe visesAhiyA) adhosAmA vizeSAdhi4 cha. (khettANuvAeNaM) kSetra 4thana pramANe (savvatthovA vAukAiyA) sauthI maach| pAyuya(pajjattayA) 54 (uDDhaloyatiriyaloe) Bufats tiya sabhA Page #358 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanAsUtre paryAptakAH alokatiryagloke, adholokatiryagloke vizepAdhikAH, tiryagUloke asaMkhyeyaguNAH, trailokye asaMkhyeyaguNAH, Uryaloke asaMkhyeyaguNAH, adholoke vizeSAdhikAH, kSetrAnupAtena sarvastIkAH vanaspatikAyikAH arvalokatiryagloke adholokatiryagloke vizeSAdhikAH, tiryagloke asaMkhyeyaguNAH, trailokye asaMkhyeyaguNAH, Urdhvaloke asaMkhyeyaguNAH, adholoke vizepAdhikAH, kSetrAnupAtena sarvastokAH vanaspatikAyikAH aparyAptakAH ardhvalokatiryagloke, loka tiryakloka meM haiM (aholoyatiriyaloe visesAhiyA) adholoka -tiryagloka meM vizeSAdhika hai (tiriyaloe asaMkhejjaguNA) tiryagloka meM asaMkhyAtaguNA haiM (telokke asaMkhejaguNA) trailokya meM asaMkhyAtaguNA haiM (uDaloe asaMkhijaguNA) Urdhvaloka meM asaMkhyAtaguNA haiM (aholoe visesAhiyA) adholoka meM vizepAdhika haiN| (khettANuvAeNaM) kSetra ke anusAra (savvatyovA vaNassaikAiyA uDaloyatiriyaloe) saba se kama vanaspatikAyika apraloka-tiryagloka meM haiM (aholoyatiriyaloe visesAyiA) adholoka-tiryagloka meM vizepAdhika haiM (tiriyaloe asaMkhejaguNA) tiryagloka meM asaMkhyAtaguNA haiM (telokke asaMkhejaguNA) trailokya meM asaMkhyAtaguNA haiM (uDaloe asaMkhijaguNA) Urbaloka meM asaMkhyAtaguNA haiM (aholoe vise sAhiyA) adholoka meM vizeSAdhika haiN| (khettANuvAeNa) kSetra ke anusAra (savvatthovA vaNassaikAiyA apajattayA uDaloyatiriyaloe) saba se kama vanaspatikAyika apacha. (aholoyatiriyaloe visesAhiyA) adhoso tiyAmA vizeSAdhi cha. (tiriyaloe asaMkhecaguNA) tiyomA asabhyAtA che. (telokke asaMkhejjaguNA) tAyamA 2masa yAta cha. (uDaloe asaMkhejjaguNA) Bashi asaMkhyAta gaNA che. (khettANuvAeNaM) kSetranA 4thana pramANe (savvatthovA vaNassakAiyA uDDhaloya tiriyaloe) sauthI goch| vanaspatithi: Balax-tiyomA che. (aholoya tiriyaloe visesAhiyA) adhesi - timA vizeSAdhira cha. (tiriyaloe asaMkhejjaguNA) tiya sabhA masabhyAta che. (telokke asaMkhejjaguNA) sAyamA maNyAta gae cha. (uDDhaloe asaMkhejjaguNA) BuomA masadhyAta anaa cha. (aholoe visesAhiyA) adhovAmA vizeSAdhi che. ___(khettANuvAeNa) kSetramA 4thana prabhAra (savvatthovA vaNassakAiyA apajjattayA uDDhaloyatiriyaloe) sauthI goch| vanaspatithi: aparyAsa Lal tiya Page #359 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazavito TIkA pada3 sU.35 kSetrAnu nAreNa pRthivikAyikAdyalpavahutvam 341 adholokatiryagloke vizeSAdhikAH, tiryagloke asaMkhyeyaguNAH, trailokye asaMkhyeyaguNAH, Urdhvaloke asaMkhyeyaguNAH, adholoke vizeSAdhikAH, kSetrAnupAtena sarvastokA vanaspatikAyikAH paryAptakAH Urvalokatiryagloke, adholokatiryagloke vizeSAdhikAH, tiryagloke .asaMkhyeyaguNAH, trailokye asaMkhyeyaguNAH, Urvaloke asaMkhyeyaguNAH, adholoke vizeSAdhikAH ||suu035|| ryApta Urdhvaloka-tiryagloka meM haiM (aholoyatiriyaloe visesAhiyA) adholoka-tiryagloka meM vizeSAdhika haiM (tiriyaloe asaMkhejaguNA) tiryagloka meM asaMkhyAtaguNA haiM (telokke asaMkhejaguNA) trailokya meM asaMkhyAtaguNA haiM (uDaloe asaMkheja guNA) Urdhvaloka asaMkhyAtaguNA haiM (aholoe visesAhiyA) adholoka meM vizeSAdhika haiN| (khettANuvAeNaM) kSetra ke anusAra (savvatthovA vaNassaikAjhyA pajjattayA) saba se kama vanaspatikAyika paryApta (uDaloyatiriyaloe) arcaloka-tiryagloka meM haiM (aholoyatiriyaloe visesAhiyA) adholoka-tiryakloka meM vizeSAdhika haiM (tiriyaloe asaMkhijjaguNA) tiryakloka meM asaMkhyAtaguNA haiM (telokke asaMkhejjaguNA) trailokya meM asaMkhyAtazuNA haiM (uDaloe asaMkhejjaguNA) Urdhvaloka meM asaMkhyAtaguNA haiM (aholoe visesAhiyA) adholoka meM vizeSAdhika haiN| aba pRthvIkAyika Adi pAMcoM ekendriya samuccaya jIvoM kA tathA paryAptaka aura aparyAptaka bhedoM kA, yoM tIna prakAra kA alpasabhA cha. (aholoyatiriyaloe visesAhiyA) apA- timA vizeSAdhi cha. (tiriyalora asaMkhejjaguNA) ti 4 // adhyAtama cha. (telokke asaMkhejjaguNA) khAdhyama masaNyAtamA che. (uDDhaloe asaMkhejjaguNA) SeqbhAM yasa cyAtamA cha (aholoe visesAhiyA) madhAsamA vizeSAdhi che. (khettANuvAeNaM) kSetranA 4thana pramANe (savvatthovA vaNagsaikAiyA pajjattayA) sauthI mAchI vanaspatiya pati (uDDaloyatiriyaloe) Bus tiyasamaya che. (aholoyatiriyaloe visesAhiyA) gadhA-tiyomA vize. pAdhi4 che. (tiriyaloe asaMkhejjaguNA) tiya 4 // 21sayA ! cha. (telokke asaMkhejjaguNA) sAyama asa-yAta gae cha. (uDDhaloe asaMkhe jaguNo) bhI asabhyAta gA che. (aholoe visesAhiyA) apAtamA vizeSAdhi cha. // sU. 34 // TIkA--have pRthvIkAyika vigere ekendriya samuccaya jIvanuM tenA Page #360 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 342 prazApanA TokA-bhayakendriyavizeSANAM pRthivI kAyikAdInAM pazcAnAM sAccayaparyAptApaya ptakabhedena pratyekaM trINi trINi alpabahutvAni prarUpayitumAha'khetANuvAeNaM' kSetrAnupAtena-kSetrAnusAreNa 'sabathovA puDhavikAiyA uddaloya tiriyaloe' sarvastokA:-sarvebhyo'lpAH, pRthivIkAyikAH Urdhvalokatiryagloke tatprataradvayavartino bhavanti prAguvatakendriyaviSayakayukteH, tebhyaH 'aholoyatiriyaloe visesAhiyA' adholokatiryagloke-tatprataradvayavartinaH pRthivIkAyikA vizepAdhikA bhavanti ekendriyaprakaraNe yukteruktatvAt, tebhyo'pi-'tiriyaloe asaMkhejaguNA' tiryagloke vartamAnAH pRthivIkAyikAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktayukteH satvAt, tebhyo'pi 'telokke asaMkhejjaguNA' trailokye-lokatrayavartinaH pRthivIkAyikAH asaMkhyeyaguNA bhavanti samuccayekendriyavat, tebhyopi 'uDaloe asaMkhejjaguNA' Urbaloke vartamAnAH pRthivIkAyikAH asaMkhyeyaguNA bhavanti audhikaikendriyavat, tebhyo'pi 'aholoe visesAhiyA' adholoke vartamAnAH pRthivI kAyikAH vizeSAdhikA bhavanti, ekendriyasamuccayavat, bahutva prarUpita karate haiM TIkArtha-kSetra kI apekSA saba se kama pRthvIkAyika Urdhvalokatiryagloka meM haiM arthAt pUrvokta do prataroM meM hote haiM / isa saMbaMdha meM vahI yukti samajha lenI cAhie jo ekendriyoM ke viSaya meM kahI jA cukI hai| inakI apekSA adholoka-tiryagloka nAmaka prataroM meM vizeSAdhika haiM / yukti ekendriyoM ke prakaraNa meM kahI jA cukI hai| ina kI apekSA tiryagloka meM asaMkhyAtaguNA haiM, isakA kAraNa bhI pahale kahA jA cukA hai| inakI apekSA trilokavartI pRthvIkAyika asaMkhyAtaguNA haiM, inase Urdhvaloka meM dhartamAna pRthvIkAyika asaMkhyAta guNA haiM, ina se adholoka meM vizeSAdhika haiM / ina saba ke viSaya meM paryApaka aparyAptakanA bhedanuM e rIte traNa prakAranA alpabahupaNAnI prarUpaNA karavAmAM Ave che kSetranI apekSAthI sauthI ochA pRthvIkAyika urvaloka tiryazlokamAM che. arthAt pUrvokta be pratamAM hoya che. A saMbaMdhamAM ekendriyanA viSayamAM je kathana karavAmAM Avela che e ja kathana samajavuM joIe. tenA karatAM aleka- tibleka nAmanA pratomAM vizeSAdhika che. tenA saMbadhI yukti ekendrinA prakaraNamAM kahevAmAM AvI gayela che. tenA karatAM tiyaMkamAM asaMkhyAta gaNA che, tenuM kAraNa paNa pahelAM kahevAmAM AvI gayela che. tenA karatAM trilekavatI pRthvIkAyika asaMkhyAta gaNA che. tenA karatA urvalokamAM Page #361 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.35 kSetrAnusAreNa pRthivikAyikAdyalpavahusvam 343 athAparyAptakapRthivIkAyikAnAmalpabahutvaM pratipAdayati- khettANuvAeNaM' kSetrAnupAtena-kSetrAnusAreNa, 'savvatthovA puDhavIkAiyA apajjattayA uDaloyatiriyaloe' sarvastokAH-sarvebhyo'lpAH pRthivIkAyikAH aparyAptakAH Urdhvalokatiryagloke-tatprataradvayavartino bhavanti, prAguktaikendriyayukteH, tebhyo'pi'aholoyatiriyaloe visesAhiyA' adholokatiryagloke-tatprataradvayavartinaH pRthivIkAyikAH aparyAptakAH vizeSAdhikA bhavanti, te samuccayakendriyavat, tebhyo'pi-'tiriyaloe asaMkhejjaguNA' tiryagloke vartamAnAH aparyAptakapRthivIkAyikAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktayuktaH, tebhyopi telokke asaMkhejjaguNA' trailokye lokatrayavartinaH pRthivIkAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, ekendriyasamuccayavat, tebhyo'pi 'uDaloe asaMkhejjaguNA' Urdhvaloke vartamAnAH aparyAptakapRthivIkAyikAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, prAgu ktaikendriyayukteH. tebhyo'pi-'aholoe visesAhiyA' adholoke vartamAnA aparyAptakapRthivIkAyikAH vizeSAdhikA bhavanti, praaguktaikendriyyukteH|| vahI yukti jAnanA cAhie jo samuccaya ekendriyoM ke alpabahutva ke viSaya meM kahI jA cukI hai| ___ aparyAptaka pRthvIkAyikoM kA alpabahutva-saba se kama aparyApta pRthvIkAyika Urdhvaloka tiryagloka meM haiM / unakI apekSA adholokatiryagloka meM vizeSAdhika haiN| adholoka-tiryagloka kI apekSA tiryagloka meM asaMkhyAtaguNA adhika haiM / tiryagloka kI apekSA trilokavartI asaMkhyAtaguNA haiM, unakI apekSA Urbaloka meM asaMkhyAtaguNA haiM / ardhvaloka kI apekSA adholoka meM vizeSAdhika haiM / inake isa alpacahatva kA kAraNa vahIM samajhanA cAhie jo ekendriyoM ke alpabahutva meM kahA gayA hai| rahelA pRthvIkAyika asaMkhyAta gaNA che. tenA karatA alekamAM rahelAM pRthvI kAyike vizeSAdhika che. A badhAnA saMbaMdhamAM yuti je samuccaya ekendriyonA alpabahutvapaNanA saMbaMdhamAM kahevAmAM Avela che e ja rIte samajavI. aparyApaka pRthvIkAyikanuM alpabahutra sauthI ochA aparyAptaka pRthvIkAyika, udhvaloka-tiryazlekamAM che. tenA karatAM aleka-tiryakamAM vizeSAdhika che adholoka tiyakanA karatAM tiryaglAkamAM asaMkhyAtagaNa che. tiryakanA karatA trilekavati asaMkhyAtagaNu che. urvIlokanA karatAM alekamAM vizeSAdhika che. A alpabaddhatvanA sa ba dhamAM paNa eja rIta samajavI ke je ekendriyenA saMbaMdhamAM kahevAmAM AvI gayela che, Page #362 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 344 prajJApanAsUtre ____ atha paryAptaka pRthivIkAyikAnAmalpabahutvamAha-'khettANuvAeNaM' kSetrAnupAtena-kSetrAnusAreNa 'savvatthovA puDha vikAdayA pajjattayA ur3a loyatiriyaloe' sarvastokA:- sarvebhyo'lpAH, pRthivIkAyikAH paryAptajhAH avalokatiryagloke tatprataradvayavartino bhavanti, mAguktasamuccayaikendriyavat , tebhyo'pi 'aholoyatiriyaloe visesAhiyA' adholokatiryazloke tatprataradvayavartinaH paryAptakapRthivIkAyikA vizeSAdhikA bhavanti prAgukta yukteH tezyo'pi-'tiriyaloe asaMkhejjaguNA' tiryagloke vartamAnAH paryAptakapRthivIkAyikAH asaMkhyeya guNA bhavanti, pUrvoktaikendriyasamuccayavat , tebhyo'pi 'telokke asaMkhejjaguNA' trailokye-lokatrayavartinaH paryAptakapRthivIkAyikAH asaMkhyeyaguNA bhavanti prAguktayuktaH, tebhyo'pi 'uDDaloe asaMkhejjagaNA' Uryaloke vartamAnAH pRthivIkAyikAH paryAptakA asaMkhyeya. guNA bhavanti, samuccayaikendriyavat, tebhyo'pi-'aholoe visesAhiyA' adholoke vartamAnAH paryAptakapRthivIkAyikAH vizeSAdhikA bhavanti prAguktayukteH ___athAkAyikAnAmarUpavahutdamAha- dattA NuvAeNaM' kSetrAnupAtena-kSetrAnusA paryAptaka pRthvIkAyikoM kA alpabahutva-kSetra ke anusAra saya se kama paryApta pRvIkAyika aloka-tiryagloka meM haiM arthAt Urdhvaloka -tiryagloka nAmaka do prataroM ko sparza karane vAle haiM / unakI apekSA adholoka tiryagloka meM vizeSAdhika haiN| unakI apekSA tiryagloka meM asaMkhyAtaguNA haiM / tiryagloka kI apekSA trilokavartI arthAt tInoM lokoM kA sparza karane vAle asaMkhyAtaguNA haiN| unakI apekSA Urdhvaloka meM asaMkhyAtaguNA haiM aura Urcaloka kI apekSA adhoroka meM - vizeSAdhika haiN| apkAyikoM kA alpavahutva-kSetra ke anusAra sabase kama apkA paryAptaka pRthvIkAyikanuM alpabadutva kSetranA anusAra sauthI ochA paryAptaka pRthvIkAyika uSyaloka tiryazlekamAM che, arthAt urvaleka-tiryaka nAmanA be pratano sparza karavAvALA che. tenA karatAM aleka-tirthaMkalekamAM vizeSAdhika che, tenA karatA tiryakalekamAM asaMkhyAtagaNuM che. tiryakalokanA karatA trilekavati arthAt traNe lokane sparza karavAvALA asaMkhyAtagaNu che. tenA karatAM urvalekamAM asa khyAtagaNa che. ane urvalakanA karatA alekamAM vizeSAdhika che aSkAyikanuM alpabadutva kSetranA anusAra sauthI ochA aSkAyika urvalaka tiya phaleka nAmanA Page #363 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.35 kSetrAnusAreNa pRthivikAyikAdyalpavahutvam 345 reNa 'savvatthovA AukAiyA uDaloyatiriyaloe' sarvastokAH sarvebhyo'lpAH, apkAyikAH Uryalokatiryagloke tatprataradvayavatino bhavanti, prAguktayukteH, tebhyo'pi 'aholoyatiriyaloe visesAhiyA' adholokatiryagloke-tatprataradvayavartino'pkAyikAH vizeSAdhikA bhavanti prAmuktayukteH, tebhyo'pi-'tiriyaloe asaMkhejjaguNA' tiryagloke vartamAnAH apkAyikAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktakendriyasamuccayavat , tebhyo'pi 'telokke asaMkhejjaguNA' trailokyelokatrayavartino'SkAyikAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktayuktaH, tebhyo'pi - 'ur3aloe asaMkhejjaguNA' Urvaloke vartamAnA apkAyikAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktayukteH, tebhyo'pi-'aholoe visesAhiyA' adholoke vartamAnA apkAyikAH vizeSAdhikA bhavanti samuccayaikendriyavat , ____ athAparyAptakApkAyikAnAmalpabahutvamAha-'khettANuvAeNaM' kSetrAnupAtenakSetrAnusAreNa, 'savvatthovA AukAiyA apajjattayA uDaloyatiriyaloe' sarvastokA:-sarvebhyo'lpAH akAyikAH aparyAptakAH Uryalokatiryagloke-prataradvayavartino bhavanti, prAguktasamuccayaikendriyayuktaH, tebhyo'pi-'aholoyatiriyaloe visesAhiyA' adholokatiryagloke-tatprataradvayavartino'paryAptakAH akAyikAH vizeSAdhikAH bhatanti, prAguktayukteH, tebhyo'pi 'tiriyaloe asaMkhejjaguNA' tiryagloke vartamAnA apkAyikA aparyAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktayukteH, tebhyo'pi-'telokke asaMkhejjaguNA' trailokye-lokatrayavartino'paryAptakA apkAyika upraloka tirthagloka nAmaka prataroM meM haiN| unakI apekSA adholoka-tiyagloka meM vizeSAdhika haiM / adholoka-tiryagloka kI apekSA tiryagloka meM asaMkhyAtaguNA haiM / tirthagloka kI apekSA trilokavattI asaMkhyAtaguNA haiN| trilokavattiyoM kI apekSA Urdhvaloka meM asaMkhyAtaguNA haiN| Urdhvaloka kI apekSA adholoka meM vizeSAdhika haiN| yahAM bhI yukti samuccaya ekendriyoM ke viSaya meM jo kahI hai vahI samajhanA caahie| __ aparyAptaka akAyikoM kA alpabahutva-saba se kama apkayika prataramAM che, alaka-tiyaakanI apekSAe tiglekamAM asaMkhyAtagaNu che. tiryazlokanI apekSAe trikavati asaMkhyAtagaNu che, urvIlokanA karatAM alekamAM vizeSAdhika che ahiyAM paNa samuccaya jIva ekendriAnA saMbadhamAM je yukti kahI che eja yukti samajavI. aparyAptaka acchAyikanuM alpabahutva sauthI ochA aSkAyika aparyAptaka jIva urvaleka-tirthaMkaleka nAmanA pra0 44 Page #364 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 346 prajJApanAsUtre yikAH asaMkhyeyaguNA bhavanti samuccayai kendriyavat, tebhyo'pi - 'uDako asaMkhejjaguNA' Urdhvaloke vartamAnA aparyAptakA akAyikAH asaMkhyeyaguNA bhavanti prAguktayukteH tebhyo'pi 'aholoe visesAhiyA' adholoke vartamAnA aparyAptakA kAkA: vizepAdhikA bhavanti prAguktayukteH atha paryAptakAkAyikAnAmalpabahutvaM pratipAdayati - 'khettANuvAraNaM' kSetrAnupAtena kSetrAnusAreNa 'savyatyovA AukAiyA pajjattayA uDaloyatiriyaloe' sarvastokAH-sarvebhyo'lpAH aSkAyikAH paryAptakAH Urdhvalokatiryagloke tatprataradvayavartino bhavanti prAguktayukteH tebhyo'pi 'aholoryAtariyaloe visesAhiyA' adholokatiryagloke prataradvayavartinaH paryAptakA apphAyikAH vizeSAdhikA bhavanti, prAguktayukteH tebhyo'pi 'tiriyaloe asaMkhejaguNA' tiryaglo ke vartamAnAH paryAptakA aSkAyikAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi 'teloke asaMkhejjaguNA' trailokye -lokatrayavartinaH paryAptakA akAyikAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktayukteH aparyAptaka jIva Urdhvaloka- tiryagloka nAmaka do prataroM meM haiM, Urdhva loka- tiryagloka kI apekSA adholoka - tiryagloka nAmaka prataroM meM vizeSAdhika haiM, adholoka - tiryagloka kI apekSA tiryagloka meM asaMkhyAtaguNA haiM, tiryagloka kI apekSA trilokavarttI asaMkhyAtaguNA haiM, trilokavarttiyoM kI apekSA Urdhvaloka meM asaMkhyAtaguNA haiM, Urdhvaloka kI apekSA adholoka meM vizeSAdhika haiM / isa alpabahutva ke saMbaMdha meM bhI vahI yuktiyAM samajhanI cAhie jo ekendriyoM ke viSaya meM kahI haiM / paryApta akAyikoM kA alpabahutva-kSetra ke anusAra saba se kama apAyaka paryApta Urdhvaloka- tiryagloka nAmaka prataroM meM haiM, Urdhvaloka- tiryagloka kI apekSA adholoka tiryagloka nAmaka prataroM meM vizeSAdhika haiM, adholoka tiryagloka kI apekSA tiryagloka meM e pratarAmA che. urdhvalAka-ti kalAkanA karatA adhele--tiya kalAka nAmanA pratarAmAM vizeSAdhika che. adheAleka-tiya glAkanA karatA tiyaAAkamAM asa`khyAtagaNA che. tirthAMzleAkanA karatAM trileAkavati asa khyAtagaNA che. ulAkanA karatAM adhelAkamA vizeSAdhika che. A apakhahutvanA sabaMdhamAM paNa eja yuktie samajavI ke je ekendriyAnA sa ma dhamA kahI che. paryApta akAyikAnuM alpa mahatva kSetranI anusAra sauthI ochA apsAyika paryAptaka ulAka tiya gleka nAmanA pratAmAM che. urdhvalAka tiya gleAkanA karatAM adheAlAka tiya kalAka nAmanA prataramA vizeSAdhika che, adheAleAka tiyablekanA karatAM tiyanglAkamAM asa khyAta Page #365 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.35 kSetrAnusAreNa pRthivikAyikAdyalpavahutvam 347 tebhyo'pi 'uDaloe asaMkhejaguNA' arvaloke varta pAnAH paryAptakAkAyikAH asaMkhyeyaguNA bhavanti prAguktaikendriyavat, tezyo'pi-'aholoe visesAhiyA' adholoke vartamAnAH paryAptakApkAyikAH vizeSAdhikA bhavanti prAguktakendriyayukteH ___ atha tejaHkAyikAnAmalpabahutvaM pratipAdayati-'khettANuyAeNaM' kSetrAnupAtena -kSetrAnusAreNa 'savyatthovA teukAiyA uddaloyatiriyaloe' sarvaratokAH sarvebhyo'lpAH, tejAkAyikAH Urdhvalokatiryagloke tatpratarakRyavartino bhavanti tebhyo'pi-'aholoyatiriyaloe visesAhiyA' adholokatiryagloke tatprataradvayavartinastejAkAyikAH vizeSAdhikA bhavanti prAmuktasamuccayakendriyavat , tebhyo'pi 'tiriyaloe saMkheja guNA' tiryagloke vartamAnastejAkAyikAH saMkhyeyaguNA bhavanti prAguktayukteH tebhyo'pi teloke asaMkhejaguNA' trailokye-lokatrayavartinastejAkAyikAH asaMkhyeyaguNA' bhavanti, saguccayaikendriyayukteH samAt / tebhyo'pi 'uDaloe asaMkhejjaguNA' urvaloke vartamAnAstejaHkAyikAH asaMkhyeyaguNA bhavanti prAguktayukteH, tebhyo'pi 'aholoe visesAhiyA' adholoke vartamAnAstejAkAyikA vizeSAdhikA bhavanti, prAguktayuktaikendriyasamuccayavat / ' athAparyAptakatejAkAyikAnAmalpabahutvaM prarUpayati-'khettANuvAeNaM' kSetrAnuasaMkhyAtaguNA haiM, tiryagloka kI apekSA trilokavartI asaMkhyAtaguNA haiM, trilokavattigoM kI apekSA Urvaloka meM asaMkhyAtaguNA haiM, Urcaloka kI apekSA adholoka meM vizeSAdhika haiM / yukti pUrvavat jAnanI caahie| tejaskAyikoM kA alpabahutva-saba se kama tejaskAyika Urdhvaloka-tiryagloka meM haiM, avaloka-tiryagloka kI apekSA adholokatiryagloka nAmaka prataroM meM vizeSAdhika haiM, adholoka-tiryagloka kI apekSA tirthagloka meM saMkhyAtaguNA haiM, tirtha gloka kI apekSA trilokavartI asaMkhyAtaguNA haiM, trilokavatiyoM kI apekSA avaloka gaNA che. tiryakanA karatAM trilokamAM asaMkhyAta gaNu che, triloka vatinA karatAM urvalekamAM asaMkhyAta gaNe che. urvalakanA karatAM alakamAM vizeSAdhika che. A saMbaMdhamAM pahelAM kahevAmAM AvyA pramANenI rIta samajavI. tejaskAcikenuM a5 bahutva sauthI ochA tejaskAyike udevaloka- timAM che, urvaleka tiryakanA karatAM alaka-tiryaloka nAmanA pratamAM vizeSAdhika che. aleka tirya lekanA karatAM tiblekamAM saMkhyAtagaNuM che. tiryazlekanA karatA vilokavati asaMkhyAtagaNu che. trilokavatinA karatA urvalokamAM asaMkhyAtagaNuM Page #366 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 48 ratories pAtena kSetrAnusAreNa 'satthovA teDakAiyA apajjattayA uDaloya tiriyaloe' sarvastokAH sarvebhyo'lpAstejaH kAyikAH aparyAptakAH Urdhvalokatiryagloke tatprataradvayavartino bhavanti, prAguktasamuccayai kendriyavat, tebhyo'pi - 'aholoyatiriyaloe visesAhiyA' adholokatiryagloke tatpranaradvayavartino'paryApta kAstejaHkAyikAH vizeSAdhikA bhavanti, prAyuktayukteH tebhyo'pi 'tiriyaloe asaMkhejjaguNA' tiryagloke vartamAnAH aparyAptakAstejaH kAyikAH asaMkhyeyaguNA bhavanti samuccayaikendriyavat, tebhyo'pi 'te loke asaMkhejjaguNA' trailokye - lokatrayavartinaH aparyAptakAstejaHkAyikAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktasamuccayaikendriyavat, tebhyo'pi 'uDUloe asaMkhejjaguNA' Urdhvaloke vartamAnAH aparyAptakAH tejaH kAyikAH asaMkhyeyaguNA bhavanti prAguktai kendriyayukteH, 'aholoe visesAhiyA' adholoke vartamAnAH aparyAptakAH tejaHkAyikA vizepAdhikA bhavanti, prAguktai kendriyayuktaH, atha paryAptatejaH kAyikAnAmalpabahutvaM pratipAdayati- 'khettANuvAraNaM savvathavA ukAiyA pajjattayA uDDhaloyatiriyaloe' kSetrAnupAtena - kSetrAtasAreNa prarUpyamANAH paryAptakAste naH kAyikAH sarvastokAH - sarvebhyolpA UrdhvameM asaMkhyAtaguNA haiM aura Urdhvaloka kI apekSA adholoka meM vizeSAdhika haiM / yukti pUrvavat hI samajhanA cAhie / aparyApta tejaskAyikoM kA alpabahutva-sava se kama aparyAptaka tejaskAyika Urdhvaloka-mabhyaloka nAmaka prataroM meM haiM / Urdhvalokamadhyaloka kI apekSA adholoka - madhyaloka nAmaka prataroM meM vizeSAdhika haiM / adholoka - madhyaloka kI apekSA madhyaloka meM asaMkhyAta - guNA haiM / madhyaloka kI apekSA trilokavarttI asaMkhyAtaguNA haiM / trilokavartiyoM kI apekSA Urdhvaloka meM asaMkhyAtaguNA haiM / Urdhvaloka kI apekSA adholoka meM asaMkhyAtaguNA haiN| yukti pUrvavat samajhanA caahie| che. ane urdhvalAkanA karatAM adheleAkamA vizeSAdhika che. A sa ma dhI rIta pahelAnI jemaja samajavI, apakSa tejaskAyikAnuM apamahtva sauthI ochA aparyaMta tejaskAyika udhvalAka-madhyalAka nAmanA pratImAM che. urdhvalAka-madhyaleAkanA karatA adheAleAka-madhyalAka nAmanA pratAmAM vizeSA dhika che, adheAle madhyaleAkanA karatA madhyaleAkamA asa khyAtagaNA che. adheAlAka madhyaleAkanA karatA madhyalAkamAM asaMkhyAta gaNA che. madhyaleAkanA karatAM trileAkavatI asa khyAtagaNuA che. trileAkavatI cAnA karatAM ulekamAM asa'khyAtagaNA che. ulAkanA karatAM adhelAkamAM asaMkhyAtagaNA che. A kathana sa badhI rIta pahelAnI jemaja che. Page #367 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 3 sU.35 kSetrAnusAreNa pRthivikAyikAdyalpavahutvam 341 loke tiryagloke tatprataradvaye vartamAnA bhavanti prAguktasamuccayaikendriyAt, tebhyo pi-'aholoyatiriyaloe visesAhiyA' adholokatiryagloke tatprataradvayavartinaH paryAptakAstejaHkAyikAH vizepAdhikAH kiJcidadhikA bhavanti, prAguktaikendriyayukteH, tebhyo'pi 'tiriyaloe asaMkhejjaguNA' tiryagloke vartamAnA stejaHkAyikAH paryAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti samuccayaikendriyavat, tebhyo'pi-'telokke asaMkhejjaguNA' trailokye-lokatrayavartinaH paryApta kAstejaH kAyikAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, audhikaikendriyayukteH tebhyo'pi 'uDale.e asaMkhejjaguNA' ardhvaloke vartamAnAH paryAptakAstejAkAyikAH asaMkhyeyaguNA bhavanti pUrvoktaikendriyayuktaH satvAt tebhyopi-'aholoe visesAhiyA' adholoke vartamAnAH paryAptakAH tejaHkAyikA vizeSAdhikA bhavanti, prAguktaudhikaikendriyayukte rupapAditatvAt / ___ atha vAyukAyikAnAmalpavahutvaM prarUpayitumAha-'khettANuvAeNaM savvatthovA vAukAiyA uDaloyatiriyaloe' kSetrAnupAtena-kSetrAnusAreNa sarvastokAH sarvebhyo paryApta tejaskAyikoM kA alpavahutva-kSetra ke anusAra saba se kama paryApta tejaskAyika Urdhvaloka-tiryagloka meM haiM, U-baloka-tiyagloka kI apekSA adholoka-tiryagloka nAmaka prataroM meM vizeSAdhika haiM / adholoka-tiryagloka kI apekSA tiryagloka meM asaMkhyAta guNA adhika hai| tiryagloka kI apekSA trilokavartI asaMkhyAtaguNA adhika haiM, trilokavattiyoM kI apekSA Urdhvaloka meM asaMkhyAtaguNA adhika haiM aura Urdhvaloka kI apekSA adholoka meM vizeSAdhika haiN| yukti pUrvavat samajhanA cAhie / vAyukAyika jIvoM kA alpabahutva-saba se kama vAyukAyika jIva avaloka-tiryagloka nAmaka donoM prataroM meM haiM, unakI apekSA adho - paryApta tejaskAyikenuM a5 bahutva kSetra pramANe sauthI ochA paryApta tejaskAyika urthaka tiryalekamAM che. udghaleka tiryazlekanA karatA adholeka tiryaka nAmanA prataramAM vize pAdhika che. adholeka-tiryazlekanA karatA tiyakamAM asaMkhyAta gaNuM vadhAre che. tiryakanA karatA trilokavatI asaMkhyAta gaNuM vadhAre che. vilakavati. enA karatAM urvakamAM asaMkhyAta gaNuM vadhAre che. ane urvilakanA karatAM adhalAkamAM vizeSAdhika che. tenI rIta pahelAnI jema ja samajavI. vAyukAyika jIvonuM a95bahutva sauthI ochA vAyukAyika jIva udghaleka-tiyaka nAmanA ane prataramAM che. tenA karatAM aloka tibleka nAmanA pratiromAM vizeSAdhika che. ane Page #368 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 350 / prazApanAsUtra 'lpAH, vAyukAyikAH Urvalokatiryagloke tatprataradvayattino bhavanti prAgukta samuccayuyaikendriyavat, tebhyo'pi 'aholoyatiriyalo visesAhiyA' adholoka tiryagloke tatprataradvayavartino vAyukAyikAH vizepAdhikA bhavanti, prAgukta samuccayaikendriyavat, tebhyopi 'tiriyaloe asaMkhejja guNA' tiryagloke vartamAnA vAyukAyikAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, samuccayaikendriyoktayukteH, tebhyopi'teloke asaM khejjaguNA' trailokye-lokatrayavartino vAyukAyikA asaMkhyeyaguNA bhavanti prANuktaikendriyovikayuktarupapAdanAt tebhyo'pi 'aholoe visesAhiyA' adholoke vartamAnA vAyukAyikA vizepAdhikA bhavanti prAguktayukteH, ___ athAparyApta kavAyukAmikAnAmalpabahutvaM pratipAdayati-'khettANuvAeNaM sabatthovA vAyukAiyA apajjattayA uDaloyatiriyaloe' kSetrAnupAtena-kSetrAnusAreNa, sarvasnokAH sarvebhyo'lpAH, vAyukAyikA aparyAptakAH Urdhvalokatiryagloke tatprataradvayavartino bhavanti, prAguktai kendriyayukteH tebhyo'pi 'aholoyatiriyaloe visesAhiyA' adholokatiryagloke tatpataradvayavartino vAyuAyikA aparyAptakAH vizepAdhikA bhavanti, prAguktaikendriyaudhikavat tebhyo'pi-'tiriya loe asaMkhejaguNA' tiryagloke vartamAnA apayoptakavAyukAyikAH asaMkhyeyaguNA loka-tiryagloka nAmaka prataroM meM vizeSAdhika haiM, adholoka-tiryagaloka kI apekSA tiryagloka meM asaMkhyAtaguNA haiM, tiryagloka kI apekSA trilokavI asaMkhyAtaguNA haiM, trilokavartiyoM kI apekSA Urdhvaloka meM asaMkhyAtaguNA haiM, arcaloka kI apekSA adholoka meM vizeSAdhika haiM / pUrva me kathita yukti yahAM bhI samajha lenI caahie| aparyAptaka vAyukAyikoM kA alpabahukha-kSetra ke anusAra sabase kama aparyAptaka vAyukAyika Urvaloka-tiryagloka nAmaka prataroM meM haiN| unakI apekSA adholoka-tiryagloka nAmaka prataroM meM vizeSAdhika haiM / adholoka-tiryagloka kI apekSA tiryagloka meM asaMkhyAtaguNA leka tiryazkekanA karatA tiryazlekama akhyAta gaNu che. tiryazlekanA karatAM trilekavati asa khyAta gaNuM che. trileThavatinA karatA urvamAM asaM khyAta gaNuM vadhAre che. ane udghalekanA karatAM alekamAM vizeSAdhika che. pahelAM kahevAmAM Avela rIta ahIyAM paNa badheja samajI levI. aparyApta vAyukAyikanuM a5hatva kSetranI apekSAe sauthI ochA aparyAptaka vAyukAyika udghaleka-tiryazlekanAmanA be pratamAM che. tenA karatAM aleka-tiryazloka nAmanA prataramAM vizeSAdhika che. aleka-tiryakanA karatAM tiryaglekamAM asaMkhyAtagaNuM che. Page #369 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU 35 jhetrAnusAreNa pRthivikAyikAdyalpavahutvam 351 bhavanti trAMguktayuktarupapAditatvAt tebhyo'pi-'telokke asaMkhejjaguNA' trailokye lokatrayavartino'paryAptakavAyukAyikAH asaMkhyeyaguNA' bhavanti, prAguktayuktaH sattvAt tebhyo'pi-'uDDhaloe asaMkhejjaguNA' avaloke vartamAnA aparyAptaka vAyukAyikAH asaMkhyeyaguNA bhavanti prAguktaikendriyavat tebhyo'pi-'aholoe visesAhiyA' adholoke vartamAnA aparyApta kavAyukAyikAH vizeSAdhikA bhavanti prAguktaikendriyasamuccayavat / ____ atha paryAptakavAyukAyikAnAmalpavahutvaM pratipAdayati-'khettANuvAeNaM sabasthovA vAyukAjhyA pajjattayA uDaloyatiriyaloe' kSetrAnupAtena-kSetrAnusAreNa, sarvastokAH sarvebhyo'lpAH, vAyukAyikAH paryAptakAH Uryalokatiryagloke tatprataradvayavartino bhavanti, tebhyo'pi 'aholoyatiriyaloe visesAhiyA' adholokatiryagloke tatprataradvayavartinaH paryAptakavAyukAyikAH, vizeSAdhikA bhavanti prAguktaikendriyasamuccayavat tebhyo'pi-tiriyaloe asaMkhejjaguNA' tiryagloke vartamAnAH paryAptakavAyukAyikAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, pUrvoktakendriyaudhikayukteH, tebhyo'pi-'telokke asaMkhejaguNA' trailokye-lokatrayavartinaH paryAptakavAyukAyikAH asaMkhyeyaguNA bhavanti tayukteH pUrvamupapAditatvAt temyo'pi-'ur3ahaiM / tiryagloka kI apekSA trilokavartI asaMkhyAtaguNA haiM, trilokavatiyoM kI apekSA Urdhvaloka meM asaMkhyAtaguNA haiM aura Urdhvaloka kI apekSA adholoka meM vizeSAdhika haiM / ina saba alpabahutva kA kAraNa samuccaya ekendriyoM ke alpabahutva ke samAna hI samajha lenA caahie| paryApta vAyukAyikoM kA alpabahutva-kSetra ke anusAra sabase kama paryApta vAyukAyika Urdhvaloka-tiryagloka nAmaka prataroM meM haiM, unakI apekSA adholoka-tirthagloka nAmaka prataroM meM vizeSAdhika haiM / adholoka-tiryagloka kI apekSA tirya gloka meM asaMkhyAtaguNA adhika haiM, * tiblekanA karatAM trilakavati asaMkhyAta gaNuM che. trilakavatinA karatAM urvalekamAM asaMkhyAtagaNu che. ane udarvakanA karatAM alekamAM vizeSAdhika che. A badhAnA alpa bahatvanuM kAraNa samuccaya ekendinA alpabahatvanA pramANe ja samajavuM. paryApta vAyukAyikanuM a9pa bahu-- kSetranA anusAra sauthI ochA paryApta vAyukAyika urvaleka tiryazloka nAmanA prataramAM che. tenA karatA alaka-tiryaka nAmanA prataramA vizepAdhika che. aleka-tiryazlekanA karatAM tiryakamAM asaMkhyAta gaNA vadhAre che. tiryaMglekanI apekSA trilekavati asa khyAta gaNuM vadhAre che. tenA karatAM Page #370 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 352 prajJApanAstre loe asaMkhejjaguNA' Urvaloke vartamAnAH paryAptakavAyukAyikA asaMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktai kendriya samuccayavat tebhyo'pi 'aholoe visesAhiyA' adholoke vartamAnAH paryAptakavAyukAkAyikAH vizeSAdhikA bhavanti audhikaikendriyavat / __ atha vanaspatikAyikAnAmalpa bahutvaM pratipAdayati-'khettANuvAeNaM savvatthovA vaNassaikAiyA uDaloyatiriyaloe' kSetrAnupAtena-kSetrAnusAreNa, sarvastokAH -sarvebhyolpA vanaspatikAyikA alokatiryagloke tatprataradvayavartino bhavanti prAguktasamuccayaikendriyavat tebhyo'pi-'aholoyatiriyaloe visesAhiyA' adho. lokatiryagloke vartamAnAH vanaspatikAyikAH vizeSAdhikA bhavanti prAguktakendriyayukteranusArAt tebhyo'pi-'tiriyaloe asaMkhejjaguNA' tiryagloke vartamAnA vanaspatikAyikAH asaMkhyeyaguNA bhavanti prAguktayukteH, tebhyo'pi-'tele keasaMkhejjaguNA' trailokye-lokatrayavartino banaspatikAyikA asaMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktasamuccayakendriyavat, tebhyo'pi-'uDuloe asaMkhejjaguNA' Urdhvaloke vartamAnA vanaspatikAyikA asaMkhyeyaguNA bhavanti prAguktakendriyaudhikayukteH, tebhyo'pi tiryagloka kI apekSA trilokavI asaMkhyAtaguNA adhika haiM, unakI apekSA Urvaloka meM asaMkhyAtaguNA adhika haiM aura Urdhvaloka kI apekSA adholoka meM vizeSAdhika haiN| yuktiyAM ekendriyoM ke viSaya meM jo kahI haiM, vahIM yahAM jAna lenA caahie| vanaspatikAyikoM kA alpabahutva-kSetra ke anusAra saba se kama vanaspatikAdhika jIva Urcaloka-tirthagloka nAmaka donoM prataroM meM haiN| Urbaloka-tiryagloka kI apekSA adholoka-tirghagloka nAmaka prataroM meM vizeSAdhika haiN| adholoka-tiryagloka kI apekSA tirthagloka meM asaMkhyAtaguNA haiM, tiryagloka kI apekSA trilokavartI asaMkhyAtaguNA haiM, unakI apekSA Urdhvaloka meM asaMkhyAtaguNA haiM aura Urdhvaloka kI urvalokamAM asaMkhyAta vadhAre che, ane ulakanA karatA alekama vizevAdhika che. ekendriyonA saMbaMdhamAM je rIte kahevAmAM Avela che. eja rIta AnA saMbaMdhamAM paNa samajI levI. vanaspatikAyikanuM a95 bahu kSetranI anusAra sauthI ochA vanaspatikAyika jIva urvaka tiryazleka nAmanA ane pratamAM che urvaloka-tiryaglenA karatA aloka tiryagleka nAmanA pratamAM vizeSAdhika che. aloka-tiryaglekanA karatA tiryakamAM asaMkhyAtagaNI che. tiryakanA karatAM trilokavatI asa gyAtagaNI che tenA karatA urvalekamAM asa gyAta gaNuM che, ane urvalokana karatA alekamAM Page #371 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavAdhinI TIkA pada 3 sU.35 kSetrAnusAreNa pRthivikAyikAdyalpabahutvam 353 -'aholoe visesAhiyA' adholoka vartamAnA vanaspatikAyikA asaMkhyeyaguNA bhavanti prAguktakendriyaudhikayuktaH, tebhyo'pi-'aholoe visesAhiyA' adholoke vartamAnA vanaspatikAyikAH vizeSAdhikA bhavanti prAguktasamuccayaikendriyayukteH / athAparyAptakavanaspatikAyikAnAmalpabahutvamAha-'khettANuvAeNaM savvatthovA vaNassaikAiyA apajjattayA uDaloyatiriyaloe' kSetrAnupAtena-kSetrAnusAreNa, sarvastokAH sarvebhyo'lpAH, vanaspatikAyikAH aparyAptakA Ulokatiryagloke tatprataradvayavatino bhavanti yuktaH pUrvamupapAditatvAt tebhyo'pi-'aholoyatiriyaloe visesAhiyA' adholokatiryagloke tatprataradvayavartino'paryAptakavanaspatikAyikA vizeSAdhikA bhavanti, prAgukta kendriyayuktaH, tebhyo'pi 'tiriyaloe asaMkhejjaguNA' tiyagloke vartamAnAH aparyAptakavanaspatikAyikA asaMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktayukteH, tebhyo'pi-'teloke asaMkhejjaguNA' trailokye-loka trayavartino'paryAptakavanaspatikAyikA asaMkhyeyANA bhavanti, prAguktaikendriyasamuccayavat, tebhyo'pi 'uDDaloe asaMkhejaguNA' urdhvaloke vartamAnA aparyAptakavanaspaapekSA adholoka meM vizeSAdhika haiM / isakA kAraNa samuccaya ekendriyoM ke alpabahutva meM kahe anusAra hI samajha lenA caahie| ___ aparyAptaka vanaspatikAyikoM kA alpabahutva-kSetra ke anusAra saba se kama aparyApta vanaspatikAyika avaloka-tiryagloka meM haiM, ardhvaloka-tiryagloka kI apekSA adholoka-tirthagloka nAmaka prataroM meM vizeSAdhika haiM, adholoka-tirya gloka kI apekSA tirya gloka meM asaMkhyAtaguNA haiM, tirya gloka kI apekSA trilokasparzI asaMkhyAtaguNA haiM, unakI apekSA Uloka meM asaMkhyAlaguNA haiM aura Urdhvaloka kI apekSA adholoka meM vizeSAdhika haiN| yukti pUrvavat hI samajha lenA caahie| vizeSAdhika che. tenuM kAraNa samuccaya ekendriyonA alpabahutvanA prakaraNamAM kahyA pramANe ja samajavuM. aparyApta vanaspatikAyikanuM apabahutva kSetranA anusAra sauthI ochA aparyApta vanaspatikAyika uddhaka-tirya. lokamAM che. urvaka- tikanA karatA alaka-tiryoka nAmanA pratarAmAM vizeSAdhika che. aloka tiryakanA karatA tirlokamAM asaMkhyAta gaNA che. tiryaMnvekanA karatA trilokavati asaMkhyAta gaNA che. tenA karatA urvalokamAM asaMkhyAta gaNe che, ane ulakanA karatAM alekamAM vizeSAdhika che. tenI rIta pahelA kahyA pramANe samajavI. Page #372 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 354 prajJApanAsUtre tikAyikA asaMkhyeyaguNA savanti, audhikendriyavat tebhyo'pi - 'aholoe visesAhiyA' adholoke vartamAnA aparyAptakA vanaspatikAyikA vizeSAdhikA bhavanti / atha paryApta vanaspatikAyikAnAmalpabahutvamAha - 'khetAvAraNaM savvatthovA vaNassaikAyA pajjatayA uDaloyatiglioe' kSetrAnupAtena sarvastokA vanaspatikAyikAH paryAptakA Urdhvalokatiryagloke tattadvayapanino bhavanti, tebhyo'pi'aholoyatiriyaloe visesAhiyA' adholokatiryagloke tatprataradvayavartinaH paryApta vanaspatikAyikA vipAdhikA bhavanti, tebhyo'pi - 'tiriyaloe asaM khejjaguNA' tiryagloke vartamAnAH paryAptakavanaspatikAyikA asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi - 'teloya ke asaMkhejaguNA' trailokye lokatrayavartinaH paryAptakavanaspatikAyikA asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi - 'uDuloe asaMkhejjaguNA' Urdhvaloke vartamAnAH paryAptakavanaspatikAyikAH asaMkhyeyamNA bhavanti, tebhyo'pi 'aholoe visesAhiyA' adholoka vartamAnAH paryAptakavanaspatikAyikA vizeSAdhikA bhavanti prAguktasamuccayai kendriyayukterupapAdanAdityAzayaH // 035|| kAyikAlpabahutvavaktavyatA mUlam - khettANuvAeNaM savvatthovA tasakAiyA telokke uDDaloyatiriyaloe, asaMkhejjaguNA, aholoyatiriyaloe saMkhe paryApta vanaspatikAyikoM kA alpabahutva - kSetra ke anusAra saba se kama paryAsa vanaspatikAyika Urvaloka-tiryagloka nAmaka do prataroM meM haiM, unakI apekSA adholoka-tiryagloka nAmaka prataroM meM vizeSAdhika haiM / adholoka - tiryagloka nAmaka prataroM kI apekSA tiryagloka meM asaMkhyAtaguNA haiM, tiryagloka kI apekSA trilokavarttI asaMkhyAtaguNA haiM, unakI apekSA Urdhvaloka meM asaMkhyAtaguNA haiM aura Urdhvaloka kI apekSA adholoka meM vizeSAdhika haiM / yukti pUrvavat hI samajhanA cAhie || 35 // paryApta vanaspatikAyikAnuM apamahatva kSetranI apekSAe sauthI echA paryApta vanaspati kAyika u leAka-ti - bleka nAmanA e pratarAmAM che, tenA karatAM adholoka-tiya glAka nAmanA pratarAmAM vizeSAdhika che adheleka-tiya glAka nAmanA pratarAnA karatA tiglAkamA asakhyAta gaNA che. tiglAkanA karatAM trileAkavati asaMkhyAta gaNA che. tenA karatAM ulAkamAM asaMkhyAta gaNA che, ane uleAkanA karatA adhAleAkamA vizeSAdhika che. tenI rIta pahelAnI jemaja samajavI. '5 sU. 35 // Page #373 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prodhita TokA pada 3 su. 36 kSetrAnusAreNa kAyikAnAmavahutvam 355 jjaguMgA, uDUloe saMkhejjaguNA, aholoe saMkhejjaguNA, tiriyaloe asaMkhejjaguNA, khettAnuvANaM savvatthovA apajjattayA telokke, uDaloyatiriyaloe, asaMkhejjaguNA, aholoyatiriyaloe saMkhejjaguNA, uDDaloe saMkhejjaguNA, aholoe saMkhejja - guNA, tiriyaloe asaMkhejjaguNA, khesANuzaraNaM savvatthovA tasakAiyA pajJattayA telokke, uDaloyatiriyaloe, asaMkhejja - guNA, aholoyatiriyaloe saMkhejaguNA, uDalopa saMkhejjaguNA, aholoe saMkhejaguNA, tiriyaloe asaMkhenaguNA // sU0 36 // chAyA - kSetrAnupAtena sarvastokAH sAdhikAkhailokye, Urdhvalokatiryagloke asaMkhyeyaguNAH, atrolokatirthagloke saMkhyeyaguNAH, Urdhvaloke saMkhyeyaguNAH, adholoke saMkhyeyaguNAH, tiryagloke asaMkhyeyaguNAH, kSetrAnupAtena sarvastokAH trasakAyikAH aparyAptakAkhailokye, Urdhvalokatiryagloke asaMkhyeyaguNAH, kAyikoM kA alpabahutva zabdArtha - (khettANuvANaM) kSetra ke anusAra ( sacvatthovA tasakAkAiyA telokke) sabase kama sakAdhika triloka meM haiM ( uDaloyatiyaloe asaMkhijaguNA ) Urdhvaloka- tirtha gloka meM asaMkhyAtaguNA haiM ( aholoyatiriyaloe saMkhijjaguNA ) adholoka - tirtha gloka meM saMkhyAta guNA haiM (ur3aloe saMkhijaguNA ) Urdhvaloka meM saMkhyAtaguNA haiM (aho - loe saMkhijjaguNA ) adholoka meM saMkhyAtaguNA haiM ( tiriyaloe asaMkhijjaguNA) tiryagloka meM asaMkhyAtaguNA haiM / (khettANuvAeNaM) kSetra ke anusAra (sanvatthovA tasakAiyA apajantayA) saba se kama aparyApta kAyika (telokke) trailokya meM haiM trasakAyikAnuM alpamahatva zabdArtha - (khettANuvAeNaM) kSetranA anusAra (savvatthovA tasakAiyA telokke) trisabhAM sauthI gochA saayi| che (uDDhaloya tiriyaloe asaMkhijjaguNA ) ardhvayo4-tiryagyoubhA asaNyAtagA che. (aholoya - tiriyaloe saMkhijjaguNA ) adholo tiryaJyAGamAM sakhyAtagA che. ( uDDhaloe saMkhijjaguNA) rdhvse| bhAM sabhyAtagA che. (aholoe saMkhijjaguNA ) adhoso mAM sabhyAtagayA hai. (tiriyaloe asaMkhijjaguNA) tiyobhA asaNyAtagA hai. (khettANutrANaM) kSetranA anubha2 (savvatthovA tasakAiyA apajjattayA) Page #374 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prApanAstre adholokatiryagloke saravyeyaguNAH, avaloke saMkhyeyaguNAH, adholoke saMkhyeyaguNAH, tiryagloke asaMkhyeyaguNAH, kSetrAnupAtena sarvastIkAstrasakAyikAH paryAptakAstrailokye, Ulokatiryagloke asaMkhyeyaguNAH, adholokatiryagloke saMkhyeya. guNAH, Urdhvaloke saMkhyeyaguNAH, adholoke saMkhyeyaguNAH, tirthagloke asaMkhyeyaguNAH ||suu0 36 // TIkA-atha trasakAyikAnAmalpavahutvavaktavyatAM prarUpayati-'khettANuvAeNaM' kSetrAnupAtena-kSetrAnusAreNa, 'sabvatthovA tasakAiyA telokke' sarvastokAH sarve(uDaloyatiriyaloe asaMkhijjaguNA) avaloka-tiryagloka meM asaMkhyAtaguNA haiM (aholoyatiriyaloe saMkhijaguNA) adholoka-tiryakloka meM saMkhyAtaguNA haiM (uDaloe saMkhijaguNA) avaloka meM saMkhyAta guNA haiM (aholoe saMkhijjaguNA) adholoka meM saMkhyAtaguNA haiM (tiriyaloe asaMgvijaguNA) tiryagloka meM asaMkhyAtaguNA haiN| _(khettANuvAeNaM) kSetra ke anusAra (samvatthovA tasakAiyA patrattayA telokke) saba se kama paryApta sakAyika triloka meM haiM (uddaloya tiriyaloe asaMkhijaguNA) Urdhvaloka-tirya gloka meM asaMkhyAtaguNA haiM (aholoyatiriyaloe saMkhijaguNA) adholoka-tirya gloka meM saMkhyAtaguNA haiM (uDaloe saMkhijaguNA) Urvaloka meM saMkhyAtaguNA haiM (aholoe saMkhijjaguNA) adholoka meM saMkhyAtaguNA haiM (tiriyaloe asaMkhijjaguNA) tiryagloka meM asaMkhyAtaguNA haiN| ___ ava trasakAyika jIvoM ke alpavahutva kI prarUpaNA kSetra kI apekSA sauthI 4bha aparyApta mA4i (telokke) yAyamA che. (uDDhaloyatirivalora asaMkhijjaguNA) Balas tiyobhA asabhyAta ma cha. (aholoyatiriyaloe saMkhijaguNA) adhokho tiyobhA yAta gA che. (uDDhaloe saMkhijja guNA) Burn vidnaa che. (aholoe saMkhijaguNA) adhokhAmA sa yaatge| che. (tiriyaloe asa khijaguNA) niyamA madhyAta ge| che. (khettANuvAeNaM) kSetranA anusAra (savvatthovA tasakAiyA pajjattayA telokke) sauthI mch| paryApta prasAyi4 sayamA cha. (uDhaloyatiriyaloe asa. khijjaguNA) SLoniyAmA masa dhyAta . (aholoyatiriyaloe sakhijaguNA) adhosA tiya sabhA sacyAta cha. (uDDhaloe sakhijaguNA) - sabhA sbhyaatgaa| che. (aholoe sa khijjaguNA) adhesamA sabhyAta! cha. (tiriyalora asa khijjaguNA) tiya yobhA asa dhyAtamA cha. // sU. 39 // TIkAtha-have kSetranI apekSAthI trasAyika jIvonA a5 bahutvanI prarU Page #375 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.36 kSetrAnusAreNa trasakAyikAnAmapabahutvam 357 bhyo'lpAH, trasakAyikAH-ekendriyabhinnAdvIndriyAdayasvailokye-lokatrayavartino bhavanti prAguktaikendriyA~dhiruvat , tebhya:-'uDaloyatiriyaloe asaMkhejaguNA' alokatiryagloke tatprataradvayavartinasvasa kAyikAH dvIndriyAdayaH asaMkhyeyaguNA bhavanti, samuccayakendriyoktayukteH, tebhyo'pi-'aholoyatiriyaloe saMkhejjaguNA' adholokatiryagloke tatprataradvayavartinastrasakAyikAH saMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktakendriyayukteH, tebhyo'pi 'uDaloe saMkhejaguNA' urvaloke vartamAnAstrasakAyikAH saMkhyeyaguNA bhavanti, nAguktakendriyayuktaH, tebhyo'pi-'aholoe saMkhejjANA' adholoke vartamAnAstrasakAyikAH saMkhyeyaguNA bhavanti, samuccayaikendriyoktayukteH, tebhyo'pi 'tiriyaloe asaMkhejjaguNA' tiryagloke vartamAnAvasakAyikAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, praaguktyukteH| ___ athAparyAptaka trasakAyikAnAmalpabahutvaM pratipAdayati-'khettANuvAeNa' kSetrA. nupAtena-kSetrAnumAreNa, 'savayovA tasajhAiyA apajja nayA telokke' sarvastokAH -sarvebhyo'lpAH, usakAyikAH dvIndriyAdayaH, aparyAptakAH, trailokye - lokatrayavartino bhavanti prAguktaikendriyasamuccayavat, tebhyaH-'uDDhaloyatiriyaloe asaMkI jAtI hai____TIkArtha-kSetra ke anusAra sabase kama vasakAyika jIva triloka meM haiN| triloka kI apekSA Urdhvaloka-tiryagloka nAmaka prataroM meM asaMkhghAtaguNA adhika haiN| Uyaloka-tiryagloka nAmaka prataroM kI apekSA adholokatiryagloka nAmaka pataroM meM saMkhyAtaguNA adhika haiM, unase unaloka meM saMkhyAtaguNA adhika haiM, Urdhvaloka kI apekSA adholoka meM saMkhyAtaguNA adhika haiM aura adholoka kI apekSA tiryagloka meM asaMkhyAtaguNA adhika haiM / aparyApta trasakAyikoM kA alpavahatva-kSetra ke anusAra saba se kama aparyAptaka sakAyika jIva triloka meM haiM, inakI apekSA uurdhvpaNa karavAmAM Ave che. kSetranA anusAra sauthI ochA trasakAyika jIva vilokamAM che. trilekanI apekSAe ulaka-tiyakaloka nAmanA pratomAM asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. urvaka tiloka nAmanA pratarenA karatAM aleka-tiryaleka nAmanA pratamAM saMkhyAta gaNuM vadhAre che. tenAthI saMdhyAta gaNuM vadhAre udghalekamAM che. urvilekanA karatA lokamAM saMkhyAlagaNA vadhAre che, ane adholAkanA karatA tiryalekamAM asaMkhyAta gaNuM vadhAre che. aparyApaka trasakAyikenuM e95bahu kSetranA anusAra sauthI ochA aparyAptaka trasa kAyika che rilekamAM Page #376 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanAsUtre khejjaguNA' ardhvalokatiryagloke tatprataradvayavartinasvasa kAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti prAguktai kendriya samuccayayuktaH, tebhyo'pi 'aholoyatiriyaloe saMkhejjaguNA' adholokatiryagloke tatprataradvayavartinastrasakAyikA aparyAsakAH saMkhyeyaguNA bhavanti saguccayaikendriyoktayuktaH, nebhyo'pi 'uDDhaloe saMkhejjaguNA' avaloke vartamAnAH aparyAptAH sakAyikA saMkhyeyaguNA bhavati prAguktaikendriyasAccayavat , tebhyo'pi-'tiriyaloe asaM khejjaguNA' tiryagloke vartamAnAsakAyikA aparyAptakA asaMkhyeyazuNA bhavanti, prAguktasamuccayakendriyavat ____ atha paryAptaka trasakAyikAnAmalpabahutvaM pratipAdayati-khettANuvAeNaM' kSetrAnusAreNa 'savyatyovA tasakAiyA pajjattayA telokke' sarvastokA:-sarvebhyo'lpAH, trasakAyikAH-dvIndriyAdayaH, paryAptakAH, trailokye-lokatrayavartino bhavanti, prAguktasamuccayaikendriyavat , tebhyaH-'uDDhaloyatiriyaloe asaMkhejjaguNA' acaM. lokatiryagloke tatprataradvayavartinastrasakAyikAH paryAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, prAgukta kendriyAdhikayuktaH, tebhyo'pi-'aholoyatiriyaloe saMkhejjaguNA' adholokatiryagloke tatprataradvayavartinastrasakAyikAH paryAptakAH saMkhyeyaguNA bhavanti, loka-tiryagloka nAmaka prataroM meM asaMkhyAtaguNA adhika haiM, aloka -tiryagloka prataroM kI apekSA adholoka-tiryagloka meM saMkhyAtaguNA adhika haiM, adholoka-tiryagloka kI apekSA Urdhvaloka meM saMkhyAta guNA adhika haiM, Urdhvaloka kI apekSA adholoka meM saMkhyAtaguNA adhika haiM, adholoka kI apekSA tiryagloka meM asaMkhyAtaguNA adhika haiN| . paryAptaka sakAyikoM kA alpavahutva-kSetra kI apekSA se sabase kama paryApta sakAyika jIva triloka meM haiM, unakI apekSA Uloka -tiryagloka nAmaka prataroM meM asaMkhyAtaguNA haiM, unakI apekSA adholoka-tiryagloka nAmaka prataroM meM saMkhyAtaguNA haiM, unakI apekSA bhI che. tenA karatA urvalaka-tiryazloka nAmanA prataromAM asa khyAta gaNuM vadhAre che. urvaloka-tiryaka nAmanA pratarenA karatAM adholaka- tiblekamAM saMkhyAta gaNuM vadhAre che. adholeka- tiblekanA karatAM udghalekamAM saMkhyAta gaNA vadhAre che. urvalakanA karatAM adholakamAM saMdhyAta gaNuM vadhAre che. adholekanA karatA tiryalokamAM asaMkhyAta gaNuM vadhAre che. paryasaka trasakAyikanuM alpa bahuta kSetranA anusAra sauthI ochA paryApaka rasa kAyika jIva trilekamAM che. tenA karatAM uleka tiryagleka nAmanA pratomAM asaMkhyAta gaNuM che. - tenA karatAM adholeka-tiryaleka nAmanA prataramAM saMkhyAtagaNuM che. urvalakanA Page #377 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.36 kSetrAnusAreNa trasakAyi kAnAmarUpacahutvam 359 prAguktasamuccayaikendriyavat , tebhyo'pi 'uDaloe saMkhejjaguNA' avaloke vartamAnAH paryAptakAstrasakAyikAH saMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktayuktaH, tebhyo'pi-'aholoe saMkhejjaguNA' adholoke vartamAnA svasakAyikAH paryAptakAH saMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktayuktaH, tebhyo'pi-'tiriyaloe asaMkhejjaguNA' tiryagloke vartamAnasvasakAyikAH paryAptakA asaMkhyeyaguNA bhavanti prAguktaikendriyasamuccayayuktarityAzayaH / iti caturvizaM kSetradvAraM samAptam ||suu 0 36 // bandhadvAravaktavyatA___ mUlam -eesi NaM bhaMte ! jIvANaM Auyasta kammassa, baMdhagANaM, abaMdhagANaM, pajattANaM, apajattANaM, suttANaM, jAgarANaM, samohayANaM, asamohayANaM sAyAveyagANaM, asAyAveyagANaM, iMdiovauttANaM, no iMdiovauttANaM, sAgArovauttANaM, aNAgArovauttANa ya, kayare kayarehito appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA! sabvatthovA jIvA Auyassa kammassa baMdhagA 1 apajattayA saMkhejaguNA 2, suttA saMkhejaguNA3, samohayA saMkhejaguNA4, sAyAveyagA saMkhejaguNA5, iMdiovauttA saMkhejaguNA6, aNAgArovauttA saMkhejaguNA7, sAgarovauttA saMkheja guNA8, no iMdiovauttA visesAhiyA9, asAyAveyagA visesAAhiyA10, asamohayA visesAhiyA11, jAgarA viseUrdhvaloka meM saMkhyAtaguNA haiM, aloka ko apekSA adholoka meM saMkhyAtaguNA adhika haiM aura adholoka kI apekSA tiryagloka meM varttamAna paryApta trasakAyika asaMkhyAtaguNA adhika haiN| ina ke isa alpa bahuta meM vahI yukti samajhanA cAhie jo samuccaya paJcendriyoM ke viSaya meM kahI gaI hai // 36 // caubIsamA kSetradvAra samApta karatAM adholekamAM saMkhyAta gaNuM vadhAre che. ane adholokanA karatAM ti, lokamAM vartamAna paryApta trasakAyika asaMkhyAta gaNuM vadhAre che. AmanA A alpa bahatvamAM e ja yukti samajavI ke je samuccaya paMcendriyonA saMbaMdhamAM upAbhA mAvasa cha. // sU. 36 // vIsamuM kSetradvAra samAsa Page #378 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtra sAhiyA12, pajattayA visesAhiyA13, Auyassa kammassa avaMdhayA visesAhiyA 14 ||suu037|| ___ chAyA-etepAM khalu bhadanta ! jIvAnAmAyupkasya karmaNo bandhakAnAm, avandhakAnAm , paryAptakAnAm , aparyAptakAnAm , guptAnAm , jAgratAm , samavahatAnAm, asamavahatAnAm , sAnavedakAnAm , asAtavedakAnAm , indriyopayuktAnAm, no indriyopayuktAnAm, sAkAropayuktAnAm, anAkAropayuktAnAJca katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizepAdhikA vA ? gautama ! sarva stokAH bandhadvAra vaktavyatAzabdArtha-(eesi NaM bhaMte !) he bhagavan (jIvANaM) jIvoM ke (Auyassa kammassa) Ayu karma ke (baMdhagANaM avaMdhagANa) baMdha karane vAloM, na baMdha karane vAloM (pajjattANaM apajjattANaM) paryAptoM, aparyAptoM (suttANaM jAgarANaM) suptoM aura jAgRtoM (samoyANaM asamohyANaM) samudghAta karate huoM, na samudghAta karate huoM, (sAyAveyagANaM asAyAveyagANaM) sAtAvedakoM, asAtAvedakoM (iMdiovauttANaM no iMdiovauttANaM) indriyopayuktoM, no indriyopayuktoM (sAgArovauttANaM aNAgArovauttANaM) sAkAra upayoga meM upayuktoM, anAkAropayoga meM upayuktoM me se (kayare) kauna (kayarehito) kilale (appA vA) alpa (bahuyA vA) yA bahuta (tullA vA) yA tulya (visesAhiyA vA) yo vizeSAdhika haiM ? (goyamA !) he gautama ! (saccatyovA jIvA) saba se kama jIva banyadvAranI vaktavyatA hAtha-(eesiNaM bhaMte / ) sAvan ! (jIvANa) yAnA (Auyassa kammassa) sAyumanA (baMdhagANaM abaMdhagANaM) 15 42vAvA mane 15 na 421 // vANAmai (pajjattANaM apajjattANaM) paryAptI mane maryAsomA (suttANaM jAgarANa) sutasA mane gelAmAmA (samohayANaM asamoyANaM) samuddhAta 42vAvANA bhane samuddhAta na 42vAvAjAmA (sAyAveyagaNaM asAyAveyagANa) sAtA vomA mana masAta voma (iMdionauttANaM no iMdiovaunANa) 4 driyopayogavANAsAmA mana na 4 diyopayutImA (sAgArova uttANa aNAgArovauttANa) saa||2upyogvaannaayaamaaN mane manaropayogapANayomA (kacare) / (kararehito) honAthI (apAvA) 2565 cha 1 22 (bahuyA vA) gahu cha ? (tutlA vA) athavA tukSya cha ? (visesAhiyovA) vizeSAdhi cha ? (goyamA !) gautama | (savvatthovA jIvA) sauthI maach| 71 (Auya Page #379 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.37 vandhadvArAnusAreNAtpavahutvam jIvAH AyuSkasya karmaNo bandhakAH 1, aparyAptakAH saMkhyeyaguNAH 2, suptAH saMkhyeyaguNAH 3, samavahatAH saMkhyeyaguNAH 4, sAtavedakAH saMkhyeyaguNAH 5, indriyopayuktAH saMkhyeyaguNAH 6, anAkAropayuktAH saMkhyeyaguNAH 7, sAkAropayuktAH saMkhyeyaguNAH 8, no indriyopayuktA vizeSAdhikAH 1, asAtAvedakA vizeSAdhikA 10, asamavahatA vizeSAdhikAH 11, jAgrato vizeSAdhikAH 12, paryAptakA vizepAdhikAH 13, AyuSkasya karmaNo'vandhakA vizeSAdhikAH // (Auyassa kammarasa baMdhagA) Ayukarma ke bandhaka haiM (apajjattayA saMkhejjaguNA) aparyAptaka saMkhyAtaguNA haiM (juttA saMkhejjaguNA) supta saMkhyAtaguNA haiM (samohayA saMkhejjaguNA) samudghAta vAle saMkhyAtaguNA haiM (sAyAveyagA saMkhejjaguNA) sAlAvedaka saMkhyAtaguNA haiM (iMdiyovauttA) indriyopayukta saMkhyAtaguNA haiM (aNAgArovauttA saMkhejjaguNA) anAkAra upayoga meM upayukta saMkhyAtaguNA haiM (sAgArovauttA saMkhejjaguNA) sAkAropayoga vAle saMkhyAtguNA haiM (noiMdiyovauttA visesAhiyA) noindriya ke upayoga vAle vizeSAdhika haiM (AsAyAveyagA visesAhiyA) asAtAvedaka vizeSAdhika haiM (asamohayA visesAhiyA) samuddhAta na karate hue vizezAdhika haiM (jAgarA cisesAhiyA) jAgRta vizeSAdhika haiM (pajjattayA visesAhiyA) paryApta vizeSAdhika haiM (Auyassa kammassa abaMdhayA vilesAhiyA) Ayu karma ke anvandhaka vizeSAdhika haiN| aya yandhadvAra kI apekSA se jIvoM ke alpavahutva kA pratipAdana ssa kammassa baMdhagA) mAyu bhn| pandha che (apajjattayA sa khejaguNA) maryA. sa se jyAta gaNa cha. (sattA sa khejjaguNA) suta sa yAta che. (samohayA sakhejjaguNA) samudhAtavA saNyAta // cha (sAyAveyago sa khejaguNA) sAtAva64 sayAta che. (iMdiyovauttA sa khejjaguNA) diyA5yuta saNyAta rAlA che. (aNAgArobauttA sakhejjaguNA) manAzapayutapApA 2 yaatg| che. (sAgArobauttA saMkhejjaguNA) sAropayogANA yAtagaeche. (no iNdiyo| vauttA visesAhiyA) no driyopyogaa| vizeSAdhi cha. (asAyAveyagA visesAhiyA) 25sAtA vizeSAdhiche. (asamohayA visesAhiyA) samuddhAta na 42vApA vizeSAdhi cha, (jAgarA visesAhiyA) zatavidhi cha, (panjatayA visesAhiyA) paryAta vizeSAdhi cha, (Auyassa kammassa abaMdhayA visesAhiyA) mAyubhinA 25 vizeSAdhi4 cha. // // TIkAI-have baMdhadvAranI apekSAthI jInA alpa bahutvanuM nirUpaNa pra0 46 Page #380 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 362 pradhAnAhare TIkA-atha bandhadvAramadhikRtyAlpavahutvaM prarUpayitumAha-eesi NaM bhaMte ! jIvANaM' he bhadanta ! eteSAM khalu jIvAnAm 'Auyassa kammassa 'vaMdhagANaM' AyuSyasya karmaNo bandhakAnAm, 'abaMdhagANaM' avandhakAnAm, 'pajjattANaM' paryAkAnAm, 'apajjattANaM' aparyAptakAnAm, 'suttANaM' suptAnAm, 'jAgarANaM jAgratAm, 'samohayANaM' samavahatAnAm, 'asamohayANaM' asamavahatAnAm, 'sAyAveyagANaM' sAtAvedakAnAm, 'asAyAveyagANaM' asAtAvedakAnAm 'iMdiovauttANaM' indriyopayuktAnAm 'no iMdiovauttANaM' no indriyopayuktAnAm 'sAgArovauttANaM' sAkAropayuktAnAm, 'aNAgArovauttANa ya' anAkAropayuktAnAM ca madhye 'kayare kayarahito' katare katarebhyaH, 'appA vA, vahuyA vA, tullA yA, visesAhiyA vA?' alpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizepAdhikA vA bhavanti ?' bhagavAn uttarayati-'goyamA !' he gautama ! 'savvatthovA jIvA Auyassa kammassa kiyA jAtA hai-- TIkArtha-zrI gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! ina Ayu karma kA baMdha karane vAle, Ayukarma kA bandha na karane vAle, paryAptaka, aparyAptaka, supta, jAgRta, samudghAta ko prApta arthAt samudghAta karate hue, samudghAta na karate hue, sAtA kA vedana karane vAle, asAtA kA vedana karane vAle, indriyoM ke upayoga ke upayukta, no indriya ke upayoga vAle, sAkAropayoga arthAt jJAnopayoga vAle, anAkAropayoga arthAt darzanopayoga vAle jIvoM me kauna kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizepAdhika haiN| zrI bhagavAna uttara dete haiM-he gautama ! saba se kama jIva Ayukarma ke bandhaka haiM, kyoMki Ayukarma ke randha kA kAla pratiniyata aura svalpa karavAmAM AvyuM che. zrI gautama svAmI prazna kare che he bhagavan A Ayukamane baMdha na karavAvALA paryApaka aparyApaka suma, jAgRta-samuddaghAtane prApta arthAt samRdughAta karato hoya tevA samuddaghAta na karatA hoya tevA sAtA vedana karatA hoya tevA, asAtA vedana karavAvALA. IndriyenA upayogathI upayukta ne IndriyonA upayogavALA sAkare paga eTale ke jJAnopayogavALA anAkArAgoga eTale ke darzane pagavALA jamA ke jenAthI alpa dhAre-tujhya-mayA vizeSAdhi cha.? zrI bhagavAna uttara Ape che-he gautama sauthI ochA jIva Ayurmane baMdha karavAvALA che. kemake AyukamanA baMdhano kAla pratiniyata ane sva95 Page #381 -------------------------------------------------------------------------- ________________ m. .. prauyabodhinI TIkA pada 3 sU 37 vandhadvArAnusAreNAlpavahutvam 363 vaMdhagA ?' sarvasto kA:-sarvebhyo'lpAH jIvAH, AyuSyasya karmaNo bandhakA bhavanti AyurvandhakAlasya pratiniyatatvAt ? tebhyaH 'apajjattayA saMkhejjaguNA' aparyAptakAH saMkhyeyaguNA bhavanti, aparyAptAnAm anubhUyamAnabhavatribhAgAdhavazepAyuSAM pArabhavikAyurvandhakatvAt dvau tribhAgau abandhakAlaH, ekazca bandhakAla iti bandhakAlAdabandhakAlasya saMkhyeyaguNatvAt Ayurvandhakebhyo'paryAptakAnAM saMkhyeyaguNatvaM bhavati tebhyo'paryAptebhyo'pi-'suttA saMkhejjaguNA' suptAH saMkhyeyaguNA bhavanti paryApteSu aparyApteSu ca suptAnAmupalambhena, aparyAptebhyazca paryAptAnAM saMkhyeyaguNatvAta aparyAptebhyaH suptAnAM saMkhyeyaguNatvaM vodhyam 3, tebhyo'pi suptebhyaH 'samohayA saMkhejjaguNA 4' samavahatAH saMkhyeyaguNA bhavanti, paryApteSu hai| Ayukarma ke baMdhakoM kI apekSA aparyApta jIva saMkhyAtaguNA adhika haiM / aparyApta jIva anubhUyamAna bhava ke tIna bhAgoM meM se do bhAga vIta jAne para aura eka bhAga zeSa rahane para Ayu ke bandhaka hote haiN| isa prakAra tIna bhAgoM meM se do bhAga abandhakAla aura eka bhAga vandhakAla hai / ataH bandhakAla se avandhakAla saMkhyAtaguNA hone ke kAraNa Ayu bandhakoM kI apekSA aparyApta saMkhyAtaguNA adhika kahe gae haiN| ____ aparyAptakoM kI apekSA supta jIva saMkhyAtaguNA haiM, kyoMki supta jIva paryAptakoM aura aparyAptakoM-donoM meM pAye jAte haiM aura apaptikoM kI apekSA paryAptaka saMkhyAtaguNA adhika haiM / supta jIvoM kI apekSA samavahata (samudghAta vAle) jIva saMkhyAtaguNA adhika haiM, kyoMki bahuta-se paryApta aura aparyApta jIva sadA mAraNAntika smuche. AyukarmanA badhonI apekSAthI aparyApta jIva saMkhyAtagaNuM vadhAre che. aparyApta jIva anubhUyamAna bhavanA traNa bhAgamAMthI be bhAgo vItI jAya tyAre ane eka bhAga zeSa rahe tyAre AyunA be dhaka hoya che. A pramANe traNa bhAgomAMthI be bhAga ananya kALa ane eka bhAga bandhakALa che. AthI ba. kALathI abandhana kALa saMdhyAtagaNe hovAnA kAraNe AyubandhakonI apekSA aparyApta saMkhyAtagaNuM vadhAre kahevAmAM Ave che. aparyAptakanI apekSAthI susa jIva saMkhyAta gaNA che. kemake supta jIva paryApta ane aparyApta banemA paNa meLavI zakAya che, aparyAptakanI apekSA paryApta saMdhyAta gaNuM vadhAre che. supta jInI apekSA samavahata (samUdaghAta vALA) jIva saMkhyAlagaNA vadhAre che. kema ke ghaNA kharA paryApta ane aparyApta jIva sadA mAraNAntika samuddaghAta karatA hoya tevA maLI Ave che. saghaLA jInI apekSA sAtAnA vedaka jIva saMdhyAta gaNuM che. kemake Page #382 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 364 prazApanAsUtre ca aparyApteSu ca mAraNAntikasamudghAtena vahanAM samavahatAnAM samudghAnaM kurvatAm sarvatopalabhyamAnatvAt, tebhyo'pi samabahatebhyaH--'sAyAveyagA saMkhejjaguNA 5' sAtavedakAH saMkhyeyaguNA bhavanti, AyurvandhakA paryApta supteSvepi sAtavedakAnAmupalabhyamAnatvAt, tebhyo'pi sAtAvedakebhyaH iMdiovauttA saMkhejjaguNA 6' indriyopayuktAH saMkhyeyaguNA bhavanti, asAtavedakAnAmapi indriyopayogasyopalabhyamAnatvAt, tebhyo'pi 'aNAgArovauttA saMkhejjaguNA 7' anAkAropayogo 'payuktAH saMkhyeyaguNA bhavanti, indriyopayogepu cAnAkAropayogasyopalabhyamAna tvAta, tebhyo'pi 'sAgArovauttA saMkhejjaguNA 8' sAkAropayuktAH saMkhyeyaguNA __ bhavanti, indriyopayogeSu ca sAkAropayogakAlasya bahutvena tatkAla viziSTAnAmapi saMkhyeya guNatvasaMbhavAt, tebhyo'pi 'no iMdiovauttA visesAhiyA 9' no dghota karate hue pAye jAte haiN| samavahata jIvoM kI apekSA mAtA ke vedaka jIva saMkhyAtaguNA haiM, kyoMki Ayu ke vandhaka, aparyApta aura supta jIvoM meM bhI sAtA kA vedana karane vAle upalabdha hote haiM / sAtAvedakoM kI apekSA indriyopayukta jIva saMkhyAtaguNA adhika haiM, kyoMki indriyoM kA upayoga lagAne vAle, sAtAvedakoM ke atirikta asAtAvedaka bhI hote haiM / indriyo payuktoM kI apekSA anAkAropayukta arthAt darzana kA upayoga lagAye hue jIva saMkhyAtaguNA adhika hote haiM, kyoMki indriyopayoga aura noindriyoM ke upayoga vAloM meMdonoM meM anAkAra upayoya dekhA jAtA hai| anAkAropayuktoM kI apekSA sAkAropayukta saMkhyAtaguNA adhika haiM kyoMki anAkAropayoga kI apekSA sAkAropayoga kA kAla adhika hai, isa kAraNa sAkAropayoga vAle bhI adhika haiM / sAkAropayoga vAloM kI apekSA bhI noindriyopayoga vAle vizeSAdhika haiM, kyoMki ina meM noindriya-anAkAra AyunA ba dhaka, aparyApta ane sukha mAM paNa sAtAnuM vedana karavAvALA upalabdha thAya che sAtavedakenI apekSAthI Indripayukta jIva sa khyAtagaNa vadhAre che. kemake IndriyonA upayoga lagAvavA vALA sAtA vedakonA zivAya asAtA vedake paNa hoya che. IndripayuktonA karatA anAkAropayukta arthAt darzanano upayoga lagAvavALA cha saMkhyAta gaNuM vadhAre hoya che, kemake indripaga ane na IndriyenA upagavALAomAM ema bannemA anAkAra upaga jovAmAM Ave che. anAkAropayuktonA karatAM sAkArapagavALA saMkhyAta gaNuM vadhAre che. kemake anAkArapagavALAnI apekSA sAkAropayegane kALa vadhAre che. e kAraNe sAkAro pagavALA vadhAre che. sAkArapagavALAonA karatAM paNa na IdripagavALA vizeSAdhika che, kemake-temanAmAM nAIdriya Page #383 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.37 bandhadvArAnusAreNAlpavahutvam 365 indriyopayogoyuktA vizeSAdhikA bhavanti, tatra no indriyAnAkAropayuktAnAmapi samAvezena vizeSAdhikatvasaMbhavAta, tebhyo'pi-'AsAyAveyagA visesAhiyA 10' asAsAvedakA vizepAdhikA bhavanti, indriyopayuktAnAmapi asAtavedakatvAt, tebhyo'pi-'asamohayA visesAhiyA 11" asamavahatAH vizepAdhikA bhavanti, sAtavedakAnAmapi asamavahatatvasadabhAvena asamavahatAyAM vizeSAdhikatvasaMbhavAta, tebhyo'pi-'jAgarA visesAhiyA 12' jAgarAH vizeSAdhikA bhavanti, katipayAnAM samavahatAnAmapi jAgaratvasadbhAvena jAgarANAM vizeSAdhikatvasaMbhavAta, tebhyo'pi 'pajjattayA visesAhiyA 13' paryAptakA vizeSAdhikA bhavanti, katipayAnAM suptAnAmapi paryAptatvena paryAptakAnAM vizeSAdhikatvasaMbhavAt, jAgarANAM paryAptatvasyaiva satvena suptAnAM paryAptatvaniyamAt, tebhyo'pi paryAptebhyaH 'Auyarasa kammarasa abaMdhayA visesAhiyA 14' Ayupyasya karmaNo'vandhakAH vizepAupayoga vAle bhI sammilita haiM / inakI apekSA asAtAvedaka vizeSAdhika haiM, kyoMki indriyopayukta bhI asAtA ke vedaka hote haiM / asAtAvedakoM kI apekSA asamavahata (lamudghAta na kiye hue) vizeSAdhika haiM, kyoMki sAtAvedaka bhI samavahata hote haiM, ataeva samavahatoM kI vizeSAdhikatA hai| samavahatoM kI apekSA jAgRta vizeSAdhika haiM, kyoM ki katipaya samavahata jIva bhI jAgRta hote haiM / jAgRtoM kI apekSA paryApta vizepAdhika haiM, kyoMki bahata-se jIva aise bhI haiM jo jAgRta na hote hue bhI arthAtU susa hokara bhI paryApta haiM / jo jAgRta haiM ve paryApta hI hote haiM magara supta jIvoM ke viSaya meM aisA niyama nahIM hai / paryApta jIvoM kI apekSA Ayukarma ke abandhaka jIva vizeSAdhika hai, kyoMki aparyAptaka bhI Ayukarma ke bandhaka hote haiN| yahAM anAkAra upayogavALA paNa maLelA che. tenA karatA asAtavedaka vizeSAdhika che. kemake Indripayukata paNa asAtAnuM vedana karavAvALA hoya che. asAtavedakonA karatA samavahata-(samudaghAta na karanArA) vizeSAdhika che. kemake sAtavedaka paNa asamavahata hoya che. tethI ja asamavahanonu vizeSAdhika paNa che asavahatenA karatA jAgrata vizeSAdhika che. kemake keTalAka samavahata jIva paNa jAgrata hoya che. jAgratonA karatAM paryApta jIva vizeSAdhika che. kemake ghaNA kharA jIva evA paNa hoya che je jAgrata na hovA chatAM paNa arthAt supta thaIne paNa paryApta che. je jAgrata che, teo paryApta ja hoya che. paraMtu suta ane saMbadhamAM e niyama nathI, paryApta jIvenA karatAM Ayu karmanA abaMdhaka jIva vizeSAdhika che. kemake aparyApta paNa AyukarmanA badhaka hAtha Page #384 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanAsUtra dhikA bhAnni, AyIkAnAmApe AyuH kapindha phavasabhAvAt, adaM bodhyam -AyuSyakarmavandha kAvandha kAnAM paryAptakAparyAptakAnAm, supna nAgarANAma, samavahatAsamavahatAnAM sAtavedakAsAtavedakAnAm . indriyopayukta no indriyopayuktAnAM sAkAropayuktAnAkAropayuktAnAM samudAyenAlpavahutvaM pratipAditam-tadabhiprAyajJAnArtha pratyekamalpabahutvaM vineyajanAnugrahAya pratipAdyate tatrAyupyakarmabandhakAH sarvastokAH bhavanti, tadavandhakAH saMkhyeyaguNAH, anubhUyamAnabhavAyupi tribhAgAvazeSe tribhAgatribhAgAvazeSevA jIvAH pArabhavikAyuSyaM camnanti tato dvI tribhAgoM yaha samajhanA cAhie-Ayukarma ke bandhaka avandhakoM kA, paryAptakaaparyAptakoM kA, supta-jAgRtoM kA, samavahata-asamavahatoM kA, sAtA asAtA vedakoM kA, indriyopayukta-noindriyopayuktoM kA tathA sAkAra -anAkAropayuktoM kA sAmudAyika rUpa se alpavahutva pratipAdita kiyA gayA hai, kintu ziSyajanoM ke anugraha ke lie aba pratyeka yugala ke alpabahutva kA pratipAdana kiyA jAtA hai__oyuSya karma ke bandhaka kama haiM, usa se avandhaka saMkhyAtaguNA adhika haiN| anubhUyamAna bhava kA AyuSya jaba do bhAga vyatIta ho jAne para tIsarA bhAga zepa rahatA hai yA tIsare bhAga kA tIsarA bhAga zeSa rahatA hai, tava jIva AgAmI bhava ke AyuSya kA bandha karate haiM isa prakAra tIna bhAgoM meM se do bhAga avandhakAla hai, sirpha tIsarA bhAga bandhakAla hai aura vaha bandhakAla bhI antamuharta mAtra hotA hai, pUrA tIsarA bhAga nahIM, isa kAraNa bandhakoM kI apekSA abandhaka saMkhyAtaguNA adhika haiN| . che. ahIM e samajavuM joIe ke-AyukarmanA badhaka abaMdhakanuM paryApaka aparyAptakenuM sukha ane jAgratAnuM Indriyopayukta ane ne IdripayuktonuM samavahata amavahateAnuM sAtA ane asAtA vedakenuM tathA sAkAra anAkAropayaktonuM sAmudAyikapaNAthI a95mahetvanuM pratipAdana karavAmAM AvyuM che paraMtu ziSyajananA anugraha mATe have dareka yugalanA apahatvanuM pratipAdana karavAmAM Ave che. AyuSya karmanA banyaka ochA che. tenAthI abaMdhaka saMkhyAta gaNuM vadhAre che. anubhava karAtA lAvanuM AyuSya jyAre be bhAga patita thaI jAya tyAre trIjo bhAga bAkI rahe che. athavA trIjA bhAgane trIjo bhAga bAkI rahe che. tyAre jIva AgAmI bhavanA AyuSyane baMdha kare che. A rIte traNa bhAgomAMthI be bhAgane aba dha kALa che. kevaLa trIjo bhAga ba dhakALa che, ane te baMdhakALa paNa aMtargata mAtra hoya che, pure trIjA bhAga nahIM te kAraNe banA karatAM ane dhaka saMkhyAta gaNuM vadhAre che. Page #385 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.37 bandhadvArAnusAreNAlpabahutvam 367 abandhakAlaH, ekasvibhAgo bandhakAlaH iti bandhakebhyo'vandhakAH saMkhyeyaguNA bhavanti, evam aparyAptakAH sarvastokA bhavanti, paryAptakAH saMkhyeyaguNA bhavanti sUkSmajIvApekSayA etaduktamavaseyam, sUkSmeSu bAhyavyAghAtAbhAvAt vahUnAM niSpatti bhavati stokAnAmeva cAniSpattiH, evameva sarvastokatvaM suptAnAM bhavati, tadapekSayA jAgarANAM saMkhyeyaguNatvam, etaccApi sUkSmaikendriyApekSayA'vase yama, yato'paryAptAnAM suptAnAmeva upalabdheH, paryAptAnAntu jAgarANAmapi, tathaiva samavahatAnAM sarvastokatvaM bhavati, yataH samavahatAnAM mAraNAntikasamudghAtenaivAtra parigrahAt, mAraNAntikasamudghAto maraNakAle eva na zeSakAle, so'pi na sarveSAM bhavati iti sarvastokAste bhavanti, tebhyo'samavahatA asaMkhyeyaguNA bhavanti, isI prakAra aparyApta jIva alpa haiM, paryAptaka una se saMkhyAtaguNA adhika haiM / yaha kathana sakSma jIvoM kI apekSA samajhanA caahie| sUkSma jIvoM meM bAhya vyAghAta na hone se niSpatti (utpatti) bahutoM kI hotI hai aura aniSpatti (anutpatti) thoDoM kI hotI hai|| isI prakAra supta jIva thoDe haiM, unakI apekSA jAgRta saMkhyAtaguNA adhika haiN| yaha kathana bhI sUkSma ekendriyoM kI apekSA se samajhanA cAhie, kyoM ki aparyApta jIva supta hI pAye jAte haiN| paryApta jAgRta bhI hote haiN| isI prakAra samavahata jIya thoDe haiM, kyoMki yahA~ mAraNAntika samudghAta se samavahata hI liye gaye haiM aura mAraNAntika samudghAta maraNakAla meM hI hotA hai, zeSa samaya meM nhiiN| vaha bhI saba jIva nahIM karate, ataeva samavahata thoDe kahe gae haiM, unakI apekSA asamavahata jIva asaMkhyAtaguNA adhika haiM, kyoMki jIvanakAla adhika hai| e ja pramANe aparyApta jIva thaDA che, paryAptaka tenAthI saMkhyAta gaNuM vadhAre che, A kathana sUma jIvonI apekSAthI samajavuM joIe, sUkSma jIvomAM bAhya vyAghAta na hovAthI ghaNAnI utpattI thAya che, ane aniSpatti-anutpatti theDAonI thAya che. eja rIte susa jIve thaDA che, tenA karatAM jAgrata jIvo saMkhyAta gaNuM vadhAre che, A kathana paNa sUkSama ekendriyanI apekSAe samajavuM joIe kemake aparyAptaka jIva sukha ja maLI Ave che, paryApta jAgrata paNa hoya che. eja rIte samavahatajIva thaDA che, kemake-ahIM mAraNAntika samudughAtathI samavahata ja levAmAM Avela che, ane mAraNAnika samudraghAta maraNa kALamAM ja hoya che, bAkInA samayamAM nahIM te paNa badhA jIva nathI karatA Page #386 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramApanAsUtre jIvanakAlasyAtyadhikatvAt, tathaiva sAtavedakAnAM sarvastokatvaM bhavati, bahanAM sAdhAraNazarIratayA alpAnAJca pratyekazarIritayA, sAdhAraNazarIrANAJca vahanAmasAtavedakatayA sAtavedakAH svalpA bhavanti, pratyekazarIriNAntu vAhulyaM sAtavedakAnAm bhavati, stokatvam asAtavedakAnAM bhavati, tasmAt sAtavedinaH stokAH bhavanti, tadapekSayA asAtavedinaH saMkhyeyaguNAH, evameva indriyopayogasya pratyutpannakAlaviSayatvena tadupayogakAlasya sarvastokatvAt, no indriyopayogasya atItAnAgatakAlavipayatayA bahukAlatvena no indriyopayuktAH saMkhyeyaguNAH tayaiva anAkAropayogakAlasya sarvastokatvAt anAkAropayuktAH sarvastokA isI prakAra sAtA kA vedana karane vAle jIva kama haiM, kyoM ki sAdhAraNa zarIrI jIva pahuta haiM aura pratyeka zarIrI alpa haiM / bahuta sAdhAraNa zarIrI jIva amAtA ke vedaka hote haiM, isa kAraNa sAtA vedaka kama haiM / pratyekagArIrI jIvoM meM to sAtAvedakoM kI pahalatA hai aura AsAtAvedakoM kI alpatA hai / ataeva lAtAvedaka kama aura asAnA vedaka saMkhyAtaguNA adhika samajhanA caahie| isI prakAra indriyopayukta kama haiM aura noindriyopayukta saMkhyAtaguNA adhika haiM / indriyopayoga vartamAna viSayaka hI hotA hai, ataeva usakA kAla svalpa hai, noindriyopayoga atIta-anAgata kAla viSayaka bhI hotA hai, ataH usakA samaya vahuta hai| isa kAraNa noindriyopayukta saMkhyAtaguNe kahe gae haiN| tethIja samavahata zeDA kahevAmAM Avela che, tenA karatAM asamavahata jIva asa gyAta gaNA vadhAre che, kemake jIvanakALa vadhAre che. e ja pramANe sAtAnuM vetana karavAvALA jIva ochA che. kemake-sAdhAraNa zarIra jIva ghaNuM che, ane pratyeka zarIrI thaDA che. ghaNuM sAdhAraNa zarIrI jIva asAtAnuM vedana karanArA hoya che. te kAraNathI sAtA vedaka thoDA che. pratyeka zarIrI jemAM sAtA vekenuM adhikapaNuM che, ane asAtA vedake na alpa paNuM che. tethI ja sAtavedaka ochA ane asAtA vedaka sa khyAtagaNI vadhAre samajavA joIe e ja rIte indriyopayogavALA ochA che, ane no I piga vALA sa khyAta gaNuM vadhAre che. Indriyopacega vartamAna viSayaka ja hoya che. tethI ja tene kALa spaSTa che. Indripaga atIta anAgata kALa saMbadhI paNa hoya che. tethI tene samaya ghaNe che. te kAraNathI IndriyogavALA saMkhyAta gaNuM kahevAmAM Avela che, eja rIte anakApAga (dazane paga) Page #387 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.38 pudgaladvArAnusAreNAlpavahutvam . 369 bhavanti, tadapekSayA sAkAropayuktAH saMkhyeyaguNA bhavanti, sAkAropayoga kAlasyAnAkAropayogakAlAt saMkhyeyaguNatvAditi bhaavH|| iti paJcaviMzaM vandhadvAraM samAptam ||suu0 37 // pudgaladvAra vaktavyatAmUlam-khettANuvAeNaM savvatthovA puggalA telokke uDDa loyatiriyaloe aNaMtaguNA, aholoyatiriyaloe visesAhiyA, tiriyaloe asaMkhajjaguNA, uDDaloe, asaMkhejjaguNA, aholoe visesAhiyA, disANuvAeNaM samvatthovA puggalA udisAe, aholoe visesAhiyA; uttarapurasthimeNaM dAhiNapaccasthimeNa ya do vi tullA asaMkhejjaguNA, dAhiNapuracchimeNa, utsarapaccathimeNa ya do vi visesAhiyA, puracchimeNaM asaMkhejjaguNA, paJcasthimeNaM visesAhiyA, dAhiNeNaM visesAhiyA, uttareNaM visesAhiyA, khetANuvAeNaM samvatthovAiM telokke, uDDaloya. tiriyaloe aNaMtaguNAI, aholoyatiriyaloe visalAhiyAI, uDDaloe asaMkhejjaguNAI, aholoe aNaMtaguNAI, tiriyaloe saMkhejjaguNAI, disANuvAeNaM savvatthovAiM davAiM ahodisAe, uDDhadisAe aNaMtaguNAI, uttarapuracchimeNaM dAhiNapaccatthimeNa ya do vi tullAiM asaMkhejjaguNAI, dAhiNapuracchimeNaM uttarapaccatthimeNa ya do vi tullAiM risesAhiyAI. puracchimeNaM isI prakAra anAkAropayoga (darzanopayoga) kA kAla alpa hai, ataeva anAkora upayoga vAle alpa haiM, una kI apekSA sAkAropa. yoga vAle saMkhyAtaguNA adhika haiN| anAkAropayoga kI apekSA sAkAropayoga kA kAla saMkhyAtaguNA hai // 37 // paccIsamAMDAra samApta no kALa a5 che. tethI ja anAkAra upagavALA a5 che. tenA karatA sAkArapagavALA sa vAta gaNuM vadhAre che. anAkAre paga karatA sAkAravegane kALa sa khyAta gaNe che ke 37 che paccIsamuM dvAra samApta pra047 Page #388 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 370 prathApanAstre asaMkhejjaguNAI, patthimeNaM visesAhiyAI, dAhiNaNaM vise. sAhiyAI, uttareNaM visesAhithAI ||suu0 38 // chAyA-kSetrAnupAtena sastokAH pudgalAbailokye, alokatiryagloke anantaguNAH, adholokatiryagloke vizeSAdhikAH, tiryagloke asaMkhyeyaguNAH, Urbaloke asaMkhyeyaguNAH, adholoke viropAdhikAH, diganupAtena sarvastokAH pudgalAH ardhadizi, adholoke vizeSAdhikAH, uttarapaurastyena dakSiNapazcimena ca dvaye'pi tulyAH asaMkhyeyaguNAH, dakSiNapaurastyena uttarapazcimena ca dvaye'pi . gugalabAra kAvyatA zabdArtha-(khettANuvAeNaM) kSetra ke anusAra (samvatthovA poggalA telokke) saba se kama pudgala triloka meM haiM (uDaloyatiriyaloe aNataguNA) Urdhvaloka-tiryakloka meM anantaguNA haiM (aholoyatiriyaloe visesAhiyA) adholoka-tiryakloka meM vizeSAdhika haiM (niriyaloe asaMkhejjaguNA) tirthakloka meM asaMkhyAtaguNA haiM (uDuloe asaMkhijjaguNA) avaloka meM asaMkhyAtaguNA hai (aholoe visesAhiyA) adholoka me vizeSAdhika haiN| (disANuvAeNaM) dizAoM ke anusAra (savvatthovA poggalA ur3adisAe) saba se kala pudgala avadizA meM haiM (ahodisApa visesAhiyA) adhodizA meM vizeSAdhika haiM (uttarapuracchimeNaM dAhiNapacatthimeNaM ya dovi tullA) uttara-pUrva tathA dakSiNa-pazcima donoM meM tulya haiM (asaMkhijjaguNA) asaMkhyAtaguNA haiM (dAhiNa puracchiseNa uttarapaJca pudgala dvAranuM kathana zahAtha-(khettANuvAeNaM) kSetranA anusAra (sabbatyovA poggalA telokke) sauthI mAchA pugaso tridobhA che, (uDUDhaloyatiriyaloe aNaMtagaNA) Buals ma tiya sImA mana tge| che, (aholoyatiriyaloe visesAhiyA) gadhokho tiyobhA vizeSAdhi che. (tiriyaloe asa khejjaguNA) tiyasobhA asa - dhyAta // cha, (uDDhaloe asa khijaguNA) mA 252 cyAtamA cha, (aholoe visesAhiyA) madhAsomA vizeSAdhi che. (disANuvAeNa) hizAyanI anusAra (savvatthovA poggalA uDDha disAe) sauthI mech| pusa SezAmA cha.. (ahodisAe visesAhiyA) madhIhizAmA vizeSAthi che. (uttarapuracchimeNaM dAhiNapaccasthimeNaM ya do vi tullA) uttara pUrva tathA dakSiNa pazcima ye mannemA tukSya cha, mane (asaMkhijjaguNA) yasa cyAta che. (dAhiNapurathimeNaM uttarapaccatthimeNa ya do vi tullA vise Page #389 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 3 sU.38 pudgaladvArAnusAreNAlpabahutvam ___271 tulyAH asaMkhyeyaguNAH, dakSiNapaurastyena uttarapazcimena ca ye'pi vizepAdhikAH, paurastyena asaMkhyeyaguNAH, pazciyena vizeSAdhikAH, dakSiNena vizepAdhikAH, uttareNa vizeSAdhikAH, kSetrAnupAtena sarvastokAni dravyAni trailokye, avalokatiryagloke anantaguNAni, adholokatiryagloke vizeSAdhikAni, aloke asaMkhyeyaguNAni, adholoke ananta guNAni, tiryagloke saMkhyeyaguNAni, diganupAtena sarvastokAni dravyANi adhodizi, Urdhvadizi anantaguNAni, uttarapauratthimeNa ya do vitullA visesAhiyA) dakSiNapUrva aura uttarapazcima donoM meM tulya haiM aura vizepAdhika hai (puracchimeNaM asaMkhijaguNA) pUrva meM asaMkhyAtaguNA haiM (paccatthimeNaM vilelAhiyA) pazcima meM vizeSAdhika haiM (dAhiNeNaM viselAhiyA) dakSiNa meM vizeSAdhika haiM (uttareNaM visesAhiyA) uttara meM vizeSAdhika hai| __ (khettANuvAeNa) kSetra ke anusAra (savvatthovAiM davAI teloke) saba se kama dravya triloka meM haiM (uDaloyaliriyaloe aNaMtaguNAI) avaloka-tiryagloka meM anantaguNA haiM (aholoyatiriyaloe visesAhiyAI) adholoka-tiryagloka meM vizeSAdhika haiM (uDaloe asaMkhijjaguNAI) Urdhvaloka meM asaMkhyAtaguNA haiM (aholoe aNaMtaguNAI) adholoka meM anantaguNA haiM (tiriyaloe saMkhijjaguNAI) tiryagloka meM saMkhyAtaguNA haiN| (disANuvAeNa) dizA ke anusAra (savvatthovAI davAiM ahodisAe) saya se kama dravya adhodizA meM haiM (udisAe aNaMtaguNAI) sAhiyA) dakSiNa pUrva mana uttara pazcima ye pannemA tukSya cha, bhane vizepAdhi che. (purasthimeNaM asaMkhijjaguNA) pUmA sayAta cha. (paccasthi meNaM visesAhiyA) pazcimamA vizeSAdhi4 cha. (dAhiNeNa visesAhiyA) kSamA vizeSAdhi4 cha. (uttareNaM visesAhiyA) uttaramA vizeSAdhi che. (khettANuvAeNa) kSetranA 25nusA2 (savvatthovAiM davyAiM telokke) zauthI sAdhu dravya nisAma cha. (uDDhaloyatiriyaloe aNaMtaguNAI) pa tiya ma mana ta ma cha. (aholoe tiriyaloga visesAhiyAI) goTA taya sabhA vizeSAdhi4 cha. (uDDhaloe asaMkhejaguNAI) mA asabhyAta ge| che. (aholoe aNaMtaguNAI) madhAsAmA gamataga che. (tiriyaloe sakhijjaguNAI) tiya soma sAta gA che. (disANuvAeNaM) ziAnA anusAra (savvatthovAI ahodisAga) sauthI gAI draya madheziAma cha. (uDDhadisAe agataguNAI) dizAmA manatAle Page #390 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 372 prazApanAstre styena dakSiNapazcimena ca dvayAnyapi tulyAni asaMkhyeyaguNAni, dakSiNapaurastyena uttarapazcimena ca dvayAnyapi tulyAni vizeSAdhikAni, paurastyena asaMkhyeyaguNAni pazcimena vizeSAdhikAni, dakSiNena vizepAdhikAni, uttareNa vizeSAdhikAni // TIkA-bandhadvAravaktavyatAnantaraM pudgaladvAramadhikRtyAha-'khettANuvAeNaM savvatthovA puggalA telokke' kSetrAnupAtena-kSetrAnusAreNa, kSetrApekSayetyarthaH prarUpyamANAH sarvastokA:-sarvebhyo'lpAH, pudgalAH trailokye-lokatrayavartino bhavanti, pudgaladravyANi lokatrayavyApakAni sarvastokAni bhavantItvAzayaH, mahAskandhAnAmeva pudgaladravyANAM trailokyavyApittvAt tepAJcAlpatvAt, tadapekSayA'uDaloyatiriyaloe aNaMtaguNA' Urbalokatirthagloke-tatprataradvayavartinaH pudgalAH Urdhva dizA meM anantaguNA haiM (uttarapuracchimeNaM dAhiNapaccatthimeNa ya dovi tullAhaM asaMkhijjaguNAI) uttarapUrva aura dakSiNapazcima donoM meM tulya asaMkhyAtaguNA haiM (dAhiNapuracchimaNaM uttarapaccatthimeNa ya dovi tullAI visesAhiyAI) dakSiNapUrva aura uttarapazcima donoM meM tulya aura vizepAdhika haiM (puracchimeNaM asaMkhijjaguNAI) pUrva meM asaMkhyAtaguNA haiM (paccatthimeNaM visesAhiyAI) pazcima meM vizeSAdhika haiM (dAhiNeNaM visesAhiyAI) dakSiNa meM vizeSAdhika haiM (uttareNa visesAdiyAI) uttara meM vizepAdhika haiN| bandhadAra kI vaktavyatA ke pazcAt pudgaladAra vaktavyatA prAraMbha kI jAtI hai TIkArtha-kSetra ke anusAra vicAra kiyA jAya to aise pudgala sabase kama haiM jo trilokavartI hoM arthAt tInoM lokoM ko vyApta hoM / trilo(uttarapuracchimeNa dAhiNapaccasthimeNaya do vi tullAiM asaM khijjaguNAI) uttara pUrvamana hakSiNa pazcima se pannemA tulya bhane yasa jyAta garI cha. (dAhiNa purathimeNaM uttara paccatthimeNa ya do vi tullAI visesAhiyAI) dakSiNa pUrva mane uttara pazcima se pannama tuiya gane vizeSAdhi4 cha. (purathimeNaM asaM khijja gaNAI) pUrva bhI masayA gayA cha. (paJcatyimeNaM visesAhiyA) pazcimamA vizepAdhi4 cha. (dAhiNeNaM visesAhiyAi) dakSiNamA vizeSAdhi4 cha. (uttareNaM visesAhiyAi) uttaramA vizeSAdhi4 cha. // 7 // TIkAtha-babdha dvAranuM kathana karyA pachI pugala dvAranA kathanane prAraMbha karavAmAM Ave che kSetranI anusAra vicAra karavAmAM Ave te evA pudgala sauthI ochA ne che ke je trilokavati hoya arthAta traNe lokamAM vyApta hoya, trilekavati Page #391 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ____ 373 prameyavodhinI TIkA pada 3 sU.38 pudgaladvArAnusAreNAlpavahutvam antaguNA bhavanti, tiyaglokasya sarvoparitanaikaprAdezikamatarasya, Ulokasya sarvAdhastanaikaprAdezika pratarasya ca tiryagloko+lokapadavAcyatvena tayozca anantasaMkhyeyaprAdezikAnantAsaMkhyeyaprAdezikAnantAnantaprAdezikaskandhaiH saMsparzanAt tepAM dravyArthatayA'nantaguNatvaM bodhyam, tebhyo'pi 'aholoyatiriyaloe visesAhiyA' adholokatiryagloke tatprataradvayavartinaH pudgalAH vizeSAdhikA bhavanti, tatkSetrasyAyAmaviSkaramAbhyAM kiJcid vizeSAdhikatvAt, tebhyo'pi-'tiriyaloe asaMkhejaguNA' tiryaglo ke vartamAnAH pudgalA dravyarUpA asaMkhyeyaguNA bhavanti, tatkSetrasyAsaMkhyeyaguNatvAt, tebhyo'pi-'uDaloe asaMkhejjaguNA' Urvaloke vartamAnAdravyarUpapudgalA asaMkhyeyaguNA bhavanti, UrcalokakSetrasya tiryaglokakSetrApekSayA saMkhyekavI pudgaloM kI apekSA avaloka-tiryagloka nAmaka do prataroM meM anantaguNA hai, kyoMki tiryagloka kA saba se Upara kA eka pradeza vAlA pratara aura Urdhvaloka kA saba se nIce kA eka pradezAtmaka pratara yahA~ 'aloka-tiryagloka' mAnA gayA hai| ina donoM prataroM meM ananta saMkhyAtapradezI, ananta asaMkhyAtapradezI aura ananta anantapradezI kaMdha vidyamAna haiM, ataeva dravya kI apekSA anantaguNA samajhanA cAhie / avaloka-tiryagloka kI apekSA adholokatiryagloka nAmaka do prataroM meM pudgala vizeSAdhika hai, kyoMki isa kSetra kI lambAI-cauDAI jhucha adhika hai / adholoka tirthagloka kI apekSA tirthagloka meM vidyamAna pudgala asaMkhyAtaguNA haiM, kyoMki yaha kSetra asaMkhyAtazuNA haiM, kyoMki tiryagloka kI apekSA Urdhvaloka meM vidyamAna pudgala asaMkhyAlaguNA haiM, kyoMki tiryagloka se ardhva:loka kA kSetra asaMkhyAtaguNA adhika hai / Urdhvaloka kI apekSA pagalonA karatA uleka tiryazloka nAmanA be pratamAM anaMta gaNu che. kemake tiryakanuM sauthI uparanuM eka pradezavALuM pratara ane urvalakanuM sauthI nIcenA eka pradezavALA pratarane ahIM urvilaka tiryaleka mAnavAmAM Avela che. A banne pratimA anaMta saMdhyAta pradeza anaMta asaMkhyAta pradezI ane ananta ananta pradezI anya vidyamAna che, tethIja dravyanI apekSAthI anaMtagaNa samajavA joIe. urvaloka tiyokanA karatA aleka tiryaka nAmanA be prataramAM pugala vizeSAdhika che. kemake-A kSetranI laMbAI pahoLAI kaMIka vadhAre che. aloka tiryalekanA karatA tilaeNkamAM rahelA pudgala asaMkhyAta gaNA che. kemake A kSetra asaMkhyAta gaNu che. kemake tilakathI upalekanuM kSetra asaMkhyAta gaNuM vadhAre che. urvalakanI apekSAthI alekamAM Page #392 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 374 D prazApanAsUtra yaguNatvAt, tebhyo'pi-'aholoe vise sAhiyA' ayoloke vartamAnAH dravyarUpapudgalA vizeSAdhikA bhavanti, Ulokasya dezonasaptarajjupramANatvena adholokasya samadhikasaptarajjupramANatayA UlokApekSayA'dholokasya vizeSAdhikatvAt, atha diganupAtena pudgaladravyANAmalpabahutvaM prarUpayati-'disANuvAeNaM savvatthovA puggalA upaidisAe' diganupAtena-diganusAreNa prarUpyamANAH sarvastokAH sarvebhyo'lpAH pudagalA:-dravyarUpAH adizi bhavanti, ratnaprabhAsamabhUtalamerumadhye'STaprAdezikarucakAd vinirgatAyAM catuHpradezAtmikAyAmUdizi yAvallokAnte sarvastovatvaM pudgalAnAM vodhyam, tebhyo'pi 'aholoe visesAhiyA' adholoke-adhodizi vartamAnAH pudgalA dravyarUpAH vizeSAdhikA bhavanti, adhodizo'pi catuSpradezarUpAyAH yAvallokAntasya vizeSAdhikatvena tatra pugaladravyANAmapi vizepArikatvaM saMbhavati, tebhyo'pi-'uttarapuracchimeNaM dAhiNapaJcasthimeNa ya doSi tullA asaMkhejjaguNA' uttarapaurastyena uttarapUrvasyAm, dakSiNaadholoka meM pudgala vizeSAdhika haiM, kyoMki aloka dezona sAta rAja kA hai jabaki adholoka kucha adhika sAta rAjU pramANa hai, ataeva adholoka kA kSetra vizeSAdhika hai| dizAoM kI apekSA pudgala dravya kA alpavahutva-dizAoM kI apekSA se prarUpaNa kiyA jAya to saba se kama pudgala ardhadizA meM haiN| kyoMki ratnaprabhA pR.vI ke samatala bhUbhAga se meruparvata ke madhya meM jo ATha pradezoM kA rucaka hai, usase nikalI huI cAra pradezAtmaka UrvadizA meM lokAnta paryanta saba se kama pudgala haiM, UrdhvadizA kI apekSA adhodizA meM pudgala vizeSAdhika haiM / yadyapi adhodizA bhI cAra pradezAtmaka hI haiM magara lokaparyanta vaha kucha adhika hai, isa kAraNa usameM pudgala bhI kucha adhika haiM / uttara-pUrvadizo meM tathA pudagala vizeSAdhika che, kemake urvaleka dezanuM sAta rAjune che, tyAre adheleka kaMika vadhAre sAta raju pramANane che, tethI ja adhakanuM kSetra vizeSAdhika che. dizAonI apekSAthI pudgala dravyanuM alpa bahatva dizAonI apekSAthI prarUpaNa karavAmAM Ave te sauthI ochA pudgala urdhva dizAmAM che. kemake ratanapra pRthvInA samatala bhUbhAgathI merU parvatanA madhyamAM je ATha pradezone rUcaka che. temAMthI nIkaLela cAra pradezavALI urva dizAmAM lokAnta paryanta sauthI ochA pagale che. urva dizAnA karatA adizAmAM vizeSAdhika padagala che je ke dizA paNa cAra pradezAtmaka ja che, paraMtu leka paryanta te kaMIka vadhAre che. te kAraNathI temAM pudgala paNa kaMIka vadhAre che. Page #393 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyAdhino TIkA pada 3 sU.38 pudgaladvArAnusAreNAlpavahutvam 375 pazcimena-dakSiNapazcimAyAM pratyekaM vartamAnAH ca asaMkhyeyaguNA bhavanti, ravasthAne tu parasparaM dvaye'pi tulyAH-sadRzA bhavanti rucakAdvinirgatayoH muktAvalisaMsthAnasaMsthitayostiryaglokAntamadholokAntamUddharvalokAntaM paryavasitayoH tayoDhayorapi dizoH kSetrasyAsaMkhyeyaguNatvAt, tatra pudgalAnAmapi asaMkhyeyaguNatvaM tat kSetrasya tu svasthAne tulyanyAt pudgalAnAmapi svasthAne tulyatvamavaseyam, tebhyo'pi-'dAhiNapuracchimeNa uttarapaccasthimeNa ya dovi tullA visesAhiyA' dakSiNa paurastyena-dakSiNapUrvasyAm uttarapazcimena uttarapazcimAyAzca pratyekaM dizi vartamAnAH pudgalAH vizeSAdhikA bhavanti, svasthAne tu parasparaM tulyA bhavanti saumanasagandhamAdaneSu saptasaptakUTeSu vidyutprabhamAlyavato nagnavakTeSu ca dhUmikAdakSiNa-pazcima dizA meM barAbara-barAbara pudagala haiM, magara adhodizA kI apekSA asaMkhyAtaguNA adhika haiM, kyoMki rucaka se nikalI huI muktAvalI ke AkAra kI aura tiryagloka, adholoka evaM Urdhvaloka taka phailI huI ina donoM dizAoM kA kSetra asaMkhyAtaguNA adhika haiM, ataeva una meM pudgala bhI asaMkhyAtaguNA haiN| magara donoM dizAoM kA kSetra cUMki barAbara hai, ataeva una donoM meM pudgala bhI barAbara kahe gae haiN| ina donoM dizAoM kI apekSA dakSiNa pUrva aura uttara pazcima dizAoM meM-donoM meM paraspara tulya pudgala haiM, bhagara uttarapUrva evaM dakSiNapazcima dizAoM kI apekSA vizeSAdhika haiN| isa kA kAraNa yaha hai ki saumanasa evaM gandhamAdana parvatoM ke sAta-sAta kUToM (zikharoM) para tathA vidyu-prabha aura mAlyavat parvatoM ke nau-nau kUToM para kohare evaM osa Adike sUkSma pudgala bahuta hote haiN| magara uttara pUrva dizAmAM tathA dakSiNa pazcima dizAmAM sarakhe sarakhA pudgalo che. paNa adizAnA karatA asaMkhyAta gaNA vadhAre che. kemake rUcakathI nIkaLela muktAvalInA AkAranI ane tibleka, aleka ane urvalaka sudhI phelA yelI A banne dizAonuM kSetra asaMkhyAta gaNuM vadhAre che. tethI ja temAM pugala paNa asaMkhyAta gaNuM che. paraMtu mane dizAonuM kSetra amita barebara che. tethI ja e bannemA pugale paNa sarakhA kahevAmAM Avela che. A bane dizAonA karatA dakSiNa pUrva ane uttara pazcima e bane dizAomAM paraspara sarakhA pagale che. paNa uttara pUrva ane dakSiNa pazcima dizAonA karatA vizeSAdhika che. tenuM kAraNa e che ke-saumanasa ane gaMdhamAdana parvatanA sAta sAta phUTa ( zikharepara) tathA viSNuprabha ane mAlyavAna parvatanA nava nava phUTa para keharA ane jhAkaLa vigerenA sUma pudgale ghaNuM hoya che Page #394 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 376 prajJApanAsUtra 'vazyAyAdi sUkSmapudgalAnAM pracurANAM sadbhAvena vizeSAdhikatvAt svasthAne kSetrasya parvatAdezca samAnatvena tulyatvAt. tebhyopi-'puracchigeNaM asaMkhejjaguNA' paurastyena pUrvasyAM dizi vartamAnAH pudgalAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, tatkSetrasyA saMkhyeyaguNatvAt pudgalAnAmapi asaMkhyeyaguNatvaM bodhyam, tebhyo'pi 'pancatthimeNaM visesAhiyA' pazcimena pazcimAyAM dizi vartamAnAH pudgalAH vizeSAdhikAH bhavanti, tatrAgholaukikagrAmepu zupirasadbhAvena prabhUtAnAM pudgalAnAmavasthAnasadbhAvAt, tebhyo'pi-'dAhiNeNaM visesAhiyA' dakSiNena dakSiNasyAM dizi vartamAnAH pudagalA vizepAdhikA bhavanti, prabhRtabhuvana pirasadabhAvAta, tebhyo'pi'uttareNaM visesAhiyA' uttareNa uttarasyAM dizi vartamAnAH pudgalAH vizeSAdhikA bhavanti, uttarasyAM dizi AyAmaviSkambhAbhyAM saMkhyeyayojanakoTikoTimAne mAnasasarasi jalacarANAM panakovAlAdInAJca satyAnAmatiprabhUtatvena teSAM taijasakArmaNapudgalAnAmadhikatayopalabdhatayA pUrvokobhyo vizeSAdhikatvaM bhavati, donoM dizAoM meM kSetra evaM parvata Adi kI lamAnatA hone ke kAraNa tulya hI pudgala haiN| ina donoM dizAoM kI apekSA pUrvadizA meM pudgala asaMkhyAtaguNA adhika haiM, kyoMki yaha kSetra asaMkhyAtaguNA hai| pUrvadizA kI apekSA pazcimadizA meM pudagala vizeSAdhika haiM, kyoMki vahA~ adholaukika grAmoM meM raMdhra (polAra) hone se bahuta pudgala vidyamAna rahate haiN| pazcima kI apekSA dakSiNadizA meM vizeSAdhika haiM, kyoMki vahAM pola adhika hai| dakSiNa dizA kI apekSA uttara meM pudgala vizeSAdhika haiM, kyoMki uttaradizA meM saMkhyAta koDAkoDI yojana lambA-cauDA mAnasa sarovara hai, usa meM jalacara aura panaka tathA sevAra Adi jIva bahuta adhika haiM aura una ke sAtha lage hue parata bane dizAmAM kSetra ane parvata vigerenuM sarakhApaNuM hovAnA kAraNe sarakhA ja pugale che. A baMne dizAonA karatAM pUrva dizAmAM pagale asa gyAta gaNA vadhAre che. kemake e kSetra asa khyAta gaNa che pUrvadizAnA karatA pazcima dizAmAM pudgale vizeSAdhika che kemake tyAM alokika grAmomAM chidra (pilANa) hevAthI ghaNAja pudgale rahelA hoya che. pazcima dizAnA karatA dakSiNa dizAmAM vizeSAdhika che. kemake tyAM pilaNa vadhAre che. dakSiNa dizAnA karatA uttara dizAmAM pudgala vizeSAdhika che kemake uttara dizAmAM saMdhyAta keDAcheDI jana lAMbu pahoLuM mAnasa sarovara che. temA jalacara, panaka ane sevALa vigere je ghaNu ja vadhAre che, ane tenI sAthe lAgelA tejasa ane kAmaNa vagaNanA pudgalo paNa ghaNuM ja che. tethI ja ahIyA pagale Page #395 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 377 prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.38 pudgaladvArAnusAreNAlpavahutvam - ityevaM pudgalaviSayakamalpavahutvaM pratipAdya saMprati sAmAnyena dravyaviSayakamalpavahu tvaM kSetrAnupAtenAha-'khettANuvAeNaM savvatthovAiM davAiM telokke kSetrAnupAtenakSetrAnusAreNa prarUpyamANAni sarvastokAni-sarvebhyo'lpAni dravyAni trailokyelokatrayasaMsparzIni bhavanti, dharmAstikAyAdharmAstikAyAkAzAstikAyadravyANAM pudgalAstikAyasya mahAskandhAnAM jIvAstikAyasya mAraNAntikasamudghAtenAtovasamavahatAnAM jIvAnAM lokatrayavyApitayA tepAJcAlpatvAt sarvastokatvaM bhavati, tebhyo'pi 'uDaloyatiriyaloe aNaMtaguNAI' alokatiryagloke tatprataradvayavattIni dravyANi anantaguNAni bhavanti, tatprataradvayasyAnantaiH anantairjIvadravyaizca saMsparzanAt, tebhyo'pi 'aholoyatiriyaloe visesAhiyAI' adholokatiryagloke tejasa evaM kArmaNa vargaNA ke pudgala bhI bahuta haiM, ataeva yahAM pudgala vizeSAdhika kahe gae haiM / yaha pudgaloM kA alpabahutva huaa| aba sAmAnya rUpa se dravyoM saMbaMdhI alpabahutva prarUpitakiyA jAtA hai kSetra kI apekSA se prarUpaNA kI jAya to saba se kama dravya aise haiM jo triloka meM hoM, kyoMki dharmAstikAya, adharmAstikAya, AkAzAstikAya, pudgalAstikAya ke mahAskaMdha aura jIvAstikAya meM se mAraNAntika samudaghAta se atIva samavahata jIva hI triloka meM vyApta hote haiM aura ve kama haiM / trilokasparzI dravyoM kI apekSA Urdhvalokatirya gloka nAmaka do prataroM meM anantaguNA dravya haiM, kyoMki ina donoM prataroM kA ananta pudgala dravya aura ananta jIva dravya sparza karate haiN| Urdhvaloka-tiryagloka kI apekSA adholoka-tirya gloka nAmaka prataroM paNa ghaNAja vizeSAdhika kahevAmAM AvelA che. A pudgalenA alpa bahatva saMbaMdhI kathana thayuM have sAmAnya paNAthI dravya saMbaMdhI alpa bahutvanuM prarUpaNa karavAmAM mAve che. kSetranI apekSAthI prarUpaNa karavAmAM Ave te sauthI ochu dravya e che ke je trilekamAM hoya kemake dharmAstikAya, adharmAstikAya, AkAzAstikAya, pudugalAstikAyanA mahAtkaMdha ane jIvAstikAyamathI mAraNAtiMka samudughAtathI atyaMta samavahata jIja trilekamAM vyApta hoya che. ane teo ochA che. trileka spezi dravyonA karatAM urthaka tiryaka nAmanA pratane anaMta pudgala dravya ane anaMta jIva dravya sparza kare che. uddhaka tiryazlokanA karatAM aleka tiryaloka nAmanA prataramAM kaMIka vadhAre dravya che aloka pra0 48 Page #396 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 378 . prazApanAsUtre tatprataradvayavartIni dravyANi vizeSAdhikAni bhavanti, adholokatiryaglokaprataradvayasyo lokatiryaglokaprataradvayAt kiJcidadhikatvAt, tebhyo'pi-'uDuloe asaMkhejjaguNAI' Urdhvaloke vartamAnAni dravyANi asaMkhyeyaguNAni bhavanti, tatkSetrasyAsaMkhyeyaguNakhAt, tebhyo'pi-'aholoe aNaMtaguNAI' adholoke vartamAnAni dravyANi anantaguNAni bhavanti, adholaukikagrAmeSu vartamAnasya kAlasya tattatparamANu saMkhyeyAsaMkhyeyAnantaprAdezikadravyakSetrakAlabhAvaparyAyasambandhavazAta pratiparamANyAdi dravyamAnantyena adholoke'nantaguNatvaM saMbhavati, tebhyo'pi 'tiriyaloe saMkhejjaguNAI' tiryagloke vartamAnAni dravyANi saMkhyeyaguNAni bhavanti, adholaukikagrAmapramANAnA khaNDAnAm kAladravyAdhArabhUte manuSyaloke saMkhyeyAnAmavApyamAnatvAt / atha diganupAtena sAmAnyato dravyANAmalpavahutvaM prarUpayitumAha-'disANuvAeNaM savvatthovAiM dabbAiM ahodisAe' diganupAtena-diganusAreNa prarUpyamAmeM kiMcita adhika dravya haiM / adholoka-tiryagloka kI apekSA Urdhvaloka meM dravya asaMkhyAtaguNA adhika haiM, kyoMki vaha kSetra asaMkhyAtaguNA vistRta hai| Urdhvaloka kI apekSA adholoka meM anantaguNA adhika dravya haiM, kyoMki adholaukika grAmoM meM vartamAna kAla kA vibhinna paramANuoM, saMkhyAtapradezI, asaMkhyAtapradezI, anantapradezI dravya, kSetra, kAla aura bhAva ke sAtha saMbaMdha hone ke kAraNa pratyeka paramANu Adi dravya ananna prakAra kA hotA hai adholoka kI apekSA tiryagloka meM saMkhyAtaguNA dravya haiM, kyoMki adholaukika grAma pramANakhaNDa kAladravya ke AdhArabhUta manuSyaloka meM saMkhyAta pAye jAte haiN| dizAoM kI apekSA sAmAnyadravyoM kA alpavahatva-dizAoM kI apekSA saba se kama dravya adhodizA meM haiM, adhodizA kI apekSA tiryazlokanA karatAM udghalekamAM dravya asaMkhyAta gaNuM vadhAre che. kemake te kSetra asaMkhyAtagaNuM vistAravALuM che. urvIlokanA karatAM alekamAM anaMtagaNuM vadhAre dravya che. kemake alaukika grAmamAM vartamAna kALanA judA judA paramANuo saMkhyAta pradezI asaMkhyAtapradezI anaMtapradezI kSetrakALa ane bhAvanI sAthe saMbaMdha hovAnA kAraNe dareka paramANu vigere dravya anaMta prakAranuM hoya che. adholekanA karatA tiryakamAM saMkhyAtagaNuM dravya che, kemake alaukika grAma pramANa khaMDa kALa dravyanA AdhArabhUta manuSyalokamAM saMkhyAta maLI Ave che. dizAonI apekSAthI sAmAnya dravyanuM alpa bahatva dizAonI apekSAe sauthI ochuM dravya adhodizAmAM che. adhodizAnA Page #397 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 3 su. 38 pudgaladvArAnusAreNAlpayatvam rUpara NAni sarvastokAni sAmAnyena dravyANi adhodizi vartamAnAni bhavanti, tebhyaH 'uddhRdisAe anaMtaguNAI' Urdhvadizi vartamAnAni dravyANi anantaguNAni, bhavanti, 'Urdhvaloke meroH paJca yojanazataka sphaTikamayabhittau candrasUryaprabhAnupravezAt dravyANAM kSaNAdikAlapratibhAgasya sadbhAvena kAlasya ca pUrvoktarItyA pratiparamANvAdi dravyamAnantyena tebhyo'nantaguNatvaM bhavati, tebhyo'pi - ' uttarapuracchimeNaM dAhiNapaccatthimeNa ya dovi tulalAI asaMkhejjAI' uttarapaurastyena - uttarapUrvasyAmaizAnyAm, dakSiNapazcimena - dakSiNapazcimAyAJca nairRtakoNe vartamAnAni dravyANi asaMkhyeyaguNAni bhavanti, tatkSetrasyAsaMkhyeyaguNatvAt, svasthAne tu dvayAnyapi parasparaM tulyAni bhavanti samAnakSetrakhAt, tebhyo'pi ' dAhiNapuracchimeNaM uttarapaMccatthimeNa yadavi tulAI visesAhiyAI' dakSiNapaurastyena - dakSiNapUrvasyAmAgneyakoNe, uttarapazcimena - uttarapazcimAyAM vAyavyakoNe vizeSAdhikAni bhavanti, UrdhvadizA meM anantaguNA haiM, kyoMki Urdhvaloka meM meru parvata kI pAMca sau yojana kI sphaTikamaya bhitti meM candra aura sUrya kI prabhA kA praveza hone se, dravyoM ke kSaNa Adi kAla kA pratibhAga hone aura pratyeka paramANu Adi dravya kI apekSA pUrvokta prakAra se kAla ananta hone se dravyoM kA anantaguNA honA siddha hai / UrdhvadizA kI apekSA uttarapUrva tathA dakSiNapazcima dizA meM asaMkhyAtaguNita dravya hai uttara pUrvadizA IzAnakoNa hai aura dakSiNa pazcimadizA nairRtya koNa hai / inameM asaMkhyAtaguNA dravya hone kA kAraNa kSetra kA asaMkhyAta - honA hai, magara ina donoM dizAoM meM varAbara-barAbara hI dravya haiM, kyoMki ina donoM kA kSetra barAbara hai / ina donoM kI apekSA dakSiNa pUrvadizA arthAt AgneyakoNa me aura uttarapazcima arthAt vAyavya karatA urdhva dizAmA ana tagaNuM che. kemake leAkamA merU paryaMtanI 500 pAMcase ceAjananI sphaTikamaya bhIMtamAM caMdra ane sUryanA tejanA prakAza heAvAthI drabyAnA kSaNa vigere kALanA vibhAga thavAthI ane dareka paramANu vigere dravyanI apekSAe pUrvokta prakArathI kALa ana ta hAvAthI drabyAnuM anata gaNuM hovuM siddha thAya che. urdhva dizAnA karatAM uttara pUrva tathA dakSiNa pazcima dizAmAM asa`khyAta gaNuM dravya che. uttara pUrvadizA e IzAna khUNA che. ane dakSiNa pazcima dizA e maitya khUNA che. temA asaMkhyAta dravya hAvAnu` kAraNu kSetranuM asakhyAta gaNuM hAvu e che. paraMtu khaMne dizAomA sarakhe sarakhA ja dravya che. kemake e bannenuM kSetra sarakhuM ja che, e bannenA karatAM dakSiNu pUrva dizA arthAt agni khUNAmA ane uttara pazcima arthAt vAyavya khUNAmAM Page #398 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 380 prajJApanAsUtre vidyutprabha mAlyavatkUTAzritAnAM dhUmikA'vazyAyAdi zlakSNapuGgaladravyANAM bahUnAM sadbhAvAt, svasthAne tu dvayAnyapi dravyANi tulyAni bhavanti samAnakSetratvAt, tebhyo'pi - ' puracchimeNaM asaMkhejjaguNAI' paurastyena - pUrvasyAM dizi vartamAnAni dravyANi asaMkhyeyaguNAni bhavanti, tatkSetrasya asaMkhyeyaguNatvAt, tebhyo'pi - 'paccatthimeNaM visesAhiyAi" pazcimena pazcimAyAM dizi vartamAnAni dravyANi vizeSAdhikAni bhavanti, adholaukikagrAmeSu pirasadbhAvena tatra bahUnAM pudgala dravyANAmavasthAnasadbhAvAt, tebhyo'pi ' dAhiNeNaM visesAhiyAi" dakSiNenadakSiNasyAM dizi vartamAnAni dravyANi vizeSAdhikAni bhavanti, tatra prabhUtabhavana zupirasadubhAvAt, tebhyo'pi - ' uttareNaM visesAhiyAI' uttareNa - uttarasyAM dizi vartamAnAni dravyANi vizeSAdhikAni bhavanti, tatra mAnasasarasi jIvadravyANAM tadAzrita taijasakArmaNapudgalaskandhadravyANAzca prabhUtAnAM sadbhAvAt // 038|| koNa meM dravya vizeSAdhika haiM, kyoMki ina dizAoM meM vidyutprabha evaM mAlyavanta parvatoM ke kUToM para kohare evaM osa Adi zlakSNa pudgala dravya bahuta hote haiM, kintu Apasa meM ina donoM dizAoM meM dravya tulya haiM, kyoMki donoM kA kSetra tulya hai / ina dizAoM kI apekSA pUrvadizA meM asaMkhyAtaguNA adhika dravya haiM, kyoMki isakA kSetra asaMkhyAtaguNA adhika hai / pUrva kI apekSA pazcimadizA meM dravya vizeSAdhika haiM, kyoMki adholaukika grAmoM meM pola hone ke kAraNa vahA~ bahutapudgala dravyoM kA sadbhAva hai pazcima kI apekSA dakSiNa meM dravya vizeSAdhika haiM, kyoMki vahAM yahusaMkhyaka bhavanoM ke raMdhra maujUda haiM dakSiNa kI apekSA uttaradizA meM dravya vizeSAdhika haiM, kyoMki mAnasa sarovara meM rahane vAle jIvoM ke Azrita tejasa evaM kArmaNa vargaNA ke pudgalaskaMdha dravya bahuta haiM ||38|| ! vizeSAdhika dravya che, kemake A dizAomA vidyutprabha ane mAlyavanta patAnA zikhA para keharA ane jhAkaLanuM lakSya pudgala dravya ghaNu hAya che. paraMtu parasparamAM A anne dizAemAM sarakhu dravya che. kemake bannenu' kSetra sarakhu' ja che. A dizAenA karatAM pUrva krizAmAM asaMkhyAta gaNuM vadhAre dravya che. kemake-tenuM kSetra asaMkhyAta gaNuM vadhAre che. pUrva dizAnA karatAM pazcima dizAmAM vizeSAdhika dravya che. kemake-adholaukika grAmAmAM pAlANu hAjAnA kAraNathI tyAM ghaNA pudgala dravyeAnA sadbhAva che. pazcima dizAnA karatAM dakSiNa dizAmAM vizeSAdhika dravya che. kemake--tyAM adhika sa MkhyAvALA bhavanAmAM peAlANu rahela che. dakSiNa dizAnA karatAM uttara dizAmAM dravya vizeSAdhika che. kemake Page #399 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 3 sU.39 paramAgupudgalAnAmalpabahutvam __paramANupudgalAlpavaddutvavaktavyatAmUlam-eeliNaM saMte! paramANupoggalANaM saMkhejjapae. siyANaM asaMkhejjapaesiyANaM, aNaMtapaesiyANa ya khaMdhANaM davaTrayAe paesaTTayAe davaTupaesaTTayAe kayare kayarehito appA vA. bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA! savvatthovA aNaMtapaesiyA khaMdhA davvaTTayAe, paramANupoggalA davvaTTayAe aNaMtaguNA. saMkhejjapaesiyA khaMdhA dabaTyAe saMkhejjaguNA, asaMkhejjapaesiyA khaMdhA davvaTTayAe asaMkhejjaguNA, savvatthovA aNaMtapaesiyA khaMdhA paesaTTayAe; paramANupoggalA apaesaTTayAe aNaMtazuNA, saMkhejapaesiyA khaMdhA paesaTayAe saMkhejjaguNA, asaMkhejjapaesiyA khaMdhA paesaTTayAe asaMkhejjaguNA, savvatthovA aNaMtapaesiyA khaMdhA davaTyAe, te ceva paesaTTayAe aNaMtaguNA, paraNANupoggalA davvaTupaesaTayAe aNaMtaguNA saMkhejjayaesiyA saMdhA, davaTyAe saMkhejjaguNA, te cetra paesaTTayAe saMkhejjaguNA, asaMkhejjapaesiyA khaMdhA daraTrayAe asaMkhejjaguNA, te cetra paesaTrayAe asaMkheujaguNA; eesi NaM bhaMte ! egapaesogADhANaM, saMkhejjapaesogADhANaM, asaMkhejjapaesogADhANa ya poggalANaM davvaTTayAe pae. saTTayAe davvaTupaesaTTayAe kayare kayarehito, appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA! savvatthovA egapaesogADhA poggalA dabaSTayAe, saMkhejjapaesogADhA poggalA davbaTTayAe saMkhejjaguNA, asaMkhejjapaesogADhA poggalA davva. TuyAe asaMkhejja guNA, pae saTTayAe samvatthovA egapaesogADhA poggalA, saMkhejjapaesogADhA poggalA paesaTuMyAe saMkhejjaguNA, mAnasa sarovaramAM rahevAvALA jInA Azraya vALA tejasa ane kArmANa ka. NanA pudgala skaMdha dravya ghaNA che. te 38 Page #400 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazAMpanAsUtra asaMkhejjapaesogADhA poggalA paesaTTayAe asaMkhejjaguNA, dabaTrapaesaTTayAe savvatthovA egapaesogADhA poggalA dabadrapaesaTrayAe, saMkhejjapaesogADhA poggalA davvaTTayAe saMkhenjaguNA te ceva paesaTTayAe saMkhejjaguNA, asaMkhejapaesogADhA poggalA davvaTTayAe asaMkhejjaguNA, te ceva paesaTTayAe asaMkhejjaguNA, eesi NaM bhaMte ! egasamayaThiiyANaM vesamayaThii. yANaM jAva asaMkhejjalamayaTiiyANaM poggalANaM davvaTrayAe, paesaTTayAe, davaTupaesaTTayAe kayare kayarehito appA vA, vahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! sahatthovA ekasamayaThijhyA poggalA dabaTyAe, sakhejjasamayaThijhyA poggalA davaTyAe saMkhejjaguNA, asaMkhejjasamayaThijhyA poggalA dabaTTayAe asaMkhejjaguNA, paesaTTayAe savvatthovA egasamayaThiiyA poggalA paesaTTayAe, saMkhejjasamacaThiiyA poggalA paesaTThayAe saMkhejjaguNA, asaMkhejjasasayaThijhyA poggalA paesaTThayAe asaMkhejjaguNA, dabaTThapaesaTTayAe savvatthovA egasamaya ThiiyA poggalA dabaTupaesaTTayAe, saMkhejjasamayaThiigA poggalA dabaSTayAe saMkhejjaguNA te ceva paesaTyAe saMkhejjaguNA, asaMkhenjasamayaThijhyA poggalA davaTyAe asaMkhejjaguNA te ceva paesaTTayAe asaMkhejjaguNA, eesi NaM bhaMte ! egaguNakAlagANaM saMkhejja guNakAlagANaM, asaMkhejjaguNakAlagANaM, aNaMtaguNakAlagANa ya poggalANaM dabaTTayAe paesaTTayAe davaTupaesaTrayAe ya kayare kayarehito appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! jahA poggalA tahA bhANiyavA, evaM saMkhejjaguNakAlagANa vi, evaM sesA vi, vaNNA, gaMdhA, rasA phAso bhANiyabA, phAsANaM kakkhaDamauyagaruyalahuyANaM Page #401 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.39 paramANupudgalAnAmarUpabahutvam 283 jahA egapaesogADhANaM bhaNiyaM tahA bhANiyavaM, avasesA phAsA jahA vaNNA tahA bhANiyavvA, dAraM 26 ||suu0 39 // chAyA-eteSAM khalu bhadanta ! paramANupudgalAnAM saMkhyeyapradezikAnAm, asaMkhyeyapradezikAnAm, anantapradezikAnAM ca skandhAnAM dravyArthatayA pradezArthatayA dravyArthapradezArthatayA katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizepAdhikA vA ? gautama ! sarvastokA anantapradezikAH skandhAH dravyArthatayA, paramANupudgalAH dravyArthatayA anantaguNAH, saMkhyeyapradezikAH skandhAH dravyArthatayA saMkhyeyaguNAH, asaMkhyeyapradezikAH skandhAH dravyArthatayA asaMkhyeyaguNAH, sarva paramANu pudgala kA alpabahutva zabdArtha-(eesi NaM bhaMte !) he bhagavan ! ina (paramANu poggalANaM) paramANu pudgaloM (saMkhejjapaesiyANaM) saMkhyAta pradeza vAloM (asaMkhejja paesiyANa) asaMkhyAta pradeza vAloM (aNaMta paesiyANa ya) aura ananta pradeza vAloM (khaMdhANaM) skaMdhoM meM (caTTayAe) dravya kI apekSA se (paesaTTayAe) pradezoM kI apekSA se (davvaTThapaesaTTayAe) dravya aura pradezoM kI apekSA se (kayare) kauna (kayarehito) kisa se (appA vA yahayA vA tulyA vA visesAhiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya yA vizepAdhika haiM ? (goyamA) he gautama ! (savvatthovA aNaMta paesiyA khaMdhA davaTTayAe) dravya kI apekSA saba se kama ananta pradezI skaMdha haiM (paramANu poggalA davaTTayAe aNaMtaguNA) dravya kI apekSA paramANu pudgala anantaguNA haiM (saMkhejjapaesiyA khaMdhA vvaTThayAe saMkhejaguNA) dravya se paramANuM yugalanuM alpa bahatva sAtha-(eesiNaM bhaMte / ) 3 bhagavan 2 // (paramANupoggalANaM) 52bhA pugato (saMkhejjapaesiyANaM) saNyAta pradezakA (asaMkhejjapaesiyANa) asa. jyAta prdeshaa|| (aNaMtapaesiyANa ya) mane manaprazavAya (khaMdhANaM) 24.dhomAM (davaTThayAe) dravyanI apekSA (paesaTTayAe) prazAnI apekSAthI (davvaTupaesaTTayAe) dravya bhane pradezAnI apekSAthI (kayare) 4 (kayarehito) chInAthI (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA) 265, vadhAre tulya mA vizeSAdhi4 cha ? (goyamA) gautama (savvatthovA aNaMtapaesiyA khaMdhA davyadvayAe) dravyanI apekSAthI sAthI yauchu mana pradezI 24.5 che. (paramANupoggalA vvaTThayAe aNaMtaguNA) dra0yanI apekSAthI 52mA pusa ' / che. (saMkhejjapae siyA khaMdhA davvaTThayAe saMkhejjaguNA) dravyathI saNyAta pradeza 245 sdhyaataae| Page #402 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajApanAsUtre stokAH anantapradezikAH skandhAH pradezArthatayA paramANupudgalAH, apradezAryatayA anantaguNAH, saMkhyeyapradezikAH skandhAH pradezArthatayA saMkhye yaguNAH, asaMkhyeyapradezikAH skandhAH pradezArthatayA asaMkhyeyaguNAH, sarvastokAH anantapradezikAH skandhAH dravyArthatayA, te caiva pradezArthatayA anantaguNAH, paramANupudgalAH dravyArthapradezArthatayA anantaguNAH, saMkhyeyapradezikAH skandhAH dravyArthatayA saMkhyesaMkhyAtapradezI skaMdha saMkhyAtaguNA haiM (asaMkhejjapaesiyA gbaMdhA caDhayAe asaMkhejaguNA) asaMkhyAtapradezI skaMdha gavya se asaMkhyAtaguNA haiN| ___(paesaTTayAe) pradezoM kI apekSA alpabahutva-(saccatyovA aNaMta paesiyA khaMdhA paesayAe) pradezoM kI apekSA sava se kama skaMdha ananta pradezI haiM (paramANu poggalA apaesaTTayAe aNaMtaguNA) paramANu padala apradezI kI apekSA aNaMtaguNA haiM (saMkheja paesiyA baMdhA paesaTTayAe saMkhejjaguNA) saMkhyAtapradezI skaMdha pradezoM kI apekSA saMkhyotaguNA haiM (asaMkhejjapaeliyA khaMdhA paesayAe asaMkhejjaguNA) asaMkhyAtapradezI skaMdha pradezoM kI apekSA se asaMkhyAtaguNA haiN| (davvaTupaesaThThayAe) dravyArtha. pradezArtha kI pekSA-(savvatyovA aNaMtapaesiyA khaMdhA davaTTayAe) saba se kama ananta pradezI skaMdha dravya kI apekSA se haiM (te ceva paesaTTayAe aNaMtaguNA) ve hI pradezoM kI apekSA se anantaguNA haiM (paramANupoggalA dacaTThapaesaTTayAe aNaMtaguNA) paramANu pudgala dravya-evaM pradeza kI apekSA anantaguNA haiM che. (asaMkhejjapaesiyA khaMdhA dabaTTayAe asaMkhejjaguNA) masaNyAta pradeza 24.5 dravyathI asaMkhyAtagaNI che. (paesaTUyAe) prazAnI apekSAyI ma85 vadhA2pANu (savvatthovA aNaMta paesiyA khaMdhA paesaTTayAe) prazAnI apekSAthI sAthI mA 24.5 mana ta pradezI che. (paramANupoggalA apaesaTTayAe aNaMtaguNA) 52mA pusa mazInI apekSAthI mana ta che. (saMkhejjapaesiyA khaMdhA paesaTThayA saMkhejaguNA) saNyAtazI 24 prazAnI apekSAthI sayAta cha. (asaMkhejjapaesiyA khaMdhA paesaTTayAe asaMkhejjaguNA) 225 cyAta prazI 245 prazAnI apekSA asnnyaatge| che. . (davvadrupaesaTTayAe) dravyA prazAnI apekSAye (savvatyovA aNata paesiyA khaMbA davvaTThayAe) sAthI mAcha manata pradezI 24.5 dravyanI apekSAthI cha. (te ceva paesaTTayAe aNaMtaguNA) te prazAnI apekSAthI mana taga che. (paramANupoggalA dabaTThapaesaTTayAe aNaMtaguNA) 52mA pugasa dravya mana prazanI Page #403 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 3 sU.39 paramANupudgalAnAmalpavahutvam 385 yaguNA, te caiva pradezArthatayA saMkhyeyaguNAH, asaMkhyeyapradezikAH skandhAH dravyAryatayA asaMkhyeyaguNAH, te caitra pradezArthatayA asaMkhyeyaguNAH, eteSAM khalu bhadanta ! ekapradezAvagADhAnAma, saMkhyeyapradezAvagADhAnAm, asaMkhyeyapradezAvagADhAnAm ca pudgalAnAM dravyArthatayA, pradezArthatayA, dravyArthapradezArthatayA katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA bA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH ekapradezAvagADhAH pudgalAH dravyArthatayA, saMkhyeyapradezAvagADhAH pudgalAH dravyA(saMkhejjapaesiyA khaMdhA vvaTThayAe saMkhejjaguNA) saMkhyAtapradezI skaMdha dravya se saMkhyAtaguNA haiM (te ceva paesaTTayAe saMkhejjaguNA) ve hI pradezoM kI apekSA saMkhyAtaguNA haiM (asaMkhejjapaesiyA khaMdhA davvaTThayAe asaMkhejjaguNA) asaMkhyAtapradezI skaMdha dravya se asaMkhyAtaguNA haiM (te va paesaTTayAe asaMkhejjaguNA) ve hI pradezoM kI apekSA asaMkhyAta guNA haiN| (eesi NaM bhaMte !) he bhagavan ! ina (egapasogADhANaM) eka pradeza meM avagADha (saMkhejjapaesogADhANaM) saMkhyAta pradezoM meM avagADha (asaMkhejja paesogADhANa ya) aura asaMkhyAta pradezoM meM avagADha (poggalANaM) pudgaloM meM (ghaTTayAe) dravya se (paesaThyAe) pradezoM se (vvapaesaTTayAe) dravya aura pradezoM se (kayare) kauna (kayarehito) kisase (appA vA bAhuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? (goyamA !) he gautama ! (savvatthovA egapaesogADhA poggalA vaThThayAe) saba se kama eka pradeza meM avagADha pudgala apekSAthI mntaa| cha. (saMkhejjapaesiyA khaMdhA vvaTThayAe saMkhejjaguNA) sabhyAta azI 24nya dravyanI apekSA sadhyAtama che. (te ceva paesaTTayAe saMkhejjaguNA) te prazAnI apekSA sadhyAtarA che. (asaMkhejjapaesiyA khaMdhA davvaTThayAe asaMkhejjaguNA) 222sa cyAta pradezI 45 dra0yathI masaNyAtamA che. (te ceva paesaTAe asaMkhejaguNA) te prazAnI apekSA asaNyAtamA che. (eesiNaM bhaMte) meM bhagavAna mA (egapaesogADhANaM) 24 pradezamA masADha (saMkhejjapaesogADhANaM) sajyAta pradezamA 25vADha (asaMkhejjapaesogADhANa ya) mana masaNyAta pradezamA 28 (poggalANaM) pumai (dabvaTThayAe) dravyathA (paesaTTayAe) prazAthI (davvaTupaesaTTayAe) dravya mane prazothI (kayare) Ara (kayarehito) jonAthI (appA vA bahuyA vA tullA vA visemAhiyA vA ?) 265, padhAre, tulya vizeSAdhi4 che. (goyamA !) gautama ! (savvatthovA egapaesogADhA poggalA dabvaTThayAe) pra.49 Page #404 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prakApanAstra rthatayA saMkhyeyaguNAH, asaMkhyeyapradezAvagADhAH pudgalAH dravyArthatayA asaMkhyeyaguNAH, pradezArthatayA sarvastokAH ekapradezAvagADhAH pudgalAH saMkhyeyapradezAvagADhAH pudgalAH pradezArthatayA saMkhyeyaguNAH asaMkhyeyapradezAvagADhAH pudgalAH pradezArthatayA asaMkhyeyaguNAH, dravyArthapradezAryatayA sarvastokAH ekapradezAvagAhAH pudgalAH, dravyAyapradezArthatayA saMkhyeyapradezAvagADhAH pudgalAH dravyA. ryatayA saMkhyeyaguNAH, te caiva pradezArthatayA saMkhyeyaguNAH, asaMkhyeyapradezAdravya se haiM (saMkhejja paesogADhA poggalA dabaTTayAe maMkhejjaguNA) saMkhyAta pradezoM meM avagADha pugala dravya se saMkhyAtaguNA haiM (asaMkhejapaesogADhA poggalA caTTayAe asaMkhejjagaNA) asaMkhyAta pradezoM meM avagADha pudgala dravya se alaMkhyAnaguNA haiM (paesaTTayAe savvatyovA egapaesogADhA poggalA) pradezoM kI apekSA saba se kama eka pradezAvagADha pudgala haiM (saMkhijjapaesogADhA poggalA paesaTTayAe saMkhijaguNA) saMkhyAtapradezoM meM avagAha egala pradezoM kI apekSA saMkhyataguNA haiM (asaMkhijja paesogADhA poggalA paesaTTayAe asaMkhenaguNA) asaMkhyAta pradezoM meM avagADha pudgala pradezoM kI apekSA asaMkhyAtaguNA haiN| (davaTThapaesaTTayAe-lavathovA egapaesogADhA puggalA dabaTTapaesaTTayAe) sara se kama eka pradeza meM avagADha pudgala dravya aura pradeza kI apekSA se haiM (saMkhijjapaesogADhA puggalA davaTTayAe saMkhijjaguNA) saMkhyAtapradezoM meM avagADha pugala dravya kI apekSA saMkhyAtaguNA haiM (te ceva paesaTTayAe saMkhijjaguNA) ve hI pradeza kI apekSA saMkhyAta sAthI chu / pradezamA aq Yii dravya cha (saMkhejjapaNsogADhA poggalo baTTayAe saMkhejaguNA) saNyAta pradezamA vA pula prazAnI apekSA sacyAta cha. (asakhejjapAsogADhA poggalA dabaThyAe asaMkhejaguNA) AAkhyAta pradezomAM avagADha pula pradezanI apekSA asa khyAtagaNuM che. _ (paesaTuyAe savyatyovA egapaesogADhA poggalA) prazAnI apekSAthI sauthI yo prdeshaa||d dasa che (saMkhijapaesogADhA poggalA paesadvayAe saMkhijjaguNA) sajyAta pradezamA Aq6 pusa pradezAnI apekSAthI sadhyAta che. (amaMkhijjapasogADhA poggalA paesadvayAe asaMkhejaguNA) asaNyAta pradezamAM avagADha pudgala pradezonI apekSAthI asa khyAlagaNA che. (davvaTupaesaTuyAe savvatthovo egapaesogADhA 'poggalA davvaTThapaesaTTayAe) sauthI ochA eka pradezamAM avagADha pudgala dravya ane pradezanI apekSAthI che. '(saMkhijjapaesogADhA poggalA dabaTTayAe saMkhijjaguNA) sabhyAta pradezamA mavAda Page #405 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 3 sU.39 paramANupudgalAnAmalpavahutvam 387 vagAhApudgalAH dravyArthatayA apaMkhyeya guNAH, te caiva pradezArthatayA asaMkhyeyaguNAH, eteSAM khalu bhadanta ! ekasamayasthitikAnAs, dvisamayasthitikAnAM yAvat asaMkhyeyasamayasthitikAnAm pudgalAnAM dravyArthatayA, pradezAthatayA, dravyArthapradezArthatayA katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH ekasamayasthitikAH pudgalAH dravyArthatayA, saMkhyeyasamayasthitikAH pudgalAH dravyArthatayA saMkhyeyaguNAH, asaMkhyeyaguNA haiM (asaMkhijjapaesogADhA puggalA vaTTayAe asaMkhijjaguNA) asaMkhyAta pradezoM meM avagADha pudgala dravya se asaMkhyAtaguNA haiM (te ceva paesaTTayAe asaMkhijjaguNA) ve hI pradezoM se asaMkhyAtaguNA haiN| ... (eesi NaM bhaMte !) he bhagavan ! ina (egalamayaThiiyANaM) eka samaya kI sthiti vAle (vesamayaThijhyANa) do samaya kI sthiti vAle (jAva) yAvat (asaMkhejja samayaThiiyANa) asaMkhyAta samaya kI sthiti vAle (puggalANaM) pudgaloM meM (davvayAe) dravya se (paesaTTayAe) pradezoM se (vvaTTapaesaTTayAe) dravya aura pradezoM se (kayare) kauna (kayarehito) kisa se (appA vA bahuyA vo tullA vA visesAhiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? (goyamA !) he gautama ! (savvatthovA eMgalamayaThiyA puggalA dayAe) saba se kama eka samaya kI sthiti vAle pudgala haiM dravya se (saMkhijjalamayaThiyA puggalA dabaTTayAe saMkhijjaguNA) saMkhyAta samaya kI sthiti vAle pudgala dravya se saMkhyAta guNA haiM (asakhi jalamayaThijhyA puggalo caTTayAe asaMkhijjaguNA) puhAsa dra0yanI apekSAthI sayAta ge| che. (te ceva paesaTTayAe saMkhijjaguNA) te prazAnI apekSAthI sayAta cha. (asaMkhijjapaesogADhA puggalA daba TrayAe asaM khijjaguNA) asabhyAta azAmA agATa gata dravyathI masAyAta 'gaa| cha. (te ceva paesaThThayAe asaMkhijjaguNA) me 1 pradezAthI masaNyAtamA cha. (eesiNaM bhaMte !) le san 20 (egasamayaThiiyANaM) me samayanI sthiti pA (be samayaThiiyANaM) me samayanI sthitiyA (jAva) yAvat (asaMkhejja samayaThiiyANaM) masaNyAta samayAnI sthitivANA (puggalANaM) pugatAmA (dacya. yAe) dravyathI (paesaTTayAe) prazAthI (davvaTThapaesaThThayAe) dravya mane pradezAthI (kayare) ra (kayarehiMto) nAthI (appAvA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA * vA) 265 ghA, tujhya magara vizeSAdhina cha ? (goyamA !) 3 gautama ! (savvatthovA egasamayaThiiyA puggalA davvaTThayAe) sauthI mAchA se samayanI sthitimA pula dravyathI cha. (saMkhijjasamayahiiyA pugagalA damaTTayAe saMkhijaguNA) yAta samayanI sthitimA pugatA Page #406 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 388 " prajJApanAsUtre samayasthitikAH pudgalAH dravyArthatayA asaMkhyeyaguNAH, pradezArthatayA sarvastokAH ekasamayasthitikAH pudgalAH pradezArthatayA saMkhyeyasamayasthitikAH pudgalAH pradezArthatayA saMkhyeyaguNAH, asaMkhyeyasamayasthitikAH pudgalAH pradezAryatayA asaMkhyeyaguNAH, dravyArtha pradezArthatayA sarvastokAH ekasamayasthitikAH pudgalAH, dravyArtha pradezArthatayA saMkhyeyasamayasthitikAH pudgalAH dravyArthatayA saMkhyeyaguNAH, te caitra pradezArthatayA saMkhyeyaguNAH asaMkhyeyasamayasthitikAH pudgalAH dravyAtayA asaMkhyeyaguNAH, te caiva pradezArthatayA asaMkhyeyaguNAH, eteSAM khalu bhadanta ! asaMkhyAta samaya kI sthiti vAle pudgala dravya se asaMkhyAtaguNA haiM (paesaiyAe samvatthovA egasamayaThiyA puggalA paTTayAe) pradezoM kI apekSA saba se kama eka samaya kI sthiti vAle pudgala haiM pradezoM se (saMkhijja samaya TiiyA puggalA paesaTTayAe saMkhejjaguNA ) saMkhyAta samaya kI sthiti vAle pula pradezoM se saMkhyAtaguNA hai (asaMkhijja samayaThayA puggalA paesaiyAe asaMkhejjaguNA ) asaMkhyAta samaya kI sthiti vAle pudgala pradezoM se asaMkhyAtaguNA haiM (davvadvapa esaTTayAe savvatthovA egasamayaThiyA puggalA) dravya aura pradezoM se sabase kama eka samaya kI sthiti vAle pudgala (daJcadvapasaTTayAe) dravya aura pradezoM se (saMkhijjasamaThiyA) saMkhyAta samaya kI sthiti vAle ( puggalA) pudgala (vaTTayAe) dravya se (saMkhijjaguNA ) saMkhyAtaguNA haiM (te caiva esae) ve hI pradezoM kI apekSA ( saMkhejjaguNA ) saMkhyAtaguNA haiM (asaMkhijjasamayaThiyA puggalA davvaTTayAe asaMkhijjaguNA ) asaM dravyathI saMkhyAtagA che. (asaMkhijjasamayaThiiyA puggalA davvaTTayAe asaMkhijjaguNA) adhyAta sabhayanI sthitivANA yugaseo dravyathI asabhyAtagayA hai. ( pasAe savvatthovA egasamayaTUTThiiyA puggalA paesaTTayAe) pradezonI apekSAthI sothI gochA ! sabhayanI sthitivANA yugaseo che. (saMkhijjasamayaThiiyA puggalA paTTayAe saMkhejjaguNA ) sAMdhyAta sabhayanI sthitivANA yugo ahe zothI sabhyAtA che. (asaMkhijjasamayaTUThiiyA puggalA paesaTTayAe asaMkhejjaguNA ) sajyAta sabhayanI sthitivANA yugaseo pradezothI asabhyAtA che. ( davva pasAe savvatthovA egasamaya ThiiyA puggalA) dravya bhane pradezAdhI sodhI gochA ye sabhayanI sthitivAjA yugaseo che. (saMkhijja samayaThiyA) sabhyAtasabhayanI sthitivAjA ( puggalA) yugaseo ( davvaTTayAe) dravyathI (saMkhijjaguNA ) sadhyAtagathu che. (te ceva pasaTTayAe) me4 pradezAnI apekSAthI ( saMkhejjaguNA ) saMkhyAtagayA che. (asaMkhijjasamaya TThaiyA puggalA davbaTTayAe asaMkhejjaguNA) asaNyAta sabhayanI Page #407 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 3 sU. 31 paramANupudgalAnAmazvatvap 282 ekaguNakAlakAnAm, saMkhyeyaguNa kAlakAnAm, asaMkhyeya guNakAlakAnAm, ananta'guNakAlakAnAJca pudgalAnAM dravyArthatayA pradezArthatayA dravyArtha pradezArthatayA ca katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! yathA pudgalAstathA bhaNitavyAH, evaM saMkhyeyaguNakAlakA api, evaM asaMkhyeya khyAta samaya kI sthiti vAle pudgala dravya se asaMkhyAtaguNA haiM ( te ce pasAe asaMkhijjaguNA ) ve hI pradezoM se asaMkhyAtaguNA hai / (eesi NaM bhaMte!) he bhagavan ! ina ( egaguNakAlagANaM) eka guNa kAle ( saMkhijjaguNakAlagANaM) saMkhyAtaguNa kAle (asaMkhijjaguNakAlagANaM) asaMkhyAtaguNa kAle ( anaMtaguNa kAlagANa ya) aura ananta guNakAle ( puggalANa) pudgaloM meM (daccaTTayAe) dravya se ( paTTayAe) pradezoM se (ogy sahayAe ya) dravya evaM pradezoM se ( kayare kamarehiMto ) kauna kisa se (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? (gomA !) he gautama ! (jahA puglA tahA bhANiyaccA) jaise pudgala kahe vaisA hI kahanA cAhie ( evaM ) isI prakAra (saMkhijjaguNakAlagANa vi) saMkhyAta guNa kAle bhI (evaM asaMkhejjaguNakAlagANa vi) isI prakAra asaMkhyAta guNa kAle bhI ( evaM sesA vi) isI prakAra zepa bhI (vaNNA) varNa (gaMdhA) gaMdha (rasA) rasa (phAsA) sparza (bhANiyavvA ) kahane cAhie (phAsAnaM ) sthitivANA yugala dravyathI asabhyAtA che. (te cetra parasaTTayAe asaMkhijjaguNA ) 4 pradezothI asabhyAtA hai. ! (ee siNaM bhaMte / ) he lagavan bhA ( egaguNakAla gANaM) me zuzu mA (saMkhijjaguNakAlagANaM) saMdhyAta guthu amA (asaMkhijjaguNakAlagANaM) asa jyAta guNA (anaMtaguNakAlagANa ya) mate anaMta guNu ajA ( pugalANa ) yugaseomAM (gpagaio) goual (qgugam) utdial (gaa5qragam) gou ma ukanal ( kayare karehiMto) Azu anAthI (appA vA bahuyA vA tullA vA visesa / hiyA vA) alpa, vadhAre, tulya athavA vizeSAdhika che ? ( goyamA ! ) gautama / ( jahA puggalA tahA bhANiyavvA ) prema puga udyA chetena vA leDa zo. (evaM) me prabhA (maMkhijjaguNakAlagANaM vi) saMkhyAtaguNu rAjA yugala pazu ( evaM asaMkhe laguNakAlagANa vi) se 4 prabhASe asaNyAta guthuNA pazu ( evaM sesa vi) 4 nA saMgaMdhabhAM pazu sabhavu (vaNNA) varSA (gaMvA) gaMdha pramANe gADInA yugo / (rasa) 25 ( phAsANaM) Page #408 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1 390 nAsUtre guNakAlakA api zeSA api varNAH, gandhAH, rasAH, sparzAH bhaNitavyAH, sparzAnAM karkazamRdukagurukalaghukAnAM yathA ekapradezAvagADhAnAM bhaNitaM tathA bhaNitavyam, avazeSAH sparzAH yathA varNAstathA bhaNitavyAH || 39 // TIkA - atha paramANupudgalAnAM saMkhyAtapra dezAnAmasaMkhyAtapradezAnAmananta pradezAnAJca paraspara malpabahutvavaktavyatAM prarUpayati- 'eesi NaM bhaMte ! paramANu poggalANaM' gautamaH pRcchati - he bhadanta ! eteSAM khalu paramANupudgalAnAm 'saMkhejja - pa esiyANaM asaMkhejjapa esiyA NaM aNatapaesiyANa ya saMghANaM' saMkhyeyapradezikAnAm asaMkhyeyapradezikAnAm, anantapradezikAnAJca skandhAnAm madhye 'davbaTTayAe paesaTTayAe davbaTTapaesaTTayAe' dravyArthatayA - dravyArthikanayena, pradezArthatayA - pradezArthikanayena dravyArtha pradezArthatayA ca tadubhayanayApekSayetyarthaH, 'kayare kayarehiMto' katare katarebhyaH 'appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ?' alpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati - 'goyamA !" sparzo meM (kakkhaDamauyaguruyalahuyANaM) karkaza, mRdu, guru, laghu kA kathana (jahA egapaeso gADhANaM bhaNiye) jaisA ekapradezAvagADhoM kA kahA (tahA - bhANiyavvaM ) vaisA kahanA cAhie ( avasesA phAsA) zeSa sparza (jahA vaNNA tahA bhANiyavvA) varNoM ke samAna kahanA cAhie / aba paramANu pugaloM, saMkhyAta pradezI skaMdhoM, asaMkhyAta pradezI skaMdhoM aura ananta pradezI skaMdhoM kA pArasparika alpabahutva nirUpaNa kiyA jAtA hai - TIkArya - zrI gautama svAmI prazna karate haiM - he bhagavana ! ina paramANupudgaloM, saMkhyAtapradezI skaMdhoM, asaMkhyAta pradezI skaMdhoM aura anantapradezI skaMdhoM meM se dravya kI apekSA se, pradezoM kI apekSA se 1 sparza (bhANiyavvA) sevA leho. (phAsANaM) sparzobhAM (kakkhaDamauyaguruya 'lahuyANaM) Iza, bhRhu, guru, laghu, sparzanu prathana lavu. ( jahA egapaesogADhANaM bhaNiyaM) prema 4 pradezAvagADha yugasonA saMmadhabhAM uthana yu che. (tahA bhANiyana) se 4 pramANe 'Devu le the. (abasesA phAsA) gADIne sparza ( jahA vaNNA tahA bhANiyavvA) varNAnA saraNe va leo. // sU. 38 // TIkA-have paramANu pudgale, sa`khyAta pradezI skA, asakhyAta pradezI dhA ane anaMta pradezI spadhAnu pArasparika alpa nirUpaNa karavAmAM Ave che. mahatva zrI gautamasvAmI prazna kare che ke-he bhagavan ! A paramANu pudgale, sakhyAta pradezI skadho, asakhyAta pradezI skadho ane ana MtapradezI skAmAM Page #409 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU 39 paramANupudgalAnAmalpavahutvam he gautama ! 'savvatthovA aNaMtapaesiyA khaMdhA davaTTayAe' sarvastokA:-sarvebhyo'lpAH, anantapradezikAH skandhAH dravyArthatayA-dravyArthikanayena bhavanti, teSAmanantapradezikAnAM tathA svAbhAvyAt tebhyaH-'paramANupoggalA davaTTayAe aNaMta. guNA' paramANupudgalAH dravyArthatayA-dravyAthikanayena, anantaguNA bhavanti, teSAmapi tathA svAbhAvyAta, tebhyo'pi-'saMkhejjapayaesiyA khaMdhA dabayAe saMkhejaguNA' saMkhyeyapradezikAH skandhAH dravyArthatayA saMkhyeyaguNA bhavanti, tathA svabhAva evAtrApi kAraNamavaseyam tebhyo'pi-'asaMkhejjapaesiyA khaMdhA danvadRyAe asaMkhejjaguNA' asaMkhyapradezikAH skandhAH dravyArthatayA asaMkhyeyaguNA bhavanti, tepAmapi tathA-svabhAvatvAta, tebhyo'pi-'sambatthovA aNaMtapaesiyA khaMdhA paesaTTayAe' sarvastokAH-sarvebhyo'lpAH anantapradezikAH skandhAH pradezAryatayA bhavanti tepAmanantapradezikAnAM skandhAnAM tathA' svabhAvatvAt, tebhyo'pi -paramANupoggalA apaesaTTayAe aNaMtaguNA' paramANupudgalAH apradezArthatayA anantaguNA bhavanti, paramANupudgalAnAM niravayavatayA pradezatvAbhAvena apradetathA dravya aura pradeza-donoM kI apekSA se kauna kisa se alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? zrI bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! saba se kama anantapradezI skaMdha dravya kI apekSA se haiM, kyoMki unakA svabhAva hI aisA hai| paramANupudgala dravya kI apekSA se anantaguNA haiN| ina kI apekSA saMkhyAtapradezI skaMdha dravya se saMkhyAtaguNA haiM / asaMkhyAtapradezI skaMdha dravya se asaMkhyAtaguNA haiN| pradezoM kI apekSA, saba se kama anantapradezI skaMdha haiN| unase paramANu pudgala apradeza kI vivakSA se anantaguNA hai| paramANupadala niravayava hotA hai, usa meM pradeza nahIM hote, ataeva use sUtra meM 'apedravyanI apekSAthI pradezanI apekSAthI tathA dravya ane pradeza-banenI apekSAthI koNa tenAthI ochA, vadhAre; sarakhA agaratA vizeSAdhika che? zrIbhagavAna uttara ApatAM kahe che ke-he gautama ! sauthI ochA anaMta pradezI skaMdha dravyanI apekSAthI che. kemake-tene svabhAva ja eve che. paramANu yugala dravyanI apekSAe anaMtagaNa che. tenA karatAM saMkhyAta pradezI ska dha dravyathI saMkhyAtagaNu che. asaMkhyAtapradezI skaMdha dravyathI asaMkhyAtagaNA vadhAre che. pradezonI apekSAthI sauthI ochA ane te pradezIskaMdha che. tenAthI paramANu pudgala apradezanI vivakSAthI anaMtagaNa che. paramANu yugale nirava yavahAya che. tabhI prsh| Data nathI. tathA tana sUtramA (apaesaTrayAe) Page #410 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 392 prajJApanAsUtra zArthatvamuktam, tadapekSayA'nantaguNatvaM teSAM vodhyam, tebhyo'pi - 'saMkhejapaesiyA khaMyA paesaTTayAe saMkhejaguNA' saMkhyeyapradezikAH skandhAH pradezArthatayA saMkhyeyaguNA bhavanti, tepAmapi tathA svabhAva evAtrApi kAraNam, tebhyo'pi-'asaMkhejapaesiyA khaMdhA paesaTTayAe asaMkhejaguNA' asaMkhyeyapradezikAH skandhAH pradezArthatayA asaMkhyeyaguNA bhavanti, tepAmapi tathA svabhAvatvAt, tebhyo'pi-'savvattho vA aNaMtapaesiyA khaMdhA davyadvayAe' dravyArthatayA-dravyArthikanayApekSayA, sarvastokAHsarvebhyo'lpAH, anantapradezikAH skandhAH bhavanti, tepAmapi tathA svabhAva evAtra nidAnam, tebhyo'pi 'te ceva paesaTTayAe aNaMtaguNA' te caiva-ananta pradezikAH skandhAH pradezArthatayA anantaguNA bhavanti, tebhyo'pi paramANupoggalA davvaTTa apaesaTTayAe aNaMtaguNA' paramANupudgalAH dravyArthatayA apradezArthatayA anantaguNA bhavanti, tebhyo'pi-saMkhejapaesiyA khaMdhA davvaTTayAe saMkhejjaguNA' saMkhyeyapradezikAH skandhAH dravyArthatayA saMkhyeyaguNA bhavanti, 'te ceva paesaTThayAe saMkhejaguNA' te caiva-saMkhyAtapradezikAH skandhAH pradezArthatayA saMkhyeyaguNA bhavanti tepAmapi tathA svabhAvatvAt tebhyo'pi 'asaMkhejapaesiyA khaMdhA davaTTayAe saTTayAe' kahA hai| paramANupugaloM kI apekSA saMkhyAtapradezI skaMdha pradezoM kI vivakSA se saMkhyAtaguNA haiN| unase asaMkhyAta pradezI skaMdha pradezoM kI vivakSA se asaMkhyAtaguNA haiM / dravyArtha pradezArtha kI apekSA-anantapradezI skaMdha dravya sabase thoDe haiM kintu pradezoM se ve hI ananta guNA hote haiN| una se paramANupudgala dravyapradeza kI vivakSA se anantaguNe haiN| unase saMkhyAtapradezI skaMdha dravya kI vivakSA se saMkhyAtaguNA haiM, ve hI pradezoM kI vivakSA se saMkhyAtaguNA adhika haiN| unase bhI asaMkhyAtapradezI skaMdha dravya kI vivakSA se asaMkhyAtaguNA haiM, ve hI pradezoM kI vivakSA se una se asaMkhyAta guNA haiN| ema kahela che. paramANu pudgalenA karatAM sa khyAta pradezI DhaMdha pradezanI vivekSAthI asaMkhyAtagaNa che. divyartha pradezArthanI apekSAthI anaMta pradeza skaMdha dravyathI sauthI thoDA che. paratu pradezathI e ja anaMtagaNuM thAya che. tenAthI paramANu yugala dravya pradezanI vivekSAthI anaMtagaNuM che. tenAthI saMdhyAta pradeza skaMdha dravyanI vivekSAthI anaMtagaNu che. e ja pradezonI vivakSAthI sakhyAtagaNA vadhAre che tenAthI paNa asaMkhyAta pradezI audha dravyanI vivakSAthI asa khyAta gaNA che. e ja pradezanI vivakSAthI asa khyAtagaNu che. Page #411 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.39 paramANupudgalAnAmalpavahutvam 393 asaMkhejjaguNA' asaMkhyeyapradezikAH skandhAH dravyArthatayA asaMkhyeyaguNA bhavanti, tepAmapi tathA svabhAvatvAt 'te ceva paesaTTayAe asaMkhejaguNA' te caiva-asaMkhyeyapradezikAH skandhAH pradezArthatayA asaMkhyeyaguNA bhavanti, athaitepAmeva kSetra prAdhAnyenAlpavahutvamAha-'eesi NaM bhaMte / egapaesogADhANaM' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! eteSAM khalu ekapradezAvagADhAnAm, 'saMkhejapaesogADhANaM' saMkhyeyapradezAvagADhAnAm, 'asaMkhejjapaesogADhANaya' asaMkhyeyapradezAvagADhAnAJca 'poggalANaM' pudgalAnAm madhye 'davvaTTayAe, paesaTTayAe' dravyArthatayA, pradezArthatayA 'danTapaesaTTayAe' dravyArthapradezArthatayA ca 'kayare kayare hito' katare katarebhyaH 'appA vA, vahuyA vA, tullA vA visesAhiyA vA ? alpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati-'goyamA!' he gautama ! 'savvatthovA egapaesogADhA poggalA davyadRyAe' kSetrAdhikArataH kSetrasya prAdhAnyApekSayA paramANvAdhanantANukaskandhAnAmapi vivakSitaikapradezAvagADhatvena AdhArAdheyayorabhedopacArAdekadravyatvena vyavahArAt tathAbhUtAH ekapradezAvagADhAH pudgalAH-pugaladravyANi, sarvastokAH- sarvebhyo'lpAH, dravyArthatayA bhavanti te ca aya kSetra kI pradhAnatA se inakA alpavahatva digvalAte haiM zrI gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! ina eka pradezAvagADha arthAt AkAza ke eka pradeza meM sthita, saMkhyAta pradezAvagADha, aura asaMkhyAtapradezAvagADha pudgaloM meM dravya se, pradezoM se tathA dravyapradezoM se kauna kisakI apekSA alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? zrI bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! saba se kama eka pradeza meM avagADha pudgala dravya kI vivakSA se haiN| yahAM kSetra kI pradhAnatA se vicAra kiyA jA rahA hai, ataeva jo bhI paramANu, saMkhyAtapradezI, asaMkhyAtapradezI yA anantapradezI skaMdha AkAza ke eka pradeza meM have kSetranI pradhAnatAthI tenu alpabaddhatva batAve che. zrI gautamasvAmI prazna kare che ke- he bhagavana A eka pradezAvagADha arthAta AkAzanA eka pradezamAM rahelA, saMyAta pradezAvagADha ane asaMkhyAta pradezAvagADha pagalemAM dravyathI pradezathI tathA dravyapradezathI koNa konAthI mAchA, padhAre, sa2 vizeSAdhi cha ? zrI bhagavAn uttaramAM kahe che ke-he gautama ! sauthI ochA eka pradezamAM avagADha pudgala dravyanI vivakSAthI che ahI kSetra pradhAnatAthI vicAra karavAmAM AvI rahyo che. tethIja je paramANu sa khyAta pradezI, asa yAtapradezI, athavA anaMta pradeza skaMdha AkAzanA eka pradezamAM avagADha che. te badhAne ekaja pra050 Page #412 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 394 . pramApanAstra lokAkAzapradezapramANA bodhyAH sarvasyaivAkAzapradezasya ekapradezAvagAhanapariNAmapariNatAnAM paramANyAdInAmavakAzadAnapariNAmena pariNatatvAt, tebhyo'pi 'saMkhejjapaesogADhA poggalA dabaTTayAe saMkhejjaguNA' saMkhyeyapradezAvagADhAH pudgalAH dravyArthatayA saMkhyeyaguNA bhavanti, kSetrasya prAdhAnyena dvanyaNukAdhanantANukaskandhAnAM dvipradezAvagADhAnAmekadravyatvena vivakSaNAt tepAJca tathAbhUtAnAM pudgaladravyANAM prAguktebhyaH saMkhyeyaguNatvAt vastuto'saMkhyeyAnAmapi sarvalokapradezAnAm asatkalpanayA dazasaMkhyakaparikalpanena teSAM ca pratyekaprarUpaNe dazaiva bhavantIti ekapradezAvagADhAnAM dazAnAM pudgaladravyANAM lAbhenaM teSAmeva dazapradezAnAm anyagrahaNAnyatyAgaTTArA bahanAmeva dvikasaMyogAnAm upalambhena ekapradezAvagADhApekSayA dvipradezAvagAhAnAM pudgaladravyANAM saMstheyaguNatvAt tebhyo'pi tripradezAvagADhAnAM pudgaladravyANAm evameva catuSpradezAvagADhAnAM paJcapradezAyagADhAnAM yAvat utkRpTasaMkhyAtapradezAvagADhAnAm saMkhyeyaguNatvalAbhena, ekapradezAvagADhApekSayA saMkhyeyapradezAvagADhAni pudgaladravyANi dravyArthatayA saMkhyeyaguNAni bhavanti avagADha haiM, una saba ko eka hI rAzi meM parigaNita karake 'ekapradezAvagAr3ha' kahA gayA hai| unakI apekSA saMkhyAta pradezoM meM avagADha pudgala dravya kI vivakSA se saMkhyAtaguNA haiN| yahAM bhI yaha bAta dhyAna meM rakhanA cAhie ki AkAza ke do pradezoM meM dayaNuka bhI rahatA hai, ghaNuka bhI rahatA hai, asaMkhyAtapradezI yA anantapradezI skaMdha bhI hai, ataH una saba kI kSetra kI apekSA eka hI rAzi hai / isI prakAra tIna pradezoM meM tryaNuka se lekara anantANuka skaMdha taka rahate haiM, unakI bhI eka rAzi samajha lenI cAhie / isa prakAra eka pradezAvagADha pudgaloM kI apekSA saMkhyAtapradezoM meM avagADha pudgala dravya saMkhyAtaguNA adhika kaheM gae haiM / loka ke samasta pradeza vAstava rAzImAM parigati karIne eka pradezAvagADha kahevAmA AvyA che. tenA karatA saMkhyAta pradezamAM avagADha pudgala dravyanI vivakSAe sa khyAlagaNA che. ahIM paNa A vAta dhyAnamAM rAkhavI joIe ke-AkAzanA be pradezamAM kayaNuka paNa rahe che. vyAka paNa rahe che. asa khyAta athavA ana ta pradezI audha paNa rahe che. tethI e badhAnI kSetranI apekSAthI eka ja rAzI che. e ja pramANe traNa traNa pradezomAM vyaNukathI laIne anaMtANuka ska sudhI rahe che. tenI paNa eka rAzI samajI levI joIe. A rIte eka pradezAvagADha pudugalenI apekSAthI saMkhyAta pradezomAM avagADha pudgala dravya saMkhyAta gaNuM vadhAre kahela che. lekanA saghaLA pradezo vAstavika rIte asaMkhyAta che. te paNa Page #413 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 3 sU.39 paramANupudgalAnAmalpavahutvam tebhyo'pi 'asaMkhej napaesogADhA poggalA dabaTTayAe asaMkhejjaguNA' asaMkhyeyapradezAvagADhAH pudgalAH dravyArthatayA asaMkhyeyaguNA bhavanti, asaMkhyeyasyAsaMkhyeyabhedabhinnatvAt, 'paesaTTayAe sabathovA egapaesogADhA poggalA' pradezArthatayA sarvastokA:-sarvebhyo'lpAH, ekapradezAvagADhAH pudgalA bhavanti, tebhyo'pi-saMkhejapaesogADhA poggalA paesadvayAe saMkhejjaguNA' saMkhyeyapradezAvagADhAH pudgalAH-pudgaladravyANi, pradezArthatayA saMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi 'asaMkhejjapaesogADhA poggalA paesaTTayAe asaMkhejjaguNA' asaMkhyeyapradezAvagADhAH pudgalAH pradezArthatayA asaMkhyeyaguNA bhavanti, "davvaTThapaesaTTayAe savvatthovA egapaesogADhA poggalA' dravyArthapradezArthatayA tadubhayApekSayA, sarvastokAH-sarvebhyo'lpAH ekapradezAvagADhAH pudgalA bhavanti, 'davvaTThapaesaTTayAe saMkhejjapaesogADhA poggalA' dravyArthapradezArthatayA saMkhyeyapradezAvagADhAH pudgalA bhavanti, 'dabaTTayAe saMkhenaguNA' dravyAtheMtayA saMkhyeyapradezAvagAhAH pudagalAH meM asaMkhyAta haiM tathApi asatkalpanA se unheM daza mAna leN| una meM se pratyeka kI prarUpaNA karane para daza hI hote haiM, isa prakAra pradeza meM avagADha daza pudgaloM kA lAbha hotA hai| unhIM daza pradezoM ke anya ke grahaNa aura anya ke tyAga dvArA bahuta-se vikAsaMyogoM kA lAbha hotA hai, isa kAraNa eka pradeza meM avagADha pudgaloM kI apekSA dvipradezAvagADha pudgala dravya saMkhyAtaguNA haiN| unakI apekSA bhI tripradezAvagADha pudgala dravya, isI prakAra cAra pradezoM meM avagAha, pAMca pradezoM meM avagADha yAvat saMkhyAta pradezoM meM avagADha pudgala dravya saMkhyAtaguNA siddha hote haiM / ekapradezAvagADha pugala dravyoM kI apekSA saMkhyAtaguNA hai| saMkhyAtapradezAvagADha pudgaladravya dravya kI vivakSA se saMkhyAtaguNA haiM / unakI apekSA bhI asaMkhyAtapradezAvagADha pudgala dravya kI vivakSA asatkalpanAthI tene dasa mAnI le che temAMthI darekanI prarUpaNa karavAmAM Ave te dasa ja hoya che. e pramANe eka pradezamAM avagADha dasa pudgalene lAbha thAya che. e ja dasa pradezane anyathI guNA ane anyathI tyAga dvArA ghaNuM saMgone lAbha thAya che. A kAraNathI eka pradezamAM avagADha pudgalenI apekSAthI kripradezAvagADha pudgala dravya saMkhyAtagaNuM che. tenA karatAM tripadezAvagADha pu. gala dravya, e ja pramANe cAra pradezomAM avagADha yAvat saMkhyAta pradezamAM avagADha pudgala dravya, saMkhyAtagaNu siddha thAya che. eka pradezAvagADha pugala dravyonI apekSAthI saMkhyAtagaNuM che. sa khyAta pradezAvagADha pudgala dravyanI vivA kSAthI saMkhyAtagaNuM che. tenA karatA paNa asaMkhyAta pradezAvagADha pudgala dravyanI Page #414 -------------------------------------------------------------------------- ________________ D 396 prazApanAsUmai saMkhyeyaguNA bhavanti, 'te ceva paemaTTayAe saMkhejjaguNA' te caiva-saMkhyeyapradezAvagADhAH pudgalAH pradezArthatayA saMkhyeyaguNA bhavanti, 'asaMkhejapaesogADhA poggalA dabaTTayAe asaMkhejjaguNA' asaMkhyeyapradezAvagADhAH pudgalAH dravyArthatayA asaMkhyeyaguNA bhavanti, 'te ceva paesaTThayAe asaMkhejjaguNA' te caiva-asaMkhyeyapradezAvagADhAH pudagalAH pradezArthatayA asaMkhyeyaguNA bhavanti, gautamaH pRcchati-'eesi NaM bhaMte ! egasamayaThiyA NaM bhaMte ! he bhadanta ! eteSAM khalu ekasamayasthitikAnAm-'ekasminneva samaye sthiti]pAM te ekasamayase asaMkhyAtaguNA haiM, kyoMki asaMkhyAta ke asaMkhyAta bheda hote haiM / pradezoM kI vivakSA se saba se kama pudgala ekapradezAvagADha haiN| unakI apekSA saMkhyAta pradezoM meM avagADha pudgala pradezoM kI vivakSA se saMkhyAtaguNA adhika haiM / unakI apekSA bhI asaMkhyAta AkAzapradezoM meM avagADha pudgala pradezoM kI apekSA asaMkhyAtaguNA haiN| ___ dravya aura pradeza donoM kI vivakSA se eka pradeza meM avagADha pudgala saba se kama haiM / dravya aura pradeza donoM kI vivakSA se saMkhyAta pradezoM meM avagADha pudgala dravya se saMkhyAtaguNA haiM aura vahI saMkhyAta pradezoM meM avagADha pudgala pradezoM se bhI saMkhyAtaguNA haiN| asaMkhyAta pradezoM meM avagAr3ha pudgala dravya se asaMkhyAtaguNA haiM, ve hI pradeza se asaMkhyAtaguNA adhika hai, zrI gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! eka samaya kI -sthiti vAle, saMkhyAta samayoM kI sthiti vAle, asaMkhyAta samaya kI . vipakSAthI asaNyAta cha. bhaThe-sajyAtanA asabhyAta ho jAya che. pradezanI vivakSAthI sauthI ochA pudgala eka pradezAvagADha che. tenA karatAM saMkhyAta pradezamAM avagADha pudgala pradezanI vivalAthI saMkhyAtagaNuM vadhAre che. tenA karatAM paNa asaMkhyAta AkAza pradezamAM avagADha pudgala pradezanI vivakSAthI asaMkhyAtagaNuM che. dravya ane pradeza bannenI vivakSAthI eka pradezamAM avagADha pudgala sauthI ochA che. dravya ane pradeza baMnenI vivakSAthI saMkhyAta pradezamAM avagADha pudgala dravyathI saMkhyAtagaNu che. ane eja saMkhyAta pradezomAM avagADha pudgala pradezathI paNa saMkhyAtagaNu che. asaMkhyAta pradezamAM avagADha pudgala dravyathI asaMkhyAtagaNu eja pradezathI asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. zrI gautamasvAmI prazna kare che ke he bhagavana eka samayanI sthitivALA saMkhyAta samayanI sthitivALA asaMkhyAta samayanI sthitivALA ane anaMta Page #415 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TokA pada3 sU.39 paramANupudgalAnAmapaTutvam 327 sthitikAsteSAmityarthaH, 'saMkhejasamayaThiiyANaM' saMkhyeyasamayasthitikAnAmsaMkhyAtasamayavartinAmityarthaH, 'asaMkhejasamayaThiiyANaM' asaMkhyAtasamayasthitikAnAm-asaMkhye yasamayasthAyinAm, 'poggalANaM' pudgalAnAm madhye 'dabahayAe, paesaTTayAe, ghaTTapaesaTTayAe' dravyAryatayA, pradezArthatayA, dravyArthapradezArthatayA ca 'kayare kayarehito' katare kanarebhyaH 'appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ?' alpA vA, vahukA vA, tulyA bA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAn uttarayati-'goyamA ! he gautama ! 'savvatthovA egasamayaThiiyA poggalA davyayAe' sarvastokAH sarvebhyo'lyAH, ekasamayasthitikAH, pudgalAH dravyArthatayA-tryAyikanayena bhavanti, 'saMkhejjasamayaThijhyA poggalA dabaTTayAe saMkhejjaguNA' saMkhyeyasamayasthitikAH pudgalAH dravyArthatayA saMkhyeyaguNA bhavanti 'asaMkhejjasamayaTiDayA poggalA dabaTTayAe asaMkhejjaguNA' asaMkhyeyasamayasthitikA pudgalAH dravyAryatayA asaMkhyeyANA bhavanti, 'sabathovA-egasamayaThiiyA poggalA paesaTTayAe' sarvastokAH-saMvebhyo'lpAH, ekasamayasthitikAH pudgalAH pradezArthatayA bhavanti, 'saMkhejasamayaThiiyA poragalA paesaTTayAe saMkhejaguNA' saMkhyeyasamayasthitikAH pudgalAH pradezArthatayA saMkhyeyaguNA bhavanti, 'asaMkhejjasthiti vAle aura ananta samayoM kI sthiti vAle pudgaloM meM se kauna kisa se dravya, pradeza evaM dravya pradeza ubhaya kI vivakSA se alpa, bahuta, tulya athavA vizepAdhika haiM ? zrI bhagavAna uttara dete haiM-he gautama ! dravya kI vivakSA se saba se kama pudgala eka samaya kI sthiti vAle haiN| dravya kI vivakSA se saMkhyAta samaya kI sthiti vAle pudgala saMkhyAta guNA adhika haiM / dravya kI vivakSA se asaMkhyAta samaya kI sthiti vAle pugala asaMkhyAtaguNA haiN| pradezoM kI vivakSA se saba se kama pudgala eka samaya kI sthiti vAle haiN| pradezoM kI vivakSA se saMkhyAta samaya kI sthiti vAle pudgala saMkhyAtazuNA haiN| pradezoM kI vivakSA se asaMkhyAta samaya kI samayanI sthitivALA pudgalomAthI keNa kenAthI dravya pradeza ane dravya ane pradeza bannenI vivakSAthI a5, vadhAre, tulya, agara vizeSAdhika che? zrI bhagavAna uttara Ape che-he gautama ! dravyanI vivekSAthI sauthI ochA pudgala eka samayanI sthitivALA che. dravyanI vivakSAthI sa khyAta samayanI sthiti vALA pudgala saMkhyAtagaNI vadhAre che. divyanI vivakSAthI asaMkhyAtagaNA samayanI sthitivALA pudagala asaMkhyAtagaNa che. pradezanI vivakSAthI sauthI ochA eka samayanI sthitivALA che. pradezonI vivekSAthI saMkhyAta samayanI Page #416 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazIpanAsUtra samayaThiyA pogAlA pae maTyAe akhena gA' asaMkhya pamayasthitikAH pudgalAH pradezArthatayA apaMkhyeyANA bhavanta, 'dabaTTapaesaTTayAe sambatyo vA egamamayaThiiyA poggalA' dravyArthapradezArthatathA sarvastokAH-sarvebhyo'lpAH, ekasamayasthitikAH pudgalA bhavanti, 'davvaTThapaesaTTayAe saMkhejjasamayaThiiyA poggalA davaTTayAe saMkhejjaguNA' dravyArthapradezArthatayA saMkhyeyasamayasthitikAH pudgalAH dravyArthatayA saMkhyeyaguNA' bhavanti, te ceva paesaTTayAe saMkhejjaguNA' te caiva-saMkhyeyasamayasthitikAH pudgalAH pradezArthatayA saMkhyeyaguNA bhavanti 'asaMkhejjasamayaThilyA poggalA dabaTTayAe asaMkhejjaguNA' asaMkhyeyasamayasthitikAH pudgalAH dravyArthatayA asaMkhyeyaguNA bhavanti, 'te ceva paesaTTayAe asaMkhejjaguNA' te caiva asaMkhyeyasamayasthitikAH pudgalAH pradezArthatayA asaMkhyeyaguNA bhavanti / atha bhAvato'lpavahutvavaktavyatAM prarUpayati-'eesi NaM bhaMte ! egaguktakAlagANaM' gautamaH ! pRcchati-he bhadanta ! eteSAM khala ekaguNakAlakAnAm, 'saMkhejaguNakAlagANaM' saMkhyeyaguNakAlakAnAm, 'asaMkhejaguNakAlagANaM' sthiti vAle pudgala asaMkhyAtaguNA haiN| dravya aura pradeza donoM kI vivakSA se saba se kama pudgala eka samaya kI sthiti vAle haiM / dravya aura pradeza donoM kI vivakSA se saMkhyAta samaya kI sthiti vAle pudgala dravya se saMkhyAtaguNA aura ve hI pradeza se saMkhyAtaguNA haiM / dravya kI vivakSA se asaMkhyAta samaya kI sthiti vAle pudgala asaMkhyAtaguNita haiM, ve hI pradeza kI apekSA asaMkhyAtaguNA haiN| aba bhAva kI apekSA se alpavahutva kI prarUpaNA karate haiM zrI gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! ina eka guNa kAle | sthitivALA pudgala saMkhyAtagaNu che. pradezanI vivakSAthI asaMkhyAta samayanI sthitivALA pudgala asaMkhyAtagaNu che. dravya ane pradeza banenI vivakSAthI sauthI ochA pudgala eka samayanI sthitivALA che. dravya ane pradeza bannenI vivakSAthI saMkhyAta samayanI sthiti vALA pudgala dravyathI saMkhyAtagaNa ane e ja pradezathI paNa saMkhyAtagaNuM che. dravyanI apekSAthI asaMkhyAta samayanI sthitivALA pudgala asaMkhyAta gaNuM che. ane eja pradezanI apekSAthI asaMkhyAtagaNu che. have bhAvanI apekSAthI alpa bahunI prarUpaNa karavAmAM Ave che. zrI gautamasvAmI prazna kare che ke-he bhagavan A eka guNakALa saMkhyAta guNa kALA asaMkhyAta guNa kALA ane anantaguru kALA puLamAMthI dravya, - Page #417 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.39 paramANupudgalAnAmalpavahutvam .. 399 asaMkhyeyaguNakAlakAnAm 'aNaMtaguNakAlagANa ya poggalANaM' anantaguNakAlakAnAJca pudgalAnAM madhye, 'dayaTTayAe, paesaTTayAe, davaTTapaesaTTayAe ya' dravyArthatayA, pradezArthatayA, 'dravyArthapradezArthatayA ca 'kayare kayarehito' katare katarebhyaH 'appA vA, vahuyA, vA, tullA vA, visesAhiyA vA ?' alpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA bhavanti ! bhagavAn pUrvokta vyapadezena uttarayati 'goyamA' he gautama ! 'jahA poggalA tahA bhANiyavyA' yathA prAk pudgalAH bhaNitAH pratipAditAstathA eka guNakAlakA api bhaNitavyAH-pratipAdayitavyAH, tarthA ca vyapadezasvarUpaM yathA-'savvatthovA aNaMtapaesiyAM khaMdhA egaguNakAlagA' sarvastokA:-anantapradezikAH skandhAH ekaguNakAlakAH, 'paramANupoggalA dabaTTayAe egaguNakAlagA aNataguNA' paramANupudgalAH dravyArthatayA ekaguNakAlakA anantaguNAH, 'saMkhejjapaesiyA khaMdhA egaguNakAlagA saMkhejjaguNA' saMkhyeyapradezikAH skandhAH ekaguNakAlakAH saMkhyeyaguNAH, 'asaMkhejjapaesiyA khaMdhA egaguNakAlagA asaMkhejjaguNA' asaMkhyeyapradezikAH skandhAH saMkhyAta guNa kAle, asaMkhyAta guNa kAle aura ananta guNa kAle pudgaloM meM se dravya, pradeza aura dravya-pradeza donoM kI vivakSA se kauna kisa kI apekSA alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! pahale sAmAnya pugaloM ke viSaya meM jo vaktavyatA kahI gaI hai, vahI eka guNa kAle pugaloM ke viSaya meM bhI samajhanA cAhiye / vaha vaktavyatA isa prakAra jAnanA cAhiye saba se kama dravyArtha rUpa se anantaguNa kAle pudgala haiN| una se dravyArtharUpa se eka guNa kAle pudgala anantaguNA haiM / una se dravyArtharUpa se saMkhyAta guNa kAle pudgala saMkhyAtaguNA haiN| una se dravyArtharUpa se asaMkhyAtaguNa kAle pudgala asaMkhyAtaguNA haiN| pradeza, ane dravyapradeza bannenI vivakSAthI keNa kenAthI alpa, vadhAre tulya agara te vizeSAdhika che ? zrI bhagavAna uttara ApatAM kahe che ke he gautama ! pahelAM sAmAnya pudgalenA saMbaMdhamAM je kathana karavAmAM Avela che. e ja kathana eka guNa kALA pudgalenA saMbaMdhamAM paNa samajavuM. te kathana A pramANe che. sauthI ochA dravyA paNuthI anaMta gaNA kALA pudgala che. tenAthI dravyArtha paNAthI eka guNa kALA pudgala anaMta gaNu che. tenAthI dravyA paNAthI saMdhyAtagaNI kALA pudgala saMkhyAtagaNu che. tenAthI dravyathArtha paNAthI asaMkhyAtagaNa kALA pudgala asaMkhyAta gaNA che. Page #418 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanAsUtre 436 vizeSAdhikA bhavanti 91, tatra paryAptAparyAptaka dvitricaturindrayapaJcendriyatiryagyonikAnAmapi samAvezAt, tebhyo'pi - 'micchAdiTTI visesAhiyA 92 ' caturgatibhAvino mithyAdRSTayo jIvAH vizeSAdhikA bhavanti, atra katipayA vittasamyagdRSTyAdi saMjJivyaktiriktAnAM zepasarveSAmapi tirathAM midhyAdRSTikhAt, prakRte tu caturgatika midhyAdRSTiprarUpaNe'saMkhyeyanairayikANAM tatra prakSepeNa tiryagU jIvarAzyapekSayA caturgatika mithyAdRSTInAM prarUpyamANAnAM vizeSAdhikatvaM bodhyam, tebhyo'pi - 'avirayA visesAhiyA' aviratA jIvA vizeSAdhikA bhavanti 93, tatra aviratasamyagdRSTInAM prakSepAt tebhyo'pi 'sakasAI visesAhiyA' sakapAyiNo jIvA vizeSAdhikA bhavanti 94, deza viratAdInAmapi tatra samAvezAt, tebhyo'pi - 'chaumatthA visesAhiyA' chadmasthA vizepAdhikA bhavanti 95, tatra vizeSAdhika haiM, kyoMki titheca sAmAnya meM hIndriya, trIndriya, caturindriya aura paMcendriya paryApta aura aparyApta sabhI tiryaca zAmila haiM / (92) tiryaco kI apekSA midhyAdRSTi vizeSAdhika haiM, kyoMki thoDe se avirata samyagdRSTi Adi saMjJI tiryacoM ko choDa kara zeSa sabhI tiryaca mithyAdRSTi haiM, inake atirikta anya gatiyoM ke mithyAdRSTi bhI yahAM sammilita haiM, jinameM asaMkhyAta nAraka bhI haiM / ataH tiryacoM kI apekSA cAro gatiyoM ke midhyAdRSTi vizeSAdhika haiM / (93) midhyAdRSTiyoM kI apekSA avirata jIva vizeSAdhika haiM, kyoMki inameM avirata samyagdRSTi bhI samAviSTa haiM / (94) avirata jIvoM kI apekSA sakaSAya jIva vizeSAdhika haiM, kyoMki sakaSAya jIvoM meM deza virata aura dazama guNasthAna taka ke sarvavirata jIva bhI tiryaMca sAmAnyamAM dvIndriya, zrIndriya, caturindriya ane paMcendriya zAmela che. (92) ti' cAnI apekSAe mithyAdaSTi vizeSAdhika che. kemake thADAka avirata samyagdaSTi Adi sannI ticAne cheDIne zeSa adhA tiya iMca mithyA hRSTi che. tenA zivAya anya gatiyAnA mithyAdraSTi paNa AmAM samilita hAya che, jemAM asaMkhyAta nAraka paNa hAya che. tethI tiya cAnI apekSAe cAra gatiyAnA mithyAdraSTi vizeSAdhika che. (93) mithyAdRSTiyAnI apekSAe avirata jIva vizeSAdhika che, kemake temanAmAM avirata samyagdaSTi paNa samA viSTa che. (94) avirata jIvAnI apekSAe sakaSAya jIva vizeSAdhika che, kemake sakaSAya jIvAmAM dezavirata ane dazama guNusthAna sudhInA sarva virata jIva paNa sa`milita hAya che. (95) sakaSAya jIvAnI apekSAe chadmastha vizeSAdhika che. kemake chadmasthAmAM upazAnta meha Adi saMmilita che (96) Page #419 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 3 sU.40 mahAdaNDakAnusAreNa sarvajIvAlpavahutvam 437 upazAntamohakSINamohAdInAmapi samAvezAt, tebhyo'pi-sajogI visesAhiyA' sayogino vizeSAdhikA bhavanti tatra sayogIkevalinAmapi samAvezAt 96, tebhyo'pi 'saMsAratthA visesAhiyA' saMsArasthAH vizeSAdhikA bhavanti tatra ayogikevalinAmapi prakSepAt 97, tebhyo'pi 'savvajIvA visesAhiyA' sarvajIvAH vizeSAdhikA bhavanti tatra siddhAnAmapi prakSepAt, 98, iti, 'paNNavaNAe bhagavaIe bahuvattavyayapayaM samattaM' prajJApanAyAM bhagavatyAM bahuvaktavyapadaM samAptam, 'taiyaM payaM samattaM' iti ||suu. 40 // itizrI vizvavikhyAta-jagadvallabha-prasiddhavAcakapaJcadazamApAkalita-lalita kalApAlApakAvizuddhagadyapadyanaikagranthanirmApaka - vAdimAnamardaka-zrIzAhU chatrapatikolhApurarAjapradatta - 'jainazAstrAcArya' - padabhUSitakolhApurarAjaguru-bAlabrahmacAri jainAcArya jainadharmadivAkarapUjyazrI-ghAsIlAla-vrativiracitAyAM zrI prajJApalA sUtrasya prameyavodhinyAkhyAyAM vyAkhyAyAM tRtIyaM padaM samAptam // 3 // sammilita haiM / (95) sakAza jIvoM kI apekSA chasastha vizeSAdhika kyoMki chadmasthoM meM upazAntamoha Adi zAmila haiM / (96) sakaSAya jIvoM kI apekSA sayogI vizeSAdhika haiM, kyoMki inameM sayogI kevalI bhI sammilita haiN| (97) sayogiyoM kI apekSA saMsArI jIva vizeSAdhika haiM, kyoMki saMsArI jIcoM meM ayogI kevalI bhI haiN| (98) saMsArI jIvoM kI apekSA sarvajIva vizeSAdhika haiM, kyoMki sarva jIvoM meM siddhoM kA bhI samAveza hotA hai| zrI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAla prativiracita prajJApanA sUtra kI prameyazedhini vyAkhyA ke hindI anuvAda meM tRtIyapada samApta // 3 // sa kaSAya jIvonI apekSAe sagI vizeSAdhika che, kemake temanAmAM saMgI kevalI paNa saMmilita che. (7) sagInI apekSAe saMsArI jIva vizeSAdhika che, kemake saMsArI jemAM agI kevalI paNa che. (98) saMsArI jIvonI ape. kSAe sarva jIva vizeSAdhika che, kemake sarvajImAM siddhone paNa samAveza thAya che. zrI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAla tiviracita prajJApanA sUtranI, prameyAdhinI TIkA nA gujarAtI bhASAMtaramAM tRtIya pada samApta ... 3 Page #420 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Ta prazIpanAsUtre caturtha sthitipadas mUlam - neraiyANaM bhaMte! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ? goyamA ! jahAM dasavAsasahassAI, ukkoseNaM tettIsa sAgarovamAI, apajjanta neraiyANaM bhaMte! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ? goyamA ! jahaNaNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNa vi aMtomuhattaM, pajattaga neraiyANaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ? goyamA ! jahaNaNeNaM dasavAsasahassAiM aMtomuhuttUNaM, ukkoseNaM tettIsaM sAgarotrasAI aMtomuhuttUNAI, rayaNappabhApuDhavI neraiyANaM bhaMte ! aari kAlaM ThiI paNNattA ? goyamA ! jahapaNeNaM dasavAsasahaslAI, ukkoseNaM sAgarovasaM, apajasa rayaNappabhA puDhavIneraiyANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ? goyamA ! jahapaNe aMtomuhuttaM, ukkoseNa vi aMtomuhuttaM, pajjattarayaNappabhA puDhavIneraiyANaM bhaMte! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ? goyamA ! jahaNaNeNaM dasavAsa sahassAI aMtomuhuttUNAI, ukkoseNaM sAgarovamaM aMtomuhuttUNaM, sakarappabhA puDhavIneraiyANaM bhaMte! kevaiyaM kAlaM TiI paNNattA ? goyamA ! jahaNNeNaM egaM sAgarovamaM ukkoseNaM tinni sAgarovamAI, apajjattagasakarappabhA puDhavIneraiyANaM bhaMte! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ? goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhu, ukkoseNa vi aMtomuhuttaM, pajjattaya sakarappabhA puDhavIneraiyANaM bhaMte! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ? goyamA ! jahaNNeNaM sAgarotra aMtomuhusUNaM, ukkoseNaM tinni sAgarovamAI aMtomuhutUNAI, vAluyappabhApuDhavi neraiyANaM bhaMte! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ? goyamA ! jahaNNeNaM tinni sAgarovamAI ukkoseNaM satta sAgarovamAI apajattayavAluSpabhApuDhavIneraiyANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ? goyamA ! jahapaNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNa Page #421 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.40 mahAnudaNDakasAreNa sarvajIvAlpabahutvam 439 vi aMtomuhattaM, pajattaya vAluyappabhApuDhavIneraiyANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA? goyamA ! jahaNaNeNaM tinni sAgarovamAI aMtomuhattUNAI, ukkoleNaM sattasAgarovamAiM aMtomuttUNAI, paMkappabhApuDhavI neraiyANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNatA ? goyamA ! jahaNNeNaM satta sAgarovamAI, ukoseNaM dasa sAgarovamAiM, apajattaya paMkappabhApuDhavIneraiyANaM saMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI papaNattA ? goyamA! jahaNNeNa vi aMtomuhuttaM, ukkoseNa vi aMtomuhattaM, pajjattaya paMkappabhApuDhavIneraiyANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ? goyamA ! jahaNaNeNaM satta sAgarobamAI aMtomuhattUNAI, ukkoseNaM dasa sAgarovamAiM aMtomuhuttaNAiM, dhUmappabhApuDhavIneraiyANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNatA ? goyamA ! jahaNNeNaM dasa sAgarovasAiM, ukkoseNaM sattarasa sAgarovamAiM, apajjattaya dhUmappabhApuDhavIneraiyANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNatA ? goyamA! jahaNNeNa vi aMtomuhuttaM, ukkoseNa vi aMtomuhuttaM, pajjattaga dhUmappabhApuDhavIneraiyANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA? goyamA ! jahaNaNeNaM dasa sAgaroksAiM aMtomuhutUNAI, ukkoseNaM satta sAgarokamAI aMtomuhuttUNAI, tamappabhApuDhavIneraiyANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI pANatA ? goyamA ! jahaNNeNaM sattaralasAgarovamAI, ukkoseNaM bAvIsaM sAgarovamAI, apajjattaya tamappabhA puDhavIneraiyANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ? goyamA! jahaNaNeNa vi aMtAmuhuttaM, ukoseNa vi aMtomuhuttaM, pajjattaga tamappabhApuDhavi neraiyANaM bhaMte! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ? goyamA! jahapaNeNaM sattarasa sAgarovamAiM aMtosuhRttUNAI, ukkoseNaM vAvIsaM sAgarovamAiM aMtomuhuttUNAI, ahe sattamA puDhavIneraiyANaM bhate! Page #422 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prayApanAva kevaiyaM kAlaM ThiI paNNatA ? goyamA ! jahaNaNeNaM bAvIsaM sAgarovalAI ukkoseNaM tettIsaM sAgarobamAI, apajjattaya ahe sattamapuDhavineraiyANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNatA ? goyamA ! jahANeNa vi aMtomuhattaM, unakoseNa vi aMtomuhattaM, pajjattaga ahe sattama puDhavineraiyANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNatA ? goyalA ! jahANeNaM bAvIsaM sAgarovamAiM aMtomuhataNAI, ukkoleNaM tettIla sAgaroksAiM aNtomuhttnnaaii|suu.1|| chAyA- nairayikANAM bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ! jaghanyena dazavarSasahasrANi, utkRpTena trayastriMzat sAgaropamAni, aparyAptaka nairayikANAM bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ! jaghanyena antarmuhUrtam utkRSTenApi antarmuhUrtam paryAptakanairayikANAM bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama! jayanyena dazavarpasahasrANi antrmuhuutonaani, utkRSTena trayastriMzat sAgaropamANi, antarmuhartonAni, ratnaprabhApRthivI nairayikANAM bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ! jaghanyena dazavarpasahasrANi, utkRSTena sAgaropamam, aparyAptakaratnaprabhApRthivInairayikANAM bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ! jaghanyena antarmuhartam utkRpTenApi antarmuhUtam paryAptaka ratnaprabhApRthivI nairayikANAM bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ! jaghanyena dazavarSasahasrANi antarmuhUrtonAni, utkRSTena sAgaropamam antarmuhUtAnam zarkarAprabhApRthivInairayikANAM bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ! jaghanyena ekaM sAgaropamam utkRSTena trINi sAgaropamAni, aparyAptakazarkarAprabhApRthivInairayikANAM bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ! jayanyena antarmuhUrtam utkRSTenApi antarmuhUrtam paryAptakazarkagaprabhApRthivInairayikANAM bhadanta !, kiyantaM kAlaM sthiti prajJaptA ? gautama | jaghanyena sAgaropamam antarmuhAnam utkRSTena trINi sAgaropamANi antarmuhattaunAni vAlukAprabhA pRthivInairayikANAM bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ! jaghanyena trINi sAgaropamANi utkRSTena saptasAgaropamAni aparyAptaka vAlukAmabhApRthivInairayikANAM bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama | jaghanyena antarmuhUrtam utkRSTenApi antarmuhartam paryAptakavAlukApramApRthivInairayikANAM bhadanta kiyantaM kAlaM sthiti prajJaptA ? gautama ! jaghanyena trINi sAgaropamANi antarmuhUtrtInAni utkRpTena saptasAgaro Page #423 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameodhito TIkA pada 4 sU.01 nairayikANAM sthitinirUpaNam caturtha sthitipada zabdArtha - (neraiyANaM) nArakoM kI (bhate !) bhagavan ! (kevaiyaM ) kitane (kAla) kAla taka (ThiI) sthiti ( paNNattA) kahI hai (goyasA) he gautama! (jahaNNeNa jaghanya (dasavAsa sahassAI ) daza hajAra varSa (ukkoseNaM) utkRSTa (tettIsa ) tetIsa (sAgarovamAI ) sAgaropama (apajanta raiyANaM te kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA) aparyApta nArakoM kI he bhagavan ! kitane samaya taka kI sthiti kahI hai ? (goyamA ! jahaNaNeNaM aMtomuttaM) he gautama! jaghanya antarmuhUrtta (ukkoseNa vi aMtomuttaM) utkRSTa bhI antarmuhUrtta (pajjattaga neraiyANaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA) paryAsaka nArakoM kI kitane samaya taka kI sthiti kahI hai ? (goyamA ! jahaNNeNaM dasavAsasahassAiM aMtomuhUttUrNa) gautama ! jaghanya antarmuhUrtta kama daza hajAra varSa taka (ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI aMtomuhuttai) utkRSTa antarmuhUrtta kama tetIsa sAgaropama taka / ( rayaNappA puDhavInerayANaM bhate !) he bhagavan ! ratnaprabhA pRthivI ke nArako kI (kevayaM kAlaM) kitane kAla taka (ThiI paNNattA) sthiti kahI hai ? (gomA) he gautama ! (jahaNaNeNaM dasavAsasahassAiM ) jaghanya dasa hajAra varSa (ukkoseNaM egaM sAgarovamaM) utkRSTa eka sAgaropama ( apajjattarayaNappabhA puDhavIneraiyANa) aparyApta ratnaprabhA pRthivI ke ceAthuM sthiti pa S 441 zabdArtha - (neraiyANaM) nAronI (bhaMte ) lagavan (kevaiyaM ) DeTalA (kAlaM) 17 sudhI (ThiI) sthiti (paNNattA ) 4DI che (goyamA) he gautama (jahaNaNeNaM) 4dhanya (dasavAsasahassAIM) : Delara varSa sudhI (ukkoseNaM) utsRSTa (tettIsaM) tetrIsa (sAgarovamAI) saag|ym (apajjatta neraiyANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA) aparyApta nArAnI he bhagavan ! DeMTalA sabhaya sudhI sthiti aisI che ? ( goyamA ! jahaNgeNaM aMto muhuttaM) he gautama! dhanya antarmuhUrta (ukkoseNa vi atohuttaM) tDRSTathI pazu mantarmuhUrta (pajjataga neraiyANaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattAM 1 ) paryApta nArAnI DeMTalA samaya sudhInI sthiti DI che ? (goyamA / jahaNaNeNaM dasavA - sasahassAIM aMtomuhuttUrNaM) gautama ! dhanya antarmuhUrta zochA tetrIsa sAgazaSabha sudhI (raNappA puDhavI neraiyANaM bhaMte 1) bhagavan ! ratnaprabhA pRthvInA nAronI (kevaiyaM kAlaM) DeTalA ANa sudhI (ThiI paNNattA) sthiti uhI che ? (goyamA !) he gautama / ( jahaNNeNaM dasavosasahassAI ) 4dhanya dRza hara varSa (ukkoseNaM egaM sAgarovamaM) uddhRSTa sAgazayama (apajjattA raNayappabhA puDhavI neraiyANaM) pra0 56 Page #424 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 442 prajJApanAsUtre nArakoM kI (bhate) he bhagavan ! (kevaiyaM kAlaM) kitane kAla taka (ThiI paNNattA) sthiti kahI hai ? (goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhata) gautama ! jaghanya antarmuhUrta (ukkoseNa vi aMtomuhuttaM) utkRSTa bhI antarmuhUrta (pajjattarayaNappabhA puDhavI nerajhyANaM) paryApta ratnaprabhA pRthivI ke nArakoM kI (bhate) he bhagavan ! (kevaiyaM kAlaM) kitane kAla taka (ThiI paNNattA ?) sthiti kahI hai ? (goyamA) he gautama ! (jahaNNeNaM dasavAsasahassAI aMtomuhuttUNAI) jaghanya antarmuhUrta kama daza hajAra varSa (ukkoseNaM sAgarovamaM aMtomuhuttarNa) utkRSTa antarmuharta kama eka sAgarovama tk| (sakkarappabhA puDhavI neraiyANaM) zarkarAprabhA pRthivI ke nArakoM kI (bhate) he bhagavan ! (kevaiyaM kAlaM) kitane kAla taka (ThiI paNNattA) sthiti kahI hai ? (goyamA !) he gautama ! (jahaNNeNaM sAgarovamaM) jaghanya eka sAgaropama (ukkoseNaM tinni sAgarovamoI) utkRSTa tIna sAgaropama (apajjattaga sakkarappabhA puDhavIneraiyANaM) aparyApta zarkarA prabhA ke nArakoM kI (bhate) he bhagavan ! (kevaiyaM kAlaM) kitane kAla taka (ThiI paNNattA) sthiti kahI hai ? (goyamA !) he gautama ! (jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNa vi aMtomuhuttaM) jaghanya antarkhaharta, utkRSTa bhI antarmuhUrta (pajjattaya sakarappabhA puDhavIneraiyANaM) paryApta zarkarAaparyAta 2tnamA pRthvInA nAchInI (bhaMte) bhagavan ! (kevaiyaM kAlaM) heTasA 45 sudhI (ThiI paNNattA) sthiti hI cha ? (goyamA / jahaNNeNaM aMtomuhutta) gautama ! dhanya mantabhuta (ukkoseNa vi aMtomuhuttaM) utkRSTathI 5 mantabhukRta (pajjattarayaNappabhA puDhavI neraiyANaM) paryApta ratnaprabhA pRthivIna nAnI (bhaMte) bhagavan / (kevaiyaM kAlaM) dA samaya sudhI (ThiI paNNattA) sthiti 4DI cha (goyA) 3 gautama / (jahaNNeNaM dasavAsasahassAiM aMtomuhuttaNAI) dhanya mantabhuta maach| 62 12 15 (ukkoseNaM sAgarovamaM aMtomuhuttarNa) GSTa antamuhUrta ochA eka sAgaropama sudhI (sakkarappabhA puDhabI neraiyANaM) zarAmA pRthvInA nAnI (bhaMte) sAvan ! (kevaiyaM kAlaM) / samaya sudhA (ThiI paNNattA) sthiti 4ii cha ? (goyamA!) u gautama / (jahaNNeNaM sAgarovamaM) vanya me4 saa||2||5m (ukkoseNaM tinni sAgarovamAiM) utkRSTa traya sAgarApama (apajjattaga sakkarappabhA puDhavIneraiyANaM) aparyApta zarAmanAnA nAnI (bhaMte) bhagavan ! (kevaiyaM kAlaM) iMTasA samaya sudhI (ThiI paNNattA) sthiti hI che ? (goyamA) 3 gautama ? (jahaNNeNaM aMto muhRttaM ukkoseNa vi aMtomuhutta) dhanya mantabhuta GSTathI 5 mantakRta Page #425 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 4 sU01 nairayikANAM sthitinirUpaNam prabhA pRthivI ke nArakoM kI (bhaMte) bhagavan ! (kevaiyaM kAlaM) kitane kAla taka (ThiI paNNattA) sthiti kahI hai ? (goyamA) he gautama ! (jahapaNeNaM sAgarovamaM aMtosuhasUrNa) jaghanya antarmuhUrta kama eka sAgaro. pama kI (uskoseNaM tinni sAgarocamAI aMtomuhuttUNAI) utkRSTa antarmuhUrta kama tIna sAgaropama kii| . (vAlayappabhA puDhavIneraiyANaM) vAlukAprabhA pRthvI ke nArakoM kI (bhate) he bhagavan ! (kevaiyaM kAlaM) kitane kAla taka (ThiI paNNattA) sthiti kahI hai ? (goyamA) he gautama ! (jahANeNaM tinni sAgarovamAi) jaghanya tIna sAgaropama (ukkoseNa satta sAgarovamAi) utkRSTa sAta sAgaropama (apajjatta ya vAluyappabhA puDhavIneraiyANaM) aparyApta cAlukAprabhA pRthvI ke nArakoM kI (bhate) he bhagavana ! (kevaiyaM kAlaM) kitane kAla taka (ThiI paNNattA) sthiti kahI hai ? (goyamA !) he gautama (jahANeNaM aMtomuhattaM) jaghanya antarmuhUrta (ukkoseNaM vi aMtomuhatta) utkRSTa bhI antarmuhUrta (pajjatya bAluyappabhA puDhavineraiyANaM) paryApta vAlukAmamA pRthvI ke nArakoM kI (bhaMte) bhagavan ! (kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA) kilane kAla taka sthiti kahI hai ? (goyamA) gautama ! (jahanneNaM tinni sAgarovamAI) jaghanya tIna sAgaropama (aMtomuhuttUNAI) (pajjattaya sakkarappabhA puDhavI neraiyANaM) pati za62rApramA pRthvInA nAnI (bhaMte) mApan / (kevaiyaM kAla) mA 4 sudhI (ThiI paNNattA) sthiti:hI cha ? (goyamA) 8 gautama / (jahaNNeNaM sAgarovamaM aMto muhuttaNa) dhanya matabhuita mAchA me4 saa||25mnii (ukkoseNaM tinni sogarovamAiM aMtomuha. taNAI) utkRSTa matabhuta mAchA RNa sAgarApabhanI che - (vAluyappabhA puDhavI neraiyANaM) pAdumA pRthvInA nAnI (bhaMte) 3 sasavana (kevaiyaM kAlaM) / samaya sudhI (ThiI paNNattA) sthiti hI cha ? (goyamA) gautama / (jahaNNeNaM tinni sAgarovamAI) dhanyatra sArAma (ukkoseNa satta sAgarovamAiM) GSTa sAta sAgarAgama (apajjataya vAluyappabhA paDhavI neraiyANa) maryApta pAnA pRthvInA nAnI (bhaMte / ) sAvan ! (kevaiyaM kAlaM) 48 // 4 // sudhI (ThiI paNNattA) sthiti cha ? (goyamA) hai gautama / (jahaNNeNaM aMtomuhuttaM) dhanya mantabhuta (ukkoseNa vi aMtomuhuttaM) dathI 54 24-tabhuta (pajjattaya vAluyappabhA puDhavi neraiyANaM) paryApta vAyumA pRthvInA nAnI (bhaMte 1 ) gavan / (kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA) 48mA 4Na sudhI sthiti 4ii cha ? (goyamA) gautama ! (jahaNNeNaM tinni Page #426 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 444 prApanAsarva pamANi antarmuhUtaunAni, paGkaprabhA pRthivI nairayikANAM bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ! jaghanyena saptasAgaropamANi, utkRSTena daza sAgaropamANi, aparyAptakapaGkaprabhA pRthivI nairayikANAM bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ! jaghanyenApi antarmuhUrtam utkRSTenApi antarmuhurtam paryAptakapaGkaprabhA pRthivInairayikANAM bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ! antarmuhUrta kama (ukkoseNaM sattasAgarovamAI) utkRSTa sAta sAgaropama (aMtomuhuttUNAI) antarmuharta kama / - (paMkappabhA puDhavIneraiyANaM bhate ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ?) he bhagavan ! paMkaprabhA pRthvI ke nArakoM kI kitane kAla taka sthiti kahI gaI hai ? (goyamA) he gautama ! (jahANeNaM satta sAgarovamAI) jaghanya sAta sAgaropama (ukkoseNaM dasa sAgarovamAI) utkRSTa daza sAgaropama (apajjatta ya paMkappabhA puDhavInerayANaM bhate ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ?) aparyApta paMkaprabhA pRthvI ke nArakoM kI bhagavan ! kitane kola taka sthiti kahI hai ? (goyamA ! jahaNNeNa vi aMtomuhuttaM, ukkoseNa vi aMtomuhutta) jaghanya bhI antarmuharta, utkRSTa bhI antarmuhUrta (pajjattaya paMkappabhA puDhavIneraiyANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ?) paryApta paMkaprabhA pRthvI ke nArakoM kI bhagavan ! kitane kAla taka sthiti kahI hai ? (goyamA jahaNNeNaM satta sAgarovamAiM aMtomuhuttUNAI) jaghanya antarmuhUrta kama sAta sAgaropama (ukoseNaM dasasAgarovamAI aMtomuhuttaNAI) utkRSTa antarmuhUrta kama dasa sAgaropama / sAgarovamAI) dhanya tra] sAgarIyama (aMtomuhuttaNAI) mantabhuta mAchA (paMkApabhA puDhavIneraiyANaM bhaMte / kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA) mApan ! 5.asA pRthvInA nArInI 32 ANa sudhI sthiti 4sI che ? (goyamA !) gautama (jahaNNeNaM sattasAgarovamAI) dhanya sAta saag3|5m (ukkoseNaM dasa sAgaropamAI) utkRSTa 40 sAgaropama (apajjattaya paMkappabhA puDhavI neraiyANaM bhaMte kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ?) aparyAsa 54mA pRthvInA nAnI mAn teen samaya sudhA sthiti hI cha ? (goyamA ! jahaNNeNa vi aMto muhattaM ukko seNa vi aMtomuhutta) dhanyathI 5 mantabhuta, kRSTathI pazu mantataH (pajjattaya paMkappabhA puDhavI neraiyANaM bhaMte / kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ?) paryApta paMkaprabhA pRthvInA nArakenI he bhagavana ! keTalA kALa sudhI sthiti kahI che ? (goyamA jahaNNeNaM satta sAgaropamAiM aMtomuhuttaNAiM) dhanya mantabhuta maach| sAta sa yama (ukkoseNaM dasa sAgaropamAiM aMtomuhuttUNAi) Gree -ta. Page #427 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 4 sU.01 nairayikANAM sthitinirUpaNam 445 jaghanyena saptasAgaropamANi antarmuhUrtonAni utkRSTena daza sAgaropamAni anta-' muhUrtonAni, dhUmaprabhA pRthivInairayikANAM bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ! jaghanyena dazasAgaropamANi, utkRSTena saptadazasAgaropamANi, aparyAptakadhUmaprabhApRthivInairayikANAM bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ! jaghanyenApi antarmuhUrtam , utkRSTenApi antarmuhUrtam , paryAptakadhUmaprabhApRthivInairayikANAM bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ! jaghanyena dazasAgaropamANi antarmuhUtaunAni, utkRpTena saptadaza sAgaropamANi antamuhUrtonAni, tamaHprabhApRthivI nairayikANAM bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH (dhUmappabhA puDhavIneraiyANaM bhaMte ! kevayaM kAlaM ThiI paNNattA ?) dhUmaprabhA pRthivI ke nArakoM kI bhagavan ! kitane kAla taka sthiti kahI hai ? (goyamA) he gautama ! (jahaNNeNaM dasa sAgarobamAI ukkoseNaM sattarasa sAgarovamAI) jaghanya dasa sAgaropama, utkRSTa sataraha sAgaropama (apajjattaya dhumappabhA puDhavIneraiyANaM bhate ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ?) aparyApta dhUmaprabhA pRthvI ke norakoM kI bhagavan ! kitane kAla kI sthiti kahI hai ? (goyamA) he gautama ! (jahaNNeNa vi aMtomuhuttaM, ukkoseNa vi aMtomuhuttaM) jaghanya bhI antarmuhUrta, utkRSTa bhI antarmuhUrta (pajjattaga dhUmappabhA puDhavIneraiyANaM mate ! kevaDyaM kAlaM ThiI paNNattA ?) paryAptaka dhUmaprabhA pRthvI ke nArakoM kI bhagavan ! kitane kAla taka sthiti kahI hai ? (goyamA) he gautama ! (jahaNNeNaM dasa sAgarovamAi atomuhuttUNAi) jaghanya antarmuhUrta kama dasa sAgaropama (ukkoseNaM sattarasa sAgarovasAI aMtomuhattaNAI) utkRSTa muhUrta kama daza sAgaropamanI che. (dhUmappabhA puDhavI neraiyANaM bhaMte / kevaithaM kAlaM ThiI paNNattA) san ! dhUmapramA pRthvInA nAnI theTamA Aja sudhI sthiti hI cha ? (goyamA) hai gautama (jahaNNeNaM dasa sAgarovamAiM ukkoseNa sattarasa sAgarovamAiM) 45nya za sAgarA5ma, kRSTa sattara sAgaza5ma. (apajjattaya dhUmappabhA puDhavI neraiyANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ?) maryApta dhUmalA pRthvInA nAnI lagavana TesA // sudhA sthiti 4ii cha ? (goyamA / ) OM gautama / (jahaNNeNaM vi aMtomuhuttaM, ukkoseNa vi aMtomahu) dhanyanI 544 mantabhuta, kRSTa mantabhuta (pajjattaga dhUmappabhA puDhavI neraiyANaM bhaMte / kevaiyaM kAlaM ThiI papNatto ?) paryAptaka dhUmaprabhA pRthvInA nArakanI bhagavad ' keTalA kALanI sthiti kahelI cha ? (goyamA / ) he gautama / (jahaNNeNaM dasa sAgarovamAiM aMtomahattaNAI) 15nya antata mAchA 62 sAgarAma (ukkoseNa sattarasasAgarovamAiM aMto Page #428 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazAMpanAsUtra prajJaptA ? gautama ! jaghanyena saptadazasAgaropamANi, utkRpTena dvAviMzatiH sAgaropamANi, aparyAptaka tamaHprabhApRthivI nairayikANAM bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ! jaghanyenApi antarmuhUrtam, utkRSTenApi antarmuhUrtam, paryAsakatamaHprabhApRthivI nairayikANAm bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama / jaghanyena saptadazasAgaropamANi antarmu hataunAni, utkRSTena dvAviMzatiH antarmuhUrta kama sataraha sAgaropama kI hai| (tamappabhA puDhavIneraiyANaM bhate ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ?) bhagavana ! tamaHprabhA pRthvI ke nArakoM kI kitane kAla taka sthiti kahI hai ? (goyamA) he gautama ! (jahaNNeNaM sattarasasAgarovamAI, ukkoseNaM vAvIsaM sAgarovamAI) jaghanya sataraha sAgaropama, utkRSTa bAIsa sAgaropama (apajjattaya tamappabhA puDhavInerajhyANaM bhate ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ?) bhagavan ! aparyApta tamaHprabhA pRthivI ke nArakoM kI kitane kAla taka sthiti kahI gaI hai ? (goyamA) he gautama (jahaNNeNa vi aMtomuhuttaM ukkoseNa vi aMtomuhutta) jaghanya bhI antamuhUrta utkRSTa bhI antarmuhUrta (pajjattaga tamappabhA puDhavIneraiyANaM bhate! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA) paryAptaka tamaHprabhA pRthvI ke nArakoM kI bhagavan ! kitane kAla taka sthiti kahI ? (goyamA) he gautama ! (jahapaNeNaM satarasa sAgarovamAi aMtomuhuncUNAI) jaghanya antarmuharta kama satarahasAgaropama (ukkoseNaM vAvIsaM sAgarovamAi aMtomuhattUNAI) mahattaNAI) utkRSTa mantabhuta ch| satta2 sAgarIyama (tamappabhA puDhavIneraiyANaM bhaMte / kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA) mAvAn tabha:pramA pRthvInA nAnI 32 m sudhI sthiti sI che ? (goyamA / u gautama / (jahaNNeNaM sattarasa sAgarovamAI ukkoseNaM bAvIsaM sAgarovamAI) macanya, sattara saagre|5m, mane aSTa mAvIsa sAgarA5ma (apajjattaya tamappabhA puDhavI neraiyANaM bhaMte / kevaiyaM kAlaM ThiI paNNatto ?) sApan / aparyApta tamAmA pRthvInA nAnI 21 sudhI sthiti uvAsI che ? (goyamA / ) gobhata ! (jahaNNegaM vi aMtomuhuttaM ukkoseNa vi aMtomuhuttaM) "dhanya pay mantabhuta STa 5 mantabhuta (pajjattaga tamappabhA puDhavI neraiyANaM bhaMte / kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA) paryAsa tama prA pRthvInA nAnI lagan / tt| // sudhI sthiti 4ii che ? (goyamA / ) OM gautama / (jahaNNeNa sattarasa sAgaro vamAI aMtomuhuttUNAI) 43nya matabhuta soch| sattara sAgaropama (usko seNaM bAvIsaM sAgarovamAiM aMtomuhuttaNAiM) SBSTa mantata mAchA pApIsa sAyama Page #429 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavAdhinI TIkA pada 4 sU.01 nairayikANAM sthitinirUpaNam sAgaropamANi antarmuhUrtonAni, adhaH saptamapRthivI nairayikANAM bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ! jaghanyena dvAviMzatiH sAgaropamANi, utkRSTena trayastriMzat sAgaropamANi, aparyAptakAdhaHsaptamapRthivInairayikANAM bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ! jaghanyenApi antarmuhUrtam, utkRSTenApi antarmuhUrtam, paryAptakAdhaHsaptamapRthivInairayikANAM bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ! jaghanyena dvAviMzatiH sAgaropamANi antarmuhUrtonAni, utkRSTena trayastriMzat sAgaropamANi antarmuhUrtonAni / utkRSTa antarmuhUrta kama vAIsa sAgaropama kI hai / (ahe sattamApuDhavIneraiyANaM bhate ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ?) sAtavIM pRthivI ke nArakoM ko bhagavan ! kitane kAla taka sthiti kahIM hai ? (goyamA) he gautama ! (jahaNNeNaM bAvIsaM sAgarovamAI ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAi) jaghanya vAIsa sAgaropama, utkRSTa tetIsa sAgaropama (apajjattaga ahe sattamapuDhavIneraiyANaM) aparyAptaka sAtavIM pRthvI ke nArakoM kI (bhate !) bhagavan ! (kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA?) kitane kAla kI sthiti kahI kahI hai ? (goyamA) he gautama ! (jaha. paNeNa vi aMtomuhuttaM, ukkoseNa vi aMtomuhattaM) jaghanya bhI antamuhUrta, utkRSTa bhI antarmuhUrta (pajjattaga ahe sattama puDhavIneraiyANaM) paryAptaka sAtavIM pRthvI ke nArakoM kI (bhate) bhagavan ! (kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ?) kitane kAla kI sthiti kahI hai ? (goyamA) he gautama ! (jahaNNeNaM bAIsaM sAgarovamAI aMtomuhuttUNAI) jaghanya antarmuhUrta kama bAIsa sAgaropama (ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI (ahe sattamA puDhavI neraiyANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ?) sAtamI pRthvInA nAnITasA // sudhI sthiti hI cha ? (goyamo !) 3 gautama ! (jahaNNeNaM bAvIsaM sAgarovamAI, ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI) dhanya mAvIsa sAgareza5ma, utkRSTa tetrIsa sA5ma (apajjattagaahesattamapuDhavi neraiyANaM) maryAta sAtamI pRthvInA nAnI (bhaMte | ) mApan (kevaiyaM kAlaM TiI paNNattA) sA nI sthiti hI cha ? (goyamA') gautama / (jaNNeNaM vi aMtomuhuttaM, ukkoseNa vi aMtomuhuttaM) dhanya 5 antabhuDUta', GSTa 5 mantabhuta (pajjattaga ahe sattama puDhavi neraiyANaM) paryAsa sAtamI pRthvInA nA2. AnI (bhaMte !) nApan / (kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ?) 21 janI sthiti 4ii cha ? (goyamA ) 3 gautama ! (jahaNNeNaM bAIsa sAgarovamAI aMttomuhuttUNAI) dhanya mantabhuta ch| vIsa saag|5m (ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI Page #430 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre TIkA-atredaM bodhyam- aparyAptakAvasthAyAM nairayikANAmantamuhUrta mAtraM sthitisadbhAvena paryAptakAvasthAyAm antarmuhUrta yUnasthitiH sarvatraiva jaghanyena utkRSTena ca vodhyA, anyat sarvaM spaSTameva vartate iti, zeSa vyAkhyA nigodasiddhA // 1 // atomuhUtUnAha) utkRSTa antarmuhurta kama tetIsa sAgaropama kI hai| TIkArtha- prakRta sUtra meM sAtoM naraka bhUmiyoM meM rahane vAle sAmAnya nArakoM kI aura phira aparyAptaka tathA paryAptaka nArakoM kI sthiti pRthaka-pRthaka prarUpita kI gaI hai| isameM dhyAna dene yogya yaha hai ki sabhI pRthviyoM ke aparyApta nArakoM kI sthiti antarmuhUrta hI hai, .' kyoMki aparyAptaka avasthA antarmuhUrta taka hI rahatI hai, isase adhika - nahIM / ataeva sAmAnya sthiti meM se aparyApta nArakoM kI antarmuhUrtta / kAla kI sthiti ko kama kara dene se zeSa sthiti paryAptakoM kI raha jAtI hai / jaise- prathama pRthvI meM sAmAnya sthiti jaghanya dasa hajAra : varSa aura utkRSTa eka sAgaropama kI hai' isameM se aparyApta dazA kI antarmuhUrtta kI sthiti kama kara dene para paryApta avasthA kI jaghanya - sthiti antarmuhUrtta kama dasa sAgaropama kI aura utkRSTa sthiti anta- muhUrtta kama eka sAgaropama kI hotI hai / Age bhI sarvatra isI prakAra samajhanA cAhie / 1 448 isa saMbaMdha meM dUsarI bAta dhyAna dene yogya yaha hai ki pahale-pahale kI bhUmi meM jo utkRSTa sthiti hai, vahI agalI bhUmi meM jaghanya haiM / aMtomuhuttaNAI) utr2RSTa antarmuhUrta gochA tetrIsa sAgaropamanI che. TIkA-prakRta sUtramAM sAte narakabhUmiyemA rahenArA sAmAnya nArakonI ane vaLI aparyAptaka tathA paryAptaka nArakAnI sthiti bhinna bhinna rUpe prarUpita * karelI che. temA dhyAna devA ceAgya e che ke badhI pRthvIceAnA aparyAsa nArakAnI sthiti antarmuhUta ja che kemake aparyAptaka avasthA anta`DUta sudhInIja rahe che. tethI adhika nathI hAtI. tethI ja sAmAnya sthitimAthI aparyApta nArakAnA antarmuhUnA kALanI sthitine ghaTADavAthI zeSa sthiti paryAptakAnI rahe che. jemake prathama pRthvImAM sAmAnya sthiti jaghanya daza hajAra varSI ane utkRSTa eka sAgarApamanI che. temAthI aparyApta dazAnI antarmuhUtanI sthiti ochI karI nAkhavAthI paryApta avasthAnI jaghanya sthiti antarmuhUta echA daza sAgaropamanI ane utkRSTa sthiti antarmuhUta echA eka sAgarApamanI hAya che. AgaLa paNu madhe A rIte samajavAnu che 1 A sambandhamA khIjI vAta dhyAna devA ceAgya e che ke pahelA pahelAnI bhUmimA je utkRSTa sthiti che, teja AgaLanI bhUmimA jadhanya che. Page #431 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameya bodhinI TIkA pada 4 sU 02 devadevInAM sthitinirUpaNam ... devasthiti vaktavyatA- ... , ! ! ... mUlam-devANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ? goyamA! jahANeNaM dasavAsasahassAiM, ukkoseNaM, tettIsaM, sAgarovasAI, apajjattaya vANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI pANatA ? goyamA ! jahaNNevi aMtomuhuttaM ukkoseNa vi aMtomuhuttaM pajattaya devANaM bhaMte ! kevaithaM kAlaM ThiI paNNatA ? goyamA jahaNNeNaM dasavAsasaIslAiM aMtomuhuttUNAI, ukkoseNaM tettIsaM sAgarobamAiM, aMtomukhAtUNAI devINaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM. ThiI, pANatA ? goyamA ! jahaSNeNaM, dasavAsasahassAiM ukkoseNaM.paNapannaM paliobamAiM apajjattaya devINaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI. paNNatA ? goyamA ! jahaNNeNa vi aMtomuhuttaM ukkoseNa vi aMtomuhattaM pajjattaya devINaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ? goyamA~ ! jahapaNeNaM dasavAsasahassAiM aMtomuhuttUNAI ukkoseNaM paNApanna pali ovamAI aMtomuhutUNAI bhavaNavAsINaM devANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ? goyamA! jahaNNaNaM dasavAsasahassAiM ukoseNaM sAiregaM sAgarovamaM apajattayabhavaNavAsINaM bhaMte ! devANaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA? goyamA! jahaNeNa vi aMtomuhattaM ukoseNavi 'aMtImuhatta, pajattayaMbhavaNavAsINa"devANa mate ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNatA ? goyamA ! jahaNaNaM dasavAsasaMhassAiM aMtomuhalAI, ukkoseNaM sAirege' sAgarovama aMtomuMhatUNaM, bhavaNavAsiNINa bhaMte ! devINaM kevaiyaM kAlaM ThiI papaNatA? jaise-ratnaprabhA pRthvI meM utkRSTa sthiti eka sAgaropamA hai to dUsarI zarkarAprabhA meM vahI jaghanya sthiti yatalAI gaI hai| zeSa arthaH zabdArtha se hI samajhA jA sakatA haiM // 1 // -28THER :jemake ratnaprabhA pRthvImAM utkRSTa sthiti eka sAgaropama che te bIjI zarA prabhAmAM teja jadhanyasthiti batAvelI che. zeSa aMrtha zabdArthathI ja samajoI naya che. // 1 // ; TEST Hi pra0 57 Page #432 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 450 prajJApanAsUtre goyamA ! jahaNNeNaM dasavAsasahassAI, ukkoseNaM addhapaMcamAI paliomAI, apajattayabhavaNavAsiNINaM devINaM bhaMte! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ? goyamA ! jahapaNeNa vi aMtomuhutaM, ukkoseNa vi aMtomuhuttaM, pajjattiyANaM bhaMte / bhavaNavAsiNINaM devINaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ? goyamA ! jahaNNeNaM dasavAsasahassAI aMtomuhuttUNAI, ukkoseNaM advapaMcamAI paliocamAI aMtomuhuttUNAI, asurakumArANaM bhaMte! devANaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ? goyamA ! jahaNaNeNaM dasavAsasahastAI, ukkoseNaM sAiregaM sAgarovamaM, apajattayaasurakumArANaM bhaMte ! devANaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ? goyamA ! jahaNaNeNaM vi aMtomuhuttaM, ukkoseNa vi aMtomuhuttaM, pajjattayaasurakumArA NaM bhaMte / devANaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ? goyamA ! jahaNeNaM dasavAsasahassAiM aMtohutUNAI, ukkoseNaM sAiregaM sAgarovamaM aMtomuttUNaM, asurakumArINaM bhaMte / devINaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ? goyamA ! jahaNaNeNaM dasavAsa saharasAI, ukkoseNaM addhapaMcamAI paliomAI, apajjattiyANaM asurakumArI NaM bhaMte / devINaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ? goyamA ! jahapaNeNa vi aMtomuhuttaM, ukkoseNa vi aMtomuhuttaM, pajattiyANaM asurakumArINaM devINaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ? goyamA ! jaha0NeNaM dasavAsasahassAI aMtomuhuttUNAI, ukkoseNaM addhapaMcamAI palio mAI aMtomuhuttUNAI, nAgakumArANaM devANaM bhaMte! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ? goyamA ! jaha paNaM dasavAsa saharasAIM, ukkoseNaM do palio mAI desUNAI, apajattayANaM bhaMte! nAgakumArANaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ? goyamA ! jahaNNeNa vi aMtomuhuttaM, ukkoseNa vi Page #433 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 4 sU.02 devadevInAM sthitinirUpaNam 451 aMtomuhuttaM, pajjattayANaM bhaMte ! nAgakumArANaM devANaM kevaiyaM kAlaM ThiI pazyattA ? goyamA ! jahaNeNaM dasavAsasahassAI aMtomuhuttUNAI, ukkoseNaM do paliovamAiM desUNAI aMtomuhuttaNAI, nAgakumArINaM bhaMte ! devINaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ? goyamA! jahANeNaM dasavAsasahassAiM ukkoseNaM desUNaM paliovamaM, apajjattiyANaM bhaMte ! nAgakumArINaM devINaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ? goyamA ! jahaNNeNa vi aMtomuhuttaM, ukkoseNa vi aMtomuhuttaM, pajjattiyANaM bhaMte ! nAgakumArINaM devINaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ? goyamA ! jahapaNeNaM dasavAsasahassAiM aMtomuhuttUNAI, ukkoseNaM desUNaM palioramaM aMtomuhattUNaM, suvaNNakumArANaM bhaMte devANaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ? goyamA! jahaNNeNaM dasavAsasahassAI ukkoseNaM do paliovamAI desUNAI, apajattayANaM pucchA ? goyamA ! jahANeNa vi aMtomuhuttaM, ukkoseNa vi aMtomuhattaM, pajjattayANaM pucchA ? goyamA! jahaNaNeNaM dasavAsasahassAI aMtomuhuttUNAI ukoseNa do palibhovamAiM desUNAI aMtomuhuttUNAI, suvaNNakumArINaM devINaM pucchA, goyamA! jahaNaNeNaM dasavAsahaslAiM aMtomuhuttUNAI, ukkoseNaM desUNaM paliovamaM, apajjattiyANaM pucchA ? goyamA! jahaNNeNaM vi aMtomuhattaM ukkoseNa aMtomuhatta' vi pajjattiyANaM pucchA ? goyamA! jahaNNeNaM dasavAsasahassAI aMtomuhuttUNAI ukkoseNaM desUrNa paliovamaM aMtomuhuttUNaM / evaM eeNaM abhilAveNaM ohiya apajjattaya pajjattayasuttattaya devANa ya devINaya neyatvaM jAva thaNiyakumArANaM jahA nAgakumarANaM // suu02|| ___chAyA-devAnAM bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ! jaghanyena dazavarSasahasrANi, utkRSTena trayastriMzat sAgaropamANi, aparyAptakadevAnAM bhadanta ! Page #434 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 456 prajJApanAsUtre , kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ! jaghanyenApi antarmuhUrtam utkRSTenApi antarmuhUrtam: paryAptakadevAnAM bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ! jaghanyena dazavarSasahasrANi antamuhUrtenAni, utkRSTena trayastriMzat sAgaropamANi antarmuhUrtAnAni, devInAM bhadanta / kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ! devoM kI sthiti kI vaktavyatA zabdArtha- (devANaM bhate ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNatI ?) bhagavana ! devoM kI kitane kAla taka sthiti kahI hai ? (goyamA ! jahaNeNa dasavAsasaharasAI,, ukko seNaM tettIsaM sAgarovamAi ) gautama ! jaghanya dasa hajAra varSa kI, utkRSTa tetIsa sAgaropama kI. / - 5 '( apajjatta ya devANaM bhate ! kevaiyaM kAlaM TiI paNNattA ?) bhaga HTT apayati devoM kI kitane 'kAla taka sthiti kahI hai ? (goryamA jagaNaM vi to muddattaM ukkoseNa vi aMtomuhata) gautama ! jaghanya bhI: antarmuhUrta aura utkRSTa bhI antarmuhUrtta taka) (pajjataga devANaM bhate ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ?) bhagavan ! paryAptaka devoM kI sthiti kitane kAla taka kahI hai ? (goyamA) he gautama ! (jahaNeNa dasavAsa sahassAI atomuhaNAI, ukkoseNaM tettIsa sAgarovamAi aMto muhuttUNAi) jaghanya antarmuhutte kama dasa hajAra varSa kI, utkRSTa anta muha kama, tetIsa sAgaropama kI / ** ; (devINa bhate ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ?) bhagavan ! deviyoM veAnI sthitinI vaktavyatA hAtha (vANaM bhaMte! kevaIya' kAlaM ThiI paNNattA ?) he bhagavan ! devAnI bheTdA- sabhya sudhI sthiti usI che ? (goyamA ! z2ahaNNeNa dasa, vAsasahassAI ukoseNa tettIsa sAgarobamAI) De gautama | dhanya harA ubhara varSAnI ane utkRSTa kSatrIsa sAgaropamanI dA (apajattaya 'devANaM bhate kevaiyaM kAlaM ThiI paNa cA) he bhagavan / ayayasa devAnI iMTalA varSo sudhInI sthiti uDI hai? (goyamA / jahaNeNaM vi aMtomuhuttaM ukkoseNa vi aMtomuhuttaM) gautama / dhanyathI paNa antarmurti sudhI ana sRSTathA pazuM mentarmuhUrta sudhI (pajjattaMga devANaM maiMte / ' kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ?) bhagavana puryA devAnI sthiti usA Aja sudhI ur3I hai ? (goyamA ') De' gautama / ' (jahaNNeNa dasavAsasahassAI aMtomuhuttaNAI ukkoseNaM tettIsa sAgarovamAI aMtomuhuttaNAI ) 4dhanya antarmuhUrta mochA isa hunara "varSanI utSTa, antarmuhUI ochA tetrIsa sAgarApabhanI 1: / (devINaM bha'te! kevaiyaM kAlaM / ThiI paNNattA ? ) lagavanna heviyAnI sthiti Page #435 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 453 WITY: --- pramaiyabodhinI TIkA pada 4 sU.02 devadevInAM sthitinirUpaNam jaghanyena dazavarpasahasrANi, utkRSTena paJcapaJcAzat -palyopamAni; aparyAptaka devInAM bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthiti prajJaptA ? gautama ! jaghanyenApi antamahatam , utkRSTenApi antarmuhUrtam , paryAptakadevInAM bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ! : jaghanyena dazavarSasahasrANi antarmuhUtaunAni, utkRSTena paMcapaJcAzat palyopamAni antarmuhUrtonAni, bhavanavAsInAM devAnAM bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ! jaghanyena dazavarSasahasrANi, utkRSTena 'sAtiraka sAgaropamam, aparyAptakabhavanavAsinAM bhadanta ! devAnAM kiyanta kAla sthitiH kI sthiti kitane kAla taka kahI hai ? (goyamA ) he gautama (jahapaNeNaM. dasavAsasahassAi) jaghanya dasa hajAra varSa kI (ukkoseNaM papApannaM, paliovamAI) utkRSTa pacapana palyApama kI (apajjata ya devINaM, bhaMte ! kevaiyaM. kAlaM TiI. paNNattA ?) aparyAptaka deviyoM kI he bhagavat ! kitane kAla taka sthiti kahI hai ? (goyamA) he gautama ! (jahaNeNa vi aMtomuhutaM, 'ukkoseNa vi aMtomuhutta) jaghanya bhI antamuha, utkRSTa bhI. antamuharta kI / (pajjattaya devINa mate ! kevaiyaM kAla ThiI paNNattA.) paryAptaka deviyoM kI bhagavan ! kitane kAla taka sthiti kahI hai ? (goyamA) he. gautama ! (jahaNNeNaM dasavAMsaMzaharalAI aMtomuhuttUNAI) jaghanya antarmuharta kama dasa hajAra varSa kI (ukkosaNaM paNapannaM paliovamAiM aMtomuhuttUNAI) antarmuhUrta kama utkRSTa pacapane palyApama kii| .. (bhavaNavAsINaM devANa bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI piNNatA?) hai sA samaya suthI sI cha ? (goyamA ! ) gautama (jahaNNeNaM isavAsasahassaiiM) dhanya' sa . 12 varSanI che. (ukkoMseNaM paNapannapaliomAI) Grve 5-yApana pakSyApamAnI (apajjattaya, devINaM bhaMte / kevaiyaM kAlaM diI paNNattA) maryAta viyAnI De bhagavan / sudhI sthiti 4hI cha ? (goyamA ) gautama / (jahaNgeNa vi atomuhuttaM, ukkoseNa yi aMtomuhRtta) 'dhanya * ] : mantabhuta bhane utkRSTa 5 mantabhutatI (pajjattaga devINa bhate / kevaiyaM kAlaM ThiI. paNNatto ?) paryAta hevIyAnI bhagavan ! sA samaya sudhI sthiti 4ii cha ? (goyamA-) gautama - (japaNeNaM dasavAsasahamsAI aMtomuhutUNAI) dhanya mantabhuta soch| 6sa 12 panI (kkoseNaM puNapannapaliovamAiM aMtomuhuttaNAI) matabhuta sauch| aSTa pAyAvana yobhanI / (bhavaNavAsINaM devANaM bhate / kevaiyaM kAlaM , ThiI paNNattA ? bhagavan / bhavana pAsI hevonI sA samaya sudhI sthiti 4DI cha ? (goyamA japaNeNaM, dasa Page #436 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 454 prazopanAsUtra prajJaptA ? gotama ! jaghanyenApi antarmuhUrtam, utkRSTenApi antarmuhUrtam, paryAptaka bhavanavAsinAM devAnAM bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ? jaghanyena dazavarpasahasrANi antarmuhUrtonAni, utkRSTena sAtirekaM sAgaropamam antarmuhUtoMnam, bhavanavAsinInAM bhadanta ! devInAM kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ! bhagavan ! bhavanavAsI devoM kI kitane kAla taka sthiti kahI hai ? (goyamA ! jahaNNeNaM dasavAsasahassAI, ukkoseNaM sAiregaM sAgarovarma) he gautama ! jaghanya dasa hajAra varSa kI, utkRSTa kucha adhika eka sAgaropama kI (apajjattaya bhavaNavAsINaM bhaMte ! devANaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ?) aparyAptaka bhavanavAsI devoM kI bhagavan ! kitane kAla taka sthiti kahI hai ? (goyamA) he gautama ! (jahaNNeNa vi aMtomuhuttaM ukkoseNa vi aMtomuhuttaM) jaghanya bhI antarmuhUrta, utkRSTa bhI antarmuhUrta (pajjattaya bhavaNavAsINaM devANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ?) paryAptaka bhavanavAsI devoM kI bhagavan ! kitane kAla kI sthiti kahI hai ? (goyamA ! jahaNNeNaM dasavAsasahassAI aMtomuhuttUNAI, ukkoseNaM sAiregaM sAgarovamaM aMtomuttUNaM) gautama ! jaghanya antarmuhUrta kama dasa hajAra varSa, utkRSTa kucha adhika sAgaropama meM antamuhUrta km| (bhavaNavAsiNINaM bhaMte ! devINaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ?) bhagavan ! bhavanavAsinI deviyoM kI sthiti kitane kAla taka kahI hai ? vAsasahassAI ukkoseNaM sAiregaM sAgarovama) 3 gautama ! dhanya 4za 2 varSanI aSTa xiss vizeSa me4 sAgapamanI (apajjattaya bhavaNavAsINaM bhaMte ! devANaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA) maryAta sapanavAsI tuvAnI bhagavan! 48 // 4sudhI sthiti 4ii che ? (goyamA ) 3 gautama (jahaNNeNa vi aMtomuhutta, ukkoseNa vi aMtomuhutta) dhanya 5 mantabhuta, kRSTa 5 mantabhuta (pajjattaya bhavaNavAsiNaM devANaM bhaMte / kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ?) paryApta bhavanavAsI hevAnI lAn ! sAnI sthiti 4DI che ? (goyamA ! jahaNNe NaM dasavAsasahassAI aMtomuhuttUNAI ukkoseNaM sAgarovamaM aMtomuhattUNaM) gautama | jaghanya antarmuhUrta ochA daza hajAra varSa, utkRSTa kAIka vizeSa sAgaropamamAM antarmuhUrta echA che. (bhavaNavAsiNINaM bhaMte ! devINaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ?) bhagavan ! bhavanavAsinI liyonI sthiti DeTA samaya sudhI hI cha ? (goyamA ! jahaH Page #437 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 4 su.02 devadevInAM sthitinirUpaNam 455 jaghanyena dazavarSasahasrANi, utkRSTena ardhapazcamAni palyopamAni, aparyAptaka- , bhavanavAsinInAM devInAM bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ! jaghanyenApi antamuhUrtam, utkRSTenApi antarmuhUrtam, paryAptikAnAM bhadanta ! bhavanavAsina.nAM devInAM kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ! jaghanyena dazavarSasahasrANi antarmuhUrtonAni, utkRSTena ardhapazcamAni palyopamAni antarmuhutoMnAni, asurakumArANAM bhaMte ! devAnAM kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ! (goyamA ! jahaNNeNaM dasavAsasahassAI, ukkoseNaM addhapaMcamAI paliovamAI) he gautama ! jaghanya dasa hajAra varSa, utkRSTa sADhe cAra palyopama (apajjattaya bhavaNavAsiNINaM devINaM bhate ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ?) bhagavan ! aparyApta bhavanavAsinI deviyoM kI sthiti kitane kAla taka kahI hai ? (goyamA !) he gautama ! (jahaNNaNa vi aMtomuhatta, ukkoseNa vi aMtomuhutta) jaghanya bhI antarmuharta, utkRSTa bhI antarmuhUrta (pajjattiyANaM bhate ! bhavaNavAsiNINaM devINaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA?) bhagavan ! paryApta bhavanavAsinI deviyoM kI kitane kAla taka sthiti kahI hai ? (goyamA ! jahaNNeNaM dasavAsa sahassAI aMtomuhuttUNAI, ukkoseNaM addha paMcamAI paliovamAI) he gautama ! jaghanya antarmuharta kama dasa hajAra varSe kI aura uskRSTa antarmuharta kama sADhe cAra palyopama kii| (asurakumArANaM bhate ! devANaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA) hai bhagavan ! asurakumAra devoM kI kitane kAla kI sthiti kahI hai ? NNeNaM dasavAsasahassAI, ukkoseNaM addha paMcamAiM paliovamAI) gautama ! dhanya 42 2 varSa mane BSTa sAuda yA2 58yAyama (apajjattaya bhavaNa vAsiNINaM devINaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ?) bhagavan ! aparyAsa sanavAsInI viyAnI sthiti sA samaya sudhI 4ii cha ? (goyamA !) 3 gItama (jahaNNeNaM vi aMtomuhuttaM ukkoseNa vi aMtomuhutta) dhanya para mantabhuta mana kRSTa 5 mantabhuta (pajjattiyANa bhaMte / bhavaNavAsiNINaM devINaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ?) bhagavan / paryApta navanavAsinI viyAnI heTA 7 sudhI sthiti 4DI cha (goyamA ) he gautama (jahaNNeNaM dasavAsasahassAI aMto muhuttaNAI ukkoseNaM addha paMcamAiM paliobamAiM) dhanya mantabhuta ochA dasa hajAravarSanI ane utkRSTa antamuhUrta ochA sADA cAra palyopamanI. (asurakumArANaM bhaMte / devANa kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ?) mApan ! asu2zumAra hevAnI davA Na sudhI sthiti hI che ? (goyamA ! jahaNNeNa dasa Page #438 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jadhanyena dazavarpasahasrANi, utkRSTena sAtirekaM sAgaropamam aparyAptakAsura kukhArANAM bhadatta ! devAnAm kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama! jayanyebhApi antarmuhUrtam, utkRSTena.ni antarmuhUrtam, paryAptakAmurakumArANAM bhadanta ! devAnAM-kriyanta kAlaM' sthitiH prajJaptA ? gautama ! jAnyena dazavarSasahasrANi antarmuhUrtonAni, utkRSTena sAtirekaM sAgaropamam, antarmuhUrtonam / amarakumArINAMnmadAta, devInAM kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautamaH! jabanyena daza(goyamA! jahaNaNaM dasavAsasahassAi , ukkoseNaM sAiregaM sAgarovama) zolama jaghanya dasa hajAra varSa kI, utkRSTa kucha adhika sAgaropama kI (apajattaya : asurakumArANaM bhate ! devANaM kevaDyaM kAlaM ThiI paNNattA 1) bhagavan ! aparyApta; asurakumAra devoM ko kitane kAla kI sthiti kahI hai ?, (goyamA ! jahaNNeNa vi aMtomuhatta, ukkoseNa viHaMtonuhutta) gautama ! jaghanya bhI antarmuhUrta, utkRSTa bhI antamuharta kii| (pajjattaya asurakumArArNa bhate ! devANaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNatA,) he bhagavan ! paryApta , asurakumAroM kI kitane kAla kI sthiti, kahI? (goyamA,!,jahaNNeNaM dasavAsasahassAI aMtomuttUNAI unakoleNaM sAiregaM sAgarovanaM atomuhuttUNa) he gautamaH ! jaghanya antamuhUrta kama dasa hajAra, varpa; kI, utkRSTa antarmuharta kama eka sAgaropama se kucha adhika kii||. ... .. TET ..(asurakumArANaM sate:! devINaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ?) he bhagavana ! asurakumArI deviyoM kI kitane kAla ko sthiti kahI hai ? vAsasahassAI , ukkoseNa : sAirega- sAgarovama) gotama ! panya 6, 712 panIsane , is ATM sAgaropamanI (apajjattaya asurakumArANaM bhaMte ! devANaM kevayaM kAlaM , ThiI paNNattA ?) -bhagavan aparyApta masumAra vAnI dA dAnI sthiti cha ? (goyamA / jahaNNeNaM vi aMtomuhuttaM ukkoseNaM vi ato. muhuttaM) zautama dhanya 5 matabhuta, ane utkRSTa 5 mantabhutanI prajattaya asurakumArANaM bhate / devANaM kevaiyaM kAlaM ThiI papaNattA ?) mApana / paryApta asu24bhAravAnI sA sudhI sthiti 4ii cha ? (moyamA / jahaNNeNaM, dasa vAsusahassAI aMtomuhuttaNAI ukkoseNaM sAirega, sAgarovamaM aMtomuhuttaga) 3 autama. jaghanya antamuhUrta ochA daza hajAra varSanI utkRSTa-antarmuhUrta sAMDA me4. sA5mathI siex vizeSa cha . . . . . , .. ... / (asurakumArINa maMte ! devINaM kevaiyaM kAlaM ThiI pANattA ?) mApan / masu2 bhArata hevayAnIlA ANanI sthiti hI cha ? (goyamA jahaeNeNaM dasasAsa Page #439 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 457 prameyabodhinI TokA pada 4 sU.02 devadevInAM sthitinirUpaNam varSasahasrANi, utkRSTena arddhapaJcamAni palyopamAni, aparyAptikAnAm asurakumArINAM bhadanta ! devInAM kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ! jaghanyenApi antarmuhUrtam, utkRSTenApi antarmuhUrtam, paryAptikAnAm asurakumArINAM devInAM bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ! jaghanyena dazavarSasahasrANi antarmuhUrtonAni, utkRSTena arddhapaJcamAni palyopamAni antarmuhUrtonAni, nAgakumArANAM devAnAM sadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? jaghanyena dazavarSa'goyamA ! japaNeNaM dasavAsasahassAI, ukkoseNaM addhapaMcamAI paliovalAI) he gautama ! jaghanya dasa hajAra varSa kI, utkRSTa sAr3he cAra palyopana kii| (apajjattiyANaM bhaMte ! asurakumArINaM devINaM kevaiyaM kAla ThiI paNNatA ?) bhagavan ! aparyApta asurakumArI deviyoM kI kitane kAla taka sthiti kahI hai ? (goyamA ! jahaNNeNa vi aMto. muhuttaM, ukkoseNa vi aMtomuhutta) gautama ! jaghanya bhI antarmuhUrta aura utkRSTa bhI antarmuharta kI (pajjattiyANaM asurakumArINaM devINaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ?) bhagavan ! paryApta asurakumArI deviyoM kI kitane kAla taka sthiti kahI hai ? (goyamA) he gautama ! (jahaNNeNa dasavAsasahassAI aMtomuhuttUNAI', ukkoseNaM addhapaMcamAI paliovamAI' aMtomuhattUNAI) jaghanya dasa hajAra varSa meM antarmuhUrta kama kI aura utkRSTa antarmuhUrta kama sADhe cAra palyopama kii| ___ (nAgakumArANaM devANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ?) he bhagavan ! nAgakumAra devoM kI kitane kAla kI sthiti kahI hai ? sahassAI, ukkoseNaM addha paMcamAiM paliovamAI) gautama ! dhanya 4za hunara qSa nI. kRSTa sA! yA2 pakSyopamanI (apajjattiyANa bhaMte ! asurakumArINa devINaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ?) bhagavan ! aparyAsa masurakumArI viyA nI 8 // 4 // sudhA sthiti hI cha ? (goyamA jahaNNeNaM vi aMtomuhuttaM ukkoseNa vi aMtomuhuttaM) gautama | dhanya 54 mantabhuta mana agbTa pay manta itanI (pajattiyANa asurakumArINa devINaM bhaMte / kevaiya kAlaM ThiI paNNattA ?) lagavan / paryApta masurabhArI viyonI // 4 // sudhI sthiti 4DI cha ? (goyamA / ) 3 gautama ! (jahaNNeNaM dasavAsasahassAiM aMtomuhuttUNAI ukkoseNaM addhapaMcamAiM paliomAI) dhanyathI matabhuta 4bha sa 12 15-nA ane utkRSTathI antarmuhUrta ochA sADA cAra palyopamanI che. (nAgakumArANaM devANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA) bhagavan nAgabhAra hevAnI sthiti sA nI 43vAmI mAvI che ? (goyamA !) 3 gautama! Page #440 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 458 arunrea sahasrANi, utkRSTena, dve palyopame dezone, aparyAptakAnAM bhadanta ! nAgakumArANAM kiyantaM kAlaM sthitiH prajJAtA ? gautama ! jaghanyenApi antarmuhUrtam, utkRSTenApi antarmuhUrtam, paryAptakANAM bhadanta ! nAgakumArANAM kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ! jaghanyena dazavarSasahasrANi antarmuhUrtInAni, utkRSTena dve palyopame dezone antarmuhUtane, nAgakumArINAM bhadanta devInAM kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ! jaghanyena dazavarSasahasrANi, utkRSTena dezonam palyopamam, aparyAptikAnAM bhadanta ! nAgakumArINAM devInAM kiyantaM kAlaM ( goyamA) he gautama ! ( jahaNaNeNaM dasavAsa sahastAI, unakoseNaM do paliovabhAI desUNAI) jaghanya dasa hajAra varSa kI, utkRSTa dezona do palyopasoM kI ( apajjattayANaM bharate ! nAgakumArANaM sevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ?) bhagavan ! aparyApta nAgakumAroM kI kitane kAla kI sthiti kahI hai ? (goyamA) he gautama ! ( japaNeNa vi aMtamuttaM, ukkoseNa vi aMtomutta) jaghanya bhI antarmuharttA, utkRSTa bhI antamuhUrtta kI (pajjattayANaM aMte ! nAgakumArANaM devANaM kevaiyaM kAla ThiI paNNattA ?) bhagavan ! paryApta nAgakumAroM kI kitane kAla kI sthiti kahI hai ? ( goyamA) he gautama ! (jahaNeNaM dasavAsasahassAI aMtomuhuttUNAI, ukko seNaM do palio mAI dekhNAI aMtoguNAI) jaghanya antarmuhUrtta kama dasa hajAra varSa kI, utkRSTa antarmuhUrtta kama dezona do palyopama kI / (nAgakumArINaM bhate ! devINaM kevaiyaM kAlaM TiI paNNattA ?) he (jahRNNeNaM dasavAsasahassAI ukkoseNaM do palio mAI desUNAI ) 4dhanyathA dRza Dalara varSAnI bhane utkRSTa hezAna me yahayoyabhanI che. (apajattayANaM aMte / nAgakumAraNa kevaIyaM kAlaM ThiI paNNattA) he bhagavan aparyApta nAgakubhArAnIsthiti DeTA asanI ahevAmAM Ave che ? (goyamA ) he gautama / ( jahaNeNa vi aMtomuhuttaM, ukkoseNa vi aMtomuhuttaM) 4dhanya pazu antarmuhUrta bhane ddhRSTa pAzu antarbhuGghrarta' (pajjattayANaM bhaMte ! nAgakumArANaM devANa kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ) lagavan / paryApta nAMgaDubhAronI DeTalA ANa sudhI sthiti rahI hai ? (goyamA !) De gautama ! (jaddaNNeNaM dasavAsasahassAI, aMtomuhuttaNAI, ukkoseNaM do paliovamAI desUNAI aMto muhuttUNAI ) 4dhanya antarmuhUrta gochA dRza innara varSAnI ane utkRSTa antarmuhUta ochA dezeAna paceApamanI che. (nAgakumArINaM bhaMte! devINa kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA) he bhagavan nAgaibhArI hetriyonI sthiti DeTA ajanI uDI che ? De (goyamA 1) gautama ! Page #441 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 4 su.02 devadevInAM sthitinirUpaNam 459 sthitiH prajJaptA ? gautama ! jaghanyenApi antarmuhUrtam, utkRSTenApi antarmuhUrtam paryAptikAnAM bhadanta ! nAgakumArINAM devInAM kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ! jaghanyena dazavarSasahasrANi antarmuhUrtInAni, utkRSTena dezonaM palyopamam antarmuhUrtanim, suvarNakumArANAM bhadanta / devAnAM kiyantaM kAlaM sthitiH bhagavan ! nAgakumArI deviyoM kI kitane kAla kI sthiti kahI hai ? (goyamA) he gautama ! (jahaNeNaM dAvAsasahassA, ukkoseNaM deNaM palioai) jaghanya dasa hajAra varSa kI, utkRSTa dezona palyopama kI (apajjattiyANaM bhate ! nAgakumArINaM devINaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA) bhagavan ! aparyApta nAgakumArI deviyoM kI kitane kAla kI sthiti kahI hai ? (gomA) he gautama! (jahaNeNa vi aMtomuhutta, ukkoseNa vi aMtomuhutta ) jaghanya bhI antarmuhUrta aura utkRSTa bhI antamuhUrtta (pajjattiyANaM bhate ! nAgakumArINaM devINaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ?) bhagavan ! paryApta nAgakumArI deviyoM kI kitane kAla kI sthiti kahI hai ? (goyamA) he gautama ! ( jahaNNeNaM dasavAsasahassAi aMtotUNAI ukkoseNaM deNaM paliovamaM aMtomuhuttUrNa) jaghanya antarmuhUrtta kama dasa hajAra varSa kI utkRSTa antarmuhUrtta kama dezona patyopasa kI / (suvaNNakumArANaM bhaMte ! devANaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ?) he bhagavan ! suvarNakumAra devoM kI kitane kAla kI sthiti kahI hai ? (jahaNNeNaM dasavAsasahassAI ukkoseNa desUNaM palibhovamaM) 4dhanya haza hunnara varSAnI bhane utsRSTa dezona pasyopamanI (apajjattiyANaM bhaMte / nAgakumArINaM devINa ketraiyaM kAlaM ThiI paNNattA) he bhagavan aryAsa nAgakumArI heviyAnI sthiti DeTA aNanI che ? ( goyamA !) he gautama / ( jahaNNeNa vi aMtomuhuttaM, ukkoseNa vi atomuhuttaM) 4dhanyathI bhane utkRSTathI yA aMtarmuhUrtanI che. (pajjattiyANa te / nAgakumArINa devINa kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA) he bhagavan paryApta nAgabhArI heviyAnI sthiti DeTA ajanI uDesa che ? (goyamA 1 ) De gautabha | (jahaNNeNaM dasavAsasahassAI aMtomuhuttaNAI ukkoseNaM desUNa paliovamaM aMtomuhuttaNa) 4dhanyathI antarmuhUrta sochA haza hunara varSAnI bhane utkRSTathI antamuhUrta kama dezeAna paceApamanI che. (suvaNNakuNArANaM bhaMte! devANaM kevaithaM kAlaM ThiI paNNattA ?) bhagavan ! suvarNukumAra devAnI DeTA samayanI sthiti uhI che ! ( goyamA !) he gautama (jahaNeNa dasavAsasahassAi unakoseNa do palio mAI desUNA iM) nadhanya dRza 1 Page #442 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanAstra prajJaptA ? gautama ! jaghanyena dazavarSasahasrANi, utkRSTena dve palyopame dezone, aparyAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyenApi antarmuhUrtam, utkRpTenApi antamuhUrtam, paryAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena dazavarSasahasrANi, antarmuhUtoM nAni, utkRSTena dve palyopame dezone antarmuhAne, suvarNakumArINAM devInAM pRcchA, gautama ! jaghanyena dazavarSasahasrANi, utkRSTena dezonaM palyopanam, aparyAptikAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyenApi antarmuhUrtam, utkRSTenApi antarmuhUrtama, (goyamA !) he gautama ! (jahaNNeNaM dasavAsasahassAI, ukkoseNa do paliovamAi desUNAI) jaghanya dasa hajAra varSa kI, utkRSTa dezona do palyopama kI (apajjattayANaM pucchA ?) aparyApta suvarNakumAroM kI pRcchA ? (goyamo !) he gautama ! (jahaNNeNa vi aMtomuhataM, ukkoseNa vi aMtomuhutta) jaghanya bhI antarmuhUrta, utkRSTa bhI antarmuharta kI (pajjattayANaM pucchA ?) paryAptakoM kI pRcchA ? (goyamA) he gautama ! (jahaNNeNaM dasavAsasahassAI aMtomuhuttUNAI, ukkoseNaM desUNaM do paliovamAI aMtomuhuttUNAI) jaghanya antamuhUrta kama dasa hajAra varSa kI,utkRSTa antamuhUrta kama dezona do palyopama kii| (suvaNNakumArINaM devINaM pucchA ?) suvarNakumArI deviyoM kI pRcchA ? (goyamA !) he gautama ! (jahaNNeNaM dasavAsasahassAI, ukkoseNaM desUrNa paliovarma) jaghanya dasa hajAra varSa kI, utkRSTa dezona palyopama kI (apajjattiyANaM pucchA ?) aparyAptaka deviyoM ke viSaya meM pRcchA ? (goyamA) he gautama ! (jahaNNeNa vi aMtomuhatta, ukkoseNa Danta2 1Sa nI, utkRSTa dezana meM pakSyopamanI (apajjattayANa pucchA) aparyAsa suvarNa bhaa| samaya prazna (goyamA !) meM gautama / (jahaNNeNaM vi aMtomuhuttaM, ukkoseNa vi aMtomuhutta) dhanya mana kRSTa thI matabhutanI che. (pajjattayANaM pucchA) pryaa| samadhI prazna cha. (goyamA !) 0 gautama / (jahaNNeNa dasavAsasahassAI aMtomuhuttaNAI ukkoseNa desUNaM do paliovamAiM aMtomuttaNAI) dhanya mantabhuta ochA dasa hajAra varSanI ane utkRSTa antamuhUrta ochA dezanA be pa9pamanI che. (subaNNakumArINa devINaM pucchA) suvarNa zubhArI TeviyA samadhI prazna che. (goyamA ) gautama ! (jahaNNeNa dasavAsasahassAI ukkoseNa desUrNa paliovamaM) jaghanya dasa hajAra varSanI ane utkRSTa thI dezena palyopamanI che. (apajjattayANaM pucchA ?) aparyApta viyAnA viSayamA ch| ? (goyamA !) 3 gautama ! (jahaNNeNa vi aMtomuhuttaM, ukkoseNa vi aMto muhuttaM) anya para matabhutaH, bTa 5] matabhuti (pajjattiyANaM pucchA) paryAsa suvarSa bhArI Page #443 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 4 sU.02 devadevInAM sthitinirUpaNam paryAptikAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena dazavarSasahasrANi antarmuhUtAnAni, utkRSTena dezonaM palyopamam antarmuhUrtonam, evam etena abhilApena audhikAparyAptaka paryAptakasUtratrayam devAnAJca devInAzca jJAtavyaM yAvat stanitakumArANAM yathA nAgakumArANAm // TIkA- atrApi devAnAM devInAca aparyAptAvasthAyAs antarmuhUrtamAtraM sthiti sadbhAvAt paryAptAvasthAyAm antarmuhUrtanyUnA sthitiH sarvatraiva jaghanyenApi avaseyA, zeSavyAkhyAnaM nigadasiddham ||suu0 2 // vi aMtomuhutta) jaghanya bhI antarmuhUrta, utkRSTa bhI antarmuhUrta (pajjattiyANaM pucchA ?) paryAptaka suvarNakumArI deviyoM ke viSaya meM pRcchA ? (goyamA) he gautama ! (jahaNNeNaM dasavAsasahassAI aMtomuhuttUNAi, ukkoseNaM desUrNa paliovasaM aMtomuhuttUNa) jaghanya antarmuhUrta kama dasa hajAra varSa kI, utkRSTa antarmuhUrta kama dezona palyopama kii| (evaM) isa prakAra (eeNaM abhilAvaNaM) isI abhilApa se-inhIM zabdoM meM (ohiya-pajjattaya-apajjattaya suttayaM) odhika arthAta sAmAnya, paryAptaka aura aparyAptaka ke sUtra (devANa ya devINa ya) deva aura deviyoM ke viSaya meM (neyavvaM) jAnane cAhie (jAva thaNiya kumArANaM) stanita kumAroM paryanta (jahA nAgakumArANaM) nAgakumAroM ke samAna / ___TIkArtha-yahAM bhI devoM aura deviyoM kI aparyApta avasthA meM antarmuhUrta kI sthiti hai, ataeva paryApta avasthA meM antarmuhUrta kama sthiti kahI gaI hai| zeSa vyAkhyA zabdArtha ke anusAra samajhanA cAhie // 2 // heviyAnA viSayamA ch| ? (goyamA !) he gautama / (jahaNNeNaM dasavAsasahassAI aMtomuhuttaNAI ukkoseNaM desUNaM paliovamaM aMtomuhuttaNaM) dhanyamantabhuta mAchA deza hajAra varSanI, utkRSTa antamuhUrta ochA dezana palyopamanI che. _ (evaM) mAre (eeNaM abhilAvaNaM) 2malihAthI---204 AvomA (ohiya-pajjattaya-apajjattayasuttayaM) maudhira parthAt sAmAnya, pAsa mana. maryAtanA sUtra (devANa ya devINaya) heve| mane viyonA viSayamA (neyavbaM) organ naye (jAva dhaNiyakumArANaM) stnitmaa2| -ta (jahA nAgakumArANaM) nAgabhAnAsamAna. TIkArya-AhiM paNa de ane deviyenI aparyApta avasthAmAM antamuhUrtanI sthiti che. tethIja paryApta avasthAmAM aMtamuhUtI ochI sthiti kahelI che. zeSa vyAkhyA, zabdArthanA anusAra samajavI joIe pArA Page #444 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtra pRthivIkAyikAdi vaktavyatA____ mUlam-puDhavikAiyANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhale ukoseNaM bAbIsaM vAsasahassAI apajjattayapuDhavikAiyANaM aMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNatA ? goyamA ! jahaNaNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM pajjattayapuDhavikAiyANaM pucchA goyamA ! jahaNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM bAvIsaM vAsasahassAiM aMtomuttUNAI suhumapuDhavIkAiyANaM pucchA ? goyamA ! jahaNNeNa vi ukoseNa ci aMtomuhutaM apajattayasu. humapuDhabIkAyANaM pucchA goyanA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM / pajjattayasuhumapuDhavikAiyANaM pucchA ? goyamA !jaha paNeNa vi ukkoseNavi aMtomuttaM bAyarapuDhavikAiyANaM pucchA? goyamA ! jahaNaNeNaM aMgomuhutaM ukoseNaM bAvIsaM vAsasahassAI apajjattayabAthara puDhavikAiyANaM pucchA ? goyamA! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM pajjattayabAyarapuDhavikAiyANaM pucchA goyamA ! jahaNaNe aMtomuhutaM ukoseNaM bAbIsaM vAsasahaslAiM aMtomuhattagAiM AukAiyANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ? goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM sattavAsasahaslAiM apajjattaya AukAiyANaM pucchA goyamA ! jahaeNeNa vi aMtomuhuttaM ukkoseNa vi aMtomuttaM pajjattaya AukAiyANaM pucchA goyamA ! jahapaNeNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM sattavAsasahaslAiM aMtomuhuttaNAI suhuma AukAiyANaMohiyANaM apajattayANaM pajattayANaya jahA suhumapuDhavikAiyANaM tahA bhnniyvvN| vAyaraAukAiyANaM pucchA goyamA jahaNNeNaM atomuhuttaM ukoseNaM sattavAsasahassAiM apajjattayavAyara AukAiyANaM pucchA goyamA ! jahaNNeNavi ukkoseNa vi aMtomuhutaM pajattayANa ya Page #445 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pada 4 sU.03 pRthivIkAyAdonAM sthitinirUpaNam 463 pucchA goyamA ! jahaNaNe aMtosuhattaM ukkoseNaM sattavAsasahassAiM aMtomuhalUgAiM teukAiyANaM pucchA goyamA ! jahaNaNeNaM aMtosuhRttaM ukkoseNaM tini rAiMdiyAiM apajattayANaM pucchA goyamA! jahaNNeNa vi ukkoseNavi aMtomuhattaM pajjattayANa ya pucchA goyamA ! japaNeNaM aMtomuhattaM usoseNa tinni rAiMdiyAiM aMtomuttUNAI suhumate ukAiyANaM ohiyANaM apajjattayANaM pajattayANa ya pucchA goyamA ! jahaNeNa vi ukkoseNavi aMtomuhattaM bAyarateukAiyANaM pucchA goyamA ! jahANeNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM tinni rAiMdiyAiM apajattaya bAyarateUkAiyANaM pucchA goyamA ! jahaNNeNa vi ukoseNavi aMtomuhattaM, pajjatANaM pucchA goyasA! jahaNaNeNaM aMtosuhattaM ukkoseNaM tinni rAiMdiyAI aMtomuttUNAI / bAukAiyANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ? gothamA ! jahaNNeNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM tiNi vAsasahassAiM apajattayANaM pucchA goyamA ! jahANeNa viukosoNa vi aMtosuhattaM, pajattayANaM pucchA goyamA! jahaNaNeNaM aMtosuhRttaM ukkoseNaM tinni vAsasahassAI aMtomuhuttUNAI, suhubhavAukAiyANaM pucchA goyAmA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM, apajattayANa pucchA goyamA ! jahaNaNeNa vi ukko. seNa vi aMtomuhukta, pajjattayANaM pucchA goyanA ! jahaNeNa vi ukoseNa vi aMtomuhuttaM, bAyara bAukAiyANaM pucchA goyamA! jahaNaNeNaM aMtomuhurA ukkoseNaM tinni bAsasahassAiM apajattayANaM pucchA goyamA ! jahANeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM, pajjattayANaM pucchA goyamA! jahaNeNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM tinni vAsasahassAiM aNtomuhunnaaii| vaNastaikAiyANa bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNatA ? goramA ! jahaeNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM Page #446 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 464 prazApanAsUtra dasavAsasahassAI, apajattayANaM pucchA goyamA ! jahaNNeNa vi ukajhoseNa vi aMtomuhuttaM, ejattayANaM pucchA goyamA ! jahaNNezaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM dasavAsasahaslAiM aMtomuhuttUNAI suhamavaNassaikAiyANaM ohiyANaM apajjattayANaM pajjattayANa ya pucchA goyamA! jahaNNe vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM, vAyaravaNassaikAiyANaM pucchA gozmA! jahaNNeNaM aMtomuhattaM unoseNaM dasavAsa lahaslAiM apajjattANaM pucchA goyamA! jahaNaNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhattaM, pajattayANaM pucchA goyamA jahaNNeNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM dasavAsasahassAI aMtomuhutUNAI // suu03|| ____ chAyA-pRthivIkAyikAnAM bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH prajJatA ? gautama ! jaghanyena antarmuhUrtam, utkRSTena dvAviMzativarSasahasrANi, aparyAptakapRthivIkAyikAnAM bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ! jaghanyenApi utkRSTenApi antarmuhUrtam, paryAptakapRthivIkAyikAnAM pRcchA, gautama ? jaghanyena pRthvIkAyAdi kI sthiti kI vaktavyatAzabdArtha-(puDhavikAiyANaM aMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ?) he bhagavan ! pRthivIkAyikoM kI kitane kAla taka kI sthiti hai ? (goyamA) he gautama ! (jahaNNeNaM aMtomuhuttaM) jaghanya antarmuhUrta kI (ukkoseNaM bAvIsaM vAlasahassAI) utkRSTa bAIsa hajAra varSa kI (apajjattaya puDhavikAiyANa maMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ?) he bhagavan ! aparyApta pRthvIkAyikoM kI kitane kAla kI sthiti kahIM hai ? (goyamA) he gautama ! (jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhutta) jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antarjuhUrta kI (pajjattaya puDhavikAiyANaM pucchA?) paryA pRthvIkAyAdinI sthitinI vaktavyatA zahAya - (puDhavikAiyANaM bhaMte / kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ? bhagavan ! pRthvIyAnI 24 sudhI sthiti cha ? (goyamA !) 3 gautama / (jahaNNeNaM aMtomahattaM) 43nya 25 tamuhUtanI (ukkoseNaM bAvIsaM vAsasahassAI) utkRSTa mAvAsAravarSanI (apajjattayapuDhavikAiyANaM bhaMte / kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA 1) sAvana / aparyApta pRthvI4AyihAnI TAnI sthiti 4DI che ? (goyamA !) he gautama ! (jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMto muhuttaM) 4dhanya 55] bhane kRSTa Page #447 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyodhinI TIkA pada 4 sU.03 pRthivIkAyAdInAM sthitinirUpaNam 465 antarmuhUrtam, utkRSTena dvAviMzatiH varSasahasrANi antarmuhUrtonAni, sUkSmapRthivIkAyikAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyenApi utkRSTenApi antarmuhUrtam, aparyAptaka sUkSma pRthivIkAyikAnAm pRcchA, gautama ! jaghanyenApi utkRSTenApi antarmuhUtam, paryAptakasUkSmapRthivIkAyikAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyenApi utkRSTenApi antarmuhUrtam, vAdarapRthivIkAyikAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena antaptaka pRthivIkAyikoM ke viSaya meM pRcchA-prazna ? (goyamA) he gautama ! (jahaNNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM bAvIsaM vAsasahassAiM aMtomuhutUNAI) jaghanya antarmuhUrta kI, utkRSTa antarmuhUrta kama bAIsa hajAra varSa kii| (suhuma puDhavikAiyANaM pucchA ?) sUkSma pRthvIkAyikoM ke viSaya meM pRcchA ? (goyamA) he gautama ! (jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhattaM) jaghanya bhI utkRSTa bhI antarmuhUrta kI (apajjattaya suhuma puDhavikAiyANaM pucchA ?) aparyApta sUkSma pRthivIkAyikoM ke viSaya meM pRcchA ? (goyamA) he gautama ! (jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhutta) jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI (pajjattaya suTuma puDhavikAiyANa pucchA ?) paryAptaka sUkSma pRthvIkAyikoM kI sthiti ke viSaya meM pRcchA ? (goyamA) he gautama ! (jahaNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhutta) jaghanya sthiti bhI antarmuhUrta, utkRSTa bhI antarmuhUrta (pAyarapuDhavikAiyANe pucchA ?) pAdara pRthivIkAyikoM kI sthiti kI matabhutAnI (pajjattaya puDhavikAiyANaM pucchA ?) paryA pRthvIviDInA viSayamA 27 / - ? (goyamA !). gautama! (jahaNNaNaM aMtomuhattaM, ukkoseNaM bAvIsaM vAsasahassAiM aMtomuhuttaNAI) dhanya mantabhutAnI, aSTa mantabhuta kama bAvIsa hajAravarSanI (suhumapuDhavikAiyANaM pucchA ?) sUkSmapRthvIvinA, viSayamA cha ? (goyamA !) he gautama ! (jahaNNeNa vi ukoseNa vi aMtomuhuttaM) dhanya 55 bhane ma kRSTa 5 mantabhutanI (apajattayasuhuma puDhavikAiyANaM pucchA) aparyApta sUkSma pRthvIyAnA viSayamA prazna cha. (goyamA !) gItama! (jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM) dhanyathA mana aSTathI matabhutanI che. (pajjattayasuhuma puDhavi kAiyANaM pucchA ?) paryAsa sakSama vIyinI sthitinA viSayamA 27. 1 (goyamA !) gautama ! (jahaNNeNa vi ukoseNa vi aMtomuhuttaM) jaghanya sthiti paNa aMtamuhUrta utkRSTa paNa antarmuhurtAnI che. (vAyarapuDhavikAiyANaM pucchA ?) mA42 thii| yinI sthitinI ch| ma0 59 Page #448 -------------------------------------------------------------------------- ________________ __mythm HJ3-start : ' pratApanArale muhUrtama, utkRSTena dvAviMzatiH varSasahasrANi, aparyAptakavAdarapRthivInAyikAnAM pRcchA, gautama jaghanyenApi utkRSTenAmi, antarmuhUrtam, paryAptakabAdarapRthivIkAyikAnAM, pRcchA, gautama jaghanyena , antarmuhUrtam, utkRpTena- dvAviMzatiH varSasahasrANi antarmuhatonAni, apkAyikAnAM, bhadanta ! kiyantaM kAlaM, sthitiH prajJaptA 1. gautama ! japanyena, antarmuhUrtam utkRSTena, saptavarSasahasrANi, aparyAptakApkAyikAnAM pRcchA, gautama ! jayanyenApi antarmuhUrtam,, utkRSTenApi antapRcchA ? (goyamA); he gautamaH ! (jalapaNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM bAvIsaM vAsasahassAI) jaghanya, antamuharta kI, utkRSTa bAIsa hajAra varSa kI (apajjattaya bAyara puDhavikAiyANaM pucchA) aparyAptaka bAda pRthvIkAyikoM kI sthiti kI pRcchA.? (goyamA) he gautama ! (jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhutaM jaghanya bhI aura utkRSTa bho antarmuhUrta kI. (pajjattaya bAyara puDhavikAiyANa pucchA.1). paryAptaka bAda pRthvIkAyikoM kI sthiti kI phulchA (goyamA) he gautama ! (jahaNNaNaM aMtomuhutta, ukkoleNaM yAvIsa vAsasahassAiM aMtomuhuttUNAI) jaghanya antarmuhUrta utkRSTa antarmuhartaH kama bAIsa hajAra varSa kI hai| , (AukAIyANa te kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA?) he bhagavan ! apkAyikoM kI kitane kAlaM taka sthiti kahI hai ? (goyamA) he gautama ! (jahaNNe tomuktataMukkoseNaM sattavAsasahassAI) jaghanya antarmuhUrta, utkRSTa sAta hajAra varSa (apajattaya AukAiyANaM pucchA) aparyAsa, apkAyikoM kI sthiti, kI--pRcchA 2, (goyamA) he gautama ! (goyamA !),3spite to (jahaNNeNA- aMtomuhutta ukoseNaM bAvIsaM vAsasahassAI) dhanya matitA . mAvAsAta varSa bhI (apajjattayavAyara puDhavi kAIyANaM pucchA) aparyAsa4 // 62 pRthvIyihAnI sthisinA 2-1 (goyamAM') gautama ! (jahaNNeNa" vikkIseMga vi aMtomuhutta) dhanyapA' bhane utkRSTa partha mantavRtanA (pajjattaya 'bIdara puDhevikAiyANaM pucchA ?) paryAta 42 yinI sthitinI "chA ? (goyamA !) gautama ! (jahaNeNaM 'aMtomuttaM ukkoseNe bAvIsavAsa sahassAI aMtomuttUNAI) dhanya' mantabhutAnA mana Ge antata mAvosa 3 : " na " (AukAiyANa bhate / kevaiya kAla ThiI- paNNatA ?) mApana bhaya. yati Sat any sudhA cha, 1 (goyamA), gautama / (jahaNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNa sattavAsasahassAI) dhanya mantabhuta, 2 sAta M2 (apajjattya AukAiyANaM pucchA / ) 255yAta 2554AyihAnI L / Page #449 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 4 sU03 pRthivIkAyAdInAM sthitinirUpaNam .. 467 muhUrtam, paryAptakApkAyikAnAM pRcchA gautamain jaghanyena antarmuham, utkRSTena saptavarSasahasrANi antarmuhUrtAnAni sUkSmAMpkAyikAnAm audhikAnAm ape- ptakAnAM paryAptakAnAM ca yathA sUkSmapRthivIsAyikonI tathA maNitavyam bA~darIkAyikAnAM pRcchA, gautama jaghanyenAntarmuhUrtam / utkRSTema saptavarSasahasrANi, aparyAptakavAdarAkAyikAnAM pRcchA, gautama jaghanyenApi utkRSTemApi anta(jahaNeNa vi atomutta," ukIsa~ga vi aMtImuhata) jaghanya bhI antarmuhUrta, utkRSTa bhI antahata pajettayaM Au~kAiyANaM 'pucchA?) (paryAptaka apkAyikoM kI sthiti kI pRcchA'? (poyamA) he gautama ! (jahaNaNaM aMtomuhuttaM, ukkosegI sattasiM sahassAI atomuhUttUNAI) jaghanya antarmuhUrta kI, utkRSTa antarmuhUrta kama sAta hajAra varSa kI (suhama AukAjhyANaM ohiyANaM apajjattayANaM pajjattayANa ya) sUkSma apkAyikoM ke audhika (sAmAnya), aparyApta aura paryApta kI sthiti (jahA suhumaH puDhavikAiyANaM tahAbhANiyavya) jaisI sUkSma pRthivIkAyikoM kI kahI vaisI kahanA cAhieko nA.., (thira AukAiyANaM pucchA ?) vAdara apkAyikoM kI sthiti kI pRcchA ? (goyamA) he gautama ! (jahaNNeNaM atImuhatta, ukkoseNaM sattavAsasahassAI) jaghanya antarmuharta kI utkRSTa sAta hajAra varSa kI (apajjattaya bAyara AukAiyANaM pucchA ?) aparyApta bAdara apkAyikoM kI sthiti kI pRcchA ? (gauyamA) he gautama ! (jahaNNeNa vi sthiti cha ? (goyamA / ) gautama / (jahaNNeNa vi atomuhatta ukkoseNaM vi atomuhutta) nyathA paY mantata yA ya antabhuta (pajjattaya AukAIyANa' pucchA) paryAsa ayinI sthitimI cha ? (goyamA ) gautama'! (jahaNNeNe aMtomuMhutaM / ukkoseNaM sattavAsasahassAI atomahattaNAI) dhanya mantaMDUtanI kRSTa mAntakRta mA sAta 11 nI (sahamaAThakoiyANa, ohiyANaM "apajjattayANa pajjattayANa ya) sUkSma " bhAyihAnI zoSita (sAmAnya) 'bhapayA~ mana paryAnI sthiti" (jahA suhumapuDhavikAiyANaM tahA bhANiyavvaM) revI sUkSma vayAnI 382 vI DevI laye - (bAyaraAukAiyANaM pucchA) 42, PA54yitI sthitinI. . 130 // (goyamA.!) he gautama ! (jahaNNeNaM aMtomuhuttaM. ukkoseNaM. sattavAsasahassAI) 4. nya antabhuta nI, pRSTa sAta varSanI, (apajjattaya, bAyaraAukAiyANaM pucchA ?) aparyApta mA42 2054AyinI sthitinI purA ?, (goyamA I Page #450 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 468 zApanAstra muhUrta, paryAptakAnAca pRcchA, gautama ! jaghanyena antarmuhUrtam, utkRpTena saptavarSasahasrANi antarmuhUrtAnAni, tejaHkAyikAnAm pRcchA, gautama ! jaghanyena antarmuhUrtam, utkRSTena trINi rAtrindinAni, aparyAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyenApi utkRSTenApi antarmuhUrtam, paryAptakAnAzca pRcchA, gautama ! jaghanyena antarmuhUrtam, utkRSTena trINi rAtrindinAni antrmuhRttonaani, sUkSma tejaH kAyikAnAm audhikAnAm aparyAptakAnAm paryAptakAnAJca pRcchA, gautama ! aMtomuhuttaM, ukkoseNa vi aMtomuhattaM) jaghanya bhI antarmuharta kI, utkRSTa bhI antarmuhUrta kI (pajjattayANaM pucchA) paryAptakoM kI sthiti kI pRcchA ? (goyamA) he gautama ! (jahaNNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM sattavAsasahassAI aMtomuhuttUNAI) jaghanya antarmuhUrta kI, utkRSTa antarmuhUrta kama sAta hajAra varSa kii| __(teukAiyANaM pucchA ?) tejaskAyikoM kI sthiti kI pRcchA ? (goyamA) he gautama ! (jahaNNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM tinni rAIdiyAI) jaghanya antarmuhUrta kI, utkRSTa tIna rAta-dina kI (apajjattayANaM pucchA ?) aparyAptoM kI sthiti kI pRcchA ? (goyamA !) he gautama ! (jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhutta) jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI (pajjattayANa pucchA ?) paryAptakoM kI sthiti kI pRcchA ? (goyamA) he gautama ! (jahaNNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM tinni rAIdiyAI aMtomuhRttaNAi) jaghanya antarmuhUrta kI, utkRSTa antarmuhUrta kama tIna rAtri-dinoM kii| gautama ! (jahaNNeNaM vi aMtomuhuttaM ukkoseNa vi aMtomuhutta) dhanya 55] mantabhuitanI GSTa 5 mantabhutanI (pajjattayANaM pucchA ?) paryAptInI sthitinI 2cha? (goyamA !) he gautama ! (jahaNNeNa aMtomuhuttaM, ukkoseNaM sattavAsasahassAI aMtomuhattaNAI) dhanya mantabhuta aSTa mantabhuta mech| sAta 12 varSI (teukAiyANaM pucchA ?) te424AyinI sthitinI 2ch| ? (goyamA !) 3 gautama ! (jahaNNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM tinni rAiMdiyAI) dhanya manta. bhuitanI kRSTa tahasanI (apanattayANaM pucchA 1) aparyAptAnI sthitinI cha ? (goyamA ) 3 gautama ! (jahaNNeNa vi ukkoseNa vi atomuhutta) dhanya 55 bhane aSTa mantabhuta nI (pajjattayANaM pucchA) paryAsanI sthitinI 2ch| ? (goyamA !) 3 gautama ! (jahaNNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM tinni rAiMdiyAiM aMtomuhattaNAI) dhanya mantabhuhUtanI kRSTa antamuhUrta ochA traNa rAtri divasanI Page #451 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 4 sU. 03 pRthivIkAyAdInAM sthiti nirUpaNam 46 jaghanyenApi utkRSTenApi antarmuhUrtam, vAdaratejaH kAyikAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena antarmuhUrtam, utkRSTena trINi rAtrindivAni, aparyAptaka vAdaratejaH kAyikAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyenApi utkRSTenApi antarmuhUrtam, paryAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena antarmuhUrtam, utkRSTena trINi rAtrindinAni anta | vAyukAyikAnAM bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ! (sumate ukAiyANaM ohiyANaM apajjanttayANaM pajjattayANa ya pucchA ?) sUkSma tejaskAyika audhikoM, aparyAptoM aura paryAptoM kI sthiti kI pRcchA ? (goyamA) he gautama! ( jahaNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhutta ) sUkSma tejaskAya ke samuccaya, aparyAptakoM aura paryAtakoM kI sthiti antarmuhUrtta kI hai / ( ghAyara teukAiyANaM pucchA ?) bAdara tejaskAyikoM kI sthiti pRcchA ? (goyamA) he gautama! (jahaNNeNaM aMtomuttaM ukkoseNaM tinni rAi diyAI) jaghanya antarmuhUrtta utkRSTa tIna rAtri - divasa (apajjanttaya bAyarate ukAiyANaM pucchA ?) aparyApta bAdara tejaskAyikoM kI sthiti kI pRcchA ? (goyamA) he gautama! ( jahaNNeNa vikkoseNa vi atomuhutta ) jaghanya aura utkRSTa bhI antarmuhUrtta kI (pajjattANaM pucchA ?) paryAptoM kI sthiti kI pRcchA ? (goyamA) he gautama! (jahaNeNaM aMtomuhutta ukkoseNaM tinni rAi diyAi aMtomuttUNAI) jaghanya antarmuhUrtta kI, utkRSTa antarmuhUrtta kama tIna rAtri - divasa kI / (suhuma teukAiyANaM ohiyANaM apajjattayANaM pajjattayANaM ya pucchA ?) sUkSmatenassAyi4 sodhi, aparyApto bhane paryAsonI sthitinI pRgcha ? (goyamA !) he gautama! (jahaNNeNaM vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM ) sUkSma tenAyinA sabhu sthaya, apryaapt| bhane paryAsaanI sthiti antarmuhUrtanI che. (vAyara tejakAiyA NaM pucchA) mAhara tensAyinI sthitinI pRcchA ? (goyamA !) he gautama! (jahaNNeNaM a MtomuDuttaM, ukkoseNaM tinni rAI diyAI) 4dhanya antarmuhUrta utSTa bha rAtri hivasa (apajjattaya vAyara teukAiyANaM pucchA) aparyApta vyAharatesThAyinI sthitinI pRrachA (goyamA !) he gautama! (jahaNeNaM vi ukkose vi aMtomuhuttaM) 4dhanya mane uddRSTa yA antarmuhUrtanI (pajjattANaM pucchA !) paryAptonI sthitinI pRthchA ? (goyamA ) he gautama! (jahaNNeNaM atomuhuttaM ukkoseNaM tinni rAIMDhiyAI atomuhuttUNAI ) 4dhanya antarmuhUrtanI, utSTa antarmuhUta ochA traNa rAtri divasanI Page #452 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 470 -- -- 7: _;; . - -- prazapinAsUtra jaghanyena antarmuhUrtam, utkRSTena trINi varSasahasrANi, aparyAptakAnAM pRcchA! gautama !, jaghanyena utkRSTenApi antarmuhurtam, paryAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena antarmuhUrtam, utkRSTena trINi-- varSasahasrANi-antarmuhonAni, sUkSmavAyukAyikAnAM pRcchA ? gautama-! jaghanyenApi, : utkRSTenApi antarmuhUrtam , aparyAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyenApi utkRSTenApi antarmuhUrtam, paryAptakAnAM, pRcchA, gautama ! jaghanyenApi, utkRSTenApi antarmuhUrtam,, vAdavAyukAyikAnAM pRcchA, :: (vAukAiyANaM bhaMte ! kevaDyaM kAlaM ThiI paNNattA ?) vAyukAyikoM kI he bhagavan ! kitane kAla kI sthiti kahI hai ? (goyamA) he gautama, (jahaNNeNaM atomuhutta, ukkoseNaM. tiNi vAsasahassAi)- jaghanya antarmuhUrta utkRSTa tIna hajAra varSa kI (apajjattayANa pucchA?) aparyA: ptakoM kI sthiti kI. pRcchA ? (goyamA) he gautama ! (jahANeNaM, vi ukkoseNa vi aMtomuhutta) jaghanya bhI antarmuhata, utkRSTa bhI. antarmuhUrta kI (pajjattiyANa pucchA ?) paryAptakoM kI sthiti kI pRcchA ? (goyamA !) he gautama ! (jahaNNeNaM aMtomuhatta, ukkoseNa tinni vAsasahassAI aMtomuhurtRNAi) jaghanya antarmuhUrta kI, utkRSTa antarmuhUrta kama tIna hajAra varSa kI hai| .... (suhuma vAukAiyANa pucchA?) sUkSma vAyukAyikoM kI sthiti kI pRcchA'? (goyamA) he gautama ! (jahaNNeNa vi ukkoseMNa vi atomuhutta) jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antarmuharta kI (apajjattayANaM pucchA ?) aparyAptakoM kI sthiti kI pRcchA ? (goyamA) he gautama / ' (vAukAiyANaM bhaMte ! kevaiya kAla' ThiI paNNatA ?) vAyuAyihAnI 3 bhagavan !' an renI sthiti 44ii. cha. (goyamA / ) 3 gautama ? (jahaNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNa tiNi vAsasahassAI) dhanya matabhuta, utkRSTa 2 varSI (apajjattANa pucchA ?) apanI sthitinI 27i ? (goyamA ) gautama / (jahaNNeNa vi. ukkoseNa vi antomuhutta) dhanya 5 mantabhuta, Save paY' mantabhutabhA (pajjattayANa pucchA ? pAnI sthitinI 2cha? (goyamA !) 3 gItama / (jahaNNeNaM aMtomuhutta, ukkoseNa tinni bAsasahassAI aMtomuhattaNAI) 4nya mata chUtanI bTa mantabhuta mAchAtra-12 varSanA (suhumA cAukAiyANaM pucchA ? ) sUkSma vAyuyAnI , sthitinI- 27 ? (goyamA !) gautama ! (jahaNNeNa vi ukkosepA vi| atomuhuttaM) ,-14 bhane utkRSTa . 5gy mantabhutanI .(apajjattayANa -pucchA ?) aparyAptonI sthitinI 27 ? (goyamA !) gautama ! (jahaNNeNa vi. ukkosega. vi. aMtomuhuttaM), tya Page #453 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyasodhinI TIkA pada 4 sU.03 pRthivIkAyAdInAM sthitinirUpaNam 471 gautama ! jaghanyena antarmuhUrtam, utkRSTena.trI,Ni varpasahasrANi, aparyAptakAnAM pRcchA, gautamaH ! jaghanyenApi utkRpTenApi antarmuhUrtam, paryAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena antarmuhUrtam,- utkRSTena trINi . varSasahasrANi antarmuhUrtonAni, (jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM) jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI (pajjattayANa pucchA ?) paryAptakoM kI sthiti kI pRcchA ? (goyamA) he gautama !' (jahaNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM) jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kii|| . . .. (vAyaravAukAiyANaM pucchA ?), dAdara - vAyukAyikoM.,kI sthiti kitanI kahI hai ?, (goyamA) he gautama , (jahaNNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM tini vAsasahassAI) jaghanya antarmuharta kI, utkRSTa tIna hajAra varSa kI (apajjattayANaM pucchA) aparyAptoM ko sthiti kitanI ? (goyamA) he gautama ! (jahaNNeza vi ukkoleNa vi aMtosuhattaM) jaghanya: -bhI, utkRSTa bhI antarmuhUrta ko (pajattayANaM.pucchA) paryAptakoM kI kitanI (goyamA), he gautama ! (jahaNNeNaM, aMtomuhutta , ukkoseNaM tinni vAsasahassAI) jaghanya, antarmuhUrta kI, utkRSTa antarmuhUrta kama tIna hajAra varSa kI hai| .. . ..... . . iHY bhane utkRSTa paY-, mantabhuitanI (pajjattayANa pucchA-1) pAnIsthiti 'nI 27 // ? (goyamA ).. gautama / (jahaNNeNa vi. ukkoseNa vi aMtomuhuttaM) dhanya 5 sa Ta -HY antabhuta nI .. . , . ... ' (vAyara vAukAiyANaM 'pucchA)' 'mA62 pAyinI sthiti sI cha ? (goyamA) ra gautama / (jahaNNeNaM 'a tomuhuttaM, ukkoseNaM tinni vAsasahassAI) dhanya mantabhuitanI kRSTa huna2 varSanI (apajjattayANaM pucchA ?) bhapAtAnI sthiti dI che ? (goyamA ) 3 gautama ! (japaNeNa vi ukkoseNa, vi .aMtomuhuttaM)- 4dhanya ane. kRSTa 5 ,santabhu itanI (pajjattayANaM pucchA ?) paryAptInI * sthiti TakSI cha..? (goyamA / ) he gautama ! (jahaNaNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNa tinni , vAsasahassAI dhanyamantabhutanI, aSTa antarmuhUrta ochA traNa hajAravarSanI 17 (vaNassai kAiyANaM bhaMte / kevaiya, kAlaM ThiI paNNattA ?) vanaspati, yianI lAn / tt| sudhA sthiti 4ii cha ? (goyamA ) 3 gautama ! (jahaNoNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM, dasavAsasahamsAI dhanya mantabhuitanI sTa Aug2 varSanI, (apajjattayANaM, pucchA ?) maryAsAnI DeTalI,? (goyamA ! Page #454 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 472 prajJApamAstra vanaspatikAyikAnAM bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ! jaghanyena antarmuhUrtam, utkRSTena dazavarSasahasrANi, aparyAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyenApi utkRSTenApi antarmuhUrtam, paryAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena antamuhUrtam, utkRpTena dazavarSasahasrANi antarmuhUrtAnAni, sUkSma vanaspatikAyikAnAm audhika.nAm aparyAptakAnAm paryAptakAnAJca pRcchA, gautama ! jaghanyenApi utkRSTenApi antarmuhUrtam, vAdaravanaspatikAyikAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena anta___ (vaNassaikAiyANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ?) vanaspatikAyikoM kI he bhagavan ! kitane kAla taka sthiti kahI hai ? (goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM dasavAsasahassAI) gautama! jaghanya antarmuhUrta, utkRSTa dasa hajAra varpa (apajjattayANa pucchA ?) aparyAptoM kI kitanI ? (goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhutta) gautama ! jaghandha bhI utkRSTa bhI antarmuharta (pajjattayANaM pucchA ?) paryAptakoM kI sthiti kitanI ? (goyamA) he gautama ! (jahapaNeNaM aMtomuhutta) jaghanya antarmuharta (ukkoseNaM dasavAsahassAI) utkRSTa dasa hajAra varSa (aMtomuhuttUNAI) antarmuhUrta kama / ___ (suhumavaNassaikAiyANaM ohiyANaM apajjattayANaM pajjattayANa ya pucchA ?) samuccaya, aparyApta aura paryApta sUkSma vanaspatikAyikoM kI sthiti kitanI ? (goyamA) he gautama ! (jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhutta) jaghanya bhI utkRSTa bhI antarmuharta / (vAyaravaNassaikAiyANaM pucchA ?) bAdara vanaspatikAya kI sthiti kI pRcchA ? (goyamA) he gautama ! (jahaNNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM (jaNNeNaM vi ukoseNa vi aMtomuttaM) gautama | dhanya pay agbe para mantabhuitanI (pajjattayANa pucchA ?) paryAonI sthiti akSA cha ? (goyamA / ) hai gautama / (jahaNNeNaM aMtomuhutta) dhanya mantabhuta (ukkoseNaM dasavAsasahassAI) utkRSTa 4 2varSa nI (atomuhuttUNAI) mantabhuta maach| suhumavaNassaikAyayANaM ohiyANaM ohiyANaM apajjattayANaM, pajjattayANa ye pucchA 1) sabhuzyaya 554 mana paryA sUkSma vanaspatizAyinI sthiti sI che (goyamA / ) OM gautama ? (jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMto muhattaM) dhanya mabTa [] antataH (vAyara vaNassaikAiyANaM pucchA ?) mA42 vanaspatiyanI sthitinI 27 ? (goyamA ) he gautama ? (jahaNNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM dasavAsasaha Page #455 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavAdhinI TIkA pada 4 sU.03 pRthivIkAyAdInAM sthitinirUpaNam 473 muhUrtam, utkRSTena dazavarSasahasrANi, aparyAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyenApi utkRSTenApi antarmuhUrtam, paryAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena antarmuhUrtam, utkRSTena dazavarSasahasrANi antarmuhUrtonAni // TIkA-atrApi aparyAptAvasthAyAmantarmuhUtaM paryAptAvasthAyAM tannyUnAsthitiH, vyAkhyA sugamA ||suu0 3 // dvIndriyAdi sthiti vaktavyatAmUlam-beiMdiyANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNatA ? goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM bArasa saMbaccharAI, apajjayANaM pucchA, goyamA ! jahaNaNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhattaM, pajjattayANaM pucchA , goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhattaM, ukoseNaM bArasa saMvaccharAiM aMtomuttUNAI, teiMdiyANaM aMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ? goyamA ! jahANeNaM aMtomuhuttaM, dasavAsasahassAI) jaghanya antarmuhUrsa, utkRSTa dasa hajAra varSa kI (apajjattayANaM pucchA?) aparyAptakoM kI pRcchA ? (goyamA) he gautama ! (jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhutta) jaghanya bhI utkRSTa bhI antarmuhUrta (pajjattayANaM pucchA ?) paryAptakoM kI sthiti kI pRcchA ? (goyamA) he gautama ! (jahaNNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM dasavAsasahassAI aMtomuhuttUNAI) jaghanya antarmuhUrta, utkRSTa antarmuhartta kama dasa hajAra varSa kI hai| ___TIkArtha-vyAkhyA sugama hai| pATha ke anusAra evaM zabdArtha ke anusAra pUrvavat samajha lenA cAhie // 3 // ssAI) dhanya mantabhuta jATa 42 12 vaSanI (apajjattayANa pucchA ?) maparyAsAnI ch| 1 (goyamA !) 3 gautama ? (jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM) "dhanya 55Y BSTa 54] mantabhuta (pajjattayANa pucchA ?) pati nI sthitinI 2ch| 1 (goyamA !) gautama ! (jahaNNeNaM atomuhuttaM ukkoseNa dasavAsasahassAiM aMtomuhuttUNAI) dhanya mantabhuta, aSTa mantabhuta eAchA daza hajAra varSanI TIkArtha-vyAkhyA sugama che. pAThanA anusAra temaja zabdArthanA anusAra pUrvavat samajI levuM joIe zarU ma0 60 Page #456 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre ukkoseNaM eguNavaNaM rAiMdiyAI, apajattayANaM pucchA, goyamA! jahaNNeNa vi ukoseNa vi aMtosuhuttaM, pajattAyANaM pucchA, goyamA ! jahANeNaM aMtomuhataM, ukoseNaM eguNavaNaM rAiM. diyAiM aMtomuhattUNAI, cauridiyANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNatA ? goyalA ! jahaNaNeNaM aMtomuhuntaM, ukoseNaM chammAsA, apajattayANaM pucchA, goyamA ! jahaNNeNa vi ukoseNa vi aMtomuhuttaM, pajjattayANaM pucchA, goyanA ! jahaNNeNaM aMtomuhattaM, ukoseNaM chammAlA aMtomuhattUNA ||suu04|| ___ chAyA-dvIndriyANAm bhadanta ! kiyantaM jhAlaM sthitiH prajJatA ? gautama ! jaghanyena antarmuhUrtam, utkRSTena dvAdaza saMvatsarANi, aparyAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyenApi, utkRpTenApi antarmuhUrtam, paryAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena antarmuhUrtam, utkRSTena dvAdaza saMvatsarANi antarmuhUtaunAni trIndriyANA ___dvIndriyAdi kI sthiti kI vaktavyatAzabdArtha-(veiMdiyANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI papaNattA ?) he bhagavan ! dvIndriyoM kI kitane kAla taka sthiti kI hai ? (goyamA) he gautama ! (jahaNNeNaM aMtomuhutta, ukkoseNaM bArasasaMvaccharAI) jaghanya antarmuhUrta, utkRSTa bAraha varSa (apajjattayANaM pucchA ?) aparyAptoM kI pRcchA ? (goyamA) he gautama ! (jahaNmeNa vi ukkoleNa vi aMtomuhutta) jaghanya aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI (pajjattayANaM pucchA) paryAptakoM kI sthiti kI pRcchA ? (goyamA) he gautama! (jahaNNeNaM aMtomuttaM, ukkoseNaM vArasa saMvaccharAiM aMtomuhuntUNAI) jaghanya dvandrayAdinI sthitinI vaktavyatA hAtha:-(veiMdiyANa bhaMte / kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ?) hIndriyAnI 20 janI sthiti hI cha ? (goyamA ) 3 gautama ? (jahaNega a tomuMhuttaM ukoseNaM bArasasaMvaccharAI) dhanya antabhuta, utkRSTa mAravarSa (apajjattayANa pucchA ?) aparyAptInI 27. 1 (goyamA / ) hu gautama / (jahaNNeNa ci ukko. seNa vi aMtomuhuttaM) dhanya bhane kRSTa 555 mantabhuitanI (pajjattayANa pucchA ?) paryAptInI sthitinI cha ? (goyamA / ) 3 gautama ? (jahaNNeNaM atomuhuttaM, ukkoseNa vArasa saMvaccharAiM aMtomuhuttaNAI) dhanya mantakRta, utkRSTa antarmuhUrta ochA bAra varSa Page #457 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyAdhinI TIkA pada 4 sU.04 dvIndriyAdInAM sthiMtinirUpaNam -475 bhadanta ! ziyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ! jaghanyena antarmuhUrtam , utkRSTena ekonapaJcAzat rAtrindinAni, aparyAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyenApi utkRSTenApi antaryu hUrtam, paryAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena antarmuhUrtam, utkRSTena ekonapaJcAzat rAtrindinAni antarmu haunAni, caturindriyANAM bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ! jaghanyena antarmuhUrtam, utkRpTena paNmAsAna, aparyAptakAnAm pRcchA, gautama ! jaghanyenApi utkRSTenApi anta hata, utkRSTa antarmuhUrta kama bAraha varSa kI hai| (teiMdiyANa maMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ?) zrIndriyoM kI bhagavan ! kitane kAla taka sthiti kahI hai ? (goyamA ! jahaNNeNaM aMtonuhuttaM, ukkoseNaM ezuNavaNNaM rAIdiyAI) gautama ! jaghanya antarmuharta utkRSTa unapacAsa rAta dina (apajjattayANaM pucchA ?) aparyAptoM kI sthiti kI pRcchA ? (goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtobuddhatta) gautama ! jaghanya bhI, utkRSTa zrI antarmuhUrta (pajjattayANaM pucchA) paryAptakoM kI sthiti kI pRcchA ? (goyamA ! jahapaNeNaM aMtosukSuttaM, ukkoseNaM eguNavaNaM rAI diyAI aMtomuhattUNAI) he gautama ! jaghanya antarmuhartta, utkRSTa antarmuhUrta kama unapacAsa rAtri-dina / (caridiyANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ?) cauhandriyoM kI bhagavan ! kinane kAla taka sthiti kahI hai ? (goyamA ! jahaNNeNaM aMtosuhataM, uskoseNaM chammAsA) gautama ! jaghanya antarmuharta, (teiMdiyANaM bhaMte / kevaiya kAlaM ThiI paNNattA ?) trIndriyAnI sAvana sA 41. sudhInI sthiti cha ? (goyamA ! jahaNNeNa aMtomuhutta, ukkoseNa eguNapaNNa rAiMdiyAI) gautama ! dhanya mantakRta, GSTa sAe payAsa zata. hivasa (apajjattayANa pucchA ?) 25paryAptInI sthitinI ch| 1 (goyamA !) jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM) gautama | dhanya5] kRSTa 55mantabhuta (pajjattayANa pucchA) 5ryAnI sthitinI cha ? (goyamI ! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM, unoseNaM egUNapaNNa rAI diyAiM atomuhuttaNAI) gautama ! dhanya antarmuhUrta, utkRSTa antarmuhUrta ochA egaNa pacAsa rAtri divasa (cauridiyANa bhate / kevaiyaM kAlaM ThiI paMNNattA ?) yatuvandriyAnI san TamA sudhI sthiti hI cha ? (goyamA ) jahaNNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM chammAsA ) gautama ! dhanya tabhuta, pRSTa chamAsa (apajjattayANaM pucchA ?) Page #458 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 476 prazApanAsarva antarmuhUrtam, paryAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena antarmuhUrtam, utkRSTena paNmAsAn antarmuhaunAn / / TIkA-vyAkhyA sugamA // 4 // ____ paJcendriyatiryagyonika sthiti vaktavyatAmUlam-paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA? goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM tinni paliovamAI, apajjattayANaM pucchA, goyamA! jahaNaNeNa vi ukoseNa vi aMtomuhattaM pajjattiyANaM pucchA, goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhattaM, ukkoseNaM tinni paliovamAiM aMtosuhattUNAI, saMmucchima paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchA, goyamA! jahaNNeNaM aMtomuhattaM, ukkoseNaM puvakoDI, apajjattayANaM pucchA, goyamA! jahaNNeNa vi, ukkoseNa vi aMtomuhuttaM, pajattayANaM pucchA, goyamA! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM punakoDI jalayara aMtomuttUNA, gabbhavatiya paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchA, goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM tinni paliovamAiM, utkRSTa chaha mAsa (apajjattayANaM pucchA ?) aparyAsoM kI sthiti kI pRcchA ? (goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNavi aMtomuhatta) gautama ! jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antamuhUrta kI (pajjattayANaM pucchA ?) paryAptakoM kI sthiti kI pRccho ? (goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM chammAsA aMtomuhuttUNA) gautama ! jaghanya antarmuhUrta, utkRSTa antarjuhUrta kama chaha mAsa / TIkArtha-vyAkhyA sugama hai // 4 // aparyAtahInI sthitinI cha ? (goyamA / jahaNaNaM vi ukkoseNa vi atomuhattaM) gautama | dhanya 54 mane aSTa 5 mantabhutanI (pajjattayA gaM pucchA) pAnI sthitinI 27 / ? (goyamA ! 'jahaNNeNaM atomuhattaM ukkoseNa chammAsA aMtomuhuttaNA) gautama ! dhanya mantabhuta, aSTa atamuhUrta ochA chamAsa. TIkAI-vyakhyA sugama che 4 Page #459 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramiyabodhinI TIkA pada 4 sU.05 paJcandriyatiryagyonikAnAM sthitini0 477 apajattayANaM pucchA, goyamA ! jahaNeza vi ukoseNaM vi aMto. muhattaM, pajjattayAgaM pucchA, goyamA ! jahANeNaM aMtosuhattaM, ukoseNaM tiNi paliovamAiM aMtosuhunagAI, jalapara paMciM diya tirikkhajoNiyANa bhaMte! kevaiyaM kAlaM ThiI pANatA ? goyamA ! jahaNNeNaM aMtosuhuttaM, ukoseNaM puThbakoDI, apajattayANaM pucchA, goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtosuTTataM, pajjattayANaM pucchA, goyamA ! jahaNeNa vi aMtomuhattaM, unoseNaM puvakoDI, aMtomuhuttUNA, saMmucchima jalayara paMcidiyatirikkha joNiyANaM ghucchA, goyamA ! jahaNNegaM aMtomuhattaM, unkoseNaM putvakoDI, apajjattayANaM pucchA, goyamA ! jahaNNeNavi, uko seNavi aMtomuhattaM, pajjattayANaM pucchA goyamA ! jahANeNaM aMtomuhuttaM, ukoseNaM puvvakoDI aNtomuhuttuunnaa| gabbhavatiya jalayara paMciMdiya tirikkha joNiyANaM, pucchA, goyamA ! jahapaNeNaM aMtomuhattaM, ukoseNaM puvakoDI, apajjattayANaM pucchA ? goyalA! jahaNaNeNaM vi ukoseNa vi aMtomuhattaM, pajattayANaM pucchA ? goSamA ! jahaNNeNaM aMtomuhutaM ukoseNaM pubbakoDI aMtomuhurNA, cauppayathalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiyANa pucchA goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM, ukoseNaM tinni paliovamAI, apajattaya caupayathalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchA, goyamA jahaNeNaM vi, ukkoseNaM vi aMtonuhuttaM, pajattayANa pucchA goyamA ! jahaSNeNaM aMtomuhuttaM, ukoseNaM tinni paliovamAI saMmucchimacauppayathalayarapaMciMdiyatirikvajoDiyANaM pucchA goyamA ! jahaNNeSaM aMtonuhuttaM unkoseNaM caDarAsIvAsasaha. slAiM, apajjattiyANaM pucchA, goyamA ! jahaNNeNaM viukoseNaM vi aMtomuhuttaM, pajjattayANaM pucchA, goyamA ! jahaNeNaM aMto hutta Page #460 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 478 prajJApanAsUtra - ukkosegaM caurAsIvAsasahaslAiM aMtomuhatUNAI, gambhavatiya cauppayathalayarapaMciMdiyatirikvajoNiyANaM pucchA, goyamA ! jahaNeNaM aMtomuhurga, ukoseNaM tinni palioksAI, apajjatayANaM pucchA, goyamA ! jahaNNeNa vi ukoseNa vi aMtomuhattaM pajjattayANaM pucchA, gothamA ! jahaNeNaM aMtosuhattaM ukoseNaM tinni paliovasAiM aMtomuharuNAI, uraparisappathalayarapaMciMditirikkhajoNiyANaM pucchA, goyamA! jahaNeNaM atomuhattaM ukkoseNaM puvvakoDI, apajattayANaM pucchA, goyasA! jahaNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhutaM, pajjattayANaM pucchA goyamA ! jahaNaNeNaM atomuhuttaM, ukAseNaM puvvakoDI aMtomuhuttaNA / saMmucchima uraparisappathalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchA, goymaa| jahaNaNeNaM aMtosuhattaM, ukoseNaM tevannaM vAsasahassAI, apajattayANaM pucchA, goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhattaM , pajjattayANaM pucchA, goyasA ! jahaNNeNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM tevannaM vAsasahassAI, aNtomuhttuunnaaii| gambhavatiya uraparisappathalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchA, goyamA ! jahaNaNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM punakoDI, apajjattayANaM pucchA goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM, pajjattayANa pucchA, goyamA ! jahaNeNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM puvakoDI aMtosuhuttUNA, bhuyaparisappathalayarapaMcidiyatirikkhajoNiyANaM pucchA, goyamA! jahaNNeNaM aMtosuhRttaM, ukkoseNaM puvakoDI, apajjattayANaM pucchA, goyamA ! jahaNNaNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM, pajjattayANaM pucchA, goyamA ! jahANeNaM aMtomuhattaM, ukkoseNaM puSakoDI aMtomuhulagA, saMkhucchisabhuyaparisappathalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchA, goyamA! Page #461 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 4 sU05 paJcendriyatiryagyonikAnAM sthitini0 479 jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM bAyAlIsaM vAsasahaslAiM, apajattayANaM pucchA, goyamA ! jahaNeNa vi, ukko. soNa vi aMtomuhuntaM, pajattayANaM pucchA, goyamA! jahapaNeNaM aMtosuhataM, ukkoseNaM bAcAlIsaM vAsasahassAI aNtosuhttuunnaaii| gambhavatiyabhuyaparisappathalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchA, goyamA! jhnnnne| aMtomuttaM, ukkoseNaM pucakoDI, apajjattayANaM pucchA, goyamA ! jahaNNeNavi ukoleNa vi aMtomuhuttaM, pajattayANaM pucchA, goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM puvvakoDI aMtomuhulUNA, khahayarapaMciMdiya tirikkhajoNiyANaM pucchA, goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhattaM, ukkoseNaM paliovamasta asaMkhejjaibhAga, apajjattayANaM pucchA, jahaNNeNa vi, ukkoseNa vi aMtomuhutaM, pajjattayANaM pucchA, goyamA! jahaNaNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM paliovamassa asaM. khejjaibhAgaM, aMtomuhattaNaM, saMmunchima khahayarapaMcidiyatirikkhajoNiyANaM pucchA goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhutaM ukkoseNaM bAvattarI vAsasahassAiM, apajattayANaM pucchA, goyamA! jaha NNeNa vi, ukkoseNa vi aMtomuhuttaM, pajattayANaM pucchA, goyamA! jahaNNeNaM aMtomuhutaM, ukkoseNaM bAvattarivAsa vAsasahassAI, apajjattayANaM pucchA, goyamA ! jahapaNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuha, pajattayANaM pucchA. goyamA jahANeNa aMtosuhatta, ukkoseNaM bArataritrAsasahassAiM aMtomuttUNAI, gabbhavakkatiya khAyarapaMciMdiyatirikkha joNiyANaM pucchA, goyamA! jahaNNeNaM aMtomuhutte, ukkoleNaM paliokmassa asaMkhejjaibhAgaM, apajattayANaM pucchA goyamA! jahaNNeNa vi ukkoleNa vi aMtomuhuttaM, pajattayANaM pucchA goyamA ! jaha Page #462 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 480 prajJApanAstre paNe aMtomuhatta, ukkoseNaM paliovamassa asaMkhejaibhAgaM, aMtomuttUNaM // v0 5 // ___ chAyA-paJcandriyatiryagyonikAnAM bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ! jaghanyena antarmuhUrtam, utkRpTena trINi palyopamAni aparyAptakAnAM, pRcchA, gautama ! jayanyenApi utkRSTenApi antarmuhartam, paryAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena antarmuhUrtam, utkRSTena trINi palyopamAni antarmuhAnAni, saMmacchimapaJcendriyatiyagyonikAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena antarmuhartam, utkR. paMcendriya tiryacoM kI sthiti .. zabdArtha-(paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNatA?) paMcendriya tiyacoM kI he bhagavan ! kitane kAla taka kI sthiti kahI hai (goyamga) he gautama ! (jahaNNeNaM aMtomuhataM, ukkoseNaM timi paliovamAI) jaghanya antarmuharta, utkRSTa tIna palyopama (apajattayANaM pucchA ?) aparyAptoM kI sthiti kI pRcchA ? (goyamA) he gautama ! (jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM) jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI (pajattayANe pucchA ?) paryAptakoM kI sthiti kI pRcchA ? (goyamA) he gautama ! (japaNeNaM aMtosuhRttaM, ukkoseNaM tinni paliovamAiM aMtomuhuttUNAI) jaghanya antarmuharta, utkRSTa antarmuhartta kama tIna palyorama / _ (samucchimapaMciMdiya tirikkhajoNiyANaM pucchA ?) saMmUrchima paMcendriya tiryaMcoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM puvvakoDI) he gautama ! jaghanya antarmuhUrta, utkRSTa karoDa pacendriya tiryaMconI sthiti zahAtha-(paciMdiyatirikkhajoNiyANaM bhaMte / kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA !) pathendriya tiya yAnI bhagavan uTasA nI sthiti 4ii cha ? (goyamA) 8 gautama ! (jahaNNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM tinni paliovamAI) dhanya mantabhuH ita, utkRSTa na pakSyApama (apajjattayANaM pucchA ?) aparyAptonI sthiti cha ? (goyamA !) 8 gautama ! (jahaNNeNaM vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM) dhanya 5] bhane utkRSTa 5Y mantabhutA (pajjattayANaM pucchA ?) paryApta nI sthitinI cha ? (goyamA ) he gautama ! (jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM tinni paliovamAiM aMtomuhuttaNAI) ghanya antataH, mane aSTa mantabhuta mAchA pakSyAyama (saMmucchima paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchA ?) sa bhUmi payandriya tiya yonI sthiti sI che ? (goyamA / jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM puvva Page #463 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 4 sU05 paJcendriyatiryagyonikAnAM sthitini0 481 pTena pUrvakoTI, aparyAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyenApi utkRSTenApi antamuhUrtam, paryAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena antarmuhUrtam, utkRSTena pUrvakoTi antarmuhUrtolA, garbhavyutkrAntika paJcandriyatiryagyonikAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena antarmuhUrtam, utkRSTena trINi palyopamAni, aparyAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyenApi utkRSTenApi antarmuhUrtam, paryAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena antarmuhUrtam, utkRSTena trINi palyopamAni antarmuhUrtonAni, jalacara paJcendriyapUrva kI (apajastayANaM pucchA ?) aparyAptoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNNa ci, ukkoleNa ci aMtomuhuttaM) he gautama ! jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI (pajjattayANaM pucchA ?) paryAptakoM kI sthiti kitanI ? (goyalA ! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoleNaM puvvakoDI aMtomuttUNA) he gautama ! jaghanya antarmuhUrta, utkRSTa antamuhUrta kama karoDa pUrva kii| (gambhavatiya paMciMdiya tirikkhajoNiyANaM pucchA ?) garbhaja paMcendriya tiryacoM kI sthiti kI pRcchA ? (goyamA) he gautama ! (jahapaNeNaM aMtomahatta, ukkoseNaM tini paliovamAI) jaghanya antarmahata utkRSTa tIna palyopasa (apajjattayANaM pucchA ?) aparyApsakoM kI pRcchA ? (goyamA ! jahaNNeNa viukkoseNa vi aMtomuSTuta) he gautama ! jaghanya bhI, aura utkRSTa bhI antamuhUrta (pajjattayANaM pucchA ?) paryApta kI sthiti kI pRcchA ? (goyamA) he gautama ! (jahaNNeNaM aMtomuhattaM) jaghanya antarmuhUrta (ukkoseNaM tini paliovamAiM aMtomuhattUNAI) koDI) gautama dhanya mantabhuta, akRSTa 42 / 3 pUrvanI (apajjattayANaM pucchA) maparyAptInI sthiti kI che (goyamA ! jahaNNeNaM vi, ukkoseNa vi aMtomuhattaM) gautama | dhanya pa] mana. STa paY antakRtanI (pajjattayANaM pucchA ?) patijonI sthiti mI ? (goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM puvbakoDI aMtomuhuttaNA) gautama ! dhanya mantabhuta, aSTa mantabhuta maach| 42 / 7 pUnA (gavbhavakkaMtiya paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchA ?) ra pathandriya tiya yAnI 127 ? (goyamA / ) gautama / (jahaNNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM tinni paliovamAI) dhanya mantataH , a pakSyA5ma (apajjattayANaM pucchA) saparyA chAnI cha ? (goyamA / jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhattaM) gautama ? dhanya 5 mane GrabTa pazu mantabhuta (pajjattayANaM pucchA) paryAsonI sthiti cha ? (goyamA ) 3 gautama ! (jahaNNeNaM aMtomuhuntaM) dhanya mantabhuti (ukoseNaM tinni paliovamAI aMtomuhuttaNAI) dRSTa mantabhuta sauch| RSya pra 61 Page #464 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 482 prazApanAne tiryagyonikAnAM bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH prajJatA ? gautama ! jaghanyena antarmuhUrtam, utkRpTena pUrvakoTI, aparyAptakAnAM pRcchA, gautama ! jayanyenApi utkRSTenApi antarmuhUrtam, paryAptakAnAM pRcchA, gautama ! jayanyena antarmuhUrtam, utkRSTena pUrvakoTI antarmuhUttaunA, saMmRcchimajalacara paJcandriyatiryagyonikAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena antarmuhUrtam, utkRSTena pUrvakoTI, aparyAptakAnAM utkRSTa antarmuhUrta kama tIna palyopana kii| (jalayarapaMciMdiya tirikkhajoNiyANaM bhaMte ! zevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ?) he bhagavan ! jalacara paMcendriya tiryacoM kI kitane kAla kI sthiti kahI hai ? (goyamA) he gautama ! (jahANeNa aMtohuttaM, ukkoseNaM puvvakoDI) jaghanya anta hata, utkRSTa karoDa pUrva ko (apajjattayANaM pucchA ?) aparyAptakoM kI sthiti kI pRcchA ? (goyamA) he gautama ! (jahaNNeNa vi ukkoleNa vi aMtomuhutta) jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta (pajjatayANaM pucchA ?) paryAptoM kI sthiti kI pRcchA ? (goyamA) he gautama ! (jahaNeNaM aMtonuhuttaM, ukkoseNaM , pucakoDI aMtomuhuttUNA) jaghanya antarmuhUrta, utkRSTa antarmuhUrta kama koTipUrva kii| - ___ (samucchima jalayarapaMciMdiya tirikkhajoNiyANaM pucchA ?) samUchima jalacara paMcendriya tiryacoM kI sthiti kI pRcchA ?) (goyamA) he gautama ! (jahaNNeNaM aMtomuhattaM, ukkoleNaM pucakoDI) jaghanya anttraNa pApanI (jalayara paMciMdiyatirikkha joNiyANaM bhaMte / kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ?) larapan / 52 5yendriya tiya yAnI sAnA sthiti sI che ? (goyamA !) haiM gautama ! (jahaNNeNaM aMtomuhuttaM,, ukkoseNaM puJcakoDI) 45nya mantataH , utkRSTa 42|puurvnii (apannattayANa pucchA.1) 255ryAAnI ch| (goyamA ) u, gautama ! (jahaNNeNa vi. ukkoseNa vi aMtomuhuttaM) 4dhanya 5 ane. kRSTa 55 mantakRta (pajjattayANaM- pucchA ?) paryAptAna sthitinI 27 ? (goyamA !) u gautama / (jahaNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNa pucakoDI aMtomuhuttaNA) dhanya antarmuhUrta, utkRSTa antarmuhUrta ochA kaTi pUrvanI - (saMmuccima jalayara paMciMdiya tirikkha joNiyANe, pucchA ?) se bhUmisaya2 5yendriya tiya yAnI sthiti cha ? (goyamA / ) OM gautama ! (jahaNNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNa puvvakoDI) dhanya mantabhuta, utkRSTa pUrvajaTinI. (apajjattayANa pucchA ?). 255tAnI cha ? (goyamA ) gautama / (jahaNNeNa Page #465 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 4 sU.05 paJcendriyatiryagyonikAnAM sthitini0 483 pRcchA ! gautama ! jaghanyenApi utkRSTenApi antarmuhUtam, paryAptakAnAM pRcchA, gautama ! jayanyena antarmuhUrtam, utkRSTena pUrvakoTI antarmuhUttaunA, garbhavyutkrAntikajalacarapaJcendriyatiryagyonizAnAM pRcchA ? gautama ! jaghanyena antamuhUrtam, utkRSTena pUrvakoTI, aparyAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyenApi utkRSTenApi antarmuhUrtam, paryApta kAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena antarmuhUrtam, utkRSTena muhUrta, utkRSTa pUrvakoTi kI (apajjattayANaM pucchA ?) aparyAptA kI pRcchA ? (noyamA) he gautama ! (jahaNeza vi ukkoleNa vi aMtomuhunta) jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI (pajjattayANa pucchA?) paryAptakoM kI pRcchA ? (goyamA) he gautama ! (jahaNNeNaM aMtomuhata, ukkoleNaM puncakoDI aMtonuhuttUNA) jaghanya antarmuhUrta kI, utkRSTa antarmuhUrta kama karoDa pUrva kii|| (galavatiya jalayara paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchA ?) garbhaja jalacara paMcendriya tiryacoM kI sthiti kI pRcchA ? (goyamA) he gautama ! (jahaNNeNaM aMtomuhatta, ukkokheNaM pucakoDI) jaghanya antamuMhata, utkRSTa karoDa pUrva kI (apajjattayANa pucchA ?) aparyAptoM kI pRcchA ? (goyamA) he gautama ! jahaNeNa vi ukkoseNa bi aMtomuhattaM) jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antarmuhata kI (pajjattayANaM pucchA ?) paryAptoM kI pRcchA ? (goyamA) he gautama ! (jahaNNeNaM aMtomuhutta, ukkoleNaM pukkoDI aMtomuhurtRNA) jaghanya antarmuhUrta, utkRSTa antarmuhUrta kama karoDaHpUrva kI / vi ukoseNa vi aMtomuhuna) dhanya 59 mana kRSTa 59] mantabhuitanI (pajjattayANaM pucchA ?) paryAvAnI cha ? (goyamA !) 3 gautama / (jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM puvvakoDI aMtomuhuttaNA) 04dhanya mantabhutAnI GSTa 2santabhuta ochA kareDa pUrvanI (gambhavakkaMtiyajalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiyANa pucchA ?) or are 22 5yendriya tiya yonI sthitinI 27 ? (goyamA !) . gautama / (jahaNNeNaM aMto muhuttaM, ukkoseNaM putra koDI) vanya mantabhuta, utkRSTa / pUrvanI (apajattayANaM pucchA ?) aparyApsonI cha ? (goyamA / ) gautama / (jahaNNeNaM vi ukkoseNaM vi aMtomuhuttaM) 45nya 5 mana utkRSTa 55] ganta. bhuta nI (pajjattayANa puccho ?) paryAyAnI 27 ? (goyamA) gautama ! (jahaNNeNaM aMtosuhuttaM ukkoseNaM puvvakoDI aMtomuhattaNA) dhanya mantabhuta, utkRSTa aMtamuhUrta ochA karaDa pUrvanI Page #466 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 484 prazApanAsUtra pUrvakoTI antarmuhUrtonA, catuSpadasthalacarapaJcendriyatiryagyonikAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena antarmuhUrtam, utkRSTena trINi palyopamAni, aparyAptaka catupadasthalacarapaJcendriyatiryagyonikAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyenApi utkRSTenApi antarmuhUrtam, paryAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena antarmuhUrtam, utkRSTena trINi palyopamAni antarmuhUtonAni, saMmUcchima catuSpada sthalacara paJcandriyatiryagyoni kAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena antarmuhUrtam, utkRSTena caturazItivarSasahasrANi, (cauppayathalayara paMciMdiya tirikkhajoNiyANaM pucchA ?) catuSpada sthalacara paMcendriya tiryaMcoM kI sthiti kI pRcchA ? (goyamA) he gautama (jahaNNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM tinni paliocamAI) jaghanya antamuhUrta, utkRSTa tIna palyopama kI (apajjattaya cauppayathalayarapaMciMdiya tirikkhajoNiyANaM pucchA ?) aparyApta cauppada' sthalacara paMcendriya * tiryacoM kI sthiti kI pRcchA ? (goyamA) he gautama ! (jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM) jaghanya aura utkRSTa bhI antarkhaharta kI (pajjattayANaM pucchA ?) paryAptakoM kI sthiti kI pRcchA ? (goyamA) he gautama ! (jahaNNeNaM aMtomuhutta, ukkoseNaM tinni paliovamAI aMtomuhutUNAI) jaghanya antarmuhUrta, utkRSTa antarmuhUrta kama tIna palyopama kI hai| ___ (saMmucchama cauppaya thalayarapaMciMdiya tirivakhajoNiyANaM pucchA?) saMmUrchima catuSpada sthalacara paMcendriya tiryacoM kI sthiti kI pRcchA ? (goyamA) he gautama ! (jahaNNeNaM aMtomuhutta , uskoleNaM caurAsI (cauppayajalayara paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchA ?) yatu056 201yara 5thendriya tiya yAnI sthitinI cha ? (goyamA ) gautama / (jahaNNeNaM aMtomuhutta ukkoseNaM tinni paliovamAiM) dhanya mantataH , STa ay panyApamanI (apajjattaya cauppaya thalayarapaMcidiyatirikkhajoNiyANaM pucchA ?) aparyApta catuSpada sthalacara pacendriya tiryaMconI sthitinI pRcchA? (goyamA !) 3 gautama ! (jahaNNeNaM bi ukkoseNa vi aMtomuhutta) dhanya mane SYSTa 5 mantabhuitanI (pajjattayANaM pucchA ?) paryAsahInI sthitinI ch| (goyamA !) 3 gautama ! (jahaNNeNa aMtomuhuttaM, ukkoseNa tinni paliovamAI aMtomuhattaNAI) dhanya mantabhuta utkRSTa mantabhuta mAchA pakSyA5manI (samucchima cauppaya thalayara paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchA ?) sabhUchibha yantu56 sthasaya2 5ndriya tiya yAnI sthitinI 27 ? (goyamA !) 3 gautama ! (jahaNNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM cArAsI vAsasahassAI) dhanya Page #467 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 4 sU.05 paJcandriyatiyagyonikAnAM sthitini0 485 aparyAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyenApi utkRSTenApi antarmuhUrtam, paryAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena antarmuhUrtam, utkRpTena caturazItivarpasahasrANi antarmuhUrtonAni, garbhavyutkrAntika catuSpadasthalacara pazcandriyaniyaMgyonikAnAM pRcchA, gautama! jayanyena antarmuhUrtam, utkRSTena trINi palyopamAni, aparyAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyenApi utkRSTenApi antarmuhUrtam , paryAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena antarmuhUrtam, utkRSTena jINi palyopamAni antarmuhUtaunAni, ura parisarpasthalacarapaJcandriyatiryagyonikAnAM pRcchA, gautama ! vAsasahassAI) jaghanya antarmuhUrta kI, utkRSTa caurAsI hajAra varSa kI (apajjattayANaM pucchA) aparyAptakoM kI sthiti kI pRcchA ? (goyamA) he gautama ! (jahaNNeNa vi ukkoseNa ci aMtoTahutta) jaghanya aura utkRSTa antarmuhUrta kI (pajjattayANaM pucchA) paryAptakoM kI sthiti kI pRcchA ? (goyamA) he gautama ! (jahaNNeNaM aMtosuddhattaM, ujhoseNaM caurAsI vAsasahaslAiM aMtomuhuttUNAI) jaghanya antarmuhUrta, utkRSTa caurAsI hajAra varSa meM antarmuhUrta kama kii|| (ganbhavatiya cauppaya thalayara paMbiMdiya tirikkhajoNiyANaM pucchA ?) garbhaja catuSpada sthalacara paMcendriya tiryacoM kI sthiti kI pRcchA arthAt unakI sthiti kitanI hai ? (goyamA)he gautama ! (jahapaNeNaM aMtosuhatta', ukkoleNaM tinni paliovanAI) jaghanya antakhUrta, utkRSTa tIna palyopama kI (apajjattayANe pucchA ?) aparyAptakoM kI sthiti kI pRcchA ? (goyamA !) he gautama ! (jahaNNeNa vi ukkomantabhuta nI, pRSTa yArAsI 12 varSa nI (apajjattayANaM pucchA ?) 255ryAsajonI sthiti cha ? (goyamA ) 3 gautama ! (jahaNNeNaM vi ukkoseNaM vi aMtomuhutta) dhanya bhane kRSTa mantabhuta nI (pajjattayANaM pucchA ?) paryAstAnI sthiti sedhI prazna cha ? (goyamA ) gautama / (jahaNNeNaM aMtomuhuttaM, unakoseNaM caurAsI vAsasahassAI aMtomuhuttUNAI) dhanya mantabhuta, aSTa yorAsI hajAra varSamAM antarmuhUrtanI ochAnI (gavbhavatiya cauppayathalayarapaMci diyatirikkhajoNiyANa pucchA) tar catuSpada sthalacara pacendriya tiryacenI sthitinI pRcchA ? arthAt temanI sthiti sI che? (goyamA !) gautama / (jahaNNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM tinni paliovamAi) dhanya santakRta, SuTa e 58yA 5manI (apajjattayANaM pucchA) paryAyAnI sthitinI 27 (goyamA ) gautama / (jahaNNeNa vi ukkoseNa vi atomuhuttaM) dhanya mana kRSTa mantabhutanI (pajjattayANaM pucchA ?) Page #468 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 486 propanAstre jaghanyena antarmuhUrtam, utkRSTena pUrvakoTI, aparyAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyenApi utkRSTenApi antarmuhUrtam, paryAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena antarmuhUrtam, utkRSTena pUrvakoTI antarmuhAnA, saMmUcchima uraHparisarpasthalacarapaJcendriyatiryagyonikAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena antarmuhurtam, utkRpTena seNa vi aMtomuhatta) jaghanya aura utkRSTa antarmuharta kI, (pajjattayANaM puccho ?) paryAptakoM kI pucchA ? (goyamA) he gautama ! (jahANeNaM atomuhutta, ukkoseNa tinni paliovAI aMtomuhuttUNAI) jaghanya antarmuhUrta utkRSTa antarmuhUrta kama tIna palyopama kI hai| _ (uraparisappa thalayara paMciMdiya tirikkhajoNiyANaM pucchA ?) uraparisarpa sthalacara paMcendriya tiryacoM kI sthiti kitanI ? (goyamA) he gautama ! (jahaNNeNaM aMtomuhutta , udhoseNaM puccakoDI) jaghanya antarmuhUrta kI, utkRSTa pUrvakoTi kI (apajjattayANaM pRcchA?) aparyAptakoM kI sthiti kitanI ? (goyamA jahaNNeNaM vi ukkoseNa vi aMtomu. hutta) he gautama ! jaghanya aura utkRSTa antarmuharta kI (pajjattayANaM pucchA?) paryApnakoM kI sthiti kitanI ? (goyamA jahaNNeNaM aMtomuhattaM, ukkoseNaM pucakoDI aMtosuhutUNA) he gautama ! jaghanya antarmuhUrta, utkRSTa antarmuhUrta kama pUrvakoTi kii| (samucchima uraparisappathalayarapaMciMdiya tirikkhajoNiyANaM pucchA ?) saMmUrchima uraparisarpa sthalacara paMcendriya tiryacoM kI sthiti paryAptahAnI cha ? (goyamA ) OM gautama ! (jahaNNeNa atomuhutta, ukoseNaM tinni paliovamAI aMtomuhuttaNAI) "dhanya mantabhuta, utkRSTa mntt:ochA traNa palyopamanI (uraparisappa thalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchA) 725risapa sthI212 payandriya tiya yonI sthiti sI cha ? (goyamA ) 3 gautama ! (jahaNeNaM atomuhuttaM ukkoseNa puvvakoDI) dhanya mantaitanI ghaTa pUrva TinI (apajjattayANa pucchA ?) aparyApsonI sthiti sI cha ? (goyamA ! jahaNNeNaM vi ukkoseNaM vi aMtomuhutta) 3 gautama | dhanya mana pRSTa mantabhajatanI (pajjattayANaM pucchA ?) paryAyAnI sthiti sI ? (goyamA | jahavNeNaM aMtomuhuttaM, ukoseNaM pucakoDI aMtomuhuttaNA) gautama | dhanya mantabhuta', ane utkRSTa antarmuhUrta ochA pUrva kenTinI (saMmucchima uraparisappa thalayarapaMcidiyatirikkhajoNiyANaM pucchA ?) sa5 (r). 25risa5 sthAya2 52.ndriya tiyAnI sthiti haisI ? (goyamA ! Page #469 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 4 sU.05 paJcendriyatiryagyonikAnAM sthitini0 487 tripaJcAzat varSasahasrANi, aparyAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyenApi utkRSTenApi antarmuhUrtam, paryAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyeya antarmuhUrtam, utkRSTena tripaJcAzam varSasahasrANi antarmuhUrtInAni, garbhavyutkrAntika uraH parisarpasthalacara paJcendriya tiryagyonikAnAM pRcchA, gautama! jaghanyena antarmuhUrtam, utkRSTena pUrvakoTI, aparyAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyenApi utkRSTenApi antarmuhUrtam kitanI ? (goyamA ! jahaNeNaM aMtomuhataM, ukkoseNaM tevannaM vAsasaMhasAI) he gautama ! jaghanya antarmuharsa, utkRSTa trepana hajAra varSa (apajjattayANaM puccha ?) aparyAptakoM kI sthiti kitanI ? (goyamA !) he gautama ! ( jahaNaNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM) jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antarmuhUrtta kI (pajjantANaM pucchA 1) paryAptakoM kI sthiti kitanI ? (gomA) he gautama! (jahaNjeNaM aMtomuhataM, ukkoseNaM teva ghAsasahassAI aMtomuhuttUNAI ) jaghanya antarmuhUrtta kI, utkRSTa antamuhUrtta kama trepana hajAra varSa kI / (ganbhavakkaMtiya uraparisappa thalayara paMcidiya tirikkhajoNiyANaM pucchA ?) garbhaja uraparisarpa sthalacara paMcendriya tiryacoM kI sthiti kitanI ? (goyamA) he gautama! ( jahaNNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoMseNaM pucakoDI) jaghanya antarmuhUrta, utkRSTa pUrvakoTi kI (apajjattayANaM pucchA ?) aparyAptoM kI sthiti kitanI ? ( goyamA !) he gautama ! ( jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhutta ) jaghanya aura utkRSTa anta 1 jahaNNeNaM aMtomuhuttaM umoseNaM tevannaM vAsasahassAI ) gautama ! dhanya antarbhuhUrta, utzSTa treyana hunara varSa (apajjattayANaM pucchA 1) aparyAptonI sthiti DeTasI ?' (goyamA 1) De gautama / ( jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM ) 4dhanya yayuH mana utSTa pazu antarmuhUrtanI (pajjattayANaM pucchA ?) paryAsonI sthiti aiTasI ? (goyamA !) E gautama / ( jahaNNeNaM vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM ) dhanya pazu ane utkRSTa yA antarmuhUrtanI (pajjattayANaM pucchA ?) paryAsonI sthiti DeMTalI ? ( goyamA 1) De gautama / (jahaNaNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNa tevannaM vAsasahassAI aMtomuhuttUNAI) dhanya antarmuhUrtanI, utkRSTa antarmuhUrta zodhA treyana DalaravarSanI (gavbhavakka~tiya uraparisappa thalayarapaMcidiyatirikkhajoNiyANaM pucchA ?) ga`ja uraparisa sthalacara payendriya tiryathonI sthiti DeMTalI ? (goyamA 1) he gautabha ! (jahRNNeNaM antomuhuttaM, ukkoseNaM puvcakoDI) 4dhanya antarbhuhUrta', (dRSTa pUrva aTinI ( apajjattayANaM pucchA 1) aparyApsonI sthiti DeMTalI 1) (goyamA 1) De gautama / ( jahaNeNa vi ukkoseNaM vi atomuhuttaM) 4dhanya nmane luTa Page #470 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1 Ta prajJApanAsUtre paryAptakAnAM pRcchA, gotama ! jaghanyena antarmuhUrtam utkRSTena pUrvakoTI antarmuhUrtonA, zujaparisarpasthalacarapaJcendriyatiryagyonikAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena antarmuhurtam, utkRSTena pUrvaphoTI, aparyAptakAnAM pRcchA, gautama ! jayanyenApi utkRSTenApi antarmuhUrtam, paryAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena antarmuhUrtam, utkRSTena pUrvakoTI antarmuhUrtAnA, saMmUcchimabhujaparisarpasthalacara kI (pajjattANaM pucchA ?) paryApnoM kI ? (gomA) he gautama! (jahaNeNaM atomutta, ukkoseNaM putrakkoDI aMtomuttUNA ) jaghanya antarmuhUrta, utkRSTa antarmuhUrtta kama pUrvakoTi kI ? (suparisappalavara paMcidiyatirikha joNiyANaM pucchA ?) bhujaparisarpa sthalacara paMcendriya tiryacoM kI sthiti kitanI ? (goyamA) he gautama! (jahaNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM pucakoDI) jaghanya antarmuhUrtta utkRSTa koTipUrva kI (apajjattayANaM pucchA ?) aparyAptakoM kI sthiti kitanI ? (goyamA) he gautama ! (jaNeNa vi, ukkoseNa vi aMtamuttaM jaghanya aura utkRSTa antarmuhUrtta (pajattayANaM pucchA ?) paryAtakoM kI sthiti kinanI ? (gomA) he gautama! (jahaNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM putravakoDI aMtomuhuttUNA) jaghanya antarmuhUrtta kI utkRSTa antarmuhUrtta kama pUrvakoTi kI / ( saMmucchima bhuyaparisappa thalayara paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchA ?) saMmUrchima bhujaparisarpa sthalacara paMcendriya tiryacoM kI sthiti antarmuhUrta'nI (pajjattayANaM pucchA ?) paryAsanI pRgchA (goyamA ) he gautama ! (jahaNaNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM aMtomuhuttaNA putra koDI) 4dhanya antarmuhUrta, utkRSTa antarmuhUta echA pUrva keTinI ( bhuyaparisappa thalayara paMcidiyatirikkhajoNiyANaM pucchA ?) sthAya2 pathendriya tiryayAnI sthiti DeTasI ? (goyamA !) (jahaNaNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM puvvakoDI ) dhanya antarmuhUrta, pUrvanI ( apajjattayAgaM pucchA 1) aparyApsanI sthiti DeTasI ? gautama / ( jahaNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM ) dhanya bhane utkRSTa santabhuhUrtanI (pajJjattayANaM pucchA 2) paryAsonI sthiti DeTasI ? (goyamA !) De gautama ! (jahaNeM atomuhuttaM ukkoseNaM puvvakoDI aMtomRhuttaNA) dhanya antarmuhUta ochA pUrva keDiTanI lubhyarisarya he gautama utsRSTa aTi (goyamA ) De ( saMmucchima bhuyaparisappa thalayara paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchA ?) samUrchima lubhyari sarpa sthAthara pathendriya tirtha yAnI sthiti DeMTalI ? (goyamA) Page #471 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 4 sU.05 paJcendriyatiyaMgyonikAnAM sthitini0 489 paJcendriyatiryagyonikAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena antarmuhUrtam, utkRSTena dvi catvAriMzadvarSasahasrANi, aparyAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena antamuhUrtam, utkRSTena dvA catvAriMzadvarSasahasrANi antarmuhUrtonAni, garbhavyutkrAntika bhujaparisarpasthala varapaJcendriyatiryagyonikAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena antamuhUrtam, utkRSTena pUrvakoTI, aparyAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyenApi utkRSTenApi antarmuhUrtam, paryAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena antarmuhUrtam kitanI ? (gothamA) he gautama ! (jahaNNeNaM aMtomuhattaM, ukkoseNaM vAyAlIsaM vAsahassAI) jaghanya antarmuhUrta kI, utkRSTa bayAlIsa hajAra varSa kI (apajjattayANaM pucchA ?) aparyAptakoM kI kitanI ? (goyamA) he gautama ! jahANeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhutta) jaghanya aura utkRSTa antarmuhUrta kI (pajjattayANaM pucchA ?) paryAptoM kI kitanI ? (goyamA) he gautama ! (jahaNNeNaM aMtomuhutta, ukkoseNaM vAyAlIsaM vAsasahassAI aMtomuhattUNAI) jaghanya antarmuharta kI, utkRSTa antarmuhUrta kama kyAlIsa hajAra varSa kii| (gambhavakkaMtiya bhuyaparisappa thalayara paMciMdiya tirikkhajoNiyANaM pucchA ?) garbhaja bhujaparisarpa sthalacara paMcendriya tiryacoM kI sthiti kitanI ? (goyamA) he gautama ! (jahaNNeNaM aMtomuhutta, ukkoseNaM puvakoDI) jaghanya antarmuhUrta, utkRSTa pUrvakoTi kI (apajjattayANaM pucchA ?) aparyApsakoM kI? (goyamA) he gautama ! (jahaNNevi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM) jaghanya aura utkRSTa antarmuhUrta kI (pajjattayANaM gautama / (jahaNNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM bAyAlIsa vAsasahassAI) dhanya manta. bhuitanI, utkRSTa tAlIsa // 2 vaSanI (apajjattayANaM pucchA ?) maryAta. nI sI sthiti ? (goyamA !) gautama ! (jahaNNeNaM vi ukkoseNa vi aMto muhuttaM) dhanya ane. kRSTa 5 mantabhutAnA (pajjattayANaM pucchA 1) pAhInI TamI ? (goyamA !) gautama ! (jahaNNeNaM atomuhuttaM, ukkoseNa vAyAlIsa vAsasahassAI aMtomuhuttaNAI) dhanya mantabhuta nI, aSTa mantabhuta ochA beMtAlIsa hajAra varSanI ___ (ganbhavatiya bhuyaparisappa thalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiyA NaM pucchA 1) gama su04 parisa5 sthAya2 5'yandriya tiya yAnI sthiti sI ? (goyamA !) he gautama ! (jahaNNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM puvakoDI) dhanya mantataH SrbTa pUTinI (apajjattayANaM pucchA ?) a5ryAnI ? (goyamA !) a gautama ! (jahaNNeNaM vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM) 4dhanya mane Ta mantabhuitanI ma0 62 Page #472 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 490 prajJApanAsUtre utkRSTena pUrvakoTI antarmuhUrtonA, khecarapaJcendriyatiryagyonikAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena antarmuhUrtam, utkRSTena palyopamasya asaMkhyeyamAgam aparyAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyenApi utkRSTenApi antarmuhUrtam, paryAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyenAntarmuhUrtam, utkRSTena palyopamasya asaMkhyeyabhAgam, antarmuhUrtonam, saMmUcchimakhecarapaJcendriya tiryagyonikAnAM pRcchA, gautama / jagha pucchA ?) paryAptakoM kI (goyamA !) he gautama! (jahaNeNaM atomuhutta, ukkoseNaM pucakoDI aMtosuhuttaNA) jaghanya antarmuhate kI, utkRSTa antarmuhUrtta kama pUrvakoTi kI / (khayarapaMcidiyatirikkhajogiyANaM pucchA ?) khecara paMcendriya tiryacoM kI sthiti kitanI ? (goyamA) he gautama ! (jahaNgeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM palio masta asaMkhejjaibhAgaM ) jaghanya antarmuhUrtta utkRSTa patyopama ke asaMkhyAtave bhAga kI (apajjattayANaM pucchA ?) aparyAptoM kI kitanI ? (gomA) he gautama ! ( jahaNeNa vi ukkoseNa vi tomuttaM) jaghanya aura utkRSTa antarmuhUrtta kI (pajjattayANaM pucchA ?) paryAptakoM kI kitanI ? (goyamA) he gautama ! (jahaNeNaM aMtomuhuttaM, uckoseNaM paliovamassa asaMkhejjaibhAgaM aMtamuttUrNa) jaghanya antarmuhUrtta utkRSTa antarmuhUrtta kama palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga / 'saMmucchima khahara paMcidiya tirikkhajoNiyANaM pucchA ?) saMmU(pajjattayA NaM pucchA ?) paryAsonI sthiti saMbaMdhI azna che. (goyamA / ) he gautama ! (jahaNNeNaM atomuhuttaM ukkoNeNaM puvvakoDI a tomuhuttaNA ) dhanya antarmuhUrtanI utkRSTa antarmuhUta ochA pUrva kATinI (khaiyarapaMcidiyatirikkhajoNiyANaM pucchA ?) meyara 5 cendriya tiya yAnI sthiti DeMTalI ? (goyamA !) he gautama / ( jahaNeNaM atomuhuttaM ukkoseNa palio massa asa khejjai bhAga ) dhanya antarmuhUrta, utkRSTa yasyopamanA asadhyAtamAM lAganI (apajjattayANaM pucchA ?) aparyAsonI DeMTalI ? (goyamA ) De gautama ! ( jahaNeNa vi ukkoseNa vi atomuhuttaM) 4dhanya bhane aSTa antabhurtanI (pajjattayANaM ?) paryAsanI DeTasI ? (goyamA !) he gautama ! ( jahaNNeNaM atomuhuttaM ukkoseNaM paliovamassa asa khejjaibhAgaM atomahuttaNaM) 4dhanya antarmu-hUta utkRSTa antarmuhUta ochA palyApamanA asaMkhyAtamA bhAga (samucchima khahayarapaMciMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchA ?) sabhUmi meyara yathendriya tiryathonI sthiti TasI ? (goyamA ! ) r3e gautama ! ( jahaNNeNaM ato Page #473 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 4 sU.05 paJcandriyatiyagyonikAnAM sthitini0 491 nyena antarmuhUrtam, utkRSTena dvAsaptatiH varpasahasrANi, aparyAptakAmAM pRcchA gautama ! jaghanyenApi utkRSTenApi antarmuhUrtam, paryAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena antarmuhUrta, utkRSTena dvAsaptatiH varSasahasrANi, antamuhUtAnAni garbhavyutkrAntikakhecarapaJcendriyatiryagyonikAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena antarmuhUrtam, utkRSTena palyopamasya asaMkhyeyabhAgam, aparyAptakAnAM pRcchA gautama ! jaghanyenApi utkRSTenApi antarmuhUrtam, paryAptakAnAM pRcchA, gautama : chima khecara paMcendriya tiryacoM kI sthiti kitanI ? (goyamA) he gautama (jahaNeNaM aMtomuhutaM, ukkoleNaM bAvantarI vAsasahassAI) jaghanTa antarmuharta, utkRSTa bahattara hajAra varSa kI (apajjattayANaM pucchA?' aparyAptakoM kI sthiti kitanI ? (goyamA) he gautama ! (jahaNNaNa li ukkoseNa vi aMtomuhutta) jaghanya aura utkRSTa antarmuhUrta kI (pajja ttayANaM puccho ?) paryAptoM kI kitanI ?) (goyamA) he gautama ! (jaha paNeNaM aMttosuhatta, ukkoleNaM bAvattarIvAlasahassAI aMtomuhuttaNAI, jaghanya antarmuhUtta, utkRSTa antarmuhUrta kama bahattara hajAra varSa kii| (gambhavatiya khayarapaMcidiyatirikkhajoNiyANaM pucchA ? garbhaja khecara paMcendriya tiryacoM kI sthiti kitanI hai ? (goyamA) hai gautama ! (jahapaNeNaM aMtomuhutta, ukkoseNaM paliovamassa asaMkhe jahabhAgaM) jaghanya antarmuhUrta kI, utkRSTa palyopama ke asaMkhyAtave bhAga ko (apajjattayANaM pucchA ?) aparyAptakoM kI sthiti kitanI (goyamA !) he gautama ! (jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhutta jaghanya aura utkRSTa antarmuhUrta kI (pajjattayANaM pucchA ?) paryAptaka kI sthiti kitanI ? (goyamA) he gautama ! (jahaNeNaM aMtomuttaM muhuttaM, ukkoseNaM vAvattarI vAsasahassAI) dhanya mantabhuta aSTa mAMtara 12 varSanI (apajjattayANaM pucchA ?) aparyAptAnI sthiti sI (goymaa|) 3 gautama ! (jahaNNeNa vi ukkoseNa vi a tomahuttaM) padhanya manaTa manta bhuitanI (jjattayANaM pucchA) paryAptAnI sI ? (goyamA !) gautama ! (jahaNNeNaM aMtomuhutta ukkoseNa vAvattarI vAsasahassAI aMtomuhuttUNAI) racanya antamuhUrta utkRSTa antarmuhUrta ochA botera hajAra varSanI (gambhavatiyakhahayarapaMcidiyatirikkhajoNiyANaM pucchA ?) / meyara pazyandriya tiya yAnI sthiti sI ? (goyamA / ) gautama / (jahaNNaNa aMtomuhuttaM ukkoseNaM paliovamassa asa khejjaibhAga) dhanya mantabhuta nITa pakSyApabhAnA masaNyAtamA sAganI (apajjattayANaM pucchA ?) aparyAptInI sthiti haiTasI ? (goyamA !) gautama ! (jahaNeNa vi ukkoseNa vi a tomuhutta) dhanya HEALTHHTHHATE Page #474 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kara jJAnasU jaghanyena antarmuhUrtam, utkRSTena palyopamasya asaMkhyeya bhAgam, antarmuhUrtonam / TIkA - vyAkhyA sugamA // 05 // manuSyasthitivaktavyatA mUlam - maNussANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ? goyamA ! jahaNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM tinni palio mAI apajatamaNussANaM pucchA goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM, pajjattamaNussANaM pucchA goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM tinni palio mAI aMtomuhutUNAI, samUcchimamaNussANaM pucchA, goyamA ! jahapaNeNa vi aMtomuhuttaM, ukkoseNa vi aMtomuhuttaM gavbhavakkaMtiyamaNussANaM pucchA goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM tinni paliovamAI, apajattayANaM pucchA, goyamA ! jahaNaNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhutaM, pajjattayANaM pucchA, goyamA ! jahaNeNaM aMtomuhutta, ukkoseNaM tinni paliovamAI atomuhutUNAI || sU06 // ukkoseNaM paliovamassa asaMkhejjaibhAgaM anomuhuttUrNaM) jaghanya antakI, utkRSTa antarmuhUrtta kama palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kI / TIkArtha- vyAkhyA sugama hai ||5|| manuSya sthiti vaktavyatA zabdArtha - (maNussANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ?) he bhagavan manuSyoM kI kitane kAla kI sthiti kahI hai ? (goyamA !jahaNeNaM aMto ane utsRSTa antarbhuGkartanI (pajjattayANaM pucchA ?) paryA sonI sthiti TasI ? (goyamA ) De gautama ! ( jahaNeNaM atomuhutta uvakoNa paliovamarasa asa - khenjaI bhAgaM ato muhuttaNaM) dhanya antarmuhUrtanI, dRSTa antarmuhUrta zochA ceApamanA asa`khyAtamA bhAganI TIkA vyAkhyA sugama che // 5 // manuSya sthiti vaktavyatA zabdArtha - (mANussANaM bhaMte / kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA 1) he bhagavan ! bhanu yonI DeMTalA aNanI sthiti uhI che ? (goyamA 1) gautam ! (jahRSNeNaM aMto Page #475 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 493 pramaiyabodhinI TIkA pada 4 sU.06 manuSyANAM sthitinirUpaNam chAyA- manuSyANAM bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ! jaghanyena antarmuhUrtam, utkRSTena palyopamAni, aparyAptamanuSyANAM pRcchA, gautama ! jaghanyenApi, utkRSTenApi antarmuhUrtam, paryAptamanuSyANAM pRcchA, gautama ! jaghanyena antarmuhUrtam, utkRSTena trINi palyopamAni antarmuhUrtAnAni, saMmUchimamanuSyANAM pRcchA, gautama ! jaghanyenApi antarmuhUrtam, utkRSTenApi antarmuhUrtam, garbhavyutkrAntimanuSyANAM pRcchA, gautama ! jaghanyena antarmuhUrtam, utkRSTena trINi palyopamAni, aparyAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyenApi utkRSTenApi muhutaM, ukkoseNaM tinni paliovamAI) he gautama ! jaghanya antamuhUrta aura utkRSTa tIna palyopama kI (apajjattayamaNuslANaM pucchA ?) aparyAptaka manuSyoM kI pRcchA ? sthiti kitanI hai ? (jahANeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhutta) jaghanya bhI antarmuhUrta, utkRSTa bhI antamuMhata (pajjatta maNussANaM pucchA ?) paryApta manuSyoM kI sthiti kitanI ? (goyamA) he gautama ! (jahaNNeNaM aMtomuhatta, ukkoseNaM tigni paliovamAI aMtomuhuttUNAI) jaghanya antarmuhUrta, utkRSTa antamuhUrta kama tIna palyopama / __(samucchima maNussANaM pucchA ?) saMmUrchima manuSyoM kI sthiti kitanI ? (goyamA !) he gautama ! (jahaNNeNa vi aMtomuhuttaM, ukkoseNa vi aMtomuhutta) jaghanya bhI antarmuhUrta, utkRSTa bhI antarmuhUrta / . (gambhavakkaMtiya maNussANaM pucchA ?) garbhaja manuSyoM kI sthiti kitanI ? (goyamA) he gautama ! (jahaNNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM tinni paliovamAiM) jaghanya antarmuhUrta, utkRSTa tIna palyopama muhutta, ukkoseNaM tinni paliovamAI) dhanya mantabhuta ma. BSTa / pakSyAyamanI (apajjattaya maNussANaM pucchA) aparyAsa4 manuSyonI sthiti 48sI che ? (jahaNNeNaM vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM) 4dhanya 55] mantabhuta utkRSTa 5 mantabhuta (pajjattamaNurasANa pucchA ?) paryAta bhanuSyonI sthiti heTadI 1 goyamA !) gautama / (jahaNNeNaM aMtomuhutta ukkoseNaM tinni paliovamAI aMtomuhuttaNAiM) "dhanya mantabhuta, kRSTa mantabhuta ch| na pakSyAyama (samucchima maNussANaM pucchA ?) sabhUchi ma manuSyonI sthita sI ? (goyamA ) 0 gautama ! (jahaNNeNaM vi aMtomuhuttaM, ukkoseNaM vi aMtomuhattaM) jaghanya paNa antarmuhUrta utkRSTa paNa antarmuhUrta (gambhavakkaMtiya maNussANaM pucchA ?) car manuSyAnI sthiti kI ? (goyamA ) 3 gautama ! (jahaNNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM tinni paliovamAiM) Page #476 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ___ prazApanAsa antarmuhUrtam, paryAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena antarmuhUrtam, utkRSTena trINi palyopamAni antarmuhUrtonAni // TIkA-vyAkhyA sugamA ||suu 0 6 // vAnavyantarasthiti vaktavyatAmUlam-vANamaMtarANaM bhaMte ! devANaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ? goyamA ! jahaNNeNaM dasavAsasahassAI, ukoseNaM paliovamaM, apajattavANamaMtarANaM devANaM pucchA, goyamA! jahapaNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhataM, pajjattayANaM pucchA, goyamA! jahapaNeNaM dasavAsasahassAiM aMtomuhuttUNAI, ukkoseNaM pali ovamaM aMtomuhuttaNaM / vANamaMtarINaM devINaM pucchA, goyamA ! jahaNaNeNaM dasavAsasahaslAiM, ukkoseNaM addhapaliovamaM, apajjattiyANaM devINaM pucchA, goyamA! jahaNaNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM, pajjattiyANaM vANamaMtarINaM pucchA, goyamA ! jahaNNeNaM dasavAsasahaslAiM aMnomuhuttUNAI, ukkoseNaM addhapaliovamaM aMtomuhuttUNaM ||tuu0 7 // (apajjattayANaM pucchA) aparyAptakoM kI sthiti kitanI ? (goyamA) he gautama ! (jahaNNeNa vi ukkoseNa ci aMtomutta) jaghanya aura utkRSTa antarmuhUrta (pajjattayANaM pucchA ?) paryAptakoM kI sthiti kitanI ? (goyamA) he gautama ! (jahANeNaM aMtomuhattaM, ukkoseNaM tini pali ovamAI aMtomuhuttUNAI) jaghanya antarmuhUrta, utkRSTa antarmuhUrta kama tIna palyopama / ___TIkArtha-vyAkhyA spaSTa hai // 6 // dhanya mantabhuta, kRSTa nara pakSyA5ma (apajjattayANaM pucchA ?) aparyAso nI sthiti sA cha ? (goyamA ) 3 gautama ! (jahaNNeNaM vi ukkoseNaM vi aMtomuhutta) dhanya bhane utkRSTa mantabhuta (pajjattayANaM pucchA ?) paryApsAnI cha ? goyamA ) 3 gautama / (jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM tinni paliovamAiM aMtomuhuttaNAi) dhanya mantabhuta, ScSTa mantabhuta mAchA pakSyA5ma TIkAI-vyAkhyA spaSTa che ke 6 . Page #477 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 4 sU.07 vAnavyantarANAM sthitinirUpaNam 495 chAyA-vAnavyantarANAM bhadanta ! devAnAM kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ! jaghanyena dazabarSasahasrANi, utkRSTena palyopamam, aparyAptakavAnavyantarANAM devAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyenApi utkRSTenApi antarmuhUrtam, paryAptakAnAM pRcchA, gautama ! jayanyena dazavarSasahasrANi antarmuhUrtAnAni, utkRSTena palyopamam antarmuhUrtAnam, vAnavyantarINAm devInAM pRcchA ?, gautama ! jaghanyena vAnavyantara sthiti vaktavyatA zabdArtha-(vANamaMtarANaM bhaMte ! devANaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNatA?) he bhagavan ! vAnavyantara devoM kI kitane kAla kI sthiti kahI hai ? (goyamA) he gautama ! jahaNNeNaM dasavAlasahassAI, ukkoseNaM paliovarma) jaghanya dasa hajAra varSa, utkRSTa eka palyopama (apajjatta vANamaMtarANaM devANaM pucchA ?) aparyApta dAnavyantara devoM kI sthiti kitanI ? (goyamA !) he gautama ! (jahaNNeNa di ukkoseNa vi aMtomuhutta) jaghanya aura utkRSTa bhI antamuharta kI (pajjattathANaM pucchA) paryAptoM kI kitanI ? (goyamA) he gautama ! (jahaNNeNaM dasavAsasahassAI, ukkoseNaM paliovayaM aMtomuhuttUNaM) jaghanya dasa hajAra varSa kI utkRSTa antarmuharta kama palyopana kii| ____ (vANamaMtarINaM devINaM pucchA ?) vAnavyantarI deviyoM kI sthiti kitanI ? (goyamA !) he gautama ! (jahaNNeNaM dasavAsasahaslAI, ukkoseNaM advapaliovarma) jaghanya dasa hajAra varSa, utkRSTa ardha palyopama vAnarAntara devenI sthitinI vaktavyatA zahAtha-(voNamaMtarANaM bhaMte ! devANaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA') bhagavan ! pANuvyanta2 hevAnI yA janI sthiti 4ii cha ? 3 (goyamA!) gautama ! (jahaNNeNaM dasavAsasahassAiM, ukkoseNaM paliovama) dhanya 6sa. 12 varSa, GTa 24 pakSyA5ma (apajjatta vANamaMtarANaM devANaM pucchA 1) 255ryAsa pAna. vyanta2 hevAnI sthiti sI ? (goyamA / ) 3 gautama ! (jahaNNeNa vi ukko. seNa tri aMtomuhutta) 43nya mane aSTa 59] mantabhutAnI (pajjattayANaM pucchA ?) yAtAnI TakSI ? (goyamA ) gautama / (jahaNNeNaM dasavAsasahassAI, ukkoseNaM paliovamaM aMtomuhattaNaM) dhanya 4 2 varSanI aSTa mantabhuta ochA palyopama (vANamaMtarINaM devINaM pucchA ?) pAnavya-tarI viyonI sthiti kI ? (goyamA !) 3 gautama ! (jahaNNeNaM dasavAsasahassAI, ukkoseNaM addhapaliovarma) dhanya 422 042 15, kRSTa madha pakSyopanI (apajjattiyANaM devINaM pucchA ?) Page #478 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 496 prayApanAce dazavarpasahasrANi, utkRSTena arddhapalyopamam, aparyAptikAnAM devInAM pRcchA ? gautama ! jaghanyenApi utkRSTenApi antarmuhUrtam, paryAptikAnAM vAnavyantarINAM pRcchA, gautama ! jaghanyena dazavarpasahasrANi antarmuhUrtAnAni, utkRSTenAIpalyopamam antarmu harmonam / TIkA--vyAkhyA sugamA ||suu0 7 // ___jyotiSkadevasthiti vktvytaa| mUlam--joisiyANaM devANaM pucchA, goyamA ! jahaNaNeNaM paliovamaTTalAgo, ukkoseNaM paliovamaM vAsasayasahassamabhahiyaM, apajjattajoiliyANaM pucchA, goyamA ! jahaNNeNa vi, ukoseNa vi aMtomuhuttaM pajjattayANaM pucchA, goyamA ! jahaNNeNaM paliovamaTThabhAgo aMtomuhuttUNo, ukkoseNaM paliovamaM vAsa 'sayasahastamasahiyaM aMtomuhurNaM, joisiNINaM devINaM pucchA, goyamA ! jahaNNeNaM paliovamaTTabhAgo, ukkoseNaM addhapaliovamaM paNNAsavAsasahassamabhahiyaM, apajjattajoisiyadevINaM pucchA, kI (apajjattiyANaM devINaM pucchA ?) aparyAptaka deviyoM kI sthiti kitanI ? (goyamA) he gautama ! (jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhutta) jaghanya aura utkRSTa antarmuhUrta kI (pajjattiyANaM vANamaMtarINaM pucchA ?) paryAptaka vAnavyantarI deviyoM kI sthiti kitanI ? (goyamA) he gautama !jahaNeNaM dasavAsasahassAI aMtomuhuMtUNAI, ukkoseNaM addhapaliovamaM aMtomuhuttUNa) jaghanya antarmuharta kama dasahajAra varSa, utkRSTa antarmuhUrta kama arddha palyopama kii| TIkArtha-vyAkhyA spaSTa hai // 7 // apati viyonI sthiti sI ? (goyamA ( gautama ! (jahaNNeNaM ukkoseNaM vi aMtomuhutta) dhanya mane utkRSTa mantabhuta nI (pajattiyANaM vANama. tarINaM pucchA ?) pati pAnavyantarI haviyAnI sthiti sI ? (goyamA !) 3 gautama / (jahaNNeNaM dasavAsasahassAiM aMtomuhuttaNAI, ukkoseNa addhapaliovamaM aMtomuhuttaNa) dhanya mantabhuta maach| 42 2 varSanI, utkRSTa mantabhuta ochA ardha pAmanI 'TAya-vyAcyA 25STa cha // 7 // Page #479 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 4 sU08 jyotiSkadevAnAM sthitinirUpaNam 497 goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM, pajjattaya joisiya devINaM pucchA, goyama ! jahaNaNeNaM paliovamaTTabhAgo, aMtomuhutUNo, ukkoseNaM addhapaliovamaM paNNAsavAsasahassamavbhahiyaM aMtomuhaNaM, caMdavimANaM bhaMte ! devANaM pucchA, goyamA ! jahapaNeNaM caubhAgapalio maM, ukkoseNaM paliovamaM vAsasaya sahasamavyahiyaM, apajjatayANaM caMdadevANaM pucchA, goyamA ! jahapaNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM, pajjattayANaM pucchA, goyasA ! jahaNaNeNaM caubhAgapaliovamaM aMtomuhuttUrNaM ukkoseNaM palionamaM vAsasaya sahassamambhahiyaM aMtomuhurUNaM, caMdavimANeNaM devINaM pucchA, goyamA ! japaNeNaM vaDabhAgapaliovamaM, ukkoseNaM addhapaliovamaM pannAsavAsasahassamambhahiyaM, apajjattiyANaM pucchA, goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuDutaM, pajjattiyANaM pucchA, goyamA ! jahaNeNaM ubhAga paliodamaM aMtomuhuttUrNa, ukkoseNaM addhapaliovamaM pannAsavAsasahassamabbhahiyaM aMtomuhuttUNaM suravimANe NaM bhaMte / devANaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ? goyamA ! jahaNNeNaM ubhAgapaliovamaM, ukkoseNaM paliovamaM vAsasahassamabbhahiyaM, apajattayANaM pucchA, goyasA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhUttaM, pajjattayANaM pucchA, goyamA ! jahaNeNaM ca bhAgapaliovamaM aMtomuhuttUNaM, ukkoseNaM palio - vamaM bAsasahassamambhahiyaM aMtomuhattUNaM, sUravimANeNaM bhaMte! devINaM pucchA, goyamA ! jahaNNeNaM caubhAgapaliovamaM, ukkose apalio maM paMcahi vAsasae himabbhahithaM, apajattiyANaM pucchA, goyamA ! jahaNeNa vi ukkoseNa vi aMtamuhuttaM, pajjatayANaM pucchA goyamA ! jahaNNeNaM caubhAgapaliovamaM aMtomuhutRNaM, ukko seNaM addhapaliovamaM paMcahiM vAsasaehimanbhahiyaM aMto 50 63 Page #480 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 498 prazApanA sUbe muttU gahavimANaM bhaMte ! devANaM pucchA ? goyamA ! jahaNaNaM cabhAgapalio maM, ukkoseNaM paliovamaM, apajarAyANaM pucchA, gomA ! jahaNeNa vi, ukko seNa vi aMtomuhuttaM, pajjattayANaM pucchA, goyamA ! jahaNNeNaM caubhAgapali ovamaM aMtomuhuttUrNaM, ukkoseNaM valiovamaM aMtomuhattaNaM, gahavimANe devINaM pucchA goyamA ! jahaNeNaM caubhAgapalioksaM, ukkoseNaM addhapalio maM, apajjattiyANaM pucchA, goyamA / jahaNeNa tri, ukkoseNa vi aMtomuhuttaM, pajjattayANaM pucchA, goyamA ! jahaSNaM caubhAgapaliovamaM aMtomuhuttUNaM, ukkoseNaM addhapaliodanaM aMtomuhuttUNaM, nakkhattavimANe devANaM pucchA, goyamA ! jahaNNeNaM bhAgapalio maM, ukkoseNaM addhapaliotramaM, apanarAyANaM pucchA, goyamA ! jahapaNeNa vi, ukkoseNa vi aMtomuhuttaM, pajjattayANaM pucchA, goyamA / jahaNaNeNaM caubhAgapalio maM aMtomuhuttUrNa, ukkoseNaM addhapaliovamaM aMtomuhuttaNaM, nakkha tavimANe devINaM pucchA, goyamA / jahaNaNeNaM caubhAgapaliovamaM, ukkoseNaM sAiregaM caDabhAgapaliovamaM, apajattiyANaM pucchA, goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM, pajjattayANaM pucchA, goyamA ! jahaNNeNaM caubhAgapaliocamaM aMtomuhuttUNaM, ukkoseNaM sAiregaM caubhAgapaliovamaM aMtosuhutUNaM, tArAvimANe devANaM pucchA, goyamA ! jahaSNeNaM aTThabhAgapaliovamaM, ukkoseNaM caubhAgapaliovamaM, apajjanttayANaM pucchA, goyamA ! jahaNaNeNavi ukkoseNa vi aMtosuhutaM, pajjattayANaM pucchA goyamA ! jahaNaNeNaM paliovamaTTabhAgaM aMtomuhuttUNaM, ukkoseNaM caubhAgapalioSamaM aMtomuhuttUNaM, tArAvimANe devINaM pucchA, goyamA ! jahaNNeNaM paliodamaTTabhAgaM, ukkoseNaM sAiregaM Page #481 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 4 sU.08 jyotiSkadevAnAM sthitinirUpaNam 499 abhAgapaliovama, tArAvimANe apajattiyANaM devINaM pucchA, goyamA ! jahaNNeNa vi, ukkoseNa vi aMtomuhuttaM, panjattiyANaM devINa pucchA, goyamA! jahaNNeNaM paliovamaTubhAgaM aMtomuhatUNaM, ukkoseNaM sAiregaM paliovamaTThabhAgaM aNtomuhuttuunnN||suu0 8 // chAyA--jyotiSkANAM devAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena palyopamASTabhAgam, utkRSTena palyopamam varSazatasahasrAbhyadhikam, aparyAptakajyotiSkANAM pRcchA, gautama ! jaghanyenApi utkRSTenApi antarmuhUrtam, paryAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena palyopamASTabhAgam, antarmuhAnam, utkRSTena palyopamaM varSazata ___jyotiSkadevoM kI sthiti kI vaktavyatA , zabdArtha-(joisiyANaM devANaM pucchA ?) jyotiSka devoM kI sthiti kI pRcchA arthAt sthiti kitane kAla kI ? (goyamA ! (jahaNNeNaM paliovasahabhAgo, ukkoleNaM paliovamaM vAsasayasahassamabhahiyaM) he gautama ! jaghanya palyopama kA AThavAM bhAga, utkRSTa eka lAkha varSa adhika palyopama kI (apajjatta joisiyANaM pucchA ?) aparyApta jyotiSka devoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNNeNa vi, ukkoseNa vi aMtomuhurta) he gautama ! jaghanya aura utkRSTa antarmuhUrta kI (pajjattayANaM pucchA ?)paryAptoM kI sthiti kitanI? (goyamA jahaNNeNaM paliovamaTThabhAgo aMtomuhattUNo, ukkoseNaM paliovamaM vAsasayasahassamabhahiyaM aMtomuhattaNa) gautama ! jaghanya antamuharta kama palyopama kA AThavA bhAga, utkRSTa antarmuhUrta kama eka palyopama aura eka tiSka devanI sthitinI vaktadhyatA zahAtha-(joisiyANaM devANaM pucchA ?) nyAyi04 hevAnIsthiti samadhI 27 ? arthAt sthiti ba nI 1 (goyamA ! jahaNNeNaM paliovamaTThabhAgo, ukkoseNaM paliovamaM vAsasayasahassamabhahiyaM) gautama dhanya 58yA5manI me SegbTa me4 varSa madhi4 palyA5manI (apajjattaya joisiyANaM pucchA ?) maryAsa nyAti hevonI sthiti sI ? (goyamA ! jahaNNeNaM vi ukkoseNaM vi aMtomuhutta) gautama dhanya bhane ghaTa mantabhuta nI (pajjattayANa pucchA ?) patikonI sthiti dI ? (goyamA jahaNNeNaM paliovamadbhAgo aMtomuttUNo, ukkoseNaM paliovarma pAsasayasahassamabhahiya aMtomuttagaM) gautama I dhanya mantabhuta mAchA pakSyA5manA AThamo bhAga utkRSTa, antarmuhu ochA eka palyopama ane eka lAkha varSanI Page #482 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 500 .:... prApanAstra sahasramabhyadhikam, antarmuhUrtam, jyotiSkINAM devInAM pRcchA, gautama ! jaghanyena palyopamASTabhAgam, utkRSTena arddhapalyopamam paJcAzadvarpasahasramabhyadhikam, aparyAptakajyotiSkadevINaM pRcchA, gautama ! jaghanyenApi utkRpTenApi antamuhUrtam, paryAptakajyotiSkadevINaM pRcchA, gautama ! jaghanyena palyopamASTabhAgam antrmuhuutonm, utkRSTena arddhapalyopamam, paJcAzadvarpasahastrAbhyadhikam, antarmuhattaunam, candravimAne khalu bhadanta ! devAnAM pRcchA ? gautama ! jaghanyena lAkha varSa kii| (joisiNINaM devINaM pucchA ?) jyotiSka deviyoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNNeNaM paliovamaTThabhAgo, ukkoseNaM addhapaliovamaM paNNAsavAsasahassamabhahiyaM) he gautama ! jaghanya palyopama kA AThavA~ bhAga, utkRSTa pacAsa hajAra varSa adhika AdhA palyopama kI (apajjatta joisiya devIrNa pucchA ?) aparyApta jyotiSka deviyoM kI kitanI ? (goyamA jahaNNaNa vi ukkoseNa vi aMtomuhata) he gautama ! jaghanya aura utkRSTa antarmuharta kI (pajjattaya joisiya devINaM pucchA ?) paryAptaka jyotiSka deviyoM kI kitanI ? (goyamA ! jahaNNeNaM paliyovamaTThabhAgo aMtomuhurNo, ukkoseNa addhapaliovamaM paNNAsavAsasahassamabhahiyaM aMtomuhRttUNaM) he gautama ! jaghanya antarmuhUrta kama palyopama kA AThavAM bhAga, utkRSTa antarmuharta kama AdhA palyopama aura pacAsa hajAra varSa / (caMdavimANe NaM bhaMte ! devANaM pucchA ?) he bhagavan ! candravimAna meM devoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! japaNeNaM caubhAgapaliovarma, / (joisiyANaM devINaM pucchA ?) jyoti viyonI sthiti sI ? (goyamA jahaNeNaM paliovamaTThabhAgo, ukoseNaM addhapaliovabhaM ppnnaasvaasshssmbh6i) he gautama! jaghanya palyopamane AThame bhAga utkRSTa pacAsa hajAra 1 adhi: ardhA pakSyA5manI (apajjatta joisica devIga pucchA ?) aparyApta jyoti viyonI sthiti sI ? (goyamA ! jahaNeNa viukoseNa vi aMtomuhuttaM) hai gautama ! dhanya mane EgbTa mantabhutanA pajattaya joisiya devINaM pucchA ?) paryAsa lyAti kyiAnAsthiti sI ? (goyamA / jahaNNeNaM paliovamaTThabhAgo aMtomahattaNo ukkoseNaM addhapaliovamaM paNNAsavAsasahassamabhiyaM aMtomuhuttaNaM) gautama! jaghanya antamuhUrta ochA palyopamane AThamo bhAga utkRSTa anta hata ochA ardhA palyopama ane pacAsa hajAra varSanI (caM davimANeNaM bho ! ainANaM pucchA ?) bhagavan ! yandra vimAnamA vAnI Page #483 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 4 su.08 jyotiSkadevAnAM sthitinirUpaNam 501 caturbhAgapalyopamam, utkRSTena palyopamam varSazatasahasrAbhyadhikam, aparyAptakAnI candradevAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyenApi utkRSTenApi antI hurtam, paryAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena caturbhAgapalyopamam antarmuhUto nam, utkRSTena palyopamam varSazatasahasrAbhyadhikam antarmuhUrtonam, candravimAne khallu devInAM pRcchA, gautama ! jaghanyena caturbhAgapalyopamam, utkRSTena arddhapalyopamam, paJcAzadvarpasahasAbhyadhikam, aparyAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyenApi, utkRSTenApi antarmuukkoseNaM paliovamaM vAsasayasahassamabhahiya) he gautama ! jaghanya palyopama kA cauthAI bhAga, utkRSTa eka lAkha varSa adhika eka palyo: pama kI (apajjattayANaM caMdevANaM pucchA ?) aparyApta caMdra devoM kI pRcchA ? (goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtonuhutta) he gautama! jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI (pajjattayANaM pucchA ?) paryAptakoM kI pRcchA ? (goyamA ! jahaNNeNaM caubhAgapaliovamaM aMtomuhattUNaM, ukkoseNaM paliovarma vAsasayasahassamabhahiyaM aMtomuhutUrNa) he gautama ! jaghanya palyopama kA cauthA bhAga, antarmuharta kama utkRSTa antarmuhUrta kama eka palyopama aura eka lAkha varSa kii| , - (caMdrimANe NaM devINaM pucchA ?) candravimAna meM deviyo kI pRcchA ?. (goyamA ! jahaNNeNaM caubhAga paliovamaM, ukkoseNaM addhapaliovarma pannAsa vAsasahassamabhahiyaM) he gautama ! jaghanya palyopama kI caturtha bhAga, utkRSTa pacAsa hajAra varSa adhika AdhA palyopama (apajjatti-- sthiti sI ? (goyamA ! jahaNNeNa caubhAgapaliovamaM, ukkoseNaM paliovamaM vAsasayasahassamabhahiya) gautama ! dhanya pakSyA5mana yA n SNTa : me4 sAsa qSa madhi me4 pakSyA5manI (apajjattayANaM caMdevANaM pucchA ?) aparyAsa yandravAnI cha ? (goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM) gautama ! dhanya 5 mineTa mantabhuta nI (pajjattayANa pucchA ?) paryAsAnI 27 ? (goyamA / jahaNNeNaM caubhAgapaliovamaM aMtomuhuttaNa, ukkoseNaM paliovamaM vAsasayasahassamabhahiyaM aMtomuhuttUNaM) gautama / dhanya pakSyA-- mane ce bhAga, antarmuhUrta ochA, utkRSTa antarmuhUrta ochA eka paMpama ane eka lAkha varSanI (caMdavimANeNaM devINaM pucchA ?) yandra vimAnamA piyAno cha ? (jaha NNaNaM caubhAgapaliovamaM, ukkoseNaM addha paliovabhaM pannAsavAsasahassamabha / hiyaM) gautama | dhanya pakSyopamA nyAya mAga, GrYSTa 5yAsa 12 1 bhadhi ma pakSyApama (apajjattiyANaM puccho ?) maryAta yandra vibhAnanI Page #484 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 502 prazApanAne hUrtam, paryAptikAnAM pRcchA, gautama ! jayanyena caturbhAgapalyopamam antarmuhUrtonam, utkRSTena arddhapalyopamam, paJcAzadvarpasahasrAbhyadhikam antarmuhUrtonam, sUravimAne khalu bhadanta ! devAnAm kiyanta kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ! jaghanyena caturbhAgapalyopamas, utkRSTena palyopamam varSasahasrAbhyadhikam aparyAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyenApi utkRSTenApi antarmuhUrtam, paryAptakAnAM pRcchA, gautama ! yANaM pucchA?) aparyAptaka candravimAna kI deviyoM kI pRcchA ? (goyamA (jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMto huttaM) jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI (pajjattiyANaM pucchA ?) paryAptaka deviyoM kI pRcchA ? (goyamA.! jahaNNeNaM caubhAgapaliobamaM aMtomuhuttUrNa, ukkoseNaM addha paliovamaM paNNAsavAsasahastamabhahiyaM aMtomuhuttUNaM) he gautama / jaghanya antarmuhUrta kama palyopama kA caturtha bhAga, utkRSTa antarmuhUrta kama arddha palyopama aura pacAsa hajAra varSa kii| (sUravimANe NaM bhaMte ! devANaM kevaDyaM kAlaM ThiI paNNattA ?) he bhagavan ! sUryavimAna meM devoM kI kitane kAla kI sthiti kahI hai ? (goyamA ! jahaNeNaM caubhAgapaliovamaM, ukkoleNaM paliovamaM vAsasahassamabhahiya) he gautama ! jaghanya palyopama kA cauthAI bhAga, utkRSTa eka hajAra varSa adhika eka palyopama kI (apajjattayANaM pucchA ?) aparyAptakoM kI pRcchA ? (goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMto muhatta) jaghanya aura utkRSTa antamuhUrta (pajjattayANaM pucchA ?) paryoptakoM kI pRcchA ? (goyamA ! jahaNNeNaM caubhAgapaliovamaM aMto. muhattUNaM, ukkoseNaM paliovamaM vAsasahassamabhahiyaM aMtomuhuttUrNa) haviyAnI cha ? (goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM) he gautama ! dhanya 5 : mane, utkRSTa 595 mantabhutanI (pajjattayANaM pucchA ?) paryAHthaviyAnI pRcchA? (goyamA ! jahaNNeNaM caubhAgapaliovamaM aMtomuhutta ukkoseNa addhapaliovamaM paNNAsavAsasahassamanbhahiyaM aMtomuhuttaNaM) gautama! dhanya antarmuhUrta echA popamane ce bhAga, utkRSTa antarmuhUrta ochA addha papama ane pacAsa hajAra varSanI (sUravimANeNaM bhaMte ! devANaM kevaiyaM kAlaM ThiI eNNattA ?) bhagavan ! sUrya vimAnamA hevAnI janI sthiti 4DI cha (goyamA / jahaNNeNaM caubhAga paliovamaM, unakoseNaM paliovamaM vAsasahassamanbhahiyaM) gautama ! 44nya pkssyaapamanA cothA bhAga utkRSTa eka hajAra varSa adhika eka palyopamanI (bagujttyaannN pucchA) maryAAnI cha ? (goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa Page #485 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 4 sU.08 jyotiSkadevAnAM sthitinirUpaNam - 503 jaghanyena caturbhAgapalyopamam antarmuhUrtonam, utkRSTena palyopamam varSasahasrAbhyadhikam antarmuhUrtonam, sUravimAne khalu bhadanta ! devInAM pRcchA, gautama ! jaghanyena caturmAgapalyopamam, utkRSTena arddhapalyopamam paJcabhiH varSazatairabhyadhikam, aparyAptakAnAM pRcchA, gautama ! jayanyenApi utkRSTenApi antarmuhUrtam, paryAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena caturbhAgapalyayomam antarmuhUrtonam, utkRSTena arddhahe gautama ! jaghanya palyopama kA caturtha bhAga meM antarmuhUrta kama aura uskRSTa eka palyopama aura eka hajAra varSa meM antarmuhUrta, kama / ' (sUravimANeNaM bhaMte ! devINaM pucchA ?) he bhagavan ! sUryavimAna meM deviyoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNNeNaM caubhAgapalioghamaM, ukkoseNaM addha paliovamaM paMcahiM vAsasaehimabhahiya) he gautama ! jaghanya palyopama kA cothAI bhAga, utkRSTa pAMca sau varSa adhika eka palyopama (apajjattiyANaM pucchA ?) aparyAptaka sUrya deviyoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomutta) he gautama ! jaghanya aura utkRSTa antarmuhUrta kI (pajastayANaM pucchA ?) paryAptaka deviyoM kI pRcchA ? (goyamA ! jahaNNeNaM (caubhAgapalioSamaM bhaMtomuhuttUNaM, ukkoseNaM advapaliovamaM paMcahiM vAsasaehimanbhahiyaM aMtomuttUrNa) he gautama ! jaghanya antarmuhUrta kama cauthAI palyopama kI, utkRSTa antarmuharta kama arddha palyopama aura pAMca sau varSa kI hai| aMtomuhutta) dhanya bhane utkRSTa mantabhuta (pajjattayANaM pucchA ?) paHiaril 27 ? (goyamA jahaNNeNaM caubhAgapaliyovamaM aMtomuhuttaNaM, ukkoseNaM paliovamaM vAsasahassamabhahiyaM aMtomuhuttaNaM) gautama | dhanya pkssyaa5mnaayaa| bhAgamAM antarmuhUrta ochA ane utkRSTa eka papama ane eka hajAra varSamAM antarmuhUrta eAchA (sUravimANeNaM bhaMte ! devINaM pucchA ?) mAvAn ! sUya vimAnamA kyAnI sthiti sI ? (goyamA ! jahaNNeNaM paliovamaM, ukkoseNaM addha paliovamaM paMcahi vAsasaehimabhahiyaM) gautama ! dhanya 58yo5manA yA n bTa pAMyase15 madhi4 me pakSyApama (apajjattiyANaM pucchA 1) aparyAsa4 sya vimAnanI viyonI sthiti dI ? (goyamA ! jahaNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhutta) gautama / dhanya mana kRSTa santabhuitanI (pajjattiyANaM pucchA ?) paryAsa heviyAnI cha ? (goyamA ! jahaNNeNaM caubhAgapaliovamaM aMtomuhuttaNaM ukkoseNaM addhapaliovama paMcahiM vAsasaehimabhahiyaM aMtomuhattaNaM) gautama ! - Page #486 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 504 prazApanAsUtra palyopamam paJcabhiH varSazatairabhyadhikam antarmuhUrtonam, graha vimAne salu bhadanta ! devAnAM pRcchA ? gautama ! jaghanyena caturbhAgapalyopamam, utkRSTena palyopamam, aparyAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyenApi utkRSTenApi antarmuhUrtam, aparyAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena caturbhAgapalyopamam antarmuhUtaunam, utkRSTena palyopaimam antarghahoMnam, grahavimAne khalu devInAM pRcchA, gautama ! jaghanyena caturbhAgapalyogam utkRSTena arddhapalyopamam aparyAptikAM pRcchA ? gautama ! jaghanyenApi ___(gahavimANe NaM bhaMte ! devANaM pucchA ?) he bhagavan ! grahavimAna meM devoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNNeNaM caubhAgapaliovamaM, ukkoseNaM paliovamaM) he gautama ! jaghanya cauthAI palyopama kI, utkRSTa eka palyopama kI (apajjattayANaM pucchA ?) aparyAptaka graha-devoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNNeNa vi aMtomuhatta, ukkoseNa vi aMtosuhattaM) he gautama ! jaghanya bhI antarmuhUrta, utkRSTa bhI antarmuhartta kI (pajjattayANaM pucchA !) paryAptakoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNNeNaM caubhAgapaliovamaM aMtomuhuttUNaM, ujhoseNaM paliovamaM aMtomuhuttUNa) he gautama ! jaghanya antarmuhUrta kama cauthAI palyopama, utkRSTa antarmuhUrta kama eka palyopama - (gahavimANe devINaM pucchA) grahavimAna meM deviyoM kI sthiti kitanI haiM ? goyamA ! jahaNNeNaM caubhAgapalibhovamaM ukkoseNaM addhapaliovarma) he gautama ! jaghanya cauthAI palyopama, utkRSTa ardha palyopama. ca antarmahata ochA caturthI za 55manI, utkRSTa attamuhUrta ochA ardha palyopama ane pAMca varSanI .' (gahavimANeNaM bhaMte / devANaM pucchA ?) bhagavan ! vimAnamA hevAnI sthiti sI ? (goyamA! jahaNNeNaM ca ubhAgapaliovamaM, ukkoseNaM paliovarma) gautama ! dhanya yaturthAza pakSyA5manI aSTa me pakSyAyamanI (apajjattayANaM pucchI ?), a5H4 graha vimAnanA hevonI sthiti kI ? (goyamA ! jahaNNeNa vi aMtomuhuttaM, ukkoseNa vi aMtomuhuttaM) gautama ! dhanya 5 mantataH, utkRSTa 59 matabhuta nI (pajjattayANaM pucchA-?) paryAptInI sthiti kI ? (goyamA ! jahaNNeNaM caubhAgapaliovamaM aMtomuhuttaNaM, ukkoseNaM paliovamaM aMtomuhattaNaM) gautama / dhanya antata ch| yaturthAza pakSyApama kRSTa ataimuhUrta ochA eka palyopama * . (gahavimANe devINa pucchA ?) vimAnanI heviyonI sthiti sI ? (goryamA / jahaNNeNaM caubhAgapaliovama, ukkoseNaM addhapaliovama) gautama ! dhanya bhane yaturthA / 58yA5ma, iSTa 2 pakSyA5ma (apajjattiyANaM pucchA ?) Page #487 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 505 prabodhinI TIkA pada 4 sU.08 jyotiSkadevAnAM sthitinirUpaNam utkRSTenApi antarmuhUrtam paryAptikAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena caturbhAga palyo, pamam antarmuhUrtAnam, utkRSTena arddhapalyopamam, antarmuhUrtAnam, nakSatravimAne devAnAM pRcchA ? gautama ! jaghanyena caturbhAgapalyopamam, utkRSTena arddhapalyopa mam, aparyAptakAnAM pRcchA ? gautama ! jaghanyenApi utkRSTenApi antarmuhUrtam, paryAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena antarmuhUrtAnam, utkRSTena arddhapalyopam, ( apajjattiyA NaM pucchA ?) aparyAptaka deviyoM kI sthiti kitanI ? (gomA ! japaNevi ukkoseNa vi aMtomuhutta ) he gautama! jaghanya aura utkRSTa antarmuhUrta kI (pajjattiyANaM pucchA ?) paryApta deviyoM kI pRcchA ? (goyamA ! jahaNeNaM caubhAgapaliocamaM aMtomuhuttaNaM, ukkoseNaM advapalionaM aMtosuhuttUrNa) he gautama! jaghanya antarmuhUrtta kama cauthAI patyopama kI, utkRSTa antarmuhUrtta kama ardha palyopama kI / (navinA devANaM pucchA ?) nakSatra vimAna meM devoM kI sthiti kI pRcchA ? (goyamA ! jahaNNeNaM ca bhAgapaliovarsa, ukkoseNaM addha palioai) he gautama ! jaghanya cauthAI palyopama, utkRSTa ardhapalyopama kI ( apajjattayANaM pucchA ?) aparyAptakoM kI sthiti kI pRcchA ? (goyamA ! jahaNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuttaM) he gautama jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antarmuhUrtta kI (pajjattayANaM pucchA ?) paryAptakoM kI sthiti kI pRcchA ? (goyamA ! jahaNNeNaM caubhAgapaliovamaM aMtomuhuttaNaM, ukkoserNa addhapaliovamaM aMtomuhuttUrNaM) he gautama ! jaghanya antarmuhUrtta kama cauthAI palyopama, utkRSTa anta aparyApta heviyAnI sthiti DeMTalI ? (goyamA ! jahaNeNaM vi ukkoseNaM vi aMtomuhuttaM) gautama | dhanya bhane utSTa antarmuhUrtanI (pajjattayANaM pucchA ? ) paryA. sa heviyAnI pRrachA ? (goyamA ! jahaNNeNaM carabhAgapaliovamaM aMto muhu taNaM ukkoseNaM addha paliovamaM aMtomuhuttaNaM) gautama ! dhanya antarmuhUrta sochA cAra bhAga ane utkRSTa antarmuhUta ochA apApamanI (nakkhattavimAMNe devANaM pucchA 1) nakSatra vibhAnabhAM devAnI sthitinI pRchA (goyamA ! jahaNeNaM caubhAgapaliovamaM, ukkoseNaM addha paliovamaM) gautama ! dhanya yaturthAMza paDhyopabha utkRSTa ardha payopabhanI (apajjattayANaM pucchA ?) aparyAsonI sthitinI pRcchA ? (goyamA ! jahaNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM) De 'gautama ! dhanya pazu bhane utkRSTa antarmuhUrtanI (pajjattayANaM pucchA ?) paryAsanI pR2chA ? (goyamA ! jahaNeNa ca bhAgapaliovamaM aMtomuDuttaNaM, ukko pra0 64 Page #488 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 506 prazApanAstra antarmuhUrtonam, nakSatravimAne devInAM pRcchA, gautama ! jaghanyena caturbhAgapalyopamam, utkRSTena sAtirekam caturbhAgapalyopamam, aparyAptikAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyenApi utkRSTenApi antarmuhUrtam, paryAptikAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena caturbhAgapalyopamam antarmuhAnam, utkRSTena sAtirekaM caturbhAgapalyopamam, antarmuhAnam, tArAvimAne devAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena aSTabhAgapalyopamam utkRSTena caturbhAgapalyopamam aparyAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyenApi utkRSTemuhUrta kama arddha plyopm| (nakkhattavimANe devINaM pucchA ?) nakSatra vimAna meM deviyoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNNeNaM caubhAgapaliocama, ukkoseNaM sAiregaM caubhAgapaliovarma) he gautama ! jaghanya cothAI palyopama, utkRSTa kucha adhika cauthAI palyopala (apajjattiyANaM pucchA?) aparyApta deviyoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNjeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhutta) he gautama ! jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antamuhUrta (pajjattiyANaM pucchA ?) paryApta deviyoM kI sthiti kitanI? (goyamA ! jahaNNeNaM caubhAgapaliovamaM aMtomuhasUNa, ukkoseNaM sAiregaM caubhAgapaliovayaM aMtonuhuttUrNa) jaghanya antarvArta kama cauthAI palyopama, utkRSTa antarkhaharta kama palyopasa ke cauthAI bhAga se kiMcit adhik| _ (tArAvimANe devANaM pucchA ?) tArA vimAna meM devoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNNeNaM ahalAgaliova, ukkoleNaM caubhAgapaliovamaM) he gautama ! jaghanya palyopama kA AThavAM bhAga, seNaM addha paliovamaM aMtomuhuttaNa) gautama | dhanya mantabhuta maach| yatu za palyopama utkRSTa antarmuhUrta ochA ardha palyopama ' (nakkhattavimANe devINa pucchA ?) nakSatra vibhAnamA heviyAnI sthiti sI ? (goyamo | jahaNNeNaM caubhAgapaliovamaM ukkoseNaM sAirenaM caubhAga pali ovama) gautama dhanya yaturthA / pakSyAyama, Grve iss adhi4 yaturthAza pakSyA5manI (apajjattiyANaM pucchA ?) aparyAsa haviyonI sthiti sI ? (goyamA ! jadaNNeNaM vi ukkoseNaM vi aMtomuhuttaM) gautama | dhanya 5 mana Gave pay mantataH (paJjattiyANa pucchA ?) pati viyAnI sthiti thI ? (goyamA / jahaNNeNaM caubhAgaMpaliovamaM aMtomuMhuttaNaM ukkoseNaM sAiregaM caubhAga paliovamaM aMtomuhuttaNaM) 45nya mantabhuta moch| yanu, za 58yA5ma. utkRSTa antarmuhUrtA ochA palyopamanA cothAI bhAgathI kiMcit adhika che Page #489 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 4 sU.08 jyotipkadevAnAM sthitinirUpaNam 507 nApi antarmuhUrtam, paryAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena palyopamASTabhAgam antarmuhAna, utkRSTena caturbhAgapalyopamam antarmuhAnam, tArAvimAne devInAM pRcchA, gautama ! javanyena palyopamASTabhAgam, utkRSTena sAtirekam aSTabhAgapalyopamam, tArAvimANe aparyAptikAnAM devInAM pRcchA, gautama ! jaghanyenApi utkRSTeutkRSTa palyopabha kA cauthAI bhAga (apajjattayANaM pucchA ?) aparyAptaka devoM kI sthiti kitanI ? (gothamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhata) jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta (pajjattayANaM pucchA ?) paryAptaka devoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahapraNeNaM paliovamaTThabhAgaM aMtomuttUNaM, ukkoleNaM caubhAgapaliovamaM aMtomuttUrNa) he gautama ! jaghanya antamuharta kama palyopama kA AThavAM bhAga, utkRSTa antarmuhUrta kama palyopama kA cauthAI bhaag| (tArAdisANe devINaM pucchA ?) tArA vimAna meM deviyoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNNeNaM paliovamahabhAgaM ukkokheNaM sAiregaM aTThabhAga paliovarma) he gautama ! jaghanya palyopama kA AThavAM bhAga, utkRSTa palyopama ke AThaveM bhAga se kucha adhika (tArA vimANe apajjattiyANaM devINaM pucchA ?) tArA vimAna meM aparyAptaka deviyoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhutta) he gautama ! jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta (pajjatti (tArAvimANe devANaM pucchA ?) taa|| vimAnamA hevAnI sthiti kI ? (goyamA ! jahaNNeNaM aTThabhAga paliovama, ukoseNaM caubhAga paliovama) gautama! dhanya pakSyA5manA maame| lA, kRSTa pakSyobhanA yA mA (apajjastayANaM pucchA ?) aparyAsa hevAnI sthiti kI ? (goyamA / jahaNNeNaM vi ukoseNaM vi aMtomuhuttaM) gautama dhanya 5 mana kRSTa 5 antata (pajjattayANaM pucchA ?) paryAta hevAnI sthiti kSI ? (goyamA! jahaNNeNaM paliovamaDDhabhAgaM aMtomuhuttaNaM, ukkoseNaM caubhAgapaliovama aMtomuhuttaNaM) gautama | dhanya antarmuhUrta ochA papamane AThame bhAga, utkRSTa antamuhUrta ochA papamane ce bhAga __(tArAvimANe devINaM pucchA ?) / vimAnamA kyiAnI sthiti sI ? (goyamA ! jahaNNeNaM aTThabhAgapaliovama ukkoseNaM sAiregaM aTThabhAga paliovamaM) gautama! jaghanya palyopamane AThamo bhAga, utkRSTa papamanA AThamA bhAgathI 4is4 madhi: (tArA vimANe apajjattiyANaM devINaM pucchA ?) / vimAnamA aparyAsa heviyAnI sthiti sI ? (goyamA jahaNNeNaM vi ukkoseNa vi aMto Page #490 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 508 premApanAstra nApi antarmuhUrtam, paryAptakAnAM devInAM pRcchA, gautama ! jaghanyena palyopamASTabhAgam antarmuhUrtonam, utkRSTena sAtirekam palyopamASTabhAgam antarmuhUrtonam // TIkA--vyAkhyA sugamA, // 90 8 // vaimAnikadevasthiti vaktavyatAmUlem-vemANiyANaM devANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ? goyamA ! jahaNNeNaM paliovamaM, ukoseNaM tettIsaM sAgarovamAiM, apajjattayANaM pucchA, goyamA ! jahaNaNeNa vi ukoseNa vi aMtomuhuttaM, pajjattayANaM pucchA, goyamA ! jahaNaNeNaM paliovamaM aMtomuhuttaNaM, ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI aMtomuhuttUNAI, vemANiyANaM bhaMte ! devINaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA, goyamA ! jahaNNeNaM paliovamaM, ukkoseNaM paNavannaM paliovamAiM, apajjattiyANaM pucchA, goyamA! jahaNNeNa vi ukoseNa vi aMtomuhattaM, pajjattiyANaM pucchA, goyamA ! jahapaNeNaM paliovamaM aMtomuhattaNaM, ukkoseNaM paNapannaM paliovamAiM aMtomuhuttUNAI, sohamme NaM bhaMte ! kappe devANaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNatA ? goyamA! jahaNaNeNaM paliovamaM, ukkoseNaM do sAgarovamAiM, apajjattayANaM pucchA, goyamA ! jahaNNeNa vi, yANaM devINaM pucchA ?) paryApta deviyoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNNeNa paliovamaTThabhAgaM aMtomuttUNaM, ukkoseNaM sAiregaM paliovamaTThabhAgaM aMtomuhuttUNaM) he gautama ! jaghanya antarmuhUrta kama palyopama kA AThavAM bhAga aura utkRSTa antargata kama palyopama ke AThaveM bhAga se kucha adhik| ___TIkArtha-vyAkhyA sugama hai // 8 // mahatta) gautama / dhanya 55] mana kRSTa 5 mantabhuDUta (pajjattiyANaM pucchA ?) paryAsa viyonI sthiti sI cha ? (goyamA / jahaNNeNaM paliovamadabhAgaM aMtomuhuttUNa, ukkoseNaM sAirega paliovamaTThabhAgaM aMtomuhattaNa) gautama | nya antarmuhUrta ochA papamanI AThamo bhAga, ane utkRSTa antarmuhUrta ochA pApamane AThamo bhAgathI kAMIka adhika TIkArtha-vyAkhyA sugama che to Page #491 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 586 prabodhinI TIkA pada 4 sU09 vaimAnikadevAnAM sthitinirUpaNam ukkoseNa vi aMtomuhuttaM, pajjattayANaM devANaM pucchA, goyamA ! jahaNNeNaM paliovamaM aMtomuhuttaNaM, ukkoseNaM do sAgarovamAI aMtomuhuttUNAI, sohamme kappe devINaM pucchA, goyamA ! jahapaNeNaM paliovamaM, ukkoseNaM paNNAsaM palioksAI, apajjatriyANaM devINaM pucchA, goyamA ! jahaNNeNa vi, ukkoseNa vi aMtomuhutta, pajjattiyANaM devINaM pucchA, goSamA ! jahaNaNeNaM paliovamaM, aMtomuhuttUNaM, ukkoseNaM paNNAsaM palio mAI aMtomu tUNAI, sohamme kappe pariggahiyANaM devINaM pucchA, goyamA ! jahaNeNaM paliokmaM, ukkoseNaM sattapalio mAI, apajjattiya pariggahiya devINaM pucchA goyamA ! jahaNaNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM, pariggahiyANaM pajattiyANaM devINaM pucchA goyamA ! jahaNNeNaM paliovarsa aMtomuhuttUNaM, ukkoseNaM sattapalio mAI aMtomuhurUNAI, sohamme kappe apariggahiyANaM devINaM, pucchA, goyamA ! jahaNNeNaM palio maM, ukkoseNaM paNNAsaM paliovamAI, apajjattiyANaM pucchA. goyamA ! jahapaNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM, pajattiyANaM pucchA, jahaNeNaM paliovamaM aMtomutrANaM ukkoseNaM pannAsaM paliova mAI aMtomuhaNAI, IsANe kappe devANaM pucchA, goyasA ! jahaNeNaM sAiregaM paliovamaM, ukkoseNaM sAiregAI do sAgarovamAI, apajjattadevANaM pucchA, goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM, pajjattayANaM pucchA, goyamA ! jahaNNeNaM sAiregaM paliovamaM aMtomuhuttUNaM, ukkoseNaM sAiregAI do sAgarotramAI aMtonUNAI, IsANe kappe devINaM pucchA, goyamA ! jahapaNeNaM sAiregaM paliovamaM ukkoseNaM paNapannaM palio mAI IsANe * Page #492 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 510 prazApanA kappe devINaM apajjattiyANaM pucchA goyalA! jahapaNeNa vi ukkoseNavi, aMtomuhattaM, IsANe kappe pajattiyAgaM pucchA, goyamA ! jahaNNeNaM sAiregaM paliovarsa aMtomuhutaNaM ukkoseNaM paNapannaM paliovamAiM aMtomuhunlUNAI IsANe kappe pariggahiyANaM devINa pucchA, goyamA ! jahaNNeNaM sAiregaM paliovama, ukkoseNaM navapaliovamAI apajattiyANaM pucchA, goyamA ! jahapareNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM, IsANekapye pajattiyANaM pucchA goyamA ! jahaNNeNaM sAiregaM paliova, ukoseNaM nava. paliovamAI aMtomuhattUgAI, IsANekappe apariggahiyANaM devINaM pucchA, goyamA ! jahaNaNeNaM sAiregaM paliovamaM, ukoseNaM paNapannAiM palionasAiM appajatiyANaM pucchA, goyamA ! jahaNaNeNavi ukoseNa vi aMlomuhuttaM, pajjattiyANaM pucchA, goyamA! jahaNNeNaM sAiregaM paliovamaM aMtosuhattaNaM, ukkoseNaM paNapanna paliovamAiM aMtomuhatUNAI saNakumAre kappe devANaM pucchA, goyamA ! jahaNaNeNaM do sAgarovamAiM,uko. seNaM sattasAgarovamAiM, apajattayANaM pucchA, goyamA ! jahaNNa vi ukoseNa vi aMtomuhuttaM, pajattayANaM pucchA, goyamA ! jahaNaNeNaM do sAgarovamAiM aMtosuhutUNAI ukkoseNaM sattasAgarovamAiM aMtomuhuttUNAI, mAhiMde kappe devANa pucchA, goyamA! jahaNeNaM sAiregAI do sAgarovamAI ukkoseNaM sAiregAI sattasAgarovamAiM, apajjattayANaM pucchA ? goyamA ! jahaNaNeNa vi ukkosegavi aMtomuhataM, pajattayANaM pucchA ? goyamA ! jahaNNeNaM do sAgarovamAiM sAiregAiM aMto. muhuttUNAI, ukkoseNaM sattasAgarovamAiM sAiregAiM aMtomuhutaNAI, baMbhaloe kappe devANaM pucchA, goyamA ! jahaNNeNaM satta Page #493 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 4 sU.09 vaimAnikadevAnAM sthitinirUpaNam 511 sAgarovamAiM ukkoseNaM dasasAgarovamA, apajjattayANa pucchA? goyamA ! jahaNNeNavi ukakoNaci aMtomuhUtaM, pajjattayANaM pucchA ? goyamA ! jahaNNeNaM sattalAgarovamAiM aMtomuhatUNAI ukkoseNaM dasasAgarobamAiM aMtonuhunagAI,laMtae kappe devANaM pucchA? goyasA ! jahaNaNeNaM dasalAgarovalAI ukkoseNaM caudasa sAgarovamAI, apajjattayANaM pucchA, goyamA! jahaNaNegavi ukoseNavi aMlomuhataM, pajjayANaM pucchA, goyamA ! jahaNe. NaM dasalAgarovamAiM aMtomuhunagAI. uzkoseNaM ca uddasa sAga rovamAiM aMtomuhurNAI, mahAsukke kappe devANaM pucchA, goyamA ! jahaNNeNaM cauddasasAgaroka pAI, ukkoneNaM sattarasasAgarovamAiM, apajjattayANaM pucchA, goyamA ! jahaNNeNa vi, ukkoseNa vi, aMtomuhuntaM, pajjattayANaM pucchA, goyamA ! jahaNaNeNaM ghauddasa sAgarovamAiM aMtosuddhasUNAI ukoseNaM sattasAgarovamAiM 'aMtomuhuttUNAI, sahassAre kappe devANaM pucchA, goyamA ! jahapaNeNaM sattarasa sAgarovAiM, ukoleNaM aTArasasAgarovamAiM, apajjattayANaM pucchA, goyamA ! jahANeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhattaM, pajattayANaM pucchA, goyamA! jahaNNeNaM sattarasasAgarovamAiM aMtomuhatUNAI, ukkoleNaM aTThAratasAgarovamAI aMtomuhuttUNAI, ANae kappe devANaM pucchA, goyamA ! jahapaNeNaM aTArasasAgarosAI, ujhoseNaM egUNavIsaM sAgarovamAiM, apajjattayANaM pucchA, goyamA ! jahANeNa bi ukkoseNa vi aMtomuhattaM, pajattayANaM pucchA, goyamA! jahaNaNeNaM aTThArasasAgarovamAI, aMtomuhalUNAI, unosegaM ezUNavIsa sAgagevamAI aMtomuhutaNAI, pANaekappe devAgaM pucchA, goyamA ! jahapaNeNaM egUNavIsaM sAgarovAiM unoseNaM bIsaM sAgarovamAiM apajjatta Page #494 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 512 prajJApanAsUtre yANaM pucchA, ? goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhutaM pajjanttayANaM pucchA, goyamA ! jahaNaNeNa egUNavIsaM sAgarotramAI aMtomuhurANAI, ukkoseNaM vIsaM sAgarovamAiM aMtomuhuttUNAI AraNe kappe devANaM pucchA, goyamA ! jahaNaNeNaM vIsaM sAgarovamAI ukkoseNaM ekavIsaM sAgarovasAI apajjattayANaM pucchA, goyasA ! jahaNaNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM, pajattayANaM pucchA, goyamA ! jahaNe vIsaM sAgarovamAI aMtomuhutUNAI ukkoseNaM egavIsaM sAgarobasAI aMtomuhuttUNAI accue kappe devANaM pucchA goyamA ! jahaNeNaM egavIsaM sAgarovamAI ukko seNaM bAvIsaM sAgarovamAI apajattayANaM pucchA ? goyamA ! jahaNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM, pajjattayANaM pucchA ? goyamA / jahaNeNaM ikkasIsaM sAgarovamAI aMtomuhuttUNAI ukkoseNaM bAbIsaM sAgaroksAiM aMtomuhuttUNAI // su09 // chAyA - - vaimAnikAnAM devAnAM bhadanta / kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ! jaghanyena palyopamam utkRSTena trayastriMzat sAgaropamAni, aparyAptakAnAM vaimAnika devoM kI sthiti kI vaktavyatA zabdArtha - ( vaimANiyANaM devANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ?) he bhagavan ! vaimAnika devoM kI kitane kAla kI sthiti kahI hai ? (goyamA ! japaNeNaM paliovamaM, ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI ) he gautama! jaghanya palyopama kI, utkRSTa tetIsa sAMgaropama kI (apajjattayANaM pucchA ?) aparyApta vaimAnika devoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhutta ) he gautama ! vaimAnika vAnI sthiti vaktavyatA zabdArtha - (vaimANiyANaM devANaM bhaMte / kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ?) De lagavan ! vaimAni devAnI DeMTalA apanI sthiti DI che ? (goyamA ! jahaNeNaM palio - vamaM, ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI) he gautama! dhanya yahayoyabhanI, utSTa tetrIsa sAgarIyabhanI ( apajjattayANaM pucchA 1) aparyApta vaibhAni devAnI sthiti DeTasI che ? (goyamA / jahaNaNeNaM vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM) gautama ! bhrdhanya yathA' mate RSTa pa antarmuhUrta (pajjattayANaM pucchA ?) paryAsanI Page #495 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 4 sU.09 vaimAnikadevAnAM sthitinirUpaNam . 513 pRcchA ! gautama ! jaghanyenApi utkRSTenApi antarmuhUrtam, paryAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena palyopamam antarmuhUttoMnam, utkRSTena trayastriMzat sAgaropamANi antarmuhUrtInAni, vaimAnikInAM bhadanta ! devInAM kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ! jaghanyena palyopamam, utkRSTena paJcapaJcAzat palyopamAni, aparyAsakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyenApi utkRSTenanApi antarmuhUrtam, paryAptikAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena palyopamam antarmuhUrtonam, utkRSTena paJca. jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI (pajjattayANaM pucchA) paryAptakoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNNeNaM paliovamaM aMtomuhuttUNa, ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAiM aMtomuhuttUNAI) he gautama ! jaghanya antarmuhUrta kama eka palyopama kI, utkRSTa antarmuharta kama tetIsa sAgaropama kii| __(vemANiyANa bhaMte ! devINaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA?) he bhagavan ! vaimAnika deviyoM kI sthiti kitane kAla kI kahI hai ? (goyamA ! jahaNNeNaM paliovamaM, ukkoseNaM paNapannaM paliobama) he gautama !jaghanya palyopama kI, utkRSTa pacapana palyopama kI (apajjattiyANaM pucchA) aparyAptaka deviyoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM) he gautama ! jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI (pajjattiyANaM pucchA ?) paryAptaka vaimAnika deviyoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNNeNaM paliovamaM aMtomuhattaNaM, ukkoseNaM paNapannaM paliovamAiM aMtomuhuttUNAI) he gautama ! jaghanya antarmuhUrta kama eka palpopasa aura utkRSTa antarmuhUrta kama pacapana palyApama kii| sthiti sI cha 1 (goyamA ! jahaNeNaM paliovamaM aMtomuhattaNaM ukkoseNaM ttettIsaM sAgarovamAiM aMtomuhuttaNAI) gItama! dhanya mantabhuta sauch| 24 58ye|pamanI, utkRSTa antamuhUrta echA tetrIsa sAgaropamanI __ vemANiyANaM bhaMte ! devINaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ?) bhagavan ! vaimAni heviyonI sthiti sA nI hI cha? (goyamA / jahaNNeNaM paliovamaM; ukkoseNaM paNapannaM paliovama) gautama ! 45nya pakSyopabhanI, kRSTa pAvana 5cyA5manI (apajjattiyANaM pucchA 1) maryAtaviyonI sthiti sI ? (goyamA jahaNNeNaM vi ukkoseNaM vi aMtomuhutta) gautama ! dhanya 55] bhane GSTa 5 mantabhuitanI (pajjattayANaM pucchA ?) paryAsa vaimAni heviyonI sthiti sI ? (goyamA / jahaNNeNaM paliovamaM aMtomuhattaNaM, ukkoseNa paNapanna paliovamAiM aMtomuhuttaNAI).gautama ! dhanya mantabhuta yA ge ma0 65 Page #496 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 514 prajJApanAsUtre paJcAzat parayopamAni antarmuhUrtInAni, saudharme khala bhadanta ! kalpe devAnAM kiyantaM kAlaM sthitiH prajJatA ? gautama ! jaghanyena palyopamam utkRSTena dve sAgaropame, aparyAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyenApi utkRSTenApi antamuhUrtam, paryAptakAnAM devAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena palpopamam antamuhUrtonam, utkRSTena dve sAgaropame antarmuhUrtAne, saudharme kalpe devInAM pRcchA, gautama ! jaghanyena palyopamam utkRSTena paJcAzat palyopamAna, aparyAptikAnAM (sohamme NaM bhaMte ! kappe devANaM kevaiyaM kAlaM TiI paNNattA ?) he bhagavan ! saudharma kalpa meM devoM kI sthiti kitane kAla kI kahI hai ? (goyamA ! jahaNaNeNaM paliovamaM, ukkoseNaM do sAgarovamAI) he gautama ! jaghanya eka palyopama kI utkRSTa do sAgaropama kI (apajjattiyANaM pucchA ?) aparyAptakoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNeNa vi ukkoseNa vi aMtosudatta) he gautama ! jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antarmuhUrtta kI (pajjattayANa devANaM pucchA ?) paryAptaka devoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNaNeNaM paliovamaM aMtomuhacUrNa, ukkoseNaM do sogarovamAI aMtomuttUNAI) he gautama! jaghanya antarmuhUrtta kama eka palyopasa aura utkRSTa anta kama do sAgaropama kI hai / (sohamme kappe devINaM pucchA ?) saudharma kalpa meM deviyoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNeNaM paliovarsa, ukkoseNaM paNNAsaM palio mAI ) he gautama ! jaghanya eka palyopama, utkRSTa pacAsa palyopama palyApama ane utkRSTa antarmuhUta ochA pacAvana lyeApamanI che. (sohamme bhaMte / kappe devANaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA 1) lagavan ! sau dharma mAM devAnI sthiti DeMTalA prasanI uDDI che ? (goyamA ' jahaNeNa paliovamaM, ukkoseNaM do sAgarotramAI) gautama | dhanya me pahayopabhanI, utsRSTa me sAgarApabhanI, (apajjattayANaM pucchA 1) atharyAsonI sthiti DeMTalI ? (gocamA, !) (jahaNaNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhutta ) gautama / dhanya yAne utsRSTa ya antarbhuhUrta (pajjattayANaM devANaM pucchA ?) paryAsa hevAnI sthiti DeMTalI 1 (goyamA / jahaNeNaM paliovamaM aMtomuhuttaNaM ukkoseNaM do sAgarovamAI aNtomuhuttLAOM) he gautama 1 jaghanya antarmuhUta chA eka pacepama ane utkRSTa antarmuhUta, ochA e sAgaropamanI (sohammekappe devINaM pucchA 1) saudharma mAM deviyonI sthiti DeTasI ? ( goyamA ! jahaNeNaM paliovamaM, ukkoseNa paNNAsaM palio mAI ) gautama 1 dhanya Page #497 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 4 sU.09 vaimAnikadevAnAM sthitinirUpaNam 515 devInAM pRcchA, gautama ! jaghanyenApi utkRSTenApi antarmuhUrtam, paryAptikAnAM devInAM pracchA, gautama ! jaghanyena palyopamam antrmuhtttonm, utkRSTena paJcA. zat palyopamAni antarmuhUrtonAni, saudharme kalpe parigrahANAM devInAM pRcchA, gautama ! jaghanyena palyopamam utkRSTena saptapalyopamAni, aparyAptakaparigraha devInAM pRcchA, gautama ! jaghanyenApi utkRSTenApi antarmuhUrtam, parigrahANAM kI (apajjattiyANaM devINaM pucchA ?) aparyAptaka deviyoM kI sthiti kitanI ? (goyalA ! jahaNNeNa vi ukkoleNa vi aMtomuhutta) he gautama ! jaghanya bhI antarmuhUrta, utkRSTa bhI antarmuhUrta (pajjattiyANaM devINaM pucchA ?) paryAptaka saudharma-deviyoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNNeNaM paliovalaM aMtomuhuttUNaM, ukkoseNaM paNNAsaM paliovamAI aMtomuttUNAI) he gautama ! jaghanya antarmuhUrta kama eka palyopama kI, utkRSTa antarmuhUrta kama pacAsa palyopama kii| (sohamme kappe pariggahiyANaM devINaM pucchA ?) saudharma kalpa meM parigRhItA deviyoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNeNaM pali ovamaM, ukkoseNaM satta paliocamAI) he gautama! jaghanya eka palyopana, utkRSTa sAta palyopama kI (apajjattiya pariggahiya devINaM pucchA ?) aparyApta parigRhItA deviyoM kI kitanI sthiti ? (goyamA! jahaNNeNa di ukkoseNa vi aMtonuhutta) he gautama ! jaghanya aura utkRSTa antarmuhUrta kI (pariggahiyANaM pajjattiyANaM devINaM pucchA ?) 4 pakSyApama kRSTa payAsa payomatI (apajjattiyANaM pucchA ?) A5fH heviyonI sthiti sI 1 (goyamA ! jahaNeNaM vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM) gautama ! dhanya 5 mantataH , mana. kRSTa 55 mantabhuta (pajjattiyANaM devINaM pucchA ?) pati saudhama viyonI sthiti sI ? (goyamA / jahaNNeNaM paliovamaM, aMtomuhattaNa, ukkoseNaM sattapaliovamAiM aMtomuhuttaNAiM ) gautama ! jaghanya antarmuhUrta, eAchA, eka palyopamanI utkRSTa antarmuhUrta ochA sAta palyopamanI. (sohamme kappe pariggahiyANaM devINaM pucchA ?) saudhama 485mA pariNahitA viyAnI sthiti sI ? (goyamA! jahaNNeNaM paliovamaM, ukkoseNaM sattapaliovamaM) gautama | dhanya 4 pakSyopama, SPTa sAtapakSyopamanI (apajjattiya pariggahiMya devINaM pucchA ?) aparyAsa pariDIta viyonI sI sthiti ? (goyamA ! jahaNNeNi vi ukkoseNaM vi aMtomuhatta) gautama | dhanya ane Egle manta. bhuitanI (pariggahiyANaM pajjattiyANaM devINa pucchA ?) pariDIta paryAtaviyonI Page #498 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanA paryAptikAnAM devInAM pRcchA, gautama ! jaghanyena pelyopamam antarmuhUrtonam, utkR. pTena saptapalyopamAni antamuhUrtonAni, saudharme kalpe aparigrahANAM devInAM pRcchA, gautama ! jaghanyena palyopamam, utkRSTena paJcAzat palyopamAni, aparyAptikAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyenApi utkRSTenApi antarmuhUrtam, paryAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena palyopamam antarmuhUrtonam, utkRSTena paJcAzat palyopamAni parigRhItA paryApta deviyoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNNeNaM paliovamaM aMtomuhuttUNaM, ukkoseNa sattapaliomAi aMtomuhattUNAI) he gautama ! jaghanya antarmuhUrta kama eka palyopama kI, utkRSTa antarmuhUrta kama sAta palyopama kii| (sohamme kappe apariggahiyANaM devINaM pucchA ?) saudharmakalpa meM aparigRhItA deviyoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNaNaM pali ovamaM, ukkoseNaM paNNAsaM paliovamAI) he gautama ! jaghanya eka palyopama kI (apajjattiyANaM pucchA ?) aparyAptaka deviyoM kI kitanI (goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhutta) he gautama ! jaghanya aura utkRSTa antarmuhUrta kI (pajjattiyANaM pucchA ?) paryApta aparigRhItA deviyoM kI kitanI ? (goyamA ! jahaNNeNaM paliovarsa aMto. muMhattaNaM, ukkoseNaM pannAsaM paliovamAi aMtomuhuttUNAi) he gautama ! jaghanya antarmuhUrta kama eka palyopama kI utkRSTa antarmuhUrta kama pacAsa palyopama kii| sthiti sI ? (goyamA ! jahaNNeNa paliovamaM atomuhuttaNa, ukkoseNa sattapaliovamAiM aMtomuhattaNAI) gautama | dhanya mantabhuta sauch| pakSyopamanI, utkRSTa antarmuhUrta ochA sAtapamanI (sohamme kappe apariggahiyorNa devANaM pucchA ?) sauyama 465mA aparihAtA heviyonI sthiti dI ? (goyamA ! jahaNNeNa paliovama, ukkoseNaM paNNAsa paliovamAI) dhanya 4 58yopabha, pRSTa payAsa 58yopamanI (apajjattiyANaM pucchA ?) aparyApta heviyonI 49sI ? (goyamA / jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhutta) he gautama ! dhanya bhane aSTa mantabhuta (pajjattiyANa pucchA ?) paryApta maparigRhIta heviyonI sI (goyamA / jahaNNeNaM paliovama, aMtotaNaM, ukkoseNaM pannAsaM paliovamAI aMtomuhuttaNAI) gotamA dhanya antata ochA palyopamanI, utkRSTa antarmuhUrta ochA pacAsa papamanI (IsANe kappe devANaM pucchA ?) mApan / zAna45mA hevAnI sthiti au ? (goyamA / jahaNNeNaM sAiregaM paliovama ukoseNaM sAiregAI do sAgarova Page #499 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramayabodhinI TIkA pada 4 sU.09 vaimAnikadevAnAM sthitinirUpaNam 517 . antarmuha"nAni, IzAnekalpe devAnAM pRcchA, gautama ! jayanyena sAtireka palyo. mam, utkRSTena sAtireke dve sAgaropameM, aparyAptadevAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyenApi utkRSTenApi antarmuhUrtam, paryAptakAnAM pRcchA, gautama ! jayanyena sAtireka palyopamam antarmuhatonam, utkRSTena sAtireke dve sAgaropaye antarmuhatone, IzAne kalpe devInAM pRcchA, gautama ! jayanyena sAtireka palyopamam utkRSTena paJcapaJcAzat palyopamAni, IzAne kalpe devInAm aparyApzakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyenApi utkRSTenApi antarmuhUrtam, IzAne kalpe paryAptikAnAM .. (IsANe kappe devANaM pucchA ?) he bhagavan ! IzAna kalpa meM devoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNNeNaM sAiregaM paliovanaM, ukkoseNaM sAharegAiM do sAgarovamAI) he gautama ! jaghanya kucha adhika eka palyopama kI, utkRSTa kucha adhika do sAgaropala kI (apajatta devANaM pucchA ?) aparyAptaka devoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahapaNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM) he gautama ! jaghanya aura utkRSTa antarmuhUrta kI (pajjattayANaM pucchA ?) paryAptakoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNNeNaM sAirega' paliokmaM aMtomuttUNaM, ukkoleNaM sAiregAI do sAMgarovAiM aMtomuhattUNAI) he gaulama ! jaghanya antamuhUrta kama kucha adhika palyopama kI utkRSTa antarmuhUrta kA do sAMgaropama se kucha adhika kii| _ (IsANe kappe devINaM pucchA ?) IzAna kalpa meM deviyoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNNeNaM sAiregaM paliovamaM, ukkoseNaM paNapanna paliovamAI) he gautama ! jaghanya eka palyopama se kucha adhika, mArU) gautama! jaghanya kAMIka adhika eka palyopamanI, utkRSTa kAIka adhika me sAmanI (apajjatta devANaM pucchA ?) 255ryAta hevAnI sthiti sI ? (goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhattaM) gautama I dhanya mane STa mantabhutAnI, (pajjattayANaM pucchA ?) paryAnI sthiti sI ? (gocamA ! jahaNNeNa sAiregaM paliovamaM aMtomuhattaNa, ukkoseNaM sAiregAI do sAgarovamAI aMtomuttUNAI) gautama ! dhanya mantabhuta bha 444 padhAre pakSyA5manI mane utkRSTa be sAgarepamanI . (IsANe kApe devINa pucchA ?) zAnabhAM viyonI sthiti sI ?) (goyamA / jahaNeNaM sAiregaM paliovamaM, ukkoseNaM paNapannaM paliovamAI) gautama ! varya 24 pakSyopamadhI xivs aghi, BrbTa pAvana 5cyA5manI (IsANe phappe devINaM apajjattiyANaM pucchA ?) 42485mA aparyAtaviyonI sthiti sI ? Page #500 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prApanA pRcchA, gautama ! jaghanyena sAtirekaM palyopamam antrmuhttonm, utkRSTena paJcapazcAzat palyopamAni antarmuhUttaunAni, IzAne kalpe parigrahANAM devInAM pRcchA, gautama ! jaghanyena sAtirekaM palyopamam, utkRSTena navapalyopamAni aparyAptikAnA pRcchA, gautama ! jaghanyenApi utkRSTenApi antarmuhUrtam, IzAne kalpe paryAptikAno pRcchA, gautama ! jaghanyena sAtirekaM palyopamam antarmuhUttaunam, utkRSTena nava utkRSTa pacapana palyopama kI (IlANe kappe devINaM apajjattiyANaM pucchA ?) IzAna kalpa meM aparyApta deviyoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhattaM) he gautama! jaghanya aura utkRSTa antarmuhUrta kI (IsANe kappe pajjattiyANaM pucchA ?) IzAna kalpa meM paryAptaka deviyoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahapaNeNaM sAiregaM paliovamaM aMtomuhuttUNaM, ukkoseNaM paNapannaM paliovamAiM aMtomuhuttUNAI) he gautama ! jaghanya antarmuharta kama sAtireka kucha adhika palyopama kI, utkRSTa antarmuhUrta kama pacapana palyopama kI (IsoNe kappe pariggahiyANaM devINaM pucchA ?) IzAna kalpa meM parigRhItA deviyoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNNeNaM sAiregeM paliovama, ukkoseNaM navapaliovamAI) he gautama ! jaghanya palyopama se kiMcit adhika, utkRSTa nau palyopama kI (apajjattiyANaM pucchA?) aparyApta deviyoM kI kitanI ? (goyamA jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM) he gautama ! jaghanya aura utkRSTa antarmuhUrta kI (IsANe kappe pajjattiyANaM pucchA ?) IzAna kalpa meM paryApta deviyoM / (goyamA ! jahaNNeNaM vi ukkoseNa vi a tomuhuttaM) gautama ! orinya mane GSTa mantabhutAnI, (IsANe kappe pajjattiyANa pucchA ?) Un465mA paryAsa heli. yonI sthiti sI ? (goyamA ! jahaNNeNaM sAiregaM paliovamaM aMtomuhattaNaM ukkoseNa paNapannaM paliovamAiM aMtomuttaNAI) gautama ! dhanya mantata ochA sAtireka kAIka adhika palyopamanI, utkRSTa antarmuhUrta ochA pAMcAvana palyopamanI. (IsANe kappe parigahiyANaM devINaM pucchA ?) zAna485mA pariDI vi. yAnI sthiti kI ? (goyamA / jahaNNeNa sAiregaM paliovamaM, ukkoseNaM navapaliovamAI) gautama ! 45nya 58yA5mathI thita madhi, kRSTa nI paTyo. manI (apajjattiyANaM pucchA ?) aparyApta viyAnI sthiti TamI ? (goyamA ! jahaNeNaM vi ukkoseNa vi aMtomuhutta) gautama ! dhanya 55] bhane kRSTa 5] mantakRta nI (isANe kappe pajjattiyANa pucchA ?) paryAsa heviyonI sthiti Page #501 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 4 sU.09 vaimAnikadevAnAM sthitinirUpaNam 519 gautama ! palyopamAni antarmuhUrttenAni, IzAne kalpe aparigrahika devInAM pRcchA, jaghanyena sAtirekaM palyopamam, utkRSTena paJcapaJcAzat palyopamAna, aparyAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyenApi utkRSTenApi antarmuhUrtam, paryAptikAna pRcchA, gautama ! jaghanyena sAtirekaM palyopamam antarmuhUrtonam, utkRSTena paJcapaJcAzat palyopamAni antarmuhUtanAni, sanatkumAre kalpe devAnAM pRcchA, gautama ! 'kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNaNeNaM sAiregaM paliocamaM aMtomuhuttUrNaM) he gautama! jaghanya sAtireka palyopasa meM antarmuhUrtta kama (koseNaM navapalio mAI aMtomuhuttUNAI) utkRSTa antarmuhUrtta kama nau palyopama (IsANe kappe apariggahiyANaM devINaM pucchA ?) IzAna kalpa meM aparigRhItA deviyoM kI kitanI sthiti ? (goyamA ! jahapaNa sAiregaM palioyamaM, ukkoseNaM paNapannAi palio mAi ) he gautama ! jaghanya sAtireka eka palyopasa kI, utkRSTa pacapana palyopama kI ( apajjattayANaM pucchA ?) aparyApta deviyoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNaNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhutta ) he gautama! jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antarmuhUrtta kI (pajjattiyANaM pucchA ?) paryAtaka deviyoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNaNeNaM sAiregaM paliovamaM aMtomuhuttUNaM, ukkoseNaM paNapannaM palio mAi aMtomuhutUmit) he gautama! jaghanya antarmuhUrtta kama sAtireka palyopama kI, utkRSTa antarmuhUrtta kama pacapana palyopama kI / ( saNakumAre kappe devANaM pucchA ?) sanatkumAra kalpa meM devoM kI DeMTalI ? (goyamA jahaNNeNaM sAiregaM pali ovamaM aMtomuttaNaM, ukkoseNaM nava paliovamAiM aMtomuhuttaNAI) he gautama | dhanyamantarmuhUrta zochA sAti24 yasyopamanI, utkRSTa antamuhUta ochA nava pakScApamanI. (IsANe kappe apariggahiyANaM devINaM pucchA) zAnayAM aparigRhItA deviyonI sthiti DeTasI che ? (goyamA / jahaNNeNaM sAiregaM paliovamaM ukkoseNaM paNa pannAI paliovamAiM) he gautama / dhanyathI sAtire me pahayAyabhanI bhmane utsRSTa paMcAvana pApamanI (apajJjattiyANaM pucchA) aparyApta deviyonI sthiti DeMTalI ? (goyamA / jahaNaNeNa vi ukkoseNa vi atomuhuttaM ) De gautama ! dhanyathI bhane utkRSTathI pazu atarbhutanI (pajjattiyANaM pucchA) paryApta heviyonI sthiti DeTasI ? (goyamA / jahaNaNaM sAirege paliovamaM atomuhuttaNaM, ukkoseNaM paNapaNNaM paliobamAI) he gautama / dhanyathI atarmuhUrta bha sAtireSu palyApamanI utkRSTa ane aMtarmuha echA paMcAvana palyopamanI. (sakumAre kappe de'vANaM pucchA 1) sanatkumAra mAM devAnI sthiti Page #502 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .520 prayApanAce jaghanyena dve sAgaropame, utkRSTena saptasAgaropamAni, aparyAptikAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyenApi utkRSTenApi antarmuhUrtam, paryAptikAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena dve sAgaropame, antamuhAne, utkRpTena saptasAgaropamAni antarmuhUttoMnAni, mAhendre kalpe devAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena sAtireke dve sAgaropame utkRSTena sAtirekAni saptasAgaropamAni, aparyAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyenApi utkRSTenApi antargahUrtam, paryAptakAnAM pRcchA, gautama ? jaghanyena dve sAgaropame sAtireke antarmuhUttoMne, utkRSTena saptasAgaropamAni sAtirekANi sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNeNaM do sAgarovamAi', ukoseNaM satta sAgarovamAI) he gautama ! jaghanya do sAgaropama, utkRSTa sAta sAgaropama kI (apajjattayANaM pucchA ?) aparyApta devoM kI pRcchA? (goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM) he gautama ! jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI (pajjattayANaM pucchA ?) paryAptaka devoM kI sthiti kI pRcchA ? (goyamA ! jahaNeNaM do sAgarovamAI aMtomuhuttaNAI, ukkoseNaM satta sAgarovamAI aMtomuhuttUNAI) he gautama ! jaghanya antarmuhUrta kama do sAgaropama kI, utkRSTa antarmuhUrta kama sAta sAgaropama kii| - (mAhiMde kappe devANaM pucchA ?) mAhendra kalpa meM devoM kI sthiti kI pRcchA ? (goyamA ! jahaNNeNaM sAiregaM do sAgarokmAI, ukkoseNaM sAiregAI satta sAgarovamAI) he gautama ! jaghanya kiMcit adhika do sAgaropama kI, utkRSTa kiMcit adhika sAta sAgaropama kI (apajjattiyANaM pucchA ?) aparyAptaka devoM kI sthiti kI pRcchA? (goyamA ! jahaNNeNa vi ucchoseNa vi aMtomuhuttaM) he gautama ! jaghanya sI ? (goyamA / jahaNNeNaM do sAgarovamAi, ukkoseNaM sattasAgarovamAI) gautama / dhanya me sAgarI5ma, SrgbTa sAta saag|52nii, (apajjattayANaM pucchA ?) aparyAta hevAnI ch| 1 (goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM) dhanya 5 mane utkRSTa 5 mantabhuta nI (pajjattayANaM pucchA ?) paryAptavAnI sthitinI cha ? (goyamA / jahaNNeNaM do sAgarovamAiM aMtomuhuttaNAI, ukkoseNaM sattasAgarobamAiM aMtomuhuttaNAI) gautama ! dhanya mantabhuta mAchA meM saagrpamanI, utkRSTa antamuhUrtA ochA sAta sAgaropamanI. (mAhiMde kappe devANaM pucchA ?) mAhendra465mA hevAnI sthitinI 12cha? (goyamA / jahaNNeNaM sAiregAI do sAgarovamAiM, ukkoseNaM sAiregAI sattasAgarobamAI gautama | dhanya hathit madhi meM sAgaropamanI, utkRSTa * yit adhi sAtasAgarAmanI (apajjattiyANaM pucchA ?) 255ryAta hevAnI 32ch|? Page #503 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 4 sU.9 vaimAnikadevAnAM sthitinirUpaNam 421 antarmuhUttoM'nAni, brahmaloke kalpe devAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena saptasAgaropamAni, utkRSTena dazasAgaropamAni, aparyAptakAnAM pRcchA ? gautama ! jaghanyenApi utkRSTenApi antarmuhUrtam, paryAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena saptasAgaropamAni antrmuhuutonaani, utkRSTena dazasAgaropamAni antarmuhAnAni, lAntake kalpe devAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena dazasAgaropamAni, utkRSTena caturdazasAgaro aura utkRSTa antarmuharta kI (pajjattayANaM pucchA ?) paryAptaka devoM kI sthiti kI pRcchI ? (goyamA ! jahaNNeNaM do sAgarovamA sAiregAi aMtonuhuttUNAI, ukkoseNaM satta sAgarovamAi sAiregAi aMtomuhuttUNAI) he gautama ! jaghanya antarmuhUrta kama sAtireka do sAgaropama, utkRSTa antarmuhUrta kama sAtireka sAta sAgaropama kii| (vaMbhaloe kappe devANaM pucchA ?) brahmaloka kalpa meM devoM kI sthiti kitanI ? (jahaNNeNaM satta sAgarovamAI, ukkoseNaM dasa sAgarovamAI) jaghanya sAta sAgaropama, utkRSTa dasa sAgaropama (apajjattayANaM pucchA ?) aparyAptoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhatta) he gautama ! jaghanya aura utkRSTa antamuharta kI (pajjattayANaM pucchA ?) paryAtaka devoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNNeNaM sattasAgarovamAi aMtomuSkRttUNAI', ukkoseNa dasa sAgarovamAI aMtomuhuttaNAI) he gautama ! jaghanya antarmuhUrta kama sAta sAgaropama aura utkRSTa antarmuhUrta kama dasa sAgaropama kii| (goyamA ! jahaNNeNaM vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM) gautama ! dhanya mane STa mantabhutanI (pajjattayANaM pucchA ?) paryAta hevAnI sthitinI 27 ? (goyamA / jahaNNeNaM do sAgarovamAiM sAiregAiM aMtomuhattaNAI, ukkoseNa satta sAgarovamAI, aMtomuhattaNAI) gautama ! dhanya mantataH / sAti24 be sAgarepama, utkRSTa antamuhUrta ochA sAtireka sAtasAgaropamanI. (vamaloe kappe devANaM pucchA 1) prA5mA hevAnI sthiti sI ? jahapuNeNaM sattasAgarovamAI, ukkoseNaM dasasAgarovamAiM) 4dhanya sAta sAgarAyama, kRSTa 4zasAgarApama (apajjattayANaM puccho 1) aparyAptInI sthiti sI ? (goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhattaM) gautama! dhanya mane kRSTa antabhutanI (pajjattayANaM pucchA ?) paryAsa hanI sthiti sI ?) (goyamA ! (jahaNNeNaM sattasAgarovamAiM aMtomuhuttaNAI, ukkoseNa dasasAgarovamADaM aMtomuhuttaNAI) gautama ! dhanya mantabhuta mAchA, saatsaag|55 aneTa attamuhUrta ochA daza sAgarepamanI, na. 66 Page #504 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 422 prajJApanAsUtre pamAni, aparyAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyenApi utkRSTenApi antarmuhUrtam, paryAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena dagasAgaropamAni antarmuhattaunAni, utkRSTena caturdaza sAgaropamAni antarmuhUrttenAni, mahAzukre kalpe devAnAM pRcchA, gautama ! javanyena caturdazasAgaropamANi, utkRSTena saptasAgaropamAni, aparyAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyenApi utkRSTenApi antarmuhUrtam, paryAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena caturdazasAgaropamANi antarmuhUrttanAni, utkRSTena (laMtae kappe devANaM pucchA ?) lAntaka kalpa meM devoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNNeNaM dasa sAgarodamAI, ukkoseNaM caudasaarrants) he gautama ! jaghanya dasa sAgaropana kI, utkRSTa caudaha sAgaropama kI (apajjattayANaM pucchA ?) aparyAptaka devoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtotaM) he gautama ! jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI (pajjantayANaM pucchA ?) paryAtakoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNeNaM dasasAgarovamA aMtamuttaNAI, ukkoleNaM cauddasa sAgarodamAi aMtomuttaNA) he gautama! jaghanya dasa sAgaropama meM antarmuhUrsa kama kI aura utkRSTa caudaha sAgaropama meM antarmuhUrtta kama kI / ( mahAke kappe devANaM pucchA ?) mahAzukra kalpa meM devoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNeNaM cauddasa sAgarovamAI, ukko - seNaM satarasa sAgarovamAi ) he gautama ! jaghanya caudaha sAgaropama kI utkRSTa sattaraha sAgaropama kI ( apajjattayANaM pucchA ?) aparyApta devoM kI sthiti kitanI ? (goyA ! jahaNe vi ukkoseNa vi aMto (laMtae kappe daivANaM pucchA ?) sAntadayamA hevonI sthiti DeMTalI ? (goyamA ! jahaNeNaM dasasAgarovamAI, ukkoseNaM caudasasAgarovamAiM) 4dhanya dazasAgare. yamanI, utkRSTa yo sAga ropabhanI (apajjattayANaM pucchA 1) atharyAsa devAnI sthiti DeMTalI ? (goyamA ! jahaNaNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM ) gautama / 1 dhanya bhane utr2RSTa antarmuhUrtanI (paMjjattayANaM pucchA ?) paryAptonI sthiti TasI ? (goyamA / jahaNNeNaM dasasAgarovamAI aMtomuhuttaNAi, ukkoseNaM caudasasAgarobamAI aMtomuhuttUNAIM) gautama | dhanya dazasAgarApamamAM antarmuhUta AchAnI ane utkRSTa caudasAgaropamanA antarmuhUta echAnI (mahAksuke kappe devANaM pucchA ?) mahAzu udayabhAM hevAnI sthiti DeMTalI ? (goyamA ! jahaNaNaM candasaM sAMgarovamAI, ukkoseNa sattarasasAgarovaNAI ) gautama ! dhanya zAha sAgaropamanI, utsRSTa sattara sAgaropamanI (ajjattayANaM pucchA 1) Page #505 -------------------------------------------------------------------------- ________________ meradodinI TIkA pada 4 sU 9 vaimAnikadevAnAM sthitinirUpaNam 423 saptadazasAgaropamANi antarmuhUttaunAni, sahastrAre kalpe devAnAM pRcchA. gautama ! jaghanyena saptadazasAgaropamANi utkRpTena aSTAdazasAgaropamANi, aparyAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyenApi utkRpTenApi antarmuhUrtam, paryAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena saptadazasAgaropamANi antarmuhattaunAni, utkRSTena aSTAdaza sAgaropamANi antarmuhUrtonAni, Anate kalpe devAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena muhatta) he gautama ! jaghanya zrI aura utkRSTa bhI antarmuhurta kI (pajjattathANaM pucchA ?) paryAptaphoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahapaNeNaM cauddasa sAgarovamAI aMtochuhuttUNAi', ukkoseNaM sattarasa sAgarovanAI aMtomuhuttUNAI) he gautama ! jaghanya antarkhaharta kama caudaha lAgaropama kI, utkRSTa antamuharta kama sataraha sAgaropama kii| _ (sahasAre kappe devANaM pucchA ?) sahasrAra kalpa meM devoM kI sthiti kitanI ? (goyasA ! jahaNNeNaM lattarasa' sAgarovamAI, ukkoseNaM aTTArasa sAgarovasAI) he gautama ! jaghanya sataraha sAgaropasa kI utkRSTa aThAraha lAgaropama kI (apajjattayANaM pucchA ?) aparyAptaka devoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhattaM) he gautama ! jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antarmuharta kI (pajjattayANaM pucchA?) paryAptaka devoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNeNaM sattarasa sogarovAI aMtonuhutUNAI, ukkoseNaM aTThArasa sAgaro'vamAI aMtocahattaNAI) he gautama ! jaghanya antarmuhUrta kama staraha apayati vAnI sthiti sI ? (goyamA / japaNeNaM vi ukkoseNa vi antomuhattaM) gautama ! dhanya 55 ma GTa mantabhutAnI (pajjattayANaM pucchA ?) paryAsamonI sthiti sI ? (jahaNNeNaM cauddasasAgarovamAI aMtomuhuttaNAI, unakoseNa sattarasa. sAgarovamAiM aMtoguhuttaNAI) gautama ! dhanya mantabhuta / yauha saagriipamanI, ane utkRSTa antarmuhUrta echA sattarasAgaropamanI. (sahassAre kappe devANa pucchA ?) sakhA2485mA hevAnI sthiti sI ? (goyasA / jahaNeNaM sattarasa sAgarovamAiM, ukkoseNaM aTThArasasAgarovamAI) gautama ! dhanya stt2saag|5mnii BSTa mA2 sAgaropabhanI (apajattayANaM pucchA ?) aparyAsa hevAnI sthiti mI ? (goyamA ! aNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhatta) gautama | dhanya pA] mane GTa pazu santa bhUtanI (pajjattayANaM pucchA ?) paryApta heyonI sthiti sI ? (goyamA ! jahaNNeNaM sattagmasAgarovamAI aMtomuhattaNAI, akoseNaM aTThAsasAgarovamAI aMtoguhuttaNAI ) gautama ! sanya attamuhUrta ochA sattarasAgaropamanI ane kRSNa antarmuhUrta ochA Page #506 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 44 ___ prazApanAsUtra aSTadaza sAgaropamANi, utkRSTena ekonaviMzatiH sAgaropamANi, aparyAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyenApi utkRSTenApi antarmuhUrtam, paryAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena aSTAdazasAgaropamAni antarmuhUrtonAni, utkRSTena ekonaviMzatiH sAgaropamAni antarmuhUrtonAni, prANate kalpe devAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena ekonaviMzatiH sAgaropamANi, utkRSTena viMzatiH sAgaropamANi aparyAptakonAM pRcchA, gautama ! jaghanyenApi utkRSTenApi antarmuhUrtam, paryAptakAnAM sAgaropama kI, utkRSTa antarmuhUrta kama aThAraha sAgaropama kii| (ANae kappe devANaM pucchA ?) Anata kalpa meM devoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNNeNaM aTThArasa sAgarovamAI, ukkoseNaM egUNavIsaM sAgarovamAI) he gautama ! jaghanya aThAraha sAgaropama, utkRSTa unnIsa sAgaropama kI (apajjattayANaM pucchA ?) aparyAptaka devoM kI sthiti kI pRcchA ? (goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM) he gautama ! jaghanya bhI antarmuhUrta, utkRSTa bhI antamuMhUrta kI (pajjattayANaM pucchA ) paryAptaka devoM kI sthiti kitanI? (goyamA ! jahaNNeNaM aTThArasa sAgarovamAI aMtomuhuttUNAI, ukkoseNaM egUNavIsaM sAgarovamAI aMtomuhuttuNAi) he gautama ! jaghanya antarmuhUrta kama aThAraha sAgaropama, utkRSTa antarmuhUrta kama unnIsa sAgaropama kii| ___ (pANae kappe devANaM pucchA ?) prANata kalpa meM devoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNNeNaM egUNavIsaM sAgarovamAI, ukkoseNaM aDhAra sAgaropamanI (ANae kappe pucchA ? ) mAnata465mA hevAnI sthiti sI ? (goyamA ! advArasasAgadovamAiM ukkoseNaM egUNavIsaM sAgarovamAI) gautama | dhanya 2DhAra sAgaropama, kRSTa somaNIsa sAyamanI (apajjattayANa pucchA ?) maryA. sa4 hevAnI sthitinI 2ch| ? (goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM) gautama / dhanya 5 mantabhuta, kRSTa 5 mantabhuta nI (pajjattayANaM pucchA ?) paryAsa hevAnI sthiti sI ? (goyamA ! jahaNNeNaM aTThArasasAgaro vamAI a tomuhuttaNAI ukkoseNaM egUNavIsa sAgarovamaI aMtomuhuttaNAI) gautama ! jaghanya antarmuhUrta echA aDhAra sAgarepama, utkRSTa antamuhUrta ochA ogaNasa sAgaropamanI. (pANae kappe devANa pucchA ?) prAta 485mAM nI sthiti sI ? (goyamA ! jahaNNeNa egUNavIsaM sAgarovamAI, uvakoseNaM vIsaM sAgarovamoi) gautama! Page #507 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pada 4 sU.9 vaimAnikadevAnAM sthitinirUpaNam pRcchA, gautama ! jaghanyena ekonaviMgatiH sAgaropayANiH antarmuharnAnAni, utkRpTena viMzatiH sAgaropamAni antarmuhUaunAni, AraNe kalpe devAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena viMzatiH sAgaropamAgi, utkRSTena ekaviMgatiH sAgaropamANi, aparyAptakAnAM pRcchA, gautama ! jayanyenApi utkRSTenApi antarmuhUrta, paryAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena viMzatiH sAgaropamAni antarmuhatonAni, utkRpTena ekaviMzatiH sAgaropamANi antarmuhUrtAnAni, acyute kalpe devAnAM pRcchA, vIsaM sAgarovamAI) he gautama ! jaghanya unnIla lAgaropala, utkRSTa vIsa sAgaropama kI (apajjattayANaM pucchA ?) aparyAptakoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoleNa vi aMtonuhutta) he gautama ! jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antarmuharta (pajattayANaM pucchA?) paryAptakoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNNeNaM egaNavIsaM sAgarovamAI aMtomuhuttUNAI, ukkoseNaM vIsaM sAgarovalAI aMtohuttUNAI) he gautama ! jaghanya antamuharta kama unnIsa lAgaropama kI, utkRSTa antarmuharta kama vIsa sAgaropama kii| (AraNe kappe devANaM pucchA ?) AraNa kalpa meM devoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNNeNaM vIsaM sAgarovamAi, ukkoseNaM ekkavIsaM sAgarovamAI) he gautama ! jaghanya bIsa sAgaropama kI, utkRSTa ikkIsa sAgaropama kI (apajjattayANaM pucchA ?) aparyApta devoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtohattaM) he gautama ! jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antarjuharta kI (pajjattayANaM raghanya mAsa sAgaropama, utkRSTa vAsa sAropamanI (apajjattayANa pucchA?) aparyAptahInI sthiti isI ?) (goyamA ! jahaNgeNa vi ukkosega vi aMto. muhattaM) gautama dhanya 5 mana kRSTa 5 mantabhuta (pajjattayANaM pucchA ?) pamihInI sthiti kI ? (goyamA ! jahaNNeNaM egUNavIsaM sAgagevamAI, aMtomuhuttaNAI; ukkoseNaM vIsaM sAgarovamAiM aMtomuhuNAI) gautama ! dhanya manta hata ochA ogaNasa sAgaropamanI ane utkRSTa antarmuhUrta ochA vIsa sAgarepamanI. (AraNe kappe devANaM pucchA ?) 2|25485maa hevAnI yati sI ? (goyamA ! jahaNNeNa vIma sAgarovamAI, akosaNaM yAcI mAgagecamAI) gItama! dhanya pIsasAgaropamanI, utkRSTa bIsa saagr|pmnii (apamjacagANaM pacchA?) paryAsa hevonI sthiti sI ? (goyamA / jahaNa vi akolaNa vitomurata) gautama ! dhanya 54 mane raTa 55 2manta hatanI (panjanayANaM pucchA?) paryAsa hevI ghiti kI ? (goyamA ! jahaNgeNa vIsaM sAgarovamA, aMtomukha, Page #508 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 436 prezApanA gautama ! jaghanyena ekaviMzatiH sAgaropamANi, utkRpTena dvAviMzatiH sAgaropamAni, aparyAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyenApi utkRpTenApi antarmahartama, paryAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena ekaviMzatiH sAgaropamANi antarmuhUrtonAni, utkRSTena dvAviMzatiH sAgaropamANi antarmuhUrtAnAni TIkA-vyAkhyA sugamA / / suu09|| pucchA ?) paryAptaka devoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNaNaM vIsaM sAgarovamAI aMtomuhattaNAi , ukkoseNaM egavIsaM sAgarovamAI aMtomuhattaNAI) he gautama ! jaghanya antamuharta kama vIsa sAgaropama kI, utkRSTa antarmuhUrta kama ikkIsa sAgaropama kii| ___(accue kappe devANaM pucchA ?) acyuta kalpa meM devoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNegaM egavIsaM sAgarodamAI, ukkoseNaM bAvIsaM sAgarovamAI) he gautama ! jaghanya ikkIsa sAgaropama kI, utkRSTa bAIsa sAgaropama kI (apajattayANaM pucchA ?) aparyApta devoM kI sthiti kI pRcchA ?) (goyamo ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMto. muhutta) he gautama ! jaghanya sI aura utkRSTa bhI antarmuharta kI (paJja'ttayANaM pucchA ?) paryAptaka devoM kI sthiti kI pRcchA ? (gauyamA ! jahaNNeNaM ikkavIsaM sAgarovalAI aMtomuhuttUNAI, ukkoseNaM vAvIsaM 'sAgarovamAiM aMtomuhuttUNAI) he gautama ! jaghanya antarmuharta kama ikkIsa sAgaropama kI, utkRSTa antamuhUrta kama vAIsa sAgaro'pama kii| // 9 // TIkArtha-vyAkhyA spaSTa hai // 9 // taNAI ukkoseNaM egavIsaM sAgarovamAi aMtomuhattaNAI) gautama I dhanya mantaMbhuta ochA vIsa sAgaropamanI, utkRSTa antarmuhUti ochA ekavIsa sAgarepamanI. (accura kappe devANaM pucchA ?) acyuta45mA hevAnI sthiti sI ? (goyamA / jahaNNeNa egavIsaM sogarovamAiM ukkoseNaM bAsIsaM sAgarovamAI) gautama ! dhanya mevIsa sAgaropabhanI, utkRSTa mAvIsa sAgapabhanI (apajjattayANaM pucchA ?) maryAta hevAnI sthitinI cha ? (goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhutta) gautama ! dhanya 5 mane utkRSTa 5 mantabhuitanI (pajjattayANaM pucchA ?) paryAsa hevenI sthitinI cha ? (goyamA / jahaNaNaM ikkavIsa sAgarovamAi atomuhuttaNAI, ukkoseNaM ghAbIsaM sAgarovamAI aMtomahattaNAI) gautama | dhanya mantakRta sch| mepAsasAgaropamanI, Gbe atarmuhUrta ochA bAvIsasAgaropamanI pasUlA TI -vyAcyA 25Ta che. Page #509 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 4 sU.10 aveyakadevAnAM sthitinirUpaNam 427 grevevakAdisthitivaktavyatAmUlam-heTrimaheTrimagevijjaga devANaM pucchA, goyamA ! jahapaNeNaM vAvIsaM sAgarovamAiM ukole gaM tetrIsaM lAgarovamAI, apajjattayANaM pucchA, goyamA ! jahaNNegaM ukoseNaM vi aMtomuhUttaM, pajjattayANaM pucchA, goyanA ! jahaNeNaM bAvIsaM sAgarovamAiM aMtomuhattaNaM ukoseNaM tevIsaM sAgarovAi aMtomuhalUNAI, heTrimamajjhimagevajjagadevANaM puchA, goyamA ! jahaNNeNaM tevIsaM sAgarovamAiM ukkoseNaM cauvIsaM sAgaroksAiM apajattayANaM pucchA, goyamA ! jahaNNeNa vi unakoseNa aMtosuhuttaM pajattayANaM pucchA, goyamA ! jahaNaNeNaM tevIsaM sAgarotramAiM aMtomuhattUNAI, ukoseNaM cauvIsaM sAgarobasAiM aMtomuhurNAI heTrima utrarima gevijjagadevANaM pucchA, goyamA! jahaNNeNaM ca uvIsaM sAgarovamAI ukkoseNaM paNavIsaM sAgarovamAiM, apajjattayANaM pucchA, goyamA jahaNNeNaM vi ukkoseNa vi aMtomuhattaM, pajjattiyANaM pucchA, goyamA! jahaNaNeNaM ca uvAsaM sAgarokamAiM aMtomuhuttUNAI, ukko. seNaM paNavIsaM sAgarosAiM aMtomuhutUNAI, majjhimaheTinage vijjagadevANaM pucchA, goyanA ! jahaNeNaM pagavIsaM sAgarovamAiM ukoseNaM chaThanIsaM sAgarokamAI apajjattayANaM pucchA goyamA! jahANeNa ukkoseNa vi aMtosuhattaM,ejjattayANaM pucchA, goyamA ! jahaNaNeNaM paNavIsaM lAgarovalAI aMtomuhutUNAI ukkoseNaM chavIsaM sAgarobamAiM aMtolusatUNAI,majjhimamajjhiAmagevijjagadevANaM pucchA ? goyamA! jahANeNaM chaThakIsaM sAgarovamAI ukkoseNaM sattAvIsaM sAgaronasAiM apajaniyANaM pucchA, goyamA ! jahaNNeNaM vi ukkoseNa vi aMtosuhutte, pajjattayANaM pucchA, goyamA ! jahaNaNeNa chavvIsaM sAgarovamAI aMto-muhuttUNAI Page #510 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 436 aMzApanAsUtra gautama ! jaghanyena ekaviMzatiH sAgaropamANi, utkRSTena dvAviMzatiH sAgaropamAni, aparyAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyenApi utkRpTenApi antarmuhartam, paryAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena ekaviMzatiH sAgaropamANi antarmuhUtoMnAni, utkRSTena dvAviMzatiH sAgaropamANi antarmuhUrtAnAni ____TIkA-vyAkhyA sugamA / / sU0 9 // pucchA ?) paryAptaka devoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNNeNaM vIsaM sAgarovamAI aMtomuhattaNAI, ukkoseNaM egavIsaM sAgarovamAI aMtomuttaNAI) he gautama ! jaghanya antarmuharta kama vIsa sAgaropama kI, utkRSTa antamuharta kama ikkIsa sAgaropasa kii| ___(accue kappe devANaM pucchA ?) acyuta kalpa meM devoM kI sthiti kitanI ? (goyamA! jahaNeNaM egavIsaM sAgarodhamAI, ukkoseNaM bAvIsaM sAgarovamAI) he gautama! jaghanya ikkIsa sAgaropama kI, utkRSTa bAIsa sAgaropama kI (apajattayANaM pucchA ?) aparyApta devoM kI sthiti kI pRcchA ?) (goyamo ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMto. muhatta) he gautama ! jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antarmuharta kI (pajattayANaM pucchA ?) paryAptaka devoM kI sthiti kI pRcchA ? (gauyamA ! jahaNNeNaM ikkavIsaM sAgarovalAI aMtomuhuttUNAI, ukkoseNaM vAvIsaM 'sAgarovamAiM aMtomuhuttUNAI) he gautama ! jaghanya antarmuhUrta kama ikkIsa sAgaropama kI, utkRSTa antarmuhUrta kama vAIsa sAgaro'pama kii| // 9 // TIkArtha-vyAkhyA spaSTa hai // 9 // tUNAI ukkoseNaM egavIsaM sAgarovamAi aMtomuhuttUNAI) gautama dhanya mantaita ochA vIsa sAgaropamanI, utkRSTa antarmuhUrta echA ekavIsa sAgaropamanI. __(accue kappe devANa pucchA ?) acyuta435mA hevenI sthiti sI ? (goyamA / jahaNNeNa egavIsaM sogarovamAI ukkoseNaM bAsIsaM sAgarovamAI) gautama ! dhanya 24vIsa sAgaroyamanI, utkRSTa mApIsa sAgapabhanI (apajjattayANaM pucchA ?) aparyApta hevAnI sthitinI cha ? (goyamA ! jahaNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhurta) gautama ! dhanya 5 mana kRSTa 5] mantabhuitanI (pajjattayANaM pucchA ?) paryApta hevAnI sthitinI cha ? (goyamA / jahaNNaNaM hakkavIsa sAgarovamAI atomuhattaNAI, ukkoseNaM bAbIsaM sAgarovamAiM atomahattUNAI) gautama I runya mantata maach| pIsasA5manI, aSTa antamuhUrta ochA bAvIsasAgaropamanI mAsUlA TIAya-vyAcyA 2578 cha. Page #511 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 427 %3D %3D prameyabodhinI TIkA pada 4 sU.10 naiveyakavAnAM sthitinirUpaNam veyakAdisthitivaktavyatAmUlam-heTrimodimagevijjaga devANaM pucchA, goyanA ! jahapaNeNaM bAvIsaM sAgarovamAI ukose gaM tevIsaM lAgarovamAI, apajjattayANaM pucchA, goyamA ! jahaNNegaM ukkoseNaM vi aMtomuhuttaM, pajattayANaM pucchA, goyamA ! jahaNeNaM bAvIsaM sAgarovamAI aMtomuhattaNaM ukkoseNaM tevIsaM sAgojamAi aMtomuhUttUNAI, heTimamajhimagevajjagadevANaM pucchA, goyamA ! jahaNaNaM tevIsaM sAgarovamAI ukkoseNaM bauvIsaM sAgarozmAI apajattayANaM pucchA, goyanA ! jahaSNeNa viukoseNa aMtomuhuttaM pajattayANaM pucchA, goyamA ! jahaNaNeNaM tevIsaM sAgarotramAiM aMtomuhuttUNAI, ukoseNaM cauvIsaM sAgarovamAI aMtomuhasUNAI heTrima ubarima gevijjagadevANaM pucchA, goyamA! jahaNNeNaM cauvIsaM sAgarovalAI ukkoseNaM paNavIsaM sAgarovalAI, apajjattayANaM gucchA, goyamA jahaNNeNaM vi ukkoseNa ci aMtomuhattaM, pajjattiyANaM pucchA, goyamA ! jahaNNeNaM ca uvAsaM sAgarovalAiM aMtosuhuttUNAI, ukko. seNaM paNavIsaM sAgaroksAiM aMtohutUNAI, majjhimaheTinage vijjagadevANaM pucchA, goyanA ! jahaNNeNaM paNavIsaM sAgarovamAiM ukkoseNaM chabbIsaM sAgarosmAiM apajjattayANaM pucchA goyamA! jahaNNeNa ukoseNa vi aMtosuhRttaM, prajjattayANaM pucchA, goyamA ! jahaNNeNaM paNavIsaM sAgarovalAI aMtomuhutUNAI ukkoseNaM chavvIsaM sAgaronamAiM aMtosuhattaNAI,majjhimamajhimagevijjagadevANaM pucchA ? goyamA! jahaNaNaM chaThavIsaM sAgarovamAI ukkoseNaM sattAvIsaM sAgarosAiM apajaniyANaM pucchA, goyamA! jahaNNeNaM vi ukoseNa vi aMtomuhattaM, pajjattayANaM pucchA, goyamA ! jahaNeNa chanvIsaM sAgarovamAiM aMto-muhuttuNAI Page #512 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 436 prajJApanAsUtra gautama ! jaghanyena ekaviMzatiH sAgaropamANi, utkRSTena dvAviMzatiH sAgaropamAni, aparyAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyenApi utkRSTenApi antarmuhartam, paryAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena ekavizatiH sAgaropamANi antarmuhUtoMnAni, utkRSTena dvAviMzatiH sAgaropamANi antarmuhatonAni ____TIkA-vyAkhyA sugamA / / suu09|| pucchA ?) paryAptaka devoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNNeNaM vIsaM sAgarokmAI aMtomuhattaNAi , ukkoleNaM egavIsaM sAgarovamAI aMtomuttaNAiM) he gautama ! jaghanya antarmuharta kama vIsa sAgaropama kI, utkRSTa antarmuharta kama ikkIsa sAgarIpama kii| ___ (accue kappe devANaM pucchA ?) acyuta kalpa meM devoM kI sthiti kitanI ? (goyamA! jahaNNeNaM egavIsaM sAgarocamAiM, ukkoseNaM bAvIsaM sAgarovamAI) he gautama ! jaghanya ikkIsa sAgaropama kI, utkRSTa bAIsa sAgaropama kI (apajjattayANaM pucchA ?) aparyApta devoM kI sthiti kI pRcchA ?) (goyamo ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMto. muhuttaM) he gautama ! jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antarmuharta kI (pavattayANaM pucchA ?) paryAptaka devoM kI sthiti kI pRcchA ? (gauyamA ! jahaNNeNaM ikkavIsaM sAgarokmAIaMtomuhuttUNAI, ukkoseNaM vAvIsaM sAgarovamAiM aMtomuhuttUNAI) he gautama ! jaghanya antarmuhUrta kama ikkIsa sAgaropama kI, utkRSTa antarjuhUrta kama vAIsa sAgaro'pama kii| // 9 // TIkArtha-vyAkhyA spaSTa hai // 9 // tUNAI ukkoseNaM egavIsaM sAgarovamAiM aMtomuhuttaNAI) gautama ! dhanya mantabhuta ochA vIsa sAgaropamanI, utkRSTa antarmuhUM ochA ekavIsa sAgaropamanI. (accura kappe devANaM pucchA ?) azyuta485mA hevAnI sthiti sI ? (goyamA / jahaNNeNa egavIsaM sogarovamAI ukkoseNaM bAsIsaM sAgarovamAI) gautama ! dhanya mevIsa sAMgaropabhanI, utkRSTa mAvIsa sAgarAmanI (apajjattayANaM pucchA ?) aparyApta hevonI sthitinI pRcchA ? (goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhutta) gautama I o43nya 55] mane utkRSTa paY mantabhuitanI (pajjattayANaM pucchA 1) paryAsa hevAnI sthitinI cha ? (goyamA / jahaNNeNaM ikkIsa sAgarovamAi atomuhuttaNAI, ukkoseNaM bAbIsaM sAgarovamAiM aMtomahatUNAI) gautama |nya mantakRta mch| mevIsasAropamanI, aSTa antarmuhUrtA ochA bAvIsasAgaropamanI mAsUlA TIkAtha-vyAkhyA spaSTa che. Page #513 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 427 prameyabodhinI TIkA pada 4 sU.10 aveyakadevAnAM sthitinirUpaNam veyakAdisthitivaktavyatA__mUlam-heTrimaheTrimagevijjaga devANaM pucchA, goyanA ! jahapaNeNaM bAvIsaM sAgarovamAI ukole gaM tevIsaM lAgarovamAiM, apajjattayANaM pucchA, goyamA ! jahaNNeNaM ukkoseNaM vi aMtomuhuttaM, pajjattayANaM pucchA, goyanA ! jahaNNe bAvIsaM sAgarovamAiM aMtomuttUNaM ukkoseNaM tevIsaM sAgaroSamAi aMtomuhuNAI, heTrimamajjhimagevajjagadevANaM pucchA, goyamA ! jahaNaNaM tevIsa sAgarovamAiM ukoseNaM ubIsaM sAgarovamAiM apajattayANaM pucchA, goyamA ! jahANeNa viukoseNa aMtomuhuttaM pajattayANaM pucchA, goyamA ! jahaNaNeNaM tevIsaM sAgarotramAiM aMtomuhattUNAI, ukoseNaM caubIsaM sAgarovamAiM aMtomuhatUNAI heTrisa uvarima gevijjagadevANaM pucchA, goyamA jahaNNeNaM cauvIsaM sAgarovalAI ukkoseNaM paNavIsaM sAgarovamAiM, apajjantayANaM pucchA, goyamA! jahaNNeNaM vi ukoseNa vi aMtonuhuttaM, pajjattiyANaM pucchA, goyamA ! jahaNNeNaM ca uvAsaM sAgarokamAiM aMtomuhuttUNAI, ukko. seNaM paNavIsaM sAgaroramAiM aMtonuhuttUNAI, majhimaheTisage vijjagadevANaM pucchA, goyanA ! jahaNNeNaM paNavIsaM sAgarovamAI ukkoseNaM chabIsa sAgarodamAiM apajjattayANaM pucchA goyamA! jahapaNeNa ukkoseNa vi aMtomuttaM,ejjattayANaM pucchA, goyamA ! jahaNNeNaM paNavIsaM sAgarovamAI aMtomuhutUNAI ukoseNaM chabbIsaM sAgarovamAiM aMtosukulUNAI,majjhimamajhimagebijjagadevANaM pucchA ? goyamA! jahaNeNaM chaThavIsaM sAgarovamAiM ukoseNaM sattAvIsaM sAgarojamAiM apajattiyANaM pucchA, goyamA! jahaNaNeNaM vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM, pajjattayANaM pucchA, goyamA ! jahaNeNa chadhvIsaM sAgarovamAiM aMto-muhuttUNAI Page #514 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kara8 pramApanAstra ukoseNaM sattAvIsaM sAgarokmAI aMtomuttUNAI majjhimauvarimavijjaga devANaM pucchA goyamA ! jahaNNeNaM sattAvIsaM sAgarobamAI, ukkoseNaM adAbIsaM sAgarobamAI, apajattayANaM pucchA, goyasA ! jahANeNa vi, ukkoseNa vi aMtomuhattaM, pajattayANaM pucchA, goyamA! jahANeNaM sattAvIsaM sAgarobamAI aMtomuhuttUgAI, ukkoseNaM aTThAvIsaM sAgarovamAI aMtomuhutUNAI, ubarisaheTrinagevijjaga devANaM pucchA, goyamA! jahaNeNaM aTA. vIsaM sAgarovamAiM, ukoseNaM egaNatIsaM sAgarovamAiM, apajatayANaM pucchA, goyamA ! jahaNNeNa vi, ukkoseNa vi aMto. muhattaM, pajjattayANaM pucchA, goyamA! jahaNeNaM aTThAvIsaM sAgarovamAI, aMtomuttUNAI, ukkoseNaM egUNatIsaM sAgarovamAiM aMtomuhatUNAI, uvarimamajjhimagevejjaga devANaM pucchA, goyamA ! jahANeNaM egUNatIsaM lAgarovamAiM, ukkoseNaM tIsaM sAgarotramAiM, apajattayANaM pucchA, goyamA! jahaNaNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM, pajattayANaM pucchA, goyamA ! jahaNNeNaM egUNatItaM sAgarovalAI aMtomuhatUNAI, ukkoseNaM tIsaM sAgarovamAiM aMtomuhuttUNAI, uvarimagevejjagadevANaM pucchA, goyamA ! jahaNaNeNaM tIsaM sAgarovamAI, ukkoseNaM ekkatIsaM sAgarovamAiM, apajjattayANaM pucchA, goyamA! jahapaNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM, pajattayANaM pucchA, goyamA! jahaNNeNaM tIsaM sAgarovamAiM, aMtomuhuttUNAI, ukkoseNaM ekkatIsaM sAgarokamAI aMtomuhutUNAI, vijayavejayaMtajayaMta aparAjitesu NaM bhaMte ! devANaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ? goyamA ! jahabNeNa vi unakoseNa vi aMtomuhuttaM, pajjattayANaM pucchA, goyamA! jahaNNeNaM ekkatIsaM sAgarovamAiM aMtomuhuttUNAI, ukkoseNaM Page #515 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 4 sU.10 aveyakAdidevAnAM sthitinirUpaNam 529 tettIsaM sogarovalAiM aMtomuttUNAI, savvasiddhadevANaM bhaMte! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ? goyamA ! ajahaNNamaNukkoseNaM tettIsa sAgarobamAi ThiI pANattA, savvasiddhagadevANaM apajatayANaM punchA, goyamA! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomu. hu, lavasiddhagadevANaM pajjantayANaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ? goyamA ! ajahaNamaNukosaM tetIsaM sAgarovamAI aMtomuhulaNAI liI paNNatA sU0 10 // // paNanaNAe bhagavaIe cautthaM ThiipadaM samattaM // chAyA--adhastalAdhastanauveyakadevAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena dvAviMzatiH sAgaropamANi, utkRSTena trayoviMzatiH sAgaropamANi, aparyAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyenApi utkRSTenApi antarmuhUrtam, paryAptakAnAM pRcchA, gautama ! traiveyakAdi sthiti-vaktavyatA zabdArtha-(hehimahehila gevijjagadevANaM pucchA ?) adhastana-adhastana arthAt nIce vAle tIna graiveyaka vimAnoM meM jo saba se nIce hai, usameM rahane vAle devoM kI sthiti kI pRcchA-arthAt sthiti kitanI hai ? (goyamA ! jahaNeNaM ghAvIsaM sAgarovamAI, ukkoseNaM tevIsaM sAgarovamAI) he gautama ! jaghanya ghAIsa sAgaropama kI, utkRSTa tevIsa sAgaropama kI (apajjattayANaM pucchA ?) vahAM ke aparyAptakoM kI sthiti kitanI ? (goyamA) he gautama ! (jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM) jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antarmuharta kI (pajjattayANa pucchA ?) paryAptaka devoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNNeNaM yakAdi sthiti-vaktavyatA zahAtha-(heTrimaheTrimagevijjagadevANaM pucchA ?) mastana-mastana arthAt nIcevALA traNa praveyaka vimAnamAM je badhAthI nIce che, temAM rahevAvALA devanI sthitinI 27 / arthAt sthiti sI cha ? (goyamA ! jahaNNeNaM vAvIsaM sAgarova mAI, ukoseNaM tevIsaM sAgarovamAI) gItama! dhanya mAvIsa saag|5mnii Ta tapAsa sAropabhanI rAya cha (apajjattANa pucchA ?) tyAMnA aparyAptInI sthiti usI che ? (goyamo ) gautama ! (jahaNNeNa vi ukoseNa vi aMtomuhutta) dhanya 5 bhane utkRSTa 5 mantaitanA DAya che. (pajjattayANaM pucchA ?) paryAsa hevAnI Goo Page #516 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanAsUtre jaghanyena dvAviMzatiH sAgaropamANi antarmu hu"nAni, uSTena trayoviMzatiH sAgaropamANi antarmuhUtaunAni, adhastanamadhyamagraiveyakadevAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena trayoviMzatiH sAgaropamANi, utkRSTena caturviMzatiH sAgaropamANi, apaptikAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyenApi, utkRSTenApi antarmuhUrtam, paryAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena trayoviMzatiH sAgaropamANi antmhtonaani, utkRSTena caturviMzatiH sAgaropamANi antarmuhUtAnAni, adhastanoparimauveyakadevAnAM pRcchA, bAvIsaM sAgarovamAi aMtomuhuttaNAI, unakoseNaM tevIsaM sAgaroghamAiM aMtomuhuttUNAI) he gautama ! jaghanya antarmuharta kama bAIsa sAgaropama kI, utkRSTa antarmuhUrta kama teIsa sAgaropama kI / (heTimamajjhima gevijjagadevANaM pucchA ?) adhastana madhyama graiveyaka ke devoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNeNaM tevIsaM sAgarovamAI, ukkoseNaM cauvIsaM sAgarovamAi) he gautama ! jaghanya teIsa sAgaropama kI aura utkRSTa caubIsa sAgaropama kI (apajjattayANaM pucchA ?) aparyAptakoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahANeNa vi ukkoseNa ghi aMtomuhuttaM) he gautama ! jaghanya bhI aura utkRSTa bhI annamuhUrta kI (pajjattayANaM pucchA ?) paryAptaka devoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNNeNaM tevIsaM sAgarovamAI aMtonuhuttaNAI ukkoseNaM cauvIsaM sAgarovamAI aMtonuhuttaNAI) he gautama ! jaghanya teIsa sAgaropama meM antarmuhUrta kama, utkRSTa cauvIsa sAgaropama meM antarmuhUrta kama kii| sthiti sI 4ii cha ? (goyamA / jahaNeNaM bAvIsaM sAgarovabhAI aMtomuhuttaNAI ukkoseNa tevIsaM sAgarovamAI aMtomuhuttaNAI) gautama IEnya antabhuta maach| bAvIsa sAgaropamanI che utkRSTa antarmuhUrta ochA tevIsa sAgaropamanI hoya che (heTimamajjhimagevijjagadevANa pucchA ?) madhastana madhyama aveyanA hevAnI sthiti sI cha ? (goyamA / jahaNNeNaM tevIsaM sAgazevamAI, ukkoseNa cauvIsaM sAgarovamAI) dhanya tevIsa sApabhanI mana BSTa, vyAvIsa sAgaropamanI hAya che. (apajjattayANaM pucchA ?) aparyAnI sthiti sI ? (goyamA ! jahaNNeNa vi ukoseNa vi aMtomuhatta) gautama | dhanya 5 mana utkRSTa 59 mantabhuitanI DAya cha (pajjattayANaM pucchA,) paryApta nI sthiti usI che ? (goyamA ! jahaNNeNaM tevIsaM sAgarovamAI antomuhuttaNAI, ukkoseNaM cauvIsaM sAgarovamAI aMtomuhuttaNAiM).gautama I yanya tevIsa saa||2|5mmaa mantabhuta mAchA utkRSTa cAvIsa sAgarepamamAM antarmuhUta ochAnI Page #517 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 4 sU.10 graitreyakAdidevAnAM sthitinirUpaNam 531 gautama ! jaghanyena caturviMzatiH sAgaropamANi, utkRSTena paJcaviMzati sAgaropamANi aparyAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyenApi utkRSTenApi antarmuhUrtam, paryAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena-caturviMzatiH sAgaropamANi antarmuhUrtenAni, utkRSTena paJcaviMzatiH sAgaropamANi antarmuhUtanAni, madhyamAdhastanapraiveyakadevAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena paJcaviMzatiH sAgaropamANi, utkRSTena paiviMzatiH sAgaro (heSTimaurimagevijjaga devANaM pucchA ?) adhastana-uparitana graiveyaka devoM kI sthiti kitanI ? (goyamA jahaNNeNaM cauvIsaM sAga rovamA, ukkoseNaM paNavIsaM sAgarovamAI) he gautama ! jaghanya cauvIsa sAgaropama kI, utkRSTa paccIsa sAgaropama kI (apajjattayANaM pucchA ?) aparyAptaka devoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahapaNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhatta) he gautama ! jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI (pajjattayANaM pucchA ?) paryAptakoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNNeNaM cauvIsaM sAgarokmAI aMtomuhuttUNAI, ukkoseNaM paNavIsaM sAgarovamAI aMtomuhuttUNAI) he gautama ! jaghanya antarmuhUrta kama cauvIsa sAgaropama kI, utkRSTa antarmuharta kama paccIsa sAgaropama kii| (majjhima heDimagevijjagadevANaM pucchA ?) madhyama-adhastana arthAtU madhya ke tIna aveyakoM meM saba se nIce ke graiveyaka ke devoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahANeNaM paNavIsaM sAgarovamAiM, (haTima uvarimagevijjagadevANaM pucchA ?) astana paritana avaya4 hevAnI sthiti sI cha ? (goyamA / jahaNNeNa cauvIsaM sAgarovamAI, ukkoseNaM paNatrIsaM sAgarovamAI) gautama | dhanya yAvAsa sAgarAmanI, utkRSTa 52yIsa sAgarAmanI DAya che. (apajjattayANaM pucchA ?) aparyApta hevonI sthiti sI cha ? (goyamA ! jahaNNeNaM vi ukoseNaM vi antomuhuttaM) gautama! dhanya 5 mine Gre mantabhutanI sAya cha (pajjattayANaM pucchA ? paryAptInI sthiti sI cha ? (goyamA / jahaNNeNaM cavIsaM sAgarovamAI, aMtomuhuttUNAI, ukkoseNaM paNavIsaM sAgarovamAiM aMtomuhattaNAI) 3 gautama | dhanya mantabhuta mAchA yAvIsa sAgaropamanI, utkRSTa antamuhUrta ochA pacIsa-sAgaropamanI hoya che (majhima heTrima gevijjagadevANaM pucchA ?) madhyama- mastana arthAta madhyanA traya aveya4mA pAthI nIyanA aveyanA hevAnI sthiti sI cha? (goyamA ! jahaNeNaM paNavIsaM sAgarovamAI, ukkoseNa chathvIsaM sAgarovamAI) 3 gautama ! -ya Page #518 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanAsUtre pamANi, aparyAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyenApi utkRSTenApi antarmuhUrtam, paryAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena paJcaviMzatiH sAgaropamANi antarmuhUrtAnAni, utkRSTena pavizatiH sAgaropamANi, antarmuhUrtInAni, madhyamamadhyamagraiveyakadevAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena paDUviMzatiH sAgaropamANi, utkRSTena saptaviMzatiH sAgaropamANi, aparyAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyenApi utkRSTenApi antarmuhUrtam, paryAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena paDviMzatiH sAgaroukkoseNaM chaccIsa sAgarovamAI) he gautama! jaghanya paccIsa lAgaropama kI, utkRSTa chanvIsa sAgaropama kI (apajjattayANaM pucchA ?) aparyAptakoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomutta) he gautama! jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antarjuhUrta kii| (pajjattayANaM pucchA ?) paryAptakoM kI sthiti kitanI ? (gothamA ! jahaNNeNaM paNavIsaM sAgarovamAI aMtomuhuttUNAi) he gautama ! jaghanya antarmuhUrta kama paccIsa sAgarIpama kI (ukoleNaM chabbIsaM lAgarovamAi aMtomuhuttUNAI) utkRSTa antarmuhUrta kama chabbIsa sAgaropama kii| (majjhimamajjhimagevijjagadevANaM pucchA ?) madhyama-madhyama praiveyaka devoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNNeNaM chabbIsa sAgarovabhAi, ukkoseNaM sattavIsaM sAgarovabhAI) he gautama ! jaghanya chanvIsa sAgaropama kI, utkRSTa satAIsa sAgaropama kI (apajjattayANaM pucchA ?) aparyAptakoM kI kitanI ? (goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhutta) he gautama ! jaghanya bhI aura utkRSTa bhI 5yAsa sAgaropabha, bhane utkRSTa 70vIra sAgarIyabhanI DAya che. (apajjattayANaM pucchA ?)aparyAptInI sthiti TakSI cha ? (goyamA / jahaNNeNaM vi ukkoseNa vi aMtomuhattaM) gautama / dhanya paY ane aSTa 5 mantabhuta nI DAya cha. (pajjattayANa pucchA ?) paryApInI sthiti sI cha ? (goyamA / jahaNNeNaM paNavIsaM sAgarovamAiM aMtomuhattaNAI, ukkoseNa chabbIsa sAgarovamAI) he gautama ! jaghanya attamuhUrta ochA pacIsa sAgaropamanI, utkRSTa antamuhUrta ochA chavIsa sAgaropamanI che. (majjhima majjhima gevijjagadevANaM pucchA 1 madhyama-madhyama aveya4 vAnI sthiti sI che ? (goyamA / jahaNNeNaM chabbIsa sAgarovamAI, ukkoseNaM sattAvIsa sAgarovamAiM) he gautama | dhanya 70vIsa sAgaropabhanI, utkRSTa satyAvIsa sApabhanI DAya che. (apajjattayANaM pucchA ?) 255yonI sthiti sI cha ? (goyamA! jahaNNeNaM vi ukkoseNa vi aMtomuhattaM) gautama ! dhanya 5 mane STa Page #519 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 4 sU.10 traiveyakAdidevAnAM sthitinirUpaNam 533 pamANi, antarmuhatonAni, utkRSTena saptaviMzatiH sAgaropamANi antarmuhanoM nAni, madhyamoparimauveyakadevAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena saptaviMzatiH sAgaropamANi, utkRSTena aSTAviMzatiH sAgaropamANi, aparyAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyenApi utkRSTenApi antarmuhurtam, paryAptakAnAM pRcchA, gautasa ! jaghanyena saptaviMzatiH sAgaropamANi antarmuhUrtonAni, utkRSTena aSTAviMzatiH sAgaroantarmuharta kI (pajjattayANaM pucchA ?) paryAptakoM kI kitanI ? (goyayA jahaNNeNaM chanvIsaM sAgarovamAI aMtomuhuttUNAI, ukkoseNaM sattAvIsaM sAgarovamAi aMtomuhattaNAI) he gautama ! jaghanya antaryuharta kama chabbIsa sAgaropama kI, utkRSTa antarmuhUrta kama satAIsa sAgaropama kii| ___ (majjhima uvarimagevijjagadevANaM pucchA ?) madhyama uparitana graiveyaka devoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNNeNaM sattAvIsaM sAgarAvamAI, ukkoseNaM aTThAvIsaM sAgarovamAi) he gautama ! jaghanya satAIsa sAgaropama kI, utkRSTa aTThAIsa sAgaropama kI (apajjatta. yANaM pucchA?) aparyAptaka devoM kI kitanI ? (goyamA ! jahANeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhutta) he gautama ! jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI (pajjattayANaM pucchA ?) paryAptakoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahANeNa sattAvIsaM sAgarovamAi aMtomuhattaNAI, ukkoseNaM aTThAvIsaM sAgarovamAiM aMtomuhuttUNAI) he gautama! 5 mantabhutanI cha. (pajjattayANaM pucchA ?) paryAptInI sthiti sI cha ? (goyamA ! jahaNNeNaM chabbIsaM sAgarovamAiM aMtomuhuttaNAi, ukkoseNaM sattAvIsaM sAga-- rovamAiM aMtomuhuttaNAI) 3 gautama ! dhanya mantakRta mA 70vIsa saasremanI, utkRSTa antarmuhUrta ochA satyAvIsa sAgaropamanI hoya che (majjhima ubarima gevijjagadevANaM pucchA ?) madhyama paritana avaya ThevAnI sthiti sI cha ? (goyamA | jahaNeNaM sattAvIsaM sAgarovamAI, ukoseNaM aTThAvIsaM sAgarovamAiM) gautama | dhanya satyAvIsa saagre|5mnii, iTa madhyAvAsa sAgaropamanI (apajjattayANaM pucchA ? aparyApta hevAnI sthiti sI cha ? (goyamA ! jahaNNeNaM vi ukkoseNa vi antomuhuttaM) gautama | dhanya 55 mane Ta pay manta itanI (pajjattayANaM pucchA ?) pativAnI sthiti sI cha 1 (goyamA / jahaNNeNaM sattAvIsaM sAgarovamAI, aMtomu huttaNAI, ukkosegaM aTThAvIsaM sogarodamAI aMtomuttaNAI) gautama / 046n tabhuta me 4aa 226125 sA7.3153-1, utkRSTa antamuhUrta ochA aThayAvIsa sAgarepanI hoya che Page #520 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 534 sarvare pANi antarmuhUtanAni, uparimAdhastanayaiveyaka devAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena aSTAviMzatiH sAgaropamANi, utkRSTena ekonaviMzat sAgaropamANi, aparyAptakAnI pRcchA, gautama ! jaghanyenApi utkRSTenApi antamuhUrtam, paryAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena aSTAviMzatiH sAgaropamANi antarmuhUtanAni, uktapTena ekonatriMzat sAgaropamANi antarmuhUtanAni, uparimamadhyamagreveyakadevAnAM pRcchA, gautama / jaghanyena ekonatriMzat sAgaropamANi utkRSTena triMzat sAgaropamANi, jaghanya antarmuha kama satAIsa sAgaropama kI, utkRSTa antarmuha kama aTThAIsa sAgaropama kI / (varima heTThimage vijjagadevANaM pucchA ?) uparitana- adhastana graiveyaka ke devoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNeNaM aThAvIsa sAgarovamAI, ukkoseNaM egUNatIsaM sAgarovamAI) he gautama! jaghanya aThAIsa sAgaropama kI, utkRSTa unatIsa sAgaropama kI (apajjantayANaM pucchA) aparyAptaka devoM kI sthiti kitanI ? (goyamA / jahaNeNa vi ukkoseNa vi. aMtamutta) jaghanya aura utkRSTa antarmuhUrtta (pajjattayANaM pucchA) paryAptakoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNeNaM aTThAvIsaM sAgaromAI' aMtomuttUNAI, ukkoseNaM egUNatIsaM sAgarovamAha aMtomuddattUNAI) he gautama! jaghanya antarmuhUrtta kama aThAIsa sAgaropama, utkRSTa antarmuhUrtta kama unatIsa sAgaropama kI / ( uvari majjhimagevejjagadevANaM pucchA ?) uparitana madhyama graiveyaka devoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNaNeNaM egUNatIsaM sAgarovamA, ukkoseNaM tasaM sAgarovamAi ) he gautama ! jaghanya ( uvarima haTTima gevijjagadevANaM pucchA 1) paritana-adhastana graiveyanA hevAnI sthiti sA che ? (goyamA ! jahaNeNaM aTThAvIsaM sAgarovamAI ukko seNaM egUNatIsaM sAgarovamAi) he gautama! dhanya dhyAvIsa sAgaropamanI utsRSTa bhogazrIsa sAgazeyabhanI thAya che. ( apajjattayANaM pucchA ?) aparyApta devAnI sthiti DeMTalI che ?(goyamA | jahaNaNeNa vi ukkoseNaM vi aMtomuhuttaM) he gItabha / dhanya rAne utsRSTa antarmuhUrta (pajjattayANaM pucchA ) paryAsadevAnI sthiti aisI che ? (gomA ! jahaNe aTThAvIsa sAgarobamAI aMtomuhuttUNAI, ukkoseNaM egUNatIsaM sAgarotramAI antomuhuttUNAI ) he gautama! dhanya antarmuhUrta zochA mahayAvIsa sAgaropamanI utkRSTa antarmuhUta echA egaNatrIsa sAgarApamanI thAya che ( uvari majjhima vejjaga devANaM pucchA ?) paritana madhyama caiveya ThevAnI sthiti DeMTalI che ? (goyamA ! jahaNeNaM egUNatIsaM sAgarovamAI, ukkoseNaM tIsaM Page #521 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 4 sU.10 graiveyakAdidevAnAM sthitinirUpaNam 535 aparyAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyenApi utkRSTenApi antarmuhUrtam, paryAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena ekonatriMzat sAgaropamANi antarmuhUtaunAni, utkRSTena triMzat sAgaropamANi antarmuhUrtenAni uparimoparimauveyakadevAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena triMzat sAgaropamANi, utkRpTena ekatriMzat sAgaropamANi, aparyAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyenApi utkRpTenApi antarmuhUrtam, paryAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena triMzat sAgaropamANi antarmuhUrtonAni, unatIsa sAgaropama, utkRSTa tIsa sAgaropana kI (apajjattayANaM pucchA ?) aparyAptakoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhutta) he gautama ! jaghanya aura utkRSTa antamuharta (pajjattayANaM pucchA ?) paryAptakoM kI sthiti kitanI ? (goyamA jahaNNeNaM egUNatIsaM sAgarovamA atomuhuttaNAI, ukkoseNaM tIsaM sAgarovamAI tomuhattaNAI) he gaulA ! jaghanya antarmuhurta kama unatIsa sAgaropama kI, utkRSTa antargata kama tIsa sAgaropama kI (uvarimauvarima gevejjagadevANaM pucchA ?) uparitana-uparitana graiveyaka devoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNNeNaM tIsaM sAgarovamAI, ukkoleNaM ekkatIsaM sAgarovarAI) he gautama ! jaghanya tIsa sAgaropama kI, utkRSTa ikatIsa sAgaropana kI (apajjattayANaM pucchA) aparyAptaka devoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi atomuhattaM) he gautama ! jaghanya aura utkRSTa antarmuhUrta kI (pajjattayANaM pucchA ?) paryAptakoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! sAgarovamAI) he gautama! dhanya mAgaNukIsa sAgaropamanI aTa trIsa sAropabhanI 4DI che. (apajjattayANaM pucchA ?) aparyAptavAnI sthiti sI cha.? (goyamA jahaNNeNaM vi ukkoseNaM vi aMtomuhuttaM) gautama / dhanya mane GSTa mantabhutAnI rAya che. (pajjattayANaM pucchA ?) paryAptavAnI sthiti sI che ? (goyamA ! jahaNNeNaM egUNatIsaM sAga rovamAiM aMtomuhuttaNAI, ukkoseNaM tIsaM sAga. rovamAiM aMtomuhattaNAI) he gautama / nanya antabhuta mAchA mAgaNutrIsa sAgaropamanI utkRSTa antarmuhUrta ochAtrIsa sAgarepamanI hoya che (uvarima-uvarima gevejjagadevANaM pucchA ?) paritana-paritana aveyavAnI sthiti sI 49sa cha ? (goyamA jahaNNeNaM tIsaM sAgarovamAiM, ukoseNaM ekkatIsaM sAgarovamAI) gautama | dhanya trIsa saag|5mnii, ghaTa yetrIsa saag|. pabhanI usa cha. (apajjattayANaM pucchA ?) aparyAsa hevonI sthiti sI cha ? (goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhatta) he gItama ! dhanya mane Eve Page #522 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 536 prajJApanAsUtre utkRSTena ekatriMzat sAgaropamANi antarmuhUrtenAni, vijayavaijayantajayantAparA-jiteSu khalu bhadanta ! devAnAM kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ! jaghanyena ekatriMzat sAgaropamANi utkRSTena trayastriMzat sAgaropamANi, aparyAptakAnAM pRcchA, gautama ! jananyenApi utkRSTenApi antarmuhUrtam, paryAptakAnAM pRcchA, gautama ! javanyena ekatriMzat sAgaropamANi antarmuhatonAni, utkRpTena trayastriMzat sAgaropamANi antarmuhUrtAnAni, sarvArthasiddhakadevAnAM bhadanta 1 jahaNaNeNaM tasaM sAgarodanAI aMtomuhuttaNAr3a, ukkoseNaM ekatIsaM sAgarovamA atotA ) he gautama! jaghanya antarmuhUrtta kama tIsa sAgaropama kI, utkRSTa antarmuhUrtta kama ikatIsa sAgaropama kI / (vijaya ve jayaMta jayaMta aparAjitesu NaM bhaMte! devANaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ?) he bhagavan ! vijaya, vaijayanta, jayanta aura aparAjita vimAnoM meM devoM kI sthiti kinane kAla kI kahI hai ? goyamA ! jahaNeNaM ekkanIsaM sAgarovamAi ukko seNaM tettIsa sAgarovamAi ) he gautama ! jaghanya ekatIsa sAgaropama kI, utkRSTa tetIsa sAgaropama kI ( apajjatagANaM pucchA !) aparyAptakoM kI sthiti kitanI ? '(goyasA ! jahaNeNa vi ukkoseNa vi atomuhutta ) he gautama! jaghanya aura utkRSTa antarmuhUrtta kI (pajjattayANaM pucchA ?) paryAptakoM kI sthiti kitanI ? (goyamA ! jahaNNeNaM ekkatIsaM sAgarovamAi aMto 'muttaNAI', ukko seNaM tettIsa sAgarovamAi aMtImuttUNAI) he gautama ! jaghanya antarmuhUrtta kama ekatIsa sAgaropama aura utkRSTa : antarmuhUrta'nI hoya che.(pajjattayANaM pucchA ?) paryAptonI sthiti DeTasI hai ? (goyamA ! jahaNNeNaM tIsaM sAgarovamAIM, aMtomuhuttaNAI, uphoseNaM ekatIsaM sAgarovamAI aMtomuhuttaNAI) he gautama | dhanya mantarmuhUrta zodhA trIsa sAgaropamanI, uSTa anta hata` echA ekatrIsa sAgare pamanI hAya che. 1 (vijaya vejayanta jayanta aparAjitesu NaM bhaMte / devANaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA 1) he bhagavan / vijaya, vaijayanta, jayanta; aparAjita vimAnAmAM devAnI sthiti DeMTalA ajanI uhIM che ? (goyamA / jahaNNeNaM ekatIsaM sAMgarovamAI, ukkoseNa tettIsa sAvamAi ) he gautama | dhanya strIsa sAgazeyabhanI, utSTa tetrIsa sAgarI. thabhanI (apajattayANaM pucchA ?) aparyAsadevAnI sthiti TasI che ? (goyamA 1 jahaNeNaM vi ukkoseNaM vi aMtomuhuttaM) he gautama! dhanya bhane utkRSTa antarmuhUrtanI (pajjattayANaM pucchA ?) paryAsadevAnI sthiti aisI che ? (goyamA ! jahaNaNaM ekatIsaM sAgarovamAiM aMtomuhuttUNAI, ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI aMtomuhuttaNAI) he gautamaM ! Page #523 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pada 4 sU.010 graiveyakAdi devAnAM sthitinirUpaNam 537 kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ! ajaghanyAnutkRSTam trayastriMzat sAgaro. pagANi sthitiH prajJaptA, sarvArthasiddhakadevAnAm aparyAptakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyenApi utkRSTenApi antarmuhUrtam, sarvArthasiddhadevAnAM paryAptakAnAM kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ! ajaghanyAnutkRSTam trayastriMzat sAgaropamANi antaryuhUrtonAni sthitiH prajJaptA, prajJApanAyAM bhagavatyAm caturtham sthitipadaM samAptam // TIkA-vyAkhyA sugamA ||suu0 10 // itizrI vizvavikhyAta-jagavallabha-prasiddhavAcakapazcadazabhASAkalita-lalita kalApAlApakapravizuddhagadyapadyanaikagranthanirmApaka - vAdimAnamardaka-zrIzAhU chatrapatikolhApurarAjapradatta-'jainazAstrAcArya'-padavibhUpitakolhApurarAjaguru-vAlabrahmacAri jainAcArya jainadharmadivAkarapUjyazrI-ghAsIlAla-vrativiracitAyAM zrI prajJApanAsUtrasya prameyavodhikAkhyAyAM vyAkhyAyAM // caturtha sthAnapadam samAptam / / antarmuharta kama tetIsa sAgaropama kI / __ (savvadRsiddhadevANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ?) he bhagavan ! sarvArtha siddha devoM kI kitane kAla kI sthiti kahI hai ? (goyamA ! ajahaNNamaNukkosaM tettIsaM sAgarovamAI ThiI paNNattA) he gautama ! jaghanya aura utkRSTa bheda se rahita tetIsa sAgaropama kI sthiti kahI hai / (savvasiddhaga devANaM apajjattayANa pucchA ?) aparyApta sarvArtha siddha vimAna ke devoM kI sthiti kitanI ! (goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhutta) he gautama ! jaghanya aura utkRSTa antaryuharta kI (savvaTThasiddhagadevANaM pajjattayANaM kevaiyaM jaghanya attamuhUrta ochA ekatrIsa sAgarepamanI, utkRSTa antamuhUrta ochA tetrIsa sAgaropamanI hoya che. (sabvaTThasiddhadevANaM bhaMte ! vevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ?) bhagavAn / sarvArtha siddha vimAnapAsI devAnI sAnA sthiti 4ii cha? (goyamA ! ajahaNNamaNukosa tettIsa sAgarovamAiM ThiI paNNattA) gautama ! 15-ya mane TahathI 2Dita tevIsa sAgaropabhanI sthiti 4ii cha. (savvadRsiddhagadevANaM apajjattayANaM pucchA ?) bhayata sathisiddha vimAnanA hevAnI sthiti zI cha ? (goyamA ! jahaNNaNa vi uposeNa vi antomuhuttaM, gautama ! dhanya bhane Ta antabhuitanI che (savvaTTha ma068 Page #524 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 5 prajJApanAsUtre kAlaM ThiI paNNatA ?) sarvArthasiddha ciyAna ke paryApta devoM kI sthiti kitane kAla kI kahI hai ? (goyamA ! ajahaNNamaNukosaM tejIsaM sAgarovamAI aMtomuhattaNAI) he gautama ! jaghanya-utkRSTa bheda se rahita antarmuharta kama tetIsa sAgaropaNa kI (ThiI) sthiti (paNNattA) kahI hai / // 10 // TIkArtha-vyAkhyA spaSTa hai // 10 // zrI jainacArya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAla bativiracita prajJApanA sUtra kI prameyabodhini vyAkhyA meM ||cauthaa sthAna pada samApta // viddha devANaM pajjattayANaM kevaiya kAla ThiI paNNattA ?) sAtha siddha vimAnanA paryAsa hevAnI sthiti sA NanI 4ii cha ? (goyamA ajaNNamaNukosa tettIsa sAgarovamAI aMtomuttaNAI) gautama | dhanya sa Ta mahathI 2Dita mantabhuta mAchA tetrIsa sAgaropamanI (ThiI) sthiti (paNNattA) 4hI che. // 10 // TIkAI-vyAkhyA sapaSTa che ke 10 che zrI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjya zrI ghAsIlAla vrativiracita prajJApanA sUtranI prameyodhinI TIkAnuM cothuM sthAnapada samApta Page #525 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 5 sU.09 paryAyabhedanirUpaNam atha paJcamaM paryAyapadam " mUlam - ivihANaM bhaMte! pajjavA paNNattA ? goyamA ! duvihA pajjavA paNNattA, taM jahA - jIvapajJjavA ya, ajIva pajjavA ya jIvapajjavA NaM aMte / kiM saMkhejjA asaMkhejjA anaMtA ? goyamA ! no saMkhejjA, no asaMkhejjA, anaMtA, sekeNa TTe bhaMte ! evaM bumbai - jAva pajjavA no saMkhejjA, no asaMkhejjA, anaMtA ? goyamA ! asaMkhijjA neraiyA, asaMkhijjA asurakumArA, asaMkhijjA nAgakumArA, asaMkhijjA suvaNNakumArA, asaMkhijjA vijjukumArA, asaMkhijjA agaNikumArA, asaMkhijjA dIvakumArA, asaMkhijjA uddikumArA, asaMkhijjA disIkumArA, asaMkhijjA vAukumArA, asaMkhijjA thaNiyakumArA, asaMkhijjA puDhavikAiyA, asaMkhijjA AukAiyA, asaMkhijjA teukAiyA, asaMkhijjA vAukAiyA, anaMtA vaNavphaikAiyA, asaMkhijA bediyA, asaMkhijjA teiMdiyA, asaMkhijjA cauriMdiyA, asaMkhejjA paMcidiyatirikkhajoNiyA, asaMkhejjA maNussA, asaMkhejjA vANamaMtarA asaMkhejjA joisiyA, asaMkhejjA vemANiyA anaMtA, siddhA, se eeNaTTeNaM goyamA ! evaM buccaite NaM no saMkhijjAno asaMkhijjA, anaMtA // sU0 1 // chAyA -- kati vidhAH khalu bhadanta ! paryavAH prajJaptAH ? gautama ! dvividhAH paryavAH prajJaptAH, tadyathA-jIvaparyavAzca, ajIvaparyavAzca, jIvaparyayAH khalu bhadanta ! paMcama paryAyapada jIvaparyAya vaktavyatA zabdArtha - (kaivihA NaM) kitane prakAra ke ( bhaMte !) he bhagavan ! (pajjavA) paryava yA paryAya ( paNNattA ? ) kahe haiM (goyamA !) he gautama ! pacama paryAya padma 539 zabdArtha - ( kaI vihANaM) DeTA prahAranA (bhaMte 1) De lagavan ! ( paJjavA) paryAya agara paryAya (paNNattA ) || che ? (goyamA !) he gautama! (duvidhA) Page #526 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 540 prajJApanAsUtre 1 kiM saMkhyeyAH, asaMkhyeyAH, anantAH ? gautama ! no saMkhyeyAH, no asaMkhyeyAH, anantAH, tat kenArthena bhadanta / evamucyate-jIva paryavA: no saMkhyeyAH no asaMkhyeyAH anantAH ? gautama ! asaMkhyeyAH nairayikAH asaMkhyeyAH amurakkumArAH, asaMkhyeyAH nAgakumArAH, asaMkhyeyAH suvarNakumArAH asaMkhyeyAH vidyutkumArAH, asaMkhyeyAH agnikumArAH, asaMkhyeyAH dvIpakumArAH, asaMkhyeyAH udadhikumArAH, ( duvihA) do prakAra ke (pajjavA) paryava (paNNattA) kahe haiM (taM jahA ) ve isa prakAra ( jIva pajjavA ya ajIva pajjavA ya) jIva ke paryAya aura aura ajIva ke paryAya ( jIva pajjavANaM bhaMte ! kiM saMkhejjA, asaM khejjA anaMtA ?) he bhagavan ! jIva ke paryAya kyA saMkhyAta hai, asaMkhyAta haiM yA ananta haiM ? (goyamA ! no saMkhejjA, no asaMkhejjA, anaMtA) he gautama! na saMkhyAta haiM, na asaMkhyAta haiM, ananta haiM (se keNaNaM bhaMte ! evaM buccai-jIva pajjavA no saMkhejjA, no asaMkhejjA atA ?) kisa kAraNa bhagavan ! kahA ki jIva ke paryAya saMkhyAta nahIM asaMkhyAta nahIM, ananta haiM ? (goyamA) he gautama 1 (asaMkhijjA neraiyA) nAraka asaMkhyAta haiM (asaMkhijjA asurakumArA) asaMkhyAta asurakumAra haiM (asaMkhijjA nAgakumArA) asaMkhyAta nAgakumAra haiM (asaMkhijjA suvaNNakumArA) asaMkhyAta suca ( pa ) kumAra haiM (asaMkhijjA vijjukumArA) asaMkhyAta vidyutkumAra hai ( asaMkhejjA agaNi kumArA) asaMkhyAta agnikumAra haiM (asaMkhijjA dIvame aAranA (pajjavA ) paryava (paNNattA ) |aa pajjavA ya ajIvapajjavA ya) lavanA paryAya ane apanA paryAya (jIvapajja vANaM (taM jahA ) tethe yA rIte (jIva bhate ! kiM saMkhejjA, asaMkhejjA, agaMtA) De lagavan / lavanA paryAya zu sa yAta hoya che, asa dhyAta che, agara ananta hoya che ? (goyamA / no saMkhajjA, no asa TUTTheNaM khejjA, aNaMtA ) he gautama / na sa jyAta che, na asa jyAta hai, pazu ananta che (seke TTeNaM bhaMte ! evaM vuccaI - jIva pajjavA no sa khejjA, no asa khejjo, aNaMtA 1) he bhagavan kayA kAraNe evu kahyu jIvanA paryAya sa khyAta nathI, asaMkhyAta nathI paNa ananta che ? (goyama!! De gautama / (asa khijjA neraiyA) nA24 asaMkhyAta che (asa khijjA asura kamArA) asaNyAta asurakumAra che (asa khijjA nAgakumArA) asaNyAta nAgabhAra che (asa khijjA suvaNNakumArA) asaNyAta suvAlu bhAra che (asaM khijjA vijjukumArA) asaNyAta vidyutbhAra che (asa khijjA agaNi kumArA) asabhyAta agni kumAra che. (asa khejjA dIvakumArA) asaNyAta dvIpa Page #527 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 5 sU.01 paryAya medanirUpaNam 541 , , asaMkhyeyAH dikkumArAH; asaMkhyeyAH vAyukumArAH, asaMkhyeyAH stanitakumArAH, asaMkhyeyAH pRthivIkAyikAH asaMkhyeyAH aSkAyikAH asaMkhyeyAH tejaH kAyikAH, asaMkhyeyAH vAyukAyikAH, anantAH vanaspatikAyikAH, saMkhyeyAH dvIndriyAH asaMkhyeyA: trIndriyAH, asaMkhyeyAzcaturindriyAH, asaMkhyeyAH paJce - ndriyatiryagyonikA, asaMkhyeyAH manuSyAH, asaMkhyeyAH vAnavyantarAH, asaMkhyeyAH jyotiSkAH, asaMkhyeyAH vaimAnikAH, anantAH siddhAH, tad etenArthena kumArA) asaMkhyAta dIpakumAra haiM (asaMkhijjA udahikumArA) asaMkhyAta udadhikumAra haiM (asaMkhijjA disIkumArA) asaMkhyAta dizAkumAra haiM (asaMkhijjA vAukumArA) asaMkhyAta vAyukumAra haiM (asaMkhijjA thaNiyakumArA) asaMkhyAta stanitakumAra haiM (asaMkhijjA puDhavikAiyA) asaMkhyAta pRthvIkAyika (asaMkhijjA AukAiyA) asaM " khyAta aSkAyika (asaMkhijjA teukAiyA) asaMkhyAta tejaskAyika (asaMkhijjA vAukAiyA (asaMkhyAta vAyukAyika (anaMtA vaNaphaikAiyA) ananta vanaspatikAyika (asaMkhijjA vei diyA) asaMkhyAta dIndriya (asaMkhijjA tei diyA) asaMkhyAta trIndriya (asaMkhijjA riMdiyA) asaMkhyAta cauindriya (asaMkhejjA paMcidiyatirikkha joNiyA) asaMkhyAta paMcendriya tiryagyonika (asaMkhijjA maNussA) asaMkhyAta manuSya (asaMkhijjA vANamaMtarA) asaMkhyAta vAnavyantara (asaMkhejjA joisiyA) asaMkhyAta jyotiSka (asaMkhejjA vaimANiyA) DuMbhAra che. (asa MkhijjA udahIkumArA) asaNyAta adhibhAra che. (asa khijjA disIkumArA) asa MjyAta hizAhumAra che. (asa khijjA vAukumArA) asaNyAta vAyubhAra che (asa khijjA thaNiyakumArA) asaNyAta stanitabhAra che. (asa MkhijjA puDhavikAiyA) asaNyAta pRthvI ayi che. (asa khijjA AukAiyA) asaNyAta acchAyi che. (asa khijjA teukAiyA) asaNyAta te? - 24yi4 che. (asa'khijjA vAukAiyA) asaM jyAta vAyuayi (anaMtA vaNapphaikAiyA) ananta vanaspatikAyika che. (asa MkhijjA veiMdiyA) asaNyAta dvIndriya (asaM khijjA teiMDiyA) gamajyAta zrIndriya (asaM khijjA caurindiyA) asaNyAta yAra indriya (asa khijjA paMci diyatirikkhajoziyA) asaNyAta yendriyatiryazyoni ch| seya hai (ajjA massA) asaM jyAta manuSya (asaM khijjA vANamantara ) madhyAna vyAnara (asa khejjA joisiyA) sajyAta jyoti (asa khejjA vaimANiyA) asabhyAta Page #528 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 542 prazApanAsUtra gautama ! evamucyate-te khalu no saMkhyeyAH no asaMkhyeyAH, anantAH / ___TIkA--prathame pade jIvAjovaprajJApanAbhedena prajJApanAyA dvaividhyasyoktatvena jIvAnAm ajIvAnAJca guNAparyAyavad dravyalakSaNokteH jIvAjIvaparyAyabhedAn prarUpayitumAha-'kaivihA NaM bhaMte ! pajjavA paNNattA' he bhadanta ! katividhAH khalu paryavAH prajJaptAH ? yathapi anantarapade nairavikAdiparyAyarUpeNa prANinAmavasthitiH, pratipAditAstathApi audayika kSAyopazamika kSAyikabhAvAzrayaparyAyANAmavadhAraNArtha bhagavAn-mAha-'goyamA' he gautama ! 'duvihA pajjavA paNNattA ?'dvividhAH asaMkhyA vaimAnika (aNaMtA siddhA) ananta siddha haiM (se eeNaDeNaM goyamA !) he gautama ! isa hetu se (evaM buccai) aisA kahA jAtA hai (te NaM no saMkhijjA, no asaMkhijjA, aNaMtA) ve saMkhyAta nahIM, asaMkhyAta nahIM, ananta haiN| / 1 // TIkArtha-prathama pada meM prajJApanA do prakAra kI kahI gaI hai-jIva prajJApanA aura ajIva prajJApanA / jIva aura ajIva dravya haiM aura dravya kA lakSaNa guNa-paryAyavatva kahA gayA hai, ataeva isa pada meM jIva aura ajIva ke paryAyoM kA nirUpaNa kiyA jAtA hai prazna kiyA gayA hai-he bhagavan ! paryAya kitane prakAra ke kahe gae haiM ? yadyapi pichale pada meM nairathika Adi ke rUpa meM jIvoM kI sthiti rUpa paryAya kA pratipAdana kiyA gayA hai, tathApi audayika, kSAyopazamika evaM kSAyika bhAva rUpa jIva paryAyoM kA tathA ajIva paryAyoM kA nizcaya karane ke lie bhagavAna uttara dete haiM-gautama ! paryava do prakAra ke haiM-jIvaparyava aura ajIva paryava / paryava, paryAya, guNa, vaimAni (aNaMtA siddhA) mananta siddha cha (se eeNaTheNaM goyamA !) bhAtukI gautama ! (evaM vuccai) sema 4vAya cha (teNaM no sa khijjA, no asa khijjA, aNaMtA) tazA sajyAta na masa-yAta nahi. 5 mananta cha // 1 // TIkArtha-prathama padamAM bhagavAne prajJApanA be prakAranI kahI che. jIva prajJApanA ane ajIva prajJApanA. jIva ane ajIva dravyanuM lakSaNa guNa-paryAyatva kahela che. tethI ja A padamAM jIva ane ajIvanA paryAnuM nirUpaNa karAya che prazna karyo che ke he bhagavan! paryAya keTalA prakAranA kahelA che? je ke pAchalA padamAM narayika AdinA rUpamAM jIvonI sthiti rUpa paryAyanuM pratipAdana karAyeluM che. tathApi audayika. kSapazamika, temaja kSAyika bhAva rUpa jIva paryAne tathA ajIva paryAno nizcaya karavAne mATe bhagavAna uttara Ape che- he gautama! paryava be prakAranA che-jIva paryava ane ajIva paryava, paryava, Page #529 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 5 sU.01 paryAyabhedanirUpaNam 543 paryavAH prajJaptAH, 'taM jahA-jIvapajjavAya, ajIvapajjavAya jIvaparyavAzca, ajIvaparyavAztha, tara paryavA:-paryAyAH suNAH vizeSAH dharmAH ityo sAmAnArthAH abaseyAH audayikAdi bhAvAnAJca jIvAzrayatayA prasiddhatve'pi pudagalavRttitvenApi upalabdheH jIvAjIvabhedenaudayikAdi bhAvasya dvaividhyAt prakRte na tannirvacanavirodhaH kazcit saMbhavati, atha paryAyapariNAmAvagamAya gautamaH pRcchati-'jIva pajjavA NaM kiM saMkhejjA, asaMkhejjA, aNatA ?' he bhadanta ! jIvaparyavAH khalu kiM saMkhyeyA bhavanti ? kiM vA asaMkhyayA bhavanti ? kiM vA anantA bhavanti ? bhagavAn uttarayati-'goyamA ! he gautama ! 'no saMkhejjA, no asaMkhejjA aNaMtA' jIvaparyAyAH no saMkhyeyA bhavanti, no vA asaMkhyeyA avanti, api tu anantA bhavanti, gotamastatra kAraNaM pRcchati-'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai-jIvapajjavA no saMkhejA, no asaMkhejjA, aNaMtA ?' he bhada ta ! atha kenArthena-kathaM tAvat-evamucyate-jIvaparyavAH no saMkhyeyAH, no vA asaMkhyeyAH, kintu anantA bhavantIti ? vanaspatisiddhavajitAnAM sarveSAM nairayikAdInAM pratyekamasakhyeyatayA, saMmUcchimamanuSyApekSayA ca manuSyANAmasaMkhyeyatvena vanaspatInAM siddhAnAJcavizeSa, dharma, ye prAyaH samAnArthaka zabda haiN| paryAyoM kA parimANa jAnane ke lie gautama prazna karate haiM-he bhagavan ! jIva ke paryAya kyA saMkhyAta haiM yA asaMkhyAta haiM athavA ananta haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-gautama ! jIvaparyAya na to saMkhyAta haiM, na asaMkhyAta haiM, kintu ananta haiN| __ zrI gautama isakA kAraNa pUchate haiM-he bhagavan ! kisa hetu se aisA kahA hai ki jIva ke paryAya saMkhyAta nahIM, asaMkhyAta nahIM, kintu ananta haiM ? vanaspatikAyikoM aura siddhoM ko choDa kara nairayika Adi sabhI asaMkhyAta-asaMkhyAta haiM, saMmUcchima manuSyoM kI apekSA paryAya, guNa, vizeSa, dharma e ghaNebhAge samAnArthaka zabda che. paryAnA parimANa jANavAne mATe zrIgautamasvAmI prazna kare che he bhagavana! jIvanA paryAya zuM saMkhyAta che agara te asaMkhyAta che ? athavA ananta che? zrI bhagavAna uttara Ape che. he gautama! jIva paryAya na te saMkhyAta che, ne asaMkhyAta che, kintu ananta che. zrI gautamasvAmI enuM kAraNa pUche che-he bhagavana 1 kayA hetuthI evuM kahyuM che ke jIvana paryAya saMkhyAta nahi, asaMkhyAta nahi kintu ananta che? vanaspati kAyike ane siddhone choDIne nirayika Adi badhA asaMkhyAta-asaMprakhyAta che, saMmaIima manuSyanI apekSAe manuSya paNa asaMkhyAta che, vana. Page #530 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 544 prajJApanAsUtre pratyekamanantatvena paryAyavatAmanantatvena jIvaparyAyANAmanantatvaM bhavatItyabhiprAyeNa bhagavAn uttarayati-'goyamA !' he gautama ! 'asaMkhijjA neraiyA' asaMkhyeyA nairayikA bhavanti, 'asaMkhijjA asurakumArA' asaMkhyeyA asurakumArA bhavanti, 'asaMkhejjA nAgakumArA' asaMkhyeyA nAgakumArA bhavanti, 'asaMkhigjA suvaNNa kumArA' asaMkhyeyAH suvarNakumArA bhavanti, 'asaMkhijjA vijjukumArA' asNkhyeyaa| vidyutkumArA bhavanti, 'asaMkhejjA agaNikumArA' asaMkhyeyA agnikumArA bhavanti, 'asaM khijjA dIvakumArA' asaMkhyeyA dvIpakumArA bhavanti, 'asaMkhijjA udahi kupArA' asaMkhyeyA udadhikumArA bhavanti, 'asaMkhijjA disIkumArA' asaMkhyeyAH dikakumArA bhavanti, 'asaM khijjA vAukumArA' asaMkhyeyAH vAyukumArA ! bhavanti 'asaMkhijjA thaNiyakumArA' asaMkhyeyAH stanitakumArA bhavanti, 'asaMkhejjA puDha vikAiyA' asaMkhyeyAH pRthivIkAyikA bhavanti, 'asaMkhijjA AukAiyA' asaMkhyeyA akAyikA bhavanti, 'asaMkhijjA teukAiyA' asaMkhyeyAstejaH kAyikA bhavanti, 'asaMkhejjA vAukAiyA' asaMkhyeyA vAyukAyikA bhavanti, 'aNaMtA vaNaphaikAiyA' anantAH vanaspatikAyikA bhavanti, manuSya bhI asaMkhyAta haiM, vanaspatikAyika aura siddha jIva anantaananta haiN| isa prakAra jaba paryAya vAle ananta haiM to paryAya bhI ananta hI haiM, isa abhiprAya se bhagavAn uttara dete haiM-he gautama! nAraka asaMkhyAta haiM, asurakumAra asaMkhyAta haiM, nAgakumAra asaMkhyAta haiM, suvarNakumAra asaMkhyAta haiM, vidyutkumAra asaMkhyAta haiM, agnikumAra asaMkhyAta haiM, dvIpakumAra asaMkhyAta haiM, udadhikumAra asaMkhyAta haiM, dizAkumAra asaMkhyAta haiM, vAyukumAra asaMkhyAta haiM, stanitakusAra asaMkhyAta haiM, pRthvIkAyika asaMkhyAta haiM, apakAyika asaMkhyAta haiM, tejaskAyika asaMkhyAta haiM, voyukAyika asaMkhyAta haiM, vanaspatikAyika ananta haiM, dvIndriya asaMkhyAta haiM, trIndriya asaM spatikAyika, ane siddha jIva ananta-ananta che. e rIte jyAre paryAyavALA anata che te paryAya paNa anantaja che. A abhiprAyathI zrI bhagavAna uttara Ape che-he gautama! nAraka asaMsaMkhyAta che, asurakumAra asaMkhyAta che, nAgakumAra asaMkhyAta che, suvarNa kumAra asa khyAta che, vighakumAra asaMkhyAta che. agnikumAra asaMkhyAta che dviIpakumAra asaMkhyAta che, udadhikumAra asa khyAta che. dizAkumAra asaMkhyAta vAyukumAra asa vAta hoya che. svanitakumAra asaMkhyAta hoya che, pRthvIkAyika asa khyAta che, aSkAyika asaMkhyAta che. vanaspatikAyika ananta che. kIndriya HTHHTHITTH Page #531 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 5 su.01 paryAyamedanirUpaNam asaMkhejjA beiMdiyA' asaMkhyeyAH dvIndriyA bhavanti; asaMkhejjateiMdiyA' asaMkhyeyA strIndriyA bhavanti, 'asaMkhejA cauriMdiyA' asaMkhyeyAzcaturindriyA bhavanti 'asaM. khejA paMciMdiyatirikkhajoNi yA' asaMkhyeyAH paJcandriyatiryagyonikA bhavanti, 'asaMkhejjA paNussA' asaMkhyeyA manuSyAH saMmRcchimA bhavanti, asaMkhejjA vANamaMtarA' asaMkhyeyA vAnavyantarA bhavanti, 'asaMkhejA joisiyA' 'asaMkhyeyA jyotiSkA bhavanti 'AMkhejjA vemANiyA' asaMkhyeyA vaimAnikA bhavanti, 'aNaMtA siddhA' anantAH siddhA bhavanti, 'se eegaTTeNaM goyamA ! evaM vuccai' he gautama ! tat-adha, etenAna uparyuktArthena, evam-ucyate-'teNaM no saMsijjA, no asaMkhijjA, aNaMtA' te khalu jIvaparyavAH no saMkhyeyA bhavanti, no vA asaMkhyeyA bhavanti, kintu anantA bhavanti, // suu01|| nairayikAdiparyAyavaktavyatA mUlam-neraiyANaM bhaMte! kevaiyA pajjavA paNNattA ? goyamA! aNaMtA pajjavA paNNattA, se keNaTreNaM bhaMte / evaM buccai-neraiyANaM aNaMtA pajjavA paNNatA ? goyamA ! neraie neraiyassa davvaTTayAe tulle paesaTTayAe tulle, ogAhaNaTTayAe siya hINe liya tulle liya ahie, jai hINe asaMkhijjaibhAgahINe vA, saMkhijjaibhAgahINe vA, saMkhijjaguNahINe vA, asaMkhijjaguNahINe vA, aha abbhahie asaMkhijjaibhAgamabhahie vA, saMkhijjahabhAgamabhahie vA, saMkhijjaguNamabhahie vA, khyAta haiM, caturindriya asaMkhyAta haiM, paMcendriya tiyeca asaMkhyAta haiM, manuSya asaMkhyAta haiM, vAnavyantara asaMkhyAta haiM, jyotiSka asaMkhyAta haiM, paimAnika asaMkhyAta haiM aura siddha ananta haiN| isa hetu se gautama ! aisA kahA jAtA hai ki jIva ke paryAya saMkhyAta nahIM haiM, asaMkhyAta bhI nahIM haiM kintu ananta haiM // 1 // asaMkhyAta che. trIndriya asaMkhyAta che; caturindriya asaMkhyAta che. paMcendriya tiryaMca asaMkhyAta che. manuSya asaMkhyAta che vAnazyantaradeva asa saMkhyAta che, tiSNadeve asaMkhyAta che. vimAnika asaMkhyAta che ane siddha ananya che. A hetuthI he gautama ! evuM kahevAya che ke jIvanA paryAya saMkhyAta nathI asaMkhyAta paNa nathI kintu ananta che. | 1 | Page #532 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 546 prasApanAsUtra asaMkhijjaguNamanbhahie vA, ThiIe siya hINe, siya tulle, siya amahie, jai hoNe alaMkhijjahabhAgahINe vA, saMkhijjahabhAgahINe vA, saMkhijjaguNahINe kA, asaMkhijjaguNahINe vA, aha abbhahie, asaMkhijjamAgamamahie vA, saMlijjanAgamamahie vA, saMkhijjaguNamamahie vA, asaMkhijANamabsahie vA, kAlavaNNapajjavehiM liya hoNe, liya tulle, siya abbhahie, jai hoNe aNatamAgahINe kA, asaMkhejjamAgahINe vA, saMkhijjabhAgahINe vA, saMkhejjaguNahINe vA, alakhijjaguNahINe vA, aNaMtaguNahoNe vA, aha amahie, aNaMtanAgama mahie vA, asaMkhejjabhAgamabhahie vA, saMkhejjabhASamabhahie vA, saMkhejjagruNamabhahie vA, asaMkhejjaguNasanmahie vA, aNaMtaguNamanbhahie vA, nIlavaNNapajjavehi, lohiyavapaNapajjavehi, pIyavaNNapajjavehi, hAlivaNNapajjavahi, sukillavANapajjavehiM chaTANabaDie, subhigaMdhapajjohiM, dunibhagaMdhapajjavehi ya chaTANavaDie, tittarasapajjavehiM, kaDuyaralapajjavehi, hasAyarasapajjavehi, aMbilarasapajanehi, mahurarasapajjavehi, chaTANADie, kakaDaphAsapajjavehiM, mauyaphAlapajjavehi, garuyaphAsapajjavahiM, lahuyaphAsaejjavehi, sIyaphAsapajjavehi, usiNaphAsapajavehi, NiddhaphAsapajjanehi, lakkhaphAsapajjavehi, chaTANana Die, AbhigibohiyanANapajjavehi, suyanANapajjavehi, ohilANapajjave hiM, maiaNNANapajjavehi, suyaaNNANajavehiM vibhaMgalANapajjavehiM, cakhudasaNapajjave hiM acakhudaMsaNapajjavehi, ohidasaNapajjavehi, uTANavaDie, se teNaTaNaM goyamA! evaM buccai neraiyANaM no saMkhejjA, no asaMkhejA, apaMtA pajanA paNNatA sa0 2 // Page #533 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TokA pada 5sU.02 narAyakAdAnA payAyAnarupaNan chAyA-nairayikANAM bhadanta ! kiyantaH paryavAH prajJaptAH ? gautama ! anantAH paryavAH prajJatAH, tat kenArthena bhadanta ! evamucyate-nairayikANAm anantAH paryavAH pajJatAH ? gautama ! nairaviko nairayikasya dravyAthaitayA tulyaH pradezArthatayAtulyaH avagAhanArthatayA syAt hInaH, syAt tulyaH, syAt abhyadhikaH, yadA hInaH asaMkhyeyabhAgahIno vA, saMkhyeyasAgahIno vA, saMkhyeyaguNahIno cA, asaMkhyeyaguNahIno vA, atha abhyadhika:-asaMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, saMkhyeyabhA rayikAdi paryAya vaktavyatAzabdArtha-(neraiyANa le ! kevaiyA pajjavA paNNatA ?) bhagavan nArakoM ke kitane paryAya haiM ? (goyamA ! aNaMtA pajjA paNattA) he gautama ! ananta paryAya haiM (se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai-neraiyANaM aNaMtA pajjavA paNatA ?) kisa hetu se bhagavan ! aisA kahA ki nArakoM ke ananta paryAya haiM ? (goyamA) he gautama ! (neraie nerajhyassa) eka nAraka dUsare nAraka le (caTThayAe tulle) dravya kI apekSA se tulya hai (paesaTTayAe tulle) pradezoM kI apekSA se tulya hai (ogAhajaSTayAe litha hINe, liya tulle, siya abhahie) avagAhanA kI apekSA le syAt hIna, sthAna tulya aura syAt adhika hai (jai) yadi (hINe) hIla hai (alaMkhijjaIbhAgahINe vA saMkhejjaibhAga hoNe vA) saMkhyAta lANa hIna hai yA asaMkhyAtamAga hIna hai (saMkhejjaguNahINe vA) yA saMkhyAtaguNa hIna hai (asaMkhejjaguNahINe vA) yA asaMkhyAta guNahIna hai (aha alahie) yadi adhika hai (asaMkhejjaibhAgamabha nirayikAdi paryAya vaktavyatA hAtha-(neraiyANaM bhaMte kevaiyA pajjavA paNNatto ?) BAn nAnA DerA paryAya cha 1 (goyamA / aNaMtA pajjavA paNNattA) gautama | mananta paryAya hAya cha (sekeNaTheNaM bhaMte evaM bucai neraiyANaM aNatA pajjavA paNNattA) De sApan ! 4yA hetuthI ye yu nA24InA sananta paryAya cha ? (goyamA ) he gautama ! (nera ie neraiyassa) me nA24 gIta nA24thI (dabaTTayAe tulle) dravyanI apekSA tulya cha (paesaTTayAe tulle) prazAnI apekSAge tujhya cha (ogAhaNaTTayAe siya hoNe, siyatulle, liya anmahie) bhagAunAnI apekSA zyAt DIna syAttukSya syAt pi4 5 (jai) yA (hINa) DIna (amaMkhijaibhAga hIge vA ma khejjaibhAga hoNe vA) sajyAta sAmAna cha 22 2macyAta mA DIna cha (sa khejaguNahINe vA) yA sayAtazuSa hInaya cha (asa khajja guNahIga yA) 4. ma. VAtaguNa honahAya cha (aha amahie) yahi madhi hAya. (asa khejaDabhAgamanbha Page #534 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 548 prajJApanAsUtre gAbhyadhiko vA saMkhyeyaguNAbhyadhiko vA, asaMkhyeyaguNAbhyadhiko vA sthityA syAt hInaH syAt tulyaH, syAt abhyadhikaH, yadA hInaH - asaMkhyeyabhAgahIno vA, saMkhyeyabhAgahIno bA, saMkhyeyaguNahIno vA, asaMkhyeyaguNahIno vA, atha abhyadhikaH-asaMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA saMkhyeyabhAgAbhvadhiko vA saMkhyeyaguNAbhyadhiko vA, asaMkhyeyaguNAbhyadhiko vA, kRSNavarNaparyayaiH syAt hInaH, hie vA saMkhejjaibhAgamanbhahie vA ) asaMkhyAta bhAga adhika hai yA saMkhyAta bhAga adhika hai ( saMkhejjaguNamanbhahie vA asaMkhijjaguNamanbhahie vA ) saMkhyAtaguNa adhika yA asaMkhyAtaguNa adhika hai / (ThiIe) sthiti kI apekSA se (siya hINe, siya tulle, siya abhahie) syAt hIna, syAt tulya, syAt adhika hai (jaha hoNe asaMkhejjaibhAga hoNe vA saMkhejjaibhAga hINe vA) yadi hIna hai to asaMkhyAta bhAga hIna yA saMkhyAtabhAga hIna hai (saMkhijjaguNahINe vA asaMkhijjaguNahINe vA) saMkhyAtaguNahIna yA asaMkhyAtaguNa hIna hai (aha abhahie) agara adhika hai to (asaMkhijja bhAgamambhahie vA saMkhijjabhAgamanbhahie vA ) asaMkhyAta bhAga adhika yA saMkhyAtabhAga adhika hai (saMkhijjaguNamanbhahie vA asaMkhijjaguNamambhahie vA) saMkhyAtaguNa adhika yA asaMkhyAtaguNa adhika hai / (kAlavaNNa pajjavehiM siya hINe, siya tulle, siya anbhahie) kRSNavarNa paryAyoM se syAt hIna, syAt tulya, syAt adhika hai (jai hie vA sa khejjai bhAgamavbhahie vA) asaNyAta lAga adhiche yA sa bhyAta lAga adhi hoya che (sa khejjaguNamacbhahie vA asa khijjaguNamanbhahie vA ) sa NyAtaguNu adhi yA asa jyAta guNu adhika hoya che (ThiIe) sthitinI apekSAye (siya hINe, siya tulle, siya avbhahie) syAt DIna, syAt tujhya, syAt adhika hoya che ( jai hINe asa khejjai bhAga hINe vA sa khejjabhAga hoNe vA) le hIna hoya to asaNyAta lAga DIna athavA sAMdhyAtalAga DIna hoya che (sa khijjaguNahINe vA asa khijja guNahINe vA ) saMkhyAta guNu DIna agara asa jyAtaguNu hIna hoya che ( aha avbhahie agara adhika hoya to ( asa khijjabhAgamavbhahie vA saMkhijjabhAgama bhahie vA) asaNyAta lAga adhi yA sabhyAta lAga adhi! hoya che ( saM . khijjaguNamavbhahie vA asaM khijjaguNamanbhahie vA ) sadhyAta yA asaMkhyAta guNu adhika che, guNa adhika ( kAlavaNNapajjavehi sIya hoNe, siya tulle, siya avmahie) pRpyu vArya paryAyothI syAt hIna; syAt tujhya; bhane syAt adhi che. (jai hINe agata Page #535 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 5 sU02 nairayikAdInAM paryAyanirUpaNam syAta tulyaH, syAt abhyadhikaH, yadA hIna:-anantabhAgahIno vA, asaMkhyeyabhAgahA no vA, saMkhyeyabhAgahIno vA, saMdhyeyaguNahIno vA, asaMkhyegavaNahIno vA, anantaguNahIno vA atha abhyadhikaH-anantabhAgAbhyadhiko vA, Akhyeya mAgAbhyadhiko vA, saMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, saMkhyeyaguNAbhyadhiko nA, asaMkhyeyatuNAbhyadhiko vA, anantagugAsyadhiko bA, nIlavarNapayevaiH, lohitavarNapaH , pItavarNaparyavaiH, hAridravarNaparyavaiH, zuklavarNavayaMvaiH, paTrasthAnapatitaH, surabhiraparyavaiH durahINe aNaMtabhAgahINe vA, asaMkhejjabhAsahINe bA, saMvijjamAgahINe vA) yadi hIna hai to anantabhAgahIna, asaMkhyAtamAga hIna yA saMkhyAtabhAgahIna (saMkhejjaguNahINe bA asaMkhijjaguNahINe vA arNataguNa hINe vA) saMkhyAtaguNa hIna, asaMkhyAtaguNa hIna yA anantaguNa hIna hai (aha anbhahie) yadi adhika hai to (aNaMtabhAgaahie thA, asaMkhejjabhAgamabhahie vA, saMkhejjabhAgamalahie bA, saMvejjaguNanabhahie vA, asaMkhejjaguNamabbhahie vA, arNataguNanamahie vA) ananta bhAga adhika, asaMkhyAtabhAga adhika, saMkhyAtabhAga adhika, saMkhyAta guNa adhika. asaMkhyAtaguNa adhika yA anantaguNa adhika hai| (nIlavaNNapajjavehiM, lohiyavaNNapajjavahi, pIyacaNNapajjavehiM hAliddavaNNa pajjavehiM, suvikallavaNNapajjavehiM chahANavaDie) nIlavarNa paryAyoM se, raktavarNa paryAyoM le, pItavarNa paryAyoM se, hAridravarNa paryAyoM se, zuklavarNa paryAyoM se SaT sthAnapatita hInAdhika hai| bhAga hoNe, vA asaM khejjabhAgahINe vA sa khijjabhAgahINe vA) le DIna DAya te anaMta bhAga hIna, asaMkhyAta bhAga hIna, agara te saMkhyAta bhAga hIna (sakhejjaguNahINe vA asa khijjaguNahINe bA aNaMtaguNahINe vA) sayAtazue DIna, madhyAtaDIna 2312 anantazuSNu hIna cha (aha anmahita) ne radhi hAya t| (aNatabhAgamabhahie vA, asakhejabhAgamabhahie sa khejjabhAgamabhahie vA sakhejjaguNamAhie vA, asa khejjaguNamabhahira vA, aNantaguNamanbhahie vA) ananta bhAga adhika, asaMkhyAta bhAga adhika, saMkhyAta bhAga adhika, sa khyAtaguNa adhika, asaMkhyAtaguNa adhika gnantaguNa adhika che * (nIlavaNNapajjavehiM, lohiyavaNNapajjaveTiM, pIyANNavajahi, hAlida naNNa pajjavehi, sukillavaNNapajjavehi chahANavaDiga) nIma kA paryAyAdhI, 2411m paryAthI, pItavaNe paryAthI, haridravarNa paryAthI zukalavarNanA paryAthI patthAna patita hInAdhika che. Page #536 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 550 prajJApanAsUtra bhigandhaparyavaizca paT mAnapatitaH, tiktaralaparyatraiH, kaTukarasaparyavaiH kaSAyarasaparyavaiH, AmlarasaparyavaiH, madhurarasaparyavaiH, pajhthAnapatitaH, karkazasparzaparyaveH, mRdukasparzaparyavaiH gurukasparzaparyavaiH, laghukasparzaparyavaiH zItasparzaparyavaiH, uSNasparzaparyavaiH, snigdhasparzaparyavaiH, rUkSaspapirthavaiH SaTsthAnapatitaH, AminibodhikajJAnaparyavaiH zrutajJAnaparyavaiH avadhijJAnaparyavaiH satyajJAnaparyavaiH zrutAjJAnaparyavaiH vibhaGgajJAnaparyavaiH, ___ (sunbhigaMdha pajjavehiM dumigaMdha pajjavehiM ya chaTThANavaDie) sugaMdha paryAyoM aura durgadha paryAyoM se SaTsthAnapatita hInAdhikatA hai (tittarasa pajjavehiM, kaDuyaralapajjayahiM, kalAyarasapajjavahi, aMbilarasa patravehi, mahurarasapajjavehi chaTApaDie) tiktarasa paryAyoM se, kaTukarasa paryAyoM se, kaSAyarasa paryAoM se, Aglarasa paryAyoM se aura madhurarasa paryAyoM se SaTsthAlapatita hInAdhikatA hai| (kakkaDaphAsapajjavehi, navyaphAsapajjavehi, gAyaphAsapajjavehi, lahuyaphAsapajjadehi, sIyaphAlapajjavehi, usiNaphAsapajjavehiM, NiddhaphAsapajjavehi, lukkhaphAsapajjadehi chahANavaDie) karkazasparza paryAyoM se, mRdaka sparza paryAyoM le, gururUpI paryAyoM se, laghu spazI paryAyoM se, zItasparza paryAyoM se, uSNasparza paryAyoM se, snigdhasparza paryAyoM se, rUkSasparza paryAyoM se paTUsthAnapatita hInAdhikatA hai| __(AbhiNiyohiyanANapajjavehiM) Abhinibodhika jJAna paryAyoM se (suyanANapajjavehiM) zrutajJAna paryAyoM se (ohinANapajjavehiM) __(subhigaMdhapajjavehiM dubhigaMdhapajjavehiM chaThANavaDie) su15 paryAya mane durgandha paryAyothI SaTU sthAna patita hInAdhitA che (tittarasapajjavehi, kaDuyarasapajjavehi, kasAyarasapajjavehi aMbilarasapajjavehi, mahurarasapajjavehiM, chaThANavaDie) tita2 paryAyAthI 4942sa paryAyAthI 4ssaayrasa, paryAyathI, Amla rasa paryAthI ane madhura rasa paryAthI Sa sthAna patita hInAdhikatA che ___ (kakkaDaphAsapajjavehi , mauyaphAsapajjavehi , garuyaphAsapajjavehiM lahuyaphAsapajjavehi , sIyaphAsapajjavehi , usiNaphAsapajjavehi NiddhaphAsapajjavehi lukkhaphAsapajjavehi , chaDANavaDie) 44025 paryAyAthI, bhR50 paryAyAthI zu3 25 paryAyothI. laghusparza paryAyethI, zItasparza paryAthI, uSNasparza paryAyothI, snigdhasparza paryAthI, rakSasparza paryAyethI, pathAna patita hInAdhikatA che. (AbhiNiyohiyanANapajjavehi) apavijJAna paryAyAthI (suyaNANapajjave Page #537 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -prameyabodhinI TIkA pada 5sU 02 nairayikAdInAM paryAyanirUpaNam cakSurdarzanaparyavaiH, acakSudarzanaryavaiH, avavidarzanaparyaveH paTsthAnapatitaH, tat tenAthena gautama ! evamucyate-naiyikANAM go saMkhyeyAH no asaMkhyeyAH anantAH paryavAH prajJaptA // ____TIkA-anantaraM sAmAnyena paryAyavatAmanantatvena paryAyANAmAnantyasaMbhave'pi paryAyavatAmAnatyAbhAvasthale kathaM paryAyANAmAnantyamityabhiprAyeNa gautamaH pRcchati-'neraiyANaM bhaMte ! kevaiyA pajjayA paNNanA?' he bhadanta ! nairayikANAM jhiyantaH paryavAH prajJaptAH ? bhagavAn uttarayati-'goramA !' he gautama ! 'aNatA avadhijJAna paryAyoM se (maiaNNANa pajjavahiM) mati-ajJAna paryAyoM se (suyaaNNANa pajjavehiM) anAjJAna paryAyoM se (vibhaMganANa pajjavehiM) vibhaMgajJAna ke paryAyoM se (cayakudalaNapajjavehiM) cakSudarzana ke paryAyoM se (acarakhudaMsaNapajjabehiM) acakSudarzana ke paryAyoM se (ohidasaNapajjavehiM) avadhidarzana ke paryAyoM se (ThANavaDie) SaTsthAnapatita hInAdhikatA hai (se teja goyAmA ! evaM buccAI) isa hetu se gautama ! aisA kahA jAtA hai (neraiyANaM no saMkhijjA, no asaMkhijjA aNaMtA pajjavA paNNattA) nArakoM ke saMkhyAta nahIM, asaMkhyAta nahIM varan ananta paryAya kahe haiM // 2 // ___ TIkArtha-sAmAnyataH jahAM paryAyavAna ananta hote haiM vahAM paryAya bhI ananta hote haiM, kintu jaba paryAyavAna ananta na hoM vahAM paryAya ananta kaise ho sakate haiM? isa abhiprAya rahe gautama prazna karate haiMbhagavan ! nairayika jIvoM ke paryAya jinane kahe gae haiM ? *hiM) zrutajJAna paryAyAthI (ohinANapajjavehi ) apavijJAna paryAyothI (mai aNNANa pajjaveDiM) bhati-majJAna paryAyAthI (suyaaNNANa pajjavehi) tAjJAna paryAyothI (vibhaMganANapajjavehi) vijJAnanA paryAyAyI (cakkhudasaNapajjavehi) yakSuzananA paryAyothI (acakhudasaNapaujavehi ) anyakSuza nanA paryAyAthI (ohidaMsaNapajjavehi) avadhi zananA pazithI (chavANavaDie) paTUsthAna patita DonAdhito cha (se teNaThe goyamA ! evaM cucaI) // tuthI gautama / ma upAya cha (neraiyANaM no sakhijjA, no arA khijjA, aNaMtA pajjavA paNNattA) nArakenA saMkhyAta nahi, asaMkhyAta nahi, paraMtu ananta paryAya kahyA che ro TIkArtha-sAmAnyataH jyAM paryAyavAnuM ane thAya che, tyA paryAya paNa ananta thAya che, kintu jyAre paryAyavAnuM anansa na hoya tyAM paryAya paNa ananta kevI rIte heI zake? A abhiprAyathI zrIgautamasvAmI prazna kare chehe bhagavan! narayika jInA paryAya keTalA kahelA che ? Page #538 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanAsUtre pajjayA paNNattA' nairayitrANAm anantAH paryavAH prajJaptAH, gautamastatra kAraNaM pRcchati-se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai-neraiyANaM aNaMtA pajjavA paNNatA ?' he bhadanta ! tat-atha kenArthena-kena kAraNena, evamucyate-nairayikANAm anantAH paryavAH prajJatAH ? iti, bhagavAn tatra hetuM pratipAdayati-'goyamA !' he gautama ! 'neraie neraiyassa davaTTayAe tulle' nairayiko nairayikasya dravyArthatayA tulyo bhavati, tathA cedamapi nairayikajIvadravyamekasaMkhyAkrAntamiti nairayikeNa nairayikasya dravyArthatayA tulyatvena ekasyApi dravyasya anantaparyAyatayA paryAyANAmAnantyamupapadyate, ___atha pradezArthatAmadhikRtya tulyasamAha-'paesaTTayAe tulle' pradezArthatayA nairayiko nairayikasya tulyo bhavati tathA ca asyApi nairayika jIvadravyasya lokAkAzapradezaparimANapradezatvena pradezArthatayApi nairayiko nairayikasya tulyo bhavati etena pradezavat apradezavat bhedena dravyasya dvaividhyena paramANorapradezatvam, dvipradezatripradezAdikasya tu sapradezavam iti phalitam , etacca dravyadvaividhyaM pudgalAstikAya bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! nairayikoM ke paryAya ananta kahe haiM / gautama kAraNa pUchate haiM-agavan ! kisa kAraNa se nairayikoM ke ananta paryAya kahe haiM ? - bhagavAnU kAraNa batalAte haiM-gautama ! pratyeka nAraka dUsare nAraka se dravya kI apekSA tulya haiM, arthAt pratyeka nAraka eka-eka jIva dravya hai, isa prakAra dravya kI dRSTi se unameM bheda nahIM hai| pradezoM kI apekSA le lI sabhI nAraka paraspara tulya haiM, kyoMki pratyeka nAraka jIva lokAkAza ke barAbara asaMkhyAta pradezavAn hai, unake pradezoM meM kiMcit bhI hInAdhikanA nahIM hai / sapradezI aura apradezI kA bheda sirpha pudagala meM hai, usake atirikta sabhI dravya sapradezI haiN| sabhI zrIbhagavad uttara Ape che-he gautama ! narayikanA paryAya ananta kahyA che. zrI gautamasvAmI kAraNa pUche che-bhagavad ! kayA kAraNathI nirayikenA anantaparyAya kahyA che ? zrI bhAvanuM kAraNa batAve che-gautama! pratyeya nAraka bIjA nArakathI dravyanI apekSAe tulya che, arthAt pratyeka nAraka eka-eka jIva dravya che. e prakAre dravyanI daSTie temanAmAM bheda hetA nathI. pradezanI apekSAe paNa badhA nAraka paraspara tulya hoya che, kemake pratyeka nArakajIva lekAkAzanA barAbara asaMkhyAta pradezavAnuM che, temanA pradezamAM kAIpaNe hInAdhikatA thatI nathI. sapradezI ane apradeza bheda phakata pudgalamAM heAya che, tenA sivAyanA badhAM dravya sapradezI Page #539 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhito TIkA pada5 sU.2 nairayikAdInAM paryAyanirUpaNam 553 eva bhavati, zerpANi tu dharmAstikAyAdIni dravyANi niyamataH sapradezAni bhavanti ityavaseyam, 'ogAhaNaTTayAe siya hINe siya tulle, siya ambhahie' avagAhanArthatayA avagAhanam zarIrocchrayastadarthatayA nairayiko'saMkhyAtapradezo'parasya nairathikasya syAt - kadAcida anekAntena hIno bhavati, syAt kadAcit tulyo bhavati, syAt - kadAcit, abhyadhiko bhavati, tathAhi ratnaprabhA pRthivInairayikANAm vaiyizarIrasyAvagAhanAyA jaghanyenAGgulA saMkhyeyabhAgatayA utka paNa tu saptadhanu khristapalipramANatayA uttarottarAnu ca pRthivISu dviguNaM dviguNaM yAvat saptamanarakapRthivInairayikANAM jaghanyena avagAhanAyAH aGgulasyAsaMkhyeyabhAgatayA, utkRSTena ca paJcadhanuH zatapramANatayA kadAciddhInatvaM kadAcittulyatvaM kadAcidabhyadhikatvaM bhavati, tatra 'jaihINo asaMkhijjai bhAgahINe vA' yadA avajIva dravya asaMkhyAta pradezI hI hote haiM, ataeva pratyeka nAraka jIva bhI asaMkhyAta pradezI hai / magara avagAhanA kI apekSA satra nAraka tulya nahIM haiM / avagAhanA kA artha hai zarIra kI UMcAI / zarIra kI UMcAI kI apekSA koI nAraka hIna hotA hai, koI tulya hotA hai aura koI kisI se adhika hotA hai / jaise- ratnaprabhA pRthivI ke nArakoM vaizarIra kI jaghanya avagAhanA aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga kI hai aura utkRSTa sAta dhanuSa tIna hAtha aura chaha aMgula kI / Age-Age kI pRthiviyoM meM dugunI - dugunI avagAhanA hotI hai| isa prakAra sAtavIM pRthivI meM jaghanya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga kI aura utkRSTa pAMca sau dhanuSa kI hai / isa prakAra kisI nAraka se kisI nAraka kI avagAhanA hIna hai, kisI kI adhika hai aura kisI kasI kI barAbara bhI hai / jo nAraka avagAhanA se hIna hai vaha asaMkhyAta bhAga che. badhA jIva dravya asakhyAta pradezI ja hAya che; tethIja pratyeka nAraka jIva paNa asa khyAta pradezI heAya che. paNa avagAhanAnI apekSAe badhA nAraka tulya heAtA nathI. avagAhanAnA a che zarIranI UMcAi. zarIranI uMcAinI ape kSAe kAika nAraka hIna heAya che, keAI tulya hAya che ane kAi koInAthI adhika paNa hAya che. jema ratnaprabhA pRthvInA nArakavAnA vaikriya zarIranI jaghanya avagAhanA aMgulanA asaMkhyAtamA bhAganI heAya che ane utkRSTa sAta dhanuSa traNa hAtha ane cha a`gulanI, hAya che AgaLa AgaLanI pRthvIyeAmAM khamaNI-khamaNI avagAhanA hAya che. e rIte sAtamI pRthvImAM aMgulanA asaMkhyAtamA bhAganI ane utkRSTa pAMcase dhanuSanI heAya che. e rIte kAi nArakathI kAi nArakanI avagAhanA hIna heAya che. kAinI adhika che ane kAi kAinI kharAkhara che, je nAraka pra0 70 Page #540 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 554 prajJApanAsUtre gAhanArthatayA nairayiko nairayikasya hIno vivakSitaH tadA asaMkhyeyabhAgahIno vA bhavati, 'saMkhijjaibhAgahINe vA' saMkhyeyabhAgahIno vA bhavati 'saMkhijaguNahINe vA' saMkhyeyaguNahIno vA bhavati, 'asaMsvijaguNahINe vA' asaMkhyeyaguNahIno vA bhavati, 'aha abbhahie asaMkhijjaibhAgasabbhahie vA' athAbhyadhiko yadA nairayiko nairayikApekSayA vivakSitastadA asaMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA bhavati, 'saMkhijjabhAgamabhahie vA' saMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA bhavati, 'saMkhijjaguNamanbhahie vA' saMkhyeyaguNAbhyadhiko vA bhavati, 'asaMkhijjaguNamabhahie cA' asaMkhyeyaguNAbhyadhiko vA bhavati, ekasya nairayikasyoccaistvena paJcadhanu zatapramANatayA anyasya nairayikasya tu uccaissvenAGgulAsaMkhyeyabhAgahIna paJcadhanu zatahIna, saMkhyAtabhAgahIna, saMkhyAtaguNahIna yA asaMkhyAtaguNahIna hotA hai| agara adhika hai to asaMkhyAta bhAga adhika, saMkhyAtabhAga adhika saMkhyAtaguNa adhika yA asaMkhyAtaguNa adhika hotA hai| eka nAraka kI avagAhanA pAMca sau dhanuSa kI hai aura dUsare kI aMgula ke asaM khyAtaveM bhAga kama pAMca sau dhanuSa kI, aMgula kA asaMkhyAtavAM bhAga pAMca sau dhanuSa kA asaMkhyAtavAM bhAga hai, ataeva jo nAraka aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga kama pAMca sau dhanuSa kI avagAhanA vAlA hai, vaha pAMca sau dhanuSa kI avagAhanA vAle kI apekSA asaMkhyAtabhAga hIna hai aura pAMca sau dhanuSa kI avagAhanA vAlA dUsare se asaMkhyAtabhAga adhika hai| isI prakAra eka nAraka pAMca sau dhanuSa kI avagAhanA vAlA aura dUsarA do dhanuSa kama pAMca sau arthAt 498 dhanuSa kI avagAhanA vAlA hai| do dhanuSa pAMca sau dhanuSa kA saMkhyAtavAM avagAhanAthI hIna hoya che te asaMkhyAta bhAgahIna, sa khyAtabhAga hIna saMkhyAta guNahIna, yA asaMkhyAta guNa hIna hoya che, agara adhika che te saMkhyAtabhAga adhika, saMkhyAtaguNa adhika, yA asaMkhyAtaguNa adhika hoya che. eka nArakanI avagAhanA pAMcase dhanuSanI che ane bIjAnI aMgulanA asaMkhyAtamAM bhAga ochA pAMcase dhanuSanI, aMgulane asaMkhyAtame bhAga pAMcase dhanuSano asaMkhyAtamo bhAga che. tethI ja je nAraka aMgulanA asaMkhyAtamA bhAga ochA pAMca dhanuSanI avagAhanA vALA che. te pAMcaso dhanuSanI avagAhanAvALAonI apekSAe sa khyAta bhAgahIna che ane pAcase dhanuSanI avagAhanA vALA bIjAthI asaMkhyAta bhAga adhika che. e rIte eka nAraka pAse dhanuSanI avagAhanA vALe ane bIjA be dhanuSa ochA pAMcaso dhanuSa arthAta 498 dhanuSanI avagAhanA vALA hoya che, e dhanuSa pAMcaso dhanuSane sa khyAtame bhAga hoya che. tethI ja Page #541 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavAdhinI TIkA pada 5 sU.2 nairayikAdInAM paryAyanirUpaNam pramANatayA agulAsaMkhyeyabhAgasya ca paJcadhanuHzatAsaMkhyeyabhAgavRttitvena ekonairayiko'gulAsaMkhyeyabhAgahIna paJcadhanu zatapramANaH paripUrNapaJcadhanuH zatapramANA paranairayikApekSayA'saMkhyeyabhAgahIno bhavati,, anyastu nairayikA pUrva nairayikApekSayA'saMkhyeyabhAbhyadhiko bhavati, evameva eko nairayika uccastvena paJcadhanuH zatapramANaH, anyastu nairayika uccaistvena dvitridhanuryyana paJcadhanu zatapramANaste ca dve trINi vA dhaSi paJcAnAM dhanuHzatAnAM saMkhyeyabhAge vartante tasmAt eko nairayiko'nyasya paripUrNa paJcadhanu zatapramANasya nairayikasyApekSayA saMkhyeyabhAgahIno bhavati, anyastu paripUrNapaJcadhanuHzatapramANaH pUrvApekSayA saMkhyeyabhAgAbhyadhiko bhavati, tathaiva eko nairayika uccastvena paJcaviMzatyadhikadhanuHzatapramANaH, anyastu paripUrNapaJcadhana zatapramANaH, paJcaviMzatyadhikaJca dhanu zataM catubhirguNitaM paJcadhanu:zatAni bhavanti, tasmAt paJcaviMzatyadhikadhanu zatapramANoccaistvo'pi anyasya paripUrNapaJcadhanu zata pramANasyApekSayA saMkhyeyaguNahono bhavati, anyastu tadapebhAga hai, ataeva dUsarA nAraka pahale se asaMkhyAtabhAga hIna huA aura pahalA pAMca sau dhanuSa kI avagAhanA vAlA dUsare kI apekSA saMkhyAta bhAga adhika avagAhanA vAlA huaa| isI prakAra koI nAraka eka sau paccIsa dhanuSa kI avagAhanA vAlA hai aura dUsarA pUrNa pAMca sau dhanuSa kI avagAhanA vAlA yahAM eka sau paccIsa dhanuSa ke caugune pAMca sau dhanuSa hote haiM, ataeva eka sau paccIsa dhanuSa ke avagAhanA vAlA pAMca sau dhanuSa kI avagAhanA vAle se saMkhyAtaguNa hIna huA aura pAMca sau dhanuSa kI avagAhanA bAlA eka sau paccIsa dhanuSa kI avagAhanA vAle se saMkhyAtaguNa adhika huaa| isI prakAra koI nAraka aparyApta avasthA meM aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga kI avagAhanA vAlA hai aura dUsarA koI pAMca bIje nAraka pahelAthI saMkhyAta bhAga hIna ane pahele pAMcase dhanuSanI avagAhanAvALa bIjAnI apekSAe saMkhyAta bhAga adhika avagAhanA vALo thaye. eja rIte keI nAraka eka pazcIsa dhanuSanI avagAhanA vALe che ane bIje pUrNa pAcanI avagAhanA vALe. ahIM eka paccIsa dhanuSane cAre guNatA pAco thAya che, tethI ja eka pacIsa dhanuSanI avagAhanAvALA pAMcaso dhanuSanI avagAhanAvALAthI saMvyAta guNahIna thayA ane pAse dhanuSanI avagAhanAvALA eka se pacIsa dhanuSanI avagAhanA vALAthI saMkhyAtaguNa adhika thayA. e ja prakAre kaI nAraka aparyApta avasthAmAM aMgulanA asaM. khyAtamAM bhAganI avagAhanA vALa che ane bIje kaI pAcaso dhanuSanI ava Page #542 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre kSayA paripUrNapaJcadhanu zatapramANaH saMkhyeyaguNAbhyadhiko bhavati, evameva eko nairayiko'paryAptAvasthAyAmagulasyAsaMkhyeyabhAgAvagAhe vartate aparastu uccastvena pazcadhanuHzatapramANo'GgulAsaMkhyeyabhAgazcAsaMkhyeyena guNitaH san paJcadhanuHzata pramANo bhavati, tasmAt aparyAptAvasthAyAmaGgalAsaMkhyeyabhAgapramANe'vagAhe vartamAnaH paripUrNapaJcadhanuHzata pramANApekSayA asaMkhyeyaguNahIno bhavati paJcadhanu zatapramANastu tadapekSayA'saMkhyeyaguNAbhyadhiko bhavati 'ThiIe siya hINe siya tulle siya abbhahie' sthityA-sthityapekSayA nairayiko nairayikasya syAt kadAcit-anekAntena hIno bhavati, syAt kadAcit tulyo bhavati, syAt-kadAcit-abhyadhiko bhavati, tathA ca yathA'vagAhanayA hAnau vRddhau ca catuHsthAnapatitaH pratipAdistathA sthityApi pratipAdanIyaH, tadeva vizadayanAha-'jaihINe asaMkhijjaibhAgahINecA, saMkhijjaibhAgahINe vA' yadA sthityapekSayA eko nairayiko'nya nairayikApekSayA hIno vivasau dhanuSa kI avagAhanA vAlA aMgula kA asaMkhyAtavAM bhAga asaMkhyAta se guNita hokara pAMca sau dhanuSa banatA hai| ataeva aparyApta avasthA meM aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga avagAhanA meM vartamAna nAraka paripUrNa pAMca sau dhanuSa kI avagAhanA vAle nAraka se asaMkhyAtaguNa hIna hotA hai aura pAMca sau dhanuSa kI avagAhanA vAlA usase asaMkhyAtaguNA adhika hotA hai| sthiti kI apekSA se bhI koI nAraka kisI nAraka se kadAcit hIna, kadAcitU tulya aura kadAcit adhika hotA hai| jaise avagAhanA kI apekSA catu:sthAnapatita (cauThANavaDiyA) hInAdhikatA kA pratipAdana kiyA gayA hai, usI prakAra sthiti kI apekSA se bhI samajha lenA cAhie / spaSTIkaraNa karate hue zAstrakAra kahate haiM-yadi hIna hai to asaMkhyAtabhAga hIna yA saMkhyAtamAga hIna hotA hai athavA gAhanAvALe che, aMgulane asaMkhyAtamo bhAga asa khyAtathI guNita thaIne pAcaso dhanuSa bane che. tethI ja aparyApta avasthAmAM A gulanA asaMkhyAtamA bhAganI avagAhanAmAM vartamAna nAraka paripUrNa pAse dhanuSanI avagAhanAvALA temanAthI asaMkhyAtagaNa adhika heAya che. sthitinI apekSAe paNa kaI nAraka keI nArakathI kadAcita hIna kadAcita tulya ane kadAcit adhika hoya che. jema avagAhanAnI apekSAe catusthAna patita. (cauThANavaDie) DIna aghitAnu pratipAdana 42pAmA mAvesa cha. me prAre sthitinI apekSAe paNa samajI levuM joIe. spaSTIkaraNa karatA zAstrakAro kahe che je hIna hete asaMkhyAta bhAga agara saMkhyAta bhAga hIna hoya che Page #543 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 5 sU.2 nairayikAdInAM paryAyanirUpaNam 557 kSitastadA asaMkhyeyabhAgahIno vA, saMkhyeyabhAgahIno vA bhavati, evaM 'saMkhijjaguNahINe vA asaMkhijjaguNahINe vA' saMkhyeyaguNahIno vA asaMkhyeyaguNahIno vA bhavati, 'aha anbhahie asaM khijjabhAgamamahie vA, saMkhijjabhAgamabhahie vA' ayAbhyadhiko yadA eko nairayiko'paranairayikApekSayA vivakSitastadA sa asaMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, saMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA bhavati, 'saMkhija guNamasahie vA, asaMkhijaguNamabhahie vA' saMkhyeyaguNAbhyadhiko vA bhavati, alaMkhyeyazuNAbhyadhiko vA bhavati, ___ atredaM vodhyam-eko nairayikastrayastriMzat sAgaropamasthitikaH, anyastu samayAdi nyUnastrayastriMzat sAgaropamasthitiko vartate, tatra samayAdinyUna trayastriMzat sAgaropamapramANasthitiko nairayikaH paripUrNatrayastriMzat sAgaroepariSatika nairayikApekSayA'saMkhyeyabhAgahIno bhavati, paripUrNatrayastriMzat sAgaropama sthitikastutadapekSayA'saMkhyeyabhAgAbhyadhiko bhavati, samayAdInAM sAgaropamApekSayA'saMkhyeyabhAgamAtratvAt, evameva eko nairayikastrayastriMzat sAgaropamasthitikaH aparastu saMkhyAtaguNa hIna yA asaMkhyAtaguNa hIna hotA hai / agara adhika ho to eka nAraka dUsare nAraka se asaMkhyAtabhAga adhika sthiti vAlA, saMkhyAtabhAga adhika sthiti vAlA, asaMkhyAtaguNa adhika sthiti vAlA yA saMkhyAtaguNa adhita sthiti vAlA hotA hai| udAharaNArthaeka nAraka tetIsa sAgaropama sthiti vAlA hai, aura dUsarA eka-do samaya kama tetIsa sAgaropama kI sthitivAlA hai, to eka-do samaya kama tetIsa sAgaropama kI sthiti vAlA pUrNa tetIla sAgaropama sthiti vAle se asaMkhyAtabhAga hIna huA aura tetIsa sAgaropana kI sthiti vAlA usase asaMkhyAtabhAga adhika sthiti vAlA huA, kyoMki eka-do samaye, sAgaropama ke asaMkhyAtave bhAga mAtra haiM / ilI prakAra athavA saMkhyAta guNahIna agara asaMkhyAta guNa hIna hoya che. agara adhika hete eka nAraka bIjA nArakathI asaMkhyAta bhAga adhika sthitivALA. saMkhyAta bhAga adhika sthitivALA, asaMkhyAta guNa adhika sthitivALA. agara saMkhyAta guNa adhika sthitivALA hoya che. udAharaNa tarIke-eka nAraka tetrIsa sAgaropamanI sthitivALo che bIjo eka-baso samaya ochA tetrIsa sAgarepamanI sthitivALe che. e samaya ochA tetrIsa sAgaropamanI rithativALo pUrNa tetrIsa sAgaropama sthitivALAthI asaMkhyAtabhAga hIna thaye ane tetrIsa sAgaropamanI sthiti vALe tenAthI asa khyAta bhAga adhika sthitivALe che kemake eka-be samaya, sAgaropamane asaMkhyAta bhAga mAtra che, e prakAre eka Page #544 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 558 prepinAstra nairayikaH palyopamanyUnatrayastriMzat sAgaropamasthitiko vartate, dazabhizca palyopamakoTikoTibhirekasya sAgaropamasya niSpadyamAnatayA palyopamainyU~ nasthitika paripUrNasthitika nairayikApekSayA saMkhyeyabhAgahIno bhavati, paripUrNasthitikaratu nairayikastadapekSA saMkhyeyabhAgAbhyadhiko bhavati tathaivaiko nairayika ekasAgaropamasthitikaH, anyastu paripUrNatrayastriMzat sAgaropamasthitiko bhavati, tatraika sAgaropamasthitikaH paripUrNasthitikanairayikApekSayA saMkhyeyaguNahIno bhavati, ekasAgaropamasya trayastriMzatAguNane paripUrNasthitikatvarUpAt, paripUrNasthitikaMstu tadapekSayA saMkhyeyaguNAbhyadhiko bhavati tathaiva eko nairayiko dazavarSasahasrasthitiko bhavati, anyastu trayastriMzat sAgaropamasthitikaH, dazavarSasahasrANAJca saMkhyeyarUpeNa guNane eka nAraka tetIsa sAgaropasa kI sthiti vAlA hai aura dUsarA palyopama kama tetIsa sAgaropama kI sthiti vAlA / dasa koDAkoDI palyo. pama kA eka sAgaropama hotA hai, ataeva palyopamoM se hIna sthiti vAlA pUrNa tetIsa sAgaropama sthiti vAle se saMkhyAtabhAga hIna sthiti vAlA huA aura dUsarA saMkhyAtabhAga adhika sthiti vAlA huaa| isI prakAra eka nAraka eka sAgaropama kI sthiti vAlA hai aura dasarA tetIsa sAgaropama kI sthiti vAlA hai, to inameM eka sAgaropama kI sthiti vAlA tetIsa sAgaropama sthiti vAle kI apekSA saMkhyAtaguNa hIna huA, kyoMki eka sAgara ko tetIsa se guNita karane para tetIsa sAgara hote haiN| aura tetIsa sAgaropama sthiti vAlA usakI apekSA saMkhyAtaguNa adhika huaa| isI prakAra eka nAraka dasa hajAra varSa kI sthiti vAlA hai aura dUsarA tetIsa sAgaropama sthiti vAlA, dasa hajAra ko asaMkhya vAra guNita karane para tetIsa nAra, tetrIsa sAgaropamanI sthitivALe che. ane bIjo papama ochA tetrIsa sAgaropamanI sthitivALa, daza keDA koDI pApamane eka sAgaropama thAya che. tethI ja palyopamathI hIna sthiti vALo pUrNa tetrIsa sAgaropama sthiti vALAthI sa khyAta bhAga hIna sthitivALe thaye ane bIje saMkhyAtabhAga adhika sthitivALo thAya che. e prakAre eka nAraka eka sAgaropamanI sthiti 'vALe che ane bIjo tetrIsa sAgaropamanI sthitivALe che, te temAM eka sAga pamanI sthitivALe tetrIsa sAgaropama sthitivALAnI apekSAe saMkhyAta guNa hIna thayo. kemake eka sAgarane tetrIsathI guNavAthI tetrIsa sAgara thAya che. ane tetrIsa sAgaropama sthitivALA temanI apekSAe saMkhyAta guNa adhika Page #545 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 'prameyabAdhinI TIkA pada 5 sU.2 nairayikAdInAM paryAyanirUpaNam 559 trayastriMzat sAgaropamatvAt dazavarSasahasrasthitiko nairayikastrayastriMzat sAgaropama sthitikanairayikApekSayA'saMkhyeyaguNahIno bhavati, tadapekSayA trayastriMzat sAgaropamasthitikastu asaMkhyeyaguNAbhyadhiko bhavati ityevaMrUpeNa ekasya nairayikasyAparanarayikApekSayA dravyArthatayA pradezArthatayA tulyatvaM pratipAditam, kSetrato'vagAinamprati hInAdhikatve catuH sthAnapatitatvaM kAlato'pi sthitito hInAdhikatvena catuH sthAnapatitatvaJca pratipAditam, atha bhAvato hInAdhikatvaM pratipAdayituM prathamataH pudgalavipAki nAmakarmoMdayanimittaM jIvaudayikabhAvAzrayeNa hInAdhikatvaM prarUpayati-'kAlavaNNapajjavehi yasi hoNe siya tulle siya abbhahie' kRSNavarNaparyavaiH eko nairayiko'paranairasAgaropama hote haiM, ataH dasa hajAra varSa kI sthiti vAlA nAraka tetIsa sAgaropama kI sthiti vAle nAraka kI apekSA asaMkhyAtaguNa hIna huA aura usakI apekSA tetIla sAgaropama kI sthiti vAlA asaMkhyAtaguNa adhika sthiti vAlA huaa| ____ isa prakAra eka nAraka dUsare nAraka.le dravya aura pradeza se tulya haiM, kSetra se avagAhanA kI dRSTi se tathA kAla se sthiti kI apekSA catuHsthAnapatita hInAdhika hai, yaha pratipAdana kiyA gyaa| ____ aya bhAva kI apekSA SaTsthAna patita hInAdhikatA kA prati. pAdana karane ke lie zAstrakAra sarvaprathama pudgalavipAkI nAmakarma ke udaya se hone vAle audayika bhAva kA Azraya lekara hInAdhikatA kI prarUpaNA karate haiM-kRSNavarNa ke paryAyoM kI apekSA eka nAraka thAya. e prakAre eka nAraka daza hajAra varSanI sthitivALo che ane bIje tetrIsa sAgaropama sthitivALo, daza hajArane asaMkhyavAra guNita karavAthI tetrIsa sAgaropama thAya che. tethI daza hajAra varSanI sthiti vALA nAraka tetrIsa sAgarepamanI sthitivALA nArakanI apekSAe asaMkhyAta guNa hIna thaye ane tenI apekSAe tetrIsa sAgaropamanI sthitivALe asaMkhyAta guNa adhika sthiti vALe . A prakAre eka nAraka bIjA nArakathI dravya ane pradezathI tulya che. kSetrathI avagAhanAnI daSTie tathA kALa sthitinI apekSAe catuHsthAna patita ja adhika che. A pratipAdana karAyuM. have bhAvanI apekSAe pasthAna patita hInAdhikatAnuM prati pAdana karavA mATe zAstrakAra sarva prathama pudgala vipAkI nAma karmanA udayathI thanAra audArika bhAvane Azraya laIne hInAdhikatAnI prarUpaNa kare che-kRSNa varNanA paryAnI Page #546 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 560 prazApanAsUtre yikApekSayA syAt-kadAcit hIno bhavati, syAt-kadAcit tulyo bhavati, syAt-sAdAcit abhyadhiko bhavati, tadeva hInAdhikatvaM vizadayitumAha "jai hINe aNaMtabhAgahINe vA tatra yadA eko nairayikaH kRSNavarNaparyavaiH anya nairayikApekSayA hIno vivakSito bhavati tadA sa tadapekSayA'nantamAgahIno vA bhavati, 'asaMkhejabhAgahINe vA' asaMkhyeya bhAgahIno vA bhavati, 'saMkhejjaguNahINe vA' saMkhyeyaguNahIno vA bhavati 'asaMkhejjaguNahINe vA' asaMkhyeyaguNahIno vA bhavati, 'aNaMta guNahINe vA' anantaguNahIno vA bhavati, 'aha abhahie, aNaMtabhAgamabhahie vA' athaiko nairayikA anya nairayikApekSayA kRSNavarNa paryavairabhyadhiko yadi vivakSitastadA sa tadapekSayA anantabhAgAbhyadhiko vA bhavati, 'asakhejjabhAgamamahie vA' asaMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA bhavati 'saMkhejjabhAgamamahie vA' saMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA bhavati 'saMkhejjaguNamabhahie vA' saMkhyeyaguNAbhyadhiko vA bhavati 'asaMkhejjaguNamammahie vA' asaMkhyeyaguNAbhyadhiko vA bhavati, 'aNaMtaguNamabhahie vA' anantaguNAbhyadhiko vA bhavati, etra bhAvApekSayA hInatvAbhyadhikatva prarUpaNe hAnau vRddhau ca pratyekaM SaT sthAnapatitatvaM bhavati, dUsare nAraka se hIna hotA hai, koI kisI se tulya hotA hai aura koI kisI se adhika hotA hai / isa kathana kA spaSTIkaraNa karate haiMyadi eka nAraka dUsare nAraka se kRSNavarNa ke paryAyoM se hIna hotA hai to anantabhAga hIna hotA hai, asaMkhyAtabhAga hIna hotA hai, saMkhyAtabhAga hIna hotA hai, saMkhyAtaguNa hIna hotA hai, asaMkhyAtaguNa hIna hotA hai yA anantaguNa hIna hotA hai / agara adhika hotA hai to anantabhAga adhika hotA hai, asaMkhyAtabhAga adhika hotA hai, saMkhyAtabhAga adhika hotA hai, saMkhyAtaguNa adhika hotA hai, asaMkhyAtaguNa adhika hotA hai yA anantaguNa adhika hotA hai yaha SaTa sthAnapatita hInatA aura adhikatA hai / isa SaT sthAnapatita hiinaaapekSAe eka nAraka bIjA nArakathI hIna hoya che ke I meInAthI tulya hoya che ane kaI kaInAthI adhika hoya che. e kathananuM spaSTI karaNa kare che je eka nAraka bIjA nArakathI kRSNa varNanA paryAyathI hIna hoya che te anaMta bhAga hIna hoya che. asaMkhyAta bhAgahIna hoya che. saMkhyAta bhAga hIna hoya che. sa khyAta guNa hIna hoya che, asaMkhyAta guNa hIna hoya che agara anantaguNa hIna hoya che. agara adhika hoya to ananta bhAga adhika hoya che. asaMkhyAta bhAga adhika hoya che, sa khyAtaguNa adhika hoya che, asaMkhyAta guNa adhika hoya che agara ananta guNa adhika hoya che. A cha sthAna patita hInatA Page #547 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 5 sU.2 nairayikAdInAM paryAyanirUpaNam 561 SaTsthAnakeca yadyadapekSayA'nantabhAgahInaM bhavati tasya sarvajIvAnantakena - bhAgasya haraNe yallabhyate tenAnantatamena bhAgena hInaM bhavati, yacca yadapekSayA'saMkhyeyabhAgahi bhavati tasyApekSaNIyasyA saMkhyeyalokAkAza dezapramANarAzinA bhAgasya haraNe yallabhyate, tAvatA bhAgena nyUnaM bhavati, yacca yadadhikRtya saMkhyeyabhAgahInaM bhavati, tasyApekSaNIyasyotkRSTasaMkhyena bhAgasya haraNe yallAbho bhavati, tena hInaM bodhyam guNanasaMkhyAyAM tu yadyataH saMkhyeyaguNaM bhavati tadavadhibhUtamutkRSTa saMkhyeyakena guNitaM sad yAvad bhavati tAvatpramANaM vijJeyam, yacca yato'saMkhyeyaguNaM bhavati tadavadhibhUtam asaMkhyeyalokAkAzapradezapramANaguNakAreNa guNyate, guNitaM sad yAvad bhavati tAvadavaseyam, yacca yato'nantaguNaM bhavati tadavadhibhUtaM sarva jIvAnantakarUpeNa guNakAreNa guNyate guNitaM sad yAvad bhavati tAvatpramANam avaseyam, tadeva vizadayannAha 1 dhikatA meM jo jisase anantabhAga hIna hotA hai, vaha sarvajIvAnantaka se bhAga karane para jo labdha ho usa anantaveM bhAga se hIna samajhanA cAhie / jo jisase asaMkhyAtabhAga hIna hai, use asaMkhyAta lokAkAza pradeza pramANarAzi se bhAga karane para jo labdha ho, utane bhAga kama samajhanA caahie| jo jisase saMkhyAtabhAga hIna ho use utkRSTa saMkhyaka se bhAga karane para jo labdha ho usase hIna samajhanA cAhie / guNanasaMkhyA meM jo jisase saMkhyeyaguNA hotA hai, use utkRSTa saMkhyaka ke sAtha guNita karane para jo Ave utanA samajhanA cAhie / jo jisase asaMkhyAtaguNA hai, use asaMkhyAta lokAkAza pradezoM ke pramANa kI rAzi se guNAkAra karake guNita karanA cAhie aura guNAkAra karane para jo rAzi labdha ho utanA samajhanA cAhie / jo ane adhikatA che. A cha sthAna patita hInAdhikatAmAM je jenAthI ananta bhAga hIna heAya che. te sarva jIvAntakathI bhAga karavAthI je labdha thAMya te anantamAM bhAgathI hIna samajavA joie. je jenArthI asaMkhyAta bhAgahIna che. te asakhyAta leAkAkAza pradeza pramANu rAzithI bhAga karavAthI je lakhya thAya teTalA bhAga ochA samajavA joie. je jenAthI sakhyAta bhAga TvIna hAya tene utkRSTa saMkhyakathI bhAga karavAthI je labdha thAya tenAthI hIna samajavA joie. guNuna sakhyAmAM je jenAthI sabhyeya guNA heAya che. tene utkRSTa sabhyeyakanA sAthe guNita karavAthI je Ave teTalA samajavA joie. je jenAthI Ama khyAtaguNA che, tene asa`khyAta leAkAkAza pradezeAnA pramANunI rAzithI guNAkAra karIne guNita karavA jeie, ane guNAkAra karavAthI je rAzi pra0 71 Page #548 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramApanAsatre ___nIlavannapajjavehiM lohiyaghaNNapajjavehi' nIlavarNaparyave, lohitavarNavaryaH, 'pIyavannapajjavehi' potavarNaparyavaiH 'hAlinannapajAve hi hAridrANaparyaH 'yukillavannapajjavehi' zuklavarNaparyavaizva 'chaTThANavaDie' paTsthAnapatito nairayikaH nairayikAntarApekSayA syAt hIno bhavati, syAt tulyo bhavati, syAd abhyadhiko bhavati, tatra yadA hIno vivakSito bhavati tadA anantabhAgahIno vA bhavati, asaMkhyeyabhAgahIno vA bhavati, saMkhyeyaguNahIno vA bhavati, asaMkhyeyaguNahIno vA bhavati, anantaguNahIno vA bhavati, atha yadAbhyadhiko vivakSitastadA anantabhAgAbhyadhiko vA, asaMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA saMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA bhavati, saMkhyeyaguNAbhyadhiko vA bhavati, asaMkhyeyaguNAbhyadhiko vA bhavati, anantaguNAbhyadhiko jisase anantaguNA hai, use sarvajIvAnantaka se guNita karane para jo saMkhyA ho utanA samajhanA cAhie / isI ko adhika spaSTa karane ke lie kahA hai-nIlavarNa ke paryAyoM se, lohita (rakta) varNa ke paryAyoM se, pItavarNa ke paryAyoM se, hAridra varNa ke paryAyoM se aura zuklavarNa ke paryAyoM se SaT sthAnapatita eka nAraka dUsare nAraka kI apekSA hIna, tulya yA adhika hotA hai| agara koI hIna hai to anantabhAga hIna hotA hai, asaMkhyAtabhAga hIna hotA hai, saMkhyAtabhAga hIna hotA hai, saMkhyAtaguNa hIna hotA hai, asaMkhyAtaguNa hIna hotA hai yA anantaguNa hIna hotA hai| agara adhika hotA hai to anantabhAga adhika hotA hai, asaMkhyAtabhAga adhika hotA hai, saMkhyAtabhAga adhika hotA hai, saMkhyAtaguNA adhika hotA hai, asaMkhyAtaguNA adhika hotA hai yA anantaguNA adhika hotA hai| labdha thAya teTalA samajavA joIe. jenAthI anantaguNa che. tene sarva jIvAntakathI guNita karavAthI je saMkhyA thAya teTalA samajavA joIe. tene vadhAre spaSTa karavA mATe kahyuM che-nIla varNanA paryAyothI lekhita (rakta) varNanA paryAyethI, pIta varNanA paryAthI, hAridravarNanA paryAyathI. ane zukla varNanA paryAyAthI cha sthAna patita eka nAraka bIjA nArakanI apekSAe hIna, tulya athavA te adhika thAya che. agara kaI hIna che te ananta bhAga hIna hoya che, asa khyAta bhAga hIna thAya che, saMkhyAta bhAga hIna thAya che saMkhyAta guNa hIna thAya che, asaMkhyAta guNa hIna thAya che, agara ananta guNa hIna thAya che. agara adhika thAya che te ananta bhAga adhika thAya che, asaMkhyAta bhAga adhika thAya che; saMkhyAta bhAga adhika thAya che. sa khyAta guNa adhika thAya che, asa khyAtaguNa adhika thAya che athavA ananta guNA adhika hoya che. - Page #549 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 5 sU.2 nairayikAdInAM paryAyanirUpaNam 563 vA bhavati, tathA -'subbhigaMdhapajjavehiM dubhigaMdhapajjave hiM ya chaTANavaDie' surabhigandhaparyavaiH durabhigandhaparyavaizca paTUsthAnapatito nairayiko nairayikAntarApekSayA syAt honaH, syAt tulyaH, syAt abhyadhiko bhavati; tatra yadA hIno vivakSitastadA anantabhAgahIno vA, asaMkhyeyabhAgahIno vA, saMkhyeyabhAgahIno vA, saMkhyeyaguNahIno vA, asaMkhyeyaguNahIno vA, anantaguNahIno vA bhavati, athAbhyadhiko yadA vivakSitastadA anantabhAgAbhyadhiko vA, asaMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, saMkhyemAgAbhyadhiko vA, saMkhyeyaguNAbhyadhiko vA, asaMkhyeguNAbhyadhiko vA, anantaguNAbhyadhiko vA bhavati, iti bhaavH|| ___ 'titaralapajjavehiM kaDayarasapajjavehiM, kasAyarasapajjavehi, aMvilarasapajjavehi, mahurarasapajjavehiM chaTThANavaDie' tiktarasaparyavaiH, kaTukarasaparyavaiH, kapAyarasaparyavaiH, amlarasaparyavaiH, madhurarasaparyavaizca SaTsthAnapatito nairayiko nairayikAntarApekSayA syAta hIno vA, syAta tulyo vA, syAda abhyadhiko vA bhavati, tatra yadA hIno vivakSitastadA anantabhAgahIno vA, asaMkhyeyabhAgahIno vA, saMkhyeyabhAgahIno vA, saMkhyeyaguNahIno vA, asaMkhyeyaguNahIno vA; anantaguNahIno vA __isI prakAra sugandha aura durgandha ke paryAyoM se bhI eka nAraka dUsare nAraka kI apekSA SaTU sthAnapatita hInAdhika hotA hai / agara hIna hai to anantabhAga hIna hotA hai, asaMkhyAtabhAga hIna hotA hai, saMkhyAtabhAga hIna hotA hai, saMkhyAtaguNa hIna hotA hai, asaMkhyAtaguNa hIna hotA hai yA anantaguNa hIna hotA hai / agara adhika hotA hai to anantabhAga adhika, asaMkhyAtabhAga adhika, saMkhyAta bhAga adhika, saMkhyAtaguNa adhika, asaMkhyAtaguNa adhika athavA anantaguNa adhika hotA hai| tiktarasa ke paryAyoM se, kaTukarasa ke paryAyoM se, kaSAyarasa ke paryAyoM se, Amlarasa ke paryAyoM se evaM madhurarasa ke paryAyoM se bhI e rIte suganya ane durgandhanA paryAyathI paNa eka nAraka bIjA nArakanI apekSAe cha sthAna patita hInAdhika thAya che. agara hIna che te ananta bhAga hIna thAya che, asa khyAta bhAga hIna thAya che, saMkhyAta hIna thAya che. saMkhyAta guNahIna thAya che, asa khyAta guNahIna thAya che agara ananta guNa hIna thAya che. agara adhika hoya che to ananta bhAga adhika, asaMkhyAta bhAga adhika saMkhyAta bhAga adhika, saMkhyAta guNa adhika, asaMkhyAta guNa adhika thAya che. tikta rasanA paryAyothI, kaTuka rasanA paryAyathI, kaSAya rasanA paryAya Amla rasanA paryAyathI temaja madhura rasanA paryAyathI paNa eka nAraka bIjA Page #550 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 564 prajJApanAsUtre bhavati, athAbhyadhiko yadA vivakSitastadA anantabhAgAbhyadhiko vA, asaMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA bhavati, saMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, saMkhyeyaguNAbhyadhiko vA, asaMkhyeyaguNAbhyadhiko vA, anantaguNAbhyadhiko yA bhavati, iti bhaavH| tathA 'kakkhaDaphAsapajjave hiM, mauyaphAsapajjavehi, garuyaphAsapajjavehiM, lahuyaphAsapajjave hiM, sIyaphAsapajjavehi, usiNaphAsapajjavehiM, niddhaphAsapajjave hiM, lukkhaphAsapajjavehiM chaTANavaDie' karkazasparzaparyavaiH, mRdukasparzaparyavaiH, gurukasparzaparyavaiH, laghukasparzaparyavaiH, zItasparzaparyavaiH, uSNasparzaparyavaiH, snigdhasparzaparyavaiH, rUkSasparzaparyavaizca SaT sthAnapatito nairayiko nairayikAntarApekSayA syAt hIno cA, syAt tulyo vA, syAt abhyadhiko vA bhavati, tatra yadA hIno vivakSitastadA anantabhAgahIno vA, asaMkhyeyabhAgahIno vA; saMkhyeyabhAgahIno vA, saMkhyeyaguNahIno vA, asaMkhyeyaguNahIno vA, anantaguNahIno vA bhavati, atha yadA abhyadhiko vivaeka nAraka dUsare nAraka se SaTsthAnapatita hInAdhika hotA hai| agara hIna hotA hai to anantabhAga hIna, asaMkhyAtabhAga hIna, saMkhyAtabhAga hIna, saMkhyAtaguNa hIna, asaMkhyAtaguNa hIna yA anantaguNa hIna hotA hai| agara adhika hotA hai to anantabhAga adhika, asaMkhyAtabhAga adhika, saMkhyAtabhAga adhika, saMkhyAtaguNa adhika, asaMkhyAtaguNa adhika yA anantaguNa adhika hotA hai| karkazasparza ke paryAyoM se, mRdasparza ke paryAyoM se, gurusparza ke paryAyoM se, laghusparza ke paryAyoM se, zItasparza ke paryAyoM se, uSNasparza ke paryAyoM se eka nAraka dUsare nAraka kI apekSA hIna, tulya yA adhika hotA hai| agara hIna hai to anantabhAga hIna, asaMkhyAtabhAga hIna, saMkhyAtabhAga hona, saMkhyAtaguNa hIna, asaMkhyAtaguNa hIna, nArakathI cha sthAna patita hInAdhika thAya che. je hIna thAya che te ananta bhAga hIna, asaMkhyAta bhAga hIna, saMkhyAta bhAga hIna, sA khyAta guNahIna asaMkhyAta guNa hIna agara ananta guNa hIna thAya che. agara adhika thAya che te ananta bhAga adhika asaMkhyAta bhAga adhika, sa khyAta bhAga adhika, sa khyAta guNa adhika, asaMkhyAta guNa adhika agara anantaguNa adhika thAya che. - karkaza sparzanA paryAyethI, mRdusparzanA paryAyothI, gurUsparzanA paryAthI laghaparzanA paryAyethI, zItasparzanA paryAyathI, uNasparzanA paryAthI, snigdha sparzanA paryAthI, ane rUkSa sparzanA paryAyathI eka nAraka bIjA nArakanI apekSAe hIna, tulya agara adhika thAya che. agara hIna che te ananta bhAga hInaM asa khyAta bhAga hIna, saMkhyAta bhAga hIna, sA khyAta guNa hIna asaM Page #551 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 5 sU.2 nairayikAdInAM paryAyanirUpaNam kSitastadA anantabhAgAbhyadhiko vA, asaMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, saMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, saMkhyeyaguNAbhyadhiko vA, asaMkhyeyaguNAra yadhiko vA, anantaguNAbhyadhiko vA, saMkhyeyaguNAbhyadhiko vA, asaMkhyeyaguNAtyadhiko bA, anantaguNAbhyadhiko vA bhavati ityAzayaH, tathaiva 'AbhiNitrohiyanANapajjavehiM suyanANayajjavehi' AbhinivodhikajJAnapa yavaiH, zrutajJAnaparyavaiH, 'ohinANapaujavaihi' avadhijJAnaparyavaiH, 'maianANapajjavehi matyajJAnaparyavaiH, 'suya aNNANapajjavehi' zrutAjJAnaparyavaiH 'vibhaMganANapajjavehi' vibhaGgajJAnaparyavaiH 'cAbudaM gaNapajjave hiM, acakkhudaMsaNapajjavehi' cakSurdazanaparyavaiH, acakSurdarzanaparyavaiH, 'ohidasaNapajjavehi' avadhidarzanaparyavaizca 'chaTThANavaDie' padasthAnapatito nairayiko narayikAntarApekSayA syAt hIno bhavati, syAt tulyo bhavati, syAt asyadhiko bhavati, tatra yadA hIno vivakSitastadA anantabhAgahIno vA, asaMkhyeyabhAgahIno vA, anantaguNa hIna hotA hai aura yadi adhika hotA hai to anantabhAga adhika, asaMkhyAtabhAga adhika, saMkhyAtamAga adhika, saMkhyAtaguNa adhika, asaMkhyAtaguNa adhika athavA anantaguNa adhika hotA hai| ____ aba kSAyopazalika bhAva rUpa paryAyoM se hIlAdhikatA pradarzita karate haiM-Abhinibodhika jJAna ke paryAyoM se, zrutajJAna ke paryAyoM se, avadhijJAna ke paryAyoM se, atyajJAna ke paryAyoM se zrutAjJAna ke paryAyoM se, vibhaMgajJAna ke paryAyoM se, cakSudarzana ke paryAyoM se, acakSudarzana ke paryAyoM se tathA avadhidarzana ke paryAyoM se koI nAraka kisI anya nAraka se hIna, adhika yA tulya hotA hai| agara hIna hai to SaTsthAnapatita hIna aura adhika hai to padasthAnapatita adhika hotA hai / yathA-jo jisase hIna haiM vaha anantabhAga hIna asaMkhyAta khyAta guNa hIna ananta guNa hIna thAya che ane je adhika thAya che te, ananta bhAga adhika, asaMkhyAta bhAga adhika, saMkhyAta bhAga adhika saMkhyAta guNa adhika, asaMkhyAta guNa adhika athavA ananta guNa adhika bane che have kSApazAmika bhAva rUpa paryAthI hInAdhikatA pradarzita kare cheAbhinibaMdhika jJAnanA paryAyethI, zruta jJAnanA paryAyethI, avadhijJAnanA paryAthI, matyajJAnanA paryAyathI, thatAjJAnanA paryAyethI, vibhAgajJAnanA paryAcethI, cakSudarzananA paryAyathI, acakSudarzananA paryAyathI tathA avadhi darzananA paryAyethI, koI nAraka koI bIjA nAkathI hIna adhika agara tulya hoya che. agara hIna che te che sthAna patita hIna agara adhika che. te che sthAna patita adhika bane che. jemake-je jenAthI hIna che te ananta bhAga hIna, Page #552 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanAsUce saMkhyeyabhAgahIno vA, saMkhyeyaguNahIno vA, asaMkhyeyaguNahIno vA, anantaguNahono vA bhavati, athAbhyadhiko yadA vivakSitastadA anantabhAgAbhyadhiko vA, asaMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, saMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, saMkhyeyaguNAbhyadhiko vA asaMkhyeyaguNAbhyadhiko vA, anantagaNAbhyadhiko vA bhavati ityAzayaH, ____ atha paTsthAnapatitatvasvarUpaM prarUpyate-tatra vastutaH kRSNavarNaparyAyaparimANasyAnantasaMkhyakasyApi asadbhAva sthApanayA dazasahasraparikalpane sati tasya zataparimANaparikalpanena sarvajIvAnantakena bhAgaharaNe kRte zatasya labdhirbhavati, tatra ekasya nairayikasya kRSNavarNaparyAyaparimANaM dazasahasrANi, anyasya tu nairayikasya zatahInAni dazasahasrANi, zataJca sarvajIvAnantabhAgahAralabdhatvAdanantatamo bhAgo bhavati, tatra yasya nairayikasya zatahInAni dazasahasrANi kRSNavarNaparyAyaparimANaM bhAga hIna, saMkhyAtabhAga hIna, saMkhyAtaguNa hIna, asaMkhyAtaguNa hIna yA anantaguNa hIna hotA hai / jo jisase adhika hai vaha usase anantabhAga adhika, asaMkhyAtabhAga adhika, saMkhyAtabhAga adhika, saMkhyAtaguNa adhika, asaMkhyAtaguNa adhika yA anantaguNa adhika hotA hai| SaTrasthAnapatitatva ke svarUpa kA nirUpaNa kiyA jAtA hai-yadyapi kRSNavarNa ke paryAyoM kA parimANa ananta hai, phira bhI asat kalpanA se use daza hajAra mAna liyA jAe aura sarvajIvAnantaka ko sau kalpita kara liyA jAe / to dasa hajAra meM sau kA bhAga dene para sau kI sakhyA labdha hotI hai| isa prakAra eka nAraka ke kRSNa varNa ke paryAyAM kA parimANa daza sahasra hai, dUsare ke sau kama dasa hajAra hai| sau kI saMkhyA sarvajIvAnantaka meM bhAga dene para labdha hone se anantavAM bhAga hai / to jisa nAraka ke kRSNa varNa ke paryAya sau kama daza sasa jyAta mADIna, sadhyAta mAhIna, sabhyAta guDAna, masa.. khyAta guNa hIna agara ananta guNa hIna hoya che. je jenAthI adhika che, te tenAthI ananta bhAga adhika, asa khyAta bhAga adhika, saMkhyAta bhAga adhika, sa khyAta guNa adhika, asa khyAta guNa adhika agara ananta guNa adhika hoya che. vasthAna patitatvanA svarUpanuM nirUpaNa karAya che je-kRSNa varNanA paryAye nuM parimANa ananta che, to paNa asat kalpanAthI tene daza hajAra mAnI levAmAM Ave ane sarva jIvanantakane so kalpita karI levAya te dasa hajAramAM so ne bhAga devAthI sonI sa khyA upalabdha thAya che. e rIte eka nArakanA kRSNavarNanA paryAyanA parimANa daza hajAra che, bIjAnA se ochA daza hajAra che. tenI saMkhyA sarva jIvAntakamAM bhAga devAthI thanAra anantamo bhAga che, Page #553 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 5 sU.2 nairayikAdInAM paryAyanirUpaNam 567 so'nyasya paripUrNadazasahasrapramANa kRSNavarNaparyAya nairayikasyApekSayA'nantabhAgahIno vyapadizyate, tadapekSayAso'nyaH kRSNavarNaparyAyo'nantabhAgAbhyadhiko vyapadizyate, evameva kRSNavarNaparyAyaparimANasya dazasahasrasaMkhpakasyAsaMkhyeyalokAkAzapradezapramANaparikalpanena pazcAzat parimANena bhAgaharaMNe kRte sati zatadvayasya labdhirbhavati, epo'saMkhyeyatamo bhAgo byapadizyate, tatraikasya nairayikasya zatadvayahInAni dazasahasrANi kRSNavarNaparyAyAH bhavatti, anyasya nairayikasya tu paripUrNAni dazasahasrANi kRSNavarNaparyAyAH bhavanti, tatra zatadvayahIna dazasahasraparimANa kRSNavarNaparyAyaH paripUrNakRSNavarNaparyAya nairayikApekSayA asaMkhyeyabhAgahIno vyavahiyate, paripUrNa kRSNavarNaparyAyastu tadapekSayA'saMkhyeyabhAgAbhyadhikovyapadizyate, tathaiva tasyaiva kRSNavarNaparyAyarAzeH dazasahasrasaMkhyakasyotkRSTasaMkhyeyakaparimANaparikalpitena dazakaparimANena bhAgaharaNe kRte sati labdhaM sahasraM saMkhyAtasahasra haiM, vaha daza sahasra kRSNavarNa paryAyoM vAle nAraka kI apekSA anantabhAga hIna kahalAtA hai / isI prakAra daza sahasra parimita kRSNavarNa ke paryAyoM meM lokAkAza ke pradezoM ke rUpa meM kalpita pacAsa se bhAga kiyA jAya to do sau kI saMkhyA AtI hai, yaha asaMkhyAtavAM bhAga kahalAtA hai / tAtparya yaha huA ki kisI nAraka ke kRSNavarNa ke paryAya do sau kama daza sahastra haiM aura kisI ke pUre daza sahasra haiM / isameM se do sau kama dasa hajAra kRSNavarNa paryAya vAlA paripUrNa dasa hajAra kRSNavarNa paryAya vAle kI apekSA asaMkhyAtabhAga hIna kahalAtA hai aura dasa hajAra kRSNavarNa paryAya vAlA asaMkhyAtabhAga adhika kahalAtA hai| isI prakAra pUrvokta daza sahasra saMkhyaka kRSNavarNa paryAyoM meM saMkhyAla parimANa ke rUpa meM kalpita daza saMkhyA tA je nArakane kRSNa varNane paryAya so ochA daza hajAra che. te daza hajAra kRSNa varNa paryAye vALA nArakonI apekSAe ananta bhAga hIna kahevAya che. e ja prakAre daza hajAra parimita kRSNa varNa paryAmAM kAkAzanA pradezanA rUpamA kalpita pacAsathI bhAgavAmAM Ave te basonI sa khyA Ave che, e saMkhyAtame bhAga kahevAya che. tAtparya e thayuM ke keI nArakane kRSNavarNanA payoya base ochA daza hajAra che ane keInA daza hajAra purA che. temAMthI basa ochA daza hajAra kRSNavarNa paryAya vALA paripUrNa daza hajAra kRSNavarNa paryAyavALAnI apekSAe asaMkhyAta bhAga hIna kahevAya che, ane daza hajAra kRSNavarNa paryAyavALA asaMkhyAta bhAga adhika kahevAya che. e prakAre pUrvokta daza hajAra saMkhyaka kRSNavarNa paryAmAM saMkhyAta parimANunA rUpamAM kalpita Page #554 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre 568 tamo bhAgo bhavati, tatraikasya nairayikasya navasahasrANi kRSNavarNaparyAya parimANaM bhavati, anyasya tu dazasahasrANi, sahasraJca saMkhyeyatamo bhAgo bhavati ityevaM rItyA nava sahasraparimANakaNavarNaparyAyaH paripUrNakRSNavarNaparyAya nairayikApekSayA saMkhyeyabhAgahIno vyapadizyate tadapekSayA anyastu saMkhyeyabhAgAbhyaviko vyapadizyate, evameva ekasya nairayikasya kRSNavarNa paryAyaparimANaM sahasram anyasya tu dazasahatrANi, tatrotkaSTaM saMkhyAtakalpena dazakena guNitasya sahasrasya dazasahasrasaMkhyatvaM bhavati iti rItyA sahasrasaMkhyaka kRSNavarNaparyAyo nairayikaH dazasahasrasaMkhyaka kRSNavarNa paryAya nairayikApekSayA saMkhyeyaguNahIno bhavati, tadapekSayA paripUrNa kRSNavarNaparyAyastu saMkhyeyaguNAbhyadhiko vyapadizyate, evameva ekasya nairayikasya kRSNavarNaparyAyAyaM dve zate, anyasya tu nairayikasya paripUrNAni dazasahasrANi zatakA bhAga kiyA jAya to eka sahasra saMkhyA labdha hotI hai / yaha saMkhyA dasa hajAra kA saMkhyAtavAM bhAga hai| mAna lIjie ki kisI nAraka ke kRSNavarNa paryAya nau hajAra haiM aura dUsare ke daza hajAra haiM, to nau hajAra kRSNavarNa paryAya vAlA paripUrNa dasa hajAra kRSNavarNa paryAyoM vAle nAraka kI apekSA saMkhyAtabhAga hIna huA aura usakI apekSA dasa hajAra kRSNavarNa paryAya vAlA saMkhyAtabhAga adhika kahalAyA / isI prakAra eka nAraka ke kRSNavarNa paryAyoM kA parimANa eka sahasra hai aura dUsare kA parimANa daza sahasra / yahAM utkRSTa saMkhyAta ke rUpa meM kalpita daza saMkhyA ke dvArA hajAra meM guNAkAra kiyA jAya to daza sahasra saMkhyA AtI hai / isa prakAra eka hajAra kRSNavarNa paryAya vAlA nAraka dasa hajAra saMkhyaka kRSNavarNa paryAya vAle daza saMkhyAnA bhAga karAya te eka hajAranI saMkhyA prApta thAya che. e saMkhyA daza daza hajArane saMkhyAtamA bhAga che. mAnIle ke keAI nArakanA kRSNa va paryAya hajAra che ane khIjAnA daza hajAra che. te seA hajAra kRSNa vaNu paryAya vALA paripUrNa daza hajAra kRSNavarNa pA~cAvALA nArakanI apekSAe sa khyAta bhAgahIna thayA ane tenI apekSAe daza hajAra kRSNavaNuM paryAyavALA sa`khyAta bhAga adhika kahevAyA. [ eja rIte eka nArakana kRSNa paryAyAnuM parimANu eka hajAra che ane khIjAtu parimANu daza hajAra. ahIM utkRSTa sakhyAta rUpamAM kalpita darza saMkhyAnA dvArA hajAranA guNAkAra karAya teA daza hajAra saMkhyA Ave. e rIte eka hajAra kRSNavarNa paryAya vALA nAraka daza hajAra sa`khyaka kRSNa vaNuM paryAya vALA nArakanI apekSAe sa khyAta guNu hIna che ane tenI ape Page #555 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 5 .2 nairayikAdInAM paryAyanirUpaNam dvayantu asaMkhyeyalokAzAzapradezaparimANakalpitena paJcAzat parimANena guNakena guNite sati dazasahastrANi bhavanti, tatra zatadvayaparimANa kRSNavarNaparyAyasya nairayikasya paripUrNa kRSNavarNaparyAyanairayikApekSayA'saMkhyeyahInatvaM vodhyas, tadapekSayA tu anyasyAsaMkhyeyaguNAbhyadhikatvaM vijJeyam, evamekasya nairayikasya zataM kRSNavarNaparyAyaparimANam. anyasya dazasahasrANi, sarvajIvAnantaparimANaparikalpitena zataguNakena guNite sati dazasahasrANi bhavanti, tatazca zataparimANa kRSNavarNaparyAyo nairayikA paripUrNakRSNavarNaparyAya nairagikApekSayA anantaguNahIno bhavati, tadanyastu tadapekSayA'nanta guNAbhyadhiko bhavati, ityevaM rItyA kRSNavarNaparyAyAnaminAraka kI apekSA saMkhyAtaguNa hIna hai aura usakI apekSA dasa hajAra kRSNavarNa paryAya vAlA saMkhyAtaguNa adhika hai| ___ isI prakAra eka nAraka ke kRSNavarNa paryAyoM kA parimANa do sau hai aura dUsare nAraka ke kRSNavarNa-paryAyoM kA parimANa dasa hajAra hai| do sau kA yadi asaMkhyAta rUpa meM kalpita pacAsa ke sAtha guNAkiyA jAya to dasa hajAra hotA hai / ataeva do sau kRSNavarNa paryAya vAlA nAraka dasa hajAra kRSNavarNa paryAya vAle nAraka kI apekSA asaMkhyAtaguNa hIna hai, aura usakI apekSA dasa hajAra kRSNavaNe payAya vAlA asaMkhyAtaguNa adhika hai| isI prakAra eka nAraka ke kRSNavarNa ke paryAya sau haiM aura dUsare ke dasa hajAra / sarvajIvAnantaka parimANa ke rUpa meM parikalpita sau ke dvArA sau meM guNAkAra kiyA jAya to dasa hajAra kI saMkhyA AtI hai / ataeva sau kRSNavarNa paryAya vAlA nAraka dasa hajAra kRSNavarNa paryAya vAle nAraka kI apekSA anantaguNa hIna huA aura usakI apekSA dUsarA anantaguNa adhika huaa| lAe daza hajAra kRSNa varNa paryAya vALA saMkhyAta guNa adhika che. e prakAre eka nArakanA kRSNa varNa paryAnA parimANa base che ane bIjA nArakanA kRSNa varNa paryAnA parimANa daza hajAra che. ane je asaMkhyAta rUpamAM kalpita pacAsanI sAthe guNAkAra karAya te daza hajAra thAya che. tethI ja base kRSNavarNa paryAya vALA nAraka daza hajAra kRSNa varNa paryAya vALA nArakanI apekSAe asaMkhyAta guNa hIna che ane tenI apekSAe daza hajAra kRSNa varNa paryAyavALA asaMkhyAta guNa adhika che. e ja rIte eka nArakanA kRSNavarNanA paryAya se che ane bIjAnA daza hajAra sarva jIvAntaka parimANunA rUpamAM parikapita so vaDe sane guNAkAra karAya te daza hajAranI saMkhyA Ave che. tethI ja se kRSNa varNa paryAya vALA nArakanI apekSAe pra072 Page #556 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 570 prajJApanA lakSya hAnau vRddhau ca SaTsthAnapatitatvaM pratipAditagevaM zepavarNagandharasasparzerapi pratyeka paTrasthAnapatatitvaM pratipattavyam, evaM pudgala viSAki nAmakarmodayagadhanyajIvaudayikabhAvAzrayeNa SaTsthAnapatitatvamuktaM tathA jIvAvipAki jJAnAvaraNIyAdhaSTadakarmakSayopazamabhAvAzrayeNa AbhinivodhikajJAnaparyavAdibhirapi pratyeka SaTsthAnapatitatvaM svayamevohanIyam, dravyatastulyatvakathanena saMmRcchima sarvaprabhedanirbhedabIjaM mayUrANDakarasavadanabhivyaktadezakAlakramaM pratyavanaddhavizeSapariNAmayogyaM dravyaM bhavatIti sUcitam, avagAhanayA catu:sthAnapatitatvakathanena kSetrataH saMkoyahAM kRSNavarNa ke paryAyoM ko lekara padasthAlapatita hAni-vRddhi kA pratipAdana kiyA gayA, isI prakAra zeSa varNoM, gaMdhoM, rasoM aura spoM ko lekara bhI SaTUsthAnapatita hAni-vRddhi samajha lenI caahie| ___ jisa prakAra pudgalavipAkI nAmakarma ke udya se utpanna hone vAle audAyika bhAva kA Azraya karake nArakoM ko padasthAnapatita kahA hai, usI prakAra jIvavipAkI jJAnAvaraNIya Adi karmoM ke kSayopazama ke utpanna hone vAle kSAyopazalika bhAva ko lekara AbhinibodhikajJAna Adi paryAyoM kI apekSA bhI SaTsthAnapatita hAni-vRddhi samajha lenI caahie| sabhI nAraka dravya kI apekSA tulya haiM, isa kathana ke dvArA yaha sUcita kiyA hai ki pratyeka nAraka apane Apa meM paripUrNa evaM svataMtra jIva dravya hai aura yadyapi koI bhI dravya paryAyoM se sarvathA rahita kadApi nahIM ho sakato tathApi paryAyoM kI vivakSA na karake kevala ananta guNa hIna thAya ane tenI apekSAe bIjo ananta guNa adhika thAya ahIM kRNa varNanA paryAne laIne pathAna patita hAni vRddhinuM pratipAdana karyuM che. e kAraNe zeSa, varNa, go rasa ane sparzIne laIne paNa SasthAna patita hAni-vRddhi samajI levI joIe. je prakAre pudgala vipAkI nAmakarmanA udayathI utpanna thanArA darSika bhAvanA Azraye karIne nArakone SaTasthAna patita kahyA che, te ja rIte jIva vipAkI jJAnAvaraNIya Adi karmonA kSapazamathI utpanna thanArA lApazamika bhAvane laIne Abhinibodhika jJAna Adi paryAnI apekSAe paNa sthAna patita hAni-vRddhi samajI levI joIe. badhA nArake dravyanI apekSAe sarakhA che. e kathana dvArA ema sUcana karyuM che ke pratyeka nAraka potapotAmAM paripUrNa temaja svataMtra jIva dravya che ane je ke kaI paNa draya paryAthI sarvathA rahita kadApi nathI hAI Page #557 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 5 sU.2 nairayikAdInAM paryAyanirUpaNam 571 cavikocadharmA AtmA bhavati, natu dravyapradezasaMkhyayA iti pratipAditam, sthityA catuH sthAnapatitatvakathanena AyuH karmAnubhavalakSaNasthiti nirvatakAdhyavasAya. sthAnAmutkarSApakarSavRttitvamupapAditam, tad vinA sthityA catuH sthAnapatitatvAyogAva kRSNAdiparyAyaH SaTyAnapatitatvakathanena yadA ekasyApi nairayikasyAnantAH paryAyA bhavanti, tadA kimuta vaktavyaM sarvepAM nairayikANAmiti pradarzitam, atra nairayikANAM paryAyAnantyasya prastAve'pi dravyakSetrakAlabhAvAbhidhAnena sarveSAM sarve svaparyAyAH samasaMkhyA bhavanti api tu paTsthAnapatitAH santa eva taca paTsthAnapatitatvaM pariNAma vinA na saMbhavati sa ca pariNAmo yathoktasvarUpasya dravyasya zuddha dravya kI vivakSA kI jAya to eka nAraka se dUsare nAraka meM koI vizeSatA nahIM hai| ___ avagAhanA se catuH sthAnapatita kahane se yaha siddha huA ki AtmA karmodaya ke vazIbhUta hokara saMkoca-vikAsazIla hai, magara pradezoM kI apekSA nyUnAdhika nahIM hai| sthiti se catuH sthAnapatita kaha kara yaha sUcita kiyA hai ki Ayukarma kI sthiti utpanna karane vAle jIva ke adhyavasAyoM meM utkarSa aura apakarSa hotA hai| adhyavasAyoM ke utkarSa aura apakarSa ke vinA sthiti catuH sthAnapatita nahIM ho sktii| kRSNavarNa Adi paryAyoM se SaTsthAnapatita kaha kara yaha dikhalAyA hai ki jaba eka kRSNavarNa ko lekara hI ananta paryAya hote haiM to sabhI vargoM ke paryAyoM kA to kahanA hI kyA ? ukta kathana se yaha zakatA tathApi paryAnI vivakSA na karIne kevaLa zuddha dravyanI vivakSA karAya te eka nArakathI bIjA nArakamAM koI vizeSatA nathI. avagAhanAthI catuH sthAna patita kahevAthI A siddha thayuM ke AtmA karmodayane vazIbhUta banIne saMkoca vikAsa zIla che. paraMtu pradezonI ape kSAe nyUnAdhika nathI. sthitithI catu. sthAna patita kahine e sUcana karyuM ke Ayu kamanI sthiti utpanna karavAvALA jIvanA adhyavasAyamAM utkarSa ane apakarSa thAya che. adhyavasAyanA utkRSa ane apakarSanA vinA. sthiti catu sthAna patita nathI thaI zakatI. kRSNavarNa Adi paryAthI sthAna patita thAya che ema kahIne e batAvyuM che ke jyAre eka kRNa varNane laIne ja ananta paryAya thAya che te badhA varNonA payAnuM to kahevuM ja zuM ? A kathanathI e paNa sUcita karAyuM che ke jIva Page #558 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 572 prajApanAsUtre bhavatIti dravyatastulyatvaM, tathA na kRSNAdiparyAyaireva paryAyavAn jIvo bhavati api tu tattatkSetra saMkocavikocadharmatayApi, tathA tattadadhyavasAyasthAnayuktatayA'pi iti sUcanArtham kSetrakAlAbhyAM catuH, sthAnapatitatvamuktamityAveditam ||suu0 2 // asurakumAra paryAyavaktavyatAmUlam-asurakumArANaM bhaMte ! kevaiyA pajjavA paNNattA ? goyamA ! aNaMtA pajjavA paNNattA, se keNaTeNaM bhaMte! evaM vuccai asurakumArANaM aNaMtA pajjavA paNNattA ? goSamA! asurakumAre asurakumArassa davaTTayAe tulle paesaTTayAe tulle ogAhaNaTayAe cauTANavaDie ThiIe cauTANavaDie kAlavaNNapajavehiM chaTA NavaDie evaM nIlavaNNapajjavehiM lohiyavaeNapajjavehiM hAlivapaNapajjavehi sukillavaNNapajjavehi subhigaMdhapajjavahiM dunbhigaMdha pajjavehiM tittarasapajjavehi kaDuyarasapajavehiM kasAyarasapanavehi mahurarasapajjavehiM kakkaDaphAsapajjavehiM mauyaphAsapajavehi garuyaphAsapanavehi lahuyaphAsapajjavehiM sIyaphAsapajjavehi, usiNaphAsapajjavehiM niddhaphAsapajjavehiM lukkhaphAsajjavehiM AbhiNiyohiyANANapajjavehi suyaNANapajjavehiM ohinANapajjavehiM sai aNNANapajavehi suyaaNNANapajjavehiM vibhaMganANapajjavehiM cakkhudaMsaNapajjavehiM acakkhudaMsaNapajjavehiM ohiMdasaNapajavehi chaTANavaDie se eeNaTeNaM goyamA ! evaM vuccai asurakumArANaM anatA panjavA paNNattA evaM jahA neraiyA jahA asurakumArA tahA nAgakumArA vi jAva thaNiyakumArA // suu03|| bhI sUcita kiyA gayA hai ki jIva svanimitaka evaM paranimittaka vividha parimANoM se yukta hotA hai| karmodaya se prApta zarIra ke anusAra usake pradezoM meM saMkoca-vistAra to hotA hai magara nyUnAdhikatA nahIM hotI hai // 2 // svanimittaka temaja para nimittaka vividha pariNAmothI yukta thAya che. karmodayathI prApta zarIranA anusAra tenA pradezamAM saMkoca-vistAra te thAya che paraMtu jUnAdhikatA nathI thatI 2 Page #559 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 5 sU.3 asurakumArANAM paryAyanirUpaNam chAyA-asurakumArANAM bhadanta ! kiyantaH paryavAH prajAtAH ? gotama ! anantAH paryavAH prajJaptAH, tat de.nArthena bhadanta ! evamucyate-asurakumArANAm anantAH paryavAH prajJaptAH ? gautama ! asurakumAraH anura mArasya dravyArthatayA tulyaH, pradezArthatayA tulyaH, avagAhanArthatayA catu:sthAnapatitaH, sthityA catuHsthAnapatitaH, kRSNavarNa paryavaiH paTrasthAnapatitaH, evaM nIlavarNaparyavaiH, lohitavarNaparyaveH hAridravarNaparyavaiH, zuklavarNaparyavaiH, surabhigandhaparyavaiH, durabhigandhaparyaveH, tilarasaparyavaiH, asurakumAra paryAya vaktavyatA zabdArtha-(asurakumArANaM aMte ! kevathA ejjakA paNattA ?) he bhagavan ! asurakumAroM ke kitane paryAya kahe haiM ? (goyamA) he gautama ! (aNaMtA pajavA paNNattA) ananta paryAya kahe haiM (se keNaDhe NaM bhaMte ! evaM vuccai) kisa hetu se he bhagavan ! aisA kahA jAtA hai ki (asurakumArANaM aNetA pajjavA) asurakumAroM ke ananta paryAya haiM (gocamA) he gautama ! (asurakumAre asurakumArasla) eka asura alAra dUsare asurakumAra se (vvaTTayAe tulle, paelaTTayAe tulle) dravya kI .pekSA se tulya hai, pradezoM kI apekSA se tulya hai (ogAhaNayAe cANavaDie) avagAhanA kI apekSA catuH sthAnapatita hai (ThiIe cauTThANavaDie) sthiti se catuHsthAnapatita hai (kAlavaNNa pajjavehiM chahANavaDie) kRSNavarNa paryAyoM se SaTsthAnapatita hai (evaM) isI prakAra (nIlavaNNa panavehi, lohiyavaNNapajjavehiM, hAliddavaNNapajjavehi, suzkillavaNNa pajjavehi) nIlavarNa paryAyoM se, lohita, hAridra, aura zuklavarNa ke asurakumAra paryAya vaktavyatA Awar-(asurakumArANa bhaMte ! kevaiyA panavA paNNattA ?) gavan ! masurebhAnA sA paryAya 4aa cha ? (goyamA ) 3 gautama / (aNanA pannavA paNNattA) ananta paryAya 4hyA cha. mAvan / 4yA stuthI sema DeyAya cha hai (asurakumArANaM aNatA pajjayo) asumArAnA mananta paryAya cha jItama ! (asurakumAre asurakumArassa) 23 masu2chumAra gIta masu27mArathI (dayaTTayAe tulle paesaTTayAe tulle) dravyanI apekSA tukSya cha bhane pradezAnI apekSA paY tulya che. (ogahaNaTTayAe cauTANavaDiga) 25gADanAnI apekSA yatu sthAna patita cha (ThiIe caTTANavaDie) sthitithI catu:sthAnA patita che (kAlavaNNapajavehi chaTANavaDie) 40 paryAyAthI paTthAna patita cha (ba) yena (nIlavaNNapajjavehiM lohiyavaNNapajjavehi hAlivaNapajjavehi sukillapaNapanjati) nIta nA paryAyathI, soDita, vidra, ane zusapanA paryAyAdhI (sunnigaMdha Page #560 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 574 pinAsUtre | kapAyarasaparyavaiH, amlarasaparyayaiH, madhurarasaparyavaiH, karkaza sparzaparyavaiH, mRduka sparzaparyavaiH, gurukasparzaparyayaiH, laghukaraparzaparyavaiH zItasparzaparyavaiH, uSNasparzaparyavaH, snigdhasparzaparyavaiH, rUkSasparzaparyavaiH, Abhinivodhika jJAnaparyavaiH zrutajJAnaparyavaiH, avadhijJAnaparyavaiH, matyajJAnaparyavaiH zrutAjJAnaparyavaiH, vibhaGgajJAnaparyavaiH, cakSurdarzanaparyavaiH, acakSurdarzanaparyavaiH, avadhidarzanaparyavaiH, SaTsthAnapatitaH, tat etenArthena paryAyoM se (subhigaMdhapajjavehiM dubhigaMdhapajjavehiM) sugaMdha aura durgaMdha ke paryAyoM se (tittara sapajjadehiM, kaDuyarasapajjavehiM kasAyarasapajjavehiM, aMbilarasapajjavehiM, mahurarasapajjavehiM) tiktakaTuka - kaSAya- Amlamadhurarasa ke paryAyoM se (kakkhaDaphAsapajjavehiM, maDayaphAsapajjavehiM, garuyaphAsapajjaverhi, lahuyaphAsapajjavehiM, sIyaphAsapajjavehiM, usiNaphAsapajjavehi, NiddhaphAsapajjavehiM, lukkhaphAsapajjavehiM) karkaza -mRduguru-laghu-zIta-uSNa- snigdha aura rUkSa sparza ke paryAyoM se (AbhiNivohiya nANapajjavehiM, suyanANapajjadehiM, ohinANapajjavehiM) Abhinibodhaka jJAna ke paryAyoM se, zrutajJAna ke paryAyoM se, avadhi - jJAna ke paryAyoM se (maiaNNApajjavehiM, suyaaNNANapajjadehiM vibhaMganANapajjavehiM) matyajJAna ke paryAyoM se, zrutAjJAna ke paryAyoM se, vibhaMgajJAna ke paryAyoM se (cakkhudaMsaNapajjavehiM, acakkhudaMsaNapajjavehiM ohidaMsaNapajjavehiM) cakSudarzana ke paryAyoM se, acakSudarzana ke paryAyoM se, avadhidarzana ke paryAyoM se (chaTTANavaDie) SaTsthAnapatita haiM (se) pajjavehiM, dubbhigaMdha pajjaverhi) sugandha bhane durgandhanA paryAyAthI (tittarasa pajja vehiM, kaDuyarasa pajjavehiM kasAyarasa pajjavehi, aMbilarasa pajjavehiM, mahurarasa pajjavehiM) tikta 2sa, uTu, uSAya, Abhsa, bhadhura rasanA paryAyothI (kakkhaDa * phAsapajjavehiM mauyaphAsapajjavehiM, garuyapha (sapajjaverhi, lahuyaphAsapajjavehiM sIyaphAsapajjavehiM usiNakA sapajjavehi, NiddhaphAsapajjaverhi, lukkhaphAsapajjavehiM ) 44, bhRTu, gu3-sadhu-zIta uSNu snigdha bhane 3kSa sparzanA paryAyothI (AbhiNivohiyanANapajjaverhi, suganANa pajjaveIi) mAliniyodhi jJAnanA paryAyAthI zrutajJAnanA paryAyAthI, avavijJAnanA paryAyAthI ( maiaNNANapajjavehiM suyaaNNANapajjavehi vibhaMgaNANapajjavehiM) bhatyajJAnanA paryAyAthI, zrutAjJAnanA paryAyAthI vila MgajJAnanA paryAyAthI (cakkhuH saNapajjavehi acakkhudaMsaNapajjavehiM ohidaMsaNapajjavehiM) yakSudarzananA paryAyothI, mayanudarzananA paryAyAthI, avadhidarzananA paryAyAthI (chaTTANavaDi) cha sthAna atita che (se) atha (eeNaTTeNaM) me hetuthI (goyamA) De gautama / ( evaM buccai) gema DevarAya he (asurakumArANaM anaMtA pajjavA Page #561 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 5 sU.3 asurakumArANAM paryAyanirUpaNam 575 gautama ! evamucyate-asurakumArANAm anantA paryavAH prajJaptAH ? evaM yathA naira. yikAH, yathA asurakumArAH tathA nAgakumArA api yAvat stanitakumArAH / ___TIkA-athAsurakumArAdi bhavanapatInAM paryAyAn grarUpayitumAha-'amurakumArANaM bhaMte ! kevaiyA pajjavA paNNattA ?' gItamaH pRcchati-he bhadanta ! asurakumArANAM kiyantaH paryavAH prajJaptA ? bhagavAn uttarayati-'goyamA !' he gautama !' (arNatA pajjavA paNNattA) asurakumArANAM savanapatInAs anantAH paryavAH -paryAyAH, prajJaptA, gautamastana kAraNaM pRcchati--(se keNaDhe NaM bhaMte ! evaM buccai) he bhadanta ! tat-atha, kenArthena-kathaM tAvat, evam-uktarItyA ucyate yat-(asurakumArANAM aNaMtA pajjavA paNNattA ?' asurakumArANAm anantAH paryavAH prajJaptA iti ? bhagavAn hetuM pratipAdayati-(goyamA !) he gautama ! (asurakumAre asurakumArassa dabaTTayAe tulle) asurakumAraH asurakumArasya dravyArthatayA-dravyArthikaatha (eeNaTeNaM) isa kAraNa (goyamA) he gautama ! (evaM buccaha) aisA kahA jAtA hai (asurakumArANaM aNaMtA pajjavA paNattA) asurakumAroM ke ananta paryAya kahe haiN| ___ (evaM) isa prakAra (jahA) jaile (meraiyA) nAraka (jahA asurakumArA) jaise asurakumAra (tahA) usI prakAra (nAgakumArA vi jAva thaNiyakumArA) nAgakumAra bhI yAvat stanitakumAra / / aba asurakumAra Adi bhavanapatiyoM kI prarUpaNA kI jAtI hai TIkArtha-gautama prazna karate haiM-he bhagavan ! asurakumAroM ke kitane paryAya kahe gae haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-asurakumAra bhavanapatiyoM ke ananta paryAya kahe gae haiM / gautama kAraNa pUchate haiM-bhagavan ! kisa hetu se aisA kahA jAtA hai ki asurakumAroM ke ananta paryAya kahe gae haiM ? bhagavAn hetu kA pratipAdana karate haiM-he gautama! paNNattA) masurazubhAzanA mananta paryAya 4aa cha (evaM) me zate (jahA) ma (neraIyA) nA24 (jahA) vA (asura kumArA) masurezubhAra (tahA) sevA prAranA (nAgakumArAvi jAva thaNiyakumArA) nAgabhAra mane stAnamA2 54 sabhAvA. TIkAtha-have asurakumAra vigere bhavanapatinI prarUpaNA karAya che gautama prazna kare che-he bhagavad ! asurakumAranA keTalA paryAya kahelA che? zrI bhagavAna uttara Ape che-asurakumAra bhavanapatinA ananta paryAya 4DavAyehA cha. zrI gautama pUche che-he bhagavan! kyA hetuthI ema kahevuM che ke asura kumAranA ananta paryAya kahelA che? zrI bhagavAna hetunuM pratipAdana kare che-eka asurakumAra bIja asura Page #562 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 576 prajJApanAstre nayena, tulyo bhavati, (paemaTTayAe tulle) pradezArthatayA tulyo bhavati, (ogAhaNaTTayAe cauThANapaDie) avagAhanArthatayA-avagAhanaM-zarIrocchrayastadarthatayetyarthaH, asurakumAraH catuH sthAnapatito bhavati, tathA ca syAddhInaH, syAttulyaH, syAdabhyadhikaH, tatra yadA hInatayA vivakSito bhavati tadA asaMkhyeyabhAgahIno vA, saMkhyeyabhAgahIno vA, saMkhyeyaguNahIno vA, asaMkhyeyaguNahIno vA bhavati, athAbhyadhikatayA yadA vivakSito bhavati tadA asaMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, saMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, sakhyeyaguNAbhyadhiko vA, asaMkhyeyaNaguNAbhyadhiko vA bhavati ityAzayaH, 'ThiIe cauThANavaDie' sthityA AyuH karmAnubhavalakSaNa sthityapekSayetyarthaH, asurakumArazcatuHsthAnapatito bhavati, tathA ca syAddhInA, syAttulyaH, syAeka asurakumAra dUsare asurakumAra se dravyArthika naya se tulya hai arthAt jIvadravya kI dRSTi se asurakumAroM meM paraspara koI antara nahIM hai pradezoM kI apekSA le bhI ve tulya haiM arthAt pratyeka asurakumAra ke Atmapradeza barAbara haiM, unameM koI nyUnAdhikatA nahIM hai| magara avagAhanA zarIra kI UMcAI kI apekSA se koI asurakumAra kisI asurakumAra se hIna hotA hai, tulya hotA hai yA adhika hotA hai| agara hIla hotA hai to asaMkhyAtabhAga hIna hotA hai yA saMkhyAta bhAgahIna hotA hai yA saMkhyAtaguNahIna hotA haiM yA asaMkhyAtaguNa hIna hotA hai / agara adhika hotA hai to asaMkhyAtabhAga adhika hotA hai, saMkhyAtabhAga adhika hotA hai, saMkhyAtaguNa adhika hotA hai athavA asaMkhyAtaguNa adhika hotA hai| Ayu karma kA anubhava karanA sthiti kahalAtA hai / isa sthiti kI apekSA se eka asurakumAra dUsare asurakumAra se catuHsthAnapatita kumArathI dravyArthika nayathI tulya che arthAt jIva dravyanI draSTithI asurakumAramAM paraspara kaI aMtara nathI. paNa avagAhanA arthAt zarIranI UMcAInI apekSAe kaI asurakumAra keI asurakumArathI hIna hoya che. tulya hoya che. agara te adhika hoya che agara hIna hoya che te asaMkhyAta bhAga hIna hoya che agarate sa khyAta bhAga hIna hoya che athavA saMkhyAtaguNa hIna hoya che athavA asa khyAtaguNa hIna hoya che. agara adhika hoya che te asaMkhyAta bhAga adhika hoya che, sa khyAta bhAga adhika hoya che, saMkhyAtaguNa adhika hoya che athavA asaMkhyAtaguNa adhika hoya che ANu karmane anubhava kare te sthiti kahevAya che. e sthitinI apesAe eka asurakumAra bIjA asurakumArathI catuH sthAna patita hoya che. Page #563 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pada 5 sU.3 asurakumArANAM paryAyanirUpaNam 577 dabhyadhikaH, tatra yadA honatayA vivakSitastadA asaMkhyeyabhAgahIno vA, saMkhyeyabhAgahIno bA, saMkhyeyaguNahIno vA asaMkhyeyaguNahIno vA bhavati, athAbhyadhikatayA vivakSitastadA asaMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, saMkhyeyabhAgAbhyadhikA vA, saMkhyeyaguNAbhyadhiko cA, asaMkhyeyaguNAbhyadhiko vA bhavati ityAzayaH, 'kAlavaNNapajjavehiM chaTThANabaDie' kRSNavarNaparyavairasurakumAraH syAddhInaH, syAtulyaH syAdabhyadhiko bhavani, tatra yadA hInatayA vivakSito bhavati tadA anantabhAgahIno vA, saMkhyeyabhAgahIno vA, saMkhyeyabhAgahIno vA saMkhyeyaguNahIno vA, asaMkhyeyaguNahIno vA, anantaguNahIno vA bhavati, athAbhyadhikatayA yadA vivakSitastadA anantabhAgAbhyadhiko vA asaMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, saMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA. saMkhyeya. hotA hai / tAtparya yaha hai ki koI asurakumAra kisI anya asurakumAra kI apekSA sthiti meM hIna hotA hai, koI kisI ke barAbara hotA hai, koI kisI se adhika hotA hai / agara hIna hotA hai to asaMkhyAtabhAga hIna hotA hai yA saMkhyAta bhAga hIna hotA hai yA saMkhyAtaguNa hIna hotA hai yA asaMkhyAtaguNa hIna hotA hai / agara adhika hotA haiM to asaMkhyAtabhAga adhika hotA hai yA saMkhyAtabhAga adhika hotA hai yA saMkhyAtaguNa adhika hotA hai yA asaMkhyAtaguNa adhika hotA hai| kRSNavarNa ke paryAyoM kI apekSA koI asurakumAra kisI se hIna, tulya yA adhika hotA hai / agara hIna ho to anantabhAga hIna, asaMkhyAtabhAga hIna, saMkhyAtabhAga hIna, saMkhyAtaguNa hIna, asaMkhyAta guNa hIna yA anantaguNahIna hotA hai / yadi adhika hotA hai to tAtparya e che ke keI asurakumAra ke anya asurakumAranI apekSAe sthitimAM hIna hoya che, keI keInI barAbara hoya che, keI keInAthI adhika hoya che agara hIna hoya te asaMkhyAta bhAga hIna thAya che, athavA saMkhyAta bhAga thAya che agara saMkhyAtaguNa hIna thAya che athavA asaMkhyAta guNa hIna bane che. agarate adhika hAyate asaMkhyAta bhAga adhika hoya che athavA saMkhyAta bhAga adhika hoya che athavA saMkhyAtaguNa adhika bane che agara asaMkhyAta guNa adhika thAya che. kRSNavarNa paryAnI apekSAe koI asurakumAra keInAthI hIna, tulya agara adhika bane che. agara hIna thAya che te ananta bhAgahIna, asaMkhyAta bhAgahIna saMkhyAta bhAgahIna, saMkhyAta guNahIna, asaMkhyAta guNahIna, athavA ananta guNahIna thAya che. je adhika thAya che te ananta bhAga adhika pra0 73 Page #564 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 578 prakSApanAsUtre guNAbhyadhiko vA asaMkhyeyaguNAbhyadhiko vA, anantaguNAbhyadhiko vA bhavati, 'evaM nIlavaNNa pajjave hiM lohiyavaNNapajave hiM' nIlavarNaparyavaiH, lohitavarNaparyaveH, 'hAliddavaNNapajjavehi' hAridravarNaparyavaiH, 'sukillavaNNapajjavehi' zuklavarNaparyavaiH 'subbhigaMdhapajja vehi' surabhigandhaparyavaiH 'dubhigaMdhapajjave hiM' durabhigandhaparyavaiH, 'tittarasapajjavehiM tiktarasaparyaveH 'kaDuyarasapaja vehi' kaTukarasaparyavaiH, 'kasAyarasapajjavehi' kapAyarasaparyavaiH 'aMbilarasapajjavehi' aglarasaparyavaiH, 'mahurarasapajjavehi madhurarasaparyavaiH, 'kakkhaDaphAsapajjavehi' karkazasparzaparyavaiH, 'mAyaphAsapajjavehi mRdukasparzaparyavaiH, 'garuyaphAsapajjavehi' gururusparzaparyatraiH, 'lahuyaphAsapajjavehi laghukasparzaparyavaiH, 'sIyaphAsapajjavehi' zItasparzaparyavaiH, 'usiNaphAsapajjavehiM' upNasparzaparyavaiH, 'NiddhaphAsapajjavehi snigdhasparzaparyavaiH, 'lukkhaphAsapajjave hiM' rUkSasparzaparyavaiH 'AbhiNiyohiyaNANapajja vehi' AbhiniyodhikajJAnaparyavaiH 'suyaNANapajjavehiM zrutajJAnaparyavaiH, 'ohiNANapajjavehi avadhijJAnaparyavaiH, 'maiaNNANapajjavehi' matyajJAnaparyavaiH 'suyaaNNANapajjavehi' zrutAananta bhAga adhika, asaMkhyAtabhAga adhika saMkhyAtabhAga adhika, saMkhyAtaguNa adhika, asaMkhyAtaguNa adhika athavA ananta guNa adhika hotA hai| ___ isI prakAra nIlavarNa paryAyoM le, lohilavarNa paryAyoM se, hAridravarNa paryAyoM se, zuklavarNa paryAthoM se, sugaMdha paryAyoM le, dugaMdha paryAyoM se, tiktarasa paryAyoM se, kaTukarasa paryAyoM se, sapAyarasa paryAyoM se, amlarasa paryAyoM se, madhurarasa paryAyoM se, kazasparza paryAyoM se, mRdusparza paryAyoM se, gurusparza paryAyoM se, laghuparzapAyoM se, zItaspardA paryAyoM se, uSNasparza paryAyoM le, snigdhasparza paryAyoM rUkSasparza paryAyoM se, tathA Abhiniyodhika jJAna paryAyoM se. zrutajJAna paryAyoM se, avadhijJAna paryAyoM se, ati-ajJAna ke paryAyoM se, shrutasaMkhyAta bhAga adhika, sa khyAta bhAga adhika, asa pAta guNa adhika, saMkhyAta guNa adhika athavA anantaguNa adhika hoya che. e prakAre nIlavarNa paryAyothI, hitavarNa paryAthI, hAridravarNa paryAthI zukalavarNa paryAyothI sugandha paryAthI, durgazva paryAthI, tikta rasa paryAyathI, kaTuka rasa paryAthI, kaSAya rasa paryAthI, Aspharasa paryAcothI, madhura rasa paryAyathI, karkaza sparza paryAyathI, mRdasparza paryAyothI, gurUsparza paryAthI, laghurUza paryAyethI, zIta5za paryAthI, uSNasparza, paryAthI, snigdha sparza paryAthI, rUkSa sparza paryAthI tathA Abhinibedhika jJAna paryAyethI, zrutajJAnanA paryAethI avadhijJAna paryAyothI mati Page #565 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pada 5 smU.3 asurakuyArANAM paryAyanirUpaNam 572 jJAnaparyavaiH, 'vibhaMganANapajjavehi' vibhaGgajJAnaparyavaiH, 'cakkhudasaNapajjave hiM' cakSurdazanaparyavaiH, 'acakhudaMsaNagaujave hiM' acakSurdarzanaparyavaiH, 'ohidasaNapajjavehi' avadhidarzanaparyavaizca 'chaTThANavaDie' paTrasthAnapatito'surakumAraH syAddhInaH, syAttatya', svAdabhyadhiko vA bhavati, tana yadA hInatayA vivakSitastadA ananta bhAgahIno vA, asaMkhyeyabhAgahIno vA. saMkhyeyabhAgahIno vA, saMkhyeyaguNahIno vA, asaMkhyeyaguNahIno vA, anantazuNahIno vA bhavati, athAbhyadhikatvena yadA asurakumAro vivakSitastadA anantabhAgAbhyadhiko cA, asaMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, saMkhyeyabhAgAbhyadhiko cA, saMkhyeyaguNAbhyadhiko vA asaMkhyeyaguNAbhyadhiko vA, anantaguNAbhyadhiko vA bhavati ityAzayaH, tadupasaMharannAha -'se eeNaTeNaM goyamA ! evaM buccai' he gautama ! tat-atha etenArthena, evam-uttarItyA, ucyate yat-'agurakumArANaM aNaMtA pajavA paNNattA' asuraajJAna ke pAthoM se, vimaMgajJAna ke paryAyoM se, cakSudarzana ke paryAyoM se, acakSudarzana ke paryAyoM se aura avadhidarzana ke paryAyoM se eka asurakumAra dUsare asurakumAra se padasthAnapatita hIna yA adhika hotA hai / agara hIna ho to anantabhAga hIna yA asaMkhyAtabhAga hIna yA saMkhyAtabhAgahIna, yA saMkhyAtazuNa hIna asaMkhyAtaguNa hIna yA anantazuNa hIna hotA hai / kadAcit adhika ho to anantabhAga adhika thA asaMkhzAtabhAga adhika yA saMkhyAta mAga adhika, yA saMkhyAta guNa adhika yA alaMkhyAta guNa adhika yA ananta guNa adhika hotA hai| ___ upasaMhAra karate hue kahate haiM-he gautama ! isa hetu se aisA kahA gayA hai ki asturakumAroM ke ananta paryAya haiN| isa prakAra jaisI ajJAnanA paryAyathI kRta ajJAnanA paryAyothI, vibhaMga jJAnanA paryAyothI, kSudarzananA paryAyothI, acakSudarzananA paryAyothI ane avadhi darzananA pothI eka asurakumAra bIjA asurakumArathI vasthAna patita hIna agara te adhika hoya che. agara hIna hoyato ananta bhAga hIna yA asaMkhyAtabhAga hIna bagara saMkhyAtabhAga hIna athavA saMkhyAtaguNahIna, asaMkhyAtaguNahIna, athavA anantaguNa hIna thAya che. kadAcit adhika hoya te anantabhAga adhika athavA asakhyAta bhAga adhika vA so gyAta bhAga adhika saMkhyAta guNa adhika agara asa vAta guNa adhika cagara anantaguNa adhika hoya che. upasaMhAra karatA sUtrakAra kahe che- gautama ! e hetuthI evuM kahevuM che ke jura kumAranA ananta paryAya che. e rIte jevI pahelAM nArakanI prarUpaNa karelI . Page #566 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 580 prajJApanAsUtre kumArANAm anantAH paryavAH prajJaptAH, 'evaM jahA neraiyA' evaM-pUrvoktarItyA yathA nairayikAH prarUpitAH 'jahA asurakumArA' yathA cAsurakumArAH prarUpitAH 'tahA nAgakumArAvi jAva thaNiyakumArA vi' tathA nAgakumArAH api, yAvada-suvarNakumArA api, agnikumArA api, vidyutkumArA api, udadhikumArA api, dvIpakumArA api, dikkumArA api, pavanakumArA api, prarUpaNIyAstathA caitepAmapi anantAH paryavAH prajJaptAH, tatra pratyekaM dravyArthatayA tulyAH, avagAhanArthatayA catuH sthAnapatitAH, sthityA catuHsthAnapatitAH, kRSNavarNaparya vaiH, lohitavarNapaparyavaiH, hAridravarNaparyavaiH, zuklavarNaparyavaiH, surabhigandhaparyavaiH durabhigandhaparyavaiH, tiktarasaparyavaiH, kaTukarasaparyavaiH, kapAyarasaparyavaiH, amlarasaparyavaiH madhurarasaparyavaiH, karkazasparzayavaiH, mRdukasparzaparyavaiH, gurukasparzaparyavaiH, laghukasparzaparyavaiH, zItasparzapahale nArakoM kI prarUpaNA kI gaI hai aura yaha asurakumAroM kI prarUpaNA kI gaI hai, usI prakAra nAgakumAroM se lekara stanitakumAroM taka arthAt agnikumAroM, vidyutkumAroM, uddhikumAroM, dvIpakumAroM, dizAkumAroM, pavanakumAroM aura stanitakumAroM kI bhI prarUpaNA samajha lenI cAhie / ina saba ke bhI ananta paryAya haiN| ye saba asurakumAra bhI dravya kI apekSA aura pradezoM kI apekSA tulya haiM, avagAhanA kI apekSA catuHsthAnapatita haiM, sthiti kI apekSA bhI catu:sthAnapatita haiM / kRSNavarNa paryAyoM, nIlavarNa paryAyoM, lohitavarNa paryAyoM, pItavarNa paryAyoM, zuklavarNa paryAyoM, surabhi-durabhigaMdha paryAyoM, tiktarasa paryAyoM, kaTukarama paryAyoM, kaSAyarasa paryAyoM, amlarasa paryAyoM, madhurarasa paryAyoM, karkazasparza paryAyoM, mRdusparza paryAyoM, gurusparza che. ane A asurakumAranI prarUpaNa karelI che, eja prakAre nAgakumArethI laIne svanitakumAre sudhI arthAt agnikumAre, vikumAra, udadhikumAro, dvIpa kumAre, dizAkumAra, pavanakumAre, ane svanitakumAranI paNa prarUpaNA samajI levI joIe. A badhAnA anantaparyAya che. A badhA asurakumAra paNa dravyanI apekSAe ane pradezonI apekSAe tulya che, avagAhanAnI apekSAe catu sthAna patita che, sthitinI apekSAe paNa catu sthAna patita che. kRSNa varNa paryA, nIlavarNa paryA, hitavarNa paryA, pItavarNa paryAye, zulavarNa paryAyo, surabhi-durabhi gaMdha paryAyo, tikta rasa paryA, kaTuka rasa paryA kaSAya rasa paryA, aspharasa paryA, madhurarasa paryAye karkazasparza paryA mRdusparza paryA, gurUsparza paryAye, laghusparza paryAye, zItasparza paryA, uNasparza paryAthI, sinagdhasparza paryA. ane rUkSasparza paryAthI tathA Page #567 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyayodhinI TIkA pada 5 sU.4 asurakumArANAM paryAyanirUpaNam 581 paryavaiH, uSNasparzaparyavaiH, snigdhasparzaparyaveH, rUkSasparzaparyavaiH, AbhiniyodhikajJAnaparyavaiH, zrutajJAnaparyavaiH, avadhijJAnaparyavaiH, matyajJAnaparyayaH, zrutAnAnaparyaveH, vibhaGgajJA'paryavaiH, cakSurdarzanaparyavaiH, acakSurdarzanaparyavaiH, abadhidarzanaparyavaizca padasthAnapatitA bhavanti tat etenArthena nAgakumArAdInAm anantAH paryavAH prajJaptAH // sU0 3 // pRthivIkAyikAdi paryavavaktavyatA ___ mUlam-puDhavikAiyANaM maMte ! kevaiyA pajanA paNNatA ? goyamA / aNaMtA pajjayA paNNatA se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai puDhavikAiyANaM aNaMtA pajavA eNNatA ? goyamA ! puDhavikAie puDha. kAyaiyassa davvaTTayAe tulle paesaTuyAe tulle ogAhaNalyAe siya hINe siya tulle liya anmhie| jai hINe asaMkhijaibhA. gahINe vA saMkhijjaibhAgahIno vA saMkhijjaguNAhINe, asaMkhijaguNahINe vA aha abbhahie asaMkhijaI lAgaahie vA saMkhija ibhAgaanbhahie vA saMkhijaguNa asahie vA ThiIe tiTANavaDie siya hINe siya tulle siya amahie jaihINe asaMkhijja bhAgahINe vAsaMkhijabhAgahINe vA, saMkhijaguNahINe vA aha abhahie asaMkhijaisAga anahie vAsaMkhijjaimAga abbhahie vA saMkhijaguNa abhahie vA 3NNehiM gaMdhehiM rasehiM phAsehiM mai aNNANapajjavehiM suya aNNANapanavehiM acAbudasaNapajjavehi chaTTANavaDie / AukAiyANa maMte ! kevaiyA pajjavA paNNatA ? goyamA ! aNaMtA pajjavA pANatA se keNaNaM aMte ! evaM paryAyoM, laghusparza paryAyoM, zItasparza paryAyo, uSNatparza paryAyoM, snigdha sparza aura rUkSasparza paryAyoM se tathA AminibodhikajJAna, zrutajJAna, avadhijJAna, matyajJAna zunAjJAna, vijJAna, cakSudarzana, acakSudarzana aura avadhidarzana ke paryAya se pradhAnapatita hInAdhika haiM / isa hetu se nAgakumAra Adi ke ananta paryAya haiM // 3 // AminibAdhikajJAna, kRtajJAna, avadhijJAna, matvajJAna thatAjJAna, vibhAgajJAna, cakSudarzana, akSadarzana ane avadhinanA paryAthI padhAna patita hInA dhika che. e hetue nAgakumAra Adina anata paryAya che. 3 thI Page #568 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 582 prajJApanAsUtre buccai AukAiyANaM ajaMtA pajakA paNNattA ? AukAie AukAiyassa davayAe tulle parasaTTayAe tulle ogAhaNaTrayAe cauTANavAMDae ThiIe tivANavaDie vaNNagaMdharasaphAsamai aNNANa suza aNNANa acakkhudasaNapajjavehiM chaTANavaDie teukAiyA puccA, gomanA ! aNaMtA pajanA paNNatA se keNaTeNaMbhaMte ! evaM buccai teukAiyANaM aNaMtA pajjavA paNNatA? goyamA ! teukAie teukAyalsa dabaTuyAe tulle paesaTayAe tulle ogAhaNaTyAe cauTAgavaDie liIe tiDhANavaDie baNNagaMdharasaphAsa bhai aNNANa sudhaaNNANa acakhudaMsaNapajavehiM ya chaTANabaDie vAukAiyANaM pucchA goyanA vAukAiyANaM aNaMtA pajjavA paNNattA se kejaSTeNaM bhaMte ! evaM vuccai vAukAiyANaM aNaMtA pajjavA paNattA ? goyanA ! bAukAie vAukAiyasta davvaTyAe tiTANavaDie badhagaMdharalakAsa maiaNNANa suyaa. NNANa acakhudaMsaNapajjavahiM chaTANavaDie vaNastaikAiyaNaM pucchA goyamA ! aNaMtA panavA paNNattA se keNaTe bhaMte ! evaM vuccai vaNassaikAiyANaM aNaMtA pajavA paNNatA ? goyamA ! vaNastaikAie vaNaslaikAiyasa davaTyAe tulle paesaTuthAe tulle ogAhaNaTTayAe cauhANavaDie ThiIe liTANavaDie vaNNagaMdharasaphAla mai aNNANa suya aNNANa acakhudaMsaNapajjavehi ya chaTANabaDie se eegaTeNaM goyamA ! evaM vuccai vaNastaikAiyANaM aNaMtA panjavA paNNattA ||suu04 // chAyA-pRthivIkAyikAnAM bhadanta ! kiyantaH paryavAH prajJaptAH, gautama ! ana pRthvIkAyAdi ke paryAyoM kI vaktavyatA zabdArtha-(puDhavikAiyANaM saMle ! kevaiyA pajjavA paNNattA ?) he pRthvIkAyAdikanA paryAnI vaktavyatA zahAtha-(puDhavikAiyANaM bhaMte | kepajhyA pajjavA paNNattA ?) bhagavan ! Page #569 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 5 sU.5 pRthvIkAyikAdInAM paryAyanirUpaNam 583 ntA paryavA ! prajJaptAH, tat kenArthana bhadanta ! evamucyate pRthivIkAyikAnAmanantAH paryavAH prajJaptA ? gautama ! pRthiyokAyikaH pRthivIkAyikasya dravyArthatayA tulyaH, pradezArthatayA tulyaH, avagAhanArthatayA syAddhInaH, svAttulyaH, syAdabhyadhikaH, yadA hInaH asaMkhyeyabhAgahIno vA, saMkhyeya mAgahIno vA, saMkhyeyaguNahIno vA, asaMkhye. yaguNahIno vA, athAbhyadhikaH asaMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, saMkhyeyabhAgAbhyadhiko bhagavan ! pRthivIkAyikoM ke kitane paryAya kahe haiM (goyamA ! aNaMtA pajjavA paNNattA) he gautama ! ananta paryAya kahe haiM (sekeNadveNaM bhaMte ! evaM vuccai-puDhavikAjhyANaM aNaMtA pajjakA paNNatA ?) bhagavan ! kisa hetu se aisA kahA jAtA hai ki pRthvIkAyikoM ke ananta paryAya kahe haiM ? (goyamA ! puDhavikAie puDhavijJAiyasa davayAe tulle, paesaTTayAe tulle) gautama ! eka pRthvIkAdhika dUsare pRthvIkAyika se dravya kI apekSA tulya hai, pradezoM kI apekSA se tulya hai (ogAhaNaTTayAe siya hINe siya tulle siya amahie) avagAhanA kI apekSA se syAtU hIna hai, syAt tulya hai, syAt adhika hai (jai hoNe) yadi hIna hai (asaMkhejjahabhAga hoNe vA saMkhejjailAga hIphe vA, saMkhejjaguNa hoNe vA asaMkhejjaguNa hINe vA) asaMkhyAtanAma hIna hai yA saMkhyAta bhAga hIna hai yA saMkhyAtaguNa hIna he azA asaMkhyAtaguNa hIna hai (aha abhahie) agara adhika hai (asaMkhijjaibhAga anbhahie vA saMkhijjaibhAga abhahie bA, saMkhijjaguNa anmahie vA, asaMkhijja pRthvI4Ayina sA paryAya hyA cha ? (goyamA / aNatA pajjavA paNNattA) De gautama ! -mananta paryAya // cha (se keNadeNaM bhaMte / evaM vucai puDhavikAiyANaM aNaMtA pajjavA paNNatA ?) bhagavan / 4 // tuthI sema 4upAya cha pRthvIyina ananta paryAya 4aa cha ? (goyamA | puDhavIkAIe puDhavikAiyassa davaTThayAe tulle, paesaThThayAe tulle) he gautama / ye pRthvIya gIta pRthvIt[54thI dravyanI apekSA tulya che. prazAno gapekSAge tukSya cha (ogAhaNaTThayAe siya hIge siya tulle siya abhahie) manAnI apekSA syAt hIna che, tyAt tulya che. syAt mathi che (jai hINe) le DIna cha (asaMkhejjaibhAga hINe vA saMkhejjaibhAgahINevA saMkhejja guNa hoNe vA asaMkhejaguNa hINe vA) asaNyAta bhAga hIna che agara saMthAta bhAga hIna che agara saMkhyAtaguNa hIna athavA masaNyAtaguru DIna cha magara (aha amahie) ne zadhi cha (asakhejabhAga anbhahira vA, saMkhejabhAga abhahie vA, gvija guNa abhahita yA, amaMkhinja guNa Page #570 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAstre vA, saMkhyeya guNAbhyadhiko vA, asaMkhyeyaguNAbhyadhiko vA, sthityA tristhAna patitaH-syAddhInaH, syAttulyaH, syAdabhyadhikaH, yadA hIno''saMkhyeyabhAgahIno vA, saMkhyeyabhAgahIno vA, saMkhyeyaguNahIno vA, athAbhyadhikaH asaMkhyeyabhAgA bhyadhiko vA, saMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, saMkhyeyaguNAbhyadhiko vA, varNeH, gandhaiH, rasaiH, sparza : matyajJAnaparyauH, zrutAjJAnaparyavaiH, acakSurdarzanaparyavaiH paTsthAnapatitaH, akAyikAnAM bhadanta ! kiyantaH paryavAH prajJaptAH ? gautama ! anantAH paryavAH guNa abhahie vA) asaMkhyAtabhAga adhika hai, saMkhyAtabhAga adhika hai, saMkhyAtaguNa adhika yA asaMkhyAtaguNa adhika hai / (ThiIe tihANavaDie) rithati se tristhAnapatita hai (siya hINe siya tulle siya abhahie) kadAcit hIna, kadAcit tulya, kadAcit adhika hai (jaI hINe asaMkhijjabhAga hINe vA, saMkhijjabhAga hINe vA, saMkhi jaguNa hINe vA) Ara hIna hai to asaMvyAtabhAga hona, saMkhyA tabhAga hIna yA saMkhyAtaguNa hona hai (aha abhahie) yadi adhika hai (asaMkhijjaibhAga abhahie vA, saMkhijaibhAga anbhahie vA, saMkhijjaguNaansahie vA) asaMkhyAtAga adhika, saMkhyAtabhAga adhika hai saMkhyAtaguNA adhika hai (caNNehiM) varNose (gaMdhehiM) gaMdhoM se (rasaMhi) rasoM se (phAsehi) sparzo se (mahaaNNANapajjavehiM) matyajJAna ke paryAyoM se (suyaaNNANapajjavehiM) tAjJAna ke paryAyoM se (acakkhudaMsaNapajjavehiM acakSudarzana ke paryAyoM se (chaTThANavaDie) SaTsthAnapatita hai abbhahie vA) asaNyAta mA madhi cha, sadhyAtamA adhi4 cha, sadhyAtazuSya adhika che agara asa gyAta guNa adhika che. (Thiie tiTThANavaDie) sthitithI ni sthAna patita che (siya hINe siyatulle siya avbhahie) Athit DIna, hAyit tujhya, hAyit adhi cha (jai. hINe asaMkhijjabhAgahINe vo, saMkhijjabhAgahINevA, saMkhijjaguNahINe gA) magara hIna che te 'asa gyAta bhAgahIna, saMkhyAta bhAga hIna, agara sa khyAta guNa DIna cha (aha amahie) ne adhi: che (asaMkhijjaibhoga abhahie vA saMkhijjaibhAga avbhahie vA, saMkhijja guNa abhahie vA) masAta mA adhira, sadhyAta mA madhi: 2412 sabhyAta guNu mAthi che (vaNNehiM) pathA (gaMdhehiM) thI (rasehiM) sAthI (phAsehi) 25zethI (maiaNNANa pajjavehiM) bhatyajJAnanA paryAyAthI - (suyaaNNANa panavehi) zrutAzAnanA paryAyothI (acaqhudasaNapajjavehiM) bhykssu| zananA paryAyAthI (chaTThANavar3ie) SaTasthAna patita che. Page #571 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 5 sU.5 pRthvIkAyikAdInAM paryAyanirUpaNam 585 prajJaptAH, tat kenArthena bhadanta ! evamucyate apkAyikAnAm anantAH paryavAH prajJaptAH, gautama ! aphAyikaH akAyikasya dravyarthatayA tulyaH pradezArthatayAtulyaH, avagAhanArthatayA catu: sthAnapatitaH, sthityA tristhAnapatitaH, varNagandharasasparzamatyajJAnazrutAjJAnAcakSudarzanaparyathaiH paTsthAnapatitaH, tejAkAyikAnAM (AujhAjhyANa bhaMte ! kevaDyA pajjavA paNNattA ?) bhagavan ! apkAyikoM ke kitane paryAya kahe haiM ? (goyamA ! aNatA pajjavA papaNattA) gautama ! ananta paryAya kahe haiM (se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai-AukAiyANaM aNaMtA pajjayA paNattA?) he bhagavan ! kisa hetU se aisA kahA hai ki apamAthikoM ke anantaparyAya kahe gae haiM ? (goyamA) he gautama ! (AukAie AukAiyasta davaTTayAe tulle) apkAyika dusare apkAyika se dakSa kI apekSA tulya hai (paesaTTayAe tulle) pradezoM kI apekSA se tulya hai (ogAhaNaTTayAe cauThANavaDie) avagAhanA kI apekSA se catuHsthAnapatita hai (ThiIe tiTThANavaDie) sthiti kI apekSA se tristhAnapatita hai (vaNNa-gaMdha-rasa-phAsa-maI-aNNANa-suyaaNNANa-acarAcudaMsaNapajjavehiM chahANavaDie) varNa, gaMdha, rasa, sparza, matyajJAna, zrutAjJAna acakSudarzana ke paryAyoM se SaTsthAna patita haiM / (teukAiyANaM pucchA ?) tejaskAyikoM ke viSaya meM prazna ? (goyamA aNaMtA pajjacA paNNatA) he gautama ! ananta paryAya kahe haiM (se keNa (AukAiyANa bhaMte ! kevaiyA pajjabA paNNattA 1) lagavan 2054AyiTInA TamA paryAya hyA cha ? (goyamA / aNaMtA pajjavA paNNattA) gautama / mananta paryAya 4hA cha (se keNaTTeNa bhaMte / evaM vucai-AukAiyANaM aNaMtA pajjavA paNNattA) bhagavad ! kayA hetuthI evuM kahyuM che ke aSThAyikAnA ananta paryAya kahelA. cha ? (goyamA ! ) gautama / (AukAie AukAiyassa davvaTThayAe tulle) 254thi: oilat iyi4thI dravyanI apekSAye tulya cha (paesaTTayAe tulle) prazAnI apekSAthI tukSya cha (ogAhaNaTThayAe cauTThANavaDie) sAinAnI apekSAye yatu sthAnapatita cha (ThiIe tiThANavaDie) sthitinI apekSA visthAna patita cha (vaNNagaMdharasAphAsa maIaNNANa suyaaNNANa acakkhudasaNapajjavehi chaThANavaDie) varNa gandha, rasa, sparza, matyajJAna, kRtAjJAna, acakSudarzananA paryAthI pasthAna patita che _(teukAiyANaM pucchA ?) te424AyihAnA viSayamA prazna ? (goyamA ! aNatA pajjavA pagattA), gautama ! mananta paryAya 4 // cha (se keNDeNaM bhaMte / (evaM pra0 74 Page #572 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtra pRcchA, gautama ! anantAH paryavAH prajJaptAH, tat kenAryana bhadanta ! evamucyatetejaHkAyikAnAmanantAH paryavAH prajJaptAH ? gautama ! tejaHkAyikaste naH kAyikasya dravyArthatayA tulyaH, pradezAryatayA tulyaH, avagAhanArthatayA catuHsthAnapatitaH, sthityA tristhAnapatitaH, varNagandharasasparzamatyajJAnazrutAjJAnAcakSurdarzanaparyavaizca SaTsthAnapatitaH, vAyukAyikAnAM pRcchA, gautama ! vAyukAyikAnAm anantAH paryavAH prajJaptAH, tat kenArthena bhadanta ! evamucyate-vAyukAyikAnAmanantAH paryavAH prajJaptAH ? gautama ! vAyukAyiko vAyukAyikayasya dravyArthatayATeNaM bhaMte ! evaM buccai-teukAiyANaM aNaMtA pajjavA paNNatA ?) he bhagavan ! kisa hetu se aisA kahA jAtA hai ki tejaskAyikoM ke ananta paryAya kahe haiM ? (goyamA) he gautama ! (teukAie teukAiyassa davvaTThayAe tulle) eka tejaskAyika dUsare tejaskAyika se dravya kI apekSA tulya hai (paesaTTayAe tulle) pradezoM kI apekSA se tulya hai (ogAhaNaTTayAe cauTThANavaDie) avagAhanA se catuHsthAnapatita hai (ThiIe tihAgavaDie) sthiti kI apekSA se visthAnapatita hai (vaNNagaMdha-rasa-phAsa-mahaaNNANa-suyaaNNANa-acakhudaMsaNa pajjavehiM ya chaTThANavaDie) varNa, gaMdha, rasa, sparza, satyajJAna, zrutAjJAna, acakSudarzana paryAyoM se SaTsthAnapatita hai| ___(vAukAjhyANaM pucchA ?) vAyukAyikoM ke viSaya meM prazna (goyamA aNaMtA pajjavA paNNattA) he gautama ! ananta paryAya kahe haiM (se keNatuNaM bhaMte ! evaM buccai-vAukAiyANaM aNaMtA pajjavA paNNatA ?) he bhagavan ! kisa hetu se aisA kahA jAtA hai ki vAyukAyikoM ke vuccaI teukAiyANa aNa tA, pajjavA paNNattA ?) bhagavan / 4yA hetuthI sama 4upAya cha , te424AyinI mananta paryAya 4aa che (goyamA ) gautama ! (teukAie teukAiyassa davvaTThayAe tulle) me te424Ayi: mI te42454thI dravyanI apekSAye tulya cha (paesaThyAe tulle) prazAnI apekSA tulya cha (ogAhaNaTThayAe cANavaDie) AqAnAthI yatu:sthAna patita cha (Thiie tiTThANavaDie) sthitinI apekSA tristhAna patita che (vaNNa gaMdha rasa phAsa mai aNNANa suyaaNNANa acakkhudaMsaNa pajjavehiM ya chaThANavaDira) qg-11-2ssparza--matyajJAna, zrutajJAna acakSudarzana paryAyothI pasthAna patita che _ (vAukAiyANaM pucchA ?) vAyuAyiaunA viSayamA 5zna (goyamA / ) gautama | ' (aNatA pajjavA paNNattA) gautama | ananta paryAya 4aa cha (se keNaTheNaM bhaMte / evaM vuccai vAukAiyANaM aNatA pajjavA paNNattA ?) bhagavan / zyA ututhI me Page #573 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 5 sU.5 pRthvIkAyikAdInAM paryAyanirUpaNam 587 tulyaH, pradezArthatayA tulyaH, apragAhanArthatayA catuHsthAnapatitaH, sthityA tristhAnapatitaH, varNagandharasasparzamatyajJAnazrutAjJAnAcakSurdarzanaparyavaiH SaTsthAnapatitaH, vanaspatikAyikAnAM pRcchA, gautama ! anantAH paryavAH prajJaptAH, tat kenArthena bhadanta ! evAchucyate-vanaspatikAyikAnAm anantAH paryavAH prajJaptAH ? gautama ! vanaspatikAyiko vanaspatikAyikasya dravyArthatayA tulyaH, pradezArthatayA tulyaH, avagAhanArthatayA catu:sthAnapatitaH, sthityA tristhAnapatitaH, varNagandharasasparzaananta paryAya haiM ? (goyamA ! bAukAiyassa) he gautama ! eka vAyukAyika dUsare vAyukAyika se (dacaTTayAe tulle) dravya kI apekSA se tulya hai (paelaTyAe tulle) pradezoM kI apekSA se tulya hai (ogAhaNayAe cauhANavaDie) avagAhanA se catuHsthAnapatita hai (ThiIe tiTThANacaDie) sthiti se tristhAnapatita hai (vaNNa-gaMdha-rasa-phAsamaiaNNANa-suyaaNNANa-acazkhudaMsaNa pajjavehiM chahANavaDie) varNa, gaMdha, rasa, sparza, matyajJAna, zutAjJAna, acakSudarzana ke paryAyoM se SaTsthAnapatita hai| (vaNalaikAiyANaM pucchA ?) vanaspatikAyikoM ke viSaya meM prazna (goyamA ! aNaMtA pajjavA paNNattA) he gautama ! ananta paryAya kahe haiM (se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai-vaNassaikAiyANaM aNaMtA pajjavA paNNattA ?) he bhagavan ! kisa hetu se aisA kahA jAtA hai ki vanaspatikAyikoM ke ananta paryAya haiM ? (goyamA! vaNassaikAie vaNassaikAiyalsa) he gautala ! eka vanaspatikAyika dUsare vanaspatikAyika se (davaTTayAe tulle) dravya kI apekSA se tulya hai (paesaTTayAe tulle) 43vAya che vAyu4AyiTInA mananta paryAya che ? (goyamA / vAukAie vAukAiyamsa) gautama / vAyuAyi4 mI vAyuzAyisthI (davvaTThayAe tulle) dravyanI apekSA tulya cha (paesaTTayAe tulle) prazAnI apekSA tukSya cha (ogAhaNaTTayAe cau ThANavaDie) avamAnAthI yatu sthAna patita che (vaNNa gaMdha rasa phosa maiaNNANa suya aNNANa acavakhusaNa pajjavehiM chaThANavaDi") -14-21 sparza, matyajJAna-zrutajJAna-acakudarzananA paryAyAthI sthAna patita che (vaNassai kAiyANaM pucchA ?) vanaspatiyAnA viSayamA prazna (goyamA ! aNaMtA panjavA paNNattA) gautama | mananta paryAya 4aa cha (se keNaTTeNaM bhaMte !) he bhagavan! kayA hetuthI ema kahevAya che ke vanaspatikAyikonA ananta paryAya cha ? (goyamA / vaNassaikAiA vaNamaikAiyamsa) giitm| ye pana:patiya vilon pana:5tiya4thI (dabayA tulle) dravyanI yAtudhya cha __(paesaTUThyAe tulle) prazAnI thapekSA tukSya cha (ogAhaNaTUThayAga canThANa Page #574 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 188 prajJApanAsUtra matyajJAnazrutAjJAnAcakSurdarzanaparyavaizca paTsthAnapatitaH tat etenArthena gautama ! evamucyate-vanaspatikAyikAnAmanantAH paryavAH prjnyptaaH| ___TIkA--atha pRthivIkAyikadInAM paryAyAn prarUpayitumAha-'puDhavikAiyA NaM bhaMte ! kevaiyA pajjavA paNNattA ?' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! pRthivIkAyikAnAM kiyantaH paryavAH prajJaptAH ? bhagavAn uttarayati-'gayamA !' he gautama ! 'aNaMtApajjavA paNNattA' pRthivIkAyikAnAm anantAH paryavAH prajJaptAH, gautamastatra kAraNaM pRcchati-'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai puDha vikAjhyANaM aNaMtA pajjavA paNNattA ?' he bhadanta ! tat-atha, kenArthena, evamucyate yat pRthivIkAyikAnAm anantAH paryavAH-paryAyAH, prajJaptAH iti ? bhagavAn uttarayati-'goyamA ! pradezoM kI apekSA se tulya hai (ogAhaNaTTayAe cauDhANavaDie) avagAhanA se catuHsthAnapatita hai (ThiIetihANavaDie) sthiti se tristhAnapatita hai (vaNNa-gaMdha-rasa-phAsa-maiaNNANa-suyaaNNANa-acakhu. daMsaNapajjavehi ya) varNa, gaMdha, rasa, sparza, matyajJAna, zrutAjJAna aura acakSudarzana ke paryAyoM se (chaTThANavaDie) SaTsthAnapatita hai (se eeNaTeNaM goyamA ! evaM vuccai-vaNassaikAiyANaM aNaMtA pajjavo paNNattA) he gautama ! isa hetu se aisA kahA jAtA hai ki vanaspatikAyikoM ke. ananta paryAya haiN| ava pRthvIkAyika Adi ke paryAyoM se nirUpaNa kiyA jAtA haiTIkArtha-gautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! pRthvIkArika jIvoM ke kitane paryAya kahe gae haiM bhagavAna uttara dete haiM-he gautama ! ananta paryAya kahe gae haiM / gautama kAraNa pUchate haiM-he agavala ! kisa kAraNa vaDie) avagAhanAnI apekSAye yata:sthAna patita cha (ThiIe tiThANa vaDie) sthitithI ra sthAna patita che (vaNNa gaMdha rasa phAsa maIaNNANa suyaaNNAga acakhudasaNa pajjavehi ya) varSa, dha, 2sa, 25, bhatyajJAna, zrutAjJAna, mane anuzananA paryAyAthI (TThoNavaDie) 7 sthAna patita cha (se eeNaTeNa goyamA / evaMvucai vaNarasaikAiyANaM aNatA pajjavA paNNattA) gautama / me tume sema. 5upAya che ke vanaspatikAcikenA ananta paryAya che. TIkAtha-have pRthvIkAyika AdinA paryAnuM nirUpaNa karAya che-zrI gautamasvAmI prazna kare che bhagavAna pRthvIkAyika jIvanA keTalA paryAya kahevAyelA che? zrI bhagavAn uttara Ape che-he gautama ! ananta paryAya kahelA che. zrI gautamasvAmI kAraNa pUche che-bhagavad ! kyA kAraNathI ema kahevAya che ke pRthvIkAyikanA ananta paryAya che? Page #575 -------------------------------------------------------------------------- ________________ , pramaivodhinI TIkA pada5 sU. 5 pRthvIkAyikAdInAM paryAyanirUpaNam he gautama! 'puDha vikAie puDhavikAiyasva da baTTayAe tulle' pRthivIkAyikaH pRthivIkAyikasya dravyArthatayA tulyo bhavati 'parasaTTayAe tulle' pradezArthatayA tulyo bhavati, 'ogAhaTTayAe siya hINe, siya tulle, siya anmahie' avagAhanArthatayA zarIrocchrayarUpatayA, pRthivIkAyikaH pRthivIkAyikAntarApekSayA syAddhInaH syAt tulyaH syAdabhyadhiko bhavati, atha tasya catuH sthAnapatitvaM pratipAdayati- 'jai hINe asaMkhijjaibhAgahINe vA' tatra yA pRthivIkAyiko hIno vivakSitastadA asaMkhyeya bhAgahIno vA, 'saMkhijjaibhAgahINe vA' saMkhyeyabhAga hIno vA, 'saMkhijjaiguNahINe vA' saMkhyeyaguNa hIno vA, 'asakhijjaiguNahINe vA' asaMkhyeyaguNa hIno vA bhavati, 'aha asahie asaMkhijjarabhAga abhbhafor ar' atha pRthivIkAyikaH abhyadhiko yadA vivakSitastadA asaMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, 'saMkhijjai bhAgamavbhahie vA' saMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA bhavati, 'saMkhijjaguNa agbhahie vA' saMkhyeyaguNAbhyadhiko vA bhavati 'asaMkhijjanaguNa anbhahie vA' asaMkhyeyaguNAbhyadhiko vA bhavati ityevaM catuHsthAnapatitatvaM se aisA kahA jAtA hai ki pRthivokAyikoM ke ananta paryAya haiM ? bhagavAn isa prazna kA uttara dete haiM - he gautama ! eka pRthivIkAyika 'dUsare pRthivIkAyika se dravya kI dRSTi se tulya hai aura pradeza kI dRSTi se bhI tulya hai, magara avagAhanA kI dRSTi se koI kisI se hIna, koI kisI se tulya aura koI kisI se adhika hai / agara hIna hai to asaMkhyAta bhAga hIna yA saMkhyAtabhAga hIna yA saMkhyAtaguNA hIna athavA asaMkhyAtaguNA hIna hai / aura yadi adhika hai to koI kisI se asaMkhyAta bhAga adhika hai, koI kisI se saMkhyAbhAga adhika hai, koI kisI se saMkhyAtaguNA adhika hai aura koI kisI se asaMkhyAtaguNA adhika hai / isa prakAra avagAhanA kI dRSTi se catuHsthAnapatita hInAdhikatA hai / yadyapi pRthivIkAyika 589 zrI bhagavAn A praznaneA uttara Ape che-De gautama 1 eka pRthvokAyika khIjA pRthvIkAyikathI dravyanI dRSTie tulya che ane pradezeAnI dRSTie paNa tulya che paNa avagAhanAnI dRSTie kAi keinAthI adhika ke kai kainAthI tulya che, agara hIna che te asaMkhyAta bhAgahIna agara sa khyAta bhAga hIna yA saMkhyAta guNu hIna athavA asAtaguNa hIna che ane te adhika che te kAi kAinAthI asakhyAta bhAga adhika che, ke koinAthI saMkhyAna bhAga adhika che, kaiAi keinAthI samrataguNa adhika che ane i koinAthI asa khyAtaguNa adhika che. e prakAre avagAhanAnI dRSTie canu sthAna patita Page #576 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 690 pinAsUtre pRthivI kAyikAdInAmavagAhanAyA aGgulA saMkhyeyabhAgapramANAyA api aGgulA saMkhyeyabhAgapramANasyAsaMkhyeya bheda bhinnatvAdavagantavyam 'ThiIe vidvANavaDie ' sthityA-AyuH karmAnubhavalakSaNa sthityapekSayA, pRthivIkAyikAnAM tristhAnapatitatvaM bhavati, tadeva tristhAnapatitatvaM pratipAdayati- 'siya hINe, siya tulle, siya anbhahie' syAt hIno bhavati pRthivIkAyikaH pRthivIkAyikAntarasyA pekSayA syAt tulyo bhavati, syAdabhyadhiko bhavati, tatra 'jara hINe asaMkhijjaibhAga hINe vA yadA hIno vivakSitastadA asaMkhyeya bhAgahIno vA, 'saMkhijjabhAgahINe vA' saMkhyeya bhAgahIno vA bhavati, 'saMkhijjaguNahINe vA' saMkhyeyaguNahIno vA bhavati 'aha anbhahie asaMkhijjai bhAga avbhahie vA' athAbhyafast yadAeko pRthivIkAyikaH pRthivIkAyikAntarApekSayA vivakSito bhavati tadA asaMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA bhavati 'saMkhijjaibhAga anbhahie' saMkhyeyajIvoM kI avagAhanA aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hI hotI hai kintu aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga ke bhI asaMkhyAta bheda haiM, ataeva pUrvokta hInAdhikatA ke hone meM koI virodha nahIM hai / 1 sthiti kI dRSTi se pRthivIkAyika jIva tristhAnapatita haiM / tAtparya yaha hai ki saba pRthivIkAyikoM kI sthiti samAna nahIM hotI / koI kisI se hIna hoI kisI se tulya aura koI kisI se adhika sthiti vAlA hotA hai / jo sthiti kI dRSTi se hIna hai vaha yA to asaMkhyAta bhAga hIna hotA hai yA saMkhyAtabhAga hIna hotA hai yA saMkhyAtaguNA hIna hotA hai / isa prakAra tristhAnapatita hInatA samajhanA cAhie / jo sthiti kI dRSTi se adhika hai vaha kisI se asaMkhyAtabhAga adhika hotA hai yA saMkhyAtabhAga adhika hotA hai / athavA hInAdhikatA che. jo ke pRthvIkAyika jIvAnI avagAhanA a gulanA asa khyAtamA bhAga pramANu ja thAya che. kintu a gulanA asa khyAtamA bhAganA paNa asakhyAta le che. tethIja pUrvokta hInAdhikatAnA thavAmA koi virAdha heAtA nathI. , sthitinI dRSTie pRthvIkAyika jIva tristhAna patita che. tAtparya e che ke khadhA pRthvIkAyikAnI sthiti samAna nathI hAtI. kAi keinAthI hIna, keAi kAinA tulya, ane keAi keAinAthI adhika sthitivALA hAya che. je sthitinI dRSTithI hIna che te agara asa khyAta bhAgahIna hAya che agara sakhyAta bhAga hIna heAya che. agara sakhyAta guNu hIna heAya che. e rIte tristhAna patita hInatA samajavI. eie. je sthitinI dRSTie adhika che te kAinAthI asa khyAta bhAga adhika hAya che agara sakhyAta bhAga adhika heAya che athavA Page #577 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pada 5 sU.5 pRthvIkAyikAdInAM paryAyanirUpaNam bhAgAbhyadhiko vA bhavati, 'saMkhijjaguNa anmahie vA' saMkhyeyaguNAbhyadhiko vA bhavati, ityevaM pRthivI kAyikAnAM sthityapekSayA hInatvamabhyadhikatvaJca tristhAnapatitam vodhyaM na tu catu:sthAnapatitaM saMbhavati, asakhyeyaguNavRddhihAnyorasaMbhavAt / tayorasaMbhavastu nAsaMbhavaH pRthivIkAyikAdInAM sarvajaghanyamAyuH kSullakabhavagrahaNarUpam, tasya ca kSullakabhavagrahaNasya parimANaM paTpaJcAzadadhikAvalikA zatadvayaM bhavati, dviTikApramANe muharte ca sarvasaMkhyayA patriMzadadhikapaJcazatottara paJcaSaSTisahasrakSullaka bhavagrahaNAni bodhyAni, tathA coktam - 'donnisayAI niyamA chappannAI pamANao huti / AvaliyapamANeNa khuDDAga bhavagrahaNameyaM // 1 // pannaTi sahassAI paMcaiva sayAI taha ya chttiisaa| khuDDAgabhavaggahaNaM bhavaMti ete muhatteNaM // 2 // 'dve zate niyamAt paTpaJcAzat pramANato bhavati / AvalikA pramANena kSullakamavagrahaNametat // 1 // paJcaSaSTi sahasrANi pazcaiva zatAni tathA ca patriMzat / kSullakabhavagrahaNaM bhavanti ete muhUrtena / / 2 // ' iti, saMkhyAtaguNA adhika hotA hai / isa prakAra adhikatA bhI tristhAna patita hai / inakI sthiti meM catuHsthAlapatita hInAdhikatA nahIM hotI kyoMki asaMkhyAtaguNa hAni aura asaMkhyAtazuNa vRddhi yahAM saMbhava nahIM hai / isakA kAraNa yaha hai ki pRthvIkAyika Adi kI sarvajaghanya Ayu kSullaka bhavagrahaNa parimita hai / kSullaka bhava kA parimANa do sau chappana AvalikA mAtra hai| do ghaDI kA eka muharta hotA hai aura isa eka suharta meM paiMsaTha hajAra pAMca sau chattIsa bhava hote haiN| kahA bhI hai-niyama se do sau chappana AvalikA kA eka kSullakabhava saMkhyAtaguNa adhika hoya che e prakAre adhikatA paNa tristhAna patita che. temanI sthitimAM catu sthAna patita hInAdhikatA nathI thatI kemake asakhyAta guNahAni ane asaMkhyAta guNa vRddhine ahIM sa bhava nathI. enuM kAraNa A che ke pRthvIkAyika AdinI sarva jaghanya AyuSya kSullaka bhava grahaNa parimita che. sulaka bhavanuM parimANa baso chappana AvalInuM phakata che. be ghaDInuM eka muhUrta thAya che ane e eka muhUrtamAM pAMsaTha hajAra pAMcaso chatrIsa bhava thAya cha yu 55 cha niyamathI base chappana AvalikAne eka kSullaka bhava thAya che ane eka Page #578 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 592 - mahApanAce pRthivyAdInAJca sthitirutkRSTenApi saMnyeyavarSapramANA bhavati tasmAda nAsaMkhyeyaguNavRddhihAnisaMbhavaH, saMkhyeyAsaMkhyeyabhAgAbhyadhikasaMkhyeya guNAbhyadhika rUpazeSavRddhi hAni trikasaMbhavastu-ekasya pRthivI kAyikasya paripUrNadvAviMzativarSasahasrANi sthitiH, anyasya tu pRthivI kAyikasya samayanyUna dvAviMzativarSasahasrANi sthitiH, tatra paripUrNadvAviMzativarSasahasrasthitikApekSayA samayanyUnadvAviMgativarSasahasrasthitiko'saMkhyeyabhAgahIno bhavati, tadapekSayA anyamtu asaMkhyeyabhAgAbhyadhiko bhavati, tathA ekasya pRthivI jhAyikasya paripUrNAni dvAviMzativarSasahasrANi sthitiH, anyasya antarmuhartAdi nyUnAni dvAviMzativarpasahasrANi, antamuhUrnAdizazca dvAviMzativarSasahasrANAM saMkhyeyatamo bhAgo bhavati, tatra paripUrNahotA hai aura eka muharta meM paiMsaTha hajAra pAMca sau chattIsa kSullaka bhaza hote haiM / yaha kathana sUkSma nigoda kI apekSA samajhanA cAhiye / pRthvIkAyika Adi kI utkRSTa sthiti bhI saMkhyAta varSa kI hI hotI hai, ataeva asaMkhyAtaguNA hAni yA vRddhi arthAt nyUnAdhikatA nahIM ho sakatI / raha gaI saMkhyAta bhAga, asaMkhyAtabhAMga aura saMkhyAtaguNA vRddhi hAni, so vaha isa prakAra hai-eka pRthvIkAyika kI sthiti paripUrNa bAIsa hajAra varSa kI hai aura dUsare kI eka samaya kama bAIsa hajAra varSa kI / inameM se paripUrNa vAIsa hajAra varSa kI sthiti vAle kI apekSA eka samaya kama vAIsa hajAra kI sthiti bAlA asaMkhyAtabhAga hIna kahalAegA aura dUsarA asaMkhyAtabhAga adhika kahA jAegA / isI prakAra eka kI paripUrNa vAIsa hajAra kI sthiti hai aura dUsare kI antarmuharta Adi kama vAIsa hajAra varSa kii| muhUrtamAM pAMsaTha hajAra chatrIsa kSullaka bhava thAya che. A kathana sUma nigodanI apekSAe samajavuM joIe pRthvIkAyika AdinI utkRSTa sthiti paNa saMkhyAta varSanI ja hoya che, tethI ja asa khyAta guNahAni agara vRddhi arthAt jUnAdhikatA thaI zakatI nathI rahi sa khyAtabhAga, asaMkhyAtabhAga ane sa khyAtaguNa vRddhi hAni te A prakAre che eka pRthvIkAyikanI sthiti paripUrNa bAvIsa hajAra varSanI che ane bIjAnI eka samaya ochA bAvIsa hajAra varSanI. temanAmAMthI paripUrNa bAvIsa hajAra varSanI sthitivALAnI apekSAe eka samaya ochA bAvIsa varSanI sthitivALA asa khyAta bhAga hIna kahevAze ane bIjo tenAthI asaMkhyAta bhAga adhika kahevAze. e prakAre ekanI paripUrNa bAvIsa hajAranI Page #579 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 5 sU.04 pRthvIkAyikAdInAM paryAyanirUpaNam 593 dvAviMzativarSasahasrariyatikA pekSayA antarmuhUrtAdinyunadvAviMzativarSasahasrasthitikaH saMkhyerbhAgahIno bhavati, tadapekSayA paripUrNadvAviMzativarSasahasrasthitikA saMkhyeyabhAgAko bhavati, evamevaikasya dvAviMzativarSasahasrANi sthitiH, anyasyAntamuhUrtam, mAso, varSam, varSasahasraM vA sthitiH, antarmuhUrtAdikaJca niyataparimANasaMkhyayA guNitaM sat dvAviMzativarSasahasrapramANaM bhavati, tena antarmuhUrtAdipramANasthitikaH pRthivIkAyikaH paripUrNadvAvizativarSasahasrasthitika pRthivIkAyikAntarApekSayA saMkhyeyaguNahIno bhavati, tadapekSayA tu paripUrNadvAviMzativarSasahasrasthitikaH pRthivIkAyikaH saMkhyeyaguNAbhyadhiko vodhyaH tathaivAkAyikAdInAmapi caturindriyaparyantAnAM svasvotkRpTasthityanumAreNa sthityapekSayA tristhAyahA~ antarmuhUrta Adi bAIsa hajAra varSa kA saMkhyAtavAM bhAga hai, ataeva pUrNa vAIsa hajAra varSa kI sthiti vAle kI apekSA antarmuhUrta kama bAIsa hajAra varSa bAlA saMkhyAta bhAga hIna hai aura usakI apekSA pUrNa bAIsa hajAra varSa kI sthiti vAlA saMkhyAbhAga adhika hai / isI prakAra eka pRthvIkAyika kI vAIsa hajAra varSa kI sthiti hai aura dUsare kI antarmuhUrtta kI, eka mAsa kI, eka varSa kI yA eka hajAra varSa kI sthiti hai / antarmuhUrtta Adi kisI niyata saMkhyA se guNAkAra karane para bAIsa hajAra varSa kI saMkhyA hotI hai, ataeva antarmuhUrtta Adi kI Ayu vAlA pRthvIkAyika pUrNa vAIsa hajAra varSa kI sthiti vAle kI apekSA saMkhyAtaguNa hIna hai aura isakI apekSA bAIsa hajAra varSa kI sthiti vAlA saMkhyAtaguNA adhika hai| sthiti che ane bIjAnI aMtarmuhUta Adi echA khAvIsa hajAra vanA ahIM antarmuhUta Adi khAvIsa hajAra varSanA saMkhyAtamA bhAga che, tethI ja pU khAvIsa hajAra varSanI sthitivALAenI apekSAe antarmuhUta ochA khAvIsa hajAra varSoMvALA sakhyAta bhAga hIna che ane tenI apekSAe pUrNa mAvIsa hajAra varSonI sthitivALA sakhyAta bhAga adhika che. e rIte eka pRthvIkAyakanI khAvIsa hajAra varSoMnI sthiti che ane khIjAnI antarmuhUta, eka mAsanI, eka varSInI athavA eka hajAra varSanI sthiti che. anta hata Adi koI niyata saMkhyAthI guNAkAra karavAthI khAvIsa hajAra varSoMnI saMkhyA thAya che, tethI ja antarmuhUta AdinI AyuSyavALA pRthvIkAyaka pUrNa bAvIsa hajAra varSanI sthitivALAnI apekSAe saMkhyAta guNAhIna che ane enI ape. kSAe khAvIsa hajAra varSanI sthitivALA sa`khyAtaguNA adhika chaeN, pra0 75 Page #580 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 594 prazApanAsUtre napatitatva vibhAvanIyam, kintu 'vaNNehiM gaMdhehi rasehi, phAsehiM' vaNaiH, gandhaiH, rasaiH, spa(r)H, 'mai aNNANapajja vehi' matyajJAnaparyavaiH, 'muya aNNANapajjayehi' zrutAjJAnaparyavaiH 'acakkhudasaNapajjavehi' acakSurdarzana paryavaizca 'chahANavaDie' padasthAnapatitaH pRthivIkAyiko'vaseyaH, tathA ca varNagandharasasparzamatyajJAnaparyavazrutAjJAnaparyavA cakSurdarzanaparyavairekaH pRthivIkAyikaH pRthivIkAyikAntarApekSayA anantabhAgahIno vA asaMkhyeyabhAgahIno vA, saMkhyeyabhAgahIno vA, saMkhyeyaguNAbhyadhiko vA, asaMkhyeyaguNAbhyadhiko vA, anantaguNAbhyadhiko vA bhavati ityAzayaH, gautamaH pRcchati-'AukAiyA NaM bhaMte ! kevahayA pajjavA paNNattA ?' he bhadanta ! apkAyikAnAM kiyantaH paryavAH prajJaptAH ? bhagavAn uttarayati'goyamA !' he gautama ! 'aNaMtA pajjavA paNNattA' ahAyikAnAm anantAH ___isI prakAra apkAya Adi caturindriya paryanta jIvoM kI apanI apanI sthiti ke anusAra tristhAnapatita samajha lenA cAhie / ___ magara pRthvIkAyika jIva dUsare kisI pRthvIkAyika kI apekSA varNa, gaMdha, rasa aura sparza paryAyoM ko apekSA tathA satyajJAna, zrutAjJAna tathA acakSudarzana paryAyoM kI apekSA SaTrasthAnapatita samajhanA cAhie / ataeva koI pRthvIkAyika kisI pRthvIkAyika kI apekSA anantabhAga hIna, asaMkhyAtabhAga hIna, saMkhyAtabhAga hIna, saMkhyAta guNa adhika, asaMkhyAta guNa adhika aura anantaguNa adhika hotA hai| gautama svAmI prazna karate haiM-he sagavan ! apkAyikoM ke paryAya kitane haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! apkAyikoM ke ananta paryAya haiM / gautama kAraNa pUchate hue prazna karate haiM-he bhagavan ! kisa eja rIte aplAyika Adi caturindriya paryanta jInI pitapotAnI sthitinA anusAra tristhAna patita samajI levA joIe. paratu pRthvIkAyika jIva bIjA koI pRthvIkAyikanI apekSAe varNa gadha rasa ane sparza paryAnI apekSAe tathA matyajJAna, zrutajJAna tathA acakSu darzana paryAnI apekSAe sthAna patita samajavA joIe. tethIja kaI pRthvIkAyikanI apekSAe ananta bhAga hIna asa khyAta bhAgahIna, saMkhyAta bhAgahIna saMkhyAta guNa adhika asaMkhyAtaguNa adhika ane anantaguNa adhika che. zrI gautamasvAmI prazna kare che-bhagavAna akAcikenA paryAya keTalA che? zrI bhagavAna uttara Ape che- he gautama ! aSkAcikenA ananta paryAya che. zra gautama! kAraNa pUchatA prazna kare che-bhagavAn ! kyA kAraNasara ema kahevAya che ke aSkAyikenA ananta paryAya che ? Page #581 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 5 sU.04 pRzvIkAyikAdInAM paryAyanirUpaNam 555 paryavAH prajJaptAH, gautamastana ! hetuM pRcchati-se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccaiAukAiyANaM aNaMtA pajjavA paNNatA ?' he bhadanta ! tata-atha kenArthena-kayaM tAvat, evamucyate-apkAyikAnAs anantAH paryavAH prajJaptA: ? iti, bhagavAn hetuM pratipAdayati-'goyamA !' he gautama ! 'AukAie AukAiyassa davaTTayAe tulle' ekaH apkAyikaH anyasya akAyikasya dravyAthaitayA-dravyAthikanayena tulyo bhavati, 'paesaTTayAe tulle' pradezArthatayA tulyo bhavati, 'ogAhaNaTTayAe cauhANavaDie' avagAhanArthatayA .catuH sthAnapatito bhavati tathA caiko'pkAyikaH apkAyikAntarApekSayA asaMkhyeyabhAgahIno vA, saMkhyeyabhAgahIno vA, saMkhyeyaguNAbhyadhiko cA, asaMkhyeyaguNAbhyadhiko vA bhavatItyAzayaH, 'ThiIe tihANavaDie' sthityA-sthityapekSayA eko'pkAyikaH apkAyikAntarApekSayA tristhAnapatito bhavati, tathA cAkAyikaH apkAyikAntarApekSayA asaM khyeyabhAgahIno vA, saMkhyeyabhAgahIno bA, saMkhyeyaguNahIno vA bhavati, asaMkhyeyabhAgAlyadhiko vA, saMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, saMkhyeyaguNAbhyadhiko vA bhavatIti bhAvaH, kintu-'vaNNagaMdharasaphAsa mai aNNANa suyaaNNANa acakkhuhetu se aisA kahA jAtA hai ki apkAyikoM ke ananta paryAya haiM ? bhagavAna hetu kA pratipAdana karate haiM-he gautama ! eka apkAyika dUsare apakAyika se dravya kI dRSTi se tulya hai aura pradezoM kI dRSTi se bhI tulya hai| kintu avagohanA kI dRSTi se catuHsthAlapatita hai| eka apkAyika dUsare apalAdhika se avagAhanA meM asaMkhyAtabhAga hIna hotA hai yA saMkhyAtabhAga hIna hotA hai, saMkhyAtaguNA adhika hotA hai athavA asaMkhyAtaguNA adhika hotA hai / sthiti kI apekSA se eka apkAyika dUsare apkAyika se tristhAnapatita hotA hai, arthAt asaMkhyAta bhAga hIna, saMkhyAtabhAga hIna yA saMkhyAtaguNa hIna hotA hai athavA asaMkhyAta bhAga adhika, saMkhyAta bhAga adhika zrI bhagavAna hetanuM pratipAdana kare che-gautama ! eka akAyika bIjA aSkAyikathI dravyanI daSTie tulya che ane pradezanI daSTie paNa tulya che, kintu avagAhanAnI dRSTie catusthAna patita che. eka acchAyika bIjA aSThAyikathI asaMkhyAta bhAgahIna thAya che agara saMkhyAta bhAgahIna thAya che. saMkhyAtaguNA adhika thAya che athavA asa khyAtaguNa adhika thAya che. sthitinI apekSAe eka acchAyika bIjA akAciMkathI tristhAna patita thAya che, arthAt asaMkhyAta bhAgahIna, sA khyAtabhAga hIna agara saMkhyAtaguNahIna thAya che. athavA asaMkhyAtabhAga adhika, saMkhyAtabhAga adhika agara saMkhyAtaguNa adhika Page #582 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 596 prajJApanAstra dasaNa pajjavehiM chaTThANavaDie' varNa gaMdharasasparzamatyajJAna zrutAjJAnAcakSurdarzanaparyavairekopkAyikaH apkAyikAntarApekSayA paTasthAnapatito-'nantabhAgahIno vA, asaMkhyeyabhAgahIno vA, saMkhyeyabhAgahIno vA, saMkhyeyaguNahIno vA, asaMkhyeyaguNahIno vA, anantaguNahIno vA bhavati, ityAzayaH, gautamaH pRcchati-'teukAiyANaM pucchA' tejAkAyikAnAM kiyantaH paryavAH prajJaptAH ? iti pRcchA, bhagavAn uttarayati-'goyamA !' he gautama ! 'aNaMtA pajjavA paNNattA' tejaHkAyikAnAm anantAH paryavAH prajJaptAH ? gautamastatra kAraNaM pRcchati-'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccaI' he bhadanta ! tat-atha, kenArthena kathaM tAvat evamuktarItyA, ucyate-'teukAiyANaM aNaMtA pajjavA paNNattA' tejaHkAyikAnAm anantAH paryavAH prajJaptAH ? iti bhagavAn tatra kAraNaM pratipAdayati-'goyamA ! he gautama ! 'teukAie teukAiyassa davaTThayAe tulle' tejaHkAyikaH ekaH, tejAkAyikAntarasya dravyArthatayA tulyo bhavati, 'paesaTTayAe tulle' pradezArthatayA tulyo yA saMkhyAtaguNa adhika hotA hai / kintu varNa, gaMdha, rasa, sparza, matyajJAna aura zruta ajJAna ke paryAyoM se SaTsthAnapatita hotA hai, arthAt anantabhAga hIna, asaMkhyAtabhAga hIna, saMkhyAtabhAga hIna, saMkhyAta guNa hIna, asaMkhyAtaguNa hIna athavA anantaguNa hIna hotA hai / gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! tejaskAyikoM ke kitane paryAya haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! ananta paryAya haiM / gautama isakA kAraNa pUchate haiM-he bhagavan ! ananta paryAya hone kA kyA kAraNa hai ? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! eka teja. skAyika dUsare tejaskAyika se dravya kI dRSTi se samAna hai aura pradezoM kI dRSTi se bhI samAna hai kintu avagAhanA kI dRSTi se hoya che. kintu varNa gaMdha, rasa, sparza, matyajJAna ane zrutAsananA paryAthI SaTathAna patita thAya che. arthAt ananta bhAgahIna, asa khyAtabhAga hIna, saMkhyAta bhAgahIna sa khyAtaguNahIna. asaMkhyAta guNahIna athavA anantaguNa hIna thAya che. zrI gautamasvAmI prazna kare che bhagavAna ! tejaskAyikanA keTalA paryAya che? zrI bhagavAna uttara Ape che-he gautama! ananta paryAya che. zrI gautamasvAmI enuM kAraNa pUche che bhagavad anantaparyAya hevAnuM 29 cha? zrI bhagavAn uttara Ape che-gautama! eka tejasyAyika khIjAtejaskAyikathI dravyanI draSTie samAna che ane pradezanI daSTie paNa samAna che kintu Page #583 -------------------------------------------------------------------------- ________________ premayabodhinI TIkA pada 5 sU04 pRthvIkAyikAdInAM paryAyanirUpaNam 597 bhavati, 'ogAhaNaTTayAe cauhANavaDie' avagAhanArthatayA -zarIrocchyatayA tejaHkAyikazcatuH sthAnapatito bhavati, tathA caikastejaH kAyikastejaHkAyikAntarasyApekSayA asaMkhyeyabhAgahIno vA, saMkhyeyabhAgahIno vA, saMkhyeyaguNahIno vA, asaMkhyeyaguNahIno vA bhavati, 'ThiIe tihANabaDie' sthityA-AyuH karmAnubhavalakSaNasthityapekSayA tejaHkAyika stristhAnapatito bhavati-asaMkhyeyabhAgahIno vA, saMkhyeyabhAgahIno vA, saMkhyeyaguNahIno vA, asaMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, saMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, saMkhyeyaguNAbhyadhiko vA bhavati, 'vaNNagaMdharasaphAsa maiaNNANa suyaaNNAya acakkhudaMsaNa pajjavehi ya chaTANavaDie' varNagandharasasparzamatyajJAnazrutAjJAnAcakSurdarzanaparyavaizva, tejAkAjistejaHkAyikAntarApekSayA SaTsthAnapatito bhavati tathA ca varNagandharusasparzamatyajJAna zrutA. catuHsthAnapatita hotA hai, arthAt eka tejaskAyika dUsare tejaskAyika kI apekSA avagAhanA arthAt zarIra kI UMcAI meM agara hIna hotA haiM to asaMkhyAta bhAga hIna, saMkhyAtabhAga hIna, saMkhyAtaguNa hIna athavA asaMkhyAtaguNa hIna hotA hai aura yadi adhika hotA hai to catuHsthAnapatita adhika hotA hai / sthiti kI apekSA se visthAnapatita hotA hai, arthAt asaMkhyAta bhAga hIna, saMkhyAta bhAga hIna, saMkhyAtaguNa hIna hotA hai yA asaMkhyAtabhAga adhika, saMkhyAtabhAga adhika yA saMkhyAtaguNa adhika hotA hai| __ varNa, gaMdha, rasa sparza, matyajJAna, zrutAjJAna aura acakSudarzana ke paryAyoM kI apekSA se eka tejaskAyika dUsare tejaskAyika kI apekSA SaTUsthAnapatita hotA hai, arthAt anantabhAga hIna, asaMkhyAta avagAhanAnI diSTae catuHsthAna patita thAya che, arthAt eka tejaskAyika bIjA tejaskAcikanI apekSAe avagAhanA arthAt zarIranI uMcAImAM agara hIna bane che to asaMkhyAta bhAga hIna, saMkhyAta bhAgahIna, saMkhyAta guNahIna athavA asaMkhyAta guNa hIna thAya che ane je adhika thAya che te catuHsthAna patita adhika thAya che. sthitinI apekSAe tristhAna patita thAya che, arthAt asaMkhyAta bhAgahIna, saMkhyAta bhAgahIna, saMkhyAta guNahIna thAya che, agara asa khyAta bhAga adhika saMkhyAta bhAga adhika agara saMkhyAta guNa adhika thAya che. pa, madha, 2sa, 25, bhatyajJAna, zrutAjJAna, bhane anya dazamanA payA. yenI apekSAe eka tejaskAyika bIjA tejasakAyikanI apekSAe sthAna pati bane che. arthAt ananta bhAgahIna, asaMkhyAta bhAgahIna, saMkhyAta bhAgahIna, Page #584 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 668 prazApAsU jJAnAcakSurdarzana paryavaiH rekastejaH kAyikastejaH kAyikAntarApekSayA anantabhAgahIno vA, asaMkhyeyabhAgahIno vA saMkhyega rAgahIno vA, saMkhyeyaguNahIno vA, asaMkhyeyaguNahIno cA, anantaguNahIno vA bhavati ityarthaH, gautamaH pRcchati'vAukAiyANaM pucchA ?' vAyukAyikAnAM kiyantaH paryavA prajJaptAH ? iti pRcchA, bhagavAn uttarayati - 'goyamA !' he gautama ! 'vAukAyANaM anaMtA pajjavA paNNattA' vAyukAyikAnAm anantAH paryavAH prajJaptAH, gautamastatra kAraNaM pRcchati - 'se keNadveNaM bhaMte ! evaM buccai' he gadanta ! tat kenArthena - kathaM tAvat, evamucyate 'vAukAiyANaM anaMtA pajjavA paNNattA ?' vAyukAyikAnAm anantAH paryavAH prajJaptAH iti ? bhagavAn uttarayati - 'goyamA !" he gautama ! 'vAukAie vAukA - yassa davvaTTayAe tulle' vAyukAyiko vAyukAyikAntarasya dravyArthatayA tulyo bhavati 'paesaTTayAe tulle' pradezArthatayA tulyo bhavati, 'ogAhaNaTTayAe udvANavaDie ' avagAhanArthatayA zarIrocchrayArthatayA vAyukAyikaH catuHsthAnapatito bhAgahIna, saMkhyAta bhAga hIna, saMkhyAtaguNa hIna, asaMkhyAtaguNa hIna yA anantaguNa hIna hotA hai / isakA kAraNa tejaskAyikoM ke paryAya ananta kahe gae haiM / gautama bhagavan ! vAyukAyikoM ke paryAya kitane kahe haiM / bhagavAn gautama !, ananta paryAya kahe haiM / gautama - bhagavan ! kisa hetu se aisA kahA jAtA hai ki vAyukAyikoM ke ananta paryAya kahe haiM ? bhagavAn he gautama! eka vAyukAyika dUsare vAyukAyika kI apekSA dravya kI apekSA se tulya hai aura pradezoM kI apekSA se bhI tulya hotA hai, magara avagAhanA kI apekSA unameM tulyatA nahIM hotI / eka vAyukAyika dUsare vAyukAyika se catuHsthAnapatita hIna sakhyAta guhIna, asakhyAta guNuhIna agara ananta guNu hIna thAya che. e kAraNe tejaskAyikAnA paryAya ananta kahelA che. zrI gautamasvAmI--bhagavan ! vAyukAyikAnA paryAya keTalA kahyA che ? zrI bhagavAn--gautama ! ananta paryAya kahyA che. zrI gautamasvAmI-bhagavat yA hetuthI evuM kahevAya che ke vAyukAyikAnA ananta paryAya kahyA che? zrI bhagavAna--gautama ! eka vAyukAyika bIjA vAyukAyikanI apekSAe tulya che ane pradezeAnI apekSAe paNa tulya ane che. paNa avagAhanAnI apekSAe temanAmA tutA haitI nathI. eka vAyukAyika khIjA vAyukAyikathI zrcatuHsthAna patita hIna agara adhika bane che, agara hIna che tA Page #585 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 5 sU.04 pRthvIkAyikAdInAM paryAyanirUpaNam 599 bhavati, tathA caiko vAyukAyiko vAyukAyikAntarApekSayA asaMkhyeyabhAga hIno vA, saMkhyeyabhAga hIno vA, saMkhyeyazuNa dhIno vA, asaMkhyeyaguNa hIno vA bhavati, asaMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, saMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA saMkhyeyaguNAbhyadhiko vA, asaMkhyeyaguNAbhyadhiko vA bhavati, 'ThiIe tihANavaDie' sthityAAyuH karmAnubhavarUpayA, vAyukAyikatristhAnapatito bhavati, asaMkhyeyabhAgahIno vA, saMkhyeyabhAgahIno vA, saMkhyeyaguNa hIno vA bhavati, asaMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, saMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, saMkhyeyaguNAbhyadhiko cA, bhavati 'vaNNagaMdharasaphAsamaiaNNANa suya aNNANa acavakhudaMsaNapajjati chaTTANavaDie' varNagaMdharasasparzamatyajJAnazrutAjJAnA cakSudarzana paryavereko vAyukAyiko vAyukAyikAntarA-: pekSayA paTsthAnapatito bhavati, anantabhAgahIno vA, asaMkhyeyabhAgahIno vA, yA adhika hotA hai| agara hIna hai to asaM tyAta bhAga hIna, saMkhyAta bhAga hIna, saMkhyAtaguNa hIna athavA asaMkhyAtaguNa hIna hotA hai| yadi adhika hotA hai to asaMkhyAlabhASa adhika, saMkhyAtabhAga adhika saMkhyAtaguNa adhika yA asaMkhyAtaguNa adhika hotA hai| eka vAyukAdhika dUsare vAyukAyika se sthiti kI apekSA se tristhAnapatita hotA hai, arthAt yadi hIna hotA hai to asaMkhyAtabhAga hIna, saMkhyAtabhAga hIna, saMkhyAtaguNa hIna hotA hai aura adhika hotA hai to asaMkhyAtabhAga adhika, saMkhyAtabhAga adhika yA saMkhyAta guNa adhika yA asaMkhyAta guNa adhika hotA hai / eka vAyukAyika dusare vAyukAyika se varNa, gaMdha, rasa, sparza matyajJAna, zrutAjJAna aura acakSudarzana ke paryAyoM kI apekSA SaTsthAnapatita hIna yA adhika hotA hai, arthAt anantabhAga hIna asaM asaMkhyAta bhAgahIna, sa khyAta bhAgahIna, sA khyAta guNahIna athavA asaMkhyAta guNahIna bane che. je adhika che te asaMkhyAta bhAga adhika, saMkhyAta bhAga adhika agara saMkhyAta guNa adhika thAya che. eka vAyukAyika bIjA vAyukAyikathI sthitithI apekSAe tristhAna patita bane che, arthAt je hIna bane che te asa khyAta bhAgahIna saMkhyAtabhAga hInA saMkhyAta guNahIna, thAya che adhika bane che to asa khyAta bhAga adhika, saMkhyAta bhAga adhika agara saMkhyAta guNa adhika thAya che. ' se vAyu:yi gIta vAyuAyi4thI , dha, 2, 5, bhalyamAna, thatAjJAna, ane acakSudarzananA paryAyanI apekSAe ghaTasthAna patita hIna agara adhika thAya che, arthAta anantabhAga hIna, asaMkhyAta bhAgahIna saMkhyAta Page #586 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 600 prayApanAsUtra saMkhyeyabhAgahIno vA, saMvyeyaguNahIno vA, asakhyeyaguNahIno vA, anantaguNa hIno vA, anantabhAgAbhyadhiko vA, asaMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, saMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, saMkhyeyaguNAbhyadhiko vA, asaMkhyeyaguNAbhyadhiko vA bhavati ityAzayaH, gautamaH pRcchati-'vaNassaikAiyANaM pucchA' vanaspatikAyikAyikAnAM kiyantaH paryavAH prajJaptAH ? iti pRcchA, bhagavAn uttarayati-'goyamA !' he gautama ! 'aNaMtA pajjavA paNNattA' vanaspatikAyikAnAm anantAH paryavAH prajJaptAH, gautamastatra kAraNaM pRcchati-'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai' he bhadanta ! tat atha kenArthena-kathaM tAvat , evamuktarItyA, ucyate- 'vaNassaikAiyANaM aNaMtA pajjavA paNNattA ?' vanaspatikAyikAnAm anantAH paryavAH prajJaptAH iti ? bhagavAn uttarayati-'goyamA !' he gautama ! 'vaNassaikAie vaNassaikAiyassa dabaTTayAe tulle' vanaspatikAyiko vanaspatikAyikAntarasya dravyArthatayA-dravyArthika nayena, tulyo bhavati 'paesaTTayAe tulle' pradezArthatayA tulyo bhavati, 'bhogAhakhyAtabhAga hIna, saMkhyAtabhAga hIna, saMkhyAtaguNa hIna, asaMkhyAta guNa hIna yA anantaguNa hIna hotA hai aura jo adhika hai vaha isI prakAra adhika hotA hai / isa kAraNa vAyukAyikoM ke ananta paryAya haiN| gautama-bhagavan ! vanaspatikAyikoM ke kitane paryAya haiM ? / bhagavAn-gautama ! ananta paryAya haiN| gautama-bhagavan ! kisa hetu se vanaspatikAyikoM ke ananta paryAya kahe gae haiN| bhagavAn-he gautama ! eka vanaspatikAyika dUsare vanaspatikAyika se dravya kI dRSTi se tulya hai, pradezoM kI dRSTi se bhI tulya hai, magara zarIra kI UMcAI rUpa avagAhanA kI dRSTi se ctuHsthaanbhAgahIna sa khyAtaguNa hIna, asa khyAtaguNa hIna, agara ananta guNahIna thAya che ane je adhika che te Aja rIte adhika thAya che. e kAraNe vAyukAyikanAanantaparyAya che. zrI gautamasvAmI-bhagavad ! vanaspatikAcikenA keTalA paryAya che? zrI bhagavAn gautama ! mananta paryAya che. zrI gautamaravAma-bhagavad kayA hetuthI vanaspatikAyikanA ananta paryAya sA cha? zrI bhagavAnautama! eka vanaspatikAyika bIjA vanaspatikAyikathI dravyanI dRSTie tulya che, pradezanI daSTie paNa tulya che, paNa zarIranI UMcAI rUpa avagAhanAnI dRSTie catu sthAna patita thAya che, arthAtu kai keInI ape Page #587 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada5 sU.4 pRthvIkAyikAdInAM paryAyanirUpaNam 601 paTTayAe caudvANavaDie ' avagAhanArthatayA - zarIrocchrayArthatayA vanaspatikAyikacatuHsthAnapatito bhavati - asaMkhyeyabhAga hIno vA saMkhyeyabhAga hIno vA, saMkhyeyaguNahIno vA, asaMkhyeyaguNa hIno vA bhavati, asaMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA saMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA saMkhyeyaguNAbhyadhiko vA, asaMkhyeyaguNAbhyadhiko vA bhavati ityAzayaH, 'ThiIe tidvANavaDie' sthityA - AyuH karmAnubhavarUpayA, vanaspatikAyikastristhAnapatito bhavati - asaMkhyeyabhAgahIno vA, saMkhyeyabhAgahIno vA saMkhyeyaguNahIno vA bhavati, asaMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, saMkhye bhAgAbhyadhika vA saMkhyeyaguNAbhyadhiko vA bhavatItyAzayaH, 'vaNNagaMdharasaphAsama aNNANa suyaaNNANa acakkhudaMsaNapajjavehi ya chaTTANavaDie' varNapatita hotA hai, arthAt koI kisI kI apekSA asaMkhyAtabhAga hIna hotA hai, koI kisI se saMkhyAta bhAga hIna hotA hai, koI kisI se saMkhyAtaguNa hIna hotA hai to koI kisI se asaMkhyAtaguNa hIna hotA hai / yadi adhika ho to koI kisI se asaMkhyAtabhAga adhika hotA hai, saMkhyAtabhAga adhika hotA hai, saMkhyAtaguNa adhika hotA hai yA asaMkhyAtaguNa adhika hotA hai / Ayukarma ke anubhava rUpa sthiti kI apekSA se tristhAnapatita hotA hai, arthAt asaMkhyAta bhAga hIna, saMkhyAtabhAga hIna yA saMkhyAta guNa hIna hotA hai, asaMkhyAta bhAga adhika, saMkhyAtabhAga adhika yA saMkhyAtaguNa adhika hotA hai / varNa, gaMdha, rasa, sparza, matyajJAna, zrutAjJAna aura acakSudarzana ke paryAyoM kI apekSA SaTsthAnapatita hotA hai, arthAt eka vnsptikSAe asaMkhyAta bhAgahIna thAya che, kAi keAinAthI sakhyAta bhAgahIna thAya che, kAi koinAthI saMkhyAta guNahIna thAya che. te kAi koinAthI asa'khyAta guNahIna bane che. je adhika thAya te kAi keAInAthI asakhyAta bhAga adhika thAya che, sa MkhyAta bhAga adhika thAya che, saMkhyAta guNu adhika thAya che agara asa`khyAta guNu adhika thAya che Ayu, karmonA anubhava rUpa sthitinI apekSAe tristhAna patita bane che. arthAt asaMkhyAtabhAga hIna sakhyAtabhAga hIna agara sakhyAta guNuhIna thAya che. asaMkhyAtabhAga adhika, sakhyAtabhAga adhika agara saMkhyAtaguNu adhika thAya che. vArtha, gaMdha, rasa, sparza, bhatyajJAna, zrutAjJAna bhane ayanudarzananA pryaacenI apekSAe SasthAna patita thAya che. arthAt eka vanaspatikAyika khIjA vanaspatikAyikanI apekSAe vadhu Adi paryAyanI dRSTie ananta bhAgahvIna pra0 76 Page #588 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 602 prazApanAsUtre gandharasasparzamatyajJAnazrutAjJAnAcakSurdarzanaparyavaMzca banampatikAyikaH paTTapthAnapatito bhavati tathA ca varNagandhAdi paryavereko vanaspatikAyiko vanaspanisAyikAntarApekSayA anantabhAgahIno vA, asaMkhyeyabhAgahIno vA, saMkhyeyabhAgahIno vA, saMkhyeyaguNahIno vA, asaMkhyeyaguNahIno vA, anantaguNahIno vA bhavati, anantabhAgAbhyadhiko vA, asaMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, saMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, saMkhyeyaguNAbhyadhiko vA, asaMkhyeyaguNAbhyadhiko vA, anantaguNAbhyadhiko vA bhavati ityarthaH, prakRtamupasaMharannAha-'se gaeNadveNaM goyamA ! evaM buccaI' he gautama ! tat-tasmAtkAraNAt etenAryena-uparyuktarUpeNa, evamuktarItyA ucyate - 'vaNassaikAiyANaM aNaMtA pajjavA paNNattA' vanaspatikAyikAnAm anantAH paryavAH prajJaptAH-pratipAditAH santItyAzayaH / // 4 // ____ dvIndriyAdi paryAyavaktavyatAmUlam-beiMdiyANaM puchA, goyamA ! aNaMtA pajjavA paNNatA, se keNaTeNaM bhaMte! evaM vuccaI veiMdiyANaM aNaMtA pajjakA paNNatA? goyamA ! beiMdie veiMdiyasta davaTTayAe tulle eesaTyAe tulle ogAhaNaTTayAe siya hINe siya tulle siya abhahie jai hINe asaMkhijjai bhAgahINe vA saMkhijjaDbhAga hINe vA saMkhijjaiguNahINe vA asaMkhijjaiguNahINe vA aha amahie kAyika dUsare vanaspatikAyika kI apekSA varNa Adi paryAyoM kI dRSTi se anantabhAga hIna, asaMkhyAtalAga hIna, saMkhyAtabhAga hIna, saMkhyAtaguNa hIna, asaMkhyAtaguNa hIna yA anantaguNa hIna hotA hai aura yadi adhika ho to anantabhAga adhika, asaMkhyAtamAga adhika, saMkhyAtabhAga adhika, saMkhyAtaguNa adhika, asaMkhyAta guNa adhika athavA anantaguNa adhika hotA hai| isa kAraNa, he gautama ! aisA kahA jAtA hai ki vanarapatikAyika jIvoM ke ananta paryAya haiM // 4 // asaMkhyAtabhAga hIna, saMkhyAta bhAgahIna, sA khyAta guNahIna, asaMkhyAta guNa hIna agara ananta guNahIna thAya che ane je adhika thAya te ananta bhAga adhika, asaMkhyAta bhAga adhika, saMkhyAta bhAga adhika, saMkhyAta guNa adhika asaMkhyAtaguNa adhika athavA anantaguNa adhika hoya che. e kAraNe he gautama ! evuM kahevAya che ke vanaspati kAyika jIvonA ananta paryAya che | 4 Page #589 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pada 5 sU.5 dvIndriyAdInAM paryAyanirUpaNam 603 asaMkhijaibhAga abbhahie vA saMkhijjaibhAga abbhahie vA saMkhijjaguNamabhahie bA asaMkhijjaguNamabhahie vA ThiIe tiTrANavaDie vaNNagaMdharasaphAsa AbhiNiyohivanANa suyanANa maiaNNANa suya aNNANa acakhudaMsaNa pajjavehi ya chaTANabaDie evaM teiMdiyAvi evaM cariMdiyA vi navaraM do daMsaNA cakkhudaMsaNaM acakhudalagaM paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM pajjavA jahA nerajhyANaM tahA bhANiyavvA aNussANaM bhaMte ! kevaiyA pajjabA paNNatA ? goyamA ! agaMtA pajjavA paNNattA se keNaTeNaM saMte ! evaM vuccai saNullAgaM agaMtA pajjavA papaNattA ? goyamA ! maNUse maNUsassa vvaTTayAe tulle paesaTTayAe tulle ogAhaNaTayAe cauTANavaDie vaNNagaMdharasaphAsaAbhiNibohiyanANa suyalANa ohinANa maNapajjavanANa pajjavehiM chaTANavaDie kevalanANapajjavehiM tulle tihiM daMsaNehiM chaTrANavaDie, kevala daMlaNapajjavehiM tulle, vANamaMtarA ogAhaNaTTayAe ThiIe cauTTANavaDiyA, vaNNAihiM chaTThANavaDiyA joisiyA vemANiyA vi, evaM ceva navaraM ThiIe tiTrANavaDiyA / suu05|| chAyA-dvIndriyANAM pRcchA, gautama ! anantAH paryavAH prajJaptAH tat kenAryana bhadanta ! evamucyate-dvIndriyANAm anantAH paryavAH prajJaptAH? gautama ! dvIndriyo dvIndriyAdi paryAya vaktavyatAzabdArtha-(veiMdiyANaM pucchA) hIndriyoM ke viSaya meM prazna-unake paryAya kitane haiM ? (goyamA ! aNaMtA pajjavA paNNattA) he gautama ! ananta paryAya kahe haiM (se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccA-beiMdiyANaM arNatA pajjavA paNNattA ?) he bhagavan ! kisa kAraNa aisA kahA jAtA kIndriyAdi paryAya vaktavyatA zahAtha-(veiMdiyANaM punchA) dIndrayAnA viSayamA prazna tabhanA paryAya sA cha ? (gocamA / aNatA pajjavA paNNattA) gautama ! mananta paryAya 4Ale ? (se keNaguNa bhaMte ! evaM vuccai veiMdiyANaM aNaMtA pajjavA paNNattA ?) 3 lAn ! zAro Page #590 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApAsUtra dvIndriyasya dravyArthatayA tulyaH, pradezArthatayA tulyaH, avagAhanArthatayA syAddhInaH, syAttulyaH, syAdabhyadhikaH, yadA hInaH, asaMkhyebhAgahIno vA, saMkhyeyabhAgahIno vA, saMkhyeyaguNahIno vA, asaMkhyeyaguNahIno vA athAbhyadhikaH asaMkhyeyamAgAbhyadhiko vA, saMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA saMkhyeyaguNAbhyadhiko vA, asaMkhyeyaguNAbhyadhikovA, sthityA tristhAnapatitaH, varNagandharasasparzAbhinivodhikajJAnazrutajJAnamahai ki hIndriyoM ke ananta paryAya haiM ? (goyamA ! veIdie vei diyassa vaTTayAe tulle) he gautama ! dvIndriya dvIndriya se dravya kI dRSTi se tulya hai (paesaTTayAe tulle) pradezoM se tulya hai (ogAhaNaTTayAe siya hINe, siya tulle siya anbhahie) avagAhano se syAt hIna, syAt tulya, syAt adhika hotA hai (jai hINe) yadi hIna hai to (asaMkhejjaibhAga hINe vA) asaMkhyAta bhAga hIna hotA hai (saMkhejjaibhAga hINe vA) yA sakhyAtabhAga hIna hotA hai (saMkhejjaiguNa hINe vA) yA saMkhyAtaguNa hIna hotA hai (asaMkhejjaiguNahINe vA) athavA asaMkhyAtaguNa hIna hotA hai (aha abhihie) agara adhika ho to asaMkhejaibhAga abhahie vA) asaMkhyAtabhAga adhika hotA hai (saMkhejaibhAga anbhahie vA) saMkhyAtabhAga adhika hotA hai (saMkhijjaiguNamanbhahie vA) saMkhyAtaguNa adhika hotA hai (asaMkhijjaiguNamanbhahie va) athavA asaMkhyAtaguNa adhika hotA hai| (ThiIe tiTThANavaDie) sthiti kI apekSA tristhAnapatita hai (vaNNa sama 4pAya cha dIndriyona ananta paryAya cha 1 (goyamI | veiMdie veiMdiyassa davyaTyAe tulle) gItamA dIndriya dIndriyathA dravyanISTiye tulya cha (paesaTTayAe tulle) pradezathI tukSya cha (ogANayAe, siya hINe siya tulle siya. abhahie) mAnAthI syAt hIna, syAt tujhya, syAt adhi4mane cha (jai hINe) ne DIna cha t| (asaMkhejjaibhAgahINevA) asabhyAta mAgahIna thAya cha (saMkhejjai bhAgahINe vA) AdhyAta sA hIna mane cha (saMkhejjai guNahINe vA) mA2 sadhyAtaguSpa DIna thAya cha (asaMkhejjai guNahINe vA) 424 / masaNyAta guDIna thAya cha (aha anbhahie) 22 ma4i thAya che (asaMkhejai bhAga abbhahie vA) masabhyAta nAgamadhi4 thAya cha( saMkhijjai bhoga abhahie vA) saMjyAtalA gadhita thAya cha (saMkhijjai guNa anbhahie vA) sayAtazuSpa adhi4 mana cha (asaMkhijjai guNamanmahie vA) 24241 masabhyAta gu] madhi4 mana cha (Thiie tiDhANavaDie) sthitikI apekSAya visthAna patita cha (vaNNa gaMdharasa Page #591 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 5 sU.5 vIndriyAdInAM paryAyanirUpaNam 605 tyajJAnazrutajJAnAcakSurdarzanaparyavaizca SaTsthAnapatitaH, evaM trIndriyA api, evaM caturindriyA api, navaraM dve darzane, cakSudarzanam, acakSurdarzanam, paJcendriyatiyagyonikAnAM paryavA yathA nairayikANAM tathA bhaNitavyAH, manuSyANAM bhadanta ! kiyantaH paryavAH prajJaptAH ? gautama ! anantAH paryavAH prajJaptAH, tat kenArthena bhadanta! evamucyate-manupyANAmanantAH paryavAH prajJaptAH? gautama ! manuSyo manuSyasya dravyArthatayA tulyaH, gaMdha rasa phAsa-AbhiNiyohiyanANa-suyaNANa-maiaNNANa-suyaapaNANa-acakkhudaMsaNa pajjavehiM ya) varNa, gaMdha, rasa, sparza, AbhinighodhikajJAna, zrutajJAna, matyajJAna, zruta-ajJAna, acakSudarzana paryAyoM se (chaTThANavaDie) SaTsthAnapatita hoto hai| ___(evaM teiMdiyA vi) isI prakAra trIndriya (evaM cariMdiyA vi) isI prakAra cauindriya bhI (navaraM) vizeSa yaha hai ki (do dasaNA-cakkhudaMsaNaM acakkhudaMsaNaM) do darzana-cakSudarzana, ackssudrshn|| (paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM pajjavA) paMcendriya tiryacoM ke paryAya (jahA neraiyANaM) nArakoM ke samAna (tahA bhANiyanvA) vaise hI kahane caahiye| (maNussANaM bhaMte ! kevaiyA pajjavA paNNattA ?) he bhagavan ! manuSyoM ke kitane paryAya kahe hai ? (goyamA ! aNaMtA pajjavA paNNattA) he gautama ! ananta paryAya kahe haiM (se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccaha maNussANaM aNaMtA pajjavA paNNattA) kisa apekSA se he bhagavan ! aisA kahA jAtA hai ki manuSyoM ke ananta paryAya kahe haiM ? (goyamA !) he phAsa AmiNivohiyaNANa suyaNANa maiaNNANa suyaaNNANa acakkhudasaNa paJja vehiya) varSa madha 24 25za', mAninimAdhijJAna, zrutajJAna matyajJAna zrutAjJAna, bhayakSudarzana paryAyAthI (chadvANa vaDie) paTthAna patita thAya cha / (evaM teiMdiyAvi) me re zrIndriya paY (evaM cariMdiyA vi) se zate yaturindriya patra (navaraM) vizeSatA me (do dasaNA cakkhudasaNaM acakkhudaMsaNaM) darzana be-cakSudarzana ane acakSudarzana (paMciMdiya tirikkhajoNiyANa pajjavA) payandriya tiyAnA paryAya (jahA NeralyANa) nAnA samAna (tahA bhANiyavvA) te 4aa naye (maNussANa bhaMte ! kevaiyA pajjavA paNNattA) bhagavan / manuSyAnA TasA paryAya // cha ? (goyamA ! aNatA pajjavA paNNattA) gautama ! mananta paryAya 46 // OM (se gheNakhUNa bhaMte ! evaM vuyai maNussANa aNaMtA paJjavA paNNattA) 44 apekSA bhagavan ! sama 4vAya cha bhanuSyAnA mananta paryAya 4aa cha ? (goyamA) Page #592 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 606 zApAsU pradezArthatayA tulyaH, avagAhanArthatayA catuHsthAnapatitaH, sthityA catuHsthAna patito varNagandharasasparzAbhinivodhika jJAnazrutajJAnAvadhijJAna manaH paryavajJAna kevalajJAnaparya - stulyastribhirdarzanaiH padasthAnapatitaH, kevaladarzana paryastulyaH, vAnavyantarA avagAhanArthatayA sthityA catuHsthAnapatitaH, varNAdibhiH padasthAnapatitAH, jyotiSkAH vaimAnikA api evaJcaiva, navaraM sthityA tristhAnapatitAH / / gautama ! (maNUse maNUsa daTTayAe tulle) manuSya manuSya se dravya kI apekSA tulya hai ( paTTayAe tulle) pradezoM se tulya hai (ogAhaNaTTayAe cauTThANacaDie) avagAhanA se catuHsthAnapatita hai / (ThiIe cANavaDie sthiti se catuHsthAnapatita hai| (vaNNa-gaMdha-rasa- phAsaAbhiNiyohiyanANa- suyanANa- ohinANa-maNapajjavanANa- pajjavehiM (chaTThANavaDie) varNa, gaMdha, rasa, sparza, AbhinivodhikajJAna, zrunajJAna, avadhijJAna, manaH paryavajJAna ke paryAyoM se pasthAnapatita hai (kevalaNANapajjavehiM tulle) kevalajJAna ke paryAyoM se tulya hai (tihiM aNNANehiM tihiM daMsaNehiM chaTTANavaDie) tIna ajJAna tIna darzanoM se SaTsthAnapatita hai ( kevaladaMsaNa pajjavehiM tulle) kevaladarzana ke paryAyoM se tulya hai / ( vANamaMtarA ogAhaNaTTayAe ThiIe cauTThANavaDiyA) vAnavyantara deva avagAhanA aura sthiti se catuHsthAnapatita haiM (baNNAihiM chaTTAnavaDiyA) varNa Adi ke paryAyoM se SaTsthAnapatita haiM (joisiyA vemANiyA vi evaM ceva) jyotiSka, vaijJAnika bhI isI prakAra (navaraM gautama ! (maNUse maNUsassa davtraTuyAe tulle) manuSya manuSyathI dravyanI apekSAye tujhyache (pasaTTayAe tulle) pradezothA tulya che, (ogAhaNaTTayAe cANavaDie ) - gADanAthI yatu.sthAna patita che (Thiie cauTTANavaDie) sthitithI yatu.sthAna patita che (vaNNagaMdharasaphAsa AbhiNibohiyanANa suyaNANa ohinANa maNapajjavanANapajja * chaTTANavaDie) varSA gadha rasa, sparza, mAlinimodhijJAna zrutajJAna, ava[dhijJAna, bhanaHparyavajJAnanA paryAyAthI SaTsthAna patita che (kevalaNANapajjavehi tulle) ThevaNajJAnanA paryAyAthI tulya che (tihi aNNANehi chaTTANavaDie) e| ajJAna trayu darzanathI SaTsthAna patita che (kevala saNapajjavehi tulle) ThevaNa darzananA paryAcAthI tulya che ( vANamaMtarA ogANaTucAe ThiIe cauDANavaDiyA) vAnavyantara dveva bhavagAnA ane sthitithI yatuHsthAna patita che (vaNNAihi chaTTANavaDiyA ) varSA mAhinA paryAyAthI cha sthAna patita hai ( joisiyA vemANiyA vi evaM ceva) nyotiSDa, gate vaibhAni c| khebha prAre (navaraM ThiIe tiTThANavaDiyA) vizeSatA me che Page #593 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paNam 607 prameyabodhinI TIkA pada 5 s.5 dvIndriyAdInAM paryAyanirUpaNam ' TIkA-atha dvIndriyAdInAM paryAyAn prarUpayitumAha-'veiMdiyANaM pucchA' dvIndriyANAM kiyantaH paryavAH prajJaptAH? iti pRcchA, bhagavAn uttarayati'goyamA !' he gautama ! 'aNaMtA pajjavA paNNattA' dvIndriyANAm anantAH paryavAH prajJaptAH, gautamastatra kAraNaM pRcchati-'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccar3a veiMdiyANaM aNaMtA pajjavA paNNattA ? he bhadanta ! tat-atha, kenArthena kayaM tAyat, evamuktarItyA, ucyate-dvIndriyANAm anantAH paryavAH prajJaptAH? iti, bhagavAn uttarayati-'goyamA !' he gautama ! 'peiMdie veiMdiyassa davaTTayAe tulle' dvIndriyasya dravyArthatayA tulyo avati, 'paesaTTayAe tulle' pradezArthatayA tulyo bhavati, 'ogAhaNaTTayAe' avagAhanArthatavA-zarIrocchyArthatayA 'siya hoNe' ThiIe tihANavaDiyA) vizeSatA yaha ki sthiti se tristhAnapatita haiN| aba dvIndriya Adi jIvoM ke paryAyoM kI prarUpaNA kI jAtI hai TIkArtha-sarva prathama dIndriyoM ke viSaya meM pRcchA kI gaI hai ki he bhagavan ! dIndriya jIvoM ke kitane paryAya haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! dIndriyoM ke ananta paryAya haiM / gautama punaH prazna karate haiM-he bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahate haiM ki hIndriyoM ke ananta paryAya haiM ? __ bhagavAn-gautama ! eka dvIndriya jIva dUsare jIvoM se dravya kI dRSTi se tulya hai arthAt sabhI DIndriya jIva samAna rUpa se eka-eka jIva dravya haiM, isa prakAra dravya kI dRSTi se unameM koI vizeSatA nahIM hai| pradezoM kI dRSTi se bhI hIndriya-dIndriya meM koI vizeSatA nahIM hai, saba samAna asaMkhyAta pradezI haiN| magara avagAhanA arthAt sthitithI tristhAna patita che TIkAtha-have kIridraya Adi jIvonA paryAyanI prarUpaNa karAya che sarva prathama zrIndriya jIvonA viSayamAM pRcchA karAI che ke bhagavan! kIndriya nA haiTasA paryAya cha 1 zrI bhagavAna uttara Ape che-he gautama! dvIndriyanA ananta paryAya che zrI gautamasvAmI puna prazna kare che-kyA kAraNe ema kahe che ke hIndrinA ananta paryAya che? zrI bhagavAna-gautama eka hIndriya jIva bIjA hIndriya jIvathI dravyanI daSTie tulya che arthAt badhA hIndriya jIva samAna rUpathI eka eka jIva dravya che. e prakAre dravyanI dRSTie temanAmAM vizeSatA nathI. pradezonI daSTi e paNa kIndriya dvImiA kaI vizeSatA che nahi. badhA samAna saMkhyAta Page #594 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 608 prajJApanAsUtre syAno bhavati, 'siyatulle' syAt - kadAcit tulyo bhavati, 'siya abhahie' syAt - kadAcid abhyadhiko bhavati, tatra 'jai hINe asaMkhijjai bhAgahINe vA' yadA hIno vivakSitastadA asaMkhyeyabhAgahIno vA bhavati, 'saMkhijjai bhAgahINe vA' saMkhyeyabhAgahIno vA bhavati, 'saMkhijjaiguNahINe vA' saMkhyeyaguNahIno bhavati, 'asaMkhijjai guNahINe vA' asaMkhyeya guNahIno vA bhavati, 'aha anbhahie asaMkhijjabhAga anbhahie vA' athAbhyadhiko yadA vivakSitastadA asaMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA bhavati, 'saMkhijjaibhAga anbhahie vA' saMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA bhavati, 'saMkhijjaguNamanbhahie vA' saMkhyeyaguNAbhyadhiko vA bhavati, 'asaMkhijjaguNamanbhahie vA' asaMkhyeyaguNAbhyadhiko vA bhavati, 'TiIe tidvANavaDie ' sthityA - AyuH karmAnubhavalakSaNa sthityapekSayetyarthaH tristhAnapatito bhavati tathA caiko dvIndriyo dvIndriyAntarApekSayA asaMkhyeyabhAgahIno vA saMkhyeyabhAgahIno vA saMkhyeyaguNahIno vA bhavati, asaMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA bhavati, saMkhyeyazarIra kI UMcAI saba kI samAna nahIM hotI / koI kisI se hIna hotA hai, koI kisI se tulya hotA hai aura koI kisI se adhika hotA hai| yada hIna ho to asaMkhyAta bhAga hIna hotA hai, saMkhyAtabhAga hIna hotA hai, saMkhyAtaguNa hIna hotA hai athavA asaMkhyAtaguNa hIna hotA hai| agara adhika hotA hai to asaMkhyAtabhAga adhika hotA hai, saMkhyAtabhAga adhika hotA hai, saMkhyAtaguNa adhika hotA hai athavA asaMkhyAtaguNa adhika hotA hai / sthiti kI apekSA tristhAnapatita hai, arthAt eka dIndriya dUsare dvIndriya kI apekSA sthiti kI dRSTi se asaMkhyAta bhAga hIna hotA hai, saMkhyAtabhAga hIna hotA hai athavA saMkhyAtaguNa hIna hotA hai| pradezI che. parantu avagAhanA arthAt zarIranI UMcAi adhAnI sarakhI nathI hAtI. kAi kAinAthI hIna heAya che, kAi keinAthI tulya hAya che, ane kAi kAinAthI adhika heAya che. jo hIna hAya te| asa khyAtabhAga hIna ane che. saMkhyAtabhAga hIna ane che, sa`khyAtaguNu hIna thAya che, athavA asakhyAta guNahIna heAya che. agara adhika hAya che te asa`khyAta bhAga adhika hAya che, sakhyAta bhAga adhika heAya che, saMkhyAta guNu adhika hAya che athavA asakhyAta guNu adhika hAya che. sthitinI apekSAe tristhAna patita thAya che. arthAt eka dvIndriya khIjA drIndriyanI apekSAe sthitinI dRSTie asakhyAta bhAgahIna thAya che sukhyAta bhAga hIna thAya che athavA asakhyAta guNu hrIna thAya che ane te Page #595 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 5 sU.5 dvIndriyAdInAM paryAyanirUpaNam 609 " bhAgAbhyo vA bhavati, bhasaMkhyeyaguNAbhyadhiko vA bhavati ityAzayaH, 'vaNNagaMvara saphAsaAbhiNivohiyanANasuvanANasa aNNANasuvannANaacakkhuNapajjavediya uTTAgavaDie' varNagandharasasparzAbhinivodhiya jJAnazrutjJAnamatyajJAnazrutAjJAnAcakSurdarzanaparyavaizca dvIndriyo dvIndriyAntarApekSayA para sthAnapatito bhavati - anantabhAgahIno vA, asaMkhyebhAgahIno vA saMkhyepagAgahIno vA saMkhyeyaguNahIno cA, asaMkhyeyaguNahIno vA, anantaguNahIno vA bhavati, ananvabhAgAbhyadhiko vA asaMkhyeyabhAgAbhyadhiko cA, saMkhyeya bhAgAbhyadhiko vA saMkhyeyaguNAbhyadhiko cA, asaMkhyeyaguNAbhyadhiko vA, anantaNAbhyadhiko vA bhavati ityAzayaH, 'evaM iMdiyAvi' evam pUrvoktarItyA cIndriyA api, 'evaM cariMdiyA vi' evam - uparyuktarItyA caturindriyA api hIndriyavadeva seyAH, kintu 'navaraM dodaMsaNA cakkhudaMsaNaM, acavakhudaMsaNaM' navaram - pUrvApekSayA vizeSastu dve darzane caturindriyANAM bhavataH cakSurdarzanaJca, acakSurdarzanaJceti, 'paMcidiyatirikkha aura yadi adhika ho to asaMkhyAta bhAga adhika saMkhyAtabhAga adhika athavA saMkhyAtaguNa adhika hotA hai / varNa, gaMdha, rasa, sparza, AbhinivodhikajJAna, zrutajJAna, matiajJAna, zruta- ajJAna aura acakSudarzana ke paryAyoM se SaTsthAnapatita hotA hai, arthAt eka dIndriya dUsare dIndriya se anantabhAga hIna, asaMkhyAta bhAga hIna, saMkhyAta bhAga hIna, saMkhyAtaguNa hIna, asaMkhyAtaguNa hIna athavA anantaguNa hIna hotA hai / isI taraha adhika kA bhI samajha lenA / isI prakAra trIndriya jIvoM ke viSaya meM bhI samajha lenA cAhie / caturindraya jIvoM ke viSaya meM bhI aisA hI kahanA cAhie, magara cauindriyoM meM cakSudarzana aura acakSudarzana yoM do darzana kahanA adhika hoya te asakhyAta bhAga adhika, sakhyAta bhAga adhika athavA saMkhyAta guNa adhika mane che. varSA, gaMdha, rasa, sparza, mAliniyodhi jJAna, zrutajJAna, bhatijJAna, zrutaajJAna, ane cakSudazananA paryAyathI cha sthAna patita bane che arthAt eka phrIndriya khInta dvIndriyathI ananta bhAga hIna, asaMkhyAta bhAga hIna, saMkhyAta bhAga hIna, saMkhyAta guNu hIna, asaMkhyAta guNahIna athavA ananta guNu hIna thAya che. eja prakAre adhika paNa samajI levA. A rIte dvIndriya jIvAnA viSayamAM paNa samajI levu' oIe. caturi ndriya jIveAnA viSayamAM paNa ema ja kahevuM joie. parantu caturindriyamAM pra0 77 Page #596 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 610 prazApanAstra joNiyANaM pajjavA jahA neraiyANaM tahA bhANiyavvA' paJcandrinatiryagrayonikAnAM paryavAH yathA nairaikANAM pratipAditAstathA bhaNitavyAH-pratipAdayitavyAH, gautamaH pRcchati-'maNussANaM bhaMte ! kevaiyA pajjayA paNNattA ?' he bhadanta ! manughyANAM kiyantaH paryavAH prajJaptAH ? bhagavAn uttarayati 'goyamA ! he gautama ! 'aNaMtA pajjavA paNNattA' manuSyANam anantAH payevAH prajJaptA:, ? gautamaH pRcchati'se keNaDheNaM bhaMte ! evaM vuccai' he bhadanta ! tat-atha, kenArthena-kathaM tAvat, evamucyate-'maNussANaM aNaMtA pajjayA paNNattA ?' manuSyANAm anantAH payevA: prajJaptAH ? iti, bhagavAn uttarayati-'goyamA !' he gautama ! 'maNUse maNUsassa davyaThayAe tulle' manuSyo manuSyasya dravyArthatayA tulyo bhavati, 'paesaTTayAe tulle' pradezArthatayA tulyo bhavati 'ogAhaNaTThayAe cauTThANabaDie' avagAhanArthatayA-zarIrochyArthatayA manuSyazcatuHsthAna patito bhavati, tathA caiko manupyo manuSyAntarApekSayA yadA hInatayA vivakSitastadA asaMkhyeyabhAgahIno vA, saMkhyeyabhAgahIno cAhie, kyoMki unameM cakSudarzana bhI pAyA jAtA hai / paMcendriya tiryacoM ke paryAya nAraka jIvoM ke samAna kahane caahie| zrI gautama punaH prazna karate haiM-he bhagavan ! manuSyoM ke kitane paryAya kahe gae haiM ? bhagavAn-he gautama ! ananta paryAya kahe gae haiN| gautama-kila kAraNa se bhagavan ! kahA jAtA hai ki manuSyoM ke ananta paryAya kahe gae haiM ? bhagavAn-eka manuSya dUsare manuSya se dravya kI apekSA tulya hai aura pradezoM kI apekSA bhI tulya hai, magara avagAhanA kI apekSA tulya nahIM hotA-catuHsthAnapatita hotA hai / agara eka manuSya dUsare cakSudarzana ane acakSudarzana ema be darzana kahevA joIe, kemake temanAmAM cakSu darzana paNa maLI Ave che. pacendriya tiya cAnA paryAya nAraka nA samAna kahevA joIe. - zrI gautamasvAmI punaH prazna kare che-bhagavad ! manuSyanA keTalA paryAya DesA cha ? - zrI gautamasvAmI-zA kAraNe bhagavAna kahevAya che ke manuSyanA ananta paryAya kahelA che ? zrI bhagavAna eka manuSya bIja manuSyathI, dravyanI apekSAe tulya ane pradezanI apekSAe paNa tulya che, paNa avagAhanAnI apekSAe tulya nathI hatA-catusthAna patita hoya che. agara eka manuSya bIjA manuSyathI hIna Page #597 -------------------------------------------------------------------------- ________________ maidhinI TIkA pada 5.5 hIndriyAdInAM paryAyanirUpaNam 611 vA saMkhyeyaguNahInAM vA asaMkhyeyaguNahIno vA bhavati, athAbhyadhikatayA yadA vivakSito bhavati tadA asaMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA saMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, saMkhyeyaguNAbhyadhiko vA asaMkhyeyaguNAbhyadhiko vA bhavati, 'ThiIe cauTTANa vaDie' sthityA - AyuH karmAnubhavalakSaNa sthityapekSayA, manuSyo manuSyAntarApekSayA catuHsthAnapatito bhavati, tatra yadA hInatvena vivakSitastadA asaMkhyeyabhAga hIno vA saMkhyeyabhAgahIno vA saMkhyeyaguNahIno vA, asaMkhye guNahIno vA bhavati, yadA abhyadhikatvena vivakSitastadA asaMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, saMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA saMkhyeyaguNAbhyadhiko vA, asaMkhyeyaguNAbhyadhiko vA bhavati ityAzayaH, 'vaNNagaMdhara saphAsaAbhiNivohiyanANasRyanANaohinANa maNapajjavanANapajjaveddi chaTTANavaDie kevalanANapajjavehiM tulle' manuSya se hIna ho to asaMkhyAta bhAga hIna, saMkhyAtabhAga hIna, saMkhyAtaguNa hIna yA asaMkhyAtaguNa hIna hotA hai | aura yadi adhika ho to asaMkhyAta bhAga adhika, saMkhyAta bhAga adhika, saMkhyAta guNa adhika athavA asaMkhyAtaguNa adhika hotA hai / eka manuSya dUsare manuSya se sthiti kI apekSA catuHsthAnapatita hInAdhika hotA hai / agara hIna ho to asaMkhyAta bhAga hIna, saMkhyAtabhAga hIna, saMkhyAtaguNa hIna athavA asaMkhyAtaguNa hIna hotA hai / agara adhika ho to asaMkhyAtabhAga adhika, saMkhyAta bhAga adhika, saMkhyAtaguNa adhika athavA asaMkhyAtaguNa adhika hotA hai / varNa, gaMdha, rasa, sparza, Abhinivodhika jJAna, zrutajJAna, avadhijJAna aura manaH paryavajJAna ke paryAyoM se padasthAnapatita hotA hai, hAya te| asaMkhyAta bhAgahIna, sa khyAta bhAgaDDIna, saMkhyAtaguNuhIna agara asakhyAta guNu hIna heAya che, ane je adhika hAya te| asa khyAta bhAga adhika, sakhyAtabhAga adhika sakhyAta guNu adhika athavA asa khyAta guNu adhika hAya che. eka manuSya bIjA manuSyathI sthitinI apekSAe catuHsthAna patita hIna agara adhika DeAya che. agara hIna hAya che te asa khyAta bhAgahIna, sakhyAta bhAgahIna, sa`khyAta guNu hIna athavA asa yAta guNahIna bane che agara adhika hAya che te asa khyAta bhAga adhika, sakhyAta bhAga adhika sakhyAta guNu adhika athavA asaMkhyAta guDu adhika hAya che. varNu, a dha, rasa, sparza, maliniyodhijJAna, zrutajJAna, avadhijJAna bhane manaHpa vajJAnanA paryArcathI cha sthAna patita thAya che, kaivalajJAnanA paryAyeAthI Page #598 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre varNagandharasasparzAbhinivodhikajJAnazrutajJAnAvadhijJAna manaH paryavajJAnaparyavaiH padasthAnapatitaH kevalajJAnaparyavaireko manuSyo manuSyAntarasya tulyo bhavati, 'tihiMdaMsaNehiM chaTTANavaDie' tribhirdarzanaiH manuSyaH SaTsthAnapatito bhavati, tathAca varNagandhAdiparyavaireko manuSyo manuSyAntarApekSayA yadA hInatvena vivakSitastadA anantabhAgahIno vA, asaMkhyeyabhAgahIno vA saMkhyeyabhAgahIno vA, saMkhyeyaguNaatri vA, asaMkhyeyaguNahIno vA, anantaguNahIno vA bhavati, athAbhyadhikatvena yA vivakSitastadA ananta bhAgAbhyadhiko vA asaMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, saMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, saMkhye guNAbhyadhiko vA, asaMkhyeyaguNAbhyadhiko vA, anantaguNAbhyadhiko vA bhavati ityAzayaH, 'kevaladaMsaNapajjavehiM tulle' kevaladarzanaparyavaireko manuSyo manuSyAntarasya tulyo bhavati, ekakevalinaH kevaladarzanasya apara 612 kevalajJAna ke paryAyoM se tulya hotA hai / tIna ajJAna aura tIna darzanoM arthAt cakSudarzana, acakSudarzana aura avadhidarzana ke paryAyoM se SaTsthAnapatita hotA hai aura kevaladarzana ke paryAyoM se tulya hotA hai / - tAtparya yaha hai ki pAMca jJAnoM meM se cAra jJAna tathA tIna ajJAna aura cAra darzanoM meM se tIna darzana kSAyopazamika haiM / ve jJAnAvaraNa aura darzanAvaraNa ke kSayopazama se utpanna hote haiM, kintu saba manuSyoM kA kSayopazama samAna nahIM hotA / kSayopazama meM taratamatA ko lekara ananta bheda hote haiM, ataeva inake paryAya SaTUsthAnapatita kahe gae haiM / magara kevalajJAna aura kevaladarzana kSAyika haiM / ve jJAnAvaraNa aura darzanAvaraNa karmoM ke sarvathA kSINa hone para hI utpanna hote haiM, ataeva unameM kisI prakAra kI hInAdhikatA nahIM tulya hAya che. traNa ajJAna ane traNa dazanA arthAt cakSu darzana, acakSudarzIna ane avadhi darzInanA paryAyeAthI SaTasthAna patita thAya che ane kevala darzananA paryAyAthI tulya hAya che. tAtpaya e che ke pAca jJAnAmAthI cAra jJAna tathA traNa ajJAna ane cAra darzInemAMthI traNa dana kSAcepazAmika che, tee jJAnAvaraNa ane danAvaraNunA kSayApazamathI utpanna thAya che, paNa badhA manuSyanA kSayeApazama samAna nathI hAtA kSayApazamamAM taratamatAnelaIne ananta bheda thAya che. tethIja temanA paryAya SaTasthAna patita kahelA che paNa kevala jJAna ane kevala dana kSAyika che. teo jJAnAvaraNu ane darzanAvaraNu karmonI sAthe sathA kSINa thavAthI ja utpanna thAya che, tethIja temanAmA keI paNa prakAranuM' DhInAdhika paNuM nathI thatuM. Page #599 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 5 sU.5 dvIndriyAdInAM paryAyanirUpaNam 613 kevalinaH kevaladarzanena tulyatvaM bhavatIti bhAvaH / 'vANamaMtarA ogAhaNaTTayAe Thiie cauThANavaDiyA' vAnavyantarA avagAhanArthatayA zarIrocchyarUpatayA, sthityA-AyuH karmAnubhavalakSaNasthityapekSayA, catuHsthAnapatitA bhavanti tathA caiko vAnavyantaro vAnanyantarApekSayA yadA hInatvena vivakSitastadA asaMkhyeyabhAgahIno vA, saMkhyeyabhAgahIno vA, saMkhyeyaguNahIno vA, asaMkhyeyaguNahIno vA bhavati, yadAtu abhyadhikatvena vivikSitastadA asaMkhyebhAgAbhyadhiko vA, saMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, sakhyeyaguNAbhyadhiko vA, asaMkhyeyaguNAbhyadhiko vA hotI / jaisA eka manuSya kA kevalajJAna vaisA hI dUsare sabhI kA, jaisA eka kA kevaladarzana vaisA sabhI kA / isa kAraNa yahAM kevalajJAna aura kevaladarzana ke paryAya tulya kahe haiN| ___ varNa gaMdha Adi kI apekSA se jaba eka manuSya dUsare manuSya se hIna vivakSita kiyA jAtA hai to anantabhAga hIna, asaMkhyAtabhAga hIna, saMkhyAtabhAga hIna, saMkhyAtaguNa hIna, asaMkhyAtaguNa hIna athavA anantaguNa hIna hotA hai / yadi adhika vivakSita kiyA jAtA hai to anantabhAga adhika, asaMkhyAtabhAga adhika, saMkhyAtabhAga adhika, asaMkhyAtaguNa adhika aura anantaguNa adhika hotA hai| __ vAnavyantaradeva avagAhanA aura sthiti kI apekSA catuHsthAnapatita haiM / ataeva jaba eka vAnavyantara dusare vAnavyantara se hIna vivakSita kiyA jAtA hai to vaha asaMkhyAtabhAga hIna, saMkhyAtabhAga hIna, saMkhyAtaguNa hIna athavA asaMkhyAtaguNa hIna hotA hai| jaba jema eka manuSyanuM kevalajJAna tevuM ja bIjA badhAnuM jevuM ekanuM kevala darzana tevuM ja badhAnu e kAraNe ahIM kevalajJAna ane kevaladarzananA paryAya tulya kahyA che. varNa, gaMdha, rasa, sparza AdinI apekSAe jyAre eka manuSya eka manuSyathI hIna vivakSita karAya che te anantabhAga hIna, asaMkhyAta bhAgahIna. saMkhyAta bhAga hIna, saMkhyAta guNahIna, asaMkhyAta guNahIna, athavA ananta guNahIna thAya che. je adhika vivakSita karAya che te ananta bhAga adhika asaMkhyAta bhAga adhika saMkhyAta bhAga adhika, saMkhyAta guNa adhika, asaMkhyAtaguNa adhika ane anantaguNa adhika hoya che. vanavyantara deva avagAhanA ane sthitinI apekSAe catuHsthAna patita che. tethI ja jyAre eka vAnarAntara bIjA vanavyantarathI hIna vivakSita karAya te te asaMkhyAta bhAga hIna, saMkhyAta bhAgahIna, saMkhyAta guNahIna athavA Page #600 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtra bhavati ityAzayaH, 'vaNNAI hiM chaTANavaDiyA' varNAdibhiH vAnavyantarAH paT sthAnapatitA bhavanti, tathA caiko vAnavyantaro vAnavyantarApekSayA yadA varNAdiparyavaiH hInatvena vivakSitastadA anantabhAgahIno vA, asaMkhyeyabhAgahIno vA, saMkhyeya __ bhAgahIno vA, saMkhyeyaguNahIno vA, asaMkhye guNahIno vA anantaguNahIno vA bhavati, yadA abhyadhikatvena vivakSitastadA anantabhAgAbhyadhiko vA asaMkhyebhAgAbhyadhiko vA, saMkhyeyabhAgAsyadhiko vA saMkhyeguNAtyadhiko vA, asaMkhyeyaguNAbhyadhiko vA, anantaguNAbhyadhiko vA bhavati, ityAzayaH, 'joisiyA vemANiyA vi evaMceva' jyotiSkAH vaimAnikA api devAH evaJcaiva-yAnavyantaravaadhika vivakSita kiyA jAtA hai to asaMkhyAtanAga adhika, saMkhyAta bhAga adhika, saMkhyAtaguNa adhika athavA asaMkhyAtaguNa adhika hotA hai / eka vAnavyantara dUsare vAnavyantara se varNa Adi kI dRSTi se SaTrasthAnapatita hInAdhika hotA hai / arthAt eka dUsare se yadi hIna vivakSita kiyA jAya to alantabhAga hIla, asaMkhyAta bhAga hIna, saMkhyAtabhAga hIna, saMkhyAlaguNa hIna, asaMkhyAtaguNa hIna athavA anantaguNa hIna hotA hai aura yadi adhika ho to anantabhAga adhika, asaMkhyAtabhAga adhika, saMkhyAtamAga adhika, saMkhyAtaguNa adhika, asaMkhyAtaguNa adhika athavA anantaguNa adhika hotA hai / isI prakAra nava upayoga meM bhI SaTsthAnapatita kaha denA caahiye| jyotiSka devoM ke viSaya meM bhI isI prakAra kahanA caahie| vaimAnika devoM ke saMbaMdha meM bhI aisA hI samajhanA caahie| ve bhI asaMkhyAta guNahIna thAya che. jyAre adhika vivakSita karAya che te asa khyAta bhAga adhika, sa khyAta bhAga adhika, sa khyAta guNa adhika athavA asaMkhyAta guNa adhika thAya che. eka vAnavyatara bIjA vAnavyantarathI varNa AdinI daSTie SaTasthAna patita hInAdhika thAya che. arthAt eka bIjAthI je hIna vivakSita karAya te ananta bhAgahIna, asaMkhyAta bhAgahIna, sA khyAta bhAgahIna, saMkhyAta guNa hIna, asa gyAta guNahIna, athavA ananta guNahIna hoya che ane je adhika hAyatA anantabhAga adhika, asaMkhyAtabhAga adhika, sa khyAta bhAga adhika sa khyAtaguNa adhika aya khyAtaguNa adhika athavA anantaguNa adhika bane che. e ja prakAre nava upagamAM paNa SaTasthAna patita kahI devA joIe. tiSka denA viSayamAM paNa Aja rIte kahevuM joIe. vimAnika denA sambandhamAM paNa Amaja samajavuM joIe. teo paNa avagAhanAnI daSTie Page #601 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 5 sU.5 hIndriyAdInAM paryAya nirUpaNam 615 deva avagAhanArthatayA catuHsthAnapatitA mayanti padasthAnapatitA bhavanti, kintu 'navare' navaram - pUrvApekSayA vizeSastu 'TiIe nidvANavaDiyA' sthityA - AyuH karmAnubhavalakSaNa sthityapekSayA tristhAnapatitA bhavanti tathA ceko vaimAnikaca vaimAnikAntarApekSayA yadA hInatvena vivakSitastadA asaMkhya bhAgahIno vA, saMkhyeyabhAgahIno vA saMkhye guNahIno vA bhavati atha abhyadhikatvena yadA vivakSitastadApi asaMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA saMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA saMkhyeyaguNAbhyadhiko vA bhavatItyAzayaH, etena paJcendriyatirathAM manuSyANAJcotkarSeNa trINipalyopamAni sthitiH prajJaptA, palyopamasya ca asaMkhyeyavarSasahasrapramANatayA asaMkhyeyaguNavRddhihAnyorapi saMbhavena catuH sthAnapatitatvaM bhavati, evameva vAnavyantarANAmapi jaghanyena dazavarSasahasrasthitikatvena utkarSeNa palyopamasthitikatvAt avagAhanA kI dRSTi se catuHsthAnapatita aura varNa Adi kI dRSTi se SaTsthAnapatita hote haiM / kintu inameM vizeSatA yaha hai ki ye jyotiSka aura vaimAnika sthiti kI dRSTi se tristhAnapatita hInAdhika haiM / agara eka ko dUsare se hIna vivakSita kiyA jAya to vaha asaMkhyAtabhAga hIna, saMkhyAtabhAga hIna yA saMkhyAtaguNa hIna hotA hai / agara adhika vivakSita kiyA jAya to asaMkhyAta bhAga adhika, saMkhyAta. bhAga adhika athavA saMkhyAtaguNa adhika hotA hai / paMcendriya tirIcoM aura manuSyoM kI sthiti adhika se adhika tIna palyopama kI kahI gaI hai / palyopana asaMkhyAta hajAra varSoM kA hotA hai, ataH usameM asaMkhyAtaguNI vRddhi aura hAni kA saMbhava hone se use catuHsthAnapatita kahA hai / isI prakAra vAnavyantaroM kI jaghanya dasa hajAra varSa kI aura utkRSTa eka palyopama kI sthiti catuHsthAna patita ane varNa AdinI dRSTie SasthAna patita thAya che paNa temAM vizeSatA e che ke A yeAtiSka ane vaimAnikadeva sthitinI dRSTie tristhAna patita hInAdhika che. agara ekane khInnathI hIna vivakSita karAya te te asaMkhyAta bhAga hIna, sakhyAta bhAgahIna agara saMkhyAta guNa hIna thAya che agara adhika vivakSita karAya te asa khyAta bhAga adhika, sakhyAta bhAga adhika athavA saMkhyAta guNa adhika thAya che. 5 cendriya tiya ce| ane manuSyanI sthiti adhikathI adhika traNa pApamanI kahelI che. patyeApama asakhyAta hAra varganA hoya che. tethI temAM asaMkhyAta gaNI vRddhi ane hAnineA sabhatra hovAthI tene catuH sthAna patita kahela che. e prakAre vAnabhyantarenI javanya za datara varSanI ane utkRSTa eka patye Page #602 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtra catuH sthAnapatitatvamupapadyate, jyotiSkANAM jaghanyena palyopamASTabhAgAyuSyasadbhAvena utkarSeNa varSalakSAdhikapalyopamAyuSya sadbhAvena ca asaMkhyeyaguNavRddhihAnyasaMbhavAt tristhAnapatitatvam vaimAnikAnAJca jaghanyena palyopamAyuSyam, utkRSTena trayastriMzat sAgaropamANi AyuSyam , sAgaropamasya ca dazakoTIkoTIsaMkhyeyapalyopamapramANatvena teSAmapi asaMkhyeyaguNavRddhihAnyorasaMbhavAt tristhAnapatitatvaM bhavatIti phalitam // sU0 5 // nairayikaparyAyavaktavyatAmUlam-jahaNNogAhaNagANaM bhaMte ! neraiyANaM kevaiyA pajjavA paNNattA ? goyamA ! aNaMtA pajavA paNNattA se keNaTreNaM bhaMte ! evaM vuccai jahaNNogAhaNagANaM neraiyANaM aNaMtA pajjavA pANattetti ? goyamA ! jahaNNogAhaNae neraie jahannogAhaNassa neraiyasta davaTTayAe tulle paesaTTayAe tulle hotI hai, ataH vaha bhI catuHsthAnapatita ho sakatI hai| magara jyotiSka aura vaimAnika devoM kI sthiti meM tristhAnapatita hInAdhikatA hI hotI hai kyoMki jyotiSkoM kI jaghanya palyopama ke AThaveM bhAga kI aura utkRSTa eka lAkha varSa adhika palyopama kI sthiti hai, ataeva usameM asaMkhyAtaguNI hAni-vRddhi kA saMbhava nahIM hai / vaimAnikoM kI jaghanya palyopama kI aura utkRSTa tetIsa sAgara kI sthiti hai| sAgaropama dasa koDAkoDI palyopama kA hotA hai, ataeva yahAM bhI asaMkhyAtagunI hAni-vRddhi kA saMbhava nahIM hai / isa prakAra jyotiSka aura vaimAnika deva sthiti kI apekSA se tristhAnapatita hInAdhika hI hote haiM // 5 // pamanI sthiti hoya che, tethI te paNa catusthAna patita thaI zake che. paNa tiSka ane vaimAnika devenI sthitimAM tristhAna patita hInAdhikatA thAya che kemake tiSkanI jaghanya palyopamanA AThamA bhAganI ane utkRSTa eka lAkha varSa adhika palyopamanI sthiti che, tethI ja temAM asaMkhyAta guNa hAnivRddhino saMbhava nathI. vaimAnikenI jaghanya pApanI ane utkRSTa tetrIsa sAgaranI sthiti che. sAgarepama dasa keDAkoDI palyopamanuM hoya che, tethI ahIM paNa asaMkhyAta guNa hAni-vRddhine saMbhava che nahIM A prakAre tiSka ane vaimAnikadeva sthitinI apekSAe tristhAna patita hInAdhika ja bane che. je 5 Page #603 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 5 sU.06 nairayikANAM paryAyanirUpaNam ogAhaNaTTayAe tulle ThiIe cauTrANavaDie vaNNagaMdharasaphAsapajjavehiM tihiM nANehiM tihiM aNNANehiM tihiM daMsaNehiM chaTTAraise ukkosogA haNagANaM bhaMte ! neraiyANaM kevaiyA pajjavA paNNattA ? goyamA ! anaMtA pajjavA paNNattA se keNaTTeNaM bhaMte! evaM buccai ukkosogAhaNayANaM neraiyANaM anaMtA pajjavA paNNattA ? goyamA ! ukkosogAhaNae neraie ukko sogAhaNassa neraiyassa davvaTTayAe tulle, paesaTTyAe tulle, ogAhaNaTTayAe tulle ThiIe siya hINe siya tulle, siya avbhahie, jai hINe asaMkhijjabhAgahINe vA saMkhijjabhAgahINe vA / aha abha hie asaMkhijjabhAga anbhahievA saMkhijjabhAga anbhahievA vaSNagaMdharasaphAsapajjavehiM tihiM nANehiM tihi aNNANehi tihisahiMchaTTaei ajahaNNamanukko sogAhaNANaM neraiyANaM kevaiyA pajjavA paNNattA ? goyamA ! anaMtA pajjavA paNNattA sekeNaNaM bhaMte ! evaM buccai ajahaNNamaNukkosogAhaNANaM anaMtA pajjavA paNNattA ? goyamA ! ajahaNNamaNuka ko sogAhaNae neraie ajahaNNasaNukko sogAhaNassa neraiyassa davvaTTayAe tulle parasaTTayAe tulle ogAhaNaTTAe siya hINe siya tulle siya anbhahie jai hINe asaMkhijjabhAgahINe vA saMkhijjabhAgahINe vA saMkhijjaguNahoNe vA asaMkhijjaguNahINe vA aha abhahie asaMkhijjabhAga anbhahie vA saMkhijjabhAga anbhahie vA saMkhijjaguNa anbhahie vA asaMkhijjaguNa abhahie vA / ThiIe siya hINe, siya tulle, siya anbhahie, jar3a hINe asaMkhijjabhAgahINe vA, saMkhijjabhAgahINe vA, saMkhijjaguNahINe vA, asaMkhijjaguNahINe vA, aha anbhahie asaMkhijjabhAga abhahie vA saMkhijjabhAga abbhahie vA, saMkhi pra0 78 617 Page #604 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanAsUtre jjaguNa abbhahie vA, asaMkhijjaguNa abhahie vA, vaNNagaMdharasaphAsapajjavehiM tihiM nANehi, tihiM aNNANehi, tihiM dasaNehiM chaTANavaDie, se eeNaTeNaM goyamA ! evaM vuccai ajahapaNamaNukkosogAhaNANaM neraiyANaM aNaMtA pajjavA pnnnnnnttaa| jahANaThiiyANaM bhaMte ! neraiyANaM kevaiyA pajjavA paNNattA! goyamA ! aNaMtA pajavA paNNattA se keNaTeNaM bhaMte! evaM vuccai jahaNNaThiiyANaM neraiyANaM aNaMtA pajavA paNNatA ? goyamA ! jahaNNa Thiie neraie jahaNNaThiiyassa neraiyassa davvaTTayAe tulle paesaTTayAe tulle ogAhaNayAe cauTANavaDie ThiIe tulle vaeNagaMdharasaphAsapajjavehiM tihiM nANehiM, tihiM aNNA hiM, tihiM dasaNehiM chaTANavaDie, evaM ukkosaThiievi ajahaNNamaNukkosaThiie vi navaraM saTANe cauTANavaDie jahaNNaguNakAlagANaM bhaMte ! neraiyANaM kevaiyA pajavA paNNattA ? goyamA! aNaMtA pajavA paNNattA se keNaNaM bhaMte ! evaM vuccai jahaNNaguNakAlagANaM neraiyANaM ajaMtA pajjabA paNNattA ? goyamA! jahaNNaguNakAlae neraie jahaNNaguNakAlagasla neraiyassa davaTTayAe tulle paesaTTayAe tulle ogAhaNaTTayAe cauTANavaDie, ThiIe cauTANavaDie kAlavaNNayajjavehiM tulle avasesehiM vaNNagaMdharasaphAsapajjavehiM tihiM nANehiM tihiM aNNA. NehiM tihiM daMsaNehiM chaTANavaDie se eeNaTreNaM goyamA ! evaM vuccai jahaNNaguNakAlagANaM neraiyANaM aNaMtA pajjavA paNNatA evaM ukosaguNakAlae vi, ajahaNNamaNukosaguNakAlae vi, evaM ceva, navaraM kAlavaNNapajavehiM chaTANavaDie, evaM avasesA cattAri vaNNAdo gaMdhA, paMcarasA, aTaphAsA bhANiyavyAjahaNNAbhiNibohiyanANINaM bhaMte ! neraiyANaM kevaiyA pajjavA paNNattA ? goyamA ! Page #605 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 60 prabodhinI TIkA pada 5 su.06 naiyikANAM paryAyanirUpaNam jahaNNAbhiNivohiyanANINaM neraiyANaM anaMtA pajavA paNNattA sekeNacNaM bhaMte ! evaM buccai jahaNNAbhiNivohiyanANINaM neraiyANaM anaMtA pajavA paNNattA ? goyamA ! jahaNNAbhiNivohiyanANI neraie jahaNNAbhiNivohiyassa nANissa neraiyassa vyAe tulle pasaTTayAe tulle ogAhaNaTTayAe cauTThANaaise TiIe cauTTANavaDie vaNNagaMdharasaphAsapajjavehiM chaTThANa - vaDie AbhiNivohiyanANapajjavehiM tulle, suyanANapajavehiM, ohiNANapajavehiM chaTTANavaDie tihiM daMsaNehiM chaTTANavaDie, evaM ukkosAbhiNivohiyanANI vi, ajahaNNamaNuka kosAbhiNibohiyaNANI vi evaM ceva, NavaraM AbhiNibohiyanANapajavehiM saTTA chuTTANavaDie evaM suyanANI ohinANI vi, navaraM, jassa nANA tassa aNNANA natthi jahA nANA tahA aNNAvi bhANiyavvA, navaraM jassa aNNANA tassa nANA na bhavaMti, jahaNNacakkhudaMsaNINaM bhaMte! neraiyANaM kevaiyA pajatrA paNNattA ? gAyamA ! anaMtA pajavA paNNattA se keNaTuNaM bhaMte! evaM buccai jahaNNacakkhudaMsaNINaM neraiyANaM anaMtA pajavA paNNattA ? goyamA ! jahaNacakkhuNINaM neraie jahaNNacakkhadaMsaNissa neraiyassa dabaTTayAe tulle pasaTTayAe tulle ogAhaTTayAe cauTThANavaDie ThiIe cauTThANavaDie vaNNagaMdhara saphAsapajaMvehiM tihiM nANehiM tihiM aNNANehiM chaThANavaDie cakkhudaMsapApajjave hiM tulle acakkhudaMsaNapajjavehiM ohidaMsaNapajjavehiM chaTThANavaDie evaM ukkolacakkhudaMsaNI vi, ajahaNNamaNukkosacakkhudaMsaNI vi evaM cetra, navaraM saTThANe chaTThANavaDie evaM acavi ohiMdaMsaNI vi // sU06 // Page #606 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . prajJApanAsUtre chAyA - jaghanyAvagAhanakAnAM bhadanta ! nairayikANAM kiyantaH paryavA: prajJaptAH ? gautama ! anantAH paryatrAH prajJaptAH, tat kenArthena bhadanta ! evamucyatejaghanyAvagAhanakAnAM naiyikAnAmanantAH paryatrAH prajJaptAH 1 gautama ! javanyAvagAhanako nairathiko jaghanyAvagAhana kasya nairayikasya dravyArthatayA tulyaH, pradezArthatayA tayA tulyaH, agAhanArthatayA tulyaH sthityA catuHsthAnapatitaH, varNagandharasasparza paryavaikhibhiH, tribhirdarzanaiH paTTa sthAnapatitaH, utkRSTAvagAhanakAnAM nairayika paryAya vaktavyatA 620 zabdArtha - ( jahaNo gAhaNagANaM bhaMte! neraiyANaM kevaiyA pajjavA paNNattA ?) he bhagavan ! jaghanya avagAhanA vAle nairayikoM ke kitane paryAya kahe haiM ? (goyamA ! anaMtA pajjavA paNNattA) he gautama ! ananta paryAya kahe haiM (se keNaNaM bhaMte! evaM buccai-jahaNNogAhaNagANaM neraiyANaM anaMtA pajjavA paNNattA ?) he bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA jAtA hai ki jaghanya avagAhanA vAle nArakoM ke ananta paryAya kahe haiM ? (gomA ! jahaNNogAhaNae neraie jahaNNogAhaNassa neraiyassa davvaTTayAe tulle) he gautama ! eka jaghanya avagAhanA vAlA nAraka dUsare jaghanya avagAhanA vAle nAraka se dravya kI apekSA tulya hai ( paTTayAe tulle) pradezoM kI apekSA se tulya hai (ogAhayAe tulle) avagAhanA se tulya hai (ThiIe cauTThANavaDie) sthiti se catuHsthAnapatita hai ( vaNNa-gaMdha-rasa- phAsa pajavehiM) varNa, gaMdha, rasa, sparza ke paryAyoM se (tihiM nANehiM) tIna jJAnoM se (tirhi annnnaanaiyika paryAya vaktavyatA zabdArtha-(jahaNNogAhaNagANaM bhaMte / neraiyANaM kevaiyA pajjavA paNNattA ?) he bhagavan ! dhanya avagAhanavAjA nairayinA DeMTalA paryAya hyA che ? (goyamA / aNaMtA pabjavA paNNattA) he gautama! anantaparyAya hyA che (se keNaTTeNaM bhaMte ! evaM kuccara - jahaNogAhaNagANaM neraiyANaM anaMtA pajjavA paNNattA 1) he bhagavan ! zA kAraNe ema kahevAya che ke jaghanya avagAhanA vALA nArakeAnA ananta paryAya 4hyA che (goyamA | jahaNNogANae neraie jahaNNogAhaNassa neraiyassa davbaTTayAe tulle) he gautama ! eka jaghanya avagAhanAvALA naraka khIjA jaghanya avagAhanAvALA nAra4thI, dravyanI apekSA tulya che (paesaTTayAe tulle) ahezAnI apekSAye tuche (ogAhaNaTTayAe tulle ) avagAhanAthI tulya che (ThiIe cANavaDie) sthitithI yatuHsthAna yatita che (vaNNa gadha, rasa - phAsa pajjaverhi) varSA, dha, 2sa, sparzanA paryAyothI (tirhi nANehiM ) zrAyu jJAnAthI (tihi aNNANehiM) - Page #607 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 5 sU.06 nairayikANAM paryAyanirUpaNam 621 bhadanta ! nairayikANAm kiyantaH paryavAH prajJaptAH ? gautama ! anantAH paryavAH prajJaptAH, tat kenArthena bhadanta ! evamucyate-utkRSTAvagAhanakAnAM nairayikANAmanantAH paryavAH prajJaptAH ? gautama ! utkRpTAvagAhanako nairayikaH utkRSTAvagAhanakasya nairayikasya dravyArthatayA tulyaH, pradezArthatayA tulyaH, avagAhanArthatayA tulyaH, sthityA syAddhInaH, syAnulyaH, syAdabhyadhikaH, yadA hIno'saMkhyeyabhAgahIno vA, NehiM) tIna ajJAnoM se (tihiM daMsaNehiM) tIna darzanoM se (chaTThANavaDipa) SaTsthAnapatita hai| (ukkosogAhaNagANaM bhaMte ! nerajhyANaM kevaDyA pajavA paNNattA ?) utkRSTa avagAhanA vAle nArakoM ke bhagavan ! kitane paryAya kahe haiM? (goyamA ! aNaMtA pajavA paNNattA) he gautama ! ananta paryAya kahe haiM (se keNaTeNaM bhaMte ! evaM uccai-ukkosogAhaNayANaM neirayANaM aNaMtA pajavA paNNatA ?) he bhagavan ! kisa apekSA se aisA kahA hai ki utkRSTa avagAhanA vAle nArakoM ke ananta paryAya kahe haiM ? (goyamA !) he gautama ! (ukkosogAhaNae neraie ukkosogAhaNassa neraiyassa . vaThThayAe tulle) utkRSTa avagAhanA vAlA nAraka utkRSTa avagAhanA vAle nAraka se dravya kI apekSA tulya hai (paesaTTayAe tulle) pradezoM kI apekSA le tulya haiM (ogAhaNayAe tulle) avagAhanA se tulya hai (ThiIe sitha hINe, siya tulle, siya anbhahie) sthiti se syAt hIna, syAt tulya, syAta adhika hai (jai hINe asaMkhijabhAga hINe kA saMkhijjabhAgahINe vA) yadi hIna hai to asaMkhyAtabhAga hIna ra mAnAthA (tihiM dasaNehiM) na zanAthI (chaTThANavaDie) 7 sthAna patita che. (ukosogAhaNagANaM bhaMte ! neraiyANaM kevaiyA pajjavA paNNattA 1) savagAhanAvANA nAhInA 3 bhagavan ! / paryAya 4aa cha ? (goyamA / aNaMtA pajjavA paNNatA) De gautama | mananta paryAya 4 // cha (se keNadveNaM bhaMte ! evaM vuccai-ukosogANagANaM neraiyANaM arNatA pajjavA paNNattA) lagavan / kaI apekSAe ema kahyuM che ke utkRSTa avagAhanAvALA nArakanA ananta paryAya 4aa cha ? (goyamA !) gautama / (ukosogAhaNae neraira ukosogAhaNassa neraissa dabaTTayAe tulle) kRSTa mAnAvAmA nA24 ESTa avagAhanAvA nA24thI dra0yanI apekSA tulya cha (paesadvayAe tulle) prazAnI apekSA tulya cha (ogAhaNaTTayAe~ tulle) 51||naathaa tukSya che. (ThiIe siya hINe siya tulle siya abhahie) sthitithI syAt hIna, syAt tujhya, syAt gadhi che. (jai hINe asaMsijja bhAgahIge vA saMkhijjabhAga hINe vA) ne chIna che madhyAta mAga Page #608 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanAstra saMkhyeyabhAgahIno vA, athAbhyadhiko'saMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, saMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, varNagandharasa sparzaparyavaiH, tribhiH jJAnaiH tribhirajJAnaH, tribhirdarzanaiH SaTsthAnapatitaH, ajayanyAnutkRSTAvagAhanakAnAM nairayikANAM kiyantaH paryavAH pajhaptAH ? gautama ! anantAH paryavAH prajJaptAH, tat kenArthena bhadanna ! evamucyateajaghanyAnutkRSTAvagAhanakAnAM nairayikANAmanantAH paryAH prajJaptAH ? gautama ! ajavanyAnutkRSTAvagAhanako nairayiko ajayanyAnutkRSTAvagAhana kasya nairayikasya athavA saMkhyAtabhAga hIna hotA hai (aha abhahie asaMkhinabhAgaabhahie vA saMkhijabhAgamabhahie vA) yadi adhika hai to asaMkhyAta bhAga adhika yA saMkhyAtabhAga adhika hotA hai (vaNNa-gaMdha-rasaphAsa pjvehi| varNa, gaMdha, rasa, sparza ke paryAyoM se (tihiM nANehiM) tIna jJAnoM se (tihiM aNNANehiM) tIna ajJAnoM se (nihiM dasaNehiM) tIna darzanoM se (chaTThANavaDie) SaTsthAnapatita hotA hai| -- (ajahaNNa maNukkosogAhaNANaM neraiyANaM kevaDyA pajjayA paNNatA ?) madhyama avagAhanA vAle nArakoM ke kitane paryAya kahe haiM? (goyamA ! agaMtA pajjavA paNNatA) he gautama ! ananta paryAya kahe haiM (se kegaTeNe bhaMte ! evaM buccai-ajaharagamaNukosogAhaNANaM neraiyANaM aNaMtA pajjavA paNNattA ?) he bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA hai ki madhyama avagAhanA vAle nArakoM ke ananta paryAya kahe haiM ? (goyamA) he gautama ! (ajahaNNamaNukkosogAhaNae neraie ajahaNNamaNukkosogAhaNassa neraiyassa vvayAe tulle) madhyama avagAhanA DIna athavA sabhyAtamA DIna DAya cha (aha anbhahie asaMkhijjabhAgaanbhahie vA saMkhijjabhAgamabhahie vA) ne madhi che to mAtA pi4 2012 sabhyAta n madhi ya cha (vaNNa, gaMdha, rasa, phAsa, pajjavehi) va dha 2sa, 25zanA paryAyAthA (tihiNANehi) nae jJAnAthI (tihi aNNANehiM) BY majJAnAthA (tihi daMsaNehi ) tra zanAthA (chaTANavaDie) 7 sthAna patita mana cha (ajahaNNamaNukkosogAhaNANaM neraiyANaM kevaiyA pajjavA paNNatA ?) madhyama 251. gAnA nAnATA paryAya dyA cha / (goyamA / aNatA pajjavA paNNattA) gautama | mananta paryAya dyA cha (se ke gadreNa bhaMte ! evaM cuccai ajahaNNamaNukosogAhaNANaM nairaiyANaM aNa tA pajjavA paNNattA) sagavan ! sh|| 426 evuM kahyuM che ke madhyama avagAhana vALA nArakenA ana ta paryAya kahyA cha ? (goyamA!) gautm| (ajaharaNamagukkosogAhaNara neraie ajaGgaNamaNukkosogAhaNassa neraiyassa dacaTTayAe tulle) madhyama mAnA nA24 avagAhanAvALA nAraka madhyama bIjA nArakathI dravyanI apekSAe tu" Page #609 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 5 sU06 nairayikaNAM paryAyanirUpaNam 623 dravyArthatayA tulyaH, pradezArthatayA tulyaH avagAhanArthatayA syAddhinaH, syAttulyaH, syArabhyApikA, yadA hono'saMstheyabhAgaDhIno bA, saMsyeyabhAgahIno vA, saMkhyeyaguNahInoM dA, abhyidhiko'saMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, saMkhyemAgAbhyadhiko vA, saMkhyeyaguNAbhyadhiko vA, asaMkhyeyaguNAbhyadhiko vA, sthityA syAddhInaH syAttulyaH syAdabhyadhikaH yadA hIno'saMkhyeyabhAgahIno cA, saMkhyeyavAlo nAraka madhyama avagAhanA vAle anya nAraka se dravya kI apekSA tulya hai (paesadhyAe tulle) pradezoM kI apekSA tulya hai (ogAhaNa?yAe siya hINe, siya tulle, siya abhahie) avagAhanA kI apekSA syAt hIna, syAt tulya, syAt adhika hotA hai (jai hINe asaMkhijjAbhAga hINe vA saMkhijjabhAga hoNe vA saMkhijjaguNa hINe vA asaMkhijjaguNahINe vA) agara hIna hai to asaMkhyAtabhAga hIna, saMkhyAtabhAga hIna, saMkhyAtaguNa hIna yA asaMkhyAnaguNa hIna hotA hai (aha anbhahie asaMkhijabhAgamabhahie vA saMkhijabhAgamabhahie vA saMkhiguNamanbhahie vA asaMkhijaguNamAhie vA) agara adhika hai to asaM. khyAtabhAga adhika, saMkhyAtabhAga adhika, saMkhyAtaguNa adhika, asaMkhyAtaguNa adhika hotA hai| (ThiIe liya hINe, siya tulle, siya abhahie) sthiti se syAt hIna, syAt tulya, syAt adhika hai (jai hINe) yadi hIna hai (asaMkhijjAgahINe yA, saMkhijjabhAgahINe vA, saMkhijaguNahINe vA, asaMkhijjaguNahINe vA) asaMkhyAtabhAga hIna, saMkhyAtabhAga hIna, che. (paNsaTTayAe tulle) prazAnI apekSA tulya cha (ogAhaNaTThayAe sie hINe, siya tulle, siya abhahie) AqAinAnI apekSAye ye syAt hIna, syAt tulya, syAt adhi4 thAya che (jai hoNe asaMkhijjabhAga hINe vA saMkhijjabhAgahINe vA saMkhijaguNa hoNe, vA asaMkhijaguNahINe vA) magara hIna cha / madhyAtalA hIna, sA khyAta bhAga hIna, saMkhyAta guNahIna agara asaMkhyAta guNahIna bane cha (ahaanbhahie asaMkhijjabhAgamabhahie vA saMkhijjabhAga manbhahie vA saMkhijjaguNamanbhahie vA asaMkhijaguNamanbhahie vA) 22 madhi: che to masaNyAta bhAga adhika, saMkhyAta bhAga adhika, saMkhyAta guNa adhika, asaMkhyAta guNa madhi4 che. (ThiIe sica hINe, siya turale, siya anbhahie) sthitithI syAt hIna, syAt tujhya, syAt 54 (jai hoNe) ne DIna cha (amaMkhijja bhAgahINe vA, saMsijjabhAgahINe vA, saMkhijaguNahINa vA asaMkhijaguNahINe vA) asabhyAta mA Page #610 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 624 prajJApanAsUtre bhAgahIno vA, saMkhyeyaguNahIno vA, asaMkhyeyaguNahIno vA, athAbhyadhiko'saMkhyebhAgAbhyadhiko vA, saMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, saMkhyeyaguNAbhyadhiko vA, asaMkhyeguNAbhyadhiko vA, varNagandharasasparzaparyavaiH, tribhiH jJAnaiH, tribhirajJAnaiH, tribhirdazanaiH paTsthAnapatitaH, tat etenArthena gautama ! evamucyate-ajaghanyAnutkRSTAvagAhanakAnAM nairayikANAmanantAH paryavAH prajJaptAH, jaghanyasthitikAnAM bhadanta ! nairayikANAM kiyantaH paryavAH prajJaptAH ? gautama ! anantaH paryavAH prajJaptAH, tat kenArthena bhadanta ! evamucyate-jaghanyasthitikAnAM nairayikANAmasaMkhyAtaguNa hIna, yA asaMkhyAtaguNa hIna hai (aha ambhahie) agara adhika hai (asaMkhijjabhAga anbhahie vA, saMkhijjamAga anbhahie vA, saMkhijjaguNa anbhahie vA asaMkhijjaguNa anbhahie vA) asaMkhyAtabhAga adhika, saMkhyAtabhAga adhika, saMkhyAtaguNa adhika yA asaMkhyAtaguNa adhika hai| (vaNNa-gaMdha-rasa-phAsa pajjavehi) varNa, gaMdha, rasa, sparza ke pAyoM se (tihiM nANehiM) tIna jJAnoM le (tihiM aNNANehiM) tIna ajJAnoM se (tihiM daMsaNehiM) tIna darzanoM se (chaTThANavaDie) SaTU sthAnapatita hai (se eeNatuNaM goyamA ! evaM uccai-ajahaNNamaNukkosIgAhaNANaM neraiyANaM arNatA pajjavA) isa kAraNa se gautama ! aisA kahA hai ki madhyama avagAhanA vAle nArakoM ke ananta paryAya haiN| ___(jahaNNaThiiyANaM bhaMte ! neraiyANaM kevaDyA pajjavA paNatA ?) bhagavan ! jaghanya sthitivAle nArakoM ke kitate paryAya haiM / (gothamA !) he gautama ! (aNaMtA pajjavA paNNattA) ananta paryAya haiM (se keNaTeNaM hIna, saMkhyAta bhAga hIna, saMkhyAta guNahIna agara asa khyAta guNahIna che (aha anbhahie) magara madhi4 cha (asaMkhijjabhAga anbhahie vA saMkhijjabhAgamabhahie vA, saMkhijaguNa abhahie vA asaMkhijaguNa anbhahie vA) adhyAtamA madhi, sa khyAtabhAga adhika, sa khyAtaguNa avika agara asaMkhyAta guNa adhika che. (vaNNa, gaMdha rasa, phAsa, pajjavehi) qyu, , 2sa, 25zana paryAyAthI (tihi nANehiM) tra jJAnAthI (nihiM aNNANehi ) mahAnAyI (tihiM dasaNehiM) zanAthI (chaTThANavaDiga) 58sthAna patita cha (se eeNadveNa goyamA / evaM vuccai - ajahaNNamaNukkosogAhaNANa neraiyANa aNa tA pajjavA) se 42thI gautama / sebha 4ghucha hai madhyama mAnAnA nAnA mananta paryAya che. (jahaNNaThiiyANa bhaMte neraiyANa kevaiyA pajjavA paNNattA) lagavan ! dhanyasthiti nAnAsA pryaay| cha ? (goyamA !) I gautama / (aNaMtA pajavA paNNattA) mananta paryAya Page #611 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 5 sU.6 nairayikANAM paryAyanirUpaNam , nantAH paryazaH prajJaptAH ? gautama ! jaghanyasthitiko nairayiko javanyasthitikasya 'nairavikaraya dravyArthatayA tulyaH, pradezArthatayA tulyaH, avatArthatayA catuHsthAnapatitaH sthitvA tulyaH, varNagandharasasparzaparyavaiH tribhiH, jJAnaiH, tribhirajJAnaiH, tribhirdarzaneH padsthAnapatitaH evamutkRSTasthitiko'pi, ajaghanyAnutkRSTasthitikospi, navaraM svasthAne catuHsthAnaratitaH, javaguNa hAlakAnAM madanta ! bhaMte ! evaM buccai - jahaNNaThiyANaM neraDyA anaMtA pajjavA paNNattA ?) kisa kAraNa he bhagavan ! aisA kahA hai ki jaghanya sthiti vAle nArakoM ke ananta paryAya hai ? (gogayA ! jaNaTiie neraie jahaNNaThiiyassa neraiyassa davvaTTayAe tulle) he gautama! jaghanya sthitivAlA nAraka jaghanya sthitivAle dUsare nAraka se dravya kI dRSTi se tulya hai | ( pasAe tulle) pradezoM kI apekSA se tulya hai ( ogAhaNAra caudvANavaDie) avagAhanA kI apekSA se catuHsthAna patita hai (TiIe tulle) sthiti se tulya hai (vaNNa-gaMdhara saphAsa-pajjaverhi) varNa, gaMdha, rasa, sparza ke paryAyoM se (tihiM nANehiM) tIna jJAnoM se (tirhi aNNANehiM) tIna ajJAnoM se (tirhi daMsaNehiM) tIna darzanoM se (chaDANavaDie) Sad sthAnapatita hai ( evaM ukkoThie vi) isI prakAra utkRSTa sthitivAlA bhI (ajahaNNamaNukosaThie vi) ajaghanya - anutkuSTa arthAt madhyama sthitivAlA bhI isI prakAra (navaraM ) vizeSa yaha ki (sahANe) svasthAna meM (cauDAvaDie) catuHsthAna patita hai / 625 che (sekeTTe bhaMte / evaM buccai - jahaNaThiiyANaM neraiyANa aNatA pajjavA paNNattA ?) yA 42 he bhagavan ! sebha u che dhanya sthitivANA nAranA anantaparyAya che ? ( goyamA ! jahaNaThiie neraie jahaNaTiiyassa neraiyarasa davvaTTayAe tulle) De gautama | dhanya sthitivANA nA24 dhanya sthitivAjA mIna nAra4thI dravyanI dRSTi tulya che (paesaThuyAra tulle) pradezAnI apekSA tujhya che ( ogAhaTTayAe cANavaDie) gavagAhunAnI apekSAye yatu sthAna patita che. (ThiIe tulle ) sthitithI tujhya che (vaNga-gaMdha-rasa- phAsa pajjavehiM) varSA gaMdha, rasa, sparzanA paryAyothI (tihi nANehiM) traSu jJAnothI (tihiM aNNANehiM) trazu ajJAnAthI ( tihiM daMsaNehiM) tra darzanAthI (chaTThANa vaDie) padasthAna patita che ( evaM ukkosaThiie vi) bheTa are utkRSTa sthitivAjA pazu (ajahaNNa maNuphona Thiie vi) mannadhanya anutsRSTa arthAt madhyama sthitivANA yA are (navaraM ) vizeSa mA che (sahANe) svasthAnamA ( caTTAnavahita ) yanu sthAna patita hai, pra0 79 Page #612 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 626 prazApanAsUtre nairayikANAM kiyantaH paryavAH prajJaptAH ? gautama ! anantAH paryazaH prajJaptAH, tat kenArthena bhadanta ! evamucyate-jaghanyaguNakAlakAnAm nairayikANAm anantAH paryacAH prajJaptAH ? gautama ! jaghanyaguNakAlako nairayiko jaghanyaguNakAlakasya nairayikasya dravyArthatayA tulyaH, pradezArthatyA tulyaH, avagAhanArthatarA catuHsthAnapatitaH sthityA catu:sthAnapatitaH, kAlavarNaparyavaistulyaH, avazepaiH varNagandharasasparzaparyavaiH, tribhimA'naH, tribhirajJAnaiH, tribhirdarzanaiH, paTsthAlapatitaH, tat __ (jahaNNaguNakAlagANaM bhaMte! neraiyANaM kevaiyA pajjavA paNNattA?) bhagavan ! jaghanyaguNakAle nArakoM ke kitane paryAya haiM ? (goyamA ! aNaMtA pajjavA paNNattA) gautama ! ananta paryAya haiM (sekeNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai-jahaNNaguNakAlagANaM nerajhyANaM agaMtA pajjA paNNattA ?) kisa kAraNa he bhagavan ! aisA kahA jAtA hai ki jaghanyaguNa kAle nArakoM ke ananta paryAya haiM ? (goyanA ! he gautama ! (jahaNNaguNakAlae neraie jahANaguNakAlagasta nerajhyalla davvayAe tulle) jaghanyaguNa kAlA nAraka jaghanyaguNa kAle nAraka le dravya kI dRSTi se tulya hai (paesaTTayAe tulle) pradezoM kI dRSTi se tulya hai (ogAhaNaTTayAe cauThANavaDie) avagAhanA se catuH sthAnapatita hai / (ThiIe cauThANavaDie) sthiti se catuH sthAnapatita hai (kAla daNNapajjavehiM tulle) kRSNavarNa ke paryAya se tulya hai (azlesehi vaNagaMdharasaphAsapajjavehiM) zeSa varNa, gaMdha, rasa aura sparza ke paryAyoM se (tihiM nANehiM) tIna jJAnoM se (tihiM aNNANehiM) tIna ajJAnoM se (tihiM dasaNehiM) (jahaNNaguNakAlagANa bhaMte! nerajhyANa kevaiyA pajjavA paNNattA ?) 3 mApana | dhanya guSpa 4 nAnA sA paryAya cha ? (goyamA ! aNatA pajjavA paNNattA) gautama | ananta paryAya che (se keNadveNa bhaMte / evaM buccaijahaNNaguNakAlagANaM neraiyANaM aNaMtA pajjavA paNNattA ?) // 426 mApana se yu cha 3 4dhanya guNa // nAnA mananta paryAya cha ? (goyamA !) gautama ! (jahaNNaguNakAlae neraie jahaNNaguNakAlagassa nera iyassa davaThyAe tulle) jaghanya guNa kALA nAraka jaghanya guNa kALA nArakathI dravyanI daSTie tulya che (paesaTTayAe tulle) prazAnI apekSAye tulya cha (ogAhaNaTTayAe-cauDANa vaDie) mAnAthI yatu:sthAna patita che (ThiIe cauTTANavaDie) sthitithI yatu sthAna patita cha (kAlavaNNapajjavehiM tulle) pANu nA paryAyathI tulya cha (avasesehiM vaNNa gaMdharasaphAsapajjavehiM) zeSa, paryu, 5, 2sa, 25za nA, paryAyothI (tihiM nANehi ) tra jJAnAthI (tihiM aNNANehiM) ] ajJAnAthI (tihi daMsaNehi) tra Page #613 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 5 sU.6 nairayikANAM paryAyanirUpaNam 627 etenArthena gautama ! evamucyate-jadhanyaguNakAlakAnAM nairayikANAmanantAH paryavAH prajJaptAH, evamutkRpTaguNakAlako'pi, ajavanyAnutkRSTaguNakAlako'pi evaJcaiva, navaraM kAlavarNaparyavaiH paTsthAnapatitaH, evam avazepAzcatvAro varNAH, dvo gandhau, paJcarasAH, aSTau sparzAH bhaNitavyAH, jaghanyAbhinivodhika jJAnInAM bhadanta ! nairayikANAM kiyantaH paryavAH prajJaptAH ? gautama ! jaghanyAbhinivodhikajJAninAM nairayikANAmanantAH paryavAH prajJaptAH, tat kenArthena bhadanta ! evamucyate-jaghanyAtIna darzanoM se (chaTThANavaDie) paT sthAna patita hai (se eeNaTeNaM goyamA ! evaM buccai-jahaNNaguNa kAlagANaM neraiyANaM aNaMtA pajjavA paNNattA) isa kAraNa he gautama ! aisA kahA hai ki jaghanyaguNa kAle nArakoM ke ananta paryAya hai (evaM ukosaguNakAlae vi) isI prakAra utkRSTa guNa kAlA nAraka bhI (ajahaNNamaNukosaguNa kAlae vi) madhyasaguNa kAlA bhI (navaraM) vizeSa yaha ki (kAlavaNNapajjavehiM) chahANavaDie) RSNavarNa paryAyoM se paTa sthAna patita hai (evaM avasesA cattAri vaNNA) isI prakAra zeSa cAroM varNa (do gaMdhA) do gaMdha (paMca rasA) pAMca rasa (aphAsA) ATha sparza (bhANiyavyA) kahane caahie| (jahaNNAbhiNiyohiyanANINaM gaMte ! neraiyANaM kevaDyA pajjavA paNNatA) bhagavan ! jaghanya AbhinivodhikajJAnavAle nArakoM ke kitane paryAya kahe haiM ? (goyamA ! jahaNNAbhiNibohiyanANINaM NerajhyANaM aNaMtA pajjavA paNNattA (gautama ! jaghanya Abhiniyodhika jJAnI nArakoM ke ananta paryAya kAhe haiM (se keNaDheNaM bhaMte ! evaM buccai4zanAthI (chaTThANavaDie) SaT sthAna patita cha (se eeNadveNaM goyamA / evaM vuccai jahaNNaguNakAlagANaM neraiyANaM aNaMtA pajjavA paNNattA) 2 0 3 gautama ! me "yu cha , dhanya guNa 4 // nAnA mananta paryAya che (evaM ukkosaguNakAlae vi) me zate guSya 1 nA24 pae (ajahaNNamaNukosaguNakAlara vi) madhyama gu 4 (navaraM) vizeSa se che : (kAlavaNNapajjavehiM chaTTaNavaDie) e panA paryAyAthI 7 sthAna patita cha (evaM avasesA cattArivaNNA) se prAre zepa yA2 pa (do gaMdhA) me ca (paMca rasA) pAya 2 (aDha phAsA) 06 252 (bhANiyabyA) 4aa naye. (jahaNNAbhiNibohiyanANINaM bhaMte / neraiyANaM kevaIyA pajjavA paNNattA) he bhagavan! jaghanya Abhinidhika jJAnavALA nArakenA keTalA paryAya kahyA che (goyamA / jahaNNAbhiNiyohiyanANI neralyANaM aNaMtA pajjayA paNNatA) gItama! anya yAlinimAdhijJAnI nAnA ananta paryAya 4aa hai (kaNaNaM bhaMte !) Page #614 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - pranApanAsUtra bhinivodhikajJAnInAM nairayikANAm anantAH paryavAH prajAtAH ? gautama ! jaghanyAbhiniyodhikajJAnI nairayiko jaghanyAbhiniyodhikasya nAnino narayikasya dravyArthatayA tulyaH, pradezArthatayA tulyaH, avagAhanArthatayA catu:sthAnapatitaH, sthityA catuHsthAnapatitaH, varNagandharasasparzaparyaveH, padasthAnapatitaH Abhinivodhika jJAnaparyavaistulyaH, zrutajJAnaparyaveH, avadhijJAnaparyavaiH padasthAnapatitaH trimidarzanaiH paTsthAnapatitaH, evam utkRSTAbhinivodhikajJAnyapi, ajadhajahaNNAbhiNimohiyanANINaM nerayANaM aNaMtA pajjavA paNNattA ? kisa hetu se agavan ! aisA kahA hai ki jaghanya AbhiniyodhikajJAnI nArakoM ke ananta paryAya haiM ? (goyamA !) he gautama ! (jahapagAbhiNiyohiyanANI neraDapa) jaghanya AbhiniyodhikajJAnI nAraka (jahaNNAbhiNiyohiyasta nANissa nerayassa davaTTayAe tulle) jaghanya AbhinibodhikajJAnI nAraka se dravya kI dRSTi se tulya hai (paesaTTayAe tulle) pradezoM kI dRSTi se tulya hai (ogAhaNavyA cauThANa. vaDie) avagAhanA se catuHsthAnapatita hai (ThiIe cauhANavaDie) sthiti se catuHsthAnapatita hai (vaNNagaMdharasaphAsapajjayehiM chaTThANavaNie) varNa, gaMdha, rala, sparzaparyAyoM se paTsthAnapatita hai (AbhiNi vohiya nANapajjavehiM tulle) AbhiniyodhikajJAna ke paryAyoM se tulya hai (suyanANapajjavahi, ohi nANapajjavehiM chahANavaDipa) zrutajJAna ke paryAyoM se, evaM avadhijJAna ke paryAyoM se paTa sthAna pAtana hai (tihiM dalaNehiM chaThThANacaDie) tIna darzanoM se paT sthAnapatita hai evaM vuccai-jahaNNAbhiNiyohiyanANINaM neraiyAgaM aNatA pajjavA paNNattA) yA hetuthI lAgavat ' evuM kahyuM che ke jaghanya Abhinibodhika jJAnI nArakonA ananta paryAya 4aa cha ? (goyamA / ) gautama ! (jahaNyAbhiNiyohiyanANI neraie) nya linimAdhi4 jJAnI nA24 (jahaNNAbhiNiyohiyassa nANissa neraiyamsa davvayAe tulle) dhanya mAlinimAdhi jJAnI nA2 thI dravyanISTiye tujhya cha (paesaTTayAe tulle) prazAnI haTiye 5 tuiya cha (ogAhaNadvayAe caDhANavaDie) mAnAthI yatu sthAna patita cha (TiIe cauThANavaDie) sthiti yatuH sthAna patita che (vaNNagaMdharasaphAsapajjavehi chahANavaDie) 1 ga 21 25zanA paryAyAthI 7 sthAna patita che (AbhiNiyohiyanANapajjavehiM tulle) mAlinigAdhi4 jAnanA paryAyothI tukSya cha (suyaNANapajjavehi, ohinANapajjavehiM chaTThANavaDie) sutajJAnanA paryAyAthI mane avadhitAnanA paryAyAcI padasthAna patita cha (tihiM dasaNehi chaTThANavaDie) ra zanAthI cha sthAna patita cha (evaM uko Page #615 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 5 sU.6 nairayikANAM paryAyanirUpaNam 629 nyAnutkRSTAbhinidhodhikajJAnyapi evaJcaiva, navaram AbhiniyovikajJAnaparyaveH svasthAne paTsthAnapatitaH, evaM zrutajJAnI, avadhijJAnyapi, navaraM yasya nAnAni tasya ajJAnAni na santi, yathA jJAnAni tathA ajJAnAnyapi bhaNitavyAni, navaraM yasyAjJAnAni tasya jJAnAni na bhavanti, javanyacakSudarzanInAM bhadanta ! nairayikANAM kiyantaH paryavAH prajJaptAH, gautama ! anantAH paryavAH prajJaptAH, tatkenArthena bhadanta ! evamucyate-jaghanya cakSurdarzaniko nerayiko (evaM ukkosAbhiNiyohiyanANI vi) isI prakAra utkRSTa Aminibodhika jJAnI (ajahaNNa maNukkosAbhiNiyohiyaNANI vimadhyama AbhiniyodhikajJAnI bhI (evaM ceca) isI prakAra (NavaraM) vizeSa yaha ki (AbhiNivohiyanANapajjavehiM sahANe chaTThANavaDie) abhiniyodhikajJAna ke paryAyoM se svasthAna meM SaT sthAnapatita hai (evaM suyanANI) isI prakAra zrutajJAnI (ohinANI vi) avadhijJAnI bhI (navaraM) vizeSa (jassa nANA tassa aNNANA nasthi) jise jJAna hote haiM use ajJAna nahIM hote (jahA nANA tahA aNNANA vi bhANiyavyA) jaise jJAna vaise ajJAna bhI kahane cAhie (navaraM jassa annANA tassa nANA na bhavaMti) vizeSa yaha ki jise ajJAna haiM use jJAna nahIM hote| (jahaNNa cakkhudaMsaNINaM bhaMte ! neraiyANaM kevaDyA pajjavA paNNattA ?) jaghanya cakSudarzanI nAraka ke he bhagavan ! kitane paryAya kahe haiM ? (goyamA ! aNaMtA pajjavA paNNattA) he gautama ! ananta paryAya kahe haiM (se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai jahaNNa cakkhudaMsaNINaM neraiyANaM sAbhiNiyohiyanANI vi) ye 42 STa mAlinimAdhi hAnI 59] (ajaNNa maNukosAbhiNivohiyANANI vi) madhyama mAlinimAdhijJAni pay (evaM ceva) se pra4Are (navaraM) vizeSa ke cha ? (AbhiNiyohinANapajjavehiM sadANe chaTThANavaDiga) mAli nimAdhijJAnanA paryAyothI svasthAnamA paTthAna patita che (evaM suyanANI) the| pramANe zrutajJAnI (ohinANI vi) sapadhijJAnI 5 (navara) vizeSa (jansa nANA tamsaaNNANA natthi) ne jJAna DAya chetene manAna nayI DAtu (jahA nANA tahA aNNANA gi bhANiyavA) ravI zate jJAna 4thana yu chete zata jAnanupae 4thana 42 A (navara jassa annANA tassa nANA na bhavaMti) vizeSa mene mAna chetene zAna nathI yatu (jahaNNa cakkhudaMsaNINaM bhaMte ne iyANaM kevaDyA pamjavA paNNattA ?) dhanya yakSuzanI nA23 n| u sA1n / chaTA paryAya 4aa cha (goyamA ' gaNetA pajjavA paNNattA) gautama ! ananta paryAya 4hA cha (se keNa?NaM bhaMte ! evaM buccA Page #616 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 630 prajJApana jaghanya cakSurdarzanikasya nairayikasya dravyArthatayA tulyaH pradezArthatayA tulyaH, avagAhanArthatayA catuHsthAnapatitaH sthityA catuHsthAnapatitaH, varNagandharasasparzaparyavaiH, tribhirjJAnaiH, tribhirajJAnaiH SaTsthAnapatitaH, cakSurdarzanaparyavaistulyaH, acakSurdarzanaparyayaH avadhidarzanaparyavaiH paTsyAnapatitaH, evamutkRSTacakSurdarzanaanaMtA pajjavA paNNattA) kisa kAraNa se he bhagavan ! aisA kahA ki jaghanya cakSudarzanI nArakoM ke ananta paryAya kahe haiM ? (goyamA ! jaha cakkhudaMsaNINaM neraie jahaNNa catrasaNissa neraiyassa davvaTTayAe tulle) he gautama! jaghanya cakSudarzanI nAraka jaghanya cakSudarzanI nAraka se dravya kI apekSA tulya hai ( pasAe tulle) pradezoM kI apekSA tulya hai (ogAhaNaTTayAe cANavaDie (avagAhanA se catuHsthAna patita hai (ThiIe cauTThANavaDie) sthiti se catuHsthAnapatita hai (vaNNagaMdhara saphAsapajjavehiM) varNa, gaMdha, rasa, sparza ke paryAyoM se (tihiM nANehiM) tIna jJAnoM se (tihiM aNNANehiM) tIna ajJAnoM se (chaTTANavaDie) SaTU sthAnapatita hai (cakkhudaMsaNapajjavehiM tulle) cakSudarzana ke paryAyoM se tulya hai (acakkhudaMsaNapajjavehiM AhiMsaNapajjavehiM chaTTANavaDie) acakSudarzana ke paryAyoM se, avadhidarzana ke paryAyoM se vaha sthAnapatita hai ( evaM ukkosacakhudaMsaNI vi) isI prakAra utkRSTa cakSudarzanI bhI (ajahaNamaNukkosa cakkhudaMsaNI vi evaM ceva) ajaghanya - anutkRSTa cakSudarzanI bhI isI prakAra (navaraM saTTANe chaTTANavaDie) jaddaNNa cakkhudaMsaNINaM neraiyANaM anaMtA pajjavA paNNattA) zA araNe he bhagavan ! zebha 4yu che dhanya yakSuharzanI nAranA ananta paryAya che ? (goyamA ! jahaNNa cakkhuNI neraie jahaNNa cakkhusaNissa neraiyassa davvaTTayAe tulle) he gautama ! jaghanya cakSudanI nAraka jaghanya cakSunnunI nArakathI dravyanI apekSAe tulya che (paesaTTayAe tulle) ahezAnI apekSA tujhya che (ogAhaNaTTayAe cauTTANavaDie) mavagADunAthI yatu.sthAna patita che (ThiIe cauDANavaDie) sthitithI yatuH sthAna patita che (vaNNagaMdharasa phAsapajjavehi) varSA, gadha, rasa, sparzanA paryAyAthI (tihiM nANehiM) tra jJAnAthI (tirhi aNNANehiM) trayu ajJAnAthI (chaTThANavaDie) SaTsthAna patita che (cakkhudaMsaNapajjavehiM tulle ) yasudarzananA paryAyothI tujhya (acakkhudaMsaNapajjavehi ohidaMsaNapajjavehiM chaTTANavaDie) anyasudarzananA paryAyAthI, avadhi harzananA paryAyAthI SaTsthAna patita che ( evaM ukkosacakkhudaMsaNI vi) mena prahAre utsRSTa yakSudarzanI pa ( ajahaNNamaNukosa cakkhudaMsaNI vi evaM ceva) anndhanya anutpR'STa cakSuharzanI yazu senTa prahAra (navara saTTANe chaTTANavaDie) vizeSa , Page #617 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada5 sU.6 nairayikANAM paryAyanirUpaNam 631 ko'pi, ajaghanyAnutkRSTa cakSurdarzaniko'pi evazcaiva, navaraM svasthAne paTsthAnapatitaH, evam acakSurdarzaniko'pi, avadhidanino'pi // 6 // TIkA-pUrva sAmAnyena nairayikAdInAM pratyeka paryAyAnantyaM prarUpitaM, samprati tepAyeva nairayikAdInAM jaghanyotkRSTAdhavanAhanAdhadhikRtya pratyekaM paryAyAgraM prarUpayitumAha-'jahaNNogAhaNANaM saMte ! neraiyANaM kevaiyA pajjavA paNNattA ?' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! jaganyAvagAhanakAnAM jaghanyam avagAhanam - zarIrocchrayo yeSAM te jaghanyAvagAhanakAstepAmityarthaH, narayikANAM kiyantaH paryavAH paryAyAH prajJaptA: ? bhagavAnAha-'goyamA !' hai gautama ! 'aNaMtA pajjavA paNNattA' jaghanyAvagAhanakAnAM nairayikANAm anantAH paryavAH prajJaptAH, gautamastatra kAraNaM pRcchati-'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai jahaNNogAhaNagANaM neraiyANaM vizeSa yaha ki svasthAna meM paTU sthAnapatita hai (evaM acavakhudasaNI vi ohidasaNI vi) isI prakAra acakSudarzanI bhI, avadhidarzanI bhii| TIkAthai-pUrva meM sAmAnya rUpa se nAraka Adi jIvoM ke paryAyoM kI anantatA kA vicAra kiyA gayA thA, aba unhIM kI jaghanya utkRSTa tathA ajaghanya-anutkRSTa avagAhanA Adi ke AdhAra se paryAyoM ke parimANa kA vicAra kiyA jAtA hai gautama svAmI prazna karate haiM-bhagavan ! jinanArakoM kI avagahanA jaghanya hai unake kitane paryAya prApita kie gae haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! jaghanya avagAhanA vAle nArakoM ke ananta paryAya kahe gae haiN| gautamaslAmI kAraNa pUchate haiM prabho! kisa hetu se aisA kahA jAtA hai ki jaghanya avagAhanAvAle nArakoM ke anantaparyAya kahe gae haiM ? bhagavAn me 12thAnamA paTthAna patita che (evaM acakhudasaNI vi ohisaNI vi) e rIte acakSudarzanI paNa avadhi darzanI paNa TIkAtha-pUrvamAM sAmAnya rUpathI nAraka Ari jInA paryAnI ane ntatA ne vicAra karyo che, have temanI jaghanya, utkRSTa, tathA ajaghanya-anutkRSTa avagAhanA AdinA AdhArathI paryAnA parimANane vicAra karAya che. zrIgautamasvAmI prazna kare che-he bhagavana ! je nArakonI avagAhanA jaghanya che, temanA keTalA paryAya prarUpita karAyelA che? zrIbhagavAna uttara Ape che-he gautama ! jaghanya avagAhanAvALA nArakenA ananta paryAya kahyA che ? zrIgautamasvAmI kAraNa pUche che he prabhe ! kayA hetuthI ema kahevAya che ke Page #618 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 632 prathApanA aNaMtA pajjavA paNNatA ?' tat-atha kenArthena-kathaM tAvat , evam uktarItyA. ucyate yat jaghanyAvagAhanakAnAm nairayikANAM anantAH paryavAH prajJaptAH ? iti, __bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNogAhaNae neraie' jaghanyAvagAhanako nairayikaH 'jahaNNogAhaNassa neraiyassa davadvayAe talle' jaghanyAvagAinakasya nairayikasya-nairayikAntarasya dravyArthatayA-dravyAthikanayena, tulyo bhavati 'paesaTTayAe tulle' pradezArthatayA-pradezApekSayA tulyo bhavati, 'ogAhaNaTTayAe tulle' avagAhanArthatayA zarIrocchyarUpAragAhanApekSayA'pi tulyo bhavati, ayaM bhAva:-'ekamapi dravyamanantaparyAyamitinyAyena idamapi nArakajIva dravyamekasaMkhyAvaruddham anantaparyAya bhavitu marhati ityabhiprAyeNa nairayiko jaghanyAvagAhanako jaghanyAvagAhanakasya nairayikasya dravyArthatayA tulyo bhavatItyuktam, evameva idamapi nAraka jIvadravyaM lokAkAzapradezaparimANapradezamiti jaghanyAvagAhanako narayiko jaghanyAvagAhanakasya nairayikasya tulyo bhavatItyuktam, tatra pradezavad-apradezavad uttara dete haiM-he gautama ! jaghanya avagAhanA vAlA eka nAraka dUsare jaghanya avagAhanA vAle nAraka se dravya kI apekSA se tulya hai pradezoM kI apekSA se bhI tulya hai ! avagAhanA kI daSTi se tulya hai-usameM koI hInAdhikatA kA saMbhava nahIM hai kayoMki jaghanya avagAhanA kA eka hI sthAna hotA hai| tAtparya yaha hai ki pratyeka dravya ananta paryAya vAlA hotA hai, isa nyAya ke anusAra nAraka jIvadravya eka hote hue bhI ananta paryAya vAlA ho sakatA hai / ananta paryAya vAlA hote hue bhI vaha dravya se eka haiM jaise ki anya nAraka eka eka haiM / isI prakAra pratyeka nAraka jIva lokAkAza pramANa asaMkhyAta pradezoM vAlA hotA hai ataH pradezoM kI apekSA tulya hai jaghanya avagAhanAvALA nArakenA ananta paryAya kahelA che? - zrI bhagavAna uttara Ape che-he gautama! jaghanya avagAhanA vALa eka nAraka bIjA jaghanya avagAhanAvALA nArakathI dravyanI apekSAe tulya che. ane pradezonI apekSAe tulya che. ane e avagAhanAnI daSTie paNa tulya che. temAM kaI hInAdhikatA saMbhavatI nathI, kemake jaghanya avagAhanAnuM eka ja sthAna hoya che. tAtparya e che ke pratyeka dravya ananta paryAyavALAM hoya che, e nyAyanA anusAra nAraka jIva dravya eka hovA chatAM ananta paryAyavALA thaI zake che. ananta paryAyavALA thavA chatA te dravyathI eka che jemake badhA anya nArake eka eka che e prakAre pratyeka nAraka jIva lekAkAza pramANe asaMkhyAta pradezavALA thAya che, tethI pradezanI apekSAe paNa te tulya che. Page #619 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 633 prameyayodhinI TIkA pada 5 sU.6 nairathikANAM paryAyanirUpaNam dravyadvaividhyapradarzanArtha pradezArthatayA tulyatvAbhidhAnamavameyam , tatra paramANurapradezaH dvipradeza tripradezAdi kintu pradezabada bhagati, etacca dravyavi yaM pudgalAritukAye eva bhavati, zepANi tu dharmAstikAyAdIni drayANi niyamataH nAnAni vodhyAni, kintu 'ThiIe caurANapaDie' sthityA-AyuH jAnu pAvalAsthityapekSayA-'cANavaDie' catuHsthAnapatito 2 vanti tathA nA javanyAvasAhanako nairayiko dazavarpasahasrANi sthitiko'pi ratnaprabhAyAM bhavati, utkRSTasthitiko'pi bhavati adhaHsaptamanaraka pRthivyAm, tasmAn sthityapekSayA anyAvagAhanako narayiko jaghanyAvagAhanakasya nairayimasya asaMkhogamAgahIno bA, saMvyeyabhAga pradezoM kI apekSA tulya hai, yaha kathana isa tathya ko prakaTa karatA hai ki dravya do prakAra ke hote haiM-sapanA aura apradeza / mANu apradeza hai aura skandha sapradeza dravya haiM, yaha to bheda kevala egaladravya meM hI hote haiN| pudgala ke atirikta dharmAstikAya Adi dravya niyama se sapradeza hI hote haiM / kAladravya sI sapradeza nahIM hai jaghanya avagAhanA vAle eka nAraka se dUsare jaghanya avagAhanA ghAle nAraka meM itanI samAnatA hone para bhI sthiti meM samAnatA ho hI, aisA niyama nahIM hai / sthiti kI apekSA vaha catu:sthAnapatita hotA hai| eka jaghanya avagAhalAvAlA nAraka dasa hajAra varSa kI sthitivAlA ratnaprabhA pRthvI meM bhI hotA hai aura eka utkRSTa sthiti vAlA bhI sAtavI pRthvI meM hotA haiN| isa kAraNa jaghanya avagAhanA bAlA nAraka sthiti kI apekSA se asaMkhyAtabhAga hIna saMkhyAtabhAga hIna saMkhyAtaguNa hIna yA asaMkhyAtaguNa hIna ho sakatA hai aura jo adhika pradezonI apekSAe tulya che. e kathana A tathyane pragaTa kare che ke dravya be prakAranA hoya che-sapradeza ane apradeza. paramANu apradeza ane sakaMdha saMpradeza dravya che A be bheda kevaLa pudgala dravyamAM ja thAya che. pudgalanA atirikta dharmAstikAya Adi dravya niyamathI sapradeza ja bane che (kAladravya paNa sapradeza nathI) jaghanya avagAhanA vALA eka nArakathI bIjA jaghanya avagAhunAvALA nArakamAM eTalI samAnatA hovA chatAM paNa sthitimAM samAnatA hoya ja evo niyama nathI. sthitinI apekSAe te canu sthAna patita thAya che. eka jaghanya avagAhanAvALA nAraka daza hajAra varSanI sthitivALA ratnaprabhA pRthvImAM paNa thAya che ane eka utkRSTa sthitivALA paNa sAtamI pRthvImAM thAya che. e kAraNe jaghanya avagAhanAvALA nAraka sthitinI apekSAe asaMkhyAta bhAgahIna, saMkhyAta bhAgahIna, saMkhyAta guNahIna agara asaMkhyAta guNahIna thai zake che pra0 80 Page #620 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre 634 hIno vA saMkhyeyaguNahIno vA, asaMkhyeyaguNahIno vA bhavati, asaMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA saMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA saMkhyeyaguNAbhyadhiko vA, asaMkhyeyaguNAbhyadhiko vA bhavatIti bhAvaH, 'vaNNagaMdharasaphAsapajjavehi' varNagandharasasparzaparyavaiH 'tihiM nANehiM tirhi aNNANehiM tihi daMsaNehiM chANavaDie ' tribhiH jJAnaiH -matizrutAvadhijJAnaiH, tribhiH ajJAnaiH - matyajJAna zrutAjJAnavibhaGgalakSaNaiH, tribhirdarzanaiH - cakSu - acakSu - avadhidarzanarUpaiH jaghanyAvagAhanako nairayikaH SaTsthAnapatito bhavati, tathA ca jaghanyAvagAhana ko nairayiko jaghanyAvagAhanakasya nairayikasya varNAdibhiH anantabhAgahIno vA, asaMkhyeyabhAgahIno vA saMkhyeyabhAgahIno vA saMkhyeyaguNahIno vA, asaMkhyeyaguNahIno vA, anantaguNahIno vA bhavati, anantabhAgAbhyadhiko asaMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, saMkhyeyabhAgAbhyahai vaha asaMkhyeyabhAga adhika saMkhyeyabhAga adhika saMkhyeyaguNa adhika athavA asaMkhyeyaguNa adhika bhI ho sakatA hai / jaghanya avagAhanA vAlA naraka varNa, gaMdha, rasa aura sparza ke paryAyoM se tIna jJAnoM, tIna ajJAnoM aura tIna darzanoM ke paryAryo se SaTsthAnapatita hotA hai| tIna jJAna arthAt matijJAna, zrutajJAna aura avadhijJAna, tIna ajJAna arthAt satyajJAna, zrutAjJAna aura vibhaMgajJAna, tIna darzana arthAt cakSudarzana, acakSudarzana aura avadhirzana / tAtparya yaha hai ki eka jaghanya avagAhanA vAle nAraka se dUsare jaghanya avagAhanA vAle nAraka meM varNa Adi pUrvokta ke paryAya anantabhAga hIna, asaMkhyAta bhAgahIna saMkhyAta bhAgahIna saMkhyAtaguNahIna, asaMkhyAtaguNa hIna aura anantaguNa hona ho sakate haiM aura adhika hoM ane jo adhika che te asa'jyeyabhAga adhiya, sa`khyeyabhAga adhika, saMkhyeya guNu adhika athavA asa dhyeya guNa adhika paNa thaI zake che. al, jaghanya avagAhanAvALA nAraka varNa, gaMdha, rasa, ane sparzInA paryaMcAthI traNajJAna, traNa ajJAna ane traNa da'nAnA pAMceAthI SaDthAna patita mane che. traNajJAna arthAt matijJAna, zrutajJAna ane avadhijJAna traNa ajJAna arthAt matya jJAna, zrutAjJAna ane vibhagajJAna, traNa darzana arthAt cakSudana, acakSudazana ane avadhi darzIna. tAtparya e che ke eka jaghanya avagAhanAvALA nArakathI khIjA jaghanya avagAhanAvALA nArakamAM vadhu Adi pUrvoktanA paryAya ananta lAgaDIna, asabhyAta lAgaDIna. sAMdhyAta lAgahIna, sadhyAta guNuhIna, asaM - khyAta guruhIna, ane ananta guhIna thai zake che ane adhika heAya te anantabhAga adhika, asa khyAtabhAga adhika, sa khyAtabhAga adhika, saMkhyAtaguNu Page #621 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhino TokA pada 5 sU.6 nairayikANAM paryAyanirUpaNam 635 dhiko vA, saMkhyeyaguNAbhyadhiko vA, asaMkhyeyaguNAbhyadhiko vA, anantaguNAbhyadhiko vA bhavati, tathAhi yadA garbhavyutkrAntika saMjJipaJcendriyo narakepRtpadyate tadA sa narakAyuH saMvedanaprathamasamaya evaM pUrvopAttaudArikazarIraparizATayati tasminneva samaye samyagdRSTe strINi jJAnAni mithyAdRSTe strINi ajJAnAni samaspadyante tadanantaram avigraheNa vigraheNa vA gatvA vaikriyazarIraM samavahanti, yaH punaH saMmUcchimAsaMjJipaJcendriyo narakeptpadyate tasya tadAnIM vibhagmajJAnaM nAstIti jaghanyAvagAhanakasyAsya nairayikasyAjJAnAni bhajanayA avaseyA dvaitrINiveti bhAvaH, gautamaH pRcchati-ukosogAhaNagANaM aMte ! neraiyANaM kevaiyA pajjayA paNNattA ?' he bhadanta ! utkRSTAvagAhanazAnAM nairayikANAM kiyantaH paryavAHto anantabhAga adhika, asaMkhyAtabhAga adhika saMkhyAtabhAga adhika saMkhyAtaguNa adhika asaMkhyAtaguNa adhika athavA anantaguNa adhika bhI ho sakate haiN| vaha isa prakAra-koI garbhajasaMjIpaMcendriya jIva nAraka meM utpanna hotA hai taba vaha nArakAyu ke cedana ke prathamasamaya meM hI pUrvaprApta audArika zarIra kA parizATana karatA hai, usI samaya samyagdRSTi ko tIna jJAna aura mithyAdRSTi ko tIna ajJAna utpanna hote haiN| tatpazvAt avigraha athavA vigraha se gamana karake vaikriyazarIra ko dhAraNa karatA hai| kintu jo saMmUrchima asaMjJI paMcendriya jIva naraka meM utpanna hotA hai, use usa samaya viraMgajJAna nahIM hotA, isa kAraNa jaghanya avagAhanAvAle nAraka ko bhajanA se do athavA tIna ajJAna hote haiM aisA samajha lenA cAhie / gautama svAmI prazna karate haiM-bhagavan ! utkRSTa avagAhanA vAle nArakoM ke kitane paryAya kahe gae haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! adhika, asaMkhyAta guNa adhika athavA ananta guNa adhika paNa thaI zake che. te A rIte-jyAre ke garbhaja saMsI 5 cendriya jIva narakamAM utpanna thAya che tyAre te narakAyunA vedananA prathama samayamAM ja pUrva prApta audArika zarIranuM parizATana kare che. te ja vakhate samyagdaSTine traNa jJAna ane mithyATine traNa ajJAna utpanna thAya che. tyAra pachIthI avigraha athavA vigrahathI gamana karIne kiya zarIrane dhAraNa kare che. parantu je sa mUrNima asaMnI pandriya jIva narakamAM utpanna thAya che, tene te samaye virbhAgajJAna nathI hotuM. e kAraNe jaghanya avagAhanAvALA nArakane bhajanAthI be athavA traNa ajJAna thAya che ema samajI levuM joIe. zrIgautamasvAmI prazna kare che-he bhagavana mAM utkRSTa avagAhanAvALA nArakanA keTalA paryAya kahelA che? Page #622 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanAstra paryAyAH prajJaptAH ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'aNaMtA pajjavA paNNattA' utkRrAvagAhanakAnAM nairayikANAm anantAH paryavAH prajJaptAH, gautamastatra kAraNaM pRcchati-'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccaI' he bhadanta ! tat-atha, kenArthena-kathaM tAvat, evamuktarItyA ucyate yat-'ukosogAhaNagANaM neraiyANaM aNaMtA pajjavApaNNatA ?' utkRSTAvagAhanakAnAM nairayikANAm anantAH paryavAH-paryAyAH prajJazAH ? iti, bhagavAn Aha-goyamA !' he gautama ! 'ukosogAhaNae neraie ukkosogAhaNassa neraiyassa davaTTayAe tulle' utkRSTAvagAhanako nairayikaH utkRSTAvagAhanakasya nairayikasya dravyArthatayA tulyo bhavati, 'paesaTTayAe tulle' pradezArthatayA tulyo bhavati, 'ogAhaNaTTayAe tulle' ovagAhanArthatayA tulyo bhavati prAguktayukteH, kintu 'ThiIe siya hINe, siya tulle, siya amahie' sthityA-AyuH karmAnubhavalakSaNarithatyapekSayA, syAda-kadAcita, hIno bhavati, syAt-kadAcit tulyo bhavati, syAt-kadAcit abhyadhiko bhavati, tatra 'jai utkRSTa avagAhanA bAle nArakoM ke ananta paryAya haiM / gautama kAraNa pUchate haiM-he bhagavan ! kila kAraNa aisA kahA gayA hai ki ? utkRSTa adagAhanA vAle nArakoM ke alanta paryAya haiM ? bhagavan pharrAte haiM -he gautama utkRSTa avagAhanA vAlA eka nAraka utkRSTa avagAhanA vAle dUsare nAraka kI apekSA dravya se tulya hotA hai, pradezoM kI apekSA se bhI tulya hotA hai aura avagAhanA se bhI tulya hotA hai, kyoMki utkRSTa avagAhanA kA eka hI sthAna hai, usameM koI tAratamya kA saMbhava nahI hai / magara sthiti kI apekSA syAt hIna hotA hai, syAt tulya hotA hai| yAta adhika hotA hai, arthAt yaha Avazyaka nahI ki utkRSTa avagAhanA bAle lalI nArakoM kI sthiti samAna hI ho athavA asalAna ho ho / asamAna hote hue yadi hIna hai to asaM khyAtabhAga zrI bhagavAn ! uttara Ape che-he gautama ! utkRSTa avagAhanA nArakanA ananta paryAya che. zrIgautamasvAmI kAraNa pUche che-he bhagavan! zA kAraNathI ema kahevAyuM che? zrI bhagavAn kahe che-he gautama utkRSTa avagAhanAvALe eka nAraka utkRSTa avagAhanAvALA bIjA nArakanI apekSAe dravyathI tulya bane che. pradezanI apekSAe paNa tulya thAya che ane avagAhanAthI paNa tulya thAya che, kemake utkRSTa avagAhanAnuM eka ja sthAna che. temAM kaI tAratamyano saMbhava nathI. paNa sthitinI apekSAe sthAt hIna thAya che svAta tulya thAya che syAta adhika thAya che arthAt te Avazyaka nathI ke utkRSTa avagAhanAvALA badhA nArakenI Page #623 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 5 sU. 6 nairayikANAM paryAyanirUpaNam 37 hI asaMkhijjabhAgahINe vA yadA hIno bhavati tadA asaMkhyeyabhAga hIno vA bhavati, 'saMkhijjabhAga hINe vA' saMkhyeyabhAgahIno vA bhavati, 'aha amahie, asaMkhijjabhAga anbhahie thA, saMkhijjabhAga abhahie vA' avAbhyadhiko yadA bhavati tadA asaMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA saMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA bhavati, ityevaM sthityapekSayA hAnau vRddhau ca dvisthAnapatitatvaM bhavati natu saMkhyeyAsaMkhyeyaguNavRddhihAnirUpa sammelanena catuH sthAnapatitatvaM saMbhavati, utkRSTAgAhanakAnAM nairayikANAM paJcadhanuH zatapramANatvena tepAJca saptamanarakapRthivyAM sattvena tatra dvAviMzatiH sAgaropamANi javanyena sthite: sadbhAvAt utkRSTa tu trayastriMzat sAgaropamANi sthiteH sadbhAvAccAsaMkhyeyasaMkhyeya bhAgahAnivRddhayorevasaMbhavena asaMkhyeya saMkhyeyaguNa hAni vRddhacorasaMbhavAt, kintu 'vaNNa gaMdharasaphAsahIna yA saMkhyAta bhAga hIna hotA hai aura yadi adhika hoM to asaMkhyAtabhAga adhika yA saMkhyAta bhAga adhika bhI ho sakatA hai / isa prakAra sthiti kI apekSA dvisthAnapatitatA samajhanI caahie| yahAM saMkhyAtaguNahAni aura asaMkhyAtaguNa hAni vRddhi milakara catuHsthAna patita hAni-vRddhi nahIM hotI isakA kAraNa yaha haiM ki utkRSTa avagAhanA vAle nAraka pA~casau dhanuSya kI uMcAI ke sAtaveM naraka meM hI pAye jAte haiN| vahAM jaghanya vAIsa aura utkRSTa tenIsa sAgaropama kI sthiti hai / ataeva isa sthiti meM saMkhyAta - asaMkhyAta bhAga hAni - vRddhi hI ho sakatI hai, saMkhyAta asaMkhyAtaguNa hAni vRddhi kA saMbhava nahIM haiM / kintu varNa, gaMdha, rasa aura sparza ke paryAyoM se, tIna jJAna, tIna sthiti samAna ja hAya athavA asamAna ja hAya, samAna ja heAvA chatA jo hIna thAya teA asakhyAta bhAgahIna vA saMkhyAta bhAgahIna thAya che ane te adhika hAya te asaMkhyAta bhAga adhika agara sa`khyAta bhAga adhika paNa khanI zake che. e rIte sthitinI apekSAe dvisthAna patitatA samajavI joie. ahIM' saMkhyAtaguNuhAni ane asaMkhyAtaguNahAni--vRddhi maLIne catu sthAna patita--hAni vRddhi nathI thatI. enuM kAraNa e che ke utkRSTa avagAhanAvALA nAraka pAcase dhanuSanI uMcAinA sAtamA narakamAM ja maLI Ave che tyAM jaghanya khAvIsa ane utkRSTa tetrIsa sAgaropamanI sthiti che. tethI ja e sthitimA saMkhyAta asaMkhyAta bhAgahAni-vRddhi thai zake che, saMkhyAta asaMkhyAtaguNu hAni vRddhinA saMbhava nathI. kintu vaNuM, ga Mdha, rasa, ane spanA paryAyAdhI traNujJAna, raNuajJAna Page #624 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 638 taratsUtre 1 pajjave hiM' varNagandharasasparza paryavaiH, 'tirhi nANehiM tirhi aNNANehi, tihiM daMsahiM chANavaDie' tribhirjJAna:-mati zrutAvadhijJAnarUpaH tribhiH ajJAna:-matyajJAna zrutAjJAnavibhaGgajJAnarUpaiH, tribhiH darzanaiH cakSuracakSurakhavi darzanarUpaitha utkRSTazavagAhanako nairayikaH paTTa sthAnapatito bhavati tathA ca varNAdibhirutkRSTAvagAhanako nairayikaH utkRSTAvagAhana kasya nairavikAntaramya anantabhAga hIno vA, asaM khyeyabhAgahIno vA saMkhyeyabhAgahIno vA saMkhyeyaguNa hIno cA, asaMkhyeyaguNahIno vA, anantaguNa hIno vA bhavati, ananta mAgAbhyadhiko vA, asaMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA saMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA saMkhyeyaguNAbhyadhiko vA, asaMkhyeyaguNAbhyadhiko vA, anantaguNAbhyadhiko vA bhavati iti bhAvaH, tatrotkRSTAvagAhanakAnAM trINi jJAnAni, trINi ajJAnAni vA niyamato'vaseyAni na tu bhajanayA, bhajanAdetoH saMmRddhimA saMjJi paJcendriyotpAdasya teSA ajJAna aura tIna darzana ke paryAyoM se padasthAnapatita hAni-vRddhi samajhanI cAhie | tAtparya yaha hai ki eka utkRSTa avagAhanA vAlA nAraka dUsare utkRSTa avagAhanA vAle nAraka kI apekSA se ukta varNa Adi athavA jJAnAdi paryAyoM se hIna hotA hai to anantabhAga hIna, asaMkhyAta bhAga hIna, saMkhyAta bhAga hIna, saMkhyAtaguNahIna asaMkhyAtaguNa hIna athavA anantaguNa hIna hotA hai / aura yadi adhika huA to anantabhAga adhika, asaMkhyAtabhAga adhika saMkhyAtabhAga adhika, saMkhyAtaguNa adhika asaMkhyAtaguNa adhika athavA anantaguNa adhika hotA hai / utkRSTa avagAhanA vAle nArakoM meM tIna jJAna athavA tIna ajJAna niyama se hote haiM, bhajanA se nahIM, kyoMki utkRSTa avagAhanA vAle nArakoM meM saMmUrchima asaMjJI paMcendriya kI utpatti nahIM ane traNa dananA paryAyeAthI sthAna patita hAni-vRddhi samajavI oie tAtpaya e che ke eka utkRSTa avagAhanAvALA nAraka khIjA utkRSTa avagAhanA vALA nArakanI apekSAe uktavaNu Adi athavA jJAnAdi paryAyeAthI hIna thAya che tA ananta bhAga hIna, asaMkhyAta bhAga hIna, sakhyAtabhAgahIna, sa khyAta guNuhIna, asaMkhyAta guNuhIna athavA ananta guNahIna thAya che, ane jo adhika thAya te ananta bhAga adhika, asaMkhyAta bhAga adhika, sa MkhyAta bhAga adhika saMkhyAta guNu adhika, asa khyAta guNa adhika athavA anantaguNa adhika thAya che. utkRSTa avagAhanAvALA nArakeAmAM traNa jJAna athavA traNa ajJAna niyamathI thAya che. bhajanAthI nahI, kemake utkRSTa avagAhanAvALA nArakAmA samUmi Page #625 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 5 sU.6 nairayikANAM paryAyanirUpaNam 639 masaMbhavAt, gautamaH pRcchati-'ajahaNNa maNuko sogAhaNagANaM neraiyANaM kevaiyA pajjavA paNNattA ?' he bhadanta ! ajaghanyAtuna TAragAhanakAnAm-na jaghanyaM na cotkRSTam avagAhanaM yepAM te ajaghanyAnutkRSTAvagAhanakAsteSAM madhyamAvagAhanAnAmityarthaH, nairayikANAM kiyantaH payapAH- paryAyAH prajJaptAH ? bhagavAna Aha'goyamA! he gautama ! 'aNaMtA pajjavA paNNattA' anantAH paryavAH prajJaptAH, gautamaH tatra kAraNaM pRcchati-'se keNa?NaM bhaMte ! evaM buccai !' he bhadanta ! tat-atha, kenAthena, kena kAraNena evam-uktarItyA, ucyate yat-ajaghanyAnutkRSTAvagAhanakAnAM nairayikANAmanantAH paryavAH prajJaptA ? iti, bhagavAn Aha-'ajahaNNa mnnukkosogaahhotii| utkRSTa avagAhanA vAlA nAraka yadi samyagdRSTi ho to usameM tIna jJAna hote haiM aura yadi mithyAdRSTi ho to tIna ajJAna hote haiN| jaghanya aura utkRSTa avagAhanA vAle nArakoM ke saMbandha meM prazna karane ke pazcAt gautama aba ajaghanyAlutkRSTa avagAhanA vAloM ke viSaya meM prazna karate haiM___ gautama-he bhagavan ! ajaghanya-anutkRSTa arthAta jo jaghanya bhI nahIM hai aura jo utkRSTa bhI nahIM hai aisI ma yama avagAhano vAle nArakoM ke kitane paryAya kahe haiM ? bhagavAn-gautama ! madhyama avagAhanA cAle nArakoM ke bhI ananta paryAya kahe gae haiN| gautama-bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA jAtA haiM ki madhyama avagAhanAvAloM ke ananta paryAya kahe haiM ? asaMjJI pacendriyanI utpatti nathI thatI, utkRSTa avagAhanAvALA nAraka che samyagdaSTi hoya te temanAmAM traNa jJAna thAya che ane je miyAdaSTi hoya te traNa ajJAna thAya che. jaghanya ane utkRSTa avagAhanAvALA nArakanA saMbandhamAM prazna karyA pachI gautamasvAmI have ajaghanyAnutkRSTa avagAhanAvALAonA viSayamAM prazna kare che zrIgautamasvAmI-he bhagavAn ! ajaghanya- anutkRSTa arthAt je jaghanya nathI ane je utkRSTa paNa nathI evA madhama avagAhanAvALA nArakonA keTalA paryAya kahyA che? zrI bhagavAna-he gautama | madhyama avagAhanAvALA nArakanA paNa ananta paryAya kahelA che. zrIgautamasvAmI-he bhagavad zA kAraNe ema kahevAya che ke madhyama ava. gahinA vALAnA ananta paryAya kahyA che? Page #626 -------------------------------------------------------------------------- ________________ '640 prazApanAstra NAe neraie' ajaghanyAnutkRSTAvagAhanako nairayikaH 'ajahaNNamaNukosogAhaNassa neraiyassa davaTTayAe tulle' ajaghanyAnutkRSTAvagAhanakasya nairayikasya dravyArthatayA tulyo bhavati, 'paesaTTayAe tulle' pradezArthatayA tulyo bhavati, 'ogAhaNadRyAe siya hINe, siya tulle, siya abhahie' avagAhanArthatayA syAt-kadAcit hIno bhavati, syAt-kadAcit tulyo bhavati, syAt-kadAcit abhyadhiko bhavati, tatra 'jai hINe asaMkhijjabhAgahINe vA, saMkhijjabhAgahINe vA' yadA hIno bhavati tadA asaMkhyeyabhAga hIno vA, saMkhyeyabhAga hIno vA, 'saMkhijjaguNahINe vA, asaMkhijjaguNahINe vA' saMkhyeyaguNa hono vA, asaMkhyeyaguNa hIno vA bhavati, 'aha abbhahie asaM khijjabhAga abhahie vA, saMkhijjabhAga abhahie vA' athAbhyadhiko yadA vivakSitastadA asaMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, saMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA 'saMkhijjaguNa abhahie vA, asaMkhijjaguNa abhahie vA' saMkhyeyaguNAbhyadhiko vA, asaMkhyeyaguNAbhyadhiko vA bhavati, ajaghanyAnutkRSTAvagAhanasya sarva jaghanyAGgulAsaMkhyeyabhAgAtparataH kiJcit bRhattarAgulA bhagavAn-he gautama ! eka madhyama avagAhanA vAlA nAraka dUsare madhyama avagAhanA vAle nAraka se dravya kI apekSA se tulya hai, pradezoM kI apekSA se tulya hai, magara avagAhanA kI apekSA se hIna bhI ho sakatA hai, tulya bhI ho sakatA hai aura adhika bhI ho sakatA hai| yadi hIna huA to asaMkhyAtabhAga hIna, saMkhyAtabhAga hIna, saMkhyAtaguNa hIna yA asaMkhyAtaguNa hIna ho sakatA hai| yadi adhika huA to asaMkhyAtabhAga adhika saMkhyAtabhAga adhika, saMkhyAtaguNa adhika athavA asaMkhyAtaguNa adhika ho sakatA hai| madhyama avagAhanA kA artha hai jaghanya aura utkRSTha avagAhanA ke bIca kI avagAhanA / isa avagAhanA kA jaghanya aura utkRSTa ava zrI bhagavAna-gautama! eka madhyama avagAhanAvALo nAraka bIjA madhyama avagAhanA vALA nArakathI dravyanI apekSAe tulya che. pradezanI apekSAe paNa tulya che paNa avagAhanAnI apekSAe hIna paNa banI zake che, tulya paNa banI zake che ane adhika paNa banI zake che. je hIna thAya te asaMkhyAta bhAga hIna, sakhyAta bhAgahIna, sa khyAta guNahIna, agara asaMkhyAta guNahIna thaI zake che je adhika thAya to asaMkhyAta bhAga adhika, saMkhyAdbhAga adhika sa khyAtaguNa adhika athavA asaMkhyAtaguNa adhika thaI zake che. madhyama avagAhanAne artha che jaghanya ane utkRSTa avagAhanAnI vacalI avagAhanA. e avagAhanAnA jaghanya ane utkRSTa avagAhanAnI samAna niyata eka sthAna nathI Page #627 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 5 sU. 6 naiyikANAM paryAyanirUpaNam 641 saMkhyeyabhAgAdArabhya yAvadaGgulA saMkhyeyabhAganyunAni paJca dhanuH zatAni nAvat pramANatayA sAmAnyanairayikavat avagAhanApekSayA ukta catuHsthAnapatitatvaM saMbhati, ityAzayaH, 'ThiIe siya hINe siya tulle siya ansahie' sthityA - AyuH karmAnubhavalakSaNa sthityapekSayA ajayanyAlutkRSTA vAhanako nairayikaH ajaghanyAnutkRSTAvagAhanakasya nairayikasya, ragAt kadAcit kInomana syAt kadAcit tulyo bhavati, syAt - kadAcit abhyadhiko bhavati, tatra 'ja3 hoNe asaMkhijjabhAgahI vA, saMkhijjabhAga hINe vA' yadA dIno vivakSitastadA asaMkhyeyabhAga tatar, saMkhyeyamAno vA, 'saMkhijjaguNahoNe vA, abhaMkhijaguNahINe vA' saMkhyeyaguNa hIno vA, asaMkhyeyaguNa hono vA bhavani inicatuHsthAnapatitatvam, gAhanA ke samAna niyata eka sthAna nahIM hai / sarva jaghanya aMgula kA asaMkhyAtavAM bhAga jaghanya avagAhanA hai aura pAMca sau dhanuSa utkRSTa avagAhanA / isake ghIca kI jitanI bhI avagAhanAeM hotI haiM, ve sava madhyama avagAhanA kI zreNI meM hI sammilita haiM / isa prakAra sarva jaghanya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga se adhika se lagAkara aMgula kA asaMkhyAtavAM bhAga kama pAMcaso dhanuSa kI avagAhanA madhyama avagAhanA samajhanI caahie| yaha avagAhanA sAmAnya nAraka kI avagAhanA ke samAna catuHsthAnapatita ho sakatI hai / ajaghanya - anutkRSTa avagAhanA vAlA eka nAraka dUsare nAraka se sthiti kI apekSA hIna bhI ho sakatA hai, tulya bhI ho sakatA hai aura adhika bhI ho sakatA hai / agara hIna ho to asaMkhyAta bhAga hIna, saMkhyAta bhAga hIna, saMkhyAtaguNa hIna athavA asaMkhyAtaguNa hetu. sa` jadhanya aMgulanA asa khyAtameA bhAga jaghanya avagAhanA che ane pAMcaseA dhanuSa utkRSTa avagAhanA che. tenI vacamA jeTalI paNa avagAhanAe ane che. te badhI madhyama avagAhanAnI zreNimoja sa milita che. e prakAre sarva jaghanya aMzulanA asaMkhyAtamA bhAgathI adhika joDIne anulanA asakhyAtamA bhAga kahyo. pAMcase dhanuSanI avagAhanA madhyama avagAhanA samajavI joie. A avagAhanA sAmAnya nArakanI avagAhanAnA samAna catusthAna patita banI zake che. ajaghanya-anuSkRSTa avagAhanAvALA eka nAraka mIta nArakathI sthitinI apekSAe hIna paNa banI zake che tulya paNa banI zake che ane adhika paNa thaI zake che. agara hIna thAya te asaMkhyAta bhAgaDDIna, sakhyAta bhAgahIna, saMkhyAtaguNu hIna, athavA asa`khyAta guuhIna thaI zake che. e rIte pra0 81 Page #628 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 642 prazApanAsUtre ___'aha abbhahie asaMkhijjabhAga abhahie vA, athAbhyadhiko yadA vivakSitastadA asaMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, 'saMkhijabhAga amahie vA' saMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA bhavati, 'saMkhijjaguNasabhahie vA, asaMkhijjaguNamabbhahie vA' 'saMkhyeyaguNAbhyadhiko vA, asaMkhyeyaguNAbhyadhiko vA bhavati dazavarpasahasrebhyaH ArabhyotkRSTa tastrayastriMzatsAgaropamANAmapi tasyAM sthityAmupalabhyamAnatvAt kintu 'vaNNa gaMdharasaphAsapajjavehiM tihi nANehiM tihiM aNNANehiM, tihiM daMsaNehiM chaTThANavaDie' varNagandharasasparzaparyavaiH, triminaiiHmati zrutAvadhilakSaNajJAnaparyavaiH tribhirajJAnaiH-mati-ajJAna zrutAjJAnavibhaGgajJAnalakSaNAjJAnaparyavaiH, tribhiH darzanaiH-cakSu racakSuravadhilakSaNa darzanaparyavaizca ajaghanyAnutkRSTAvagAhanako nairayikaH paTsthAnapatito bhavati, tathA ca varNAdibhiH ajaghanyAnutkRSTAvagAhanako nairayikaH ajaghanyAnutkRSTAvagAhanakasya nairayikAntarasya hIna ho sakatA hai / isa prakAra catuHsthAna patita hInatA kA saMbhava hai| aura yadi koI kisI se adhika huA to asaMkhyAta bhAga adhika, saMkhyAta bhAga adhika, saMkhyAtaguNa adhika athavA asaMkhyAtaguNa adhika bhI ho sakatA hai| dasa hajAra varSa kI jaghanya sthiti se lekara utkRSTa tetIsa sAgaropama kI sthiti vAle nAraka bhI madhyama avagAhanAbAle ho sakate haiM, ataeva unameM catuHsthAnapatita honAdhikatA kA saMbhava hai|| madhyama avagAhanA vAle nArakoM meM varNa, gaMdha, rasa, sparza, tIna tIna jJAna, tIna ajJAna aura tIna darzanoM kI apekSA SaTU sthAnapatita hInAdhikatA hotI hai| arthAt eka adhyana avagAhanA vAlA nAraka dUsare madhyama avagAhanA vAle nAraka kI apekSA varNa Adi pUrvokta kI dRSTi se agara hIna ho to ananta bhAga hIna, asaMkhyAta bhAga catuHsthAna patita hInatAne saMbhava che ane je kaI kaInAthI adhika bane to asaMkhyAtabhAga adhika, saMkhyAtabhAga adhika, saMkhyAtaguNa adhika, athavA asaMkhyAtaguNa adhika paNa thaI zake che. daza hajAra varSanI jaghanya sthitithI laIne utkRSTa tetrIsa sAgaropamanI sthitivALA nAraka paNa madhyama avagAhanA vALA thaI zake che. tethI ja temanAmAM catu sthAna patita hInAdhikatA saMbhave che. bhayabha mAnAvanAmA vAyu, dha, 2sa, 25za', tra jJAna, traNa ajJAna ane traNa dazanenI apekSAe SaTrasthAna patita hInAdhitA thAya che. arthAt eka madhyama avagAhanAvALA nAraka bIjA madhyama avagAhanAvALA nArakanI apekSAe varNa Adi pUrvokta dRSTithI agara hIna thAya te ananta Page #629 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 5 sU.6 naiyikANAM paryAyanirUpaNam anantabhAgahIno vA, asaMkhyeyabhAgahIno bA, saMkhyeyabhAgahIno cA, saMkhyeyaguNahIno vA, asaMkhyeyaguNahIno bA, anantaguNahIno vA bhavati, anantabhAgAbhyadhiko vA, asaMkhyeyamAgAbhyadhiko vA, saMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, saMkhyeyaguNAbhyadhiko vA, asaMkhyeyaguNAbhyadhiko vA anantaguNAsyadhiko vA bhavati ityAzayaH, prakRtamupasaMharanAha-"se eeNaTeNaM goyamA ! evaM buccai-ajahaNNamaNukkosogAhaNANaM neraiyANaM aNaMtA pajjavA paNNattA' he gautama ! tat-atha, etenArthena, evamuktarItyA, ucyate-ajaghanyAnutkRSTAvagAhanakAnAM narayikANAm anantAH paryavAH prajJaptA iti, gautamaH pRcchati-jahaNNa ThiiyANaM bhaMte ! neraiyANaM kevaiyA pajjavA paNNattA ? he bhadanta ! jaghanyasthitikAnAM nairayikANAM kiyantaH paryavAH prajJaptAH ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'aNaMtA pajjavA paNNattA' jaghanyasthitikAnAM nairayikANAm anantAH paryavAH paryAyAH prajJaptAH, gautamaH pRcchati-'se hIna, saMkhyAta bhAga hIna, saMkhyAtaguNa hIna, asaMkhyAtaguNa hIna athavA anantaguNa hIna hotA hai| aura yadi adhika ho to ananta bhAga adhika, asaMkhyAta bhAga adhika, saMkhyAta bhAga adhika, saMkhyAtaguNa adhika, asaMkhyAtaguNa adhika athavA anantaguNa adhika bhI ho sakatA hai| ____ava prastuta prakaraNa kA upasaMhAra karate haiM-isa kAraNa he gautama ! aisA kahA jAtA hai ki ajaghanyAsutkRSTa avagAhanA arthAt madhyama avagAhanA vAle nArakoM ke ananta paryAya haiN| ' aba gautama ! prazna karate haiM-bhagavan ! jaghanya sthiti vAle nArakoM ke kitane paryAya haiM ? ___ bhagavAna-gautama ! jaghanya sthiti vAle nArakoM ke anaMta paryAya haiN| bhAgahIna, asaMkhyAta bhAgahIna, sA khyAta bhAgahIna, saMkhyAtaguNa hIna, asaMkhyAta guNahIna thAya che athavA ananta guNahIna thAya che. ane je adhika thAya te ananta bhAga adhika, asaMkhyAtabhAga adhika sa khyAta bhAga adhika, saMkhyAta guNa adhika, asaMkhyAtaguNa adhika, athavA anantaguNa adhika paNa thaI zake che. have prastuta prakaraNane upasaMhAra kare che-e kAraNe he gautama ! ema kahevAya che ke ajaghanyAnutkRSTa avagAhanA arthAta madhyama avagAhanAvALA nArakonA anaH paryAya che. have zrI gautamasvAmI prazna kare che-bhagavad jaghanya sthitivALA nArakanA keTalA paryAya che? zrI bhagavAna-gautama! jaghanya sthitivALA nArakonA ananta paryAya che, Page #630 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 644 prakSApanAsUtre keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai-jahaNNaThiiyANaM neraiyANaM aNaMtA pajjavA paNNattA' he bhadanta ! tat-atha, kenArthena-kathaM tAvat , evam-uktarItyA, ucyate yatjaghanyasthitikAnAM nairayikANAm anantAH paryavAH prajJaptAH ? iti, bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama / 'jadaNNaThiie neraie' jaghanyasthitiko nairayikaH 'jahaNNaThiiyassa neraiyassa davyaThThayAe tulle' jaghanyasthitikasya nairayikasya dravyAthatayA tulyo bhavati, 'paesaTTayAe tulle' pradezArthatavA tulyo bhavati, 'ogAhaNaTThayAe cauhANavaDie' avagAhanArthatayA catu:sthAnapatito bhavati, tathA ca jaganyasthitiko nairayiko jaganyasthitikasya nairayikAntarasya avagAhanApekSayA asaMkhyeyabhAgahIno vA, saMkhyeya mAgahIno vA, saMkhyeyaguNahIno vA, asaMkhyeyaguNahIno vA bhavati, asakhyeyabhAgAbhyadhiko vA, saMkhyeyabhAgAbhyadhiko cA, saMkhyeyaguNAbhyadhiko kA, asaMkhyeya guNAbhyadhiko vA bhavati, iti bhAvaH, gautama-bhagavat ! kisa hetu se aisA kahA gayA ki jaghanya sthiti vAle nArakoM ke ananta paryAya hai? bhagavAn-he gautama ! jaghanya sthiti vAlA eka nAraka jaghanya sthitiyAle dUsare nAraka se dravya kI draSTi se tulya hotA hai, pradezoM kI dRSTi se bhI tulya hotA hai, magara avagAhanA kI dRSTi se catuH sthAna patita hotA hai| nAtparya yaha ki eka jaghanya sthiti vAlA nAraka dasare jaghanya sthitivAle nAraka kI apekSA avagAhanA meM yadi hIna hai to asaMkhyAta bhAga hIna, saMkhyAtamAga hIna, saMkhyAtaguNa hIna yA asaMkhyAtaguNa hIna hotA hai| yadi adhika hai to asaMkhyAta bhAga adhika, saMkhyAtamAga adhika, saMkhyAtaguNa adhika athavA asaMkhyAtaguNa adhika hotA hai| kyoM ki usa avagAhanA se jaghanya aMgula zrI gautamasvAmI-bhagavad kyA hetuthI ema kahyuM che ke jaghanya sthiti vALA nArakanA ananta paryAya che? zrI bhagavAna - gautama jaghanya sthitivALA eka nAraka jaghanya rithati vALA bIjA nArakathI dravyanI dapiTae tulya bane che pradezonI apekSAe paNa tulya bane che, paNa avagAhanAnI daSTie catuH sthAna patita thAya che. tAtparya e che ke eka jaghanya sthitivALA nAraka bIjI jaghanya sthitivALA nArakonI apekSAe avagAhanamAM je hIna hoya te asaMkhyAta bhAgahIna, sa gyAtabhAga hIna, sA khyAta guNahIna agara asa khyAta guNahIna thAya che. je adhika hoya te asa khyAta bhAga adhika, saMkhyAta bhAga adhika, sa gyAta guNa adhika athavA asa khyAta guNa adhika thAya che. kemake e avagAhanAmAM jaghanya a gulanA asaMkhyAtamA bhAgathI laIne utkRSTa Page #631 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 5 sU 6 naiyikANAM paryAyanirUpaNam tasyAmavagAhanAyAM jaghanyenAGgulAsaMkhyeyabhAgAdArabhyotkRpTena saptadhanupAmupalabhyamAnatvAta, kintu 'ThiIe tulle' sthityA AyuH karyAnubhavalakSaNasthityapekSayA tulyo bhavati, "vANagaMdharasaphAsapajjavahiM tihiM nANehi, tihiM annA Nehi, tihi saNehi chaTThANavaDie' varNagandharasasparzaparyavaiH, tribhiH jJAna:-mati zrutAvadhilakSaNajJAnaparyavaiH, tribhiH ajJAna:-matyajJAnazrutAjJAnavibhaGgajJAnalakSaNajJAnaparyavaiH, tribhiH darzanaiH-cakSuracakSuravadhilakSaNadarzanaparyavaizca jaghanya sthitiko nairayikaH paTsthAnapatito bhavati, tathA ca varNAdibhiH jaghanyasthitiko nairathiko jaghanyasthitikasya nairathikAntarasya anantabhAgahIno vA, asaMkhyeyabhAgahIno vA, saMkhyeyabhAgahIno vA, saMkhyeyaguNahIno vA, asaMkhyeyaguNahIno vA, anantaguNahIno vA bhavati, anantabhAgAbhyadhiko vA, asaMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, saMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, saMkhyeyaguNAbhyadhiko vA, asaMkhyeyaguNAbhyadhiko vA, anake asaMkhyAtaveM bhAga se lekara utkRSTa sAta dhanuSa taka pAI jAtI hai| jadhanya sthitivAle eka nAraka se jaghanya sthitavAlA dUsarA nAraka sthiti kI dRSTi se samAna hotA hai, kyoM ki jaghanya sthiti kA eka hI niyata sthAna hai, usameM kisI prakAra kI, hInAdhikatA kA saMbhava nahIM hai| magara varNa, gaMdha, rasa aura sparza ke paryAyoM se, tIna jJAna, tIna ajJAna aura tIna darzanoM ke paryAyoM se SaT sthAnapatita hotA hai / arthAt eka dUsare se agara hIna ho to anantabhAga hIna, asaMkhyAtabhAga hIna, saMkhyAtabhAga hIna, saMkhyAtaguNa hIna, asaMkhyAtaguNa hIna athavA anantaguNa hIna hotA hai / aura yadi adhika ho to anantabhAga adhika, asaMkhyAtabhAga AMdhaka, saMkhyAtabhAga adhika, saMkhyAtaguNa adhika, asaMkhyAtaguNa adhika athavA anantaguNa adhika hotA hai| sAta dhanuSa sudhI maLI Ave che. jaghanya sthitivALA eka nArakathI jaghanya sthitivALA bIjA nAraka sthitinI daSTie samAna thAya che. kemake jaghanya sthitinuM eka ja niyata sthAna che, temAM kaI prakAranI hInAdhikatAne saMbhava nathI. paNa varNa, saMdha, rasa ane sparzanA paryAyethI, traNajJAna, traNa ajJAna, ane traNa darzanA paryAthI vasthAna patita thAya che. arthAt eka bIjAthI agara hIna hoya te ananta bhAgahIna, asaMkhyAta bhAgahIna, sA khyAta bhAga hIna sakhyAta guNahIna, asaMkhyAtaguNa hIna athavAananta guNahIna hoya che ane je adhika heya te anantAga adhika, asaMkhyAta bhAga adhika, saMkhyAtanAga adhika, e khyAta guNa adhika, asaMkhyAta guNa adhika athavA anantaguNa adhika thAya che, jaghanya Page #632 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dRSTad prajJApAsU " ntaguNAbhyadhiko vA bhavati jaghanyasthitike'pi nairayike trINi ajJAnAni keSAJcit kadAcitkatayA avaseyAni saMmUchimA saMjJipaJcendriyebhyaH utpannAnAmaparyAptAvasthAyAM vibhaGgajJAnAbhAvAt 'evaM ukkosaThiie vi' evam uktarItyA utkRSTasthitiko'pi nairayikaH utkRSTasthitikasya nairayikasya dravyArthatayA tulyaH, avagAhanAtayA catuHsthAnapatitaH utkRSTasthitikasya nairayikasyAvagAhanAyA jaghanyenAGgulAsaMkhyeyabhAgAdArabhyotkRSTena paJcadhanuHzatAnAmupalabhyamAnatvAt sthityA tulyaH, varNAdibhiH padasthAnapatito bhavati, tathaiva - 'ajahaNNamaNukosa Thiievi' ajagha nyAnutkRSTa sthitiko'pi nairacikaH ajaghanyAnutkRSTasthitikasya nairayikAnta jaghanya sthiti vAle nAraka meM tIna ajJAna kvacit kadAcit hI pAye jAte haiM kyoMki saMmUrchima asaMjJI paMcendriyoM se jo jIva naraka meM utpanna hote haiM unameM aparyApta dazA meM vibhaMgajJAna nahI hotA hai / 3 isI prakAra utkRSTa sthiti vAlA eka nAraka dUsare utkRSTa sthiti vAle nAraka se dravya kI dRSTa se tulya hai magara avagAhanA se catuHsthAnapatita hotA hai, kyoMki utkRSTa sthiti vAlA nAraka aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga se lekara pAMca sau dhanuSya taka kI avagAhanA vAlA hotA hai / utkRSTa sthiti vAlA eka nAraka dUsare se sthiti meM tulya hotA kintu varNAdi se SaTsthAnapatita hotA hai / isI prakAra madhyama sthiti vAle nAraka ke viSaya meM bhI samajhanA cAhie, arthAt madhyama sthiti vAlA eka nAraka madhyama sthiti vAle sthitivALA nArakamAM traNa ajJAna kavacit kadAcit ja maLI Ave che. kemake samUmi asa'nI pacendriyAthI je jIva narakamAM utpanna thAya che. teeAmAM aparyApta dazAmAM vila gajJAna thatu nathI. eja prakAre utkRSTa sthitivALA eka nAraka khIjA utkRSTa sthitivALA nArathI dravyanI dRSTie tulya che. pradezeAnI apekSAe paNa tulya che paNa avagAhanAthI catuHsthAna patita thAya che, kemake utkRSTa sthitivALA nAraka aMzulanA asakhyAtamA bhAgathI laine pAcase dhanuSa sudhInI avagAhanAvALA thAya che. utkRSTa sthiti vALA eka nAraka bIjA nArakathI sthitimAM tulya heAya che. parantu varNAdithI SaTasthAna patita thAya che. e rIte madhyama sthitivALA khInna nArakanA viSayamA paNa samajavuM joie arthAt madhyama sthitivALA eka nAraka madhyama sthitivALA khIjA nArakathI Page #633 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 5 s.6 naiyikANAM paryAyanirUpaNam rasya dravyArthatayA tulyaH, pradezArthatayA tulyaH, avagAhanArthatayA catu:sthAnapatitaH, varNAdibhiH paTsthAnapatito bhavati, nintu 'navaraM sahANe cauhANavaDie' navaraM-pUrvApekSayA vizepastu, svasthAne svasthAnApekSayA catuHsthAnapatito bhavati / tathA ca jaghanyasthitike utkRSTasthitike ca nairayike sthityA tulyatvamabhihitam ajaghanyAnutkRSTasthitike tu nairayika svasthAne'pi catuHsthApatitatvamavaseyam samayAdhikadazavarSasahasrebhya Arabhya utkRSTena samayonatrayastriMzatsAgaropamapramANamupalabhyamAnatvAditibhAvaH, gautamaH pRcchati-'jahaNNaguNakAlagANaM bhaMte ! neraiyANaM kevaiyA pajjavA paNNatA ?' he bhadanta ! jaghanyaguNakAlakAnAM nairayikANAM kiyantaH paryavAH paryAyAH prajJaptAH ? bhagavAn Aha-'goyamA ! 'aNaMtA pajjavA paNNattA' jaghanyaguNakAlakAnAM nairayikANAmanantAH paryAH prajJaptAH, dUsare nAraka se dravya kI dRSTi le tulya hotA hai, pradezoM kI dRSTi se bhI tulya hotA hai magara avagAhanA kI dRSTi se catuHsthAnapatita aura varNa gaMdha Adi kI dRSTi se pada sthAnapatita hotA hai / kintu pahale kI apekSA vizeSanA itanI hai ki svasthAna kI dRSTi se vaha catu:sthAnapatita hotA hai / tAtparya yaha hai ki jaghanya aura utkRSTa sthiti vAle nArakoM kI sthiti paraspara tulya kahI gaI hai, magara madhya sthiti vAloM kI sthiti paraspara catuHsthAnapatita hai| kAraNa yaha hai ki madhyama sthiti taratamabhAva se aneka prakAra kI hai / eka samaya adhika dasa hajAra varSa se lekara eka samaya kama tetIsa sAgaropama taka kI sthiti madhyama sthiti meM parigaNita hai ataeva usakA catu:sthAna patita hInAdhika honA svAbhAvika hI hai| gautama-bhagavan ! jaghanyaguNakAlaka nArakoM ke kitane paryAya haiM ? dravyanI dRSTie tulya bane che, pradezanI daSTie paNa tulya thAya che. paNa avagAhanAnI daSTie catuHsthAna patita thAya che. kintu pahelAnI apekSAe vizeSatA eTalI che ke svasthAnanI daSTie te catuHsthAna patita bane che. tAtparya e che ke jaghanya sthiti ane utkRSTa sthitivALA nArakonI sthiti paraspara tulya kahelI che, paNa madhyama sthitivALAnI sthiti paraspara catuHsthAna patita che. kAraNa e che ke madhyama sthiti taratama bhAvathI aneka prakAranI che, eka samaya adhika daza hajAra varSathI laIne eka samaya ochA tetrIsa sAgaropama sudhInI sthiti madhyama sthitimAM parigaNita che. tethI ja tenuM catusthAna patita hInAdhika thavuM svAbhAvika ja che. zrI gautamasvAmI-bhagavana!jaghanya guNa kAlaka nArakenA keTalA paryAya che? Page #634 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 648 prajJApanAsUce gautamaH pRcchati-se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai-jahaNNaguNakAlagANaM neraiyANaM aNaMtA pajjavA paNNatA?' he bhadanta ! tat-atha kenArthena katha tAvata, evam-uktarItyA, ucya te yat jaghanyamuNakAlakAnAM nairayikANAm anantAH paryavAH prajJaptAH ? iti bhagavAn Aha-'goramA !' he gautama ! 'jahaNNaguNakAlae neraie jahaNNaguNakAlagassa neraiyassa davyaTTayAe tulle' jaghanyaguNakAlako nairayiko jaghanyaguNakAlakasya nairayikasya dravyArthatayA tulyo bhavati, 'paesaTayAe tulle' pradezArthatayA tulyo bhavati, 'ogAhaNaTTayAe cauhANabaDie' avagAhanArthatayA catuH sthAnapatito bhavati, tathA cAsaMkhyeyabhAgahIno vA, saMkhyeyabhAgahIno vA, saMkhyeyaguNahIno vA, asaMkhyeyaguNahIno vA bhavati, asaMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, saMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, saMkhyeyaguNAbhyadhiko vA, asaMkhyeyaguNAbhyadhiko vA bhavati, 'ThiIe cauTThAmavaDie' sthityA AyuH karmAnubhavalakSaNasthityapekSayA jaghanyaguNakAlako nairayikaH catuH sthAnapatito bhavati, 'kAlavaNNapajjavehiM tulle' kRSNavarNaparyavaiH jaghanyaguNakAlako nairayikA jaghanya bhagavAn-he gautama ! ananta paryAya haiN| gautama-he bhagavan ! isa prakAra kahane kA kyA kAraNa hai ? bhagavan-he gautama ! eka jaghanyaguNa kAlA nAraka dUsare jaghanyaguNa kAle nAraka se dravya kI dRSTi se tulya hai, pradezoM kI dRSTi se bhI tulya hai, magara avagAhanA kI dRSTi se catuHsthAna patita hotA hai, arthAt asaMkhyAtabhAga hIna, saMkhyAtabhAga hIna, saMkhyAtaguNa hIna athavA asaMkhyAtaguNa hIna hotA hai| agara adhika ho to asaMkhyAtabhAga adhika, saMkhyAtabhAga adhika, saMkhyAtaguNa adhika athavA asaMkhyAta guNaadhika hotA hai / sthiti kI apekSA se bhI catuHsthAna patita hotA hai| kRSNavarNa paryAya se tulya hotA hai, arthAt jipsa nAraka meM kRSNavarNa zrI bhagavAna-gautama ! ananta paryAya che, zrI gautamasvAmI-e prakAre kahevAnuM zuM kAraNa che? zrI bhagavAna-he gautama! eka jaghanya guNa kALA nAraka bIjA jaghanya guNa kALA narakathI dravyanI apekSAe tulya che, pradezanI daSTie paNa tulya che, paNa avagAhanAnI dRSTie catu sthAna patita thAya che arthAt asaMkhyAta bhAgahIna, sa khyAtabhAgahIna, saMkhyAta guNahIna athavA asaMkhyAta guNahIna thAya che. agara adhika hoyato asaMkhyAta bhAga adhika, saMkhyAta bhAga adhika sa khAtaguNa adhika athavA asaMkhyAta guNa adhika hoya che. sthitinI apekSAe paNa catusthAna patita thAya che. kRSNa varNa paryAyathI tulya che. arthAt je nArakamAM kRSNa varNanA sarva jaghanya aMza maLI Ave che te bIjA sarva Page #635 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pada 5 sU.6 narayikANAM paryAyanirupaNam 649 guNakAlakasya nairayikAntarasya tulyo bhavati, 'avasesehiM vANagaMdharasaphAsapajaveDiM' avazepaiH varNagandharasasparzaparyavaiH 'tihiM nANehi tribhiH jJAna:- matizrutAvadhilakSaNajJAnaparyavaiH, 'tihiM aNNANehi' tribhiH ajJAnaH-matvajJAnazrutAjJAnavimaGgajJAnalakSaNAjJAnaparyavaiH 'tihiM dasaNehiM' nimiH darzanaiH-cakSuzcakSuravadhilaNadarzanaparyavaizca 'chaTThANavaDie' paTsthAnapatito bhavati, tathA ca zepa varNAdibhiH jaghanyaguNakAlako nairayiko jaghanya guNakAlakasya nairayikAntarasya anantabhAgahIno vA, asaMkhyeyabhAga hIno kA, saMkhyeyabhAga hIno bA, saMkhyeyaguNa hIno vA, asaMkhyeyaguNahIno vA, anantaguNa hIno vA bhavati, anantabhAgAsyadhiko vA, asaMkhyeyagAbhyadhiko vA, saMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, saMkhyevaNA-yadhiko vA, asaMkhyeyaguNAbhyadhiko vA, anantaguNAra yadhiko vA bhavatIti gAvaH, kA sarva jaghanya aMza pAyA jAtA hai dUsare sarva javanya aMza kRSNavarNavAle ke tulya hI hotA hai, kyoM ki jabandha kA eka hI rUpa hai, usameM vividhatA yA nyUnAdhikatA nahIM hotii| kRSNavarNa ke sivAya zepa cAra varNo ke paryAyoM se, gaMdha, rasa, sparza, tIla nAgoM, tIna ajJAnoM aura tIna darzanoM ke paryAyoM se pasyAnapAna hotA hai / isa prakAra kRSNavarNa ke atirikta zeSa varNa Adi le jaghanya guNa kAlA nAraka jaghanyaguNa kAle dUsare nAraka se ananta Aga hIna, asaMkhyAnabhAga hIna, saMkhyAtabhAga hIna, saMkhyAtazuNa hIna, asaMkhyAnaguNa hIna athavA anantaguNa hIna hotA hai| yadi adhika ho to anantabhAga adhika, asaMkhyAtabhAga adhika saMkhyAnabhAga adhika, saMghAtaguNa adhika, asaMkhyAtaguNa adhika athavA anantaguNa adhika hotA hai| jaghanya aMza kRSNa varNavALanA tulya ja bane che kemake jaghanyanuM eka ja rU5 che, temAM vividhatA agara nyunAdhikatA nathI thatI. kALA raMganA sivAya zeSa cAra varNanA paryAyethI, gaMdha, rasa, paze, traNanAno, traNa ajJAna ane traNa darzanonA paryAthI parasthAna patita bane che. e prakAre kuNuvarNa sivAya zeSa varNa AdithI jaghanya guga kALA nAraka jaghanya guga kALA bIjA nArakathI ananta bhAgahIna, asaMkhyAta bhAgahIna, saMthAta bhAgahIna, saMkhyAna guNahIna, asaMkhyAta guNahIna athavA ananta guNahIna ghAya che. je adhika hAya anata bhAga adhika, arAkhyAta bhAga adhika, rA khyAna bhAga adhika saMkhyAtaguNa adhika, asaMkhyAta guNa adhika athavA ananta guga adhika thAya che. ma0 82 Page #636 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 650 prajJApanAsutre tadupasaMharanAha-'se eeNaTeNaM goyamA ! evaM vuccai-jahaNNaguNakAlagANaM neraiyANaM aNatA pajjavA paNNattA' he gautama ! tat-atha, etenArthena uparyuktahetunA, evam-uktarItyA, ucyate-yat jaghanyaguNakAlakAnAM nairayikANAm anantAH paryavAH paryAyAH, prajJaptAH iti, 'evaM ukkosaguNakAlaevi' evampUrvoktarItyA, utkRSTaguNakAlako'pi nairayika utkRSTaguNakAlakasya nairayikasya dravyArthatayA tulyaH, pradezArthatayA tulyaH, avagAhanArthatayA catu:sthAnapatitaH, sthityA catuH sthAnapatitaH, kRSNavarNaparyavaistulyaH, avaziSTavarNagandharasasparzaparyavaiH tribhirjJAnaparyavaiH, tribhirajJAnaparyavaiH, tribhirdarzanaparyavaizca SaTsthAnapatitI bhavati, ityAzayaH, 'ajahaNNamaNukkosaguNakAlaevi evaM ceva' ajaghanyAnu'kRSTaguNakAlako'pi nairayiko'jeghanyAnutkRpTaguNakAlakasya nairayikAntarasya, evazveva-pUrvoktavadeva dravyArthatayA tulyaH, pradezArthatayA tulyaH, avagAhanArthatayA catuH upasaMhAra karate hue kahate haiM-isa kAraNa se aisA kahA gayA hai ki jaghanyaguNa kAle nAraka ke ananta paryAya kahai gae haiN| isI prakAra utkRSTa guNa kAle nAraka ke viSaya meM bhI samajha lenA cAhie, arthAt utkRSTa guNa kAlaka eka nairayika utkRSTaguNa kAlaka dUsare nairayika se dravya kI dRSTi se tulya haiM pradezoM kI dRSTi se bhI tulya haiM, avagAhanA kI dRSTi se catuHsthAnapatita haiM, sthiti kI dRSTi se bhI catuHsthAnapatita hai, kRSNa varNa ke paryAyoM kI dRSTi se tulya hai, zeSa cAra varNoM ke, gaMdha, rasa aura sparza ke tIna jJAnoM, tIna ajJAnoM aura tIna darzanoM ke paryAyoM se SaTsthAnapatita hotA hai| madhyamaguNa kAle nAraka ke viSaya meM bhI isI prakAra kahanA cAhie, arthAt eka madhyama kAlAguNa vAlA nAraka dUsare madhyama upasaMhAra karatA kahe che A prakAre evuM kahevuM che ke jaghanya guNa nArakanA ananta paryAya kahelA che. e ja rIte utkRSTa guNa kALA nArakanA viSayamAM samajI levuM joIe, arthAt utkRSTa guNa kALaka ekanairayika utkRSTa guNa kALaka bIjA narasikathI dravyanI daSTie tulya che, pradezanI daSTie paNa tulya che, avagAhanAnI dRSTie catuH sthAna patita che. sthitinI daSTie paNa catuHsthAna patita che, kRSNa varNanA paryAnI daSTie tulya che, zeSa cAra varNonA gaMdha, rasa, ane sparzanA, traNa jJAne traNa ajJAne ane traNa darzaneMnA paryAthI pathAna patita bane che. madhyama guNa kALA nArakanA viSayamAM paNa eja prakAre kahevuM joIe, arthAta eka madhyama kALA guNavALA nAraka bIjA madhyama kALA guNavALA nArakathI Page #637 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 5 sU.6 nairayikANAM paryAyanirUpaNam sthAnapatitaH, sthityA catu:sthAnapatito bhavati, kintu, 'navaraM kAlavaNNapajavehi chaTANavaDie' navaraM-pUrvApekSayA vizeSastu kRSNavaNeparyavaira jaghanyAnutkRSTaguNakAlako nairayikaH paTsthAnapatito bhavati 'evaM-avasesA cattAri vaNNA, do gaMdhA, paMca rasA aTTa phAsA bhANiyavyA' evaM-tathaiva, avazepAzcatvAro varNAHpItaraktaharitazuklarUpA:-dvau gandhau surabhyasurabhirUpI, paJca rasA:-amlamadhurakapAyakaTutiktarUpAH, aSTau sparzAH-zItoNNamRdukarkazalaghuguruka sparzAdirUpAH, bhaNitavyAH-paTsthAnapatityaprayojakatayA vaktavyA ityarthaH, gautamaH pRcchati'jahaNNAbhiNivohiyanANINaM bhaMte ! neraiyANaM kevaiyA pajjavA paNNatA?' he bhadanta ! jaghanyAbhinivodhikajJAnInAM nairayikANAM kiyantaH paryavAH prajJaptAH? bhagavAn Aha-goyamA ! he gautama ! 'jahaNmAbhiNiyohiyanANINaM neraiyANaM agaMtA pajanA paNNatA' jayanyAbhinivodhika jJAninAM nairayikANAm anantAH paryavAH prajJatAH gautama. pRcchati-'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai-jahaNNAbhiNiyokAleguNa vAle nAraka se dravya kI dRSTi le tulya haiM pradezoM kI dRSTi se bhI tulya hai, magara avagAhanA kI dRSTi se catuHsthAnapatita hai, sthiti ko dRSTi se bho catu:sthAnapatita hai, kRSNa varNa pIya kI apekSA SaTU sthAna patita hai| zeSa cAra vargoM do gaMdho pAMca rasoM evaM ATha sparzoM kI apekSA bhI SaTU sthAna patita kahanA caahie| gautama-he bhagavAn ! jayanya Abhinivodhika jJAnI nArakoM ke kitane paryAya haiM ? bhagavAn-he gautama ! jaghanya Abhiniyodhika jJAnI nArakoM ke ananta paryAya haiN| gautama-he bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA hai ki jaghanya AbhiniyodhikajJAnI nArakoM ke ananta paryAya haiM ? bhAvAn-he gautama ! eka dravyanI draSTie tulya che. pradezanI daSTie paNa tulya che. paNa avagAhanAnI daSTie catu sthAna patita che, sthitinI dRSTie paNa catusthAna patita che, kuNu vaNa paryAyanI apekSAe sthAna patita che. zeSa cAra varNa, be gadho pAMca ra temaja ATha sparzonI apekSAe paNa sthAna patita kahevA joIe. zrI gautamasvAmI-he bhagavana jaghanya Aminibedhika jJAnI nArakAnA keTalA paryAya cha? zrI bhagavAna gautama! jaghanya Abhinidhika jJAnI nArakanA ananta paryAya che ? Page #638 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 652 pratApanAsUtra hiyanANINaM aNaMtA pajjavA paNNatA ?' he bhadanta ! tat-atha, kenArtha-kathaM tAvat , evam-uktarItyA, ucyate-jaghanyAbhinivodhika jJAnInAM nairayikANAm anantAH paryavAH prajJaptAH ? iti, bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNAbhiNivohiyanANI neraie' jaghanyAbhimivodhikajJAnI nairayiko 'jahaNNAbhiNinohiyassa neraiyassa davyadvayAe tulle' javanyAbhinivodhikasya jJAnino nairayikasya dravyArthatayA tulyo bhavati 'paesaTTayAe tulle' pradezArthatayA tulyo bhavati, tathaiva 'ogAhaNaTTayAe cauTThANayaDie' avagAhanArthatayA zarIrocchyApekSayA catu:sthAnapatito bhavati, 'ThiIe cauDhANavaDie' sthityA-AyuH karmAnubhavalakSaNasthityapekSayA, catuH sthAnapatito bhavati, 'vaNNagaMdharasaphAsapajjavehiM chaTANavaDie' jaghanya Abhiniyodhika jJAnI dUsare abhinivodhika jJAnI se dravya kI apekSA tulya hai, pradezoM kI apekSA se bhI tulya hai, kintu ava: gAhanA kI dRSTi se carathAnapatita hai, sthiti kI dRSTi se bhI cataHsthAnatita hai, varNa, gaMdha, rasa aura sparza ke paryAyoM kI apekSA SaTa: sthAnapatila hai ! Asiniyodhika jJAna ke paryAyoM kI apekSA tulya hai, zrutajJAna aura avadhijJAna ke paryAyoM se SaTUsthAna hai / tIna darzanoM kI apekSA padasthAnapatita hai| ___utkRSTa Abhiniyodhika jJAnI ke viSaya meM bhI aisA hI kahanA cAhie arthAt eka utkRSTa abhinivothika jJAnI dUsare utkRSTa abhiniyodhaka jJAnI se dravya kI dRSTi se tulya hai, pradezoM kI dRSTi se bhI tulya hai, avagAhanA le catuHsthAnapatita hai, sthiti se catuHsthAnapatita - gautamasvAmI-he bhagavana zAkAraNathI ema kahevAmAM Ave che ke jaghanya abhinibadhikattAnI nArakenA anaMta paryAya che. zrI bhagavAna -he gautama | eka jaghanya AbhinibaMdhijJAnI bIjA AbhinidhijJAnIthI dravyanI ape kSAe tulya che pradezanI apekSAe paNa tulya che, paNa avagAhanAnI daSTie catu sthAna patita che, sthitinI daSTie paNa catuHsthAna patita che. varNa, gadha, rasa, ane sparzanA paryAnI apekSAe SaTasthAna patita che. Abhinibedhika jJAnanA paryAnI apekSAe tulya che, zrutajJAna ane avadhijJAnanA paryAthI SaTasthAna patita traNa darzanenI apekSAe SaTasthAna patita che. ajaghanya-anutkRSTa arthAt madhyama Abhinibadhika jJAnanA viSayamAM paNa ema ja samajavuM joIe. arthAt eka madhyama Abhinibadhika jJAnI bIjA madhyama AbhinibAdhika jJAnIthI dravyanI daSTie tulya che. pradezonI daSTie tulya che. avagAhanAnI daSTie catu sthAna patita thAya che. sthitinI daSTie Page #639 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 5 sR.6 nairayikANAM paryAyanirUpaNam 153 varNagandharasasparzaparyavaiH paTasthA napatito bhavati. 'AbhiNiyohiyanANapajjave hiM tulle' AbhiniyodhikajAnaparyaventulyo bhavati, 'muganANapajAve hiM, ohinANapajjavehi chaTThANavaDie' zutajJAnaparyavaiH, abavijJAnaparyavaizca padasthAnapatito bhavati, 'tihiM dasaNehiM chahANavaDie' tribhirdarzanaiH-cakSuracakSuravadhilakSaNadarzanapayavaH paTsthAnapatito bhagati, 'evaM ukosAbhiNiyohiya nANIvi' evas-pUrvoktarItyA, utkRSTAbhinivodhikajJAnI api nairayikaH utkRSTAminiyodhikajAnino nairayikasya dravyArthatayA tulyaH, pradezAryatayA tulyaH, avagAhanArthatayA catuH sthAna'patitaH, sthityA catu:sthAnapatitaH, varNagandharasasparzaparyaveH paTsthAnapatitaH, AbhinivodhikajJAnaparyavaistulyaH, zrutajJAnaparyavaiH, avadhijJAnaparyaveH paTsthAnapatitaH, tribhirdarzanaH paTsthAnapatito bhavati, 'ajahaNNamaNukosAbhiNiyohiyaNANIvi evaM ceva' ajayanyAnutkRSTAbhiniyodhikajJAni api nairapikaH eva caitra- pUrvokta vadeva ajaghanyAnurakRSTAbhinivodhijJAnino narayikasya dravyArthatayA tulyaH, pradezArthatayA tulyaH, avagAhanArthatayA catuH sthAnapatitaH, styiA catu:sthAnapatitaH varNagandharasasparzaparyaveH pasyAnapatitaH, zrutanAnaparyavaH, avadhijJAnaparyavaiH paTsthAnapatitaH, tribhidezanaH paTsthAnapatito bhavatIti bhAvaH, kintu 'NavaraM AbhiNivohiyanANapaja vehiM sahANe chahANapaDie' navaraM pUrvApekSayA hai, varNa gaMdha rasa aura sparza se paTsthAnapatita hai, Abhiniyodhika jJAna ke paryAyoM se tulya hai, zrutajJAjJAna aura aura avadhikajJAna ke paryAyoM se Sasthanapatita hai, tIna darzanoM kI apekSA padasthAnapatita hai| ___ajaghanya-anutkRSTa arthAt madhyama Abhiniyodhika jJAnI ke viSaya meM bhI aisA hI samajhanA cAhie / arthAt eka madhyama Abhiniyodhika jJAnI dUsare mAyama Abhinivodhika jJAnI se dravya kI dRSTi se tulya hai, pradezoM kI dRSTi se tulya hai, avagAhanA kI dRSTi se catuHsthAnapatita hotA hai, sthiti kI dRSTi se bhI catuHsthAnapatita hotA hai, varNa, gaMdha, rasa aura sparza ke paryAyoM se paTsthAnapatita hotA hai, zrutajJAna aura * avadhijJAna ke paryAyoM se paTsthAnapatita hotA hai, tIna darzanoM ke paryAyoM se bhI SaTrasthAnapatita hotA hai / vizeSa yaha hai ki Abhinivodhika jJAna ke paryAyoM kI dRSTi se svasthAna meM bhI pdsthaapaNa catuHsthAna patita thAya che, varNa, gaMdha, rasa ane kAzanA paryAthI paTasthAna patita thAya che. zrutajJAna ane avadhijJAnanA payAthI cha sthAna patita thAya che, traNa darzanA paryAyothI paNa cha sthAna patita thAya che, vizeSa e che ke AbhinidhijJAnanA paryAyanI daSTie sthAnamAM paNa Page #640 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 654 prazApanAstra vizeSastu-AbhiniyodhikajJAnaparyaH svasthAne-sthityAm padasthAnapanito mavati, 'evaM suyanANI ohinANIvi' evam pUrvoktarItyA, zrutajJAnI avadhinAnI api nairayikaH zrutajJAninaH apadhijJAnino nairayikasya dravyarthatayA tulyaH, pradezArthatayA tulyaH, avagAhanArthatayA catu:sthAnapatitaH, sthityA catuHsthAnapatinaH, varNagandharasasparzaH paTsthAnapatitaH, AbhininAdhikajJAnaparyavaiH paTsvAnapatitaH, zrutajJAnaparyavaiH, avadhijJAnaparyavaiH, tribhirdanaH gaTsthAnapatito bhavati, kintu'NavaraM jassa nANA tassa annANA nanthi' navaram-pUrvApekSayA vizeSantu, yasya jJAnAni bhavanti tasya ajJAnAni na bhavanti, samyagdRSTamithyA dRSTayapamardana, napatita hotA hai ArthAta madhyama Abhiniyodhika jJAna vAloM meM bhI paraspara anantabhAga evaM anantaguNa nyUnadhikatA pAI jAtI hai| isI prakAra zrutajJAnI aura avadhijJAnI ke viSaya meM bhI samajha lenA cAhie, arthAt eka jhutaz2AnI dUsare zruta jJAnI nAraka se tathA eka avadhijJAnI dasare avayitAnI nAraka se dravya aura pradezoM ko apekSA tulya haiM avagAhanA aura sthiti kI apekSA catuHsthAnapanita hai, varNa gaMdha, rasa, sparza, AminiyodhijJAna zrutajJAna tathA avadhijJAna ke paryAyoM se paTsthAnapatita hai, tIna darzanoM ke paryAyoM se bhI paTsthAnapatita hai / yahAM yaha bAta dhyAna meM ragbanI cAhie ki jisako jJAna hotA hai use,ajJAna nahIM hotA aura jise ajJAna hotA hai use jJAna nahIM hotA / kAraNa yaha hai ki jJAnasamyagdRSTi ko aura ajJAna mithyAdRSTi ko hote haiM / jo samyagdRSTi hotA haiM vaha mithyAiSTi nahIM hotA aura jo mithyAdRSTi hotA hai vaha samyagdRSTi nahIM paTasthAna patita thAya che, arthAt madhyama Abhinibodhika jJAnavALAmAM paNa paraspara ananta guNa nyUnAdhikatA maLI Ave che. eja prakAre zrutajJAnI ane avadhijJAnIne viSayamAM paNa samajI levuM joIe. arthAt eka zrutajJAnI bIjA grutajJAnI nArathI tathA eka avadhijJAnI bIjA avadhijJAnI nArakathI dravya ane pradezanI apekSAe tulya che, avagAhanA ane sthitinI apekSAe catu sthAna patita che, varNa, rasa, gaMdha, sparza, Abhibedhika jJAna, zrutajJAna, avadhijJAnanA paryAyethI SaTasthAna patita che, traNa darzanA paryAthI paNa sthAna patita che. A sthAne A vAta dhyAnamAM rAkhavI joIe ke jene jJAna thAya che tene ajJAna nathI thatuM ane jene ajJAna thAya che tene jJAna nathI thatu. kAraNa ke jJAna samyagdaSTine ane ajJAna mithyA daSTine thAya che. je samyagdaSTi hoya che te mithyA draSTi nathI hatA ane Page #641 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 5 su. 6 nairayikANAM paryAyanirUpaNam 655 midhyAdRSTetha samyagdRSTayupamardenaiva jAyamAnatayA parasparavirodhena, samyagdRSTerjJAnAnAM mithyAvAjJAnAnAmeva saMbhavena jJAnasadbhAve'jJAnAsaddbhAvAt ajJAna sadbhAve ca jJAnAsadabhAvAt ityabhiprAyeNaivAha - 'jahA nANA tahA annANAvi bhANiyavyA, navaraM jassa annANA tarasa nANA na bhavati' yathA jJAnAni bhaNitAni tathA ajJAnAnyapi bhaNitavyAni, kintu navaraM - pUrvApekSayA vizeSastu-yasya ajJAnAni bhavanti tasya jJAnAni na bhavanti ubhayeSAM parasparavirodhAt, gautamaH pRcchati - jahaNNacakkhudaMsaNINaM saMte ! neraiyANaM kevaiyA pajjavA paNNattA?' he bhadanta ! jaghanyacakSurdarzanInAM nairayikANAM kiyantaH paryavAH - paryAyAH, prajJaptAH ? bhagavAn Aha - 'goyamA !" he gautama ! 'anaMtA pajjavA paNNattA' jaghanyacakSurdarzanInAM nairayikANAm anantAH paryavAH prataptAH, gautamastatra kAraNaM pRcchati - 'sekeNaTTeNaM bhaMte ! evaM buccai-jahaNNacambudaMsaNoNaM nerayANaM anaMtA pajjavA paNNattA ?' he bhadanta ! tat-atha kenArthena kathaM tAvat evam uktarItyA, ucyate jaghanya cakSurdarzanInAM nairayikANAm anantAH paryavA prajJaptA iti ? bhagavAn kAraNamAha - 'gomA ! he gautama ! 'jahaNNacakravudaMsaNINaM neraie' jaghanya cakSuhotA, kyoMki donoM paraspara viruddha haiM / jaisA jJAnoM ke viSaya meM kahA hai, vaisA hI ajJAnoM ke viSaya meM bhI kahanA cAhie, vizeSatA yaha hai ki jisa jIva meM ajJAna hotA haiM usameM jJAna nahIM hotA / gautama - he bhagavan ! jaghanya darzanI nArakoM ke kitane paryAya kahe gae haiM ? bhagavAn gautama ! ananta paryAya kahe gae haiM / gautama - bhagavan ! kisa kAraNa aisA kahAgayA hai ki jaghanya cakSudarzanI nArakoM ke ananta paryAya kahe gae haiM ? je mithyAdraSTi hoya che te samyagdaSTi nathI heAta, kemake ane paraspara virUddha che jevuM jJAnanA viSayamA kahyu che-tevuM ja ajJAnanA viSayamAM paNa kahevu joie, vizeSatA e che ke je jIvamAM ajJAna haiAya che temA jJAna nathI hatuM. zrI gautamasvAmI:bhagavan jaghanya cakSudananI nArakAnA keTalA paryAya kahelA che? zrI bhagavAn :-- gautama / ananta paryAya helA che zrI gautamasvAmI-bhagavat / kayA kAraNe evu' kahevu che ke jaghanya cakSu darzInI nArakAnA ananta paryAya kahelA che ? zrI bhagavAn -huMgautama ! eka jaghanya zAdanI nAraka khIjA jaghanya Page #642 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 656 praDApanAstre darzanI khalu nairayikaH, 'jahaNNacakakhudaMsaNissa neraiyassa davaTTayAe tulle jaghanyacakSurdarza nino nairayikasya dravyArthatayA tulyo bhAti, 'paesaTTayAe tulle pradezArthatayA tulyo bhavati, 'ogAhaNaTTayAe cauThANavaDie' avagAhanArthatayA catuH sthAnapatito bhavati tathAcAvagAhanApekSayA jaghanya cakSurdazanI nairayiko jaghanyacakSurdazanino nairayikasya asaMkhyeyabhAgahIno bA, saMkhyeyabhAgahIno vA, saMkhyeyaguNahIno vA, asaMravyeyaguNahIno vA bhavati, asaMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, saMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, saMkhyeyaguNAbhyadhiko vA, asaMkhyeyaguNAbhyadhiko vA bhavatIti bhAvaH, 'ThiIe cauTThANavaDie' sthityA-AyuH karmAnubhavalakSaNasthityapekSayA catuHsthAnapatito bhavati, tadamilApazca pUrvavatsvayamUhanIyaH, 'vaNNagaMdharasaphAsapajave hiM, nihiM nANehiM tihiM aNNANehi chaThThANabaDie' varNagandharasasparzaparyavaiH, tribhimA'naH matizrutAvadhilakSaNajJAnaparyaveH, trimirajJAnaH matyajJAnazrutAjJAna bhagavAna-gautama ! eka jaghanya cakSudarzanI nAraka dUsare jaghanya cakSudarzanI nAraka se dravya kI apekSA tulya hai, pradezoM kI apekSA se tulya hai kintu avAgAhanA kI apekSA se catuHsthAna patina hotA hai / isa prakAra eka jaghanya cakSudarzanI nAraka dUsare jaghanya catudarzanI nAraka le avAhanA kI apekSA asaMkhyAta bhAga hIna, saMkhyAtabhAga hIna, saMkhyAnaguNa hIna athavA asakhyAtaguNa hIna hotA hai| yadi adhika ho to asaMkhyAtabhAga adhika saMkhyAtabhAga adhika saMkhyAtaguNa adhika athavA asaMkhyAtaguNa adhika ho sakatA hai| sthiti kI apekSA bhI catuHsthAnapatita hotA haiM, usakA uccAraNa pahale ke samAna kara lenA cAhie / varNa, gaMdha, rasa aura sparza ke paryAyoM kI apekSA mati zrata aura avadhi, inake paryAyoM se tIna jJAna kI apekSA. matyajJAna, zrutAjJAna evaM vibhaMgajJAna rUpa tIna ajJAnoM kI apekSA cakSadazanI nArakathI dravyanI apekSAe tulya che, pradezonI apekSAe tulya che paNa avagAhanAnI apekSAe catuHsthAna patita thAya che e rIte eka jaghanya cakSudarzanI nAraka bIjA jaghanya cakSudazanI nArakathI avagAhanAnI apekSA asa khyAtabhAga hIna, saMkhyAta bhAgahIna, saMkhyAta guNahIna athavA asaMkhyAta guNahIna thAya che. je adhika hoya te asaMkhyAta bhAga adhika, saMthAta bhAga adhika, sa khyAta guNa adhika athavA asaMkhyAta guNa adhika, thaI zake che. sthitinI apekSAe paNa catuHsthAna patita thAya che tenuM uccAraNa pahelAnA jevuM karI levuM joIe varNa, ga dha, rasa ane sparzanA paryAcenI apekSAo, mati, zruta ane avadhi A traNe jJAna paryAnI apekSAe matyajJAna, kRtArAna, temaja vibhAgajJAna rUpa traNa ajJAnI apekSAe SasthAna Page #643 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 5 sU.6 nairayikANAM paryAyanirUpaNam vibhaGgalakSaNAjJAnaparyavaizva paTsthAnapatito bhavati, tadabhilApo'pi pUrvavadevAyaseyaH 'cakhudaMsaNapajavehiM tulle' cakSurdarzanaparyavaistulyo bhavati, 'acakhudasaNapajjave hiM ohidasaNAja vehiM chaTThANacaDie' acavudarzanaparyavaiH avadhidarzanaparyavaizca padasthAnapatito bhavati, tadamilApo'pi pUrvavadeva svayamhyaH, 'evaM ukkosacakkhudasaNIvi' evam-pUrvoktarItyA, utkRSTa cakSurdarzano api nairayikaH utkRSTa cakSurdazanino nairayikasya dravyArthatayA tulyaH, pradezArthatayA tulyaH, avagAhanArthatayA catuH sthAnapatitaH, sthityA catuHsthAnapatitaH, varNagandharasasparzaparyavaiH, tribhimA'naH trimirajJAnaH paTsthAnapatitaH, cakSurdarzanaparyavaistulyaH, acakSurdarzanaparyavaiH, avadhiSaTsthAnapatita pUrvavat samajhalenA cAhie / cakSudarzana paryAyoM kI apekSA tulya hotA hai, acakSudarzana paryAyoM kI apekSA paTsthAnapatita tathA avadhidarzana ke paryAyoM kI apekSA bhI SaTsthAlapatita hotA hai| SaTsthAnoM kA AlApa pUrvavat samajha lenA caahie|' ___ isI prakAra utkRSTa cakSudarzanI nAraka ke viSaya meM kahanA cAhie arthAt eka utkRSTa cakSudarzanI nAraka dUsare utkRSTa cakSudarzanI nAraka kI apekSA dravya se tulya haiM, pradezoM kI apekSA bhI tulya hotA hai, avagAhanA kI apekSA catuHsthAtapatita hotA hai, / sthiti kI apekSA bhI catuHsthAnapatita hotA hai, varNa gaMdha, rasa sparza ke paryAyoM se tIna jJAnoM aura tIna ajJAnoM ke paryAyoM se SasthAna. patita hotA hai, cakSudarzana ke paryAyoM se tulya hotA hai, acakSudarzana aura avadhidarzana ke paryAyoM se SaTrasthAnapatita hotA hai| . ajaghanya anutkRSTa arthAt jo utkRSTa bhI nahI, jaghanya bhI nahIM arthAt madhyama cakSudarzanI nAraka ke viSaya meM bhI isI prakAra patita pUrvanI jema samajI levA joIe. cakSudarzana, paryAnI apekSAe tulya hoya che. acakSuddhana, paryAnI apekSAe sthAna patita tathA avadhidarzananA paryAnI apekSAe paNa sthAnanuM kathana pUrvavat sathajI levuM joIe. e prakAre utkRSTa cakSudarzanI nArakanA viSayamAM kahevuM joIe. arthAta eka utkRSTa cakSudazanI nAraka bIjA utkRSTa cakSudarzanI nArakanI apekSAe dravyathI tulya che ane pradezathI paNa tulya che avagAhananI apekSAe catu sthAna patita thAya che, sthitinI apekSAe paNa catuHsthAna patita che. varNa gaMdha, rasa sparzanA paryAyethI, traNa jJAno ane traNa ajJAnanA paryAyothI pasthAna patita bane che, cakSudazananA paryAthI tuya bane che. acakuMdananA ane avadhidarzananA paryAthI ghasthAna patita thAya che. ajaghanya-anutkRSTa arthAta je utkRSTa paNa nathI jaghanya paNa nathI ma0 83 Page #644 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 658 prajJApanAsUtre darzanaparyavaiH paTsthAnapatito bhavati, 'ajahaNNamaNukosacavakhudasaNIvi evaM ceva' ajaghanyAnutkRSTa cakSurdarzanI api nairayikA, evaJcava-pUrvoktavadeya, ajaya nyAnutkRSTa cakSurdarzanino nairayikasya dravyArthatayA tulyaH, pradezArthatayA tulyaH, avagAhanArthatayA catuHsthA napatitaH, sthityA varNagadharasasparzaparyaveH, tribhirjAnaiH, tribhirajJAnaH, paTsthAnapatitaH, cakSurdazanaparyavaistulyaH, acakSurdarzanaparyavaiH avadhidarzanaparyavaiH paTsthAnapatito bhavati, kintu 'saTTANe chaTANavaDie' svasthAne paTsthAnapatito bhavati, tadabhilApazca pUrvavadeva prasiddhatvAtsvayamUdyaH, 'evaM acakkhudaMsaNIvi' evam-tathaiva, jaghanya acakSurdarzaniko'pi nairayikaH jaghanya acakSukahanA cAhie, arthAt madhyama cakSudarzana kA dhAraka eka nAraka madhyama cakSudarzana ke dhAraka dUsare nAraka se dravya kI apekSA aura pradezoM kI apekSA tulya hotA hai, avagAhanA aura sthiti kI apekSA catuHsthAnapatita hotA hai, varNa, gaMdha, rasa, sparza ke paryAyoM se tIna jJAnoM aura tIna ajJAnoM ke paryAyoM se SaTsthAnapatita hotA hai, acakSudarzana evaM avadhidarzana ke paryAyoM se padasthAnapatita hotA hai| kintu svasthAna meM bhI SaTUsthAnapatita hotA hai, arthAt eka madhyama cakSudarzana ke dhAraka nAraka kI apekSA dUsare madhyama cakSudarzana ke hI dhAraka nAraka meM SaTUsthAnapatita hInAdhikatA hotI hai| una SaTsthAnoM kA uccAraNa pUrvavatU kara lenA caahie| __acakSudarzanI nAraka ke viSaya meM bhI aisA hI kahanA cAhie, arthAt eka jaghanya acakSudarzanI nAraka dUsare jaghanya arthAt madhyama cakSudanI nArakanA viSayamAM paNa eja rIte kahevuM joIe, arthAt madhyama cakSudarzananA dhAraka eka nAraka madhyama cakSudarzananA dhAraka bIjA nArakathI dravyanI apekSAo ane pradezonI apekSAe tulya thAya che, avagAhanA ane sthitinI apekSAe catuHsthAna patita thAya che. varNa, gadha, rasa, sparzanA paryAyathI traNa jJAna ane traNa ajJAnenA paryAthI pasthAna patita thAya che. acakSudarzana temaja avadhidarzananA paryAyethI SaTasthAna patita thAya che, acakSudarzana temaja avadhidarzananA paryAyethI vaTasthAna patita thAya che. nti svAsthAnamAM paNa SaTasthAna patita bane che, arthAta eka madhyama cakSu? darzananA dhAraka nArakanI apekSAe bIjA madhyama cakSudarzananA ja dhAraka nArakamAM SaTrasthAna patita hinAdhiktA thAya che. A cha sthAnonuM uccAraNa pUrva pat 4 naye. acakSudazanI nArakanA viSayamAM ema ja kahevuM joIe. arthAt eka " jaghanya acakSudarzanI nAraka bIjA jaghanya acakSudarzanI nArakanI apekSAe Page #645 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 5 sU. 6 nairayikANAM paryAya nirUpaNam " derzanikasya nairayikasya dravyArthatayA tulyaH, pradezArtha tayA tulyaH, avagAhanArthatayA catuH sthAnapatitaH, sthityA catuHsthAnapatitaH, varNagandharasasparzaparyavaiH, tribhi rjJAnaiH tribhirajJAnaiH padsthAnapatitaH, acakSurdarzanaparyavaiH tulyaH, avadhidarzanaparyavaiH padasthAnapatito bhavati tadabhilApopi pUrvavadevAvaseyaH, 'ohidaMsaNIvi' avadhidarzaniko'pinairayikaH avadhidarzanikasya nairayikasya dravyArthatayA tulyaH, pradezArthatayA tulyaH, avagAhanArthatayA catuHsthAnapatitaH sthityA catuHsthAnapatitaH, varNaacakSudatI nAraka kI apekSA dravya se tulya hotA hai, pradezoM' se bhI tulya hotA hai, avagAhanA aura sthiti kI apekSA catuHsthAnapatita hotA hai varNa, gaMdha, rasa, sparza, tIna jJAnoM, tIna ajJAnoM tathA cakSuH darzana ke paryAyoM se SaTUsthAnapatita hotA hai, acakSudarzana ke paryAyoM se tulya hotA hai, avadhidarzana ke paryAyoM se SaTsthAnapatita hotA hai / utkRSTa acakSudarzanI ke viSaya meM bhI aisA hI samajhanA cAhie / madhyama acakSudarzanI ke saMbaMdha meM aisA kahanA cahie kintu use svasthAna meM bhI SaTsthAnapatita kahanA cahie arthAt madhyama acakSudarzanI eka nAraka se madhyama acakSudarzanIM dUsare nAraka meM SaTsthAnapatita honAdhikanA hotI hai, kyoMki madhyama acadarzana kA jaghanya aura utkRSTaH acakSudarzana ke samAna eka sthAna nahIM hotA / 659 avadhidarzanI nAraka ke saMbandha meM bhI isI prakAra kahanA cAhie, arthAt eka jaghanya avadhidarzanI nAraka se dUsarA jaghanya avadhidarzanI nAraka dravya aura pradezoM se tulya hotA hai, avagAhanA dravyathI tulya hAya che. pradezAthI paNa tulya heAya che. avagAhanA ane sthitinI apekSA yatuHsthAna patita hoya che, varSA, gaMdha, rasa, sparza, jJAna tathA cakSudAnanA pacAthI paTasthAna patita thAya che, acakSudananA paryAyeAthI tulya thAya che, avadhidarzInanA paryAyeAthI SaDthAna patita thAya che. utkRSTa acakSudananA viSayamAM paNa emaja samajavuM joie. madhyama acakSudanInA sambandhamAM emaja kahevuM joie parantu tene svasthAnamAM paNu paTasthAna patita hevAM joie arthAta madhyama acakSudanI eka nArakathI madhyama acakSudanI bIjA nArakamA paDthAna patita hInAdhikatA thAya che kemake madhyama acakSudarzananA jaghanya ane utkRSTa acakSudananA samAna eka sthAna nathI hotuM. avadhidarzInI nArakAnA saMbadhamAM paNa eja prakAre kahevu oie, arthAt eka jaghanya avadhidarzInI nArakadhI khIjA jaghanya avadhidarzInI nAraka dravya madezAthI tulya hAya che, avagAhanA ane sthitithI catuHsthAna patita thAya Page #646 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 660 prezapinAstra gandharasasparzaparyavaiH, tribhiH jJAnaiH tribhirajJAnaiH SaTsthAnapatitaH, cakSurdarzanaparyavestulyaH acakSurdarzanaparyavaiH avadhidarzanaparyavaiH pasthAnapatito bhavati, tadabhilApakramazca pUrvavadevAvaseyaH ||s. 6 // mUlam-jahaNNegAhagANaM bhaMte asurakumAraNaM kevaiyA pajjavA paNNattA ? goyamA! aNaMtA pajjavA pnnnnttaa| se keNaTreNaM bhaMte ? evaM vuccai jahaNNogAhagANaM asurakumArANaM aNaMtA pajjavA pattA ? goyamA ! jahaNNogAhaNae asurakumAre jahaNNogahaNassa asurakumArassa dabaTTayAe tulle, paesaTTayAe tulle, ogAhaNaTrayAe tulle, ThiIe cauTTANavaDie, vaNNAIhiM chaTANavaDie, AbhiNibohiyanANapajjavehiM suyanANapajjavehiM ohinANapajjavehiM tihiM aNNANehiM tihiM daMsaNehiM ya chaTThANavaDie evaM ukkosogAhaNae vi evaM ajahaNNamaNukkosogAha Nae vi navaraM ukkosogAhaNae vi asurakumAre ThiIe cauTThANa- vaDie evaM jAva thaNiyakumArA / // sU07 // / aura sthiti se catuHsthAnapatita hotA hai, varNa, gaMdha,rasa, sparza, tIna jJAnoM tathA tIna ajJAnoM ke paryAyoM se SaTsthAnapatita hotA hai, cakSudarzana aura acakSudarzana ke paryAyoM se bhI SasthAnapatita hotA hai kinta avadhidarzana ke paryAyoM se tulya hotA hai / utkRSTa avadhidarzana ke viSaya meM tathA madhyama avadhidarzana ke viSaya meM bhI aisA -kahanA cAhie, magara madhyama avadhidarzana ko svasthAna meM bhI SaTsthAnapatita kaha lenA cAhie // 6 // che, varNa, gaMdha, rasa, sparza, traNejJAna, tathA traNe ajJAnanA paryAyethI SaTasthAna patita thAya che. cakSudarzana ane acakSudarzananA paryAyothI paNa SasthAna patita thAya che. paNa avadhidarzananA paryAthI tulya bane che, utkRSTa avadhidarzananA viSayamAM paNa ema ja kahevuM joIe, paNa madhyama avadhidarzanane svasthAnamAM . paY 58sthAna patita naye. // 6 // Page #647 -------------------------------------------------------------------------- ________________ premayabodhinI TIkA pada 5 sU.7 asurakumArANAM paryAyanirUpaNam 661 * chAyA-jaghanyAvagAhanakAnAM bhadanta ! asurakumArANAM kiyantaH payavAH prajJaptAH ? gautama ! anantA paryavAH prajJaptAH / tat kenArthena bhadanta ! eva mucyate jaghanyAvagAhanakAnAm asurakumArANAm anantAH paryavAH prajJaptAH ? gautama ! jaghanyAvagAhanako'surakumAro jaghanyAvagAhanakasya amarakumArasya dravyArthatayA tulyaH, pradezArthatayA tulyaH, avagAhanArthatayA tulyaH, sthityA catu:sthAnapatitaH, varNAdibhiH paTsthAnapatitaH, AbhinivodhikajJAnapayavaiH, zrutajJAnaparyaveH, avadhi asurakumArAdiparyAyavaktavyatA zabdArtha-(jahaNNogAhagANaM bhaMte ! asurakumArANaM kevaiyA pajayA paNNattA ?) he bhagavan ! jaghanya avagAhanA vAle asurakumAroM ke kitane paryAya haiM ? (goyamA aNaMtA pajavA paNNattA) he gautama ! ananta paryAya haiM (se keNaTeNaM bhaMte ! evaM puccaha-jahaNNogAhagANaM asurakumArANaM aNaMtA pajjavA paNNattA ?) he bhagavan ! kisa hetu se aisA kahA jAtA hai ki jaghanya avagAhanA vAle asurakumAroM ke ananta paryAya haiM ? (goyamA ! jahaNNogAhaNae asurakumAre jahagogAhaNassa asurakumArassa vvaTTayAe tulle) he gautama ! eka jaghanya avagAhanA vAlA asurakumAra dUsare jaghanya avagAhanA vAle asurakumAra se dravya kI dRSTi se tulya haiM (paemaTTayAe tulle) pradezoM kI apekSA se-tulya hai (ThiIe cauhANavaDie) sthiti se catuHsthAnatita hai (vaNNAI hiM chaTThANavaDie) varNa Adi se SaTsthAnapatita haiM (AbhiNiyohiyanANapajjavehiM ) AbhiniyodhikajJAna ke paryAyoM se (suyanANapajjaveDiM) asurakumArAdi paryAya vaktavyatA. , - --(jahaNNogAhagANaM bhaMte ! asurakumArANaM kevaiyA pajjayA paNNasA) maNapan ! dhanya mAnA vANA sasubhAnA sA paryAya cha 1 (goymaa| aNaMtA pajjavA paNNattA) gautama ! ananta paryAya cha (se keNadveNaM maMte ! evaM buccai-jahaNNAgAhagANaM asurakumArANaM aNaMtA panjavA paNNattA ?) he lagavan ! syA hetuthI ema kahevAya che ke jaghanya avagAhanAvALA asurakumAranA ananta pAya cha ? (goyamA ! jahaNNogAhaNae asurakumAre jahaNNogAhaNasma asurakumAramsa davyadvayAe tulle) gautama / me dhanya mAnAvA masu27mA2 mA dhanya maanaavaa| sasurazubhArathI dra0yanI 4STiye tujhya cha (ogAhaNa yAe tulle) mAnAthI tumaya cha (ThiIe cauDhANavaDira) yatithI yatuHsthAna patita che (vaNNAIhiM chadrANavaDie) pAthI 582thAna patita cha (AbhiNighohiya nANa pajjavehi) mAlinimAdhi4 zAnanA pAyathI (sucanANa pajjavehiM) Page #648 -------------------------------------------------------------------------- ________________ propanA jJAnaparyavaiH, tribhirajJAnaiH, tribhirdarzanaizca padasthAnapatitaH, evamutkRpTAyagAinako'pi, evam ajaghanyAnutkRpTAvagAhanako'pi, navaram utkRSTAvagAhanako'pi asurakumAraH sthityA catuH sthAnapatitaH, evaM yAvat stanitakumArAH / TIkA--pUrva sAmAnyato'surakumArAdInAM paryAyaprarUpaNaM kRtam, samprati jaghanyAvagAhanakAnAmamurakumArAdInAM paryAyaM prarUpayitumAha-'jahaNNogAiNagANaM bhaMte ! asurakumArANaM kevaiyA pajjavA paNNatA ? gautamaH ! pRcchati-'he bhadanta ! jaghanyAvagAhanakAnAm jayanyam avagAhanaM-zarIrocchyo yeSAM te jaghanyAvagAhazrutajJAna ke paryAyoM se (ohiNANapajjavehiM) avadhijJAna ke paryAyoM se (tihiM aNNANehi) tIna ajJAnoM se (tihiM dasaNehi ya) aura tIna darzanoM se (chahANavaDie) padasthAnapatita hai (evaM ukkosogAhaNae vi) isI prakAra utkRSTa avagAhanA vAlA bhI (evaM aja. haNNamaNukkosogAhaNae-vi) isI prakAra madhyama avagAhanA vAlA bhI (navaraM) vizeSa yaha ki (ukkosogAhaNae vi asurakumAre ThiIe cauhANavaDie) utkRSTa avagAhanA vAlA bhI asurakumAra sthiti se catuHsthAnapatita hai (evaM jAva thaNiyakumArA) stanitakumAroM taka isI prakAra jaannaa| . - TIkArtha-pahale sAmAnya rUpa se asurakumAroM Adi ke paryAyoM kI 'prarUpaNA kI gaI, aba jaghanya avagAhanA vAle Adi asurakumAroM ke paryAyoM kI-prarUpaNA kI jAtI hai.: gautama he bhagavan ! jaghanya avagAnA vAle asurakumAroM ke kitane paryAya kahe gae hai? zrutajJAnanA paryAyathI (ohiNANa panjave hiM) avadhizAnanA paryAyathA (tihiM aNNA hiM) yu ajJAnAthI (tihiM dasaNehiya) mane na zanAthI (chaTThANavarie) 582thAna patita che (evaM ukkosogAhaNae vi) me re STa mAnA paann|| 1- (evaM ajahaNNamaNuphosogAhaNAe vi) me 42 madhyama apA. gADanAvaNa 5 (navara) vizeSa se che (ukosogAhaNae vi asurakumAre ThiIe caudANavaDie) utkRSTa mAnApAya para asurabhAra sthitithI yatu:sthAna patita che (evaM jAva thaNiyakumArA) stnibhaa| sudhA se prAre. pu. TIkAtha-pahelA sAmAnya rUpathI asurakumAra AdinA paryAnI prarUpaNA karI. have jaghanya avagAhanAvALA asurakumAranA paryAnI prarUpaNa karAya che zrI gautamasvAmI-bhagavad ! jaghanya avagAhanAvALA asurakumAronA keTalA pAya -4DA cha Page #649 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 5 sU.7 asurakumArANAM paryAyanirUpaNam nakAsteSAmityarthaH, asurakumArANAM kiyantaH paryavAH-paryAyAH prajJaptA ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'aNaMtA pajavA paNNattA' jaghanyAvagAhanakAnAm amurakumArANAm anantAH paryavAH paryAyAH prajJaptAH, gotamastatra kAraNaM pRcchati -'se keNadveNaM bhaMte ! evaM vuccai-jahaNNogAhaNagANaM anurakumArANaM aNaMtA pajavA paNNatA' he bhadanta ! tat-atha, kenArthena-kathaM tAvat, evam-uktarItyA, ucyate -yat-jaghanyAvagAhanakAnAm asurakumArANAm anantAH paryavAH prajJaptAH iti ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! jahaNNogAhaNae asurakumAre jahaNNogAhaNassa asurakumArassa davaTTayAe tulle' jayanyAMvagAhanako'surakumAro jaghanyAvagAinakasya asurakumArasya dravyArthatayA dravyAthikanayena tulyo bhavati 'paesaTTayAe tulle' pradezArthatayA-pradezApekSayA, tulyo bhavati, 'ogAhaNaTTayAe tulle' avagAhanArthatayA-zarIrocchyarUpatayA tulyo bhavati, ThiIe cauhANavaDie' sthityAAyuH karmAnubhavarUpasthityapekSayA, catuHsthAnapatito bhavatiH, tathA ca sthitya bhagavAn-he gautama ! jaghanya avagAhanA vAle asurakumAroM ke ananta paryAya kahe gae haiN| gautama-he bhagavan ! kisa hetu se aisA kahAjAtA hai ki jaghanya avagAhanA vAle asturakumAroM ke ananta paryAya kahe haiM ? bhagavAn-he gautama ! eka jaghanya adaMgAhanA vAlA asurakumAra dUsare jaghanya avagAhanA vAle asurakumAra se draa kI apekSA tulya hai pradezoM kI apekSA bhI tulya hai, avagAhanA kI apekSA bhI tulya hai, kintu sthiti kI apekSA catuHsthAnapatita hotA haiM, ataeva eka jaghanya avagAhanAvAlA asurakumAra dUsare jaghanya avagAhanA vAle asurakumAra le sthiti kI apekSA agara hIna ho to zrI bhagavAna-gautama! jaghanya avagAhanA vALA asurakumAranA ananta paryAya kahelA che. zrI gautamasvAmI ! kyA hetuthI ema kahevAya che ke jaghanya avagAhanA vALA asurakumAronA ananta paryAya kahyA che ? zrI bhagavAna-he gautama ! eka jaghanya avagAhanAvALA asurakumAra bIjA jaghanya avagAhanAvALA asurakumArathI dravyanI apekSAe tulya che, pradezanI apekSAe paNa tulya che, avagAhanAnI apekSAe paNa tulya che. kintu sthitinI apekSAe catuHsthAna patita thAya che, tethI ja eka jaghanya avagAhanAvALA asurakumAra bIjA jaghanya avagAhanAvALA amukumArathI rithatinI apekSAe agara hIna hoya te asa khyAta bhAgahIna, saMkhyAtabhAga hIna saMkhyAta guNahIna Page #650 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 664 prathApanA pekSayA jaghanyAvagAhanako'surakumAro jaghanyAvagAhanakasyAsurakumArasya asaMkhyeya. bhAga hIno vA, saMkhyeyabhAgahIno vA, saMkhyeyaguNahIno vA, asaMkhyeyaguNa hIno vA bhavati, asaMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, saMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, saMkhyeyaguNAbhyadhiko vA, asaMkhyeyaguNAbhyadhiko vA bhavati iti bhAvaH, 'vaNNAihiM chaTToNava. Die' varNAdibhiH-varNagaMdharasasparzaparyavaiH jaghanyAvagAhanako'murakumAraH paTu sthAnapatito bhavati tadabhilApazca pUrvavadeva vodhyaH, 'AbhiNiyohiyanANapajjave hiM AbhinivodhikajJAnaparyavaiH, 'suyanANapajjaveDiM' zrutajJAnaparyavaiH 'ohinANapajjavedi' avadhijJAnaparyavaiH, 'tihiM annANehi' tribhirajJAna:-matyajJAnazrutAjJAnavibhaGgalakSaNAjJAnaH 'tihi dasaNehi ya chaTANavaDie' tribhidarzanaizca-cakSuracakSugvadhilakSaNadarzanaparyavaiH jaghanyAvagAhanako'surakumAraH paTsthAnapatito bhavati, tathA ca matijJAnIbhiH jaghanyAvagAhanako'surakumAro jaghanyAvagAhanakasyAsurakumArasya anantabhAga hIno vA, asaMkhyeyabhAga hIno vA, saMkhyeyabhAga hIno vA, saMkhyeyaguNa hIno vA, asaMkhyeyaguNa hIno vA, anantaguNa hono vA bhavati, anantabhAgAbhnadhiko vA, asaMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, saMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, asaMkhyAtabhAga hIna, saMkhyAtabhAga hIna, saMkhyAtaguNa hIna athavA asaMkhyAtaguNa hIna hotA hai aura yadi adhika haiM to asaMkhyAta bhAga adhika, saMkhyAtabhAga adhika saMkhyAtaguNa adhika yA asaMkhyAtaguNa adhika hotA hai / varNa, gaMdha, rasa, sparza ke paryAyoM se tathA AbhinibodhikajJAna, zrutajJAna, avadhijJAna tIna ajJAnoM aura tIna darzanoM ke paryAyoM se SaTsthAnapatita hotA hai, arthAt eka jaghanya avagAhanAvAlA asurakumAra dUsare jaghanya avagAhanA vAle asurakumAra se ananta bhAgahIna asaMkhyAta bhAga hIna saMkhyAta bhAga hIna saMkhyAtaguNahIna asaMkhyAta guNa hIna athavA anantaguNa hIna hotA hai, agara adhika ho to anantabhAga adhika, asaMkhyAtabhAga adhika, sNkhyaatathavA asaMkhyAta guNahIna thAya che ane je adhika che te asaMkhyAta bhAga adhika saMkhyAmabhAga adhika, saMkhyAtaguNa adhika athavA asaMkhyAta guNa adhika thAya che. varNa, gaMdha, rasa, sparzanA paryAthI tathA AbhinidhijJAna, zrutajJAna, avadhijJAna, traNa ajJAna ane traNa darzananA paryAyathI SasthAna patita thAya che. arthAt eka jaghanya avagAhanAvALA asurakumAra bIjA jaghanya avagAhanAvALA asurakumArathI ananta bhAgahIna, asaMkhyAta bhAgahIna, saMkhyAta bhAgahIna, saMkhyAta guNahIna, asaMkhyAta guNahIna athavA ananta guNahIna bane che. agara adhika heya te anantabhAga adhika, asaMkhyAtabhAga adhika, Page #651 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pada 5sU.7 asurakumArANAM paryAyanirUpaNam 665 saMkhyeyaguNAbhyadhako vA, asaMkhyeyaguNAbhyadhiko vA, anantaguNAbhyadhiko vA bhavatIti bhAvaH, 'evaM ukkosogAhaNae vi evam pUrvottarItyA, utkRSTA gAhanako'pi asurakumAra utkRSTAvagAhanakarayAsurakumArasya dravyAtayA tulyaH pradezArthatayA tulyaH, avagAha nArthatayA tulyaH, sthityA catuHsthAnapatitaH, varNAdibhiH paTTa sthAnapatitaH, AminiyovijJAnaparvavaiH putrajJAnaparyayaH, avadhinAnapayaH, trimirajJAna, tribhidarzanaizca paTasthAnapatito bhavati, evaM ajahaNNamaNubomogAhaNaevi' evam-pUrvoktavadeva ajaghanyAnutkRSTAvagAnamo'pi amurakumAraH ajayanyAnutkRpTAvaNAhanakasyAsurakumArasya dravyArthanayA tulyaH, pradezArthatayA tulyaH, avagAhalArthatayA tulyaH, sthityA catuHsthAnapatitaH varNAdibhiH paTsthAna bhAga adhika, saMkhyAtazuNa adhika, asaMkhyAtazuNa adhika athavA anantaguNa adhika hotA hai| jailA jaghanya avagAhanA vAle asturakhumAra ke viSaya meM kahA, vaisA hI utkRSTa avagAhanA vAle ke viSaya meM bhI kahanA cAhie, arthAt vaha dravya pradezoM aura avagAhanA kI apekSA tulya hotA hai, sthiti kI apekSA catuHsthAnapatita evaM varNa Adi ke paryAyo kI apekSA paTUsthAnapatita hotA hai| AminiyodhikajJAna ke paryAyoM se zrutajJAla ke paryAyoM se, abadhijJAna ke paryAyoM se, tIna darzanoM se SaTsthAnapatita hotA hai| madhyama avagAhanA vAle asurakumAra ke viSaya meM bhI aisA hI kahanA cAhie arthAt madhyama avagAhanA vAlA eka asurakumAra dUsare asurakumAra se dravya tathA pradezoM kI apekSA tulya hotA hai, saMkhyAtabhAga adhika, sa khyAtaguNa adhika, asaMkhyAtaguNa adhika athavA anantaguNa adhika thAya che. jevuM jaghanya avagAhanAvALA asurakumAranA viSayamAM kahyuM che tevuMja utkRSTa avagAhanAvALAnA viSayamAM paNa kahevuM joIe. arthAt te dravya ane pradeze temaja avagAhanAnI apekSAe tulya thAya che, sthitinI apekSAe catu sthAna patita temaja varNa AdinA paryAnI apekSAe pasthAna patita thAya che. Abhinidhika jJAnanA paryAyathI thatajJAnanA paryAyethI, avadhijJAnanA paryAyatho, traNa ajJAnathI, traNadarzanethI vathAna patita thAya che. madhyama avagAhanAvALA asurakumAranA viSayamAM paNa evuM ja kahevuM. joIe arthAt madhyama avagahanAvALA eka asurakumAra bIja asurakumArathI dravya tathA pradezonI apekSAe tulya bane che. avagAhanAnI apekSAe tulya bane che, pa0 84 Page #652 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazAranAstre patitaH, AbhinivodhikajJAnaparyavaiH, zrutajJAnaparyaveH, aradhijJAnapayAH, vibhirajJAnaiH, tribhirdarzanaizca padasthAnapatito bhavati, kintu 'navaraM unakosogAhaNae vi aprakumAre ThiIe cauThANavaDie' naparam-pUrvApekSayA vizeSastu utkRSTAvagAhanako'pi asurakumAraH sthityA-AyuH karmAnubhavalakSaNasthitya pekSayA catuH sthAnapatito bhavati, 'evaM jAva thapiyakumArA' evaM-tathaiva yAg-nAgakumArAH suvarNakumArAH, agnikumArAH, vidyutkumArAH udadhikrumArAH, dvIpakumAgaH, dikkumArAH, paranakumArAH, stanitakumArAH api jayanyAvagAhanakAH, utkRpTAvagAhanakAH, ajaghanyAnutkRSTAvagAhanakAzca yathAyogyam svasvarajAtIyApekSayA dravyArthatayA tulyAH, pradezArthatayA tulyAH, avagAhanArthatayA tulyAH, sthityAAyuH karmAnubhavalakSaNasthityapekSayA catu:sthAnapatitAH varNagandharasaraparzaparyavaiH SaTsthAnapatitAH, AbhiniyodhikajJAnaparyaveH, zrutajJAnaparyavaiH, avijJAnaparyavaiH, avagAhanA kI apekSA tulya hotA hai, kintu sthiti kI apekSA catusthAnapatita hotA hai aura varNAdi ke tathA AbhinivAdhika jJAna, zrutajJAna, avadhijJAna, tIna ajJAnoM evaM tIna darzanoM ke paryAyoM kI apekSA SaTsthAnapatita hotA hai| vizeSa yaha hai ki utkRSTa avagAhanA vAlA bhI asurakumAra sthiti se catuHsthAnapatita hotA hai| stanitakumAroM taka isI prakAra kaha lenA cAhie / arthAt nAga kumAra, suvarNa kumAra, agnikumAra, vidyutkumAra, udadhikumAra dvIpakumAra, dikkumAra, pavanakumAra, stanitakumAra ye jaghanya avagAhanA vAle aura madhyama avagAhanA vAle yathAyogya dravya kI apekSA aura pradezoM kI apekSA tulya haiM avagAhanA kI apekSA tulya haiM, sthiti kI apekSA catuHsthAnapatita haiM, varNa gaMdha rasa sparza ke paryAyoM se SaTsthAnapatita haiN| tIna jJAnoM, tIla ajJAnoM aura tIna darzanoM paNa sthitinI apekSAe catuHsthAna patita thAya che ane varNAdinA tathA AbhinidhikajJAna, zrutajJAna, avadhijJAna traNa ajJAna temaja traNa dazanA paryAnI apekSAe SaTathAna patita thAya che. vizeSa e che ke utkRSTa avagAhanAvALA paNa asurakumAra sthitithI catu sthAna patita thAya che. svanitakumAra sudhI A rIte ja kahevuM joIe. arthAt nAgakumAra, suvarNakumAra, agnikumAra vibhumAra. dvIpakumAra, dikumAra, pavanakumAra ane svanitakumAra e badhA jaghanya avagAhanA vALa, utkRSTa avagAhanAvALA, ane madhyama avagAhanAvALA yathA cagya dravyanI apekSAe ane pradezonI apekSAe tulya che. avagAhanAnI apekSAe tulya che. sthitinI apekSAe catu sthAna patita che, varNa, gaMdha, rasa, sparzane Page #653 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 5 jU.8 pRthvIkAyikAdInAM paryAyanirUpaNam 167 tribhirajJAnaparyavaiH, tribhirdarzanaparyavaizca paT sthAnapatitA bhavanti, tepAmAlApakAzca pUrvoktarItyA svayamevAvagantavyAH // suu07|| pRthivIkAyikAdi paryAyavaktavyatAmUlam-jahaNNAgahaNANaM bhaMte ! puDhavikAiyANaM kevaiyA pajjavA paNatA ? goyamA ! aNatA panjavA paNNattA se keNaTreNaM bhaMte ! evaM buccaMi jahaNNogAhaNANaM puDhavikAiyANaM aNatA pajavA paNNatA ? goyamA / jahaNNAgAhaNae puDhavikAie jahaNNAgAhaNasta puDhavikAiyata davaTTayAe tulle paelaTyAe tulle ogAhaNaTyAe tulale ThiIe tivANavaDie vaNNagaMdharasaphAla prajadehi dohi aNNANehi avanakhudalaNapajjavehi ya chaTANavaDie evaM ukkoloSAhaNavi ajahaNNamaNukkosogAhaNae vi evaM ceva navaraM sahANe cauTANADie jahaNNaThiiyANaM puDhavikAjhyANaM pucchA goyanA ! aNaMtA pajavA paNNatA se keNaSTeNaM bhaMte ! evaM vui jahaNNaThiiyANaM puDhavikAiyANaM agaMtA pajatrA paNNatA ? goyanA ! jahaNNaThiie puDhatrikAie jahaNNaThiiyarasa puDhavikAiyasta dabaTTayAe tulle paesaTTayAe tulle ogAhaNaTTayAe caDavANaraDie ThiIe tulle vaNNagaMdharasaphAlapajahiM maiaNNANapajavehiM suyaaNNANapajjavehiM acavakhudasaNajohiM chADie evaM ukosaThiie vi ajahapaNamaNukolaThiie vi evaM cetra nabaraM sahANe tiDhANavaDie jahaNNaguNakAlayANaM bhaMte ! puDhavikAiyANaM pucchA goyamA ! kI apekSA pasthAnapatita haiN| chaha aura cAra sthAnoM kA uccAraNa pUrvavat svayaM hI samajha lenA cAhie // 7 // paryAdhI SaTasthAna patita che. traNa jJAna, traNa ajJAna ane traNa daLanI apekSAe paTasthAna patita che. cha ane cAra rasthAnA uccAraNa pUrvavat jAte ja samajI levuM joIe ke 7 che Page #654 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - jJApanAsUtra aNaMtA pajavA paNattA se keNaTeNaM saMte ! evaM buccai jahaNNaguNakAlayANaM puDhavikAiyANaM aNaMtA pajavA paNNatA ? goyalA! jahaNNaguNakAlae puDhacikAie jahaNNaguNakAlagassa puDhavikAiyasta davyaTyAe tulle paesaTTayAe tulle ogAhaNaTayAe cauTAgavaDie ThiIe tiTTANabaDie kAlavaNNapajjavehiM tulle avasesehiM vaSNagaMdharasaphAsapajjavehiM chaTANavaDie dohi annANehiM acakkhudaMsaNalapajjavehiM ya chATaNavaDie evaM ukosaguNakAlae vi ajahaNNamaNukkosaguNakAlae vi evaM ceva / navaraM saTThANe chaTANavaDie evaM paMca vaNNA do gaMdhA paMca rasA aTTapAsA bhANiyabA jahaNNasaiannANoNaM aMte ! puDhavikAiyANaM pucchA goyamA! aNaMtA pajavA paannttaa| se keNaTe bhaMte! evaM vuccai. jahaNNamaiannANINaM aNaMtA pajjavA paNNatA ? goyamA ! jahaNNa mai annANI puDhavIkAie jahaNNamai annANiyassa puDhavikAiyasta daTrayAe tulle paesaTUyAe tulle ogAhaNayAe cauTANavaDie ThiIe tiTANavaDie vaNagaMdharasaphAsapajjavehiM chaTANavaDie mai aNNaNApajjavehiM tulle suya aNNANapajavehiM acakdasaNapajjavahiM chadAgavaDie evaM ukkosamai aNNANI vi ajahaSNalaNujhosa mai annANIvi evaM ceva navaraM lahANe chahANavaDie evaM suya annANIvi acakkhu. dasaNIvi evaM ceva jAva vaNapphaikAiyA // suu08|| chAyA-jaghanyAvagAhanakAnAM bhadanta ! pRthivI kAyikAnAM kiyantaH paryavAH prajJaptAH ? gautama ! anantAH paryavAH prajJaptAH, tat kenArthena sadanta ! evamucyate ___ pRthvImAyAdiparyAyavaktavyatA zabdArtha-jahaNyogAhaNANaM bhaMte ! puDhavikAjhyANaM kevaiyA pajavA pRthvIkAyAdi paryAya vaktavyatA sAtha-(jahaNNogAhaNANaM bhave ! puDhavikAiyANaM kevaiyA pajjavA paNNattA ?) 3 Page #655 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pada 5 sU.8 pRthvIkAyikAdInAM paryAyanirUpaNam 669 javanyAvagAhanakAnAM pRthivIkAyikA nAmanantAH paryavAH prajJaptAH ? gautama ! jabanyAvagAhanakaH pRthivIkAyiko jaghanyAvagAhanakasya pRthivIkAyikasya dravyArthatayA tulyaH, pradezArthatayA tulyaH, avagAhanArthatayA tulyaH, sthityA tristhAnapatitaH, varNagandharasasparzaparyavaiH, dvAbhyAm ajJAnAbhyAm acakSurdarzanaHparyavaizva paTU sthAnapatitaH, evam utkRSTAvagAhanakopi, jaghanyAnutkRSTAvagAhanako'pi eyazcaiva paNNatA ?) he bhagavan ! jaghanya avagAhanA vAle pRthvIkAyikoM ke kitale paryAya haiM ? (goyamA ! aNaMtA pajavA paNNattA) he gautama ! ananta paryAya kahe gaye haiM (se keNaTeNaM bhaMte ! evaM cuccai-jahaNogANANaM puDhadhikAjhyANaM aNaMtA pajjayA paNNattA ?) he bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA hai ki jaghanya avagAhanA vAle pRthvIkAyikoM ke ananta paryAya hote hai ? (goyamA ! jahaNNogAhaNae puDhavikAie jahaNNogAhaNasta puDhavikAiyarala davyaTTayAe tulle) he gautama ! jaghanya avagAhanA vAlA pRthvIkAyika jaghanya avagAhanA vAle dUsare pRthvIkAyika se dravya kI apekSA tulya haiM (paesaTTayAe tulle) pradezoM kI apekSA tulya hai (ogAhaNazae tulle) avagAhanA se tulya hai (ThiIe tihANavaDie) sthiti se tristhAnapatita hai (vaNNa-gaMdha rasa phAsapajjavehiM) varNa, gaMdha, rasa aura sparza ke paryAyoM se (dohi aNNANehiM) do ajJAnoM se (acavakhudaMsaNa pajavehi ya ) aura acakSudarzana ke paryAyoM se (chaThANavaDie) paTUsthAnapatita hai| (evaM ukkosogAhaNae vi) isI prakAra utkRSTa avagAhanA bhagavan ! 43nya ma nApAnA pRthvIviDInA TayA paryAya cha? (goyamA ! aNatA pajjavA paNNattA) gautama | mananta paryAya hyA cha (se keNadveNaM bhate / evaM vuccai jahaNNogAhaNANa puDhavikAiyANaM aNaMtA pajjavA paNNatA?) lagavan 229 ema kahyuM ke jaghanya avagAhanAvALA pRthvIkAcikenA ananta paryAya thAya che? (goyamA ! jahahmaNogAhaNae puDhavikAie jahaNNogAhaNassa puDhavikAiyAsa vyayAe tulle) gautama / dhanya mAnAvAjA pRthvIyi4 ghanya apanApANA ilan vIyi4thI dravyanI apekSAye tulya cha (paesadvayAe tulle) prazAnI apekSA tuiya che (ogAhaNaTThayA tulle) mAnAthI tusya che (ThiI tihANavaDiA) sthitithI tristhAna patita che (vaNNa, gaMdha, rasa, phAma panjavehi) vaNu', Adha, 24, 25nA paryAyAthI (dohi aNNANehi) me nAnAthI (acavakhudaMsaNa pajjavehi) gane 2mayadarzananA paryAyothI (chaTTANavaDipa) 58sthAna patita the, (evaM udyosogohagae vi) me rIta , mAnApA 5g (ajaH Page #656 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanAsUtre navaraM svasthAne catuHsthAnapatitaH, jaghanyasthitikAnAM pRthivIkAyikAnAM pRcchA, gautama ! anantAH paryavAH prajJaptAH, tat kenAryena bhadanta ! evamucyate jaghanyasthikAnAM pRthivIkAyikAnAM anantAH paryavAH prajJaptAH ? gautama ! jaghanyasthitika pRthivIkAyiko jaghanyasthitikasya pRthivIkAyikasya dravyArthatayA tulyaH, pradezArthatayA tulyaH, avagAhanArthatayA catuHsthAnapatitaH, sthityA tulyaH, varNagandharasasparzaparyavaiH matyajJAnaparyavaiH, zrutAjJAna paryavaiH acakSurdarzanaparyavaiH SaTsthAnapatitaH, evam vAlA bhI (ajahaNNamaNukkologAhaNae vi evaM ceva) madhyama avagAhanA vAlA bhI isI prakAra (navaraM sahANe cauhANavaDie) vizeSa yaha ki madhyama avagAhanA vAlA svasthAna meM bhI catuHsthAnapatita hai (jahaNNaThijhyANaM puDhavikAjhyANaM pucchA ?) jaghanya sthiti vAle prathvIkAyikoM ke viSaya meM pRcchA ? (goyamA ! arNatA pajavA paNNattA) he gautama ! ananta paryAya kahe haiM (le kegaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai-jahapaNaThiiyANaM puDhavikAiyANaM aNaMtA panavA paNNattA ?) kisa kAraNa se he bhagavan / aisA kahA jAtA hai ki jaghanya sthiti vAle pRthvIkArthikoM ke ananta paryAya haiM ? (goyamA ! jahaNNaThiie puDhavikAie jahaNNaThiiyassa puDhavikAiyassa vvaTTayAe tulle) he gautama ! jaghanya sthiti vAlA pRthvikAyika jaghanya sthiti vAle pRthvIkAyika se dravya kI apekSA tulya hai (paesaTTayAe tulle) pradezoM kI apekSA tulya hai (ogAhaNaTTayAe cauTThANavaDie) avagAhanA se catusthAnapatita hai (ThiIe tulle) sthiti se tulya hai (vaNNa-gaMdha rasa-phAsa pajjavehiM) varNa, haSNa maNukosogAhaNae vi evaM ceva) madhyama mAnApA 5 me mAre (navara sadANe cauDhANavaDie) vizeSa se che , madhyama mAnAvA svasthAna mA 5 yatu.sthAna patita che (jahaNaThiiyANaM puDhavikAiyANaM pucchA ?) dhanya sthitimA pRthvIpichInA viSayamA ch| ? (goyamA / aNaMtA pajjavA paNNattA) hai gautama | mananta paryAya cha (se keNaTeNaM bhaMte / eva vuccai-jahaNNaThiiyANaM puDhavikAiyANaM aNatA pajjavA paNNattA) / 12Ne sAvana me 4yu cha dhanya sthitivANA pRthvIyAnA mananta paryAya che (goyamA ! jahaNNa ThiIe puDhavikAie jahaNNaThiiyassa puDhavikAiyassa davvaTThayAe tulle) 3 gautama / jaghanya sthitivALA pRthvIkAyika jaghanya sthitivALA pRthvIkAyikathI--dravyanI mapekSA tumaya che (paesaTTayAe tulle) pravezAnI apekSAye tulya cha (ogAhaNadvayAe caTTANavaDie) mavAnAthI tu.sthAna patita che (ThiIe tulle) sthitithI tulya che (vaNNa, gaMdha, rasa phAsapajjavehiM) pazu, dha, 2sa, Page #657 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 5 sU.8 pRthvokAyikAdInAM paryAyanirUpaNam 671 utkRSTasthitiko'pi anadhanyAnuskRSTasthitiko'pi evaJcana, navaraM svasthAne tri sthAnapatitaH, jaghanyaguNakAlakAnAM bhadanta ! pRthivIyAyikAnAM pRcchA, gautama ! anantAH paryavAH prajJaptAH, tat ke.nArthena bhadanta ! evamucyate-jaghanyaguNakAlakAnAM pRthivIkAyikA nAmanantAH paryavAH prajJaptAH ? gautama ! jaghanyaguNakAlayaH pRthivIkAyiko jaghanyaguNakAlakasya pRthivIkAyikasya dravyArthatayA tulyaH, pradezArthatayA gaMdha, rasa aura sparza ke paryAyaryoM se (bhaiaNNANa panjadehi) matiajJAna ke paryAyoM se (suyaaNNANapajjavehiM) zruta-ajJAna ke paryAyoM se (acakkhudaMsaNapajjavehiM) acakSudarzana ke paryAyoM se (chaTThANacaDie) SaTsthAnapatita hai (evaM ukkosaThie vi) utkRSTa sthiti vAlA bhI aisA hI (ajahaNNamaNukkosaThihae vi evaM ceva) madhyama sthiti vAlA bhI aisA ho (navaraM saTTANe tihANabaDie) vizeSa yaha ki svasthAna meM bhI tristhAnapatita hai ___ (jahaNNaguNakAlayANe bhale ! puDhavikAiyANaM pucchA?) he bhagavana ! jaghanyaguNa kRSNa pRthvIkAyikoM kI pRcchA ? (goyamA ! aNaMtA pajjavA paNNattA) he gautama ! ananta paryAya kahe haiM (se keNaTeNaM bhaMte ! evaM cuccai-jahaNNaguNakAlagANaM puDhavikAiyANaM aNaMtA pajjavA paNNattA ?) kisa kAraNa se he bhagavan ! aisA kahA jAtA hai ki jaghanya guNa kRSNa pRthvI kAyikoMke alanta paryAya haiM ? (goyamA ! jahaNNaguNakAlae puDhavikAie jahaSNaguNakAliyassa puDhavikAiyassa davvaTTayAe tulle) jaghanyaguNa kAlA pRthvIkAyika jaghanyaguNa kAle 25 nA pAyAthI (maI aNNANa pajavehiM) bhati majJAnanA paryAyAthI (suya aNNANa pajjavehiM) zruta majJAnanA paryAyI (acakkhudaMsaNa pajjavehiM) manyanu zaInanA paryAyAthI (chadrANavaDie) 58sthAna patita che (evaM ukkosaThiie vi) GSTa sthitivANAnA sadhanu 4thana 55 merI pramANe cha (ajahaNNa maNu: kosaThiie vi eva ceva) madhyama sthitiyANA pay (navara saTTANe tiTThANavaDipa) vizeSa eke svasthAnamAM paNa tristhAna patita che. __ (jahaNNaguNakAlayANaM bhaMte / puDhavikAiyANaM punchA) he bhagavan / dhanya guSya 4 pRthvI yionI cha ? (goyamA / aNatA pajjayA paNNattA) Da gautama / mananta paryAya 46 cha (se keNaTreNaM bhate / evaM buncaha-jahaNNaguNakAlayANaM puDhavikAiyANa aNatA pajjavA paNNattA ?) hai, sapana 4yA 4122 me 44 bAya cha hai 4dhanya guNa 4 pRthvI yihAnA ananta paryAya cha ? (goyamA ! jahaNNaguNakAlara puDhavikAie jahaNAgaka leyAma puDhapikAiyassa dabaTTayAe tulle) dhanya Page #658 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 672 prajJApanAsUtre tulyaH, avagAhanArthatayA catuHsthAnapatitaH, sthityA tristhAnapatitaH, kRSNavarNaparyavestulyaH, avazeSaiH varNagandharasasparzaparyave paTsthAnapatitaH, dvAbhyAm ajJAnAbhyAm acakSurdarzanaparyavaizca pathAnapatitaH, evamutkRSTaguNakAlakopi ajaghanyAnutkRpTaguNakAlako'pi evaJcaiva, navaraM svasthAne paTyAnapatitaH, evaM paJcavarNAH, hau gandhI, pazcarasAH, aSTau sparzAH bhaNitavyAH, jaghanyamatyajJAnInAM bhadanta ! pRthivIkApRthvIkAyika se dravya kI apekSA tulya haiM (paesaTTayAe tulle) pradezoM kI apekSA tulya hai (ogAhaTTayAe cauThANavaDie) avagAhanA kI apekSA catuHsthAnapatita hai (ThiIe tiTThANa vaDie) sthiti se tristhAnapatita hai (kAlavaNNapajjavehiM tulle) kRSNavarNa ke paryAyoM se tulya hai (avasesehiM vaNNagaMdharasaphAsapajjavehiM chaThANavaDie) zeSa varNa, gaMtha, rasa, sparza ke paryAyoM se paTsthAnapatita hai (dohi annANehiM) do ajJAnoM ke (acakkhudaMsaNapajjavehiM ya) aura acakSudarzana ke paryAyoM se (chaTThANavaDie) SaTsthAnapatita hai (evaM ukkosa guNa kAlae vi) aisA hI utkRSTaguNa kRSNa bhI (ajahaNNasaNukkosaguNa kAlae vi eva ceva) madhyamaguNa kRSNa bhI isI prakAra (navara) vizeSa yaha ki (sahANe chaThANa vaDie) svasthAna meM SaTsthAnapatita hai (evaM paMcavaNNA) aise hI pA~ca varNa (do gaMdhA) do gaMdha (paMca rasA) pAMca rasa (aSTaphAsA) ATha sparza (bhANipavyA) kahane cahie (jahaNNamaiannANINaM bhaMte ! puDhavikAiyANaM) he bhagavan ! jaghanya mati-ajJAnI pRthvIkAyikoM ke viSaya meM pracchA ? (goyamA ! aNaMtA guNa kALA pRthvIkAyika jaghanya guNa kALA pRthvIkAyikathI kayanI apekSAe tulya cha (paesaTTayAe tulle) prazAnI apekSA tujhya che (ogAhaNadvayAe caudrANavaDie) avamAnAnI apekSAme yatu sthAna patita cha (ThiIe tiTrANavaDie) sthitithI tristhAna patita che (kAlavaNNapajjavehiM tulle) kRSNa panA paryAyAthI tukSya cha (avasesehiM vaNNagaMdharasaphAsapajjavehiM chaTANavaDie) zeSa vANu, gadha; 2sa, 25zanA paryAyAthI SaTsthAna patita cha (dohiM annANehi) . ajJAnAthI (acakkhudaMsaNapajjavehi ya) bhane anyakSuzananA paryAyothI (chadrANavaDie) SaTsthAna patita che (eva rakkosaguNakAlae vi) sema GSTa guNa 4 5 (ajahaNNa maNukkosaguNekAlae vi eva ceva) madhyama zuSpa 55 se prAre (navara) vizeSa me (sahANe chaTThANavaDie) svasthAnamA sthAna patita cha (evaM paMcavaNNA) se pramANe pAya paNu (do gaMdhA) ne 14 (paMca rasAM) pAMya 24 (aTTha phAsA) 2418 25za (bhANiyavvA) 4 naye (jahaNNa maiannANINaM bhaMte / pudavikAiyANaM) magavan / dhanya bhati Page #659 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyadhodhinI TIkA pada 5 sU 8 pRthvIkAyikAdInAM paryAyanirUpaNam 673 yikAnAM pRcchA, gautama ! anantAH paryavAH prAptAH, tat kanArthena bhadanta ! ecamucya ne-jadhanyamatyajJAnInAM pRthivIkAyikAnAmanantAH paryavAH prajJaptAH ? gonama ! jaghanyamatyajJAnI pRthivIkAyiko javanyamatyajJAninaH pRthivIkAyikasya vyArthatayA tulyaH, pradezArthatayA tulyaH, avagAhanArtha tayA catuHsthAnapatitaH, sthityA tristhAnapatitaH, varNagandharasasparzaparyavai SaT sthAnapatitaH, matyajJAnaparyavettulyaH, zrutAjJAnaparyavaiH, acakSurdarzanaparyavaiH paT sthAnapatitaH, evam utkRSTamatyajJAnI pajjavA paNNatA) he gautama ! ananta paryAya kahe haiM (se keNaTeNaM bhaMte evaM buccai-jahaNamaiaNNANINaM puDhanikAiyANa aNaMtA pajjavA paNNattA ?) he bhagavan ! kisakAraNa pesA kahA gayA ki jaghanya matiajJAnI pRthvIkAthikoM ke ananta paryAya kahe haiM ? (goyamA ! jahaNNamaiaNNANI puDhavikAie jahaNNamaiannANisla puDhaSikADyAma baTTayAe tulle) he gautama ! jaghanya ati-mAnI pRthvIkAdhika jaghanya mati ajJAnI pRthvIkAyika se dravya kI apekSA tulya hai (paesaThyAe tulle) pradezoM kI apekSA tulya hai (ogAhaNaDhayAe cauTThANavaDie) avagAhanA kI apekSA se catu:sthAnapalita hai (ThiIe tihANavaDie) sthiti se tristhAnapatita hai (vANagaMdharasaphAsapajjavehiM chahANavaDie) varNa, gaMdha, rasa, sparza, ke paryAyoM se padasthAnapatita hai (maiaNNANapanjadehiM tulle) bhati-ajJAna ke paryAyoM se tulya hai (suyaaNNANapajjavehiM acakravadasaNapajjavehiM chaThANavaDie) tAjJAna aura acakSudarzana ke paryAyoM se SaTsthAnapatita hai (evaM ukkosabaiaNNANI majJAnI vIyiTInA viSayamA cha ? (goyamA ! aNaMtA pajjavA paNNattA) he gautama / mananta paryAya 4aa cha (se keNaTeNaM bhaMte / evaM vuccaI jahaNNamaiaNNaNINaM puDhavikAiyANaM aNaMto paJjavA paNatA ?) bhagavan ! / / 26 sabha kaheluM che ke jaghanya mati ajJAnI pRthvI kAyikenA ananta paryAya kahyA che? (goyamA / jahaNNamai aNNANI puDhavikAie jahaNNamai annANissa puDhavikAiyassa dabaTTayAe tulle) ra gautama | dhanya bhati jAnI vIyi dhanya mati jJAnI vIyisthI dra0yanI apekSA tulya cha (paesaTTayAe tulle) prazAnI mapekSA tujhya cha (ogAhaNaTyAe cauTANavaDipa) gAhanAnI apekSAye yatuHsthAna patita cha (Thiie tiTThANavaDie) sthitithI visthAna patita che (vaNNa gaMdharasaphAsapajjavehiM chadANavaDie) pazu, dha, 22 25nA paryAyAdhI paTthAna patita cha (mai aNNANapajjavehi tulle) bhati, jJAnanA paryAyAthI tujhya che (suyaaNNANapajjavehiM aca khudaMsaNapaujavehiM chANavaDie) tAjAna na0 85 Page #660 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 674 prajJApanAstra api, ajaghanyAnutkRSTapatyajJAnI api evaJcaiva, navaraM svasthAne paTa sthAnapatitaH evaM zrutAjJAnI api, acakSurdarzanI api, evaJcaiva yAvat vanaspatikAyikAH // 8 // ____TIkA-atha jaghanyAyavagAhanakAnAM pRthivIkAyikAnAM paryavAn prarUpayitu mAha-'jahaNNogAhaNANaM bhaMte ! puDha vikAiyANaM kevaiyA pajjA paNNatA ?' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! jaghanyAvasAhanakAnAla-javanyam avagAhanaM garIro. chUyo yeSAM te jaghanyAvagAhanakAratepAmityarthaH, pRthivIkAyikAnAM kiyantaH paryavAH prajJaptAH ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'aNaMtA panjanA paNNattA' jaghanyAvagAhanakAnAM pRthivIkArikAnAmanantAH paryavAH prajJaptAH, gautamaH pRcchati'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai-jahaNmogAhaNANaM puDhavikAiyANaM aNaMtA pajjavA paNNatA ?' he bhadanta ! tat-atha, kenAryena-kathaM tAvat , evam-uktarItyA, ucyate vi) aisA hI utkRSTa mati-ajJAnI bhI (ajahaNNamaNukkolamai. annANI vi evaM ceva) madhyama bhati-ajJAnI bhI aisA hI (lavaraM) vizeSa yaha ki (sahANe chaTThANacaDie) svasthAna meM SaTsthAnapatita haiM (evaM suyaaNNANI vi) aisA hI zrutAjJAnI bhI (acazkhudaMlaNIvi evaM ceva) acakSudarzanI bhI aisA hI (jAva vaNapphaikAiyA) vanaspatikAyikoM taka isI prakAra mahanA cAhie / ___TIkArtha-aba jaghanya avagAhanA vAle pRthvIkAyiko ke paryAyoM kI prarUpaNA kI jAtI hai gautama-jaghanya avagAhanA vAle pRthvIkAyikoM ke kitane paryAyakahe hai ? bhagavan-he gautama ? ananta paryAya kahe haiN| bhane 25yakSuza nanA paryAyAthI paTasthAna patita cha (evaM ukkosamaiaNNANI vi) me rI kRSTa mati jAnI 55] (ajahaNNamaNukkosa maiannANI vi evaM ceva) madhyama bhati-majJAnI 5 mepI zate (navaraM) vizeSa ke cha ? (saTThANe chaDhANavaDie) svasthAnamA paTthAna patita che (evaM suyaaNNANI vi) sebhazrutAjJAnI 5 (acakkhudaMsaNI vi eva ceva) anyanuzanI 54 bhanna samanavA (jAva vaNAphaikAiyA) vnsptiy| sudhI mA prare 4 naye. TIkAtha-have jaghanya avagAhanAvALA pRthvIkAyikanA paryAyanI prarUpaNa karAya che zrIgautamasvAmI-he bhagavana jaghanya avagAhanAvALA pRthvIkAyikonA keTalA paryAya kahyA che? zrI bhagavAna he gautama ananta paryAya kahyA che, Page #661 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 5 sU.8 pRthvIkAyikAdInAM paryAyanirUpaNam 675 yat jaghanyAvagAhanakAnAM pRthivIkArikAnAmanantAH paryavAH prajJaptA iti ? bhagavAn ADha- 'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNogAhaNae puDhavikAie' jaghanyAvagAhanaka pRthivIkAyikaH 'jahaNogAhaNassa puDhavikAiyassa davvaTTayAe tulle' jagha - nyAvagAhanakasya pRthivIkAyikasya dravyArthatayA tulyo bhavati, 'parasaTTayAe tulle' pradezArthatayA tulyo bhavati, 'ogAhaNaTTayAe tulle' avagAhanArthatayA tulyo, bhavati, kintu 'Thie tidvANavaDie' sthityA AyuH karmAnumavalakSaNa sthityapekSayA tristhAnapatito bhavati, yeSAM saMkhyeyavarSAyukatvAt tacca prAgapi rAmuccayapRthivIkAyikavaktavyatAyAM pratipAditameva, tadabhilApatha - sthityapekSayA jaghanyAvagAhanakasya pRthivIkAyikAntarasya asaMkhyeyabhAgahIno vA saMkhyeyabhAgahIno vA saMkhyeyaguNahIno vA bhavati na tu asaMkhyeyaguNahIno bhavati, prAguktayukteH, gautama - he bhagavan ! kisa kAraNa aisA kahA jAtA hai ki jaghanya avagAhanA vAle pRthvIkAyikoM ke ananta paryAya kahe gae haiM ? bhagavAna - he gautama ! jaghanya avagAhanA vAlA pRthvIkAyika dUsare jaghanya avagAhanA vAle pRthvIkAyika se dravya kI apekSA tulya hai, pradezoM kI apekSA tulya hai, avagAhanA kI apekSA bhI tulya hotA hai, kintu sthiti kI apekSA se tristhAnapatita hotA hai / kAraNa yaha hai ki pRthvIkAvikoM kI sthiti saMkhyAta varSa kI hI hotI hai / yaha bAta pahale samuccaya pRthviokAyikoM kI vaktavyatA ke prasaMga meM kahI jA cukI hai / ataeva jaghanya avagAhanA vAlA eka pRthvIkAdhika dusare jaghanya avagAhanA vAle pRthvIkAyika kI apekSA agara hIna ho to asaMkhyAta bhAga hIna saMkhyAtabhAga hona athavA saMkhyAtaguNa hIna hotA hai / pUrvokta yukti ke anusAra vaha zrI gautamasvAmI-he bhagavan zA kAraNe ema kahevAya che ke jaghanya avagAhanAvALA pRthvIkAyikAnA ananta paryAya kahevAya che? zrI bhagavAn--he gautama 1 jaghanya avagAhanAvALA pRthvIkAyika khIja jaghanya avagAhanAvALA pRthvIkAkithI dravyanI apekSAe tulya che. prade zAnI apekSAe tulya che. ane avagAhanAnI apekSAe kintu sthitinI apekSAe tristhAna patita thAya che. pRthvIkAyikAnI sthiti sakhyAta varSanI ja haiAya che e vAta pahelA samuccaya pRthvIkAyikAnI vaktavyatAnA prasaMgamA kahevAI gaI che. tethIja jaghanya avagAhanAvALA eka pRthvIkAyika khIta jaghanya avagAhanAvALA pRthvIkAyikanI apekSAe agara hIna thAya te asaMkhyAta bhAgahIna, sakhyAta paNa tulya ane che, kAraNa e che ke Page #662 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramApanAstra evam asaMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, saMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, saMkhyeyaguNAbhyadhiko vA bhavati, na tu asaMkhye guNAbhyadhiko bhavati yukteH prAgupapAditatvAt , tathA 'vaNNagaMdharasaphAsapajjavehi' varNagandharasasparzaparyavaiH, 'dohiM anANehiM' dvAbhyAmajJAnAbhyAm matyajJAnazrutAjJAnalakSaNaparyAbhyAm , 'acavakhudaMsaNapajjavehi ya chaTANavaDie' acakSurdarzanaparyavaizca pasthAnapatito bhavati tadabhilApazca pUrvopadazita dizA'va seyaH, atra prarUpaNe pRthivIkAyikAnAM samyaktvasya teSu madhye samyaktvasahitasya cotpAdAsaMbhavena ajJAnadvayameva prarUpitam na tu jJAnadvayamiti'ubhayAbhAvo puDhavikAi esu' iti vacanaprAmANyAva , asaMkhyAtaguNa hIna nahIM ho sktaa| agara adhika ho to asaM khyAtabhAga adhika, saMkhyAlabhAga adhika athavA saMkhyAtazuNa adhika hI hotA hai| varNa, gaMdha, rasa aura sparza ke paryAyoM se, do ajJAno arthAt matvajJAna aura tAjJAna ke paryAyo se, tathA acakSudarzana ke paryAyo se padasthAnapatita hotA hai| ina SasthAno kA uccAraNa pUrvavatU samajha lenA cAhie / yahAM yaha dhyAnarakhanA cAhie ki pRthvIkAyikajIvo meM lamyaktva nahIM hotA aura na samyagdRSTi jIva pRthvIkAya meM utpanna hI hote haiN| sabhI pRthvIkAyika bhidhyAdRSTi hote haiM, ataeva unameM do ajJAna ho pAye jAte haiM / vahAM jJAna kA sadabhAva nahIM hai / isI kAraga yahAM do ajJAno kI hI palpaNA kI gaI hai| isI prakAra pRthvI kAyiko meM cakSurindriya kA abhAva hone se cakSudarzana bhI nahIM hotA, ataeva sirpha acakSudazana kI hI prarUpaNA kI gaI hai bhAgahIna athavA sa khyAta guNahIna bane che. pUrvokta yuktinA anusAra te saMkhyAta guNa thaI nathI zakatA. agara adhika hoya te asaMkhyAta bhAga adhika, saMkhyAta bhAga adhika athavA sa yAta guNa adhika ja thAya che. varNa gaMdha, rasa, sparzanA paryAyethI, be ajJAne arthAt matyajJAna ane zrutajJAnanA paryAthI tathA acakSudarzananA paryAyothI SasthAna patita thAya che e cha sthAnanA uccAraNa pUrvavat samajI levA joIe, ahiMe dhyAna rAkhavuM joIe ke prakAyika jIvomAM samyaDatva nathI hotuM ane na samyagdaSTi jIva pRthvI kAyama utpanna thAya che. badhA pRthvIkAyika mithyAdaSTi hoya che. tethI ja teomAM be ajJAna ja maLI Ave che. tyA jJAnano saddabhAva hete nathI. e kAraNe ahiM be ajJAnonI ja prarUpaNA karAI che. e prakAre pRthvIkAyikomAM cakSurindriyane abhAva hovAthI cakSudarzana paNa nathI thatu, tethIja phakata acakSu darzananI ja prarUpaNa karAI che. Page #663 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 5 sU.8 pRthvIkAyikAdInAM paryAyanirUpaNam 677 ata evoktam- 'dohiM aNNANehiM' iti, 'evaM ukosogAdaNae vi' evamuktarItyA, utkRSTAvagAhanako'pi pRthivIkAyikaH utkR.pTAvagAhanakasya pRthivIkAyikasya dravyArthatayA tulyaH, pradezArthatayA tulyaH, avagAhanArthatayA tulyaH, sthityA tristhAnapatitaH, varNagandharasasparzaparyaveH dvAbhyAmajJAnAbhyAm , acakSudarzanaparyavaizca padasthAnaetito bhavati, 'ajahaNNamaNukkosogAhaNae vi evaM caiva' ajavanyAnulkRSTAvagAhanako'pi pRthivIkAyikaH evaJcaiva ajaghanyAnutkRSTAragAhanakasya pRthivIkAyikasya dravyArthatayA tulyaH, pradezArthatayAtulyaH, avagAhanAthatayA tulyaH, varNagandharasasparzaparyavaiH dvAbhyAmajJAnAbhyAm acakSurdarzanaparyavaizva paTsthAnapatito bhavati, kintu 'navaraM sahANe cauTThANavaDie' navaraM-pUrvApekSayA isI prakAra utkRSTa avagAhanA vAlA eka pRthvIkAyipha dUsare utkRSTa avagAhanA vAle pRthvIkAyika se dravya kI apekSA tulya hai, pradezoM kI apekSA tulya hai, avagAhanA kI apekSA bhI tulya hai, kinta, sthiti kI apekSA se tristhAnapatita hotA hai, varNa, gaMdha, rasa aura sparza ke paryAyoM se, do ajJAnoM aura acakSudarzana ke paryAyoM se SaTsthAnapatita hotA hai| ____madhyama avagAhavA vAle pRthvIkAyika ke viSaya meM bhI aisA hI kahanA cAhie, arthAt madhyama avagAhanA vAlA eka pRthvIkAyika dUsare madhyama avagAhanA vAle pRthvI kAyika se dravya aura pradezoM kI apekSA tulya hai| madhyama avagAhanA vAlo meM vizeSatA yaha hai ki ve svasthAna meM bhI catusthAnapatita hote haiM, arthAt eka madhyama avagAhanA vAlA dUsare sadhyala avagAhanA vAle se catuHsthAnapatita hotA hai, kyoMki eja prakAre utkRSTa avagAhanAvALA eka pRthvIkAyika bIjA utkRSTa avagAhanAvALA pRthvIkAyikathI dravyanI apekSAe tulya che, pradezonI apekSAe tulya che. avagAhanAnI apekSAe tulya che kinDa sthitinI apekSAe tristhAna patita thAya che. varNa, gaMdha, rasa ane sparzanA paryAyethI be ajJAna ane acakSudarzananA paryAthI SaTasthAna patita bane che. madhyama avagAhanAvALA pRthvIkAyikanA viSayamAM paNa evuM ja kahevuM joIe. arthAt madhyama avagAhanAvALA eka pRthvIkAyika bIjA madhyama AvagAhanAvALA pRthvIkAyikathI dravya ane pradezanI apekSAe tulya che. madhyama avagAhana vALAmAM vizeSatA e che ke teo svasthAnamAM paNa catusthAna patita thAya che. arthAt eka madhyama avagAhanAvALA bIjA madhyama Page #664 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 678 prazropanAstra . vizeSastu svasthAne-yasmin svamave-pRthivIkAyibhava prathamamutpAdastasminneva pRthivIkAyikamave svasthAnavyavahArI jAyane, iti etAdRze svasthAne ityarthaH, tathA sati asaMkhyeyavarpAyuSphalyApi saMbhavena, asaMkhyeyabhAgahIno vA, saMkhyeyabhAgahIno vA, saMkhyeyaguNahIno yA, asaMkhye yaguNahIno vA bhavati, asaMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, saMkhyeyabhAgAbhyadhiko cA, saMkhyeyaguNAbhyadhiko vA asaMkhyeyaguNAbhyadhiko vA bhavati ityevaM catuHsthAnapatito bhavati na tu tristhAnapatita eva, gautamaH pRcchati-'jahaNNaThijhyANaM puDhavikAiyANaM pucchA' he bhadanta ! jaghanyasthitikAnAM jaghanyA sthitirAyuHkarmAnubhavalakSaNA yepAM te jaghanyasthitikAstepAmityarthaH, pRthivIkAyikAnAM ziyantaH paryavAH prajJaptA iti pRcchA, bhagavAn uttarayati-'goyamA !' he gautama ! 'aNatA pajjavA paNNatA' jaghanyasthitikAnAM prathivIkAyikAnAmanantAH paryavAH prajJatAH, gautamastatra kAraNaM pRcchati-'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai jahaNNaThilyANaM puDhavikAiyANaM aNaMtA pajjavA paNNattA ? sAmAnya rUpa se madhyama avagAhanA hone para bhI vaha vividha prakAra kI hotI hai / jaghanya aura utkRSTa avagAhanA kI bhAMti usakA eka hI sthAna nahIM hotA varNa, gadha, rasa aura sparza ke paryAyoM se, acakSudarzana ke paryAyo se tathA do ajJAna ke paryAya se SaTsthAnapatita hotA hai| gautama- he bhagavan ! jaghanya sthiti vAle pRztriIkAyikoM ke kitane paryAya kahe gae hai ? bhagavan-he gautama ! jaghanya sthitivAle pRthvIkAyikoM ke ananta paryAya kahe haiN| gautama-he bhagavat ! kisakAraNa se aisA kahA hai ki jaghanya sthiti avagAhanAvALAthI catuthAna patita hInAdhika bane che. kemake sAmAnya rUpathI madhyama avagAhanAvALA thavA chatA paNa te vividha prakAranI bane che. jaghanya ane utkRSTa avagAhanAnI jema tenuM eka sthAna nathI hotuM. varNa, gaMdha rasa ane sparzanA paryAyethI, acakSudarzananA paryAyethI tathA be ajJAnanA paryAthI SaTasthAna patita thAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana 1 jaghanya sthitivALA pRthvIkAyikanA keTalA paryAya kahelA che? zrI bhagavAna-he gItama ! jaghanya sthitivALA pRthvIkAyikonA ananta paryAya kahelA che? zrI gItamasvAmI-bhagavad ! zA kAraNe evuM kahyuM che ke jaghanya sthiti vALA pRthvIkAyikenA ananta paryAya kahyA che? Page #665 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 5 sU.8 pRthvIkAyikAdInAM paryAyanirUpaNam 679 he bhadanta ! tat atha, kenArthena-kathaM tAvat , evam-uktarItyA, ucyate yat-jaghanyasthitikAnAM pRthivI kAyikAnAm anntAH paryanAH prajJaptAH ? iti, bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'jANNaThiie puDhavikAie jahaNNaThiiyassa puDha vikAiyassa' jaghanyasthitikaH pRthivIkAyiko jaghanyasthitikasya pRthivIkAyikasya 'dabaTTayAe tulle' dravyArthatayA tulyo bhavati 'paesaTTayAe tulle' pradezArthatayA tulyo bhavati, 'ogAhaNayAe cauDhANavaDie' avagAhanArthatayA catuHsthAnapatito bhavati, tadabhilApakramazca pUrvopadarzinadizA ava. seyaH, 'Thiie tulle' sthityA-AyuHkarmAnubhavalakSaNa sthityapekSayA tulyo bhavati, 'vaNNagaMdharasaphAsapajjavehi varNagaMdharasasparza yavaiH, 'saiannANa pajjavehi' matyajJAna paryavaiH, 'suyaaNNANapajja vehiM zrutAjJAnaparyavaiH, 'aghakAbudasaNapajavehiM' acakSudarzanaparyavaiH 'chahANavaDie' paT sthAnapatito bhavati, tadabhilApastu pUrvopadarzita dizaiva svayamUhyaH, 'evaM ukkosaThie vi' evam-pUrvoktarItyA, utkRSTa sthitikopi vAle pRthvIkAyikoM ke ananta paryAya kahe haiM ? __ bhagavAn-he gautama ! eka jaghanya rithali vAlA pRthvIkAyika dUsare jaghanya sthiti vAle pRthvIkAyika se dravya kI apekSA tulya hotA hai, pradezoM kI apekSA zrI tulpa hotA hai avagAhanA kI apekSA catuHsthAnapatita hotA hai, unakA uccAraNapUrvavat kara lenA cAhie / sthiti kI apekSA tulya hotA hai, varNa, gaMdha, rasa aura sparza ke paryAyoM se, matyajJAna ke paryAyo le, zruttAjJAna ke paryAyo se tathA acakSudarzana ke paryAyoM se SaTsvAnapatita hotA hai| unakA uccA raNapUrvavat kara lenA caahie| __utkRSTa sthiti vAle pRthvIkAyika ke viSaya meM bhI aisA hI hai, arthAt vaha bhI dUsare utkRSTa sthiti hAle pRthviIkAyika kI apekSA zrI bhagavAna-he gautama ! eka jaghanya sthitivALA pRthvIkAyika bIjA jaghanya sthitivALA pRthvIkAyikathI dravyanI apekSAe tulya hoya che pradezanI apekSAe paNa tulya hoya che. avagAhanAnI apekSAe catuthAna patita heya che. temanA uccAraNa pUrvavat karI levA joIe. rithatinI apekSAe tulya thAya che varNa, gaMdha, rasa ane sparzanA paryAyathI, matyajJAnanA paryAthI, thatAjJAnanA paryAyothI tathA acakSudarzanA parathI paTasthAna patita thAya che. temanA uccAraNa pUrvavat karI levAM joIe utkRSTa sthitivALA pRthvIkAyikanA viSayane paNa emaja che, arthAtR te paNa bIjA utkRSTa sthitivALA pRthvI kAyikanI apekSAe dravyathI tulya che. Page #666 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 680 prajJApanAsUtre pRthivIkAyikaH, utkRSTa sthitikasya pRthivIkAyikasya dravyArthanayA tulyaH, pradezArthatayA tulyo bhavati, avagAhanArthatayA catuHsthAnapatito bhavati, sthityA tulyo bhavati, varNagandharasasparzaparyavaiH matyajJAnaparyavaiH, zrutAjJAnaparyavaiH, acakSurdarzanaparyavaiH paT sthAnapatito bhavati, 'ajahaNNamaNukkosaThiie vi evaM ceva' ajavanyAnutkapTasthitiko'pi pRthivIkAyika evaM caiva-pUrvoktarItyA anava-yAlutkRpTasthitikasya pRthivIkAyikAntarasya dravyArthatayA tulyaH, pradezArthatayA tulyaH, avagAhanArthatayA catuHsthAnapatito bhavati, varNagandharasasparzaparyaveH matyajJAnaparyavaiH, zrutAjJAnaparyavaiH, acakSurdazanaparyavaizca padasthAnapatito bhavati, kintu -'navaraM saTTANe tihAgavaDie' navaraM-pUrvApekSayA vizeSastu svasthAne-svabhave svabhavApekSayetyarthaH tristhAnapatito bhavati na tu catuHsthAna patitaH, tepAmasaMkhyeyavarSAyupkAbhAvAt , dravya se tulya hai, pradezoM se tulya hai, avagAhanA se catuHsthAnapatita hotA hai, sthiti kI apekSA tulya hai, varNa gaidha rasa aura sparza ke paryAyo se, matyajJAna zrutAjJAna aura acakSudarzana ke pAyoM se SaTrasthAna patita hotA hai| madhyama sthiti vAlA pRthvIkAyika bhI isI prakAra hai / arthAt vaha dUsare madhyama sthiti vAle pRthvIkAyika kI apekSA dravya aura pradezoM se tulya hai, avagAhanA se catuHsthAnapatita, varga, gaMdha, rasa, sparza, matyajJAna zrutAjJAna tathA acakSudarzana ke paryAyo le SaTsthanapatita hai, magara vizeSatA itanI hI hai ki madhyama sthiti vAlA svasthAna meM bhI tristhAnapatita hotA hai arthAt eka madhyama sthiti vAlA pRthvIkAdhika dUsare madhyama sthiti vAle pRthvIkAyika se sthiti kI dRSTi se asaMkhyAtabhAga hIna saMkhyAtabhAga hIna yA pradezathI tulya che, avagAhanAthI catu sthAna patita thAya che, sthitinI ape kSAye tulya cha, varSa, gadha, 2sa, bhane 25zanA paryAyAthI, matyajJAna, mane zrutajJAna ane acakSudarzananA paryAthI SaTasthAna patita thAya che. madhyama sthitivALA pRthvIkAyika paNa eja prakAranA che arthAt te bIjA madhyama sthitivALA pRthvIkAyikanI apekSAe dravya ane pradezothI tulya che, avagAhanAthI catuHsthAna patita varNa, gaMdha, rasa, sparza, matyajJAna, zrutajJAna tathA acakSudarzananA paryAyethI SasthAna patita che, paNa vizeSatA eTalI ja che ke madhyama sthitivALA svasthAnamAM paNa trithAna patita thAya che arthAta eka madhyama sthitivALA pRthvIkAyika bIjA madhyama sthitivALA pRthvIkAyikathI Page #667 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 5 sU.8 pRthvIkAyikAdInAM paryAyanirUpaNam 181 ' gautamaH pRcchati-'jahaSNaguNakAlayANaM bhaMte ! puDhavikAiyANaM pucchA' he bhadanta ! jaghanyaguNakAlajhAnAM pRthivIkAyikAnAM kiyantaH paryavAH prajJaptA ? iti pRcchA-bhagavAn Aha-'goyamA !' he gaunama ! 'aNaMtA pajjayA paNNattA' jaghanyaguNakAlakAnAM pRthivIkAyikAnAmanantAH paryavAH prajJaptAH, gautamaH pRcchati-'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai' he bhadanta ! tat-atha, kenArthena-kathaM tAvat evaMpUrvoktarItyA, ucyate yat jaghanyaguNa kAlakAnAM pRthivIkAyikAnAmanantAH paryavAH paryAyAH prajJaptA: ? iti, bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaANaguNakAlae puDhavikAie' jaghanyaguNakAlakaH pRthivIkAyikaH 'jahaNNaguNakAlagassa puDhavikAiyassa' jaghanyaguNakAlakasya pRthivIkAyikasya 'dabaTTayAe tulle' dravyArthatayA tulyaH, 'paesaTTayAe tulle' pradezArthatayA tulyaH 'ogAhaNaTTayAe' avagAhanArthatayA 'cANavaDie' catuH sthAna patito bhavati, 'Thiie tihANavaDie' sthityA tristhAnapatito bhavati 'kAlavaNNapajjavehiM tulle' kRSNavarNaparyavesaMkhyAtaguNa hIna hotA hai aura adhika hI to itanA hI adhika hotA hai| asaMkhyAta varSa kI Ayu na hone ke kAraNa usameM asaMkhyAta guNa hInAdhikatA nahIM hotii| gautama-he bhagavan ! jaghanyaguNa kRSNavarNa vAle pRthvIkAyikoM ke kitane paryAya hote haiM ? | bhagavAn-he gautama! ananta paryAya hote haiM? gautama-he agavan ananta paryAya hone kA kyA kAraNa hai? bhagavAn-he gautama ! jaghanyajuNa kAlA eka pRthvIkAyika dasare jaghanyaguNa kAle pRthvIkAyika se dravya kI apekSA tulya hai, pradezoM kI apekSA tulya hai, avagAhanA se catuHsthAnapatita hai, sthiti se sthitinI dRSTie asaMkhyAta bhagahIna, saMkhyAta bhAgahIna, athavA saMkhyAta guNahIna thAya che ane adhika thAya te eTalA ja adhika thAya che. asaM. khyAta varSanI AyuSya hovAne kAraNe temA asaMkhyAta guNa hInAdhikatA nathI thatI. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! jaghanya guNa kRSNavarNa pRthvIkAyikenA keTalA paryAya thAya cha ? zrI bhagavAna-he gautama ! ananta paryAya thAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavad ! ananta paryAya thavAnuM zuM kAraNa che ? zrI bhagavAn ! jaghanya guNa kALA eka pRthvakAyika bIjA jaghanya guNa kALA pRthvIkAyikathI dravyanI apekSAe tulya che. pradezonI apekSAe tulya che avagAhanAthI catasthAna patita che, sthitithI visthAna patita thAya che, kRSNa Page #668 -------------------------------------------------------------------------- ________________ phera prajJApanAsUtre stulyo bhavati, 'aba se sehiM vaNNagaMdhara saphAsapajjave hiM' avazeSaiH varNagandharasasparzaparyavai: 'chahANavaDie' paTTasthAnapatito bhavati, tadabhilApakrama pUrvavadeva svayamavagantavyaH 'dohiM aNNANehiM acakkhudaMsaNapajjavehiya chaTTANavaDie dvAbhyAmajJAnAbhyAM matyajJAnazrutAjJAnalakSaNaparyavAbhyAm acakSurdarzanaparyavaiva padasthAnapatito bhavati, 'evaM ukkosaguNakAlaeva ' evam - pUrvopadarzita dizA, utkRSTaguNakAlakopi, pRthivIkAyikaH utkRSTaguNakAlasya pRthivIkAyikAntarasya dravyArthatayA tulyaH, pradezArthatayA tulyaH avagAhanArthatayA catuHsthAnapatito bhavati sthityA tristhAna - patitaH, 'kAlavaNNapajjavehiM tulle' kRSNavarNaparyavaistulyo bhavati, avazeSaiH varNagandharasasparzaparyavaiH, padasthAnapatito bhavati, dvAbhyAmajJAnAbhyAm acakSurdarzanaparya vaizca padasthAnapatito bhavati, tadabhilApaJca pUrvoktarItyA svayamUhanIyaH, 'ajahaNNamaNuko saguNakAlaeva evaM ceva' ajaghanyAnutkaSTaguNakAlako'pi pRthivIkAyikaH, tristhAnapatita hai, kAle varNa kI apekSA tulya hai, zeSa varNa, gaMdha, rasa aura sparza ke paryAyoM kI apekSA padasthAnapatita hai, matyajJAna, zrutAjJAna aura acakSudarzana ke paryAyoM kI apekSA padsthAnapatita hotA hai| isI prakAra utkRSTaguNa kRSNavarNa pRthvIkAyika ke saMbaMdha meM bhI samajhanA caahie| vaha dUsare utkRSTa kRSNa varNa vAle pRthvIkAyika se dravya aura pradezoM kI apekSA tulya haiM, avagAhanA kI apekSA catu:sthAnapatita hotA hai, sthiti se tristhAnapatita hotA hai, kRSNa varNa ke paryAya se tulya hotA hai, zeSa varNoM, gaMdha, rasa, sparza do ajJAnoM aura acakSurzana kI apekSA padsthAnapatita hotA hai / una chaha sthAnoM kA uccAraNa pUrvavat karalenA cAhie / madhyamaguNa kAle pRthvIkAyika ke saMbaMdha meM yahI samajhanA cAhie varNInA paryaMceAthI tulya thAya che, zeSa varNo. gadha, rasa, sparzI che ajJAnA ane acakSudananI apekSAe SaTasthAna patita thAya che, te cha sthAnAnA uccAraNu pUrvavat karI levA joie. eja pramANe utkRSTagu kRSNava pRthvIvIkAyikanA sabaMdhamAM paNa samajI levuM. A khIjA utkRSTaguNu kRSNavarNavALA pRthvIkAyikathI dravya ane pradezanI apekSAe tulya che. avagAhanAnI apekSAe catuHsthAna patita thAya che. sthitinI apekSAthI tristhAna patita thAya che. kRSNava nA paryAyathI tulya che. bAkInA va, gaMdha, rasa sparzI, e ajJAnA ane acakSunanI apekSAe SaDthAna patita thAya che. e cha sthAnAnu uccAraNa pUrvavat karI levu. madhyamaguNu kALA pRthvIkAyikanA sambandhamAM eja pramANe samaja lu' joie 43 " Page #669 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 5 sU 8 pRthvIkAyikAdInAM paryAyanirUpaNam 683 evaJcava-ajaghanyAnutkRSTaguNakAlakasya pRthivIkAyikAntarasya dravyArthatayA tulyaH, pradezArthatayA tulyaH, avagAhanArthatayA catusthAnapatito bhavati, kRSNavarNa paryavaiH, tulyaH, avazepaiH varNagandharasasparzaparyave paTsthAnapatito bhavati, dvAbhyAmajJAnAbhyAm , acakSurdarzanaparyavaizca SaTsthAnapatito bhavati, kintu-'NavaraM sahANe chaTTANavaDie' navara-pUrvApekSayA vizeSastu svasthAne ravabhave svabhavAntarApekSayetyarthaH padasthAnapatito bhavati, 'evaM paMcavaNNA' evaM-pUrvoktarItyA, paJcavarNAH-kRSNaloarthAt vaha dUsare madhyamaguNa vAle pRthvIkAyika kI apekSA dravya se aura pradezoM se tulya hai, avagAhanA se catuHsthAnapatita hotA hai, varNa, gaMdha, rasa, sparza do ajJAnoM aura acakSudarzana ke paryAyoM se SaTUsthAnapatita hotA hai / vizeSatA yaha hai ki eka madhyama kRSNavarNa vAlA pRthvIkAthika dUsare sadhyana kRSNavarNa vAle kI apekSA bhI SaTsthanapatita hotA hai / tAtparya yaha hai ki jaise jaghanya aura utkRSTa kRSNavarNa kA sthAna eka hI hotA hai-usameM nyUnAdhikatA kA saMbhava nahIM usa prakAra madhyama kRSNavarNa kA sthAna eka nahI. hai / eka aMza vAlA kRSNa varNa jaghanya hotA hai aura sarvAdhika aMzoM vAlA kRSNa varNa utkRSTa kahalAtA hai| ina donoM ke madhya meM kRSNa varNa ke ananta vikalpa hote hai, jaise do guNa kAlA, tInaguNa kAlA cAraguNa, kAlA, dasaguNa kAlA, saMkhyAtaguNa kAlA, asaMkhyAtaguNa kAlA Adi -Adi / isa prakAra jaghandhaguNa kAle se Upara aura utkRSTaguNa kAle se nIce kRSNa varNa ke madhyama paryAya ananta haiM arthAtU jghnyarthAt te bIjA guNa kALA pRthvIkAyikanI apekSAe dravyathI ane pradezathI tulya che, avagAhanAthI catuHsthAna patita thAya che, varNa, gaMdha, rasa, sparza, be ajJAne ane acakSudarzananA paryAthI paTathAna patita thAya che. vizeSatA e che ke eka madhyama kRSNa varNavALA pRthvIkAyika bIjA madhyama kRNa varNavALAnI apekSAe paNa pasthAna patita thAya che. tAtparya eke jevA jaghanya ane utkRSTa kRSNa varNanA sthAna eka ja thAya che temAM nyUnAdhikatAno saMbhava ja heto nathI. e prakAre madhyama kRSNavarNanA sthAna eka nathI hotA eka aMzavALA kRSNa varNa jaghanya thAya che ane sarvAdhika aMzevALA kRSNavarNa utkRSTa kahevAya che. A beunI madhyamAM kRSNa varNanA ananya vikalpa thAya che, jema be guNa kALI, traNa guNa kALA, cAra guNa kALa daza guNa kALA, asaMkhyAta guNakALA vigere vagere. e rIte jaghanya guNa kALAthI upara ane utkRSTa guNa kALAthI nIce kuNuM varNana madhyama paryAya ananta che arthAta jaghanya guNa kRSNa Page #670 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanAsUtra hitaharitapItazuklarUpAH, 'do gaMdhA' dvau gandhau 'paMcarasA' paJcarasA:-amlamadhurakaTukapAyatiktabhedAt , 'aTThaphAsA' aSTau sparzAH-zItoSNamRdukarkazalaghugurukasnigdharUkSabhedAt bhaNitavyAH, __ gautamaH pRcchati-'jahaNNamai annANINaM bhaMte ! puDhavikAiyANaM pucchA' he bhadanta ! jaghanyamatyajJAnInAM pRthivI kAyikAnAM kiyantaH paryavAHprajJaptAH ? iti pRcchA bhagavAn Aha-'goyamA' he gautama ! 'aNaMtA pajjavA paNNattA' jaghanyamatyajJAnInAM pRthivIkAyikAnAmanantAH paryavAH paryAyAH prajJaptAH, guNa kRSNavarNa kA paryAya eka hai, utkRSTaguNa kRSNavarNa kA paryAya bhI eka hai, magara ajaghanyAnutkRSTa arthAt madhyamazuNa kRSNavarNa ke paryAya ananta haiN| yahI kAraNa hai ki do pRthvIkAdhika jIva yadi madhyamaguNa kRSNavarNa hoM to bhI unameM anantaguNa hInatA aura adhikatA ho sakatI hai| isI abhiprAya se yahAM svasthAna meM bhI SaTsthAnapatita kahA hai| anyatra bhI svasthAna meM jahAM hInAdhikatA batalAI gaI, hai yahI abhiprAya yathAyogya samajhalelA caahie| jaisA kRSNa varNa kA Azraya lekara pratipAdana kiyA gayA hai usI prAkAra pAMcoM vargoM, donoM gaMdhoM, pAMcoM rasoM aura AThoM sparzoM kA Azraya karake pratipAdana karanA caahie|| * gautama-he bhagavan ! jaghanya mati-ajJAnI pRthvIkAyikajIva ke kitane paryAya haiM? bhagavAn-hegautamA ananta paryAya haiN| varNanA paryAya eka che, utkRSTa kRSNavarNanA paryAya paNa eka che paNa ajaghanyAnutkRSTa arthAt madhyama guNa kRSNa varNanA paryAya anata che. Aja kAraNa che ke be pRthvIkAyika jIva je madhyama guNa kRSNa varNa hoya te paNa teomAM ananta guNahInatA ane adhikatA thaI zake che. eja abhiprAyathI ahIM svasthAnamAM paNa sthAna patita kahyA che. anyatra paNa svasthAnamAM jyAM hInAdhikatA batAvelI che, eja abhiprAya yathA gya samajI levuM joIe. ' jema kRSNa varNane Azraya laIne pratipAdana karAyuM, eja rIte pAca vaNe banne ga , pace rase, ane AThe sparzenA Azraye karIne pratipAdana karavuM joIe. - zrIgautamasvAmI-he bhagavan! jaghanya mati ajJAnI pRthvIkAyika jenA keTalA paryAya che? zrI bhagavAna-he gautama ananta paryAya che. Page #671 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 5 sU.8 pRthvIkAyikAdInAM paryAyanirUpaNam 685 gautamaH pRcchati-'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai-jANNamaibhannANINaM puDhavikAiyANaM aNaMtA pajjavA paNNattA ?' he bhadanta ! tat-atha, kenArthena kathaM tAvad, evama uktarItyA, ucyate yat-jaghanyamatyajJAnInA pRthivIkAyikAnAmanantAH paryavAH prajJaptAH iti ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'jahanna maiaNNANI puDhavikAie' jaghanyamatyajJAnI pRthivIkAyikaH 'jahaNNa mai bhaNNANissa puDhavi. kAiyassa dabaTTayAe tulle' jaghanyamatyajJAninaH pRthivIkAyikasya dravyArthatayA tulyo bhavati, 'paesaTTayAe tulle' pradezArthatayA tulyo bhavati, 'AgAhaNaTTayAe cauhANavaDie' avagAhanArthatayA zarIrocchyApekSayA catuHsthAnapatito bhavati, tadabhilApazca pUrvottarItyA'vagantavyaH, kintu 'ThiIe tiTTANavaDie' sthityAAyuHkarmAnubhavalakSaNasthityapekSayA tristhAnapatito bhavati, na tu catuHsthAnapatitaH teSAM saMkhyeyavarSAyuSkAt , 'vaNNagaMdharasaphAsapajjavehiM chaTANavaDie' varNagandharasasparzaparyaH paTsthAnapatito bhavati, tadabhilAezca, pUrvavadeva codhyA, 'mai annANapajjavehiM tulle' matyajJAnaparyavaistulyo bhavati, 'suyaaNNANapajjavehi - gautama-he bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA jAtA hai ? ki jaghanya mati-ajJAnI ke ananta paryAya haiM ? __ bhagavAn-he gautama ! jaghanyamati-ajJAnI eka pRthvIkAyika jaghanya mati-ajJAnI dUsare pRthvIkAyika se dravya kI apekSA tulya hai, pradezoM kI apekSA bhI tulya hotA hai, avagAhanA kI apekSA catuHszanapatila hotA hai, una cAra sthAnoM kA uccAraNa pUrvavat kara lenA caahie| sthiti kI apekSA tristhAnapatita hotA hai, kyoMki unakI Ayu saMkhyAta varga ko hI hotI hai / varNa, gaMdha, rasa aura sparza ke paryAyoM se SasthAnapatita hotA hai, unakA uccA raNa pUrvavata karalenA caahie| nati-ajJAna ke paryAyo se talya - zrI gautamasvAmI--he bhagavana zA kAraNe ema kahevAya che ke jaghanya mati ajJAnInA ananta paryAya che? zrI bhagavAna he gItama jaghanya mati ajJAnI eka prakAyika jaghanya mati ajJAnI bIjA pRthvIkAyikathI dravyanI apekSAe tulya che. pradezonI apekSAe paNa tulya thAya che. avagahanAnI apekSAe catusthAna patita thAya che. A cAra sthAnonA uccAraNa pUrvavat karI levA joIe. sthitinI apekSAe tristhAna patita bane che. kemake temanI Ayu sa khyAta varSanI ja hoya che. varNa, gaMdha, rasa, ane sparzanA paryAthI prasthAna patita thAya che, temanA uccAraNa parvanI jemaja karI levA joIe. mati-ajJAnanA paryAyadhI Page #672 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 686 prajJApanAsUtre zrutAjJAnaparyavaiH 'acakkhudaMsaNapajjavehiM chANavaDie ' acakSudarzanaparyavaiH paTsthAnapavito bhavati, tadabhilApo'pi pUrvoktarItyaivAva gantavyaH 'evaM ukkosamaiannANI vi' evam - uktarItyA, utkRSTamatyajJAnI api pRthivIkAyikaH utkRSTamatyajJAninaH pRthivIkAyikasya dravyArthatayA tulyaH, pradezArthatayA tulyaH, avagAhanArthatayA catuHsthAnapatitaH sthityA tristhAnapatitaH, varNagandharasasparzaparyavaiH paT sthAnapatitaH, matyajJAnaparyavaistulyaH zrutAjJAnaparyavaiH, acakSurdarzanaparyavaiH, padasthAnapatito bhavati, 'ajahaNNamaNukkosamaiannANI vi evaM ceva' ajaghanyAnutkRSTamatyajJAnI api pRthivIkAyikaH evaJcaiva - ajaghanyAnutkRSTamatyajJAninaH pRthivIkAyikasya dravyArthatathA tulyaH pradezArthatayA tulyaH, avagAhanArthatayA catusthAnayatitaH, varNagandharasasparzaparyavaiH paTrsthAnapatitaH, matyajJAnaparyavaistulyaH, zrutAjJAnaparyavaiH acakSurdarzanaparyavaiH SaTsthAnapatito bhavati, 'navaraM sahANe sahANazrutAjJAna aura acakSudarzana ke paryAyoM se SaTsthAnapatita hotA haiM / utkRSTa mati ajJAno ke viSaya meM bhI isI prakAra samajhanA cAhie, arthAt eka utkRSTa matyajJAnI dUsare utkRSTa matyajJAnI kI apekSA dravya aura pradezoM se tulya hai, avagAhanA se catuHsthAnapatita hai, sthiti se tristhAnapatita hai, varNAdi se SaTsthAnapatita hai matvajJAna ke paryAyoM se tulya hai, zrutAjJAna aura acakSudarzana ke paryAyoM se padasthAnapatita hotA hai / madhyama matyajJAnI ke viSaya meM bhI aisA hI kahanA cAhie arthAt vaha dUsare madhyama matyajJAnI se dravya aura pradezoM kI apekSA tulya hai, avagAhanA kI apekSA catuHsthAnapatita hotA hai | zrutAjJAna aura acakSudarzana ke paryAyoM se SaTsthAnapatita hai / vizeSa tulya che, zrutAjJAna ane acakSudananA paryAyAthI SasthAna patita hAya che. utkRSTa mati--ajJAnInA viSayamAM paNa e rIte samajavu joI e arthAt eka utkRSTa matyajJAnI khIjA utkRSTa matyajJAnInI apekSAe dravya ane pradezeAthI tulya avagAhanAthI catuHsthAna patita che, sthitithI tristhAna patita che, varNAdithI paTasthAna patita che, matyajJAnanA paryAyeAthI tulya che, zrutAjJAna ane acakSudananA paryAyethI SaTasthAna patita bane che. madhyama matyajJAnInA viSayamA paNa evuM ja kahevu' joie arthAt te khIjA madhyama matyajJAnIthI dravya ane pradezeAnI apekSAe tulya che, avagAhanAnI apekSa e catuHsthAna patita ane vaNu, gaMdha, rasa tathA sparzInI apekSAe SasthAna patita thAya che. zrutAjJAna ane acakSudananA paryAyAthI SasthAna Page #673 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameSabodhinI TIkA pada 5 sU.8 pRthvIkAyikAdInAM paryAyanirUpaNam 187 vaDie' navaraM pUrvApekSayA vizeSastu svasthAne svatadabhavAntarApekSayetyarthaH, padasthAnapatito bhavati tadabhilApazca pUrvoktavadevAvaseyaH, 'evaM muya annANI vi' evam-uktarItyA, zrutAjJAnI api pRthivIkAyiko jaghanyotkRpTAjaghanyAnutkaSTabhedena trividho dravyArthatayA tulyaH, pradezArthataNa tulyaH, avagAhanArthatayA catuH sthAnapatitaH, sthityA tristhAnapatitaH, ajaghanyAnutkRSTastu paTsthAnapatitaH, varNagandharasasparzaparyavaiH paTasthAnapatitaH, zrutAjJAnaparyavastulyaH, matyajJAnaparyavaiH acakSurdarzanaparyavaiH paTsthAnapatitaH 'acakkhudaMsaNI vi evaM ceva' acakSurdazanI api pRthivIkAyikaH evaJcaiva acakSudarzaninaH pRthivIkAyikasya dravyArthatayA tulyaH pradezArthatayA tulyaH, avagAhanArthatayA catu:sthAnapatitaH, sthityA tristhAnapatitaH, yaha ki svasthAna arthAt matyajJAna ke paryAyoM se bhI padasthAna patita hai, isakA spaSTIkaraNa Upara kiyA jAcukA hai| isIprakAra jaghanya zrutAjJAnI utkRSTa zrutAjJAnI aura madhyama ' zrutAjJAnI pRthvIkAyika ke viSaya meM bhI kaha lenA cAhie, arthAt vaha bhI dravya aura pradezoM se tulya hotA hai, avagAhanA se catu:sthAnapatita' sthiti se tristhAnapatita, varNAdi se SaTsthAlapatitamatyajJAna aura acakSudarzana ke paryAyoM se paTasthAnapatita hotA hai / zrutAjJAna ke paryAyoM se jaghanya aura utkRSTa zrutAjJAnI pRthvIkAyika tulya hotA hai, jaba ki madhyama zrutAjJAnI SaTsthAnapatita hotA hai| ___ acakSudarzanI pRthvIkAyika ke saMbaMdha meM bhI isI prakAra kahanA cAhie, arthAt eka acakSudarzanI pRthvIkAyika dUsare se dravya kI aura pradezoM kI apekSA tulya hai, avagAhanA se catuH sthAnapatita patita thAya che. vizeSa e che ke svasthAna arthAta matyajJAnanA paryAthI paNuM sthAna patita che enuM spaSTIkaraNa upara karAeluM che. eja prakAre jaghanya thatAjJAnI, utkRSTa thatAjJAnI ane madhyama thatAjJAnI pRthvIkAyikanA viSayamAM paNa kahevuM joIe, arthAta te paNa dravya ane pradezothI tulya thAya che, avagAhanAthI catusthAna patita, sthitithI tristhAna patita varNAdithI pasthAna patita, matyajJAna ane acakuMdananA paryAthI parasthAna patita thAya che. thatAjJAnanA paryAthI jaghanya ane utkRSTa kRtAjJAnI pRthvIkAyika tulya bane che. jyAre madhyama thatAjJAnI SaTasthAna patita thAya che. acakSudazanI pRthvI kAyikanA saMbandhamAM paNa e prakAre kahevuM joIe. athata eka acakSadarzanI pRthvIkAyika bIjAthI dravyanI ane pradezonI apelAe tulya che, avagAhanAthI catuHsthAna patita, thAya che, sthitithI trirasthAna Page #674 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 688 prajJApanAstre pasthAnapatitazca varNagandharasasparzaparyavaiH paTsthAnapatitaH, matyajJAnaparyavaiH paTsthAnapatitaH, acakSurdarzanaparyavaistulyo bhavati, 'jAva vaNapphaikAiyA' yAvat apkAyikAH, tejaHkAyikAH, vAyukAyikAH, vanaspatikAyikAzca jaghanyotkRSTAjaghanyAnutkRSTa bhedena trividhAH avagAhanasthitiguNakAlakamatyajJAnazrutAjJAnAcakSurdarzanabhedaibhinnAH pRthivIkAyikavadeva pUrvoktarItyA dizA'vaseyAH iti bhAvaH ||suu08|| dvIndriyAdiparyAyavaktavyatA___ mUlam-jahaNNogAhaNagANaM maMte ! beiMdiyANaM pucchA ? goyamA! aNaMtA pajA paNNattA le keNaSTeNaM bhaMte ! evaM vuccai jahapaNogAhaNagANaM beiMdiyANaM aNaMtA pajavA paNNatA ? goyamA! jahaNNogAhaNae beiMdie jahaNNAgAhaNassa beiMdiyassa davvaTuyAe tulle paesaTayAe tulle ogAhaNaTayAe tulle ThiIe tidvANavaDie vaNNagaMdharalakAlAjavehi dohiM nANehiM dohiM annANehiM akhudaMsaNapajjavehi ya chaTANavaDie evaM ukkosogAhaNaeviNavaNANA Nathi ajahaSNamaNukosogAhaNae jahA hotA haiM, sthiti se tristhAnapatita varNa, gaMdha, rasa, sparza se SaTsthAna patita, satyajJAna, zrutAjJAna ke paryAyoM se SaTsthAnapatita hotA hai| acakSudarzana ke paryAyoM se jaghanya aura utkRSTa acakSudarzanI tulya tathA madhyama ancakSudarzanI pasthAnapatita hotA hai| isI prakAra banaspatikAdhika paryanta yathAyogya kahalenA cAhie arthAt apakAyika tejaskAyika, vAyukAyika aura vanaspatikAyika ke jaghanya, utkRSTa tathA madhyama vikalpa karake pRthvIkAyika ke samAna hI dravya, pradeza, avagAhanA, sthiti, varNa Adi kI apekSA yathAyogya hInAdhikatA samajha lenI cAhie // 8 // patita, varNa, rasa, sparza, gaMdhathI SaTasthAna patita, matyajJAna, zrutajJAnanA paryAthI SaSasthAna patita thAya che. acakuMdananA paryAyethI jaghanya ane utkRSTa akSudazanI tulya tathA madhyama acakSudazanI SaTasthAna patita thAya che. ja prakAre vanaspatikAyika paryata yathA yogya kahevA joIe. arthAt aSkAyika, tejaskAyika, vAyukAyika ane vanaspatikAyikanA jaghanya utkRSTa tathA madhyama vikalpa karIne pRthvIkAyikanA samAna ja dravya, pradeza, avagAhanA sthiti varNa AdinI apekSAe yathA egya hInAdhikatA samajI levA joIe che 8 Page #675 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 5 sU.9 hIndriya paryAyanirUpaNam jahaNaNeogahaNae, NaraM saTTANe ogahaNAe cauTANavaDie jahapaNaThiiyANaM bhaMte pucchA goyamA ! aNaMtA pajA paNattA se keNaTraeNNaM bhaMte ! evaM buccai jahaSNaThiiyANaM beiMdiyANaM aNaMtA panjavA paNNatA ? goyanA ! jahaSNaThiie veiMdie jahaNNaThiiyasla beiMdiyarala davvaTTayAe tulle paesaTrayAe tulle ogAhaNaTyAe cauTANADie TiIe tulle vaNNagaMdharasaphAsapajjavehiM dohiM annANehiM acakhudaMsapajavehiya chaTANavaDie evaM ukosaThiie vi navaraM do NANA amahiyA ajahaNNamaNukosaThiie jahA ukosaThiie NavaraM ThiIe tiTrANavaDie jahaNaguNakAlagANaM beiMdiyANaM pucchA goyamA ! aNaMtA pajavA paNattA se keNoNaM aMte! evaM vuccai jahaNaguNakAlagANaM beiMDiyANaM aNaMtA pajjavA paNNatA? goyamA! jahaSNaguNakAlae beiMdie jahaNNaguNakAlagassa veIdiyassa davvaTyAe tulle, paesaTuyAe tulle, ogA. haNaTTayAe chaTANavaDie, Thiie tivANavaDie, kAlavaNNapajavehiM tulle abase tehiM vANagaMdharasakAsa ra jahiM dohiM nANehiM dohiM annANehiM acakhudasaNapajohi ya chaTANavar3ie evaM ukosaguNakAlaevi ajahaNNamAkolaguNakAlae vi evaM ceva NavaraM saTANe chaTANavaDie evaM paMca vaNNA do gaMdhA paMca rasA aTTafAlA ANiSavA jahaNNAbhiNiyohiyanANINaM bhaMte ! veiMdiyANaM kevaiyA pajavA paNNatA ? goyasA ! aNaMtA pajavA paNNattA se keNaTreNaM aMte! evaM vuccai jahaNNAbhiNivohiyanANINaM iMdiyANaM aNaMtA pajavA paNNatA ? goyamA ! jahannAbhiNibohiyaNANI veiMdiyae jahaNNAliNivohiyaNANissa davaTTayAe tulle paesayaTTAe tulle ogAhaNaghAe cauTThAgavaDie ThiIe tiTrANavaDie vANagaMdharasaphAsapajjavehiM chaTANa pra. 7 Page #676 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanAstre vaDie AmiNibohiyaNANapajjavehiM tulle suyanANapajjavehiM chaTrANavaDie acakkhudaMsaNapajjavahiM chaTAgavaDie, evaM ukkosAbhiNibohiyaNANI vi ajahaNNamaNukosAbhiNiyohiyaNANI vi evaM, navaraM saTANe chANavaDie evaM suyanANI vi suya annANI vi acAnudaMsaNI vi pAvaraM jattha NANA tattha aNNANA nasthi jattha aNNANA tattha NANA natthi jattha dasaNaM tattha NANAvi aNNANAvi evaM teiMdiyANavi cariMdiyANa vi evaM ceva javaraM cakkhudasaNaM amahiyaM // 109 // chAyA-jaghanyAvagAhanakAnAM bhadanta ! dvIndriyANAM pRcchA, gautama ! anantAH paryavAH prajJaptAH, tat kenArthena bhadanta ! evamucyate-jaghanyAvagAhanakAnAM dvIndriyANAmanantAH paryavAH prajJaptAH ? gautama ! jaghanyAvagAhanako dvIndriyo jaghanyAvagAhanakasya dvIndriyasya dravyArthatayA tulyaH, pradezArthatayA tulyaH, avagA bIdriyAdiparyAyavaktavyatA zabdArtha-(jahaNNogAhaNagANaM saMte veiMdiyANaM pucchA!) he bhagavan ! jaghanya avagAhanA vAle dvIndriya jIvoM ke kitane paryAya haiM ? (goyamA, aNaMtA pajjavA paNNattA) he gautama ! ananta paryAya kahe haiM ? (se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccaha-jahaNaNogAhaNagANaM beiMdiyANa aNaMtA pajjavA paNNattA ?) kisa hetu se he sagavan ! aisA kahA hai ki jaghanya avagA. hanA vAle dvIndriyo ke ananta paryAya kahe haiM (goyamA) he gautama ! (jahaNNogAhaNae veiMdie jahaNNogAhAsta veiMdiyassa vvaTThayAe tulle) jaghanya avagAhanA vAlA dIndriya sughanya avagAhanA vAle dIdriya jIva se dravya kI apekSA tulya (paesaTTayAe tulle) pradezoM | kIndriyAdi paryAya vaktavyatA zahAtha-(jahaNNogAhaNagANa bhaMte / veiMdiyANa pucchA ?) bhAvan ! dhanya sADanAvANAdIndriya chavAnA TalA paryAya cha ? (goyamA / aNaMtA pajjavA paNNatA ?) gautama / ananta paryAya 4aa cha 1 (se keNaTreNaM bhaMte / evaM bucaI jahaNNogAhaNagANaM beiMdiyANaM aNaMtA pajjavA paNNattA ?) lagavan 4yA tuthI ema kahyuM che ke jaghanya avagAhanAvALA dvIddhinA ananta paryAya kahyA che (goyamA!) 3 gautama (jahaNNogAhaNae beiMdie jahaNNogAhaNasta veiMdiyassa vva yAe tulle) dhanya agADanAvAdIndriya padhanya mAnAvAdIndriya thI dravyanI apekSAye tubhya (paesaTTayAe tulle) prazAnI apekSA tulya Page #677 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramayayodhinI TIkA pada 5 sU.9 dvIndriya paryAyanirUpaNam hanAryatayA tulyaH, sthityA tristhAnapatitaH, varNagandharasasparzaparyavaiH dvAbhyAM jJAnAbhyAm , dvAbhyAmajJAnAbhyAm acakSudarzanapayavaizca padasthAnapatitaH, evamutkRzAvagAhanako'pi, navaraM jJAnAni na santi, ajavanyAlutkRSTAvagAhanako yathA jaghanyAvagAhanakA, navaraM svasthAne avagAhanayA catu:sthAnapatitaH, jaghanyasthitikAnAM bhadanta ! dvIndriyANAM pRcchA, gautama ! anantAH paryajJAH prajJaptAH, tatkenArthena bhadanta ! evamyucyate-jaghanyasthitikAnAM dvIndriyANAmanantAH paryavAH kI apekSA tulya (ogAhaNayAe tulle) avagAhanA kI apekSA tulya (ThiIe tiThANavaDie) sthiti kI apekSA tristhAnapatita (vaNNagaMdharasaphAsapajjavehi) varNa gaMdha' rasa, sparza ke paryAyoM se (dohiM nANehiM) do jJAnoM se (dohiM aNNANehiM) do ajJAnoM se (acakhudaMsaNapajjavehi ya) aura acakSudarzana ke paryAyoM se (chaThANavaDie) SaTsthAnapatita hai (evaM uklosogAhaNae vi) isI prakAra utkRSTa avagAhanA vAlA sI (Navara) vizeSa (NANA Natthi) utkRSTa avagAhanA bAle meM jJAna nahIM haiM (ajahaNNavaNukkologAhaNae jahA jahANogAhaNae) madhyana avagAhanA zAlA jaghanya avagAhanA vAle ke samAna (NavaraM) vizeSa (sahANe ogAhaNae cauTANavaDie) svasthAna meM avagAhanA kI apekSA catuHsthAnapatita hai ___ (jahaNNaThijhyANaM saMte ! iMdiyANaM pucchA ?) he bhagavan ! jaghanya sthiti vAle dIndriyoM ke viSaya meM pRcchA ? (goyamA ! aNaMtA pajjavA paNNattA) he gautama ananta paryAya kahe haiM (sekeNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccar3a (ogAhaNaTTayAe tulle) avasAnAnI apekSA tujhya (ThaIe tidvANavaDie) sthitinI apekSA visthAna patita (vaSNagaMdharasaphAsapajjaverhi) , madha, 2sa, 25zanA paryAyAthI (dohiM nANehiM) me jJAnAthA (dohi aNNANehiM) meM ajJAnAthI (acakkhudasaNa pajjavehiya) bhane anya dazananA paryAyAthA (chaTThANavaDie) 58sthAna patita che (evaM uknosogAhaNae vi) ko zata bTa mAnAvANA 5 (navaraM) vize5 (NANA Natthi) Grve 25gADanA pAma! jJAna nathI tu (ajahaSNa maNuphosogAhaNae jahA jahaNNogAhaNA) madhyasa PAqAunAvANAnya 55gADanAvANAnI samAna (NavaraM) vizeSa (sahANe ogANAe cauDANa vaDie) vasthAnamAM avagAhanAnI apekSAe catuHsthAna patita che (jahaNNaThiiyANaM bhaMte / veiMdiyANa pucchA ?) jagavan ! sanya sthitivA dIndriyAnA viSayamA 271 ? (goyamA / aNaMtA pajjacA paNNatA) gautama mananta prayAya 4aa cha (se pheNaNaM bhaMte ! evaM vucai-jahaNNaThiiyANaM veidivANaM aNatA Page #678 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 692 prazApanAstre prajJaptAH ? gautama ! jaghanyasthitiko dvIndriyo jaghanyasthitikasya dvIndriyasya dravyArthatayA tulyaH, pradezArthatayA tulyaH, avagAhanArthatayA catuH sthAnapatitaH, sthityA tulyaH, varNagandharasasparzaparyavaiH dvAbhyAm ajJAnAbhyAm acakSurdarzanaparyavaizca paTsthAnapatitaH, evamutkRSTasthitiko'pi, navaraM dvejJAne abhyadhike, ajaghanyAnutkRsthitiko yathA utkRSTasthitiko, navaraM sthityA tristhAnapatitaH jaghanyaguNa-jahaNNaThiyANaM veiMdiyANaM aNaMtA pajjavA paNNattA) kisa kAraNa se bhagavan ! aisA kahA hai ki jaghanya sthiti vAle dvIdriyoM ke ananta paryAya kahe haiM ? (goyamA / jaraNNAThaie bedie) jadhanya sthiti vAlA dIndriya (jahaNNaThizyasta veiMdiyassa) jaghanya sthiti vAle dvIndriya se (vvaTTayAe tulle) dravya kI apekSA se tulya hai (paesaTTayAe tulle) pradezoM se tulya hai| oNAhaNayAe cauThANavaDie) avagAhanA se catu:sthAnapatita hai (ThiIe tulle) sthiti se tulya hai / vaNNagaMdha rasa phAsa pajjavehi) varNa, gaeNdha, rasa, sparza ke paryAyoM se(dohiM aNNANehiM) do ajJAnoM se (acakhudasaNapajjavehi ya) aura aca.. kSudarzana ke paryAyoM se (chahANavaDie) SasthAnapatita hai (evaM ukkosaThiie vi) isIprakAra utkRSTa sthiti vAlA bhI (navaraM do NANA anbhahiyA) vizeSa yaha ki utkRSTa sthiti vAle meM do jJAna adhika kahane cAhie (ajahaeNamaNukkosaThie jahA uskolaThiie NavaraM ThiIe tihANapaDie) madhyana sthiti vAlA utkRSTa sthiti vAle ke samAna vizeSatA yaha ki sthiti kI apekSA le tristhAnapatita hai pajjavA paNNattA) bhagavan // 2Ne sebha yu dhanya sthitivAdIndriyonA mananta paryAya 46 // cha ? (goyamA / jahaNNa Thiie beiMdira) 43nya sthiti pANA dvIndriya (jahaNNaThiiyassa veiMdiyassa) dhanya sthitivAdIndriyathI (davvaTTayAe tulle) dravyanI mapekSAye tukSya cha (paesaTTayAe tulle) prazothI tujhya cha (ogAhaNaTTayAe cauDhANavaDie) ma nAthI tu sthAna patita cha (ThiIe tulle) sthitithI tujhya cha (vaNNagaMdharasaphAsapajjavehi) vANu, dha, 2sa 25zanA paryAyAthI (dohi aNNANehiM) me sajJAnAthI (acakhudasaNapajjavehi ya) mane ayaza nanA paryAyAthI (chaTANavaDie) 58sthAna patita che (evaM ukkosaThiie vi) se prAre kRSTa sthitimA paY (navaraM do NANA amahiyA) vizeSa se STa sthitivANAmA me jJAna mAthi 4i naye. (ajahaNNamaNukosaThiie jahA ukosaThiie NavaraM ThiIe tidvANavaDie) madhyamasthiti paNa kRSTa sthiti vALAnA samAna che. vizeSatA e ke sthitinI apekSAe tristhAna patita che Page #679 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 5 su. 9 dvIndriya paryAyanirUpaNam 693 kAlakAnAM dvIndriyANAM pRcchA, gautama ! anantAH paryayAH prajJaptAH, tat kenArthena bhadanta ! evamucyate - jaghanyaguNakAlakAnAm dvIndriyANAm anantAH paryayAH prajJaptAH ? gautama ! jaghanyaguNakAlako dvIndriyo jaghanyaguNakAlakasya dvIndriyasya dravyArthatayA tulyaH, pradezArthatayA tulyaH avagAhanArthatayA paTsthAnapatitaH sthityA tristhAnapatitaH, kRSNavarNaparyavaistulyaH, avazeSaiH varNagandharasasparzaparyaryaH dvAbhyAM jJAnAbhyAm, dvAbhyAm ajJAnAbhyAm, acakSurdarzanaparyacaiva padasthAnapatitaH, eva(jahaNNaguNakAlagANaM veiMdiyANaM pucchA ?) jayanyaguNa kAle dvIndriyoM ke paryAya kinane haiM ? (goyamA ! agaMtA pajjavA paNNattA) he gautama ! ananta paryAya kahe haiM (sekeNDeNaM saMte evaM bucca jahaNNaguNakAlagANaM iMdiyANaM anaMtA pajjavA paNNattA ?) kisakAraNa se he bhAgavan ! aisA kahA gayA hai ki jaghanyaguNa kAle hIndriya ke anaMta paryAya kahe haiM ? (goyamA ! jahaNNaguNakAlae ve3die ) he gautama ! jaghanyaguNakAlA dvIndriya (jahaNNaguNakAlagasta beIdiyassa) jaghanya - guNakAle dvIndriya se (dacvaTTayAe tulle) dravya se tulya (paesaiyoe tulle) pradezoM se tulya (ogAhaNaDayAe cauDANavaDie) avagAhanA se catuH sthAna palita hai (ThiIe tijhaNavaDie) sthiti se tristhAna patita hai ( kAlavaNNapajjanehiM tulle) kRSNavarNa ke paryAyoM se tulya ( avase sehiM vaNNagaMdhara saphAsapajjavehi) zepa, varNa, gaMdha, rasa aura sparza ke paryAyoM se (dohiM nANehi) do jJAno se (dohiM annANehiM) do ajJAnoM se (avakkhu saNapajjavehi ya) aura acakSu 1 (jahaNNaguNakAlagANaM' veiMdiyANa' pucchA ? ) 4dhanya guthuaNA dvIndriyanA paryAya DeMTalA ? (goyamA / aNatA pajjavA paNNattA) he gautama / zananta paryAya mhyA che (se veNaTTheNaM bhate / evaM buccai - jahaNNaguNakAlagANaM beiMdriyANaM aNatA pajjatrA vattA) bhagavat zA kAraNe ema kahyu che ke jaghanya guNu kaLA dvIndriyanA ananta paryAya che ? ( goyamA ? jahaNNa guNakAla vaiIdie ) he gautama! jadhanya guNa aNA dvIndriya (jahaNa guNa kAlagassa veDadiyamsa ) 4ghanya gu aNA dvIndriyathI (davvaTTayAe tulle) dravyathI tujhya ( paTTAyAe tulle) pradezothI tujhya (ogAhaTTayAe caTTANavaDie) bhavagADunAthI yatusthAna patita hai (ThiIe tiTThANa paDie) sthitithI tristhAna patita che (kAlavaNNapajjavehiM tulle) pyu varSAnA paryAyothI tujhya ( avaseseri vaNNagaMdharasa kAla rajjabe hiM) zeSa varSA, gaMdha, rasa, ane sparzanA paryAyAthI (dohiM nANehi ) me jJAnodhI (dohiM annANe Page #680 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathApanAsUtra mutkRSTaguNakAlako'pi, ajayanyAnun Na kAlo'pi pacacava, navaraM mvasthAnepaTsthAnapatitaH, evaM paJcavarNAH, ho gandhau, pazcaramAH, aTI spaH maNitavyAH, jaghanyAbhiniyodhikatAninAM bhadanta / dvIndriyANAm kirAnA paryayAH prajJaptAH ? gautama ! anantAH paryavAH prAptAH, nan phenAryana bhadanta ! eva. gucyate-jayanyAbhiniyodhikajJAninAM hIndriyANAm anantAH paryavAH prajJaptAH ? gautama ! javanyAbhinivodhikatAnI zrIndriyoM japanyAbhinivodhimAdarzana ke paryAyoM se (hANavaDiga) paTmyApatita hai (evaM ukko. saguNakAlae vi) isIprakAra utkRSTa kAlAguNa vAlA bhI (aja haNNamaNuzosaguNakAlae vi evaM caya) mA samaguNa kRSNa bhI imI prakAra (gavaraM sahANe vhANavaDipa) vizeSatA ghara ki svasthAna meM bhI vaha pasthAnapanita hai (evaM caMca paMca nagaNA) ilI prakAra pAMca varNo (do gaMdhA) do gaMdhoM (paMca rasA) pAMca rasoM (aTTaphAsA) ATho sparzo kA (mANiyacA) kathana karanA cAhie / (jahaNNAbhiNiyohiyanANINaM bhaMte ! vaiMdiyANa) he bhagavana ! jaghanya Aminiyodhika jJAnI chIndriyoM ke (phevaTayA pabjayA paNNatA kitane paryAya kahe haiM ? (goyamA! aNaMtA pajjabA paNNattA) he gotama ! ananta paryAya kAhe haiM (le keNadveNaM bhaMte ! evaM yuccaha-jahaNNAbhiNivAhiyAnANINaM ve diyAgaM arzatA pajjavA paNNatA ?) phisa kAraNa se bhagavan ! aisA kahA hai ki janya abhiniyodhika jJAnI dIndriyoM ke ananta paryAya kahe haiM ? (goyamA ! jahaNNAbhiNi. hi) me sajJAnAcI (acamakhusaNapajjavehiya) bhane 255zInanA paryAyAdhI (chahANa vaDi0) 58sthAna patita che (evaM usosaguNakAlAra vi) se 54. Ta ANA vANA 5 (ajahaNNamaNuphosaguNakAla: vi evaM ceva) madhyama gu pae para ye mAre (Navara saTTANe chANavaDie) vizeSatA meM sthAnamA 5 te ghaTasthAna patita cha (evaM ceva paMcavaNNA) merI pAya pa (dogaMdhA) me bhayo (paMca rasA) pAya rse| (aTTha phAsA) mA 25nu (mANiyabyA) 4thana 42 naye. (jahaNNAbhiNi bohiyanANINaM bhaMte ! veiMdivANaM) sapana ! dhanya mAlinimAdhi4 jJAnI dIndrayAnA (kepaiyA pajjavA paNNattA ?) TasA paryAya 4hyA cha (goyamA ! aNatA pajjavA paNNattA) gautama ! mananta paryAya hA cha (se deNa TUTheNaM bhaMte ! evaM vucvai-jahaNNAbhiNivohiyanANINaM veiMdiyANaM aNaMtA pajjavA paNNattA ?) mApana ! 2 // // 2 sema 4hyu cha hai dhanya mAminimAdhi jJAnI Page #681 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 5 sU.9 haundriya paryAyanirUpaNam nino dvIndriyasya dravyAtayAtulyaH pradezArthatayA tulyaH, avagAhanArthatayA catuH sthAnapatitaH, sthityA tristhAnapatitaH, varNagandharasasparzaparyaveH paTsthAnapatitaH, AbhinivodhikajJAnaparyavaistulyaH zrutajJAnaparyave : SaTsthAnapatitaH acakSurdarzana paryathaiH paTsthAnapatitaH, evam utkRSTAbhiniyodhikajJAnI api, ajaghanyAnutkRSTAbhinivodhika jJAnI api evaJcaitra, navaraM svasthAne SaTsthAlapatitaH, evaM zrutayohiyaNANI die jahaNNAbhiNiyohiyaNANisna vediyassa davvaTTayAe tulle) he gautama ! jaghanya Abhinivodhika jJAnI DIndriya dusare jaghanya Abhiniyodhika jJAnI dIndriya se dravya kI apekSA tulya hai (paelaTTayAe tulle) pradezo kI apekSA tulya hai ovagAhaNaTTayAe cauThANapaDie) avagAhanA se catu:sthAnapatita hai (ThiIa tiTThANavaDie) sthiti se visthApatita hai (yaNNagaMdharalaphAsapajjavehiM chahANavaDie) varNa, gaMdha, rasa, sparza ke paryAya se paTasthAnapatita hai (AbhiNibohinANapajjavehiM tulle) Aminiyodhika jJAna ke parthAthoM se tulya hai (suyaNANapajjavehi chaThANavaDie) zruta jJAna ke paryAyoM se SaTsthAnapatita hai (acakkhudaMsanapajjabehiM chaTThANavaDie) acakSudarzana ke paryAyoM se paTUsthAnAtina hai (evaM ukkosAliNiyohiyanANI zi) utkRSTa Abhiniyodhika jJAnI bhI ilI hI prakAra (ajahaNamaNukkolAbhiSikohiyanANI vi evaM ceya) madhyama Abhiniyodhika jJAnI bhI isI prakAra (navaraM dIndriyAnA mananta paryAya cha ? (goyamA / jahaNNAbhiNiyohiyaNANI veIdie jahaNNAbhiNiyohiyaNANimsa veiMdiyarasa dabadayAe tuNle) gautama ! jaghanya AminibAdhika jJAnI hIndriya bIjA jaghanya Abhinibedhika jJAnI dIndriyahI dravyanI apekSAya tulya cha (paesaTrayAe tulle) pradezAMnI apekSA tulya cha (ogAhaNaTTayAe cauThANavaDie) 243nAthI atusthAna Atita cha (ThiIpa tiTThANavaDie) sthitithI trirathAna patita cha (daNNagaMdharamaphAsapaJjavehi chaTThANavaDie) pazu, dha, 2sa, 25zanA paryAyAthI 582thAna patita che (AbhiNivohiyanANapajjavehiM tulla) mAlinimAdhijJAnanA paryAyAdhI tujhya cha (suyaNANapajjavehi chaTThANavaDie) zrutajJAnanA paryAyAthI 58thAna patita cha (acamyudasaNajjavehiM chaTANavaDie) anuzananA paryAyAthI 542thAna patita cha (evaM uphosobhiri yohiya nANI vi) 4ve mAninimAnI para mevAra (ajapaNamaNukolAbhiNiyoTiyagANi vi evaM ceva) madhyama mAninimApi4 Page #682 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 696 prajJApanAsUtre jJAnI api zrutAjJAnI api, acakSurdarzanI api, navaraM yatra jJAnAni tatra ajJAnAni na santi yatra ajJAnAni tatra jJAnAni na santi yatra darzanaM tatra jJAnAnyapi ajJAnAnyapi, evaM trIndriyANAmapi caturindriyANAmapi evaJcaiva navaraM cakSurdarzana madhyadhikam || TIkA -- atha dvIndriyAdInAM caturindrayaparyantAnAm jaghanyAdyavagAhanakAdInAM paryavAn prarUpayitumAha- 'jahaNNogAhaNagANaM bhaMte ! veiMdiyANaM pucchA' gautamaH pRcchati - he bhadanta ! javanyAvagAhanakAnAM hIndriyANAM kiyantAH paryavAH prajJaptAH ? sahANe chaDDANavaDie) vizeSa yaha ki svasthAna meM bhI arthAt Abhinivodhika jJAna meM bhI SaTsthAnapatita hai ( evaM suyaNANI vi) zrutajJAnI bhI isI prakAra (suyaaNNANI vi) zrutAjJAnI bhI isI prakAra ( acatra khusI ci) avadarzanI bhI isI prakAra (navaraM ) vizeSa ( jattha NANA tattha aNNANA natthi jattha aNNANA tattha NANA nathi) jahA~ jJAna hai vahAM ajJAna nahIM haiM, evaM jahA ajJAna hai vahAM jJAna nahIM hai (jattha daMsaNaM tattha NANAvi aNNANA vi) jahAM darzana hai vahAM jJAna bhI yA ajJAna bhI dono meM koI bhI ho sakate haiM (evaM diyANa vi) trIndriya bhI isI prakAra (cauridiyANa vi evaM veba) cauIndriya bhI isI prakAra (navaraM cakradaMsaNaM ambhahiyaM vizeSatA yaha ki cauindriyoM meM cakSudarzana adhika kahanA cAhie TIkArya - aba hIndriya jIvoM se lekara cauindriya jIvoM taka ke paryAyoM kI prarUpaNA kI jAtI hai / gautama prazna karate haiM- agavan ! jaghanya avagAhanA vAle dvIndriya jJAnI pazu me ahAre (navaraM saTThANe chuTTaNaya Die) vizeSa me svasthAnabhAM arthAt malinimeodhi jJAnabha pazu parasthAna patita che ( evaM suyaNANI vi) zrutajJAnI pazu se akSare (muya aNNANI vi) zrutAjJAnI yAtru me are ( acakhudasaNI vi) mayakSuharzanI pazu mena prahAre (navara ) vizeSa ( jattha NANA tattha aNNANA natthi) lyA jJAna he tyAM ajJAna thI (jattha aNNANA tattha NANA Natthi ) lyAM ajJAna he tyAM jJAna nathI ( jattha daMsaNaM tattha NANA vi aNNANA vi) yAM darzana che. tyAM jJAna paNa hAya che ane an na paNa khannemAthI kAi paNa eka hAi zake ( evaM iMdiyANa vi) trIndriya pazu sena are (cariMdiyANa vi evaM ceva) turindriya yA me ahAre (navaraM catrakhudaMsaNaM anbhahiyaM) vizeSatA eke caturiddhimAM cakSudana adhika kahevuM joie. TIkA -have phrIndriya jIvAthI laine caturindriya jIvA sudhInA pAMcAnI prarUpaNA karAya che Page #683 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pada 5 sU.9 hIndriya paryAyanirUpaNam iti pRcchA, bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'aNaMtA pajjavA paNNattA' jaghanyAvagAhanakAnAM dvIndriyaNAm -anantAH paryavAH prajJaptAH, gautamaH pRcchati'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai' he bhadanta ! tat-atha, kenArthena-kathaM tAvat evam-uktarItyA, ucyate-'jahaNNogAhaNagANaM ve iMdiyANaM aNatA pajavA paNNattA?' jadhanyAvagAhanakAnAM dvIndriyANAm anantAH paryavAH prajJaptAH ? iti, bhagavAn uttarayati-'goyamA !' he gautama / 'jahannIgAhaNae beiMdig' jaghanyAvagAhanako dvIndriyaH 'jahaNogAhaNagasta ceiMdiyasya davaTTayAe tulle' jaghanyAvagAhanakasya dvIndriyasya dravyArthatayA tulyo bhavati, 'paesaTTayAe tulle' pradezArthatayA tulyo bhavati, 'ogAhaNaTTayAe tulle' avagAhanArthatayA zarIrocyatayA tulyo bhavati, "ThiIe tihANavaDie' sthityA-AyuH karmAnubhavalakSaNasthityapekSayA tristhAnapatito bhavati, 'bANagaMdhAsaphAsapajjavehiM dohi nANehiM doti annANehiM' varNagandharasa sparzaparyavaiH dvAbhyAM jJAnAbhyAm, dvAbhyAmajJAnAbhyAm 'acakdasaNajIvoM ke kitane paryAya haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! ananna paryAya haiN| gautama punaH prazna karate haiM-he bhagavan ! kisa kAraNa aisA kahA jAtA hai ki jaghanya avagAhanA vAle dvIndriyoM ke ananta paryAya haiN| bhagavan-he gautama ! eka jaghanya avagAhanA bAlA dvIndriya dUsare jaghanya avagAhanA vAle dvIndriya se dravya kI dRSTi se tulya hai. pradezoM kI dRSTi se bhI tulya hai, avagAhalA se bhI tulya hai, kyoMki donoM jaghanya avagAhanA vAle haiM aura jaghanya avagAhanA kA eka hI rUpa hotA hai| usameM koI nyUnAdhiratA kA saMbhava nahIM hai| Aya karma ke anubhavarUpa sthiti kI dRSTi se tristhAnapatita hotA hai| varNa, gaMdha, zrI gautamasvAmI prazna kare che he bhagavad ' jaghanya avagAhanAvALA dvIndriya jIvenA keTalA paryAya che ? zrI bhagavAna uttara Ape che-de gotama ! ananta paryAya che. zrI gautama punaH prazna kare che-zA kAraNe ema kahevAya che ke jaghanya avagAhanA vALA hIndriyenA ananta paryAya che? zrI bhagavAna-hegautama ! eka jaghanya avagAhanAvALA dIndriya bIjA jaghanya avagAhanAvALA dondriyathI dravyanI daSTie tulya che, pradezonI daSTie paNa tulya che, avagAhanAthI paNa tulya che, kemake ane jaghanya avagAhanA vALA che ane jaghanya avagAhanAnuM eka ja 35 heAya che. temA keImyunAdhitAno saMbhava nathI. AyukarmanA anubhava rUpa ritinI daSTithI tridhAna patita thAya pra0 88 Page #684 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre pajjavehi ya chaTThANavaDie' acakSurdarzanaparyayaizca paT sthAnapatito bhavati, tadabhilApazca pUrvoktavadevAyaseyaH, kepAzcid dvIndriyANAmaparyAptAvasthAyAM sAsvAdanasamyaktvopalabdheH, samyagdRSTezca jJAne dve iti jJAnadvayam, anyepAmajJAnadvayamityabhiprAyeNoktam-dvAbhyAM jJAnAbhyAM, dvAbhyAmajJAnAbhyAmiti, 'evaM ukkosogAhaNaevi' evaM-tathaiva utkRSTAvagAhanako'pi dvIndriyaH utkRSTAvagAhanakasya drIndriyasya dravyArthatayA tulyaH, pradezArthatayA tulyaH, avagAhanArthatayA tulyaH, sthityA tristhAnapatitaH, varNagandharasasparzaparyavaiH, dvAbhyAmajJAnAbhyAm, acakSurasa aura sparza ke paryAyoM, do jJAnoM se evaM do ajJAnoM se tathA acakSudarzana ke paryAyoM se paTsthAnapatita hotA hai| ____una SasthAnoM kA kathana pahale jaisA hI samajha lenA caahie| kinhI-kinhIM dIndriya jIvoM meM aparyApta avasthA meM samyaktva pAyA jAtA hai aura usaavasthA meM usameM do jJAna pAye jAte haiM, ataeva yahAM do jJAnoM ko bhI kathana kiyA hai / jinameM samyaktva nahIM hotA unameM do ajJAna hote haiM, isa abhiprAya se do ajJAno kA bhI ullekha kiyA gayA hai, utkRSTa avagAhanA vAle DIndriya kI vaktavyatA bhI isI prakAra samajhanI cAhie arthAt eka utkRSTa avagAhanA vAlA hIndriya dUsare utkRSTa avagAhanAHvAle do indriyavAle se dravya kI dRSTi se tulya hai, pradezoM kI dRSTi se bhI tulya hai avagAhanA kI dRSTi se bhI tulya hai, sthiti kI dRSTi se tristhAnapatita hai, varNa gaMdha, rasa aura sparza ke paryAyoM se, do ajJAnoM se tathA acakSudarzana ke paryAyoM se SasthAnapatita che. varNa, gaMdha, rasa ane sparzanA paryAyathI, be jJAnathI, be ajJAnathI tathA acakSudarzananA paryAyethI sthAna patita thAya che. e SasthAnAnuM kathana pahelA jevuM ja samajI levuM joIe. kaI-kaI kIndriya mA aparyApta avasthAmAM samyaktva maLI Ave che ane te avasthAmAM temAM be jJAna maLI Ave che, tethI ja ahI bejJAnanuM paNa kathana karyuM che jemAM samyakatva nathI hotuM teomAM che ajJAna hoya che e abhiprAyathI be ajJAnane paNa ullekha karAyo che. utkRSTa avagAhanA vALA hIndriyanI vaktavyatA paNa Aja rIte samajavI joIe. arthAt eka utkRSTa avagAhanA vALa dvIndriya bIja utkRSTa avagAhanAvALA hIndriyathI dravyanI dRSTie tulya che, pradezonI daSTie paNa tulya che, avagAhanAnI daSTie paNa tulya che, sthitinI draSTie tristhAna patita cha. 1, madha, 2sa, bhane 25zana paryAyAthI, me, majJAnAthI, tathA adhyakSu Page #685 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 5 sU.9 chIndriya paryAyAnapaNam darzanaparyavaizca paT sthAnapatito bhavati, kintu 'gavaraM jAgA nasthi' navarasa-pUrvApekSayA vizeSastu jJAne nastaH, utkRSTAvagAhanAyAm aparyAptAvasthAyA abhAvena sAsvAdanasamyadatyAnupalasyAt jJAnadvayamAva iti bhAvaH, 'ajahaNNamaNukosogAhaNae jahA jahaNogAhaNae' ajavanyAnutkRSTAvagAhanako dvIndriyo yathA javanyAvagAhanako hIndriyaH pratipAditastathA pratipAdayitavyaH, kintu 'NavaraM sahANe ogAhaNAe cauhANavaDie' navaraM pUrvApekSayA vizepastu svasthAne-sthitI, avagAhanayA zarIrocchyarUpatayA catuH sthAnapatino bhavati, tathA cAjaghanyAnuskRSTAvagAhanAyAH prathalasamayAnantarasadbhAvena aparyAptAvasthAyAmapi tasyAH hotA hai| kintu jaghanya avagAhanA vAle kI apekSA utkRSTa avagAhanA vAle meM itanI vizeSatA hai ki isameM jJAna nahIM hote| isakA kAraNa yaha hai ki utkRSTa avagAhanA ke samaya aparyApta avasthA nahIM hotI aura aparyApta avasthA ke abhAva sAsvAdana samakita nahIM ho sakatA / ataeva yahAM do jJAnoM kA ullekha nahIM karanA caahie| madhyama avagAhanA vAle DIndriya kI vaktavyatA jaghanya avagAhanA vAle ke samAna hI samajhalenA cAhie, kintu vizeSatA yaha hai ki madhyama avagAhanA vAlA eka DIndriya madhyama avasAhatA vAle dUsare dIndriya se avagAhanA kI dRSTi se bhI catuHsthAnapatita hotA hai, kyoMki madhyama avagAhanA saba eka-lI nahIM hotI eka madhyama avagAhanA dUsarI madhyama avagAhanA se saMjyAtamAgahIna, asaMkhyAtabhAgahIna, hIna, saMkhyAtazuNahIna aura anaghAlaguNa hIna tathA isI prakAra adhika bhI hosakatI hai / madhyama avagAhanA arpAyapta darzanA paryAyethI sthAna patita thAya che. kintu jaghanya avagAhanAvALAnI apekSAe utkRSTa avagAhanAvALAmAM eTalI vizeSatA che ke temanAmAM jJAna nathI hatuM. tenuM kAraNa e che ke utkRSTa avagAhanAnA samaye aparyApta ava. sthA nathI thaI zaktI. tethIja ahi be jJAnane ulekha na kare joIe. | madhyama avagAhanAvALA dvIndriyanI vaktavyatA paNa jaghanya avagAhanA vALAnA samAnaja samajavI joIe. kintu vizeSatA e che ke madhyama AvagAhanAvALe eka kIndriya madhyama avagAhanAvALA bIja dIndriyathI avagA. hanAnI daSTie paNa catu sthAna patita thAya che, kemake madhyama varAhanA badhI eka sarakhI nathI hotI. eka madhyama avagAhane bIchamadhyama avagAhanAthI saMkhyAta bhAgahIna asaMkhyAta bhAgahIna, saMkhyAta guNahIna ane asaMkhyAta guNahIna tathA eja prakAre adhika paNa thaI zake che. madhyama avagAhanA apa Page #686 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre saMbhavena sAsAdana samyaktvavatAM jJAnadvayam, anyeSAJcAjJAnadvayaM bhavati iti jJAne cAjJAnecetyabhiprAyeNAha - 'ajahaNNamaNuko sogAhaNae jahA jahaNogAhaNae ' iti, gautamaH pRcchati - 'jaha gaThiyANaM bhaMte ! veiMdiyANaM pucchA' he bhadanta ! jaghanyasthitikAnAM dvIndriyANAM viyantaH paryavAH prajJaptAH ? iti pRcchA ? bhagavAn Aha - 'goyamA !' he gautama ! 'anaMtA pajjavA paNNattA' jaghanyasthitikAnAM dvIndriyANAmanantAH paryavAH prajJaptAH, gautamaH pRcchati - ' se keNadveNaM bhaMte ! evaM bacca' he bhadanta ! tat-atha kenArthena - kathaM tAvat evam - uttarItyA ucyate 'jahaNNaThiyANaM veiMdiyANaM anaMtA pajavA paNNattA ?" jaghanyasthitikAnAM dvIndriyANAmanantAH paryavAH prajJaptA: ? iti, bhagavAn - Aha'goyamA !' he gautama ! 'jadaNNaThie jahaNNaThiiyassa veiMdiyassa davvaTTayAe tulle' avasthA ke prathama samaya ke anantara hI AraMbha hojAtI hai ataeva aparyApta dazA meM bhI usakA sadbhAva hotA hai / isa kAraNa sAsAdanasamyaktva bhI madhyama avagAhanA ke samaya saMbhava hai / isIse yahAM do jJAnoM kA bhI sadbhAva ho sakatA hai / jisa dvIndriyoM meM sAsAdana samyaktva nahIM hotA unameM do ajJAna hote haiM / 1 gautama - he bhagavan ! jaghanya sthiti vAle dvIndriya jIvoM ke kitane paryAya haiM ! 700 bhagavAn - he gautama ! ananta paryAya haiM / gautama - he bhagavan ! kisakAraNa se aisA kahAjAtA hai ki jaghanya sthiti vAle hIndriyoM ke ananta paryAya haiM ? bhagavAn he gautama! eka jaghanya sthiti vAlA hIndriya dUsare paryApta avasthAnA prathama samayanA anantara ja Arabha thai jAya che. tethIja aparyApta dazAmA paNa tene sadbhAva heAya che. e kAraNe sAsAdanI samyakatva paNa madhyama avagAhanAnA samaye saMbhave che. tethI ahiM e jJAneAne. paNu saddabhAva thai zake che. je dvIndriyAmAM sAsAdana samyakatva nathI hatuM temAM be ajJAna hAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! jaghanya sthitivALA dvIndriya jIvAnA keTalA paryAya che? zrI bhagavAn--he gautama ! ananta paryAya che. 1 zrI gautamasvAmI--he bhagavan / zA kAraNe evu kahevAya che ke jadhanya sthitivALA dvIndriyeAnA ananta paryAya che ? zrI bhagavAnanhe gautama ! eka jaghanya sthitivALA dvIndriya mIjI jaghanya Page #687 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pravodhinI TIkA pada 5 sU. 9 hIndriya paryAyanirUpaNam 706 jaghanyasthitiko dvIndriyo jaghanyasthitikasya dvIndriyasya dravyArthatayA tulyo bhavati, 'paesaTTayAe tulle' pradezArthatayA tulyo bhavati, 'ogAhaTTayAe cauhANavaDie' avagAhanArthatayA zarIrocchrayApekSayA catuH svAnapatito bhavati, 'ThiIe tulle' sthityA - AyuH karmAnubhavalakSaNasthityapekSayA tulyo bhavati, 'vaNNagaMdharasaphAsapajjavehiM' varNagandharasasparzaparyavaiH 'dohiM annANehiM' dvAbhyAm ajJAnAbhyAm 'acakkhudaMsaNapajjayehi ya chaTTANavaDie' acakSudarzanapatha para sthAnapatito bhavati, tathA ca javanyasthitikadvIndriyeSu ajJAnadvayamevoktam, na tu jJAnadvayam sarvajavanyasthitikasya dvIndriyasya labdhyaparyAptakatayA labdhyaparyAptakeSu sAsvAdana samyaktvanutpAdAt tatra hetustu labdhaparyAptasya sarvasaMvilaSTatayA sAsAdanasamyagrahaNTezca kiJcicchumapariNAmatayA tasya tanmadhye'nutpAdAt tatrAjJAnadvayamevopalabhyate na tu jJAnadvayamiti bodhyam, kintu - utkRSTasthitikadvIndriyeSu madhye sAsAdanasamyaktvasahitasyApyutpAdena jJAnadvayasyApi saMbhavAdityabhiprAyejaghanya sthiti vAle vIndriya se kraya kI dRSTi se tulya hai, pradezoM kI dRSTi se bhI tulya hai, avagAhanA kI dRSTi se catuHsthAnapatita hotA hai, sthiti ko dRSTi se tulya hai, varga, gaMdha, rasa, sparza ke paryAyoM se do ajJAnoM se tathA acakSudarzana ke paryAyoM se padasthAnapatita hotA hai| jaghanya sthiti vAle hIndriyoM meM do ajJAna hI kahe gae haiM unameM do jJAna nahI pAye jAte / kAraNa yaha hai ki jaghanya sthiti vAle dIndriya jIva meM sAsAdana samyaktva nahIM hotA, kyo ki lapata kajIna atyanta saMkliSTa hotA hai aura sAsAdana samyaktva kit zubha pariNAma rUpa hai, ataeva sAsAdana samyagdRSTi kA jaghanya stitika hIndriya rUpa meM utpAda nahIM hotA / utkRSTa sthiti vAle dvIndriya jIvoM meM sAsAdanasamyaktva vAle jIva bhI utpanna ho sakate haiM / atae jo vaktavyatA jaghanya sthiti sthitivALA DhIndriyathI dravyanI dRSTie tulya che. pradezonI dRSTie paNa tulya che. avagAhanAnI dRSTie catusthAna patita thAya che, sthitinI dRSTie tulya che. varNI, gaMdha, rasa, sparzInA paryAyethI, be pannAneAthI tathA acanudananA paryAyethI SasthAna patita thAya che jaghanya sthitivALA dvIndriyAmA e ajJAna kahelAM che. temanAmA e jJAna maLI AvatA nathI. kAraNa e che ke jaghanya sthitivALA dvIndriya jItramA sAsAdana samyakatva nathI tu kemake laSNuparyAptaka jIva atyanta sakliSTa thAya che ane sAsAdana myakatva, kiMcit zubha pariNAma rUpa che. tethI sAsAdana samyaSTinA jaghanya sthitika hIndriyamA utpAda nathI thatA, utkRSTa sthitivALA dvIndriya rUpamAM sAmAdAna samyakatva vALA jIva paNu Page #688 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 700 prayApanAsUtra saMbhavena sAsAdana samyaktvavatAM jJAnadvayam, anyepAzcAjJAnadvayaM bhavati iti jJAne cAjJAnecetyabhiprAyeNAha-'ajahaNNamaNukosogAhaNae jahA jahaNNogAhaNae' iti, gautamaH pRcchati-'jahaNNaThiiyANaM bhaMte ! veiMdiyANaM pucchA' he bhadanta ! jaghanyasthitikAnAM dvIndriyANAM viyantaH paryavAH prajJaptAH ? iti pRcchA ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'aNaMtA pajavA paNNattA' javanyasthitikAnAM dvIndriyANAmanantAH paryavAH prajJaptAH, gautamaH pRcchati-'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccaI' he bhadanta ! tat-atha, kenArthena-sthaM tAvat, evam-uktarItyA ucyate 'jahaNNaThiyANaM beiMdiyANaM aNaMtA pajayA paNNattA ' javanyasthitikAnAM dvIndriyANAmanantAH paryakAH prajJaptAH ? iti, bhagavAn-Aha'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNaThiie jahaNNaThiiyassa vediyassa dabaTTayAe tulle' avasthA ke prathama samaya ke anantara hI AraMbha hojAtI hai ataeva aparyApta dazA meM bhI usakA sadbhAva hotA hai| isa kAraNa sAsA. danasamyaktva bhI madhyama avagAhanA ke samaya saMbhava hai / isIse yahAM do jJAnoM kA bhI sadbhAva ho sakatA hai| jisa hIndriyoM meM sAsAdana samyaktva nahIM hotA unameM do ajJAna hote haiM / gautama-he bhagavan ! jaghanya sthiti vAle hIndriya jIvoM ke kinane paryAya haiM ! bhagavAn-he gautama ! ananta paryAya haiN| gautama-he bhagavan ! kilakAraNa se aisA kahAjAtA hai ki jaghanya sthiti vAle DIndriyoM ke ananta paryAya haiM ? bhagavAnU-he gautama ! eka jaghanya sthiti vAlA dvIndriya dUsare paryApta avasthAnA prathama samayanA anantara ja Ara bha thaI jAya che. tethI ja aparyApta dazAmAM paNa tene sadbhAva hoya che. e kAraNe sAmAdana samyakatva paNa madhyama avagAhanAnA samaye saMbhave che tethI ahiM be jJAnene paNa sadbhAva thaI zake che. je dvIndrimAM sAsAdana samyakatva nathI hotu teomAM be ajJAna hoya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! jaghanya sthitivALA hIndriya jInA heTasA paryAya cha ? ___ zrI bhagavAn gautama / ananta paryAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! zA kAraNe evu kahevAya che ke jaghanya sthitivALA hIndriyenA ananta paryAya che? zrI bhagavAna-he gautama! eka jaghanya sthitivALA dvIndriya bIjI jaghanya Page #689 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vodhinI TIkA pada 5 sU. 9 dvIndriya paryAya nirUpaNam 702 jaghanyasthitiko dvIndriyo jaghanyasthitikasya dvIndriyasya dravyArthatayA tulyo bhavati, 'parasaTTayAe tulle' pradezArthatayA tulyo bhavati, 'ogAhaNaTTayAe cauANavaDie ' avagAhanArthatayA - zarIrocchrayApekSayA catuH sthAnapatito bhavati, 'ThiIe tulle' sthityA - AyuH karmAnubhavalakSaNasthityapekSayA tulyo bhavati, 'vaNNagaMdharasaphAsapajjavehiM' varNagandharasasparzaparyavaiH 'dohiM annANehiM' dvAbhyAm ajJAnAbhyAm 'acakkhudaMsaNapajjavehi ya chaDANavaDie ' acakSudarzanaparyavaizca paT sthAnapatito bhavati, tathA ca javanyasthitikadvIndriyeSu ajJAnadvayamevoktam, na tu jJAnadvayam sarvajavanyasthitikasya dvIndriyasya lavdhyaparyAptakatayA labdhyaparyAtakeSu sAsvAdana samyaktvadRSTeranutpAdAt tatra hetustu labdhaparyAtakasya sarvasaMkliSTatayA sAsAdanasamyagradRSTezca kiJcicchumapariNAmatayA tasya tanmadhye'nutpAdAt tatrAjJAnadvayamevopalabhyate na tu jJAnadvayamiti vodhyam, kintu - utkRSTasthitikadvIndriyeSu madhye sAsAdanasamyaktvasahitasyApyutpAdena jJAnadvayasyApi saMbhavAdityabhiprAye - jaghanya sthiti vAle hIndriya se kraya kI dRSTi se tulya hai, pradezoM kI dRSTi se bhI tulya hai, avagAhanA kI dRSTi se catuHsthAnapatita hotA hai, sthiti kI dRSTi se tulya hai, varga, gaMdha, rasa, sparza ke paryAyoM se do ajJAnoM se tathA acakSudarzana ke paryAyoM se SaTsthAnapatita hotA hai / jaghanya sthiti vAle dIndriyoM meM do ajJAna hI kahe gae haiM unameM do jJAna nahIM pAye jAte / kAraNa yaha hai ki jaghanya sthiti vAle dIndriya jIva meM sAsAdana samyaktva nahIM hotA, kyoki labhyapata kajIva atyanta saMkliSTa hotA hai aura sAsAdana samyaktva kit zubha pariNAma rUpa hai, ataeva sAmAina samyagdRSTi kA jaghanya stitika dIndriya rUpa meM utpAda nahIM hotA / utkRSTa sthiti vAle hIndriya jIvoM meM sAsAdanasamyaktva vAle jIva bhI utpanna ho sakate haiM / ataeva jo vaktavyatA jaghanya sthiti sthitivALA dvIndriyathI dravyanI dRSTie tulya che pradezonI draSTie paNa tulya che, avagAhanAnI STie catusthAna patita thAya che, sthitinI dRSTie tulya che. va, ga dha, rasa, sparzInA paryAyeAthI, e ajJAneAthI tathA acakSukananA paryAceAthI SasthAna patita thAya che jaghanya sthitivALA dvIndriyemA e ajJAna helAM che. temanAmA jJAna maLI AvatA nathI. kAraNa e che ke jaghanya sthitivALA dvIndriya jIvamA sAsAdana samyakatva nathI hatuM. kemake lakSyaparyAmaka jIva atyanta sa kliSTa thAya che ane sAsAdana samyakatva, kiMcit zubha pariNAma rUpa che. tethIja sAsAina samyagdaSTinA jaghanya sthitika DhIndriyamA utpAda nathI thatA. utkRSTa sthitivALA dvIndriya rUpamAM sAsAdAna samyakatva vALA jIva paNa Page #690 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 702 pratApanAsUrya NAha-'evaM ukkosaThiie vi, navaraM do nANA amahiyA' evam-pUrvoktarItyA, utkRSTasthitiko'pi dvIndriyo vaktavyaH, kintu navaraM-pUrvApekSayA vizeSasta tatra dve jJAne abhyadhike bhavati, 'ajahaNNamaNukosaTiDae jahA ukkosaThiDae' ajaghanyAnutkRSTasthitiko dvIndriyaH yathA utkRpTasthitiko dvIndriyaH pratipAditastathA pratipAdanIyaH kintu 'NavaraM ThiIe tihANavaDie' navAm-pUrvApekSayA vizeSastu sthityA tristhAnapatito bhavati, na tu tulya eveti bhAvaH, gautamaH pRcchati__ 'jahaNNaguNakAlagAgaM veIdiyANaM pucchA' he bhadanta ! jayanyaguNakAlakAnAM dvIndriyANAM kiyatyaH paryavAH prajJaptAH ? iti pRcchA, bhagavAn Aha-goyamA !' he gautama ! 'aNatA pajjavA paNNattA' javanyaguNakAlakAnAm dvIndriyANAmanantAH paryavAH prajJaptAH, gautamaH pRcchati-'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccaI' he bhadanta ! tat-atha, kenArthena-kathaM tAvat, evam-uktarItyA, ucyate yat-'jahaNNaguNavAle hIndriya kI kahI hai vahI utkRSTa sthiti vAle kI bhI samajhanI cAhie magara usameM do jJAnoM kA bhI ullegva karanA cAhie / ___ madhyama sthiti vAle hIndriya kI vaktavyatA utkRSTa sthiti vAle hondriya ke samAna samajhanI cAhie, magara isameM sthiti kI apekSA tristhAnapatita kahanA cAhie, kyoMki sabhI madhyama sthiti vAloM kI sthiti tulya nahIM hotI hai| gautama-he bhagavan ! jaghanyaguNa kRSNa dIndriya jIva ke kitane paryAya kahe haiM ? ___ bhagavAna-he gautama ! ananta paryAya hote haiN| gautama-he bhagavan ! kisa kAraNa aisA kahA jAtA hai ki jaghanya guNa kAle hIndriya ke ananta paryAya haiM ? utpanna thaI zake che. tethI ja je vaktavyatA jaghanya sthitivALA hIndriyanI kahI che. eja utkRSTa sthitivALAnI paNa samajavI joIe. paNa temAM be jJAnane paNa ullekha karavo joIe. madhyama sthitivALA DhIdriyanI vaktavyanA utkRSTa sthitivALA hIndriyanA samAna samajavI joIe. paNa temAM sthitinI apekSAe visthAna patita kahevuM joIe. kemake badhA madhyama sthitivALAonI sthiti sarakhI nathI hotI. | zrI gautamasvAmI-he bhagavan! jaghanya guNa kRSNa dvIndriya jIvanA keTalA paryAya 4 cha ? zrI bhagavAn -he gautama ananta paryAya kahyA che. zrIgautamasvAmI--zA kAraNe ema kahevAya che ke jaghanya guNakALA dvIndriyanA ananta paryAya che? Page #691 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 5sU.9 dvIndriya paryAyanirUpaNam 703 kAlaMgANaM beiMdiyANaM aNaMtA pajjavA paNNattA ?' jaghanyaguNakAlakAnAM dvondriyANAmanantAH paryavAH prajJaptAH iti ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNaguNakAlae beiMdie' jaghanyaguNakAlako dvIndriyo 'jahaNNaguNakAlagalsa veiMdiyassa davaTThayAe tulle' jaghanyaguNakAlakasya dvIndriyasya dravyArthatayA tulyo bhavati 'paesaTTayAe tulle' pradezArthatayA tulyo bhavati, 'ogAhaNaTThayAe chaThThANavaDie' avagAhanArthatayA-zarIrocchya rUpatayA, pada sthAnapatito bhavati, tadabhilApazca pUrvavadevAva seyaH, ThiIe tiTThANavaDie' sthityA-AyuHkarmAnubhavalakSaNasthityapekSayA tristhAnapatito bhavati, natu catuH sthAnapatitaH, teSAM saMkhyeyavarpAyuSkasvAt 'kAlavaNNapajjavehi 'tulle' kRSNavarNaparyavai stulyo bhavati, 'abasesehi vaNNagaMdharasaphAsapajjavehiM' avazeSaiH varNagandharasasparzapayavaiH 'dohiM nANehiM' dvAbhyAM jJAnAbhyAm 'dohiM aNNANehiM dvAbhyAmajJAnAbhyAm 'acavakhudalaNapaja bhagavAn-he gautama ! eka jaghanyaguNa kAlA dvIndriya dUsare jaghanya guNa kAle bIndriya se dravya kI apekSA tulya hai, pradezoM kI apekSA bhI tulya hotA hai, avagAhanA kI dRSTi se catuHsthAlapatita hotA hai| una sthAno kA kathana pUrvavat samajha lenA cAhie arthAt asaMkhyAtasaMkhyAtabhAga hIna saMkhyAta asaMkhyAtaguNa hIna tathA isI prakAra adhika / sthiti kI dRSTi se vaha tristhAnaganita hotA hai, kyoMki dIndriya kI sthiti saMkhyAna varSoM kI hI hotI hai, ata. eca vaha catuHsthAnapatita nahIM ho sakatI / vaha kRSNa varNa ke paryAyoM se tulya hotA hai, kyoMki jaghanya kRSNa varNa kA ekahIrUpa kA saMbhava hai, usameM hInatA yA adhikatA kA saMbhava nahIM hai| zeSa cAra varNa do gaMdhoM, pAMca rasoM aura ATha sparzo kI dRSTi se do jJAnoM do zrI bhagavAna-he gautama ! eka jaghanya guNa kALA hIndriya bIjA jaghanya guNa kALA dviIndriyathI dravyanI apekSAe tulya che. pradezonI apekSAe paNa tulya che. avagAhanAnI daSTie catuHsthAna patita thAya che te sathAnonuM kathana pUrvanI jemaja samajI levuM joIe arthAt asa khyAta saMkhyAta bhAga hIna saMkhyAta asaMkhyAta guNahIna tathA eja prakAre adhika, sthitinI dRSTie te tristhAna patita thAya che, kemake hIndriyanI sthiti saMkhyAta varSonI ja thAya che, tethI ja catusthAna patita na banI zake. te kRSNavarNanA paryAthI tulya thAya che, kemake jaghanya kRNa varNanuM eka ja rUpa sa bhavita che. temAM hInatA-adhikatAno saMbhava nathI zapa cAra varNa, be gadhe, pAMca raso ane ATha sparzanI dRSTie be jJAne, e racanAno vara kArAbara vananA parathI baTasthAna patita kara Page #692 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 704 ajJApanAsUtre vehi ya chahANADie' acakSurdarzanaparyavaiH, paT sthAnapatito bhavati, tadabhilApazca pUrvavadeva bodhyA, 'evaM ukkosaguNakAlae ci' evam-uktarItyA, utkRSTaguNakAlako'pi dvAndriyaH utkRpTaguNakAlakasya dvIndriyasya dravyArthatayA tulyaH, pradezArthatayA tulyaH, avagAhanArthatayA padasthAnapatitaH, sthityA tristhAnapatitaH, kRSNavarNaparyavaistulyaH, avaziSTavarNagandharasasparzaparyavaiH, dvAbhyAM jJAnAbhyAm , dvAbhyAsajJAnAbhyAm , acakSurdarzanaparyavaizca padasthAnapatito bhavati, 'ajahaNNamaNukosaguNakAlae vi evaM ceva' ajaghanyAnutkRSTaguNakAlako'pi dvIndriyaH, eva zcaiva-ajaghanyAnutkRSTaguNakAlasya dvIndriyasya dravyArthatayA tulyaH, pradezArthatayA tulyaH, avagAhanArthatayA paTsthAnapatitaH, kRSNavarNaparyavaistulyaH, avaziSTa varNagandhAsasparzaparyavaiH. dvAbhyAM jJAnAbhyAm dvAbhyAm ajJAnAbhyAm , acakSurdarzanapaajJAnoM aura acakSudarzana ke paryAyoM se paT sthAnapanita hotA hai| isI prakAra utkRSTaguNa kAlA bhI samajhanA cahie, arthAta eka utkRSTaguNa kAlA hIndriya dUsare utkRSTaguNa kAle dvIndriya se dravya kI dRTi se aura pradezoM kI dRSTi se tulya hotA hai / avagAhanA kI dRSTi se SaT sthAnapalita hotA hai, sthiti se tristhAnapatita hai kRSNavarNa ke paryAyoM se tulya hotA hai zeSa varNa, gaMdhoM, rasoM ke paryAyoM se do jJAnoM se tathA acakSudarzana ke paryAyoM se SaTsthAnapatita hotA hai| madhyamaguNa kAlA hIndriya bhI isI prakAra haiM arthAt eka madhyamaguNa kAlA dUsare madhyanaguNa kAle dIndriya se dravya aura pradezoM kI __ apekSA tulya hai / avagAhanA se SaT sthAnapatita hotA hai| sthiti se visthAnapatina hotA hai / kRSNavarga keparyAyoM se tulya hotA hai, e prakAre utkRSTa guNa kALA paNa samajavA joIe. arthAt eka utkRSTa guNa kALA hIndriya bIjA utkRSTa guNa kALA hIndriyathI dravyanI draSTie ane pradezanI dRSTie tulya thAya che. avagAhanAnI daSTie catu sthAna patita thAya che. sthitithI visthAna patita thAya che. kRSNavarNanA paryAyethI tulya thAya che, zeSa vaNe, ga dho, raso ane sparzAnA paryAyathI, jJAnathI. be ajJAnathI tathA acakSudazananA paryAyethI sthAna patita thAya che. | madhyama guNa kALA dvIndriya paNa e prakAre che, arthAt eka madhyama guNa kALA bIjA madhyama guNa kALA kIndriyathI dravya ane pradezanI apekSAe tulya che. avagAhanAthI SaTrasthAna patita thAya che, sthitithI tristhAna patita thAya che. kRSNa varNanA paryAthI tulya thAya che, zeSavarNo, gadhe, rasa ane Page #693 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 705 prameyabodhinI TIkA pada 5 sU.9, dvIndriya paryAyanirUpaNam yavaizva SaTsthAnapatito bhavati, 'NavaraM sahANe chaTThANavaDie' navaraM-pUrvApekSayA vizeSastu-svasthAne-madhyamaguNakAlakasthAne paTsthAnapatito bhavati, 'evaM ceva paMcavaNNA, do gaMdhA, paca rasA, aTThaphAsA bhANiyavyA' evaM-pUrvoktarItyA, paJcavarNAH kRSNAdayaH, dvau gandhau-surabhyasurabhirUpau, paJcarasA:-amlAdayaH, aSTausparzAH-zItoSNAdayo bhaNitavyAH-vaktavyAH, gautamaH pRcchati-'jahaNNAbhiNiyohiyanANINaM bhaMte ! beiMdiyANaM kevaiyA pajjavA paNNattA ?' he bhadanta ! jaghanyAbhiniyodhikajJAnInAM dvIndriyANAM kiyantaH paryavAH prajJaptAH' ? bhagavAn Aha'goyamA ! ' he gautama ! 'aNatA pajjavA paNNattA' jayanyAbhinimodhikajJAnInAM dvIndriyANAmanantAH paryavAH prajJaptAH, gautamaH pRcchati-'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM bucaI he bhadanta ! tat-atha, nAthana kathaM tAvat evam-uktarItyA, ucyate yat'jahaSNAbhiNiyohiyanANINaM veIdiyANaM aNatA pajjavA paNNattA' jaghanyAbhizeSa varNoM gaMdho, rasoM aura sparzo se do jJAnoM se, do ajJAnoM se tathA acakSudarzana ke paryAyoM se SaTsthAnapatita hotA hai / vizeSatA yaha hai ki eka madhyamaguNa kAlA dUsare madhyamaguNa kAle dvIndriya se kAle varNa ke paryAyoM se bhI SaTsthAnapatita hotA hai, kyoMki madhyamaguNa kAlA varNa antaratama rUpa se ananta prakAra kA hotA hai| __isI prakAra pAMcoM varNoM, donoM gaMdhoM, pAMcoM rasoM aura AThoM sparzo kA kathana samajha lenA cAhie gautama-he bhagavan ! jaghanya AbhiniyodhikajJAnI bIndriya jIvoM ke kitane paryAya haiM ? bhagavan- he gautama ! ananta paryAya haiM ? gautama-he bhagavan ! aisA kahane kA kyA kAraNa hai ? sparzothI, jJAnethI, be ajJAnethI tathA acakSudarzananA paryAthI SasthAna patita thAya che. vizeSatA e che ke eka madhya guNa kALA bIjA madhyama guNa kALA kIndriyathI kALA varNanA paryAethI paNa SasthAna patita thAya che, kemake madhyama guNa kALA varNa antaratama rUpathI anaMta prakAranA thAya che. e prakAre pAMca varNo, bane che, pAce raso ane ATha sparzenuM kathana samajI levuM joIe. zrI gautamasvAmI-he bhagavana jaghanya Abhinidhika jJAnI hIndriya nA keTalA paryAya che? zrI bhagavAna-he gautama ! ananta paryAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! ema kahevAnuM zuM kAraNa che? Page #694 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 706 pravApanAsa nivodhikajJAnInAm dvIndriyANAm anantAH paryavAH prajJaptAH ? iti, bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNAbhiNiyohiyaNANI be iMdie' jaghanyAbhinivodhikajJAnI dvIndriyaH 'jahaNNAbhiNivohiyaNANissa vediyassa' jaghanyAbhinivodhikajJAnino dvIndriyasya 'dacaDhyAe tulle' dravyArthatayA tulyo bhavati, 'paesaTTayAe tulle' pradezArthatayA tulyo bhavati, 'ogAhaNaTTayAe cauTANavaDie' avagAhanArthatayA catuH sthAnapatito bhavati, 'ThiIe tihANavaDie' sthityA tristhAnapatito bhavati, 'vaNNagaMdharasaphAsapajjavehi chaTANavaDie' varNagandharasasparzaparyavaiH paTsthAnapatito bhavati, AbhiNivohiyaNANapajavehiM tulle AbhinivodhikajJAnaparyavaistulyo bhavati, 'suyanApajjavehiMchaTANavaDie' zrutajJAnaparyavaiH paTsthAnapatito bhavati, 'acakgbudasaNapanjadehiM chaThANadaDie' acakSurdarzanaparyavaiH padasthAnapatito bhavati, 'eva usosAbhiNiyohiyaNANIvi' evamevam-uktarItyA-utkRSTAbhinivodhikajJAnI api dvIndriyaH utkRpTAbhinivodhikajJAnino dvIndriyasya dravyArthatayA tulyaH, pradezArthatayA tulyaH, avagAhanArtha bhagavAna-he gautama ! eka jaghanya Abhinibodhika jJAnI dUsare jaghanya AbhiniyodhikajJAnI se dravya kI dRSTi se tulya hotA hai, pradezoM kI dRSTi se bhI tulya hotA hai, avagAhanA kI dRSTi se catuHsthAnapatita hotA hai, sthiti kI dRSTi se visthAnapatita hotA hai varNa, gaMdha, rasa aura sparza ke paryAyoM se SaTsthAnapatita hotA hai Abhibodhika jJAna ke paryAyoM se tulya hai, zrutajJAna ke paryAyoM se SaTsthAnapatita hotA hai aura acakSudarzana ke paryAyoM se bhI SaTsthAnapatita hotA hai / utkRSTa AbhinibodhikajJAnI kI prarUpaNA bhI isI prakAra kI samajha lenI cAhie / arthAt eka utkRSTa AbhinivodhikajJAnI 1 zrI bhagavAna-he gautama ! eka jaghanya Abhinibodhika jJAnI bIjA jaghanya Abhinidhika jJAnIthI dravyanI dRSTie tulya thAya che, pradezonI daSTie paNa tulya thAya che, avagAhanAnI daSTie catuHsthAna patita thAya che, sthitinI daSTie tristhAna patita thAya che. varNa, gaMdha, rasa, ane sparzInA paryAthI SasthAna patita thAya che, AbhinibaMdhijJAnanA paryAyathI tulya che, zrutajJAnanA paryAyethI SasthAna patita thAya che, ane acakSudarzananA paryAyethI sthAna patita thAya che. utkRSTa abhinibodhika jJAnanI prarUpaNa paNa eja prakAranI samajI levI joIe. arthAt eka utkRSTa abhinidhikasAnI bIjA utkRSTa AminibAdhika Page #695 -------------------------------------------------------------------------- ________________ CON prameyavodhinI TIkA pada 5 sU.9 dvIndriya paryAyanirUpaNam tayA catuH sthAnapatitaH, sthityA tristhAnapatitaH, varNagandharasasparzaparyavaiH paTsthAnapatito bhavati, AbhinivodhikajJAnaparyavaistulyaH, zrutajJAnaparyavaiH padasthAnapatitaH, acakSurdarzanaparyavaiH paTsthAnapatito bhavati, 'ajahaNNamaNukosAbhiNiyohiyaNANovi evaM ceva' ajaghanyAnutkRSTAbhinivodhikajJAnI api dvIndriyaH evaJcaiva-pUrvoktavadeva jaghanyAbhiniyodhikajJAnI dvIndriyavadevetyarthaH, 'navaraM sahANe chaTThANavaDie' navaraM-pUrvApekSayA vizepastu svasthAne paTsthAnapatito dusare utkRSTa Abhinibodhika jJAnI se dravya aura pradezoM kI dRSTi se tulya, avagAhanA se catu:sthAnapatita, sthiti se tristhAlapatita, varNAdi se SaTsthAnapatita, AbhinivodhikajJAna ke paryAyoM se tulya zratajJAna ke paryAyoM se SaTrasthAnapatita tathA acakSudarzana ke paryAyoM se SasthAnapatita hotA hai| ____madhyama AbhinivodhikajJAnI ke viSaya meM isI prakAra kahanA cAhie arthAt jaghanya Abhinibodhika jJAnI ke samAna hI usakI prarUpaNA samajha lenI caahie| vizeSatA itanI hI hai ki madhyama AbhinibodhikajJAnI svasthAna meM bhI SaTsthApatita hai, arthAt eka madhyama AbhinibodhikajJAnI dUsare madhyama AbhiniyodhikajJAnI se paTUsthAnapatita hInAdhika hotA hai, kyo ki jaise jaghanya aura utkRSTa AbhinibodhikajJAna kA eka-eka hI paryAya hai, vaisA madhyama AbhinibodhikajJAna kA nahIM / usake lo ananta hInAdhika rUpa paryAya hote haiM / zratajJAna ke paryAyoM se acakSudarzana ke paryAyoM se SaTsthAnapatita hotA hai| jJAnIthI draya ane pradezanI daSTie tulya, avagAhanAthI catuHsthAna patita sthitithI tristhAna patita, varNa AdithI prasthAna patita, abhinidhika jJAnanA paryAyethI tulya, kRtajJAnanA paryAthI SaTasthAna patita tathA acakSu darzananA paryAyAthI SaTrasthAna patita thAya che. madhyama AbhinidhijJAnanA viSayathI eja prakAre kahevuM joIe arthAt jaghanya AbhinibaMdhijJAnInI samAnaja temanI prarUpaNa samajI levI joIe. vizeSatA eTalIja che ke madhyama AbhinidhikattAnI svasthAnamAM paNa jasthAna patita che. arthAt eka madhyama AbhinidhijJAnI bIjA madhyama AbhinidhikattAnIthI prasthAna patita hInAdhika thAya che, kemake jevA jaghanya ane utkRSTa abhinibodhikAnanA eka eka ja paryAya che, evA madhyama AminibedhikAnanA nathI. tenA ananya hInAdhika rUpa paryAya thAya che. zrutajJAna paryAthI ane acakSudarzananA paryAyethI sthAna patita thAya che. Page #696 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 708 prajJApanAsUtra bhavati, 'evaM suyanANIvi' evam-uktarItyA zrutajJAnI api dvIndriyo vodhyaH, 'suyaannANIvi acakkhudaMsaNIvi' zrutAjJAnI api, acakSudarzanI api ca dvIndriyo'vaseyaH, kintu-'NavaraM jattha NANA tattha annANA natthi' navaram-pUrvApekSayA vizepastu yatra jJAne tatra ajJAne nastaH 'jattha annANA tattha NANA natthi' yatra ajJAne tatra jJAne na staH, kintu 'jattha daMsaNaM tattha NANAvi annANAvi' yatra darzanaM tatra jJAne api, ajJAne api ca. bhavataH prAguktayukteH, evaM teiMdiyANavi' evaM-tathaiva dvIndriyANAmiva trIndriyANAmapi vodhyam , 'caridiyANavi evaM caiva' caturindriyANAmapi evaJcaiva-dvIndriyavadeva bodhyam , kintu 'NavaraM cakkhudaMsaNaM amahiyaM' navaraM-pUrvApekSayA vizeSastu caturindriyANAM cakSudarzanamabhyadhikaM vaktavyam anyathA caturindriyatvayogAsaMbhavAt iti teSAM cakSurdarzanAlApakopi vAcyaH // sU. 9 / / ____ isI prakAra zrutajJAnI aura tAjJAnI aura acakSudarzanI dvIndriya ke viSaya meM samajhanA cAhie / vizepa bAta yaha dhyAna meM rakhanA cAhie ki jahA~ jJAna hai vahAM ajJAna nahIM aura jahA~ ajJAna haiM vahA~ jJAna nahI / isaprakAra eka hI jIva meM eka sAtha jJAna aura ajJAna nahIM rahate, kintu jahA~ darzana hai vahAM jJAna bhI hosakate haiM aura ajJAna bhI hokate haiN| tAtparya yaha ki darzana ke sAtha na jJAna kA virodha hai aura na ajJAna kA virodha hai| ajJAna ke sAtha bhI darzanopayoga rahatA hai aura jJAna ke saathbhii| dvIndriya jIvoM ke samAna trIndriya jIvoM kI bhI prarUpaNA karalenI cAhie aura caturindriya jIroM kI bhii| kintu caturindriya jIvoM kI prarUpaNA meM cakSudarzana adhika kahanA cAhie kyoMki unameM cakSudarzana bhI pAyA jAtA hai // 9 // eja prakAre zrutajJAnI ane zrutajJAnI ane acakSudarzana dvIndriyanA viSayamAM paNa samajI levuM joIe. vizeSa e vAta dhyAnamAM rAkhavI joIe. ke jyAM jJAna hoya che, tyAM ajJAna nathI hotuM, ane jyA ajJAna che tyA jJAna nathI hetu, e rIte eja jIvamAM eka sAthe jJAna ane ajJAna nathI rahetA paNa jyAM darzana che. tyA jJAna paNa hoI zake che ane ajJAna paNa hoI zake che. tAtparya e che ke darzananI sAthe na jJAnano virodha che ane na ajJAnane virodha che. ajJAnanI sAthe paNa darzane paga rahe che ane jJAnanI sAthe paNa. - dvIndriya jIvonA samAna grIndriya jIvonI paNa prarUpaNa karI levI joIe ane caturindriya jIvenI paNa. kintu caturindriya jInI prarUpaNAmAM cakSudarzana adhika kahevuM joIe. kemake temanAmAM cakSudarzana paNa maLI Ave che huM Page #697 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 5 sU.10 paJcandriyatiryagyonikAnAM paryAyanirUpaNam 709 mUlam-jahaNNogAhaNagANaM bhaMte! paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM kevaiyA pajjavA paNNattA ? goyamA ! aNatA pajavA paNNattA, se keNaTreNaM bhaMte ! evaM vuccai jahaNNogAhaNagANaM paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM aNatA pajjavA paNNattA ? goyamA ! jahaNNo. gAhaNae paMciMdiyatirikkhajoNie jahaNNogAhaNagassa paMciMdiyatirikkhajoNiyassa davvaTThayAe tulle paesaTTayAe tulle ogAhaNaTrayAe tulle ThiIe tiTTANavaDie vaNagaMdharasaphAsapajjavehiM dohiM nANehiM dohiM annANehiM dohiM dasaNehiM chaTANavaDie, ukkosogAhaNae vi evaM ceva, NavaraM tihiM nANehiM tihiM annANehiM chaTANavaDie, jahA ukosogAhaNae tahA ajahapaNamaNukosogAhaNaevi, gavaraM ogAhaNaTuyAe cauTANavaDie, ThiIe cauTANavaDie / jahaNNaThiiyANaM bhaMte! paMcidiyatirikkhajoNiyANaM kevaiyA pajjavA paNNatA ? goyasA ! arNatA pajjavA paNNattA se keNaTeNaM bhate! evaM vuccai-jahaNNaThiiyANaM paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM aNaMtA pajjaza paNNattA ? goyamA ! jahaNNaThiie paMciMdiyatirikkhajoNie jahaNaThiiyarata paMciMdiyatirikkhajoNiyasta dabaTTayAe tulle, eesaTTayAe tulle, ogAhaNaTyAe ca udANaDie, ThiIe tulle, vaNagaMdharalaphAsapajjavehi dohi aNNANehiM, dohiM daMsaNehiM chaTANavaDie, ukkosaThiievi evaM ceva, NavaraM do nANA, do annANA, do daMsaNA, ajahaNNamaNukkosaThiie vi evaM cetra, navaraM ThiIe cauTrANavaDie tiNi NANA, tiNi annANA, tinni daMsagA, jahaSNaguNa. kAlagANaM bhaMte ! paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchA, goyamA ! aNaMtA pajjavA paNNattA, se keNaTuNaM bhate! evaM buccai jahaNNaguNakAlagANaM paMciMdiyatirikkhanoNiyANaM aNaMtA pajjavA pANattA, Page #698 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 710 AcRSA prazApanAsUtra goyamA ! jahaNNaguNakAlae paMciMdiyatirikkhajogie jahapaNaguNakAlagasta paMbiMdiyatirikkhajoNiyassa davvaTTayAe tulle paesaTTayAe tulle ogAhaNaTTayAe cauTANavaDie, ThiIe cauTTANavaDie, kAlavaNNayajavehiM tulle, avasesehiM vapaNagaMdharasaphAsapajavehiM tihiM nANehi tihiM aNNANehiM tihiM daMsaNehiM chaTANavaDie, evaM ukkosaguNakAlae vi, ajahaNNamanukkosaguNakAlaevi evaM ceva, navaraM saTANe chaTANavaDie, evaM paMca vannA, do gaMdhA, paMcarasA, aTuphAlA, jahaNNAbhiNivohithaNANINaM bhaMte ! paMciMdiyatirikkha joNiyANaM kevaiyA pajjavA paNNattA ? goyamA! aNaMtA pajjavA paNNattA, se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai-jahaNNAbhiNibohiyaNANINaM paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM aNatA pajjavA paNNattA ? goyamA ! jahaNNAbhiNivohiyanANI paMciMdiyatirikkhajoNie jahaNNAbhiNibohiyaNANissa paMciMdiyatirikkhajoNiyasta davvaTayAe tulle paesaTTayAe tulle ogAhaNaTrayAe cauTANavaDie ThiIe cauTANavaDie vaNNagaMdharasaphAsapajjavehiM chaTANavaDie AbhiNivohiyanANapajjavehiM tulle, suyanANapajjavehi, chamANavaDie cakakhudaMlagapajjabehiM chaTANavaDie, acakakhudaMsaNapajjabehiM chaTANavaDie, evaM ukkolAbhiNiyohiyanANIvi, NavaraM ThiIe tiDhANADie, tinni nANA, tinni dasaNA saTANe tulle, sesesu chaTANavaDie, ajahaNNamaNukkosAbhiNivohiyanANI jahA ukosAbhiNibohiyanANI, navaraM ThiIe cauTANavaDie, saTTANe chaTANavaDie, evaM suyanANI vi| jahaNNohinANINaM bhaMte ! paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchA, goyamA! aNaMtA pajjavA paNNattA, se keNaTeNaM bhaMte! evaM vuccai jahapaNohiNANINaM paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM aNaMtA pajavA Page #699 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 5 sU.10 paJcendriyatiryagyonikAnAM paryAyanirUpaNam 711 paNNatA? goyamA ! jahaNohinANIpaMciMdiyatirikkhajoNie jahaNNohinANIssa paMciMdiyatirikkhajoNiyassa davaTrayAe tulle, paesaTTayAe tulle ogAhaNaTThayAe cauTThANavaDie ThiIe tiTThANavaDie, vaNNagaMdharasaphAlapajjavehiM AbhiNibohiyanANasuyanANapajjavehiM chaTANavaDie, ohinANapajjavehiM tulle, annANA natthi, carakhudasaNapajjavehiM aca. khudaMsaNapajjavehiM ya ohidasaNapajjavehiM chaTThANaDie, evaM ukkosohinANI vi, ajahaNNokkosohinANI vi evaM ceva, NavaraM saTThANe chaTThANavaDie, jahA AbhiNibohiyanANI tahA maiannANI suyaannANI ya, jahA ohinANI tahA vibhaMganANI vi, cakkhudaMsaNI acakkhudaMsaNI ya jahA AbhiNibohiyanANI, ohidasaNI jahA ohinANI, jattha nANA tattha annANA natthi, jattha annANA tattha nANA natthi, jattha daMsaNA tattha NANA vi aNNANA vi athiti bhANiyavvaM ||suu0 10 // chAyA-jaghanyAvagAhanakAnAM bhadanta ! paJcendriyatiryagyonikAnAM kiyantaH paryavAH prajJaptAH ? gautama ! anantA paryavAH prajJaptAH, tat kenArthena bhadanta ! evamucyate jaghanyAvagAhanakAnAM paJcandriyatiyagyonikAnAm anantAH payavAH paMcendriyatiryaMcoM ke paryAyoM kI vaktavyatA zabdArtha-(jahaNNogAhaNagANaM bhaMte ! paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM kevaiyA pajjavA paNNattA?) hebhagavan ! jaghanya avagAhanA vAle paMcendriya tiyacoM ke kitane paryAya haiM ? (goyasA ! aNaMtA pajjavA paNNattA) he gautama ! ananta paryAya hai (se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccaha-jahaNogAhaNagANaM paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM aNaMtA pajavA paNNattA ?) paMcendriya tiryaMcAnA paryAnI vaktavyatA zahAtha-(jahaNNogAhaNagANaM bhaMte / paMceMdiyatirikkhajoNiyANa kevaDyA pajavA paNNattA ?) bhagavan / dhanya mAnAvA 5ndriya tiya yAnAsA paryAya che ? (goyamA ! aNaMtA pajjavA paNNattA) gautama ! manataparyAya che. (se keNaTTeNaM bhate / evaM vuccai-jahaNNAgAhaNagANaM paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM aNaMtA pajjavA paNNatA ?) ke bhagavad ! zA kAraNe evuM kahevAya che ke paMcendriya nircanA ane paryAya che. Page #700 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 712 prajJApanAso prajJaptAH ? gautama ! jaghanyAvagAhanakaH paJcendriyatiryagyoniko jaghanyAvagAhanaphasya paJcendriyatiryagyonikasya dravyArthatayA tulyaH, pradezArthatayA tulyaH, avagAhanArthatayA tulyaH, sthityA tristhAnapatitaH, varNagandharasasparzaparyavaiH, dvAbhyAM jJAnAbhyAm dvAbhyAm ajJAnAbhyAm , dvAbhyAM darzanAbhyAM paTsthAnapatitaH, utkRSTAvagAhanako'pi evaJcava, navaraM trimiAnaiH, tribhiH ajJAnaiH SaTsthAnapatitaH, yathA utkRSTAvagAhanakastathA ajaghanyAnutkRSTAvagAhanako'pi, navaram he bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA jAtA hai ki paMcendriya tiryaMcoM ke ananta paryAya haiM ? (goyamA ! jahaNNogAhaNae paMciMdiyatirikkhajo. Nie jahaNNogAhaNayasa paMciMdiyatirikkhajoNiyassa) jaghanya avagAhanA vAlA paMcendriya tiryaMca jaghanya avagAhanA vAle paMcendriya tiryaca se(davvaTThayAe tulle) dravya se tulya hai (paesaTTayAeM tulle) pradezoM se tulya hai (ogAhaNaTTayAe tulle) avagAhanA se tulya hai (ThiIe tiTThANavaDie) sthiti se tristhAnapatita hai (vaNNa gaMdha rasa phAsapajjavehi) varNa, gaMdha, rasa sparza ke paryAyoM se (dohiM nANehiM) do jJAnoM se (dohiM annANehi~) do ajJAno se (dohiM dasaNehiM) do darzanoM se (chaTThANavaDie) SaTsthAnapatita hai ___ (ukkosogAhaNae vi evaM ceva) utkRSTa avagAhanA vAlA bhI isI prakAra (navaraM) vizeSa (tihiM nANehiM tihiM aNNANehiM tihiM dasaNehiM chaThThANavaDie) tIna jJAnoM se tIna ajJAna tIna darzana se se SaTsthAnapatita hai / (goyamA / jahaNNAgAhaNae paMciMdiyatiArakkhajoNie jahmaNogAhaNayassa paMciMdiyatirikkha joNiyassa) dhanya mAnAvA payandriya tiya ya dhanya mAnAvANA 5yendriya tiya yathI (davyadvayAe tulle) dravyathI tulya cha (paesaTTayAe tulle) prazAthI tulya cha (ogAhaNadvayAe tulle) sa nAthI tulya cha (ThiIe tiThANa vaDie) sthitithI tristhAna patita cha (vaNNa-gaMdha-rasa, phAsa pajjavehiM) paY 14 20-25zana paryAyAthI (dohiM NANehiM) me jJAnAthI (dohiMannANehiM) me. ajJAnAthI (dohi saNehiM) me. zinAthI (chaThANa vaDie) 58sthAna patita cha. (ukosogAhaNae vi evaM ceva) kRSTa mAnA 5] 2. prAre (navaraM) vizeSa (tihiM NANe hiM, tihiM aNNANehiM tihiM dasaNehiM chaTThANa vaDie) tra jJAnAthI traNa ajJAnathI, traNa darzanethI sthAna patita che. Page #701 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyodhinI TIkA pada 5 sU.10 paJcandriyatirthagyonikAnAM paryAyAH 713 avagAhanArthatayA catu:sthAnapatitaH, sthityA catuH sthAnapatitaH, jaghanyasthitikAnAM bhadanta ! paJcandriyatiryagyonikAnAM kiyantaH paryavAH prajJaptAH ? gautama ! anantAH paryavAH prajJaptAH, tat kenArthena bhadanta ! evamucyate-jaghanyasthitikAnAM paJcendriyatiryagyonikAnAm anantAH paryavAH prajJaptAH ? gautama ! jaghanyasthitikaH paJcandriyatiryagyoniko jaghanyasthitikasya paJcandriyatiryagyonikasya dravyArthatayA ___ (jahA ukkosogahaNae tahA ajahaNNamaNukkosogAhaNae vi) jaisA utkRSTa avagAhanA vAlA vaisA hI ajaghanya anutkRSTa arthAt madhyama avagAhanA vAlA bhI (navaraM ogAhaNayAe cauTThANavaDie) vizeSa yaha ki avagAhanA se catusthAnapatita hai (ThiIe cauThANavaDie) sthiti se catuHsthAnapatita hai| (jahaNNaThiyANaM bhaMte ! paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM kevaiyA pajavA paNNattA ?) he bhagavan ! jaghanya sthitika paMcendriya tiryacoM ke ktine paryAya haiM ? (goyamA ! aNaMtA pajayA paNNattA) he gautama ! ananta paryAya haiM (se keNa?NaM bhaMte ! evaM buccai-jahaNNaThiiyANaM paMciMdiyatirikvajoNiyANaM aNaMtA pajavA paNNattA?) he bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA jAtA hai ki jaghanya sthitika paMcendriya tiyaMca ke ananta paryAya haiM ? (goyamA) hai gautama ! (jahaNNaThiie paMciMdiyatirikkhajoNie jahaNNachiyasta paMciMdiyatirikAbajoNiyassa) jaghanya sthitika paMcendriya tirthaca jaghanyasthitika dUsare tiryaca paMcendriya se (jahA ukkosogAhaNae tahA ajahaNNAmaNukkosogAhaNae vi) rebha. utkRSTa avagAhanAvALA temaja jaghanya-anutkRSTa arthAt madhyama avagAhanAvALA paNa (navara ogAhaNaTTyAe cANavaDie) vizeSa se che apamAnAthI yatu:sthAna patita cha. (Thiie cauTThANa Die) sthitithI yatu sthAna patita cha. (jahaNNaThiIyANaM bhaMte / paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM kevaiyA paJjavA paNNattA ?) magavan ! panya sthiti payandriya tiya yAnA TasA paryAya cha ? (goyamA aNaMtA pajjavA paNNattA) hai gotama | mana ta paryAya che (se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai-jahaNNaThiiyANa paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM aNaMtA pajjavA paNNattA) bhagavad ! zA kAraNe ema kahevAya che ke jaghanya sthitika paMcendriya tiryaMcanA mananta paryAya cha ? (goyamA) he gautama / (jahaNNaTiIe paMciMdiyatirikkhajoNie jahaNNaThiIyamsa paMciMdiyatirikApajoNiyamsa) dhanya sthiti payandriya tiya" dhanya sthiti gIta tiya ya yadriyathI (davaTyA tulle) dravyayI ma0 90 Page #702 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 714 bhazApanAsUtra tulyaH, pradezArthatayA tulyaH, avagAhanArthatayA catu: mthAnapatitaH sthityA tulyA, varNagandharasasparzaparyavaiH dvAbhyAmajJAnAbhyAM dvAbhyAM darzanAbhyAM SaTsthAnapatitaH utkRSTasthitiko'pi evaJcaiva, navaraM dve jJAne, dve ajJAne, dve darzane, ajaghanyAnutkRSTasthitiko'pi evaJcava, navaraM sthityA catuH sthAnapatitaH, trINi jJAnAni, trINi ajJAnAni, trINi darzanAni, javanyANakAlakAnAM bhadanta ! paJcendriyatiryagyonikAnAM pRcchA, gautama ! anantAH paryavAH prAptAH, tat kenArthena bhadanta ! (davvaTTayAe tulle) dravya se tulya hai (paesaTTayAe tulle) pradezoM se tulya haiM(ogAhaNaTTayAe cauTThANavaDie) avagAhanA se catuHsthAnapatita hai (ThiIe tulle) sthiti se tulya hai (ANNagaMdharasaphAsapajjavehiM) varNa, gaMdha, rasa, sparza ke paryAyoM se (dohiM aNNANehiM) do ajJAnoM se (dohiM dasaNehiM) do darzanoM se (TThANacaDie) SaTsdhAnapatita hai __(ukkosaThiie vi evaM ceva) utkRSTasthitivAlA bhI aisA hI hai (NavaraM do NANA do aNNANA) vizeSatA yaha hai ki do jJAna aura do ajJAna (do daMsaNA) do darzana bhI kahanA / (ajahaNNamaNukkosaThiie vi evaM ceva) madhyama sthiti vAlA bhI isI prakAra (navaraM) vizeSa yaha ki (ThiIe cauTTANavaDie) sthiti se catuHsthAnapatita (tiNi NANA) tIna jJAna (tinni aNNANA) tIna ajJAna (tinni dasaNA) tIna darzana (jahaNNaguNakAlagANaM bhaMte ! paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchA ?) jaghanyaguNakAle paMcendriya tiryaca ke he bhagavan ! kitane paryAya haiM ? tukSya cha (parasaTUThayAe tulle) prazAthI tukSya cha (ogAhaNaThyAe cauTTANavaDie) ma nAyI yatu sthAna patita cha (ThiIe tulle) sthitithI tukSya che (vaNNagaMdharasaphAsapajjavehiM) 14, 15, 2sa 25zana paryAyAthI (dohiM aNNANehi) meM ajJAnAthI (dohiM dasaNehi) ye zanAthI (chaTANavaDie) 58sthAna patita cha (ukosaThiIe vi evaM ceva) GSTa sthitimA para mevAna (Navara do NANA do aNNANA) vizeSatA ke cha hai ye jJAna me 25jJAna (do dasaNA) me zAna 5] ghai che. (ajahaNNamuNukosa ThiIe vi evaM ceva) madhyama thiti pAe me re (navara) vizeSa se che (ThiIe cauDhANavaDie) sthitithI yatu.sthAna patita cha (tiNNi NANA) tra jJAnI (tinni aNNANA) ! ajJAna (tinni dasaNA) 1 zana (jahaNNaguNakAlagANaM aMte / paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchA 1) dhanya 40 guvANA pathendriya tiyayana bhagavan ! 3TasA pAya cha ? (goya mA Page #703 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 5 sU.10 paJcendriyatiyagyonikAnAM paryAyA 765 evamucyate-jAnya guNakAlakAnAM paJcendriyatiryajyonikAnAmanantAH paryavAH prajJaptAH ? gautama ! jaghanyaguNakAlakaH paJcendriyatiyagyoniko jaghanyaguNakAlakasya paJcendriyatiryagyonikasya dravyArthatayA tulyaH, pradezArthatayA tulyaH, avagAhanArthatayA catuH sthAnapatitaH, sthityA catuH sthAnapatitaH, kRSNavarNaparyavaistulyaH, avazepaiH varNagandharasasparzapayavaiH trabhiH jJAnaH, tribhirajJAnaH, tribhirdarzanaiH paTsthAnapatitaH, evamutkRSTaguNakAlako'pi, ajayanyAnutkRSTaguNakolako'pi (goyamA ! aNaMtA pajavA paNNattA) he gautama ! ananta paryAya kahe haiM (se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai-jahaNNaguNakAlagANaM paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM agaMtA panjavA paNNattA ?) kisa kAraNa he bhagavan ! aisA kahA jAtA hai ki jaghanyaguNakAle paMjendriya tiyaca ke alanta yaryAya haiM ? (goyamA !) he gautama ! (jahaNNaguNakAlae paMciMdiyatirikkhajoNie) jaghanyaguNakAlA paMcendriya tiryaca (jahaNNaguNakAlagassa paMciMdiyatirikkhajoNiyassa) javanyaguNakAle paMcendriya tiryaMca se (baTTayAe tulle) dravya se tulya hai (paesaTTayAe tulle) pradezAM se tulya hai (ogAhaNaTTayAe cauThANavaDie) avagAhalA le catuHsthAnapatita hai (ThiIe cauThANavaDie) sthiti se catuHsthAlapatita hai (kAlavaNNapajjavehiM tulle) kAle varNa ke paryAyoM se tulya hai(avalesehiM vaNNagaMdharasaphAsapajjavehiM) zeSa, varNa, gaMdha, rasa, sparza ke paryAyo se (tihiM nANehiM) tIna jJAno se (tihiM aNNANehiM) tIna ajJAnoM se (tihiM dasaNehiM) tIna darzanoM se (chaTANavaDie) SaTsthAnapatita hai (evaM ukkolaguNakAlae vi) isI aNaMtA pajavA paNNattA) gautama / mananta paryAya 4aa cha (se keNaTaTheNaM bhaMte ! evaM vuccai jahaNNaguNakAlagANaM paMcidiyatirikkhajoNiyANaM aNaMtA pajjavA paNNattA 1) bhagavAn // 4||2||nne samavAya che dhanya guguNA pAyendriya tiya yn| mananta paryAya cha 1 (goyamA / ) 3 gautama (jaguNakAla ra paci diya tirikkhajoNie) 45nya zuzu 7 payandriya tiyaya (jahaNNaguNakAlagassa paMcidiyatirikkhajoNiyassa) dhanya guthu 7 payandriya tiya yathI (dacayAe tulle) dravyathI tulya cha (pagsayAe tulle) pradezAthI tujhya (ogAhaNayAe caDhANavaDie) bhagAunAthI yatu:sthAna patita cha (ThiIe caTTANavaDie) sthitithI yatu:sthAna patita cha (kAlavaNNapajjavehi tulle) 4AvanA pAyAthI tukSya cha (avasesehi vaNNagaMdharasaphAsapajayehi) zeSa, parya, madha, 24 25shn| paryAyAthI (tihiM aNNANehi) ajJAnAyI (nihiM dasaNehi ) nAzanAthI (chaTANavaDie) 58sthAna patita cha (evaM ukosaguNakAlae vi) me 42 paTa zuSpa Page #704 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 716 mApanAsUtre evaJcaiva navaraM sthAne padasthAnapatitaH, evaM paJcavarNAH dvau gandhI, paJcarasAH, aSTau sparzAH, jaghanyAbhinivodhikajJAninAM bhadanta ! paJcendriyatiryagyonikAnAM kiyantaH paryavAH prajJaptAH ? gautama anantAH paryavAH prajJaptAH, tat kenAyeM bhadanta ! evamucyate - jaghanyAbhinivodhikjJAninAM paJcendriyatiryagyonikA nAmanantAH paryavAH prajJaptAH ? gautama ! jaghanyAbhinivodhikajJAnI paJcendriyatiryagyoniko jaghanyAbhinivodhikajJAninaH paJcendriyatiryagyonikasya dravyArthatayA tulyaH, prakAra utkRSTaguNa kAlA bhI ( ajahaNNamaNuka ko saguNakAlae vi evaM ceva) madhyamaguNa kAlA bhI isI prakAra (navaraM ) vizeSa yaha ki (sahANe chANavaDie) svasthAna meM bhI padasthAnapatita hai ( evaM paMcavaNNA) isI prakAra pAMcoM varNa (do gaMdhA) donoM gaMdha (paMca rasA) pAcoM rasa (aTTha phAsA) AThoM sparza (jahaNNAbhiNivohiyanANINaM bhaMte! paMcidiyatirikkhajoNiyANaM kevaiyA pajjavA paNNattA ?) he bhagavan jaghanya abhinivodhika jJAnI paMcendriya tiryacoM ke kitane paryAya kahe hai ? (goyamA ! anaMtA pajjavA paNNattA) he gautama! ananta paryAya kahe haiM (se keNaTTerNa bhaMte ! eva bucai jahaNNAbhiNivohiyanANINaM tirikkhajoNiyANaM anaMtA pajjavA paNNattA ? ) kisa kAraNa se he bhagavan ! aisA kahA hai ki jaghanya AbhiNibodhikajJAnI tirthacoM ke ananta paryAya kahe haiM ? ( goyamA ! jahaNNAbhi NibohiyanANI paMcidiyatirika khajoNie jaNAbhiNivohiya NANissa paMcidiyatirikkhajoNiyassa he gautama ? jaghanya Abhinivodhika 4asA bhaechu (ajahaNNamaguko saguNakAla ra tri evaM cena) madhyama guNa ANA pazu sena aDAre (navara) vizeSa me che (saTTANe chaTTAgavaDira ) svasthAnamA pazu paTasthAna patita che ( evaM paMca vaNNA) se prahAre pAye varSA (do gaMdhA) meM gaMdha (paMcarasA ) rasa (aTTakAsA) mA sparzo (jahaNNAbhiNibohiyanANINa bhaMte / paMcidiyanirikkhajoNiyANaM kevaiyA pajjavA paNNattA 1) E lagavan 4dhanya maliniyodhi jJAnI payendriya tiryathAnA uTA paryAya hyA che ? (goyamA / aNaMtA pajjavA paNNattA) De gautama | ananta paryAya udyA (se keNaTTheNa bhate / eva ca jahaNNA bhiNiyo hiyanANINaM tirikkhajoNiyANaM anaMtA pajjavA paNNattA 1 ) he bhagavan zA bharosa dhanya malinimodhijJAnI tirtha thAnA ananta paryAya hyA che ? (goyamA / jahaNAbhinibohiyanANI paMci diryAta rikkhajoNie jahaNNA miNivohiyaNANissa paMci - diyatirikkhajoNiyassa) he gautama! dhanya malinimodhi jJAnI yathendriya che Page #705 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 5 sU.10 paJcandriyatiryagyonikAnAM paryAyAH 717 pradezArthatayA tulyaH, avagAhanArthatayA catuH sthAnapatitaH, sthityA catuH sthAnapatitaH varNagandharasasparzaparyavaiH paTsthAnapatitaH, AbhiniyodhikajJAnaparyavestulyaH, zrutajJAnaparyavaiH paTsthAnapatitaH cakSurdarzana paryavaiH paTsthAnapatitaH, acakSurdarzanaparyavaH, paTTasthAnapatitaH evam utkRSTAbhinivodhisajJAnI api, navaraM sthityA tristhAnapatitaH trINi jJAnAni, trINi darzanAni svasthAne tulyaH, zeSeSu paTjJAnI paMcendriya tiyaca dUsare jaghanya AbhinibodhikajJAnI paMcendriya tiryaca se (davaTTayAe tulle) dravya kI apekSA tulya hai (paesaTTayAe tulle) pradezoM se tulya hai (ogAhaNaTTayAe cauThANavaDie) avagAhanA se catuHsthAnapatita (ThiIe cauThANavaDie) sthiti se catusthAnapatita (vaNNagaMdharasaphAsapajavehiM chahANavaDie) varNa, gaMdha, rasa, sparza ke paryAyoM se SaTUsthAnapatita (AbhiNiyohiyanANapajjavehiM tulle) Abhiniyodhika jJAna ke payAyoM se tulya (suyanANapajjavehi chaTANavaDie) zrutajJAna ke paryAyoM se SaTsthAnapatita (cakkhudaMsaNapajjavehiM chaTThANavaDie) cakSudarzana ke paryAyoM se SaTsthAnapatita (acakhudasaNapajjavehiM chahANavaDie) acakSudarzana ke paryAyoM se SaTsthAnapatita __(evaM ukkosAbhiNiyohiyanANI vi) isI prakAra utkRSTa Abhinibodhika jJAnI bhI (navaraM) vizeSa (ThiIe tihANavaDie) sthiti se tristhAnapatita (tinni nANA) tIna jJAna (niNi dasaNA) tIna darzana (sahANe tulle) svasthAna meM tulya (sesesu chahANavaDie) zepa meM paTmI dhanya mAminimapi jJAnI 5yendriya taya yathI (dabayAe tulle) dravyanI apekSA tulya cha (pAsaTyAe tulle) prazAthI tujhya cha (ogAhaNayAe ca uTThANavaDie) magAunAthI yatu sthAna patita cha (ThiIe caTThANavaDie) sthitithI yatuHsthAna patita che (vaNNagaMdharasakAsapajjavehi chaTThANavaDira) pazu, gadha, 2sa, 25zanA paryAyAthI paTasthAna patita che (AbhiNiyohiyanANapajjavehi tulle) mAminimAdhi jJAnanA paryAyAthI tukSya cha (sucanANapajjavehi chaThThANa vaDie) zrutajJAnanA paryAyothI 58sthAna patita cha (cakhudasaNa paujavehi chaThINa vaDie) yakSuzananA paryAyAthI 58sthAna patita (acakSudasaNapajjavehi chahANa vaDie) mayanuhaza nanA pAyothI 58sthAna patita (evaM ukkosA bhiNiyohiyanANI vi) me re paTa mAninimAdhi zAnI 5 (navara) vizeSa (ThiIe tiDhANavaDiga) yatithI sthAna patita (tinni nANA) na jJAna (tinni dasaNA) ra 4zana (sahANe tulle) svasthAnamA tuvya (sesesu chaTANavaDie) zeSamA 582thAna patita (ajahaNNamaNuSosAbhiNi Page #706 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 718 prazApanAstre sthAnapatitaH, ajaghanyAnutkRSTAbhinivodhikajJAnI yathA utkRSTAbhinivodhikajJAnI, navaraM sthityA catu:sthAnapatitaH, svasthAne paTsthAnapatitaH, evaM zrutajJAnI api, jaghanyAvadhijJAninAM bhadanta ! pazcendriyatiryagyonikAnAM pRcchA, gautama ! anantAH paryavAH prajJaptAH, tat kenArthena bhadanta ! evamucyate-jaghanyAvadhijJAnInAM paJcendriyatiryagyonikAnAmanantAH paryavAH prajJaptAH ? gautama ! jaghanyAvadhijJAnI paJcandriyatiryagyoniko jaghanyAvadhijJAninaH paJcandriyatiryagyonikasya dravyArthatayA sthAnapatita (ajahaNNamaNukkosAbhiNivohiyanANI jahA ukkosAbhiNibohiyanANI) madhyama Abhiniyodhika jJAnI utkRSTa Abhiniyo. dhika jJAnI ke samAna (navaraM) vizeSa (ThiIe cauThANavaDie) sthiti se catusthAnapatita (sahANe chaThANavaDie) svasthAna meM SaTsthAnapatita (eMva suyanANI vi) isI prakAra zrutajJAnI bhI ___(jahaNohinANINaM bhaMte ! paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchA) he bhagavan ! jaghanya avadhijJAnI paMcendriya tiryacoM ke kitane paryAya kahe haiM ? (goyamA ! aNaMtA pajavA paNNattA) he gautama ! ananta paryAya kahe haiM (se keNaTTeNaM aMte ! evaM vucai-jahaNNohinANINaM paMcidiyatirikkhajoNiyANaM aNaMtA pajavA paNNatA?) kisa kAraNa se he bhagavan ! aisA kahA hai ki jaghanya avadhijJAnI paMcendriya tiryaco ke ananta paryAya haiM ? (goyamA !) he gautama ! (jahaNNAhiNANI paMciMdiyatirikkhajoNie jahaNohinANissa paMciMdiya tirikkhajoNiyasta) jaghanya avadhijJAnI paMcendriya tiryaca jaghanya avadhijJAnI paMcendriya tirthaca se bohiyanANI jahA ukkosAbhiNiyohiyaNANI) madhyama mAninimAdhizAnI kRSTa mAlinimAdhi jJAnInA samAna (navara) vizeSa (ThiIe caThThANavaDie) sthitithI yatu sthAna patita che (saTThANe chaTThANavaDie) svasthAnamA ghaTasthAna patita (evaM suyanANI vi) se prAre zrutajJAnI para sabhA . (jahaNNohinANINaM bhaMte / paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchA) 3 bhagavan ! dhanya vijJAnI yendriya tiyAnA adA paryAya 4aa cha ? (goyamA ! arNatA pajjavA paNNattA) De gautama | ananta paryAya hA cha (se keNadveNaM bhaMte ! evaM vucai-jahaNNohinANINaM paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM aNaMtA pajjavA paNNattA) he bhagavana zA kAraNe evuM kahyu che ke jaghanya avadhijJAnI pacendriya tiryaMconA mananta payiya cha (goyamA ) 3 gautama / (jahmaNohiNANI pacidiya tirikkhajoNie jahagNohinANissa paMciMdiyatirikkhajoNiyassa) dhanya avadhijJAnI pathendriya tiya ya dhanya avadhijJAnI yendriya tiya yathI (davvayAe tulle) Page #707 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 5 sU 10 paJcandriyatiryagyonikAnAM paryAyAH tulyaH, pradezArthatayA tulyaH, avagAhanArthatayA catuH sthAnapatitaH, sthityA tristhAnapatitaH, varNagandharasasparzaparyavaiH AbhinivodhikajJAnazrutajJAnaparyavaiH paTsthAnapatitaH avadhijJAnapayavastulyaH, ajJAnAni na santi, cakSudarzanaparyavaH acakSurdarzanaparyavaizca avadhidarzanaparyavaiH SaTsthAnapatitaH, evamutkRSTAvadhijJAnI api, ajaghanyAnutkRSTAvadhijJAnI api evaJcava, navaraM svasthAne paTsthAnapatitaH, yathA AbhinivodhikajJAnI tathA matyajJAnI, zrutAjJAnI ca, yathA (davaTyAe tulle) dravya kI apekSA tulya (paemaTTayAe tulle) pradezoM kI apekSA tulya (ogAhaNaTTayAe cauThANavaDie) avagAhanA se catuHsthAnapatita (ThiIe tiTThANabaDie) sthiti se tristhAnapatita (vaNNagaMdharasaphAsapajjavehiM) varNa, gaMdha, rasa, sparza ke paryAyoM se (AbhiNiyohiyanANasuyaNANapajjavehiM chaTThANavaDie) pratijJAna zrutajJAna ke paryAyo se SaTsthAnapatita (ohinANapajjavehiM tulle) avadhijJAna ke paryAyoM se tulya (annANA natthi) ajJAna usameM nahIM hote / (cakkhudaMsaNapajjavehiM acakkhudaMsaNapajjavehi ya) cakSudarzana ke paryAyoM aura acakSudarzana ke paryAyoM se (ohidasaNapajjavehi) avadhidarzana ke paryAyoM se (chaTThANavaDie) SaTsthAnapatita (evaM ukkoso hinANI vi) isI prakAra utkRSTa avadhijJAnI bhI (ajahaNNamaNukkosohinANI vi evaM ceva) madhyama avadhijJAnI bhI isI prakAra (NavaraM) vizeSa (sahANe chahANavaDie) svasthAna meM SaTsthAnapatita hai| ___ (jahA abhiNiyohiyanANI tahA maI aNNANI suya aNNANI) dra0yanI apekSAye tukSya (paesaTrayAe tulle) prazAnI apekSA tujhya (ogAha NaTThayAe caDhANa vaDie) AqAnAthI yatu:sthAna patita (ThiharA tiTThANa vaDira) (sthatinI tristhAna patita (vaNNa gaMdha rasa phAsa pajja vehi) va 14-22-25za nA payAyAthI (AbhiNivohiyanANa suyaNANapajjavehiM chaTThANavaDipa) matinAna, zrutajJAnanA paryAyAthI SaTsthAna patita (ohiNANapajjavehiM nulle) bhavadhi jAnanA pAyAthI tujhya (annANA natthi) mijAta tane nathI hAtu (camabudasaNa pajjavehiM acakkhudasaNapajjavehiM ya) yakSuzananA paryAya mane ayakSuzananA pAyathA (ohiMdasaNapajjavehi) savadhijJAnanA paryAyAthI (chaTTANavaDie) 582thAna patita (evaM unosohinANI vi) ye zate kRSTa adhinAnI para (ahaNNamaNukosohinANI vi evaM ceva) madhyama avadhinAnI 55 ye re (NavaraM) vizeSa (saTANe chadrANavaDipa) svasthAnamA paTakyAna patita cha / (jahA AbhiNiyohiyanANI tahA mai aNNANI suya aNNANI) kI Page #708 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 720 prakSApanAstra avadhijJAnI tathA vibhaGgajJAnI api, cakSurdarzanI, acakSurdarzanI ca yathA AbhinivodhikajJAnI, avadhidarzanI, yathA avadhijJAnI, yatra jJAnAni, vatra ajJAni na santi, yatra ajJAnAni tatra jJAnAni na santi, yatra darzanAni tatra jJAnAnyapi ajJAnAnyapi santInti bhaNitavyam / / ___TIkA-atha jaghanyAyavagAhanakAnAM paJcandriyatiryagyonikAnAM paryavAn prarUpayitumAha-'jahaNogAhaNagANaM bhaMte ! paMnidiyatirivakhajINiyANaM kevaiyA pajjavA paNNattA ?' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! jaghanyAvagAhanakAnAM-jaghanyam jaisI AbhinivodhikajJAnI kI vaktavyatA vaisI hI matyajJAnI aura zrutAjJAnI kI (jahA ohinANI tahA vibhaMganANI vi) jaisI avadhijJAnI kI vaktavyatA vaisI hI vibhaMgajJAnI kI (cakdasaNI acakhudaMNI jahA AbhiNiyohiyanANI) cakSudarzanI aura acakSudarzanI AbhinibodhikajJAnI ke samAna(ohidaMsaNI jahA ohinANI) avadhidarzanI avadhijJAnI ke samAna (jattha nANA tattha annANA natthi) jahAM jJAna haiM vahIM ajJAna nahIM hai (jattha aNNANA tattha NANA natthi) jahAM ajJAna haiM vahAM jJAna nahIM hai (jattha daMsaNA tattha NANA vi aNNANA vi adhitti bhANiyantra) jahAM darzana haiM vahAM jJAna bhI aura ajJAna bhI hote haiM aisA kahanA caahie| TIkArtha-aba jaghanya avagAhanAvAle paMcendriya tiryaca jIvoM ke paryAyoM kI prarUpaNA kI jAtI hai gautama prazna karate haiM-he bhagavan ! jaghanya avagAhanA vAle paMcendriya rIte AbhinibodhikajJAnInI vaktavyatA tevIja rIte matyajJAnI ane zrutajJAnInI (jahA ohinANI tahA vibhaMganANI vi) ravI mavadhijJAnInI tavyatA tvaan| vijJAnAnI (cakkhudasaNI acakhudaMsaNI jahA AmiNibohiyanANI) yakSu zanI mana sanyAzanI mAninimAdhijJAnInA samAna (ohidasaNI jahA ohinANI) avadhizanI madhijJAnInA samAna (jattha NANA tattha annANA natthi) nya jJAna cha tyo majJAna nathI (jattha aNNANA tattha NANA Natthi)nyAM majJAna cha tyo jJAna nathI (jattha dasaNA tattha NANA vi aNNANA vi asthitti bhANiyavyaM) jayAM darzana che tyA jJAna paNa che ane ajJAna paNa hoya che evuM kahevuM joIe. TIkAI-have jaghanya avagAhanAvALA pacendriya tiryaMca jIvonA paryA' yonI pr35| 42rAya cha zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavana ! jaghanya avagAhanAvALA paMce Page #709 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 5 sU.10 paJcendriyatirgagyonikAnAM paryAyA 721. .. avagAhanaM-zarIrocchyo yeSAM te jaghanyAvagAhanakAste pAM, paJcandriyatiryagyonikAnAM kiyantaH paryavAH prajJaptAH ? bhagavAn Aha-'goyamA' he gautama ! 'aNaMtA pajjavA paNNattA' javanyAvagAhanakAnAM paJcendriyatiryagyonikAnAm anantAH paryavAH prajJaptAH, gautasastatra kAraNaM pRcchati-'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai-jahaNNogAhaNagANaM paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM arNatA pajjayA paNNattA ?' he bhadanta ! tat-atha, kenArthana-kathaM tAvat evam-uktarItyA, ucyate jaghanyAvagAhanakAnAM paJcendriyatiyAyonikAnAm anantAH paryavAH prajJaptAH ? iti, bhagavAn Aha-goyamA !' he gautama ! 'jahannogAhaNae paMciMdiyatirikkhajoNie' jaghanyAvagAhanakaH paJcandriyatiryagyonika: 'jahaNNogAiNayasta paMciMdiyatirikkha joNiyassa davyaThThayAe tulle' jaghanyAvagAhanakasya paJcendriyatiryagyonikasya dravyArthatayA tulyo bhavati, ekaJca dravyamanantaparyAyaM bhavatIti nyAyena ekatvasaMkhyAviziSTo dravyarUpapaJcendriyatiryagyonikopi jaghanyAvagAhanakaH anantaparyAyo bhavatIti bhAvaH, evaM 'paesaTTayAe tulle' pradezArthatayA tulyo bhavati, tathA ca dravyasya sapradezApradezabhedena dvaividhyAt paramANurUpapudgaladravyasyApradezatve'pi skandharUpapudgaladravyasya sapradezatvena skandhadravyasyAnantaparyAyasaMbhavAt , 'ogAtiryaMca ke kitane paryAya haiM ? bhagavAn ne uttara diyA he gautama ! paMcendriya tiryaMcoM ke ananta paryAya haiN| ____ gautama punaH prazna karate haiM-he bhagavan ! aisA kahane kA kyA kAraNa hai ki paMcendriya liyaMcoM ke ananta paryAya haiM ? bhagavat-he gautama! eka jaghanya avagAhanA vAlA paMcendriya tiyeca dUsare jaghanya avagAhanA vAle paMcendriya tiryaMca se dravya kI apekSA tulya hai, pradezoM kI apekSA bhI tulya hai kyoMki donoM ke hI lokAkAzaprasANa asaMkhyAta-asaMkhyAta pradeza hote haiM, avagAhanA kI apekSA ndriya tiryonA keTalA paryAya che? zrI bhagavAne uttara Apyo-he gautama!paMcendriya tiyAnA ananta paryAya che. zrI gautamasvAmI prazna kare che he bhagavan! evuM kahevAnuM zuM kAraNa che ke paMcendriya tiryacenA ananta paryAya che? zrI bhagavAna-gautama ! eka jaghanya avagAhanAvALA paMcendriya tiryaMca bIjA jaghanya avagAhanAvALA paMcendriya tiryaMcathI dravyanI apekSAe tulya che, pradezonI apekSAe paNa tulya che, kemake bannenA kAkAza pramANu asaMkhyAta asaMkhyAta pradeza hoya che. avagAhanAnI apekSAe paNa tulya che, kemake ma0 91 Page #710 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre 722 haNaTTayAe tulle' avagAhanArthatayA zarIrocchrayarUpatayA tulyo bhavati ubhayepAmapi jaghanyAvagAhanakatvAt kintu 'ThiIe tidvANavaDie ' sthityA - AyuH karmAnubhavalakSaNasthityapekSayA, tristhAnapatito bhavati na tu catuH sthAnapatitaH, paJcendriyatiryagyonikasya saMkhyeyavarpAyuSkasyaiva jaghanyAvagAhanakatvena asaMkhyeyavarpAyuSkasya jaghanyAvagAhanakatvAbhAvAt tatra kAraNantu asaMkhyeyavarSAyuSkANAm paJcendriyatirathAM mahAzarIratayA kaGkakukSipariNAmatvena puSTAhAratvAt pravaladhAtUpacayAca tepAM prabhUzukraniSekasadbhAvaH, zukraniSekAnusAreNa ca tiryagmanuSyANAmutpattisamaye'vagAhanA bhavatIti na teSAM jaghanyAvagAhanA saMbhavati apitu saMkhyeyavarSAyuSkANAmeva tadavagAhanA, saMkhyeyavarSAyupazca sthityapekSayA tristhAnapatitaeva bhavanti na catuHsthAnapatitAH, tadabhilApAzca pUrvopadarzita dizA'vaseyAH, 'vaNNagaMdharasaphAsapajjavehiM dohiM nANehiM' varNagandharasasparzaparyavaiH, dvAbhyAM jJAnAbhyAM matizrutalakSaNabhyAm ' dohiM annANehiM, dohiM daMsaNehiM chaTTANavaDie ' dvAbhyAmajJAnAbhyAm - bhI tulya hai kyoM ki donoM hI jaghanya avagAhanA vAle hai kintu sthiti arthAt Ayu saMbaMdhI kAlamaryAdA kI apekSA tristhAnapatita hotA hai, catuHsthAnapatita nahIM hotA kyoMki jaghanya avagAhanA vAlA paMcendriya tiryaca saMkhyAta varSoM kI Ayu vAlA hI hotA hai, asaMkhyAta varSoM kI Ayu vAle ke jaghanya avagAhanA nahI hotI / isI se yahAM jaghanya avagAhanA vAle ko sthiti kI apekSA tristhAnapatita kahA hai / una sthAnoM kA uccAraNa pahale ke samAna samajha lenA cAhie arthAt asaMkhyAta bhAga hIna, saMkhyAtabhAga hIna, saMkhyAtaguNa hIna aura asaMkhyAtabhAga adhika saMkhyAtabhAga ardhika tathA saMkhyAtaguNa adhika / vaha varNa, gaMdha, rasa aura sparza ke paryAyoM se, mati - zruta rUpa do jJAnoM se, matyajJAna aura zrutAjJAna rUpa do ajJAnoM ane jaghanya avagAhanAvALA che, paNa sthiti arthAt Ayusa adhikALa maryAdAnI apekSAe tristhAna patita thAya che, catu*sthAna patita nathI thatAM, kemake jaghanya avagAhanAvALA paMcendriya tiya``ca sakhyAta vaSa~nI AyuSyavALA ja ane che, asa`khyAta vaSa~nI AyuvALAnI jaghanya avagAhanA nathI thatI. tethIja ahI' jaghanya avagAhanAvALAne sthitinI apekSAe tristhAna patita kahyA che. te tristhAnAnA uccAraNa pahelAnI jema samajI levAM joI e, arthAt asakhyAta bhAgahIna, sakhyAta bhAgahIna, saMkhyAta guhIna ane asakhyAta bhAga adhika, sakhyAta bhAga adhika tathA saMkhyAta guNu adhika. te vaM, gaMdha sa ane spanA paryAyeAthI, mati-zruta rUpa e jJAnAthI, matyajJAna ane zrutA Page #711 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 5 su. 10 paJcendriyatiryagyonikAnAM paryAyAH 723 matyajJAnazrutAjJAnAbhyAm, dvAbhyAM darzanAbhyAM cakSuracakSurdarzanAbhyAM paTsthAnapatito bhavati, tathA ca jaghanyAvagAhanakasya paJcendriyatiryagyonikasya saMkhyeyavarSAyuSkasyAparyAptatvena aparyAptasyApi tasyAlpakAyAnAM madhye samutpadyamAnatayA'vadhivibhaGgajJAnAsaMbhavAt, jJAnadvayam, ajJAnadvayaJcoktam, yadyapyaye vibhaGgajJAnasahitasya narakAduddhRtya saMkhyeyavarSAyuSkANAM paJcendriyatiryagyonikAnAM madhye . samutpadyamAnatvaM vakSyate tathApi tasya mahAkAyeSu samutpadyamAnaparakatayA alpakAyasya viSayAbhAvAt na tena ko'pi virodhaH samudbhAvanIyastathA svAbhAvyAt prakRtapadsthAnapatitatvAbhilApAstu varNAdibhiH jaghanyAvagAhanakaH paJcendriyatiryagyoniko jaghanyAvagAhanakasya paJcendriyatiryagyonikasya anantabhAgahIno vA, asaMkhyeyabhAgahIno vA, saMkhyeyabhAgahIno vA, saMkhyeyaguNahInoM vA, asaMkhyeyaguNahIno vA, anantaguNahIno vA bhavati, evameva anantabhAgAbhyadhiko vA, asaMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA saMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA saMkhyeyaguNAbhyaMdhiko vA, asaMkhyeyaguNAbhyadhiko vA, anantaguNAbhyadhiko vA bhavati, ityevaM rItyA - se cakSudarzana aura acakSudarzana ke paryAyoM se SasthAnapatita hotA hai / yahAM yaha bAta dhyAna meM rakhanI cAhie ki jaghanya avagAhanA vAlA paMcendriya tiryaMca aparyApta hotA hai aura aparyApta hokara alpakAya vAle jIvoM meM utpanna hotA hai ataeva usameM avadhijJAna yA vibhaMgajJAna kA saMbhava nahIM hai, / isa kAraNa yahA~ do jJAnoM aura do ajJAnoM kA hI ullekha kiyA gayA hai / yadyapi Age kaheMge ki koI jIva vibhaMgajJAna ke sAtha naraka se nikala kara saMkhyAta varSoM kI Ayu vAle paMcendriya tiryaMcoM meM utpanna hotA hai tathApi vaha mahAkAya vAloM meM hI utpanna ho sakatA hai, alpakAya vAloM meM nahIM, ataH koI virodha nahIM samajhanA cAhie / avagAhanA meM SaTsthAnapatita hotA nahIM hai / jJAna rUpa e ajJAnAthI, cakSudana ane acakSudananA paryAyathI SasthAna patita thAya che. ahiM A vAta dhyAnamA rAkhavI joIe ke jadhanya avagAhanAvALA pacendriya tiya 'gra aparyApta thAya che ane aparyApta thaine alpa kAya vALA jIvAmAM utpanna thAya che, tethIja temAM avadhijJAna agara vibha ga jJAnanA sabhava nathI, e kAraNe ahi' e jJAna ane be ajJAnAne ja unmekha karAyeA che. yadyapi AgaLa kaheze ke keAi jIva vibha'gajJAnanI sAthe narakamAMthI nikaLIne sakhyAta varSonI AyuSyavALA paMcendriya tiya cAmAM utpanna thAya che. te paNa te mahAkAyavALAmAM ja utpanna thai zake che. alpakAyavALAmAM nahi tethI kaI virAdha samajavA na joIe, avagAhanAvALAmAM paTasthAna patita khanatA nathI, Page #712 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 prazApanAstra ' 'vaseyAH, "ukkosogAhaNae vi evaM ceva' utkRSTAvagAhanako'pi pazcandriyatirya_yonikaH utkRSTAvagAhanakasya paJcandriyatiryag yonikasya dravyArthatayA tulyaH, ' pradezArthatayA tulyaH, avagAhanArthatayA tulyaH sthityA tristhAnapatitaH, varNagandharasasparzaparyavaiH paTsthAnapatitaH, kintu 'NavaraM tihi nANehiM tihiM amnANehi chaTANavaDie' navara-pUrvApekSayA vizeSastu tribhini:-matizrutAvadhilakSaNaH, 'tribhirajJAnaiH-matyajJAna zrutAjJAnavi bhaGgajJAnarUpAnAnaMca paTmyAnapatito bhavati, tatraM trINi ajJAnAni tu evaM rItyA'vaseyAni-yasya yojanasahasraM zarIrAvagAhanA bhavati sa utkRSTAvagAhanakaH saMkhyeyavAyupkaH eva bhavati paryAptazca, tasmAda tasya trINi ajJAnAni saMbhavanti, sthityapekSayApi cAso paJcandriyatiryagyonika utkRSTAvagAhanakasvisthAnapatita eva bhavati na tu catuH sthAnapatitaH, tasya SaTrasthAna kA vivecana pahale A cukA hai ataH yahAM Avazyaka nahIM __ isI prakAra utkRSTa avagAhanA vAle kI vaktavyatA bhI samajhalanI cAhie, arthAt eka utkRSTa avagAhanA vAle paMcandriya tiryaca dUsare utkRSTa avagAhanA vAle paMdhandriya tithaMca se dravya kI dRSTi se pradezA kI dRSTi se tathA avagAhanA kI dRSTi se tulya hotA hai, sthiti kI dRSTi se tristhAnapatita hotA hai, varNa rasa, gaMdha aura sparza ke paryAyoM se SaTsthAnapatita hotA hai / vizeSa yaha hai ki usameM tIna jJAna yA tIna ajJAnakA saMbhava haiM ataeca tIna jJAnoM aura tIna ajJAnoM se paTasthAnapatita hotA hai| usameM tIna ajJAna isa prakAra jAnane cAhie jisa paMcendriya niyaMca kI avagAhanA eka hajAra yojana kI hotI hai, ghaha utkRSTa avagAhanAvAlA kahA jAtA hai| vaha saMkhyAta varSa ko Ayu vAlA aura paryApta hI hotA hai| ataeva usameM tIna ghaTasthAnanuM vivecana pahelA AvI gayuM che. tethI ahi kahevAnuM Avazyaka nathI. e prakAre utkRSTa avagAhanAvALAnI vaktavyatA paNa samajI levI joIe arthAt utkRSTa avagAhanAvALA pacendriya tiryaMca bIjA utkRSTa avagAhanA vALA paMcendriya tiryaMcathI dravyanI daSTithI pradezanI draSTithI tathA avagAhanAnI draSTithI tulya thAya che, sthitinI daSTithI tristhAna patita thAya che. varNa ga dha rasa sparzanA paryAyethI SaTasthAna patita thAya che vizeSa e che ke temAM traNa jJAna agara traNa ajJAnane sa bhava che, tethIja traNa jJAno ane traNa ajJAnathI SaTa- sthAna patita thAya che. temAM traNa ajJAna A rIte jANavA joie je pacendriya tiryaMcanI avagAhanA eka hajAra ejananI thAya che, te utkRSTa avagAhanA vALA kahevAya che. te saMkhyAta varSanI AyuvALA ane paryApta ja hoya che. Page #713 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 5 su.10 paJcendriyatiryagyonikAnAM paryAyAH 725 saMkhyevarSAyuSkatvAt, GAME 'jahA ukkosogAhaNae tahA ajahaNamaNuko sogA haNaevi' yathA utkRSTAvagAhanakaH paJcendriyatiryagyonikaH pratipAditastathA ajaghanyAnutkRSTAvagAhana ko'pi paJcendriyatiryagyonikaH pratipAdayitavyaH, kintu - 'NavaraM ogAhaNaTTayAe cANaDie' navaraM pUrvApekSayA vizeSastu avagAhanArthatayA zarIrocchrayApekSayA catuH sthAnapatito bhavati, tasya ajayanyAnutkRSTAvagAhanakasya paJcendriyatiryagyonikasyAsaMkhyeyAvagAhanAyA api saMbhavAt, 'TiIe cauTTANavaDie' sthityAAyuH karmAnu mavalakSaNa sthityapekSayA catuH sthAnapatito bhavati, ajaghanyAnutkRSTAvagAhanakasya paJcendriyatiryagyonikasyAsaMkhyevarSAyuSkasyApi saMbhavena pUrvoktadizA catuH sthAnapatitatvaM tasya saMbhavatIti bhAvaH, gautamaH ! pRcchati - 'jahaNaThiyANaM bhaMte ! paMcidiyatirikkhajoNiyANaM kevaiyA pajjavA pajjattA ?' he bhadanta ! jaghanyasthitikAnAM - jaghanyA sthitiH - AyuH karmAnubhavalakSaNA yeSAM te jaghanyasthitikAsteSAM paJcendriyatiryagyonikAnAM kiyantaH paryavAH prajJaptAH ? ajJAnakA saMbhava haiM / 3 madhyama avagAhanA vAle paMcendriya tiryaca kI vaktavyatA utkRSTa ' avagAhanA vAle ke samAna samajhanI cAhie, kintu vizeSatA yaha hai ki avagAhanA kI dRSTi se vaha catuHsthanapatita hotA hai, kyoMki madhyama avagAhanA aneka prakAra kI hotI hai / usameM saMkhyAta - asaMkhyAtaguNa hInAdhikita ho sakatI hai| sthiti kI apekSA se vaha catuHsthAnapatita bhI hai, kyoMki madhyama avagAhanAvAlA asaMkhyAta varSa kI Ayu vAlA bhI ho sakatA hai / gautama - he bhagavan ! jaghanya sthiti vAle paMcendriya tiryaco ke kitane paryAya haiM ? - tethIja temA traNa ajJAnanA sabhava che, madhyama avagAhanAvALA pacendriya tiya canI vaktavyatA utkRSTa avagAhaeNnAvALAnI samAna samajavI joie kintu vizeSatA e che ke avagAhanAnI dRSTie te catuHsthAna patita thAya che, kemake madhyama avagAhanA aneka prakAranI hAya che. temAM saMkhyAta--asaMkhyAta guNahInAdhika thai zake che. sthitinI apekSAe te catuHsthAna patita paNa thaI jAya che. kemake madhyama avagAhanAvALA asa`khyAta vanI AyuvALA paNa thai zake che zrI gautama:-he bhagavan ! jaghanya sthitivALA pa cendriya tiya cAnA keTalA paryAya che? Page #714 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - 726 prajJApanAsUtra bhagavAn Aha-'goyamA' he gautama ! 'aNaMtA pajjavA paNNattA jaghanyasthitika paJcendriyatiryagyonikAnAm anantAH paryavA prajJaptAH, gautamaH pRcchati-se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai-jahaNNaThiiyANaM paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM aNaMtA pajjavA paNNattA ?' he bhadanta ! tat-atha, kenArthena-kathaM tAvat, evam-uktarItyA, ucyate yat jaghanyasthitikAnAM paJcendriyatiryagyonikAnAmanantAH paryavAH prajJaptA ? iti, bhagavAn-Aha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNaThiie paMciMdiyatirikkhajoNie' jaghanyasthitikaH paJcendriyatiryagyoniko 'jahaNa Thiiyassa paMciMdiyatirikkhajoNiyassa davaTThayAe tulle' jaghanyasthitikasya paJcendriyatiryagyonikasya dravyArthatayA tulyo bhavati, 'paesaTTayAe tulle' pradezArthatayA tulyo bhavati, 'ogAhaNaTTayAe cauhANavaDie'avagAhanArthatayA catuH sthAnapatito bhavati, jaghanyasthitika paJcendriyatiryagyonikasyAsaMkhyeyAvagAhanAyA api saMbhavena ukta catuH sthAnapatitatvaM saMbhavati, 'ThiIe tulle' sthityA-AyuH karmAnubhavalakSaNasthityapekSayA jaghanyasthitika paJcendriyatiryagyoniko jaghanyasthitika paJcendriyatiryagyonikasya tulyo bhavati, 'vaSNagaMdharasaphAsapajjavehi' varNagandharasasparzaparyavaiH, 'dohi annANehi' dvAbhyAm ajJAnAbhyAm 'dohi dasaNehiM chaTThANavaDie' dvAbhyAM darzanAbhyAM SaTsthAnapatito bhavati, tathA ca jaghanyasthitikapazcendriyatiyaMgyonike bhagavan-he gautama ! ananta paryAya haiN| gautama-he bhagavan ! aisA kahane kA kyA kAraNa hai ? bhagavAn-he gautama ! jaghanya sthitika paMcendriya tiryaMca dUsare jaghanya sthitika paMcendriya tiryaMca se dravya kI dRSTi se tulya, pradezoM kI kI dRSTi se bhI tulya kitu avagAhanA kI dRSTi se catuHsthAnapatita hotA haiM / sthiti kI dRSTi se tulya hai / varNa, gaMdha, rasa aura sparza ke paryAyoM se do ajJAnoM se, tathA do darzanoM kI apekSA se SaTUsthAnapatita hotA hai / dhyAna rakhanA cAhie ki jaghanya sthiti zrI bhagavAna he gautama! ananta paryAya che. zrI gautamasvAmI he bhagavana ! ema kahevAnuM zuM kAraNa che? zrI bhagavAna gautama ! jaghanya sthitika pacendriya tiryaMca bIjA jaghanya sthiti paMcendriya tiya cathI dravyanI daSTie tulya che, pradezanI draSTie paNa tulya che, paNa avagAhanAnI daSTie catuHsthAna patita thAya che. sthitinI daSTie tulya che. varNa, gaMdha, rasa ane sparzanA paryAyathI, be ajJAnathI tathA be darzananI apekSAe SaTasthAna patita thAya che. dhyAna rAkhavuM joIe ke jaghanya sthitivALA pacendriya tiyacamAM be ajJAna kahelA che, Page #715 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 5 sU.10 paJcandriyatiyagyonikAnAM paryAyAH 727 ajJAnadvayamevoktam na tu jJAnadvayam, jaghanyasthitikasya paJcendriyatiryagyonikasya lavdhya paryAptakasyaiva saMbhavena tanmadhye sAsAdanasamyagdRSTerutpAdAsaMbhavAt tatra ye aparyAptakA eva santo mriyante na punaH svayogya paryAptIH sarvAH prApnuvanti te labdhyaparyAptakA ucyante, ye ca punaH karaNAni zarIrendriyANi na tAvannivartayanti api tu avazyaM nirvartayiSyanti te karaNAparyAptakA ucyante, tatraiva sAsAdanasamyaktvaM saMbhavati na tu labdhyaparyAptakeSu iti bhAvaH / 'ukosaThiie vi evaM ceva' utkRSTa sthitiko'pi paJcendriyatiryagyonikaH evaJcaiva-jaghanyasthitika paJcendriyatiryagyonikavadeva vodhyaH, kintu-'NavaraM do nANA, do annANA, do dasaNA' vAle paMcendriya tiryaMca meM do ajJAna hI kahe gae haiM, usameM do jJAna nahIM hote, kyoMki jaghanya sthiti vAlA paMcendriya tiryaMca labdhyaparyAptaka hI hotA hai aura labdhyaparyAyaptakoM meM sAsAdanasamyagdRSTi kI utpatti hotI nahIM / jo jIva aparyApta avasthA meM hI mara jAte haiM aura apane yogya paryAptiyoM ko pUrNa nahIM kara pAte ve labdhyaparyAptaka kahalAte haiM / jinakI apane yogya paryAptiyAM pUrI nahIM huI haiM kintu antarmuhUrta meM hI pUrI hone vAlI hoM, unhe karaNAparyAptaka kahate haiM / sAsAdana samyaktva karaNAparyAptana jIvoM meM ho sakatA hai labdhyaparyAptakoM meM nhiiN| utkRSTa sthiti vAle paMcendriya tiyeca kA kathana jaghanya sthitivAle ke samAna hI samajhanA cAhie, magara vizeSa yaha hai ki unameM do jJAna, do ajJAna aura do darzana kahane cAhie / utkRSTa sthiti vAle paMcendriya tithaMca tIna palyopama kI sthiti vAle hote haiM ataH unameM niyama se temAM be jJAna nathI letAM kemake jaghanya sthitivALA paMcendriyatiyaca lauparyAyaka hoya che ane ladhyaparyAptakamAM sAsAdana samyagdaSTinI utpatti thatI nathI. je jIva aparyApta avasthAmAM ja marI jAya che ane pitAnA cogya paryAsine pUrNa nathI karatA te ladhyaparyAptaka kahevAya che. jeonI pitAne yogya paryAsio purI nathI thaI paNa antarmuhUrtamAMja purI thanArI hoya temane karaNaparyApta kahe che. sAsAdana samyakatva karaNaparyAptaka mAM hiI zake che, ladhyaparyAptakomAM nahIM. utkRSTa sthitivALA paMcendriya tiryacenuM kathana jaghanya sthitivALAnA samAnaja samajavuM joIe. utkRSTa sthitivALA pacendriya tiryaMca traNa pa. pamanI sthitivALA thAya che, tethI teomAM niyamathI be jJAna be ajJAna ja Page #716 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 728 prajJApanAstre navara-pUrvApekSayA vizeSastu dve jJAne-mati zrutalakSaNe, dve ajJAne-matyajJAna zrutAjJAnarUpe, dve darzane ca bhavataH, utkRSTa sthitikasya paJcendriyatiryagyonikasya palyopamasthitikatvena niyamato'jJAnadvayaM bhavati, yadA tu paNmAsAvazeSAyuSko vaimAnikeSu vaddhAyuSko bhavati tadA tasya jJAnadvayaM bhavati ityabhiprAyeNaiva 'dve jJAne dve ajJAne' ityuktam ____ 'ajahaNNamaNukkosaThiie vi evaM ceca' ajadhanyAnutkRSTasthitiko'pi paJcendriyatiryagyonikaH evaJcaiva-pUrvavadevAvaseyaH, kintu 'NavaraM ThiIe cauDhANavaDie' sthityA-AyuH karmAnubhavalakSaNasthityapekSayA catuH sthAnapatito bhavati, ajaghanyAnutkRSTasthitikasya paJcendriyatiryagyonikaraya saMkhyeyavarpAyuSkasya asaMkhyeyavaryAyuSkasyApi ca samayonatripalyopamasthitikasya saMbhave catu:sthAnapati tatvaM saMbhavati, 'timni NANA tini daMsaNA' trINi jJAnAni, trINi ajJAnAni, doM jJAna do ajJAna hI hote haiM / jo jJAna vAle hote haiM ve vaimAnika kI Ayu bAMdhate haiM ataH unameM do jJAna hote haiM isa abhiprAya se unameM do jJAna aura do ajJAna kahe haiM, madhyama sthitivAle paMcendriya tiryaca kI vaktavyatA bhI isI prakAra samajhanI cAhie bhagara vizeSa-yaha hai ki sthiti kI apekSA vaha cataH sthApatita hotA hai| madhyama sthiti vAlA tithaMca paMcendriya saMkhyAta varSa kI Aya vAlA bhI ho sakatA hai aura asaMkhyAta varSa kI Aya vAlA bhI hosakatA hai, kyoMki eka samaya kama tIna palyopama kI Aya vAlA bhI madhyamasthitika hI kahalAtA hai| isa kAraNa vaha catu:sthAnapatita kahA gayA hai / usameM tIna jJAna, tIna ajJAna aura tIna darzana kahanA caahie| hoya che je jJAnavALa hoya che, teo vaimAnikanI ja Ayu bAdhe che. tethI temanAmAM be jJAna hoya che. e abhiprAyathI teomAM be jJAna ane be ajJAna kahyAM che. ke madhyama sthitivALA paMcendriya tiryaMcanI vaktavyatA paNa eja prakAre samajavI joIe paNa vizeSa e che ke sthitinI apekSAe te catuHsthAna patita bane che madhyama sthitivALA tiyaca paMcendriya saMkhyAta varSanI AyuSyavALA paNa thaI zake che ane asaMkhyAta varSanI AyuSyavALA paNa thaI zake che, kemake eka samaya ochA traNa palyopamanI AyuvALA paNa madhyama sthitika ja kahevAya che e kAraNe te catusthAna patita kahelA che. temAM traNa jJAna traNa - ajJAna ane traNa darzana kahevA joIe, Page #717 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ___ prameyayodhinI TIkA pada 5 sU.10 paJcendriyatiryagyonikAnAM paryAyanirUpaNam 729 trINi darzanAni bhavanti, gautamaH pRcchati 'jahaNNaguNakAlagANaM bhaMte ! paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchA' he bhadanta ! jaghanyaguNakAlakAnAM paJcendriyatiryagyonikAnAM kiyantaH paryavAH prajJaptAH ? iti pRcchA, bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'aNaMtA pajavA paNNattA' jaghanyaguNakAlakAnAM paJcendriyatiryagyonikAnAmanantAH paryavAH prajJaptAH, gautamaH pRcchati-'se keNaTeNe bhaMte ! evaM vuccaijahaNNaguNakAlagANaM paMciMdiyatirikkha joNiyANaM aNaMtA pajjavA paNNattA ?' he bhadanta ! tat-atha, kelArthana-kathaM tAvat evam uktarItyA, ucyate yat-jaghanyaguNakAlakAnAM pazcandriyatiryagyonikAnAm anantAH paryavAH prajJaptAH ? iti, bhagavAn Aha-'govA' he gautama ! 'jahaNNaguNakAlae paMciMdiyatirikkhajoNie' jaghanyaguNakAlakaH paJcandriyatiryagyonikaH 'jahaNNaguNakAlagassa paMciMdiyatirikkhajoNiyassa dabaTTayAe tulle' jaghanyaguNakAlakasya paJcendriyatiryagyonikasya dravyArthatayA tulyo bhavati 'paesaTTayAe tulle' pradezArthatayA tulyo bhavati, 'ogAhagaTTayAe cauTThANavaDie' avagAhana-zarIrocchyApekSayA catu:sthAnapatito bhavati, tadamilApakramazca pUrvoktapradarzitadizA yodhyaH 'Thiie cauhANavaDie' sthityAAyuHkarmAnubhavalakSaNasthityapekSayA catu:sthAnapatito bhavati, tadamilApo'pi pUrvavadevAvaseyaH, 'kAlavaNNapajjavehiM tulle' kRSNavarNaparyavaistulyo bhavati, 'avasesehi gautama-he bhagavan ! jaghanyaguNa kAle paMcendriya tiryaca ke kitane paryAya haiM ? bhagavAn-he gautama ! ananta paryAya haiN| gautama-he bhagavan ! aisA kahane kA kyA kAraNa hai ? bhagavAna-he gautama ! eka jaghanyaguNa kAlA paMcendriya tirvica dUsare jaghanyaguNa kAle paMcendriya tiryaMca se dravya kI dRSTi se tulya hotA hai, pradezoM kI dRSTi se bhI tulya hotA hai, avagAhanA kI dRSTi se catusthAnapatita hotA hai, sthiti se bhI catuHsthAnapatita hotA hai| zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! jaghanya guNakALA paMcendriya tiryacanA keTalA paryAya che ? zrI bhagavAna-he gautama! ananta paryAya che . zrI gautama-he bhagavanuM evuM kahevAnuM zuM kAraNa che? zrIbhagavAna he gItama! eka jaghanya guNa kALa paMcendriya tiryaMca bIjA jaghanya guNa kALA paMcendriya tiryacathI dravyanI daSTie tulya thAya che. pradezenI daSTie paNa tulya thAya che avagAhanAnI daSTie caturaghAna patita thAya che. sthitithI paNa caturathAna patita thAya che kRSNavarNanA paryAnI ape pra0 92 Page #718 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 320 pratApanAsUtra vaNNagaMdharasaphAsapajjavehi avazeSaiH varNagandharasasparzaparyavaiH 'tihiM nANehiM tihiM anANehiM' tribhimA'naH-mati zrutAvadhilakSaNaiH, tribhirajJAna:-matyajJAna zrutAjJAna vibhaGgajJAnalakSaNAjJAnaiH 'tihiM dasaNehi chaTThANavaDie' tribhiH darzanaiH paT sthAnapatito bhavati, 'evaM ukkosaguNakAlaevi' 'evaM-tathaiva-jaghanyaguNakAlakavadeva utkRSTaguNakAlako'pi paJcendriyatiryagyonikaH utkRSTaguNakAlasya paJcendriyatiryagyonikasya dravyArthatayA tulyaH, pradezArthatayA tulyaH, avagAhanArthatayA catuHsthAnapatito bhavati, sthityA-catuH sthAnapatito bhavati, kRSNavarNaparyavaistulyaH, avazeSaiH varNagandharasasparzaparyavaiH tribhimA'naH tribhirajJAnaiH, tribhirdarzanaiH paT sthAnapatito bhavati, 'ajahaNNamaNukkosaguNakAlae vi evaM ceva' ajaghanyAnutkRSTaguNakAlako'pi . paJcandriyatiryagyonikaH evaJcaiva-jaghanyotkRSTaguNakAlakapaJcendriya kRSNa varNa ke paryAyoM kI apekSA tulya hai, zeSa varNo gaMdhoM, rasoM, sparzoM se, tIna jJAnoM tIna ajJAnoM aura tIna darzanoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hotA hai / / ___utkRSTaguNa kAle kI vastavyatA bhI aisI hI samajhanI cAhie arthAt eka utkRSTaguNa kAlA paMcendriya tiryaMca dUsare utkRSTa guNakAle. paMceMndriyatithaMca se dravya aura pradezoM kI dRSTi se tulya hotA hai, avagAhanA aura sthiti kI dRSTi se catuHsthAnapatita hotA hai, kRSNa varNa ke paryAyoM se tulya, varNa gaMdha, rasa aura sparza ke paryAyoM se tathA tIna jJAnoM tIna ajJAnoM aura tIna darzanoM se SaTsthAnapatita hotA hai| ___ madhyamaguNa kAle paMcindriya tiryaMca kI vaktavyatA bhI jaghanya evaM utkRSTaguNa kAle paMcendriya tithaMca ke samAna samajhanA cAhie / kSAe tulya che, zeSa varNa, gaMdha, rasa, sparzethI, traNa jJAne traNa ajJAne ane traNa dazAnI apekSAe SaTasthAna patita thAya che. utkRSTa guNa kALAnI vaktavyatA paNa evI ja samajavI joIe arthAta eka utkRSTa guNa kALA paMcendriya tiryaMca bIjA utkRSTa guNa kALa paMcendriya tiryaMcathI dravya ane pradezanI daSTie tulya thAya che, avagAhanA ane sthitinI daSTie catusthAna patita thAya che, kRSNa varNanA paryAthI tulya, zeSa varNa, gaMdha rasa ane sparzanA paryAthI tathA traNa jJAne, traNa ajJAne ane traNa dazanethI SaTasthAna patita thAya che. , madhyama guNa kALA pacendriya tiryaMcanI vaktavyatA paNa jaghanya temaja utkRSTa guNa kALa paMcendriya tiryaMcanA samAna samajavI joIe. vizeSa e Page #719 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 5 sU.10 paJcendriya tiryagyonikAnAM paryAyanirUpaNam 731 tiryagyonika va devAvaseyaH, 'navaraM sahANe chaThANavaDie' navaram - pUrvApekSayA vizeSastu svasthAne - madhyamaguNakAlakApekSayA paTsthAnapatito bhavati, evaM paMcavanA, do gaMdhA, paMcarasA, aphAsA' evam-tathaiva paJcavarNAH, dvau gandhau paJcarasAH, aSTau sparzAH vaktavyAH, gautamaH pRcchati - ' jahaNNAbhiNivohiyaNANINaM bhaMte ! paMcidiyatirikkhajoNiyANaM kevaiyA pajjavA paNNattA ?' he bhadanta ! jaghanyAbhinibodhikajJAninAM paJcandriyatiryagyonikAnAM kiyantaH paryavAH prajJaptAH ? bhagavAn Aha - 'goyamA !' he gautama ! 'anaMtA pajjavA paNNattA' jaghanyAbhinivodhikajJAninAM paJcendriyatiryagyonikAnAmanantAH paryavAH prajJaptAH, gautamaH pRcchati - 'sekeNadveNa bhaMte ! evaM buccai - jahaNNAbhiNivohiyaNANINaM paciMdiyatirikkhajoNiyANaM aNaMtA pajjavA paNNattA ?' he bhadanta ! tat-atha kenArthena - kathaM tAvat evam-uktarItyA, ucyate yat - jaghanyAbhinivodhikajJAninAM paJcendriyatiryagyonikAnA manantAH paryavAH prajJaptAH ? iti, bhagavAn Aha - 'goyamA !" he gautama ! jahaNNAbhiNivohiyaNANI paMciMdiyatirikkhajoNie' jaghanyAbhinivodhikajJAnI paJcendriya tiryagyonikaH 'jaNNAbhiNivohiyaNANissa paMcidiyatirikkhavizeSa yaha ki madhyamaguNa kAlA svasthAna meM bhI SaTsthAnapatita hotA hai, kyoMki madhyamaguNa kAlA ananta prakAra kA hotA hai, ataeva usameM SaTsthAnapatita hInAdhikatA kA saMbhava hai / isa prakAra pAMcoM varNoM, donoM gaMdhoM pAMcoM raso aura AThoM spazoM kI vaktavyatA samajhalenI cAhie / gautama - he bhagavan ! jaghanya Abhinivodhika jJAnI paMcendriya tirthacoM ke kitane paryAya haiM bhagavan- ananta paryAya haiM / gautama - he bhagavan ! isa prakAra ke kathana kA kyA kAraNa hai ? bhagavAn - he gautama! eka jaghanya AbhiniyodhikajJAnI dUsare jghche ke madhyama guNu kALA svasthAnamAM paNa SaTasthAna patita thAya che. kemake madhyama guNu kALA ananta prakAranA hAya che, tethI ja temAM paTasthAna patita hInA dhitAnA saMbhava che. eja prakAre pAca varNo anne gadhe, pAca rase ane AThe sparzanI vaktavyA samajI levI joie. zrI gautamasvAmI-he bhagavan jaghanya AbhinibeAdhika jJAnI pacendriya tiya ceAnA keTalA paryAya che ? zrI bhagavAna-he gautama ananta paryAya che. zrI gautama-he bhagavat A prakAranA kathananu zuM kAraNu che? zrIbhagavAna ke gautama ! eka jaghanya AbhinimeAdhika jJAnI khIjA jaghanya AbhiniSeAdhika jJAnIthI dravyathI ane pradezeAthI tulya che, avagAhanAthI catuH Page #720 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 72 prajApanAstra - joNiyassa davaTThayAe tulle' jaghanyAbhinibodhikajJAninaH paJcandriyatiryagyo nikasya dravyArthatayA tulyo bhavati 'paesaTTayAe tulle' pradezArthatayA tulyo bhavati, * 'ogAhaNayAe cauhANavaDie' avagAhanArthatayA catu: sthAnapatito bhavati "ThiIe cauTThANavaDie' sthityA-AyuH karmAnubhavalakSaNasthityapekSayA catuH sthAnapatito bhavati, asaMkhyeyavAyupo'pi paJcendritiryagyonikasya svabhUmikAnusAreNa jaghanyAbhinibodhikazrutajJAnopalambhena saMkhyeyavarpAyupo'saMkhyeyavarSAyupazca jaghanyAbhinivodhikazrutajJAnasaMbhavena sthityA catu:-sthAnapatito bhavantI.. tyaashyH| 'vaNNagaMdharasaphAsapajjavehiM chahANavaDie' varNagandharasasparzaparyavaiH SaTsthAnapatito bhavati, 'AbhiNivohiyanANapajjavehiM tulle' AbhinivodhikajJAnaparyavaiH tulyo bhavati, 'suyanANapajjavehi chaTANavaDie' zrutajJAnaparyaveH padasthAnapatito bhavati, 'cakkhudasaNapaja vehi chahANavaDie' cakSurdarzanaparyaH SaTsthAnapatito bhavati, 'acakkhudaMsaNapajja vehiM chaThThAvaNavaDie' acakSudarzanaparyaveH SaTsthAnapatito bhavati, 'evaM ukkosAbhiNivohiyanANIvi' evam-jaghanyAbhinya Abhinivodhika jJAnI se dravya se aura pradezoM se tulya hai avagAhanA se catuHsthAnapatita tathA sthiti kI apekSA bhI catu:sthAnapatita hotA hai / asaMkhyAta varSa kI Ayu vAle paMcendriya tiryaca meM bhI apanI bhUmikA ke anusAra jaghanya AbhinivadhikajJAna aura zrutajJAna pAye jAte haiM / isa prakAra saMkhyAta varSa kI Ayu vAloM meM jaghanya matizrutajJAna kA saMbhava hone se yahAM sthiti kI apekSA catusthAnapatita kahA hai, varNa, gandha, aura sparza ke paryAyoM se SasthAnapatita hotA hai| AbhinibodhikajJAna ke paryAyoM se tulya hotA hai| zrutajJAna ke paryAyoM se SasthAnapatita hotA hai| cakSudarzana aura acakSudarzana ke paryAyoM se SaTUsthAnapatita hotaa| sthAna patita tathA sthitinI apekSAe paNa catu sthAna patita thAya che. asaMkhyAta varSanI AyuvALA pacendriya tiryaMcamA paNa pitAnI bhUmikAnA anusAra jaghanya Abhinibodhika jJAna ane zrutajJAna maLI Ave che. e prakAre saMkhyAta varSanI ane asa khyAta varSanI AyuvALAmA jaghanya mati-zrutajJAnane saMbhava hevAthI ahi sthitinI apekSAe catusthAna patita kahela che. varNa, rasa. gaMdha ane sparzanA paryA chethI te SaTasthAna patita thAya che. Abhini. bAdhika jJAnanA paryAthI tulya thAya che. zrutajJAnanA paryAyethI SaTrasthAna patita thAya che. cakSudarzana ane acakSudarzananA paryAthI paTasthAna patita thAya che Page #721 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 5 su.10 paJcendriyatiryagyonikAnAM paryAyanirUpaNam 733 nivodhikajJAnIpaJcendriya tiryagyonikavadeva utkRSTAbhinivodhikajJAnI api, utkRSTAbhinivodhikajJAninaH paJcendriya tiryagyonikasya dravyArthatayA tulyaH, avagAhanArthatayA catuHsthAnapatitaH, varNagandharasasparza paryavaiH paTsthAnapatitaH, AbhinivodhikajJAnaparyaMstulyaH zrutajJAnaparyavaiH SaTsthAnapatito bhavati, cakSudarzanaparyavaH padasthAnapatito bhavati, kintu 'gavaraM Thiie tidvANabaDie' navarampUrvApekSayA vizeSastu sthityA AyuH karmAnubhavalakSaNasthityapekSayA tristhAnapatito bhavati, utkRSTAbhinivodhika zrutajJAninAM niyamataH saMkhye varSAyuSkatayA saMkhyeyavarSAyuSkasya ca sthityA tristhAnapatitatvaM bhavati, tadabhilApazca pUrvopadarzitadizA'vaseyaH, 'timni nANA tini daMsaNA' trINi jJAnAni - matizrutAvadhilakSaNAni, zrINi darzanAni bhavanti, 'sadvANe tulle' svasthAne tulyo bhavati, 'sesesu chANavaDie' zeSeSu paTsthAnapatito bhavati, 'ajahaSNamaNukosAbhiNivohiyanANI utkRSTa abhinibodhikajJAnI ke viSaya meM bhI isI prakAra samajhanA cAhie, arthAt eka utkRSTa abhinibodhikajJAnI dusare utkRSTa AbhinibodhakajJAnI se dravya kI apekSA tulya, pradezoM kI apekSA tulya, avagAhanA kI apekSA catuHsthAnapatita, varNa, gandha, rasa aura sparza ke paryAyoM se paTTasthAnapatita AbhinivodhikajJAna ke paryAyoM se sthAnapatita, cakSudarzana ke paryAyoM se bhI pasthAnapatita hotA hai / kintu vizeSatA yaha hai ki sthiti kI apekSA se vaha tristhAnapatita hotA hai / usameM tIna jJAna evaM tIna ajJAnapAyejAte haiM / vaha svasthAna meM tulya hai arthAt utkRSTa AbhinibodhikajJAnI eka tica paMcendriya dUsare utkRSTa abhinibodhika ti0 paM0 jJAnI ke tulya hI hotA hai / zeSameM SaTsthAnapatita hotA hai / utkRSTa AbhiniSeAdhika jJAnInA viSayamA paNa A prakAre samajavu joie, arthAt eka utkRSTa AbhiniSeAdhikajJAnI khIjA utkRSTa AbhinibeAdhikajJAnIthI dravyanI apekSAe tulya, pradezAnI apekSAe tulya, avagAhanAnI apekSAe catuHsthaan patita, varSA, gaMdha, rasa, sparzanA paryAyAthI paTasthAna patita, maalinikhodhijJAnanA paryAyethI tulya zrutajJAnanA paryAyeAthI paTasthAna patita cakSudaIna ane acakSudananA paryaMceAthI paNa paTasthAna patita mane che, kintu vizeSatA e che ke sthitinI apekSAe te tristhAna patita bane che temAM traNa jJAna ane traNa ajJAna maLI Ave che. te svasthAnamA tulya arthAt utkRSTa AbhiniSeAdhika jJAnI eka tiya ca cendriya khInta utkRSTa AbhiniSeAdhika jJAnI tiryaMca pacendriyanA tulya ja thAya che. zeSa paTasthAna patita thAya che, Page #722 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 764 prazApanAstra jahA ukkosAbhiNivohiyanANI' ajaghanyAnutkRSTAbhinivodhikajJAnI yathA utkRSTAbhinivodhikajJAnI pratipAditastathA pratipAdanIyaH, kintu 'NavaraM ThiIe cauThANavaDie' navaram-pUrvApekSayA vizeSastu sthityA-AyuH karmAnubhavalakSaNaNasthityapekSayA catu:sthAnapatito bhavati, 'sahANe chaTThANavaDie' svasthAne paTsthAnapatito bhavati, 'evaM suyanANI vi' 'evaM pUrvavadeva zrutajJAnI api paJcendriyatiryagyonikaH pratipAdanIyaH, gautama ! pRcchati-'jahaNNohinANINaM bhaMte ! paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchA' he bhadanta ! jaghanyAvadhijJAninAM paJcendriyatiryagyonikAnAM kiyantaH paryavAH prajJaptAH ? iti pRcchA, bhagavAn Aha-'goyamA ! he gautama ! 'aNaMtA pajjavA paNNattA' jaghanyAvadhijJAninAM paJcendriyatiryagyonikAnAm anantAH paryavAH prajJaptAH, gotamaH pRcchati-se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai-jahaNNohinANINaM paMcidiya madhyama AbhiniyodhikajJAnI utkRSTa AbhinivodhikajJAnI ke samAna hai, magara sthiti kI dRSTi se vaha catuHsthAnapatita hotA hai svasthAna arthAt Abhinibodhika jJAna kI dRSTi se SaTsthAnapatita hotA hai, kyoMki AbhinibodhikajJAna ke taratama rUpa paryAya ananta hote haiM ataeva usameM anantaguNahInatA aura anantaguNaadhikatA bhI ho sakatI hai| jaisI AbhiniyodhikajJAnI paMcendriya tiryaMca ko vaktavyatA kahI hai, vaisI hI zrutajJAnI kI vaktavyatA bhI samajha lenA caahie| gautama-he bhagavan ! jaghanya avadhijJAnI paMcendriya tiryaca ke kitane paryAya kahe haiM ? bhagavAn-he gautama ! ananta paryAya kahe haiN| | madhyama Abhinibodhika jJAnI utkRSTa abhinibAdhika jJAnInA samAna che. paNa sthitinI daSTie te catu sthAna patita thAya che. svAsthAna arthAt madhyama abhinidhijJAnanI daSTie SaTasthAna patita thAya che kemake Abhinibodhika jJAnanA taratama paryAya ananta thAya che tethI ja temAM ananta guNa hInatA ane ananta guNa adhika paNa thaI zake che. ' jevI Abhinibedhika pacendriya tiryaMcanI vaktavyatA kahI che tevI ja zrutajJAnanI vaktavyatA paNa samajI levI joIe. 1 zrI gautamasvAmI-he bhagavan! jaghanya avadhijJAnI paMcendriya tiryaMcanA keTalA paryAya kahyA che ? zrI bhagavAna he gautama! ananta paryAya kahyA che? Page #723 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 5sU.10 paJcendriyatiryagyonikAnAM paryAyanirUpaNam 735 tirikkhajoNiyANaM aNaMtA pajjavA yaNNattA ?' he bhadanta ! tat atha, kenArthenakathaM tAvat evam-uktarItyA, ucyate yat-jaghanyAvadhijJAninAM paJcendriyatiryagyonikAnAmanantAH paryavAH prajJaptAH ? bhagavAn Aha-'goyamA!, he gautama ! 'jahamohi nANI paMciMdiyatirikkhajoNie jahannohinANissa paMciMdiyatirikkhajoNi. yassa davaTThayAe tulle' jaghanyAvadhijJAnI paJcandriyatiryagyoniko jaghanyAvadhijJAninaH paJcandriyatiryagyonikasya dravyArthatayA tulyo bhavati, 'paesaTTayAe tulle' pradezArthatayA tulyo bhavati, 'ogAhaNaTTayAe cauTThANavaDie' avagAhanArthatayA-zarIrocchyApekSayA catuHsthAnapatito bhavati, 'Thiie tihANavaDie' sthityA-AyuH karmAnubhavalakSaNa sthityapekSayA tristhAnapatito bhavati, asaMkhyeyavarpAyupo'vadhijJAnAsaMbhavAt, 'vaNNagaMdharasaphAsapajjavehiM abhiNiyohiyanANamuyanANapajjavehiM chahANavaDie' varNagandharasasparzaparyavaiH AbhinivodhikajJAnazrutajJAnaparyavaiH, SaTsthAnapatito bhavati, ohinANapajjavehiM tulle' avadhijJAnaparyavaistu tulyo bhavati, 'annANA natthi' ajJAnAni na santi, avadhijJAninAm ajJAnAni na bhavanti, 'cakkhadaMsaNapajjavehiM' cakSurdarzanaparyavaiH, 'acakkhudaMsaNapajjavehiM acakSudarzanaparyavaiH 'ohi gautama-he bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahate haiM ? / bhagavAn he gautama ! jaghanya avadhijJAnI paMcendriya tiryaca dUsare jaghanya avadhijJAnI paMcendriya tithaMca se dravya kI dRSTi se tulya, avagAhanA kI dRSTi se catuHsthAnapatita tathA sthiti kI apekSA se tristhAnapatita hotA hai, kyoMki asaMkhyAta varSa kI Ayu vAle ko avadhijJAna nahIM ho sakatA / varNa, gaMdha, rasa aura sparza ke paryAyoM se, Abhiniyodhika aura zrutajJAna ke paryAyoM se paTUsthAna patita hotA hai / avadhijJAna ke paryAyoM se tulya hotA hai / avadhijJAnI meM ajJAna hote nahIM haiN| cakSudarzana, acakSudarzana aura avaghidarzana ke paryAyoM se SaTsthAnapatita hotA hai| zrI gautamasvAmI-he bhagavana zA kAraNe evuM kahela che? | zrI bhagavAna he gautama! jaghanya avadhijJAnI paMcendriya tiryaMca bIja jaghanya avadhijJAnI paMcendriya tiyacathI dravyanI daSTie tulya che. pradezanI daSTie tulya che avagAhanAnI daSTie catuHsthAna patita tathA sthitinI apekSAe tristhAna patita thAya che, kemake asaMkhyAta varSanI AyuvALAne avadhijJAna nathI thaI zakatuM, varNa, gaMdha, rasa ane sparzanA paryAyethI Abhidhika ane zrutajJAnanA paryAthI SaTasthAna patita thAya che. avadhijJAnanA paryAyethI tulya thAya che. avadhijJAnamAM ajJAna hetuM nathI. cakSudarzana cakSudarzana ane avadhidarzananA paryAyothI vaTasthAna patita thAya che, Page #724 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 736 prajJApanAsUtre dasaNapajjavehiya' avadhidarzanaparyavaizca 'chahANavaDie' SaT sthAnapatito avati, 'evaM / ukkosohinANI vi' evam-tathaiva jaghanyAvadhijJAnI paJcendriyatiryagyonikavadeva utkRSTAvadhijJAnI api utkRSTAvadhijJAninaH paJcendriyatiryagyonikasya dravyArthatayA tulyo bhavati, pradezArthatayA tulyo bhavati, avagAhanArthatayA catuHsthAnapatitaH, sthityA tristhAnapatitaH, varNagandharasasparzaparyavaiH AbhinivodhikajJAna zrutAjJAnaparyavaiH, SaTsthAnapatitaH avadhijJAnaparyavaistulyaH, ajJAnAni na bhavanti, acakSurdarzanaparyavaiH avadhidarzanaparyavaiH paTsthAlapatito bhavati, 'ajahannokosohi nANI ci' evaM ceva ajavanyAnutkRSTAvadhijJAnI api paJcendriyatiryagyonikaH, evaJceva jaghanyotkRSTAvadhijJAnI paJcendriyatiryagyonikavadeva pratipattavyaH kintu 'NavaraM sahANe chaTThANavaDie' navaram-pUrvApekSayA vizeSastu svasthAne-sthitau, utkRSTa avadhijJAnI jaghanyAvadhijJAnI ke samAna hai, arthAt eka utkRSTAvadhijJAnI paMcendriya tiryaMca dUsare utkRSTAvadhijJAnI paMcendriya tiryaMca se dravya se tulya, pradezoM se tulya, avagAhanA se catuHsthAnapatita sthiti se tristhAnapatita, varNa, gaMdha, rasa, sparza, AbhinibodhikajJAna tathA zrutajJAna ke paryAyoM se SaTsthAnapatita, avadhijJAna ke paryAyoM se tulya, ajJAna usameM hote nahIM, cakSudarzana acakSudarzana aura avadhidarzana ke paryAyoM se SaTsthAnapatita hotA hai| ___ajaghanyAnutkRSTa avadhijJAnI paMcendriya tiyaca ke viSaya meM bhI isI prakAra jAnanA cAhie / vizeSatA yaha hai ki yaha svasthAna meM bhI SaTsthAnapatita hotA haiM arthAt eka madhyama avadhijJAnI dasare madhyama avadhijJAnI paMcendriya tiyaca kI apekSA SaTUsthAnapatita hInAdhika ho sakatA hai| na utkRSTa avadhijJAnI jaghanyAvadhijJAnInA samAna che, arthAta eka utkRSTavadhijJAnI paMcendriya tiryaMca bIjA utkRSTAvadhijJAnI paMcendriya tiryaMcathI dravyathI tulya, pradezathI tulya, avagAhanAthI catuHsthAna patita sthitithI tristhAna patita, varNa, gaMdha, rasa sparza Abhinidhika jJAna tathA zrutajJAnanA paryAethI SaTasthAna patita, avadhijJAnanA paryAyethI tulya ajJAna temAM hetu nathI, cakSudarzana, ane avadhidarzananA paryAyathI vaTasthAna patita thAya che. , ajaghanyAnutkRSTa avadhijJAnI paMcendriya tiryaMcanA viSayamAM paNa eja rIte jANavuM joIe. vizeSatA e che ke te svasthAnamAM paNa sthAna patita thAya che. arthAt eka madhyama avadhijJAnI bIjA mayama avadhijJAnI paMce- " ndriya tiryaMcanI apekSAe SaTasthAna patita hInAdhika thaI zake che, Page #725 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 5 sR.11 paJcendriyatiryagyonikAnAM paryAnirUpaNam 737 pasyAnapatito bhavati, 'jahA AbhiNiyohiyanANI tahA maDa annANI suya annANI ya' yathA AbhinivovikajJAnI paJcendriyatiryagyonikaH pratipAditastathA matyajJAnI zrutAjJAno ca paJcendriyatirthayonikA pratipAdayitavyaH 'jahA ohinANI tahA vibhaMganANI vi' yathA avadhinAnI paJcandriyatiryagyonikaH pratipAditastathAvibhaGgajJAnI api paJcendriyatiryagyonikaH pratipAdayitavyaH, tathA cAvadhijJAnivad vibhaGgajJAnI api paJcendriyatiryagyonikaH sthityA tristhAnapatito bhavati asaM khyeyavIyupo vibhaGgajJAnAsaM bhavAt, tathAcoktaM male TIkAyAJca, 'ohi vibhaMgemu niyamA tiDhANavaDie kiM kAraNaM ! bhannaDa ohivibhaMgA asaMvejjavAsAuyassa natthi' iti 'cakkhudaMsaNI acakabuddhasaNI ya jahA AbhiNiyohiyanANI' cakSurdarzanI acakSadarzanIca paJcandriyatiryagyoniko yathA AbhiniyodhikanAnI paJcendriyaliyagyonikaH pratirAditastathA pratipAdanIya: 'ohidaMmaNI jahA ohinANI' avadhidarzanI paJcendriyatiryagyoniko yathA uktastathA avadhijJAnI paJcandriyatiryagyoniko vaktavyaH 'jattha nANA tattha annANA natyi' yatra jJAnAni bhavanti tatra ajJAnAni matyajJAnI aura latAjJAnI kI baktavyatA AbhiniyodhikajJAnI ke samAna evaM vilaMganAlI kI vaktavyatA avadhijJAnI ke samAna samajha lenI caahie| isa prakAra vibhaMgajJAnI paMcendriya tiryaca dUsare vibhaMgajJAnI paMcendriya tiryaca se sthiti kI dRSTi se tristhAnapatita hotA hai, kyoMki asaMkhyAta varSa kI Aya vAle ko vibhaMgajJAna nahIM ho sakanA / nRla aura TIkA meM bhI kahA hai-'avadhijJAna aura vibhaMgajJAna meM niyama se tristhAna panina hotA hai, kyA kAraNa hai ? kahate haiM-yabadhijJAna aura vibhaMgajJAna asaMkhyAta varSa kI Ayu vAle ko nahIM hote / cakSudarzanI aura acakSudarzanI kI vaktavyatA AbhinibodhikajJAnI ke samAna hai| avadhidarzanI paMce. ndriya tiyaca kI vastatA avadhijJAnI paMcendriya tiyaca ke mamAna | matyanAnI ane tAjJAnInI vaktavyanA AbhinibodhikAnInA samAna sajamavI. temaja virbhAgajJAnanI vaktavyatA avadhijJAnInA samAna samajI levI joIe. e prakAre vibhaganAnI pacendriya ti ) bIja vibhaganAnI pacendriya tiya thI sthitinI draSTie tristhAna patita thAya che, kemake esa khyAta varSanI AyuvALAne vibhaganAna nathI thaI zakatuM. maLa TIkAmAM paNa kahyuM che avadhijJAna ane vibhaMganAnamAM niyamathI tristhAna patita thaI zake che. zuM kAraNa che? kahe che-avajijJAna ane tribhaMganAna ma khyAta varSanI A vALAne nathI hotuM, cakSudAnI ane acakuMdanInI vaktavyatA AminiTa dhika jJAnInA samAna che. avadhidarzanI paci nirvacanI vakatavyanA TO 91 Page #726 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 738 prazApanAsUtre na bhavanti 'jattha annANA tattha nANA nasthi' yatra ajJAnAni bhavanti tatra jJAnAni na bhavanti 'jattha dasaNA tattha NANAvi aNNANAvi athitti bhANiyavvaM' yatra darzanAni bhavanti tatra jJAnAni api ajJAnAni api bhavanti iti bhaNitavyam / / sU0 10 // manuSyaparyAyavaktavyatAmUlam -jahaNNAgAhaNagANaM aMte ! maNussANaM kevaiyA pajjavA paNNattA ? goyamA ! aNaMtA pajjavA paNNattA se keNaTreNaM bhaMte ! evaM buccai jahaNogAhaNagANaM maNussANaM aNatA panjavA paNNattA? goyamA ! jahaeNogAhaNae masse jahaNNAgAhaNagasta maNUsasta davvaTTayAe tulle paesaTTayAe tulle, ogAhaNaTTayAe tulle, ThiIe tiDhANavaDie, vaNNagaMdharasaphAsapajavehiM tihiM nANehi dohiM annANehi tihiM dasaNehiM chaTANavaDie, ukkosogAhaNae vi evaM ceva, navaraM ThiIe siya hINe siMe tulle siya ahie, jai hINe asaMkhijjaibhAga hINe aha abbhahie asaM bejjaimAga anmahie, do nANA do annANA, do daMsaNA, ajahaNNamaNukosogAhaNae vi evaM ceba, gavaraM ogAhaNaTuyAe cauTANavaDie, ThiIe cauTANavaDie AillehiM hai / jahAM ajJAna hote haiM vahAM jJAna nahIM hote aura jahAM jJAna hote haiM vahAM ajJAna nahIM hote| jahAM darzana haiM vahAM jJAna bhI hote haiM aura ajJAna bhI ho sakate haiM, isa prakAra kahanA cAhie, kyoMki ajJAna kA jJAna ke sAtha aura jJAna kA ajJAna ke sAtha virodha hai, magara darzanopayoga kA na jJAna ke sAtha virodha hai aura na ajJAna ke sAtha hI / vaha donoM ke sAtha rahatA haiM // 10 // avadhijJAnI pacendriya tiryaMcanA samAna che. jyAM ajJAna thAya che, tyAM jJAna nathI thatuM ane jyAM jJAna hoya che tyAM ajJAna nathI hatuM jyAM darzana che tyAM jJAna paNa thAya che ane ajJAna paNa thAya che e rIte kahevuM joIe kemake ajJAnane jJAnanI sAthe ane jJAnane ajJAnanI sAthe virodha che. paraMtu darzane pagano jJAnanI sAthe paNa virodha nathI tema ajJAnane paNa virodha nathI te te bannenI sAthe rahe che. 10 5 Page #727 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 730. prameyavodhinI TIkA pada 5 sU11 manuSyaparyAyanirUpaNam cauhiM nANehiM chaTANavaDie, kevaladasaNapajjavehiM tulle, tihiM annANehi tihiM dalaNehiM chaTANavaDie, kevaladasaNapajjavehiM tulle jahaNaThiiyANaM bhaMte ! maNullANaM kevaiyA pajjavA paNNatA ? goyamA ! aNaMtA panjavA paNattA, se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai jahaNNaThijhyANaM maNussANaM aNaMtA pajjavA paNNatA ? goyamA ! jahaNNaThiie maNusse jahaNaThijhyasta maNusassa davvaTTayAe tulle paesaTTayAe tulle, ogAhaNaTTayAe cauTThANavaDie, ThiIe tulle, vANagaMdharasaphAsapajanehiM dohiM annANehiM dohiM dasaNehiM chaTANavaDie, evaM ukosaThiie vi, navaraM do nANA do annANA do dasaNA, ajahaNNamaNukosaThiie vi evaM ceka, navaraM ThiIe cauhANavaDie, ogAhaNaTuyAe cau. TrANavaDie, AillehiM cauhi nANehiM chaTANavaDie, kevalanANapajjavehiM tulle, tihiM annANehiM tihiM dasaNehiM chaTANavaDie, kevaladasaNapajavehiM tulle / jahaSNaguNakAlayANaM aMte ! maNussANaM kevaDyA pajjavA paNNattA ? goyamA ! aNaMtA pajjavA paNNattA se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai jahaNNaguNakAlayANaM maNussANaM aNaMtA pajjakA paNNatA ? goyamA ! jahaNNaguNakAlae maNUse jahaNNaguNakAlagassa saNusassa dajyaTTayAe tulle paesaTTayAe tulle ogAhaNaTayAe cauDhANavaDie, ThiIe cau. DANavaDie kAlavaNNapajjavehiM tulle, abasese hiM, vaSNagaMdharasa. phAsapajjavehiM chaTANavaDie, cauhiM nANehiM chaTANaDie, kevalanANapajjavehiM tulle, tihiM annANehiM tihiM dasaNehiM chaTThANavaDie, kevaladasaNapajjavehiM tulle, evaM ukosaguNakAlae vi, ajahaNNamaNukkolaguNakAlae vi evaM ceva, navaraM saTANe chaTThANavaDie evaM paMca vannA, do gaMdhA, paMca rasA aTTaphAsA bhANi Page #728 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 740 prajJApanAsUtra yavvA, jahaNNAbhiNibohiyanANINaM maNussANaM kevaiyA pajjavA paNNattA ? goyamA! aNaMtA pajjavA paNattA, se keNaTeNaM bhaMte! evaM buccai-jahaNNAbhiNivohiyanANINaM maNussANaM aNaMtA pajjavA paNNatA ? goyamA ! jahANANibohiyaNANI maNuse jahaNNAbhiNibohiyaNANista maNusalsa davayAe tulle, paesaTTayAe 'tulle ogAhaNayAe cauTANavaDie ThiIe cauTrANavaDie, vaNNagaMdharasaphAsapajavehiM chaTANavaDie, AbhiNivohiyanANapajavehiM tulle suyanANapajjavehiM dohiM daMsaNehi chaTANavaDie evaM ukolAbhiNivohiyanANi vi, navaraM AbhiNivohiyanANapajjavehiM tulle, ThiIe tihANavaDie, tihiM nANehiM tihiM dasaNehiM chaTANavaDie, ajahaNNamaNukosAbhiNibohiyanANI jahA ukkosAmiNibohiyanANI, navaraM ThiIe cauTANabaDie, saTANe chaTANavaDie, evaM suyanANI vi / jahapaNohinANINaM saMte ! maNustANaM kevaiyA pajavA paNNattA ? goyamA ! aNaMtA pajavA paNNatA, se keNaNaM bhaMte ! evaM vuccai jahaNNohinANINaM maNussANaM aNaMtA pajaza paNNatA ? goyamA ! jahaNohinANImaNusse jahaNohinANissa aNUsassa davvaTrayAe tulle, paesaTTayAe tulle, ogAhaNaTTayAe tiTThANavaDie, ThiIe tiTANavaDie, vaNNagaMdharasaphAsapajjavehiM dohiM nANehiM chaTANavaDie, ohinANapajjave hiM tulle, maNapajjavanANapajjavehi chaTANavaDie, tihiM daMsaNehiM chaTANavaDie, evaM ukkosohinANi vi, ajahaNamaNukosohinANI evaM ceva, navaraM ogAhaNaTTayAe cauTThANavaDie, saTANe chaTThANavaDie, jahA ohinANI tahA maNapajjavanANI vi bhANiyabve, navaraM ogAhaNaTrayAe tiTrANavaDie, jahA AbhiNivohiyanANI tahA mai Page #729 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 5 su. 11 manuSyaparyAyanirUpaNam 751 3 annANI sucanANA vi bhANiyavye, jahA ohinANI tahA vibhaMganANI vi bhANiyavve, cakkhudaMsaNI, acakkhudaMsaNI ya jahA AbhiNivohiyaNANI, ohiMdaMsaNI jahA ohinANI, jattha nANA tattha annANA natthi, jattha annANA tattha nANAnatthi, jattha daMsaNA tattha gANA vi aNNANA vi, kevalanANINaM bhaMte! maNustANaM kevaiyA pajavA paNNattA ? goyamA ! anaMtA pajjavA paNNattA se keNaTTeNaM bhaMte ! evaM buccai - kevalanANINaM maNussANaM anaMtA pajavA paNNattA ? goyasA / kevalanANI maNUse kevalanANissa maNUsassa davvaTuyAe tulle, paesaTTayAe tulle ogAhaNaTTayAe cauTTANavaDie, ThiIe tihANava Die, vaNNagaMdharasaphA lapajatrehiM chaTTANavaDie, kevalanANapajavehiM kevaladaMsaNapajavehiya tulle, evaM kevaladaMsaNI vi maNUse bhANiyavve, vANamaMtarA jahA asurakumArA, evaM joisiyavemA giyA navaraM sahANe ThiIe tidvANavaDie sANiyavve, se taM jIvapajjA // sU0 11 // chAyA--javanyAvagAhanakAnAM bhadanta ! manuSyANAM kiyantaH paryavAH prajJaptAH ? gautama ! anantAH paryavAH prajJaptAH, tat kenArthena bhadanta ! evamucyate - jaghanyAmanuSyaparyAya vaktavyatA zabdArtha - (jahaNNogAhaNamANaM bhaMte! maNuskhANaM kevaiyA pajjavA paNNattA ?) he bhagavan ! jaghanya avagAhanA vAle manuSyoM ke kitane paryAya kahe haiM ? (gomA ! anaMtA pajavA paNNattA) he gautama | ananta paryAya kahe haiM (se keNaTTeNaM saMte ! buccai-jahaNogAhaNagANaM manuSya paryAya vaktavyatA pajjayA paNNattA ? ) hai ? (goyamA ! zabdArtha - (jahaNogAhaNagANaM bhaMte / magumsANaM kevaiyA he lagavan ! dhanya avagAhanAvANA manuSyAnA aisA paryAya aNaMtA pajjavA paNNattA) se gautama | ananta paryAya che se keNaNaM bhaMte / evaM cuncai-jahaNNogAhaNagANaM maNUssANaM aNatA pajjatrA paNNattA ?) se lagavan ! zA Page #730 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 742 prakSApanAsUtra vagAhana kAnAM manuSyANAmanantAH paryavAH prajJaptAH ? gautama ! jaghanyAvagAhanako manuSyo jaghanyAvagAhanakasya manuSyasya dravyArthatayA tulyaH, pradezArthatA tulyaH, avagAhanArthatayA tulyaH, sthityA tristhAnapatitaH, varNagandharasasparzaparyavaiH tribhiniH, dvAbhyAmajJAnAbhyAM, tribhirdarzanaiH SaTsthAnapatitaH, utkRSTAvagAhanako'pi evaJcaiva, navaraM sthityA syAddhInaH, syAttulyaH, syAdabhyadhikaH, yadA hInaH asaMkhyeyabhAgahInaH, athAbhyadhikaH asaMkhyeyabhAgAbhyadhikaH, dve jJAne, dve ajJAne, magussAgaM agaMtA pajavA paNNattA) kisa kAraNa se he bhagavan ! aisA kahA jAtA hai ki jaghanya avagAhanA vAle manuSyoM ke ananta paryAya kahe haiM ? (goyamA) he gautama ! (jahaNNogAhaNae maNUse) jaghanya avagAhanA vAlA manuSya (jahaNNogAhaNagassa maNUsassa vaThThayAe tulle) jaghanya avagAhanA vAle manuSya se dravya kI dRSTi se tulya hai (paesaTTayAe tulle) pradezoM kI dRSTi se tulya haiM (ogAhaNaBthAe tulle) avagAhanA kI apekSA se tulya hai (ThaIe tihANavaDie) sthiti se tristhAnapatita hai (vaNNagaMdharasaphAsapajjavehi) varga gaMdha rasa sparza ke paryAyoM se (lihi~ nANehiM) tona jJAnoM se (dohiM annA hiM) do ajJAnoM se (tihiM dasaNehiM) tIna darzanoM se (chahANavaDie) SaTsthAnapatita hai (ukkosogAhaNae vi evaM ceva) utkRSTa avagAhanA vAlA bhI isI prakAra (navaraM) vizeSa (ThiIe siya hINe) sthiti se kadAcit hIna (siya tulle) kadAcit tulya (siya abhahie) kadAcit adhika hotA hai (jai) yadi (hoNe) hIna hai (asakhijabhAga kAraNe ema kahevAya che ke jaghanya avagAhanAvALA manuSyanA ananta paryAya 4aa cha (goyamA ) 3 gautama / (jahaNNogAhaNae maNUse) dhanya mAnA pAya manuSya (jahaNNogAhaNagassa maNUsassa vvaTThayAe tulle) dhanya avagAhanA pApa manuSyathA dravyanISTiye tulya cha (paesaTuvAe tulle) prazAnI haSTiyI tulya cha (ogAhaNadvayAe tulle) agADanAnI apekSA tulya cha (ThiIe tidvANa vaDie) sthitithI tristhAna patita che (vaNNa, gaMdha, rasa phAsapajjavehiM) paNu', 15, 24 25zanA paryAyAthI (tihiM nANehiM) tra jJAnAthI (dohiM annANehiM) me ajJAnAthI (tihiM dasaNehiM) pa zanAthI (chaTThANavaDie) SaTasthAna patita che (ukosogAhaNae vi evaM ceva) utkRSTa apamAnApA 5 me 12 (napara) vizeSa (ThiIe siyahIge) sthitithI / pA2 DIna (siya tulle) adha pA2 tubhya (siya anbhahi ra) 4Athit madhi4 thAya che (jai) yA (hINe) DIna (asaMkhijjabhAgahINe) asabhyAta lAgaDIna (aha anbhahie) 22 gaghi Page #731 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aratfart TIkA pada 5 su. 11 manuSyaparyAyanirUpaNam 743 , darzane, ajaghanyAnutkRSTAvagAhanako'pi evaJcaiva, navaram avagAhanArthatayA catuH sthAnapatitaH, sthityA catuHsthAnapatitaH, AdimaizcatubhirjJAnaiH padasthAnapatitaH, kevalajJAnaparyavaistulyaH, tribhirajJAnaiH, tribhirdarzanaiH padsthAnapatitaH kevaladarzanaparyavaistulyaH, jaghanyasthitikAnAM bhadanta ! manuSyANAM kiyantaH paryavAH prajJaptAH ? gautama ! anantAH paryavAH prajJaptAH, tat kenArthena bhadanta ! evamucyate - jaghanya - sthitikAnAM manuSyANAmanantAH paryavAH prajJaptAH ? gautama ! jayanyasthitiko hINe) asaMkhyAta bhAga hIna (aha ambhahie) agara adhika hai (asaMkhejjaibhAgaanbhahie ) asaMkhyAta bhAga adhika hai (do nANA) usameM do jJAna (do annANA) do ajJAna (do daMsaNA ) do darzana (ajaha uraNukko sogAhaNae vi evaM ceva) madhyama avagAhanA vAlA bhI isI prakAra (navaraM ogAhaNaDayAe cauTThANavaDie) vizeSa yaha ki avagAhanA se catuHsthAnapatita hai (TiIe caTTAnaDie) sthiti se catuHsthAnapatita hai ( AillehiM cauhi nANehiM) Adi ke cAra jJAnoM se ( chADie) padasthAnapatita (kevalanANapajjavehiM tulle) kevala jJAna ke paryAyoM se tulya ( tihiM aNNANehiM) tIna ajJAnoM se (tihiM daMsaNehiM) tIna darzanoM se (chaDANavaDie) padasthAnapatita hai ( kevaladaMsaNapajjavehiM) kevaladarzana ke paryAyoM se (tulle) tulya ( jahaNNaThiyANaM bhaMte / maNussANaM) bhagavan ! jaghanya sthiti vAle manuSyoM ke (kevaiyA pajjavA paNNattA) kitane paryAya kahe haiM ? ( goyamA ! anaMtA pajjavA paNNattA) he gautama! ananta paryAya kahe (sekeNaNaM bhaMte! evaM buccai - jahaNNaThiDyAeM maNu che (asaMkhijjai bhAga anbhahie ) asaNyAta lAga adhiche (Dho nANA) tebhAM me jJAna (do annANI) meM ajJAna (do daMsaNA ) me darzana (ajaNa maNukosogA hae evaM caiva ) madhyama avagAhanavAjA pazu se prAre laguvA (navaraM ogAhaNa yA caTTAnava Die) vizeSa bheDe avagAhunAvANAthI atu sthAna patita che (TiI cauTTANavaDi) sthitithI yatusthAna patita hai (AillehiM cahi nANehiM) mAhinA yAra jJAnothI (chaThThANavaDie) paTasthAna panita (kevalanANapajjavehiM tulle) ThevaNa jJAnanA paryAyAthI tujhya (tihi aNNANehiM) tra ajJAnAthI (tihi daMsaNehiM) bhae, darzanAthI (haTTANavaDie) paTasthAna patita che (keralasaNapajJavehi) deva darzananA paryAyAthI (tulle) tujhya (jahaNNaThiyANaM bhaMte / magussANaM) se lagavan ! dhanya sthitivAlA manuSyonA (kevaiyA pajjavA paNNattA) DeTA paryAya udyA he ? (gocamA / anaMta / panjA paNNattA) he gautama ananta paryAya hyA che ( se keNaTTeNaM mate / evaM buccai-jaNNa Page #732 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 744 pratApanAsUtre manuSyaH jaghanyasthitikasya manuSyasya dravyArthatayA tulyaH, pradezArthatayA tulyaH avagAhanArthatayA catuHsthAnapatitaH, rivatyA tulyaH, varNagandharasasparza paryavaH dvAbhyAmajJAnAbhyAM dvAbhyAM darzanAbhyAM padasthAnapatitaH, evam utkRSTasthitiko'pi, navaraM dve jJAne, dve ajJAne, dve darzane, ajavanyAnutkRSTasthitiko'pi evaJcaiva, navaraM sthityA catuH sthAnapatitaH, avagAhanArthatayA catu: sthAnapatitaH AdismArNa anaMtA pajjavA paNNattA ?) he bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA gayA hai ki jaghanya sthitika manuSyoM ke ananta paryAya kahe gae haiM ? (gomA !) he gautama ! ( jaNaTiie maNusse) jaghanya sthiti vAlA manuSya (jahaNaTiinssa maNussasma) jaghanya sthiti vAle manuSya se (vaTTyAe tulle) draga kI apekSA tulya hai (sahayAe tulle) pradezoM kI apekSA tulya hai (ogAhaNaTTayAe) avagAhanA se (cANavaDhie) catuHsthAnapatita hai (TiIe tulle) sthiti se tulya hai (vaNNagaMdharasaphAsapajjavehiM) varNa, gaMdha, rasa, sparza ke paryAyoM se (dohi annANehiM) do ajJAnoM se (dohiM daMsaNehiM) do darzanoM se (chANavaDie) SaTsthAgapatita hai ( evaM unakosaTie vi) isI prakAra utkRSTa sthiti vAlA bhI (navaraM) vizeSa (do nANA) do jJAna (do angaNA) do ajJAna (do daMsaNA ) do darzana kahanA cAhie (ajaNanakoTiDa vi evaM deva) madhyamasthinika bhI isI prakAra (navaraM ) vizeSa (Tiie cauDANavaDie) sthiti se catuHsthAnapatita (ogAhaNyAe cauDANavaDie) avagAhanA se catuHsthAnaThiiyANaM maNutsANaM anaMtA pajjavA paNNattA 1) he bhagavan zA avu dhanya sthiti bhanuSyonA nanna paryAya hyA che ? (goyamA ) he gautama / (jahaNNa ThiIe magusse) 4dhanya sthititrANA manuSya (jahaNa Iyassa maNussamsa) dhanya sthitivANA manuSyAdhI (dacvaTucAe tulle) dravyanI apekSA tujhyache ( pa saTTayAe tulle) pradezonI apekSA tujhya che (ogAhaNaTTayAe) avagAhanAdhI (cauDANavaDie) yatu sthAna patita che (ThiIe tulle) sthitithI tujhya che (vaNNa gaMdha rasa phAsa pajjavehiM) varSA gaMdha rasa sparzanA paryAyAthI (dohiM annANehiM) me ajJAnAthI (dohi daMsaNehi ) me darzanAthI (chaTTANa Die) paTasthAna patita che (evaM unosaThiie vi) mena akSare uSTa sthitivANA pazu (navara ) vizeSa (Dho nANA ) me jJAna (do annANA) me ajJAna (do daMsaNA ) me darzana uDenA lei (ajahaNamaNuktosa ThiIe vi evaM ceva ) madhyabha sthiti vAjA pazu sena rIte sabhavA (navara) vizeSa (ThiIe cauTTANavaDie) sthitithI atuHsthAna patita Page #733 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TokA pa65 sU011 manuSyaparyAyanirUpaNam 745 maizcaturbhimA'naH paTsthAnapatitaH, kevalajJAnaparyavaistulyaH, tribhirajJAnaH, tribhirdazanaiH paTsthAnapatitaH kevaladarzanaparyavaistulyaH, jaghanyaguNakAlakAnAm bhadanta ! manuSyANAM kiyantaH paryavAH prajJaptAH ? gautama ! anantAH paryavAH prajJaptAH, tat kenArthena bhadanta ! evamucyate-jaghanyaguNakAlakAnAM manuSyANAmanantAH paryavAH prajJaptAH ? gautama ! jayanyaguNakAlako manupyo jaghanyaguNakAlakasya manuSyasya dravyArthatayA tulyaH, pradezArthatayAtulyaH, avagAhanArthatayA catuHsthAnapatitaH, patita(AillehiM uhiM nANehiM chahANavaDie) Adi ke cAra jJAnoM se SaTasthAnapatita (kevala nANapajjavehiM tulle) kevalajJAna ke paryAyoM se tulya (tihiM annANehiM tihi dalaNehi chaTANavaDie) tIna ajJAnoM aura tIla darzanoM se SaTsthAnapatita (kevaladasaNapajjavehiM tulle) kevaladarzana ke paryAyoM se tulya ___ (jahaNNaguNakAlayANaM te ! maNustANaM kevaDyA pajjacA paNNattA) jaghanyaguNa kAle manuSyoM ke he bhagavan ! kitane paryAya kahe haiM ? (goyamA ! aNaMtA pajakA paNattA) he gautama ! ananta paryAya kahe haiM (se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccada-jahaNNaguNakAlayANaM maNussANaM aNaMtA pajjavA paNNattA) he bhagavan ! kisakAraNa se aisA kahA gayA ki jaghanyaguNa kAle manuSyoM ke ananta paryAya kahe haiM ? (gothamA) he gautama ! (jahaNNaguNakAlae aNUle) jaghanyaguNa kAlAmanuSya (jahaNNaguNakAlagassa maNussassa) jaghanyaguNa kAle manuSya se (davvaTThayAe tulle) dravya se tulya (paesayAe tulle) pradezoM se tulya (ogAhaNaTTayAe cau(ogAhaNadvayAe cauDANavaDie) PAqAnAthI yatu:sthAna patita che (AillehiM cauhi nANehiM chadrANavaDie) mAhinA yA jJAnAthI paTasthAna patita (kevalanANapajjavehi tulle) paNajJAnanA paryAyAthI tujhya (tihiM aNNANehiM tihiM dasaNehi chahANavaDie) trazu majJAnI mane tra zanAthI paTthAna patita (kevaladaMsaNa. pajjavehiM tulle) ThevaNa dazananA paryAyAthI tujhya (jahaNNaguNakAlayANaM bhaMte ! maNussANaM kevaiyA paJjavA paNNattA ?) 4dhanya gupa ANA manuSyAnA lagavan / TayA paryAya 4aa cha 1 (gocamA | aNaMtA pajjavA paNNattA) gautama / mananta paryAya 4aa cha (se keNadveNaM bhaMte ! evaM vuccai-jahaNNaguNakAlayANa maNussANaM aNatA pajjavA paNNattA) he sagavan ! // 4o menu yucheradhanya gue ANA manuSyAnA ananta paryAya 4aa cha ? (goyamA !) gautama ! (jahaNNaguNakAlae maNUse) dhanya guNa ra manuSya (jahaNNaguNakAlagassa maNusassa) dhanyaguNa // manuSyathA (davvaTTayAga tulle) dravyayI tujhya 10 94 Page #734 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 746 prazApanAsUtra sthityA catuHsthAnapatitaH, kRSNavarNaparyavaistulyaH, avazeSaiH varNagandharasaraparzaparyavaiH SaTsthAnapatitaH, caturbhimA'naH SaTsthAnapatitaH, kevalajJAnaparyavailtulyaH, tribhirajJAnaH paTsthAnapatitaH, kevaladarzanaparyavaistulyaH, evamunkRpTaguNakAlako'pi, ajaghanyAnutkRSTaguNakAlako'pi evaJcaiva navaraM svasthAne paTrasthAnapatitaH, evaM paJcavarNAH, dvau gandhau, pazcarasAH, aSTau sparzAH bhaNitavyAH, javanyAbhinivodhikahANavaDie) avagAhanA se catuHsthAnapatita (ThiIe cauTThANabaDie) sthiti se catuHsthAnapatita (kAlavaNNaejavehiM tulle) kRSNa varNa ke paryAyoM se tulya (abase sehi vaNagaMdharasaphAsehiM chANavaDie) zeSa varNa gaMdha, rala aura sparza se SaTsthAnapatila (cAhiM nANehiM chahANavaDie) cAra jJAnoM se SaTsthAnapatita (kevalanANapajjavehiM tulle) kevala jJAna ke paryAyoM se tulya (tihiM anlANehi tihiM dasaNehiM chahANavaDie) tIna ajJAnoM se tIna darzanoM se SaTsthAnapatita (kebaladasaNapajjavehi tulle) kevaladarzana ke paryAyoM se tulya - (evaM ukkosaguNakAlae vi) isI prakAra utkRSTaguNa kRSNa bhI (ajahaNNamaNukkosaguNakAlae vi evaM ceva) madhyamaguNa kRSNa bhI isI prakAra (navara saTThANe chaTTANavaDie) vizeSatA yaha ki svasthAna meM bhI SaTUsthAnapatita hai (eva paMcavaNNA) pAMcoM varNa (do gaMdhA) dono gaMdha (paMca rasA) pAMcoM rasa (aTTaphAsA) ATha sparza (mANiyavvA) kahane cAhie __(jahaNNAbhiNiyohiyanANINaM maNuralANaM kevaiyA pajjavA pa(paesaTayAe tulle) pradezathI tulya (ogAhaTThayAMe cauDhANavaDie) ma nAthI yatuHsthAna patita (ThiIe cauThANavaDie) sthitithI yatusthAna patita (kAlavaNNapajjahiM tulle) by q nA paryAyAthI tulya (avasesehiM vaNNagaMdharasaphAsehi chaTThANavaDie) zeSa 1 ga 24 mane 25zathI SaTsthAna patita (cauhi nANehi chadANavaDie) yAra jJAnAthI paTasthAna patita cha (kevalanANapajjavehi tulle) vaNajJAnanA paryAyAthI tusya (tihi annANehi tihiM dasaNehiM chaTANavaDie) RNa majJAnA, mana pa zanAthI 58sthAna patita che (kvaladasaNapajjavehiM tulle) kevaLa darzananA paryAthI tulya . (evaM ukkosaguNakAlae vi) me re kRSTa guNa ! 5Y (ajahaNNamaNukosaguNakAlae vi evaM ceva) ye rIte madhyama gu] [ 55Y (navaraM sahANe chaTANavaDie) vizeSatA me hai svasthAnamA 55 SaTasthAna patita cha - (evaM paMca vannA) pAMye (do gaMdhA) bhanne dhe| (paMcarasA) pAMya 2se| (aTThaphAsA) mAThe 25za (bhANiyabvA) 4aa dhye Page #735 -------------------------------------------------------------------------- ________________ qyn pramaiyabodhinI TIkA pada 5 sU.011 manuSyaparyAyanirUpaNam jJAninAM manuSyANAm kiyantaH paryavAH prajJaptAH ? gautama ! anantAH paryavAH prajJaptAH, tat kenArthena bhadanta ! evamucyate-jaghanyAbhinivodhikajJAninAM manuSyANAmanantAH paryavAH prajJAptAH ? gautama ! jaghanyAbhinivodhikajJAnI manuSyo jaghanyAbhinivodhikajJAnino manuSyasya dravyArthatayA tulyaH, pradezArthatayA tulyaH, avagAhanArthatayA catuHsthAnapatitaH, sthityA catu:sthAnapatitaH varNagandharasasparzaparyavaiH paTsthAnapatitaH, AbhinivodhikajJAnaparyavaistulyaH, zrutajJAnaparyavaiH dvAbhyAM NNattA ?) jaghanya AbhiniyodhikajJAnI manuSyo ke kitane paryAya kahe haiM ? (goyamA ? agaMtA pajjavA paNNattA) he gautama ! ananta paryAya kahe haiM (se kegaTeNaM maMte ! evaM vuccai-jahaNNAbhiNiyohinANINaM aNaMtA pajjayA paNNattA ?) kisakAraNa se he bhagavan ! aisA kahA jAtA hai ki jaghanya AliniyodhikajJAnI manuSyoM ke ananta paryAya kahe haiM ? (goyamA ! jahaNNAbhiNiyohiyavANI mAse) he gautama ! jaghanya AbhinibodhikajJAnI manuSya (jahaNNAbhiNivohiya NANissa maNussassa davbaTTayAe tulle) jaghanya Abhinivodhika jJAnI manuSya se dravya kI dRSTi le tulya hai (paesaTTayAe tulle) pradezoM kI dRSTi se tulya hai (ogAhaNayAe cauThANavaDie) avagAhanA se catuHsthAnapatita (ThiIe cajahANavaDie) sthiti se catuHsthAnapatita (vaNNagaMdharasaphAsa pajjavahiM chahANavaDie) varNa, gaMdha, rasa sparza ke paryAyoM se SaTasthAnapatita (AbhiNiyohiya nANapajjavehiM tulle) Abhinivodhika (jahaNNAbhiNibohiyanANINaM maNussANaM kevaiyA pajjavA paNNattA ?) dhanya bhAminimAdhizAnI manuSyonA sA paryAya 4aa cha (goyamA ! aNatA pajjavA paNNattA) he gautama ! mananta paryAya 4aa che (se keNadveNaM bhaMte ! evaM vuccaI jahaNNAbhiNiyohiyanANINaM maNussANaM aNaMtA pajjavA paNNattA !) 7 mApan / kAraNe evuM kahyuM che ke jaghanya Abhinidhika jJAnI manuSyonA ananta paryAya 4 // cha ? (goyamA / jahaNNAbhiNiyohiyanANI maNUse) 7 gautama | dhanyA minimAdhijJAnI manuSya (jahaNNAbhiNiyohiyaNANissa maNussassa vvaTThayApa tulle) nadhanya mAminimAdhi jJAnI manuSyathI drazyanISTiye tulya cha (paesadvayAe tulle) prazAnI Ta tujhya cha (ogAhaNaTTayAe cANavaDiA) manAthI yatu:sthAna patita (ThiIe cauTThANabaDie) sthitithI catu:sthAna patita (vaNNagaMdharasaphAsapajjavehi chadrANavaDipa) 4 4 25 ane pani paryAyAthI 54thAna patita (AbhiNiyohiyanANapajjavahi tulle) mAlinimAdhizAnanA paryAyAdhI tujhya (sucanANapajjoha) zrutajJAnanA paryAyAdhI (dohi dasaNehi) mezanAthI (vhANavaTie) Page #736 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre 748 - darzanAbhyAm padasthAnapatitaH, evamutkRSTAbhinivodhikajJAnI api, navaramAbhinibodhikajJAnaparyavaiH tulyaH sthityA tristhAnapatitaH, tribhirjJAnaiH, tribhi -darzanaiH, SaTsthAnapatitaH, ajaghanyAnutkRSTAbhinivodhikajJAnI yathA utkRSTAbhinivodhikajJAnI, navaraM sthityA catuHsthAnapatitaH, svasthAne paTsthAnapatitaH, evaM zrutajJAnI api jaghanyAvadhijJAninAM bhadanta ! manuSyANAM kiyantaH, paryavAH jJAna ke paryAyoM se tulya (suyanANapajjavehiM ) zrutajJAna ke paryAyoM se (dohiM daMsaNehi) do darzanoM se (chaTTANavaDie) pahUsthAnapatita ( evaM ukkosAbhiNivohikanANI vi) isI prakAra utkRSTa abhinighodhikajJAnI bhI (navaraM) vizeSa (AbhiNivohiyanANapajjavehiM tulle) abhinivodhikajJAna ke paryAyoM se tulya (TiIe tiTThANavaDie) sthiti 'se tristhAnapatita (tihiM nANehiM) tIna jJAnoM se (tihiM daMsaNehiM) tIna darzanoM se ( chANavaDie) pasthAnapatita (ajahaNamaNukkosAbhiNibohiyanANI jahA unakosAbhiNivohiyanANI) madhyama Abhinibodhika jJAnI jaise utkRSTa abhinibodhika jJAnI (navaraM) vizeSa (ThiIe cANavaDie) sthiti se catuHsthAnapatita (sahANe chaTThANavaDie) svasthAna meM SaTsthAnapatita ( evaM suyaNANI vi) isI prakAra zrutajJAnI bhI ( jahaNohinANINaM bhaMte ! magussANaM kevaDhyA pajjavA paNNattA) jaghanya avadhijJAnI manuSyoM ke he bhagavan / kitane paryAya kahe haiM ? ( goyamA ! anaMtA pajjavA paNNattA) he gautama ! ananta paryAya kahe 1 SaTasthAna patita (evaM ukkosAbhiNibohiyanANI vi) mena prahAre utsRSTa sAlinimodhiThajJAnI the| (navara ) vizeSa (AbhiNivohiyanANapajjavehi tulle) mAlinimodhiThajJAnanA paryAyAthI tujhya (TiIe tiTThANavaDie) sthitithI tristhAna patita (tihi nANehi') traSu jJAnAthI (tihi daMsaNerhi) RNu darzanAthI (chaTTANavaDie) - sthAna patita (ajahaNNamaNukko sAbhiNivohiyanANI jahA ukkosAbhiNivohiyanANI) bhadhyama maliniyodhi jJAnI nevA utsRSTa mAlinimodhi jJAnI (navaraM ) vizeSa (ThiIe cauTThANavaDie) sthitithI yatuHsthAna patita (saTTANe chaTTANavaDie) svasthAnabhAM SaTasthAna patita ( evaM suyaNANI vi) se prahAre zrutajJAnI pazu ( jahaNNohinANINaM bhaMte ! maNussANaM kevaiyA pajjavA paNNattA ? ) 4dhanya avadhijJAnI manuSyonA he bhagavan ! DeMTalA paryAya udyA che ? ( goyamA ? anaMtA pajjavA paNNattA ?) he gautama! ananta paryAya udyA che (se keNaTTeNaM bhaMte! eva' Page #737 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 5 sU.011 manuSyaparyAyanirUpaNam prajJaptAH ? gautama ! anantAH paryavAH prajJaptAH, tat kenArthena bhadanta ! evamucyatejaghanyAvadhijJAninAM manuSyANAmanantAH paryavAH prajJaptAH? gautama ! jaghanyAvadhijJAnI manuSyo jaghanyAvadhijJAnino manuSyasya dravyArthatayA tulyaH pradezArthatayA tulyaH, avagAhanArthatayA tristhAnapatitaH, sthityA tristhAnapatitaH, varNagandharasasparzaparyavaiH dvAbhyAM jJAnAbhyAM SaTsthAnapatitaH, avadhijJAnaparyavaistulyaH, manaHparyavajJAnaparyavaiH padasthAnapatitaH, trabhirdarzanaiH paTsthAnapatitaH, evamutkRSTAvadhijJAnI api, ajadhanyAnutkRSTAvadhijJAnI evaJceva, navaram avagAhanArthatayA catuHsthAnapatitaH, svasthAne paTsthAnapatitaH, yathA avadhijJAnI tathA manaHparyavAjJAnI api bhaNitavyaH, haiM (se keNaTheNaM bhaMte evaM buccai-jahaNNohinANINaM maNussANaM aNaMtA pajjavA paNNattA ?) he bhagavan ! kisa kAraNa aisA kahA ki jaghanya avadhijJAnI manuSyoM ke ananta paryAya haiM (goyamA ! jahaNNohinANI maNusse jahaNohinANissa maNUsassa vvayAe tulle) he gautama ! jaghanya avadhijJAnI manuSya jaghanya avadhijJAnI manuSya se dravya kI dRSTi se tulya haiM (paesaTTayAe tulle) pradezoM kI dRSTi se talya hai (ogAhaNaTTayAe tihANavaDie Tiie tihANavaDie) avagAhanA aura sthiti se tristhAnapatita hai (vaNNagaMdharasaphAsapajjavehiM) varNa, gaMdha, rasa sparza ke paryAyoM se (dohiM nANehiM) do jJAnoM se (chaTThANavaDie) SaTsthApatita hai (ohinANapajjavehiM tulle) avadhijJAna ke paryAyAM se tulya hai (maNapajjavanANapajjavehiM chaTANapaDie) manaH paryavajJAna ke paryAyoM se paTarathAnapatita hai (tihiM daMsaNehiM chaTANavaDie) tIna darzanoM se paTUsthAnapatita (evaM ukkosohinANI vi) isI prakAra utkRSTa avadhijJAnI bhI (ajahaNNamaNukkosohinANI vuccai-jahaNNohinANINaM maNussANaM aNatA pajjavA paNNattA ?) bhagavana ! 12 sayu cha ghanya avadhinAnI manuSyAnA mananta paryAya cha (goyamA ! jahaNNonANI maNusse jahaNNohinANissa maNUsarasa vvaTThayAe tUlle) gautama / jaghanya avadhijJAnI manuSya jaghanya avadhijJAnI manuSyathI dravyanI dRSTie tukSya cha (paesaTTayAe tulle) prazAnI hATa tukSya cha (ogAhaNayAe tiTANA vaDie ThiIe tidrANavaDie) gavagAhanA mana sthitithI sthAna patita cha (caNNa. gaMdharasaphAsapajjavahi) paNa, 5, 22, 25zanA payAyAyI (dohi nANehi) me jJAnAthI (chaTThANavaDie) 582thAna patita che (ohinANapajjavahi nulle) avadhi zAnanA pAyAdhI tukSya che (maNapajjavanANapajjavahiM chahANavaDie) mana:paya zAnanA paryAyAthI 5-sthAna patita cha (tihi saNehiM chaTANavaDie) prANa zanAyI ghaTasthAna patita (evaM ukosohinANI vi) Ta bhavadhiH Page #738 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazaoNpanAne navaras avagAhanArthatayA tristhAnapatitaH, yathA AminivodhikajJAnI tathA matyajJAnI zrutAjJAnI api bhaNitavyaH, yathA avadhijJAnI tathA vibhaGgajJAnI api bhaNitavyaH, cakSurdarzanI acakSurderzanI ca yathA AbhinivodhikajJAnI, avadhidarzanI yathA avadhijJAnI yatra jJAnAni tatra ajJAnAni na santi, yatra ajJAnAni tatra jJAnAni na santi, yatra darzanAni tatra jJAnAnyapi ajJAnAnyapi, kevalajJAninAM bhadanta ! manuSyANAM evaM ceva) madhyasa avadhijJAnI isI prakAra (navaraM ogAhaNaTTayAe cauThANavaDie) vizeSa yaha ki avagAhanA se catuHsthAnapatita hai (sahANe chaTThANavaDie) svasthAna meM SaTUsthAnapatita hai (jahA ohinANI tahA aNapajjavanANI vi bhANiyavve) jaisA avadhijJAnI vaisA hI manaHparyavajJAnI bhI kahanA cAhie (navaraM ogAhaNaTTayAe tihANavaDie) vizeSatA yaha ki avagAhanA se tristhAnapatita hai (jahA AbhiNibohiyanANI tahA maiaNNANI suya. aNNANI vi bhANiyavye) matyajJAnI aura zrutAjJAnI AbhiniboghikajJanI ke samAna kahanA cAhie (jahA auhinANI tahA vibhaganANI vi bhANiyabve) jaise avadhijJAnI vaise hI vibha'gajJAnI bhI kahanA cAhie (cakkhudasaNI acakhuda saNI ya jahA AbhiNibohiyanANI) cakSudarzanI aura acakSudarzanI AbhiniyodhikajJAnI ke samAna (ohidaMsaNI jahA ohinANI) abadhidarzanI avadhijJAnI ke samAna (jattha nANA tattha aNNANA natthi) jahAM zAnI 5y (ajahaNNamaNukosohinANI evaM ceva) madhyama avadhijJAnI the. 5412 (navara ogAhaNaThThayAe cauDhANavaDie) vizeSa se che , mAnAthI yatuHsthAna patita cha (saThThANe chaTThANavaDira) svasthAnamA ghaTasthAna patita cha (jahA ohinANI tahA maNapajjavanANI vi bhANiyavve) 21 madhijJAnI tavAra bhana:5ya jJAnI 555 41 naye. (navaraM ogAhaNadvayAe tidvANavaDie) vizeSa agADanAtha tristhAna patita che (jahA AbhiNibohiyanANI tahA mai. aNNANI suyaaNNANI vi bhANiyavve) matyajJAnI mane zrutAjJAnI mAninimAdhi jJAnInA samAna vAna (jahA ohinANI tahA vibhaMganANI vi bhANiyavve) 2vA avadhijJAnI tevA vima jJAnI 4aa naye. (cakkhudasaNI acakkhusaNI ya jahA AbhiNibohiyanANI) yakSuzanI mane anuzanI mAlinimAdhijJAnInA samAna (ohidasaNI jahA ohinANI) madhizanI avadhijJAnI samAna (jattha nANA tattha aNNoNA nasthi) yA jJAna che tyA mahAna nathI Page #739 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 52.011 manuSyaparyAyanirUpaNam kiyantaH paryavAH prajJaptAH ? gautama ! anantAH paryavAH prajJaptAH, tat kenArthena bhadanta ! evamucyate-kevalajJAnino manuSyANAm anantAH paryavAH prajJaptAH ? gautama ! kevalajJAnI manuSyaH kevalajJAnino manuSyasya dravyArthatayA tulyaH, pradezArthatayA tulyaH, avagAhanArthatayA catuHsthAnapatitaH, sthityA tristhAnapatitaH, varNagandharasasparzaparyavaiH paTUsthAnapatitaH, kevalajJAnaparyavaiH kevaladarzanaparyavaizva tulyaH, evaM kevaladarzanI jJAna haiM vahAM ajJAna nahIM hai (jaya aNNANA tattha lANA nAsthi) jahAM ajJAna haiM vahAM jJAna nahIM hai (jattha dasaNA tatya NANA vi aNNANA vi) jahAM darzana haiM vahA jJAna bhI aura ajJAna bhI hote haiM (kevalanANINaM bhate! maNussANaM kevaDyA pajjA paNNattA 1) he bhagavan ! kevalajJAnI manuSyoM ke kitane paryAya kahe haiM ? (goyamA! aNaMtA pajjavA paNNattA) he gautamra! ananta paryAya kahe haiM (sekeNa?NaM bhaMte ! evaM buccai-kevalanANINa bhaNussANaM aNaMtA pajjavA paNNattA?) he bhagavan ! kisa kAraNa aisA kahA jAtA hai ki kevalajJAnI manuSyoM ke ananta paryAya haiM ? (goramA ! kevala nANI manase kevalanANissa maNUsassa davaTThayAe tulle) kevalajJAnI manuSya kevalajJAnI manuSya se dravya kI dRSTi se tulya hai (pae saTTayAe tulle) pradezoM se tulya hai (ogAhaNaTTayAe cauTThANacaDie) avagAhanA se catu:sthAnapatita hai (ThiIe tihANavaDie) sthiti se tristhAnapatita hai (vaNNagaMdharasaphAsapajjavehi chaTThANavaDie) varNa, gaMdha, rasa, sparza ke paryAyoM se SaTsthAnapatita hai (kevalanANapajjavahiM kevaladasaNapajjavehi ya tulle) (jastha aNNANA tattha NANA Natthi) tyA ajJAna cha tyo jJAna nathI (jattha dasaNA tattha NANA vi aNNANA vi) oryAM zana cha, tyo jJAna 5 mane ajJAna DAya (kevalanANINaM bhaMte ! maNussANaM kevaiyA pajjavA paNNattA ?) lApan / para sAnI manuSyAnA TasA paryAya hA cha (goyamA! aNaMtA pajjavA paNNattA) gautama ! mananta paryAya 4aa cha (se keNaTeNaM bhaMte / evaM buccai kevalanANINaM maNussANaM aNaMtA pajjavA paNNattA?) he bhagavan ! zaraNe oma upAya cha / pasajJAnI manuSyAnA mananta paryAya cha 1 (goyamA! kevalanANI maNUse kevala nANissa maNUsassa vvaTThayAe tulle) sajJAnI manuSya paNajJAnI manuSyathA dravyanISTiye tulya cha (paesaTTayAe tulle) prazAthI tulya cha (ogAhaNaTTayAe caTTANavaDie) AqAnAthI yatuH-thAna patita che (ThiIe tiDhANavahie) sthitithI nisthAna patita cha (vaNNa gaMgha rasa phAsa pajjavehiM chaTTANavaDie) pa , rasa, 25zanA paryAyAthI 586yAna patita che (svalanANapajjavehiM Page #740 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 753 prajJApanAstra api manuSyo bhaNitavyaH, vAnavyantarAH yathA asurakumArAH, evaM jyotiSka vaimAnikAH, navaraM svasthAne sthityA tristhAnapatito aNitavyaH, te ete jIvaparyavAH / TIkA-atha jaghanyAyavagAhanakAdInAM manuSyANAM paryAyAn prarUpayitumAha --'jahaNNogAhaNagANaM bhaMte ! maNussANaM kevaiyA pajjavA paNNattA ?' gautamaH pRcchati-hebhadanta ! jaghanyAvagAhanakAnAM-jaghanyam-avagAhanaM zarIrocchrayo yepAM te jaghanyAvagAinakAsteSAM manuSyANAM kiyantaH paryAyAH prajJaptA ? bhagavAn uttarayati-"goyamA !' he gautama ! 'aNaMtA pajjavA paNNattA' jaghanyAvagAhanakAnAM manuSyANAm anantAH paryavA prajJaptAH, gautamaH pRcchati-'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM kevajJAna aura kevaladarzana ke paryAthoM tulya hai (evaM kevaladasaNI vi masebhANiyabve) isI prakAra kevaladarzanI bhI manuSya kahanA cAhie (vANamaMtarA jahA assurakumArA) vAnavyantara asurakumAroM ke samAna (evaM joisiyavemANiyA) isI prakAra jyotiSka aura vaimAnika navaraM) vizeSa (sahANe ThiIe tiTThANavaDie) svasthAna meM sthiti se tristhAnapatita (mANiyabve) kainA cAhie (se ttaM jIvapajjavA) jIvaparyAyoM kA nirUpaNa samApta TIkArtha-aba jaghanya Adi avagAhanA vAle manuSyoM kA nirUpaNa kiyA jAtA hai- gautama prazna karate haiM-he bhagavat ! jaghanya avagAhanA arthAt zarIra kI uMcAI vAle manuSyoM ke kitane paryAya haiM ? ___ bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! jaghanya avagAhanA vAle manuSyoM ke ananta paryAya kahe gae haiN| kevaladasaNapajjavehiM tulle) jJAna bhane va zananA paryAyAthI tusya cha (evaM kevaladasaNI vi maNUse bhANiyavve) me 4Are va zanI manuSya 55] 4 naye (vANamaMtarA jahA asurakumArA) vAnavya ta2-masurazubhArAnA samAna (evaM joisiyavemANiyA) jyoti mana vaimAni (navara) vizeSa (saTANe ThiIe tiDhANavaDie) 25sthAnamA sthitithI visthAna patita (bhANiyabve) 43 naye (sattaM jIvapajjavA) 2mA prAre 71 paryAyAnu ni35 48 che. TIkAI- have jaghanya Adi avagAhanAvALA manuSyonuM nirUpaNa karAya che * zrIgautamasvAmI prazna kare che-he bhagavan! jaghanya avagAhanAvALA arthAta zarIranI UMcAIvALA manuSyanA keTalA paryAya che? ' zrI bhagavAn utta2 mA cha-3 gautama! dhanya mAnAvA manu- nA ananta paryAya kahelA che. Page #741 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 5 sU.11 manuSyaparyAyanirUpaNam 753 cuccai-jahaNNogAhaNagANaM maNussANaM aNaMtA pajjayA paNNattA' he bhadanta ! tat -atha, kenArthena kathaM tAvata, evam-uktarItyA ucyate yat javanyAvagAhanakAnAM manuSyANAm anantAH parthavAH prajJaptAH ? iti bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNogAhaNae maNUse jahaNNogAhaNagassa maNUmassa dabaTTayAe tulle' 'jaghanyAvagAhanako manuSyo jaghanyAvaNAhanakaraya manuSyasya dravyArthatayA tulyo bhavati, 'paesaTTAyAe tulle' pradezArthanayA tulyo bhavati, 'ogAhaNaTTayAe'tulle avagAhanArthanayA-zarIrocchyApekSayA tulyo bhavati, 'ThiIe tihANavaDie' sthityA-AyuH karmAnubhavakSaNasthityapekSayA tristhAnapatito bhavati, manuSyasyApi jaghanyAkgAhanakasya niyamataH saMkhyeyavarpAyuSkatayA saMkhyeyavarSAyuSkasya ca sthityapekSayA tristhAnapatitanvameva saMbhavati na tu catuHsthAnapatitatvas, tadabhilApastu-jaghanyAvagAhanako manuSyo jaghanyAvagAhanakasya manuSyasya sthityapekSayA asaM. khyeyabhAgahIno vA, saMkhyeyabhAgahIno vA, saMkhyeyaguNahIno vA bhavati, asaMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, saMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA saMkhyeyaguNAbhyadhiko vA bhavatIti bodhyaH, 'vaNNagaMdharasa kAsayapajjave hi tihiM nANehiM dohiM annANehi gautama punaH prazna karate haiM-he bhagavan ! kisa kAraNa aisA kahA hai ki jaghanya avagAhanA vAle manuSyoM ke ananta paryAya kahe gae haiM ? __bhagavAn-he gautama ! jaghanya avagAhanA vAlA eka manuSya dUsare jaghanya avagAhanA vAle manuSya se dravya kI apekSA tulya hotA hai, pradezoM kI apekSA bhI tulya hotA hai, avagAhanA se bhI tulya hotA hai kintu sthiti se tristhAnapatita hotA hai, kyoMki jaghanya avagAhanA vAlA manuSya niyama se saMkhyAta varSa kI Aya vAlA hI hotA hai, ataeva asaMkhyAta bhAga hIna, saMkhyAtabhAga hIna saMkhyAtaguNa hIna yA asaMkhyAlabhAga adhika, saMkhyAtanAga adhika zrI gautamasvAmI punaH prazna kare che - he bhagavana ! zA kAraNe evuM kahyuM che ke jaghanya avagAhanA vALA manuSyanA ananta paryAya kahevAyelA che? zrIbhagavAna-he gautama ! jaghanya avagAhanAvALo eka manuSya jaghanya avagAhanAvALA bIjA manuSyathI dravyanI apekSAe tulya hoya che. pradezanI apekSAe paNa tulya hoya che, avagAhanAthI paNa tulya hoya che paraMtu sthitithI visthAna patita bane che. kemake jaghanya avagAhanAvALA manuSya niyamathI saMkhyAta varSanI AyuSyavALA ja hoya che, tethI ja te asaMkhyAta bhAgahIna, saMkhyAta bhAgahIna, saMkhyAta guNahIna agara asaMkhyAta bhAga adhika, saMkhyAta bhAga adhika athavA saMkhyAta guNa adhika thAya che. te varNa, gaMdha, rasa, sparzana Page #742 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 754 maalaa tihiM daMsaNehi chahANavaDie' varNagandharasasparzaparyavaiH tribhirjJAnaH mati zrutAvadhijJAnalakSaNaiH, dvAbhyAmajJAnAbhyAm matyajJAna zrutAjJAnAbhyAm, tribhirdezanaizca paTsthAnapatito bhavati, tatra kasyacit tIrthakarasya anuttaropapAtikadevasya vA apratipatitAvadhijJAnena jaghanyAvagAhanAyAmutpAdAvasthAyAmavadhijJAnasyApyupalambhAt 'tribhirjJAna' rityuktam, vibhaGgajJAnaviziSTasya tu narakAduvRttasya jaghanyAvagAhanAyAM notpAdaH saMbhavati tathA svabhAvatvAt, ato vibhadgajJAnAnupalambhena 'dvAbhyAmajJAnAbhyA' mityuktam, 'ukkosogAhaNae vi evaM ceva' utkRSTA-: vagAhanako'pi manuSya evaJcava-utkRSTAvagAhanakasya manuSyasya dravyArthatayA athavA saMkhyAtaguNa adhika hotA hai / vaha varNa gaMdha, rasa, aura sparza ke paryAyoM se tIna jJAnoM se arthAt mati zruta aura avadhijJAnoM se, matyajJAna aura zrutAjJAna ina do ajJAnoM se tathA cakSudarzala, acakSudarzana aura avadhidarzana rUpa tIna darzanoM se SaTsthAnapatita hotA hai, kisI tIrthakara kA athavA anuttaraupapAtika deva kA apratipAti avadhijJAna ke sAtha jaghanya avagAhanA meM utpAda hotA hai, taba jaghanya avagAhanA meM bhI avadhijJAna pAyA jAtA hai, ataeva yahAM tIna jJAnoM kA kathana kiyA gayA hai| kintu nAraka se nikale hue jIva kA jaghanya avagAhanA meM utpAda hotA nahIM hai, kyoMki usakA svabhAva hI ailA hai, ataH jaghanya avagAhanA meM vibhaMgajJAna nahIM pAyA jA sakatA, isa kAraNa yahAM do ajJAnoM kA hI ullekha kiyA gayA hai, utkRSTa avagAhanA vAle manuSya kI bhI isI prakAra kI vaktavyatA samajhanI cAhie arthAt utkRSTa avagAhanA vAlA manuSya se dravya aura paryAyathI, traNa jJAnethI arthAta mati kRta avadhijJAnathI matyajJAnathI ane zratAjJAna e be ajJAnethI tathA cakSudarzana, acakSudarzana ane avadhidarzana rUpa traNa dazanethI SaTasthAna patita thAya che. jyAre koI tIrthakarane athavA anuttarapapAtika devane apratipAti avadhijJAnInI sAthe jaghanya avagAhanAmAM utpAda thAya che. tyAre jaghanya avagAhanAmAM paNa avadhijJAna maLI Ave che tethIja ahiM traNa jJAnenuM kathana karAyeluM che. paNa narakamAMthI nikaLelA jIvanI jaghanya avagAhanamAM utpatti thatI nathI, kemake emane svabhAvaja e che tethI jaghanya avagAhanAmAM virbhAgajJAna nathI maLI AvatuM. e kAraNe ahIM be ajJAnene ja ullekha karAyo che. utkRSTa avagAhanAvALA manuSyanI e prakAranI vaktavyatA samajavI joIe arthAt utkRSTa avagAhanAvALA manuSya utkRSTa avagAhanAvALA manuSyathI dravya Page #743 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mATokA pada 1 . 11 manuSyavaryArthanirUpaNam 755 17 tulyaH, pradezArthatayA tulyaH, avagAhanArthatayA tulyaH, varNagandharasasparzaparyayaiH padasthAnapatito bhavati, kintu 'NavaraM ThiIe siya hINe siya tulle siya anmahie' navaraM - pUrvApekSayA vizeSastu sthityA - AyuH karmAnubhavalakSaNasthityapekSayA syAt kadAcit kacid hIno bhavati, syAt kadAcit kacit tulyo bhavati, syAt - kadAcit kazvidabhyadhiko bhavati, tatra 'jaDa hoNe asaMkhijjai bhAgahINe, aha anmahie asaMkhejjaibhAga anmahie' yadA hIno vivakSitastadA asaMkhyeyabhAgahIno bhavati, atha yadA abhyadhiko vivakSitastadA asaMkhyeyabhAgAbhyadhiko bhavati, utkRSTAvagAhanakAnAM manuSyANAM trigavyRtocchrayatayA trigavyUtAnAJca sthitirjaghanyena palyopamA saMkhyeyabhAgahInatripalyopamAni utkarSeNa tu paripUrNatripalyopamAni bhavanti tripalyopamAsaMkhyeyamAgaca tripalyopamAnAmasaMkhyeyatamo bhAgo bhavati, ataH palyopamAsaMkhyeya bhAgahIna palyopamatrayasthitikaH, pradezoM kI dRSTi se tulya hai, avagAhanA se bhI tulya hotA hai, varNa, gaMdha, rasa aura sparza se padasthAnapatita hotA hai / sthiti kI dRSTi se syAt hIna bhI hotA hai, tulya bhI ho sakatA hai aura adhika bhI ho sakatA hai / agara hIna ho to asaMkhyAta bhAga hIna hotA hai aura yadi adhika ho to asaMkhyAta bhAga adhika hotA hai / utkRSTa avagAhanA vAle manuSyoM kI avagAhanA tIna (gavyUti) kosa kI hotI hai aura unakI sthiti jaghanya patyopasa ke asaMkhyAtaveM bhAga kama tIna palyopama kI hotI hai aura utkRSTa pUrNa tIna palyopana kI / tIna palpopama kA asaMkhyAtavAM bhAga tIna palyopamoM kA asaMkhyAtavAM hI bhAga hai, ataeva jisa kI sthiti palyopana ke asaMkhyAtaveM bhAga kama tIna palyopama kI hotI hai vaha pUrNa tIna patyopama kI sthiti vAle ane pradezeAnI dRSTie tulya che, avagAhanAthI paNa tulya bane che. va, gaMdha, rasa, ane spathI SaTasthAna patita thAya che. sthitinI dRSTithI syAt hIna hoya teA asaMkhyAta bhAgahIna thAya che ane jo adhika hoya tA asaM khyAta bhAga adhika thAya che. utkRSTa avagAhanAvALA manuSyeAnI avagAhunA traNa gabyUti (kesa) nI hAya che ane temanI sthiti jaghanya paDye pamanA asaMkhyAtamA bhAga ochI traNa patyeApamanI thAya che ane utkRSTa pUrNa traNa cepamanI, traNa patyeApamanA asa`khyAtamA bhAga traNa patye pamaneA asa. khyAtamA ja bhAga che, tethI ja jenI sthiti cepamanA asa`khyAtamA bhAga AchI zreNa patyeApamanI thAya che, te pUrNa traNa patyeApamanI sthitivALAnI apekSAe asa`khyAta bhAgahIna ane che ane pUNa traNa pApamavALA temanI Page #744 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 756 prajJApanAsUtre paripUrNa palyopamantrayasthitikApekSayA'saMkhyeyabhAgahIno bhavati, tadbhinnastu tadapekSayAsaMkhyeyabhAgAbhyadhiko bhavati, anyAsAM vRddhihAnInAmanupalambhAt 'do nANA, do annANA, do dasaNA' dve jJAne -mati jJAnarUpe, dve ajJAne - matyajJAna zrutAjJAnarUpe, dve darzane ca bhavataH, tatra kAraNantu utkRSTAvagAhanA manuSyA asaMkhyeyavarSAyuSo bhavati alakhyeyavarSAyupAJcAvadhivibhaGgajJAnAmapavastathAsvAmANyAt, ato dve eva jJAne dve cAjJAne bhavataH, 'anahaNNamaNukosAMgAhaNae vi evaM ceva' ajaghanyAnutkRSTAvagAhanako'pi manuSyaH evaJcaivava-ajaghanyAnutkRSTA nagAhanakasya manuSyasya dravyArthatayA tulyaH, pradezArthatayA tulyo bhavati 'NavaraM ogAhaNaTTayAe caudvANavaDie' navaram - pUrvApekSayA vizeSaratu avagAhanArthatayA zarIrocchrayarUpatayA catuHsthA kI apekSA asaMkhyAta bhAgahIna hotA hai aura pUrNa tIna palyopasa vAlA usakI apekSA asaMkhyAta bhAga adhika sthiti vAlA honA hai / inameM anya prakAra kI hInatA yA adhikatA kA saMbhava nahIM hai / utkRSTa avagAhanA vAle manuSya meM mati aura zruta, ye do jJAna aura matyajJAna tathA zrutAjJAna ho pAye jAte haiM / darzana bhI unameM do hI hote haiM / isakA kAraNa yaha hai ki utkRSTa avagAhanA vAle manuSya asaMkhyAta varSa kI AyuvAle hI hote haiM aura asaMkhyAta varSa kI Ayu vAlo meM na avadhijJAna ho sakatA hai aura na vibhagajJAna hI kyoMki unakA svabhAva ho aisA hai / isa kAraNa utkRSTa avagAhanA vAloM meM do jJAna aura do ajJAna hI hote haiM, madhyama avagAhanA vAloM ko vaktavyatA bhI isI prakAra samajha lenI cAhie, arthAt yaha dravdha kI aura pradezoM kI dRSTI se tulya apekSAe asa khyAta bhAga adhika sthitivALA hAya che- temanAmA anya prakAranI hInato agara adhikatAnA saMbhava ja nathI. utkRSTa avagAhanAvALA manuSyamA mati ane zruta e banne jJAna ane matyajJAna tathA zrutAjJAna ja maLI Ave che. darzana paNa teemAM e ja hAya che, tenu kAraNa e che ke utkRSTa avagAhanAvALA manuSya asa khyAta vanI ANu vALA ja hAya che, ane asa khyAta vanI AyuvALAemA avadhijJAna thai zakatu' nathI ane vibhaga jJAna paNa, kemake temaneA svabhAvaja evA che. e kAraNe utkRSTa avagAhanAvALAemA e ajJAna ja hAya che. madhyama avagAhanAvALAonI vaktavyatA paNa e prakAre samajI levI joIe arthAt te dravyanI apekSAe ane pradezeAnI dRSTie tulya che, vize. Page #745 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 5 sU.11 manuNyaparyAyanirUpaNam / 757 napatito bhavati, ajaghanyAnutkRSTAvagAunakAmakhyeyavarpAyuSko'pi bhavati asaMkhyeyavarpAyuSkopi, batra asaMkhyeyavaryAyuppho'pi gavyata hi gavyatocchayo bhavati ato'vagAhanApekSayA catu:sthAnapatitatvaM bhavati, 'ThiIe cANaraDie' sthityA -AyuHkarmAnubhavalakSaNasthitvA, catu:sthAnapatito bhavati, prAguktayukteH, 'bAi. llehiM cauhiM nANehiM chahANavaDie' AdyezcaturbhiH jJAna:-mati atAvazminaHparyavajJAnalakSaNa: paTsthAnapatito avati, teSAM caturgAmapi jAnAnAM vattavyAdi sApekSatayA kSayopazamavaicitryatastAratamyasabhAvAt 'kevala nANapajjave hiM tulle' kevalajJAnaparyavaistulyo bhavati, niHzeSa svAvaraNakSayeNa prAdurbhUtasya deva jJAnasya hai, vizeSatA yaha hai ki avagAhanA ki dRSTi se catusthAlapatila hotA hai, kyoMki madhyama avagAhamA saMkhyAta varSa kI Ayu vAle kI bhI ho sakatI hai aura asaMkhyAta varSa kI Ayu vAle kI bhI ho sakatI hai| asaMkhyAta varSa kI Ayu cAlAno eka yA do gavyUta kI acagAta. nAvAlA hotA hai| ataH avagAhanA kI apekSA catu:sthAnapatila kahA hai| sthiti kI apekSAdhyama avagAhanA jhAlA catu:sthAna patita hotA hai isa saMbaMdha meM yukti pahale hI kI jA cukI hai| Adi ke cAra jJAnoM arthAt nati, zuna, avadhi aura lAparthava jhAgoM kI apekSA se SaTrasthAnapatita hotA hai, kyoMki ye bharoM kAlavya Adi kI apekSA rakhate haiM tathA kSayopA janma aura kSayopazama meM vintritA hotI hai, ataeva una meM taralatA hInA svAlAvika hai| ve kevalajJAna ke paryAyoM se tulya haiM, kyoMki samasta AvaraNoM ke pUrNa kSaya se utpanna SatA e che ke avagAhanAnI daSTie catu sthAna patita thAya che, kemake madhyama avagAhanA sA khyAta varSanI AyuvALAnI paNa hoI zake che ane asakhyAta varSanI AyuvALAnI paNa thaI zake che. asa khyAta varSanI AyuvALA paNa eka agara be gadhRtinI avagAhanAvALA hoya che. tethI avagAhanAnI ape lAe catuHsthAna patita kahela che. sthitinI apekSAe madhyama avagAhanAvALA catusthAna patita thAya che, e bAbanamA yukti AgaLa kahI devAI che. AdinA cAra jJAnamAM arthAta mati, buna, avadhi ane mana paryava jJAnonI apekSAe pathAna patita thAya che, kemake e cAre jJAna dravya AdinI apekSA rAkhe che. tathA pazama janya che. ane zopakAmane vicitratA hoya che. tethIja tara. tamatA thAya te svAbhAvika che teo kevaLajJAnanA paryAyAdhI tulya che, kemake samasta AvaraNanA pUrNa kSayathI utpanna thavAvALA kevaLajJAnamAM koI paNa Page #746 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre bhedAbhAvAt, 'tihiM annANehi tihi saNehiM chaTANavaDie' tribhirajJAnaiH-matyajJAnazrutAjJAnavibhaGgajJAnalakSaNaiH, tribhirdarzanaiH-matizrutAvadhidarzanaiH paTUsthAnapatito bhavati, 'kevaladasaNa panavehiM tulle' kevaladarzanaparyavai stulyo bhavati, gautamaH pRcchati-'jahaNNaThiiyANaM bhaMte ! maNussANaM kevaiyA pajjavA paNNattA ?' he bhadanta ! jaghanyasthitikAnAM manuSyANAM kiyantaH paryavAH prajJaptAH ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'arNatA pajjavA paNNattA' jaghanyasthitikAnAM manuSyANAmanantAH paryavAH prajJaptAH, gautama ! pRcchati-'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai jahaNaThiiyANaM maNussANaM aNaMtA pajjavA paNNattA ?' he bhadanta ! tat___ atha, kenAryena-kathaM tAvad, evam-uktarItyA, ucyate-yat-jaghanyasthitikAnAM manuSyANAmanantAH paryavAH prajJaptAH ? iti, bhagavAn Aha-'goyamA ' he gotama ! 'jahaNNaThiie maNusse jahaNNaThiiyassa maNusassa davaTTayAe tulche' jaghanyasthitiko manuSyo jaghanyasthitikasya manuSyasya dravyArthatayA tulyo bhavati, 'paesaTTayAe tulle' pradezArthatayA tulyo bhavati, 'ogAhaNaTTayAe cauTThANavaDie' hone vAle kevalajJAna meM kisI bhI prakAra kI taratamatA nahIM hotI tIna ajJAnoM aura tona darzanoM se SaTUsthAnapatita hotA hai| kevaladarzana ke paryAyoM se tulya hotA hai| gautama-he bhagavan jaghanya sthiti vAle manuSyoM ke paryAya kitane kahe gae haiM ? bhagavAn-he gautama ! ananta paryAya haiN| gautama-he agavan ! ananta kahane kA kAraNa kyA hai ? bhagavAn-he gautama ! jaghanya sthiti vAlA eka manuSya dUsare jaghanya sthiti vAle manuSya se dravya aura pradezoM kI dRSTi se tulya hotA hai, avagAhanA se catuHsthAnapatita, sthiti kI apekSA tulya prakAranI taratamatA nathI thatI. traNa ajJAne ane traNa dazanethI SaTasthAna patita paryAya che kevaLa darzananA paryAyathI tulya thAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! jaghanya sthitivALA manuSyanA paryAya keTalA DesA cha ? zrI bhagavAna -he gautama ! ananta paryAya che. zrI gautamasvAthI- ananta kahevAnuM zuM kAraNa che? zrI bhagavAna-he gautama ! jaghanya sthitivALo eka manuSya jaghanya sthiti vALA bIjA manuSyathI dravya ane pradezanI daSTie tulya thAya che, avagAhanAthI catuHsthAna patita, sthitinI apekSAe tulya tathA varNa, gaMdha rasa ane sparzanA Page #747 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pada 5 sU.11 manuSyaparyAyanirUpaNam avagAhanArthatayA-zarIrocchyApekSayA catuHsthAnapatito bhavati, 'ThiIe tulle' sthityA-AyuH karmAnubhavalakSaNasthityapekSayA tulyo bhavati 'vaNNa gaMdha rasaphAsapajjavehi varNagandharasasparzaparyavaiH, 'dohiM annANehiM dohiM dasaNehiM chaTANavaDie' dvAbhyAm ajJAnAbhyAm-matyajJAnazrutAjJAnAbhyAm dvAbhyAM darzanAbhyAm paTsthAnapatito bhavati, natu jJAnAbhyAm 'saMmUcchimamanuSyANAmeva jaghanyasthitikatvena tepAJca niyamato mithyAdRSTitayA tepAmajJAne eva na tu jJAne bhavataH, 'evaM ukkosaThiievi' evam-jaghanyasthitikamanuSyavadeva utkRSTasthitiko'pi manuSya utkRSTasthitikasya manuSyasya dravyArthatayA tulyaH, pradezArthatayA tulyaH, avagAhanArthatayA catu:sthAnapatitaH, sthityA tulyaH, varNagandharasasparzapayevaiH padasthAnapatito bhavati, kintu-'navaraM do nANA do annANA do daMsaNA' davaram-pUrvApekSayA tathA varNa, gaMdha, rasa aura sparza ke paryAyoM se tathA do ajJAnoM aura do darzanoM se SaTsthAnapatita hotA hai, yahAM yaha dhyAna rakhanA cAhie ki saMsUrchima manuSya hI jaghanya sthiti vAle hote haiM aura ve niyama se mithyAdRSTi hI hote haiM / ataHjaghanya sthiti vAle manuSyoM meM do ajJAna hI ho sakate haiM, jJAna nahIM, isa kAraNa yahAM jJAnoM kA ullekha nahIM kiyA gayA hai, ___ utkRSTa sthiti vAle manuSyoM kI prarUpaNA bhI isI prakAra kara lenI cAhie / arthAt utkRSTa sthitika manuSya utkRSTa sthitika manuSya se dravya aura pradezoM kI apekSA tulya hai, avagAhanA se catuH sthAnapatita hai sthiti se tulya, varNa, gaMdha, rasa aura spA ke paryAyoM se SaTsthAnapatita hotA hai| vizeSatA yaha hai ki utkRSTa sthiti vAle manuSyoM meM do jJAna, do ajJAna aura do darzana hote haiM / utkRSTa paryAthI tathA be ajJAna ane be darzanathI SaTasthAna patita bane che. ahIM e dhyAna rAkhavuM joIe ke saMmami manuSyaja jaghanya sthitivALA thAya che ane teo niyamathI mithyASTi ja hoya che. tethI jaghanya sthitivALA manuSyamAM be ajJAna ja hoI zake che. jJAna nahi e kAraNe ahIM jJAnane ullekha karela nathI. utkRSTa sthitivALA manuSyanI prarUpaNa paNa A rIte karI levI joIe arthAt utkRSTa sthitika manuSya utkRSTa ritika manuSyathI dravya ane pradezanI apekSAe tulya che, avagAhanAthI catu sthAna patita thAya che, sthitithI tulya tathA varNa, gaMdha, rasa ane sparzanA paryAthI paTakathAna patita thAya che, vizeSatA e che ke utkRSTa rithativALA manuSyamAM be jJAna, be ajJAna ane Page #748 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 760 areer - vizeSastu dve jJAne matizrutajJAnarUpe, he ajJAne satyajJAnazrutAjJAnarUpe, dve darzane avaseye, utkRSTasthitikAnAM manuSyANAM tripalyopamAyupyatayA teSAM tAvat niyamato'jJAne bhavataH, yadA tu SaNmAsAvazeSAyuSkAH vaimAnikeSu vaddhAyuSkA bhavanti, tadA sabhyattavalA bhena jJAnadvAyopalambhAt, asaMkhyeyavarSAyuSkANAmavadhivibhaGgajJAnAbhAvAt ' jJAne dve ajJAne' ityuktam natu trINi jJAnAni, trINi ajJAnAni iti, 'ajahannamaNukkosaThiie vi evaM ceva' ajaghanyAnutkRSTa sthitikospi manuSyaH evaJcaiva jaghanyotkRSTa sthitikamanuSyavadeva ajaghanyAnutkRSTasthitikamanupyasya dravyArthatayA tulyaH, pradezArthatayA tulyo bhavati, kintu 'navaraM ThiIe cANavaDie' navaram - pUrvApekSayA vizeSastu sthityA - AyuH karmAnupalakSaNasthityapekSayA catuHsthAnapatito savati, 'ogAhaNaTTayAe caudvANasthiti vAle manuSyoM kI tIna palyopana kI Ayu hotI hai, ataeva unameM niyama se do jJAna do ajJAna hI pAye jAte haiM, jo jJAna vAle hote haiM ye vaijJAnika kI Ayu kA bandha karate haiM ataH unameM do jJAna pAye jAte haiM / asaMkhyAta varSa kI Ayu vAle manuSyoM meM avadhijJAna athavA vibhaMga jJAna kA abhAva hotA hai, isa kAraNa do jAnoM aura do ajJAnoM kA ullekha kiyA gayA hai, tIna jJAnoM aura tIna ajJAnoM kA nahI / ajaghanya - anutkRSTa sthiti vAle manuSyoM kI prarUpaNA bhI isI prakAra karanI cAhie, arthAt eka madhyama sthiti vAlA manuSya dUsare madhyama sthiti vAle se dravya kI dRSTi se aura pradezoM kI dRSTi se tulya hai, kiMtu sthiti kI apekSA se catuHsthAnapatita hotA hai, avagAhanA kI dRSTi se catuHsthAnapatita hotA hai, Adi ke cAra e darzana haiAya che utkRSTa sthitivALA manuScAnI traNa pacepamanI Ayu hAya che, tethIja teomA niyamathI e jJAna ke ajJAna ja maLI Ave che. je jJAnavALA hAya che tee vaimAnikanI AyunA khanya kare che, tethI teomAM e jJAna maLe che. asaMkhyAta vanI AyuvALA manuSyAmA avadhijJAna athavA vibha ga jJAnanA abhAva hAya che, e kAraNe e jJAnAnA ullekha karyo che. traNa jJAna ane traNa ajJAnanA nathI karyAM. ajaghanya anubhRSTa sthitivALA manuSyanI prarUpaNA paNa Aja rIte karavI joie. arthAt eka madhyama sthitivALA manuSya khIjA madhyama sthiti vALAthI dravyanI dRSTie ane pradezenI dRSTie tulya che parantu sthitinI apekSAe catu sthAna patita khane che, avagAhanAnI dRSTie paNa catuHsthAna Page #749 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 5 sU.11 manuSyaparyAyanirUpaNam 761 caDie' avagAhanArthatayA-zarIrocchyApekSayA, catu:sthAnapatito bhavati, 'AillehiM cauhi nANehiM chaTANavaDie' AdyaizcaturbhimA'naH paTsthAnapatito bhavati, 'kevalanANapajavehiM tulle' kevalajJAnaparyavaistulyo bhavati, 'tihiM annANehiM tihiM dasaNehiM chaTANavaDie' tribhirjJAna:-matyajJAnazrutAjJAnavibhaGgajJAnarUpaiH, tribhidarzanaiH paTsthAnapatito bhavati, 'kevaladasaNapajja vehiM tulle' kevaladarzanaparyave. stulyo bhavati, gautamaH pRcchati-'jahaNNaguNakAlayANaM bhaMte ! maNussANaM kevaiyA pajjavA paNNattA ?' he bhadanta ! jayanyaguNakAlakAnAM manuSyANAM kiyantaH paryavAH prajJaptAH ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'aNaMtA pajjavA paNNattA' jaghanyaguNakAlakAnAM manuSyANAmanantAH paryavAH prajJaptAH, gautamaH pRcchati"se keNaTeNa bhaMte ! evaM vuccai-jahaNNaguNakAlagANaM maNussANaM aNaMtA pajjavA paNattA ?' he bhadanta ! tat-atha, kenArthena va thaM tAvat, evam-uktarItyA, ucyate yat-jaghanyaguNakAlakAnAM manuSyANAmanantAH paryavAH prajJaptAH ? iti, bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNa guNakAlae maNUse jahaNNaguNakAlagassa maNUsassa davaTThayAe tulle' jaghanyaguNakAlako manuSyo jaghanyaguNakAlakasya manuSyasya jJAnoM se SaTsthAnapatita hotA hai, kevalajJAna ke paryAyoM se tulya, tIna ajJAnoM se ghaTasthAna patita, tIna darzanoM se paTrasthAnapatita aura kevaladarzana ke paryAyoM se tulya hotA hai| ___ gautama-he bhagavan ! jaghanyaguNa kAle manuSya ke kitane paryAya kahe gae haiM ? bhagavAn-he gautama ! ananta paryAya kahe gae haiN| gautama-he bhagavan ! aisA kahane kA kyA kAraNa hai ? bhagavAnU-he gautama ! eka jaghanyaguNa kAlA manuSya dUsare jaghanya guNa kAle manupya se dravya kI dRSTi se tathA pradezoM kI dRSTi se patita thAya che, zarUAtanA cAra jJAnathI pasthAna patita thAya che, kevala jJAnanA paryAthI tulya, traNa ajJAnothI pasthAna patita, traNa darzanethI pathAna patita ane kevaLa darzananA paryAyethI tulya thAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! jaghanya guNa kALA manuSyanA keTalA paryAya DesA cha ? zrI bhagavAna-he gautama ! ananta paryAya kahelA che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! ema kahevAnuM zuM kAraNa che? zrI bhagavAna - gautama! eka jaghanya guNa kALe manuSya bIjA jaghanya guNa kALA manuSyathI dravyanI dRSTie tathA pradezonI daSTie turtha thAya che, pra0 96 Page #750 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 762 prazApanA dravyArthataga tulyo bhavati, 'paesaTTayAe tulle' pradezArthatayA tulyo bhavati, 'ogAhaNaTTayAe cauTThANavaDie' avagAhanArthatayA catusthAnapatito bhavati, 'ThiIe cauTThANavaDie' sthityA catuHsthAnapatito bhavati, 'kAlavaNNapajjave hi tulle' kRSNavarNaparyavaistulyo bhavati, 'avasesehi vaNNagaMdharasaphAsapajja vehi chaTThANavaDie' avazeSaiH varNagandharasasparzaparyavaiH pada sthAnapatito bhavati, 'cauhi nANehiM chaTThANavaDie' caturbhiH jJAnaiH-matizrutAvadhisanAparyavajJAnarUpaiH paT sthAnapatito bhavati, "kevalanANapajjavehiM tulle kevalajJAnaparyaveH tulyo bhavati, 'tihiM annANehiM tihiM dasaNehiM chaTANavaDie' tribhirajJAnaiH-matyajJAnazrutAjJAnavibhaGgajJAnarUpaiH, tribhirdarzanaiH paTsthAnapatito bhavati, 'kevala daMsaNapajjavehiM tulle' kevaLadarzanaparyavaiH tulyo bhavati / 'evaM ukkosaguNakAlaeki evaM-jaghanyaguNakAlaka manuSyavadeva utkRSTaguNakAlako'pi manuSyaH utkRSTaguNakAlakasya manuSyasya dravyAthatayA tulyaH, pradezArthatayA tulyaH, avagAhanArthatayA catuHsthAnapatitaH, sthityA catuHsthAnapatitaH, kRSNavarNaparyavaistulyaH, avazepaiH varNagandharasasparzaparyavaiH tulya hotA hai, avagAhanA aura sthiti kI apekSA se catuHsthAnapatita hotA hai, kRSNavarNa ke paryAyoM se tulya hai, zeSa varNa, gaMdha, rasa, sparza ke paryAyoM se cAra jJAnoM se ghaTasthAnapatita, kevalajJAna ke paryAyoM se tulya, tIna ajJAnoM aura tIna darzanoM le SaTsthAnapatita tathA kevaladarzana ke paryAyo se tulya hotA hai| utkRSTaguNa kAlA bhI isI prakAra samajhanA cAhie, arthAt utkRSTa guNa kAlA dUsare utkRSTa guNa kAle manuSya kI apekSA se dravya aura pradezo kI dRSTi se tulya hotA hai, avagAhanA aura sthiti kI apekSA se catuHsthAnapalita hai, kRSNa varNa ke paryAyo se tulya, zeSa, varNa gaMdha, rasa aura sparza ke paryAthoM se ssttsthaanavagAhanA ane sthitinI apekSAe catuHsthAna patita thAya che. kRSNa varNanA paryAthI tulya che, zeSa varNa, gaMdha, rasa, sparzanA paryAthI, cAra jJAnethI sthAna patita, kevala jJAnanA paryAyethI tulya traNa ajJAne ane traNa daza nathI jasthAna patita tathA kevaLadarzananA paryAyathI tulya thAya che utkRSTa guNa kALA paNa Aja prakAre samajI levA joIe arthAta utkRSTa guNa kALA bIjA utkRSTa guNa kALA manuSyanI apekSAe dravya ane pradezonI daSTie tulya thAya che, avagAhanA ane sthitinI apekSAe catura sthAna patita, kRSNavarNanA paryAyethI tulya, zeSa varNa, gaMdha, rasa ane sparzanA paryAthI sthAna patita cAra jJAnethI sthAna patita kevaLajJAnanA paryAethI Page #751 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vodhinI TIkA pada 5 sU.11 manuSyaparyAyanirUpaNam E padasthAnapatitaH, caturbhirjJAnaiH padasthAnapatitaH, kevalajJAnaparyastulyaH, tribhirajJAnaiH, tribhirdarzanaiH paTsthAnapatitaH, kevaladarzanaparyavaistulyo bhavati, 'ajaharaNamaNuko guNakAlaeva evaM ceva' ajaghanyAnutkRSTaguNakAlako'pi manuSyaH, evaJcava- jaghanyotkRSTaguNakAlamanuSyavadeva bodhyaH, kintu 'NavaraM sahANe chaTTANavaDie ' navaram - pUrvApekSayA vizeSastu svasthAne - paT sthAnapatito bhavati, 'evaM paMca vaNNA, do gaMdhA, paMcarasA, aTThaphAsA bhANiyaJcA' evaM - tathaiva - utkRSTaguNakAlaka manuSyavadeva, paJcavarNAH, dvau gandhau paJcarasAH, aSTau sparzAH bhaNitavyAH, etadguNaviziSTA api manuSyA jaghanyotkRSTA jaghanyAnutkRSTabhedena viziSTA vaktavyAH, gautamaH pRcchati'jahaNNA bhiNivohiyanANINaM maNustANaM kevaiyA pajjavA paNNattA ?' javanyAbhinivodhikajJAninAM manuSyANAM kiyantaH paryavAH prajJaptAH ? bhagavAn Aha'goyamA !' he gautama! 'anaMtA pajjavA paNNattA' jaghanyAbhinivodhikajJAninAM patita, cArajJAnoM se padasthAnapatita, kevalajJAna ke paryAyoM se tulya, tIna ajJAno aura tIna darzanoM kI apekSA SaTsthAna patita tathA kevala darzana ke paryAyoM se tulya hotA hai / madhyamaguNa kRSNa bhI isI prakAra samajhanA cAhie arthAt jaghanyaguNa kRSNa yA utkRSTaguNa kRSNa ke samAna hI usakI prarUpaNA karanI cAhie, vizeSatA yaha ki madhyamaguNa kRSNa svasthAna meM bhI padasthAnapatita hotA hai, kyoM ki madhyama kRSNa varNa ke ananta taratama rUpa hote haiM / isI prakAra pAMcoM varNa, donoM gaMdha, pAMcoM rasa aura AThoM sparza kaha lenA cAhie, gautama - he bhagavan ! jaghanya AbhinivodhikajJAnI manuSya ke kitane paryAya haiM ? tulya traNa ajJAna ane traNa danAnI apekSAe SaTasthAna patita tathA kevaLa darzananA paryaMceAthI tulya thAya che. madhyama guNa kRSNe paNa A rIte samajavA joie arthAt jaghanyaguNu kRSNe athavA utkRSTa guNu kRSNanA samAna ja temanI prarUpaNA karavI joie vizeSatA e che ke madhyama guNa kRSNa svasthAnamA paNa pAna patita ane che, kemake madhyama kRSNa varNanA ananta taratama rUpa thAya che, e prAkare pAMca vaNuM, ane gadha, pAMca rasa ane AThe sparzI kahevA joie. zrI gautamasvAmI--ke bhagavan ! jaghanya AbhinitreAdhikajJAnI manuSyanA keTalA paryAya che ? Page #752 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 764 aMpinAstra manuSyANAmanantAH paryavAH prajJatAH, gautamaH pRcchati-'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai-jahaNNAbhiNiyohiyaNANINaM maNussANaM aNaMtA pajjayA paNNattA ?' he bhadanta ! tat-atha, kenArthena kathaM tAvat, evam-uktarItyA, ucyate yat-jaghanyAbhiniyodhikajJAninAM manuSyANAm anantAH paryavAH prajJaptAH ? iti, bhagavAn Aha'goyamA!' he gautama ! 'jahaNNAbhiNivohiyaNANI maNase jahaNNAbhiNiyohiyaNANissa maNsassa yayAe tulle' jaghanyAbhiniyovikajJAnI manupyo jaghanyAbhinivodhikajJAnino manuSyasya dravyArthatayA tulyo bhavati, 'paesaTTayAe tulle pradezArthatayA tulyo bhavati, 'ogAhaNaTTayAe cauDhANavaDie' avagAhanArthatayAzarIrochyApekSayA catuH sthAnapatito bhavati, 'ThiIe cauDhANavaDie' sthityAAyuH karmAnubhavalakSaNa sthityapekSayA catu:sthAnapatito bhavati, 'vaNNagaMdharasaphAsapajjavehiM chaTThANavaDie' varNagaMdharasasparzaparyaveH paTsthAnapatito bhavati, 'AbhiNivohiyanANapajjavehiM tulle' AbhiniyodhikajJAnaparyavaistulyo bhavati, 'muyanANapajjavehiM dohiM daMsaNehi chaTThANavaDie' zrutajJAnaparyaveH, dvAbhyAM darzanAbhyAM paTsthAnapatito bhavati, jJAnadvayaM darzanadvayaM bodhyam , tathA ca jaghanyAbhinivodhikajJAnImanupyasya prabala jJAnAvaraNakarmodayasadbhAvena niyamato'vadhimanaH paryavajJAnavikalatvAt , anyathA jaghanyAbhinivodhikajJAnatvAyogAt , zeSa jJAnadarzanA bhagavan-he gautama ! ananta paryAya haiN| gautama-he bhagavAn ! aisA kahane kA kyA kAraNa hai ? bhagavAn-he gautama ! eka jaghanyAbhinivodhikajJAnI dusare jagha. nyAbhinivAdhika jJAnI se dravya aura pradezoM se tulya, avagAhanA kI apekSA catuHsthAnapatita, sthiti se catuHsthAnapatita, varNa, gaMdha, rasa, sparza le SaTsthAnapatita, AbhinivodhikajJAna ke paryAyoM se tulya zrutajJAna ke paryAyoM se tathA do darzanoM se paTsthAnapatita hotA hai| jaghanyAbhiniyodhikajJAnI ke prayala jJAnAvaraNIya karma kA udaya hone zrI bhagavAna gautama ananta paryAya che zrI gautamasvAmI-he bhagavana ' ema kahevAnuM zuM kAraNa che? zrI bhagavAna gautama! eka jaghanyAbhinibAdhika jJAnI bIjA jaghanyAbhinibAdhika jJAnIthI dravya ane pradezathI tulya, avagAhanAnI apekSAe catusthaan patita, sthitithI yatu sthAna patita, pazu, 5, 24, 25za thI ssttsthAna patita, abhinibadhika jJAnanA paryAyathI tulya, kRtajJAnanA paryAethI tathA be dazanethI SaTasthAna patita thAya che. jaghanyAbhinibodhika jJAnIne Page #753 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 5 sU.11 manuSyaparyAyanirUpaNam 765 saMbhavAdAbhinivodhikajJAnaparyavaistulyaH zrutajJAnaparyavebhyAM darzanAbhyAJca padasthAna patitatvamuktam , 'evaM ukosAbhiNibodiyanANIvi' evam jaghanyAbhinivodhikajJAnimanuSyavadeva utkRSTAbhinivodhikajJAnI api manupyaH utkRpTAbhinivodhikajJAnino manuSyasya dravyArthatayA tulyo bhavati, pradezArthatayA tulyaH, avagAhanArthatayA catuH sthAnapatitaH, sthityA catuH sthAnapatitaH, varNagandharasasparzaparyavaiH paTsthAnapatitaH, 'navaraM AbhiNiyohiyanANapajjaveDhi tulle' navaraM pUrvApekSayAvizeSastu AbhinivodhikajJAnaparyavaistulyo bhavati, 'ThiIe tidvANayaDie' sthityA -AyuH karmAnubhavalakSaNasthityapekSayA tristhAnapatito bhavati, 'tihiM nANehi tihiM dasaNehiM chahANavaDie' triminiH-matizrutAvadhijJAnarUpaiH, tribhirdarzanaiH paTsthAnapatito bhavati tathA ca utkRSTAbhinivodhikajJAnino manupyasya niyamataH se avadhijJAna aura manaHparyavajJAna nahIM hote / isI kAraNa yahAM unakA ullekha nahIM kiyA gayA haiM, __utkRSTa AbhinivodhikajJAnI kI prarUpaNA jaghanya AbhiniyodhikajJAnI ke samAna samajhanA cAhie, arthAtU eka utkRSTa AbhiniyodhikajJAnI dUsare utkRSTa AbhiniyodhikajJAnI se dravya aura pradezoM kI apekSA se tulya, avagAhanA aura sthiti kI apekSA se cataHsthAna patita, varNa, gaMdha, rasa aura sparza kI dRSTi se SaTsthAnapatita hotA hai / vizephtA yaha hai ki vaha AbhilibodhijJAna ke paryAyoM se tulya, sthiti kI apekSA se tristhAnapatita, tIna jJAno' aura tIna darzanoM se SaTsthAnapatita hotA hai / utkRSTa Abhiniyodhika jJAnI manuSya niyama se saMkhyAta varSa kI Ayu vAlA hI hotA hai, prabala jJAnAvaraNIya karmane udaya thavAthI avadhijJAna ane mana:paryavajJAna nathI rahetuM. e ja kAraNe ahiM temano ullekha nathI karyo. utkRSTa abhinibodhika jJAnInI prarUpaNA jaghanya AbhinibodhijJAnInA samAna samajavI joIe. arthAt eka utkRSTa abhinigAdhika jJAnInI bIjA utkRSTa abhinibodhika jJAnIthI dravya ane pradezonI apekSAe tulya, avagAhanA ane sthitinI apekSAe catu sthAna patita, varNa, gaMdha, rasa, sparzanI daSTie SaTasthAna patita thAya che. vizeSnA e che ke te AbhinibaMdhika jJAnanA paryAthI tulya, sthitinI apekSAe visthAna patita traNa nAno ane traNa darzanathI parasthAna patita thAya che. utkRSTa abhinidheika jJAnI manuSya niya maLI saMkhyAta varSanI AyuvALA ja hoya che, asaMkhyAta varSanI AyuvALAne Page #754 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 766 prajJApanAsUtra saMkhyeyavarpAyuSkatvAt , asaMkhyeyavAyupastathA bhavasvabhAvatvena sarvotkRpTAbhini vodhikajJAnAsaMbhavAt, saMkhyeyavarpAyupazca prAguktayuktyA sthityapekSayA tristhAnapatitatvaM bhavati, 'ajahannamaNukosAbhiNivohiyanANI jahA ukkosAbhiNivohiyanANI' ajayanyAnutkRSTAbhinivodhikajJAnI manupyo yathA utkRSTAbhinivodhikajJAnI manuSyaH pratipAditastathA pratipAdayitavyaH, kintu-navaraM ThiIe cauTThANavaDie' navaram-pUrvApekSayA vizeSastu sthityA catuH sthAnapatito bhavati, 'sahANe chadrANavaDie' svasthAne paTsthAnapatito bhavati, evaM suyanANIci' evamAbhinivodhikajJAni manuSyavadeva zrutajJAnI manuSyo'pi pratipattavyaH, ___ asaMkhyAta varSa kI Ayu vAle ko bhava-svabhAva ke kAraNa sarvo tkRSTa abhiniyodhikajJAna honA saMbhava nahIM hai, aura jo saMkhyAta varSa ko Ayu vAlA hotA hai vaha pUrvokta yukti ke anusAra sthiti se tristhAnapatita hI hotA hai, ___ madhyama AbhiniyodhikajJAnI kI vaktavyatA bhI utkRSTha AbhinibodhikajJAnI jaisI hI hai agara vizeSatA yaha hai ki vaha sthiti se catuHsthAnapatita hotA hai aura svasthAna meM SaTsthAnapatita hotA hai, arthAta jase eka utkRSTa AbhiniyodhikajJAnI dUsare utkRSTa AbhinivodhikajJAnI se tulya hotA hai, vaise madhyama AbhinivodhikajJAnI madhyama AbhinibodhikajJAnI ke tulya hI, ho aisA niyama nahIM, usameM SaTsthAnapatita hInAdhikatA ho sakatI hai, zrutajJAnI manuSya kA pratipAdana AbhiniyodhikajJAnI manuSya ke samAna samajhanA caahie| bhava-svabhAvanA kAraNe sarvotkRSTa abhinidhika jJAna thavuM saMbhavita nathI. ane je saMkhyAta varSanI AyuvALA hoya che, te pUrvokta yuktinA anusAra sthitithI tristhAna patita thAya che madhyama Abhinibodhika jJAnInI paNa vaktavyatA utkRSTa Abhinibodhika jJanI jevI ja che, paNa vizeSatA e che ke te sthitithI catuHsthAna patita thAya che ane svasthAnamA paTasthAna patita thAya che, arthAt jema eka utkRSTa AbhinibodhikajJAnI bIjA utkRSTa abhinibodhika jJAnIthI tulya thAya che. tema madhyama obhinibobikajJAnI madhyama Abhinibodhika jJAnInA tulya ja hovuM e niyama nathI, temA SaTasthAna patita hInAdhitA thaI zake che zrutajJAnI manuSyanuM pratipAdana AbhinibodhijJAnI manuSyanA samAna samajavuM joIe. Page #755 -------------------------------------------------------------------------- ________________ stratfunii TIkA pada 5 sU. 11 manuSyaparyAyanirUpaNam 767 gautamaH pRcchati - ' jahaNohinANINaM bhaMte ! maNussANaM kevaiyA pajjavA paNNattA ?' he bhadanta ! javanyAvadhijJAninAM manuSyANAM kiyantaH paryavAH prajJaptAH ? bhagavAn Aha - 'goyamA !' he gautama ! 'aNaMtA pajjavA paNNattA' jaghanyAvadhi - jJAninAM manuSyANAmanantAH paryavAH prajJaptAH gautamaH pRcchati - ' se keNaTTeNaM bhaMte ! evaM goat - jahaNohinANINaM maNussANaM aNatA pajjavA paNNattA ?' he bhadanta ! tat-atha kenArthena - kathaM tAvat evam uktarItyA ucyate yat - jaghanyAvadhi - jJAninAM manuSyANAm anantAH paryavAH prajJaptAH 1 iti, bhagavAn Aha - 'goyamA !' he gautama ! 'jahaNohinANI saNusse jahaNNo hinANissa maNasassa davvaTTayAe tulle' jaghanyAvadhijJAnI manuSyo jaghanyAvadhijJAnino manuSyasya dravyArthatayA tulyo bhavati, 'paTTayA tulle' pradezArthatayA tulyo bhavati, 'ogAhaNaTTayAe tidvANavaDie ' avagAhanAryatayA - zarIrocchrayApekSayA, tristhAnapatito bhavati, 'ThaIe tidvANavaDie ' sthityA - AyukarmAnubhavalakSaNa sthityapekSayA, trirathAnapatito bhavati, 'vaNNagaMdhara saphAsapajjavehiM' varNagandharasasparzaparyavaH 'dohiM nANehiM chaTTAvaDie' varNagandharasasparzaparyavaiH, dvAbhyAM jJAnAbhyAm -mati zrutajJAnarUpAbhyAM SaTsthAnapatito bhavati, 'ohinANapajjavehiM tulle' avadhijJAnaparyavaistulyo bhavati, 'maNapajjavanANapajjavehiM chANavaDie' manaH paryavajJAnaparyavai padasthAnapatito bhavati, 'tihiM daMsaNehiM chaTTANavaDie' tribhirdarzanaiH padasthAnapatito bhavati, gautama - he bhagavan ! jaghanya avadhijJAnI manuSya ke kitane paryAya haiM ? bhagavAn he gautama! ananta paryAya kahe haiM, gautama - he bhagavan ! aisA kahane kA kyA kAraNa hai ? bhagavAn -- he gautama! jaghanya avadhijJAnI manuSya jaghanya avadhi jJAnI manuSya se dravya aura pradezoM kI dRSTi se tulya hotA hai, avagAhanA kI dRSTi se tristhAnapatita, sthiti kI dRSTi se tristhAnapatita varNa, rasa, gaMdha aura sparza ke paryAyoM se tathA do jAnoM se padasthAna zrI gautamasvAmI-he bhagavan / jaghanya avadhijJAnI manuSyanA keTalA paryAya che? zrI bhagavAn--he gautama ananta paryAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavAn / ema kahevAnuM zuM kAraNa che ? zrI bhagavAn--De gautama jaghanya avadhijJAnI manuSya jaghanya avadhijJAnI manuSyathI dravya ane pradezeAnI dRSTie tulya thAya che, avagAhanAnI daSTie tristhAna patita, sthitinI dRSTie tristhAna patita, vaM, rasa; ga dha spanA Page #756 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 768 prajJApanAsUtre evaM ukosohi nANIva' evaM - jaghanyAvadhijJAnimanupyavadeva utkRSTAvadhijJAnimanuSyapi utkRSTAvadhijJAni manuSyasya dravyArthatayA tulyaH, pradezArthatayA tulyaH, raareeran tristhAnapatitaH sthityA tristhAnapatitaH varNagaMdhara samparzaparyavaH dvAbhyAM jJAnAbhyAM padasthAnapatito bhavati, tribhirdarzanaH parasthAnapatito bhavati, tathA ca jaghanyAvadhijJAni manuSye utkRSTAvadhijJAnimanuSye cAvagAhanApekSayA tristhAnapatitatvamuktam, yato hi manuSyANAM sarvajaghanyAvavijJAna yathoktasvarUpaM pArabhavikaM na saMbhavati api tu tadbhavabhAvi eva tadapi ca paryAptAvasthAyAM bhavati, ' patita hotA hai | avadhijJAna ke paryAyoM se tulya aura manaH paryavajJAna ke paryAyoM se padasthAnapatita hotA hai| tIna darzanoM se pahasthAnapatita hotA hai / utkRSTa avadhijJAnI kI prarUpaNA jaghanya avadhijJAnI ke samAna samajhanI cAhie, arthAt utkRSTa avadhijJAnI dUsare utkRSTa avadhijJAnI se dravya aura pradezoM kI apekSA tulya, avagAhanA aura sthiti kI apekSA se tristhAnapatina, varNa, gaMdha, rasasparza ke paryAyoM se tathA do jJAnoM se padasthAnapatita hotA hai, avadhijJAna ke paryAyoM se tulya hotA hai, mana:paryayajJAna ke paryAyoM se padasthAnapatita hotA hai, tIna darzanoM sepadasthAnapatita honA hai / jaghanya avadhijJAnI manuSya aura utkRSTa avadhijJAnI manuSya avagAhanA kI apekSA se tristhAnapatita kahA gayA hai, isakA kAraNa yaha hai ki manuSyoM meM sarva jaghanya avadhijJAna pArabhavika arthAt pUrvabhava se sAtha AyA huA nahIM hotA balki pA~ceAthI tathA e jJAnathI paTasthAna patita thAya che. avadhijJAnanA paryAceAthI tulya ane manaHpa`vajJAnanA paryAyeAthI SaTasthAna patita thAya che. traNa dazanAthI SaTasthAna patita thAya che. " T utkRSTa avadhijJAnInI prarUpaNA, jaghanya avadhijJAnInA samAna samajavI arthAt utkRSTa avadhijJAnI khIja utkRSTa avadhijJAnIthI dravya ane pradezeAnI apekSAe tulya avagAhanA ane sthitinI apekSAe tristhAna patita, va, gadha, rasa, sparzonA paryaMceAthI tathA e jJAnAthI SaTasthAna patita thAya che, avadhijJAnanA paryaMceAthI tulya thAya che, mana pa^vajJAnanA paryaMceAthI SaTasthAna patita thAya che. traNa dezanAthI SaTasthAna patita thAya che. jaghanya avadhijJAnI manuSya ane utkRSTa avadhijJAnI manuSya avagAhanAnI apekSAe tristhAna patita kahela che, tenu kAraNa e che ke manuSyamAM sa jaghanya avadhijJAna pArabhavika arthAt pUrva bhavanI sAthe Avela nathI sAtuM, paNa eja bhavasa kha'dhI hAya che Page #757 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 769, prameyabodhinI TIkA pada 5 sU.11 manuSyaparyAyanirUpaNam aparyAptAvasthAyAM tayogyavizuddhayabhAvAt, utkRSTAvadhijJAnamapi bhAvatazcAritriNo manuSyasya bhavati, tasmAt jaghanyAvadhijJAnI utSTAvadhijJAnI ca manapyo'vagAhanayA tristhAnapatito bhavati ityAzayaH, 'ajahaNNamaNukosohinANI evaM ceva' ajaghanyAnutkRSTAvadhijJAnI manuSya evaJcaiva-jaghanyotkRSTAvadhijJAnimanupyavadevapratipAdanIyaH kintu-'NavaraM ogAhaNaTTayAe cauTThANavaDie' navaram-pUrvApekSayA vizeSastu avagAhanArthatayA catu:sthAnapatito bhavati, 'sahANe chaTThANavaDie' svasthAne paTasthAnapatito bhavati, tathA ca ajaghanyAnutkRSTAyadhijJAnaM pArabhavikamapi saMbhavati tasmAdaparyAptAvasthAyAmapi tasya saMbhavena ajaghanyAnutkRSTAvadhijJAnino'vagAhanApekSayA catu:sthAnapatitatvamuktam, sthityapekSayA tu jaghanyAvadhijJAniutkRSTAvadhijJAni-ajaghanyAnutkRSTAvadhijJAninAM tristhAnapatitatvaM bhavati, asaMspeyavarSAyuSkANAM manuSyANAmavadhijJAnAsaMbhavAt, saMkhyeyavarpAyuSkANAJca tristhAusI bhava saMbaMdhI hotA hai aura vaha bhI paryApta avasthA meM hI hotA hai / aparyApta avasthA meM usake yogya vizuddhi nahIM hotI utkRSTa avadhijJAna bhI bhAva se cAritravAna manuSya ko hotA hai, isa kAraNa jaghanyAvadhijJAnI aura utkRSTAvadhijAno avagAhanA kI dRSTi se tristhAnapatita hI ho sakatA hai, __ madhyama avadhijJAnI manuSya kA pratipAdana jaghanya evaM utkRSTa avadhijJAnI manuSya ke samAna hI samajhanA cAhie kintu vizeSa bAta yaha hai ki avagAhanA kI dRSTi se vaha catuHsthAnapatita hotA hai tathA svasthAna meM paTthAna patita hotA hai madhyama avadhijJAna pAramavika bhI ho sakatA hai, ataeva aparyApta avasthA meM bhI saMbhava hone se madhyama avadhijJAnI ko catuHsthAnapatita kahA hai / sthiti ko apekSA jaghanya avadhijJAnI, utkRSTa avadhijJAnI aura madhyama avadhijJAnI ane te paNa paryApta avasthAmAM ja thAya che. aparyApta avasthAmAM tene regya vizuddhi nathI hotI. utkRSTa avadhijJAna paNa bhAvathI cAritravAna manuSyane thAya che, e kAraNe jaghanya avadhijJAnI ane utkRSTa avadhijJAnI avagAhanAnI daSTie tristhAna patita thaI zake che madhyama avadhijJAnI manuSyanuM pratipAdana jaghanya temaja utkRSTa avadhijJAnI manuSyanA samAnaja samajavuM joIe. paNa vizeSa vAta e che ke avagAhanAnI dRSTie te catu sthAna patita thAya che tathA svasthAnamAM sthAna patita thAya che. madhyama avadhijJAnI pArabhavika paNa thaI zake che, tethI aparyApta avasthAmAM paNa saMbhava hovAthI madhyama avadhijJAnI ne caturathAna patita kahela che. sthitinI apekSAe jaghanya avadhijJAnI 0 97 Page #758 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 770 mahApanAstre napatitatvameva na tu catuHsthAnapatitatvaM saMbhavati 'jahA ohinANI tahA maNapajavanANI bhANiyavve' yathA avadhijJAnI manuSyo bhaNitastathA manaHparyavajJAnI api manupyo bhaNitavyaH, tathA ca jaghanya manaHparyavanAnI utkRSTamanaH paryavajJAnI ajaghanyAnutkRSTamanaH paryavajJAnI ca sthityapekSayA tristhAnapatito bhavati, cAritriNAmeva manaH paryavajJAnasabhAvena tepAM saMkhyeyavarSAyukanyAn kintu 'navaraM ogAhaNaDhayAe tihANavaDie' navaram-pUrvApekSayA vizeSastu avagAhanArthatayAzarIrochyApekSayA tristhAnapatito bhavati, prAguktayuktaH, 'jahA AbhiNiyohiyanANI tahA mai annANI suya annANI vi bhANiyavye' yathA AminivodhikatristhAnapatita hI hotA hai, kyoMki asaMkhyAta varSa kI Ayu vAle manuSyoM meM avadhijJAna kA saMbhava nahIM hai / vaha saMkhyAta varSa kI Ayu vAloM ko hI hotA hai aura unameM Ayu kI dRSTi se tristhAnapatitatA kI hI saMbhava hai, catuHsthAnapatitatA nahIM ho sktii| manAparyavajJAnI manuSya kI prarUpaNA avadhijJAnI ke samAna hI samajhanA cAhie, arthAt jaghanya manaHparyavajJAnI, utkRSTamanaHparyavajJAnI aura ajaghanya-anukRSTamanaHparyavajJAnI sthiti se visthAnapatita hote haiM, kyoMki cAritravAna manuSya saMkhyAta varSa kI Ayu vAle hI hote haiM vizeSa yaha ki manArya va jJAnI avagAhanA kI apekSA tristhApanita hote haiM, isa viSaya meM yukti pUrvavat hI samajha lenA caahie| __ jaise AbhiniyodhikajJAnI manupya kA pratipAdana kiyA gayA hai, vaisA hI mati-ajJAnI aura zruta-ajJAnImanuSya kA bhI samajha utkRSTa avadhijJAnI ane madhyama avadhijJAnI tristhAna patita thAya che, kemake asaMkhyAta varSanI AyuvALA manuSyamAM avadhijJAnane sa bhava nathI. te saMkhyAta varSanI AyuvALAone ja thAya che ane temanAmAM AyunI dRSTie tristhAna patitane ja saMbhava che. catu sthAna patitatA nathI banatI. manaH paryavajJAnI manuSyanI prarUpaNa avadhijJAnInA samAnaja samajavI joIe. arthAt jaghanya mana paryAvajJAnI, utkRSTa mana:paryavajJAnI, ane ajaghanya anukRSTa mana:paryavajJAnI sthitithI trirathAna patita thAya che kemake cAritravAna manuSyane ja mana 5ryavajJAna thaI zake che ane cAritravAna manuSya saMkhyAta varSanI AyuvALA ja hoya che. vizeSa eke mana paryAvajJAnI avagAhanAnI apekSAe tristhAna patita thAya che, e viSayamAM yukti pUrvavat ja samajI levI joIe. jevuM AbhinibaMdhika jJAnI manuSyanuM pratipAdana karyuM che, tevuM ja mati ajJAnI ane zruta-ajJAnI manuSyanuM paNa samajI levuM joIe ane jevI Page #759 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyayodhinI TIkA pada 5 sU11 manuSyaparyAyanirUpaNam 771 jJAnI manuSyaH pratipAditastathA matyajJAnI zrutAjJAnI manuSyo'pi bhaNitavyaH 'jahA ohinANI tahA vibhaMganANI vi mANiyavve' yathA avadhijJAnI manuSyo bhaNitastathA vibhaGgajJAnI manuSyopi bhaNitavyaH, 'cakrakhudaMsaNI acakkhudasaNI ya jahA AbhiNiyohiyaNANI' cakSurdarzanImanuSyaH, acakSudarzanI ca manupyo yathA AbhinivodhikajJAnI manuSyaH, pratipAditastathaiva pratipAdayitavyaH, ohi daMsaNI jahA ohinANI' avadhidarzanI manuSyo yathA avadhijJAnI manuSyaH pratipAditastathA pratipAdayitavyaH, 'jattha nANA tattha anANA natthi' yatra jJAnAni santi tatra ajJAnAni na bhavanti 'jattha daMsaNA tattha NANAvi annANA vi' yatra darzanAni bhavanti tatra jJAnAnyapi ajJAnAnyapi bhavanti, gautamaH pRcchati-'kevala nANINaM bhaMta / maNussANaM kevaiyA pajavA paNNattA ?' he bhadanta ! kevalajJAninAM manuSyANAM kiyantaH paryavAH prajJaptAH ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'aNaMtA pajjavA paNNattA' kevalajJAnimanuSyANAmanantA paryavAH prajJaptAH, gautamaH lenA cAhie aura jaisI avadhijJAnI manuSya kI vaktavyatA kahI hai vaisI hI vibhaMgajJAnI manuSya kI samajha lenI cAhie, cakSudarzanI aura acakSudarzanI kI prarUpaNA AbhinidhikajJAnI ke samAna hai / avadhidarzanI kA pratipAdana avadhijJAnI manuSya ke sadRza kahalenA caahie| yaha bAta dhyAna meM rakhanA cAhie ki jahAM jJAna hote haiM vahAM ajJAna nahIM hote aura jahAM ajJAna hote haiM, vahAM jJAna nahI hote, kyoMki donoM paraspara virodhI haiM kintu darzanoM ke viSaya meM yaha bAta nahIM hai| darzanoM kA na jJAna ke sAtha virodha hai, na ajJAna ke sAtha / ve jJAna aura ajJAna donoM ke sAtha rahate haiM, ataeva jahAM darzana haiM vahAM jJAna bhI ho sakate haiM aura ajJAna bhI ho sakate hai| ___ gautama-he bhagavan ! kevalajJAnI manuSyoM ke kitane paryAya haiM ? avadhijJAnI manuSyanI vaktavyatA kahI che tevIja vibhaMga jJAnI manuSyanI samajI levI joIe, cakSudazanI ane acakSudarzanInI prarUpaNA Abhinibodhina jJAnInA samAna ja che, avadhidazanInuM pratipAdana avadhijJAnI manuSyanA samAna ja kahevuM joIe. A vAta dhyAnamAM rAkhavI joIe ke jyAM jJAna hoya che tyAM ajJAna nathI hotuM ane jyAM ajJAna hoya che tyAM jJAna nathI hatuM. kemake ane paraspara virodhI che. paNa darzananA viSayamAM e vAta nathI. dazanene na jJAna sAthe virodha che ke na ajJAnanI sAthe, te jJAna ane ajJAna banenI sAthe rahe che. tethI ja jyAM darzana che tyAM jJAna paNa hoI zake che ane ajJAna paNa hoI zake che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! kevalajJAnI manuSyanA keTalA paryAya che? Page #760 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 775 prApanAsUtra pRcchati-se keNaTeNaM bhaMte ! 'evaM buccA-kevalanANINaM maNussANaM arNatA panjavA paNNatA ?' he bhadanta ! tat-atha, kenArthena kathaM tAvan, evam-uktarItyA, ucyate yat kevalajJAninAM manuSyANAmanantAH paryavAH prAptAH ? iti, bhagavAn Aha'goyamA !' he gautama ! 'kevalanANI maNase kevalanANimsa maNUsassa dabaTyAe tulle' kevalajJAnI manuSyaH kevalajJAnino manuSyasya vyArthatayA tulyo bhavati, 'paesaTTayAe tulle' pradezArthatayA tulyo bhavati, 'ogAhaNaTayAra carahANavaDie' avagAhanArthatayA zarIrocchyApekSayA catuHsthAnapatito bhavati, ayaM ca kevali samudghAtApekSayA uktastathA ca kevali samudrAtagatasya kevalino manuSyasya anyakevalibhyo'saMkhyeyaguNAdhikAragAhanatayA tadapekSayA anyakevalinAm asaM. khyeyaguNahInAvagAhanatvAt 'ThiIe tiDhANavaDie' sthityA-svasthAnApekSayA tu zeSAH kevalinastristhAnapatitA bhavanti, iti sthityA tristhAnapatitatvamuktaM teSAM saMkhyeyavarpAyuSkatvAt, 'vaNNagaMdharasaphAsapajjavehiM chaDhANavaDie' varNagandharasa bhagavAn-he gautama ! ananta paryAya haiN| gautama-he bhagavan ! aisA kahane kA kyA kAraNa hai ? bhagavAn-he gautama ! eka kevalajJAnI manuSya dUsare kevala jJAnI manuSya se dravya kI dRSTi se tulya hotA hai, pradezoM kI dRSTi se tulya hotA hai, avagAhanA kI dRSTi se catuHsthAnapatita hotA hai / yaha kathana kevalisamudghAta kI apekSA me samajhanA cAhie, kyoM ki kevalisamudghAta karatA huA kevalI manuSya anya kevalI manuSyoM kI apekSA asaMkhyAtaguNI adhika avagAhanA vAlA hotA hai aura usakI apekSA anya kevalI asaMkhyAtaguNa hIna avagAhanA vAle hote haiM / sthiti kI apekSA kevalI tristhAnapatita haiM, kyoMki sabhI kevalI saMkhyAta varSa kI Ayu vAle hI hote haiM / varNa, gaMdha, rasa aura sparza zrI bhagavAn ! he gautama ananta paryAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavad ' ema kahevAnuM zuM kAraNa che? zrI bhagavana-he gautama eka kevalajJAnI manuSya bIjA kevalajJAnI manuSyathI dravyanI daSTie tulya thAya che. pradezanI daSTie tulya thAya che, avagAhanAnI daSTie catu sthAna patita thAya che. A kathana kevalI samudughAtanI apekSAe samajavuM joIe, kemake samudughAta karI rahela kevalI manuSya anya kevalI manuSyanI apekSAe asaMkhyAta gaNI adhika avagAhanAvALA thAya che ane temanI apekSAe anya kevalI asa khyAta guNahIna avagAhanAvALA thAya che sthitinI apekSAe kevalI tristhAna patita thAya che. kemake saghaLAM kevalI saMkhyAta. Page #761 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pada 5 sU.11 manuSyaparyAyanirUpaNam 773 sparzaparyavaiH paT sthAnapatito bhavati, kevalanANapajjave hiM, kevaladasaNapajjavedi ya tulle' kevalajJAnaparyavaiH, kevaladarzanaparyavaizvaH, tulyo bhavati, 'evaM kevaladasaNI vi maNUse bhANiyavve' evam--kevalajJAnimanuSyavadeva, kevaladarzanI api manupyo bhaNitavyaH, tathA ca kevaladarzanImalupyaH kevaladarzanino manupyasya dravyArthatayA tulyaH, pradezArthatayA tulyaH, avagAhanArthatayA catuH sthAnapatitaH, sthityA tristhAnapatitaH, varNagandharasasparzaparyave paTsthAnapatitaH, kevalajJAnaparyavaiH, kevaladarzanaparyavaizva tulyo bhavati iti bhAvaH, 'vANamaMtarA jahA amurakumArA' vAnavyantarAH yathA asurakumAraH pratipAditAstathA pratipattavyAH, "evaM joisiya vemANiyA' evam-asurakumAravadeva jyotipkavaimAnikA api devAHvaktavyAH, kintu-'NavaraM sahANe ThiIe tihANavaDie' navaram-pUrvApekSayA vizepastu svasthAne sthityA-AyuH karmAnubhavalakSaNasthityapekSayA, tristhAnaparito bhavati 'bhaNiyavve' iti bhaNitavyam, prakRtamupasaMharannAha-'se taM jIvapajjavA ?' te ete-pUrvoktAH, jIvaparyavAH prajJaptAH iti bhAvaH // 011 // ke paryAyoM se SaTUsthAnapatita hote haiN| kevalajJAna ke paryAyoM se tulya hote haiM, kevaladarzana ke paryAyoM se bhI ve tulya hote haiN| kevaladarzanI manuSya kI vaktavyatA bhI isI prakAra kI samajhalenI cAhie, arthAt kevaladarzanI manuSya kevaladarzanI manuSya kI apekSA dravya se tulya, pradezoM se tulya, avagAhanA se catuHsthA napatita, sthiti se tristhAna patita, varNa gaMdha rasa aura sparza ke paryAyoM se ghaTasthAnapatita tathA kevalajJAna aura kevaladarzana ke paryAyoM se tulya hotA hai| vAnavyantara devo kI prarUpaNA asurakumAroM ke samAna hai| jyotipkoM aura vaimAnika devoM kI prarUpaNA bhI isI prakAra kI samajhanI cAhie / vizeSatA yaha hai ki ve svasthAna meM sthiti kI apekSA varSanI AyuvALA ja thAya che, varNa, gadha, rasa ane sparzanA paryAthI paTasthAna patita thAya che. kevala jJAnanA paryAyothI tulya thAya che, kevala darzananA paryAthI paNa tulya thAya che, kevala darzanI manuSyanI vakatavyatA paNa Aja prakAre samajI levI joIe arthAt kevala dazanI manuSyanI ape. kSAe dravyathI tulya pradezothI tulya avagAhanAthI catuHsthAna patita, sthitithI tristhAna patita, varNa, gaMdha, rasa ane sparzanA paryAyothI parasthAna patita tathA kevala darzananA paryAyethI tulya thAya che. vAnavyantara devonI prarUpaNa asurakumAronA samAna che. jyoti ane vimAnika devenI prarUpaNa paNa eja prakAre samajavo joIe. vizeSatA e che Page #762 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 774 prazApanAsa ajIvaparyavavaktavyatAmUlam-ajIva pajjavANaM bhaMte ! kaivihA paNNattA goyamA duvihA paNattA, taM jahA-rUvi ajIvapajjavA ya, arUvi ajIvapajavA ya, arUvi ajovapajjavANaM bhaMte ! kaivihA paNNatA ? goyamA! dasavihA paNNattA, taM jahA-dhammatthikAe dhammatthikAyassa dese dhammatthikAyassa paesA, ahammatthikAe ahammathikAyassa dese ahammatthikAyassa paesA, AgAsatthikAe AgAsasthikAyasla dese AgAsasthikAyassa paesA addhAsamae, rUvi ajIvapajjavANaM bhaMte ! kaivihA paNNattA? goyamA! caubihA paNNattA, taM jahA-khaMdhA desA, khaMdhA paesA paramANupuggalA, te bhaMte ! kiM saMkhejA, asaMkhejjA, aNatA ? goyamA! no saMkhejjA, no asaMkhejjA agaMtA, se keNaTreNaM bhaMte ! evaM vuccai no saMkhejjA, no asaMkhejjA, aNaMtA? goyamA ! aNaMtA paramANupuggalA, aNaMtA dupaesiyA khaMdhA, jAva aNaMtA dasa pae siyA khaMdhA, agaMtA aNaMta paesiyA khaMdhA, se teNaTreNaM goyamA! evaM vuccai-teNaM no saMkhijjA, no asaMkhijjA, annNtaa||suu0 12 // tristhAnapatita haiM, upasaMhAra karate huve sUtrakAra kahate haiM yaha jIva ke paryAyoM kI prarUpaNA samApta huI ||suu. 11 // ajIvaparyAyavaktavyA zabdArtha-(ajIvapajjavANaM bhaMte kaivihA paNNattA?) he bhagavana ! ajIva ke paryAya kitane prakAra ke kahe haiM ? (goyamA! duvihA ke teo svasthAnamAM sthitinI apekSAe tristhAna patita che. upasa hAra karatA sUtrakAra kahe che A jIvana paryAnI prarUpaNA samApta thaI sU. 11 have ajIva paryAya vaktavyatA zahAtha-(ajIvapajjavANaM bhaMte | kai vihA paNNattA ?) bhagavAn / manA paryAya 386 // 4 // cha ? (goyamo ! duvihA paNNattA) 3 gautama ! ye nA Page #763 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 52.12 ajIvaparyAyanirUpaNam 775 ___ chAyA-ajIvaparyavAH khalu bhadanta ! katividhAH prajJaptAH ? gautama ! dvividhAH prajJaptAH, tadyathA-rUpyajIvaparyavAzca, arUpyajIvaparyavAzca, arUpyajIvaparyavAH khalu bhadanta ! katividhAH prajJaptAH ? gautama ! dazavidhAH prajJaptAH, tadyathA dharmAstikAyaH, dharmAstikAyasya dezaH, dhamostikAyasya pradezAH, adharmAstikAyaH adharmAstikAyasya dezaH, adharmAstikAyasya pradezAH AkAzAstikAyaH, AkAzAstikAyasya dezaH, AkAzAstikAyasya pradezAH, addhAsamayaH, rUpyajIvaparyavAH khalu bhadanta ! katividhAH prajJaptAH ? gautama ! caturvidhAH paNNattA) he gautama ! do prakAra ke kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra haiM (rUvi ajIvapajjavA ya arUviajIvapajjavA ya rUpI-ajIva ke paryAya aura arUpIajIva ke paryAya (arUviajIvapajjavA NaM bhaMte! kaivihA paNNattA ?) he bhagavan ! arUpI ajIva ke paryAya kitane prakAra ke kahe haiM ? (goyamA ! dasavihApaNNattA) he gautama ! dasa prakAra ke kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra (dhammatthikAe) dharmAstikAya (dhammasthikAyassa dese) dharmAstikAyakAdeza (dhammatthikAyassa paesA) dharmAstikAya ke pradeza (adhammasthikAe) adharmAstikAya (ahamlathikAyassa dese) adharmAstikAya kA deza (ahammatthikAyassa paelA) adharmAstikAya ke pradeza (AgAlatthikAe) AkAzAstikAya (AgAsasthikAyassa dese) AkAzAstikAyakA deza (AgAsasthikAyassa paesA) AkAzAstikAya ke pradeza (addhAsamae) aura addhAsamaya (rUviajIvapajjavA gaM bhaMte ! kaivihA paNNattA ?) he bhagavan ! rUpIajIva ke paryAya kitane prakAra ke kahe haiM ? (goyamA ! caunvihA 4aa che (taM jahA) te 2mA prare cha (ruvi ajIvapajjavo ya arUvi ajIva pajjavAya) 35 mana paryAya ane. 253pI sapanA paryAya (arUvi ajIva pajjavANaM bhaMte / phai vihA paNNatA ?) mAvan / 30ii 705 paryAya 38sA 3thA cha (goyamA ! dasavihA paNNattA) 3 gautama! isa prazna hA cha. (taM jahA) te 2mA re (dhammatthikAe) dharmAstiya (dhammatthikAyamsa dese) dhamA(24AyanA heza (dhammatthikAyassa paesA) ghAstiyanA pradeza (adhammatthikAe) adhastiya (adhamatthikAyassa dese) madha stiyanA Teza (ahamasthikAyassa paesA) mAstiyanA pradeza (AgAsatthikAga) mAtiya (AgAsasthikAyassa dese) sAzAstiyana heza (AgAsadhikAyamma paesA) mAtanA proza (addhAsamAe) sana mA samaya (rUvi ajIva pajjavANaM bhaMte ! kaivihA paNNattA) lagavan / 350 ma0panA paryAya 38 // 2 // 4aa cha ? (goyamA ! cauvihA paNNattA) gautama ! yAra Page #764 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 776 prajJApanAsUce prajJaptAH, tadyathA-skandhAH skandhadezAH skandhapradezAH paramANu pudgalAH te khala bhadanta ! kiM saMkhyeyAH, asaMkhyeyAH, anantAH ? gautama ! no saMkhyeyA, no asaMkhyeyAH anantAH, tat kenArthena bhadanta ! evamucyate-no saMgvyeyAH no asakhyeyAH, anantAH, ? gautama ! anantAH paramANu pudgalAH, anantAH dvipradezikAH skandhAH yAvat-anantAH daza pradezikAH skandhAH, anantAH saMkhyeya pradezikAH skandhA, anantAH asaMkhyeyapradezikAH skandhAH anantAH anantapradepaNNattA) he gautama ! cAra prakAra ke kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra (khadhA) skaTa (khaMdhadesA) skaMdhadeza (gbaMdhapaesA) skaMdhapradeza (paramANupuggalA) paramANupudgala (te NaM bhate !) he bhagavan ! (kiM saMkhejjA - asaMkhejjA aNatA ?) ve kyA khyAta, asaMkhyAta yA ananta haiM ? (goyamA ! no saMkhejjA, no asaMkhejjA, aNaMtA) he gautama ! ve saMkhyAta nahIM, asaMkhyAta nahIM, ananta haiN| (se keNaMTTaNaM saMte ! evaM uccai-lo saMkhejjA no asaMkhejjA, aNaMtA) he bhagavan ! kisakAraNa aisA kahA ki ve saMkhyAta nahIM, asaMkhyAta nahIM ananta haiM (goyamA ! aNaMtA paramANupuggalA) he gautama ! paramANupudgala 'ananta haiM (aNaMtA dupaesiyA khaMdhA) dvipradezI skaMdha ananta haiM (jAva) yAvata (aNaMtA dasapaesiyA khaMdhA) ananta dama pradezI skaMdha haiM (aNatA saMkhejjapapaliyA khaMdhA) ananta saMkhyAtapradezI skaMdha haiM (aNaMtA asakhijjapaesiyA baMdhA) ananta asaMkhyAtapradezI skaMdha haiM (aNaMtA aNaMtapaesiyA khaMdhA) ananta anantapradezI prA2nA dyA cha (taM jahA) te 2 // prA2 (khaMdhA) 245 (saMdhadesA) 15 deza (khadhapaesA) 243 pradeza (paramANupuggalA) 52mA pugI (teNaM bhaMte / ) magavan / tasA (kiM saMkhejjA asaMkhejjA aNatA ?) zunyAta, asabhyAta 52 ananta cha ? (goyamA | no sakhejjA no asaMkhejjA, aNatA) gautama / saMkhyAta agara asaMkhyAta nathI paNa anaMta che (se keNaTraNaM bhate / eva vaccai-no sakhejjA, no asakhejjA, aNatA) sAvan ! zA kAraNe evuM kahyuM che ke saMkhyAta ke asaMkhyAta nathI paNa ananta che. (goyamA / aNatA paramANupuggalA) ra gautama / 52mA punaH ananta cha (aNatA dupaesiyA khaMdhA) dvIpradeza 4 mananta cha (jAba) yAvat (aNatA dasa pasiyA khadhA) mananta za azI 245 cha (arNatA saMkhejjapaesiyAM khayA) mananta yAta pradezI 245 cha (aNaMtA saMkhejapaesiyA khaMdhA) masa dhyeya pradezI 245 mata cha. (aNatA arNatapaesiyA khaMdhA) mananta azI Page #765 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 5 sU.12 ajIvaparyAyanirUpaNam zikAH skandhA, tat tenArthena gautama ! evamucyate-te khalu no saMkhyeyAH, no asaMkhyeyA anntaaH| TIkA--jIvaparyavaprarUpaNAnantaraM samprati ajIvaparyavAn prarUpayitumAha'ajIva pajjavANaM bhaMte ! kaivihA paNNattA ?' he bhadanta ! ajIvaparyavAH khalu kati vidhAH prajJaptAH ? bhagavAn Aha-'goyamA ! 'he gautama ! 'duvihA paNNattA' ajIva paryavAH dvividhAH prajJaptAH, 'taM jahA-rUvi ajIvapajjavAya' arUci ajIva pajjavA ya, tadyathA-rUpyajIvaparyavAzca, arUpyajIvaparyavAzca, tatra rUpam vidyate yeSAM te rUpiNaH, rUpamiti gandharasasparzAnAmapyupalakSaNaM bodhyam, te ca te ajIvAzceti rUpyajIvAsteSAM paryavAH paryAyAH, rUpyajIvaparyavAH pudgalaparyAyA ityarthaH skaMdha haiM (se teNaTeNaM goyamA ! evaM buccai te NaM no saMkhejjA no asaMkhejjA, aNaMtA) isa kAraNa he gautama ! aisA kahA jAtA hai ki ve na saMkhyAta haiM, na asaMkhyAta haiM ananta haiM ! // 12 // ____TIkArtha-jIvoM ke paryAyoM kI prarUpaNA ke anantara ava ajIvoM ke paryAyoM kA nirUpaNa kiyA jAtA hai gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! ajIvaparyAya kitane prakAra ke hai ? bhagavAn ne uttara diyA he gautama ! do prakAra ke kahe haiM-rUpI-ajIva paryAya aura arUpI-ajIvaparyAya / jinameM rUpa ho ve rUpI kahalAte haiN| yahAM 'rUpa' zabda gaMdha, rasa aura sparza kA upalakSaNa hai, ataeva Azaya yaha huA ki jisameM rUpa, gaMdha, rasa sparza ho vaha rUpI kahalAtA hai / rUpayukta ajIva ko rUpI ajIvakahate haiM / rUpI-ajIva pudgala hI hotA hai, ataeva rUpI-ajIva ke paryAya 4ndha cha (se teNaTheNaM goyamA evaM vuccai teNaM no saMkhejjA' no asaMkhenA, aNaMtA) se 42 gautm| me upAya cha teso na sajyAta cha, na asaMkhyAta che paNa ananta che ! 12 che TIkArtha-jInA paryAnI prarUpaNAnA pachI have ajInA paryAnuM nirUpaNa karAya che zrI gautamasvAmI prazna kare che- he bhagavana ' ajIva paryAya keTalA prakAranA 4aa cha ? zrI bhagavana -he gautama be prakAranA kahyA che-rUpI ajIva paryAya ane arUpI ajIva paryAya. jemAM rUpa hoya che te rUpI kahevAya che. ahiM rUpa, zabda, rasa, gaMdha ane sparzanuM upalakSaNa che. tethI ja Azaya e che ke jemAM rUpa gaMdha rasa ane sparza hoya te rUpI kahevAya che. rUpa yukta 0 98 Page #766 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 778 prajJApanAsUtre tad bhinnAH - arUpyajIva paryAyAH, amUrttAjIvaparyAyA iti bhAvaH, gautamaH pRcchati - arUvi ajIva pajjavA NaM aMte / kaivihA paNNattA ?' he adanta ! arUtartarryavAH khalu katividhAH prajJaptAH ? bhagavAna Aha- 'goyamA !' he gautama! 'dasavihA paNNattA' arUpyajIvaparyavA dazavidhAH prajJatA : 'taM jahA - dhammatthikAe, dhammatthikAyade se' dhammatthikAyassa paesA tadyathA-dharmAstikAyaH, dharmAstikAyasya dezaH, dharmAstakAyasya pradezAH, tatra kRtsnam avayavadravyaM dharmAstikAyaH tasyaiva dharmAstikAyasyArddhAdi rUpeNoM'zaH dharmAstikAyadezaH, tasyaiva dharmAstikAyasya niraMzAH aMzAH- dharmAstikAya pradezA vyapadizyante, evaM rItyA adharmAstiarthAt pudgala ke paryAya / arUpI arthAt amRta ajIva ke paryAya arUpI - ajIva paryAya kahalAte haiM / gautama punaH prahana karate haiM - he bhagavan ! arUpI - ajIva paryAya ke kitane prakAra haiM ! bhagavAna - uttara dete haiM - gautama | arUpI - ajIva ke paryAya dasa prakAra ke kahe haiM, ve isa prakAra haiM- dharmAstikAya, dharmAstikAya kA deza, dharmAstikAya ke pradeza, adharmAstikAya, adharmAstikAya ke deza, adharmAstikAya ke pradeza, AkAzAstikAya, AkAzAstikAya kA deza, AkAzAstikAya ke pradeza aura advAsamaya' sampUrNa asaMkhyAta pradezoM dharmAnikAya kA piNDa dharmAstikAya kahalAtA hai, dharmAstikAya ke arddha Adi bhAga ko dharmAstikAyadeza kahate haiM aura dharmAstikAya ke sava sUkSma aMza ko dharmAstikAya pradeza kahate haiM / isI prakAra adharmAstikAya aura AkAzAstikAya Adi ke trikoM ajIvane rUpI ajIva kahe che. rUpI ajIva pudgala ja hAya che, tethI ja rUpI ajIvanA paryAya arthAt pudgalanA paryAya. arUpI arthAt amUrta ajIvanA paryAya arUpI-ajIva paryAya kahevAya che. zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavan arUpI ajIva paryAyanA keTalA prakAra che? zrI bhagavAnDe gautama ! arUpI ajIvanA paryAya daza prakAranA udyA, che, tetheo thA aAre he dharmAstiThAya, dharmAstiyanA deza, dhrmaastikAyanA pradeza, adharmAstikAya adharmAskiAyanA deza, adharmAstikAyanA pradeza AkAzAstikAya AkAzAstikAyanA deza ane AkAzAstikAyanA pradeza addhAsamaya, sa.pU. asakhyAta pradezI dharmAstikAyanA piMDa dharmAstikAya kahevAya che. dharmAstikAyanA adha Adi bhAgane dharmAstikAya deza kahe che ane dharmAstikAyanA badhAthI sUkSma aMzane dharmAstikAyapradeza kahe che. eja rIte adhati Page #767 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 5 sU.12 ajIvaparyAyanirUpaNam kAye AkAzAstikAye ca trikamAha-'ahammatthikAe' ahammatdhikAyassa dese, ahammatthikAyassa paesA' amardhAstikAyaH, adharmAsnikAyasya dezaH, adharmAstikAyasya pradezAH, 'AgAsasthikAe, AgAsasthikAyassa dese, AgAsathikAyassa paesA' AkAzAstikAyaH,AkAzAstikAyasya dezaH,AkAzAstikAyasya pradezAH, 'addhAsamae' addhAsamayazca dazamo bodhyaH, tatra parasparasambaddhAtmakAvayavAvayavisvarUpaM dharmAstikAyAdikaM vastu vartate iti siddhama, yadyapyatra paryAyANAM prarUpayitumupakramAta tatkathanasyaiva nyAyyatvena dravyamAtraprarUpaNaM kRtamiti na kimapyanucitam, vastutastu dharmAstikAyatvaM dharmAstikAya dezatvaM, dharmAstikAyapradezatyam ityAdinA prarUpaNameva prakRtopayogidRSTavyam, ityevaM rItyA sAnnidhyAt prathayam rUpyajIvaparyavANAM kramasatve'pi taM parityajya arUpyajIvaparyavANAM prarUpaNaM kRtam , ko samajha lenA cAhie / dasavAM adAkAla hai jo anadezI hai / yadyapi dharmAstikAya Adi dravdha hai, yahAM paryAyoM kI prarUpaNA kI jA rahI hai, ataeva paryAyoM kA kathana karanA hI ucita thA, dravyakA kathana karanA ucita nahIM pratIta hotA, tathApi paryAya aura paryAyI arthAt dravya kathaMcit abhinna haiM, yaha prakaTa karane ke lie dravyoM kA kathana kiyA gayA haiM, ataeva koI anaucitya nahIM hai| vAstava meM to dharmAstikAya ke paryAya, dharmAstikAya ke deza ke paryAya, dharmAstikAya ke pradezoM Adi ke paryAya hI yahA~ vivakSita haiN| ___ yadyapi pahale rUpI-ajIva kA ullekha kiyA gayA hai isa kAraNa pahale usI ke paryAyoM kI prarUpaNA honI cAhie thI, kintu usa krama kA tyAga karake prathama arUpI-ajIva kI prarUpaNA kI gaI hai| kAya ane AkAzAstikAya AdinA vikene samajI levA joIe. dazamo addhA kALa che je apradeza che. jo ke dharmAstikAya Adi dravya che, ahIM paryAnI prarUpaNa karAI rahI che, tethI ja paryAnuM kathana karavuM ucita hatuM. dravyanuM kathana karavuM te ucita na hatuM tathApi paryAya ane paryAyI arthAt dravya karthacit abhinna che, e pragaTa karavAne mATe dravyanuM kathana karAyuM che, tethI kaI anaucitya nathI. vAstavamAte dhamastikAyanA paryAya, dharmAstikAyanA dezanA paryAya, dharmAstikAyanA pradeza AdinA paryAya ja ahI vivakSita che. yadyapi pahelA rUpI ajIvano ullekha kare che. e mATe pahelA tenAja paryAnI prarUpaNa thavI joIe. paNa te kamane tyAga karIne prathama arUpI ajIvanI prarUpaNa karAI che, Page #768 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uMTa prazodhanAsUtre atha rUpyajIva paryavAn prarUpayitumAha - 'rUvi ajIvapajjavANaM bhaMte ! kaivihA paNNattA ? he bhadanta ! rUpyajIkparyavAH khalu katividhAH prajJaptAH ? bhagavAn AhagoyamA ! 'he gautama ! 'cauvihA paNNattA' rUpya jIvaparyavA aturvidhAH prajJaptAH, 'taM jahA - khaMdhA, 'khaMdhadesAH parasA, paramANupoggalA' tadyathA - skandhAH skaMdha - dezAH, skandha pradezAH paramANu pudgalAca, gautamaH pRcchati - 'te NaM bhaMte! kiM saMkhejjA, asaMkhejjA anaMtA ? 'he bhadanta ! te khalu skandhAdayaH pratyekaM kiM saMkhyeyAH asaMkhyeyAH anantA vA bhavanti ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'no saMkhejA, no asaMkhejjA, anaMtA' skandhAdayo no saMkhyeyAH, no vA asaMkhyeyAH api tu anantA bhavanti, gautamastatra kAraNaM pRcchati - ' se keNadveNaM bhaMte ! evaM buccaino saMkhejjA, no asaMkhejjA, aNatA ? 'he bhadanta ! tat - atha, kenArthena - kathaM tAvad evamuktarItyA, ucyate yat-skandhAdayo no saMkhyeyAH, no vA asaMkhyeyAH api tu anantA bhavantIti ? bhagavAn Aha - 'goyamA ! he gautama ! 'aNatA gautama svAmI prazna karate haiM- bhagavana ! rUpI - ajIva ke kitane paryAya kahe hai ? bhagavAn ! uttara dete haiM - he gautama ! rUpI - ajIva ke paryAya cAra prakAra ke kahe haiM- skaMdha, skaMdhadeza, skaMdha pradeza aura paramANupudgala / gautama - he bhagavan ! skaMdha Adi kyA saMkhyAta haiM, yA asaMkhyAta haiM athavA ananta haiM ? bhagavAn - he gautama ! na saMkhyAta haiM, na asaMkhyAta haiM, kintu ananta hote haiM / gautama - he bhagavana ! kisakAraNa se aisA kahA jAtA hai, ki skaMdha Adi saMkhyAta nahIM asaMkhyAta bhI nahIM parantu anaMta haiM ? zrI gautamasvAmI prazna kare che he bhagavan / rUpI ajIvanA keTalA paryAya 4hyA che ? zrI bhagavAn uttara Ape che-he gautama ! rUpI ajIvanA paryAya cAra aDAranA uhyA che-che-24ndha, 24ndhaheza, sundha pradeza, bhane paramANu yuddagasa. zrI gautama-he bhagavan ! skandha Adi zu' saMkhyAta che agara asaMkhyAta che athavA ananta che? zrI bhagavAn--he gautama / na sa`khyAta che, na asaMkhyAta che, paNu anant hoya che. zrI gautama--he bhagavan ! zA kAraNe ema kahevAya che ke skandha Adi sakhyAta nahIM' asa`khyAta paNa nahIM' parantu ananta che ? Page #769 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pada 5 sU.12 ajIvaparyAyanirUpaNam 781 paramANu puggalA' anantA paramANupudgalA bhavanti 'aNaMtA dupae siyA khaMdhA jAva aNaMtA dasapaesiyA khaMdhA' anantA dvipradezikAH skandhAH, yAvadanantA stripradezikAdi nava pradezikAntAH skandhAH, anantAH daza pradezikAH skandhAH, 'aNaMtA saMkhijja paesiyA khaMdhA' anantA. saMkhyeyapradezikAH skandhAH, 'aNaMtA aNaMtapaesiyA khaMdhA' anantAH anantamadezikAH skandhA bhavanti, prakRtamupasaMharabAha-'se teNaTeNaM goyamA ! evaM buccai-te NaM no saMkhejjA, no asaMkhejjA, aNaMtA ! he gautama ! tata-atha, tenArthena, evam-uktarItyA, ucya te yat-khala skandhAdayo no saMkhyeyAH, no vA asaMkhyeyAH, api tu anantA bhavanti ityAzayaH ||suu0 13 // paramANu pudgala paryAya vaktavyatA mUlam -paramANupoggalANaM bhaMte ! kevaiyA pajjavA paNNattA ? goyamA ! paramANupoggalANaM aNaMtA panjavA paNNattA, se keNaTreNaM bhaMte! evaM bucai-paramANu poggalANaM aNaMtA pajjA paNNatA ? goyamA! paramANupoggale paramANupoggalassa davaTyAe tulle, paesaTTayAe tulle, ogAhaNaTTayAe tulle ThiIe siya hINe, siya bhagavAna -he gautama ! paramaNupudgala ananta haiM, chi pradezI skaMdha ananta haiM, yAvat dasapradezI skaMdha ananta haiM arthAt tripradezI, cArapradezI, paMcapradezI chaha pradezI, sAtapradezI, AThapradezI, laupradezI, dazapradezI skaMdha ananta haiM / isI prakAra saMkhyAtapradezI skaMdha ananta hai, asaMkhyAtapradezI skaMdha ananta haiM aura anantapradezI skaMdha bhI ananta haiM / upasaMhAra karate hue kahate haiM-he gautama ! isa kAraNa aisA kahA jAtA hai ki skaMdha Adi saMkhyAta nahIM haiM asaMkhyAta bhI nahIM haiM, parantu ananta haiM // 12 // zrI bhagavAna-he gautama! paramANu pudgala ananta che, dvidezI skA anaMta che, yAvat daza pradezI skandha ananta che, arthAt tripradeza, cAra pravezI paMca pradeza, cha pradeza, sAta pradeza, ATha pradezI, nI pradeza anaMta che. e ja prakAre saMkhyAta pradeza adhU anata che, asa khyAta pradeza kanya ananta che ane ananta pradezI kanya paNa ananta che. upasaMhAra karatA prabhu kahe che ke gautama e kAraNe evuM kahevAya che ke skanya Adi saMkhyAta nathI. asaMkhyAta paNa nathI paraMtu anata che ! 12 Page #770 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanAsUtre 982 tulle, siya Abbhahie, jai hINe, asaMkhejjaibhAga hINe vA, saMkhijjaibhAga hINe vA, saMkhijjaiguNa hINe vA, asaMkhijjaiguNahINe vA, aha abhahie asaMkhijjaibhAga anbhahie vA, saMkhijjaibhAga abhahie bA, saMkhijjaguNA abbhahie vA, asaMkhijjaguNa avbhahie vA, kAlavaNNapajjavehiM siya hINe siya tulle liya abbhahie, jai hINe anaMtabhAga hINe vA, asaMkhijjaibhAga hINe vA, saMkhijjaibhAga hINe vA, saMkhijjaiguNa hINe vA, asaMkhijjaiguNa hINe vA, anaMtaguNahINe vA, aha abhahie anaMtabhAga anmahie vA, asaMkhijjaibhAga abhahie vA, saMkhijaguNa avbhahie vA, asaM khijjaguNa abbhahie bA, anaMtaguNa avbhahie vA, evaM avasesa vannagaMdharasaphAsapajjavehiM chaTTANavaDie phAsANaM siya usiNaNiddhalukkhe hiM chADie se teNaTTeNaM goyamA ! evaM buccai - paramANupoggalANaM anaMtA pajjavA paNNattA, dupaesiyANaM pucchA, goyamA ! anaMtA pajjavA paNNattA, se keNaTTeNaM bhaMte! evaM buccai - dupaesiyANaM anaMtA pajjavA paNNattA ? goyamA ! dupae sie dupae sissa davvaTuyAe tulle, paesaTTayAe tulle ogAhaNaTTayAe siya hINe siya tulle siya avmahie, jai hoNe parasahINe, aha abhahie paesamambhahie, ThiIe cauTThANa - Die, vannAIhiM uvarillehi caufAtehiM ya chaTTANavaDie, evaM tipae se vi, navaraM ogAhaNaTTayAe siya hoNe siya tulle, siya abbhahie, jai hINe paesa hINe vA, dupaesa hINe vA, evaM aha abhahie paesamambhahie vA, dupaesamanbhahie vA, jAva dasa paesie, navaraM ogAhaNAe, paesaparivuDDIe kAyavvA jAva dasapaesie, navaraM navapaesa hINatti, saMkhejjapaesiyANaM 1 Page #771 -------------------------------------------------------------------------- ________________ premayabodhinI TIkA pada 5 su.013 paramANu pudgalaparyAyanirUpaNam 783 pucchA, goyamA! aNaMtA pajjavA paNNatA ? se keNaTeNaM bhaMte! evaM vuccai saMkhejjapaesiyANaM aNaMtA pajjavA paNNatA ? goyamA! saMkhejjapaesie saMkhejjapaesiyasta davaTTayAe tulle, paesaTTayAe siya hINe siya tulle, siya abbhahie, jai hINe saMkhejabhAgahINe vA, saMkhijjaguNa hINe vA, aha abmahie, evaM ceva, ogAhaNaTrayAe vi duTANavaDie, ThiIe cauTANabaDie, vaNNAi uvarilla, cauphAsapajjabehi ya chaTANavaDie, asaMkhijapaesiyANaM pucchA, goyalA! aNaMtA pajavA paNNatA, se keNaNaM bhaMte ! evaM vuccai-asaMkhejapaeliyANaM aNaMtA pajjA paNNatA? goyamA ! asaMkhijapae lie khaMdhe asaMkhijapaesiyasta khaMdhassa dabaTTayAe tulle, paesaTTayAe, cauTANavaDie, ogAhaNaTrayAe, cauTANavaDie, ThiIe cauTANavaDie, vaNNAiuvarilla cauphAsehi ya chaTANavaDie / aNaMtapaesiyANaM pucchA, goyamA ! aNaMtA pajjA paNNatA ? goyamA ! aNaMtapaesie khaMdhe aNaMtapaesiyassa khaMdhassa davvaTrayAe tulle, paesaTTayAe chaTrANavaDie, ogAhaNaTTayAe uTThANavaDie, ThiIe cauTThANavaDie, vaNNagaMdharasaphAsapajjavehiM chaTANavaDie / egapaesogADhANaM poggalANaM pucchA, goyamA ! aNaMtA pajavA paNNattA, se keNaTuNaM bhaMte ! evaM vuccai-egapaesogADhANaM aNaMtA panjavA paNNattA ? goyamA ! egapaesogADhe poggale egapaesogADhassa poggalassa davaTyAe tulle, paesaTuMyAe chaTANavaDie, ogAhaNaTTayAe tulle, ThiIe cauTANavaDie, caNNAI uvarilacauphAsehiM chadAgavaDie evaM dupaesogADhe vi, saMkhijapaesogADhANaM pucchA, goyamA ! aNaMtA pajjavA paNNattA, se keNaTreNaM bhaMte ! evaM buccai-saMkhijapaesogADhANaM aNaMtA pajavA paNNatA ? Page #772 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 5 su.013 paramANu pudgalaparyAyanirUpaNam 783 pucchA, goyamA ! aNaMtA pajavA paNNattA ? se keNaTeNaM aMte! evaM vuccai saMkhejjapaesiyANaM agaMtA pajjavA papaNattA ? goyamA! saMkhejjapaesie saMkhejjapaesiyasta dabaTrayAe tulle, pae. saTrayAe liya hINe siya tulle, siya abbhahie, jaihINe saMkhe. jabhAgahINe vA, saMkhijjaguNa hoNe vA, aha abhahie, evaM ceva, ogAhaNaTayAe vi duTANavaDie, ThiIe cauTThANabaDie, vaNNAi uvarilla, cauphAsapajjavehi ya chaTANavaDie, asaMkhijapaesiyANaM pucchA, goyamA ! aNaMtA pajjavA paNNatA, se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buncai-asaMkhejapaesiyANaM aNaMtA pajjayA paNNatA? goyamA! asaMkhijapae lie khaMdhe asaMkhijapaesiyassa khaMdhassa davbaTTayAe tulle, paesaTTayAe, cauTANavaDie, ogAhaNaTTayAe, cauTThANavaDie, ThiIe cauTANavaDie, vapaNAiuvarilla cauphAsehi ya chaTANavaDie / aNaMtapaesiyANaM pucchA, goyamA ! aNaMtA pajjavA paNNatA ? goyamA ! aNaMtapaesie khaMdhe aNaMtapaesiyarasa khaMdhassa davvaTTayAe tulle, paesaTTayAe chaTANavaDie, ogAhaNaTTayAe cauTThANabaDie, ThiIe cauTThANavaDie, vANagaMdharasaphAsapajjavehiM chaTANavaDie / egapaesogADhANaM poggalANaM pucchA, goyamA ! aNaMtA pajavA paNNattA, se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai-egapaesogADhANaM aNaMtA pajjavA paNNattA ? goyamA ! egapaesogADhe poggale egnnesogaaddhss| poggalassa davaTThayAe tulle, paesaTuyAe chaTANavaDie, ogA. haNaTTayAe tulle, ThiIe cauTThANavaDie, vaNNAI uvarillacauphAsehiM chaTAgavaDie evaM dupaesogADhe vi, saMkhijapaesogADhANaM pucchA, goyamA ! aNaMtA pajavA paNNattA, se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai-saMkhijapaesogADhANaM aNaMtA pajavA paNNatA? Page #773 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 982 prajJApanAsUtre tulle, siya Avbhahie, jai hINe, asaMkhejjaibhAga hINe vA, saMkhijjaibhAga hINe vA, saMkhijjaiguNa hINe vA, asaMkhijjaiguNahINe vA, aha abhahie asaMkhijjaibhAga ambhahie vA, saMvijjaibhAga abbhahie bA, saMkhijjaguNA avbhahie vA, asaMkhijjaguNa avbhahie vA, kAlavaNNapajjavehiM siya hINe siya tulle siya anbhahie, jai hINe anaMtabhAga hINe vA, asaMkhijjaibhAga hoNe vA, saMkhijjaibhAga hINe vA, saMkhijjaiguNa hINe vA, asaMkhijjaiguNa hINe vA, anaMtaguNahINe vA, aha abhahie anaMtabhAga avbhahie vA asaMkhijjaibhAga avbhahie vA, saMkhijjaguNa avbhahie vA, asaM khijaguNa avbhahie vA, anaMtaguNa avbhahie vA, evaM avasesa vannagaMdharasaphAsapajjavehiM chaTTANavaDie phAsANaM siya usiNaNiddhaluk khehi chaTTAnavaDie se teNaTTeNaM goyamA ! evaM buccai - paramANu poggalANaM anaMtA pajjavA paNNattA, dupaesiyANaM pucchA, goyamA ! anaMtA pajjavA paNNattA, se keNaTTeNaM aMte ! evaM buccai - dupaesiyANaM anaMtA pajjavA paNNattA ? goyamA ! dupae sie dupaesiyassa davvaTTayAe tulle, paesaTTayAe tulle ogAhaNaTTayAe siya hINe siya tulle siya anmahie, jai hoNe parasahINe, aha avbhahie paesamambhahie, ThiIe cauTThANa - vaDie, bannAIhiM uvarillehi caufAsehiM ya chaTTANavaDie, evaM tipae se vi, navaraM ogAhaNaTTayAe siya hINe siya tulle, siya avmahie, jai hINe paesa hINe vA, dupaesa hINe vA, aha abhahie paesamambhahie vA dupaesamavbhahie vA, evaM jAva dasa paesie, navaraM ogAhaNAe, paesaparivuDDIe kAyavvA jAva dusapaesie, navaraM navapaesa hINatti, saMkhejjapae siyANaM 1 Page #774 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 782 prApanAstra tulle, liya Amahie, jai hoNe, asaMkhejjar3abhAga hINe vA, saMkhijjaibhAga hINe vA, saMkhijjaiguNa hINe vA, asaMkhijaiguNahINe vA, aha amahie asaMkhijjaibhAga abhahie vA, saMkhijjaibhAga amahie bA, saMkhijjaguNA abhahie vA, asaMkhijjaguNa asahie vA, kAlavaNNapajjavehiM siya hINe siya tulle siya amahie, jai hoNe aNaMtabhAga hINe vA, asaMkhijjaisAga hINe vA, saMkhijjaibhAga hINe vA, saMkhijjai. guNa hINe vA, asaMkhijjaiguNa hoNe vA, aNaMtaguNahINe vA, aha abbhahie aNaMtabhAga amahie vA, asaMkhijjAbhAga abbhahie vA, saMkhijjaguNa amahie vA, asaMkhijaguNa abhahie bA, aNaMtaguNa anmahie vA, evaM avasesa vannagaMdharasaphAsapajjavehiM chaTANavaDie phAsANaM siya usiNaNiddhalukkhehi chaTANavaDie; se teNa?NaM goyamA! evaM buccai-paramANupoggalANaM aNaMtA pajjavA paNNattA, dupaesiyANaM pucchA, goyamA! aNaMtA pajjA paNNatA, se keNaTeNaM saMte ! evaM vuccai-dupaesiyANaM agaMtA pajjavA paNNatA ? goyamA ! dupaesie dupaesiyasta davaTTayAe tulle, eesaTTayAe tulle ogAhaNaTThayAe siya hINe siya tulle siya amahie, jai hoNe paesahINe, aha abbhahie paesamamahie, ThiIe cauTANavaDie, vannAIhiM uvarillehi caufAsehiM ya chaTANavaDie, evaM tipaese vi, navaraM ogAhaNaTyAe siya hINe siya tulle, liya abbhahie, jai hINe paesa hINe vA, dupaesa hINe vA, aha anbhahie paesamabhahie vA, dupaesamamahie vA, evaM jAva dasa paesie, navaraM ogAhaNAe, paesaparivuDDIe kAyavvA jAva dasapaelie, navaraM navapaesa hINatti, saMkhejjapaesiyANaM Page #775 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 5 sa.013 paramANu pudgalaparyAyanirUpaNam 783 pucchA, goyamA ! aNaMtA pajanA paNNattA ? se keNaTeNaM saMte! evaM vuccai saMkhejjapaesiyANaM agaMtA pajjavA paNNattA ? goyamA ! saMkhejjapaesie saMkhejjapaesiyassa dabaTTayAe tulle, paesaTrayAe siya hINe siya tulle, siya amahie, jai hINe saMkhe. jabhAgahINe vA, saMkhijjaguNa hINe vA, aha amahie, evaM ceva, ogAhaNaTyAe vi duTTANavaDie, ThiIe cauTTANavaDie, vaNNAi uvarilla, cauphAsapajjavehi ya chANavaDie, asaMkhijjapaesiyANaM pucchA, goyamA ! aNaMtA pajavA paNNatA, se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai-asaMkhejapaesiyANaM aNaMtA pajjavA paNNattA ? goyamA! asaMkhijapaelie khaMdhe asaMkhijapaeliyasta khaMdhassa davbaTTayAe tulle, paesaTTayAe, euTANavaDie, ogAhaNaTuyAe, cauTTANavaDie, ThiIe cauTANavaDie, vaNNAiuvarilla cauphAsehi ya chaTANavaDie / aNaMtapaesiyANaM pucchA, goyamA ! aNaMtA pajjanA paNNatA ? goyamA ! agaMtapaesie khaMdhe aNaMtapaesiyarasa khaMdhassa davvaTTayAe tulle, paesaTTayAe chaTThANavaDie, ogAhaNaTTayAe cauTThANavaDie, ThiIe cauTANavaDie, vaNNagaMdharasaphAsapajjavehiM chaTANavaDie / egapaesogADhANaM poggalANaM pucchA, goyamA ! aNaMtA pajavA paNNattA, se keNaTeNaM saMte ! evaM buccai-egapaesogADhANaM aNaMtA pajavA paNNatA ? goyamA ! egapaesogADhe poggale egaNaesogADhassa poggalassa dabaTuyAe tulle, paesaTayAe chaTANabaDie, ogAhaNaTTayAe tulle, ThiIe cauTANavaDie, vaNNAI urillacauphAsehiM chaTAgavaDie evaM dupaesogADhe vi, saMkhijapaesogADhANaM pucchA, goyamA ! aNaMtA pajavA paNNattA, se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai-saMkhijjapaesogADhANaM aNaMtA pajavA paNNatA? Page #776 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 784 prajJApanAsUtra goyamA ! saMkhijapaelogADhe poggale saMkhijjapaesogADhassa poggalassa davvaTTayAe tulle, paesaTTayAe chaTThANavaDie, ogAhaNaTTayAe duTThANavaDie, ThiIe cauTANavaDie, vaNNAiuvarilla cauphAsehi ya chaTANavaDie / asaMkhejjapaesogADhANaM pucchA, goyamA ! aNaMtA pajjavA paNNattA, se keNaTreNaM saMte! evaM vuccai-asaMkhijjapaesogADhANaM aNaMtA pajjavA paNNatA ? goyamA ! asaMkhejjapaesogADhe poggale asaMkhejjapaesogADhassa dabaTyAe tulle paesaTTayAe chaTThANabaDie, ogAhaNaTayAe cauTANavaDie ThiIe cauDhANavaDie vaNNAi aTTa phAsehiM chaTANavaDie, egasamayaThiiyANaM pucchA, goyamA ! aNaMtA pajjavA paNNattA se keNaTuNaM bhaMte ! evaM vuccai-egasathayaThiiyANaM aNaMtA pajjavA paNNattA ? goyamA! egasamayaThiie poggale egasamayaThiiyassa poggalasta davvaTTayAe tulle, paesaTTayAe chaTANavaDie, ogAhaNaTuyAe cauDhANavaDie, ThiIe tulle vaNNAi aTTa phAsehiM chANavaDie. evaM jAva dasa samayaThiie, saMkhejjasamayaThiIyANaM evaM ceva, NavaraM ThiIe duTANavaDie asaMkhejjasampayaThiiyANaM evaM ceva, navaraM ThiIe cauTANavaDie, egaguNakAlagANaM pucchA, goyamA! aNaMtA pajjavA paNNattA, se keNaTaNaM bhaMte ! evaM vuccai egaguNakAlagANaM aNaMtA pajavA paNNattA ? goyamA ! egaguNakAlae poggale ekaguNakAlagassa poggalasta davvaTTayAe tulle paesaTTayAe chaTThANavaDie, ogAhaNaTrayAe cauTThANavaDie, ThiIe cauTThANavaDie, kAlavaNNapajjavehiMtulle, avasesehiM vaNNagaMdharasaphAlapajjavehiM chaTThANavaDie, aTThaphAsehiM chaTThANavaDie, evaM jAva dasaguNakAlae, saMkhejjaguNakAlae vi, navaraM saTANe cauTANavaDie, evaM aNaMta - guNakAlae vi, navaraM saTANe chaTANavaDie, evaM jahA kAlavaNNa Page #777 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 5 sU.013 paramANu pudgalaparyAyanirUpaNam 785 ssa vattavvayA bhaNiyA tahA sesANa vi vANagaMdharasaphAsANaM vattavvayA bhANiyavvA, jAva aNaMtaguNalukkhe ||luu0 13 // chAyA--paramANu pudgalAnAM bhadanta ! kiyantaH paryavAH prajJaptAH ? gautama ! paramANu pudgalAnAm anantAH paryavAH prajJaptAH, tat kenArthana bhadanta ! evamucyate -paramANupudgalAnAmanantAH paryavAH prajJaptAH ? gautama ! paramANupudgalaH paramANu pudgalasya dravyArthatayA tulyaH, pradezAtayA tulyaH, avagAhanArthatayA tulyaH, sthityA syAddhInaH, syAttulyaH, syAdabhyadhikaH, yadA hInaH asaMkhyeyabhAgahIno paramANupudgalaparyAyavakyatA zabdArtha-(paramANupoggalANaM bhate ! kevajhyA pajjavA paNNattA?) he bhagavana paramANupudgaloM ke kitane paryAya kahe haiM ? (goyamA ! paramANupoggalANaM aNatA pajjA paNNattA) he gautama ! paramANupudgaloM ke ke ananta paryAdha kahe haiM (se keNaTTeNaM bhaMte ! eca buccai paramANupoggalANaM aNaMtA pajjavA paNNattA) kisa kAraNa se he bhagavan ! aisA kahA hai ki paramANupudgaloM ke ananta paryAya haiM ? (goyamA) he gautama ! (paramA gupoggale paramANupogalassa davaTTayAe tulle) eka paramANugudgala dUsare paramANupudgala se dravya kI dRSTi se tulya hai (paesaTTayAe tulle) pradezoM kI dRSTi se tulya hai (ogAhaNaTTayAe tulle) avagAhanA kI dRSTi se tulya hai (ThiIe liya hoNe siya tulle siya anihie) sthiti kI dRSTi se kadAcit hIna, kadAcit tulya, kadAcit adhika hai (jai hINe) yadi hIna ho (asaMkhejjaibhAgahINe vA saMkhejjaibhAgahINe vA, paramANu pugala paryAya vakatavyatA zahAtha-(paramANupoggalANaM bhaMte / kevaiyA pajjavA paNNattA ?) bhagavan / 52mA purAnA TasA paryAya zu cha 1 (goyamA / paramANupoggalANaM aNatA pajjavA paNNattA) he gautama / 52mA pugasAnA mananta paryAya cha (se keNaTreNaM bhate / evaM vuccai-paramANupoggalANaM aNatA pajjavA paNNattA) zA kAraNe he bhagavad ' evuM kahyuM che ke paramANu pudagalenA ananta paryAya che? (goyamA / ) hai gautama / (paramANupoggale paramANupogalasma dabaTyAe tulle) eka paramANu yugala bIja paramANu pudgalathI dravyanI dRSTie tulya che. (pAsaTyAga tulle) prazAnI se tulya cha (ogAhaNaTrayAga tulle) bhagA. nAnI STi tukSya cha (tthiii| siya hIge siya nulle siya anbhahiga) sthitinI liTarI 4Ayit hIna, Athit tukSya Athit mathi che (jaDa hoNe) ne DIna DAya (asaMkhejjAbhAga hINe yA, saMkhejahabhAga hINe vA, saMkhajai guNa hoNe vA 10 99 Page #778 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 786 pradhApanAstra vA, saMkhyeyabhAgahIno vA, saMkhyeyaguNahIno vA, asaMkhyeyaguNahIno bA, athAbhyadhikaH asaMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, saMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, saMkhyeyaguNAbhyadhiko vA, asaMkhyeyaguNAbhyadhiko vA, kRSNavarNaparyavaiH syAddhInaH, syAttulyaH, syAdabhyadhikaH, yadA hInaH anantabhAgahIno bA, asaMkhyeyabhAgahIno vA, saMkhyeya bhAga hIno vA, saMkhyeyaguNahIno vA, asaMkhyeyaguNahIno vA, anantaguNahIno vA, athAbhyadhikaH anantabhAgAbhyadhiko vA, asaMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, saMkhejjaiguNahINe vA asaMkhejjaiguNahINe vA .) asaMkhyAtabhAgahIna saMkhyAtabhAga hIna saMkhyAtaguNa hIna yA asaMkhyAtaguNa hIna hotA hai (ahaabhihie) agara adhika ho (asaMkhejjaDabhAga amahie vA, saMkhejjaibhAgaabhahie vA, saMkhejjaiguNaahie vA, asaMkhejahaguNaanbhahie vA) asaMkhyAtabhAga adhika saMkhyAtabhAga adhika, saMkhyAta guNa adhika asaMkhyAtaguNa adhika, hotA hai| (kAlavaNNapajjavehiM siya hINe, siya tulle, siya abhahie) kRSNa varNa ke paryAyoM se kadAcit hIna, kadAcit tulya, kadAcit adhika hotA hai (jai hINe aNaMtabhAgahINe vA, asaMkhejaibhAgahINe vA saMkhejahabhAga hINe vA, saMkhejaiguNahINe vA, asaMkhejaiguNahINe vA, aNaMtaguNahINe vA) yadi hIna ho to anantabhAgahIna asaMkhyAtabhAga hIna saMkhyAtabhAga hIna, saMkhyAtaguNa hIna, asaMkhyAtaguNahIna athara anantaguNahIna hotA hai (aha abhahie aNaMtabhAgaanbhahie vA, asaMkhejaibhAga anbhahie vA, saMkhejaDbhAgaanbhahie vA, saMkhejjaiguNaanbhahie vA, asaMkhejjai. asaMkhejai guNa hINe vA) masa cyAta mADIna, sadhyAta sApaDIna, sabhyAta gura DIna yA masabhyAta guguDAna thAya cha (aha anbhahie) bhaga2 madhi DAya cha t| (asaMkhejjaibhAgaabbhahie vA, saMkhejjaibhAga abhahira vA, saMkhejai guNa anbhahie vA, asaMkhejjai guNa anbhahie vA) 25saNyAta mA madhira, saMkhyAta bhAga adhika, sa khyAta guNa adhika, asa khyAta guNa adhika thAya che (kAlavaNNapajjavehiM siya hINe, siya tulle, siya anbhahie) pRS nA paryAyAthI 4Ayit DIna. 4Athit tulya, Athita adhi: thAya che (jai hoNe aNatabhAga hINe vA, asaMkhejjai bhAgahINe vA, saMkhejjai bhAgahINe vA. saMkhejjai guNahINevA, asaMkhejjaiguNahINe vA, aNata guNahINe vA) le DIna DAya to ananta bhAgahIna, asa khyAta bhAgahIna, saMkhyAta bhAgahIna, saMkhyAta guNa DIna, masabhyAta guguDIna athavA mananta guDAna thAya che (aha anbhahie aNaMtabhAga anbhahie vA, asaMkhejjai bhAga anbhahie vA sakhejjai bhAga anbha Page #779 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 5 sU013 paramANu hudgalaparyAyanirUpaNam 787 saMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, saMkhyeyaguNAbhyadhiko vA, asaMkhyeyaguNAbhyadhiko vA, anantaguNAbhyadhiko vA, evam avazepavarNagandharasasparzaparyavaiH padasthAnapatitaH, sparzAnAM zItoSNasnigdharukSaiH padasthAnapatitaH, tat tenArthena gautama ! evamucyate-paramANupudgalAnAmanantAH paryavA prajJaptAH, dvipradezikAnAM pRcchA, gautama ! anantAH paryavAH prajJaptAH, tat kenArthana bhadanta ! evamucyate-dvipradezikAnAmanantAH paryavAH prajJaptAH ? gautama ! dvipradeziko dvipradezikasya dravyArthatayA guNa abhahie vA aNaMtaguNaabhahie vA) yadi adhika ho to ananta bhAgaadhika, asaMkhyAtabhAga adhika, saMkhyAtamAga adhika, saMkhyAtataguNa adhika asaMkhyAtaguNa adhika athavA anantaguNa adhika hotA hai (evaM avasesavaNNagaMdha rasaphAsapajjavehiM chaTThANa vaDie) isI prakAra zeSa varNa gaMdha, rala aura sparza ke paryAyoM se SaTsthAnapatita hai (phAsANaM sIya usiNaNidvalakhehiM chaThThANavaDie) sparzoM meM zIta, uSNa, snigdha aura rUkSasparzoM se SaTsthAnapatita hai (se teNaTeNaM goyamA ! evaM buccaI-paramANupoggalANaM aNaMtA pajjavA paNNattA) isa hetu se he gautama ! aisA kahA hai paramANupudgaloM ke ananta paryAya haiN| (dupaesiyANaM pucchA ?) dipradezI skaMdhoM kI pRcchA? (goyamA ! aNaMtA pajjavA paNNattA) he gautama ! ananta paryAya kahe haiM (se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai-dupaisiyANaM aNaMtA pajjavA paNNattA !) he bhagavanU kisa kAraNa aisA kahA hai ki dipradezI skaMdhoM ke ananta paryAya kahe haiM ? (goyamA ! dupaesie dupaeliyassa davaTTayAe tulle) he gautama ! hie vA saMkhejjai guNa abhahie vA asaMkhejjai guNa abhahie vA aNata guNa abhahii vA) ne madhi4 yato mananta all madhira, asa yAtamA madhi: saMkhyAta bhAga adhika, saMkhyAta guNa adhika, asaMkhyAta guNa adhika athavA mananta gu dhi4 thAya che (evaM avasesA vaNNa gaMdha rasa phAsa pajjavehiM chadrANa vaDie) se prAre zeSa, pa, madha, 2sa mane 25 // nA paryAyAthI 58sthAna patita cha (phAsANaM sIya usiNa giddha lukkhehiM chaTThANavaDie) 25mAM zIta, Gue, niyamene 36 paryAyAthI 58sthAna patita cha (se teNadveNaM goyamA ! evaM vucvai-paramANupoggalANaM annNt| pajjavA paNNattA) me tuthI me ghucha ke he gautama ! paramANu pudagalanA ananta paryAya che (dupaesiyANa pucchA ) dviazI 24nyAnI cha ? (goyamA ! aNaMtA pajjavA paNNattA) gautama ! 2mAnata paryAya hA (se keNadvega bhaMte evaM buccai-TupaesiyANaM aNaMtA pajjavA paNNattA ?) se sapan 522 me di Page #780 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 788 pradhApanAstra tulyaH pradezArthatayA tulyaH avagAhanArthatayA syAddhInaH, syAttulyaH, syAdabhyadhikaH, yadA hInaH, pradezahInaH athAbhyadhikA-pradezAbhyadhikaH, sthityA catuH sthAnapatitaH, varNAdibhiH, uparitanaizcatuHsparzI zca paTsthAnapatitaH, evaM triprade ziko'pi, navaram avagAhanArthatayA syAddhInaH, syAttulyaH syAdabhyadhikaH, yadA hInaH pradezahIno vA, dvipadezahIno vA, athAbhyadhikaH pradezAbhyadhiko vA, dvi pradezAbhyadhiko vA, evaM yAvad-dazapradezikaH, navaram-avagAhanAyA, pradezaparidvipradezI hi pradezI se tulya (ogAhaNaTTayAe siya hINe siya tulle siyaanbhahie) avagAhanA se kadAcit hona, kadAcit tulya, kadAcit adhika (jar3a hINe paesahINe) agara hIna ho to eka pradezahIna hotA hai (aha abhahie paesamAhie) yadi adhika ho to eka pradeza adhika hotA hai (ThiIe cauhANavaDie) sthiti se catuHsthAnapatita hotA hai (vannAIhiM uvarillehiM cauphAsehi ya chaTThANavaDie) varNa Adi se aura uparyukta sparzo se SaTsthAnapatita hai _ (evaM tipaese vi) isI prakAra tripradezI bhI (navaraM) vizeSa (ogAhaNaTTayAe siya hINe siya tulle siya ambhahie) avagAhanA se kadAcit hIna, kadAcit tulya, kadAcit adhika hotA hai (jai hINe paesahINe vA, dupaesahINe vA) yadi hIna ho to eka pradeza se hIna yA do pradezoM se hIna hotA hai (aha anbhahie paesamanbhahie vA dupaesa manbhahie vA) agara adhika ho to eka pradeza adhika yA do pradeza azI 24-dhonA mananta paryAya 4aa cha (goyamA / dupaesie dupaesiyassa davvadvayAe tulle) gautama | videzI videzIthI dravyanISTiye tulya cha, (paesaTTayAe tulle) prazAthI tulya (ogAhaNadvayAe siya hINe siya tulle siya abhahie) sAInAthI 4Ayit DIna, hAthit tulya, hAthit adhi4 (jai hINe paesa hINe) 25 // 2 DIna DAya to me pradeza DIna gane cha (aha abhahie paesa manbhahie) yahi ma4i saya to me4 pradeza madhi4 thAya cha (Thiie caudvANa vaDie) sthitithI yatu sthAna patita thAya che (vannAIhi uvarillehi-cauphAsehiya chadrANavaDie) va mAhithI mane upayuta 25thI 58sthAna patita thAya cha (evaM tipaese vi) se zata videzI paY (navara) vizeSa (ogAhaNaTTayAe siya hINe siya tulle siya abhahie) magAunAthI 4Ayit DIna, hAyit tujhya, 4AyitU adhi4 thAya cha (jai hINe paesa hoNevA, dupaesa hINe vA) ne DIna thAya / se pradeza DIna 2012 meM pradezAthI DIna thAya che. (aha abbhahie paesamabhahie vA dupaesamabhahie vA) 22 mapi ya to me pradeza aghi 22 meM Page #781 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 5 sU.013 paramANu pudgalaparyAyanirUpaNam 789 vRddhiH kartavyA, yAvad dazapradezikaH, navaram nava pradezahIna iti, saMkhyeyapradezikAnAM pRcchA, gautama ! anantAH paryavAH prajJaptAH, tat kenArthena bhadanta ! evamucyate-saMkhyeyapradezikAnAM anantAH paryavAH prajJaptAH ? gautama ! saMhiyeyapradezikasya dravyArthatayA tulyaH, pradezArthatayA syAddhInaH, syAttulyaH, syAdabhyadhikaH yadA hInaH saMkhyeyabhAgahIno vA saMkhyeyaguNahIno vA, athAbhyadhikaH evaJcava, avagAhanArthatayApi dvisthAnapatitaH sthityA catuHsthAnapatitaH adhika hotA hai (evaM jAva dasapaelie) isI prakAra yAvana dazapradezI (navaraM navapaesahINatti) vizeSa yaha ki vaha nau pradezoM se hIna taka hotA hai ___ (saMkhejjapaesiyANaM pucchA ?) saMkhyAta pradezI skaMdhoM kI pRcchA ? (goyamA ! aNaMtA pajjavA paNNattA) he gautama ! ananta paryAya kahe haiM (se keNa?NaM bhaMte! evaM uccai-saMkhijjapaesiyANaM aNaMtA pajjavA eNNattA) he bhagavana kisa kAraNa aisA kahA ki saMkhyAtapradezI skaMdhoM ke ananta paryAya kahe haiM (goyamA ! sakhejjapaesie saMkhejjapaesiyassa dancaTayAe tulle) he gautama ! saMkhyAtapradezI skaMdha saMkhyAtapradezI skaMdha se dravya kI apekSA tulya hai (paesaTyAe siya hINe siya tulle siya abhahie) pradezoM kI dRSTi se hIna ho sakatA hai, tulya ho sakatA hai, adhika ho sakatA hai (jaha hINe saMkhejjabhAga hINe vA saMkhejjaguNahINe cA) yadi hIna hai to saMkhyAtabhAga hIna yA saMkhyAta guNa hIna hotA hai (aha anbhahie evaM ceva) yadi adhika ho to isI pradeza madhi4 thAya cha (evaM jAva dasa paesie) se zata yApat 12 azI (navaraM nava paesahINatti) vizeSa me che / te na4 prazAthI DIna sudhI thAya che. (saMkhejjapaesiyANaM pucchA ?) sadhyAta azI dhonI / (goyamA ! arNatA pajjavA paNNattA) gautama ! mananta paryAya 4aa cha (se keNaTreNaM bhaMte / evaM vucai-saMkhijjapaesiyANaM aNaMtA pajjavA paNNattA) lagavan / // 2 huMcha sacyAta azI 24nyon| mananta paryAya 4aa cha ? (goyamA ! saMkhejjapaesie saMkhejapaesiyasa davaTThayAra tulle) gautama ! yAta azI 24.5 sayAta pradezI 24nthI dravyanI apekSAye tulya cha (paesayAe siya hoNe siya tulle siya anbhahie) prazAnI me DIna yaza cha, takSya yaza che. adhi4 zache (jai hoNe saMkheja bhAgahINe vA sakhejjaguNa hINe vA) le DIna jAya to jyAta lA DIna pA sabhyAta gupaDIna yAya cha. (aha abhahie evaM ceva) le gadhi DAya to -sAta lAma Page #782 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 790 prazAMpanAsUtra varNAdibhiruparitanacatuHsparzaparyavaizca padasthAnapatitaH, asaMkhyeyapradezikAnAM pRcchA, gautama ! anantAH paryavAH, prajJaptAH, tat kenArthena bhadanta ! evamucyateasaMkhyeyapradezikAnAmanantAH paryavAH prajJaptAH ? gautama! asaMkhyeyapradezikaH skandhaH asaMkhyeyapradezikasya skandhasya dravyArthatayA tulyaH pradezArthatayA catu:sthAnapatitaH, avagAhanArthatayA catu:sthAnapatitaH, sthityA catu:sthAnapatitaH varNAdibhiruparitanacatuHsparze zca padasthAnapatitaH, anantapradezikAnAM prakAra-saMkhyAtabhAga adhika yA saMkhyAtaguNa adhika (ogAhaNayAe duTANavaDie) avagAhanAse dvisthAnapatita (ThiIe cauThANavaDie) sthiti se catuHsthAnapatita (vaNNAiuvarilla cauphAsapajjavehi ya chaTThANavaDie) varNadi se tathA Upara kahe cAra spazoM ke paryAyoM se SaTsthAnapatita (asaMkhejapaesiyANaM pucchA ?) asaMkhyAtapradezI skaMdhoM kI pRcchA (goyamA ! aNaMtA pajjavA paNNattA) he gautama ! ananta paryAya kahe haiM (se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccaha-asaMkhejjapaesiyANaM aNaMtA pajjavA paNNattA?) he bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA hai ki asaMkhyAtapradezI skaMdhoM ke ananta paryAya haiM ? (goyamA! asaMkhijjapaesie khaMdhe asaMkhijjapaesiyassa khaMdhassa davaTTayAe tulle) he gautama ! asaMkhyAtapradezI skaMdha asaMkhyAtapradezI skaMdha se dravya kI apekSA tulya hai (paesaTTayAe cauhANavaDie) pradezoM se catuHsthAnapatita (ogAhaNaTTayAe cauhANa. vaDie) avagAhanA se catu:sthAnapatita(ThiIe cauTThANavaDie) sthiti se madhi4 mA2 sadhyAta guNu madhi(ogAhaNaTTayAe duvANavaDie) a nAthI visthAna patita (Thiie cauDhANavaDie) sthitithI yatu.sthAna patita (vaNNoi ubarilla caukAsa pajjavehi ya chahANavaDie) pahithI tathA 52 4 // yAra sparzInA paryAyothI vaTasthAna patita (asaMkhejjapaesiyAgaM pucchA ?) masa jyAta azI 24ndhAnI 27 ? (goyamA / aNatA pajjavA paNNattA) 3 gautama ! ananta paryAya dyA cha (se keNadveNaM bhaMte / evaM vuccai-asaMkhejjaepasiyANaM arNatA pajjavA paNNattA ?) bhagavan ! zA kAraNe evuM kahyuM che ke asa khyAta pradezI & dhonA ananta paryAya che? (goyamA! asaMkhijjaparasie khaMdhe asaMkhijjapaesiyassa khaMdhassa davaTThayAe tulle) gautama / asaNyAta pradezI 45 asaNyAta azI 24 thI dravyanI apekSAme tulya cha (paesaTThayAe caTThANa vaDie) prazAthI yatuHsthAna patita (ogAhaNaTTayAe cauTThANavaDie) a nAthI yatu sthAna patita (ThiIra cauDhANavaDie) sthitithI yatu:sthAna patita (vaNNAi-varilla cauphosehiya chaTThANavaDie) Page #783 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 5 sU.13 paramANu pudgalaparyAyanirUpaNam 791 pRcchA, gautama ! anantAH paryavAH prajJaptAH tat kenArthena bhadanta ! evaM mucyate ananta pradezikAnAmanantAH paryagaH prajJaptAH ! gautama ! anantapradezikaH skandhaH anantapradeyikasya skandhasya dravyArthatayA tulyaH pradezArthatayA padasthAnapatitaH avagAhanArthatayA catu:sthAnapatitaH sthityA catu: sthAnapatitaH varNagaMdharasasparzaparyavaiH paTsthAnapatitaH, ekapradezAvagADhAnAM pudgalAnAM pRcchA, gautama ! anantAH catuHsthAnapatita(vaNNAi-uvarilla cauphAsehi ya chaTThANavaDipa) varNAdi se tathA uparyukta cAra sparzo se SaTsthApatita (aNaMtapaesiyANaM pucchA?) anantapradezI skaMdhoM ke paryAyoM kI pRcchA ? (goyamA ! aNaMtA pajjavA paNNattA) he gautama ! ananta paryAya kahe haiM (se keNaTeNaM bhaMte ! evaM uccai-aNaMtapaesiyANaM arNatA pajjavA paNNattA) he bhagavan ! kisa kAraNa aisA kahA hai ki anantapradezI skaMdhoM ke ananta paryAya kahe haiM (goyamA ! aNaMtapaesie khaMdhe azaMtapaesiyassa khaMdhassa davaThThayAe tulle) he gautama ! anantapradezI skaMdha anantapradezI skaMdha se dravya kI apekSA tulya haiM (paesaTTayAe) pradezoM kI apekSA se (chaTThANavaDie) SaTsthAnapatita hai (ogAhaNahRyAe cauhANavaDie) avagAhanA se catuHsthAnapatita hai (ThiIe cauTThANabaDipa) sthiti se catuHsthAnapatita hai (vapaNagaMdharasaphAsapajjavehiM chaTThANavaDie) varNa, gaMdha, rasa, sparza ke paryAyoM se SaTrasthAnapatita hai __ (egapaesogADhANaM poggalANaM pucchA ?) eka pradeza meM avagADha pudgaloM kI pRcchA ? (goyamA ! aNaMtA pajjavA paNNattA) he gautama ! varNAdithI tathA uparyukta cAra sparzathI pasthAna patita (aNaMta paesiyANaM pRcachA ?) mananta azI 24ndhonA paryAyAnI ? (goyamA! aNatA pajjavA paNNattA) gautama ! mananta paryAya che (se keNa TreNaM bhaMte ! evaM buccai-aNaMtapaesiyANaM aNatA pajjavA paNNattA) bhagavan ! // kAraNe ema kahyuM che ke ananta pradeza konA ananta paryAya kahyA che? (goyamA aNaMta paesie khaMghe aNaMta paesiyarasa gbaMdhassa dabaTuyAe tulle) gautama / ananta pradezI skanya bIjA ananta pradezI skandhathI dravyanI apekSAe tulya che (paesaTTayANa) prazAnI apekSAye (chaTThANavaDiga) 58sthAna patita cha (ogAhaNa dRyAe cauTThANavalie) a nAthI yatuHsthAna patita cha (ThiIe caTTANavahita) sthitithI yatu:sthAna patita che (vaNNagaMdharasaphAsapamjavehi chaTThANa baDipa) , gaMdha, rasa, sparzanA paryAyAthI parasthAna patita che (egapaesogADhANaM pongalANaM pucchA ?) 4 pradezamA asAra mAnI Page #784 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 792 mahApanAsa paryavAH prajJaptAH, tat kenArthena bhadanta ! evaM ucyate-ekapradezAvagADhAnAM pudgalAnAmanantAH paryavAH prajJaptAH ? gautama ! eka pradezAvagADhaH pudgala: ekapradezAvagADhasya pudgalasya dravyArthatayA tulyaH pradezArthatayA paTsthAnapatitaH, avagAhanArthatayA tulyaH sthityA catuHsthAnapatitaH, varNAdibhiruparitanacatuHsparza : paTsthAnapatitaH evaM dvipradezAvagADho'pi, saMkhyeyapradezAvagADhAnAM pRcchA ! gautama ! anantAH paryavAH prajJaptAH, tat kenArthena bhadanta ! eva mucyate-saMkhyeyapradezAtagADhAnAmanantAH paryavA-prajJaptA ? gautama ! ananta paryAya kahe haiM (se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai-egapaesAgADhANaM aNaMtA pajjavA paNNattA ?) he bhagavan ! kisakAraNa aisA kahA ki eka pradeza meM avagADha pudgaloM ke ananta paryAya haiM (goyamA ! egapaesogADhe poggale egayaemogADhassa poggalassa vvayAe tulle) eka pradeza meM avagADhapudagala dUsare eka pradeza meM avagADha pudagala se dravya kI dRSTi se tulya hai (paesaTTayAe chaTANavaDie) pradezoM kI dRSTi se SaTUsthAnapatita hai (ogAhaNaTTayAe tulle) avagAhanA se tulya hai (ThiIe cauhANavaDie) sthiti se catuHsthAnapatita hai (vaNNAiuvarilla cauphAsehiM chaTThANavaDie) varNAdi se tathA uparyukta cAra sparzo se SaTsthAnapatita hai __(evaM dupaesogADhe vi) isI prakAra dvipradezAvagADha bhI (saMkhillapaesogADhANaM pucchA ?) saMkhyAtapradezAvagADha skaMdhoM ke paryAyo kI pRcchA ? (goyamA! aNaMtA pajavA paNNattA) he gautama ! ananta paryAya kahe haiM (se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai-saMkhijjapaesogADhANaM aNaMtA pajavA paNNattA) 27 // ? (goyamA | aNaMtA pajjavA paNNattA) gautama | mananta paryAya 4aa cha (se keNaTheNaM bhaMte / evaM vuccai-egapaesogADhANaM aNaMtA pajjavA paNNattA ?) bhagavan! zA kAraNe ema kahyuM che ke eka pradezAvagADha pudgalenA anaMta paryAya cha (goymaa| egapaesogADhe poggale egapaesogADhassa poggalassa davaTyAe tulle) eka pradezamAM avagADha pudgala bIjA eka pradezamAM avagADha pudgalathI dravyanI STiye tulya cha (paesadvayAe chaTThANavaDie) prazAnI haiTiye 582thAna patita cha (ogAhaNaTThayAe tulle) mAInAthI tukSya cha (ThiIe cauTThANa vaDie) sthitithI yatu:sthAna patita che (vaNNAi uvarillacauphAsehiM chaTThANa vaDieM) pahithI tathA uparyukta cAra sparzathI SaTasthAna patita che (evaM dupaesogADhe vi) se zata viprazA5Y (saMkhijja paesogADhANaM pucchA ?) sajyAta prazAvagADha 24 ghAnA paryAyAnI cha ? (goyamA ! aNaMtA pajjavA paNNattA ?) 3 gautama | mananta paryAya 4aa che (se keNadveNaM bhaMte ! evaM Page #785 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 5 sU.13 paramANu pudgalaparyAyanirUpaNam 793 saMkhyeyapradezAvagAhaH pudgalaH saMkhyeya pradezAvagADhasya pudgalasya dravyArthatayA tulyaH, pradezArthatayA paTsthAnapatitaH avagAhanArthatayA hi sthAnapatitaH, sthityA catu:sthAnapatitaH, varNAdibhiruparitanacatuHsparze zca paTsthAnapatitaH asaMkhyeyapradezAvagADhAnAM pRcchA gautama ! anantAH paryavAH prajJaptAH tat kenArthena bhadanta ! eva mucyate-asaMkhyeyapradezAvagADhAnAmanantAH paryayAH prajJaptAH ? gautama ! he bhagavan ! kisa kAraNa aisA kahA ki saMkhyAtapradezAcagADha pudagaloM ke ananta paryAya hai ? (goyamA ! saMkhijapaesogADhe poggale saMgvijja. paesogADhassa poggalassa davaTTayAe tulle) gautama! saMkhyAtapradezAvagADha pudgala dusare saMkhyAtapradezAvagADha pudgala se dravya kI apekSA tulya hai (paesaTTayAe chaTThANavaDie) pradezoM kI apekSA se SaTrasthAnapatita hotA hai (ogAhaTThayAe duTThANavaDie) avagAhanA kI apekSA se DisthAnapatita hai (ThiIe ca uTTANavaDie) sthiti se catuHsthAnapatita hai (vaNNAi ucarilla cauphAsehiM ya) varNAdi se aura uparyukna cAra sparzo se (SaTsthAnapatita hai (asaMkhejapaesogADhANaM pucchA ?) asaMkhyAta pradezoM meM avagADhapudagaloM ke paryAyoM kI pRcchA ? (goyamA! agaMtA pajjavA paNNattA) he gautama ! ananta paryAya kahe haiM (se keNaTeNaM ate ! evaM buccai-asaMkhijjapaesogADhANaM aNaMtA pajjayA paNNattA ?) he bhagavan ! kisakAraNa se aisA kahA jAtA hai ki asaMkhyAta pradezoM meM avagADha padagaloM ke cucai-saMkhijja pANsogADhANaM aNaMtA panjavA paNNattA ?) bhagavan / ko ye 4hyu cha / sAta pradezamA pugatAnA mananta paryAya cha ? (goyamA / saMkhijjapaesogADhe poggale saMkhijapaesogADhamsa poggalamma vyayAe tulle) che gautama ! saMkhyAta pradezAvagADha pudgala bIjA saMkhyAta pradezAvagADha pugatayA dravyanI apekSAye tulya cha (paemaTAe chaTTANavaDipa) prazAnI - zArIpasthAna patita thAya cha (ogAhaNaTTayA duTTaNa vaDipa) mAnI apekSA visthAna patita cha (ThiIe caDhANavaDiga) sthitithI yatu:sthAna patita (vaNNAi uvarilla cauphAse hiya) pahiyA ma2 65yuta bAra pothI 54thAna patita che. (asaMkhijja pANmogADhANaM pucchA ?) madhyAta prazAmA agATa pugatAnA paryAyAnI 24aa ? (goyamA aNatA panjavA paNNatA) he gautama / ananta 5yAya 46 // cha (se keNadveNa bhaMte / evaM buccai amaMkhijapAsogADhANaM aNaMtA panjavA paNNattA ?) zA 24 ama vAya anyAta azAmA agATa pugatAnA mananna 5yAya cha ? (goyamA! amavijjapaeso H0100 Page #786 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 794 prazApanAsUtre asaMkhyeyapradezAvagADhaH pudgalaH asaMkhyeyapradezAvagADhasya pudgalasya dravyArthatayA tulyaH pradezArthatayA SasthAnapatitaH, avagAhanArthatayA catuH sthAnapatitaH, sthityA catuH sthAnapatitaH, varNAdibhiraSTasparzaH padasthAnapatitaH ekasamayasthitikAnAM pRcchA, gautama ! anantA paryavAH prajJaptAH, tat keArthena bhadanta ! evamucyate -ekasamayasthitikAnAmanantAH paryavAH prajJaptAH ? gautama ! ekasamayasthitikaH pudagalaH ekasamayasthitikasya pudgalasya dravyAtayA tulyaH, pradezArthatayA paTananta paryAya haiM (goyamA ! asaMkhejjapaesogADhe pogAle asaMkhejjapaesogADhassa poggalasla vaTTayAe tulle) he gautama ! asaMkhyAta pradezoM meM avagADha pudgala dusare asaMkhyAta pradezoM meM avagADha pudgala se dravya kI apekSA se tulya hai (paesaTTayAe) pradezoM kI apekSA se (chaTThANavaDie) SaTsthAnapatita hai (ogAhaNaTTayAe cauTThANavaDie) avagAhanA kI apekSA se catusthAnapatita hai (ThaIe cauTThANavaDiyA) sthiti se catuH sthAnapatita hai (vaNNAiaTaphAsehiM chahANavaDie) varNAdi se tathA ATha sparzo se SaTrasthAnapatita hai| (egasamayaThiiyANaM pucchA !) eka samaya kI sthiti vAloM kI pRcchA? (goyamA ! arNatA pajjavA paNNattA) he gautama ! ananta paryAya kahe haiM (se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai-egasamayaThiiyANaM aNaMtA pajavA paNNattA?) he bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA jAtA hai ki eka samaya kI sthiti vAloM ke ananta paryAya hai ? (goymaa| egasamaya Thiie poggale egasa. mayaThiiyassa poggalasla davaTTayAe tulle) he gautama ! eka samaya kI gADhe poggale asaMkhijjapaesogADhassa pogalasma vvaTThayAe tulle) gautama / asaMkhyAta pradezamAM avagADha pugala bIjA asaMkhyAta pradezamAM avagADha yugasathI dravyanI apekSA tukSya cha (paesaTTayAe) prazAnI apekSA (chaTThANa vaDie) 58sthAna patita cha (ogAhaNadvayAe cauDhANavaDie) 244 // nAnI apekSA yatuHsthAna patita che (vaNNAi aTaphAsehiM chahANavaDie) pada tathA mA sparzathI SaTasthAna patita che (egasamayaThiiyANaM pucchA ?) me samayanI sthitinI ch| 1 (goyamA ! aNaMtA pajjavA paNNattA) gautama ! mananta paryAya 4aa cha (se keNaTreNaM bhaMte ! evaM vuccai egasamayaThiiyANaM aNatA pajjavA paNNattA ?) samapan! // 4 // 2 sa 4vAya che , me samayanI sthitimAna mananta paryAya cha ? (goyamA ! egasamayaThiIe poggale egasamayaThiiyassa poggalassa dabaDhayAe tulle) gautama ! eka samayanI sthitivALA pudgala bIjA eka samayanI sthitivALA pudgalatho Page #787 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pada 5 sU.13 paramANu pudgalaparyAyanirUpaNam 725 sthAnapatitaH, avagAhanArthatayA catu:sthAnapatitaH sthityA tulyaH, varNAdibhiraSTaspazaiH paTsthAnapatitaH evaM yAvad-dazasamayasthitikaH, saMkhyeyasamayasthitikAnAmevaJcaiva, navaram-sthityA dvisthAnapatitaH, asaMkhyeyasamayasthitikAnAmevazcaiva, navaraM sthityA catu:sthAnapatitaH, ekaguNakAlanAnAM pRcchA, gautama ! anantAH paryavAH prajJaptAH tat kenArthena bhadanta ! evamucyate-ekaguNakAlakAnAmanantAH paryavAH prajJaptAH ? gautama ! ekaguNakAlakaH pudgalaH ekaguNakAlakasya pudgalasya dravyAsthitivAlA pudgala dUsare eka samaya kI sthiti vAle pudgala se dravya kI dRSTi se tulya hai (paesaTTayAe chaThThANavaDie) pradezoM kI apekSA se SaTrasthAnapatita hai (ogAhaNaTTayAe cauhANaDie) avagAhanA se catu:. sthAnapatita hai (ThiIe tulle) sthiti se tulya hai (vaNNAiaphAsehiM chaTThANavaDie) varNAdi se tathA aSTa sparzo se paTsthAnapatita hai (evaM jAva dasalamaraThiie) isI prakAra yAvat dasa samaya kI sthiti vAlA (saMkhejjasamayaThijhyANaM evaM ceva) saMkhyAta samaya kI sthiti vAloM kI vaktavyatA isI prakAra kI (gavaraM) vizeSa (ThiIe duTThANavaDie) sthiti se dvisthAnapatita (asaMkhejasamayaThiyANaM evaM ceva) asaMkhyAta samaya kI sthiti vAloM kI prarUpaNA aisI hI (navaraM) vizeSa (ThiIe cauThANavaDie) sthiti se catuHsthAnapatita (egaguNakAlagANaM pucchA ?) ekaguNakAle kI pRcchA ? (goyamA ! aNaMtA pajjavA paNNattA) he gautama ! ananta paryAya kahe haiM (se keNaSTeNaM bhaMte ! evaM vuccaI-egaguNakAlagANaM arNatA pajavA paNNattA ?) kisa dravyanISTiye tukSya cha (paesaThyAe chaTANavaDie) prazAnI apekSA 58sthAna patita che (ogAhaNaTThayAe cauTThANavaDie) mAnAyI yatuHzyAna patita cha (Thiie tulle) sthitithI tukSya cha (vaNNAi aTapha sehiM chahANabaDie) vAhithI mane bhaSTa 25 thI paTasthAna patita cha (evaM jAva dasa samayaThiie) me 2 yAvat 40 sabhayanI sthitivA (saMkheja samaya ThijhyANaM evaM ceva) saNyAta samayanI sthitivANAnI 14tavyatA 241 prA2nI (Navara) vizeSa (Thiie durANa vaDie) sthitithI dvisthAna patita (asaMkhejasamaya ThiiyANa evaM ceba) masaNyAta sabhayanI sthitivANAmAnI pr35| mevI cha (navara) vizeSa (ThiIecaudrANa vaDie) sthitithI yatu:sthAna patita (egaguNakAlagANaM pucchA ?) me gue nI ch| 1 (goyamA ! aNaMtA pajjayA paNNattA) gautama ! mananta paryAya yA che (se NaTTeNa evaM buccai egaguNakAlagANaM aNaMtA pajjavA paNNattA ?) sApa ! zA 20 me cha Page #788 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ud prajJApanAsUtre tayA tulyaH pradezArthatayA paTsthAnapatitaH, avaga hanArthatayA catuHsthAnapatitaH sthityA catuHsthAnapatitaH kRSNavarNaparyavaistulya avazeSaiH varNagandharasasparzaparyavaiH paTsthAnapatitaH aSTa sparzaiH padsthAnapatitaH, evaM yAvad dazaguNakAlakaH, saMkhyeyaguNakAlakospi evaJcaiva navaraM svasthAne dvi sthAnapatitaH evaM asaMkhyeyaguNakAla kospi, navaraM svasthAne catuHsthAnapatitaH evamanantaguNakAlako'pi, navaraM " kAraNa he bhagavan ! aisA kahA hai ki ekaguNa kAle pudgaloM ke ananta paryAya haiM ? (gomA ! gaguNakAlae poggale egaguNakAlagassa poggalagassa davvaTTayAe tulle) eka guNa kAlA pudgala eka guNa kAle dUsare pudgala se dravya kI dRSTi se tulya hai (parasaTTayAe chaTThANavaDie) pradezoM kI apekSA se sthAnapatita haiM (ogAhaNaTTayAe cauDDANavaDie) abagAhanA se catuHsthAnapatita haiM (ThiIe cauDANavaThie) sthiti se catu:sthAnapatita hai ( kAlavaNa pajjavehiM tulle) kRSNa varNa ke paryAyoM se tulya hai (avasesehiM vaNNagaMdhara saphAsapajjavehiM) zeSa varNa, gaMdha, rasa, sparza ke paryAyo se ( chANavaDie) SaTsthAnapatita hai (aTTaphAsehiM chANavaDie) ATha sparzo se SaTsthAnapatita hai ( evaM jAva dasaguNakAlae) isI prakAra yAvat daza guNa kAlA ( saMkhejjaguNakAlae vi evaM ceva) saMkhyAtaguNa kAlA bhI isI prakAra (navaraM ) vizeSa (sahANe duTThANacaDie) svasthAna meM dvisthAnapatita (eva asaMkhejjaguNakAla vi) isI prakAra asaMkhyAtaguNakAlA bhI (navaraM sahANe che! guNA yugasonA ananta paryAya hyA che ? (goyamA / ega guNakAlae poggale egaguNakAlagassa paggilAsa davvaTTayAe tulle) me guNa ajA yuddagana ye gulu aNA gIla yuddagasAthI dravyanI dRSTi tulya che (paesaTTayAe chaTThANa - vaDie) advezAnI apekSAbhe SaTsthAna patita che (avagAhaNaTTayAe cauTThaNavaDie) avagAhanAthI yatuHsthAna patita che (ThiIe caTTANavaDie) sthitithI tusthAna yatita che (kAlavaNNapajjavehiM tulle) sRRSNu varSAnA paryAyothI tujhyache (avasesehiM vaNNagaMdharasaphAsapajjavehi) zeSa varNA, gaMdha rasa, sparzanA paryAyAtho (chaTThANa Die) SaTsthAna patita che ( aTThaphAsehi chaTTANavaDie) ATha sparzothI SaTsthAna patita che ( evaM jAva dasaguNakAlae) me akSare yAvat dRza guyu AjA ( saMkhejjaguNakAla e vi evaM cetra ) sabhyAta gugu AmA pazu khe ja prakAre ( navara) vizeSa ( saTTA duTThANa vaDie) svasthAnabhAM dvisthAna patita ( evaM asaMkhejja guNakAla vi) me prAre asabhyAta guNu bhaNA pazu (navaraM saTTANe cauTThANatraDie) vizeSa me che ! svasthAnabhAM yatuHsthAna patita che ( evaM anaMtaguNakAlae - Page #789 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 5 sU.13 paramANu pudgalaparyAyanirUpaNam 897 svasthAne paTsthAnapatitaH evaM yathA kRSNavarNasya vaktavyatA bhaNitA tathA zeSANAmapi varNagandharasasparzAnAM vaktavyatA bhaNitavyA, yAvad anantaguNaH rukSaH / ____TIkA-aya kramAnusAreNa paramANu pudgalAdInAM paryAyAna prarUpayituM prathama sAmAnyana paramANupudgalAdayaH prarUpaNIyAH, tadanantaraMta eva paramANu pudgalAdaya eka pradezAdhavagAhAH prarUpaNIyAH tadanantaraM taeva paramANupudgalA eka pradezAdhavagAhAH prarUpaNIyAH, tadanantaram ta eva ekasamayAdisthitikAH tata eka guNakAlakAdayaH, tadanantaraM jaghanyAyavagAhanAprakAreNa, tato jaghanya sthityAdinA, tadanantaraM jaghanyaguNakAlakAdiprakAreNa, tato jaghanya pradezAdi cauhANavaDie) vizeSa yaha ki svasthAna meM catuHsthAnapatita hai (evaM aNaMtaguNakAlae vi) isI prakAra anantaguNa kAlA bhI (navaraM sahANe chaTANavaDie) vizeSa yaha ki svasthAna meM SasthAnapatita hai (evaM jahA kAlavaNNassa vattavvayA bhaNiyA) jisa prakAra kAle varNa kI vaktavyatA kahI (tahA sesANavi) usI prakAra zeSa bhI (vaNNagaMdharasaphAsANaM vattavyayA bhANiyadhA) varNoM gadhoM rasoM, spA kI vaktavyatA kahanI cAhie (jAva aNaMtaguNalakkhe) yAvat anantaguNa rUkSa TIkArtha-~-aba kramAnusAra paramANupudgala Adi kI prarUpaNA karanI cAhie tadanusAra sarvaprathama sAmAnya paramANupudagala Adi kI prarUpaNA kI jaaegii| tatpazcAt unhIM AkAza ke ekapradezAdi meM abagADha paramANupudgala Adi kI, phira eka samaya Adi kI sthiti vAle paramANu Adi kI, tadanantara ekaguNa kAle Adi kI jaghanya avagAhanA ko lekara, phira jaghanya Adi sthiti kI dRSTi se. phira jaghanyaguNa kRSNa Adi rUpa meM phira jaghanyapradeza Adi kI vi) me 1 te ananta guNa // para (navaraM sadANe chadrANavaDie) vizeSa me 212thAnamA SaTsthAna patita che (evaM jahA kAlavaNNAsa vattavyayA bhaNiyA) se zata revI panI yastavyatA 4 (nahA sesANa vi) tevI zata zeSa 5 (vaNNagaMdharasaphAsANaM vattavyayA bhANiyabA) pI, gadhA, raso bhane panI patravyatA 4ii madhye (jAva aNaMta guNa lukkhe) yAvat ananta guNa rUkSa TIkAtha-have kamAnusAra paramANu pudgala AdinI prakSaNa karavI joIe tadanusAra sarva prathama sAmAnya paramagu pudagala AdinI prarUpaNa karAze. tatpazcAt e ja AkAzanA eka pradezAdimAM avagADha paramANu pudgala AdinI pachI eka samaya AdinI sthitivALA paramANu AdinI tadanantara eka guNa kALA AdinI, tyAra pachI jaghanya Adi avagAhanAone laIne karI jaghanya Page #790 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 798 prajJApanAsUtre bhedena, tathA-coktam-"aNumAi ohiyANaM khettA dipaesa saMgayANaM ca / jahannADavagAhaNAiNa ceva jahannAdidesANaM' aNvAdyaughikAnAM kSetrAdipradezasaMgatAnAzca / javanyAvagAhanAdInAzcaiva, jaghanyAdi dezAnAm , iti, ayamarthaH-prathamam aNyAghaudhikAnAm-paramANyAdi samuccayapudgalAnAm prarUpaNaM karttavyam , tataH kSetrAdi pradezasaMgatAnAm , kSetrapradezairekAdibhiH saMgatAnAM prarUpaNaM karttavyam , tata AdipadagrAhakAlapradezaiH-ekAdisamayaiH bhAvapradezaiH ekaguNakAlakAdibhiH saMgatAnAM paramANvAdi pudgalAnAM prarUpaNaM kartavyam , tato jaghanyAvagAhanAdInAM marUpaNaM karttavyam, tadanantaraM jaghanyAdi pradezAnAM prarUpaNaM karttavyam, tatra prathama apekSA se paramANu Adi pudgaloM kI prarUpaNA kI jaaegii| kahA bhI hai-pahale sAmAnya aNu Adi kI, phira kSetrAdi ke pradezoM meM saMgata aNu Adi kI, phira jaghanya avagAhanA Adi vAloM kI tatpazcAt jaghanyAdi deza vAloM kI prarUpaNA karanI caahie|' tAtparya yaha ki sarvaprathama yaha prarUpaNA kI jAegI ki sAmAnya rUpa se paramANupudgala Adi ke kitane paryAya haiM ? phira kitane AkAzapradezoM meM avagADha paramANu Adi ke kitane paryAya haiM, yaha batalAyA jaaygaa| phira kitanI stiti vAle paramANu Adi ke kitane pradeza haiM, yaha prarUpaNA kI jAegI, phira ekaguNa kAle Adi paramANupudgaloM ke kitane paryAya haiM yaha prarUpaNA kI jaaegii| tadanantara jaghanya Adi avagAhanA vAle paramANu Adi ke paryAyoM kA prarUpaNa kiyA jAegA aura phira jadha nyAdi pradeza vAle paramANu Adi ke paryAyoM kA kathana kiyA jaaegaa| Adi sthitinI daSTie, pachI jaghanya guNa kRSNa Adi rUpamAM vaLI jaghanya pradeza AdinI apekSAe paramANu Adi pudgalanI prarUpaNa karAze. kahyuM paNa che-pahelA sAmAnya aNu AdinI pachI kSetrAdinA pradezomA sa gata aNu AdinI, pachI jaghanya avagAhanA AdivALAonI tatpazcAta jaghanyAdi dezavALAonI prarUpaNA karavI joIe. tAtparya e che ke sarva prathama e prarUpaNa karAze ke sAmAnya rUpathI paramANu pudgala AdinA keTalA paryAya che? pachI keTalA AkAzapradezamAM avagADha paramANu AdinA keTalA paryAya che, e batAvAze. pachI keTalI sthitivALA paramANu AdinA keTalA pradeza che, e prarUpaNa karAze. pachI eka guNa kALa Adi paramANu pudgalenA keTalA paryAya che, e prarUpaNa karAze. tadanantara jaghanya Adi avagAhanAvALA paramANa AdinA paryAnuM prarUpaNa karAze ane pachI jaghanyAdi pradezavALA paramANu AdinA paryAyAnuM kathana karAze. Page #791 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 5 sU.13 paramANu pudgalaparyAyanirUpaNam 799 yathAkramaM paramANupudgalAdInAM prarUpaNamAha-'paramANupoggalANaM bhaMte ! kevaDyA pajjavA paNNatA ?' he bhadanta ! paramANupudgalAnAM kiyantaH paryavAH-paryAyAH prajJaptAH ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'paramANupoggalANaM aNaMtA pajjavA paNNattA' paramANupudgalAnAm anantAH paryavAH-paryAyAH, prajJaptAH, gautamaH pRcchati-'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai-paramANupoggalANaM aNatA pajjayA paNNattA ?' he bhadanta ! tat-atha, kenArthana kathaM tAvat , eva muktarItyA, ucyate yat-paramANupudgalAnAm anantAH paryavAH prajJaptAH ? iti bhagavAn Aha-goyamA ! he gautama ! 'paramANupoggale paramANupoggalassa dabaTTayAe tulle' ekaH paramANupudgalaH, paramANupudgalasya-paramANupudgalAntarasyetyarthaH dravyArthatayA-dravyAthiMkanayApekSayA tulyo bhavati, tathA ca 'ekaJca nyamanantaparyAyam , iti nyAyena ekasaMkhyAvaruddhasyApi paramANupudgalasya anantapayoyatayA paramANupudgalAnA isa krama ke anusAra sarvaprathama paramANupudAla Adi kI prarUpaNA kI jAtI hai___ gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! paramANupudgaloM ke kitane paryAya haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama / paramANupudgaloM ke ananta paryAya kahe gae haiN| gautama-he bhagavana ! aisA kahane kA kyA kAraNa hai ? bhagavAn-he gautama ! eka paramANupudgala dUsare paramANupudgala se dravya kI dRSTi se tulya hotA hai / isa kathana ke dvArA paramANu dravya hai, yaha pratipAdana kiyA gayA aura pratyeka dravya ananta paryAyoM se yukta hotA hai, isa nyAya ke anusAra paramANupudagala ke bhI ananta paryAyoM e kramAnusAra sarva prathama paramANu yugalanI prarUpaNa karAya che.- zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavan! paramANu pugalanA keTalA paryAya che. ? zrI bhagavAna uttara Ape che- he gautama! paramANu pudgalenA ananta paryAya kahelA che. zrI gautama-ulAn / me upAnu zu 12e cha ? zrI bhagavAna- he gautama ! eka paramANu pudgala bIjA paramANu pudagalathI dravyanI apekSAe tulya hoya che e kathana dvArA paramANu-dravya che e prati pAdana karAyuM ane pratyeka dravya ananta paryAthI yukta hoya che. e nyAyanA anusAra paramANu pudagalanA paNa anana paryAnuM vidhAna karAyuM. eka para. Page #792 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanA manantaparyAyatvasaMbhavAt . evaM 'paesaTTayAe tulle' pradezAryatayA-avayavarUpAMzarAhityApekSayA tulyo bhavati, 'ogAhaNaTTayAe tulle' avagAhanAyatayA-avagAhanamavagAhaH uc yastada pekSayA tulyo bhavati kintu 'ThiIe siya hoNe, siya tulle, siya abhahie' sthityA-avasthAnApekSayA, syAt-kadAcita kazcit hIno bhavati, syAt-kadAcit kazcit tulyo bhavati, syAt-kadAcita kazcida abhyadhiko bhavati, tatra catuH sthAnapatinanyaM pratipAdayitumAha-'jaDa hoNe asaMkhijaDa bhAgahINe vA, saMkhijjAbhAgahINe vA. saMkhijjagaNahINe vA, amaMkhijagaNadINe vA' yadA hIno vivakSitastaDhA asaMkhyeyabhAgahIno vA bhavati. sakhyeyabhAga hIno vA bhavati, saMkhyeyaguNahIno vA bhavati, asaMkhyeyaguNahIno vA bhavati, paramANu pudgalasya jaghanyena samayAdArabhya utkRSTenA saMkhyeyakAlamavasthAnasabhAvAt, kA vidhAna kiyA gyaa| eka paramANu dUsare paramANu se dravya kI apekSA tulya hotA hai aura pradeza kI apekSA bhI tulya hotA hai, kyoMki pratyeka paramANu niraza hI hotA hai / avagAhanA kI apekSA bhI tulya hai, kyoM ki paramANu niyama se AkAza ke eka hI pradeza meM avagAhana karake rahatA hai, koI bhI aisA paramANu nahIM jo eka se adhika AkAza pradezoM meM avagAha ske| magara sthiti kI dRSTi se eka paramANu dasare paramANu se kadAcit hIna bhI hotA hai, tulya bhI ho sakatA hai aura adhika bhI ho sakatA hai| agara hIna ho to asaMkhyAtabhAga hIna, saMkhyAtabhAga hIna, saMkhyAtaguNa hIna athavA asaMkhyAta guNa hIna hotA hai, kyoMki paramANu kI jaghanya sthiti eka samaya kI aura utkRSTa asaMkhyAta kAla kI hai, arthAta koI paramANu rUpa paryAya meM kama se kama eka samaya taka rahatA hai aura adhika se adhika asaM. mANu bIjA paramANuthI dravyanI apekSAe tulya hoya che ane pradezanI che. kSAe paNa tulya hoya che, kemake pratyeka paramANu niraMza ja hoya che. avagAhanAnI apekSAe paNa tulya che kemake paramANu niyamathI AkAzanA eka ja pradezamAM avagAhanA karI rahe che, koI paNa e paramANu nathI ke je ekathI adhika AkAza pradezamAM avagAhI zake. paNa sthitinI daSTie eka paramANu bIjA paramANuthI kadAcit hIna paNa thAya che, tulya paNa thAya che, ane adhika paNa thaI zake che. agara hIna hoya te asaMkhyAta bhAgahIna, saMkhyAtabhAga hIna sa khyAta guNahIna athavA asa khyAta guNahIna thAya che, kemake paramANunI jaghanya sthiti eka samayanI ane utkRSTa asaMkhyAta kAlanI che, arthAt ke paramANu paramANu rUpa paryAyamAM ochAmAM ochA eka samaya sudhI rahe Page #793 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramethabodhinI TIkA pada 5 sU.13 paramANu pudgalaparyAyanirUpaNam evam-'aha anbhahie asaMkhijaibhAgaanbhahie cA, maMkhijadabhAgaabhahie vA, saMkhijjaguNa abbhahie cA, asaMkhijjaguNaabhahie vA' athAbhyadhiko yadA vivakSitastadA asaMkhyeyabhAgAbhyadhiko cA, saMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, saMkhyeyaguNAbhyadhiko vA, asaMkhyeyaguNAbhyadhiko vA bhavati iti sthityapekSayA uktA ___ atha kRSNavarNaparyavaiH paTsthAnapatitatvamA:-'kAlavaNNapajjavehiM siya hoNe siya tulle siya abbhahie' kRSNavarNaparyavaiH syAt-kadAcit kazcid hIno bhavati, syAt-kadAcit kazcit tulyo bhavati, syAt-kadAcit kazcitabhyadhiko bhavati, tatra-'jai hINe aNatabhAgahINe vA, asaMkhijjaibhAga hINe vA, saMkhijjaibhAgahINe vA, saMkhijjaguNahINe vA, asaMkhijjaguNahINe vA, aNaMtaguNa hINe cA' yadA hIno vivakSitastadA anantabhAga hIno vA, asaMkhyeyabhAgahIno vA, saMkhyeyabhAgahIno vA' saMkhyeyaguNahIno rA asaMkhyeyaguNahIno vA, anantaguNahIno vA bhavati, tathA ca kRSNAdivarNaparyAyaiH paTthAnapatitatvaM bhavati ekasyApi paramANu pudgalasya paryAyAnantyasyAviruddhatvAta, atha paramANorapradezatayA kathaM paryAyAnantyam saMbhavati paryAyAnantye niyamataH khyAta kAla taka raha sakatA hai, ataeca sthiti kI apekSA se eka paramANu dUsare paramANu se catu:sthAnapatita hIna hotA hai| agara adhika ho to asaMkhyAtabhAga adhika, saMkhyAtabhAga adhika, saMkhyAta. guNa adhika athaga asaMkhyAtaguNa adhika hotA hai| kRSNa varNa ke paryAyoM kI apekSA koI kisI se hIna, koI kisI se adhika hotA hai yadi hIna ho to anantabhAga hIna, asaMkhyAtabhAga hIna, saMkhyAtabhAga hIna, saMkhyAtaguNa hIna, asaMkhyAtaguNa hIna, athavA anantaguNa hIna hotA hai| prazna kiyA jA sakatA hai ki pradezahIna paramANu meM ananta paryAya che ane adhithI adhika asaMkhyAta kALa sudhI rahI zake che, tethI ja sthitinI apekSAe eka paramANu bIjA paramANuthI catuHsthAna patita hIna thAya che. agara adhika thAya te asaMkhyAta bhAga adhika, saMkhyAta bhAga adhika saMkhyAta guNa adhika athavA asaMkhyAta guNa adhika thAya che. kRSNa varNanA paryAnI apekSAe kaI kaInAthI hIna, kaI kaInAthI tulya athavA kaI kaInAthI adhika thAya che. je hIne ghAyata anantabhAvahIna asaMkhyAta bhAgahIna saMkhyAta bhAgahIna saMkhyAta guNahIna asaMkhyAta guNa hIna athavA ananta guNa hIna thAya che, prazna karI zakAya che ke pradeza hIna paramANumAM ananta paryAyane zI rIte pra0 101 Page #794 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre sapradezatvaprasakteriticedatrocyate - paramANoH dravyarUpatayA sAMzatvAbhAvena apradezatvasya sattve'pi kAlabhAvAbhyAm sapradezatvasaMbhavAda, 'apaeso davvaTTayAe ' apradezo dravyArthatayA iti vacanaprAmANyAt, evameva ' aha anbhahie anaMtabhAgaabhahie vA' asaMkhijjaibhAga abhahie vA, saMkhijjaibhAga anbhahie vA saMkhijjaiguNa abhahie vA, asaMkhijjaguNa anbhahie vA, anaMtaguNa anbhahie vA' athAbhyadhiko yadA vivakSitastadA anantabhAgAdhiko vA, asaMkhyeya bhAgAbhyadhiko vA saMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA saMkhyeyaguNAbhyadhiko vA, asaMkhyeyaguNAbhyadhiko vA anantaguNAbhyadhiko vA bhavati, 'evaM avasesavaNNagaMdhara saphAsapajjavehiM chANavaDie' evam-tathaiva - kRSNavarNaparyavavadeva ava zeSavarNagandharasasparzaparyavaiH padasthAnapatito bhavati, SaTsthAnapatitatvAbhilApastu kisa prakAra saMbhava ho sakate haiM ? isa prazna kA uttara yaha ki paramANu ko jo apradezI kahA hai so dravya kI apekSA se hI samajhanA cAhie kAla aura bhAva kI apekSA se vaha apradezI yA niraMza nahIM hai / kahA bhI hai - ' apaeso vyaSTyAe ' dravya kI apekSA se hI paramANu apradezI hai, kyoMki eka hI paramANu meM bhI ananta guNa paryAyoM kI sattA hai / agara eka paramANu dUsare paramANu se adhika ho to anantabhAga adhika, asaMkhyAta bhAga adhika, saMkhyAtabhAga adhika, saMkhyAtaguNa adhika, asaMkhyAtaguNa adhika aura anantaguNa adhika hotA hai, isa prakAra adhikatA kI dRSTi se bhI padsthAnapatita hai / isI prakAra kRSNa varNa ke paryAyoM ke samAna zeSa varNo gaMdhoM, rasoM aura sparzo se bhI SaTsthAnapatita samajhanA caahie| ina SaTU sthAnoM kA uccAraNa pahale -802 sabhava thai zake che? e praznane uttara e che ke paramANune je apradezI kahyo che te dravyanI apekSAe ja samajavAnA che, kALa ane bhAvanI apekSAe te apradezI agara niraMza nathI. u pazu che 'apaesonyAeM' dravyanI apekSAye ja paramANu apradezI che, kemake eka ja paramANumAM khIjA paramANuthI paNa ananta gaNA paryAyeAnI sattA che. agara eka paramANu khIjA paramANuthI adhika hAya te ananta bhAga adhika, asa`khyAta bhAga adhika, sa khyAta bhAga adhika, sa`khyAta guNu adhika asaMkhyAta guNu adhika ane ananta guNa adhika thAya che. e rIte adhikatAnI dRSTie paNu SasthAna patita che. e rIte kRSNe vanA paryAyanI samAna zeSa varNo, ga dhA, rasA sparzonA paryAyeAthI paNu SaTrUsthAna patita samajavA joie e paththAnAnuM uccAraNa pahelAnI kharAkhara karI levuM joI e. paNa k T mAM Page #795 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyayodhinI TIkA pada 5 sU.13 paramANu pudgalaparyAyanirUpaNam prAguktarItyA svayamUhanIyaH, 'phAsANaM sIya usiNa niddha lukkhehiM chaTANavaDie' sparzAnAM zItoSNasnigdharuHzcaturmireva paTsthAnapatitaH paramANu pudgalo bhavati tathAhi paramANupudgalAdInAmasaMkhyAtapradezaskandhaparyantAnAM katipayAnAmanantaprAdezikAnAmapi skandhAnAM tathaivaikapradezAvagADhAnAM yAvat saMkhyAtapradezAvagADhAnAM zItopNasnigdharUkSarUpANAM caturNAmeva sparzAnAM sadbhAvena tenaiva paramANu pudgalAdInAM paTsthAnapatitatvaM vaktavyaM netarairiti tAtparyamavaseyam , prakRtamupasaMharanAha-'se teNaTeNaM goyamA ! evaM vuccai-paramANupoggalANaM aNaMtA pajjavA paNNattA' he gautama ! tat-atha, tenArthena evamuktarItyA ucyate yat-paramANupudgalAnAm anantAH paryavAH prajJaptAH iti samprati skandhavaktavyatAmAha-gautamaH pRcchati ? 'dupaesiyANaM pucchA' he bhadanta ! dvipradezikAnAM skandhAnAM kiyantaH ke samAna kara lenA caahie| kintu dhyAna meM rakhanA cAhie ki eka paramANu meM ATha spoM meM se sirpha zIta, uSNa, snigdha aura rUkSa ye cAra sparNa hI hote haiM / aura na kevala paramANu,meM valki asaMkhyAtapradezI taka ke skaMdha meM bhI cAra sparza hI pAye jAte haiM koI-koI anantapradezo skaMdha bhI aise hote haiM jinameM cAra hI sparza hote haiN| usI prakAra eka pradeza meM avagADha se lekara saMkhyAta pradezoM meM avagADha skaMdha bhI cAra sparza vAle hote haiM / ataeva zIta, uSNa, snigdha aura rUkSa, ina cAra spoM kI apekSA se hI paramANu ko padasthAnapatita samajhanA caahie| ava prakRta kA upasaMhAra karate hue kahate haiM-he gautama ! isa hetu se aisA kahA jAtA hai ki paramANupudgaloM ke ananta paryAya kahe gae haiN| ___ gautama-he bhagavan ! hipradezI skaMdhoM ke kitane paryAya kahe haiM ? rAkhavuM joIe ke eka paramANumAM ATha sparzImAMthI phakata zIta, uSNa, snigdha ane rUkSa A cAra sparza ja hoya che. ane kevaLa paramANumAM ja nahi paNa saMkhyAta pradeza sudhInA skamAM paNa cAra sparza ja maLI Ave che. koI kaI ananta pradezI skalpamAM paNa evuM bane che ke jemAM cAra ja sparza hoya che. e rIte eka pradezamAM avagADhathI laIne saMkhyAta pradezamAM avagADha skandha paNa cAra sparzavALA hoya che. tethI ja zIta, uSNa, snigdha ane rUkSa e cAra sparzonI apekSAe ja paramANu ne vathAna patita samajavA joIe. have prakRtine upasaMhAra karatA kahe che ke-he gautama ! e hetuthI ema kahevAya che ke paramANu pudgalenA anaH paryAya kahelA che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan dvidezI skonA keTalA paryAya kahyA che? Page #796 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ...... premApanAsUtra paryavAH prajJaptAH ? iti pRcchA, bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'aNaMtA pajjavA paNNattA' dvi pradezikaskandhAnAmanantAH paryavAH prajJaptAH, gautamaH pRcchati'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai dupaesiyANaM aNaMtA pajjavA paNNattA' he bhadanta ! tat-atha, kenArthena-kathaM tAvad, eva muktarItyA ucyate yatdvipradezikAnAM skandhAnAmanantAH paryavAH prajJaptAH ? iti, bhagavAn AhagoyamA !' he gautama ! 'dupaesie dupaesiyassa dabaTTayAe tulle' dvi pradezikaH skandhaH dvipradezikasya skandhAntarasya dravyArthatayA tulyo bhavati, tathA ca ekaM dravyamanantaparyAyamitiniyamAt dvipradezikaskandho'pi ekatvasaMkhyAvaruddho'pi dravyatayA anantaparyAyo bhavati, 'paesaTTayAe tulle' pradezArthatayA tulyo bhavati, 'ogAhaNaTTayAe siya hINe siya tulle siya anbhahie' avagAhanArthatayA-AkArocchyApekSayA, syAt, kadAcit kazciddhIno bhavati, syAt-kadAcit kazcit tulyo bhavati, syAt-kadAcit kazcidabhyadhiko bhavati, tatra yadA dvAvapi dvipradeziko skandhau dvipradezAvagADhau ekapradezAvagADhau vA bhagavAn-hegautama ! ananta paryAya kahe gae haiN| gautama-he bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA gayA hai ki dvipradezI skaMdhoM ke ananta paryAya kahe haiM ? bhagavAn-he gautama ! eka dvipradezI skaMdha dUsare dipradezI skaMdha se dravya kI dRSTi se tulya hotA hai, pradezoM kI apekSA se bhI tulya hotA hai magara avagAhanA kI dRSTi se kadAcit hIna, kadAcit tulya aura kadAcitU adhika hotA hai / jaba do dvipradezI skaMdha AkAza ke do do pradezoM meM avagADha hoM athavA donoM eka-eka pradeza meM avagADha ho, taba unakI avagAhanA tulya hotI hai, kintu jaba eka dvipradezI zrI bhagavAna-he gautama ! ananta paryAya kahelA che zrI gautamasvAmI-he bhagavAna zA kAraNe evuM kahevuM che ke dvidezI skonA ananta paryAya kahyA che ? | zrI bhagavAn he gautama ! eka dvidezI skanya bIjA ddhipradeza nkathI dravyanI daSTie tulya thAya che, pradezanI apekSAe paNa tulya thAya che, paNuM avagAhanAnI daSTie kadAcita tulya, ane kadAcit adhika thAya che. jyAre be kripradezI skandha AkAzanA be be pradezamAM avagADha thAya athavA bane eka eka pradezamAM avagADha thAya tyAre temanI avagAhanA tulya hoya che, paNa jyAre eka dvidezI skandha eka pradezamAM avagADha thAya che ane bIje be pradezomAM, te teomAM avagAhanAnI daSTie hInAdhikanA thAya che je eka Page #797 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 5 5.13 paramANu pudUgalaparyAyanirUpaNam _ 805 bhavatastadA tulyAvagAhanI, yadA tu eko dvipradezAvagAho'nyastu ekapradezAvagADho bhavati tadA ekapradezAvagADho dvipradezAvagADhApekSayA pradezahIno bhavati, dvipradezAvagADhastu tadapekSayA pradezAbhyadhiko bhavati ityabhiprAyeNaivAha 'jaDa hoNe paesahINe, aha anbhahie paesamabhahie' yadA hIno vivakSitastadA pradezahIno bhavati, atha yadA abhyadhiko vivakSitastadA pradezAbhyadhiko'vaseyaH ityAzayaH, 'ThiIe cauhANavaDie, sthityA-kAlamaryAdayA catusthAnapatito bhavati, tadabhikApastu pUrvoktarItyaivAvaseyaH 'vaNNAI hiM uvarillehiM cauphAsehi ya chaTANavaDie' varNAdibhiH varNagandharasaiH, uparitanai caturmisparze zca padasthAnapatito bhavati, tadabhilApo'pi pUrvoktarItyaiva bodhyaH, 'evaM tipaese'vi' evam-tathaiva-dvi pradezikavadeva, skaMdha eka pradeza meM avagADha ho aura dUsarA do pradezoM meM, to unameM avagAhanA kI dRSTi se hInAdhikatA hotI hai / jo eka pradeza meM avagADha hai vaha do pradezoM meM avagADha skaMdha kI apekSA eka pradezahIna avagAhanA vAlA kahalAtA hai aura jo do pradezoM meM avagADha hai, vaha ekapradezAvagADha kI apekSA eka pradeza adhika avagAhanA vAlA hai| dviprapradezI kaMdhoM ko avagAhanA meM isase adhika honAdhikatA kA saMbhava nahIM haiN| sthiti ko apekSA eka vipradezo skaMdha dUsare dvipradezI skaMdha se catuHsthAnapatita hotA hai / varNa Adi kI apekSA se tathA pUrvokta cAra (zIta, uSNa, snigdha, rUkSa) spaze kI apekSA se SaTrasthAnapatita hotA hai / ina sthAnoM kA kathana pahale ke ho samAna samajhanA caahie| __ vipradezI skaMdha kI jaiso vaktavyatA kahI hai vaisI hI tripradezI skaMdha kI bhI samajha lenA cAhie vizeSatA yaha hai ki avagAhanA kI pradezamAM avagADha che te be pradezomAM avagADha skandhanI apekSAe eka prakA hIna avagAhanAvALo kahevAya che ane je be pradezamAM avagADha che, te eka pradezAvagADhanI apekSAe eka pradeza adhika avagAhanAvALA che. kripradeza konI avagAhanAmAM tenAthI adhika hInAdhikAne saMbhava nathI sthitinI apekSAe eka dvidezI skanya bIjA dipradeza kanvathI catu sthAna patita thAya che. varNa AdinI apekSAe tathA pUrvokta cAra (zIna, uSNa, snigdha rukSa) spazanI apekSAe sthAna patita thAya che. e sthAnanuM kathana pahelAnI samAna ja samAna. dipradezI skanI jevI vaktavyatA kahI che tevIja tripradezI skandhanI paNa samajI levI joIe. vizeSatA e che ke avagAhanAnI apekSAe te Page #798 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 806 prazapinAsUtra tripradeziko'pi skandho'vaseyaH, kintu 'navaraM ogAhaNaTTayAe siya hoNe siya tulle siya abbhahie' navaram-pUrvApekSayA vizepastu avagAhanArthatayA-AkArApekSayA tripradezikaH skandhAstripradezikaskandhasya syAt-kadAcit honaH syAt kadAcit tulyaH, syAt-kadAcit abhyadhiko bhavet, tatra-'jaya hoNe paesa hoNe vA' yadA hIno vivakSitastadA pradezahIno vA bhavati, dvigradezahIno vA bhavati, 'aha abhahie paesamabhahie vA dupaesamabhahie vA' atha abhyadhiko yadA vivakSitastadA pradezAbhyadhiko vA dvipradezAbhyadhiko vA bhavati 'evaM jAva dasapaesie' evaM-tathaiva-tripradezikava deva, yAvat-catuH pradezika paJcapradezikaH paTyadezikaH, saptapradezikA, aSTapradezikaH, navapradezikaH, dazapradezikazca skandhaH pratipAdayitavyaH kintu-'navaraM ogAhaNaTThayAe paesaparivuDDI kAyacyA jAva dasapaesie' apekSA vaha syAt hI, sthAt tulya aura syAt adhika hotA hai| agara hIna ho to eka pradezahIna athavA vipradezahIna hai aura yadi adhika ho to ekapradezAdhika athavA dvipradezAdhika hotA hai / tAtparya yaha hai ki tIna pradezoM kA piNDa tripradezI skaMdha kahalAtA hai| vaha AkAza ke eka pradeza meM bhI raha sakatA hai, do pradezoM meM bhI raha sakatA hai aura tIna pradezoM meM bhI raha sakatA hai| tIna akAza pradezoM se adhika meM usakI avagAhanA kA saMbhava nahIM hai| aisI avasthA meM unakI avagAhanA meM yadi hInatA aura adhikatA ho to eka yA do AkAzapradezoM kI hI ho sakatI hai adhika kI nahIM ho sktii| tripradezI skaMdha ke sAmAna dazapradezI skaMdha taka kI vaktavyatA samajha lenA cAhie, arthAt cAra pradezI pAMcapradezI, chahapradezI,sAta. pradezI, AThapradezI, naupradezI, aura dazapradezI, skadha kI vktvysmAta hIna, syAt tulya, ane syAt adhika thAya che. agara hIna hoya te eka pradeza hIna athavA kripradeza hIna thAya che, ane je adhika hoya te eka pradezAdhika athavA dvidezAdhika thAya che, tAtparya e che ke traNe pradezane piDa tripradezI skandha kahevAya che. te AkAzanA eka pradezamAM paNa rahI zake che. e pradezamAM paNa rahI zake che. ane traNa pradezamAM paNa rahI zake che. traNa AkAza pradezathI adhikamAM tenI avagAhanAne saMbhava nathI. A paristhitimAM temanI avagAhanAmAM je hInatA agara adhikatA hoya to eka agara be AkAza pradezonI ja hoI zake che. adhikanI nathI thato. videzI skana samAna daza pradezI skandha sudhInI vatavyatA samajI levI joie. arthAt cAra pradezI pAMca pradeza, cha pradezI, sAta pradezI, ATha pradezI no pradeza ane daza pradezI kandhanI vaktavyatA videzI jevI samajavI joIe. Page #799 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 5 sU.13 paramANu pudgalaparyAyanirUpaNam 07 navaram-vizeSastu avagAhanAyAM pradezavRddhiH kartavyA yAvat-catuHpradezike, pazcapradezike, paTpradezike, saptapradezike, aSTapradezike, navapradezike, dazapradezike ca skandhe ityarthaH, avagAhanApekSayA uttarottaramekaikapradezavRddhiHkAryA dazapradezikaskandhaparyantamiti bhAvaH kintu-'NavaraM navapaesahINatti' navaramvizeSastu yAvad-navapradezahIno vaktavya ityarthaH, ayaM bhAvaH-yadA dvAvapi tripradeziko skandhau tripradezAvagADhI, dvipradezAvagADhau, ekapradezAvagADhI vA bhavatastadA tulyau, yadA tu ekastripradezikaH skandhastripradezAvagADho vA dvipradezAvagADho vA bhavati anyastu tripradezikaH skandho dvipradezAvagADho bhavati, ekapradetA tripradezI jaisI samajhanI caahie| vizeSatA yaha hai ki dazapradezI skaMdha ko navapradezahIna kahanA caahie| tAtparya yaha hai ki java do vipradezI skaMdha tIna-tIna pradezoM meM do-do pradezoM meM athavA eka-eka pradezoM meM avagADha hote haiM taba ve avagAhanA kI dRSTi se paraspara tulya hote haiM, kintu jaba eka tripradezI skaMdha tripradezAvagADha aura dUsarA dvipradezAvagADha hotA hai to vaha ekapradezahIna hotA hai, yadi eka pradezAvagADha hotA hai to dvipradezahIna hotA hai tripradezAvagADha, do pradezAvagADha se ekapradezAdhika hotA hai aura ekapradezAvagADha se vipradezAdhika hotA hai / isa prakAra eka-eka pradeza baDhAkara cArapradegI se lekara dazapradezI taka ke skaMdhoM meM avagAhanA kI apekSA hAni-vRddhi kaha lenA cAhie / dazapradezI skaMdha meM hInatA isa prakAra kahI jAegI -dazapradezI skaMdha jaba hIna vivakSita kiyA jAtA hai to eka prdeshvizeSatA e che ke daza pradeza skaMdhane nava pradeza hIna kahe joIe tAtparya e che ke-jyAre be tripradeza traNa traNa pradezamAM be be pradezomAM athavA eka eka pradezamAM avagADha thAya che tyAre teo avagAhanAnI daSTie paraspara tulya thAya che. paraMtu jyAre eka pradezI skandha tripradezamAM avagADha bane ane bIjA dvipradezAvagADha thAya che te te eka pradeza hIna thAya che je eka pradezAvagADha thAya che te dipradeza hIna thAya che. tripradezAvagADha be pradezAvagAhathI eka pradezAdhika thAya che ane eka pradezAvagADhathI dipradezAdhika thAya che e rIte eka eka pradezavadhArIne cAra pradezI laIne daza pradeza sudhInA skamAM avagAhanAnI apekSAe hAni vRddhi kahI levI joIe. daza pradezI skandamAM hInatA A prakAre kahevAze-daza pradezI skandha jyAre hIna vivakSita karAya che tyAre eka pradeza hIna, kripradeza hIna. cAvata nava pradeza hIna bane Page #800 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 808 prajJApanAsatre zAvagADho vA bhavati tadA yathAkramaM tripradezAvagAidvipradezAvagADhApekSayA dvipradezAvagADhakai pradezAvagADhau eka pradezahInau bhavataH, tripradezAvagADha dvipradezAvagAda dvipradezAvagADhau tu tadapekSayA eka pradezAbhyadhikau bhavataH, tripradezAvagADha dvipradezAvagADhau tu tadapekSayA ekapradezAbhyadhiko bhavataH, yadA tu ekatripradezikA skandhastripradezAvagADho bhavati, anya eka pradezAvagADho bhavati tadA tripradezAvagADhApekSayA ekapadezAvagADho dvi pradezahIno bhavati, tripradezAvagADhastu tadapekSayA eka pradezAvagADho dvi pradezahIno bhavati, tripradezAvagAhasta tadapekSayA dvigradezAbhyadhiko bhavati evaM rItyA ekaikapradezaparivarddhanena catu pradezikAdiSu dazapradezikaparyantepu skandheSu avagAhanApekSayA hAni vRddhI vaktavye tatra dazapradezike ska ndhe tadabhilApo yathA - 'yadA hIno vivakSitastadA pradezahIno vA dvipradezahIno vA, yAvada navapradezahIno vA, atha yadA abhyadhiko vivakSitastadA pradezAbhyadhiko vA dvipradezAbhyadhiko vA, yAvad navapradezAbhyadhiko vA bhavati, ityevaM bodhyaH, zrIgautamaH pRcchati-'saMkhejapaesiyANaM pucchA, he bhadanta ! saMkhyeyapradezikAnA skandhAnAM kiyantaH paryavAH prajJaptA ? iti pRcchA, bhagavAn Aha-'goyamA ! he gautama ! 'aNaMtA pajavA paNNattA' saMkhyeyapradezikaskandhAnAm anantAH payavAH prajJaptAH, gautamaH pRcchati-'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai-saMkhejapaesiyANaM aNaMtA pajjavA paNNattA?' he bhadanta ! tat-atha, kenArthena katha tAvata. evam-uktarItyA, ucyate yat-saMkhyeyapradezikAnAm anantAH paryavAH prajJaptA ? iti, bhagavAn AhahIna, dvipradezahIna, yAvat nau pradezahIna hotA hai aura yadi adhika vivakSita kiyA jAya to ekapradezadhika yAvatU navapradezAdhika hotA hai| gautama-he bhagavan ! saMkhyAtapradezI skaMdhoM ke kitane paryAya haiM ? bhagavan-he gautama ! ananta paryAya kahe gae haiN| gautama-he bhagavan ! aisA kahane kA kyA kAraNa hai ? bhagavAn-gautama ! saMkhyAtapradezI eka skaMdha dUsare saMkhyAtapradezI skaMdha se dravya kI dRSTi se tulya hotA hai, aura vaha dravya hai isa kAraNa che ane je adhika vivakSita karAya te eka pradezAdhika, kripradezAdhika yAvat nava pradezAdhika thAya che. zrI gautamasvAmI-ha bhagavat saMkhyAta pradeza nA keTalA paryAya che? zrI bhagavAna-he gautama ! ananta paryAya kahelA che. zrI -gautama / u mAvan menu zu 125 cha ? zrI bhagavAna he gautama! saMkhyAta pradezI eka skandha bIjA saMkhyAta pradezI skandhathI dravyanI daSTie tulya che, ane te dravya che, e kAraNe ananta Page #801 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 809 pramaiyabodhinI TIkA pada 5 sU.013 paramANupudgalaparyAyanirUpaNam 'goyamA ! he gautama ! 'saMkhejapaesie khaMdhe saMkhejjapaesiyassa saMdhassa dabba dRyAe tulle' saMkhyeyapradezikaH skandhaH saMkhyeyapradezikasya skanvaraya dravyAryatayA tulyo bhavati, pratyekaJca dravyamanantaparyAyaM bhavatIti nyAyeya saMkhyeyapradezikasya skandhasya dravyatvena anantaparyAyasaMbhavAt, 'paesaTTayAe siya hINe, siya tulle, siya abhahie' pradezArthatayA syAt-kadAcit, kazcid hIno bhavati, syAtkadAcit kazcid tulyo bhavati, syAt-kadAcit kazcid abhyadhiko bhavati, tatra 'jai hINe saMkhejjabhAgahINe vA, saMkhejjaguNahINe vA' yadA hIno vivakSitastadA sakhyeyabhAgahIno vA bhavati, saMkhyeyaguNahIno vA bhavati, 'aha abbhahie evaM ceva' atha abhyadhiko yadA vivakSitastadA, evaJcaiva-pUrvoktavadeva saMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, saMkhyeya guNAbhyadhiko vA bhavati iti bhAvaH 'ogAhaNaTTayAe vi duTANavaDie' avagAhanArthatayApi saMkhyeyapradezikaH skandho dvisthAnapatito bhavati, tathA ca saMkhyAtabhAgena saMkhyAtaguNena ca hIno'bhyadhikovA'vagAhanApekSayA saMkhyeyapradezikaH skandho vaktavyaH ityAzayaH, 'ThiIe cauThANavaDie, ananta paryAya vAlA bhI hai, kyoMki pratyeka dravya ananta paryAya vAlA hI hotA hai| vaha pradezoM kI dRSTi se kadAcita hIna, kadAcit tulya aura kadAcit adhika bhI ho sakatA hai| yadi hIna ho to saMkhyAtabhAga hIna athavA saMkhyAta guNa hIna hotA hai, agara adhika ho to bhI isIprakAra __ arthAta saMkhyAtabhAga adhika athavA saMkhyAtaguNa adhika honA hai| yaha dvisthAnapatita haiN| avagAhanA kI dRSTi se bhI vaha dvisthAnapatita hotA hai arthAt saMkhyAtabhAga hIna athavA saMkhyAtaguNa hIna hotA hai / tathA saMkhyAtabhAga adhika aura saMkhyAtaguNa adhika hotA hai / sthiti kI apekSA se vaha catuHsthAnapatita hotA hai, ataeva eka saMkhyAtapradezI paryAyavALA paNa che, kemake pratyeka dravya ananta paryAya vALA ja thAya che. te pradezonI daSTie kadAcita hIna, kadAcit tulya, ane kadAcit adhika thaI zake che. je hIna hoya te saMkhyAta bhAgahIna athavA saMkhyAta guNahIna thAya che. agara adhika hoya te paNa eja prakAre arthAt saMkhyAta bhAga adhika athavA saMkhyAta guNa adhika thAya che. A kisthAna patita che. avagAhanAnI daSTie paNa te disthAna patita thAya che arthAt saMkhyAta bhAga hIna athavA saMkhyAta guNahIna thAya che. tathA saMkhyAta bhAga adhika ane saMpyAta guNa adhika thAya che sthitinI apekSAe te caturadhAna patita thAya pra0 102 Page #802 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prakApanA sthityA avasthAnApekSayA, saMkhyeyapradezikaH skandhazcatuHsthAnapatito bhavati, tathA ca sthityapekSayA saMkhyeyapradezikaH skandhaH saMkhyeyapradezikaskandhasya asaMkhyeyabhAgahIno vA, saMkhyeyabhAgahIno vA, saMkhyeyaguNahIno vA, asaMkhyeyaguNahIno vA bhavati, asaMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, saMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, saMkhyeyaguNAbhyadhiko vA, asaMkhyeyaguNAbhyadhiko vA bhavati, 'vaNNAi uvarillA cauphAsapajjavehiya chaTANavaDie' varNAdibhiH-varNagandharasaH, uparitanacatuHsparzaparyavaizva-zItoSNa snigdharUkSa sparzaparyavairityarthaH, paTTasthAnapatito bhavati, tadabhilApastu pUrvoktarItyA'vaseyaH, gautamaH pRcchati-'asaMkhijjapaesiyANaM pucchA ?' he bhadanta ! asaMkhyeyapradezikAnAM skandhAnAM kiyantaH paryavAH prajJaptAH ? iti pRcchA, bhagavAn Aha-'goyamA! he gautama ! 'aNatA pajjavA paNNattA' asaMkhyeyaskaMdha dUsare saMkhyAtapradezI skaMdha le sthiti meM asaMkhyAtabhAga hIna, saMkhyAtabhAga hIna, saMkhyAtaguNa hIna athavA asaMkhyAtaguNa hIna hotA hai| adhika ho to asaMkhyAtabhAga adhika, saMkhyAtabhAga adhika, saMkhyAtaguNa adhika athavA asaMkhyAtaguNa adhika hotA hai| varNAdi kI apekSA se tathA uparyukta cAra arthAt zIta, uSNa, snigdha aura rUkSa sparzoM kI apekSA se SaTsthAna patita hotA hai| unakA kathana pUrvavat samajha lenA caahie| ___ gautama-asaMkhyAtapradezI skaMdhoM kI pRcchA, arthAt he bhagavan ! asaMkhyAtapradezI skaMdhoM ke kitane paryAya kahe haiM ? bhagavAnhe gautama ! asaMkhyAtapradezI skaMdhoM ke ananta paryAya kahe haiN| che, tethI ja eka saMkhyAta pradezI kanya bIjA saMkhyAta pradezI skalpathI sthitimAM asaMkhyAta bhAgahIna, sa Ata bhAgahIna saMkhyAta guNahIna athavA asaMkhyAta guNahIna thAya che. adhika hoya to asaMkhyAta bhAga adhika saMkhyAta bhAga adhika, sakhyAtaguNa adhika athavA asaMkhyAta guNa adhika thAya che, varNAdinI apekSAe tathA uparyukta cAra arthAta zIta, uSNa, snigdha ane rUkSa sparzonI apekSAe SasthAna patita thAya che. temanuM kathana pUrvavat samajI se naye. zrI gautamasvAmI-asa khyAta pradezI skanvenI pRcchA, arthAta he bhagavana! asaMkhyAta pradezI skandhanA keTalA paryAya kahyA che? zrI bhagavAna - he gautama! asaMkhyAta pradezI skandhanA ananta paryAya 4hyA cha, Page #803 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyayodhinI TIkA pada 5 sU.013 paramANupudgalaparyAyanirUpaNam pradezikaskandhAnAm anantAH paryavAH prajJaptAH, gautamaH pRcchati 'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai-asaMkhejjapaesiyANaM aNaMtA pajjavA paNNattA?' he bhadanta ! tat-atha, kenArthena-kathaM tAvada, evam-uktarItyA, ucyate yat-asaMkhyeya pradezikaskandhAnAmanantAH paryavAH prajJaptAH ? iti, bhagavAn Aha-goyamA !' he gautama ! 'asaMkhejapaesie khaMdhe asaMkhejjapaesiyassa khaMdhassa davaDhayAra tulle' asaMkhyeyapradezikaH skandhaH, asaMkhyeyapradezikasya skandhasya dravyArthatayA tulyo bhavati, pratyekaJca dravyamanantaparyAyamitinyAyena asaMkhyeyapradezikaskandhasyApi dravyatvena anantaparyAyasaMbhavAt, 'paesaTTayAe cauhANavaDie' pradezArthatayA asaMkhyeyabhAgasaMkhyeyabhAgasaMkhyeyaguNAsaMkhyeyaguNaiH pradezApekSayA asaMkhyeyapradezikaskandhasya catuHsthAnapatitatvamaseyam 'ogAhaNaTTayAe cauhANavaDie' avagAhanArthatayA catu:sthAnapatito bhavati, atrApi asaMkhyAtasaMkhyAtabhAga saMkhyAtAsaMkhyAtaguNaizcatu:sthAnapatitatvaM vodhyam "ThiIe cauhANavaDie' sthityA avasthAnApekSayA, asaMkhyeyapradezikaH skandhazcatuHsthAnapatito bhavati, 'vaNNAi uvarillacauphAsehiya chaTANavaDie' gautama-he bhagavana ! kisa kAraNa se aisA kahA gayA hai ki asaMkhyAtapradezI skaMdhoM ke ananta pradeza haiM ? bhagavAn-he gautama ? eka asaMkhyAtapradezI skaMdha dUsare asaMkhyAtapradezI skaMdha se dravya kI apekSA tulya hai / pradezoM kI apekSA se eka asaMkhyAta pradezI skaMdha dUsare asaMkhyAtapradezI skaMdha se cataH sthAnapatita hotA hai, avagAhanA kI apekSA se bhI catuHsthAnapanita hotA hai, arthAt asaMkhyAtabhAgahIna, saMkhyAtabhAgahIna, saMkhyAtaguNa hIna aura asaMkhyAtaguNa hIna hai / sthiti kI apekSA bhI catuHsthAnapatita hai / varNa Adi se tathA uparyukta cAra zIta, uSNa, snigdha aura rUkSa sparzo se padasthAnapatita hotA hai| zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! zA kAraNe evuM kahyuM che ke asa khyAta pradezI skanA ananta pradeza che ? zrI bhagavAna-he gautama ! eka asaMkhyAta pradezI skandha bIjA asaMkhyAta pradezI kanyathI dravyanI apekSAe tulya che. pradezanI apekSAe eka asaMkhyAta pradezI anya bIjA asaMkhyAta pradezI skandhathI catuHsthAna patita thAya che. avagAhanAnI apikAe paNa catuHsthAna patita thAya che arthAt asaMkhyAta bhAgahIna, rakhyAta bhAgahIna, sa khyAta guNahIna ane asaMkhyAta guNahIna che. sthitinI apekSAe paNa catuHsthAna patita che. varNa AdidhI tathA uparyukta zIta, uSNa, snigdha ane rUkSa e cAra sparzathI prasthAna patita thAya che Page #804 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 852 premApanAsUtra varNAdibhiH-varNagandharasaiH, uparitanacatuHspazaizca-zItoSNasnigdharUpasparzerasaMkhyeyapradezikaH skandhaH paTsthAnapatito bhavati, gautamaH pRcchati-'aNaMtapaesiyANaM pucchA' he bhadanta ! anantapradezikAnAM-skandhAnAM kiyantaH paryavAH prajJaptAH ? iti pRcchA, bhagavAn Aha-'goyamA ! he gautama ! 'aNaMtA pajjavA paNNattA !' anantapradezikaskandhAnAs anantAH paryavAH prajJaptAH, gautamaH pRcchati se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai-aNaMtapaesiyANaM 'aNaMtA pajavA paNNattA ?' he bhadanta ! tat atha kenArthena-kathaM tAvad, evam-uktarItyA ucyate yat-ananta pradezikaskandhAnAm anantaH: paryavAH prajJaptAH ? iti, bhagavAn Aha-'goyamA ! he gautama ! 'aNaMtapaesie khaMdhe aNaMta paesiyassa khadhassa davaTTayAe tulle' anantapradezikaH skandhaH anantapradezikasya skandhasya dravyArthatayA tulyo bhavati, tathA ca pratyekaJca dravyamanantaparyAyamiti nyAyena anantapradezikaskandhasyApi dravyatvena anantaparyAyasaMbhavAt 'paesaTTayAe chaThANavaDie' pradezArthatayA anantapradezikaH skandhaH paTsthAnapatito bhavati, 'bhogAhaNahAyAe cauhANavaDie' avagAhanArthatayA catu:sthAnapatito bhavati 'ThiIe cauhANavaDie, sthityA avasthAnApekSayA catuHsthAnapatito bhavati 'vaNNagandharasaphAsapajjavehiM chaTThANavaDie' varNagandharasasparzaparyavaiH paTsthAnapatito bhavati, tathA ca anantapradezikaskandho'pi avagAhanApekSayA catu:sthAnapatita eva bhavati na tu paTsthAnapatitaH, tasyAnanta gautama-he bhagavan ! anantapradezI skaMdhoM ke kitane paryAya haiM ? bhagavan-he gautama ! anantapradezI skaMdhoM ke ananta paryAya kahe haiM ? gautama-he bhagavan ! aisA kahane kyA kAraNa hai ? bhagavAn-gautama ! eka antapradezI skaMdha dUsare anantapradezI skaMdha se dravya kI apekSA tulya hotA hai pradezoM kI apekSA SaTsthAnapatita hotA hai, avagAhanA se catuHsthAnapatita, sthiti se bhI catuHsthAnapatita tathA varNa gaMdha, rasa aura sparza ke paryAyoM se SaTsthAnapatita hotA hai| zrI gautamasvAmI-he bhagavan! ananta pradezI skandhanA keTalA paryAya che? zrI bhagavAna -he gautama ! ananta pradeza skandhanA ananta paryAya kahyA che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! ema kahevAnuM zuM kAraNa che? zrI bhagavAna-he gautama ! eka ananta pradezI skandha bIjA ananta pradezI anyathI dravyanI apekSAe tulya bane che, pradezanI apekSAe SasthAna patita thAya che, avagAhanAthI catu sthAna patita, sthitithI paNa catuHsthAna patita tathA varNa, gaMdha, rasa, ane sparzanA paryAyethI sthAna patita che. ahIM Page #805 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 5 sU013 paramANupudgalaparyAyanirUpaNam pradezAvagAhanAyA asaMbhavena anantabhAgAnantaguNAbhyAM hAni vRddhayasaMbhavAt, varNagandhAdibhistu paTsthAnapatita eva bhavati varNAdiparyaveranantabhAgAnantaguNAbhyAmapi hAni vRddhi saMbhavAt, tadamilApastu-varNAdi paryaveranantapradezikaH skandho'nantapradezikaskandhasya anantabhAgahIno vA, asaMkhtheyabhAgahIno vA, saMkhyeyabhAgahInI vA, saMkhyeyaguNa hIno vA, asaMkhyeyaguNa hIno vA anantaguNahIno vA bhavati, evamabhyadhikAlApo'pi avagantavyaH gautamaH pRcchati-'egapaesogA. DhANaM poggalANaM pucchA' he bhadanta ! eka pradezAvagADhAnAM pudgalAnAM kiyantaH paryavAH prajJaptAH ? iti pRcchA, bhagavAn Aha-'goyamA hai gautama ! 'aNaMtA yahA~ yaha dhyAna meM rakhanA cAhie ki anantapradezI skaMdha bhI avagA hanA kI apekSA catuHsthAnapatita hI hotA hai paTUsthAnapatita nahIM ho sakatA kyoMki lokAkAza ke asaMkhyAta pradeza hI hai aura anantapradezI skaMdha bhI asaMkhyAta pradezoM meM hI avagAhana karatA hai, ataeva ana tabhAga evaM anantaguNa hAni vRddhi kA saMbhava nahIM hai| hAM, varNAdi ke paryAyoM se vaha SaTUsthAnapatita hai arthAtU eka anantapradezI skaMdha dUsare anantapradezI skaMdha se varNAdi kI dRSTi se anantabhAga hIna asaMkhyAta. bhAga hIna, saMkhyAta bhAgahIna, saMkhyAtaguNa hIna, asaMkhyAtaguNa hIna hotA hai| isI prakAra adhika bhI hotA hai| gautama-he bhagavan ! akAza ke eka pradeza meM avagAha pudgaloM ke kitane paryAya haiM ? bhagavAn-he gautama ! ananta paryAya haiN| e dhyAna rAkhavuM joIe ke ananta pradezI skandha paNa avagAhanAnI apekSAe catusthAna patita thAya che. vasthAna patita nathI thaI zakatA, kemake lokAkAzanA asaMkhyAta pradeza ja che ane ananta pradeza kava paNa asaMkhyAta pradezamAM ja avagAhanA kare che, tethI ja ananta bhAga temaja ananta guNahAni-vRddhine saMbhava nathI, huM varNAdinA paryAyethI TrasthAna patita che arthAta eka ananta pradezI skandha bIja ananta pradezI skandhathI varNAdinI daSTie ananta bhAgahIna, asa khyAta bhAgahIna saMkhyAta bhAgahIna, saMkhyAta guNahIna, asaMkhyAta guNahIna athavA ananta guNahIna thAya che, e ja prakAre adhika paNa thAya che, zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! AkAzanA eka pradezamAM avagADha pudgalonA keTalA paryAya che? zrI bhagavAna-he gItama! ananta paryAya che. Page #806 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aMzApanAsarva pajjavA paNNattA' eka edezAvagADhAnAM pudgalAnAm anantAH paryavAH prajJaptAH, gautamaH pRcchati-'se keNa?NaM saMte ! evaM vuccai-egapaesogADhANaM poggalANaM aNaMtA pajjavA paNNattA ?' he bhadanta ! tat atha, kenArthena-kayaM tAvat evamuktarItyA, ucyate yat-ekapradezAvagADhAnAM pudgalAnAm anantAH paryavAH prajJaptAH? iti, bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'egapaesogADhe poggale egapaesogADhassa poggalassa davvaTThayAe tulle' eka pradezAvagAhaH pudgalaH eka pradezAvagADhasya pudgalasya dravyArthatayA tulyo bhavati 'paesaThThayAe chaThANavaDie' pradezArthatayA paTsthAnapatito bhavati, 'ogAhaNaTTayAe tulle' avagAhanArthatayA tulyo bhavati, 'ThiIe cauhANavaDie, sthityA-avasthAnApekSA, catu:sthAnapatito bhavati, tathA ca vivakSitaikapradezAvagAdaM paramANvAdikaM dravyam, aparaikapradezAvagADhaM dvi pradezikAdikaM dravyamiti dravyArthatayA tulyatvam pradezArthatayA paTasthAnapatitatvaM bhavati anantapradezikasyApi skandhasya ekasmin AkAzapradeze'vagAhanasaMbhavAt evaM sthitibhAvApekSayA catu:sthAnapatitatvaM bhavati, 'vaNNAi gautama-he bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA ki eka pradezAvagADha pudgaloM ke ananta paryAya haiM ? bhagavAn-he gautama ! ekapradezAvagADha eka pudgala dUsareekapradezAvagADha pudgala se dravya kI apekSA tulya hai pradezoM kI apekSA SaTsthAna patita hotA hai, avagAhanA se tulya hai aura sthiti kI apekSA catuH sthAnapatita hotA hai aura varNAdi kI apekSA se padasthAnapatita hotaahai| tAtparya yaha hai ki AkAza ke eka pradeza meM avagADha paramANu bhI dravya hai aura kisI dUsare eka pradeza meM avagADha dvipradezI Adi pudgala bhI dravya haiM ataeva ve dravya ko dRSTi se tulya haiM, magara pradezoM kI dRSTi se unameM SaTsthAnapatita hAni-vRddhi ho sakatI hai, kyoMki ekapradezI zrI gautamasvAmI-he bhagavad zA kAraNe evuM kahyuM che ke eka pradezAvagADha pudgalenA ananta paryAya che? zrI bhagavAna -he gautama ! eka pradezAvagADha eka pudgala bIjA eka pradezA. gADha pudgalathI dravyanI apekSAe tulya che pradezanI apekSAe SasthAna patita bane che. avagAhanAthI tulya che paNa sthitinI apekSAe catuHsthAna patita thAya che ane varNAdinI apekSAe SasthAna patita thAya che. tAtparya e che ke AkAzanA eka pradezamAM avagADha paramANu paNa dravya che ane keI bIjA pradezamAM avagADha kripradezI Adi pudgala paNa dravya che, tethI ja teo dravyanI daSTie tulya che, paNa pradezanI draSie teomAM SasthAna patita hAni-vRddhi Page #807 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 5 sU.13 paramANupudgalaparyAyanirUpaNam 815 uvarilla cauphAsehiM chahANavaDie' varNAdibhiH, uparitana catu:spazaiMH zItoSNasnigdharUkSaiH paTsthAnapatito bhavati, 'evaM dupaesogADhevi' evam-tathaiva-ekapradezAvagADhavadeva dvipradezAvagADho'pi pudgalo vaktavyaH, gautamaH pRcchati'saMkhijjapaesogADhANaM pucchA saMkhyeyapradezAvagADhAnAM pudgalAnAM kiyantaH payavAH prajJaptAH ? iti pRcchA, bhagavAn Aha-'goyamA ! he gautama ! 'aNaMtA panjavA yaNNattA ?' saMkhyeyapradezAvagADhAnAM pudagalAnAm anantAH payaMtrAH prajJaptAH? gautama ! pRcchati-se keNaTeNaM bhaMte ! evaM cuccaDa-saMkhejjapaesogADhANaM aNaMtA pajjavA paNNattA ?' he adanta ! tat-atha, kenArthena-kathaM tAvad evam-uktarItyA ucyate yat-saMkhyeyapradezAvagAr3hAnAM pudgalAnAmanantAH payavAH prajJaptAH ? iti, bhagavAn Aha-'goyamA!, he gautama ! 'saMkhejapaesogADhassa poggalassa davyaTThayAe tulle' saMkhyeyapradezAvagADhasya pudgalasya dravyArthatayA tulyo bhavati, 'paeparamANu bhI eka pradeza meM rahatA hai aura ananta pradezI skaMdha bhI eka hI pradeza meM raha sakatA hai / ataH avagAhanA se tulya hai sthiti kI apekSA se catuHsthAnapatita hotA hai, varNAdi se tathA zIta, uSNa, snigdha aura rUkSa sparzo se SasthAnapatita hotA hai| isI prakAra dvipradezAvagADha se dazapradezAvagADha taka ke pudgala ke viSaya meM bhI kaha lenA cAhiye gautama-he bhagavan ! saMkhyAta pradezoM meM avagADha pudagaloM ke kitane paryAya kahe haiM ? bhagavAn-he gautama ! ananta paryAya kahe haiN| gautama-he bhagavan ! aisA kahane kA kyA kAraNa hai ? bhagavan-he gautama ! saMkhyAtapradezAvagAr3ha eka pudgala dUsare sNkhyaathaI zake che, kemake eka ja pradezI paramANu paNa eka pradezamAM rahe che. ane anantapradezI skandha paNa ekaja pradezamAM rahI zake che. tethI avagAhanAthI tulya che. sthitinI apekSAe catuHsthAna patita thAya che, varNAdithI tathA zIta, uSNa, snigdha ane rakSa sparzothI sthAna patita thAya che. e ja prakAre pridezAvagADhathI daza pradezAvagADha sudhI pudagalanA viSayamA paNa kahevuM joIe. zrI gautamasvAmI-he bhagavana saMkhyAta pradezamAM avagADha pugalanA keTalA paryAya kahyA che? zrI bhagavAna-he gautama! ananta paryAya kahyA che. zrI gautabhasvAbhI-De lagavan / vAnubhu 2 che ? zrI bhagavAna-he gItama! saMkhyAta pradezAvagADha eka pudgala bIjA Page #808 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 816 prajJApanAsUtre saTTayAe chaTTANavaDie' pradezArthatayA padasthAnapatito bhavati, 'ogAhaNaTTayAe duhANavaDie avagAhanAryatayA dvi sthAnapatito bhavati, tathA ca avagAhanApekSayA saMkhyeyapradezAvagADhaH pudgalaH saMkhye pradezAvagADhasya saMkhyeyabhAga hInaH saMkhyeyaguNahIno vA bhavati, saMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA saMkhyeyaguNAbhyadhiko vA bhavati, 'ThiIe cauTTANavaDie' sthityA - avasthAnApekSayA saMkhyeyapradezAvagADhaH pudgalaH saMkhyeyapradezAvagADhasya pudgalasya asaMkhyeyabhAga hIno vA saMkhyeyabhAgahIno vA, saMkhyeyaguNa hIno vA asaMkhyeyaguNahIno vA bhavati asaMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, saMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA ) saMkhyeyaguNAbhyadhiko vA asaMkhyeyaguNAbhyadhiko vA bhavatIti bhAvaH, 'vaNNAiuvarilla cauphAsehiya chaTTANavaDie' varNAdibhiH uparitanacatuHsparzaizca - gItoSNa snigdha rUkSasparza paryaye parasthAnapatito bhavati tadbhilASastu pUrvoktarItyA'vagantavyaH. gautamaH pRcchati - 'asaMkhejjapa esogADhANaM tapradezavagADha pudgala se dravya kI apekSA tulya hai pradezoM kI apekSA SasthAnapatita hotA hai, avagAhanA kI apekSA histhAna panita hotA hai arthAt saMkhyAta bhAga hIna athavA saMkhyAtaguNa hIna hotA hai aura yadi adhika ho to saMkhyAtabhAga adhika yA saMkhyAtaguNa adhika hotA hai| sthiti kI apekSA se catuHsthAnapatita hotA hai, arthAt eka saMkhyAta pradezavagADha pudgala dUsare saMkhyAta pradezAvagADha pudgala se asaMkhyAnabhAga hIna saMkhyAtabhAga hIna, saMkhyAtaguNa hIna athavA asaMkhyAtaguNa hIna hotA hai / yadi adhika ho to asaMkhyAta bhAga adhika, saMkhyAtabhAga adhika, saMkhyAtaguNa adhika athavA asaMkhyAtaguNa adhika hotA hai / varNAdi kI apekSA tathA uparyukta cAra sparzo kI apekSA SaTsthAnapatita hotA hai / saMkhyAta pradezAvagADha pudgalathI dravyanI apekSAe tulya che, pradezonI apekSAe SasthAna patita thAya che avagAhanAnI apekSAe dvisthAna patita bane che arthAt saMkhyAtabhAga hIna, athavA saMkhyAta guNahIna thAya che ane je adhika thAyate| sa khyAta bhAga adhika agara sa khyAta guNu adhika thAya che sthitinI apekSAe catu*sthAna patita thAya che, arthAt eka saMkhyAta pradezAvagADha pudgala khIjA saMkhyAta pradezAvagADha pudgalathI asa`khyAta bhAgahIna, sakhyAta bhAgahIna, sa khyAta guNuhIna athavA asa`khyAtaguNu hIna thAya che. jo adhika hAya te| asaMkhyAta bhAga adhika, sakhyAta bhAga adhika, sa`khyAta guNu adhika athavA asaMkhyAta guNu adhika thAya che. varNAdinI apekSAe tathA uparyukta cAra spardhAnI apekSAe SasthAna patita thAya che. Page #809 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 5.013 paramANupudgalaparyAya nirUpaNam 817 , pucchA?' asaMkhyeyapradezAvagADhAnAM pudgalAnAM kiyantaH paryavAH prajJaptAH ? iti pRcchA, bhagavAn Aha - 'goyamA ! he gautama! 'anaMtA pajjavA paNNattA' asaMkhyeyapradezAvagADhAnAM pudgalAnAmanantAH paryavAH prajJaptAH, gautama ! pRcchati - ' se keNaNaM bhaMte ! evaM buccai - asaM khejjapa eso gADhANaM anaMtA pajjavA paNNattA?' he bhadanta ! tat - atha, kenArthena - kathaM tAvad evam uktarItyA ucyate yad-asaMkhyeyapradezAvagADhAnAM pudgalAnAmanantAH paryavAH prajJaptAH ? iti bhagavAn Aha 'goyamA !' he gautama! 'asaMkhejjapa esogA Dhe poggale' asaMkhyeyapradezAvagADhaH pudgalaH 'asaMkhejjapaesogADhassa poggalassa davvaTTayAe tulle' asaMkhyeyapradezAvagADhasya pudgalasya dravyArthatayA tulyo bhavati, pratyekaJca dravyamanantaparyAyamiti nyAyena asaMrUyeyapradezAvagADhasyApi pudagalasya dravyatvena anantaparyAya saMbhavAt 'parasaTTayAe chaTThANavaDie' pradezArthatayA pradezApekSayA padsthAnapatito bhavati, asaMkhyeyapradezAvagADhasya pudgalasya anantapradezAnAmapi saMbhavAt 'ogAhaNaTTayAe caudvANavaDie' avagAhanArthatayA - avagAhanApekSayA, catuHsthAnapatito bhavati, asaMkhyeyapradezAvagADhasya pudgalasya anantapradezAvagAhanAyA asaMbhavAt, 'TiIe caragautama - he bhagavan ! asaMkhyAta pradezoM meM avagADha pudgaloM ke kitane paryAya haiM ? bhagavAn - he gautama ! ananta paryAya haiM / gautama - he bhagavan ! kisa kAraNa aisA kahA gayA ki asaMkhyAta pradezoM meM avagADha pudgaloM ke ananta paryAya haiM ? bhagavan- he gautama ! asaMkhyAta pradezoM meM avagAva eka pudgala dUsare asaMkhyAta pradezoM meM avagADha pudgala se dravya kI dRSTi se tulya hotA hai, aura pratyeka dravya ananta paryAya vAlA hotA hai, isa nyAya se asaMkhyAta pradezoM meM avagADha pudgala bhI dravya hone ke kAraNa ananta zrI gautamasvAmI-he bhagavAn / asa khyAta pradezeAma avagADha pudgalenA keTalA paryAya che ? - zrI bhagavAn he gautama! zAnanta paryAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan zA kAraNe evuM karelu che ke asaMkhyAta pradezomAM avagADha pudgaleAnA ananta paryAya che ? zrI bhagavAn--he gautama ! ama khyAna pradezomAM avagaDha eka pudgala khIjA asakhyAta pradezomAM avagADha pudgalathI drabyunI dRSTie tulya thAya che ane pratyeka drazya ananta paryAya vALa hoya che, e nyAye asa'khyAta pradezomAM avagADha pudgala paNa dravya vAne kAraNe ananta paryAya vALu che, pra0 103 Page #810 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prayApanAstre dvANavaDie' sthityA-avasthAnApekSayA, catuHsthAnapatito bhavati, 'vaNNAi aTThaphAsehiM chaThANavaDie' varNAdibhiH, aSTa spazaizca paTrasthAnapatito bhavati, gautamaH pRcchati-'egasamayaThiiyANaM pucchA' he bhadanta ! ekasamayasthitikAnAM pudgalAnAM kiyantaH paryavAH prajJaptAH ? iti pRcchA, bhagavAn Aha-'goyamA ! he gautama ! 'aNaMtA pajjavA paNNattA' eka samayasthitikAnAM pudgalAnAmanantAH paryavAH prajJaptAH gautamaH pRcchati-'sekeNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai-egasamayaThiiyANaM aNatA pajjavA paNNattA ?' he bhadanta ! tat-atha kenArthena-kathaM tAvad, evam-uktarItyA, ucyate yat-ekasamayasthitikAnAM pudgalAnAmanantAH paryavAH paryAya vAlA hai| pradezoM kI apekSA vaha SaTsthAnapatita hotA hai, kyoMki asaMkhyAtapradezAvagADha pudgala anantapradezI bhI ho sakatA hai / ava gAhanA kI dRSTi se catuHsthAnapatita hotA hai, kyoMki anantapradezoM meM kisI pudgala kI avagAhanoM kA saMbhava hI nahIM hai, kyoMki lokAkAza ke asaMkhyAta hI pradeza haiM jinameM pudgaloM kA avagAha hai| sthiti kI apekSA vaha catuHsthAnapatita hotA hai / varNa, gaMdha, rasa aura AThoM sparza kIapekSA vaha SaTsthAnapatita hotA hai| eka samaya kI sthiti vAle pudgaloM kI pRcchA, arthAt gautama prazna karate haiM-he bhagavan ! eka samaya kI sthiti vAle pudagalo ke kitane paryAya haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! ananta paryAya haiN| gautama-he bhagavan ! kisa kAraNa aisA kahA jAtA hai ki eka samaya kI sthiti vAle pudgaloM ke ananta paryAya haiM ? pradezonI apekSAe te sthAna patita thAya che. kemake ananta pradezAvagADha pudgala ananta pradeza paNa thaI zake che avagAhanAnI daSTie catuHsthAna patita thAya che kemake ananta pradezomAM koI pudgalanI avagAhanAne saMbhava ja nathI, kemake kAkAzanA asaMkhyAta ja pradeza che, jemAM pudgalene avagAha che. sthitinI apekSAe te catuHsthAna patita thAya che. varNa, gaMdha, rasa ane AThe sparzInI apekSAe SaTasthAna patita thAya che. eka samayanI sthitivALA pudgalenI pRcchA, arthAta gautamasvAmI prazna kare che. -he bhagavad ! eka samayanI sthitivALA pudgalanA keTalA paryAya che? zrI bhagavAna uttara Ape che ke--he gautama ! ananta paryAya che, zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! zA kAraNe evuM kahevAya che ke eka samayanI sthitivALA pudulanA ananta paryAya che? Page #811 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pada 5 sU.13 paramANupudgalaparyAyanirUpaNam prajJaptAH ? iti bhagavAn Aha-goyamA ! he gautama ! 'egasamayaThiie poggale ekasamayasthitikaH pudagala: 'egasamayaThiiyasta poggalassa davyayAe tulle ekasamayasthitikasya pudgalasya dravyArthatayA tulyo bhavati, 'paesaTTayAe chahANavaDie' pradezArthatayA paTsthAnapatito bhavati, 'ogAhaNaTTayAe cauThANavaDie' avagAhanArthatayA catu:sthAnapatito bhavati, 'ThiIe tulle' sthityA tulyo bhavati, 'vaNNAi aTTaphAsehiM chahANavaDie' varNAdibhiH aSTasparza zca paTsthAnapatito bhavati, 'evaM jAva dasasamayaThiIe' evam-uktarItyA, yAvad-dvitri catuHpaJca paTsaptASTa navadazasamayasthitikaH pudgalo vaktavyaH, 'saMkhejasamayaThiiyANaM evaM ceva' saMkhyeyasamayasthitikAnAM pudgalAnAm evaJcaiva-ekasamayasthitikapudgalavadeva vaktavyam, kintu-'NavaraM ThiIe dudvANavaDie' navarampUrvApekSayA vizeSastu sthityA-avasthAnApekSayA dvisthAnapatito bhavati, tathA ca saMkhyeyabhAga hIno vA, saMkhyeyaguNahIno vA, ityevaM dvi sthAnapatitatvaM bodhyam bhagavAn-he gautama ! eka samaya kI sthiti vAlA eka pudgala dUsare eka samaya kI sthiti vAle pudgala se dravya kI dRSTi se tulya hotA hai, pradezoM kI apekSA SaTsthAnapatita hotA hai, avagAhanA se catuHsthAnapatita aura sthiti kI apekSA se tulya hotA hai / varNa Adi se tathA AThoM spoM kI apekSA se paTsthAnapatita hotA hai| ____ isI prakAra do, tIna, cAra, pAMca, chaha, sAta, ATha, nau aura dasa samaya kI sthiti vAle pudgala ke viSaya meM bhI samajhanA chie| saMkhyAta samaya kI sthiti vAle pudgaloM kI vaktavyatA bhI isI prakAra kI kahanI caahie| vizeSatA yaha hai ki sthiti kI apekSA ve dvisthAnapatita hote hai, arthAt saMkhyAtabhAga hIna athavA saMkhyAtaguNa zrI bhagavAna-he gautama ! eka samayanI sthitivALuM eka pula bIjA eka samayanI sthitivALA pudgalathI dravyanI daSTie tulya hoya che, pradezonI apekSAe SaTasthAna patita thAya che. avagAhanAthI catuHsthAna patita ane sthitinI apekSAe tulya hoya che. varNa AdithI tathA AThe sparzanI apekSAe SaTasthAna patita hoya che. me mAre me, tra, yAra, pAya, 7, sAta, mA, napa mane 60 sthitivALA pudgalenA viSayamAM paNa samajavuM joIe. sakhyAta samayanI sthitivALA pudgalanI vaktavyatA paNa AvI ja jAtanI kahevI joIe. vizeSatA e che ke sthitinI apekSAe teo dristhAna patita thAya che, arthAta saMkhyAta bhAgahIna athavA saMkhyAta guNahIna thAya che ane je adhika hoya Page #812 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 820 prajJApanAstra evameva saMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, saMkhyeyaguNAbhyadhiko vA, ityevazca dvisthAnapatitatvaM bhavati, 'asaMkhejjasamayaThijhyANaM evaM ceva !' asaMkhyeyasamayasthitikAnAM pudgalAnAm evaJcaiva-ekasamayasthitikapudalaba deva vaktavyatA vaktavyA, kintu 'NavaraM ThiIe cauThANavaDie, navaram-pUrvApekSayA vizepastu sthityA catuH sthAnapatito bhavati, tadabhilApastu pUrvoktarItyA'baseyaH, asaMkhyeyasamayasthiti pudgalasya saMkhyeyA saMkhyeyabhAgaguNasaMbhavAt, gautamaH pRcchati-'egaguNakAlagANaM pucchA !' he bhadanta ! ekaguNakAlakAnAM pudgalAnAM kiyantaH paryavAH prajJaptAH ? iti pRcchA, bhagavAn Aha-goyamA ! 'he gautama ! 'aNaMtA pajjavA paNNattA' ekaguNakAlakAnAM pudgalAnAm anantAH paryavAH prajJaptAH, gautamaH pRcchati-'se keNaDhaNaM bhaMte ! evaM vuccai-'ekaguNakAlagANaM arNatA pajjavA paNNattA?' he bhadanta ! tat-atha, kenArthena-kathaM tAvad, evam uktarItyA, ucyate yat-ekaguNakAlakAnAM pudgalAnAm anantAH paryavAH prajJaptAH ? iti bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'egaguNakAlae poggaTe, ekaguNakAlakaH pudgalaH 'ekaguNakAlagassa poggalassa hIna hote haiM aura yadi adhika ho to saMkhyAtabhAga adhika yA saMkhyAtaguNa adhika hote haiN| ___ asaMkhyAta samaya kI sthiti vAle pudgaloM kA kathana bhI isI prakAra hai, parantu sthiti kI apekSA vaha catuHsthAnapatita hote haiM, kyoMki asaMkhyAta samaya kI sthiti vAle pudgaloM kI sthiti meM adhika se adhika asaMkhyAtabhAga yA asaMkhyAtaguNa hAnivRddhi hI ho sakatI hai| gautama-he bhagavan ! eka guNa kAle pudgaloM ke kitane paryAya hai? bhagavAna-he gautama ! ananta paryAya haiN| gautama-hai bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA hai ? bhagavAna-he gautama ! eka guNa kAlA eka pudgala dUsare eka guNa te sakhyAta bhAga adhika agara sa khyAta guNa adhika thAya che. saMkhyAta samayanI sthitivALA pudgalenuM kathana paNa eja prakAre che. paranta sthitinI apekSAe te catuHsthAna patita thAya che, kemake asaMkhyAtA samayanI sthitivALA pudgalanI sthitimAM adhikathI adhika saMkhyAta bhAga vA asa khyAta guNahAni-vRddhi ja thaI zake che zrI gautamasvAmI-he bhagavad ' eka guNakALA pudagalonA keTalA paryAya che? zrI bhagavAn he gautama ! ananta paryAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavad zA kAraNe ema kahyuM che? zrI bhagavAn -he gautama! eka guNa kALu eka pudgala bIjA eka guNa kALA Page #813 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 5 sU.13 paramANupudgalaparyAyanirUpaNam 821 davvaTTayAe tulle' ekaguNakAlakasya pudgalasya dravyArthatayA tulyo bhavati, 'paesaTTAyAe chaTTANavaDie' pradezArthatayA padasthAnapatito bhavati, 'ogAraNyAe caTTAnavaDie' avagAhanArthatayA - avagAhanApekSayA catuHsthAnapatito bhavati, 'ThiIe cauTTANavaDie' sthityA avasthAnApekSayA catuHsthAnapatito bhavati 'kAlavaNNapajjavehi tulle' kRSNavarNaparyavastulyo bhavati ubhayorani kRSNavarNaparyAya sad bhAvAt, 'ava se se hi vaNNa gaMdhara saphAsapajjavehiM chANavaDie' avazeSaiH varNagaMdharasasparzaparyavaiH padsthAnapatito bhavati, 'evaM jAva dasaguNakAlae, evam pUrvoktarItyA, yAvad dvitricatuHpaJca paTsaptASTa navadazaguNakAlakaH pudgalo vaktavyaH, 'saMkhejjaguNakAlaeva evaM ceva, saMkhyeyaguNakAlako'pi pudgalaH evaJcaiva - ekaguNakAlakavadevAvaseyaH, kintu 'NavaraM saTTANe duTThANavaDie, navaraM - pUrvApekSayA vizeSastu svasthAne - svasthAnApekSayA dvisthAnapatito bhavati, tathA ca saMrayeyabhAgahIno vA sakhyeyaguNahIno vA ityeva dvisthAnapatitatvaM bhavati, evameva saMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA saMkhyeyaguNAbhyadhiko vA bhavati ityevaJca dvisthAnapatitatvaM bodhyam, kAle pudgala se dravya kI dRSTi se tulya hotA hai, pradezoM kI dRSTi se padasthAnapatita hotA hai, avagAhanA se catuHsthAnapatita hotA hai sthiti kI apekSA catuHsthAnapatita hotA hai kRSNa varNa ke paryAyoM se tulya hotA hai, kyoMki donoM meM kRSNa varNa kA eka-eka guNa arthAt aMza hI pAyA jAtA hai| zeSa varNa, gaMdha, rasa aura sparza ke paryAyoM se sthAnapatita hotA hai / isI prakAra dazaguNa kAle taka ke pudgala ke viSaya meM bhI samajha lenA cAhie / saMkhyAtaguNa kAle pudgala kA kathana bhI isI prakAra karanA cAhie, parantu vizeSatA yaha ki use svasthAna meM visthApatita kahanA cAhie, arthAt yA to saMkhyAnabhAga hIna kRSNa hotA hai athavA saMkhyAtaguNa kRSNa hotA hai, yadi adhika ho pudgalathI dravyanI dRSTie tulya thAya che. pradezeAnI dRSTie SaTasthAna patita thAya che. avagAhanAthI catuHsthAna patita thAya che, sthitinI apekSAe catu.. sthAna patita thAya che, kRSNavarNanA paryAyathI tulya hoya che, kemake bannemAM kRSNava nA eka eka guNu arthAt aMza ja maLI Ave che. zeSa va, gaMdha, rasa ane sparzanA paryAyeAthI SaDthAna patita thAya che. eja prakAre daza guNu kALA sudhInA pudgaleAnA viSayamAM paNa samajI levuM oie saMkhyAtaguNu kALA pudgalanuM kathana paNa Aja prakAre karavu joie, parantu vizeSatA e che ke tene svasthAnamA dvisthAna patita kahevu joie, arthAta agara te saMkhyAta bhAgahIna kRSNa hAya che athavA sa khyAta guNu kruSNu taiya che, je adhika hAya Page #814 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 825 prazApanA 'evaM asaMkhijjaguNakAlaevi' evam-ekaguNakAlakavadeva asaMkhyeyaguNakAlako'pi pudgalo vaktavyaH kintu-'NavaraM saTTANe cauTANavaDi' navaram-pUrvApekSayA vizepastu svasthAne catusthAnapatito bhavati, saMkhyAtAsaMkhyAtabhAgaguNahAni vRddhisaMbhavAt, 'evaM aNaMtaguNakAlae vi' evam ekaguNakAlaka pudgalakaradeva anantaguNakAlako'pi pudgalo vaktavyaH kintu 'NavaraM sahANe chahANavaDie' navaram pUrvApekSayA vizeSastu svasthAne-svasthAnApekSayA paTsthAnapatito bhavati anantaguNakAlaka pudgalasya anantAsaMkhyAtasaMkhyAtabhAgaguNahAnivRddhisaMbhavAt 'evaM jahA kAlacaNNassa vattavyayA bhaNiyA tahA sesANavi caNNagaMdharasaphAsANaM vattavyayA bhANiyacA jAva aNaMtaguNalukkhe' evam-pUrvoktarItyA yathA kRSNavarNasya vaktavyatA bhaNitA tathA zeSANAmapi varNagandharasasparzAnAM vaktavyatA bhaNitavyA yAvad-lohita harita potazuklavarNAdInAm ekAdi-anantaguNarUmaparyantAnAM vaktavyatA vaktavyetyAzayaH ||suutr013|| to saMkhyAtabhAgaguNa adhika athavA asaMkhyAtaguNa adhika hotA hai / isI prakAra asaMkhyAtaguNa kAle pudgala ke saMbaMdha meM bhI kahanA caahie| kintu usameM vizeSatA yaha haiM ki vaha svasthAna meM catuHsthAnapatita hotA hai| anantaguNa kAle pudgala kI vaktavyatA bhI aisI hI haiM, parantu usameM vizeSatA yaha hai ki vaha svasthAna meM arthAt kRSNa varNa kI apekSA paTsthAnapatita hInAdhika hotA hai kyoMki ananta guNa kAle eka pudgala meM dUsarA ananta guNa kAlA pudgala anantabhAgahIna, asaMkhyAtabhAga hIna, saMkhyAtabhAga hIna saMkhyAtaguNa hIna, asaMkhyAta guNa hIna aura anantaguNa hIna ho sakatA hai aura yadi adhika ho to isI prakAra adhika bhI ho sakatA hai| jaise kRSNa varNa kI vaktavyatA kahI, vaise te saMkhyAta bhAga adhika athavA saMkhyAta guNa adhika hoya che e prakAre asaMkhyAta guNa kALA pudgugalanA sambandhamAM paNa kahevuM joIe. kintu temA vizeSatA e che ke te svasthAnamAM catu sthAna patita thAya che. ananta guNa guNa kALA pudgalanI vaktavyatA paNa evI ja che, paraMtu temAM vizeSatA e che ke te svasthAnamAM arthAt kRSNa varNanI apekSAe sthAna patita hInAdhika thAya che, kemake ananta guNa kALA eka pudgalamAM bIjA anata guNa kALA padragala ananta bhAgahIna, asaMkhyAta bhAgahIna, saMkhyAta bhAgahIna, sA khyAta guNahIna, asaMkhyAta guNahIna ane ananta guNahIna thaI zake che-ane je adhika hoya te e cAre prakAre adhika paNa thaI zake che. jema kRSNa varNanI Page #815 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 5 sU.14 dvipradezikapudgalaparyAyanirUpaNam 823 mUlam-jahannogAhaNagANaM bhaMte ! dupaesiyANaM pucchA, goyamA! aNaMtA pajavA paNNattA, se keNaTeNaM saMte! evaM buccaijahaNNogAhaNagANaM dupaesiyANaM aNaMtA pajjavA paNNatA? goyamA ! jahaNNogAhaNae, dupaesie baMdhe jahaNNogAhaNassa dupaesiyassa khaMdhassa davvaTTayAe tulle, paesaTTayAe tulle, ogAhaNaTTayAe tulle ThiIe cauTANavaDie, kAlavaNNapajjavehiM chaTANavaDie; sesa vANagaMdharasapajjavehiM chaTANavaDie, sIyausiNaNiddhalakkhaphAsapajjavehiM chaTANavaDie, ukosogAhaNae vi evaM cetra, ajahaNamaNukosogAhaNao natthi jahaNyogAhaNayANaM bhaMte ! tipaesiyAgaM pucchA, goyamA! aNaMtA pajjavA papaNattA, se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai-jahaNNogAhaNagANaM tipaesiyANaM aNaMtA pajjavA paNNattA ? goyamA! jahA dupaesie jahaNNogAhaNae, ukosogAhaNae vi evaM ceva, evaM ajahaNNamaNukosogAhaNae vi, jahaNNogAhaNayANaM bhaMte ! ca upaesiyANaM pucchA, goyamA ! jahA jahannogAhaNae dupaesie tahA jahaNNogAhaNae uppaesie, evaM jahA ukkosogAhaNae dupaesie tahA ukosogAhaNae cappae sie, vi, evaM ajahaNNamaNukosogAhaNae vi cauppaesie, NavaraM ogAhaNaTrayAe siya hINe siya tulle siya abhahie, jai hINe paesahINe, aha amahie paesa anbhahie / evaM jAva dasa paesie NeyavvaM, NavaraM ajahamaNukosogAhaNae paesa hI zeSa vargoM kI gaMdhoM kI, rasoM kI aura spoM kI bhI samaya lenI cAhie, yAvat anantaguNa rUkSa taka isI prakAra kahanA cAhie // 1 // vakatavyatA kahI tevI ja zeSavarNonI, ganI, rasanI ane sparzInI paNa samajI levI joIe yAvata. ananta guNa rUkSa sudhI e prakAre kahevuM joIe . 13 Page #816 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanAsUtra parivuDDhI kAyavvA, jAtra dasa paesiyassa satta paesA parivaDhijjati, jahaNogAhaNagANaM bhaMte! saMkhejjapaesiyANaM pucchA, goyamA ! aNaMtA pajavA paNNatA ? se keNaTreNaM bhaMte! evaM vuccai-jahaNNogAhaNagANaM saMkhejapaesiyAgaM agaMtA pajavA paNNattA ? goyamA ! jahaNaNogAhaNae saMkhejjapaesie jahaeNogAhaNagasta saMkhijjapaesiyasta dabaTTayAe tulle, paesaTTayAe duTANavaDie, ogAhaNaTTayAe tulle, ThiIe cauTANavaDie, vaNNAi cauphAsapajjavehi ya chaTANavaDie, evaM ukosogAhaNae vi, ajahaNNamaNuko sogAhaNae vi evaM ceva, NavaraM saTANe duTANavaDie, jahaNNogAhaNagANaM bhaMte ! asaMkhijjapaesiyANaM pucchA, goyamA! aNaMtA panjavA paNNattA, se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai-jahaNNogAhaNagANaM asaMkhejapaesiyANaM aNaMtA panjavA paNNatA ? goyamA ! jahaNNogAhaNae asaMkhijjapaesie khaMdhe jahaNaNogAhaNagassa asaMkhijjapaesiyassa khaMdhassa davvaTThayAe tulle, paesaTTayAe, bauTThANavaDie, ogAhaNaTTayAe, tulle ThiIe cauThANavaDie, vaNNAiuvarilla phAsehi ya chaTANavaDie evaM ukkosogAhaNae vi, ajahaNNamaNukosogAhaNae vi evaM ceva, navaraM saTANe cauTANavaDie, jahaNNogAhaNagANaM bhaMte ! aNaMtapaesiyANaM pucchA, goyamA ! aNaMtA pajjavA paNNattA ? se keNaTreNaM bhaMte ! evaM vuccai-jahaNNogAhaNagANaM aNaMtapaesiyANaM aNaMtA pajjavA paNNatA ? goyamA ! jahaNNogAhaNae aNaMtapaesie khaMdhe jahaNNogAhaNagassa aNaMtapaesiyassa khaMdha. sla davaTTayAe tulle, paesaTTayAe chaTANavaDie, ogAhaNaTTayAe tulle, ThiIe cauTThANavaDie, vaNNAiuvarilla cauphAsehiM chaTANavaDie, ukosogAhaNae vi evaM ceva, navaraM ThiIe Page #817 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 5 sU.14 chipadezikapudgalaparyAyanirUpaNam 825 vi tulle, ajahaNNamaNukosogAhaNagANaM bhaMte ! aNaMtapaesiyANaM pucchA, goyamA! aNaMtA pajavA eNNattA, se keNaNaM bhaMte ! evaM buccai-ajahaNNamaNukosogAhaNagANaM aNaMtapaesiyANaM aNaMtA pajjavA paNNattA ? goyamA! ajahaNNamaNukosogAhaNae aNaMtapaesie khaMdhe ajahaNNamaNukosogAhaNagassa aNaMtapaesiyasta khaMdhassa dabaTTayAe tulle, paesaTTayAe chaTANavaDie, ogAhaNaTrayAe cauTANavaDie, ThiIe cauTANavaDie vaNNAi aTaphAsehiMcha lAgavaDie,jahaNNaThiiyANaM bhaMte! paramANupoggalANaM pucchA, goyamA jahaNNa ThAiyANaM paramANupuggalANaM aNaMtA pajavA paNNattA / se keNaTeNaM bhaMte! evaM vuccai-jahaNNaThiiyANaM paramANu. poggalANaM aNaMtA pajjavA paNNattA ? goyamA ! jahaNNaThiie paramANupoggale jahaNaThiiyassa paramANupoggalassa vvayAe tulle, paesaTTayAe tulle, ogAhaNaTayAe tulle, ThiIe tulle, vaNNAiduphAsehi ya chaTANavaDie, evaM ukkosaThiie vi, ajahaNNamaNukosaThiie vi evaM cetra, navaraM ThiIe cauTANavaDie. jahaNNaThiiyANaM dupaesiyANaM pucchA, goyamA ! aNaMtA pajjavA paNNattA, se keNaTeNaM goyamA ! buccai-jahaNaliiyANaM dupaesiyANaM aNaMtA pajavA paNNatA ? goyamA ! jahaNNaTiie dupaesie jahaNNaThiiyassa dupaeliyassa davvaTayAe tulle, paesa. TTayAe tulle, ogAhaNaTTayAra siya hINe siya tulle siya abhahie, jai hoNe paesahINe, aha abhahie, paesaamahie, ThiIe tulle, aNNAi cauphAmehiM ya chaTANavaDie, evaM ukkosaThiie vi. ajahapaNamaNukosaThiie vi evaM ceva. navaraM ThiIe cauTTANavaDie, evaM jAva dasa paesie, navaraM paesaparivuTTI kAyavvA, ogAhaNaTTayAe tisudhi gamaesa jAba dasa paesie evaM paesA parivAhijjati, jahapaNaThiiyANaM bhaMte ! saMkhejapaesiyANaM pra0 104 Page #818 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prakSApanAsUtra pucchA, goyamA ! aNaMtA pajjavA paNNattA, se keNaTreNaM bhaMte ! evaMvuccai-jahaNNaThiiyANaM saMkhejjapaesiyANaM aNaMtA pajjavA paNNatA ? goyamA ! jahaNNaThiie saMkhejjapaesie khaMdhe jahapaNaThiiyassa saMkhijjapaesiyassa khaMdhassa davaTTayAe tulle, paesaTTayAe duTANavaDie, ogAhagaTTayAe duTThANavaDie, ThiIe tulle, vaNNAI cauphAsehi ya chaTThANavaDie, evaM ukkosaThiie vi ajahaNNamaNukosaThiie vi evaM ceva, navaraM ThiIe cau. TThANavaDie, jahaSNaThiiyANaM asaMkhejapaesiyANaM pucchA, goyamA ! aNaMtA pajjavA paNNattA, se keNaTreNaM bhaMte ! evaM buccaijahANaThijhyANaM asaMkhejjapaesiyANaM aNaMtA pajavA paNNatA ? goyamA! jahaNNaThiIe asaMkhejjapaelie jahaNNaThiiyassa asaMkhejjapaesiyassa davaTyAe tulle, paesaTTayAe cauTANavaDie ogAhaNaTTayAe cauTTANavaDie, ThiIe tulle vaNNAi uvarilla cauphAsehi ya chaTANavaDie, evaM ukosaThiie vi, ajahaNNamaNukosaThiIe evaM ceva, NavaraM ThiIe cauTaNavaDie, jahaNNaThii yANaM aNaMtapaesiyANaM pucchA, goyamA! aNaMtA pajjavA paNNattA, se keNaTeNaM bhaMte! evaM vuccai-jahaNNaThiiyANaM aNaMtapaesiyANaM aNaMtA pajavA eNNatA ? goyasA ! jahaNNaThiiyassa aNaMtapaeliyassa dabaTTayAe tulle, paesaTTayAe chaTANavaDie, ogAhaNaTayAe cauTANavaDie, ThiIe tulle, vaNNAi aTaphAsehi ya chaTAgavaDie, evaM ukosaThiie vi, ajahaNNamaNukosaThiie vi evaM ceva, navaraM Thiie, cauTANavaDie, ||suu0 14 // dipradezikAdi vaktavyatA zabdArtha-(jahaNNogAhaNagANaM bhaMte ! dupaesiyArNa pucchA ?) he bhaga dipradezika Adi vakatavyatA zabdArtha-(jahmaNogAhaNagANaM bhaMte ! dupaesiyANaM pucchA ) sAvana dhanya - Page #819 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 5 . 14 hipradezikapudgalaparyAyanirUpaNam 827 chAyA - jaghanyAvagAhanakAnAM bhadanta / dvipradezikAnAM pRcchA, gautama ! anantAH paryavAH prajJaptAH, tat kenArthena bhadanta, evamucyate - jaghanyAvagAhanako dvipradezika : skandho jaghanyAvagAhanakasya dviprAdezikasya skandhasya dravyArthatayA tulyaH pradezArthatayA tulyaH avagAhanArthatayA tulyaH, sthityA catusthAnapatitaH kRSNavarNaparyavaH padasthApatitaH zeSavarNagandharasaparyavaiH padasthAnapatitaH zItoSNasnigdha rUkSa spa , van ! jaghanya avagAhanA vAle dvipradezI puloM ke saMbaMdha meM prazna ? (goyamA ! anaMtA pajjavA paNNattA) he gautama ! ananta paryAya kahe haiM ( se keNaTTeNaM mate ! evaM buccaI jahaNNogAhaNagANaM dupaesiyANaM anaMtA pajjavA paNNattA ?) he bhagavan ! kisa kAraNa aisA kahA gayA hai ki jaghanya avagAhanA vAle chipradezI pudgaloM ke ananta paryAya haiM ? (gomA ! jahaNNogAhaNae dupasie khaMdhe jahaNNogAhaNassa dupae siyassa khaMdhassa davyaTTyAe tulle) he gautama ! jaghanya avagAhanA vAlA dvipradezI skaMdha jaghanya avagAhanA vAle videzI skaMdha se kraya kI dRSTi se tulya hai ( parasahayAe tulle) pradezoM kI apekSA tulya hai ( ogAhaTTayAe tulle) avagAhanA kI apekSA tulya hai (TiIe cANavaDie sthiti se catuHsthAnapatita hai ( kAlavaNNapajjavehiM chADie) kAle varNa ke paryAyoM se padasthAnapatita hotA hai (sesava gaMdharasa pajjavehiM chANavaDie) zeSa varNa, gaMdha, rasa ke paryAyoM se SaTsthAnapatita (sIya - usiNa- giddha - lukphAsapajjavehiM chahANacaDie) zIta, uSNa, snigdha aura rUkSa sparzo se sthAnapatita hotA hai bhavagAhunAvANA dvipradezI yugalAnA sambandhamA prazna ? (goyamA ! anaMtA pajjavA paNNattA) he gautama ! ananta paryAya hyA che ( se keNadRNaM maMte / evaM buccai - jaha NNogAhaNagANaM dupaesiyANaM anaMtA pajjavA paNNattA ?) he bhagavan ! zA araNe mevu kahyuM' ke jaghanya avagAhanAvALA dvipadezI pudagalAnA ananta paryAya kahyA che? (goyamA ! jahaNNogAhaNae dupaesie khaMdhe jahaNNogAhaNamsa dupae siyarasa saMgharasa davvaTTayAe tulle) he gautama / dhanya avagAhanA vANA dvipadezI sundha dhanya avazAnAvANA dvipradezI sundhathI dravyanI dRSTime tujhya che (parasaTTayAe tulle) ahezAnI apekSAye tujhya che (ogANaTTayAe tulle) avagAhunAnI apekSAoM tujhyache (ThiIe caTTANavaDie) sthitithI tusthAna yutita hai (kAlavaNa pajjavehiM chaTTANavaDie) ANA varSAnA paryAyathI paTsyAna patita thAya che (sena vaNNagaMdharasapajjavehiM chANavaDie) zeSa varSA, gaMdha, rasanA paryAyAthI paTasthAna patita thAya che (sI usiddhi lumphAsapajjavehiM chaTTANavaDie) zIta, pyu, snigdha ane 3kSa sparzothI SaTasthAna patita dhAya he (se neNaTTeNaM goyamA ! evaM cucca Page #820 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ..... premApanAsa 828 paryavaiH paTsthAnapatitaH tat tenArthena gautama ! evam ucyate-jaghanyAvagAhanakAnAM dvipradezikAnAM pudgalAnAM anantAH paryavAH prajJaptAH, utkRSTAvagAhanako'pi evaJceva ajaghanyAnutkRpTAvagAhanako nAsti jaghanyAvagAhanakAnAM bhadanta ! tripradezikAnAM pRcchA, gautama ! anantAH paryavAH prajJaptAH tat kenArthena bhadanta ! evamucyate-jaghanyAvagAhanakAnAM tripradezikAnAmanantAH paryavAH, prajJaptAH? gautama ! yathA dvipradeziko jaghanyAvagAhanakaH, utkRpTAvagAhanako'pi evaJcaiva, evaM ajaghanyAnutkRSTAvagAhanako'pi, jaghanyAvagAhanakAnAM bhadanta ! catuHpradezI(se teNaTeNaM goyamA! evaM vuccai-jahaNNogAhaNayANaM poggalANaM aNaMtA pajjavA paNNattA) isa kAraNa se he gautama ! aisA kahA hai ki jaghanya avagAhanA vAle pudgaloM ke ananta paryAya haiM (ukkosogAhaNae vi evaM ceva) utkRSTa avagAhanA vAlA bhI IsI prakAra (ajahaNNamaNukkosogAhaNao natthi) madhyama avagAhanA vAlA dvipradezI skaMdha nahIM hotA (jahaNNogAhaNayANaM bhate ! tipaesiyANaM pucchA ?) he bhagavan ! jaghanya avagAhanA vAle tripradezI pudgaloM kI pRcchA ? (goyamA ! aNaMtA pajjavA paNNattA) he gautama ! ananta paryAya kahe haiM (se keNaTeNaM bhate ! evaM cuccai-jahaNNogAhaNagANaM tipaesiyANaM aNaMtA pajjavA paNNatA?) kisa kAraNa se he bhagavana ! aisA kahA hai ki jaghanya avagAhanA vAle tripradezI pudgaloM ke ananta paryAya kahe haiM ? (goyamA ! jahA dupaesie jahaNNogAhaNae ukkosogAhaNae vi evaM ceva) he gautama ! jaise jaghanya avagAhanA bAlA dvipradezI vaisA hI jaghanya avagAhanA vAlA aura jahaNNogAhaNayANaM poggalANaM aNaMtA pajjavA paNNattA ?) sArathI gautama / me yu cha , dhanya 25 // nApA pugatAnA mananta paryAya cha (ukosogANae vi evaM ceva) SYSTa mAnAvA 2 54Are (ajahaNNamaNukkosogAhaNao natthi) madhyama magAunA vizI 245 nathI chAtA __ (jahaNNogAhaNayANaM bhate / tipaesiyANaM pucchA ?) mApana ! dhanya 251sAnA videzI yugalAnI ch| (goyamA / aNanA pajjavA paNNattA) 3 gautama ! mananta paryAya 4aa che (se keNadveNaM bhaMte ! evaM vucai jahaNNogANagANaM tipaesiyANa aNaMtA pajjavA paNNattA ?) sh|| 2Ne magavan / sa yu cha ? dhanya sAnA tripradezI pugatAnA ananta paryAya 4aa cha ? (goyamA ! jahA dupaesie jahaNNogAhaNae ukkosogAhaNae vi evaM ceva) he gautama / ma dhanya avagAhatAvALA Dhipradeza temaja jaghanya avagahana vALA ane utkRSTa ava Page #821 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -- - pramaiyabodhinI TIkA pada 5 sU.14 dvipradezikapudgalaparyAyanirUpaNam kAnAM pRcchA, gautama ! yathA jaghanyAvagAhanako dviradezikastathA javanyAvagAhanakazcataH pradezikaH evaM yathA utkRSTAvagAhanako dvipradezikastathA utkRSTAvagAhanakazcatuH pradeziko'pi, evam-ajaghanyAnutkRSTAvagAhanako'pi catuHpradagikaH, navaram avagAhanArthatayA syAhInaH, syAt tulyaH, syAdabhyadhikaH, yadA hInaH pradeza hInaH, athAbhyadhikaH pradezAbhyadhikaH, evaM yAvad dazapradeziko jJAtavyaH, navaram utkRSTa avagAhanA vAlA tripradezI (evaM ajahaNNamaNukkosogAAhaNae vi) isI prakAra madhyama avagAhanA vAlA bhI __ (jahaNNogAhaNayANaM bhate! caupasiyANaM pucchA?) he bhagavan ! jaghanya avagAhanA vAle caupradezI ke paryAyoM ke viSaya meM prazna ? (goyamA ! jahA jahaNNogAhaNae dupaesie tahA cauppaesie) he gautama ! jaise jaghanya avagAhanA vAlA dvipradezI usI prakAra catuHpradezI (evaM jahA ukosogAhaNae dupaelie tahA ukosogAhaNae cauppaesie vi) isa prakAra jaisA utkRSTa avagAhanA vAlA dvipradezI vaisA utkRSTa avagAhanA vAlA catuHpradezI (evaM ajahaNNamaNukkosogAhaNae vi ca uppaesie) isI prakAra madhyama avagAhanA vAlA caupradezI bhI( navaraM ogAhaNaTTayAe siya hINe siya tulle siya amahie) vizeSa yaha ki avagAhanA se kadAcit hIna, kadAcit tulya aura kadAcit adhika hotA hai (jai hoNe paesahINe) yadi hIna ho to pradezahIna (aha anbhahie paesaanbhahie) agara adhika ho to pradezAdhika (evaM jAva dasapaesie NeyavyaM) isa prakAra yAvat dazapradezI samajhanA cAhie gAnA nidezI (evaM ajahaNNamaNukosogohaNae vi) me zata madhyama avagAhanA vALA paNa (jahaNNogAhaNayANaM bhaMte ! caupaesivANaM pucchA) 3 majayan / 43nya mapamAnAvA yA2 prazInA paryAyanA viSayamA prazna ? (gocamA ! jahA jahaNNogAhaNae dupaesie tahA caupaesie) he gautama ! ma dhanya pagA nApA videzI se zata yatu:zI (evaM jahA ukosogANA caupAe. sie vi) se zata bha ve Aq6nAvAmA videzI tebha Ta mapagAnA va yatuHpradezI (evaM ajahaNNamaNukosogAhaNae vi caupAmie) meM zate madhyama avAnA yA2 azI 55] (navaraM ogAhaTTayAe miya hINe siya tulle siya anbhahie) vizeSa ye gAnAthI sAthihIna, hAzita tulya bhane 4Ayit adhi4 thAya che (jai hoNe parasahINe) nahIna saya to pradeza DIna (aha anbhahie paesa anbhahie) mara gapi to pradezAdhi: (para Page #822 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zAnAM sUrya --ajaghanyAnutkRSTAvagAina ke pradezaparivRddhiH karttavyA yAvad dazapradezikasya saptapradezAH parivarddhiyante jaghanyAvagAhanakAnAM bhadanta ! saMkhyeyapradezikAnAM pRcchA, gautama ! anantAH, paryavAH prajJaptAH tat kenArthena bhadanta ! evamucyate - jaghanyAvagAhanakAnAM saMkhyeyapradezIkAnAM anantAH paryavAH prajJaptAH ! gautama ! jaghanyAvagAhanakaH saMkhyeyapradeziko jaghanyAvagAhanakasya saMkhyeyapradezikasya dravyArthatayA tulyaH pradezAryatayA dvisthAnapatitaH avagAhanArthatayA tulyaH sthityA catuHsthAnapatitaH, (NavaraM ajahaNNukko sogAhaNae parasabuDI kAyavyA) vizeSa yaha ki madhyama avagAhanA vAle meM eka-eka pradeza kI vRddhi karanA cAhie ( evaM jAba dasapaesiyasa sattapaesA parivaDhijjaMti ) isa prakAra yAvat dazapradezI ke sAta pradeza bar3hate haiM (jahaNNogAhaNagANaM bhaMte! saMkhejjapa esiyANaM pucchA ?) he bhagavan ! jaghanya avagAhanA vAle saMkhyAta pradezI pudgaloM kI pRcchA ? (goyamA ! anaMtA pajjavA paNNattA) he gautama! ananta paryAya kahe haiM (se keNadveNaM bhaMte ! evaM vuccai-jahaNNogAhaNagANaM saMkhejjapa esiyANaM anaMtA pajjavA paNNattA ?) kisakAraNa se he bhagavan ! aisA kahA hai ki jaghanya avagAhanA vAle saMkhyAta pradezI pugaloM ke ananta paryAya kahe haiM ? (goyamA ! jahaNogAhaNae saMkhejjapaesie jahaNNogAhaNagassa saMkhijjapaesiyassa 830 agar tulle) he gaunama jaghanya avagAhanA vAlA eka saMkhyAta pradezI pudgala dUsare jaghanya avagAhanA vAle saMkhyAta pradezI pudgala jAva dasa paesie Neyavva ) me aAre yAvat dRza pradezI samannvA dhye (NavaraM ajahaNNukkosogAhaNae parasabuDhI kAyantrA) vizeSa me madhyama avagADanA vANAbhA yeu 4 pradezanI vRddhi 42vI leye ( evaM jAva dasapaesiyassa satta paesA parivaDhijjati) me rIte yAvat dRza ahezInA sAta pradeza vadhe che (jahaNNogAhaNagANaM bhaMte ! saMkhejjapaesiyANaM pucchA ?) he bhagavan dhanya avagoDanAvAjA sabhyAta pradezI yugasonI pR2chA ? (goyamA ! anaMtA pajjavA paNNattA) De gautama ! ananta paryAya hyA che (se keNaTTe bhaMte ! evaM buccaI - jahaNNogAhaNagANaM saMkhejjapaesiyANaM anaMtA pajjavA paNNattA) zA 12 he bhagavan / khevu hyu che ke jadhanya avagAhanAvALA sakhyAta pradezI pudgalAnA ananta paryAya 4hyA che ? (goyamA ! jahaNNogAhaNae saMkhejjapaesie jahaNNogAhaNassa saMkhijja - paesiyarasa davvaTTayAe tulle) he gautama! dhanya avagAhanAvANA me sauMdhyAta pradezI puddagala khIjA jaghanya avagAhanAvALA sa`khyAta pradezI puTTugalAthI dravyanI dRSTise tujhya che (paesaTTayAe duANavaDie) pradezonI dRSTise dvisthAna patita Page #823 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada5 sU.14 dvipradezikapudgalaparyAyanirUpaNam varNAdibhizcatuH sparzaparyavaizca padasthAnapatitaH evaM utkRSTAvagAhanako'pi, ajanyAnutkRSTAvagAhanako'pi evaJcava,navaraM svasthAne dvisthAnapatitaH, jayanyAya. gAhanakAnAM bhadanta ! asaMkhyeyapradezikAnAM pRcchA, gautama ! anaMtAH paryavAH pranaptAH tat kenArthena bhadanta ! evamucyate jaghanyAvagAhanakAnAmasaMgvyeyapradezikAnAmanantAH paryavAH prajJaptAH gautama ! jaghanyAvagAhanakaH asaMkhyeyapradezikaH skandho jaghanyAvagAunakasya asaMkhyeyapradezikasya skandhasya dravyAtayA tulyaH pradezAryatayA catu: se dravya kI dRSTi se tulya hai (paelaThyAe duTTANavaDiya) pradezoM kI dRSTi se dvisthAnapatita (ogAhaNaTTayAe tulle) avagAhanA kI apekSA se tulya (ThiIe caTTANavaDie) sthiti se catuHsthAna patita (vaNNAi caupaphAsapajavehi ya chaThANavaDie) varNAdi se tathA cAra sparza ke paryAyoM se SaTasthAnapatita (evaM ukkosogAhaNae vi isI prakAra utkRSTa avagAhanA vAlA bhI (ajahaNNamaNukkosogAhaNae vi evaM ceva) madhyama avagAhanA vAlA bhI isI prakAra (NavaraM sahANe duTThANavaDie) vizeSa yaha ki svasthAna meM vaha dvisthAlapatita hai| ___(jahaNNogAhaNagANaM bhaMte ! asaMkhijjapaesiyANa pucchA?) he bhagavan ! jaghanya avagAhanA vAle asaMkhyAta pradezI skaMdhoM kI pRcchA ? (goyamA ! aNaMtA pajjavA paNNattA) he gautama ! ananta paryAya kahe haiM (se keNaTeNaM bhaMte / evaM vucai-jahaNNogAhaNagANaM asaMkhejjapamiyANaM aNatA pajjavA paNNattA ?) he bhagavan ! kisa kAraNa aisA kahA ki jaghanya avagAhanA vAle asaMkhyAtapradezI skaMdhoM ke ananta paryAya kahe haiM ? (goyamA! jahaNNogAhaNae asaMkhijjapaesie baMdhe jahamogAha(ogAhaNadvayAe tulle) apanAunAnI apekSAye tuzya (ThiIrA cANavaDiga) sthitithI yatuHsthAnapatita (vaNNAi cauphAsapajjavehiya chaTANavaDie) pAthI tathA yA2 25zanA paryAyAthI 58yAna patita (evaM ukomogAhaNA vi) sevA 12 GSTa mAnAvA 5 (ajahaNNamaNukosogAhaNae vi eva ceva) madhyama apanA 55 2 542 (NavaraM saTTANe duvANavaDiga) vizeSa e ke svAsthAnamAM te dristhAna patita che. (jahaNNogAhaNagANaM bhaMte ! asaMkhijjapaesiyANaM punchau) le mApana! dhanya mAnAvA masaNyAta pradezI 2dhAnI ? (goyamA / aNaMtA pajjavA paNNattA) gItama! mananta paryAya 46 / che (se ke gadreNaM bhate / na buccai-jahaNNogAhaNagANaM asaMkhajjapaNamiyANaM agaMtA pajjayA paNNanA) 9 bhagavad ! zA kAraNe ema kahyuM ke jaghanya avagAhanAvALA asaMkhyAta pradeza ndhAnA mananta paryAya 46 // cha / (goyamA ! jahaNNogANA amaMsija pAe Page #824 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre 832 sthAnapatitaH, avagAhanArthatayA tulyaH sthityA catuHsthAnapatitaH varNAdibhirupari tanasparzezca padasthAnapatitaH evamutkRSTAvagAhanako'pi, ajaghanyAnutkRSTAvagAhana kospi evaJcaiva, navaraM svasthAne catuHsthAnapatitaH jaghanyAvagAhanakAnAM bhadantaH ! anantapradezikAnA pRcchA, gautama ! anantAH paryavAH prajJaptAH tat ke nArthena bhadantaH evamucyate - jaghanyAvagAhanakAnAmanantapradezikAnAmanantAH paryavAH prajJaptA ? Nagassa asakhijjapaesiyassa dhassa davvaTTayAe tulle) he gautama ! jaghanya avagAhanA vAlA asaMkhyAtapradezI skaMdha jaghanya avagAhanA vAle asaMkhyAta pradezI skaMdha se dravya kI dRSTi se tulya (esaiyAe cANaDie) pradezoM kI apekSA se catuHsthAnapatita (ogAhaNaTTayAe tulle) abagAhanA se tulya (TiIe caTTAnavaDie) sthiti se catuHsthAna patita (vaNNAi uvarillaphAsehi ya chaTTANavaDie) varNAdi se tathA upara ke cAra sparzo se SaTsthAnapatita ( evaM ukko sogAhaNae vi) isI prakAra utkRSTa avagAhanA vAlA bhI ( ajahaNNamaNuka kosogAhagae vi evaM ceva) madhyama avagAhanA vAlA bhI isI prakAra (navaraM sahANe caNavaDie) vizeSatA yaha ki svasthAna meM catuHsthAnapatita (jahaNNogAhaNagANaM bhaMte ! anaMtapaNasiyANaM pucchA ?) he bhagavana ! jaghanya avagAna vAle ananta pradezI skaMdhoM kI pRcchA ? (goyamA ! anaMtA pajjavA paNNattA) he gautama ! ananta paryAya kahe haiM (se keNaTTeNaM bhaMte evaM buccai - jahaNNogAhaNagANaM anaMtapaesiyANaM anaMtA pajjavA sie khaMdhe jahaNNogAhaNagassa asa khijjapaesiyassa saMdhassa dabbaTTayAe tulle) De gautama jaghanya avagAhanAvALA asaMkhyAta pradezI skandha jaghanya avagAhanA vANA asaMkhyAta ahezI sundhathI dravyanI dRSTi tujhya (paesaTTayAe cauTThANa vaDie) ahezAnI apekSAme yatuHsthAna patita (ogAhaNaTTayAe tulle) bhavagADunAthI tujhya (ThiIe cauTThANavaDie) sthitithI yatuHsthAna patita (vaNNAi utrarillaphAsehiya chuTThANavaDie) varNAddithI tathA ayaranA thAra sparzothI SaTsthAna patita ( evaM ukkosogA haNae vi) me ahAre utsRSTa bhavagAnAvAjA pazu (ajato maNukosogAere vi evaM ceva) madhyama avagAhanA vAjA pazu na zete (navaraM saTThANe cauTThANa vaDie) vizeSatA me svasthAnamAM yatuHsthAna patita che (jahaNNogAhaNagANaM bhaMte / anaMtapaesiyANaM pucchA ?) he bhagavan / dhanya avagAhanAvAjA ananta pradezI sudhonI pRcchA ? (goyamA ! anaMtA pajjavA paNNattA) he gautama! ananta paryAya hyA che ( se keNaTTeNa bhaMte ! evaM vucca jahaNNogAhaNagANaM aNatapaesiyANaM aNatA pajjavA paNNattA) he bhagavan ! zA kAraNe evu' kahevAya che ke jaghanya avagAhanAvALA ananta pradezI skandhAmA amRta Page #825 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 5 sU.14 dinadezikapudgalaparyAyanirUpaNam 833 gautama ! javanyAvaganako'nantapradezikaH skandho jaghanyAvagAhanakasya ananta pradezikasya skandhasya dravyArthatayA tulyaH, pradezArthatayA padasthAnapatitaH, avagAhanArthatayA tulyaHsthityA catu:sthAnapatitaH, varNAdibhiruparitanacatuHsparzaH pamthAnapatitaH, utkRSTAvagAhanako'pi evaJcaiva, navaram-sthityA tulyaH ajaghanyAnutkRTAvagAnakAnAM bhadanta ! anantapradezikAnAM pRcchA, gautama ! anantA paryavAH prajJaptAH, tat kenArthena bhadanta ! evamucyate ajaghanyAnutkRSTAvagAhanakAnAmanantapradezikAnAmanantAH paryavAH prajJaptAH' gautama ! ajaghanyAnutkRpTAvagAhana paNNattA ?) he bhagavan ! kisakAraNa aisA kahA jAtA hai ki jaghanya avagAhanA vAle ananta pradezI skaMdhoM ke ananta paryAya haiM ? (goyamA ! jahaNNogAhaNae aNaMtapaesie gvadhe jahaNNogAhaNagassa aNaMtapaesiyassa baMdhassa davyaTTayAe tulle) he gautama ! jaghanya avagAhanA vAlA anantapradezI skaMdha jaghanya avagAhanA vAle anantapradezI skaMdha se dravya kI dRSTi se tulya hai (paNsaTTayAe chaTThANavaDie) pradezoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai (ogAhaNaTTayAe tulle) avagAhanA kI apekSA se tulya hai (ThiIe cauTThANavaDie) sthiti se catuHsthAnapatita hai (vaNNAiuvarillacauphAsehiM chahANavaDie) varNAdi se tathA Upara ke cAra sparNI se SaTsthAnapanita hai (ukkosogAhaNae vi evaM ceva) utkRSTa avagAhanA vAlA bhI isI prakAra (navaraM ThiIe vi tulle) vizepa yaha ki sthiti se vaha tulya hai (ajahaNNamaNukkosogAhaNagANaM bhaMte ! aNaMtapaemiyANaM pucchA ?) he bhagavan ! madhyama avagAhanA vAle anantapradezI kaMdhoM ke paryAyoM paryAya cha ? (goymaa| jahaNNogANa aNaMtapaemie yadhe jahaNNogAhaNagasma aNaMtapAesiyAsa khaMghamsa invaTThayAe tulle) 3 gautama | dhanya mAnAvANA ana tapradezI kadha jaghanya avagAhanAvALA ana tapredezI rakadhathI dravyanI Timme tulya cha (paemaTTayAe chaTANapaDie) pradezonI apekSA paTthAna patina cha (ogAhaNaTThayAe tulle) bhaganAnI apekSA tucya cha (Thihae candrANavaDie) sthitithI yatu thAna patita che (vaSNAi urilla cAphAsahi cha NayaDie) paEthI tathA 952nA yA2 25zethiA 54 yAna patita cha (upomogahaNa vi evaM ceba) Ta 2||4||naapaa 5 merI prA3 (navaraM ThiIra vi tulle) vizeSa e ke sthitithI paNa te tulya che (ajahaNNa maNuphosogAhaNagANaM bhaMte ! agaMtapaeniyANaM punchA ?) bhagavad ! madhyama avagAhanAvALA ananta pradeza ane paryAyAnI pRcho ? pra0 105 Page #826 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 834 prajJApanAsUtre ko'nantapradezikaH skandhaH ajaghanyAnutkRSTAvagAhanakasya anantapradezikasya skandhasya dravyArthatayA tulyaH, pradezArthatayA paTsthAnapatitaH, avagAhakArthatayA catu:sthAnapatitaH, sthityA catu:sthAnapatitaH, varNAdibhiraSTaspazaiH padasthAnapatitaH, jaghanyasthitikAnAM bhadanta ! paramANupudgalAnAM pRcchA, gautama ! anantAH paryavAH prajJaptAH, tat kenArthena bhadanta ! evamucyate-jaghanyasthitikAnAM paramANupudagalA. nAmanantAH, paryavAH prajJaptAH ? gautama ! jayanyasthitikaH paramANupudgalo jaghanyakI pRcchA ? (goyamA ! aNatA pajjavA paNNattA) he gautama ! ananta paryAya kahe haiM (se keNaTeNaM bhate! evaM buccai ajahaNNamaNukkosogAhaNagANaM aNaMtapaesiyANaM aNaMtA pajjavA paNNattA ?) he bhagavan ! kisakAraNa aisA kahA ki madhyama avagAhanA vAle anantapradezI skaMdhoM ke ananta paryAya kahe hai ? (goyasA! ajahaNgamaNukkosogAhaNae aNaMtapaesie khaMdhe ajahaNNamaNukkosogAhaNagasta aNaMtapaesiyassa khaMdhassa davvayAe tulle) madhyama avagAhanA vAlA anantapradezI skaMdha madhyama avagAhanA vAle ananta pradezI skaMdha se dravya se tulya (paesaTuMyAe chaTANavaDie) pradezoM se SaTsthAnapatita (ogAhaNaTTayAe cauhANavaDie) avagAhanA se catusthAnapatita (ThiIe cauTThANavaDie) sthiti se catusthAnapatita (vaNNAi aTTa phAsehiM chaTThANavaDie) varNAdi se tathA ATha sparzo se SaTsthAnapatita _ (jahaNNaThiyANe bhaMte ! paramANupoggalANaM pucchA ?) he bhagavan ! jaghanya sthitika paramANupudgaloM ke kitane paryAya haiM ? (goyamA ! aNaMtA (goyamA / aNatA pjjv| paNNattA) meM gautama / mananta paryAya 4aa cha (se keNaTeNaM bhaMte / evaM buccai-ajahaNNamaNukosogAhaNagANaM aNaMtapaesiyANa arNatA pajjavA paNNattA ?) bhagavan / 42 yu bhadhyama samAna ananta prazI 24ndhaan| mananta paryAya dyA cha ? (goymaa| ajahaNNa. maNukosogANae aNataepasie khaMdhe ajahaNNamaNukosogAhaNagarasa aNaMtaepasiyassa khaMdhassa davaTThayAe tulle) madhyama mAnAvA mananta prazI 245 madhyama mavAnA mananta azI 24thI dravya dRSTi tukSya (paesaTTayAe chaTThANavaDie) azI 58sthAna patita (ogAhaNadvayAe caTTANavaDie) nAthI yatu sthAna patita (ThiIe cauDhANavaDie) sthitithI yatu sthAna patita (vaNNAi aTThaphAsehiM chaTThANa vaDie) pahithI tathA 18 25 thISaTa-thAna patita (jahaNNaThiiyANaM bhaMte / paraNANupoggalANaM pucchA ?) mApana I dhanya sthiti| 52mA pugatAna TavA paryAya cha 1 (goyamA ! aNatA pajjA paNNattA) OM gautama ! Page #827 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pada 5 sU.14 dvipradezikapudgalaparyAyanirUpaNam 835 sthitikasya paramANupudalasya dravyArthatayA tulyaH, pradezArtha tayA tulyaH, abagAhanArthatayA tulyaH, sthityA tulyaH, varNAdibhiH dvisparzAbhyAJca padasthAnapatitaH, evamutkRSTa sthitiko'pi, ajaghanyAnutkRSTasthitiko'pi evaJcaiva, navaram-sthityA catuHsthAnapatitaH, jayanyasthitikAnAM hipradezikAnAM pRcchA gautama ! anantAH paryavAH prajJaptAH, tat kenArthena bhadanta ! evamucyate-jaghanyasthipajjavA paNNattA) he gautama ! ananta paryAya haiM (se keNaTeNaM bhate / evaM vuccai-jahaNNaThiiyANaM paramANupuggalANaM aNaMtA pajjavA paNNattA ?) he bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA jAtA hai ki jaghanya sthiti vAle paramANupudgaloM ke ananta paryAya haiM ? (goyamA ! jahaNaThiie paramANupodgale jahaNNAThiiyassa paramANupodgalassa vvayAe tulle) gautama ! jaghanya sthiti vAlA paramANupudgala dUsare jaghanya sthiti vAle paramANupugala se dravya kI dRSTi se tulya (paesaTTayAe tulle) pradeza se tulya (ogAhaNayAe tulle) avagAhanA se tulya (Thihae tulle) sthiti se tulya (vaNNAiduphAsehi ya) varNAdi tathA do sparze se (chaTThANavaDie) SaTsthAnapatita (evaM ukkosaThiie vi) isI prakAra utkRSTa sthiti vAlA bhI (ajahaNNamaNukkosaThiie vi evaM ceva) sadhyama sthiti vAlA bhI isI prakAra (navaraM ThiIe cauDhANavaDie) vizeSa yaha ki sthiti se catusthAnapatita hai (jahaNaThiyANaM dupaesiyANaM pucchA ?) jaghanya sthiti vAle vipradezI skaMdho ke paryAyoM kI pRcchA ? (goyasA ! aNaMtA pajjavA paNNattA) mananta paryAya cha (se keNaTeNaM bhate ! evaM vuccaI jahaNNaThiiyoNa paramANupuggalANaM aNaMtA pajjavA paNNattA ?) 3 bhagavan / 2 // 20 mebha upAya cha dhanyasthitivANA paramANu sonA mananta paryAya che ? (goyamA / jahaNNaThiIe paramANupoggale jahaNNaThiiyassa paramANupoggalassa dabayA tulle) he gautama dhanya sthitivALA paramANu pudgala bIjA jaghanya sthitivALA paramANu pudgalathI dra0yanI haTiye tulya (paesadvAe tulle) prazAyI tulya (ogAhaNaTTayAe tulla) bhavAnAthI tukSya (ThaIe. tulle) sthitithI tubhya (vaNNAI duphAsehiya) pAthI tathA re pazathI (chaDANavaDie) 5sthAna patita (vaM ukosaThiie vi) sevI zata ghaTa sthiti para (ajahaNNa maNuphosaThie vi evaM cetra) madhyama apanA paY se zata (navaraM Thidae caTTANavaDie) vizeSa e ke sthitithI catu sthAna patita che (jahaNNaThijhyANa dupaesiyANaM punchA 1) dhanya sthitimA videzI 24 dhonA pAyAnI cha ? (goyamA ! aNaMtA pajjayA paNNattA) OM gautama ! Page #828 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 836 aMzApanA tikAnAM dvipradezikAnAmanantAH paryazAH prajJaptAH ? gautama ! jaghanyasthitiko dvipradeziko jaghanyasthitikasya dvipradezikasya dravyArthatayA tulyaH, pradezArthApekSayA tulyaH, avagAhanArthatayA syAddhInaH, syAtulyaH syAdabhyadhikaH yadA hInaH, pradezahInaHathAbhyadhikaH pradezAbhyadhikaH, sthityA tulyaH, varNAdibhizcatuHspazaiMtha paTsthAnapatitaH, evam utkRSTa sthitiko'pi, ajaghanyAnutkRpTasthitiko'pi evaJcaiva, navaram sthityA catusthAnapatitaH evaM yAvad-dazapradezikaH, navaraM pradezaparivRddhiH kartavyA, avagAhanArthatayA tripvapi gamakeSu yAvad daza pradezike evaM he gautama ! ananta paryAya kahe haiM (se keNaTeNaM bha te ! evaM vuccaha-jahapaNaThiiyANa dupaesiyANa aNaMtA pajjavA paNNattA ?) kisa kAraNa se he bhagavana ! aisA kahA hai ki jaghanya sthiti vAle dipradezI skaMdhoM ke ananta paryAya haiM (goyamA! jahaNNaThiie dupaesie jahaNNaThiiyassa dupaesiyassa vvaTThayAe tulle) he gautama ! jaghanya sthitika dvipradezI jaghanya sthitika dvipradezI se dravya kI apekSA tulya hai (paesaTTayAe tulle) pradezoM kI apekSA tulya hai (ogAhaNaeTTayAe siya hINe siyatulle siya anbhahie) avagAhanA se kadAcit hIna, kadAcit tulya aura kadAcitU adhika hotA hai (jai hoNe paesahINe) yadi hIna ho to eka pradezahIna ho tA hai (aha anbhahie paesaanbhahie) agara adhika hai to ekapradezAdhika hotA hai (ThiIe tulle) sthiti se tulya (vaNNAicauphAsehi ya chaTANavaDie) varNAdi se tathA cAra sparzo se SaTasthAnapatita (evaM ukkosa ThiIe vi) isI prakAra utkRSTa sthiti vAlA bhI (ajahaNNamaNukkosaTiie vi evaM) ajaghanya-anutkRSTa arthAt madhyama sthiti mananta paryAya 4hyA che (se keNaTeNaM bhaMte / evaM bucai jahaNNaThiiyANaM dupaesiyANaM aNaMtA pajjavA paNNattA) // 200 De magan / meSu yuM dhanya sthiti vizI 24ndhaan| ananta paryAya che ? (goyamA! jahaNNa Thiie dupaesie jahaNNaThiiyassa dupaesiyassa davaTThayAe tulle) 3 gautama | dhanya sthitika kripradezI jaghanya sthitika dvidezIthI dravyanI apekSAe tulya che (paesadAe tullo) prazAnI apekSA tukSya cha (ogAhaNaTTayAe siya hINe siya talle siya abhahie) AqAnAthI 4Ayit DIna, hAyit tujhya, mane 44. yita adhi: thAya cha (aha abhahie paesa anbhahie) 25 // 2 madhi che to se prAdhi4 thAya cha (Thiie tulle) sthitithI tulya (vaNNAi cauphAsehi ya chadANavaDie) va hithI tathA yA2 25zAthI paTasthAna patita (evaM ukkosaThiie vi) re STa sthiti 55 (ajahaNNamaNukkosaThiie vi evaM ceva) Page #829 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pada 5 sU.14 dvipradezikapudgalaparyAyanirUpaNam 837 pradezAH parivarddhipyante, jaghanyasthitikAnAM bhadanta ! saMkhyeyapradezikAnAM pRcchA, gautama ! anantA paryavAH prajJaptAH, tat kenArthena bhadanta ! evamucyate- jaghanyasthitikAnAM saMkhyeyapradezikAnAmanantA, paryavAH prajJAtAH ? gautama ! jayanyasthitikaH saMkhyeyapradezikaH skandho jaghanyasthitikasya saMkhyeyapradezikasya skandhasya dravyAtayA tulyaH, pradezArthatayA dvisthAnapatitaH avagAhanArthatayA dvisthAnapatitaH bhI isI prakAra (navaraM ThiIe cauTThANavaDipa) vizepa yaha ki sthiti se catu:sthAnapatita hai (evaM jAva dasapaesie) isI prakAra yAvat daza pradezI (navaraM paelavuDDI kAyavyA) vizeSatA yaha ki pradezoM kI vRddhi karanI cAhie (ogAhaNaTTayAe tilu vi gamesu jAva dasapaesie evaM) avagAhanA ke tInoM gamoM meM dazapradezI skaMdha taka aisA hI kahanA cAhie (paesA parivadrijjati) pradezoM kI vRddhi ho jAtI hai (jahaNNaThiiyANaM bhaMte ! saMkhejjapaesiyANaM pucchA ?) he bhagavan ! jaghanya sthiti vAle saMkhyAtapradezI skaMdhoM ke paryAya kitane kahe haiM ? (goyamA ! aNaMtA pajjavA paNNattA) gautama ! ananta paryAya kahe haiM (se keNaTheNaM bhAte ! evaM vuccai-jahaNNaThiyANaM saMkhejapaesiyANa aNatA pajjavA paNNattA ?) he bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA jAtA hai ki jadhanyasthitika saMkhyAtapradezI skaMdhoM ke ananta paryAya kahe haiM ? (goyamA ! jahaNNaThiie saMkhejjaesie khaMdhe jahaNNaThijhyassa saMkhijjapaesiyassa khaMdhassa vvayAe tulle) he gautama ! jaghanya sthiti vAlA madhanya manuSTa arthAt madhyama sthitiyANA 5 se prA3 (navaraM Thihae cauTrANa vaDie) vizeSa se sthitithI yatu.sthAna patita che (gyaM jAva dasa pApasie) se prabhAre yAvat 62 pradezI (navaraM paesa yuDDhi kAyavA) vizeSatA se pradezothI vRddhi 42vI naye (ogAhaNadvayAga tisu vi gamesu jAva dasa paesie evaM) avagAhanAnA trANe gabhAmA 6za pradezI 25 sudhI ye 5 no (paesA parivaDhimjaMti) pradezAnI vRddhi ya taya (jahaNNaThiiyANa bhaMte / saMkhejjaparasiyANaM punchA ?) bhagavana nya sthitiyANA sadhyAta azI 24ndhAnA paryAya asA hA cha ? (goyamA / aNatA pajjavA paNNattA) gautama / ananta paryAya hyA cha (se keNaNaM bhaMte ! evaM cai-jahaNNaThiiyANaM saMkhejapaesiNa aNatA pajjavA paNNattA ?) mApan / kAraNe ema kahevAya che ke jaghanya sthitika sa khyAta pradeza kanvenA ananta paryAya 46 // cha ? (goyamA ! jahaNNaThihae saMkhajapaesie sanye jahaNNAThiyassa saMkhijjapaesiyasa saMdhassa davyadvayAe tulle) 3 gotama! panya vinimaya saMkhyAta pradezI kandha bIjA jaghanya risthativALA saMkhyAta pradezo anyathI Page #830 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 868 prazApanAsUtre sthityA tulyaH varNAdibhizcatuHsparzI zca paTsthAnapatitaH evamutkRSTastiko'pi ajaghanyAnutkRSTasthitiko'pi evaJceva, navaraM sthityA catuHsthAnapatitaH, jaghanyasthitikAnAm asaMkhyeyapradezikAnAm pRcchA, gautama ! anantAH paryavAH prajJaptAH, tat kenArthena bhadanta ! evamucyate jaghanya sthitikAnAmasaMkhyeyapradezikAnAmanantAH paryavAH prajJaptAH ? gautama : jaghanyasthitikaH asaMkhyeyapradeziko saMkhyAtapradezI skaMdha dUsare jaghanya sthiti vAle saMkhyAtapradezI skaMdha se dravya kI dRSTi se tulya (paesaTTayAe duTThANavaDie) pradezoM kI dRSTi se dvisthAnapatita (ogAhaNaTTayAe duTTANavaDie) avagAhanA se dvisthAnapatita (ThiIe tulle) sthiti se tulya (vaNNAi cauphAsehi ya chaThANa vaDie) varNAdi se tathA cAra sparzo se SaTsthAnapatita hai (evaM ukkosaThiie vi) isI prakAra utkRSTa sthiti vAlA bhI (ajahaNNamaNukkosaThiie evaM ceva) madhyama sthiti vAlA bhI isI prakAra (navaraM ThiIe cauTThANavaDie) vizeSa yaha ki sthiti se catuHsthAnapatita hai (jahaNNaThiiyANaM asaMkhejjapaesiyANaM pucchA) he bhagavan ! jaghanya sthitivAle asaMkhyAtapradezI skaMdhoM ke kitane paryAya hai ? (goyamA ! aNaMtA pajjavA paNNattA) he gautama ! ananta paryAya kahe haiM (se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai-jahaNNaThiiyANaM asaMkhejjapaesiyANaM arthatA pajjavA paNNattA) he bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA jAtA hai ki jaghanyasthitika asaMkhyAtapradezI skaMdhoM ke anaMta paryAya kahe haiN| (goyamA ! jahaNNaThiie asaMkhejjapaesie jahaNNaThijhyassa asaMkhejjadravyanISTiye tulya cha (paesaTTayAe dudANavaDie) prazAnI haSTiye visthAna patita (ThiIe tulle) sthitithI tulya (vaNNAi cauphAsehiya chaTThANavaDie) pahithI tathA yA2 25thI 582thAna patita che (evaM ukkosaThiie vi) se are STa sthiti para (ajahaNNamaNukosaThiie evaM ceva) madhyama sthitivANA 55 me 12 (navaraM ThiIe cauTThANavaDie) vizeSa se cha ke sthitithI catuHsthAna patita che (jahaNNaThiiyANaM asaMkhejjapaesiyANaM pucchA ?) bhagavan ! dhanya sthitivANA asaNyAta pravezI sna-dhonA TasA paryAya cha ? (goyamA / aNaMtA pajjavA paNNattA) 3 gautama / mananta paryAya 4aa che (se keNadeNaM bhaMte ! evaM vucai-jahaNNaThiiyANaM asaMkhejapaesiyANaM aNaMtA pajjavA paNNattA) 3 bhagavan! zA kAraNe evuM kahevAya che ke jaghanya sthitika asaMkhyAta pradezI pAnA mananta paryAya 4aa cha (goyamA ! jahaNNaThiie asaMkhejjapaesie Page #831 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 5 sU.14 vipradezikapudgalaparyAyanirUpaNam jaghanyasthitikasya asaMkhyeyapradezikasya dravyArthatayA tulyaH, pradezArthatayA catu:sthAnapatitaH avagAhanArthatayA catu:sthAnapatitaH, sthityA tulyaH, varNAdibhiH, uparitana catu:spazaizca padasthAnapatitaH, evam utkRSTasthitiko'pi ajaghanyAnuskRSTasthitika evaJcava, navaram sthityA catuHsthAnapatitaH jaghanyasthitikAnAma nantapradezikAnAM pRcchA, gautama ! anantA paryavAH prajJaptAH tat kenArthena bhadanta ! evamucyate-jaghanyasthitikAnAmanantapradezikAnAmanantAH paryavAH prajJaptAH ? gautama ! jaghanyasthitiko'nantapradeziko jaghanyasthitikasya anantapradezikasya paesiyasa davvaTTayAe tulle) he gautama ! jaghanya sthiti vAlA asaM. khyAtapradezI skaMdha jaghanya sthitiyAle asaMkhyAtapradezI skaMdha se dravya kI apekSA tulya hai (paesaTTayAe cauTThANavaDie) pradezoM kI apekSA catuHsthAnapatita (ogAhaNaTTayAe cauTThANavaDie) avagAhanA se catuHsthAnapatita (ThiIe tulle) sthiti se tulya (vaNNAi uvarillacauphAsehi ya chahANavaDie) varNAdi se tathA Upara ke cAra sparzo se padasthAnapatita hai (evaM ukkosaThiie ci) isI prakAra utkRSTasthitivAlA bhI (ajahaNNamaNukkosaThiie evaM ceva) madhyamasthitivAlA bhI isI prakAra (navaraM ThiIe cauThANavaDie) vizeSatA yaha ki sthiti se catuHsthAnapatita hotA hai| (jahaNNaThiiyANaM aNaMyapaesiyANaM pucchA ?) he bhagavan ! jaghanya sthitivAle anantapradezI skaMdho ke kitane paryAya hai ? (goyamA ! arNatA pajjavA paNNattA) gautama ! ananta paryAya kahe haiM (se keNaTeNaM bhate evaM buccai-jahaNNaThiiyANaM aNaMtapaesiyANaM aNaMtA pajjayA paNNattA ? jahaNNaThiiyassa asaMkhejjapaesiyasa vyayA tulle) ra gautama dhanya sthitivALa asaMkhyAta pradezI skandha jaghanya sthitivALA asaMkhyAta pradezI skalpathI dravyanI apekSAye tulya cha (paesaTTayAe cauTThANavADA) aTezAnI apekSA yatu:sthAna patita (ogAhaNaTTayAe caTTayANavaDie) gAnAthI yatu sthAna patita (ThiIe tulle) sthitithI tukSya (vaNNAi ubarilla ca uphAsehiya chaTTANavaDipa) pahithI tathA 652nA yA2 25thI 58sthAna patita cha (evaM ucomaThihA vi) se prahAra CrgeTa sthitimA 5 (ajahaNNamaNukosaThi evaM ceva) madhyama sthitivANA para se zata (navaraM Thiga cauvANavaDie) vizeSatA se ke sthitithI caturathAna patita thAya che. (jahaNNaThiiyANaM aNaMtapaNasiyANaM punchA ?) dhanya sthiti ananta azI 24-dhonA TasA paryAya che ? (goyamA / aNaMtA paJjavA paNattA) gautama ! mananta paryAya 4aa cha (se pheNeTheNaM bhaMte ! evaM buccai japaNNaThiyANaM arNata Page #832 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 840 prajJApanAsUtre dravyArthatayA tulyaH, pradezArthatayA paTsthAnapatitaH, avagAhanArthatayA catu:sthAnapatitaH, sthityA tulyaH, varNAdibhiH, apTasparzIzca padasthAnapatitaH, evamunkRSTAsthitikotiko'pi, ajayanyAnutkRpTasthitiko'pi evaJcaiva, navaraM sthityA ctu:sthaanptitH| TIkA-atha jaghanyAavagAhanakAnAM dvipradezikAdiskandhAnAM paryavAna prarUpayitumAha-'jahaNNomAhaNagANaM bhaMte ! dupaesiyANaM pucchA ?' gautamaH pRcchatihe bhagavan ! kisa kAraNa aisA kahA hai ki jaghanya sthiti vAle anantapradezI skaMdhoM ke ananta paryAya haiM ? (goyamA ! jahaNNaThihae aNaMtapaesie jahaNNaThiiyassa aNaMtapaemiyassa davaTTayAe tulle) he gautama ! jaghanya sthiti vAlA anantapradezI skaMdha jaghanya sthiti vAle anantapradezI skaMdha se dravya kI apekSA tulya hai (paesayApa chaTThANayaDie) pradezoM kI apekSA paTsthAnapatita (ogAhaNaTTayAe cauhANavaDie) avagAhanA kI apekSA se catuHsthAnapatita (ThiIe tulle) sthiti se tulya (vaNNAiaTTaphAsehi ya chaTThANavaDie) varNAdi se tathA ATha sparza se SaTsthAnapatita hotA hai (evaM ukkosaThiie vi) isI prakAra utkRSTa sthiti vAlA bhI isI prakAra (navaraM ThiIe cauTTANavaDie) vizeSatA yaha ki sthati kI apekSA catuHsthAnapatita hotA hai / TIkArtha-aba dipradezI Adi skaMdhoM kI jaghanya utkRSTa madhyama avagAhanA, sthiti Adi ke AdhAra para unake paryAyoM kI prarUpaNA kI jAtI haipaesiyANaM aNaMtA pajjavA paNNattA) 7 mApana | // 42) 4 cha / jaghanya sthitivALA ananta pradezI skandhanA ananta paryAya kahyA che? (goyamA jahaNNaThiie aNaMtapaesie jahaNNaThiiyassa aNaMtapaesiyassa davvadvayAe tulle) 3 gautama ! dhanya sthitivANA manata pradezI 24dhanya sthitipANI mananta pradezI 24nthI dravyanI apekSAye tulya cha (paesaTTayAe chaTUThANavaDie) prazAnI apekSA paTthAna patita cha (ogAhaNaTyAe caudANavaDie) sAInAthI apekSA nyatu sthAna patita (ThiIe tulle) sthitithI tulya (vaNNAi aphAsehiya chaTThoNavaDie) patithI tathA 24 sapathI paTthAna patita cha (evaM ukkosaThiie vi) 2 zata utkRSTa sthitiyANA (ajahaNNamaNukkosaThiie vi evaM cetra) madhyama sthitivANA 55 1 542 (navaraM Thiie cauTThANavaDie) vizeSa me sthitithI apekSAye yatu sthAna patita thAya che. TIkAtha-have kripradeza Adi skanI jaghanya, utkRSTa madhyama avagAhanA, A sthiti AdinA AdhAra para temanA paryAnI prarUpaNa karAya che Page #833 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 841 prabodhinI TIkA pada 5.014 dvipradezikapudgalaparyAyanirUpaNam he bhadanta ! jaghanyAvagAhanakAnAM dvipradezikAnAM skandhAnAM kiyantaH paryavaH prajJaptAH ? iti pRcchA, bhagavAn Aha - 'goyamA !' he gautama ! 'aNatA pajjavA paNNattA' javanyAvagAhanakAnAM dvidezikAnAM skandhAnAM anantAH paryavAH prajJaptAH gautamaH pRcchati - 'sekeNDeNaM bhaMte ! evaM buccai - jahaNNogAhaNagANaM dupaesiyANaM anaMtA pajjavA paNNattA?' he sadanta-tat-atha kenArthena kathaM tAvad evam uktarItyA, ucyate yat-jayanyAvagAhanakAnAM dvipradezikAnAM skandhAnAmanantAH paryavAH prajJaptAH ? iti, bhagavAn Aha - 'goyamA !' he gautama ! 'jahagogAhaNae dupaesie khetre' jaghanyAvagAhanako dvidezikaH skandhaH jahaNegAhaNassa dupaesiyassa saMghassa davcaTTayAe tulle' jaghanyavagAhanakasya dvipradezikasya skandhasya dravyArthatayA tulyo bhavati, 'pasahayA tulle' pradezArthatayA tulyo bhavati, ubhayorapi dvipradezikatayA pradezApekSayA tulyatvaM bhavati, ubhayotha jaghanyAvagAhanakatayA avagAhanA gautamasvAmI na karate haiM - he bhagavan ! jaghanya avagAhanA vAle videzI skaMdhoM ke paryAyoM kI pRcchA ? arthAt unake kitane paryAya haiM ? bhagavAn ! uttara dete haiM- he gautama! jaghanya avagAhanA vAle dvipradezI skaMdhoM ke ananta paryAya haiM / gautama - he bhagavan ! kisa hetu se aisA kahA jAtA hai ki jaghanya avagAhanA vAle videzI skaMdhoM ke ananta paryAya haiM ? bhagavana - he gautama ! jaghanya avagAhanA vAlA eka chipradezI skaMdha jaghanya avagAhanA vAle dUsare chipradezI skaMdha se dravya kI apekSA tulya hai, pradezoM kI apekSA bhI tulya hI hotA hai, donoM jaghanya avagAhanA vAle hone se avagAhanA kI dRSTi se bhI tulya hote haiM / kintu zrIgautamasvAmI prazna kare che--he bhagavan ! jaghanya avagAhanAvALA pridezI sanyAnA poMcenI pRcchA ? arthAt temanA keTalA paryAya che ? zrI bhagavAn uttara Ape cheH-he gautama ! jaghanya avagAhanAvALA dvipradezI sanyAnA ananta paryAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! zA hetuthI ema kahevAya che ke jaghanya avagAhanAvALA dvipradezI skandhAnA ananta paryAya che? nya zrI bhagavAn :-he gautama ! jaghanya avagAhanAvALA eka dvipradezI jaghanya avagAhanAvALA mIna pridezI skandhI drazyanI apekSAe tulya che, pradezeAnI apeAe paNa tulya ja thAya che, banne jaghanya avagAhanA vALA levAthI avagAhanAnI dRSTie paNa tulya thAya che, kintu svitinI apeAe catuHstyAna ma0 106 Page #834 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramApanAsUtre pekSayApi tulyatvaM bhavati, kintu 'ThiIe cauhANaDie' sthityA avasthAnApekSayA catuHsthAnapatito bhavati, tadabhilApastu-asaMkhyeyabhAgahIno vA saMkhyeyabhAgahIno vA saMkhyeyaguNahIno vA asaMkhyeyaguNahIno vA bhavati asaMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA saMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA, saMkhyeyaguNAbhyadhikovA asaMkhyeyaguNAbhyadhiko vA bhavati, iti vodhyaH, 'kAlavaNNapajjavehiM chaTThANavaDie' kRSNavarNaparyavaiH SaTsthAnapatitobhavati tadabhilApo'pi anantabhAgAnantaguNahInAdhikAbhyAM saha pUrvoktacatuSTaya saMmelanena svayamUhanIyaH, 'sesa vaNNagaMdharasapajjavehiM chahANavaDie' zepavarNagaMdha rasaparyavaiH paTsthAnapatito bhavati, 'sIyausiNaNiddhalukkhaphAsapanavehi chaTThANava Die'zItoSNasnigdharUkSasparzaparyavaiH paTasthApatito bhavati' jayanyAvagAhanake dvipra. dezikaskandhepu eteSAmeva caturNAsparzaparyavAnAM saMbhavAt tadanyeSAM karkazAdi catu:sparzaparyavAnAM tatrAsaMbhavAt' prakRtamupasaMharannAha-'se teNaSTeNaM gayomA ! evaM buccai sthiti kI apekSA se catusthAnapatita hote haiM, arthAt asaMkhyAtabhAga hIna, saMkhyAtabhAgahIna saMkhyAtaguNahIna athavA asaMkhyAtaguNahIna hote haiM, agara adhika ho to asaMkhyAtabhAga adhika, saMkhyAtabhAga adhika, saMkhyAtaguNa adhika athavA asaMkhyAtaguNa adhika hotA hai| kRSNa varNa ke paryAyoM se SasthAnapatita hotA haiN| una SaTsthAnoM kA kathana pUrvavat samajha lenA caahie| zeSa varNo gaMdhoM rasoM kI apekSA bhI SaTsthAnapatita hotA hai / zIta, uSNa snigdha aura rUkSa, ina cAra sparzoM kI apekSA bhI SasthAnapatita hotA hai jaghanya avagAhanA vAle dvipradezI skaMdhoM meM yahI cAra sparza pAye jAte haiN| inake atirikta karkaza Adi cAra sparza nahIM hote / aba upasaMhAra karate haiM, isa patita thAya che. arthAta asaMkhyAta bhAgahIna, saMkhyAta bhAgahIna saMkhyAtaguNa hIna athavA asaMkhyAta guNahIna thAya che, agara adhika hoya te asaMkhyAta bhAga adhika saMkhyAta bhAga adhika, saMkhyAta guNa adhika athavA asaMkhyAta guNa adhika thAya che. kRSNa varNanA paryAyothI SaTasthAna patita thAya che. e SaTasthAnenuM kathana pUrvavata samajI levuM joIe. zeSa varNa, gaMdha, rasenI apekSAe paNa SaTasthAna patita thAya che. zIta, uSNa, snigdha ane rUkSa, e cAra sparzenI apekSAe paNa SaTasthAna patita thAya che. jaghanya avagAhanAvALA DhipradezI skAmAM Aja cAra sparza maLI Ave che. temanA sivAya karkaza Adi cAra sparza nathI hatA. have upasaMhAra kare che-e kAraNe he gautama ! evuM kahevAya che ke jaghanya avagAhanAvALa kripradezI skandhanA ananta paryAya kahelA che. Page #835 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pada 5 sU.14 dvipradezikapudgalaparyAyanirUpaNam 843 -he gautama ! tat-artha' tenArthena' evam-uktarItyA ucyate yat-'jaddaNNogAhaNagANaM dupaesiyANaM poggalANaM aNaMtA pajjavA paNNattA' jaghanyAvagAhanakAnAm ekAkAza pradezAcagAhanavatAs dvipradezikAnAM pudgalAnAm anantAH paryavAH prajJaptAH 1 iti, 'ukkosogAhaNaevi evaM ceva' utkRSTAvagAhanako'pi dvipradezikaH pudgalaskandhaH, evaJcava-jaghanyAvagAhanakadvipradezikapudagalaskandhavadevAvaseyaH, kintu 'ajahaNNamaNukkosogAhaNao natthi' ajaghanyAnutkRSTAvagAhanakaHmadhyamAvagAhanako dvipradezikaH pudgalaskandho nAsti dvipradezikasya pudgalaskandhasya jaghanyAvagAhanA ekapradezAtmikA bhavati, utkRSTAvagAhanAtu dvipradezAtmikA bhavati, tayorapAntarAlA bhAvena madhyamAvagAhanAyA abhAvAt, gautamaH pRcchati-'jahaNNogAhaNayANaM bhaMte ! tipaesiyANaM pucchA' he bhadanta ! jaghanyAvagAhanakAnAm ekAkAzapradezAvagAhanAmityarthaH tripradezikAnAM pudgagalaskandhAnAM kiyantaH paryavAH kAraNa he gautama ! aisA kahA jAtA hai ki jaghanya avagAhanA vAle dvipradezI skaMdhoM ke ananta paryAya kahe gae haiN| utkRSTa avagAhanA vAle videzI skaMdha kI prarUpaNA bhI isI prakAra karanA cAhie, madhyama avagAhanA vAlA dipradezI skaMdha hotA hI nahIM hai kyoMki do paramANuoM kA piNDa dipradezI skaMdha kahalAtA hai| usakI avagAhanA yA to AkAza ke eka pradeza meM hogI athavA adhika se adhika do akAza pradezoM meM hogI / eka pradeza meM jo avagAhanA hotI hai vaha jaghanya avagAhanA hai aura do pradezoM meM jo avagAhanA haiM, vaha utkRSTa hai| ina donoM ke bIca kI koI ava. nAhanA nahIM ho sakatI, ataeva madhyama avagAhanA kA abhAva hai| gautama-he bhagavana ! jaghanya avagAhanA vAle arthAta AkAza ke eka pradeza meM rahe hue tripadezI skaMdha ke paryAya kitane haiM ? utkRSTa avagAhanAvoLA dvipradezI skandhanI prarUpaNa paNa eja prakAre karavI joIe. madhyama avagAhanAvALA dvidezI skandha hatA ja nathI, kemake be paramANuone piDa kripradeza kanya kahevAya che. temanI avagAhanA AkAzanA eka pradezamAM thaze athavA adhika be AkAza pradezamAM thaze eka pradezamAM je avagAhanA thAya che te jaghanya avagAhanA che. ane be pradezamAM je avagAhanA che, te utkRSTa che. e bannenI vaccenI kaI avagAhanA nathI thaI zakatI, tethI ja madhyama avagAhanAne abhAva che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! jaghanya avagAhanAvALA arthAt AkAzanA eka pradezamAM rahelA videzI skalpanA paryAya keTalA? Page #836 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanAsUtre prajJaptA: ? iti pRcchA, bhagavAn Aha - 'goyamA !" he gautama! 'aNatA pajjavA paNNattA ?' jaghanyAvagAhanakAnAM tridezikapudgalaskaMdhAnAm anantAH paryavAH prajJatAH / gautamaH pRcchati - 'sekeNaTTeNaM bhaMte ! evaM bucai - jahaSNogAhaNagANaM tipae siyANaM 'aNaMtA pajjavA paNNattA ?' he bhadanta ! tat atha kenArthena - kathaM tAvat-evam - uktarItyA, ucyate yat-jayanyAvagAhanakAnAM tripradezikAnA pudgala skandhAnA manantAH paryavAH prajJaptAH ? iti bhagavAn Aha - 'goyamA !' he gautama 1 'jahA dupaesie jahaNNogAhaNae' yathA dvidezikapudgalaskandho jayanyAavagAhanakaH pratipAditaH tathA tridezikaH pudgalaskandho'pi jaghanyAvagAhanakaH pratipattavyaH 'ukkosogAddaNaevi evaM ceva' evaM utkRSTAvagAhanako'pi evameva AkAzasya tripradezAvagAhanako'pItyarthaH tripradezikaH pudgala skandhaH evaJcaiva jaghanyAvagAhanaka dvipradezika pugala svAndhavadevAvaseyaH, 'evaM ajahaNNamaNuko so gAhRNaevi' evam - uktarItyA, ajaghanyAlutkRSTAvagAhanako'pi tridezikaH pudgalaskandhaH jagha 844 bhagavAn he gautama ! ananta paryAya haiM / gautama - he bhagavan ! kisa kAraNa aisA kahA gayA ki jaghanya ava gAhanA vAle tripradezI skaMdhoM ke kitane paryAya haiM ? bhagavAn he gautama ! jaghanya avagAhanA vAlA eka tripadezI skaMdha dUsare jaghanya avagAhanA vAle tripradezI skaMdha se dravya kI dRSTi se tulya hai, ityAdi prarUpaNA hipradezI skaMdha ke samAna hI samajhanA cAhie / utkRSTa avagohanA vAlA arthAt AkAza ke tIna pradezoM meM sthita tridezI skaMdha bhI isI prakAra samajha lenA cAhie / madhyama avagAhanA vAle trimadezI skaMdha kI prarUpaNA bhI jaghanya avagAhanA bAle dvipradezI skaMdha ke samAna hI samajhanA cAhie, tripradezI puDhala zrI bhagavAn. - he gautama! ananta paryAya che. zrI gautamasvAmI-bhagavan 1 ema zA kAraNe kahevAyu ke jaghanya ava gAhanAvALA tri pradezI skandhAnA ananta paryAya che? zrI bhagavanhe gautama ! jaghanya avagAhanALA eka tripradezI kanya khIjA jaghanya avagAhanAvALA tripradezI skandhathI dravyanI dRSTie tulya che, ityAdi prarUpaNA dvipradezI skandhanA samAna ja samajI levI joie. utkRSTa avagAhanAvALA arthAt AkAzanA traNa pradezamAM sthita tripradezI skandha paNa eja prakAre samajI levA joie. madhyama avagAhanAvALA tripradezI skandhanI prarUpaNA paNa jaghanya avagAhanAvALA vipradezI skandhanA samAna samajavI joIe. tripradezI puddagala skandhanI jaghanya avagAhanA eka AkAza pradezamAM, Page #837 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 845 pramaiyabodhinI TIkA pada 5 sU014 DipradezikapudgalaparyAyanirUpaNam nyAvagAhanaka dvipradezika pudgalaskandhavadevAseyaH, tripradezikasya pudgalaskandhasya javanyAvagAhanA ekapradezarUpA dvipradezarUpA madhyamAvagAhanA bhavati, tripradezarUpA ca utkRSTAvagAhanA bhavati, ataevAtra jayanyAnutkRpTarUpamadhyamAvagAhanApi bhaNitA, gautamaH pRcchati-'jahaNNogAhaNagANaM bhaMte ! caupaesiyANaM punchA' he bhadanta ! jaghanyAvagAhanakAnAm ekAkAzapradezAvagAhanavatAmityarthaH catuHpradezikAnAM pudgalaskandhAnAm kiyantaH paryavAH prajJaptAH ? iti pRcchA, bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'jahA jahaNNogAhaNae dupaesie tahA jahaNNogAhaNae cauppaesie' yathA jaghanyAvagAhanako dvipradezikaH pudgalaskandhaH pratipAditastathA jaghanyAvagAhanakazcatupradezikA pudgalaskandho'pi pratipattavyaH, 'evaM jahA ukosogAhaNae dupaesie tahA ukkosogAhaNae cauppaesie vi' evaMpUrvoktarItyA yathA utkRSTAvagAhanako dvipradezikaH pudgalaskandhaH pratipAditastathA utkRSTAvagAhanakazcatuHpradeziko'pi pratipAdanIyaH 'evaM ajapaNNamaNukkosogAhaNae vi cauppaesie' evam-pUrvoktarItyA ajavanyAnutkRSTAvagAhanako'pi-madhyamAvagAhanakaH catuHpradezikaH pudgalaskandhaH pratipattavyaH, kintu-'NavaraM ogAhaNaTTayAe skaMdha kI jaghanya avagAhanA eka AkAzapradeza meM, madhyama avagAnA do AkAza pradezo meM tathA utkRSTa avagAhanA tIna pradezoM meM hotI hai ataeva yahA~ madhyama avagAhanA kA bhI pratipAdana kiyA hai| gautama prazna karate haiM-he bhagavan ! jaghanya avagAhanA vAle arthAta AkAza ke eka pradeza meM sthita catuHpradezI skaMdha ke kitane paryAya kahe haiM ? bhagavAn-he gautama ! jaisA jaghanya avagAhanA vAlA vipradezI vaisA hI jaghanya avagAhanA vAlA cauprdeshii| isI prakAra utkRSTa avagAhanA vAle dvipradezI skaMdha kI jaisI prarUpaNA kI hai, vaisI hI utkRSTa avagAhanA vAle caupradezI kI bhI samajha lenA cAhie isI prakAra madhyama avagAhanA be AkAza pradezamAM tathA utkRSTa avagAhanA traNa pradezamAM thAya che. tethI ja ahIM madhyama avagAhanAnuM paNa pratipAdana karAyuM che. zrIgautamasvAmI prazna kare che-he bhagavad ' jaghanya avagAhanAvALA arthAta AkAzanA eka pradezamAM sthita catuH pradezI udhanA keTalA paryAya kayA che? zrI bhagavAna-he gautama ! jevA jaghanya avagAhanAvALA kripradezI tevAja jaghanya avagAhanAvALA cAra pradezI e rIte utkRSTa avagAhanAvALA dri pradeza kanvenI jevI prarUpaNa karI che tevI ja utkRSTa avagAhanAvALA cAra pradezanI paNa samajI levI joIe eja prakAre madhyama avagAhanAvALA catu Page #838 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanAsUtra siya hINe siya tulle siya amahie' navaram-pUrvApekSayA vizeSastu avagAinArthatayA-avagAhanApekSayA, syAt-kadAcit kazcit hIno bhavati, syAtkadAcit kazcit tulyo bhavati, syAt-kadAcit kazcit abhyadhiko bhavati, tatra 'jai hINe paesahINe' yadA hIno pradezahIno bhavati, 'aha amahie paesaamahie' atha-yadA abhyadhiko vivakSitastadA pradezAbhyadhiko bhavati, tathA catuHpradezasya pudgalaskandhasya jaghanyAvagAhanA ekapradezarUpA, utkRSTAvagAhanA ca catuHpradezarUpA bhavati, madhyamAvagAhanAtu dvividhA bhavati dvi pradezarUpA, tripradezarUpA ca, tatra madhyamAvagADnakacatuHpradezikaH pudgalaskandho madhyamAvagAhanakaH catuH pradezika pudgalaskaMdhApekSayA yadA hIno vivakSita stadA pradezato hIno bhavati, atha yadA abhyadhiko vivakSitastadA pradezato'bhyadhiko bhavati, evameva paJcaprademadhyama avagAhanA vAlA catuHpradezI skaMdha bhI samajhalenA cAhie' kintu use adhagAnA kI apekSA kadAcit hIna, kadAcita tulya aura kadAcita adhika kahanA caahie| agara hIna hotA hai to eka pradeza se hIna aura yadi adhika hotA hai to eka pradeza se adhika hotA hai / tAtparya yaha hai ki caupradezI skaMdha kI jaghanya avagAhanA eka pradeza meM evaM utkRSTa avagAhanA cAra pradezoM meM hotI hai| madhyama avagAhanA do prakAra kI hai-do pradezoM meM aura tIna pradezoM meM ataeva madhyama avagAhanA vAle eka caupradezI skaMdha se dUsare madhyama avagAhanA vAlA caupradezI skaMdha yadi avagAhanA se hIna hogA to eka pradezahIna hI hogA aura jo adhika hai vaha bhI eka pradezA. dhika hI hogaa| isase adhika hInAdhikatA unameM nahI ho sktii| pradezI anya paNa samajI levA joIe. paraMtu avagAhanAnI apekSAe kadAcit hIna, kadAcit tulya, ane kadacit adhika kahevI joIe. je hIna bane che te eka pradezathI hIna ane je adhika thAya che te eka pradeza adhika thAya che. tAtparya e che ke cAra pradezI skandhanI jaghanya avagAhanA eka pradezamAM temaja utkRSTa avagAhanA cAra pradezamAM thAya che. madhyama avagAhanA be prakAranI che-be pradezamAM ane traNa pradezamAM tethI ja madhyama avagAhanA vALA eka cAra pradezI kalpathI bIjI madhyama avagAhanAvALA cAra pradezI skandha je avagAhanAthI hIna thaze te eka pradezaja hIna thaze. ane je adhika thAya te te paNa eka pradeza adhika ja banaze. tenAthI adhika hInAdhikatA che temA thaI zaktI nathI. Page #839 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhimI TIkA pada 55.014 dvipradezikapudgalaparyAyanirUpaNam 847 zAdiSu pudgalaskandheSu madhyamAvagAhanAmadhikRtya pradezaparivRddhayA vRddhi nizca tAvad vaktavyA yAvad dazapradezake pudgalaskandhe sapta pradezaparivRddhirbhavati, ityabhiprAyeNAha-'evaM jAva dasa paesie NeyavvaM, NavaraM ajahaNNamaNukosogAhaNae paesaparivuDi kAyayA jAva dasapaesiyassa satta paesA parivudvijjati' evampUrvoktarItyeva, yAvat-paJca paT saptASTa navapradezikaH pudgala skandho jJAtavyaH, kintu navaram-pUrvApekSayA vizeSastu ajaghanyAnutkRSTAvagAhanake pudgalaskandhe pradezaparivRddhiH karttavyA yAvad-paJca paT saptASTa navadazapradezikasya pudgala skandhasya dvitri catuHpaJca paT saptapradezAH parivRddhiSyante, tatra dazapradezikaskaMdhe tadabhi. lApo yathA-ajaghanyAnutkRSTAvagAhanako dazapradezika pug2alaskandhaH ajaghanyAnutkRpTAvagAhanakasya dazapradezikasya pudgalaskandhasya avagAhanApekSayA syA isI prakAra paMcapradezI Adi pudgala skaMdhoM meM madhyama avagAhanA ko lekara eka eka pradeza kI vRddhi karate hue vRddhi-hAni kahanI cAhie, yAvat dazapradezI skaMdha meM pradezoM kI vRddhi hotI hai| isI abhiprAya se kahA hai-isI prakAra paMcapradezI, SaTpradezrI, sapta pradezI, aSTapradezI aura navapradezI pudgala skaMdha ko bhI samajha lenA cAhie, vizeSatA yaha hai ki madhyama avagAhanA vAle skaMdha, meM eka eka pradeza kI vRddhi karalenI cAhie, tadanusAra pAMcapradezI skaMdha meM do, SaTsthAnapradezI skaMdha meM tIna, saptapradezI skaMdha meM cAra, aSTapradezI skaMdha meM pAMca, navapradezI skaMdha meM chaha aura dasapradezI skaMdha meM sAta pradezoM kI hAni vRddhi hotI hai / isa prakAra dazapradezI skaMdha ke viSaya meM kahA jAegA-eka madhyama avagAhanA vAle dazapradezI skaMdha se ava- eja rIte pAMca pradezI Adi pudagala skomA madhyama avagAhanA ne laIne eka eka pradezanI vRddhi karatA jaIne-vRddhi hAnI kahevI joIe, yAvata daza pradezI skadhamAM sAta pradezonI vRddhi thAya che. e abhiprAyathI kahyuM che eja rIte paMca pradeza, SaTa pradeza, sapta pradeza, aSTa pradezI, ane nava pradezI pudgala skalpane paNa samajI levuM joIe, vizeSatA e che ke madhyama avagAhanAvALA skanDamAM eka eka pradezanI vRddhi karI levI joIe, tadanusAra pAMca pradezI skalpamAM be, videzI skandamAM traNa sapta pradezI skadhamAM cAra, aSTa pradezI skandhamAM pAMca, nava pradezI skadhamAM che ane daza pradezI skandamAM sAta pradezanI hAni vRddhi thAya che, tema samajavuM joIe. e prakAre daza pradezI kalpanA viSayamAM ema kahevAze ke eka madhyama avagAhanAvALA daLa dezI skandha bIjA madhyama avagAhanAvALA daza pradezI skandhathI avagAhanAnI Page #840 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathApanA ddhInaH syAttulyaH, rayAdabhyadhikaH, tatra yadA hIno vA bhavati, atha yadA abhyadhiko vivakSitastadA pradezAdhyadhiko vA dvipradezAbhyadhiko vA, tripradezAbhyadhiko vA, catuHpradezAbhyadhiko vA bhavati, iti ! gautamaH pRcchati-'jahaNNogAhaNagANaM bhaMte ! saMkhejapaesiyANaM pucchA' he bhadanta ! jaghanyAvagAhanakAnAM saMkhyeyapradezikAnAM pudgalaskandhAnAM kiyantaH paryavAH pranaptAH, bhagavAnAha__ 'goyamA! 'he gautama ! 'aNaMtA pajjavA paNNattA' jayanyAvagAhanakAnAM saMkhyeya. pradezikAnAM pudgalaskandhAnAM anantAH paryavAH pranatAH ? gautamaH pRcchati-'se keNaTeNaM bhaMte ! 'evaM buccada-jaNNogAhaNagANaM saMkhajapaesiyANaM varNatA pajavA paNNattA' he bhadanta ! tat atha, kenArthena-kathaM nAvat, evam-uktarItyA, ucyate yad-jaghanyAvagAhanakAnAM saMkhyeyapradezikAnAM pudagalaskandhAnAM anantAH paryavAH gAhanA kI dRSTi kadAcit hIna kadAcita tulya aura kadAcit adhika hotA hai| yadi hIna vivakSita kiyA jAya to eka pradeza se hIna, do pradezoM se hIna, tIna pradezoM se hIna cArapradezoM se hIna, pAMca-: pradezoM se hIna, chaha pradezoM se hIna athavA sAtapradego hIna hotA hai, yadi adhika vivakSita kiyA to eka pradeza se adhika, do pradezoM se adhika, tIna pradezoM se adhika, cAra pradegoM se adhika, pAMca pradezoM se adhika, chaha pradegoM se adhika athavA sAta pradezoM se adhika hotA hai| gautama-he bhagavan ! jaghanya avagAhanA vAle saMkhyAtapradezI skaMdhoM ke kitane paryAya haiM ? - bhagavan-he gautama ! ananta paryAya kahe gae haiM gautama-he bhagavAna ! kisa kAraNa se aimA kahA jAtAhai jaghanya daSTie kadAcit hIna, kadAcit tulya, kadAcit adhika thAya che. je hIna vivakSita karAya te eka pradezathI hIna, be pradezathI hIna, traNa pradezathI hIna cAra pradezathI hIna, pAca pradezathI hIna, cha pradezothI hIna, athavA sAta pradezathI hIna thAya che, je adhika vivakSita karAya to eka pradezathI adhika be pradezathI adhika, traNa pradezathI adhika, cAra pradezathI adhika, pAca prade. zethI adhika, cha pradezothI adhika athavA sAta pradezothI adhika thAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! jaghanya avagAhanAvALA saMkhyAta pradeza skonA keTalA paryAya che ? zrI bhagavAhe gautama ! ananta paryAya kahelA che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana zA kAraNe evuM kahevAya che ke jaghanya Page #841 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pada 5sU.14 dvipradezikapudgalaparyAyanirUpaNam 849 prajJaptAH iti ? bhagavAn Aha-'goyamA ! he gautama ! 'jahaNNogAhaNae saMkhejjapaesie' jaghanyAvagAhanakaH saMkhyAtapradezikaH skandhaH 'jahaNogAhaNagamsa' jaghanyAvagAhanakasya 'saMkhijapaesiyassa' saMkhyAtapradezikasya 'davvaTThayAe tulle' dravyArthatayA tulyaH 'paesaTTayAe dudvANavaDie' pradezArthatayA dvisthAnapatitaH 'ogAhaNaTTayAe tulle' agATanApekSayA tulyaH TiIe cauDhANavaDie' sthityA catu:sthAnapatitaH 'vaNNAicauphAsapajjave hi ya chaTANavaDie' varNAdi catusparzaparyavaiH paTsthAnapatito bhavati evaM ubosogAhaNae vi' evameva utkRSTAvagAhanako'pi vodhyaH 'ajahaNNamaNukosogAhaNae vi evaM ceva' madhyamAvagAhanako'pyevameva avagAhanA vAle saMkhyAtapradegIskaMdha ke ananta paryAya haiM ? / bhagavAna-he gautama ! eka jaghanya avagAhanA vAlA saMkhyAtapradezI skandha dUsare jaghanya avagAhanAbAle saMkhghAtapradezI skaMdha se dravya kI dRSTi se tulya hai| pradezoM kI dRSTi se histhAnapatita hotA hai, arthAt jaghanya avagAhanA vAlA saMkhyAnapradezI eka skaMdha dUsare jaghanya avagAhanA vAle saMkhyAtapradezI skaMdha se saMkhyAtapradeza hIna athavA saMkhyAtaguNapradezahIna hotA hai / aura yadi adhika vivakSita ho to saMkhyAtamAgapradezAdhika yA saMkhyAtazuNapradezAdhika hotA hai / avagAhanA se tulya hotA hai, kyoMki donoM hI jaghanya avagAhanA vAle haiN| sthiti kI dRSTi se catusthAnapatita hotA hai, arthAt asaM khyAtanAga hIla, saMkhyAtabhAga hIna, saMkhyAtaguNa hIna athavA asaMkhyAtaguNa hIna hotA hai| adhika virakSita hoto asaMkhyAtabhAga adhika, saMkhyAtabhAga adhika, saMkhyAtaguNa adhika yA asNkhyaatavagAhanAvALa saMkhyAta pradeza anvanA ananta paryAya che zrIbhagavAna-he gIta 'eka jaghanya avagAhanAvALA saMkhyAta pradezI ska bIjA jaghanya avAgAhanAvALA saMkhyAta pradezI skandhathI dravyanI daSTie tulya che. pradezonI daSTie kristhAna patita thAya che. arthAt jaghanya avagAhanA vALa saMkhyAta pradezanI skanya bIja jaghanya avagAhanAvALa saMkhyAta pradezI skathI saMkhyAta bhAga pradeza hIna athavA saMkhyAtaguNa pradeza hIna thAya che, je adhika vivakSita hoya te saMkhyAta bhAga pradezAdhika agara saMkhyAta guNa pradezAdhika thAya che, avagAhanAe tulya bane che. kemake banne jaghanya avagAhanAvALA che, sthitinI daSTie catuHsthAna patita thAya che. arthAta asaM. khyAta bhAga hIna, saMkhyAta bhAgahIna, sakhyAna guNahIna, athavA asaMkhyAta guNa hIna thAya che. adhika vivAdita hoya te asa khyAta bhAga adhika, saMkhyAta bhAga adhika, saMkhyAta guNa adhika, vA asaMkhyAna guNa adhika thAya che, pu0107 Page #842 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 850 prajJApanAstra 'navaraM saTTANe duTThANavaDie' navaraM vizepastu, madhyamAvagAhanako saMgcyAtapradezI pudgalaskandhaH dvisthAnapatito bhavati 'jahaNNogANagANaM asaMkhijapaesiyANaM pucchA' jaghanyAvagAhakAnAmasaMkhyeyapradezikAnAM pudgalaskandhAnAM kiyantaH paryavAH prajJaptAH ? iti praznaH 'goyamA ! aNaMtA panjavA paNNattA' he gautama ! anantAH paryavAH prajJaptAH gautamaH pRcchati-se keNaTaNaM bhane ! evaM yuccai-'jahaNNoguNa adhika hotA hai| varNa Adi tathA cAra sazoM ke paryAyoM se arthAt zIta, uSNa, snigdha aura rUkSa sparga se pasthAnapatita hotA hai| utkRSTa avagAhanA vAle saMkhyAta pradegI skaMdha ke paryAyoM kI prarUpaNA jaghanya avagAhanA vAle saMnyAtapradegI skaMdha ke paryAyoM ke samAna samajhanA cAhie / ma yama avagAhanA vAle saMkhyAtapradegI skaMdha ko bhI isI prakAra kahanA cAhie, parantu vaha svasthAna meM hirathAnapatita hotA hai arthAt madhyama avagAhanA bAlA saMkhyAtapradezI punala skaMdha dUsare madhyama avagAhanA vAle saMkhyAtapradazI skaMdha se avagAhanA kI dRSTi se saMkhyAtabhAgahIna athavA saMkhyAnaguNa hIna hotA hai yA saMkhyAtabhAga adhika aura saMkhyAtaguNa adhika hotA hai / gautama-he bhagavan ! jaghanya avagAhanA vAle asaMkhyAtapradezI skaMdhoM ke kitane paryAya haiM ? | bhagavAn-he gautama ! jaghanya avagAhanA vAle arthAt akAza ke eka hI pradeza meM sthita asaMkhyAtapradezI pudgalaskaMdhoM ke ananta paryAya haiM ? varNa Adi tathA cAra sparzInA paryAyathI arthAt zIta, uSNu snigdha ane rUkSa sparzothI pasthAna patita thAya che. utkRSTa avagAhanAvALA saMkhyAta pradezI skanDanA paryAnI prarUpaNA jaghanya avagAhano vALa saMkhyAta pradezI skandhanA paryAnA samAna samajavI joIe. madhyama avagAhanAvALA saMkhyAta pradeza anyane paNa e prakAre kahe joIe, parantu te sthAnamAM kristhAna patita thAya che, arthAt madhyama avagAhanAvALA saMkhyAta pradezI kanyathI avagAhanAnI daSTie saMkhyAta bhAga hIna athavA saMkhyAta guNahIna thAya che agara saMkhyAta bhAga adhika ane saMkhyAta guNa adhika thAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! jaghanya avagAhanAvALA asaMkhyAta pradezI skandhanA keTalA paryAya che? zrI bhagavAna-he gautama ! jaghanya avagAhanAvALA arthAt AkAzanA eka ja pradezamAM sthita asaMkhyAta pradezI yugala skandhonA ananta paryAya che. Page #843 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiodhinI TIkA pada 5 . 14 DipradezikapudgalaparyAyanirUpaNam 851 gAhaNagANaM' tat atha kenArthena kena kAraNena evaM uktarItyA kathyate yad jaghanyAvagAhanakAnAM 'asaMkhijjapa esiyANaM' asaMkhyeyapradezikAnAM pudgalaskandhAnAM 'aNatA pajjavA paNNattA' anantAH paryavAH prajJaptAH kathitA iti bhagavAnuttarayati 'goyasA !" he gautama ! 'jahaNNogAhaNae asaMkhejjapaesie khaMdhe nadaNNogAhaNagassa asaMkhijjapa esiyassa saMdhassa davvaTTayAe tulle' jaghanyAvagAhanako'saMkhyeyapradezikaH skandho jaghanyAvagAhanakasya asaMkhyepradezikasya skandhasya dravyArthatayA tulyo bhavati, 'parasaTTayAe caudvANavaDie' pradezArthatayA catuHsthAnapatito bhavati, 'ogAhaNadvayAe tulle' avagAhanArthatayA avagAhanApekSayA tulyo bhavati, 'ThiIe cauTTANavaDie ' sthityA catuHsthAnapatito bhavati, 'vaNNAi uvarillaphAsehiya chaTTANavaDie' varNAdibhiH uparitanacatu sparzeva-zItoSNasnigdharUkSa sparzaparyavaiH paTsthAnapatito bhavati, 'evaM ukkoso gAiNae vi, evaM - jaghanyAvagAhanakA saMkhyeyapradezikaskandhavadeva utkRSTAvagAhanako gautama - he bhagavan ! aisA kahane kA kyA hetu hai ? bhagavAn - he gautama! jaghanya avagAhanA vAlA asaMkhyAtamadezI pudgalaskaMdha dUsare javanya avagAhanAvale asaMkhyAta pradezI pudgala skaMdha se dravya kI apekSA tulya hai / pradezoM kI apekSA catuHsthAnapatita hotA hai, avagAhanA kI apekSA tulya haiM, sthiti kI apekSA snigdha catuHsthAnapatita hotA hai aura varNa, gaMdha, rasa tathA zIta, uSNa, aura rUkSa sparza kI apekSA se SaTsthAnapatita hotA hai| jaghanya avagAhanA vAle asaMkhyAtapradezI pudgalaskaMdha ke samAna hI utkRSTa avagAhanA vAle asaMkhyAta pradezI skaMdha kI prarUpaNA samajha lenI cAhie' madhyama avagAhanA vA le arthAt akAza ke do zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! ema kahevAnA ze| hetu che? zrI bhagavAn--he gautama ! jaghanya avagAhanAvALA asakhyAta pradezI eka pudgala skandha khIjA jaghanya avagAhanAvALA asaMkhyAta pradezI pugala skandhathI dravyanI apekSAe tulya che. pradezonI apekSAe catusthAna patita khane che. avagAhanAnI apekSAe tulya che. sthitinI apekSAe catuHsthAna yatita garne che bhane varSA, gaMdha, rasa, tathA zIta, pyu, snigdha bhane 3kSa sparzanI apekSAe SaDthAnapatita thAya che. jaghanya avagAhanAvALA asa'khyAta pradezI pudagala skandhanA samAnaja utkRSTa avagAhanAvALA asaMkhyAta pradezI skandhanI prarUpaNA samajI levI joie madhyama avagAhanAvALA arthAt AkAzanA ethI laine sakhyAta pradezemAM Page #844 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 852 prazApanAsUtra pyasaMkhyeyapradezikapudgalaskandhaH pratipattavyaH 'ajahaNNaNukkosogAhaNae vi evaM ceva' ajaghanyAnutkRSTAvagAhanako'pi asaMkhyeyapradezika pudgalakandhaH AkAzasya dvayAdisaMkhyeyaparyantapradezAvagAhanakAH evaM caiva-jaghanyAyagAhanakAsaMkhyeyapradezika pudgalaskandhavadeva avagantavyaH kintu-'navaraM sahANe cANavaDie' navaram-pUrvApekSayA vizeSastu svasthAne-svasthAnApekSayA catu:sthAnapatito bhavati, svasthAne saMkhyeyapradezikaskandhasya tu dvisthAnapatitatvamevoktam, gautamaH pRcchati'jaddaNNogAhaNagANaM bhaMte ! aNaMtapaesiyANaM punchA'-he bhadanta ! jaghanyAvagAhanakAnAm ekAkAzapradezAvagAhanavatAm anantapradezikAnAM pudagalaskandhAnAM kiyantaH paryavAH prajJaptAH ?' iti pRcchA, bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'aNaMtA pajjavA paNattA !' jaghanyAvagAhanakAnAmanantapradezikAnAM pudgalaskandhAnAmanantAH paryavAH prajJaptAH, gautamaH pRcchati-'se keNaNaM bhaMte ! evaM cuccai-jahaNyogAhaNagANaM aNaMtapaesiyANaM arNatA pajjayA paNNattA ?' he bhadanta ! tat-atha, kenArthena kathaM tAvat, evam-uktarItyA, ucyate yat-jaghanyAvagAhanakAnAmanantapradezikAnAM pudgalaskandhAnAM anantAH payevAH prajJAptA: ? iti, bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNogAhaNae aNaMtapaesie khaMdhe se lekara saMkhyAta pradegoM meM sthita pulaskaMdha kI vaktavyatA bhI isI prakAra hai magara isameM vizeSatA yaha hai ki yaha svasthAna meM catuHsthAnapatita hai jaba ki saMkhyAtapradezI skaMdha svasthAna meM dvisthAnapatita hI ho sakatA hai| __ gautama-he bhagavan ! jaghanya avagAhanA vAle anantapradezI pudgala. skaMdhoM ke kitane paryAya haiM ? bhagavana he gautama ! ananta paryAya haiN| gautama-he bhagavan ! ananta paryAya kahane kA kyA hetu hai ? bhagavAn-he gautama ! eka jaghanya avagAhanA vAlA anantapradezI sthita pudgala skandhanI vaktavyatA paNa A prakAranI che, paNa temAM vizeSatA e che ke e svasthAnamAM catuHsthAna patita che, jyAre saMkhyAta pradezI skandha vasthAnamAM dristhAna patita ja thaI zake che. zrI gautamasvAmI-he bhagavat jaghanya avagAhanAvALA ananta pradezI pudgala skalpanA keTalA paryAya che ? zrI bhagavAna-he gItama ! ananta paryAya che. zrI gItamasvAmI-he bhagavana ! ananta paryAya kahevAno zo hetu che? zrI bhagavan! gItama! eka jaghanya avagAhanAvALA ananta pradeza Page #845 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 5 sU.14 dvipradezikapudgalaparyAyanirUpaNam 853 jahaNNogAhaNagassa aNaMtapaesiyassa khaMdhassa davaTThayAe tulle jaghanyAvagAhanako'nantapradezikaH skandho jaghanyAvagAhanakasya anantapradezikasya skandhasya dravyArthatayA tulyo bhavati, 'paesaTTayAe chahANavaDie' pradezArthatayA paTsthAnapAtato bhavati, anantapradezikaskandhasya saMkhyAtAsaMkhyAtAnantapradezasaMbhayAt, pada sthAnapatitatvaM saMbhavati, 'ogAhaNaTTayAe tulle' avagAhanApekSayA tulyo bhavati, 'ThiIe cauDhANavaDie, sthityA catuHsthAnapatito bhavati, tathA cotkRpTAvagAhanako'nantapradezikaH skandhaH samasta lokavyApI bhavati, sacAcittamahAskandhaH kevali samudaghAtakarma pudgalaskandho vA bhavati tayozca dvayorapi daNDakapATamanthAntapUraNalakSa catuHsamayapramANatvena tulyakAlatvaM bhavati iti bhAvaH 'vaNNAi uvarilla cauphAsehiM chaTThANavaDie' varNAdibhiH, uparitana catuHspazaiMH paTsthAnapatito bhavati, 'ukosogAhaNaevi evaM ceva' utkRpTAvagAhanako'pi anantapradezikaH skandha evaJcaiva-jakyAvagAhanakAnantapradezika skandharadeva pratipattavyaH, kintu 'NavaraM 'ThiIe vi tulle' navaraM-pUrvApekSayA vizeSastu sthityApi tulyo bhavati, 'ajahaNNamaNukkosogAhaNagANaM bhaMte ! aNaMtapaesiyANaM pucchA' he pudgalaskaMdha dUsare jaghanya avagAhanA vAle anantapradezI skaMdha se dravya kI apekSA tulya hai / pradezoM kI apekSA padasthAnapatita hotA hai, kyoMki usameM saMkhyAta-asaMkhyAta-ananta bhAga hInAdhika evaM saMkhyAta asaMkhyAta anantaguNa hInAdhika pradeza ho sakate haiM / avagAhanA kI dRSTi se tulya hotA hai, sthiti kI se catuHsthApatita hotA hai| varNa Adi tathA upayukta cAra sparze kI apekSA se padasthAna patita hotA hai| utkRSTa avagAhanA vAle anantapradezI skaMdha kI prarUpaNA bhI aisI samajhanA cAhie, kintu yaha sthiti se tulya honA hai| madhyama avagAhanA vAle arthAt AkAza ke do Adi pradezoM se lekara asaMkhyAta pradezoM meM rahe hue anantapradezI skaMghoM ke kitane paryAya haiM ? pugala kaMdha bIjA jaghanya avagAhanAvALA ananta pradezI skandhathI dravyanI apekSAe tulya, pradezonI apekSAe prasthAna patita thAya che, kemake temAM saMkhyAta-asaMkhyAta ananta bhAgahInAdhika ane saMkhyAta-asaMkhyAta, anana guNahInAdhika pradeza thaI zake che. avagAhanAnI daSTie tulya thAya che. ridhatinI dRSTie catusthAna patita thAya che. varSa Adi tathA uparyukata cAra spazanI apekSAe pasthAna patina thAya che. utkRSTa avagAhanAvALA ananta pradezanI prarapUNA paNa evI rIte ja samajavI joIe. kintu te sthitie paNa ya thAya che. madhyama avagAhanAvALA arthAt AkAzanA be Adi pradezothI laI ne Page #846 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 854 prajJApanAsUtra bhadanta ! ajaghanyAnutkRSTAvagAhanakAnAm anantapradezikAnAM skandhAnAM kiyantaH paryavAH prajJaptAH ? iti pRcchA, bhagavAn Aha goyamA !' he gautama ! 'aNaMtA pajjavA paNNattA' ajaghanyAnutkRSTAvagAhanakAnAmananta pradezikaskandhAnAmanantAH paryavAH prajJaptAH, gatamaH pRcchati-"se keNaTeNaM bhaMte ! 'evaM vuccai-ajahaNNamaNukkosogAiNagANaM aNaMtapaesiyANa aNaMtA pajjavA paNNattA ?' he bhadanta ! tat-atha, kenArthana-kathaM tAvada-evaM uktarItyA, ucyate-ajaghanyAnutkRSTAvagAhanakAnAmanantapradezikAnAmanantAH paryavAH prajJaptAH ? iti bhagavAn Aha-'goyamA ! he gautama ! 'ajahaNNamaNukkosogAhaNae aNaMtapaesie khaMdhe' ajaghanyAnutkRSTAvagAhanako'nantapradezikaH skandhaH 'ajahaNNamaNukkosogAhaNagassa aNaMtapaesiyassa khaMdhassa davaTTayAe tulle' ajaghanyAnutkRSTAvagAhanakasya anantapradezikasya skandhasya dravyArthatayA tulyo bhavati 'paesahayAe chaThANavaDie' pradezArthatayA paTsthAnapatito bhavati, 'ogAhaNaTTayAe cauDhANavaDie' avagAhanAthetayA catuHsthAnapatito bhavati 'ThiIe cauhANavaDie' sthityA cataHsthAnapatito bhavati, 'vaNNAi aTThaphAsehiM chahANavaDie' varNAdibhiH aSTaspa : paTsthAnapatito bhavati, bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! madhyama avagAhanA vAle ananta pradezI skaMdhoM ke ananta paryAya haiN| gaumama-he bhagavan ! aisA kahane kA kyA kAraNa haiM ? bhagavAn-he gautama ! madhyama avagAhanA vAlA ananta pradezI skaMdha madhyama avagAhanA vAle anantapradezI skaMdha se dravya kI dRSTi se tulya hotA hai, pradezoM kI dRSTi se SasthAna patita hotA hai, ava gAhanA kI apekSA se catuHsthAnapatila aura sthiti kI apekSA se bhI catusthAnapatita hotA hai / varNa Adi kI apekSA se tathA AThoM sparzI kI apekSA paTsthAnapatina hotA hai| ___gautama-he bhagavan ! jaghanya sthiti vAle paramANupudgaloM ke kitane paryAya haiM ? asaMkhyAta pradezomAM rahelA ananta pradezI skanvenA keTalA paryAya che? zrI bhagavAna uttara Ape che ke he gautama! madhyama avagAhanA vALA ananta pradezI skonA ananta paryAya che. zrI gautamasvAmI-bhagavad ! evuM kahevAnuM zuM kAraNa che? zrI bhagavAhe gautama ! madhyama avagAhanA vALA ananta pradezI sTabdha madhyama avagahanAvALA ananta pradezI skanyathI dravyanI daSTie tulya thAya che. pradezanI daSTie sthAna patita thAya che, avagAhanAnI apekSAe catu sthAna pati ane sthitinI apekSAe paNa catu sthAna patita thAya che. varNa AdinI apekSAe tathA AThe sparzanI apekSAe ghaTasthAna patita bane che. Page #847 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 5sU.14 vipradezikapudgalaparyAyanirUpaNam gautamaH pRcchati-'jahaNNaThiiyANaM bhaMte ! paramANupoggalANaM pucchA' he bhadanta ! jaghanyasthitikAnAM paramANupudgalAnAM kiyantaH paryavA ajJaptAH, iti pRcchA, bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'aNaMtA pajjavA paNNattA' anantAH paryavAH prajJaptAH, jaghanyasthitikAnAM paramANupudgalAnAmanantAH paryagaH prajJaptAH ! gautama ! pRcchati-'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai-jahaNNaThijhyANaM paramANupoggalANaM aNaMtA pajjavA paNNattA ?' he bhadanta ! tat-atha, kenArthena evamucyate-jaghanyasthitikAnAM paramANupudgalAnAmanantAH paryavAH prajJaptAH ? iti, bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNaThiie 'paramANupoggale jahaNNaThiiyassa paramANupoggalassa dabaSTa yAe tulle' jaghanyasthitikaH paramANupudgalo jaghanyasthitikasya paramANu pudgalasya dravyArthatayA tulyo bhavati tathA ca pratyekaM ca dravyamanantaparyAyamiti nyAyena paramANupudgalasyApi jaghanyasthitikasya dravyatvena anantaparyAyasaMbhavAt "paesaTTayAe tulle 'pradezArthatayA-pradezApekSayA tulyo bhavati, 'bhogAdaNadvayAe tulle' avagAhanAryatayA-avagAhanApekSayA tulyo bhavati, 'Thiie tulle' sthityA tulyo bhavati 'vaNNAi duphAsehiya chaTThANavaDie' varSAdibhiH, dvi sparzAbhyAJca-zItoSNa lakSaNAbhyAM paT sthAnapatito bhavati, 'evaM ukkosaThiievi' evam-jayanyasthi bhagavAn-he gautama ! ananta paryAya haiN| gautama-he bhagavan ! jaghanya sthitiyAle paramANupudgala ke ananta paryAya haiM aisA kahane kA kyA kAraNa hai ? bhagavAn-he gautama ! jaghanya sthiti vAlA eka paramANupudgala jaghanya sthiti vAle dUsare paramANupudgala se dravya kI apekSA tulya hotA hai, pradezoM kI apekSA tulya hotA hai, avagAhanA se tulya hotA hai, sthiti se tulya hotA hai, varNAdi se tathA do sparzo se paTUsthAnapatita hotA hai| ____ utkRSTa sthiti vAle pudgalaparamANu kI prarUpaNA jaghanya sthiti - gautamasvAmI-he bhagavana jaghanya sthitivALA paramANu pudgalenA keTalA paryAya kahA che ? zrI bhagavana-he gautama! anaMta paryAye kahyA che. zrI gautamasvAmI he bhagavana jaghanya sthitivALA paramANuM pudagalenA ananta paryAya che. ema kahevAnuM zuM kAraNa che? zrI bhagavAnahe gautama! jaghanya sthitivALuM eka paramANu pudagala jaghanya sthitivALA bIjA paramANu pudagalathI dravyanI daSTithI tulya che. pradezanI apekSAthI paNa tulya hoya che. avagAhanAthI paNa tulya hoya che. sthitithI paNa tulya hoya che. varNAdithI tathA be sparzethI parasthAna patita thAya che, Page #848 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prayApanAce tika paramANupudgalavadeva utkRSTa sthitiko'pi paramANupudgalo'vagantavyaH 'ajahaNNamaNukosaTiie vi evaM ceva' ajayanyAnutkRSTasthitiko'pi paramANupudgalaH, evaJcava-jaghanyasthitika paramANupudgalavadevAvaseyaH, kintu 'navaraM ThiTae cauhANa vaDie' navaram pUrvApekSayA vizeSastu sthityA catu:sthAnapatito bhavati, gautamaH pRcchati, 'jaiNNaThiiyANaM dupae siyANaM pucchA' javanyasthitikAnAm eka samaya, sthitimatAm dvipradezAkAnAM pudgalAnAM kiyantaH paryavAH prAptAH ? iti pRcchA, bhagavAn Aha-'goyamA ! he gautama ! 'aNaMtA panjavA paNNattA' jaghanya sthitikAnAM pudgalAnAmanantAH paryavAH prajJaptAH gautamaH pRcchati-'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai-jahaNNaThiiyANaM dupaesiyANaM aNaMtA ejjavA paNNanA' ? he bhadanta ! tat-atha kenArthena-kathaM tAvad evam-uktarItyA ucyate yad-jaghanyasthitikAnAM dvipadezikAnAm pudgalAnAmanantAH paryavAH prajJaptAH, iti, bhagavAn Aha-goyamA! he gautama ! 'jahaNNaThiie dupaesie jahaNNaThiiyAsa dupaegiyassa davyadRyAe tulle' jaghanyasthitiko dvipradezikaH pudgala skandhodvipradezikasya jaghanyasthiti vAle ke samAna samajhanA cAhie / madhyama sthiti vAle paramANupudgala kI prarUpaNA bhI isI prakAra kI hai. magara viThopatA yaha hai ki madhyama sthiti vAlA eka paramANupudgala dusare madhyama sthiti vAle paramANupudgala se sthiti se catu:sthAnapatita hotA hai| ___ gautama-he bhagavan jaghanya sthiti vAle arthAt eka samaya kI sthiti vAle dvipradezI skaMdhoM ke kitane paryAya haiM ? bhavavAn- ananta paryAya haiN| gautama-he bhagavan ! aisA kahane kA kyA kAraNa hai ? bhagavAn-he gautama ! jaghanya sthitika eka dvipadezI skaMdha dUsare utkRSTa sthitivALA pudgala paramANuMnI prarUpaNa jaghanya sthitivALAnI samAna samajavI joIe. madhyama snitivALA paramANu pudgalanI prarUpaNa paNa evI jAtanI che, paNa vizeSatA e che ke madhyama sthitivALA eka paramANu pudagala bIjA madhyama sthitivALA paramANu pulathI sthitie catu sthAna patita thAya che. zrI gautamasvAmI-jaghanya sthitivALA arthAt eka samayanI sthitivALA kripradezI skalpanA keTalA paryAya che? zrI bhagavAna-he gautama ! ananta paryAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! ema kahevAnuM zuM kAraNa che? zrI bhagavana- he gItama! jaghanya sthitika eka kripradezI skanya bIjA Page #849 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 5 sU.14 hipradezikapudgalaparyAyanirUpaNam 857 kasya pudgalaskandhasya gArthanayA tulyo bhavati ubhayorapi dvipadegaktvAt, 'ogAhaNahayAe liya hoNe riya tulle siya amahie' amagAhanArthatayA-abagAnApekSayA syAt-kadAcit kazcid hIno bhavati, syAt-kadAcit kazcit tulyo bhavati, syAn-bAdAcit-kazcid asyadhiko bhavati, tatra 'jai hINe paesahINe' yadA hIno vivakSinaraladA pradezahIno bhavati, 'bara anmAnie paesaamahie, atha-yadA abhyadhiko vivakSitastadA pradezAdhyadhiko avati 'ThiIe tulle' sthityA tulyo savati, 'vaSNAT cauphAsehiya chahANavaDie' varNAdibhiH, catuHsparzI zva-zItoSNamnigdharUkSaraya sparzaraya paryaveH paTsthAnapatito bhavati, jaghanyasthitiH, dvipradezakApurugalakandhe zepasparzaparthazasaMbhavAt 'evaM ukkosaThiie vi' evam jaghanyasthitika dvisadezikapudgalaskandhavadeva, utkRSTa sthitikadvipradezika pudgalasya skandho'pi avagantavyaH, 'ajahaNNamaNukosaTiie vi evaM ceva' ajaghanyAjutchaSTasthitiko'pi hipradezitaH pudgalaskalyaH evaJcava-jaghanyasthitikadvipradezikapudgalasbandhavadeva avagantavyaH kintu-'NavaraM ThiIe cauhANavaDie, jaghanya sthitika vipradezI rUkaMgha se inca kI apekSA tulya hotA hai, pradezoM kI apekSA tulya hotA haiM, kyoMki donoM hI do-do pradeza vAle haiM, javAhanA kI apekSA sthAna hIla, syAt tulya aura syAt adhika hotA hai, yadi hIna ho to ekapradezahIna aura adhika ho to eka pradezAdhika hotA hai / sthiti kI apekSA le tulya hotA hai aura varNAdi se tathA cAra-zIta, uSNa snigdha aura rUkSa spoM se SaTsthAnapatita hotA hai| zepa cAra raparza usameM hote nahIM haiM / utkRSTa sthiti vAle pridezI kaMdha kI prarUpaNA bhI isI prakAra samajhanI cAhie / ma-yama sthiti vAle dinadezI skaMdha kI prarUpaNA bhI aisI hI hai, magara usameM vizepatA yaha hai ki vaha sthiti se catu:sthAnapatita jaghanya sthitika kripradezI skandhathI dravyanI apekSAe tulya thAya che, pradezanI apekSAe tulya thAya che, kemake banne ja be be pradezavALA che. avagAhanAnI apekSAe cAtu hIna, syAt tulya ane sthAt adhika thAya che. je na hoya to eka pradeza hIna ane adhika hoya to eka pradezathI adhika thAya che. sthitinI apekSAe tulya thAya che ane varNAdithI tathA cAra uSNa zIta sinagdha ane rUkSa pazathI ghaTasthAna patinadhAya che. zeSa cAra paze temAM hotA nathI. utkRSTa sthitivALA dipradeza kAnI prarUpaNA paNa A prAre samajavI joie. madhyama sthitivALA kripradezI skandhanI prajA paNa AvI ja che. paNa temAM vizeSatA e che ke te kidhatithI caturathAna patinuM Page #850 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prarApanAsUtre 858 navaram - pUrvApekSayA vizeSastu sthityA catuHsthAnapatito bhavati, 'evaM jAva dasapaesie' evam pUrvoktarItyA yAvad - tricatuH paJcapa saptASTa navadaza pradezikaH pudgalaskandho vaktavyaH kintu 'NavaraM paesaparivRddhI kAyacyA navaram - pUrvA pekSayA vizeSastu pradezaparivRddhiH karttavyAH 'ogAhaNahayAe tisR vi gamaesa jAva dasapaesie evaM paesA parivaidvijjati' avagAhanArthatayA, avagAhanApekSayA triSvapi gamakeSu jayanyotkRSTA jaghanyAnutkRSTa rUpeSu yAvat tricatuH paJca SaTsaptASTa nava dazapradezake pudgalaskandhe evam uparyuktarItyA pradezAH parivarddhiSyante, gautamaH pRcchati - 'jahaNaThiyANaM bhaMte ! saMkhijjapae siyANaM pucchA' he bhadanta ! jaghanyasthitikAnAM saMkhyeyapradezikAnAM pudgalaskandhAnAM kiyantaH paryavAH prajJaptAH ? iti pRcchA, bhagavAn Ada- 'goyamA !' he gautama ! 'anaMtA pajjavA paNNattA ' javanyasthitikAnAM saMkhyeyapradezikAnAM pudgalaskadhAnAmanantAH paryavAH prajJaptAH ? gautamaH pRcchati - ' se keNaTTe bhaMte ! ' evaM buccaDa - jahaNNaThiyANaM saMkhijapae siyANaM anaMtA pajjavA paNNattA ?' he bhavanta ! tat - atha, kenArthena - kathaM tAvad evam uktarItyA, ucyate yad - jaghanyasthitikAnAM saMkhyeyapradezikAnAM pudgalAnAmanantAH paryayAH prajJaptA: ? iti, bhagavAna Aha'goyamA !" he gautama! jahaNNaThisyassa saMkhejapaesiyassa saMghassa davvahayAe hotA hai isI prakAra tripradezI, catuHpradezI paMcapradezI, padmadezI, sapta pradezI aSTapradezI aura navapradezI aura dazapradezI pudgalaskaMdha bhI samajha lenA cAhie, magara inameM anukrama se eka-eka pradeza kI vRddhi karanI cAhie, jaisA ki pahale kahA jA cukA hai / gautama - he bhagavan ! jaghanyasthinika saMkhyAtapradezI pudgalaskaMdhAM ke kitane paryAya haiM ? bhagavAna he gautama! ananta paryAya haiM / gautama - he bhagavan ! aisA kahane kA kyA kAraNa haiM ? thAya hai. ye rIte tripradezI, thAra pradezI, paMtra pradezI, padmahezI, sasapradezI aSTapradezI nava pradezI ane deza pradezI, puddagala skandha paNa samajI levA oie. paNa temA anukramathI eka eka pradezanI vRddhi karavI joI e je pahelA kahI didhela che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan jaghanya sthitika sakhyAta pradezI pudgala skanyAnA keTalA paryAya che? zrI bhagavAnDe gautama ! ananta paryAya che. zrI gaumamasvAmI-he bhagavan evuM kahevAnu chu kAraNa che ? Page #851 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pada 5 sU.14 DipradezikapudgalaparyAyanirupaNam .859 tulle' jaghanya sthitikA saMkhyeyapradezikaH skandho jaghanyasthitikasya saMkhyeyapradezikasya skandhasya dravyArthatayA tulyo bhavati, 'paesayAe duTTANavaDie, pradezAArthatayA-pradezApekSayA dvisthAnapatito bhavati, saMkhyeyabhAgahIno vA saMkhyeyaguNahIno vA bhavati, ityevaM dvisthAnapatitatvaM bodhyam, 'ogAhaNaTTayAe dahANavaDie'-avagAhanArthatayA-avagAhanApekSayA dvisthAnapatito bhavati, tadabhilApaH uparyuktarUpo vodhyaH, 'ThiIe tulle' sthityA tulyo bhavati, ubhayepAmapi jaghanyasthitikatvAt, 'vaNNAi cauphAsehiM ya chaTANavaDie' varNAdibhizcatuH spargezvazItoSNasnigdharUkSasparze : paTsthAnapatito bhavati, 'evaM ukkosaThiievi' evaMjaghanyasthitikasaMkhyeyapradezikapudgalaskandhavadeva utkRSTa sthitiko'pi saMkhyeyapradezika pudgalaskandho'vagantavyaH 'ajahaNNamaNukosaThiievi evaM ceca' ajadhanyAnutkRSTa sthitiko'pi jaghanyasthitika saMkhyeyapradezikapudgalaskandhavadeva bhagavAna-he gautama ! eka jaghanya sthitika saMkhyAtapradezI skaMdha dUsare jaghanya sthitika saMkhyAna pradezI skaMdha se dravya kI apekSA tulya hai, pradezo kI apekSA visthAnapatita hotA hai, arthAt hIna ho to saMkhyAta bhAga hIna yA saMkhyAtaguNa hIna hotA haiM adhika ho to saMkhyAtabhAga adhika athavA saMkhyAtaguNa adhika hotA hai / avagAhanA kI apekSA bhI dvisthAnapatita hotA hai, usakA uccAraNa pUrvavat kara lenA cAhie, sthiti kI apekSA tulya hotA hai, kyoM ki donoM jaghanya sthiti vAle haiM varNAdi kI apekSA se tathA cAra sparzo-zIta, upNasnigdha aura kSa-se SaTsthAna patita hotA hai| isI prakAra utkRSTasthitika saMkhyAtapradezI skaMdha kI prarUpaNA karanI cAhie madhyama sthiti vAlA saMkhyAtapradezI skaMdha bhI isI prakAra kA hai, kintu svasthAna meM arthAt sthiti kI apekSA vaha catuHsthAnapatita hotA hai| zrI bhagavAna-he gautama ! eka jaghanya sthitika saMkhyAta pradeza dha bIjA jaghanya sthitika sa khyAta pradezI ghathI tranI apekSAe tulya che, pradezonI apekSAe kristhAna patita thAya che, arthAt hIna hoya te saMkhyAta bhAga hIna, agara saMkhyAta guNahIna thAya che, adhika hoya te sakhyAta bhAga adhika athavA saMprakhyAta guNa adhika hoya che. avagAhanAnI apekSAe paNa dristhAna patita thAya che, tenuM uccAraNa pUrvavat karI levuM joIe. sthitinI apekSAe tudaya thAya che, kemake bane jaghanya sthitivALA che. varNAdinI apekSAe tathA cAra paze-zIta uSNa, niSpa ane rUAthI pathAna patita thAya che. e prakAre utkRSTa sthitika saMkhyAna pradezI rakampanI prarUpaNa karavI joIe. madhyama sthitivALA saMkhyAta pradezI raka paNa e. Page #852 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 860 pradApanAsye vodhyaH, kintu-'NavaraM liIe caTTANayaDipa' navam-pikSayA vizeSantu sthityA catuHsthAnapatito bhavati, gautamaH pRcchanti-'jamaNAThiyANaM asaMsijjapae. siyANaM pucchA' he bhadanta ! jaghanyasthitikAnAm asaMkhyevAdezikAnAM pudgalaskandhAnAM kiyantaH paryavAH prajJaptAH ? iti pRcchA, bhagavAna zAka-gIyamA ' he gautama ! 'aNaMtA pajavA paNNattA' jaghanyasthinikAnAyasalavapravezikAnAM pudgalamkandhAnAmanantAH paryavAH prAptAH, nItamaH pRcchani-se kaMgaNaM bhane ! patra buccadajahaNNaThijhyANaM asaMkhejapaesiyANaM agaMtA pajavA pANanA' madanta ! tatatha, kenArthena-kayaM tAvad, evam-utarItyA uccana yan jayanyasthitikAnAm asaMkhyeyapradezikAnAM pudgalamkandhAnAmanantAH payavAH prajAH ? uni bhagavAn Aha-'goyamA ! he gautama ! 'jahaNaTidae asaMkhajapAkhie jahaSNaThiDayassa asaMkhijjapaesiyalsa dajayAe tula?' jayanyasthitikA yApasyeyapradezikA pudgala skandho jaghanyasthitikasva asaMkhyevapradezikasta pudgala skandhasya dravyArthatayA tulyo bhavati, tathA ca pratyeka dravyamananta paryAvamiti nyAyana jaghanyasthitikAsaMkhyeyapradezikasya pudgalasandhabhyapi dravyatyena anantaparyAyasaMbhavAt, 'paesaTTayAe cahANavaDie' pradezAtayA-pradezApekSayA catu:__ gautama-he bhagavan ! jaghanya sthitika asaMkhyAtamadezI pudgalaskaMdhoM ke kSitane paryAya hai ? bhagavAn-he gautama ! ananta paryAya haiN| gautama-he bhagavan ! kisakAraNa aisA kahA jAtA hai ki jaghanya sthitivAle asaMkhyAtapradegI pudgalaskaMdha ke ananta paryAya haiM ? bhagavAn-he gautana ! eka jaghanyasthitika alakhyAtapradezI skaMdha dUsare jaghanyasthitika asaMkhyAtapradezI skaMdha se dravya kI dRSTi se tulya hotA hai, pradezoM kI dRSTi se catuHsthAnapanita honA hai, avagahanA kI prakAra che, kintu svAsthAnamA arthAt sthitinI apekSAe te catu sthAna patita thAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! jaghanya ritika asaMkhyAta pradeza pudgala kanvenA keTalA paryAya che? zrI bhagavAna-he gautama ! ananta paryAya che. zrI gautamasvAmI-he lAgavat zA kAraNe enuM kahevAya che ke jaghanya sthitivALA asaMkhyAta pradezI pugala skalpanA ananta paryAya che? zrI bhagavAna-he gautama ! eka ja sthitika asaMkhyAta pradezI skalpa , bIjA jaghanya sthitika asaMkhyAta pradezI skandhathI dravyanI daSTie tulya Page #853 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavAdhinI TIkA pada 5 sU.14 dvipradezikapudgalaparyAyanirUpaNam 861 sthAnapatito bhavati, 'yogAhaNaTTayAe cauTThANavaDie' avagAhanArthatayAavagAhanA pekSayA catu:sthAnapatito bhavati, 'TiIe tulle sthityA tulyo bhavati, ubhayepAmapi jaghanyasthitikatvAt 'vaNNAi uvarilla cauphAsehiya chANavaDie' varNAdibhiH uparitana catuHsparzI zca-zItoSNasnigdharUkSasparzaparyavaiH paTsthAnapatito bhavati, 'evaM ukkosaThiie vi' evam-jaghanyasthitikAsaMkhyeyapradezikapudgalaskandhaH pratipattavyaH, 'ajahaNNamaNukosaThiie vi evaM ceca' ajaghanyAnutkRSTa sthitiko'pi asaMkhyeyapradezika pudgalaskandhaH, evaJcaiva-javanyasthitikAsaMkhyeya pradezikaSudgalaskandhavadeva avagantavyaH, kintu-'NavaraM ThiIe caTANavaDie' navaras-pUrvApekSayA vizeSastu sthityA catu:sthAnapatito bhavati, gautamaH pRccati'jahaNNaThiiyANaM aNaMtapaesiyANaM pucchA' he bhadanta ! jaghanyasthitikAnAm anantAdezikAnAM pudgalaramkandhAnAM kiyantaH payevAH prajJaptAH ? iti pracchA. bhagavAn Aha-'goyamA ! he gautama ! 'aNaMtA pajjavA paNNattA' jaghanyasthitidraSTi se catuHsthAnAtina hotA hai, sthiti kI apekSA se tulya hai kyoMki donoM jaghanya arthAt eka samaya kI sthiti vAle haiM, varNAdi kI apekSA se tathA Upara ke cAra sparzo kI apekSA se SaTsthAnapatita hotA hai| utkRSTasthitika asaMkhyAtamadezI skadha bhI isIprakAra samaalenA cAhie / sadhyamasthiti vAle asaMkhyAnapradezI skaMdha kI vayatavyatA zrI aisI hI hai, kintu sthiti kI apekSA vaha catuHsthAnapatita hotA hai kyoMki madhyama sthiti kA jaghanya aura utkRSTa sthiti kI taraha eka rUpa nahIM hotA, usameM vividhatA hotI hai| ___gautama-he bhagavan ! jaghanya sthiti vAle anantapradezI skaMdhoM ke kitane paryAya haiM ? thAya che. pradezonI daSTie catuHsthAna patita thAya che, avagAhanAnI daSTie catuHsthAna patita thAya che, sthitinI apekSAe tulya che kemake banne jaghanya arthAt eka samayanI sthitivALA che, varNAdinI apekSAe tatho uparanA cAra sparzathI SaTasthAna patita bane che. utkRSTa sthitika asaMkhyAta pradezI kanya paNa A rIte samajI levuM joIe. madhyama sthitivALA asaMkhyAna pradezI kanyanI vaktavyatA paNa evI ja che, kintu sthitinI apekSAe te catuHsthAna patita bane che, kemake makAma svitinA jaghanya ane utkRSTa sthitinI jema eka rUpa nathI thatA, temAM vividhatA hoya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana' jaghanya sthitivALA ane pradeza skanA keTalA paryAya che? Page #854 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 863 prajJApanA kAnAm anantapradezikapudgalaskandhAnAm anantA paryavAH prajJaptAH, gautamaH pRcchati' se keNaTTeNaM bhaMte ! evaM buccai-jahaNaThiyANaM aNatapaesiyANaM aNatA pajjavA paNNattA ?' he madanta ! tat - atha, kenArthena kathaM tAvad evam - uktarItyA ucyate yat, jaghanyasthitikAnAmanantapradezikapudgalaskandhAnAmanantAH paryavA prajJaptA ? iti, bhagavAn Aha - 'goyamA !' he gautama ! ' jahaNNaTiie anaMta esie jahaNNaTiyassa anaMta esiyassa davvaTTyAe tulle' jaghanya sthitiko'nantapradezikaH pudgalaskaMdho javanyasthitikasya ananta - pradezikasya pudgalaskandhasya dravyArthatayA tulyo bhavati, tathA ca pratyekaM dravyamanantaparyAyamitinyAyena jaghanyasthitikAnantapradezikapudgalaskandha sthApi dravyatvena anantaparyAyasaMbhavAt 'parasaTayAe chaTTANavaDie pradezArthatayA pradezApekSayA paTsthAnapatito bhavati, anantapradezikapudgalaskandhasya saMkhyAtA saMkhyAtAnantapradezasaMbhavAt padasthAnapatitatvaM bodhyam, 'ogAhaNaTTayAe caudyANavaDie' avagAhanArthatayA - avagAhanApekSayA catuHsthAnapatito bhavati, jaghanyasthitikAnantapradezikapudgalaskandhasya avagAhanApekSayA anantabhAgaguNahInAdhikatvAsaMbhavAta, 'ThiIe tulle' sthityA tulyo bhavati ubhayepAmapi jaghanyasthitikatvAt, 'vaNNAi aTThaphAsehiya chaTTANavaDie' varNAdibhiH aSTa sparzaizca padasthAnapatito bhavati, evaM ukkosaThiie vi' evam jaghanyasthitikAnantapradezikapudgalaskandhavadeva utkRSTa sthitiko'pi anantapradezikapudgalaskandho bhagavAn he gautama ananta paryAya haiM / gautama - he bhagavan ! kisa kAraNa aisA kahA jAtA hai ? bhagavAn he gautama! eka jaghanyasthitika anantapradezI skaMdha dUsare jaghanya sthitika ananta pradezIskaMdha se dravya kI apekSA tulya hotA hai, pradezoM kI apekSA se padhAnapatita hotA hai, avagAhanA kI apekSA catuHsthAnapatita hotA hai, sthiti kI apekSA tulya hai, varNAdi tathA ATha sparzo kI apekSA se padasthAnapatita hotA hai / isI prakAra zrI bhagavA--he gautama! ananta paryAya che zrIgautamasvAmI--zA kAraNe ema kahevAmAM Avela che ? zrI gautamasvAmI he gautama ! eka jaghanya sthitika ananta pradezI skandha khIjA jaghanya sthitika ananta pradezI skandhathI dravyanI apekSAe tulya thAya che pradezeAnI apekSAe vasthAna patita thAya che, avagAhanAnI apekSAe catuHsthAna patita thAya che. sthitinI apekSAe tulya che. varNAdi tathA ATha sparzanI apekSAe pasthAna patita thAya che e prakAre utkRSTa sthitinu paNa samajI levu joie. ajaghanya anutkRSTa arthAt madhyama sthitivALA ananta Page #855 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 863 prameyayodhinI TIkA pada 5 sU.15 jaghanyaguNakAlakA diparyAyanirUpaNam SvaseyaH 'ajahaSNamaNukkosaThiievi evaM ceva 'ajaghanyAnutkRSTa sthitiko'pi anantapradezikapudgalaskandhaH ' evaJcaiva - jaghanya sthitikAnantapradezikapudgalaskandhavadevAvaseyaH, kintu - 'NavaraM ThiIe cauTTANavaDie' navaram - pUrvApekSayA vizeSastu sthityA catuHsthAnapatito bhavati tadabhilApastu pUrvoktarItyA vagantavyaH ityAzayaH // sUtra014 // javanyaguNakAlakAdi paryAya vaktavyatA mUlam - jahaNNaguNakAlayANaM pucchA, goyamA ! anaMtA pajjavA paNNattA, sekeNaTTe bhaMte! evaM buccai-jahaNNaguNakAlayANaM paramANupoggalANaM anaMtA pajatrA paNNattA ? goyasA ! jahaNNaguNakAlae paramANupoggale jahaNNaguNakAlagassa paramANupoggalassa davvaTTayAe tulle, paesaTuyAe tulle, ogAhaNaTTayAe tulle TiIe cANaDie, kAlavaNNapajavehiM tulle avasesA vaNNA natthi, gaMdharasaduphAsapajjavehi ya chaTTANavaDie, evaM ukkosaguNakAlae vi, evama - jahaNNamaNukkosaguNakAlae vi, NavaraM saTTANe chaTTANavaDie; jahannaguNakAlayANaM bhaMte ! dupae siyayANaM pucchA, goyamA ! anaMtA pajjavA paNNattA, se keNaTTeNaM saMte ! evaM vRccai - jahaNNaguNakAlayANaM dupaesiyANaM anaMtA pajjavA paNNattA ? goyasA ! jahaNNaguNakAlae dupae sie jahaNNaguNakAlagassa dupaesiyassa daTTayAe tulle, pasaTTayAe tulle ogAhaNaTTayAe siya hI siya tulle siya anbhahie, jai hINe parasahINe, aha utkRSTa sthiti kA bhI samajhalenA cAhiye ajaghanya anukRSTa arthAt madhyama sthiti vAle anantapradezI skaMdha kI vaktavyatA bhI aisI hI jananA cAhie magara usameM vizeSatA yaha hai ki use sthiti kI apekSA catuHsthAnapatita kahanA cAhie aura una cAra sthAnoM kA uccAraNa pUrvavat samajhalenA cAhie || 14 || pradezI skandhanI vaktavyatA paNa evI ja vhavI jeIe paNa emAM vizeSatA e che ke tene sthitinI apekSAe ganu sthAna patita kahevu eie ane te cAra sthAnAnuM uccAraNa pUrvavat sama levuM joie ! 14 5 Page #856 -------------------------------------------------------------------------- ________________ phaTa prajJApanAsU ne ahie paesa anbhahie, TiIe cauTTANaiDie, kAlakSapaNapajjavehiM tulle, avasesa vaNNAi uvarila cauphAse hi ya chANavaDie, evaM ukkosa puNakAlae vi, ajahannamaNukkosaguNakAlae vi evaM cetra, navaraM saTTANe chaTTANavaDie, evaM jAtra dasa pae lie, navaraM paesa parivRDhI ogAhaNAra taheva jahaNaguNakAlayANaM bhaMte! saMkhijapaesiyANaM pucchA, goyA ! anaMtA pajatrA paNNattA, se keNa eNaM aMte ! evaM bumbai - jahaNNaguNakAla yANaM saMkhejjapaesiyANaM agaMtA pajavA paNNattA ? goyamA ! jahaSNaguNakAlae saMkhijjapae sie jahaNNaguNakAlagassa saMkhi. jjapaesiyasla davvaTTayAe tulle, paesaTUyAe duTuANavaDie, ogAhaTTayAe, duANavaDie, liIe cauTTANavaDie, kAlavaNNapajavehiM tulle, avasesehiM varaNAi uvarilla cauphAsehi ya chADie, evaM ukkosaguNakAlae vi, evaM ajahaSNamaNukosaguNakAlae vi, navaraM saTTANe chANavaDie, jahaNNaguNakAlayANaM bhaMte! asaMkhejjapa esiyANaM pucchA, goyamA ! anaMtA pajavA paNNattA, se keNaTuNaM bhaMte! evaMvuccai - jahaSNaguNakAlayANaM asaMkhejjapaesie jahaNNaguNakAlagassa asaMkhejapaesiyassa davbaTTayAe tulle, paTTayAe, uTThANavaDie, ThiIe cauTTANatra Die, kAlavapaNapajjabehiM tulle, avase sehiM vaNNAdi uvarila cauphAsehi ya chaTTANabaDie, ogAhaNaTTayAe, cauTTANavaDie, evaM ukkosaguNakAlae vi ajahaNNasaNuko saguNakAlae vi evaM caitra, navaraM saTTANe chaTTANavar3ie, jahaNNaguNakAlayANaM bhaMte ! anaMtapaesiyANaM pucchA, goyamA ! anaMtA pajjA paNNasA se keNNaM bhaMte ! evaM buccai - jahannaguNakAlayANaM agaMtapaeliyANaM anaMtA pajavA pa Page #857 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 5 sU.15 jaghanyaguNakAlakAdiryAyanirUpaNam 865 praNatA ? goyamA jahaSaNaguNakAlae agaMtapaelie jahaNNaguNakAlayasa aNaMtapaesiyasa davaTayAe tulle, paelaTyAe chaTA. NavaDie, ogAhaNaTyAe cauTANADie, ThiIe cauTANavaDie, kAlavaeNapajavehiM tulle, abasesehiM daNNAi azAsehi ya chaTANavaDie, evaM ukosaguNakAlae vi, ajahaNNamaNukosaguNakAlae vi evaM ceva, navaraM saTANe chadANavaDie, evaM nIlalohiyahAlihasuchillasubhigaMdhadubhigaMdhatitakaDukasAyavilamahuraralapajadehi ya vattavayA bhAgiyacA, navaraM paramANupoggalasta sumigaMdhassa dunmigaMdho na aNNai, duvibhagaMdhasta subhigaMdho vA na bhaNNA, titala aksesaM na aNNA, evaM kaDuyA dINa vi, avasesaM taM ceva, jahaNNaguNakAkhaDANaM aNaMtapaesiyANaM khaMdhANaM pucchA, goyalA bhayaMtA pajakA paNNatA, se keNaTeNaM saMte! evaM buccai-jahaNNaguNakavakhaDANaM aNaMtapaesiyANaM aNaMtA pajjA paNNatA ? goyamA! jahaNNaguNakakkhaDe aNaMtapaelie jahaNNaguNakaklaDalsa aNaMtapaesiyassa davvayAe tulle, paesaSTayAe chaTANavaDie, ogAhaNayAe cauTANavaDie, ThiIe cauThANayaDie, vaNagaMdharasehiM chaTANavaDie, kAkhaDaphAlapajjavehiM tulle, aksesehiM lataphAlapajayehiM chaTANavaDie, evaM unkolaguNakavarakhaDe vi, ajahaNNamaNukosaguNakakkhaDe vi evaM cetra, navaraM saTANe chaTANanaDie, evaM sauyagaruyalahue vi sANiyavve, jahaNNaguNasIyANaM bhaMte! paramANupoggalANaM pucchA, goyalA ! aNaMtA pajjavA paNNattA, se keNaTreNaM saMte ! evaM vuccaI-jahaNNaguNalIyANaM paramANuzeggalANaM aNaMtA pajavA paNanA ? goyasA ! jahANaguNasIe paramANupoggale jahaNaguNassIyasta paramANupoggalassa vvaTTayAe tulle, Page #858 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramApanAstre 866 paesaTTayAe tulle, ogAhaNaTTayAe tulle, ThiIe cauTANavaDie, vaNNagaMdharasehiM chaTANavaDie, sIyazAsapajjavehiM ya tulle, usiNaphAso na bhaNNai, giddhalukkhaphAsapajjavehi ya chaTThANavaDie, evaM ukosaguNasIe vi, ajahaNNamaNukosaguNasIe vi, evaM ceva, navaraM saTANe chaTThANavaDie, jahaSNaguNasIyANaM dupaesiyANaM pucchA, goyalA! aNaMtA pajavA papaNattA, se keNaTaNaM bhaMte! evaM buccai-jahaNNaguNasIyANaM dupae. siyANaM aNaMtA pajjavA paNNatA ? goyamA ! jahaNNaguNa. sIe dupaesie jahapaNaguNasIyassa dupaesiyasa davaTyAe tulle, paesaTTayAe tulle, ogAhaNaTTayAe siya hINe, siya tulle, siya asahie, jai hoNe, paesahINe, aha amahie paesa amahie, ThiIe cauTANavaDie, vaNagaMdharasapajjavehi chaTThANavaDie, sIya phAlapajjavehiM tulle, usiNaNiddhalukkhaphAsapajjavehiM chaTANavaDie, evaM ukkosaguNasIe vi, ajahaNNamaNukosaguNasIe vi evaM ceva, gavaraM saTANe chaTThANavaDie, evaM jAva dasapaesie, navaraM ogAhaNaTrayAe paesaparivuDDI kAyavvA, jAva dasa paesiyasta nava paesA vuDhijjaMti, jahaNNaguNasIyANaM saMkhejjapaesiyANaM pucchA, goyamA ! aNaMtA pajjavA paNNattA, se keNaTeNaM bhaMte! evaM vuccai-jahaNNaguNasiyANaM saMkhejapaesiyANaM aNaMtA pajavA paNNattA ? goyamA ! jahaNNaguNasIe saMkhejapaesie jahaSNaguNasIyasta saMkhejjapaeliyassa davaTTayAe tulle, paesaTTayAe duTTANavaDie, ogAhaNaTTayAe duTTANavaDie, ThiIe cauTTANavaDie, vaNNAdIhiM chaTAgavaDie, sIyafAsapajavehiM tulle, usiNaNivalukkhehiM chaTThANavaDie, evaM ukosaguNasIe vi, ajahANasaNukosaguNasIe vi evaM ceva, Page #859 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pada 5 sU.15 jaghanyaguNakAlakAdiparyAyanirUpaNam 87 navaraM saTANe chaTThANavaDie, jahaNNaguNasIyANaM asaMkhijjapaesiyANaM pucchA, goyamA! aNaMtA pajjavA paNNattA, se keNaTeNaM bhaMte! evaM buccai-jahaSNaguNatIyANaM asaMkhejjapaesiyANaM aNaMtA pajjavA paNNattA ? goyamA! jahaNNaguNasIe asaMkhejapaesie jahaNNaguNasIyasla asaMkhejapaesiyalsa vvaTThayAe tulle, paesaTTayAe cauDhANavaDie, ogAhaNaTrayAe cauDhANavaDie, ThiIe cauTThANavaDie, vaNNAi pajabehiM chaTThANavaDie, sIyaphAsapajabehiM tulle, avasesehiM sattaphAlapajavehiM chaTThANavaDie, evaM ukosaguNasIe vi, ajahaNNasaNukosaguNasIe vi evaM ceva, navaraM saTThANe chaTThANavaDie, evaM usiNaNiddhalukkhe jahA sIte, paramANupoggalasta taheva paDivakkho savvesiM na bhaNNaitti bhANiyadhvaM ||suu015|| chAyA-jaghanyaguNakAlakAnAM paramANupudgalAnAM pRcchA, gautama ! anantAH paryavAH prajJaptAH, tat kenArthena bhadanta ! evamucyate-jaghanyaguNakAlakAnAM paramANu pudgalAnAmanantAH paryavAH prajJaptAH ? gautama ! jaghanyaguNakAlakaH paramANupudgalo vargAdiparyAyavakyavyatA zabdArtha-(jahaNNaguNakAlayANaM paramANupuggalANaM pucchA?) jaghanyaguNa kAle paramANupudgaloM ke paryAyoM kI pRcchA ? (goyamA aNaMtA pajjavA paNNattA) he gautama ! ananta paryAya kahe haiM (se keNaTeNaM bhaMte evaM cuccai-jahaNNaguNakAlayANaM paramANupoggalANaM aNaMtA pajjavApaNNattA?) kisa kAraNa le he bhagavan ! aisA kahA hai ki jaghanyaguNa kAle paramANupudgaloM ke ananta paryAya kahe haiM ? (goyamA ! jahaNNaguNakAlae varNAdi paryAya vaktavyutA hAtha-(jahaNNaguNakAlayANaM paramANupongalANaM pucchA ?) panya gu! 5 52mA pugisonA paryAyAnI 27) 1 (goyamA / aNatA panjavA paNNattA) hai gItama / mananta paryAya 6 // cha (se deNaguNaM bhaMte / evaM buca jANNaguNakAlayANaM paramANupoggalANaM arNatA pajavA pagattA ?) asAdhI ra sapana! evuM kahyuM che ke jaghanya guNa kALA paramANu yuddagalAnA ananta payaya kahyA Page #860 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tarunrea ' 1 jaghanyaguNakAlakasya paramANupudgalasya dravyArthatayA tulyaH, pradezArthatayA tulyaH avagAhanArthatayA tulyaH sthityA catuHsthAnapatitaH kRSNavarNaparyavaiH tulyaH, avazepAcarNA na santi gandharasAdvisparzaparyava padsthAnapatiyaH evam utkRSTaguNakAlako'pi, evaM ajanyAnutkRSTaguNakAlako'pi, navaraM svasyAne padasthAnapatitaH, jaghanyaguNakAlakAnAM savanta / dvipradezikAnAM pRcchA, gautama ! anantAH paramANupoggale jahRSNaguNakAlagasta paramANuyoggalassa cyApa tulle) he gautama! jaghanyaguNa kAlA paramANupuGgala jaghanyaguNa kAle paramANupudgala se dravya kI dRSTi se tulya (pApa tule) pradezoM se tulya (ogahaNaTTayAe tulle) javagAhanA se tulya (TiIe cAhie) sthiti se catuHsthAnapatita (kAlacaraNapajjavehiM tulle) kA varNa ke paryAyoM se tulya (athasesA) zepa (vaNNA) varNa (natthi) nahIM hote (gaMdharasa phAsapajjavehi yANavaDie) gaMdha, rasa, do sparza ke paryAyoM se pasthAnapatita 868 ( evaM ukkosaguNakAla vi) isI prakAra utkRSTacuNa kAlA paramANu bhI (evamajahaNasakko saguNakAlae vi) isI prakAra madhyama guNakAlA bhI ( varaM saTTA dhANa vaDie) vizeSa yaha ki svasthAna meM padasthAnapatita hai ( jahaNNaguNakAlayANaM aMte ! dupaesiyANaM pucchA ? ) he bhagavana ! jaghanyaguNa kAle hi pradezI skaMdhoM ke paryAyoM kI pucchA ? (goyamA anaMtA pajjavA paNNattA) he gautama ! ananta paryAya kahe haiM (se keNaNaM aMte ! evaM ? (goyamA ! jahaNNaguNakAlae paramANupogale jaNaguNakAlagarasa paramANupogalassa vvaTTayAe tulle) ai gautama / jaghanya guNa kALA paramANu jaghanyaguNu kALA parabhAgu thugasathI dravyanI dRSTi tujhyache (palsaTTayAe tulle) pradezodhI tujhya che (ogAhaNaTTacAra tulle) nyavagAhunAthI tujhya (ThiIe caTTaNavaDie) sthitithI zrutu sthAna patita (kAlavaNNapajjavehiM tulle ) zakSA varNunA paryAyothI tujhya (avasesA) zepa (vaNNA) pazu (natthi) nathI hotA (gaMdha rasa duphAsa pajjavehiya chaTTANavaDie) gadha, rasa, me sparzanA paryoyothI padasthAna patita ( evaM ukkosaguNakAlae vi) me rIte hRSTa gugu ANA parabhAnu pazu (evamajaNNamaNukosaguNakAlae vi) se rIte madhyabhagura rANA para (Navara saTTA chaTThANa vaDi) vizeSa se svasthAnamA pasthAna patita hai ( jahaNaguNakaliyANaM bhaMte ! dupae siyANa pucchA) he bhagavan ! dhanya zuddha ajA dvipradezI 4ndhonA paryAyanI pRcchA (goyamA ! aNaMtA pajjava Page #861 -------------------------------------------------------------------------- ________________ heatfunii TIkA pada 5 su.015 javanvaguNakAlakA diparyAya nirUpaNam 869 paryayAH prajJaptAH, tat kenArthena bhadanta ! eva mucyate jaghanyaguNakAkAnAM dvi pradezikAnAmanantAH paryavAH prajJaptAH ? gautama ! javanyaguNakAlako dvideziko jaghanyaguNakAlakasya dvipradezikasya dravyArthatayA tulyaH pradezArthatayA tulyaH, abagAhanArthatayA syAddhInaH syAttulyaH syAdabhyadhikaH, yadA hInaH pradezahInaH, athAbhyadhikaH pradezAbhyadhikaH, sthityA catuHsthAnapatitaH, kRSNavarNaparyavastulyaH, avazepavarNAdibhiruparitanacatuHsparzeJca padasthAnapatitaH, evamutkRSTaguNakAla buccaI - jahaNNaguNakAlayANaM hue esieyANaM anaMtA pajjavA paNNattA ?) kisa kAraNa he bhagavana! aisA kahA jAtA hai ki jaghanyaguNa kAle bidezI skaMdha ke ananta paryAya kahe haiM ? (goyamA ! jahaNNaguNakAlae dupaesie) he gautama ! jaghanyaguNa kAlA chipradezI skaMdha ( jahaNNaguNakAliyassa dupasiyassa) jaghanyaguNa kAle chimadezI skaMdha se (davyayAe tulle) dravya kI apekSA tulya hai (ogANDyAe siya hoNe siya tulle siya ambhahie) avagAhanA kI apekSA se syAt hIna, syAt tulya syAlU adhika (jaI hoNe paesahINe) yadi hIna hai to eka pradeza se hona (aha asahie paesa anbhahie ) agara adhika hai to eka pradeza se adhika (TiIe caTTAna vaDie) sthiti se catuHsthAnapatita (kAlacaNNapajjayehiM tulle) kRSNavarNa ke paryAyoM se tulpa (avasesavaNNAi uvarilla cauphAsehi yachaDA NavaDie) zeSa varNAdi se 'tathA Upara ke cAra sparzo se SaTsthAnapatita hotA hai / paNNattA) he gautama | ananta paryAya hyA che (se keNaTTeNaM bhaMte / evaM buccai - jahaNaguNakAlayANaM duparasiyANaM anaMtA pajjavA paNNattA 1) zAra bhagavana ! evuM kahevAya che ke jadhanya guNu kALA dvipradezI skandhanA ananta paryAya che ? (goyamA / jahaNNaguNakAlA dupae sie) he gautama! dhanya zuzu rAjA chipradezI sunva (jaNNaguNakAlayAsa dupAsiyamsa ) 4dhanya gugu kSaNA dvigradezI sunvathI (vaya tulle) dravyanI apekSA tujhya he (pae naTTayAe tumle) ahezAnI apekSA tulya he (ogAhaNaTTayAe siya hINe siya tulle siya ama hie) avagAhanAnI apekSAoM syAt hIna, syAt tujhya, syAt adhi (jada hoNe paesahINe) le hIna hoya to me pradezadhI Dona (aTha ambhahie pAsa anbhahie) gagara dhito pradezadhI adhika (ThijhA caDDANavaTie) sthitithI catuHsyAna patita (kAlapaNapaJjavehiM tulle) kRNu vardhunA paryAyothI ( abasesa vaNNA alli cAhi caDDANaDie) zeSa varSAddthiI tathA ranA cAra sparzathI sthAna patita thAya che Page #862 -------------------------------------------------------------------------- ________________ wf prApanAsUtra ko'pi evaJcava, navaraM svasthAne paTasthAnapatitaH, 'evaM yAvad dazapradeziko, navaram-pradezaparivRddhiH, avagAhanayA tathaiva, jaghanyaguNakAlakAnAM bhadanta ! saMkhyeyapradezikAnAM pRcchA, gautama ! anantAH paryavAH prajJaptAH, tat kenArthana bhadanta ! evamucyate-jaghanyaguNakAlakAnAM saMkhyeyapradezikAnAmanantAH paryavAH pranaptAH ? gautama ! jaghanyaguNakAlakA saMkhyeyapradeziko jaghanyaguNakAlakasya saMkhyeyaprade. zikasya dravyArthatayA tulyaH pradezArthatayA dvisthAnapatitaH avagAhanAryatayA dvi. ___(evaM ukkosaguNakAlae vi) isI prakAra utkRSTaguNa kRSNa bhI (ajahaNNamaNukosaguNakAlae vi evaM ceva) madhyamaguNa kAlA bhI isI prakAra (navaraM saTTANe chaTTANavaDie) vizeSa yaha ki svasthAna meM padasthAnapatita (evaM jAva dasapaesie) isI prakAra yAvat dasapradezI (navaraM) vizeSa (paesavuDDhI) pradeza kI vRddhi karanI cAhie (ogAhaNAe taheva) avagAhanA se usI prakAra (jahaNNaguNakAliyANaM mate ! sakhejjapaeliyANaM pucchA ?) jagha nyaguNa kAle saMkhyAtapradezI skaMdhoM kI pRcchA (goyamA ! aNaMtA pajavA paNNattA) he gautama ananta paryAya kahe haiM (se pheNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai jahaNNaguNakAlayANaM saMkhejapaesiyANaM aNaMtA pajjavA paNNattA?) kisa kAraNa se hai bhagavan ! esA kahA jAtA hai ki jaghanyaguNa kAle saMkhyAtapradegI skaMdhoM ke ananta paryAya kahe haiM (goyamA ! saMkhejapae. sie jahaNNaguNakAlae saMkhejapaesiyassa jahaNNaguNakAlayassa vvaTTayAe tulle) he gautama ! saMkhyAtapradezI jaghanyaguNa kAlA saMkhyAtapradezI (evaM ukkosagugakAlae vi) ye majare iSTa guNa eY 5g (ajahaNNa maNukkosaguNakAlae vi evaM ceva) madhyama gura 47 5Y se mAre (navara saTANe chadrANavaDie) vizeSa cha hai svasthAnamA padasthAnapatita (evaM jAva dasapaesie) prA2 yAvat 62 pradezI (navara) vizeSa (paesavuDDhI) azanI vRddhi 42vI le (ogAhANAe taheva) ma nAthI ye mAre (jahaNNaguNakAlayANa maMte ! saMkhejapaesiyANa pucchA ?) dhanya guera au sadhyAta azI 24ndhonI cha ? (goyamA | aNaMtA pajjavA paNNattA) gautama | mananta paryAya 4aa che (se keNaTeNaM bhaMte / evaM buccai-jaNNaguNa kAlayANa saMkhejapaesiyANaM aNaMtA pajavA paNNattA ?) / 42 lagavan ! evuM kahevAya che ke jaghanya guNakALA saMkhyAta pradezI skandhanA ananta paryAya 4aa cha ? (goyamA / saMkhajapaesie jahaNNaguNakAlae saMkhejapaesiyassa jahaNNaguNakAlayassa baTTayAe tulle) 3 gotama ! sadhyAta azI dhanya guY Page #863 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pada 5 sU.15 jaghanyaguNakAlakAdiparyAyanirUpaNam 871 sthAnapatitaH, sthityA catu:sthAnapatitaH, kRSNavarNaparyaventulyaH, abazepaiH varNAdi -uparitanacatu:spazaizca paTsthAnapatitaH, evamutkRSTaguNakAlako'pi evam ajaghanyAnutkRSTaguNakAlako'pi, navaraM svasthAne paTsthAnapatitaH, jaghanyaguNakAlakAnAM bhadanta ! asaMkhyeyapradezikAnAM pRcchA, gautama ! anantAH paryavAH prajJaptAH, tat kenArthena bhadanta ! evamucyate jaghanyaguNakAlakAnAmasaMkhyeyapradazikAnAmanantAH jaghanyaguNa kAle pudgalaskaMdha se dravya se tulya (paesaTTayAe) pradezoM se duTTANavaDie) dvisthAnapatita (ogAhaNaTTayAe duTTANavar3ie) avagAhanA se visthAnapatita (ThiIe cauTThANavaDie) sthiti se catuHsthAnapatita (kAlavaNNapajavehiM tulle) kRSNa varNa ke paryAyoM se tulya (avalesehiM uvarillacauphAsehi ya) varNAdi se tathA Upara ke cAra sparzo se (chaThANavaDie) SaTUsthAnapatita (evaM ukkosaguNakAlae vi) isI prakAra utkRSTaguNa kAlA bhI (evaM ajahaNNamaNukkosaguNakAlae vi) isI prakAra madhyamaguNa kAlA bhI (navaraM) vizeSa (saTTANe chaTThANavaDipa) svasthAna meM padasthAnapatita hai (jahaNNaguNakAlayANaM bhaMte ! asaMkhejapaesiyANaM pucchA ?) jaghanyaguNa kAleasaMkhyAtapradezI skaMdhoM ke he bhagavan ! kitane paryAya haiM? (goyamA ! aNatA pajavA paNNattA) he gautama ! ananta paryAya haiM (sekeNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai-jahaNNaguNakAlayANaM asaMkhejjapaesiyANaM aNaMtA pajjavA paNNattA) kisa kAraNa he bhagavan ! aisA kahA hai ki jaghanya kALA bIjA saMkhyAta pradezI jaghanya guNa kALA pudgala skandhathI dravyathI tulya (paesayAe) prazAthI (dudvANavaDie) visthAna patita (ogAhaNayAe duvANa vaDie) gAnAthI histhAna patita (Thiie caTTANa vaDie) sthitithI yatu:sthAna patita (kAlavaNNapajjavehiM tulle) 4.pa nA paryAyathA tujhya (avasesehiM uvarillacauphAsehiya) vahithI tathA 52n| 2 25thA (chadrANa vaDie) paTthAna patita (evaM ukosaguNakAlae vi) me re Ta gue Apay (vaM ajahaNNamaNukosaguNakAlae vi) me zata madhyama gura 1 5Y (navara zeSa (maTThANe chaTThANavaDie) sthAnamA padasthAna patita (jahaNNaguNakAlayANaM bhaMte ! asaMkhenjaparasiyANaM pucchA ?) anya guNa asabhyAta azI dhonA ra samapan / sA paryAya 2 ? (nAyamA ! aNaMto pajjavA paNNattA) I gautama / ananta paryAya cha (se yeNaTeNaM te / evaM bucai-jahaNNaguNakAlayANaM asaMkhejjapaNsiyANaM aNatA panjayA paNNatA) // kAraNe he bhagavan! evuM kahyuM che ke jaghanya guNa kALA asaMkhyAta pradezI Page #864 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 871 prajApanAsUtre parvavAH prajJaptAH ? iti gautama ! javanyaguNakAlako'saMkhyeyapradeziko jaghanyaguNakAlakasyAsaMkhyeyapradezikasya dravyArthatayA tulyaH pradezArthatayA catuHsthAnapatitaH sthityA catuHsthAnapatitaH, kRSNavarNaparyavai stulyaH, avazeSairvarNAdi uparitana catuHsparzezca padsthAnapatitaH, avagAhanArthatayA catuHsthAnapatitaH, evamutkRSTaguNakAlako'pi, ajaghanyAnutkRSTa guNakAlako'pi evaJcaiva navaraM svasthAne par3hasthAnapatitaH, jaghanyaguNakAlakAnAM bhadanta ! anantapradezikAnAM pRcchA, gautama ! 3 guNa kAle asaMkhyAta pradezI skaMdhoM ke ananta paryAya haiM (goyamA ! jahaNaguNakAlae asaMkhejjapaesie) he gautama ! jaghanyaguNa kAlA asaM khyAtapradezI skaMdha (jaNNaguNakAgalassa asaMkhejjapa esiyassa davayAe tulle) jaghanyaguNakAle asaMkhyAta pradezI skaMdha se dravya kI dRSTi setu (esaiyAe caTTAna vaDie) pradezoM kI dRSTi se catuHsthAnapatita (ogahaNaTTayAe cauDANavaDie) avagAhanA se catuHsthAnapatita hai (TiIe cANaDie) sthiti se catuHsthAnapatita ( kAlavaNNapajjavehiM tulle) kRSNa varNa ke paryAyoM se tulya (avasesehiM kRSNAdi-uvarillaphAsehiya chaTTANavaDie) zeSa varNAdi se tathA Upara ke cAra sparzo se paTUsthAnapatita (evaM ukkosaguNakAlae vi) isI prakAra utkRSTaguNa kAlA asaMkhyAtapradezI skaMdha bhI ( ajahaNNamaNukko saguNakAlae vi evaM ceva) madhyamaguNa kAlA bhI isI isI prakAra (navaraM sahANe chaTTANavaDie) vizeSa yaha ki svasthAna meM SaTsthAnapatita hai sundhAnA ananta paryAya hai ? (goyamA ! jahaNNaguNakAlae asaMkhejja paesie) he gautama | dhanya gugu ajA asaM jyAta pradezI andha (jahaNNa guNakAlagassa asaMkhejjapaesiyassa davvaTTayAe tulle ) 4dhanya gugu kSaNA sundhathI dravyanI dRSTi tujhya che (parasaTTayAe cANavaNie) ahezAnI dRSTise asa khyAta pradezI yatuHsthAna patita (ogAhaNaTTayAe cauDANavaDie) avagAhanAthI yatuHsthAna yati che (ThiI uDANa Die) sthitithI tu.sthAna patita (kAlavaNNa pajjavehiM tulle) kRSNu vArjunA paryAyAthI tujhya ( avasesehi vaNNAdi-uvarilla ca phAsehiya chaTTA vaDie) zerpA varNAddithI tathA uparanA yAra sparzothI paTasthAna patita ( evaM ukkosaguNakAlae vi) me prAre utkRSTa guTyu pradezI 24ndha bhaechu (ajahaNNamaNukkosaguNakAlae vi evaM ceva ) madhyama gugu AmA pazu kALA asaMkhyAta menTa prahAre (navaraM sadvRANe chaTTANavaDie) vizeSa kheDe svasthAnabhAM SaTsthAna patita Page #865 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 5sU.15 jaghanyaguNakAlakAdiparyAyanirUpaNam 873 anantAH paryavAH prajJazAH, tat kenArthena bhadanta ! evagucyate-jaghanyaguNakAla. kAnAmanantapradezikAnAmanantAH paryavAH prajJaptAH ? gautama ! jaghanyaguNakAlako'nantapradeziko jaghanyaguNakAlakasya anantapradezikaraya dravvyArthatayA tulyaH, pradezArthatayA paDhasthAnapatitaH, avagAhanArthatayA catu:sthAnapatitaH, ricanyA catuH sthAnapatitaH, kRSNavaNaparyavai stulyaH, avazeparvaNAdi- apTasparzazca padasthAna___(jahaNNaguNakAlaghANaM bhaMte ! apaMtapaemiyANaM pucchA ?) he bhagavan ! jaghanyaguNa kRSNa anantapradezI kaMdho kI pRcchA ? (goyamA! . aNaMtA pajjayA paNNatA) he gautama! ananta paryAya kahe haiM (se keNaTeNaM bhaMte ! evaM uccai-jaNNatuNakAlayANa apaMtapagaliyANaM aNaMtA pajjavA paNattA ?) jisa kAraNa he bhagavan ! pelA kahA ki anantapradezI jadhanyaguNa kAle rakaMdhoM ke ananta paryAya haiM ? (goyamA ! jahaSNaguNa kAlae aNaMtapaelie jahaNNatuNakAlayarasa aNaMtayaesiyassa vvaTThayAe tulle) he gautama ! jaghanyaguNa kRSNa anantapradezI skaMdha jaghanyaguNakRSNa anantapradezI kadhoM se dravya kI apekSA tulya hai (paesayAe) pradezoM kI apekSA (chaThANavaDiNa) padalyAnapatita (ogAhaNayAe cauhANavaDie) avagAhanA se catusthAlapatita (ThiIe cauhANavaDie) sthiti se catuHsthAnapatita (kAlavaNNapajjavehiM tulle) kAle varNa ke paryAyoM se tulya (avalesehiM bagAi-aTThaphAsehiM ya chahANavaDie) zeSa varNa Adi se tathA ATha raparyo se padRsthAnapatita (jahaNNaguNakAlayANa bhate ! aNaMtapaesiyANaM punchA ) 3 lagavan ! dhanya guSpa e mananta pradezI 24-dhAnI 27 / ? (goyamA | aNaMtA pajjavA paNNattA) u gautama | tanta paryAya 4aa cha (se keNaTeNaM bhaMte / evaM burAi jahaNNaguNa. kAlayANaM aNaMtapaesiyANaM aNaMtA panjavA paNNattA ?) zAzI le sagavan / evu kahyu che ke ananta pradezI jaghanya guNakALA aonA ananta paryAya cha ? (noyamA / jahaNNaguNakAlae aNaMnapAemie jahaNNaguNakAlayamma aNaMta paesiyasta dannanAe tulle) gautama dhanya zubha ra ananta azI skandha jaghanya guNa kRSNa ananta pradezI TakothI dravyanI apekSAe tuya che (paNmayAga) prazAnI aAme (chahANabaTiga) 54 thAna patita (ogAhaNaTTayAe cANavaTira) manAyI yatu yAna patina (Thie candrANa vaDi) yinI yatu sthAna patita (kAlavaNApa ja nulle) // pAnA 5yAyAdhI tujhya (avara rohi vaSNA:-adRphAsehina chahANavadiga) A5 AdithI tathA ATha spathI vaTavAna patina ma0 110 Page #866 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 874 prajJApanA patitaH evamutkRSTaguNakAlako'pi, ajaghanyAnutkRSTaguNakAlako'pi evaJcaiva, navaraM svasthAne paTsthAnapatitaH, evaM nIlalohita hAridra zuklasurabhigandha durabhigandhatiktakaTukapAyAmlamadhurarasaparyavaizva vaktavyatA bhaNitaNyA, navaraM paramANupudgalasya murabhigandhamya durabhigandho na bhaNyate, durabhigandhasya murabhigandho na bhaNyate, tiktasya avazeSa na bhaNyate, evaM kaTukAdInAmapi, avagepaM taccaiva, jaghanyaguNakarkazAnAm anantapradezikAnAM skandhAnAM pRcchA, gautama ! anantAH paryavAH granasAH, tat (evaM ukkokhaguNakAlA vi) isI prakAra uskRSTaguNa kAlA bhI (ajahaNNamaNukkosaguNakAlae ci evaM cava) madhyamaguNa kAlA bhI isI prakAra (navaraM sahANe ThANavaDie) vizeSa yaha ki svasthAna meM pasthAnapatita hai (evaM nIlalohiya hAlimukkillamunmigaMdhadunbhigaMdhatitakaDakasAyaaMbilamahararasapajjavehi ya battabdhayA bhANiyavvA) isI prakAra nIla, rakta, pIta, zukla varNa, sugaMdha, durgandha, tikta, kaTuka, kapAya, khaTTe, mITe rasa ke paryAyoM se bhI vaktavyatA kahanI cAhie (navaraM) vizeSa (paramANupoggalasla summigaMdhassa dunmigaMdhAna bhaNNaha) sugaMdha vAle paramANupudagala meM dugaMdha nahIM kahanA (dubhi gaMdha. ssa subhigaMdho na bhaNNai) durgadha vAle meM sugaMdha nahIM kahanA (tittassa avalesA na bhaNNai) tikta rasavAle meM zeSa rasa nahIM kahanA (evaM kaDuyAdINa vi) isI prakAra kaDaka rala vAle Adi meM bhI (avasesaM taM ceva ) zeSa vahI __(jahaNNaguNakakkhaDANaM aNaMnapaesiyANaM khaMdhANaM pucchA ?) jaghanya (evaM ukkosaguNakAlae vi) ye mAre ghaTa zuru 7 paSu (ajahaNNa maNukosaguNakAlae vi evaM ceva) madhyama gue) ! 55 se 15 Are (navaraM saTANe chaTThANavaDie) vize5 se 1 sthAnamA 58sthAna patita che (evaM nIla lohiya hAliha sukilla sunbhigaMdha dunbhigaMdha titta kaDu kasAya aMbila mahurarasa pajjavehiya vattavvayA bhANiyabyA) meM mAre nIma-221 pIta, zusa, varSa sugaMdha, durgadha, tikta, kaTuka, kaSAya, khATA, mIThA rasanA paryAnI paNa patavya vI naye (navara) vizeSa (paramANupoggalassa sunbhigaMdhassa dubhigaMdho na bhaNNai) suzava 52bhAra mAM hu DatI nathI (dunbhigaMdhamsa subhigaMdho na bhaNNai) hu mA sudha na vI (tittassa avasesA na bhaNNai) tita 2sayAmA zeSa 2sa na 4aa (evaM kaDayAdINa vi) nme mAre 444 2savANA mAdimA paY (avaselaM te ceva) vizeSa tara (jahaNNaguNakakkhaDANaM aNaMtapaesiyANaM khaMdhANa pucchA ?) dhanya zuSpa Page #867 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 5 sU.15 jaghanyaguNakAlakAdiparyAyanirUpaNam 875 kenArthena bhadanta ! evamucyate-javanyaguNakarkazAnAmanantapradezikAnAM skandhAnAmanantAH paryavAH prajJaptAH ? gautama ! jayanyaguNakarkazo'nantapradeziko jayanyaguNakarkazasya anantapradezikasya dravyArthatayA tulyaH, pradezArthatayA paTsthAnapatitaH, abagAhanArthatayA catu:thAnapatitaH, sthityA catu:sthAnapatitaH, varNagandharasaiH paTasthAnapatitaH karkazasparzaparyavai stulyaH, avazepaiH saptasparzaparyavaiH paTsthAnapatitaH, eva. guNa karkaza anantapradezI kaMdhoM kI pRcchA ? (goyamA ! agaMtA pajjayA paNNattA) he gautama ! alanta paryAya kahe haiM (se keNadveNaM bhaMte ! evaM vuccai-jahaNNaguNakakkhaDANaM aNaMtapaesiyANaM aNaMtA pajjavA paNNattA?) he bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA ki jaghanyaguNa karkaza anantapradezI skaMdhoM ke ananta paryAya kahe haiM (goyamA ! jahaNNaguNakakkhaDe aNaMtapaesie) he gautama ! jaghanyaguNa karkaza anantapradezI skaMdha (jahaNNaguNakakkhaDassa aNaMtapaesiyassa) jaghanya guNa karkaza anantapradezI skaMdha se (vayAe tulle) dravya se tulya (paesaTTayAe chaTThANavaDie) pradezoM se SaTsthApatita (ogAhaNayAe cauTThANavaDie) avagAhanA se catusthAnapatita (ThiIe cauThANavaDie) sthiti se cataHsthApanatita (vaNNagaMdharalehiM chaThThANavaDie) varNo ,gaMdhoM, rasoM se paTa sthAnapatita (kakkhaDaphAsapajjavehiM tulle) karkaza sparza ke paryAyoM se tulya (avasesehiM sasaphAsapajjavehiM chaTTANacaDie) zeSa sAta sparNI ke paryAyoM se paTsthAnapalita 4 ananta zI 24ndhonI cha ? (gocamA ! aNaMtA pajavA paNNattA) gItama! mananta paryAya 4aa cha (se keNaDhaNaM bhate / evaM buJcai-jahaNNa guNa kakkhaDANaM aNataepasiyANaM aNaMtA pajjavA paNNattA ?) 3 van ! // 12 evuM kahyuM ke jaghanya guNa karkaza ananta pradezI skandhanA ananta paryAya mAcha? (goyamA ! jahaNNaguNakakkhaDe aNaMtapaesie) se gItama! dhanya guna 4 mAnata azI 245 (jahaNNaguNakakkhaDassa aNatapAsiyAma) nya zu mananta prazI 24nyathA (davyaTTayAe tulle) dravyathA tusya (pAsaTTayANa chahANavaDie) prazAthI 58sthAna patita (ogAhaNaTTayAe candrANavaDiga) a5. sAInAthI yatu:2thAna patita (tthiii| cANavaDie) sthitithI catu:sthAna panita (vaNNagaMdharamehi chaTThANacaDie) parNA, jI, sAdhI 58yAna panina (kavaDa phAsapavehi tuhale) 445 25zanA yAyathA nusya (ayanemahi sattaphAna pajjavehi chahANavAlA) ze5 sAta 25onA paryAcA 543dhAna patita Page #868 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 876 prajJApanAsUtra mutkRSTaguNakarkazopi, ajaghanyAnutkRpTaguNakarkazo'pi evaJcaiva, navaraM svasthAne padasthAnapatitaH, evaM mRdukagurukalaghukA api bhaNitavyAH, jaba yaguNazItAnAM bhadanta ! paramANupudgalAnAM pRcchA, gautama ! anantAH paryavAH prajJaptAH tat kenArthena bhadanta ! evamucyate-jaghanyaguNazItAnAM paramANupudgalAnAmanantAH paryavAH prajJaptAH ? gautama ! jayanyaguNazItaH paramANu pudgalo jaghanyaguNazItasya paramANupudgalasya dravyArthatayA tulyaH pradezArthatayA tulyaH, avagAhanArthatayA tulyaH, (evaM ukkosaguNakakkhaDe vi) isI prakAra utkRSTaguNa karkaza bhI (ajahaNNamaNukkolaguNakarakhaDe vi evaM caitra) ladhyamaguNa karkaza bhI isI prakAra (navaraM sahANe chahANavaDie) vizeSa yaha ki svasthAna meM padasthAnapatita (evaM bhauya guruyalahuyavi bhANiyavye) isI prakAra mRdu, gurU, laghu sparza bhI kahanA cAhie (jahaNNaguNasIyANa maMte ! paramANupoggalANaM pucchA ?) he bhagavan ! jaghanyaguNa zIta paramANupunaloM kI pRcchA ? (goyamA ! aNaMtA pajjavA paNNattA) he gautama ! ananta paryAya kahe haiM (se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai-jahaNNaguNasIyANaM paramANupoggalANaM aNaMtA pajjavA paNNatA? kisa kAraNa se he bhagavan ! aisA kahA jAtA hai ki jaghanyaguNa zIla paramANupudgaloM ke ananta paryAya kahe haiM ! (goyamA ! jahaNNaguNasIe paramANupoggale) he gautama ! jaghanyaguNa zIla paramANupudgala (jahaNNaguNasIyassa paramANupoggalassa) jaghanyaguNa zIta paramANupudgala se (vvayAe tulle) dravya se tulya (paelaTTayAe tulle) pradezAsa tulya (evaM ukosaguNakakkhaDe vi) me rAta kRSTa guNa 44za para (ajahaNNamaNukosaguNakakkhaDe vi evaM ceva) madhyama guNu za 5 me zate (navaraM sadANe chaDANavaDie) vizeSa se 212thAnamA 58sthAnapatita (evaM mauya guruya lahuya vi bhANiyabve) ye zata bhRdu zu3 sadhu 25 / 55 pA lenye (jahaNNaguNasIyANaM mate! paramANupoggalANaM pucchA ?) 8 lagavan ! raghanya zu zIta 52mA pugasAnI cha ? (goyamA / ato pajjavA paNNattA ? gautama ! mananta paryAya 4aa cha ? (se keNaTeNaM te! evaM vuccai-jahaNNa guNasIyANaM paramANupoggalANaM aNaMtA pajjavA paNNattA ?) / 20 ke mnvana ! evuM kahevAya che ke jaghanya guNa zIta paramANu pudgalenA ananta paryAya 4aa cha (goyamA / jahaSNaguNasIssa paramANupoggalassa) padhanya gura zIta 52mA pugatanI (davvayAe tulle) dravyathA tulya (paesaTTayAe ___ tulle) prazAthI tujhya (ogAhaNaTTayAe tulle) AqAnAthA tujhya (Thiie cauDhANa Page #869 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 5 sva.15 jaghanyaguNakAlakAdiparyAyanirUpaNam 877 sthityA catu:sthAnapatitaH, varNagandharaseH padasthAnapatitaH, gItasparzaparyavaMzca tulyaH, upNasparzI na bhaNyate, snigdharUkSasparzaparyavai padasthAnapatitaH, evamutkRSTaguNazIto'pi, ajaghanyAnutkRSTaguNazIto'pi evaJcaiva navaraM svasthAne padasthAnapatitaH, jaghanyaguNazItAnAM dvipradezikAnAM pRcchA gItama ! anantA : paryavA prajaptAH, tat kenArthena bhadanta ! evamucyate-jaghanyazItAnAM dvipradezikAnAmanantA paryavAH prAptAH? (ogAhaNayAe tulle) avagAhanA se tulya (ThiIe caTTANavaDiya) sthiti se catuHsthAnapatita (vaNNagaMdhara sehiM chahANavaDie) varNa, gaMdha, rasa se paTsthAnapatit (sIvaphAsapajavehi ya tulle) gIta sparza ke paryAyoM se tulya (usijakAlo na bhaNNai (uSNa sparza nahIM kahanA (NiddhalakkaptAsapajjavehi ya chaTANavaDipa) snindha aura rUkSa sparza ke paryAyoM se SaTsthAnapatita (evaM ukkosaguNasIe vi) isI prakAra utkRSTaguNa zIta bhI (ajahaNNamaNukyodhaguNasIe vi evaM ceva) madhyamaguNa zIta bhI isI prakAra (navaraM saTTANe chaTTANavaDie) vizeSa yaha ki svasthAna meM SaTsthAnapatita hai / (jahaNNaguNasIyANaM dupasiyANaM pucchA ?) jaghAyaguNa zIta viprapradezI skaMdhoM ke paryAyoM kI icchA ? (goyamA ! aNaMtA pajavA paNNattA) he gautama ! ananta paryAya kahe haiM (se keNaTeNaM bhaMte evaM buccai-jahaNNaguNasIyANaM dupaesiyANaM aNaMtA pajjavA paNNattA ?) kisa kAraNa se he bhagavan ! aisA kahA hai ki jaghanyaguNa zIta vipradezI skaMdhoM ke vaDie) sthitithI yatu sthAna patita (vaNNagavarasehi chaTThANavaDie) vANu, ma 2sathI 58sthAna patita (sIya phAsapajjavehi ya tulle) zIta 25zanA paryAyAcI tukSya (usiNaphAso na bhaNi) ey 15za nahI / (Niddha lukgya phAsapajjavehiya chaTThANavaDie) nimane 32 25zanA paryAyAthI 582thAna patita (evaM ukosaguNasIe vi) se prAre kRSTa guNa zIta para (ajahaNNamaNuphosaguNasIevi evaM ceva) madhyama gura zIta 55] me 543 (navaraM sadANe chaTTANavaDie) vize5 se 212thAnamA 582thAna patita cha (jahaNNaguNasIyANaM dupaesiyANaM pucchA ?) dhanya gue zIta dezI 24.dhonA paryAyAnI cha ? (goyamA / ayaMtA pajjavA paNNattA) gItama! mananta paryAya 4 // che (se NaTeNaM evaM bubai-jahaNNaguNasIyANaM dupae siyANaM aNaMtA paujavA paNNattA ?) 42 u mAvan ! me hai vdhanya zuzIta dipradezI 24ndhAna mananta paryAya 46 // cha ? (goyamA ! jahANa Page #870 -------------------------------------------------------------------------- ________________ TaMTa prajJApanAsUtre gautama ! jaghanyaguNazIto dvipradeziko jaghanyaguNazItasya dvipradezikasya dravyArtha tayA tulyaH pradezArthatayA tulyaH, avagAhanArthatayA syAd hInaH syAttulyaH syAdabhyadhikaH, yadA hInaH pradezahInaH, athAbhyadhikaH pradezAbhyadhikaH sthityA catuH sthAnapatitaH varNagandharasaparyavaH padsthAnapatitaH zItasparzaparyavaiH stulyaH, uSNasnigdharUkSasparzaparyavaiH paTTasthAnapatitaH, evamutkRSTaguNazIto'pi ajaghanyAnutkRSTaguNazIto'pi evaJcaiva, navaraM svasthAne padasthAnapatitaH evaM yAvad dazapradezikaH, ananta paryAya kahe haiM ? (godhanA ! jahaNNaguNasoe dupaesie) he gautama ! jaghanyaguNazIta aMza vAlA chipradezo ( jahaNNaguNasIyassa dupae sissa) jaghanyaguNa zAMta aMza vAle dvipradezI skaMdha se (davvajhyAe tulle) dravya se tulya (paesaDyAe tulle) pradezoM se tulya (ogA. haTTayAe siya hI saya tulle, siya anbhahie ) avagAhanA se kadAcin hIna, kadAcit tulya, kadAcit adhika jar3a hoNa paesahINe) yadi hIna ho to eka pradeze hIna aha ambhahie) yAMda adhika ho to eka pradeza adhika (TiIe caTTAnavaDie) sthiti se catuHsthAnapatita (vaNNagaMdhara sapajjavehiM chaDDANavAMDae) varNa, gaMdha, rasa ke paryAyoM se SaTsthAnapatita (sIya phAsa pajjavehiM tulle) zIta sparza ke paryAyA~ se tulya (usiddhilukkha phAsapajjayehiM chaTTANavaDie) uSNa, snigdha, rUkSa, spardhA ke paryAyoM se pasthAnapatita ( evaM ukkosaguNasIe vi) isI prakAra utkRSTaguNa zIta aMzoM vAlA bhI (ajahaNNamaNukkosaguNasIe vi evaM caiva ) madhyamaguNa zIta guNa sIe dupaesii) De gautama! dhanya guNuzIta azavAjI dvipradezI (jahaguNasIyassa dupaesiyarasa ) dhanya guNa zIta azavALA dvipradezI sanyA (dabbaTTayAe tulle) dravyathI tujhya ( pasaTTayAe tulle) pradezAthI tujhya (ogahiNaTTayAe siya hINe, siya tulle, siya avbhahie ) avagAhanAthI hAti hIna uThAcita tujhya, udAyit vyadhi (jai hINe paesa hoNe) le hIna hoya to zreSTha pradezathI DIna (aha abhahie, paesa anbhahie ) yahi saMdhi hoya to me pradeza adhi4 (ThiIe cauTThANavaDie) (sthatithI yatuHsthAna patita (vaNNagaMdharasa pajjavehi chaTTANavaDie) varSA, gadha rasanA paryAyAthI paTsthAna patita (sIya phAsa pajJjavaihi tulle) zIta sparzanA paryAyAthI tujhya (usiNa Niddha lukkha phAsa pajjavehiM chaTThANa vaDie) upNu, snigdha, ikSa sparzanA paryAyAthI SaTsthAna patita thAya che, ( evaM ukkosaguNasI vi) se prahAra utSTa guNu zIta A zevALA ajahaNamaNuko saguNasIe vi evaM caiva ) madhyama guyu zIta pAyu bhena Page #871 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyodhinI TIkA pada 5 sU15 jaghanyaguNakAlakA diparyAyanirUpaNam 879 navavam - avagAhanArthatayA pradezapariTTa dbhiH karttavyA yAvada dazapradezikasya navapradezAH varddhipyante, jaghanyaguNazItAnAM saMkhyeyapradezikAnAM pRcchA, gautama ! anantAH paryavAH prajJaptAH ? tat kenArthena - bhadanta ! evamucyate - jaghanyaguNazItAnAM saMkhyeyapradezikAnAmanantAH paryayAH prajJaptAH gautama ! javanyaguNazItaH saMkhyeyapradeziko jaghanyaguNazItasya saMkhyeyapradezikasya dravyArthatayA tulyaH, pradezArthatayA bhI isI prakAra (navaraM sahANe chaTTANavaDie) vizeSa yaha ki vaha svasthAna meM sthAnapatita hai ( evaM jAva dasapaesie) isI prakAra dazapradezI skaMdha taka kahanA cAhie (NavaraM ogAhaNyApa paNsavuDahI kAccA) vizeSa yaha ki avagAhanA kI apekSA se pradezoM kI vRddhi karanI cAhie (jAva dasapaesiyassa nava paesA vaDhijati) yAvat dazapradezI ke nava pradeza bar3hate haiM ( jahaNNaguNa sIyANaM saMkhejjapa esiyANaM pucchA) jaghanyaguNa zIta saMkhyAta pradezI skaMdhoM kI pRcchA ?) goyamA ! anaMtA pajjavA paNNattA) he gautama! ananta paryAya kahe haiM (sekeNDeNaM bhaMte evaM vuccai - jahaNNaguNasIyANaM saMkhejjapa esiyANaM anaMtApajjavA paNNattA ?) kisa kAraNa se he bhagavan ! aisA kahA jAtA hai saMkhyAtapadezI jaghanyaguNa zIta ke ananta paryAya haiM ? (gogamA ! jaha guNasIe saMkhejjapaesie jahaNNaguNalIyasta saMkhejjapa esiyassa dAe tulle) jaghanyaguNa zIta saMkhyAtpradezI skaMdha jaghanyaguNa zIta saMkhyAtapradezI skaMdha se dravya kI apekSA tulya hai ( pasAe are (navaraM saTTANe chaTTA Nava Die) vizeSa bheTe te svasthAnamA paTsthAna patita che ( evaM jAva dasa esie) na prAre haza pradezI andha sudhI mahevu lekhe ( navaraM ogAhaNaTTayAe paesabuDDhI kAyavya) vizeSa me me avagAhanAnI ayekSA pradezAnI vRddhi 42vI legyo (jAva nma paesiyAsa navapaesA baDhijjati) yAvat dRza ahezInA nava pradeza vadhe che. (jahaNNaguNamIyANaM saMkhejja pasiyANa pucchA 1) dhanya guNa zIta saMdhyAta pradezI sundhonI pRrachA ? (goyamA / aNatA pajjavA paNNatta ?) he gautama! ananta paryAya (sekaM bhate / evaM buccai-jahaNNaguNasIyANaM saMkhenapaesiyANaM anaMtA pajjavA paNNattA ?) u kAraNe he bhagavan evu kahevAya che ke sakhyAta pradezI jaghanya gu; zItanA ananta paryAya che ? (goyamA / jahaNNaguNanIya saMkhenja para lie jahaNNanIyamma saMkhejjaesaesa vyApa tulke) dhanya guSu zIta madhyAta pradezI zundha jaghanya guNa zIta sakhyAta pradezI skandhI dravyanI apeAe nuzya che (va Page #872 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAstre dvisthAnapatitaH, avagAhanArthatayA dvizanapatitaH, sthityA catu:sthAnapatitaH varNAdibhiH paTasthAnapatitaH zItasparza payaH stulyaH uSNa snigdhasH parasthAnapatitAH eyamutkRSTa guNazIto'pi, ajanyAnutkRSTaguNazIto'pi evaMJcava, navaraM svasthAne paTmyAnapatitaH / jaghanyaguNazIlAnAm asaMkhyeyapradezikAnAM pRcchA, gautama ! anantAH paryavAH prajaptAH, tat kenAna bhadanta ! evamucyateja banyaguNagItAnAmasaMkhyeyapradezikAnAmanantAH paryavAH prannaptAH ? gautama ! jaghaduhANabaDie) prapramoM kI apekSA histhAna patita hai (ogAhaNayAe duhANavaDipa) avagAhanA nI apekSA le hisyAnapatita hai (TiIpa cau. hAyaDipa) sthiti kI apekSA le catu:sthAnapanita hai (paNadIhiM chahANavaDie) varNAdi kI apekSA se padasthAnapatita hai (sIyaphAsapajjavehi tulle) zIta sparza ke paryAyoM se tunya hai (usiNaNidvalaskhehiM chahA. NavaDie)uSNa, snigdha, rUkSa sparzo se padasthAnapatita hai (evaM ukkosaguNakhIe vi) isI prakAra utkRSTha guNa gIta bhI (ajapaNamaNukkosaguNanIe vi evaM ceva) madhyayaguNa zIta bhI isI prakAra (navaraM sahANe chaTANavaDie) vizeSa yaha ki svasthAna meM padasthAnapatita hai| __(jahaNNaguNasIyANaM asaMcijjapapamiyANaM pucchA ?) jaghanyaguNa zIta asaMkhyAtapradezI kaMdhoM ke paryAyoM ke viSaya meM prazna (joyamA ! aNatA pajjavA paNNattA) he gautama ! ananta paryAya kahe haiM (se kepaTTeNaM bhate ! evaM buccaha-japaNaguNasIyANaM anaMkhejapaesiyANaM aNaMtA pajjayA paNNatA?) he bhagavan ! jisakAraNa aisA kahA jAtA hai ki saTyAe dadrANavaDie) prazAnI apekSA histhAna panita cha (ogAhaNaTTayAe duvANavaDiga) mavAnAnI apekSAye vizthAna patita cha (ThiIe cauTThANa vaDipa) citinI apekSA yatuHsthAna patita che (vaNNAdihiM chavANavaDie) mahinI apekSA 58thAna patita che (sIya 'phAsapajjavehiM tulle) zIta pAnI paryAyAthI tukSya cha (ukSiNaNiddha luskhahi chadvANavaDira) Buty, niya 31 pathI paTthAna patita che (evaM ukomaguNasIe vi) ye 43 Ta zue zIta pae (ajahaNNamaNukosaMguNamIe vi evaM ceva) madhyama zu zIta 5Y me mAre (navaraM mahANe chaTTANavaDira) vizeSa svasthAnamA padasthAna patita cha (jaddaNNaguNasIyANaM amaMkhijapAmiyANaM pucchA ?) vanya guNa zIta rAjyAta pradezI 24ndhAnA paryAyAnA viSayamA prazna ? (goyamA / aNaMtA panjavA paNNatA ?) 8 jItama ! ananta paryAya 4aa cha ? (se kaiga gaM bhaMte ! evaM buccai + jahaNNaguNasIyANaM asaMkhejapaesiyANaM aNaMtA pajavA paNNatA ?) 3 lAvan Page #873 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 5 sU.15 jaghanyaguNakAlakAdiparyAyanirUpaNam 881 nyaguNazIto'saMkhyeyapradeziko jaghanyaguNazItasya asaMkhyeyapradezikasya dravyAthatayA tulyaH, pradezArthatayA catuHsthAnapatitaH avagAhanArthatayA catuHsthAnapatitaH sthityA catuHsthAnapatitaH varNAdiparyavaiH paTsthAnapatitaH, zItasparza paryavaiH tulyaH uSNa snigdharUkSasparzaparyavaiH paTsthAnapatitaH, evamutkRSTa guNazIto'pi ajadhanyAnutkRSTaguNazIto'pi evaJcava, navaraM svasthAne paTasaMkhyAtapradezI jaghanyaguNazIta skaMdhoM ke ananta paryAya kahe haiM ? (goyamA ! jahaNNaguNasIe asaMkhejjapaelie jahaNNaguNasIyassa asaMkhejjapaesiyasta vvayAe tulle) jaghanyaguNa gIta asaMkhyAtapradezI skaMdha jaghanyaguNa zIta asaMkhyAtapradezI skaMdha se dravya kI dRSTi se tulya (paesadhyAe bauhANavaDie) pradezoM kI apekSA catu:sthAnapatita (ogANaTTayAe cauhANavaDie) avagAhanA se catu:sthAnapatita (ThiIe cauTThANavaDie) sthiti se catuHsthAnapatita (vaNNA ipajjavehiM chahANapaDie) varNa Adi paryAyoM se SasthAnapatita (sIyaphAsapajjavehiM tulle) zIta sparza ke paryAyoM se tulya (usiNiddhalukkhapajjavehiM chahANavaDie) uSNa, snigdha aura rUkSa paryAyoM se pasthAnapatita (evaM ukkosaguNasIe ci) isI prakAra utkRSTaguNa zIta bhI (ajahANamaNukzosaguNasIe vi evaM ceva) madhyamaguNa zIta bhI isI prakAra (navaraM sahANe chahANavaDie) vizepa yaha ki svasthAna meM paTsthAna patita hotA hai| zA kAraNe ema kahevAya che ke asaMkhyAta pradezI jaghanya guNa zIta kanA mananta paryAya 4 // cha ? (goyamA / jahaNNaguNasIe asaMkhejjapaesiga jahaNNaguNasIyassa asaMkhejjapaesiyarasa baTTayAe tulle) dhanya zura zIta asaMkhyAta pradezI skandha jaghanya guNa zIta asaMkhyAta pradezI skalpathI dravyanI Ta tulya (paesaTTayAe caDhANavaDira) prazAnI apekSA yatu sthAna patita (ogAhaNayAe caTTANavaDie) magAunAthI yatu sthAna patita (Thihae cauNivaDie) sthitithI yatu:sthAna patita (vaNNAipajjavehiM chaTANavaDie) qef mA paryAyAthI 582thAna patita (sIya phoma pajjavehiM tulle) zIta sparzanA paryAyethI tulya (usiNaNiTTaluskhapajjavehiM chaTThANavaDiga) Eue ( gane 31 pAyAcI paTthAna patita (evaM ukosaguNa sIpavi) me prabhArI rate zIta 5 / 59 samapA. (ajahaNNamaNukosa guNamIe vi evaM caba) madhyama gue zIta paryAya 54 me pramAnA mamApA. (navaraM chaTANe vANavaDipa) Page #874 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanA sthAnapatitaH jaghanyaguNazItAnAmanantapradezikAnAM pRcchA, gautama ! anantAH paryavAH prajJaptAH, tat kenArthena bhadanta ! evamucyate-jaghanyaguNajItAnAmananta pradezikAnAmanantAH paryavAH pranaptAH ? gautama ! jayanyaguNagIto'nantapradeziko javanyaguNazItasya anantapradezikasya dravyAyanayA tunyaH, pradezArthatayA paTasthAnapatitaH, avagAhanAyatayA-catuHsthAnapatitaH, sthityA catu:sthAnapanitaH, varNAdi (jahaNNaguNasIyANaM atipapasiyANa pucchA ?) jaghanyaguNa zIta anantapradezI skaMdhoM kI pRcchA ? (goyamA ! ajaMtA pajjayA paNNattA) he gautama ! ananta paryAya kahe haiM (se keNaNaM bhate ! parva cuccaha-jaha paNaguNasIyANaM aNaMtapaesiyANaM attA panjavA paNNatA?)kina apekSA se he bhAgavan ! aisA kahA jAtA hai ki jayAyaguNa gItaanantapradegI skaMdhoM ke ananta paryAya kahe haiM ? (noyanA ! jahaNNaguNa mIe aNaMtapapa sie jahaNNaguNasIyasla aNaMtapapasidhassa davyayApa turale) he gautama ! jaghanyaguNa zIna ananta pradegI skaMdha jaghanyaguNa gIta anantapradezI skaMdha se dravya kI apekSA tulya (paesaTTayAe chaTANa vaDie) pradezoM kI apekSA padasthAnapatina (ogANayAe caTTANavaDipa) avagAhanA kI apekSA catusthAnapanita (TiIe cauTTANavaDiya) sthiti se catuHsthAnapatita (vaNNAipajjavehiM chahANavaDie) varNAdi ke paryAyoM se paTsthAnapatita (sIyaphAsapajjavehiM tulle) gIta sparza ke paryAyoM tulya se avalesehiM vizeSatA e che ke ravasthAnamAM sthAna patita thAya che. (jahaNNaguNasIyANaM aNanapaesiyANaM pucchA) racanya guNa zIla manAta pradeza vALA kAnA saMbaMdhamAM prazna che. (goyamA ! aNatA pajjavA paNNattA?) he gautama | mana ta paryAya 4aa che. (se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuvai jahaNNaguNasIyANaM aNataparasiyANa aNatA pajjavA paNNatA ?) 4yA 12 he sagavan gema hu nayanya gura zIta manAta hezI 24ndhAnA mananta paryAya hyA cha ? (gocamA / jahaNNaguNasIe aNaMtapaesie jahaNNaguNasIyamsa aNaMtapaNasiyassa davyadRyAe tulle) gautama | dhanya gue zIta anaMta pradezI skagha jaghanya guNa zIta jIgna ta pradezI skandhathI dravyanI apekSAyI tulya che. (epasaTTayAe chahANavaTipa) prazAnI apekSA 58sthAna patita (ogAhaNadvayA cauTThANavaDira) avagAhanAthI yatu nyAnapatita (ThiIe caTTANavaDie) sthitithI yatu:sthAna patita (vaNNAipajjavahiM chaTThANavaDie) pati paryAyathI ghaTasthAna patita (sIyaphAsapajjavehiM tulle) zIta pani paryAyAthI tujhya Page #875 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - prameyodhinI TIkA pada 5 sU.15 jaghanyaguNakAlakAdiparyAyanirUpaNam 883 paryavaiH paTsthAnapatitaH, zItasparzaparyavai stulyaH, avazeSaiH saptasparzaparyaveH paTsthAnapatitaH, evamutsapTaguNazIto'pi, ajayanyAnutkRSTaguNazIto'pi evaJcava, navaraM svasthAne paTyApatitaH, evamuSNa snigdharUkSAH yathAzItaH / paramANupudgalasya tathaiva pratipakSaH sarvaiH na bhaNyate iti bhaNitavyam / sattaphArUpajjavehiM uTThANavaDie) zeSa sAta raparzo se padasthAnapatita (evaM ukkosaguNasIpa vi) isI prakAra utkRSTaguNa gIta bhI (ajapaNamaNukkosaguNasIe vi evaM ceva) madhyamaguNa zIta bhI isI prakAra (navaraM sahANe chahANavaDie) vizeSa yaha ki svasthAna meM vaha paTUsthAnapatita hai (evaM uliNANidvarukkhe jahA sIte) uSNa, snigdha aura rUkSa sparza zIta sparza ke samAna (paramANupoggalassa) paramANupudgala kA (taheva) usI prakAra (paDivakkho) pratipakSa (savversi) sabakA (na bhaNNai) nahIM kahA jAtA (iti bhANiyaca) aisA kahanA cAhie' TIkArtha-ava jaghanyaguNakAle Adi paramANupudgala Adi ke paryAyoM kI prarUpaNA kI jAtI hai kRSNa, nIla Adi ke varSoM ke do prakAra gaMdha ke, pA~ca prakAra ke rasa ke aura AThoM prakAra ke sparzo ke taratamabhAva kI apekSA se ananta ananta bheda hote haiN| tadanusAra kRSNa varNa bhI ananta prakAra (avasesehi sattaphAsapajjabehiM chahANavaDiga) zeSa sAta 25thI paTthAna patita (evaM ukosaguNa sIe vi) se prAre kRSTa guNa zIta paY (aja haNNamaNukkosagaNasIe vi evaM ceya) madhyama gue zIta 5 me mAre (navaraM sadANe chadrANavaDie) vizeSa sa 252thAnamA te padasthAna patita cha. (evaM umiNa Niddharukkhe jahA sIte) Bey, RAPE gane 36 25 zIta 25za nA samAna (paramANupoggalassa) 52mA pugasanA (taheva) te re (paDibakkho ) pratipakSa (sanvesi) dhaan| (na bhaNNai) nayI 4yAtA (iti bhANiyavyaM) sama he naye. TIkAI--have jaghanya guNa kALA Adi paramANu yugala AdinA paryAnI prarUpaNa karAya che kRNa nIla Adi vaNenA be prakAranA gaMdha, pAMca prakAranA rasa, ane ATha prakAranA sparzIne taratama bhAvanI apekSAe anana-manana bheda thAya che. tadanusAra kuNu varNa paNe ananta prakAranA che kRSNa varSanI badhAthI ochI Page #876 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - 88 prahAMpanA TIkA--aya jayanyaguNakAlakAdi paramANu pudgalAdInAM paryAyAn prarUpayinumAha-'jadaNNaguNakAlayANaM bhaMte ! paramANupoggalANaM pucchA!' he bhadanta ! jaganyaguNakAlakAnAM paramANupudgalAnAM kiyantaH paryavAH prajJaptAH ? bhagavAn Aha'goyamA ! 'he gautama ! 'aNaMtA pajjavA paNNattA' jaghanyaguNakAlakAnAM paramANukA hai / kRSNa varNa kA saba se kama mAtrA jisameM pAI jAtI hai, vaha pudagala jaghanyaguNa kAlA' kahalAtA hai' yahAM guNa' zabda aMza yA mAtrA kA vAcaka hai| jaghanyaguNa kA artha hai-sava se kama agaa| dUsare zAbdoM meM yoM kaha makate haiM ki jisa pudgala meM kevala eka DigrI kA kAlApana ho-jisase kama kAlApana kA saMbhava hI na ho, vaha jaghanyaguNa kAlA kahalAtA hai| isI prakAra kAlepana ke sabase adhika aza jisameM pAe jAeM vaha utkRSTaguNa sAlA samajhanA caahie| eka aMza kAlepana se adhika aura sabale adhika-antila kAlepana se eka aMza kama taka kA kAlA madhyamaguNa kAlA kahalAtA hai| isI prakAra jaghanyaguNa nIla pIta Adi vargoM ke viSaya meM, jaghanyaguNa gaMdha, rasa, sparza Adi ke vipaya meM bhI samajha lenA cAhie' gautama prazna karate haiMhe bhagavan jaghanyaguNa kRSNa paramANupudgaloM ke kitane paryAya haiM ? bhagavAn-he gautama ! jaghanyaguNa kRSNa paramANupudgaloM ke ananta paryAya kahe haiN| mAtrA jemAM maLI Ave che, te pudgala jaghanya guNa kALA kahevAya che. ahIM guNa zabda aMza agara mAtrAne vAcaka che. jaghanya guNane artha che--badhAthI ochA aMza bIjA zabadomAM ema kahI zakIe chIe ke je pudgalamAM kevaLa eka DIzInu kALA pA hAya jenAthI ochA kALApaNAno saMbhava ja na heya te jaghanya guNa kALA kahevAya che. e ja prakAre kALA paNane badhAthI vadhAre aMza jemAM maLI Ave tene ura guNa kALA samajavA joIe, eka aMza kALA thI adhika ane badhAthI adhika-anima kALA paNAthI eka aMza ochA sudhInA kALa madhyama guNa kALA kahevAya che, e ja prakAre jaghanya zu nIla pina AdivAnA viSayamAM, jaghanya guNa, rasa sparza AdinA viSayamAM pa samajI levuM joIe. thI gItAravAmAM prazna kare che ke bhagavad ! jaghanya guNa kRdhu paramANu dalene keTalA paryAya che? zrI bhagavAna - he Lanama! jaghanya guNa ) va paramArtha polenA mAnA paryAya . Page #877 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 5 sU.15 jaghanyaguNakAlakAdiparyAyanirupaNam 885 pudgalAnAmanantAH paryavAH prajJaptAH, gautamaH pRcchati-'se keNaTeNaM maMte ! evaM buccai-'jahaNNaguNakAlayANaM paramANupoggalANaM aNaMtA panjavA paNNattA ?' he bhadanta ! tat-atha, kenAryena-kathaM tAvad, evam-uktarItyA, ucyate yat-javanya guNakAlakAnAM paramANupudgalAnAmanantAH paryavAH prajJaptAH ? iti, bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNaguNakAlae paramANupoggale' jaghanyaguNakAlakA paramANupudgala:, 'jahaSNaguNakAlagassa paramANupoggalassa davaDyAe tulle' jayanyaguNakAlasya paramANupudgalasya dravyAthetayA tulyo bhavati, tathA ca pratyekaM dra-yamanantaparyAyamitinyAyena jaghanyaguNakAlakaparamANu pudgalarayApi dravyatvena anantaparyAyasaMbhavAt, 'paesaTTayAe tulle' pradezArthatayA tulyo bhavati, 'ogAhaNaTTayAe tulle' avagAhanArthatayA-aragAhanApekSayA tulyo bhavati, 'ThiIe cauTThANavaDie' sthityA catuHsthAnapatito bhavati, 'kAlavaNNapajjavehi tulle' kRSNavarNaparyavaiH tulyo. bhavati, 'avasesA vaNNA nasthi' avazepAH varNAH lohitA dayo na santi-tatra na bhavanti, tasya jayanyaguNakAlakatvAt 'gadharasa duphAsapajja vehi ya chANavaDie' gandharasa dvisparNaparyavaizca pasthAnapatito bhavati, 'evaM ukkosaguNakAlae vi' evam-javanyaguNakAlaka paramANupudgalavadeva utkRSTaguNa he gautama-he bhagavan ! aisA kahane kA kyA kAraNa haiM ? bhagavAn-he gautama ! jaghanyaguNa kAlA eka paramANupudgala dUsare jaghanyaguNa kAle paramANupudgala se dravya kI apekSA tulya hotA hai, pradeza kI apekSA se tulya hotA hai, avagAhanA se bhI tulya hotA hai, sthiti kI apekSA catu:sthAnapatita hotA hai, kRSNa varNa ke paryAyoM kI apekSA tulya hotA hai, zeSa varNa utsameM hote nahIM haiM, kyoMki usameM kRSNa varNa hai aura paramANu meM eka hI varNa ho sakatA hai, gaMdha, rasa aura do sparzI kI apekSA le SaTsthAnapatita hotA hai| isI prakAra utkRSTaguNa kAlA pudgalaparamANu bhI samajha lenA cAhie' madhyamaguNa kAle paramANu kI vaktavyatA bhI isI prakAra kI jAnanI cAhie / madhya zrI gautamasvAmI-he bhagavan ema kahevAnuM zuM kAraNa che? zrI bhagavAna-he gautama jaghanya guNakALa eka paramANu yugala bIja jaghanya guNakALA paramANu yudgalathI dravyanI apekSAe tulya thAya che. pradezanI apekSAe tulya thAya che, avagAhanAthI paNa tulya thAya che sthitinI ape. kSAe catuHsthAna patita thAya che kRSNa varNanA paryAyonI apekSAe tulya thAya che. zeSa vaNa temAM hotA nathI, kemake temAM kuNu varNa che ane paramadhamAM eka ja varNa hoI zake che. gaMdha, rasa ane be spazanI apekSAe te parasthAna patita thAya che. evI ja rIte utkRSTa guNakALA pudgala paNa paNa rAmajI levA joIe. madhyama guNa kALA paramANunI vaktavyatA paNa Aja prakAranI Page #878 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre ekaguNakAlakAH asaMkhyeyaguNAH, 'paesahayA sanvatthovA aNatapaesiyA saMdhA egaguNakAlagA' pradezArthatayA sarvastokAH anantapradezikAH skandhAH ekaguNakAlakAH, 'paramANupoggalA egaguNakAlagA aNataguNA' paramANupudgalAH ekaguNatathaiva kAlakAH anantaguNAH pradezArthatayA bhavanti ityAdi rItyA svayamUhanIyam, saMkhyeyaguNakAlakAnAm, asaMkhyeyaguNakAlakAnAm, anantaguNakAlakAnAmapi vaktavyamityabhiprAyeNAha-' evaM saMkhejjaguNakAlagANavi' evam pUrvoktarItyA saMkhyeyaguNakAlakAnAmapi avaseyam, evaM - tathaiva zeSANAmapi - asaMkhyeyaguNakAlakAnAmapi avaseyam, 'evaM sesA vi vaNNA gaMdhA rasA phAsA bhANiyaccA' evampUrvoktarItyA, zepA api varNAH, gandhAH, rasAH, sparzAH, bhaNitavyAH, vaktavyAH, pradezArtha - pradezArtharUpa se saba se kama anantaguNa kAle pudgala haiM / ekaguNa kAle pudgala apradezArtha rUpa se ananta guNA haiM | unase saMkhyAtaguNa kAle pudgala pradezArtharUpa se saMkhyAtaguNA haiM | unase asaMkhyAta guNa kAle pradgala pradezArtharUpa se asaMkhyAtaguNA haiM / dravyArtha pradezArtha rUpa se saba se kama dravyArtha rUpa se anantaguNa kAle pula haiM / ve hI anantaguNa kAle pula pradezArtha rUpa se ananta guNA hai / eka guNa kAle pudgala dravyArtha apradezArtha rUpa se anantaguNA haiM / saMkhyAtaguNa kAle pudgala dravyArtharUpa se saMkhyAtaguNA haiM / 400 hI yArtharUpa se unase saMkhyAtaguNA haiM | unase asaMkhyAta guNa kAle pudgala dratyArtha rUpa se asaMkhyAtaguNA haiM aura ve hI pradezArtharUpa se unase asaMkhyAtaguNA haiM / pradezArthI-pradezA paNAthI sauthI echA ana ta guNu kALA pugalo che. eka guNu kALA pudgala pradezA paNAthI anaMtagaNuA che, tenAthI sa khyAta gaNA kALA pudgala pradezA paNAthI sakhyAta gaNA che tenAthI asa khyAta gaNA kALA puddagala pradezA paNAthI asakhyAtagaNA kahevAmA Avela che, dravyA pradezA paNAthI sauthI ochA dravyApaNAthI anantagaNA kALA pudgaleA che. e ja ana ta guNu kALA pudgala pradezA paNAthI anaMtagaNA che. eka guNu kALA puddagala drabyA pradezA paNAthI ana tagaNA che. saMkhyAta gaNA kALA pudgalA dravyA` paNAthI sakhyAtagaNuA che e ja pradezA paNAthI tenAthI saMkhyAtagaNA che. asa khyAtagaNA kALA pudgala tenAthI drabyA paNAthI asa khyAtagaNA che. ane eja pradezA paNAthI tenAthI asa khyAtagaNA che. Aja pramANe nIla-lIlA vigere bAkInA cAra varNathI e gadha, pAMca rasa ane zIta, uSNu, snigdha ane rUkSa A padara belanuM' apa marhutva Page #879 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU. 39 paramANupudgalAnAmalpabahutvam 401 kintu 'phAsANaM kakkhaDamauyaguruyalahuyANaM jahA egapaesogAhANaM bhaNiyaM tahA bhANiyace' sparzAnAm - karkazamRdukagurukalaghukAnAm yathA ekapradezAvagADhAnA - malpabahulam bhaNitam uktam, tathA bhaNitavyam - vaktavyam, tadabhilApastu'savvatthovA egapaesogADhA egaguMNakakkhaDaphAsA davvaTTayAe' sarvastokAH ekapradezAvagADhAH ekaguNakarkazasparzA dravyArthatayA, 'saMkhejjapa eso gADhA egaguNakakkhaDaphAsA poggalA davvaTTayAe saMkhejjaguNA' saMkhyeyapradezAvagADhA : ekaguNa karkazasparzAH pudgalAH dravyArthatayA saMkhyeyaguNAH, 'asaM khejjapa eso gADhA egaguNakakkhaDaphAsA davvaTTayAe asaMkhejjaguNA' asaMkhyeyapradezAvagADhA ekaguNakarkazasparzAH dravyArthatayA asaMkhyeyaguNAH, ityAdirItyA bodhyaH, evameva saMkhyeyaguNakarkazasparzAH, asaMkhyeyaguNakarkaza sparzAH, anantaguNakarkazasparzAH api vaktavyAH, isI prakAra nIlA Adi zeSa cAra varNa, do gaMdha, pAMca rasa aura zIta, uSNa, snigdha, aura rUkSa ina pandraha boloM kA alpa bahula kAle varNa ke samAna uparokta rUpa se samajha lenA cAhiye / dravyArtharUpa se - eka guNa karkaza pudgala dravyArtha rUpa se saba se kama haiM / una se saMkhyAta guNa karkaza pudgala dravyArtharUpa se saMkhyAtaguNA haiN| unase asaMkhyAtaguNa karkazapudgala dravyArtha rUpa se asaMkhyAta guNA haiN| unase anaMtaguNa karkaza pudgala dravyArtharUpa se anantaguNA haiM / pradezArtha rUpa se alpa, bahutva isI prakAra kaha denA cAhiye / kintu saMkhyAtaguNakarkaza pudgala pradezArtha rUpa se asaMkhyAtaguNA haiM aisA kahanA cAhiye / dravyArtha pradezArtha rUpa se - eka guNa karkaza pudgala dravyArtha apradezArtha rUpa se saba se kama haiM / una se saMkhyAtaguNa karkaza pudgala dravyArtha rUpa se saMkhyAtaguNA haiM / ve hI pradezArtha rUpa se una se asaM kALA varNanI jema uparokta kathana pramANe samajI levuM. draSyA paNAthI eka guNu karkaza puddagala dravyA paNAthI echA che. saMkhyAguNu karkaza pudUgala tenAthI drabyA paNAthI asa khyAtagaNuA che. ana ta guNa kaza pudgala drabyA paNAthI tenAthI anantagaNA che pradezA paNAthI alpa bahutva Aja pramANe samajI levuM. paraMtu saMkhyAtaguNu ka za pudgala pradezA paNAthI asa yAtagaNA che. tema kahevu joie. drabyA pradezA paNAthI eka guNu ka za pudgala dravyA apradezA paNAthI sauthI echA che, tenAthI saMkhyAtagaNA kaza puddagala drabyA paNAthI saMkhyAta gaNA che, teja pradezA paNAthI tenAthI asakhyAyagaNA che. kAI pra0 51 Page #880 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre tathaiva mRdukagurukalaghukarUpAH sparzA api vaktavyAH avaziSTAcatvAraH zItAdayaH sparzA yathA varNAdayaH pratiprAditAstathaiva pratipAdanIyAH ityabhiprAyeNAha - 'abasesA phAsA jahA cannA tahA bhANiyavvA' avazepA sparzAH zItAdayo yathA varNAH bhaNitA uktAstathA bhaNitavyAH, tathA coktameva, iti 'dAraM ' paviMzam pudgaladvAram samAptam ||s 0 39 // 402 mahAdaNDakAlpabahutvavaktavyatA mUlam - aha bhaMte ! savvajIvappava huM mahAdaNDayaM vaNNaislAmi savvatthovA ToraritiyA manussA, maNustIo saMkhejja - guNAora, vAyarate ukAiyA pajjattayA asaMkhejjaguNA3, aNutarovavAiyA devA asaMkhejjaguNAH, uvarimagevijjagA devA saMkhejjaguNA 5, majjhinagevijjagA devA saMkhejjaguNA6, hiTTimagevijjagA devA saMkhejjaguNA7, accue kappe devA saMkhijja - guNAda, AraNe kappe devA saMkhijjaguNA9, pANae kappe devA saMkhijjaguNA 10, ANae kappe devA saMkhijjaguNA 11, ahe sattamAra puDhavIe neraDyA asaMkhijjaguNA 12 chaTTIe tamAe khyAtaguNA haiM / (kisI kisI prati meM saMkhyAtaguNA likhA hai / ) una se asaMkhyAta guNa karkaza pudgala dravyArtha rUpa se asaMkhyAtaguNA haiM aura ve hI pradezArtharUpa se una se asaMkhyAtaguNA haiM / una se ananta guNA karkA pudgala dravyArtha rUpa se anantaguNA haiM aura ve hI pradezArtha rUpa se unase anantaguNA hai / guru jisa prakAra karkaza sparza kA alpabahutva kahA usI prakAra mRdu, aura laghu sparza kA bhI alpabahutva kaha denA cAhiye / chavisamA pugaladvAra samApta kAI pratAmA sakhyAtagaNA lakhyA che tenAthI asa khyAtagaNA ka za pudgala dravyA` paNAthI asaMkhyAtagaNA che. ane e ja pradezA paNAthI tenAthI asa khyAtagaNA che. ana tagaNA karkaza pudgala tenAthI drabyA paNAthI ana ta gaNA che ane eja pradezA paNAthI tenAthI ana tagaNA je pramANe karkaza sparzInuM alpa mahutva kahela che. e ja pramANe mRdu, gurU, ane laghu sparzanuM paNa alpa mahutva kahI levu joie. 5 39 || chavvIsamuM pudgala dvAra samApta L Page #881 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.40 mahAdaNDakAnusAreNa sarvajovAlpavahutvam 403 puDhavIe neraiyA asaMkhejjaguNA13 sahassAre kappe devA asaMkhijjaguNA14 mahAsukke kappe devA asaMkhijjaguNA15, paMcamAe dhUmappabhAe puDhavIe neraiyA asaMkhijjaguNA96, laMtae kappae devA asaMkhijjaguNA17, cautthIe paMkappabhAe puDhavIe neraiyA asaMkhijjaguNA18, baMbhaloe kappe devA asaMkhijjaguNA 19, taccAe bAluyappabhAe puDhavIe neraiyA asaMkhijjaguNA 20, mAhida kappe devA asaMkhijjaguNA21, saNaMkulAre kappe devA asaMkhej jaguNA22, doccAe sakarappabhAe puDhavIe nerajhyA asaMkhijjaguNA23, saMsucchimA saNusalA asaMkhijjaguNA24, IsANe kappe devA asaMkhijjaguNA25, IlANe kapye devIo saMkhijjaguNAo26, sohamme kappe devA saMkhijjaguNA27, sohamme kappe devIo saMkhejjaguNAo28, savaNavAsI devA asaMkhejjaguNA29, bhavaNavAsiNIo devIo saMkhejaguNAo30, imIse rayaNappabhAe puDhavIe neraiyA asaMkhijaguNA31, khahayarapaMciMdiyatirikkhajoNiyA purisA asaMkhijaguNA32, khahayarapaMciMdiyatirikkhajoNio saMkhijaguNAo33, thalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiyA purisA saMkhijaguNA34, thalayarapaMciMdiyatirikkhajoNINio saMkhi jaguNAo35, jalayarapaMciMdiyatiriktajoNiyA purisA saMkhijaguNA36, jalayarapaMciMdiyatirikkhajogiNIo saMkhijaguNAo37, vANamaMtarA devA saMkhijaguNA38, vANamaMtarIo devIo saMkhijaguNAo39, joisiyA devA saMkhi. jaguNA40 joisiNIo devIo saMkhijaguNAo41, khahayarapaMciMdiyatirikkhajoNiyA naghulagA saMkhijjaguNA42, thalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiyA napuMsagA saMkhijaguNA43, jalayarapaMciMdiyatirikvajoNiyA napuMsagA saMkhijaguNA44, cauridiyA Page #882 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 404 premApanAsUtra : pajattayA saMkhijaguNA45, paMciMdiyA pajjattayA visesAhiyA46, beiMdiyA apajjattayA visesAhiyA47, teiMdiyA pajattayA visesAhiyA48, paMciMdiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA49, cauriMdiyA apajattayA visesAhiyA50, teiMdiyA apajjattayA visesAhiyA51, beiMdiyA apajattayA visesAhiyA 52, patteyasarIrabAyaravaNassaikAiyA pajattayA asaMkhijaguNA53, bAyaranigoyApajjattayA asaMkhijaguNA54, bAyarapuDhavIkAiyA pajattayA asaMkhijjaguNA55, bAyaraAukAiyA pajjattayA asaMkhijjaguNA56, bAyaravAukAiyA pajjattayA asaMkhijjaguNA57, bAyarateukAiyA apajjattayA asaMkhijjaguNA58, patteyasarIra bAyaravaNassaikAiyA apajjattayA asaMkhijjaguNA59, bAyaranigoyA apajjattayA asaMkhijjaguNA60 bAyarapuDhavIkAiyA apajjattayA asaMkhijjaguNA61, bAyaraAukAiyA apajjattayA asaMkhijjaguNA62, bAyaravAukAiyA apajattayA asaMkhijjaguNA63, suhumateukAiyA apajattayA asaMkhijaguNA64, suhumapuDhavIkAiyA apajjattayA visesAhiyA65, suhamaAukAiyA apajjattayA visesAhiyA66, suhumavAukAiyA apajattayA visesAhiyA67, suhumateukAiyA pajjattayA saMkhijaguNA68, suhumapuDhavIkAiyA pajjattayA visesAhiyA69, suhumaAukAiyA pajjattayA visesAhiyA70, suhumavAukAiyA pajattayA visesAhiyA71, suhumanigoyA apajjattayA asaMkhijjaguNA72, suhumanigoyA pajja. ttayA saMkhijjaguNA73, abhavasiddhiyA aNaMtaguNA74, parivaDiya sammadiTTi aNaMtaguNA76, bAyaravaNassaikAiyA pajjattayA aNaMtaguNA77, bAyarapajjattayA visesAhiyA78, bAyaravaNastaikAiyA apajjattayA asaMkhijaguNA79, bAyara apajja Page #883 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TokA pada 3 sU.40 mahAdaNDakAnusAreNa sarvajIvAlpayatutvam 405 tagA visesAhiyA80, bAyarA visesAhiyA81, suhumavaNassaikAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA82, suhama apajjattayA vise. sAhiyA83, suhumaraNassaikAiyA pajjattayA saMkhijjaguNA84, pajjattayA suhumA visesAhiyA85, suhamA visesAhiyA86, bhavasiddhiyA visesAhiyA87, nigoyajIvA visesAhiyA88, vaNa. ssai jIvA visesAhiyA89, egidiyA visesAhiyA90, tirikkhajoNiyA visesAhiyA91 micchAdiTrI visesAhiyA92, avirayA visesAhiyA93, sakasAI visesAhiyA94, chaumatthA visesAhiyA95, sajogI visesAhiyA96, saMsAratthA visesAhiyA97, savva jIvA visesAhiyA98, paNNavaNAe bhagavaIe bahuvattavyayapathaM samattaM ||suu0 40 // taiyaM payaM samattaM // 3 // chAyA-atha bhadanta ! sarvajIvAlpabahutvaM mahAdaNDakaM varNayiSyAmi sarvastokAH garbhavyutkrAntikA manuSyAH 1 mAnuSyaH saMkhyeyaguNAH 2, bAdaratejaH kAyikAH paryAptakAH asaMkhyeyaguNAH3, anuttaraupapAtikA devAH asaMkhyeyaguNAH mahAdaNDaka kA alpabahutva zabdArtha-(aha) atha-aba (bhaMte) he bhagavan ! (savvajIvappabahuM) saba jIvoM ke alpa bahutva vAle (mahAdaNDayaM) mahAdaMDaka kA (vaNNaissAmi) varNana karUMgA (savvatthovA gambhavakkaMtighA maNussA) sabase kama garbhaja manuSya haiM (maNussIo saMkhijaguNAo) manuSyanI saMkhyAta guNA adhika haiM (bAyarateukAiyA pajattayA asaMkhijaguNA) paryApta mahAdaMDaka alpa bahatva zahAtha-(aha) 15 ve (bhaMte) mApana (savvajIvappavahu) sa vAnA 2065 maItva pANu (mahAdaMDaya) bhaDa634nu (vaNNaissAmi) vana 42120 (savvatyovA gambhavakkaMtiyA maNussA) sauthI gech| ma bhanuSyo cha. (maNussIo saMkhijjaguNAo) bhAnuSiNI sadhyAtagaNI padhAre che. (vAyarateukAiyA pajattayA akhijAgA) 54 12 te44 // 43 masajyAtamA (aNuttarovavAiyA Page #884 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 406 prazApanAstra 4, uparimoveyakAH devAH saMkhyeyaguNA : 5, madhyamaveyakAH devAH saMkhyeyaguNA 6, adhastanauveyakAH devAH saMkhyeyaguNAH 7, anyute kalpe devAH saMkhyeyaguNAH 8, AraNe kalpe devAH saMkhyeyaguNAH 9, prANane kalpe devAH saMkhyeya guNAH 10, Anate valpe devAH saMkhyeyaguNAH 11, adhaH saptamyAM pRthivyAM narayikAH amaMkhyeyaguNAH 12, papThayAM tamAyAM pRthivyAM nairayikAH asaMgvyeyANAH 13, sahasAre kalpe devA asaMkhyeyaguNAH 14, mahAzukre kalpe devAH asaMkhyeyaguNAH 15, bAdara tejaskAyika asaMkhyAtaguNA haiM (aNuttarovavAdayA devA asaMkhijaguNA) anuttaraupapAtika deva asaMkhyAtaguNA haiM (uvarimagevijagA devA saMkhijaguNA) UparI |veyakoM ke deva saMkhyAtaguNA hai (majjhimagevijagA devA saMgvijaguNA) madhyama veyakoM ke deva saMkhyAtaguNA haiM (hiDimagevijagA devA saMkhijaguNA) nicale aveyakoM ke deva saMkhyAta guNA haiM (accue kappe devA saMkhijaguNA) acyuta kalpa meM deva saMkhyAta guNA (AraNe kappe devA saMkhijaguNA) AraNa kalpa meM deva saMkhyAtaguNA (pANae kappe devA saMkhijaguNA) prANata kalpa meM deva saMkhyAtaguNA (ahe sattamAe puDhavIe neraiyA asaMkhijaguNA) nicalI sAtavIM naraka pRthvI meM nAraka asaMkhyAtaguNA (chaTThIe tamAe puDhavIe neraiyA asaMkhijaguNA) chaThI tamaHprabhA pRthvI meM nAraka asaMkhyAtaguNA hai (sahassAre kappe devA asaMkhijaguNA) sahasrAra kalpa meM deva asaMkhyAtaguNA (mahAsukke kappe devA asaMkhijaguNA) mahAzukra kalpa meM deva asaMdevA aNaMtaguNA) anutta5pAti 1 asnnyaatgaa| cha. (uparimagevijA devA saMkhijaguNA) B52na avayava sdhyaataay| cha. (manjimagevijagA devA saMkhi jaguNA) madhyama avayIna va sanyAtamA che. (hiTimagevijagA devA saMkhijjaguNa.) niiyn| avayanA he sadhyAna che. (ancuga kApe devA saMkhijaguNA) atyuta 485nA heve| sabhyAtamA che. (AraNe kApe devA saMkhijaguNA) gAra! 485nA he snnyaag| che. (pANae kappe devA saMkhijaguNA) prAta:85i he sadhyAta (ANae kappe devA sakhijjaguNA) gAnata 435mA heve| saNyAtagaSya cha (ahe sattamAe puDhavIe neraiyA asa khijjaguNA) nIyanI sAtamI na24 bhUmimA nA24 asabhyAtamA che. (chaTThIe tamAe puDhavIe neraiyA asa khijjaguNA) nIyanI sAtamI 124 bhUmimA nA24 asabhyAta! che. (chaTThIe tamAe puDhavIe neraiyA asa khijaguNa) 74ii tama:5mA pRthvImA nA24 masa yAta cha. (sahassAre kappe devA asa khijjaguNA) sasAra 465mA heya masa dhyAtaga cha. (mahAsukke kappe devA asa khijaguNa.) mahAzu4 465i Page #885 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pada 3 sU.40 mahAdaNDakAnusAreNa sarvajIvAlpavahutvam 407 paJcamyAM dhUmaprabhAyAM pRthivyAM nairayikAH asaMkhyeyaguNAH 16, lAntake kalpedevA asaMkhyeyaguNAH 17, caturthyA paGkaprabhAyAM pRthivyAM nairayikAH asaMkhyeyaguNAH 18, brahmaloke kalpe devA asaMkhyeyaguNAH 19, tRtIyasyAM vAlukAprabhAyAM pRthivyAm nairayikAH asaMkhyeyaguNAH 20, mAhendre kalpe devAH asaMkhyeyaguNAH 21, sanatkumAre palpe devAH asaMkhyeyaguNAH 22, dvitIyasyAM zarkarAprabhAyAM pRthighyAm nairayikAH asaMkhyeyaguNAH 23, saMmUcchimA manupyAH asaMkhyeyaguNAH 24, IzAne kalpe devAH asaMkhyeyaguNAH 25, IzAne kalpe devyaH saMkhyeyaguNAH khyAtaguNA (paMcamAe dhUmappabhAe puDhavIe nerajhyA asaMkhijaguNA) pAMcavIM dhUmaprabhA pRthvI meM nAraka asaMkhyAtaguNA (laMtae kappe devA asaMkhijaguNA) lAntaka kalpa meM deva asaMkhyAtaguNA (ca utthIe paMkappabhAe puDhavIe neraiyA asaMkhijjaguNA) cauthI paMkaprabhA pRthvI meM nAraka asaMkhyAtaguNA (baMbhaloe kappe devA asaMkhijaguNA) brahmaloka kalpa meM deva asaMkhyAtaguNA haiM (taccAe vAyappabhAe puDhavIe neraiyA asaMkhijjaguNA) tIsarI vAlukAprabhA meM nAraka asaMkhyAtaguNA (mAhiMde kappe devA asaMkhijjaguNA) mAhendra kalpa meM deva asaMkhyAtaguNA haiM (saNaMkumAre kappe devA asaMkhijjaguNA) sanatkumAra kalpa meM deva asaMkhyAtaguNA (doccAe sakkarappabhAe puDhavIe neraiyA asaMkhijjaguNA) dUsarI zarkarAprabhA pRthivI meM nAraka asaMkhyAtaguNA (saMcchima maNussA asaMkhijjaguNA) saMmUrchima manuSya asaMkhyAtaguNA (IsANe kappe devA asaMkhijjaguNA) IzAna kalpa meM deva asaMkhyAtaguNA (IsANe he| masa jyAta che. (paMcamAe dhUmappabhAe puDhavIe neraiyA asa khijjaguNA) pAyamI dhUmapramA pRthvImA nA24 asaNyAta che. (laMtae kApe devA asakhijjaguNA) ards 485mA he| masa dhyaag| che. (cautthIe paMkappabhAe puDhavIe neraiyA asa khijjaguNA) yAthI 54mA pRthvImA nA24 212 yAta che. (baMbhaloe kApe devA asa khijjaguNA) brahmA 465mA he| asaNyAtamA che. (taccAe vAluyApabhAe puDhavIe neraiyA asaMkhijjaguNA) trI vAyu pramA pRthvImA naa2| masaNyAta cha. (mAhiMde kappe devA asaMkhijjaguNA) bhAIndra 465mA he| asabhyAtA che. (saNaMkumAre kApe devA asaMkhijjaguNA) sanabhAra 465mA he| msnnyaatgaa| che. (doccAe sakkarapabhAe puDhavIe neraiyA asaMkhijjaguNA) mI zarAmA pRthvImA naa2| masa jyAta che. (samucchimamaNussA asaMkhijjaguNA) sa bhUmi manuSya 255 bhyAtA cha. (IsANe kappe devA asaMkhijjaguNA) zAna 465mA he| masabhyAtA cha, Page #886 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 408 prajJApanAsUtre 26, saudharme kalpe devAH saMkhyeyaguNAH 27, saudharme kalpe devyaH saMkhyeyaguNAH 28, bhavanavAsino devAH asaMkhyeyaguNAH 29, bhavanavAsinyo devyaH saMkhyeyaguNAH30, asyAH ratnaprabhAyAH pRthivyA nairayikAH asaMkhyeyaguNAH 31, khecara paJcendriyatiryagUyonikAH puruSAH asaMkhyeyaguNAH 32, khecarapaJcandriyatiryagyonikyaH saMkhyeyaguNAH 33, sthalacarapaJcendriyatiryagyonikAH puruSAH saMkhyeyaguNAH 34, sthalacarapaJcendriyatiryagyonikyaH saMkhyeyaguNAH 35, jalacarapaJcendriyatiryagyonikAH puruSAH saMkhyeyaguNAH 36, jalacara paJcendriyatiryagyonikyaH saMkhyeya. kappe devIo saMkhijjaguNAo) IzAna kalpa meM deviyAM saMkhyAtaguNI (sohamme kappe devA saMkhijjaguNA) saudharmakalpa meM deva saMkhyAtaguNA (sohamme kappe devIo saMkhejjaguNAo) saudharmakalpa meM deviyAM saMkhyAta guNI (bhavaNavAsI devA asaMkhejjaguNA) bhavanabAsI deva asaMkhyAtaguNA (bhavaNavAsiNIo devIo saMkhejjaguNAo) bhavanavAsinI devIyAM saMkhyAtaguNI (imIpte rayaNappabhAe puDhavIe neraiMyA asaMkhijja guNA) isa ratnaprabhA pRthivIke nAraka asaMkhyAtaguNA) (khayara paMciMdiyatirikkhajoNiyA) khecara paMcendriya tiryacayonika (purisA) puruSa (asaMkhijjaguNA) asaMkhyAtaguNA (khayarapaMciMdiya tirikkhajoNiNIo asaMkhijjaguNAo) khecara paMcendriya tiryaMcaniyAM saMkhyAtaguNA (thalayarapaMciMdiya tirikkhajoNiyA saMkhijjaguNA) sthalacara paMcendriya tiryaMca puruSa saMkhyAtaguNA (thalayara paMciMdiya tirikkhajokhiNIo saMkhijjaguNAo) sthalacara paMcendriya tiryacastriyAM saMkhyAtaguNI (jalayara paMciMdiyatirikkhajoNiyA purisA saMkhijjaguNA) jalacara paMcendriya (IsANe kApe devIo sakhijjaguNAo) zAna 485mA heviyo sa cyAtI cha (sohamme kappe devA saMkhijjaguNA) saudha 465mA he| sayAtamA che. (sohamme kappe devIo saMkhejjaguNAo) saudharma 465mA heviyA sabhyAta cha. (bhavaNavAso devA asaMkhejjaguNA) manavAsI / masa cyAta cha. (bhavaNavAsiNIo devIo saMkhejjaguNAo) savanavAsinI hevAsAsa yAta cha. (imIse rayaNApabhAe puDhavIe neraiyA asakhijjaguNA) mA 2tnaprabhA pRthvInA naahai| masa cyAta cha. (khahayarapaMcidiyatirikkhajoNiyA) 22 5 yendriya tiyaya yoni (purisA) 525 (asaMkhijjaguNA) 25 yAta che. (khahayara paMcidiya tirikvajoNiNIo saMkhijjaguNAo) meya2 5 yendriya tiyaya sIyosayAta che. (thalayApaciMdiyatirikkhajoNiyA purisA saMkhijjaguNA) 2thasaya2 5yendriya tiya" 535 syaataa||ch (thalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiNIo saMkhijjagaNAo) sthAya2 5yendriya tirthaya liyo sadhyAtI che. (jalayara paMciM. Page #887 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 3 su. 40 mahAdaNDakAnusAreNa sarvajIvAlpabahutvam 409 guNAH 37, vAnavyantarAH devA: saMkhyeyaguNA' 38, vAnavyantaryo devyaH saMkhyeyaguNAH 39 jyotiSkA devA: saMkhyeyaguNAH 40, jyotiSkyo debhyaH saMkhyeyaguNAH 41, khacara paJcendriyatiryagyonikA napuMsakAH saMkhyeyaguNAH 42, sthlcrpnycendriytirygyonik| napuMsakAH saMkhyeyaguNA: 43, jalacarapaJcendriyatiryagyonikA napuMsakAH saMkhyeyaguNAH 44 caturindriyAH paryAptakAH saMkhyeyaguNAH 45, paJcendriyAH paryAptakAH vizepAdhikAH 46, dvIndriyAH paryAptakAH tiryaMcayonika puruSa saMkhyAtaguNA (jalayara paMcidiya tirikkhajoNiNIo saMkhijjaguNAo) jalacara paMcendriya tiryagyonikastriyAM saMkhyAta guNI ( vANamaMtarA devA saMkhijjaguNA ) vAnavyantara deva saMkhyAtaguNA ( vANamaMtarIo devIo saMkhijjaguNAo) vAnavyantarI deviyAM saMkhyAta guNA (joisiyA devA saMkhijjaguNA ) jyotiSka deva saMkhyAtaguNA ( joisiNIo devIo saMkhijjaguNAo ) jyotiSka deviyAM saMkhyAtaguNA (khara paMcidiyatirikkhajoNiA napuMsagA saMgnijjaguNA) khemvara paMcendriya tiryacayonika napuMsaka saMkhyAtaguNA haiM (dhalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiyA napuMsagA saMkhijjaguNA ) sthalacara paMcendriya tiryaca napuMsaka saMkhyAtaguNA (jalayara paMciMdiya tirikkhajoNiyA napuMsagA saMkhijjaguNA) jalacara paMcendriya tiryeca yonika napuMsaka saMkhyAtaguNA (cauriMdiyA pajjattayA saMkhijjaguNA) caturindriya paryApta saMkhyAtaguNA (paMciMdiyA pajjattayA visesAhiyA) paMcendriya paryApta vizeSAdhika diya tirikkhajoNiyA purisA saMkhijjaguNA ) 4sayara yathendriya tirya yoni cu3SA sauMNyAtagA che. (jalayarapaMcidiyatirikkha jogiNIo saMkhijjaguNAo) nAyara yayendriya tiryagyoni striyo sabhyAtagAlI che. (vANamaMtarA devA saMkhi jjaguNA) vAnavyantara heva sabhyAtA che. (vANamaMtarIo devIo saMkhijjaguNAo) vAnavyanturI heviyoM sadhyAtarANI che. (joisiyA devA saMkhijjaguNA ) jyotiS deva sauMdhyAtagA che. (joimiNIo devIo saMkhijjaguNAo ) jyoti devIyA sauMdhyAtagaNI che. (khahayarapaMciMdiyatirikkhajoNiyA napuMsagA saMkhijjagulA) meyara yathendriya tirtha yayoni napuMsaH sakhyAtagaNA che. (thalayara paMcidiyatiriyakkhajoNiyA napuM sagA sakhi jaguNA) sthasayara yayendriya tiryaya napuM sa sa yAtagA che. (jalayara paMciMdiyatirikkhajoNiyA napuMsagA sa khijjaguNA ) 4sayara yathendriya tiryatha nayu sa sa dhyAtA hai. (cauriMdiyA pajjattayA sa khijjaguNA ) turindriya paryAsa sabhyAtA che. (paMciMdiyA pajjattayA visesAhiyA) payendriya paryAsa p pra0 52 Page #888 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 410 prazApanAsUtra vizeSAdhikAH 47, trIndriyAH paryAptakAH vizeSAdhikAH 48, paJcendriyAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNAH 49, caturindriyAH aparyAptakAH vizeSAdhikAH 50, trIndriyAH aparyAptakA vizeSAdhikAH 51, dvIndriyA aparyAptakA vizeSAdhikAH 52, pratyekazarIravAdaravanaspatikAyikAH paryAptakAH asaMkhyeyaguNAH 53, vAdaranigodAH, paryAptakAH asaMkhyeyaguNAH 54, bAdarapRthivIkAyikAH paryAptakAH asaMkhyeyaguNAH 55, vAdarApkAyikAH paryAptakAH asaMkhyeyaguNAH 56, vAdaravAyukAyikAH paryAptakAH asaMkhyeyaguNAH 57 vAdaratejAkAyikAH aparyAptakAH (veiMdiyA pajjattayA visesAhiyA) hIndriya paryApta vizeSAdhika (teiMdiyA pajjattayA visesAhiyA) trIndriya paryApta vizeSAdhika (paMciMdiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA) paMcendriya aparyApta asaMkhyAtaguNA (cauridiyA apajjattayA vise sAhiyA) cauindriya aparyApta vizeSAdhika (teiMdiyA apajjattayA visesAhiyA) trIndriya aparyApta vizeSAdhika (veDaMdiyA apajjattayA visesAhiyA) hIndriya aparyApta vizeSAdhika (patteyasarIra bAyaravaNassaikAiyA pajjattayA asaMkhijjaguNA) pratyeka zarIra bAdara vanaspatikAyika paryApta asaMkhyAtaguNA (bAyaranigoyA pajjattayA asaMkhijjaguNA) dAdara nigoda paryApta asaMkhyAtaguNA (bAyara puDhavikAiyA pajjattagA asaMkhijjaguNA) bAdarapRthivIkAyika paryApta asaMkhyAtaguNA (vAyaraAukAiyA pajjattayA asaMkhijjaguNA) bAdara apkAyika paryApta asaMkhyAtaguNA (bAyaravAukAiyA pajjattagA asaMkhijjaguNA) bAdara vAyukAyika paryApta asaMkhyAtaguNA (bAyarateukAvizeSAdhi4 che. (veiMdiyA pajjattayA visesAhiyA) dIndraya paryAsa vizeSAdhi cha. (teiMdiyA pajjattayA vise sAhiyA) trIndriya paryAta vizeSAdhi cha. (paMciMdiyA apajjattayA asa khejjaguNA) 5 yendriya 255ryAsa4 asabhyAta cha. (cau. riMdiyA apajjattayA bisesAhiyA) yA2 dhandriyANA 255ryAsa vizeSAdhi che. (teiMdiyA apajjattayA visesAhiyA) na ndraya aparyApta vizeSAdhiche. (vaiMdiyA apajjattayA visesAhiyA) mendriya maryAta vizeSA4i cha. (patteyasarIkhAyaravaNNassaikAiyA pajjattayA asaM khijjaguNA) pratye4 zarI2 mA2 vanaspatithi4 paryApta4 2masa cyAta che. (bAyaranigoyA pajjattayA asaM khijja. guNA) mA42 nigaa| paryAta asaNyAtanyA che. (vAyarapuDhavIkAiyA pajjattayA asa khijjaguNA) // 42 vIyi paryApta masabhyAtA cha. (vAyaraAukAiyA pajjattayA asaM khejjagaNA) mA42 24Ayi: paryAta asaNyAta cha. (bAyaravAukAiyA pajjattagA asa khijjaguNA) mA42 vAyuyi paryApta masa cyAtamA che. Page #889 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prayoyitI TIkA pa63 sU. 30 mahAdaNDakAnusAreNa sajIvAlpavahutvam 411 asaMkhyeya guNAH 58, pratyekazarIravAdaravanaspatikAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNAH 59, vAdaranigodAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNAH 60 bAdarapRthivIkAyikA apayoptakAH asaMkhyeyANAH 61, bAdarAphAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNAH 62 bAdaravAyukAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNAH 63, sUkSmatejaH kAyikA aparyAptakAH asaMkhyeyaguNAH 64, sUkSmapRthivIkAyikAH aparyAptakAH vize pAdhikAH65, sUkSmAkAyikAH aparyAptakAH vizepAdhikAH 66, sUkSmavAyuvAyikA aparyAptakAH vizepAdhikA:67, sUkSma tejaH kAyikAH paryAptakAH saMkhyeyaguNAH 68, iyA apajjattayA asaMkhijjaguNA) vAdara tejaskAthika aparyApta asaMkhyAtaguNA (patteyasarIra bAyaravaNassaikAiyA apajjattayA asaMkhijjaguNA) pratyeka zarIra bAdara vanaspatikAyika aparyApta asaMkhyAtaguNA (vAyaranigoyA apajjattayA asaMkhijjaguNA) pAdara nigoda aparyApta asaMkhyAtaguNA (bAyarapuDhavikAiyA apajjantayA asaMkhijjaguNA) bAdara pRthivIkAyika aparyApta asaMkhyAtaguNA (bAyaraAukAiyA apajjattayA asaMkhijjaguNA) bAdara akAyika aparyApta asaMkhyAtaguNA (vAyaravAukAiyA apajattayA asaMkhijjaguNA) bAdara vAyukAyika aparyApta asaMkhyAtaguNA (suhuma teukAithA apajjattayA asaMkhijja. guNA) sUkSma tejaskAyika aparyApta asaMkhyAtaguNA (suhama puDhavIkAiyA apajjattayA visesAhiyA) sUkSma pRthivIkAyika aparyApta vize SAdhika (suhama AukAiyA apajjattayA visesAhiyA) sUkSma apkAyika aparyApta vizeSAdhika (suhama vAukAiyA apajjattayA visesA(bAyara teukAiyA apajjattayA asakhejjaguNA) // 12 te424||4i 255yAsa masaNyAta cha. (patteyasarIravAyaravaNassaikAiyA apajjatayA asakhijjaguNA) pratye4 zarI2 // 62 vanaspatiya4 255ryAta 2masa jyAtamA che. (bAyaranigoyA apajjattayA asaMkhejjaguNA) ||42ni aparyApta asaNyAta cha. (bAyarapuDhavi. kAiyA apajjattayA asakhejjaguNA) mA42 pRthvIya aparyApta masabhyAta . (bAyaraAukAiyA apajjattayA asaM khejjaguNA) // 42 mayi aparyApta masayA tamaya che. (vAyara vAukAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA) // 42 vAyuAyi425. yati 2yAta che. (suhuma teukAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA) suukssmte24||42||5yaat manyAta cha. (suhuma puDhavIkAiyA apajjattayA visesAhiyA) sUkSma pRthvIyi 55ryAta vizeSAdhi che. (suhuma AukAiyo apajjattayA vise sAhiyA) sUkSma mayi maryAta vizeSAdhi4 che. (suhuma vAukAiyA apajjattayA visesAhiyA) sUkSma vAyuyi maryAta vizeSAdhi cha. (muhuma teukAiyA pajjattayA Page #890 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsU sUkSmapRthivIkAyikAH paryAptakAH vizeSAdhikAH 69, sUkSmASkAyikAH paryAptakAH vizeSAdhikAH 70, sUkSmavAyukAyikAH paryAptakAH vizeSAdhikAH 71, sUkSmanigodAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNAH 72, sUkSmanigodAH paryAptakAH saMkhyeyaguNAH 73, abhavasiddhikA anantaguNAH 74, pratipatitasamyagdRSTayo'nantaguNAH 75, siddhAH anantaguNAH 76, vAdaravanaspatikAyikAH paryAptakAH anantaguNAH 77, vAdara paryAptakAH vizeSAdhikAH 78 vAdaravanaspatikAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNAH 79, bAdarA paryAptakAH vizepAdhikAH 80, vAdarAH hiyA) sUkSma vAyukAyika aparyApta vizeSAdhika (hama teukAiyA pajjantayA saMkhijjaguNA ) sUkSma tejaskAyika paryApta saMkhyAtaguNA (suma puDhacIkAiyA pajjattayA visesAhiyA) sUkSma pRthivIkAyika paryApta vizeSAdhika (huma AukAiyA pajjattayA visesAhiyA) sUkSma aAyika paryApta vizeSAdhika (suhuma vAukAiyA pajjattayA visesAhiyA) sUkSma vAyukAyika paryApta vizeSAdhika (suhuma nigoyA apajjattayA asaMkhijjaguNA ) sUkSma nigoda aparyAtaka asaMkhyAtaguNA (suma nigoyA pajjattayA saMkhijjaguNA ) sUkSma nigoda paryAptaka saMkhyAtaguNA (abhavasiddhiyA anaMtaguNA) abhavya anantaguNA (parivaDiya sammaddiThiyA aNaguNA ) samyaktva se bhraSTa anantaguNA (siddhA anaMtaguNA) siddhU anantaguNA haiM / (bAyaravaNassaikAiyA pajjantayA anaMtaguNA) vAdara vanaspatikAyika paryApta anantaguNA (bAyara pajjattA visesAhiyA) bAdara paryApta vizeSAdhika (vAyaravaNassaikAiyA apajjattagA asaMkhijjaguNA) bAdara vanaspatikAyika aparyApta asaMkhyAta sakhijjaguNA) sUkSma tensAyika paryApta saMkhyAtagA hai (suhuma puDhavikAiyA pajjatayA visesAhiyA) sUkSma pRthvI paryAsa vizeSAdhi che. (suhuma AukoiyA pajjattayA visesa hiyA) sUkSma aparyApta vizeSAdhi4 che. (suhuma vAukAiyA pajjattayA visesohiyA) sUkSma vAyuayika paryAsa vizeSAdhi che. (suhuma nigoyA apajjattayA asaM khijjaguNA ) sUkSma nigoha paryAsa asaNyAtagA che. (suhuma nigoyA pajjattayA sa khijjaguNA ) sUkSma nigoha paryApta saMkhyAtagayA che. (abhavasi - ddhiyA anaMtaguNA ) gAlavya anantagaNA che. (parivaDiyasammaddiThiyA anaMtaguNA ) sabhyazrutvathI bhraSTa anantA che. (siddhA anaMtaguNA) siddha anantagA che (bAyara vaNassaikAiyA pajjattayA anaMtaguNA ) gAhara vanasyatiyiH paryApta anantagAlA che. (vAyara pajjattayA visesAhiyA) bAhara paryApta vizeSAdhi che. ( bAyara vaNassai kaaiy| apajjattagA asaMkhijaguNA ) mAhara vanaspati aparyApta asaNyAta 413 Page #891 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 3 sU.40 mahAdaNDakAnusAreNa sarvajIvAlpavahutvam 413 vizeSAdhikAH 81, sUkSmavanaspatikAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNAH 82, sUkSmAparyAzakAH vizeSAdhikAH 83, sUkSmavanaspatikAyikAH paryAptakAH saMkhyeyaguNAH 84, sUkSmaparyApta kAH vizeSAdhikAH 85, sUkSmA vizepAdhikAH 86, bhavasiddhikA vizepAdhikAH 87 nigodA jIvAH vizeSAdhikAH 88, banaspatijIvA vizeSAdhikAH 89, ekendriyAH vizeSAdhikAH 90 tiryagyonikA vizeSAdhikAH 91, mithyA dRSTayo vizepAdhikAH 92. aviratAH vizeSAdhikAH 93 sakapAyiNo vizeSAdhikAH 94, chadmasthAH vizeSAdhikAH 95, sayogino vizeSAguNA (vAyara apajjattagA visesAhiyA) vAdara aparyApta vizeSAdhika (bAyarA visesAhiyA) bAdara vizeSAdhika (suhama vaNassaikAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA) sUkSma vanaspatikAyika aparyApta asaMkhyAtaguNA (suhama apajjattayA vilesAhiyA) sakSama aparyAptaka vizepAdhika (suhama vaNassaikAiyA pajjattayA saMkhijjaguNA) sUkSma vanaspatikAyika paryApta saMkhyAtaguNA (suhuma panjattayA visesAhiyA) sUkSma paryAptaka vizeSAdhika (suhumA visesAhiyA) sUkSma jIva vizeSAdhika (bhavasiddhiyAM visesAhiyA) bhavya vizeSAdhika nigoyajIvA visesAhiyA) nigoda jIva vizeSAdhika (vaNassai jIvA visesAhiyA) vanaspati jIva vizeSAdhika (egiMdiyA visesAhiyA) ekendriya vizeSAdhika (tirikkhajoNiyA visesAhiyA) tiryaca vizeSAdhika (micchAdiTThI visesAhiyA) mithyAdRSTi vizeSAdhika (avirayA visesAhiyA) avirata vizepAdhika (sakalAI vilesAhiyA) sakapAya jIva vizeSAdhika (chaumatthA vikhesAhiyA) chadmastha vizeSAdhika (sa jogI gae cha. (bAyara apajattagA visesAhiyA) mA62 25ryAta vizeSAdhi4 cha. (vAyarA visesAhiyA) 5 // 62 vizeSAdhi4 cha. (suhama vaNassaikAiyA apajjattagA asaMkhejagaNA) sUkSma vanaspatiya paryAta 22 yAta che. (suhama apajjattayA vise. sAhiyA) sUkSma aparyApta vizeSAdhi cha. (suhuma vaNamsaikAiyA pajjattayA sakhi. jjaguNA) sUkSma vanaspati yi paryAta sadhyAtamA cha. (suhuma pajattayA visesohiyA) sUkSma paryAta nizeSAdhi: cha. (suhamA visesAhiyA) sUkSma 1 vizeSAdhi (bhavasiddhiyA visesAhiyA) madhya vizeSAdhi4 cha. (nigoyajIvA visesAhiyA) nigA 3 vizeSAdhi che. (vaNamsaijIvA visesAhiyA) vanaspati 04 vizepAdhi cha. (egiMdiyA visesAhiyA) yendriya vizeSAdhi che. (tirikkhajoNiyA visesAhiyA) tiyaya vizeSAdhi4 che. (micchAdidaThi visesAhiyA) mithyATa vizeSAdhi. (avirayA visesAhiyA) bhavi2ta vizeSAdhi cha. (sakasAI vise Page #892 -------------------------------------------------------------------------- ________________ :414 prazApanAsUtra dhikAH 96, saMsArasthA vizeSAdhikAH 97, sarvajIvAH vizeSAdhikAH 98, . prajJApanAyAM bhagavatyAM bahuvaktavyapadaM samAptam, tRtIyaM padaM sAmAptam ||suu040|| . TIkA-atha mahAdaNDakaM vyAkhyAtukAmo gautamo gurumApRcchate-'aha bhaMte ! savyajIvappabahuM mahAdaNDayaM vaSNaislAmi' he bhadanta ! atha sarvajIvAlpavahutvaM yasmin tat tathAvidhaM mahAdaNDakaM varNayiSyAmi-vyAkhyAsyAmi etena gurvanujJayaiva ziSya kimapi vivakSatIti siddham atha pratijJAtamAha-'savvatthovA gamavakaMtiyA maNussA ?' sarvastokAH-sarvebhyo'lpAH, garbhavyutkrAntikAH-garbhAdvyutkrAntiH niSkrAntiH utpattiryeSAM te garbhavyutkrAntikAH, manupyA bhavanti, teSAM saMkhyeyakoTi-koTi pramANatvAt 1, tebhyo'pi 'maNussIo saMkhijjavisesAhiyA) sayogI vizeSAdhika (saMsAratthA visesAhiyA) saMsArI jIva vizeSAdhika (savvajIvA visesAhiyA) sarva jIva vizeSAdhika / prajJApanA bhagavatI kA vahuvaktavyatA pada samApta tRtIya pada samApta TIkArtha-mahAdaMDaka kA vyAkhyAna karane ke icchuka gautama svAmI guru se anumati lete haiM ki-prabho! samasta jIvoM kA alpabahuta jisameM pratipAdita kiyA gayA hai, usa mahAdaNDaka kA vyAkhyAna kruuNgaa| isase phalita hotA hai ki ziSya ko guru kI anujJA lekara hI vyAkhyAna karanA caahie| ava mahAdaNDaka prAraMbha kiyA jAtA haiM garbhaja u.rthAtU garbha janma se utpanna hone vAle manuSya saba se kama haiM, kyoMki unakI saMkhyA saMkhyAta koDAkoDI parimita hI hai (1) manuSyastriyAM unakI apekSA saMkhyAtaguNI adhika haiM, kyoMki ve sAhiyA) sa4pAya 7 vizeSAdhi cha. (chaumatthA visesAhiyA) chaDbhastha vizepAdhiHche (sajogI visesAhiyA) sayogI vizeSAdhi cha. (sa sAratthA visesAhiyA) sasA va vizeSAdhi che. (savvajovA visesAhiyAsa 71 vizeSAdhi che. prajJApanA bhagavatInuM alpa bahatva vaktavyatA pada samApta tRtIya pada samApta TIkArtha-mahAdaMDakanuM vyAkhyAna karavAne icchuka gItamasvAmI gurUnI anumati le che ke pratye ' samasta jInA alpa bahatva jemAM pratipAdita karelAM che, te mahAdaMDakanuM vyAkhyAna karIza. tenAthI phalita thAma che ke ziSya gurUnI AjJA laIne ja vyAkhyAna karavuM joIe have mahAdaMDaka prAraMbha karAya che. (1) garbhaja arthAt garbhajanmathI utpanna thanArA manuSya badhAthI ochA che, kemake temanI saMkhyA saMkhyAta keDA keDI parimita ja che 1, manuSya strIo Page #893 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 3 sU.40 mahAdaNDakAnusAreNa sarvajIvAlpabahutvam 415 guNAo' mAnuSyaH-manuSyastriyaH saMkhyeyazuNA bhavanti, tAsAM manuSyApekSayA saptaviMzatiguNAdhikattvAt tathA coktam-'sattAvIsaguNA puNA maNuyANaM tadahiyAceva' saptaviMzatiguNAH punarmanuSyANAM tadadhikAzcaiva 2, tAbhyo'pi 'vAyarateukAiyA pajjattayA asaMkhijjaguNA' 3, bAdara tejAkAyikAH paryAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti teSAM katipayavarganyUnAvalikAdhanasamayapramANatvAt 3, tebhyo'pi 'aNuttarovaghAiyA devA asaMkhijjaguNA' anuttaraupapAtikAH devAH asaMkhyeyaguNA bhavanti teSAM kSetrapalyopamAsaMkhyeyabhAgavartinabhaHpradezarAzipramANatvAt 4, tebhyo'pi 'uvarimagevijjagA devA saMkhijjaguNA 5' uparimatrikaveyakA devAH saMkhyeyaguNA bhavanti tepAM bRhattarapalyopamAsaMkhyeyabhAgavalkAzapradezarAzipramANatvAt 5, anuttaradevAnAM paJca vimAnasattvena, uparitanauveyakatrike tu manuSyapuruSoM kI apekSA sattAIsaguNI aura sattAIsa jyAdA hotI haiM / kahA bhI hai-manuSyastriyAM sattAIsaguNI aura sattAIsa adhika hotI haiM / (2) manuSyastriyoM kI apekSA cAdara tejaskAyika paryApta jIva asaMkhyAtaguNA adhika hote haiM, kyoMki ve katipaya varga kama AvalikAdhana samaya pramANa haiM / (3) unakI apekSA anuttaropapAtika deva asaMkhyAtaguNA adhika haiM, kyoMki ve kSetra palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAgavartI AkAza pradezoM kI rAzi ke barAbara haiM / (4) unakI apekSA UparI tIna graiveyakoM ke deva saMkhyAtaguNA adhika haiM, kyoMki ve bRhattara (adhika baDe) palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga meM rahe hue AkAzapradezoM kI rAzi ke barAbara haiN| anuttara devoM ke sirpha pAMca vimAna haiM, kintu Upara ke tIna graiveyakoM meM sau vimAna haiM aura temanAthI saMkhyAtagaNI adhika che, kemake teo manuSya purUSanI apekSAe sattAvIsa gaNuM ane sattAvIsa adhika hoya che. kahyuM paNa che-manuSya strIo sattAvIsa gaNI ane sattAvIsa adhika hoya che, (2) manuSya strIonI ape kSAe bAdara tejaskAyika paryApta jIva asaMkhyAta gaNa adhika thAya che, kemake teo katiSaya varga eAchA AvalikA ghana samaya pramANa che. (3) temanI apekSAe anuttarIpa pAtika deva asaMkhyAtagaNa adhika che, kemake teo kSetra palyopamanA asaMkhyAtamA bhAgavatI AkAza pradezanI rAzinA barAbara che. () temanI apekSAe UparanA traNa raiveyakanA deva saMkhyAlagaNA adhika che, kemake te bRhattara (adhikathI) payamanA asaMkhyAtamA bhAgamAM rahine AkAza pradezanI rAzinA barAbara che. anuttara denA phakata pAMca vimAna che, paraMtu uparanA traNa paiveyakamAM vimAna che ane pratyeka vimAnamAM asaMkhyAta Page #894 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre vimAnazatasatvena prativimAnazcAsaMkhyeyadevAnAM saccAt adho'dhovartivimAneSu devAnAM prabhUtatvena anuttaraupapAtika devebhyo bRhattara kSetrapalyopamAsaMkhyeyabhAgavartyAkAzapradeza rAzipramANAnAm uparitanatrikagraiveyaka devAnAM saMkhyeyaguNatvAt evamuttaratrApi, tebhyo'pi 'majjhimagevijjagA devA saMkhijjaguNA 6' madhyamatrikagraiveyakA devAH saMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi - 'hiTTimagecijjagA devA saM khijjaguNA 7' astanatrikA devA: saMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi - 'accue kappe devA saMkhijjaguNA 8' acyute kalpe devA: saMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi 'AraNe kappe devA saMkhijjaguNA' 9' AraNe kalpe devA: saMkhyeyaguNA bhavanti, AraNAnyutakalpayoH samazreNikayoH samAnavimAna saMkhyatve'pi kRSNapAkSikANAM bAhulyena dakSiNasyAM dizi tathA svAbhAvyAt samutpAdena uttarasyAM tathotpAdAbhAvena kRSNapAkSikANAM bahutvAt zukLapAkSikANAJca stokatvAt acyutapratyeka vimAna meM asaMkhyAta deva rahate haiM / nIce-nIce ke vimAnoM meM adhika - adhika deva hote haiM, ataeva anuttara vimAnoM kI apekSA UparI tIna graiveyakoM ke deva saMkhyAtaguNA adhika haiN| Age bhI isI prakAra samajha lenA cAhie / (5) UparI graiveyakoM ke devoM se madhyama graiveyakoM ke deva saMkhyAtaguNA adhika haiM (6) madhyama graiveyakoM ke devoM kI apekSA nicale tIna graiveyakoM ke deva saMkhyAtaguNA adhika haiM / (7) unakI apekSA acyuta kalpa ke deva saMkhyAtaguNA haiM / (8) acyutakalpa kI apekSA AraNakalpa meM deva saMkhyAtaguNA adhika haiM / yadyapi AraNa aura acyutakalpa samAnazreNI meM sthita haiM aura donoM kI vimAna saMkhyA barAbara hai, tathApi svabhAvataH kRSNapakSI jIva prAyaH dakSiNadizA meM utpanna hote haiM, uttaradizA meM utane nahIM utpanna hote aura deva rahe che. nIce- nIcenA vimAnAmA adhika-adhika deva hAya che, tethIja anuttara vimAnAnI apekSAe UparanA traNa traiveyaka deva sakhyAtagaNA adhika che. AgaLa paNa e ja rIte samajI levu joie. (5) UparanA traiveyaka veAthI madhyama traiveyaka deveza asa khyAtagaNA adhika che. (6) madhyama caiveyakAnA devAnI apekSAe nIcalA traNa traiveyakAnA deva sa khyAtagaNA adhika che. (7) temanI apekSAe acyuta kalpanA deva sa khyAtagaNA che (8) acyuta kalpanI apekSAe AraNa kalpamA deva sakhyAta gaNA adhika che. adyapi AraNa ane azruta kalpa samAna zreNimA sthita che ane bannenI vimAna sakhyA kharAkhara che, teA paNa svabhAvathI kRSNapakSI jIva prAya dakSiNa dizAmAM utpanna thAya che, uttara dizAmAM nathI utpanna thatA ane kRSNapAkSika jIva zukalapAkSikAnI 416 Page #895 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.40 mahAdaNDakAnusAreNa sarvajIvAlpavahutvama 417 kalyadevApekSayA AraNakalpadevAnAM saMkhyeyaguNatvamavaseyam, tebhyo'pi-'pANae kappe devA saMkhijjaguNA 10, prANate kalpe devAH, saMkhyeyaguNA bhavanti tebhyo'pi 'ANae kappe devA saMkhijjaguNA 11' Anate kalpe devAH saMkhyeyaguNA bhavanti, AraNakalpoktarItyA'vaseyam, tebhyo'pi 'ahe sattamAe puDhavIe neraMiyA asaMkhijaguNA' adhaH saptamyAM pRthivyAM nairayikAH asaMkhyeyaguNA bhavanti 12, teSAM zreNyasaMkhyeyabhAgavAMkAzapradezarAzipramANatvAt, tebhyo'pi-'chaThThIe tamAe puDhavIe neraiyA asaMkhijjaguNA 13' SaSThayAM tamAyAM pRthivyAM nairayikA asaMkhyeyaguNA bhavanti teSAmasaMkhyeyaguNatvaJca prAgeva diganupAtena nairayikAlpavahukRSNapAkSika jIva zuklapAkSikoM kI apekSA adhika hote haiM, isa kAraNa acyutakalpa ke devoM kI apekSA AraNakalpa ke deva saMkhyAtaguNA adhika haiN| (9) AraNakalpa ke devoM se prANatakalpa ke deva saMkhyAtaguNA adhika haiM / (10) unakI apekSA Anata kalpa ke deva saMkhyAtaguNA adhika haiM / (11) Anata kalpa ke devoM kI apekSA sAtavIM narakabhUmi ke noraka asaMkhyAtaguNA adhika hai, kyoMki ve zreNI ke asaMkhyAtaveM bhAga meM sthita AkAzapradezoM kI rAzi ke barAbara haiM (12) unakI apekSA bhI chaThI tamaH prabhA pRthivI ke nAraka asaMkhyotaguNA haiN| pahale dizAoM kI apekSA nArakoM kA jo alpabahutva batalAyA gayA hai, usameM unake asaMkhyeyatva kA pratipAdana kiyA jA cukA hai| (13) chaThI narakabhUmi ke nArakoM kI apekSA sahasrAra kalpa ke deva asaMkhyAtaguNA haiN| chaThI pRthivI ke nArakoM kA parimANa hetubhUta zreNI kA asaMkhyAtavAM bhAga hai jaba ki sahasrAra kalpa ke apekSAe adhika hoya che, A kAraNe acuta kalpanA devonI apekSAe AraNa kalpanA deva saMkhyAtagaNa adhika che. (9) AraNa kalpanA devothI prANI kalpanA deva saMkhyAtagaNa adhika che. (10) temanI apekSAe Anata kalpanA deva saMkhyAlagaNA adhika che. (11) Anata ka95nA devenI apekSAe sAtamI narakabhUminA nAraka asaMkhyAtagaNa adhika che, kemake teo zreNInA asaMkhyAtamAM bhAgamAM sthita AkAza pradezanI rAzinA barAbara che. (12) temanI apekSAe paNa chaTrI tamaprabhA pRthvInA nAraka asaMkhyAtagaNI che. pahelA dizAonI apekSAe nArakenu je a9pabahutva batAveluM che, temAM temanA asaMkhyayatvanuM pratipAdana karAyeluM che. (13) chatrI naraka bhUminA nArakonI apekSAe sahasAra ka9panA deva asaMkhyAtagaNu che. chaThI pRthvInA nArakanA parimANa hetubhUta zreNine asaMkhyAtamo bhAga che jyAre sahasAra kalpanA denA parimANu hatu. pra0 53 Page #896 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 418 prazApanAsUtra tva prarUpaNe pratipAditameva, tebhyo'pi 'sahassAre kappe devA asaMkhijjaguNA 14' sahasrAre kalpe devAH asaMkhyeyaguNAH bhavanti paSThayAH pRthivyAH nairayikaparimANasya hetubhUtazreNyasaMkhyeyabhAgApekSayA sahasrArakalpadevaparimANasya hetubhUta zreNyasaMkhyeyabhAgasyAsaMkhyeyaguNatvAt, tebhyo'pi-'mahAmukke kappe devA asaMkhijaguNA 15, mahAzukre kalpe devAH asaMkhyeyaguNA bhavanti sahasrArakalpe paT sahasravimAnasadbhAvena tadapekSayA mahAzukre kalpe catvAriMzatsahasravimAna sadbhAvena tad vAhulyAt asaMkhyeyaguNatvaM bhavati, tebhyo'pi 'paMcamAe dhUmappabhAe puDhavIe neraiyA asaMkhijjaguNA 16' paJcamyAM dhUmanabhAyAM pRthivyAM nairayikA asaMkhyeyaguNA bhavanti, teSAM bRhattamazreNyasaMkhyeyabhAgagatAkAzanadezarAzipramANatvAt asaMkhyeyaruNatvaM bhavati, tebhyo'pi 'laMtae kappae devA asaMkhijjaguNA' lAntake kalpe devAH asaMkhyeyaguNA bhavanti 17, tepAmati bRhattamazreNyasaMkhyeyabhAgavalkAzapradezarAzipramANatvAt, tebhyo'pi 'cautthIe paMkappabhAe puDhavIe devoM kA parimANa hI hetubhUta zreNI ke asaMkhyAtaveM bhAga kA asaMkhyAtaguNita hai / (14) sahasrAra kalpa ke devoM kI apekSA mahAzukrakalpa meM deva asaMkhyAtaguNA adhika haiM, kyoMki sahasrAra kalpa meM chaha hajAra vimAna haiM java ki mahAzukra kalpa meM cAlIsa hajAra vimAna haiM, ataeva unameM rahane vAle deva asaMkhyAtaguNA hote haiM / (15) mahAzukra kalpa ke devoM kI apekSA pAMcavIM dhRmaprabhA pRthvI ke nAraka asaMkhyAtaguNA haiM, kyoMki ve vRhattama zreNI ke asaMkhyAtaveM bhAga meM rahe hue AkAza pradezoM ke barAbara haiM, ataeva asaMkhyAtaguNA haiM / (16) una kI apekSA lAntaka kalpa meM deva asaMkhyAtaguNA haiM kyoMki ve ati vRhattama zreNI ke asaMkhNataveM bhAga meM sthita AkAzapradezoM kI rAzi ke barAbara haiM / (17) lAntaka kalpa ke dedoM kI apekSA caudhI bhUta zreNInA asaMkhyAtamA bhAganA asaMkhyAta guNita che. (14) sahasAra kalpanA devonI apekSAe mahAzuka kaha5mAM deva asaMkhyAtagaNuM adhika che, kemake, sahasAra kalpanA cha hajAra vimAna che, jyAre mahAzuka kapamAM cAlIsa hajAra vimAna che, tethI ja teomAM rahenArA deva asa khyAta gaNuM hoya che. (15) mahAzuka kalpanA devenI apekSAe pAcamI dhUmaprabha pRthvInA nAraka asaMkhyAtagaNu che, kemake teo bRhattama zreNInA asa khyAtamA bhAgamAM rahelA AkAza pradezanI barAbara che, tethI ja asaMkhyAtagaNuM . (16) temanI apekSAe lAntaka kalpamA deva asaMkhyAtagaNu che. kemake teo ati bRhattama zreNInA asaMkhyAtamA bhAgamAM sthita AkAza pradezanI rAzinA barAbara che. (17) Page #897 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 3 lU 40 mahAdaNDakAnusAreNa sarvajIvAlpavaTutvam 419 neraiyA asaMkhijja guNA 18, catulaM paGkanabhAyAM pRthivyAM nairayimAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, yukteH prAk pratipAditatvAt , tebhyo'pi 'maloe kappe devA . asaMkhijaguNA 19, brahmaloke kalpe devAH asaMkhyeyaguNA bhavanti prAguktayukteH, tebhyo'pi 'taccAe vAluyappabhAe puDhavIe neraiyA asaMkhijaguNA 20' tRtIya'syAM vAlukAprabhAyAM pRthivyAM nairayikAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi 'mAhide kappe devA asaMkhijjaguNA' mAhendre kalpe devAH asaMkhapeyaguNA bhavanti21, tebhyo'pi 'saNaMkumAre kappe devA asaMkhijjaguNA 22' sanatkumAre kalpe devA / asaMkhyeyaguNA bhavanti sarvatrApi pUrvoktayukteH sancAta, tebhyo'pi 'doccAe sakarappabhAe puDhabIe neraiyA asaMkhijjaguNA 23' dvitIyasyAM zarkarAprabhAyAM pRthivyAM nerayikA asaMkhyeyaguNA bhavanti, etepAzca saptamapRthivInArakAdInAM dvitIyapRthivInAraka paryantAnAM pratyekaM svasthAne prarUpyamANAnAM sarvepAmapi dhanIpaMkaprabhA pRthivI ke nAraka asaMkhyAtaguNA haiM, isa viSaya meM yukti pahale kahI jA cukI hai| (18) unakI apekSA brahmaloka kalpa meM deva asaMkhyAtaguNA haiM, pUrvokta yukti ke anusAra / (19) unakI apekSA tIsarI vAlukAprabhA nAmaka pRthivI meM nAraka asaMkhyAtaguNA haiM, (20) unakI apekSA mAhendra nAmaka kalpa meM deva asaMkhyAtaguNA haiM / (21) mAhendra kalpa kI apekSA sanatkumAra kalpa meM deva asaMkhyAtaguNA hai (22) unakI apekSA dUsarI zarkarAprabhA nAsaka pRthivI meM nAraka asaMkhyAtaguNA haiM, sAtavIM pRthivI se lekara dUsarI pRthivI taka ke nAraka pratyeka apane sthAna meM prarUpita kiye jAeM to sabhI ghanIkRta loka zreNI ke asaMkhyAtaveM bhAga meM sthita AkAza ke pradezoM kI rAzi ke barAbara haiM, magara zreNI ke asaMkhyAtaveM bhAga ke bhI asNlAntaka kalpanA devanI apekSAe thI paMkaprabhA pRthvInA nAraka asaMkhyAtagaNuM che. A viSayamAM yukti pahelA kahevAI gaI che. (18) temanI apekSAe * brahAleka kalpanA deva asaMkhyAtagaNa che. te pUrvokta yuktinA anusAra che. (19) temanI apekSAe trIjI vAlukAprabha nAmaka pRthvImA nAraka asaMkhyAtagaNI che. (20) temanI apekSAe mahendra nAmaka kalpanA deva asaMkhyAtagaNa che (21) mahendraka5nI apekSAe sanaskumAra kalpamAM deva asaMkhyAtagaNuM che. (22) temanI apekSAe bIjI zarAprabha nAmaka pRthvImAM nAraka asaMkhyAtagaNI che, sAtamI pRthvIthI laIne bIjI pRthvI sudhInA nAraka pratyeka pitAnA sthAnamAM prarUpita karAya te badhA ghanIkRtalaka zreNInA asa khyAtamA bhAgamAM sthita AkAzanA pradezanI rAzinA barAbara che, paraMtu zreNInA asaMkhyAtamA bhAgamAM Page #898 -------------------------------------------------------------------------- ________________ L 420 prazApanAstra kRtalokazreNyasaMkhyeyabhAgagatAkAzapradezarAzi pramANatvaM vijJeyaM, kevalaM zreNyasaMkhyeyabhAgasyAsaMkhyeya bhedabhinnatvAt uparyuktarItyA'saMkhyeyaguNatvenAbhidhIyamAnasyAlpabahutvasya virodhAbhAvAt, tebhyo'pi dvitIyanarakapRthivI nairayikebhyaH 'saMmucchimA maNussA asaMkhijaguNA 24' saMmUcchimA manuSyAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, tepAm aGgulamAtrakSetrapradezarAzeH sambandhini tRtIye vargamUle dvitIyena vargamUlena guNite yAvAn pradezarAzistAvatpramANAni yAvanti khaNDAni ekasyAmeva prAdezikyAM zreNyAM bhavanti tAvatpramANatvAt tebhyo'pi-'IsANe kappe devA asaMkhijjaguNA 25, IzAne kalpe devA asaMkhyeyaguNA bhavanti agulamAtrakSetrapradezarAzeH sambandhini dvitIye-vargamUle tRtIyena vargamUlena guNite yAvAn pradezarAzistAvatpramANAsu dhanIkRtalokasyaikaprAdezikISu yAvanta AkAzapradezAstAvatpramANAsu dhanIkRtalokasyaika prAdezikISu yAvanta AkAzapradezAstAvatpramANatvam IzAnakalpagatadevadevI samudAyasya bhavanti tadgata kiJcidUna dvAtrikhyAta bheda hote haiM, ataeva donoM jagaha asaMkhyAtaguNA alpabahutva kahane meM bhI koI virodha nahIM AtA / (23) unakI apekSA bhI saMmRrchima manuSya asaMkhyAtaguNA haiM, kyoMki aMgula mAtra kSetra ke pradezoM kI rAzi ke dvitIya vargamUla se guNita tIsare vargamUla meM jitane pradeza hote hai, utane pramANa vAle jitane khaMDa ekaprAdezika zreNI meM hote haiM utanI hI saMmUrchima manuSyoM kI saMkhyA hai / (24) saMmUrchima manuSyoM kI apekSA IzAna kalpa meM deva asaMkhyAtaguNA haiM, aMgula "mAtra kSetra ke pradezoM kI rAzi ke tRtIya vargamUla se guNita dvitIya vargamUla meM jitane AkAzapradezoM kI rAzi hotI hai, utane pramANa vAlI ghanIkRta loka kI eka prAdezika zreNiyoM meM rahe hue AkAza pradezoM ke barAbara haiM / yaha saMkhyA IzAnakalpa ke devoM aura deviyoM, paNa asaMkhyAta bheda hoya che, tethI ja banne jagyAe asaMkhyAtagaNuM alpa bahatva kahevAmAM koI virodha nathI AvatuM (23) temanI apekSAe paNa sa mUrNima manuSya asaMkhyAtagaNI che, kemake aMgulamAtra kSetranA pradezanI rAzinA dvitIya varga mULathI guNa trIjA varga mULamAM jeTalA pradeza thAya che, teTalA pramANavALA jeTalA khaMDa eka prAdezika zreNImA thAya che, teTalI ja saMmUrNima manuSyanI saMkhyA che. (24) saMmUIima manuSyanI apekSAthI IzAna ka95mAM deva asa khyAtagaNuM che. A gulamAtra kSetranA pradezonI rAzinA trIjA varga mULathI guNelA bIjA varga mULamAM jeTalA AkAza pradezanI rAzi bane che, teTalA pramANuvALI ghanakRta lekanI eka prAdezika zreNiyomAM rahelA AkAza pradezanI Page #899 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiodhinI TIkA pada 3 sU. 40 mahAdaNDakAnusAreNa sarvajIvAlpabahutvam 421 zadbhAga kalpAnAm IzAnadevAnAM sadbhAvena teSAM saMmUcchimamanuSyebhyo'saMkhyeyaguNatvaM bhavati, tebhyo'pi - 'IsANe kappe devIo saMkhijaguNAo 26 ' IzAne kalpe devyaH saMkhyeyaguNA bhavanti tAsAM tadapekSayA dvAtriMzadguNatvAt, ' battIsaguNA battIsarUva ahiyA u hoMti devIo' dvAtriMzadguNA dvAtriMzadarUpAdhikAstu bhavanti devyaH, iti vacanaprAmANyAt tAbhyo'pi 'sohame kappe devA saMkhijjaguNA 27' saudharme kalpe devA: saMkhyeyaguNA bhavanti IzAne kalpe aSTAviMzatilakSa vimAnAnAM sadbhAvena, saudharmakalpe tu dvAtriMzallakSavimAnasadbhAvena - dakSiNAyAM ca dizi bahUnAM kRSNapAkSikAnAM samutpAdena uttaradigvartIgAnadevIbhyo vimAnavAhulyAt dakSiNadigvartisaudharmakalpa devAnAM saMkhyeyaguNatvamayaseyam, etena 'IsANe sanvatthavi battIsaguNAo hoMti devIo / saMkhijjA sohamme 'donoM kI hai / usa meM se kucha kama battIsavAM bhAgakalpa IzAna deva haiM / ataeva ve saMsUrchima manuSyoM se asaMkhyAtaguNA hote haiM / (25) IzAnakalpa ke devoM kI apekSA IzAnakalpa kI deviyAM saMkhyAtaguNI adhika haiM, kyoMki kttIsaguNI aura battIsa kahI gaI haiM / kahA bhI bhI hai - 'deviyA~ battIsa rUpa adhika battIvaguNI haiM / ' (26) IzAnakalpa kI deviyoM kI apekSA saudharmakalpa meM deva saMkhyAtaguNA adhika haiM, kyoMki IzAna kalpa meM aTThAIsa lAkha vimAna haiM jaba ki saudharmakalpa battIsa lAkha vimAna haiM / isa ke atirikta dakSiNadizA meM bahuta kRSNapakSI jIvoM kA utpAda hotA hai ataH uttaradizA varttI IzAna kalpa kI deviyoM kI apekSA, vimAnoM kI bahulatA hone se dakSiNadizAvarttI saudharmakalpa ke deva saMkhyAtaguNA adhika samajhane cAhie (27) 'IzAnakalpa meM sarvatra deviyAM battIsaguNA haiM, saudharmakalpa meM kharAkhara che. A sakhyA izAna kalpanA devA ane daiviyA, bannenI che. temAthI kAMi ochA khatrIsame| bhAga kalpa izAna deva che. tethIja te samUmi manuSyAthI asa MkhyAtagaNA thAya che. (25) IzAna kalpanA daivAnI apekSAe izAna kalpanI daiviye| sa khyAtagaNI adhika che, kemake khatrIsagaNI ane khatrIsa kahelI che. kahyuM paNa che--daiviyeA khatrIsa rUpa adhika khatrIsagaNI che' (26) IzAna kalpanI deviyAnI apekSAe saudha kalpamA deva sa khyAtagaNA adhika che, kemake izAna kalpamA aTThAvIsa lAkha vimAna che jyAre saudhama kalpamAM khatrIsa lAkha vimAna che. taduparAnta dakSiNa dizAmAM ghaNA kRSNapakSI jIvAne utpAda thAya che, tethI uttara dizA vatI izAna kalpanI daiviyeAnI apekSAe vimAnenI khaDulanA hovAthI DhakSitu dizA vatI saudhapanA deva saMkhyAta Page #900 -------------------------------------------------------------------------- ________________ karaze prajJApanAsUtre tao asaMkhA bhavaNamAsI' IzAne sarva prApi dvAtriMzadguNA bhavanti devyaH / saMkhyeyAH saudharma tato'saMkhyA bhavanavAsinaH' iti vacanapramANyena atrokta saudharmakalpasaMkhyeyaguNatvena saha prAguktasya mAhendrakalpApekSayA sanatkumArakalpa devAnAmasaMkhyANakha virodho'pi nirasto vodhya', tebhyo'pi- sohamme kappe devIo saMkhejaguNAo' 28, tasminneva saudharma kalpe devyaH saMkhyeyaguNA bhavanti tadapekSayA tAsAM dvAtriMzadguNatvAt 'savvattha vi vattIsaguNAo huMti devIo' sarvatrApi dvAtriMzadguNA bhavanti devyaH, iti vacanaprAmANyAt tAbhyo'pi 'bhavaNavAsIdevA asaMkhejaguNA 29' bhavanavAsino devA asaMkhyeyaguNA bhavanti, tepAm aAlamAtrakSetrapradezarAzeH sambandhini prathamavargamUle tRtIyavargamUlena guNite yAvAn pradezAAzirbhavati tAvatpramANAsu dhanIkRtalokasya ekaprAdezikazreNipu deva unase saMkhyAtaguNA haiM aura bhavanavAsiyoM kI saMkhyA unase asaMkhyAtaguNA haiM / isa vacana kI pramANatA se saudharmakalpa ke devoM ko yahAM saMkhyAtaguNA kahanA aura mAhendrakalpa kI apekSA sanatkumAra kalpa ke devoM ko asaMkhyAtaguNA kahanA paraspara viruddha nahIM hai / saudharma kalpa ke devoM kI apekSA saudharmakalpa kI deviyAM saMkhyAtaguNA adhika haiM, kyoMki deviyAM devoM kI apekSA battIsaguNI aura battIsa hotI haiM kahA bhI hai-deviyAM sarvatra battIsaguNA aura battIsa hotI haiN|' (28) saudharmakalpa kI deviyoM kI apekSA bhavanavAsI deva asaMkhyAtaguNA haiM / aMgulamAtra kSetra ke pradezoM kI rAzi ke tIsare vargamUla se guNita prathama vargamUla meM jitane pradezoM kI rAzi hotI hai, utanI pramANavAlI dhanIkRta loka kI eka pradeza vAlI zreNiyoM meM jitane AkAzapradeza gaNuM adhika samajavA joIe. ra7 IzAna kapamAM sarvatra devi batrIsa gaNI che, sIdharma ka5mA deva teothI saMkhyAtagaNuM che ane bhavanavAsinI saMkhyA teothI asaMkhyAta gaNI che. A vacananI pramANutAthI saudharma kalpanA devo ahi saMkhyAtagaNu kahevA ane mahendra kapanI apekSAe sanakumAra kalpanA dene asa khyAtagaNu kahevA te paraspara virUddha nathI. saudharma kalpanA devanI apekSAe saudharma kalpanI devi saMkhyAtagaNI adhika che, kemake deviye devonI apekSAe batrIsa gaNuM ane batrIsa thAya che. kahyuM paNa che ke "deviye badhe batrIsa gaNI ane batrIsa hoya che, (28) sIdhama kalpanI deviyonI apekSAe bhavanavAsI deva asaMkhyAtagaNu che. aMgulamAtra kSetranA pradezanI rAzinA trIjA varga mULathI guNita prathama vargamULamAM jeTalA pradezanI rAzi thAya che, teTalA pramANavALI ghanIkRta lekanI eka pradezavALI zreNiyomAM jeTalo Page #901 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.40 mahAdaNDakAnusAreNa sarvajIvAlpavahutvam 423 yAvanta AkAzapradezA bhavanti bhavanapatidevadevIsamudAyasya tAvat prAmANatayA tadgatakiJcidUna dvAtriMzattamabhAgakalpAnAM bhavanapatInAM saudharmadevIbhyo'saMkhyeyaguNatvaM bodhyam tebhyo'pi-'bhavaNavAsiNIo devIo saMkhejaguNAo 30' bhavanavAsinyo devyaH saMkhyeyaguNA bhavanti tadapekSayA tAsAM dvAtriMzadguNatvAt, tAbhyo'pi-'imIse rayaNappabhAe puDhavIe neraiyA asaMkhijjaguNA 31' asyAM ratnaprabhAyAM pRthivyAM nairayikAH asaMkhyeyaguNA bhavanti tepAm agulamAtrakSetrapradezarAzeH sambandhinaH prathamavargamUlasya dvitIyavargamUlena guNitasya yAvAn pradezarAzirbhavati tAvatpramANAsu zreNiSu yAvanta AkAzapradezAstAvatpramANatvAt, tebhyo'pi 'khahayara paMciMdiyatirikkhajoNiyA purisA asaMkhijjaguNA 32' khecara paJcendriya tiryagyonikAH puruSAH asaMkhyeyaguNA bhavanti teSAM pratarAsaMkhyeyabhAgagatAsaMkhyeyazreNi nabhaH pradezarAzipramANatvAt / 'khahayara paMciMdiyatirikkhapradeza hote haiM, utanI hI bhavanapati devoM aura deviyoM kI saMkhyA hai| usa saMkhyA meM se kiMcit nyUna battIsave bhAga ke barAbara bhavanavAsiyoM kI saMkhyA saudharmakalpa kI deviyoM kI apekSA asaMkhyAtaguNA hotI hai| (29) bhavanavAsI devoM kI apekSA bhavanavAsinI deviyAM saMkhyAtaguNA adhika haiM, kyoMki deviyAM vattIsa guNI aura battIsa hotI haiM / (30) bhavanapati deviyoM kI apekSA isa ratnaprabhA pRthivI ke nAraka asaMkhyAtaguNA haiN| ve aMgula mAtra parimita kSetra ke pradezoM kI rAzi ke dvitIya vargamUla se guNita prathama vargamUla kI jitanI pradezarAzi hotI hai, utanI zreNiyoM meM rahe hue AkAza ke pradezoM kI barAbara hai| (31) unakI apekSA khecara paMcendriya tiryaca puruSa asaMkhyAtaguNA haiM, kyoMki ve pratara asaMkhyAtave bhAga meM rahI huI asaMkhyAta zreNiyA~ AkAza pradeza thAya che teTalI ja bhavanapati deva ane deviyenI saMkhyA che. te saMkhyAmAMthI kiMcita nyUna batrIsamAM bhAganI barAbara bhavana vAsinI saMkhyA sIdhama kalapanI deviyonI apekSAe asaMkhyAtagaNuM che. (29) bhavana vAsI devAnI apekSAe bhavanavAsinI devi saMkhyAtagaNI adhika che. kemake devi batrIsa gaNI ane batrIsa hoya che. (30) bhavanapati deviyenI apekSAe A ratnaprabhA pRthvInA nAraka asaMkhyAtagaNI che. teo aMgula mAtra parimita kSetranA pradezanI rAzinA dvitIya vargamULathI guNita prathama vargamULanI jeTalI pradeza rAzi thAya che, teTalI zreNimAM rahelA AkAzanA pradezanI barAbara che. (31) temanI apekSAe khecara paMcendriya tirthaM ca purUSa asaMkhyAta gaNA che, kemake teo prataranA asaMkhyAtamA bhAgamAM rahelI asa khyAta zreNi Page #902 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 424 azApanAsUtre jogiNIo saMkhijjaguNAo33' khecarapaJcendriyatiryagyAMnikastriyaH saMkhyeyaguNA bhavanti, tAsAM triguNatvAt, tathAcoktam- 'tiguNA tirUvamahiyA tiriyANaM ithio muNeyavvA' triguNAH trirUpAdhikAH tiravAM striyo jJAtavyAH iti, tAbhyo'pi - 'thalayara paMcidiyatirikkhajoNiyA purisA asaMkhijjaguNA 34' sthalacara paJcendri yatiryagyonikAH puruSAH asaMkhyeyaguNAH, teSAM bRhattarapratarAsaMkhyeyabhAgagatAsaMkhyeyazreNivartinabhaH pradezara / zipramANatvAt, tebhyo'pi - 'thalayara * paMcidiyatirikkhajoNiNIo saMkhijjaguNAo 35' sthalacarapaJcendriyatiryagyonikA striyaH saMkhyeyaguNA bhavanti tadapekSayA tAsAM triguNatvAt prAguktavacanaprAmANyAt, tAbhyo'pi-'jalayarapaMcidiyatirikkhajoNiyA purisA saMkhijjaguNA 36' jalacarake AkAzapradezoM ke barAbara haiM (32) paMcendriya tiryaca khecara puruSoM kI apekSA khecara paMcendriya tiryeca striyAM saMkhyAtaguNI haiM, kyoMki tiryacoM meM puruSoM kI apekSA striyoM nigunI aura tIna adhika hotI haiM / kahA bhI hai- 'tiryoM kI striyAM tigunI trirupAdhika hotI haiM / ' (33) unakI apekSA sthalacara paMcendriya tiryaca puruSa saMkhyAtaguNA haiM, kyoMki vRhattara pratara ke asaMkhyAtaveM bhAga meM rahI huI asaMkhyAtazreNiyoM ke AkAzapradezoM kI rAzi ke barAbara haiM / (34) una kI apekSA bhI sthalacara paMcendriya tiryacastriyAM saMkhyAtaguNA adhika haiM, kyoMki ve tigunI aura tIna adhika hotI haiM / (35) unakI apekSA bhI jalacara paMcendriya tiryaca puruSa saMkhyAtaguNA adhika haiM, kyoMki ve vRhattama pratara ke asaMkhyAtaveM bhAga meM rahI huI asaMkhyAta zreNiyoM ke AkAzapradezoM kI rAzi ke barAbara haiM / (36) unakI * cAnA AkAza pradezeAnI kharAkhara che (3ra) pacendriyatiya ca khecara purUSAnI apekSAe khecara paMcendriya tiyaca striyA saMkhyAtagaNI che, kemake tiya ceAmAM purUSAnI apekSAe zriyA traNa gaNI ane traNa adhika hAya che. kahyu paNa che--tiya cAnI srice traNa gaNI traNa rUpAdhika hAya che, (33) temanI apekSAe sthalacara paMcendriya tiya ca purUSa sa khyAtagaNA che. kemake teo bRhattara prataranA asaMkhyAtamAM bhAgamAM rahelI asaMkhyAta zreNiyAnA Aka za pradezeAnI rAzinA kharAkhara che . (34) temanI apekSAe paNa sthalacara pacendriya tiya ca zriye sa khyAtagaNI adhika che, kemake tee traNa gaNI ane traNa adhika hAya che. (34) temanI apekSAe paNa jalacara pacendriyati ca purUSa sakhyAta gaNA adhika che, kemake teo bRhattama prataranA asa khyAtamA bhAgamA rahelI arasa khyAta zreNiyAnA AkAza pradezanI rAzinA kharAkhara che. (36) temanI Page #903 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.40 mahAdaNDakAnusAreNa sarvajIvAlpavahutvam 425 paJcandriyatiryagyonikAH puruSAH saMkhyeyaguNA bhavanti, teSAM bRhattamapratarAsaMkhyeyabhAgagatAsaMkhyeyazceNivartinabhaH pradezarAzipramANatvAt, tebhyo'pi 'jalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiNIo saMkhijjaguNAo37' jalacarapaJcendriyatiryagyonikastriyaH saMkhyeyaguNA bhavanti, tadapekSayA tAsAM triguNatvAt prAguktavacanaprAmANyAt , tAbhyo'pi-'vANamaMtarA devA saMkhijjaguNA38' vAnavyantarAH puMvedodayino devAH saMkhyeyaguNA bhavanti38, saMkhyeyayojanakoTikoTi pramANAni sUcirUpANi yAvanti khaNDAni ekasmin pratare bhavanti sAmAnyavyantarANAM tAvatpramANatvAt , puvedodayinAM ca tepAM sakalasamudAyApekSayA kiJcidUnadvAtriMzattamabhAgakalpatvAta jalacarapaJcendriyatiryagyonika strIbhyaH saMkhyeyaguNatvaM bodhyam tebhyo'pi-vANamaMtarIo devIo saMkhijjaguNAo' vAnavyantoM devyaH saMkhyeyaguNA bhavanti39 tadapekSayA tAsAM dvAtriMzadguNatvAt , tAbhyo'pi-'joisiyA devA saMkhijjaapekSA jalacara paMcendriya tirthacanI saMkhyAtaguNI adhika haiM, kyoMki ve tigunI aura tIna adhika hotI haiN| (37) unakI apekSA bhI vAnavyantara deva saMkhyAtaguNA adhika haiN| kyoMki saMkhyAtazuNA koDAkoDI yojana pramANa sUcIrUpa jitane khaMDa eka pratara meM hote haiM, utane ho sAmAnya vyantara deva hai, jinameM deviyAM bhI sammilita haiN| unameM se puruSaveda ke udaya vAle deva sampUrNa samudAya kI apekSA kucha kama battIsaveM bhAga ke barAbara hone se jalacara paMcendriya tiyeca striyoM kI apekSA ve saMkhyAtaguNA haiM / (38) vAnacyantaradevoM kI apekSA vAnavyantarI deviyAM saMkhyAtaguNI haiM, kyoMki devoM kI apekSA deviyAM battIsaguNA aura battIsa adhika haiN| (39) vAnavyantara deviyoM kI apekSA jyotiSka deva saMkhyAtaguNA adhika haiM, kyoMki ve sAmAnya apekSAe jalacara paMcendriya tiryacinI saMkhyAtagaNuM adhika che, kemake teo traNa gaNuM ane traNa adhika hoya che (37) temanI apekSAe paNa vAvyattara deva saMkhyAtagaNuM adhika che. kemake saMkhyAta keDA-cheDI jana pramANa sUcI rUpa jeTalA khaMDa eka prataramAM thAya che, teTalA ja sAmAnya vyantara deva che, jeomAM devi paNa sa milita che. teo mAthI purUSa vedanA Udaya vALA deva saMpUrNa samudAyanI apekSAe kAMIka ochA batrIsamA bhAganI barAbara hovAthI jalacara paMcendriya tiryaMca DhiyenI apekSAe teo sa yAta gaNA che. (38) vAnacantara devenI apekSAe vAvyantarI devIo saMkhyAtagaNI che kemake devenI apekSAe devIo batrIsa gaNI ane batrIsa adhika che. (39) vanavyantara devIonI apekSAe jyotiSNadeva saMkhyAtagaNa adhika che, pra0 54 Page #904 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 426 prajJApanA guNA 40' jyotikA devA: saMkhyeyaguNA bhavanti teSAM sAmAnyena paTTapaJcAzadadhikazatadvayAgula pramANAni sUcirUpANi yAvanti khaNDAni ekasmin pratare bhavanti tAvatpramANatayA teSu ca puvedodayinAM jyotiSkANAM sakalasamudAyApekSayA kiJcidunadvAtriMzattamabhAgakalpanvAt vyantarebhyaH saMkhyeyaguNatvaM bhavati, tebhyoSpi - ' joisiNoo devIo saMkhijjaguNAo' jyotiSkyo devyaH saMkhyeyaguNA bhavanti 41 tadapekSayA tAsAM dvAtriMzadguNatvAt tAbhyo'pi - 'khahayarapaMcidiyatirikkhajogiyA napuM sagA saMkhijjaguNA 42 ' khacarapaJcendriyatiryagyonikAH napuMsakAH saMkhyeyaguNA bhavanti paha paJcAzadadhikazatadvayAGgulapramANAni sUcirUpANi yAvanti khaNDAni ekasmin pratare bhavanti jyotiSkANAM tAvat pramANatayA, caturindriyANAJca aMgulasaMkhyeyabhAgamAtrANi sUcirUpANi yAvanti khaNDAni ekasmin pratare bhavanti tAvatpramANatvena aGgulasaMkhyeyabhAgApekSayA ca paT paJcAzadadhikazatadvayasya saMkhyeyaguNatvAt jyotiSkadevApekSayA prarUpyamANAnAM rUpa se do sau chappana aMgula pramANa sUcIrUpa jitane khaNDa eka pratara meM hote haiM utane haiM / usameM se deviyoM ko pRthak kara diyA jAe to deva kiMcit nyUna battIsaveM bhAga ke barAbara hote haiM, ataeva ve vyantarI deviyoM se saMkhyAtaguNA haiM / (40) jyotiSka devoM kI apekSA jyotiSka deviyAM saMkhyAtaguNI adhika haiM, kyoMki deviyAM devoM se battIsaguNI hotI haiM / ( 41 ) jyotiSka deviyoM kI apekSA khecara paMcendriya tiryagyonika napuMsaka saMkhyAtaguNA adhika haiN| do sau chappana aMgula pramANa sUcIrUpa jitane khaMDa eka pratara meM hote haiM, utane jyotiSka deva haiM | cauindriya aMgula ke saMkhyAtaveM bhAga mAtra sUcIrUpa jitane khaMDa eka pratara meM hote haiM, utane haiM, yahAM aMgula ke saMkhyAtave bhAga kemake tee sAmAnya rUpe khase chappana aMzula pramANa sUci rUpa jeTalA khaMDamAM eka pratara thAya che teTalA che. temAthI devIe judI pADI devAmA Ave tA deva kAika echA khatrIsamA bhAganI kharAkhara thAya che, tethIja tee vyantarI daiviyeAthI saMyAtagaNA che. (40) jyAtiSTha devAnI apekSAe nyAtiSka devIe saMkhyAtagaNI adhika che, kemake devIe devAthI khatrIsa gaNI thAya che. (41) jyAtiSka devIenI apekSAe khecara cauindriya tiya ggenika napuMsaka saMkhyAta gaNA adhika che. khase chappana aMzula pramANu sUcI rUpa jeTalA khaMDa eka prataramA thAya che teTalA jyeAtiSka deva che. 5 cendriya a gulanA sa khyAtamA bhAga mAtra sUci rUpa jeTalA khaMDa eka prataramAM thAya che, teTalA ahiM` a`gulanA sakhyAtamA bhAganI apekSAe khaseA chappana aMzula sakhyAtagaNA ja adhika Page #905 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pragAvI TokA pada 3 sU 40 mahAdaNDakAnusAreNa sarvajIvAlpavahutvam 427 paryAptacaturindriyANAmapi saMkhyeyaguNatvasyaiva sadbhAvena, paryAptacaturindriyA pekSayA saMkhyeyabhAgamAtrANAM khacara napuMsakAnAM sutarAM jyotiSkadevApekSayA saMkhyeyaguNavameva nAsaMkhyeyaguNatvam, tebhyo'pi-'dhalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiyA napuMsagA saMkhijjaguNA43' sthalacarapaJcendriyatiryagyonikA napusakAH saMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi-'jalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiyA napuMsagA saMkhijjaguNA 44' jalacarapaJcendriyatiryagyonikAH napuMsakAH saMkhyeyaguNA bhavanti tebhyo'pi 'cauridiyA pajattayA saMkhijjaguNA45' caturindriyAH paryAptakAH saMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi "paMciMdiyA pajjattayA viserAAhiyA46' paJcandriyAH paryAptakAH saMjJino'saMjJinazca vizeSAdhikA bhavanti, tebhyo'pi-'veiMdiyA pajja. ttayA visesAhiyA47' dvIndriyAH paryAptakAH vizeSAdhikAH bhavanti, tebhyo'pi 'teiMdiyA pajjattayA visesAhiyA48' trIndriyAH paryAptakAH vizepAdhikA bhavanti, tebhyo'pi-'paMciMdiyA apajattayA asaMkhejaguNA49' paJcendriyAH aparyAptakAH kI apekSA do sau chappana aMgula saMkhyAtaguNA hI adhika haiM, ataeva paryApta cauindriyoM kI apekSA saMkhyAta bhAga mAtra khecara napuMsakoM kA jyotiSka devoM kI apekSA saMkhyAtaguNA honA svataH siddha hai, ve asaMkhyAtaguNA nahIM ho sakate / (42) unakI apekSA bhI sthalacara paMcendriya tiryaca napuMsaka saMkhyAtaguNA adhika haiM / (43) unakI apekSA bhI jalacara paMcendriya tiryaca napuMsaka saMkhyAtaguNA adhika haiN| (44) unakI apekSA caturindriya paryAptaka saMkhyAtaguNA adhika haiN| (45) unase paMcendriya paryApta vizeSAdhika haiM, jinameM saMjJI aura asaMjJI donoM sammilita haiM / (46) unakI apekSA hIndriya paryAptaka vizeSAdhika haiN| (47) unakI apekSA trIndriya paryAptaka vizeSAdhika haiN| (48) unakI apekSA paMcendriya aparyApta asaMkhyAtaguNA adhika haiN| che. tethI ja paryApta cIIndriyanI apekSAe saMdhyAta bhAga mAtra becara napuMsaka tiSka devenI apekSAe saMdhyAtagaNuM thAya te svata. siddha che, teo asaMkhyAtagaNa nathI thaI zakatA. (42) temanI apekSAe paNa sthalacara pacendriya tiryaMca napuMsaka sa khyAtagaNuM adhika che. (43) temanI apekSAe paNa jalacara paMcendriya tiryaMca napuMsaka saMkhyAta gaNuM adhika che. (44) temanI apekSAe caturindriya paryAptaka saMkhyAtagaNa adhika che. (45) temanAthI paMcendriya paryApta vizeSAdhika che. jemanAmAM saMsI ane asaMgI bane saMmilita che. (4) temanI apekSAe kIndriya paryAptaka vizeSAdhika che. (47) temanI apekSAe zrIndriya paryAptaka vizeSAdhika che. (48) temanI apekSAe paMcendriya Page #906 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 428 - prazApanAstra asaMkhyeyaguNA bhavanti tepAm aGgulAsaMkhyeyabhAgamAtrANi sUcirUpANi yAvanti khaNDAni ekasmin pratare bhavanti tAvatpramANatvAt, tebhyo'pi 'cauriMdiyA apajattayA visesAhiyA50' caturindriyAH aparyAptakAH vizeSAdhikA bhavanti, tebhyo'pi 'teiMdiyA apajjattayA visesAhiyA51' trIndriyAH aparyAptakAH vizepAdhikA bhavanti, tebhyo'pi 'veIdiyA apajjattayA visesAhiyA52' dvIndriyA aparyAptakAH vizeSAdhikA bhavanti, tebhyo'pi dvIndriyA paryAptakebhyaH 'patteyasarIravAyaravaNassaikAiyA pajjattayA asaMkhijjaguNA53' pratyekazarIra vAdaravanaspatikAyikAH paryAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, aparyAptadvIndriyAdInAmiva paryAptavAdaravanaspatikAyikAnAmapi aMgulAsaMkhyeyabhAgamAtrANi sUcirUpANi yAvanti khaNDAni ekasmin pratare bhavanti tAvatpramANAnAmanyatroktatve'pi aMgulAsaMkhyeyabhAgasyAsaMkhyeyabhedabhinnatayA vAdaraparyAptapratyekavanaspatiparimANaprarUpaNe kyoMki ve aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra sUcIrUpa jitane khaMDa eka pratara meM hote haiM, utane hI haiM / (49) unakI apekSA caturindriya aparyApta vizeSAdhika haiM / (50) unakI apekSA trIndriya aparyApta vizeSAdhika haiM / (51) unakI apekSA dvIndriya aparyApta vizeSAdhika haiM / (52) dvIndriya aparyAptakoM kI apekSA pratyeka zarIra vAdravanaspatikAyika paryApta asaMkhyAtaguNA haiM / aparyApta dIndriyAdi kI bhAMti paryApta bAdravanaspatikAyika bhI aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra sUcI rUpa jitane khaMDa eka pratara meM hote haiM, anyatra utane kahe gae haiM, kintu aMgula ke asaMkhyeya bhAga ke asaMkhyeya bheda hote haiM, ataH yAdara paryApta pratyeka zarIra bAdaravanaspati ke parimANa ke nirUpaNa meM aMgula kA asaMkhyAtA bhoga kama aMgula kA asaMkhyAtavAM bhAga lene para aparyAptaka sa khyAtagaNuM adhika che, kemake teo aMgulanA asaMkhyAtamAM bhAga mAtra sUcI rUpa jeTalA khaMDa eka prataramAM thAya che, teTalAja che. (49) temanI apekSAe caturindriya aparyApta vizeSAdhika che. (50) temanI apekSAe trI ndriya aparyApta vizeSAdhika che. (51) temanI apekSAe kIndriya aparyApta vizeSAdhika che. (52) kIndriya aparyAptakanI apekSAe pratyeka zarIra bAdara vanaspati kAyika paryApta asaMkhyAtagaNu che. (53) aparyApaka hIndrinI jema bAdara vanaspatikAcika paNa aMgulanA asaMkhyAtamA bhAga mAtra sUcI rUpa jeTalA khaDa eka prataramAM thAya che. bIje teTalA kahelA che, paraMtu aMgulanA asaMkheya bhAganA asaMkheya bheda thAya che. tethI bAdara paryApta pratyeka vanaspatinA parimANunA nirUpaNamAM aMgulane asaMkhyAta bhAga ocho aMgu Page #907 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.40 mahAdaNDakAnusAreNa sarvajIvAlpavahutvam 429 aMgulAsaMkhyeyabhAgasyAsaMkhyeyaguNAhInasyaiva parigraheNa na ko'pi pUrvAparavirodhaH / tebhyo'pi 'vAyaranigoyA panjattayA asaMkhijaguNA54' bAdaranigodAH anantakAyikazarIrarUpAH paryAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi 'vAyarapuDhavIkAiyA pajjattayA asaMkhijjaguNA 55' vAdarapRthivIkAyikAH paryAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi-'vAyara AukAiyA pajjattayA asaMkhijjaguNA56' vAdarApkAyikAH paryAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti paryAptabAdara pratyeka vanaspatikAyikapRthivIkAyikAkAyikAnAM pratyekamagulAsaMkhyeyabhAgamAtrANi sUcIrUpANi yAvanti khaNDAni ekapratare bhavanti tAvatpramANAnAmanyatrAvizeSeNoktatve'pi agulAsaMkhyeyabhAgasyAsaMkhyeyabhedabhinnatvAnna dopaH, tebhyo'pi-'vAyara vAukAiyA pajjattayA asaMkhijjaguNA 57' bAdaravAyukAyikAH paryAptakAH asaMkhyeyaguNAH, bhavantiH teSAM ghanIkRtalokAsaMkhyeyabhAgakoI doSa nahIM (53) paryApta pratyeka zarIra bAdaravanaspatikAyikoM kI apekSA bhI bAdara nigoda ke paryAptaka asaMkhyAtaguNA haiN| (54) unakI apekSA bhI bAdara pRthivIkAyika paryApta asaMkhyAtaguNA haiM / (55) unakI apekSA bAdara apkAyika paryApta asaMkhyAtaguNA adhika haiN| paryApta pratyeka zarIra vanaspatikAyika, pRthivIkAyika aura apkAyika meM se pratyeka kI saMkhyA utanI hai jitane aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra sUcI rUpa jitane khaMDa eka pratara meM hote haiM / yaha anyatra sAmAnya rUpa se kahA hai, magara aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga ke bhI asaMkhyAta bheda hote hai, ataeva koI doSa nahIM samajhanA caahie| (56) paryApta bAdara apkAyikoM kI apekSA, paryApta bAdara vAyukAyika asaMkhyAtaguNA haiM kyoMki ve dhanIkRta loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM sthita lane asaMkhyAtamAM bhAga levAthI keI doSa nathI. paryApta pratyeka zarIra bAdara vanaspatikAyikonI apekSAe paNa bAdara nigadanA paryAptaka asaMkhyAtagaNa che. (54) temanI apekSAe paNa bAdara pRthvIkAyika paryApta asa gyAtagaNI che. (55) temanI apekSAe bAdara akAyika paryApta asaMkhyAta gaNa adhika che. paryApta pratyeka zarIra vanaspatikAyika, pRthvI kAyika, ane akAyikamAthI pratyekanI saMkhyA teTalI ja che ke jeTalI agulanA asa khyAtamAM bhAgamAtra sUcI rUpa jeTalA khaMDa eka prataramAM thAya che. A bIje sAmAnya rUpathI kahyA che. paNa amulanA asaMkhyAtamA bhAganA paNa asaMkhyAta bheda bane che, tethI ja keI deSa samajavo na joIe. (56) paryApta bAdara akAyikonI apekSAe paryApta bAdara vAyukAyika asaMkhyAtagaNu che, kemake teo ghanIkRta lekanA asaM. Page #908 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 430 - ___. prazapinAsUtra gatAsaMkhyeyaprataravAMkAzapradezarAzipramANatvAt, tebhyo'pi 'vAyarateukAiyA apajattayA asaMkhijjaguNA 58' vAdaratejAkAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti tebhyo'pi 'patteyasarIravAyaravaNassaikAiyA apajjattagA asaMkhijjaguNA 59' pratyekazarIravAdaravanaspatikAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti tebhyo'pi 'vAyaranigoyA apajatnayA asaMkhijaguNA 60' bAdaranigodAH anantakAyikazarIrarUpAH, aparyAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi 'vAyarapuDhavIkAiyA apajjattayA asaMkhijjaguNA 61' vAdarapRthvIkAyikA aparyAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi-'vAyaraAukAiyA apajjattayA asaMkhijjaguNA 62' vAdarAphAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi-'vAyaravAukAiyA apajjattagA asaMkhijjaguNA' vAdaravAyukAyikA aparyAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti 63, tebhyo'pi 'suhumateukAiyA apajjattagA asaMkhijjaguNA' sUkSmatejAkAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti 64, tebhyo'pi 'muhamapuDhavIkAiyA apajjattayA visesAhiyA' sUkSmapRthivIkAyikA aparyAptakAH vizeasaMkhya prataravartI AkAza ke pradezoM kI rAzi ke varAvara haiM / (57) unakI apekSA bhI bAdatejaskAyika aparyApta asaMkhyAtaguNA haiN| (58) unakI apekSA bhI pratyeka zarIra bAdara vanaspatikAyika aparyApta asaMkhyAtaguNA haiM / (59) unakI apekSA vAdara nigoda ke aparyAptaka asaMkhyAtaguNA haiM / (60) unakI apekSA vAdara pRthivIkAyika aparyApta asaMkhyAtaguNA haiM / (61) unakI apekSA vAdara apkAyika aparyApta asaMkhyAtaguNA haiM / (62) unakI apekSA bAdara vAyukAyika aparyApta asaMkhyAtaguNA haiM / (63) unakI apekSA sakSma tejaskAyika aparyApta asaMkhyAtaguNA haiM / (64) unakI apekSA sUkSma pRthivIkAyika aparyApta vizeSodhika haiM / (65) unakI apekSA sUkSma apkaakhAtamA bhAgamAM sthita asaMkhya prataravatI AkAzanA pradezanI rAzinA barAbara che. (57) temanI apekSAe paNa bAdara tejaskAyika aparyApta asaMkhyAta che (58) temanI apekSAe paNa pratyeka zarIra bAdara vanaspatikAyika aparyApta asaMkhyAtagaNu che. (59) temanI apekSAe bAdara nigodanA aparyAptaka asa - khyAlagaNA che. (60) temanI apekSAe bAdara pRthvIkAyika aparyAsaka asaMkhyAta kaNA che (91) temanI apekSAe bAdara acchAyika aparyApaka asaMkhyAtagaNI che. (2) temanI apekSAe bAdara vAyukAyika aparyApta asaMkhyAtagaNuM che. ) temanI apekSAe sukSama tejaskAyika aparyApta asaMkhyAtagaNuM che. (64) sethI apekSAe sUkSma pRthvIkAyika aparyApta vizeSAdhika che. (65) temanI Page #909 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3 sU.40 mahAdaNDakAnusAreNa sarvajIvAlpabahutvam 431 pAdhikA bhavanti 65, tebhyo'pi-'suhumaAukAiyA apajjattayA visesAhiyA' sUkSmApkAyikAH aparyAptakAH vizeSAdhikA bhavanti 66, tebhyo'pi 'suhumavAukAiyA apajjattayA visesAhiyA' sUkSmavAyukAyikAH aparyAptakAH vizeSAdhikA bhavanti 67, tebhyo'pi-'suhumateukAiyA pajjattayA saMkhijjaguNA' sUkSmatejaHkAyikAH paryAptakAH saMkhyeya guNA bhavanti 68, aparyAptakasUkSmApekSayA paryAptaka sUkSmANAM svabhAvA deva bAhulyena sadbhAvAt, tathAcoktaM prajJApanAyAH saMgrahaNyAm 'jIvANamapajjattA bahutaragA vAyarANa cinneyaa| suhamANa ya pajjattA oheNa ya kevalI viti' // 1 // jIvAnAmaparyAptakAH bahutarakAH khalu vijJeyAH / sUkSmANAzca paryAptAH oghena ca kevalino vidanti // 1 // tebhyo'pi 'suhumapuDhavIkAiyA pajjattayA visesAhiyA 69' sUkSmapRthivIkAyikAH paryAptakAH vizeSAdhikA bhavanti, tebhyo'pi-'suhumaAukAiyA pajjattayA visesAhiyA 70' sUkSmASkAyikAH paryAptakAH vizeSAdhikAH bhavanti, 'tebhyo'pi-'suhumavAukAiyA pajjattayA visesAhiyA' sUkSmavAyukAyikAH yika aparyApta vizeSAdhika haiM / (66) unakI apekSA sUkSma vAyukAyika aparyApta vizeSAdhika haiM / (67) unakI apekSA sUkSma tejaskAyika paryApta saMkhyAtaguNA haiM, kyoMki aparyAptaka sUkSma jIvoM kI apekSA paryAptaka sUkSma svabhAva se hI adhika hote haiM / prajJapanAsUtra kI saMgrahaNI meM kahA hai-'kevalI bhagavAn kahate haiM ki bAdara jIvoM meM aparyApta adhika hote haiM aura sUkSma jIvoM meM tathA samuccayarUpa meM paryApta adhika hote haiN|' (68) sUkSma tejaskAyika paryApta jIvoM kI apekSA sUkSma pRthivIkAyika paryApta vizeSAdhika haiM / (69) unakI apekSA sUkSma apkAyika paryApta vizeSAdhika haiN| (70) unakI apekSA sUkSma vAyukAyika paryApta apekSAe sUma aSkAyika aparyApta vizeSAdhika che. (6) temanI apekSAe sUma vAyukAyika aparyApta vizeSAdhika che. (67) temanI apekSAe sUma teja skAyika paryApta saMkhyAtagaNuM che, kemake aparyAptaka sUkSama jIvonI apekSAe paryApaka sUma svabhAvamAM ja adhika hoya che. prajJApanA sUtranI saMgrahaNImAM kahyuM chekevalI bhagavAna kahe che ke bAdara chamAM aparyApta adhika hoya che. ane sUkSama chamAM tathA samuccaya rUpamAM paryApta adhika hoya che. (28). sUkama tejaskAyika paryApta jInI apekSAe sUma pRthvIkAyika paryApta vizeSAdhi che. (28) bhanI mapekSA 25454 paryAta vizeSAdhi che. (70) Page #910 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 432 prakSApanAstre paryAptakA vizeSAdhikA bhavanti 71, tebhyo'pi-'muhumanigoyA apajjattayA asaMgrijaguNA' mUkSmanigodAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNAH bhavanti 72 tebhyo'pi-'suhumanigoyA pajjattayA saMkhijjaguNA' 73, sUkSmanigodAH paryAptakAH saMkhyeyaguNA bhavanti, aparyAptatejAkAyikAdInAM paryAptasUkSmanigodaparyantAnAM sAmAnyato'nyatrAsaMkhyeyalokAkAzapradezarAzipramANAnAmuktatve'pi lokAsaMkhyeyatvasyAsaMkhyeyabhedabhinnatayA'lpavahutvamupapannam , tebhyo'pi-'abhavasiddhiyA aNaMtaguNA 74' abhavasiddhikA anantaguNA bhavanti teSAM jaghanyenAnantakapramANasAta, tebhyo'pi 'parivaDiyasammadihi aNaMtaguNA 75 pratipatitasamyagradRSTayaH-pratipatitAbhraSTAsamyagdRSTiyeSAM te pratipatitasasyagdRSTayaH anantaguNA bhavanti, tebhyo'pi-'siddhA aNaMtaguNA' siddhAH anantaguNA bhavanti 76, tecyo'pi-'vAyaravaNassaikAiyA pajjattayA aNaMtaguNA' vAdaravanaspatikAyikAH paryAptakAH anantaguNA bhavanvi 77, tebhyo'pi 'vAyara pajjattA visesAhiyA' sAmAnyena bAdara vizeSAdhika haiM / (71) unakI apekSA sUkSma nigoda ke aparyAptaka asaMkhyAtaguNA haiM / (72) unase paryApta sUkSma nigoda saMkhyAtaguNA haiM / (73) aparyApta tejaskAyika se lekara paryApta sUkSma nigoda taka ke jIca sAmAnya rUpa se asaMkhyAta lokAkAzoM ke pradezoM kI rAzi ke barAbara kahe gae haiM, kintu asaMkhyAta loka asaMkhyAta bheda vAlA hai, ataeva yaha alpavahuta saMgata hI hai| (74) sUkSma nigoda ke apaptikoM kI apekSA abhavasiddhika-abhavya anantaguNA adhika haiM, kyoMki ve jaghanya yukta ananta pramANa haiM / (72) unakI apekSA samyaktva se gire hue jIva anantaguNA haiM / (76) una se bho siddha jIva anantaguNA haiN| (77) siddhoM kI apekSA bAdara vanaspatikAyika temanI apekSAe vAyukAyika paryApta vizeSAdhika che. (71) temanI apekSAe sUma nigadanA aparyApaka asa khyAtagaNu che. (72) temanANI paryApta sUma nigoda sa khyAtagaNa che. (73) aparyApta tejaskAyikathI laIne paryApta sUma nigoda sudhInA jIva sAmAnya rUpe asaMkhyAta kAkAzanA pradezanI rAzinA barAbara kahelA che, paraMtu asa khyAta leka asaMkhyAta bheda vALA che. tethI ja A a5 bahatva sa ga ja che. (74) sUkSama nigodanA apanI apekSAe abhava siddhika-abhavya anantagaNa adhika che, kemake teo jaMghanya yukta ananta pramANa che. (75) temanI apekSAe samyakatvathI paDelA jIva anantagaNu che. (76) temanAyI 5 siddha 71 rana-tache. (77) siddhonI apekSAye bAdara vanaspatikAyika paryApta anantagaNa che (78) temanAthI bAdara paryApta Page #911 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 3 sU.40 mahAdaNDakAnusAreNa sarvajIvAlpavahutvam 433 paryAptakAH vizeSAdhikA bhavanti tatra vAdaraparyAptapRthivIkAyikAdInAmapi samAvezAt 78, tebhyo'pi 'vAyaravaNassaikAiyA apajattayA asaMkhijjaguNA' bAdaravanaspatikAyikAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti 79, ekaikavAdaranigodaparyAptanizrayA asaMkhyeyaguNAnAM bAdarAparyApta nigodAnAM saMbhavAt, tebhyo'pi 'bAyara apajjattayA visesAhiyA' sAmAnyena bAdarA paryAptakA vizeSAdhikA bhavanti 80, bAdarAparyAptakapRthivIkAyikAdInAmapi tatra samAvezAt, tebhyopi 'vAyarA visesAhiyA 81' sAmAnyena bAdarAH vizeSAdhikA bhavanti, tatra paryAptAparyAptakANAM prakSepAt tebhyo'pi-'suhumavaNassaikAiyA apajjattayA asaMkhijjaguNA' sUkSmavanaspatikAyikA aparyAptakAH asaMkhyeyaguNA bhavanti 82, tebhyo'pi-'muhama apajjattayA visesAhiyA' sAmAnyena sUkSmA aparyAptakAH vizeSAparyApta anantaguNA haiM / (78) unase bAdara paryApta vizeSAdhika haiN| kyoMki bAdara paryAptakoM meM bA~dara pRthvIkAyikoM Adi kA bhI samAveza ho jAtA haiM / (79) unakI apekSA bAdara vanaspati. kAyika aparyApta asaMkhyAtaguNA haiN| kyoMki eka-eka bAda nigoda paryApta ke Azraya se asaMkhyAta-asaMkhyAta bAdara nigoda aparyApta rahate haiN| (80) unakI apekSA bhI bAdara aparyApta vizeSAdhika haiM / kyoMki inameM bAdara aparyAptaka pRthvIkAyika Adi kA bhI samAveza ho jAtA hai / (81) unakI apekSA sAmAnya bAdara jIva vizeSAdhika haiM, kyoMki inameM paryApta aura aparyApta donoM sammilita haiN| (82) bAdara jIvoM kI apekSA sUkSma vanaspatikAyika aparyApta asaMkhyAtaguNA haiM / (83) unakI apekSA samuccaya sUkSma aparyAptaka vizeSAdhika haiN| kyoMki inameM sUkSma aparyApta pRthviivizeSAdhika che, kemake bAdara paryAptakemAM bAdara pRthvIkAyika Adine paNa samAveza thaI jAya che. (79) temanI apekSAe bAdara vanaspatikAyika aparyApta asaMkhyAtagaNuM che. kemake eka-eka bAdara nigoda paryAptakanA AzramathI asaMkhyAta-asaMkhyAta bAdara nigoda aparyApta rahe che. (80) temanI apekSAe paNa bAdara aparyApta vizeSAdhika che. kemake eomAM bAdara aparyApaka pRthvI kAdhika Adine paNa samAveza thaI jAya che. (81) temanI apekSAe sAmAnya bAdara chava vizeSAdhika che, kemake temanAmAM paryApta ane aparyApta bane maLelA che. (82) bAdara nI apekSAe sUkSma vanaspatikAyika aparyApta asaMkhyAta gaNuM che. (83) temanI apekSAe samuccaya sUkSma aparyAptaka vizeSAdhika che. kemake temanAmAM sUkSma aparyApta pRthvIkAyika Adi saMmilita che. (84) tema pra0 55 Page #912 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAstre dhikA bhavanti, aparyAptaka sUkSmapRthivIkAyikAdInAmapi tatra samAvezAt 83, tebhyo'pi 'suhumavaNassaikAiyA pajjattayA saMkhijjaguNA' sUkSmavanaspatikAyikAH paryAptakAH saMkhyeyaguNA bhavanti 84, aparyAptasUkSmApekSayA paryAptakasUkSmANAM svabhAvAdeva sarvadA saMkhyeyaguNaguNatvenopalabhyamAnakhAt, kevalavedasopalabdhezca, tebhyo'pi sAmAnyena 'suhuma pajjattayA visesAhiyA' sUkSmAH paryAptakAH vizepAdhikA bhavanti 85, 'paryAptakasUkSmapRthivIkAyikAdInAmapi tatra samAvezAta, tebhyo'pi-'suhumA visesAhiyA' sUkSmAH paryAptAparyAptavizeSaNarahitAH vizepAdhikA bhavanti 86, tatra aparyAptaka sUkSmapRthivI apUtejovAyuvanaspatikAyikAnAmapi prakSepAt, tebhyo'pi bhavasiddhiyA visesAhiyA' bhavasiddhikAH bhave'smin siddhiryeSAM te bhavasiddhikAH bhavyAH vizeSAdhikA bhavanti 87, jaghanyaviziSTAnantakamAtrAbhavyaM varjayitvA zeSasarvajIvAnAM bhavyakhAt, tebhyo'pi 'nigoyakAyika Adi sammilita haiN| (84) unase sUkSma vanaspatikAyika paryApta saMkhyAtaguNA adhika haiM, kyoMki aparyAptaka sUkSmoM kI apekSA paryAptaka sUkSma jIva svabhAva se hI saMkhyAtaguNA adhika hote haiN| (85) unakI apekSA sAmAnya rUpa se sUkSma paryAptaka vizeSAdhika haiM, kyoMki inameM sUkSma pRthivIkAyika Adi bhI zAmila haiN| (86) unakI apekSA sAmAnya arthAt paryApta aura aparyApta sUkSma vizeSAdhika haiM, kyoMki inameM aparyApta sUkSma pRthvIkAyika, jalakAyika, tejaskAyika, vAyukAyika aura vanaspatikAyika bhI sammilita haiM / (87) unakI apekSA bhavya jIva vizeSAdhika haiM / kyoMki jaghanya yukta ananta pramANa abhavyoM ko choDa kara zeSa sabhI jIva bhavya haiN| (88) unakI apekSA nigoda jIca vizeSAdhika haiM / bhavyoM aura nAthI sUma vanaspatikAyika paryApta sa khyAtagaNa adhika che, kemake aparyAptaka sUnI apekSAe paryAptaka sUkSma jIva svabhAvathI ja saMkhyAtagaNa adhika hoya che. (85) temanI apekSAe sAmAnya rUpathI sUkSma paryAptaka vizeSAdhika che. kemake temanAmAM sUkSma pRthvIkAyika Adi paryApta paNa zAmela che. (86) temanI apekSAe sAmAnya arthAt paryAptaka ane aparyApta sUkSama vizeSAdhika che, kemake temAM aparyApta sUkSma pRthvIkAyika jalakAyika, tejaskAyika, vAyukAyika ane vanaspatikAyika paNa saMmalita che. (87) temanI apekSAe bhavyajIva vizeSAdhika che, kemake jaghanya yukta anaMta pramANa abhavyone tyajIne zeSa badhA jIva bhavya che. (88) temanI apekSAe nigoda jIva vizeSAdhika che. bhavya ane abhivyenI ati bAhulyatA thavAthI sUkuma temaja bAdara Page #913 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 3 sU.40 mahAdaNDakAnusAreNa sarvajIvAlpavahutvam 435 jIvA visesAhiyA' nigodajIvAH vizeSAdhikA bhavanti 88, bhavyAnAm, abhavyAnAJcAtivAhulyena sUkSmavAdaranigodajIvarAzAveva prApyamANatvena, anyepA sarveSAmapi saMmilitAnAm asaMkhyeyalokAkAzapradezarAzipramANatvAta, abhavyAnAJca jaghanyayuktAnantakasaMkhyAmAtraparimANAnAM bhavyApekSayA kiJcinmAtratvAt, bhavyAnAzca pUrvamabhavyaparivarjanena prarUpitatvAt samprati tu bAdarasUkSmanigoda prarUpaNe teSAmapi prakSepAt vizeSAdhikatvaM bhavati, debhyopi-'vaNassai jIvA visesAhiyA' 89, sAmAnyena vanaspatijIvAH vizeSAdhikA bhavanti, tatra pratyekazarIrANAmapi vanaspatijIvAnAM samAvezAt, tebhyo'pi 'egidiyA visesAhiyA 90' sAmAnyena ekendriyAH vizeSAdhikA bhavanti tatra sUkSmavAdarapRthivIkAyikAdInAmapi samAvezAt, tebhyo'pi sAmAnyena-'tirikkhajoNiyA visesAhiyA' tiryagyonikAH abhavyoM kA ativAhulya hone se sUkSma evaM bAdara nigodarAzi meM hI sammilita kara denese tathA anya saba bhI milakara asaMkhyAta lokAkAza pradezoM kI rAzi pramANa hI hote haiM / abhavya jIva jaghanya yuktAnanta hI hone se bhavyoM kI apekSA bahuta thoDe haiM / yaha kaha cuke haiM ki abhavyoM ko choDa kara sabhI jIva bhavya haiN| yahAM bAdarasUkSma nigoda jIvoM kI arthAt samuccaya nigoda jIvoM kI prarUpaNA meM ve bhI sammilita ho jAte haiM, ataeva vizeSAdhika haiN| (89) nigoda jIvoM kI apekSA vanaspatikAya ke jIva vizeSAdhika haiM, kyoMki sAmAnya vanaspatikAyikoM meM pratyeka zarIra vanaspatikAya ke jIva bhI sammilita haiM / (90) vanaspatijIvoM kI apekSA ekendriya jIva vizeSAdhika haiM, kyoMki unameM sUkSma evaM bAdara pRthvIkAyika Adi kA bhI samAveza hai / (91) ekendriyoM kI apekSA tiryaMca jIva nigada rAzimAM ja saMmilita karI devAthI tathA bIjA badhA maLIne asaMkhyAta kAkAza pradezanI rAzi pramANa ja thAya che. abhavya jIva jaghanya yuktAnanA ja hovAthI bhavyanI apekSAe ghaNA thaDA che, e kahevAI gayuM che ke-abha ne tyajIne badhA jIva bhavya che, ahiM bAdara sUkSma nigoda jIvanI arthAta samuccaya nigoda jInI prarUpaNamAM teo paNa saMmilita thaI jAya che. tethIja vizeSAdhika che. (89) nigoda jIvonI apekSAe vanaspatikAyanA jIva vizeSAdhika che, kemake sAmAnya vanaspati kAyamAM pratyeka zarIra vanaspati kAyanA jIva paNa saMmilita che. (0) vanaspati nI apekSAe ekendriya jIva vizeSAdhika che, kemake temanAmAM sUkama temaja bAdara pRthvIkAyika Adine paNa samAveza che. (91) ekendinI apekSAe tiyaca jIva vizeSAdhika che. kemake Page #914 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 884 prapinAsUtra TIkA--atha jaghanyaguNakAlakAdi paramANu pudgalAdInAM paryAyAna prarUpayitumAha-'jaddaNNaguNakAlayANaM maMte ! paramANupoggalANaM pucchA!' he bhadanta ! jaganyaguNakAlakAnAM paramANupudgalAnAM kiyantaH payavAH prajJaptAH ? bhagavAn Aha'goyamA ! 'he gautama ! 'aNaMtA pajjavA paNNattA' javanyaguNakAlakAnAM paramANukA hai / kRSNa varNa ko saba se kama mAtrA jisameM pAI jAtI hai, vaha pudUgala jaghanyaguNa kAlA' kaha lAtA hai' yahAM guNa' zabda aMza yA mAtrA kA vAcaka hai| jaghanyaguNa kA artha hai-saba se kama ash| dUsare zabdoM meM yoM kaha sakate haiM ki jisa pudagala meM kevala eka DigrI kA kAlApana ho-jisase kama kAlApana kA saMbhava hI na ho, vaha jaghanya guNa kAlA kahalAtA hai| isI prakAra kAlepana ke sabase adhika aza jisameM pAe jAeM vaha utkRSTaguNa kAlA samajhanA cAhie / eka aza kAlepana se adhika aura sabale adhika-antima kAlepana se eka aMza kama taka kA kAlA madhyamaguNa kAlA kahalAtA hai / isI prakAra jabanyaguNa nIla pIta Adi vargoM ke viSaya meM, jaghanyaguNa gaMdha, rasa, sparza Adi ke vipaya meM bhI samajha lenA cAhie' gautama prazna karate haiMhe bhagavan jaghanyaguNa kRSNa paramANupudagaloM ke kitane paryAya haiM ? ___ bhagavAn-he gautama ! jaghanyaguNa kRSNa paramANupudgaloM ke ananta paryAya kahe haiN| mAtrA jemAM maLI Ave che, te pudgala jaghanya guNa kALA kahevAya che. ahIM guNa zabda aza agara mAtrA vAcaka che. jaghanya guNane artha che-badhAthI ochA aMza bIjA zabdomAM ema kahI zakIe chIe ke je pugalamAM kevaLa eka DIgrInuM kALA pazu che, jenAthI ochA kALApaNAno sa bhavaja na hoya te jaghanya guNa kALA kahevAya che. e ja prakAre kALA paNane badhAthI vadhAre aMza jemAM maLI Ave tene utkRSTa guNa kALA samajavA joIe. eka aMza kALA paNathI adhika ane badhAthI adhika-anima kALA paNAthI eka aMza ochA sudhInA kALA madhyama guNa kALA kahevAya che, eja prakAre jaghanya guNa nIla pIta AdivarNonA viSayamAM, jaghanya guNa, rasa sparza AdinA viSayamAM paNa samajI levuM joIe. zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavan! jaghanya guNa kRSNa paramANu pudgalenA keTalA paryAya che? zrI bhagavAn - he gautama! jaghanya guNa kRSNa varNa paramANu yugalanA ananta paryAya kahyA che. Page #915 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 5 sU.15 jaghanyaguNakAlakAdiparyAya nirUpaNam 885 puhalAnAmanantAH paryavAH prajJaptAH, gautamaH : pRcchati - 'se keNaTTeNaM saMte ! evaM buccara - 'jahaNNaguNakAlayANaM paramANupoggalANaM anaMtA pajjavA paNNattA ?' he bhadanta ! tat-atha, kenArthena - kathaM tAvad evam uktarItyA, ucyate yat - javanya guNakAlakAnAM paramANupudgalAnAmanantAH paryavAH prajJaptAH ? iti bhagavAn Aha - 'goyamA !" he gautama ! ' jahaNNaguNakAlae paramANupoggaLe' jaghanyaguNakAlakaH paramANupudgalaH, 'jahaNNaguNakAlagassa paramANupoggalassa davvaTTayAe tulle' javanyaguNakAlasya paramANupudgalasya dravyArthatayA tulyo bhavati, tathA ca pratyekaM dravyamanantaparyAyamitinyAyena jadhanyaguNa kAlakaparamANu pudgalasyApi dravyatvena anantaparyAyasaMbhavAt, 'parasaTTayAe tulle' pradezArthatayA tulyo bhavati, 'ogAhaTTayAe tulle' avagAhanArthatayA - avagAhanApekSayA tulyo bhavati, 'ThiIe cANavaDie' sthityA catuHsthAnapatito bhavati, 'kAlavaNNapajjavehi tulle" kRSNavarNaparyavaiH tulyo. bhavati, 'avasesA vaNNA nasthi' avazeSAH varNAH lohitA dayo na santi - tatra na bhavanti, tasya javanyaguNakAlakatvAt 'gaMdharasa duphAsapajjavehi chADie' gandharasa dvisparzaparyavaizva padasthAnapatito bhavati, ' evaM ukkosaguNakAlae vi' evam - jaghanyaguNakAlaka paramANupudgalavadeva utkRSTaguNa ya he gautama - he bhagavan ! aisA kahane kA kyA kAraNa haiM ? bhagavAn he gautama! jaghanyaguNa kAlA eka paramANupudgala dUsare jaghanyaguNa kAle paramANupudgala se dravya kI apekSA tulya hotA hai, pradeza kI apekSA se tulya hotA hai, avagAhanA se bhI tulya hotA hai, sthiti kI apekSA catuHsthAnapatita hotA hai, kRSNa varNa ke paryAyoM kI apekSA tulya hotA hai, zeSa varNa usameM hote nahIM haiM, kyoMki usameM kRSNa varNa hai aura paramANu meM eka hI varNa ho sakatA hai, gaMdha, rasa aura do sparzo kI apekSA se padsthAnapatita hotA hai / isI prakAra utkRSTaguNa kAlA pudgalaparamANu bhI samajha lenA cAhie' madhyamaguNa kAle paramANu kI vaktavyatA bhI isI prakAra kI jAnanI cAhie / madhya zrI gautamasvAmI--he bhagavan ema kahevAnu zuM kAraNa che? zrI bhagavA--nhe gautama jaghanya guNakALA eka paramANu pudgala khInta jadhanya guNukALA paramANu pudgalathI dravyanI apekSAe tulya thAya che. pradezanI apekSAe tulya thAya che, avagAhanAthI paNa tulya thAya che sthitinI ape kSAe catuHsthAna patita thAya che kRSNa varSoMnA paryAyeAnI apekSAe tulya thAya che. zeSa varNa temA hAtA nathI, kemake temAM kRSNa vaNu che ane paramANumAM eka ja varNa hAi zake che. gaMdha, rasa ane e sparzonI apekSAe te paTasthAna patita thAya che. evI ja rIte utkRSTa guNakALA pudgala paramANu paNu samajI levA joIe, madhyama guNu kALA paramANunI vaktavyatA paNa A prakAranI Page #916 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 886 prajJApanAsUrya kAlako'pi paramANupudgalo'vaseyaH 'evamajahannamaNukosaguNakAlae vi' evaMjaghanyaguNakAlaka paramANuSudgalavadeva ajayanyAnutkRSTa guNakAlako'pi paramANu pudgalo'vagantavyaH, 'NavaraM saTTANe chaTANavaDie' navaram-pUrvApekSayA vizeSastu svasthAne svasthAnApekSayA paTsthAnapatito bhavati, 'jahaNNaguNakAlayANaM bhaMte ! dupaesiyANaM pucchA' he bhadanta ! jaghanyaguNakAlakAnAM dvipradezikAnAM kiyantaH payavAH prajJAtAH ? iti pRcchA, bhagavAn Aha-goyamA ! he gautama ! 'aNaMtA .pajjavA paNNattA ! jaghanyaguNasAlAnA dvipradezikAnAM pudgalAnAm anantAH paryavAH prajAtAH gautamaH pRcchati-'se keNaTeNaM bhaMte ! 'evaM buccaijahaNNaguNakAlayANaM dupaesiyANaM aNaMtA pajjavA paNNattA' he bhadanta ! tat-atha, kenAryena-kathaM tAvad, evam-uktarItyA ucyate yad jaghanyaguNakAlakAnAM dvipradezikAnAM pudgalAnAmanantAH payavAH prajJaptA ? iti, bhagavAn Aha-'goyamA ! he gautama ! 'jaddaNNaguNakAlae dupaesie' jaghanyaguNakAlako dvipradezikA pudgalaskandhaH, 'jahaNNaguNakAlagassa dupaesiyassa davvaTTayAe tulle' jaghanyaguNakAlakasya dvipradezikasya pudgalaskandhasya dravyArthatayA tulyo bhavati, tathA ca maguNa kAle paramANu pudgala meM vizeSatA yaha hai ki vaha svasthAna meM bhI padasthAnapatila hotA hai,kyoMki madhyamaguNa kAle varNa ke taratama ke AdhAra para ananta bheda kA saMbhava hai| ___ gautama ! he bhagavana ! jaghanyaguNa kRSNa dvipradezI pudgalaskaMdhoM ke kitane paryAya haiM? bhagavAn he gautama ! ananta paryAya haiN| gautama- he bhagavan ! aisA kahane ko kyA kAraNa hai ? bhagavAn he -gautama ! eka jaghanyaguNa kRSNa dvipradezI skaMdha dUsare jaghanyaguNa kRSNa DipradezI skaMdha se dravya kI apekSA se tulya hai, jANavI joIe. madhyama guNa kALA paramANu pudgalamA vizeSatA e che ke te vasthAnamAM paNa ghaTasthAna patita thAya che, kemake madhyama guNakALa varNanA taratamatAnA AdhAra para ananta bheda saMbhave che. zrIgautamasvAmI-he bhagavad jaghanya guNa kRSNa dvidezI pudgala skalpanA hA paryAya cha ? zrI bhagavA-he gautama! ananta paryAya kahyA che zrI gautamasvAmI-he bhagavanuM tema kahevAnuM zuM kAraNa che? zrI bhagavAna-he gautama! eka jaghanya guNa kRSNa dvidezI anya bIjA jaghanya guNa kRNa dvi pradezI skandhathI dravyanI apekSAe tulya che, pradezanI Page #917 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 5 sU.15 jaghanyaguNakAlakAdiparyAyanirUpaNam 887 pratyekaM dravyamanantaparyAyamiti niyanena jaghanyaguNakAlaka dvipradezikApudgalaskandhasyApi dravyatvena anantaparyAyasaMbhavAt 'paesaTTayAe tulle' pradezArthatayA tulyaH 'ogAhaNaTThayAe siya hINe siya tulle siya amahie' avagAhanArthatayA-avagAhanApekSayA syAt kadAcit kazcid hIno bhavati, syAt -kadAcit kathitulyo bhavati syAt-kadAcit kazcidabhyadhiso avati, tatra 'jar3a hINe paesahINe' yadA hIno vivakSita stadA pradezahIno bhavati, 'aha abbhahie paesa anbhahie' atha abhyadhiko yadA vivakSita stadA pradezAbhyadhiko vA bhavati, hi pradezikapudgalaskandhasya avagAhanApekSayA ekasya hInatya vivakSaNe pradezaddInatvaM bhavati, anyasya adhikatvavivakSaNe'pi pradezAbhyadhikatvaM bhavati, dvipradezikatvAt, 'ThiIe caudvANavaDie' sthityA catu:sthAnapatito bhavati 'kAlaNNapajjavedi tulle' kRSNavarNaparyavai stulyo bhavati 'avasesavaNNAi uvarilla cauphAsehiya chaTANavaDie' pradezoM kI apekSA se bhI tulya hai, kyoMki donoM ke hI do-do pradeza hote haiM / avagAhanA kI apekSA se koI kisI se hIna bhI ho sakatA hai koI kisI se adhika bhI ho sakatA hai, koI kisI se tulya bhI ho sakatA hai / agara hIna ho to eka eka pradeza kama avagAhanA vAlA ho sakatA hai aura yadi adhika ho to eka pradeza adhika avagAhanA vAlA ho sakatA hai / tAtparya yaha hai ki hipradezI skaMdha kI avagAhanA meM eka pradezI se adhika nyUnAdhika avagAhanA kA saMbhava nahIM hai| magara sthiti kI apekSA unaseM catuHsthAnapatita hInAdhikatA ho sakatI hai| kRSNa varNa ke paryAyoM se vaha tulya hotA hai, kyoMki donoM jaghanyaguNa kRSNa hai| zeSa varNo Adi tathA Upara ke caarapekSAe paNa tulya che. kemake bannenA be-be pradeza thAya che. avagAhanAnI apekSAe kaI koInAthI hIna paNa thaI zake che ane koI keInAthI adhika paNa thaI zake che, koI koInAthI tulya paNa thaI zake che. agara hIna hoya to eka eka pradeza kama avagAhanAvALA thaI zake che, ane je adhika hoya te eka pradeza adhika avagAhanAvALA thaI zake che, tAtparya e che ke kriI skanyanI avagAhanAmAM eka pradezathI adhika nyunAdhika avagAhanA saMbhava nathI, paNa sthitinI apekSAe temAM catu sthAna patita hInAdhikatA thaI zake che. kRSNa varNanA pothI te tulya thAya che kemake banne jaghanya guNa kuNu che. zeSa vaNe Adi tathA uparanA cAra athAt zIta, uSNa, snigdha ane rakSa sparzAnA paryAnI apekSAe paTaradhAna patita thAya che. Page #918 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 888 prajApanAstre avazepavarNAdi uparitana catu:spajhaizca zItoSNa snigdharUkSasparzaparyaveH pamthAnapatito bhavati, 'evaM ukkosa guNakAlaevi' evam-jaghanyaguNakAlakavadeva utkRSTaguNakAlako'pi hinadazikapudgalaskandhaH pratipattavyaH, 'ajahaNNamaNukakosaguNakAlae vi evaM ceva' ajayanyAnutkRSTaguNakAlako'pi dvipradezika pudgalaskandhaH, evaM caiva-javanyaguNakAlakavadeva avagantavyaH, kintu-'NayaraM saTANe chaTThANavaDie' navaram-pUrvApekSayA vizepastu svasthAne paTmthAnapanito ati 'vaM jAba dasapaesipa' evam-jaghanyaguNakAlakahipradezirapudgalaskanyavadeva yAvat-tricatuHpaJcapaTsaptANTanavadazapradeziko jaghanyaguNakAlakaH pudgadhaskandhaH pratipattavyaH, 'NavaraM paesapagvuiDDhI 'navaram-pUrvApekSayA vizepastu uttagenankrameNa pradezaegvRiddhiH karttaarthAt gIta, uSNa, snigdha aura rukSa poM ke paryAyoM kI apekSA se paTsthAnapanita hotA hai / isI prakAra utkRSTaguNa kRSNa hipradezI skaMdha ke vipaya meM bhI samajha lenA cAhie / madhyamaguNa kRSNa hipradezI skaMdha kI prarUpaNA bhI isI prakAra karanI cAhie, magara usameM vizepatA yaha hai ki vaha svasthAna meM padasthAnapanita honA hai, arthAt eka madhyamaguNa kRSNa dvipradegI skaMdha dUsare madhyamaguNa kRSNa dipradezI skaMdha se anantabhAga asaMkhyAtabhAga, saMkhyAtamAga, maMkhyAtaguNa, asaM. khyAnaguNa aura anantaguNa hInAdhika hosakatA hai| jaghanyaguNa kRSNa dipradezI skaMdha kI jailI prarUpaNA kI gaI hai, vaisI hI dasapradezI skaMdha taka kI prarUpaNA samajha lenI cAhie, arthAta tripradezI, caupradezI, paMcapradezI paTanadegI, saptapradezI, aSTapradezI navapradezI aura dasapradezI skaMdha kI vaktavyatA dipradezI skaMdha eja prakAre utkRSTa guNa kRNa dvidezI skanyanA viSayamAM paNa samajI levuM joIe. madhyama guNa kRSNa kripradeza skanyanI prANa paNa eja prakAre karavI joIe. paNa temA vizeSatA e che ke te vasthAnamA paTasthAna patita thAya che, arthAt eka madhyama guNa kRNa kripradezI anya bIjA madhyama guNa kRSNa kripradezI azvathI ananta bhAga asaMkhyAta bhAga, saMkhyAta bhAga, saMkhyAtaguNa asaMkhyAta guNa, ane ananta guNa hInAdhika thaI zake che. jaghanya guNa kRSNa dipradezI skanI jevI prarUpaNa karAela che, tevI ja daza pradezI skandha sudhInI prarUpaNa samajI levI joIe arthAt DhipradezI, tridezI, yA2 aMzI, pAMya azI, chapradezI, sAta pradezI, 18 pradezI, nava pradeza ane daza pradezI kanyanI vaktavyanA dvidezI azvanA samAna che. temAM vizeSatA e che ke teomAM uttarottara pradezanI vRddhi karI levI joIe. Page #919 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 5 sU.15 jadhanyaguNakAlakAdiparyAyanirUpaNam 889 vyAH 'ogAhaNAe taheva' avagAhanayA-avagAhanApekSayA jaghanyaguNakAlakaH cyAdidazaparyanta pudgalaskandhastathaiva-dvipradezikapudgalarakandhavadevAvagantavyaH tathA ca dravyArthatayA anantaparyAyaH ityAdi pUrvoktarItyA jJAtavyaH / gautamaH pRcchati -'jahaNNaguNakAlayANaM bhaMte ! saMkhejapaesiyANaM punchA' he bhadanta ! jaghanyaguNakAlakAnAM saMkhyeyapradezikAnAM pudgalaskandhAnAM ziyantaH paryavAH prajJaptAH ? iti pRcchA, bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'aNaMtA pajjavA paNNattA ! jaghanyaguNakAlakAnAM saMkhyeyapradezikajudgalaskandhAnAmanantAH paryavAH prajJaptAH, gautamaH pRcchati-'se keNaDeNaM bhaMte ! evaM buccai-'jahaNaNaguNakAlayANaM saMkhejapaesiyANaM aNatA pajavA paNNattA' he gautama ! tat-atha, kenArthena-kathaM tAvad, evaM-uktarItyA, ucyate-yad-jaghanyaguNakAlakAnAM saMkhyeyapradezikAnAM pudgala skandhanAmanantAH paryavAH prajJaptA: ? iti, bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNaguNakAlae saMkhejapaesie' jaghanyaguNakAlakA saMkhyeyapradezikaH pudgala skandhaH, 'jahaNNaguNakAlagasarA saMkhejapaesiyasta davyayAe tulle' jaghanyaguNakAlakasya saMkhyeyapradezikasya pudgagalaskandhasya dravyArthatayA tulyo bhavati, ke samAna hai| usameM vizeSatA itanI hI hai ki unameM uttarottara pradezoM kI vRddhi karanI caahie| gautama-he bhagavandra ! jaghanyaguNa kRSNa saMkhyAtapradezI pudgala skaMdhoM ke kitale paryAya haiM ? ____ lagavAn-he gautana ! jaghanyaguNa kRSNa saMkhyAtapradezI pudgalaskaMdhoM ke ananta paryAya kahe haiN| gautama-he bhagavan ! aisA kahane kA kyA kAraNa hai ? bhagavAn-he gautama ! jaghanyaguNakRSNa saMkhyAtapradegI pudgalaskaMdha dUsare jaghanyaguNa kRSNa saMkhyAtapradezI pudgalaskaMdha se dravya kI apekSA tulya hotA hai, pradezoM kI apekSA se baha bisthAnapatita hotA zrI gautamasvAmI-he bhagavan! jaghanyaguNa kRNa saMkhyAta pradezI pudgala skanA keTalA paryAya kahyA che? | zrI bhagavAna-he gautama 1 jaghanya guNa kRNa saMkhyAta pradezI pudgala skonA ananta paryAya kahyA che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! evuM kahevAnuM zuM kAraNa che? zrI bhagavAna -he gautama ' jaghanya guNa kuNa saMkhyAta pradeza yugala kaMdha bIjA jaghanyaguNa kRNa saMkhyAta pradezI pugala kanyathI dravyanI apekSAe tulya thAya che. pradezanI apekSAe te disthAna patita thAya che 10 112 Page #920 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramApanAstre pratyekaM ca dravyamanantaparyAyamiti nyAyena jaghanya guNakAlakasya saMkhyeyapradezikapudgalaskandhasyApi dravyatvena anantaparyAyasaMbhavAt, 'paesaTTayAeduTTANavaDie' pradezArthatayA-pradezApekSayA dvisthAnapatito bhavati, tathAca-saMkhyeyabhAgahInaH saMkhyeyaguNahIno vA ityevam dvisthAnapatitatvamavaseyam, evaM saMkhyeya bhAgAbhyadhikaH saMkhyeyaguNAbhyadhiko vA bhavati, ityevaJcApi dvisthAnapatitatvamavaseyam, 'ogAhaNaTTayAe duTThANavaDie' avagAhanArthatayA-avagAhanA pekSayApi dvisthAnapatito bhavati, tadabhilApastu uparyuktarUpo bodhyaH, 'ThiIe cauTANavaDie' sthityA catuHsthAnapatito bhavati, saMkhyAtAsaMkhyAtamAgaguNahIna vRddhibhyAM catu:sthAnapati tvamavaseyam, 'kAlavaNNapajjavehiM tulle' kRSNavarNaparyavaistulyo bhavati, 'abasesehi vaNNAi uvarilla cauphAse hiya chaTANavaDie' avazepaiH varNAdibhiH uparitana catuH sparzezva-zItoSNasnigdharUkSasparzaparyavaiH paTsthAnapatito bhavati, 'evaM ukkosaguNakAlae vi evam-jaghanyaguNakAlakavadeva utkRSTa guNakAlako'pi saMkhyeyahai arthAt saMkhyAtabhAgahIna athavA saMkhyAtaguNahIna hotA hai aura yadi adhika ho to saMkhyAtabhAga adhika athavA saMkhyAtaguNa adhika hotA hai / avagAhanA kI dRSTi se vaha histhAnapatita hotA hai / una kA uccAraNa pUrvavat hI kara lenA caahie| sthiti kI apekSA catuHsthAnapatita hotA hai, arthAtasaMkhyAtabhAga hIna, saMkhyAtabhAga hIna, saMkhyAtaguNa hIna athavA asaMkhyAtaguNa hIna hotA hai / yadi adhika ho to isI prakAra adhika hotA hai| kRSNa varNa ke paryAyoM se tulya hotA hai / zeSa varNa Adi se tathA zIta, uSNa, snigdha aura rukSaina cAra sparzI kI apekSA se SaTsthAnapatita hotA hai / utkRSTaguNa kRSNa saMkhyAtapradezI skaMdha kI prarUpaNA bhI isI arthAta saMkhyAta bhAga hIna athavA saMkhyAta guNahIna thAya che ane je adhika hoya te saMkhyAta bhAga adhika athavA saMkhyAta guNa adhika thAya che. avagAhanAnI dRSTithI te dristhAna patita thAya che. temanA uccAraNa pUrvavat, karI levA joIe. sthitinI apekSAe catuHsthAna patita thAya che. arthAt saMkhyAta bhAgahIna, asaMkhyAta bhAgahIna, saMkhyAta guNahIna athavA asa khyAta guNahIna thAya che. je adhika hoya che e ja prakAre adhika thAya che. kRSNa varNanA paryAthI tulya thAya che. zeSa varNa AdithI tathA zIta, upaNu, sinagdha ane rUkSa e cAra sparzonI apekSAe paTasthAna patita thAya che, utkRSTa guNa kRNa saMkhyAta pradeza adhanI prarUpaNa paNa e prakAre Page #921 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 5 sU.15 jaghanyaguNakAlakAdiparyAyanirUpaNam 851 pradezikaH pudgalaskandho vaktavyaH, 'evaM ajahaNNamaNukkosaguNakAlae vi' evaMjaghanyaguNakAlakavadeva ajaghanyAnutkRSTaguNakAlako'pi saMkhyeyapradezikaH pudgalaskandho'vagantavyaH, 'navaraM sahANe chaTThAyavaDie' navaram-pUrvApekSayA vizeSastu svasthAne- svasthAnApekSayA paTsthAnapatito bhavati gautamaH pRcchati-'jahaNNaguNakAlayANaM bhaMte ! asaMkhejjapaesiyANaM pucchA' he bhadanta ! jaghanyaguNakAlakAnAma saMkhyeyapradezikAnAM pudgalaskandhAnAM kiyantaH paryavAH prajJaptAH ? iti pRcchA, bhagavAn Aha-'goyamA ! he gautama ! 'aNaMtA pajjavA paNNattA' jaghanyaguNakAla___ kAnAm asaMkhyeyapradezikapudgalaskandhAnAmanantAH paryavAH prajJaptAH gautamaH pRcchati-'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai-jahaNNaguNakAlayANa asaMkhejapaesiyANaM aNaMtA pajjavA paNNatA ? he bhadanta ! tata-atha kenArthena-kathaM tAvada, evam-uktarItyA, ucyate yada-jaghanyaguNakAlakAnAM asaMkhyeyapradezikAnAmanantAH paryavAH prajJaptAH ? iti bhagavAn Aha-goyamA ! he gautama ! 'jahaNNaguNakAlae asaMkhejjapaesie' jaghanyaguNakAlako'saMkhyeyapradezikaH pudgala skandhaH, 'jahaNNaguNakAlagassa asaMkhejapaesiyassa dabaTTayAe tulle' jaghanyaguNakAlaMkasya prakAra samajhanA cAhie / madhyamaguNa kRSNa saMkhyAtapradezI skaMdha ke saMbaMdha meM bhI aisA hI jAnanA cAhie magara isameM vizeSatA itanI hai ki yaha madhyamaguNa kRSNa saMkhyAtapradezI skaMdha svasthAna meM arthAt kRSNa varNa ke paryAyoM meM bhI SaTUsthAnapatita hotA hai| gautama-hebhagavan ! jaghanyaguNa kRSNa asaMkhyAtapradezI pudgala skaMdha ke kitane paryAya kahe haiM ? bhagavAn-he gautama ! ananta paryAya kahe haiN| gautama-he bhagavan ! aisA kahane kA kyA kAraNa hai ? bhagavan-he gautama ! eka jaghanyaguNa kAlA asaMkhyAtapradezI pudsamajavI joIe. madhyama guNa kRSNa sa khyAta pradeza skandhanA sambandhamAM paNa ema ja samajavuM joIe. paNa temAM vizeSatA eTalI che ke e madhyama guNa kRSNa saMkhyAta pradezI skandha svasthAnamAM arthAt kRSNa varNanA paryAmAM paNuM ghaTasthAna patita thAya che, zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! jaghanya guNa kRSNa asaMkhyAta pradezI pudgala skalpanA keTalA paryAya kahA che? zrI bhagavAn he gautama! ananta paryAya kahyA che. zrI gautamasvAmI he bhagavAn ! ema kahevAnuM zuM kAraNa che? zrI bhagavAn ! he gItamAM eka jaghanya guNa kALA asaMkhyAta pradezI Page #922 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre asaMkhyeyagradezikasya pudgalaskandhasya dravyArthatayA tulyo bhavati, 'paesaTayAe cANavaDie' pradezArthatayA - pradezApekSayA catuHsthAnapatito bhavati, asaMkhyeyapradezikasya pudgalaskandhasya saMkhyAtA saMkhyAtapradeza bhAga guNahAnivRddhibhyAM catuH sthAnapatitatvamavaseyam, 'Thiie cauTThANacaDie' sthityA catuHsthAnapatito bhavati, 'kAlavaNapajjavehiM tulle' kRSNavaparyayeH tulyo bhavati, 'avasesehiM, vRSNAdi uvarilla cauphAseddiya uhANavaDie avazeSairvarNAdibhiH, uparitana catuH spaca padasthAnapatito bhavati, 'ogAhaNaTTayAe cauDANavaDie ' avagAhanArthatayA - avagAhanApekSayA, catuHsthAnapatito bhavati, evaM ukosaguNakAlaeva ' evam - jaghanyaguNakAlakayadeva, utkRSTaguNakAlako'pi asaMkhyeyamadezikaH pud galaskandhaH avagantavyAH, 'ajaNNamaNuko saguNakAla evi evaM ceva, ajaghanyAjutkRSTaguNakALakospi asaMkhyeyapradezikaH pudgalaskandha evaJcava - jayanyaguNa * 862 galaskaMdha dUsare jaghanyaguNa kAle asaMkhyAta pradezI pudgalaskaMdha se 'dravya kI apekSA tulya hotA hai, pradezoM kI apekSA catuHsthAnapatita hotA hai, arthAt asaMkhyAtamadezI eka saMbaMdha meM dUsare asakhyAtapradezI skaMdha kI apekSA asaMkhyAta bhAga, saMkhyAta bhAga, saMkhyAtaguNa, asaMkhyAtaguNa pradezoM ko nyUnAdhikatA ho sakatI hai / sthiti ko apekSA se vaha catuHsthAnapatita hotA hai kRSNa varNa ke paryAyoM se tulya hotA hai / pa varNoM tathA Upara ke sparzo kI apekSA se pahrasthAnapatita hotA hai| avagAhanA kI dRSTi se catuHsthAnapatita hotA hai| L utkRSTaguNa kRSNa varNa vAle asaMkhyAtapradezI pudgalaskaMdha ke viSaya meM bhI isI prakAra kahanA cAhie / madhyamaguNa kRSNa varNa vAle asaMkhyAta pradezIskaMdha kI prarUpaNA bhI aisI hI kahanA cAhie, magara puddagala khIjA jaghanya guNukALA asakhyAta pradezI pudgala skrundhathI dravyanI apekSAe tulya thAya che, pradezAnI apekSAe catu sthAna patita thAya che, arthAt asakhyAta pradezI eka nyamAM khInta sakhyAta pradezI skandhanI apekSAe asakhyAta bhAga, sakhyAta bhAga, sakhyAta guNu asaMkhyAta guNu pradezAnI nyUnAdhiktA thai zake che. sthitinI apekSAe te catu.sthAna patita thAya che. kRSNe vana paryAyathI tulya thAya che. zeSa varNAM tathA uparanA cAra sparzInI apekSAe paTasthAna patita thAya che, avagAhanAnI daSTie catu sthAna patita thAya che. utkRSTa guNa kRSNe varNavALA asaMkhyAta pradezI puddagala skandhanA viSayamAM vahu e prakAre kahevu jeTae madhyama guNu kRSNa varNavALA asayAta pradezI Page #923 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 5.015 jaghanvaguNakAlakA diparyAyanirUpaNam 80 kAlakavadeva bodhyaH, kintu 'NavaraM sahANe chaTTANavaDie' navaram pUrvApekSayA vizeSastu svasthAnApekSayA paTrsthAnapatito bhavati, gautamaH pRcchati - 'jahaNNaguNakAlayANaM bhaMte ! anaMta esiyANaM pucchA ?' he bhadanta ! jaghanyaguNakAlakAnAm anantapradezikAnAM pudgalaskandhAnAM kiyantaH paryavAH prajJaptAH ? iti pRcchA, bhagavAn Aha- 'goyamA !' he gautama! 'anaMtA pajjavA paNNattA' jaghanyaguNakAlakanAmanantapradezikAnAM pudgalaskandhAnAmanantAH paryavAH prajJatA: ? gautama : pRcchati - 'se ke bhane ! evaM vaccai - jahaNNaguNakAlayANaM aNatapae siyANaM 'anaMtA pajjavA paNNattA' he bhadanta ! tat-atha kenArthena - kathaM tAvad evam uktarItyA ucyate yad - jaghanya guNakAlakA nAmanantapradezikAnAM pudgalaskandhAnAm anantAH paryavAH prajJaptAH ? iti, bhagavAn Aha - 'goyasA !' he gautama ! 'jahaNNaguNakAlae anaMta paesie' jaghanyaguNakAlako'nantapradezika : pudgalaskandhaH 'jahaNNaguNakAlayassa aNaMta paesiyassa davvadvayAe tulle' jaghanyaguNakAlakasya anantapradezikasya puretarrer dravyAryatayA tulyo bhavati, pratyekaM ca dravyamanantaparyAyamiti nyAyena anantapradezikasyApi dratyatvena anantaparyAyasaMbhavAt, 'parasahayAe chaTTAaise' pradezikArthatayA pahasthAnapatito bhavati, 'ogAhaNaTTayAe caudvANavaDie ' isameM vizeSatA yaha hai ki yaha svasthAna meM SaTsthAnapatita hotA hai / gautama - he bhagavan ! jaghanyaguNa kAle anantapradezI pudgalaskaMdhoM ke kitane paryAya haiM ? bhagavan- ananta paryAya haiM / gautama-he bhagavan ! aisA kahane kA kyA kAraNa hai ? , bhagavan- he gautama! eka jaghanyaguNa kAlA anantapradezI pudgalaskaMdha dUsare jaghanyaguNa kAle anantapradezI skaMdha se kraya kI dRSTi se tulya hotA hai pradezoM kI dRSTi se padasthAnapatita hotA hai, ava skandhanI prarUpaNA paNa evI ja kahevI joie, paNa temA vizeSatA e che ke e svasthAnamAM paNa SaTasthAna patita thAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! jaghanya guNu kALA ananta pradezI pudUgala kanyAnA keTalA paryAya che? zrI bhagavAn~ananta paryAya che. zrI gautamasvAmInhe bhagavan ema kahevAnu zuM kAraNa che, zrI bhagavAn ! he gautama ! eka jaghanya guNu kALA ananta pradezI pudgala kanya bIjA jaghanya guNu kALA ananta pradezI skandhathI drazyanI dRSTie tulya thAya che, pradezeAnI dRSTie padyasthAna patita thAya che. avagAhanAnI dRSTie Page #924 -------------------------------------------------------------------------- ________________ moment 864 prazApanAsUtra avagAhanArthatayA-avagAhanApekSayA catuHsthAnapatito bhavati, "ThiIe cauhANaDie' sthityA catu:sthAnapatito bhavati, 'kAlavaNNapajjavehiM ;tulle' kRSNavarNaparyavai stulyo bhavati, 'avasese hi vaNNAi aTTaphAse hiya chaTANavaDie' avazepaiH varNAdibhiH aNTasparzazca padasthAnapatito bhavati evaM ukkosaguNakAlae vi' evam -jaghanyaguNakAlakavadeva, utkRSTaguNakAlako'pi anantapradezikaH pudgalaskandhaH pratipattavyaH 'ajahaNNamaNukkosaguNakAlae vi evaM ceva' ajavanyAnutkRSTa guNakAlako'pi anantapradezipudgalaskandhaH, evaJcaiva jaghanyaguNakAlakavadevAvagantavyaH, kintu 'NavaraM sahANe chahANavaDie' navaram-pUrvApekSayA vizeSastu svasthAnesvasthAnApekSayA paTsthAnapatito bhavati 'evaM nIlalohiya hAlida mukkillasubhigaMdha dubhigaMdha titta kaDukasAya avilamahurarasa pajjave hiya kttavyayA bhANi yavvA' evam-kRSNavarNaparyAyavadeva, nIlalohita hAridra zuklamurabhigaMdha durabhigahanA kI dRSTi se catuHsthAnapatita hotA hai, sthiti kI apekSA catu:sthAnapatita hotA hai, kAle varNa ke paryAyoM se tulya hotA hai, zeSa varNAdi se tathA ATha spoM se SaTUsthAnapatita hotA hai| isI prakAra utkRSTaguNa kAlA anantapradezI pudgalaskaMdha bhI samajha lenA cAhie / madhyamaguNa kRSNa pudgalasdha kA prarUpaNA bhI isI prakAra kI karanI cAhie / magara madhyamaguNa kAle anantapradezI skaMdha meM jaghanya evaM utkRSTaguNa kAle anantapradezI skaMdha kI apekSA vizeSatA yaha hai ki vaha svasthAna meM bhI SaTUsthAnapatita hotA hai| nIla, rakta, pIta aura zukla varNa, surabhigaMdha, durabhigaMdha, tikta, kaTuka, kaSAya, amla aura madhura rasa ke paryAyoM kI bhI kRSNa catu sthAna patita thAya che, sthitinI apekSAe catusthAna patita thAya che. kALA varNanA parSothI tulya thAya che, zeSa varNAdithI tathA ATha sparzothI paTasthAna patita thAya che. eja prakAre utkRSTa guNa kALo ananta pradezI pudgala skandha paNa samajI levA joIe. madhyama guNa kRSNa pudgala skandhanI prarUpaNA paNa eja prakAre karavI joIe. paNa madhyama guNa kALA ananta pradeza adhumAM jaghanya temaja utkRSTa guNa kALA ananta pradezI skandhanI apekSAe vizeSatA e che ke te svasthAnamAM paNa sthAna patita thAya che. nAsa, 24ta, pAta bhane zubhasavartha, sumigadha, mija, tita, 54, kapAya, ala ane madhura rasanA paryAethI paNa kuNu varNanI prarUpaNAnI samAna Page #925 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 5 sU.15 jaghanyaguNakAlakAdiryAyanirUpaNam 895 gaMdha tikta kaTukakapAyAmlamadhuraparyavaizca vaktavyatA bhaNitavyA, kintu-'NavaraM paramANupoggalassa mubbhigaMdhassa dunbhigaMdho na bhaNNai' navaram-pUrvApekSayA vizepastu paramaNupudgalasya surabhigandharasya durabhigaMdho na bhaNyate, ubhayoH parasparavirodhena ekatra sthAtumazakyatvAt, evaM 'dubhigaMdhassa sunbhigaMdho na bhaNNai' durabhigandhasya paramANupudgalassa surabhigandho vA na bhaNyate, prAguktayuktaH, evameva 'tittassa avasesaM na bhaNNai' tiktasya rasasya avazepairasaH kaTukAdi na bhaNyate, tepAmapi parasparavirodhena ekatra sthAtumazakyatvAt, 'evaM kaDayAdINavi' evam-tiktarasavadeva kaTu kAdInAmapi rasAnAM vaktavyatA bhANitavyA, 'avasesaM taM ceva ! avazepaM, taccaiva pUrvoktavadevAvaseyam, gautamaH pRcchati-'jahaNNaguNakakkhaDANaM aNaMtapaesiyANaM khaMdhANaM pucchA ? 'jaghanyaguNakarkazanAmanantapradezikAnAM varNa kI prarUpaNA ke samAna prarUpaNA samajha lenI cAhie / vizeSa pAta yaha hai ki jisa paramANupudgala meM surabhigaMdha hotI hai, usameM durabhigaMdha nahIM hotI aura jisameM durabhigaMdha ho usameM surabhigaMdha nahIM hotI, kyoMki paramANu eka gaMdha vAlA hI hotA hai / ataeva jahAM gaMdha kA kathana kiyA jAya vahAM dUsarI gaMdha kA abhAva kahanA cArie / dUsarI bAta yaha hai ki jahAM tikta rasa hotA hai vahA~ zeSa kaTukarasa Adi nahIM hote, kyoMki unameM bhI paraspara virodha hai| isI prakAra kaTuka rasa Adi ke viSaya meM bhI samajha lenA caahie| tAtparya yaha hai ki jahAM eka rasa ho vahAM dUsare sabhI rasoM kA abhAva samajhakA cAhie / zeSa pUrvavat hI kahanA caahie| ___ gautama-he bhagavan ! jaghanyaguNa (karkaza) kaThora anantapradezI pudgalaskaMdhoM ke paryAya kitane haiM ? prarUpaNuM samajI levI joIe. vizeSa vAta e che ke je paramANu pudgalamAM surabhi gaMdha hoya che temAM durabhigaMdha nathI che, ane jemAM durabhigaMdha hoya tamAM surabhigaMdha nathI hoto kemake paramANu eka gaMdhavALA ja hoya che. tethI ja jyAM eka gaMdhanuM kathana karAya tyA bIjA gadhane abhAva kahevuM joIe. bIjI vAta e che ke jyAM tikta rasa hoya che, tyAM zeSa kuTuka rasa Adi nathI hetA, kemake temanAmAM paNa paraspara virodha che. e ja prakAre kaTaka AdinA viSayamAM paNa samajI levuM joIe. tAtparya e che ke jyAM eka rasa hoya tyAM bIjA badhA rasono abhAva samajo Ie, bAkI pUrvavata ja Devu naye. zrI gautabhasvAbhI-sApa ! dhanya guNa 44 (2) ananta prazI pudgala konA paryAya keTalA? Page #926 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtra skandhanAM kiyantaH paryavAH prajJaptAH ? iti pRcchA, bhagavAn Aha-goyamA ! he gautama ! 'aNaMtA pajjavA paNNattA ?' 'jaghanyaguNakarkazAnAsanantapradezikAnAM skandhAnA manantAH paryavAH prajJaptAH, gautamaH pRcchati-se keNaTeNaM aMne ! evaM vuccai -jahaSNaguNakakkhaDANaM aNaMta paesiyANaM agaMtA pajavA paNNattA ? he bhadanta ! tat-atha, kenArthena-kathaM tAvad evam-uktarItyA, ucyate yad-javanyaguNakarkazAnAmanantapradezikAnAM pudgalaskaMdhAnAmanantAH paryavAH prajJaptAH ? iti, bhagavAn Aha-'goyamA ! he gautama ! 'jahaNaNaguNakakkhaDe aNaMtapaesie' jaghanyaguNakarkazo'nantapradezikaH pudgalaskandhaH, 'jahaNNa guNakazkhaDassa aNaMtapaesiyassa dabayAe tulle' jaghanyaguNakarkagasya anantapradegikasya pudgalaskandhasya dravyArthatayA tulyo bhavati, tathA ca pratyekaM ca dravyamanantaparyAyamitinyAyena ananta pradegirAsyApi anantaparyAyasaMbhavAt 'paesaTTayAe chahANavaDie' pradezArthatayA padRsthAnapatito bhavati. 'ogAhaNaTTayAe cauhAgaraDie' avagAhanArthatayA-avagAhanApekSayA-catuHsthAnapatito bhavati, 'ThiIe cauTANavaDie' sthityA catuH, sthAnapatito bhavati, 'kakkhaDaphAsapajavehi tulle' karkazasparzaparyavaistulyo bhagavAna-he gautama ! ananta paryAya haiN| gautama-he bhagavan ! aisA kahane kA kyA kAraNa hai ? ' bhagavan-he gautama ! eka jaghanyaguNa karkaza anantapradezI skaMdha dasare javanyaguNa karkaza anantapradezIskaMdha se dravya kI apekSA talyA hotA hai| kyoMki pratyeka dravya ke ananta paryAya hote hai aura anantapradezI skaMdha bhI dravya hai ataH usameM bhI ananta paryAyakA saMbhava hai| vaha pradezoM kI apekSA padasthAnapatita hotA hai, avagAhanA kI apekSA catuHsthAnapatita hotA hai, sthiti ko apekSA catuHsthAnapatita aura varNa, gaMdha tathA rasa kI apekSA paTsthAnapatita hotA hai| karkaza zrI bhagavAna-he ananta paryAya che. zrI gautamasvAmI- bhagavan ! ye upAzura ? zrI bhagavAna-he gautama ! eka jaghanya guNa karkaza ananta pradezI skandha bIjI jaghanya guNa karkaza ananta pradezI skandhathI dravyanI apekSAe tulya thAya che, kemake pratyeka dravya anantaparyAyavALuM thAya che. ane anantapradezI skandha paNa dravya che, tethI temAM paNa ananta paryAyane saMbhava che. te pradezonI apekSAe pathAna patita bane che, avagAhanAnI apekSAe catusthAna patita thAya che, sthitinI apekSAe catusthAna patita ane varNa, gaMdha, rasanI apekSAe paTasthAna patita thAya che. karkaza sparzanI daSTie tulya thAya che ane zeSa Page #927 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pada 5 sU.15 jaghanyaguNakAlakAdiparyAyanirUpaNam 897 bhavati 'avasesehiM sattaphAsapajjavehi chaThANabaDie' avazepaiH saptamparzaparyatraiH paT sthAnapatito bhavati, evaM ukosaguNakakkhaDevi' evam-jaghanyaguNakarkazadeva, utkRSTaguNakarkazo'pi anantapradezitaH pudgalaskandho'vaseyaH, 'ajahaNNamaNukosaguNazakkhaDeni evaM cetra' ajadhanyAnutkRSTaguNakIzo'pi anantapradezikaH pudgalaskandhaH, evaJcaiva jaghanyaguNakarkazAnantAdezikapudgalaskandhavadeva avagantavyaH, kintu,-NavaraM sahANe chANavaDie' navaram-pUrvApekSayA vizeSastu svasthAnApekSayA padasthAnapatito bhavati, 'evaM mauyaguruyalahuya vi bhANiyanve' evam-karkazasparzavadeva mRdukagurukalaghukasparzo'pi bhaNitavyaH, gautamaH pRcchati'jahaNNaguNasIyANaM saMte ! paramANupoggalANaM pucchA' he bhadanta ! jaghanyaguNazItAnAM paramANupudgalAnAM kiyantaH paryavA' prajJaptA ? iti pRcchA bhagavAn Aha-'goyamA ! he gautama ! 'aNaMtA pajjavA paNNatA ? jaghanyaguNazItAnAM paramANu pudgalAnAm anantAH paryavAH prajJaptAH ? gautamaH pRcchati- se keNaTeNaM bhNte| sparza kI dRSTi se tulya hotA hai aura zeSa lAta sparza ke paryAyoM se bhI SaTsthAnapatita hotA hai| . . ...... // __isI prakAra utkRSTaguNa karkaza anantapradezI skaMdha bhI samajha cAhie / madhyamaguNa karkaza ke saMbaMdha meM bhI aisA hI kahanA cAhie, kintuusameM vizeSatA yaha hai svasthAna kI apekSA bhI arthAt karkaza sparza se bhI vaha paTsthAlapatita hotA hai / mRdu,aura laghu sparza bhI aise hI samajhane caahie| gautama-he vagavan ! jaghanyaguNa zIta paramANupudgaloM ke kitane paryAya kahe gae haiM ! bhagavan-he gautama ! ananta paryAya kahe haiN| gautama-he bhagavan ! aisA kahane kA kyA kAraNa haiM ? sAta sparzanA paryAthI paNa cha sthAna patita thAya che, eja prakAre utkRSTa guNa karkaza ananta pradezI kandha paNa samajI levA joIe. madhyama guNa karkazanA sambandhamAM paNa evuM ja kahevuM joIe paNa temAM vizeSatA e che ke svasthAnanI apekSAe paNa arthAt karkaza sparzathI paNa te ghaTasthAna patita thAya che. mRdu, gurU ane laghu sparza paNa eja samajI levuM joIe zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! jaghanya guNa zIta paramANu purAnA keTalA paryAya kahevAyelA che ? zrI lagavAn-gautama ! ananta paryAya // cha. . pra0 113 Page #928 -------------------------------------------------------------------------- ________________ M prayApanAstre para yuranA-jahaSNaguNamIyANaM paramANupoggalANaM arNanA pajA paNanA ?' he madana : tanu-aya - kanArthena kayaM tAvad, evam-uktarItyA, ucyate yatnadhanyagaNazItAnAM paramANupudagalAnAmanantAH paryavAH prajAtAH ? iti, bhagavAn Ai-'gogamA ! he gAMvama ! 'jANNaguNatIya paramANupoggaLe' jaghanyaguNagItaH pAmANupudgalaH 'jahaSNaguNasIyasya paramANupoggalamsa dabaTTayAe tulle' jaghanyagagItamya paramANupudagalamya dravyAdhanayA tulyo bhavati, 'paesaTTayAe tulle' pradezAyatathA pradezApekSayA nulyo bhavati 'ogAhaNaTTayAe tulle' avagA ranArthatayA-avagAhanApekSayA nulyo bhavati, 'ThiIpa cahANavaDie' sthityA canAmyAnapatito bhavati. 'sIyaphAsapajavehiya tulle' zItaspargaparyavedha tulyo bhavati, tatra jayanyaguNagrIne paramANupudgale-'usiNaphAso na bhaNNai' uSNapoM na maNyate, zItoSNampargayoH parasparaM virodhAt ekatrAyasthAnAsaMbhavaH, 'giddhalarasaphAsapanavehiya chaTAgaDie' snigdharUkSasparzaparyavaMzca padasthAnapatito bhavati 'pavaM urakosaguNasIe vi' evam jayanyagaNazItavadeva unkRpTaguNagIto'pi paramANupudagalo'vaseyaH 'ajahaNNamaNukkosaguNasIe vi evaM ceva' agaya gAnukapTaguNazIno'pi paramANapudagalaH, evaJcava-jaghanyaguNaiti vadeva bhagavan-he gautama ! eka jaghanyaguNa zIta paramANupudgala dUsare jaghanyaguNa gIta paramANugala se dravya kI apekSA tulya hotA hai, pradeAM kI apekSA tulya hotA hai, avagAhanA kI apekSA bhI tulya hotA hai, sthiti se canusthAnapatina varNa, gaMdha aura rama se padasthAnaetita najIta pardA ke paryAyoM se tulya hotA hai / jaghanyaguNa zIna pudagalaparamANu meM DAga sparza nahIM karanA cAhie, kyoMki zIta auraNa mpardA paraspara virodhI hone ke kAraNa eka hI paramANu meM nahIM raha sakate | yaha snigdha, nayA stra mpoM se padasthAnapatita honA hai| utkRSTaguNa zIta bhI hamI prakAra samajhanA cAhie / madhyama bI roma vAmane van evuM karavAnuM zuM karavuM che? jo bakavAnuM nAma ' eka jAnya na dana paramA yugala bIja ja na na paramAra pa chI nI apekSAe nu thAya che pradezanI ya, nAnI ne pAra pAnI 4 pani nayI 58-1i4 zIta 2at Hit in it. 5- 2 525ni 115 - 218 2510.12 23 mata E+ at ki ritain . 154 15 14Ana ynami k i k Page #929 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 5 sU.15 jaghanyaguNakAlakAdiparyAyanirUpaNam 899 avagantavyaH kintu-'NavaraM sahANe chahANavaDie' navaram-pUrvApekSayA vizeSastu svasthAne svasthAnApekSayA paTsthAnapatito bhavati, gautamaH pRcchati-'jahaNNaguNasIyANaM dupaesiyANaM pucchA' jaghanyaguNazItAnAM dvipradezikAnAM kiyantaH paryavAH prajJaptAH ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'aNaMtA pajjavA paNattA' jaghanyaguNazItAnAM dvipradezikAnAM pudgalaskandhAnAmanantAH payevA prajJaptAH, gautamaH pRcchati-'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai jahaNNa guNasIyANaM dupaesiyANaM aNaMtA pajjavA paNNattA?' he bhadanta ! tat-atha, kenArthena-kathaM tAvad, evam-uktarItyA ucyate yad-jaghanyaguNazItAnAM dvipradezikAnAM pudgalaskandhAnAmanantAH paryavAH prajJaptAH ? iti, bhagavAn Aha-'goyamA ! he gautama ! 'jahaNNaguNasIe dupaesie jahaNNaguNasIyassa dupaesiyassa dabaTTayAe tulle' jaghanyaguNazIto dvipradezikaH pudgalaskandho jaghanyaguNazItasya dvipradezikasya pudgalaskandhasya dravyArthatayA tulyo bhavati 'paesaTTayAe tulle' pradezArthatayA pradezApekSayA tulyo bhavati, 'ogAhaNaTTayAe-siya hINe siya tulle siya abhahie' avagAhanArthatayAguNa zIta paramANupudgala kI praparUNA bhI jaghanyaguNa zIta paramANu ke samAna hI hai vizeSatA yaha hai ki svasthAna meM bhI SaTrasthAnapatita hotA hai gautama-he bhagavana ! jaghanyaguNa zIta dvipradezI skaMdhoM ke kitane paryAya haiM ? bhagavAn-he gautama ! jaghanyaguNa zIta dvipradezI skaMdhoM ke ananta paryAya kahe gae haiN| gautama-he bhagavan ! aisA kahane kyA kAraNa hai ? . bhagavan-he gautama ! jaghanyaguNa zIta eka dvipradezI skaMdha dUsare jaghanyaguNa zIta dvipradezI skaMdha se dravya kI apekSA tulya hotA hai, pradezoM kI apekSA se tulya hotA hai, avagAhanA kI apekSA se hIna guNa zIta paramANu pudgalanI prarUpaNa paNa jaghanya guNa zIta paramANunA samAnaja che. vizeSatA e che ke te svasthAnamAM paNa ghaTasthAna patita bane che. - zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! jaghanya guNa zIta DhipradezI sTonA keTalA paryAya che? zrIbhagavAna jaghanyaguNa zIta dipradezI skandhanA ananta paryAya kahelA che. zrI gautama-he bhagavan ! evuM kahevAnuM zuM kAraNa che ? zrI bhagavAn he gautama ! jaghanya guNa zIta eka kripradezI kanya bIjA jaghanya guNa zIta kripradezI kandhathI dayanI apekSAe tulya thAya che pradezanI apekSAe tulya thAya che, avagAhanAnI apekSAe hIna paNa thaI zake che, Page #930 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - prazApanAsUtra avagAhanApekSayA, syAt-kadAcit kazcid hIno bhavati, syAt-kadAcit kazcit tulyo bhavati, syAt-kadAcit-kazcidabhyadhiko bhavati tatra 'jai hoNe paesahINe yadA hIno vivakSita stadA pradezahIno bhavati, 'aha abhahie paesa anmahieM artha yadA abhyadhiko vivakSita stadA pradezAbhyadhiko bhavati, 'ThaIe cauTThANavaDie' sthityA catuHsthAnapatito bhavati, 'vaNNagaMdharasapajjavehi chaThANavaDie' 'varNagandharasaparyavaiH paTsthAnapatito bhavati, 'sIyaphAsa pajjave hi tulle' zItasparzapayavastulyo bhavati, "usiNaNincha lukkhaphAsapajjavehi chaThANaDie' upNasnigdhavakSasparzayevaiH padasthAnapatito avati, 'evaM ukkosaguNasIe vi' evam-jaghanyaguNazItavadeva, utkRSTaguNazIto'pi dviAdezikaH pudgala skandho'yaseyaH, "ajahaNNamaNukkosaguNasIe vi evaMceva' ajaghanyAnutkRSTaguNazIto'piH dvipradezikA : skandhaH / evaJcava-jaghanyaguNazItavadeva vaktavyaH, kintu-'Navara saTTANe chaTTaThANabaDie' nayaram-pUrvApekSayA vizeSastu svasthAnesvasthAnApekSayA pasthAnapatito bhavati, 'evaM jAva dasapaesie' evam-dviprade bhI ho sakatA hai, tulya bhI ho sakatA hai aura adhika bhI ho sakatA hai / yadi hIna ho to eka pradezase hIna hotA hai aura yadi adhika ho to eka pradeza se adhika hotA hai| sthiti se catuHsthAnapattita, varNa gaMdha aura rasa ke paryAyoM se SaTsthAnapatita aura zIta sparza ke ke paryAyoM se tulya hotA hai / uSNa, snigdha tathA rUkSa sparza ke paryAyoM se SaTsthAnapatita hotA hai| _ . isI prakAra utkRSTaguNa zIta bhI samajha lenA cAhie aura madhyamaguNa zIta bhI isI prakAra jAnanA cAhie / madhyamaguNa zIta meM vizeSatA yaha hai ki vaha svasthAna meM so SasthAnapatita hotA hai| tripradezI, caupradezI, paMcapradezI, chahapradezI, sAtapradezI ATha pradezI tulya paNa thaI zake che ane adhika paNa thaI zake che. je hIna hoya te eka pradezathI hIna thAya che ane je adhika heAya te eka pradezathI adhika thAya che. sthitithI catuHsthAna patita, varNa, gaMdha ane rasanA paryAthI cha sthAna patita ane zIta sparzanA paryAthI tulya thAya che, udaNa niSpa tathA rUkSa sparzanA paryAyAthI 58sthAna patita thAya che......:. eja prakAre utkRSTa guNa zIta paNa samajI levA joie ane madhyama 1 guNa zIta paNa eja prakAre jANavA joIe. madhyama guNa zItamAM vizeSatA e che ke te svasthAnamAM paNa sthAna patita thAya che. e ja prakAre tripradezI thAraazI, 5ya pradezI, 7 pradezI, sAta. azI, 18 pradezI, nau azI Page #931 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyayodhinI TIkA pada 5 sU.15 jaghanyaguNakAlakAdiparyAyanirUpaNam 606 ziko'pi pudgalaskandhaH pratipattavyaH, kintu 'NavaraM ogAhaNaTThayAe paesaparibuDDhIkAyavyA' navaram-pUrvApekSayA vizeSastu avagAhanArthatayA-avagAhanApekSayA pradezaparivRddhiH karttavyA, 'jAva dasapaesiyassa navapaesA buDDijjaMti' yAvattricatuH paJca paTsaplASTa navadazapradezikasya skandhasya navapradezAH varddhipyante ityAzayaH, gautamaH pRcchati-'jahaNNaguNasIyANaM saMkhejjapaesiyANaM pucchA ?' javanyaguNa zItAnAm saMkhyeyapradezikAnAM skandhAnAM kiyantaH paryavAH prajJaptAH ? iti pRcchA, bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'aNaMtA pajjavA paNNattA, jaghanyaguNazItAnAM saMkhyeyapradezikAnAM skandhAnAmanantAH paryavAH prajJaptAH / gautamaH pRcchati-'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai-'jahaNNaguNasIyANaM saMkhejjapaesiyANaM aNaMtA pajjavA paNNattA' he bhadanta ! tat-atha, kenArthena-kathaM tAvad , evamuktarItyA ucyate yat-jaghanyaguNazItAnAM saMkhyeyapradezikAnAM skandhAnAmanantAH paryavAH prajJaptAH ? iti, bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNaguNasIe saMkhejjapaesie' jaghanyaguNazItaH saMkhyeyapradezikaH pudgalaskandhaH, 'jahaNNaguNanaupradezI aura dazapradezI pudgalaskaMdha kI bhI prarUpaNA kara lenI cAhie, magara avagAhanA kI apekSA se unameM uttarottara pradezoM kI vRddhi karanI cAhie, yAvat dazapradezI skaMdha ke naupradezoM kI vRddhi karanI caahie| gautama-he bhagavan ! jaghanyaguNa zIta saMkhyAtapradezI skadho ke kitane paryAyaM kahe gae haiM ? bhagavAn-he gautama ananta paryAya kahe gae haiN| - gautama-he bhagavan aisA kahane kA kyA kAraNa haiM ? bhagavAn-he gautama ! jaghanyaguNa zIta saMkhyAtapradezI eka skaMdha dUsare jaghanyaguNa zIta saMkhyAtapradezI skaMdha se dravya kI apekSA ane daza pradezI pudgala kanvanI paNa prarUpaNA karI levI joIe, paNa avagAhanAnI apekSAe teomAM uttarottara pradezanI vRddhi karavI joie. yAvata daza pradezI kalpanA nava pradezanI vRddhi karavI joIe. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! jaghanya guNa zIta saMkhyAta pradezI skanA keTalA paryAya kahelA che? zrI bhagavAna -he gautama! ananta paryAya kahelA che. zrI gautamasvAmI- he bhagavan! ema kahevAnuM zuM prajana che? zrI bhagavAna he gautama! jaghanya guNa zIta saMkhyAta pradezI eka kanya bIjA jaghanya guNa zIta saMkhyAta pradezI skalpathI dravyanI apekSAe Page #932 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 502 inter sIyassa saMkhejjapa esiyassa davvaTTayAe tulle' jaghanyaguNazItasya saMkhyeyapradezikasya pudgalaskandhasya dravyArthatayA tulyo bhavanti, 'parasaTTayAe duDANavaDie ' pradezArthatayA pradezApekSayA dvisthAnapatito bhavati, 'Thiie cauTTANavaDie' sthityA catuHsthAnapatito bhavati, 'vaNNAdIhiM chaTTANavaDie' varNAdibhiH padasthAnapatito bhavati, 'sIyakAsapajjaveddi tulle' zItasparzaparyayaistulyo bhavati, 'usiNaNiddhalukkhehiM chaTThANacaDie' uSNa snigdharUkSaiH padasthAnapatito bhavati, 'evaM ukkosaguNasIe vi' ekm jaghanyaguNazItavadeva, utkRSTaguNazIto'pi saMkhyeyapradezikaH pudgalaskandho'vaseyaH 'ajahaNNamaNukosaguNasIe evaM ceva' ajanyAnutkRSTaguNazIto'pi saMkhyeyapradezikaH pudgalaskandhaH evaJcaiva jaghanyaguNazItava devAvagantavyaH, kintu 'NavaraM sahANe chahANavaDie' navaram - pUrvApekSayA vizepastu svasthAne - svasthAnApekSayA padasthAnapatito bhavati, gautamaH pRcchati - 'jahaNaguNasIyANaM asaM khijjapa esiyANaM pucchA' jaghanyaguNazItAnAm asaMkhyeyapradezikAnAM skandhAnAM kiyantaH paryavAH prajJaptAH ? iti pRcchA, bhagavAn Aha - 'goyamA !' he gautama! 'anaMtA pajjavA paNNattA' javanyaguNazItAnAmasaMkhyeyapradezikAnAM skandhAnAmanantAH pathaivAH prajJaptAH, tulya, pradezoM kI apekSA disthAnapatita, avagAhanA kI apekSA disthAnapatita, sthiti kI apekSA catuHsthAnapatita, varNa Adi se pasthAnapatita aura zIta sparzo kI apekSA parasthAnapatita hotA hai utkRSTaguNa zIta saMkhyAtapradezI skaMdha bhI jaghanyaguNa zIta saMkhyAtapradezI skaMdha ke samAna hI samajhanA cAhie madhyamaguNa zIta bhI isI prakAra hai, magara isameM vizeSatA yaha hai ki vaha svasthAna meM padasthAnapatita hotA hai gautama - he bhagavan ! jaghanyaguNa zIta asaMkhyAta pradezI pudgalaskaMdhoM ke kitane paryAya hai ? tulya pradezAnI apekSAe dvisthAna patita, avagAhanAnI apekSAe dvisthAna patita sthitinI apekSAe catuHsthAna patita, vadhu ADhithI SaDthAna patita ane zIta sparzInA paryAyathI tulya thAya che. uSNu, snigdha ane rUkSa spardhAnI apekSAe pasthAna patita thAya che. utkRSTa guNu zIta sakhyAta pradezI skandha paNa jaghanya guNu zIta saMkhyAta pradezI skandhanA samAnaja samajavA joie, madhyama guNa zIta e prakAranA che. paNa temAM vizeSatA e che ke e svasthAnamAM paNa padmasthAna patita thAya che, zrI gautamasvAmI--he bhagavan ! jaghanya guNu zIta asa khyAta pradezI pudgala kandhAnA keTalA paryAya che ? Page #933 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 5 sU.15 jaghanyaguNakAlakAdiparyAyanirUpaNam 903 gautamaH pRcchati-'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai jahaNNaguNasIyANaM asaMkhejjapaesiyANaM aNaMtA pajjavA paNNattA' he bhadanta ! tat-atha kenArthena-kathaM tAvad , evam-uktarItyA ucyate yad-jaghanyaguNazItAnAm asaMkhyeyapadezikAnAm skandhAnAmanantAH paryavAH prajJaptAH ? iti, bhagavAna Aha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNaguNasIe asaMkhejjapaesie' jaghanyaguNazIto'saMkhyeyapradezikaH pudgalaskandhaH, 'jahaNNaguNasIyassa asaMkhejjapaesiyassa davaTTayAe tulle' jaghanyaguNana zItasya asaMkhyeyapradezikasya pudgalaskandhasya dravyArthatayA tulyo bhavati, 'paesaTTayAe cauDhANavaDie' pradezArthatayA catuHsthAnapatito bhavati, 'ogAhaNaTThayAe cauhANavaDie' avagAhanArthatayA-avagAhanApekSayA catu:sthAnapatito bhavati, 'Thiie cauhANavaDie' sthityA catu:sthAnapatito bhavati, 'vaNNAipajjaveDiM chaTThANavaDie' varNAdiparyavaiH paTsthAnapatito bhavati, 'sIyaphAsapajjavehiM tulle' zItasparzaparyavaistulyo bhavati, ubhayepAmapi jaghanyaguNazItasparzavatvAt 'usiNaNiddhalukkhaphAsapajjavehi chaTThANavaDie' uSNasnigdharUkSasparzaparyavaiH paTsthAnapatito bhagavAn-he gautama ! ananta paryAya haiN| gautama-he bhagavan ! aisA kahane kA kyA kAraNa hai ? bhagavAn-he gautama ! jaghanyaguNa zIta asaMkhyAtapradezI eka pudgalaskaMdha dUsare jaghanyaguNa zIta asaMkhyAta pradezI pudgalaskaMdha se dravya kI apekSA tulya, pradezoM kI apekSA catu:sthAnapatita, avagAhanA kI apekSA catusthAnapatita sthiti, kI apekSA catuHsthAnapatita, varNa Adi kI apekSA SasthAnapatita aura zIta sparza ke paryAyoM se tulya hotA hai. kyoMki donoM jaghanyaguNa zIta hai| uSNa sparza, snigdha sparza tathA rUkSa sparza kI apekSA SaTsthAnapatita hai| zrI bhagavAn he gautama! ananta paryAya che. zrI gautamasvAmI- he bhagavana ! ema kahevAnuM zuM kAraNa che? zrI bhagavAna-he gautama! jaghanya guNa zIta asaMkhyAta pradezI eka pudgala bIjA jaghanya guNa zIta asaMkhyAta pradezI pugala kandhathI dravyanI apekSAe tulya, pradezanI apekSAe catuHsthAna patita, avagAhanAnI apakSAe catuHsthAna patita, sthitinI apekSAe catuHsthAna patita, varNa AdinI apekSAe pathAna patita ane zIta sparzanA paryAthI tulya ghAya che, kemake bane jaghanya guNa zIta che. upaNa sparza, snigdha paze tathA rUpha spaNanI apekSAe pasthAna patita thAya che. Page #934 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanAstre bhati. ga. rogagAlIe vi' evam--jayanyagaNagItavadeva unkRSTaguNagItovimalayAzitaH pudagalamkandhoM banAyA, 'anna gagaNukInaguNa sIe vi evaM naM. anayanyAnuSyagaNapatIno'pi asaMkhyeyapradezikaH pudgalaskandhaH ra jabagagAlInAgaMlaye yA denikapudgalaskandhayavAyaseyaH, kintu-'NavaraM mAyanie navaram pUrvapakSayA vizeSa svasthAne-svasthAnApekSayA myAnacaninI bharani, gautamaH pRjAti 'jANa guNanIyANaM aNaMtapaesiyANaM bhadanna : jayanyagaNagItAnAmananna pradezikAnAM pudgalamkandhAnAM kiyanA paryAH prAtaH ? iti pRcchA, bhagavAna Ada-'goyamA !' he gautama ! malA panjayA pagalA' jayanya guNagInAnAmanantapradezikapudgalaskandhAnAmanantAH yA prAptAH gaunamaH pacchani-' megaga maMte ! evaM buccar3a 'jaNaguNanayA adhanapae miyAgaM agaMnA paujayA pagNanA' he bhadanta ! tat-adha, kenAmaina- nAyana , param-unArInyA, ucyate yad jayanyaguNazItAnAmanantaMpradevidhAna pugalamkandhAnAmanannAH pavAH prAptAH ? iti, bhagavAna Ara-goyamA ! he gaunasa ! 'jaggagaNamIe aNaMtapaNasie jaha unI prakAra utkRSTaguNa asaMkhyAtapradegI kaMdha kI prarUpaNA sama. rAnI cAhie aura madhyamaguNa zIna asaMnyAnapradegI skaMdha ke saMbara meM mI mAtI kahanA caahie| kintu madhyamaguNa zIta meM vizeSanA yAda hai ki bAsyasthAna meM bhI pahandhAnapanina honA hai| gautama- bhagavana ! jaghanyaguNa zIna anannapradazI kadhoM ke jitane bhayo ? bhagavAna-he gautama : ananna paryAya meN| sama-bhagavana jaghanyaguNa gIta anannapradezI skaMdha ke mAgamA gahane kA kyA kAraNa haiM? : : :: : ::55 yI .......... ! Page #935 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 5 sU.15 jaghanyaguNakAlakAdiparyAyanirUpaNam 905 NaguNasIyasva aNaMtapaesiyarasa havyadvayAe tulle' jaghanyaguNazIto'nantapradezikaH pudgalaskandho jaghanyaguNazItasyAnantapradezikasya pudgalaskandhasya dravyAthatayA tulyo bhavati, 'paesaTTayAe chaTThANayaDie' pradezArthatayA paTsthAnapatito bhavati, ogAhaNaTTayAe cauhANavaDie' avagAhanArthatayA catu:sthAnapatito bhavati, 'Thiie cauhANavaDie' sthityA catu:sthAnapatito bhavati, 'vaNNAipajjavehiM chaTTANavaDie' varNAdi paryavaiH paTsthAnapatito bhavati, 'sIyaphAsapajjavehiM tulle' zItasparzaparyavaistulyo bhavati, 'abasesehiM sattaphAsapajjavehiM chaTThANavaDie' avazepaiH saptasparzaparyavaiH paTsthAnapatito bhavati, "evaM ukkosaguNasIe vi' evaMjaghanyaguNazItayadeva utkRSTaguNazIto'pi anantapradezikapudgalaskandho vaktavyaH, 'ajahaNNamaNukosaguNa lIe vi evaM ceva' ajanyAnutkRSTaguNazIto'pi anantapradezikaH pudgalaskandhaH evaJcava-jaghanyaguNazItavadevAvaseyaH, kintu 'Navara saTThANe chaTThANavaDie' navaram pUrvApekSayA vizeSastu svasthAne-svasthAnapekSayA paTsthAna bhagavAn he gautama ? jaghanyaguNa zIta anantapradezI skaMdha dUsare jaghanyaguNa zIta anantapradezI skAdha se dravya kI apekSA tulya pradezoM kI apekSA padasthAnapatita avagAhanA kI apekSA catuHsthAnapatita, varNa Adi ke paryAyoM kI apekSA paTUsthAnapatita, zIta spardA ke paryAthoM se tulya aura zeSa sAta sparza ke paryAyoM se SaTasthAnapatita hotA hai| isI prakAra utkRSTaguNa zIta anantapradezI skaMdha kI bhI prarUpaNA samajhanI cAhie aura madhyalaguNa zIta anantapradezI kI bhii| kintu madhyamaguNa zIta anantapradezI kadha svasthAna kI arthAta zIta sparza kI apekSA bhI SaTsthAnapatita hotA hai| zrI bhagavAna he gautama ! jaghanya guNa zIta ananta pradezI anya bIjA jaghanya guNa zota ananta pradeza kathI dravyanI apekSAe tulya pradezanI apekSAe SasthAna patita, avagAhanAnI apekSAe catuHsthAna patita sthitinI apekSAthI catuHsthAna patita, varNa AdinA paryAnI apekSAe vasthAnapatita, zIta sparzanA paryAyathI tulya, ane zeSa sAta sparzAnA paryAthI pAnapatita thAya che. eja prakAre utkRSTa guNa zIta ananta pradeza anvanI paNa prarUpaNA samajI levI joIe ane madhyama guNa zIta ananta pradezanI paNa paranuM madhya guNa zIta ananta pradezI skandha varaghAnanI arthAt zIta sparzanI apekSAe paNa pAna patita thAya che, 10 114 Page #936 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 906 prajJApanAsUtre patito bhavati, 'evaM usiddhilakkhe jahA sIe' evam pUrvoktarItyA uSNasnigdharUkSasparzo'pi yathA zItasparzaH pratipAditastathA pratipattavyaH, 'paramANupoggalassa tava paDivakkho savvesiM na bhaNNai tti bhANiyacca' paramANupudgalasya tathaiva - pUrvokta zItasparza paramANupudgalavadeva pratipakSaiH viruddhaiH sarvaH sparna bhaNyate iti bhaNitavyaM vaktavyamiti bhAvaH / tathAhi zItasparzasya uSNasparzena, snigdhasya rUkSasparzana, mRdukasparzasya karkaza sparzana laghukasparzasya gurukasparzana ca virodhAt svasva viruddhaparyAyo na vaktavyaH / / sU0 15 // sAmAnyaskandhaparyAyavaktavyatA mUlam - jahaNNapaesiyANaM bhaMte ! saMdhANaM pucchA, goyamA ! anaMtA pajavA paNNattA se keNTTeNaM aMte ! evaM buccai - jahaNNa Goreparza snigdhasparza aura rukSasparza kI vaktavyatA zItasparza kI vaktavyatA ke samAna hI samajhanA cAhie / yahA~ yaha yAta dhyAna meM rakhanA cAhie ki jaise zIta sparza kA pratipakSa uSNa sparza paramANu meM nahIM hotA ataeva usakA kathana nahIM kiyA gayA hai usI prakAra anya sparzo meM bhI usakA pratipakSa sparza paramANu meM nahIM hotA ataeva usakA kathana nahIM karanA cAhie jaise | snigdha sparza kA pratipakSa rUkSa sparza hai, jisa paramANu meM snigdhasparza hogA usameM rUkSa sparza nahIM hogA, jisameM rUkSa sparza hogA usameM snigdha sparza nahIM hogA / isI prakAra mRdu karkaza sparza paraspara virodhI hai / laghu aura guru sparza paraspara virodhI hai / eka hI paramANu meM ye virodhI sparza bhI nahIM ho sakate ataeva paramANu meM inakA ullekha nahIM karanA cAhie // 15 // uSNu sparzI, snigdha spaza ane rUkSa sparzanI vaktavyatA zIta sparzInI, vaktavyatAnA samAnaja samajavI joIe. ahiM A vAta dhyAnamAM rAkhavI joIe ke jema zIta sparzanA pratipakSa uSNu sparzI paramANumAM nathI hatA, tethIja evu kathana nathI karyu. eja prakAre anya sparzImAM paNa temanA prati pakSa sparzI paramANumAM nathI hAtA, tethI ja temanuM kathana nahI" karavu joie. jema snigdha sparzanA pratipakSa rUkSa sparzI che, je paramANumAM snigdha spa haze temAM rUkSa sparza nahI' hAya, jemAM rUkSa spa haze temAM snigdha spa nahI' hAya eja prakAre mRdu ane kaza sparzI paraspara vidhI che, laghu ane gurU sparzI paraspara vidhI che. eka ja paramANumAM A vidhI pa nathI hAi zakatA, tethI ja paramANumAM emanA ullekha na karavo joie 5 15 5 Page #937 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 5 sU.16 sAmAnyaskandhaparyAyanirUpaNam 207 paesiyANaM khaMdhANaM aNaMtA pajjavA paNNatA ? godhamA ! jahaNNapaesie khaMdhe jahaSNapaesiyarasa khaMdhassa davvaTTayAe tulle, paesaTTayAe tulle, ogAhaNaTTayAe siya hINe siya tulle siya abbhahie, jai hoNe paesa hoNe aha abhahie paesamabhahie, ThiIe cauTANavaDie, vaNNagaMdharasauvarillacauphAsapajjavehi chaTANavaDie, ukosapaesiyANaM bhaMte ! khaMdhANaM pucchA, goyamA! aNaMtA pajjavA paNNattA, se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai-ukolapaeliyANaM khaMdhANaM aNaMtA pajjavA paNNatA? goyamA ! ukosapaelie khaMdhe ukkosapaesiyassa khaMdhassa davvaTThayAe tulle, paesaTTayAe tulle ogAhaNaTTayAe cauTANavaDie, ThiIe cauTANavaDie, daNNAi aTaphAsapajjavehiM ya chaTANavaDie, ajahaNNamaNukolapaesiyANaM bhaMte! khaMdhANaM kevaiyA pajjavA paNNatA, goyamA! aNaMtA pajjavA paNNattA, se keNaTeNaM evaM vuccai-ajahaNNamaNukosapaesiyANaM khaMdhANaM aNaMtA pajjatrA paNNattA ? goyamA ! ajahaNamaNukosapaesie khaMdhe ajahaNNamaNukkolapaesiyala khaMdhassa davvaTTayAe tulle, paesaTTayAe, chaTANavaDie, ogAhaNaTTayAe, cauTTANavaDie, ThiIe cauTANavaDie, vapaNAi aTTaphAsapajjavehiM ya chaTANavaDie, jahaeNogAhaNagANaM bhaMte ! poggalANaM pucchA, goyamA! aNaMtA pajjavA paNNattA, se keNaTuNaM bhaMte ! evaM vuccai-jahaNNogAhaNagANaM poggalANaM aNaMtA pajavA paNNattA ? goyamA jahaNNogAhaNae poggale jahaNyogAhaNalsa poggalassa davaTayAe tulle, paesaTTayAe chaTANavaDie, ogAhaNaTTayAe tulle, ThiIe cauTANavaDie, vaNNAi urillaphAsehi ya chaTANavaDie, ukkosogAhaNae vi evaM ceva, NavaraM ThiIe tulle, ajahaNNamaNukoso. gAhaNagANaM bhaMte ! poggalANaM pucchA, goyamA! aNaMtA paJjavA Page #938 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanAsUtra paNNattA, se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai-ajahaNNamaNukosogAhaNagANaM poggalANaM aNaMtA panjavA paNNatA? goyamA! ajahapaNamaNukosogAhaNae poggale ajahaNNamaNukologAhaNagassa poggalassa davvaTTayAe tulle, paesaTTayAe chaTANavaDie, ogAhaNaTTayAe cauTTANavaDie, TiIe cauTANavaDie, vaNi aTaphAsapajjavehi ya chaTANavaDie, jahaNNaThiiyANaM saMte! pogalANaM pucchA, goyamA ! aNaMtA pajjA paNNatA, se keNaNaM bhaMte ! evaM vuccai-jahaNNaThiiyANaM poggalANaM aNatA pajjavA paNNatA ? gauyamA! jahaNNaThiie poggale jahaNNaThiDyasta poggalassa davaTTayAe tulle, paesaTTayAe chaTANavaDie, ogAhagaTTayAe cauTANavaDie, ThiIe tulle, vaNNAi azAsapajjavehi ya chaTANavaDie, evaM ukolaThiie vi, ajahaNNamAkosaThiie vi evaM ceva, navaraM ThiIe vi bauTANavaDie, jahaSNaguNakAlayANaM bhaMte! poggalANaM kevaiyA ejavA paNNatA ? goyamA ! aNaMtA pajavA paNattA, se keNaTuNaM bhaMte! evaM buccai-jahapaNa guNakAlayANaM poggalANaM aNaMtA pajjavA paNNatA ? goyasA! jahaNNaguNakAlae poggale jahaNaguNakAlayasla poggalassa dabaTTayAe tulle, paesaTTayAe chaTANavaDie, ogAhardayAe cauTANavaDie, TiIe cauTANavaDie, kAlavaNapajjayahiM tulle, avasesehiM vaNagaMdharasappAsapajjavehiM ya chaTANabaDie, se teNaTeNaM goyamA ! evaM buccAi-jahaNNaguNakAlayANaM poggalANaM aNaMtA pajjavA paNNatA, evaM ukosaguNakAlae vi ajahaSNamaNukosaguNakAlae vi evaM ceba, NavaraM saTANe chaTThANavaDie, evaM jahA kAlavaNapajavANaM vattavyayA aNiyA tahA sesANa vi vaNagaMdharasaphAsANaM vattavyayA bhANiyacyA, jAva ajahapaNa Page #939 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 909 pramaiyabodhinI TIkA pada 5 sU.16 sAmAnyaskandhaparyAyanirUpaNam maNukosalukkhe, saTANe chaTThANavaDie, se taM rUvi ajIva pajjavA, se te ajIva pajjavA, iti paNNavaNAe bhagavaIe visesapayaM samattaM // sU0 16 // ___ chAyA-jaghanyapradezikAnAM bhadanta ! skandhAnAM pRcchA, gautama ! anantAH paryavAH prajJaptAH, tat kenArthena bhadanta ! evamucyate-javanyapradezikAnAM skandhAnAmanantAH paryavAH prajJatAH ? gautama ! jaghanyapradezikaH skandho jaghanyapradezikasya skandhasya dravyArthatayA tulyaH, pradezArthatayA tulyaH, avagAhanArthatayA syAddhIna: syAttulyaH, syAdabhyadhikaH, yadA hInaH pradezahInaH, atha abhyadhikaH pradezA sAmAnya skandhaparyAyavaktavyatA zabdArtha-(jahaNNapaesiyANaM bhaMte ! khaMdhANaM pucchA ?) he bhagavan ! jaghanya pradezI skaMdhoM kI pRcchA ? (goyanA ! agaMtA pajjA paNNatA) he gautama ! ananta paryAya kahe haiM.(le keNaTeNaM bhale ! evaM vuccai jahaNNapaesiyANaM khaMdhANaM aNaMtA pajjavA paNNattA ?) he bhagavan ! kisakAraNa aisA kahA ki jaghanya pradezI skaMdhoM ke ananta paryAya kahe haiM (goyanA ! japaNapaesie khaMdhe jahaSNapaesniyassa baMdhassa caTTayAe tulle) he gautama ! jaghanyapradezI skaMdha jaghanyamadezI skaMdha se dravya kI dRSTi se tulya (paesaTTayAe tulle) pradezoM kI apekSA tulya (ogAhaNaThyAe siya hINe siya tulle liya amahipa) avagAhanA kI dRSTi se kadAcit hIna, kadAcita tulya, kAcita adhika (jar3a hINe eesahINe) yadi hIna ho to eka pradezahIla (aha abhahie paesaahie sAmAnya skandha paryAya vaktavyatA zahAtha-jahaNNapaesiyANaM bhaMte ! khaMdhANaM pucchA ?) se lagavan ! dhanya pradezI 24-dhAnI cha ? (goyamA ! aNatA paJjavA paNNattA) gautama ! mananta paryAya 4aa che (se keNaTeNaM maMte! evaM bucai-jahaNNapAesiyANa baMdhANaM aNaMtA pajjavA paNNattA ?) se lagavan ! // 4 // 20 rebha 4aaN che se dhanya azI randhAnA ananta paryAya hA cha ? (goyamA ! jahaNNapapasie khaye jahaNNapaesiyarasa khaMdhassa dabaTTayAe nulle) le gautama ! dhanya pradezIya 55nya pradezI yI vyanISTiyo tusya (paNasaTyAga tulle) prazAnI apekSA tumya (ogahaNaTTayAe siya hoNe siya nulle siya amAhiba) 14. nAnI me 4Ayit hIna, 4Azita tulya 4Azit Ei (jai hoNe pAsa Page #940 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 910 zApAsUtre bhyadhikaH, sthityA catuHsthAnapatitaH, varNagandharasoparitanaH catuHsparzaparyayeH pad sthAnapatitaH, utkRSTapradezikAnAM bhadanta ! skandhAnAM pRcchA, gautama ! anantAH paryavAH : prajJaptAH, tat kenArthena bhadanta ! evamucyate - utkRSTa pradezikAnAM skandhA - nAmantAH paryavAH prajJaptAH ? gautama ! utkRSTapradezikaH skandhaH utkRSTa pradezikasya skandhasya dravyArthatayA tulyaH pradezArthatayA tulyaH, avagAhanArthatayA catuHsthAnapatitaH, sthirayA catuHsthAnapatitaH, varNAdi aSTasparzaparyavaizca paTsthAnapapatitaH, agara adhika ho to eka pradeza adhika (TiIe cauTThANacaDie) sthiti se catusthAnapatita (vaNNa gaMdharasauvarilla cauphAsehiM chaTTANavaDie) varNa, gaMdha, rasa aura Upara ke cAra sparzo se SaTsthAnapatita (ukko sapaesiyANaM saMte ! khaMdhANaM pucchA ) he bhagavan ! utkRSTa pradeza vAle skaMdhoM kI pRcchA ? (goyamA ! anaMtA pajjavA paNNattA) he gautama! ananta paryAya kahe haiM ( se keNadvegaM bhaMte 1 evaM baccaiukko sapaesiyANaM saMdhANaM anaMtA pajjavA paNNattA ? ) kisa kAraNa he bhagavan ? aisA kahA jAtA hai ki utkRSTa pradezI skaMdhoM ke ananta paryAya kahe haiM ? ( goyamA !) he gautama ! ( ukkosapaesie khaMdhe ukkosapaesiyassa khaMdhassa davvaTTayAe tulle) utkRSTa pradezI skaMdha, utkRSTa pradezI skaMdha se dravya kI apekSA se tulya hai (paesaTTayAe tulle) pradezoM se tulya hotA hai (ogAhaNaTTayAe) avagAhanA se (cauTTahANa vaDie) catu:sthAnapatita (TiIe cauTThANacaDie) sthiti se catuHsthAnapatita (vaNNA hINe) le hIna hoya to bheu aheza DIna ( aha abbhahie paesamavbhahie ) agara adhiSTha hoya to me pradeza adhi (ThiIe caTTAnavaDie) sthitithA tuHsthAna patita (vaNNagaMdharasauvarilla cauphAsehiM chaTTANavaDie) varSA, gaMdha, rasa ane UparanA cAra spathI SaTrUsthAnapatita thAya che. (ukkosapaesiyANaM bhaMte ! khaMdhANaM pucchA ?) he bhagavan ! utSTa pradezavANI 24ndhonI pRchA ? (goyamA ! anaMtA pajjavA paNNattA) he gautama! ananta paryAya 4 che (sekeNaTTeNaM te evaM buccai - ukkosapaesiyANaM saMdhANaM anaMtA pajjavA paNNattA 1) zA bharaNe he bhagavan ! sebha hevAya he utkRSTa pradezI 24ndhAnA ananta paryAya hyA che ? (goyamA !) he gautama! ( ukkosapaesie khaMdhe ukkosapaesiyassa khaMdhassa vvaTTayAe tulle) utpTa pradezI dhaSTa adezI s4ndhathI dravyanI apekSAye tujhyache (parasaTTayAe tulle) pradezothI tujhya thAya che (ogAhaNaTTayAe) avagAhanAthI (cauTThANavaDie) yatuHsthAna patita (ThiIe cauTThANa vaDie) sthitithI yatuHsthAnapatita (vaNNA aTThaphAsapajjavehiMya chaTTANavaDie) varNAddithI Page #941 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 5 sU16 sAmAnyaskandhaparyAyanirUpaNam 911 ajaghanyAnutkRSTapradezikAnAM bhadanta ! skandhAnAM kiyantaH paryavAH prajJaptA ? gautama ! anantAH paryavAH prajJaptAH, tat kenArthena bhadanta ! evamucyate-ajavanyAnutkRSTapradezikAnAM skandhAnAmanantAH paryavAH prajJaptAH ? gautama ! ajayanyAnutkRpradezikaH skandho'jaghanyAnutkRSTapradezikasya skandhasya dravpArthatayA tulyaH, pradezArthatayA paTsthAnapatitaH, avagAhanArthatayA catu:sthAnapatitaH, sthityA catu:sthAnapaditaH, varNAdi aSTasparzaparyavaizca paTsthAnapatitaH, jaghanyAvagAhanakAnAM bhadanta ! i aTThaphAsepajjavehi ya chaTThANavaDie) varNAdi se tathA ATha sparza ke paryAyoM se SaTsthAnapatita hotA hai| (ajahaNNamaNukkosapaeliyANaM khaMdhANaM kevaiyA pajjavA paNNattA) madhyamapradezI skaMdhoM ke kitane paryAya kahe haiM (goyamA aNaMtA pajjavA paNNattA) he gautama ! ananta payAya kahe haiM (se keNadveNaM bhaMte ! evaM buccai-ajahaNNamaNukkosapaesiyANaM aNaMtA pajjavA paNNattA ?) kisa kAraNa he bhagavan ! aisA kahA hai ki madhyamapradezI skadhoM ke ananta paryAya kahai haiM ? (goyamA ! ajahaNNasaNukkosapaesie khaMdhe ajahaNamaNukkomapaesiyassa khaMdhassa vvayAe tulle) he gautama ! madhyamapradezI skaMdha madhyamapradezI skaMdha se dravya kI dRSTi se tulya hotA hai (paesadhyAe chaThThANavaDie) pradezoM se padasthAnapatita hotA hai (ogAhaNayAe cauThANavaDie) avagAhanA se catu:sthAnapatita hotA hai (ThiIe cauTThANa Die) sthiti se catusthAnapatita hotA hai (vaNNAiaTThaphAsapajjavehiya) varNAdi se tathA ATha sparzo ke paryAyoM se (chttaatathA ATha sparzanA paryAyethI sthAna patita bane che (ajahaNNamaNukosaepasiyANaM khaMdhANaM kevaiyA pajjavA paNNattA ?) madhyama praTeza. 24-dhonA sA paryAya hA cha ? (goyamA ! agaMtA pajjavA paNNattA) he gautama ! ananta paryAya 46 // cha (se kepaTTeNaM bhaMte ! evaM vuccai-ajahaNNamaNukosapaesiyANa khaMdhANaM atA pajavA paNNattA) // 2 he sagavan ! se 4ghucha bharama pradezI 24-dhonA ananta paryAya 4aa che (goyamA ! ajahaNgamagukosapAsie khaMdhe ajahaNNamaNukosapapasiyarasa khaMdhassa vvaTThayApa tulle) 3 gautama! mapama pradezI skandha madhyama pradezI skandhathI dravyanI dRSTie tulya thAya cha (paesaTTayAe chaTThANavaDie) prazAthI padasthAna patita thAya cha (ogAhaNaTTayAe caTTANavaDie) AqAnAthI yatuHsthAna patita thAya che (ThiIe caDhANavaDie) sthitithI yatu:zthAna patita thAya che. (vaNNAi adRphAsapajahiya) yI taya 3 25nA paryAyAdhI (chaTTANavaDira) pahacAna patita thAya he Page #942 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 912 prazApanA pudgalAnAM pRcchA, gautama ! anantAH paryavAH prajJaptAH tat kenArthena bhadanta ! evamucyate-jaghanyAvagAhanakAnAM pudgalAnAM anantAH paryavAH prajJaptAH ? gautama ! jaghanyAvagAhanakaH pudgalo aghanyAvagAhanakasya pudgalasya dravyArthatayA tulyaH pradezArthatayA paTsthAnapatitaH, avagAhanArthatayA tulyaH, sthityA catu:sthAnapatitaH, varNAdi-uparitana catu:spazaizca padasthAnapatitaH, utkRSTAnagAhanako'pi evaJcaiva, navaraM sthityA tulyaH, ajaghanyAnutkRSTAvagAhanakAnAM bhadanta ! pudgalAnAM pRcchA, NavaDie) SaTUsthAnapatita hotA hai (jahaNNogANagANaM saMte ! poggalANaM pucchA ?) he bhagavana ! jaghanya avagAhanA vAle pudgaloM kI pRcchA ? (goyamA ! aNaMtA pajjavA paNNattA) he gautama ! ananta paryAya kahe haiM (se keNa?NaM bhaMte evaM vuccai jahaNogAhaNagANaM poggalANaM aNaMtA pajjavA paNNattA ?) he bhagavan ! kila kAraNa aisA kahA gayA hai ki jaghanya avagAhanA vAle pudagaloM ke ananta paryAya kahe haiM (goyamA ! jahaNNogAhaNae poggale jahaNNogAhaNagarala poggalassa vaTTayAe tulle) he gautama ! jaghanya avagAhanA vAlA pula jaghanya avagAhanA vAle pudgala se dravya kI dRSTi se talya (paelaThyAe chaTThANavaDie) pradezoM kI apekSA SaTsthAnapatita (ogahaNa yAe tulle) avagAhanA se tulya (ThiIe cauhANavaDie) sthiti se catu:sthAnapatita (vaNNAi uvarillaphAlehiya chahANapaDie) varNa Adi se tathA Upara ke cAra sparzo se SasthAnapatita (uskosogAhaNae vi evaM ceca) utkRSTa avagAhanA vAlA bhI isI prakAra (NavaraM) vizeSa (ThiIe tulle) (nahaNNogAhaNagANa bhaMte ! poggalANaM pucchA ?) OM san ! dhanya bhaqsAunA l pugatAnI 27 ? (goyamA ! aNaMtA pajjavA paNNattA) gItama! mananta paryAya 4 // cha (se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai-jaiNNogAhaNagANaM poggalANaM aNaMtA pajjavA paNNattA ?) lagavan ! // 120 mema 4uvAyu cha hai dhanya mAnAvA pugatAnA mananta paryAya 4aa cha (goyamA ! jahaNNogAhaNae poggale jahaNNogAhaNagassa pogalassa dabaTTayAe tulle) gautama ! dhanya avagAhanAvALA pudgala jaghanya avagAhanAvALA pudgalathI dravyanI dRSTie tulya cha (paesaTTayAe chaTThANavaDie) graMzAnI STime SaT-thAna patita (ogAhaNaTrayAe tulle) mAInAthI tulya (ThiIe cauDhANavaDie) yatithI yatu:sthAna patita (vaNNAi uvarilla phosehiya chaTThANavaDie) qge mAhithI tathA 52 // yAra spathI ghaTasthAna patita (ukosogAhaNae vi evaM ceva) kRSTa mAnA Page #943 -------------------------------------------------------------------------- ________________ trafat TIkA pada 5.016 sAmAnyaskandhaparyAya nirUpaNam " gautama ! anantAH paryayAH prajJAH tat kenArthena bhadanta ! evamucyate-ajanyAnutkRSTAvagAhanakAnAM pudgalAnAmanantAH paryavAH prajJatAH ? gautama ! ajaghanyAnutkRSTAvagAhanakaH pudgo'jaghanyAtutkRSTAvagAhanakasya pudgalasya dravyArthatayA tulyaH, pradezArthatayA padsyAnapatitaH, avagAhanArthatayA catuHsthAnapatitaH sthityA catu:sthAnapatitaH, varNAdi aSTa sparzaparyavaizca padsthAnapatitaH, jaghanyasthitikAnAM bhadanta ! pudgalAnAM pRcchA, gautama | anantAH paryavAH prajJaptAH, tat kenArthena sthiti se tulya hotA hai (ajamako sogAhaNagANaM bhaMte! poggalANaM pucchA ?) madhyama avagAhanAvAle he bhagavan ! pudgaloM kI pRcchA ? (goyamA ! anaMtA pajavA paNNatsA) he gautama! ananta paryAya kahe haiM (se hNaNaM bhate / evaM baGga - (ajaNamaNukosogAhaNagANaM poggalANaM anaMtA pajjava paNNattA) : kisa kAraNa he bhagavan ! aisA kahA ki madhyama avagAhanA vAle pudgaloM ke ananta paryAya kahe haiM (goyamA ! ajahaNNamaNukako sogAhaNae pogale) he gautama | vadhyama avagAhanA vAlA pudgala (ajahaNNasaNukkosomAhaNagarasa poggalassa davvaTTayAe tulle) madhyama avagAhanA vAle pudgala se dravya kI apekSA tulya (paesahayAe brahmANapaDie) pradezoM kI apekSA se padasthAnapatita (ogAhaNajhyAe cANavaDie) avagAhanA kI apekSA catuHsthAnapatita (TiIe cANavaDie) sthiti se catuHsthAnapatita (vaNNAha - aDaphAsapajjavehi ya brahmANapaDie) varNAdi se tathA ATha sparza ke paryAyoM SaTsthAnapatita 913 dAjA pazu se aThAre (navara) vizeSa (ThiIpa tulle) sthitithI tujhya thAya che (ajahuNNamaNukosogAhaNagANaM bhaMte ! poggalANaM pucchA ?) madhyama avagAhunA vANA he bhagavan ! yugayonI pRthchA ? (goyamA ! aNatA pajjavA paNNattA) he gautama ! ananta paryAya 4 che se keNaTuNaM bhaMte ! evaM buccai - ajahaNNamaNukosogAhaNagANaM poggalANaM anaMtA pajjavA paNNattA) zA araye se bhagavan ! mevu uche bhAvagAhunAvAjA yugasonA ananta paryAya hyA che (gocamA ajahaNNamaNukosogAhaNara pogale) he gautama! madhyama avagAhanavAjA thuGgA (ajahaNNamaNukosogAhaNassa poggalamsa dabAe tulle ) madhyama avagAhanAvANA thugAthI dravyanI apekSA tujhya (parasaTTayAe uDDANavaDie) pradezAMnI ye. kSAtre SaTsthAna patita (ogAhaNaTTayAe cANavaDie) avagAhunAnI apekSAye catuHsthAna patita (ThiIe caTTagapaDie) sthitithI yatuHsthAna patita (caNyAi adRphAsapajjavehiM chaTTANavaDie) varSAcdhiI tathA AI sparzanA paryAyAdhI sthAna patita thAya che. 40 115 1 Page #944 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 914 prajJApanAsUtre bhadanta ! evamucyate-jaghanyasthitikAnAM pudgalAnAmanantAH paryavAH prajJaptAH ? gautama ! jaghanyasthitikaH pudgalo jayanyasthitikasya pudgalasya dravyArthatayA tulyaH, pradezArthatayA paTsthAnapatitaH, avagAhanArthatayA catu:sthAnapatitaH, sthityA tulyaH, varNAdi-aSTasparzaparyavaizca padasthAnapatitaH, evamunkRSTa sthitiko'pi, ajaghanyAnutkRSTAsthitiko'pi evaJcava, navaraM sthityApi catuHsthAnapatitaH, (jahaNNaThiyANaM bhate poggalANaM pucchA ?) he agavana ! jaghanya sthiti vAle pugaloM kI pRcchA ? (goyamA ! aNaMtA pajjavA paNNattA) he gautama ! ananta paryAya kahe haiM (le keNaNaM bhate evaM buccAi-jahapaNaThiyANaM poggalANaM arNatA pajjavA paNNatA?) he bhagarala ! kisa kAhaNa aisA kahAjAtA hai ki jaghanya sthiti vAle punaloM ke ananta paryAya haiM ? (goyamA ! jahaNNaTiie poggale jahaNNaThijhyasma poggalassa vvayAe tulle) he gautama ! jaghanya sthiti vAlA pudgala jaghanya sthiti vAle pudgala se dravya kI apekSA tulya hotA hai (paesaTTayAe chaTThANavaDie) pradezoM kI apekSA se paTsthAnapatita hotA hai (ogAhaNadhyAe cauTThANavaDie) avagAhanA le catuHsthAnapatita hotA hai (ThiIe tulle) sthiti se tulya hotA hai (vaNyAi-phAlapajjavehiya chaTThANavaDie) varNa Adi se tathA ATha sparza ke paryAyoM se pahasthAnapatita hotA hai (evaM ukkosaThihae ci) isI prakAra utkRSTa sthiti vAlA bhI (ajahaNNamaNukkosaThihae vi evaM ceca) sadhyAna sthiti bAlA bhI isI prakAra (navaraM ThiIe vi cauhANaDie) vizeSa yaha ki sthiti kI (jahaNNaThiiyANaM bhaMte ! poggalANaM pucchA ?) se lagavan ! dhanya sthiti all pugatAnI cha ? (goyamA ! aNatA pajjavA paNNattA) gautama ! mananta paryAya 46 // cha (se kegaDeNaM bhaMte ! evaM buccai-jahaNNaThiiyANaM poggalANaM aNaMtA pajjavA paNNattA ?) 3 mAvan ! sh|| 4AraNe me Aya che 43nya sthiti pugatAnA ananta paryAya cha ? (goyamA ! jahaNNaThiie pAMggale jahaNNaThiiyassa poggalassa davaDhayAe tulle) 3 gautama ! dhanya sthitimA pugI dhanya sthitivANA pugasathI dravyanI apekSA tuya thAya cha (paesadvAe chadvANavaDie) prazAnI apekSAye ghaTasthAna patita thAya che (ogAhaNadvayAe caDhANa vaDie) avagAhanAthI yatu:sthAna patita thAya cha (ThiIe tulle) sthitithI tulya thAya che (vaNNAi-aTaphAsa pajjavehiya chaThThANADie) va mAEithI tathA 208 25zana paryAyAthI paTthAna patita thAya che (evaM ukkosaThiie vi) me mAre da sthiti para (ajaNNamaNuko saThiie vi evaM ceva) madhyama Page #945 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 5 sU.16 sAmAnyaskandhaparyAyanirUpaNam 215 javanyaguNakAlakAnAM bhadanta ! pudgalAnAM kiyantaH paryavAH prajJaptAH ? gautama ! anantAH paryavAH prajJaptAH, tat kenArthena bhadanta ! evamucyate-jaghanyaguNakAlakAnAM pudagalAnAsanantAH paryavAH prAptAH ? gautama ! jayanyaguNakAlakaH pudagalo jaghanyaguNakAlakasya pudgalasya dravyArthatayA tulyaH, pradezArthatayA padasthAnapatitaH, avagAhanArthatayA catuHsthAnapatitaH, sthityA catuHsthAnapatitaH, kRSNavarNaparyavaistulyaH, avazeSaiH varNagandharasasparzaparyavaizca padasthAnapatitaH, tat tenArthena gautama ! apekSA bhI catuHsthAnapatita hotA hai _(jahaNNaguNakAlaghANa bhaMte ! poggalANaM kevaDyA pajjavA paNNattA) he bhagavana ! jaghanyaguNa kAle pudgaloM ke kitane paryAya kahe haiM ? (goyanA ! aNatA pajjayA paNattA) he gautama ! ananta paryAya kahe haiM (se kejaNa te! evaM buccai jahaSNaguNakAlayANaM poggalANa aNaMtA pajjavA paNattA) he bhagavana ! kisa kAraNa aisA kahA jAtA hai ki jaghanyaguNa kAle pudgaloM ke ananta paryAya haiM ? (goyamA ! jahaNNaguNakAlae poggale japaNaguNakAlayasla poggalassa vvayAe tulle) he gautama ! jaghanyaguNa kAle pugala le dUsarA jaghanyaguNa kAlA pudgala dravya kI apekSA tulya hotA hai (paelaTTayAe chaTThANavaDie) pradezoM kI apekSA padasthAnapatita hotA hai (ogAhaNaThyAe cauTThANavaDie) acagAhanA le causthAnapatita hotA hai (ThiIe cauThANavaDie) sthiti se causthAnapatita hotA hai (kAlacapaNapajjavehiM tulle (kAle varNa ke paryAya sthitivANA paY me 4Are (navaraM Thihae vi cadvANa vaDie) vizeSa sa hai sthitinI apekSAe paNa catusthAna patita thAya che (jahaNNaguNakAlayANaM bhaMte ! poggalANa kevaiyA pajjavA paNNattA ?) ke sAgavan ! dhanya guNu pugasAna sA paryAya 4aa cha ? (goyamA ! aNaMtA pajjavA paNNattA) : gautama ! ananta paryAya 4hyA cha ? (se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai jahaNNaguNakAlayANaM pogalANaM arNatA pajjavA paNNatA ?) OM lsvan ! zA kAraNe evuM kahevAya che ke jaghanya guNa kALA pudgalenA ananta paryAya cha ? (goyamA ! jahaSNaguNakAlae poggale jahaNNaguNakAlayassa poggala. ssa dabayAga. tulle) ra gautama ! dhanya gura 5 sayI oiled dhanya zuY pusa dravyanI apekSA tumya yAya che (pApasadRyAe chaTANavahie) prazAnI :15mAre 13thA niyAya che (ThiIe cANavaTiya) riyatithI 2 // 2 sthAna patita yAya (kAla vacna pajavedi tulle) l pAnA pAyathA Page #946 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 916 prajJApanAsUtre evamucyate - jaghanyaguNakAlakAnAM pudgalAnAmanantAH paryayAH zatAH evamutkRSTaguNakAlakospi, ajaghanyAnuSTaguNakAlako'pi evaJcaiva navaraM vyasthAne par sthAnapatitaH, evaM yathA kRSNavarNaparyavAnAM vaktavyatA fear aer mrat varNagandharasasparzAnAM vaktavyatA bhaNitavyA, yAvad - ajaghanyAtkuSTarakSaH, svase tulya hotA hai (abasesehiM vaNNagaMdharasa phAsapajjavehi paTTaNacaDie) zeSa varNa, gaMdha, rasa aura spardhA ke paryAyoM se padhAnapatita hotA hai (se teNaNaM govamA ! evaM kucca) he gautama! isa ailA kahA jAtA hai ki ( jaNNaguNakAlayANaM polaNaM anA pajjavA paNNattA) jaghanyaguNa kAle pugaloM ke ananta paryAya kahe haiM ( evaM ukkosaguNakAla vi) isI prakAra utkRSTaguNa kRSNa bhI (ajaNamaNukko saguNakAlaya vi evaM caiva sadhyamaguNa kRSNa bhI isI prakAra ( gavaraM sahANe chaTTANavaDie) vizeSa yaha svasthAna meM bhI paha sthAnapatita hotA hai ( evaM jahA kAlavaNNapajjavANaM vaktavyamA bhaNiyA tahA sAga ci) isa prakAra jailI kAle varNa kI vaktavyatA kI vaisI zeSa (vaNNagaMdhara saphAsANaM vaktavyA mANikavA) varNa, gaMdha, rasa aura sparza ke paryAyoM kI vaktavyatA kahanI cAhie (jAba) ra (ajaha paNa maNuko sallukkhe) madhyamaguNa rUkSa (mANe brahmaNavaDie) svasthAna meM pasthAnapatita hai ( se taM vibhajIvapajjavA) yaha rUpI ajIyoM ke tujhyA thAya che (asaMhi vaNNa gaMdha rasa phAsa pajjavehiya chaDDANa vaDie) zepa varSA, gaMdha, rasa, sparzanA paryAyAthI paTsthAna patita thAya che se teNaTTe goyamA ! evaM vucca3) he gautama! mero bhava e (jahaNNa guNakAlayANaM poggalANa aNatA pajjavA paNNattA ) dhanya guSu praNA yugasonA ananta paryAya kahyA che ( evaM ukkosaguNakAlae vi) se prAre dRSTa gugu dRSyu pazu (ajahamako guNakA vi evaM ceva ) madhyama zuzu hai yA mena akSare (navaraM saTTANe chaTTANavaDie) vizeSa me svasthAnabhAM yazu paTsthAna patita thAya hai ( evaM jahA kAlavaNNapajjavANaM vaktavvayA bhaNiyA tahA sesANa vi) se prAre levI ANA varSAnI vahutavyatA uDI tevI zeSa (vaNNagaMdharasakAsANaM vattavvayA bhANiyaccA) varSA, gaMdha, rasa ne sparzanA paryAyAnI vaktavyatA hevI le me (jAMva) yAvat (ajahaNamaNukosalukkhe) madhyama guNa 3kSa (saTTaNi chaTTANavaDie) svasthAnabhAM paTasthAna patita thAya che (settaM ruvi ajIva pajavA) mA 3thI Page #947 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 5 sU.016 sAmAnyaskandhaparyAyanirUpaNam 917 sthAne paTsthAnapatitaH, te ete rUpyajIvaparyayAH, te ete ajIvaparyavAH, iti prajJApanAyAM bhagavatyAM vizeSapadaM samAptam ||suu0 16 // ___TIkA-atha sAmAnyato jaghanyAdi pradezikAnAM skandhAnAM paryavAn prarUpayitumAha-'jahaNNapaesiyANaM maMte ! khaMdhANaM pucchA' he bhadanta ! jaghanyapradezikAnAM skandhAnAM kiyantaH paryavAH prajJaptAH ? iti pRcchA, bhagavAn Aha'goyamA !' he gautama ! 'aNatA pajjavA paNNattA jaghanyapradezikAnAM skandhAnA. manantAH paryayAH prajJaptAH, gautamaH pRcchati-'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccaijahaNNapaesiyANaM khaMdhANaM aNaMtA pajjavA paNNatA?' he bhadanta ! tat-atha, kenAyeMna kathaM tAvad , evam-uktarItyA, ucyate yad-jaghanyapradezikAnAM skandhAnAmanantAH paryavAH prajJaptAH ? iti, bhagavAn Aha-'goyamA !' he. gautama ! 'jahaNNapaesie khaMdhe jahaNNapaesiyalsa khaMdhassa dabaTTayAe tulle' jaghanyapradezikaH skandho paryAya hue (se taM ajIvapajjavA) yaha ajIva paryAya hue (itipaNNavaNAe bhagavaIe kleisa payaM samatta) isa prakAra prajJApanA bhagavati kA vizeSa pada samApta huaa| TokArtha-aba sAmAndharUpa se jaghanyapradezI Adi pudgaloM ke paryAyoM ko prarUpaNA kI jAtI hai gautama svAmI prazna karate haiM-bhagavan ! jaghanyapradezI skaMdhoM ke kitane paryAya haiM ? bhagavAn he gautama ! ananta paryAya haiN| gautama he bhagavAn ! kisa kAraNa aisA kahA jAtA hai ki jaghanya pradezI skaMdhoM ke ananta paryAya kahe haiM ? bhagavan he gautama ! jaghanyapradezI eka skaMdha dUsare jaghanyapradezI 2071 paryAya thayA (iti paNNavaNAe bhagavaIe visesapayaM samattaM) mA prAra prajJApanA bhagavatInuM vizeSa pada samApta thayuM. TIkAI-have sAmAnya rUpe jaghanya pradezI Adi pudgalenA paryAnI prarUpaNA karAya che zrI gautamasvAmI prazna kare che -bhagavad ! jaghanya pradeza kanvenA keTalA pAya cha ? zrI lagavAn :- gautama! mananta paryAya che. zrI gItamasvAmI -he bhagavana ! zA kAraNe evuM kahe che ke jaghanya dezI skandhanA anano paryAya kahyA che? zrI bhagavAn -he gautama ! jaghanya pradezI eka kanya bIja jaghanya Page #948 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - -- pradhApanAsUtra jaghanyapradezikasya skandhasya dravyArthatayA tulyo bhavati, tathA ca pratyekaka dravyamanantaparyAyamitinyAyena jaghanyapradezikaskandhasyApi dravyatvena anantaparyAyasaMbhavAt , 'paesacyAe tulle' pradezArthatayA tulyo bhavati, 'ogAhanahayAe siya hINe siya tulle siya abhahie' avagAhanArthatayA-avagAhanApekSayA, syAtkadAcit-kazcit hIno bhavati, syAt-kadAcin kazcit tulyo bhavati, syAtkadAcit-kazcidabhyadhiko bhavati, tatra 'jai hINe paesa hINe' yadA hIno vivakSitastadA pradezahIlo bhavati, 'aha amAhie paesamabhahie' atha yadAabhyadhiko vivakSitastadA pradezAdhyadhiko avati, tathA ca jaghanyapradezikaskandhasya dvipradezAtmakatayA yadA dvAvapi dvipradeziko skandhI dvipradezAvagADhI, ekapradezAvagAdau vA bhavatastadA tulyAvagAhanau vyapadizyate, yadA tu eko dvipradezAvagAho'nyastu skaMdha se dravya kI dRSTi se tulya hotA hai, pratyeka dravya ananta paryAya vAlA hotA hai isa niyama ke anusAra jaghanyapradezI skaMdha bhI dravya hone ke kAraNa ananta paryAya vAlA hai| vaha pradezoM kI apekSA se bhI tulya hotA hai / avagAhanA kI apekSA se hIna bhI ho sakatA hai, tulya bhI ho sakatA hai aura adhika bhI sakatA hai / arthAt koi kisI se hIna, koI kisI se tulya aura koI kisI se adhika hotA hai / yadi hIna kI vivakSA kI jAya to eka pradeza se hIna hotA hai aura adhika ho to eka pradeza adhika avagAhanA vAlA hotA hai ! tAtparya yaha hai ki jaghanya pradezI skaMdha vipradezI hotA hai / dvipradezI skaMdha yA to akAza ke eka pradeza meM avagADha hotA hai yA adhika se adhika do pradezoM meM / aisI sthiti meM agara avagAhanA meM hInAdhi pradezI skandhathI dravyanI daSTie tulya che, pratyeka dravya ananta paryAya vALA hoya che. e niyamAnusAra jaghanya pradezI skandha paNa dravya hevAnA kAraNe ananta paryAyavALuM che. te pradezonI apekSAe paNa tulya thAya che. avagAhanAnI apekSAe hIna paNa thaI zake che, tulya paNa thaI zake che. ane adhika paNa thaI zake che, arthAt kaI keInAthI hIna, keI keInAthI tulya ane kaI kaInAthI adhika thAya che. je hInanI vivakSA karAya to eka pradezathI hIna thaI zake che ane je adhika hoya te eka pradeza adhika avagAhanA vALA thAya che. tAtparya e che ke jaghanya pradezI kanya kripradezI thAya che. dvidezI skandha yA te AkAzanA eka pradezamAM avagADha thAya che agara adhikathI adhika be pradezamAM AvI sthitimAM agara avagAhanAmAM hInA Page #949 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 919 prabodhinI TIkA pada 5 sU016 sAmAnyaskandhaparyAyanirUpaNam ekapradezAvagADho bhavati tadA ekapradezAvagADho dvipradezAvagADhA pekSayA pradezahono bhavati, dvipradezAvagADhastu tadapekSayA pradezAbhyadhiko bhavati iti bhAvaH, 'TiIe cANavaDie' sthityA catuHsthAnapatito bhavati, 'vaNNagaMdha rasauvarillacauphAsapajjavehiM chaTTANavaDie ' varNagandharasairuparitana catuHsparzaparyayaiH zItoSNasnigdharUkSasparzaparyavaiH parasthAnapatito bhavati, 'ukkosapaesiyANaM bhaMte ! saMdhANaM pucchA' he bhadanta ! utkRSTapradezikAnAm anantapradezikAnAmityarthaH skandhAnAM kiyantaH paryavAH prajJatAH ? iti pRcchA, bhagavAn Aha - 'goyamA !' he gautama ! 'anaMtA pajjavA paNNattA' utkRSTapradezikAnAM skandhAnAmanantAH paryavAH prajJaptAH, gautamaH pRcchati - 'sekeNaNaM bhaMte ! evaM baccai - ukkosapaesiyANaM khaMdhANaM anaMtA katA ho to eka pradeza kI hI ho sakatI hai / adhika hInAdhikatA kA saMbhava hI nahIM hai / jo do jaghanyapradezI skaMdha eka pradeza meM avagADha haiM, unameM avagAhanA kI dRSTi se tulyatA hai do pradezoM meM jo avagADha haiM ve bhI tulya avagAhanA vAle haiM / eka jaghanyapradezI skaMdha dUsare jaghanya pradezI skaMdha se sthiti se catuHsthAnapatita hotA hai, varNa Adi se tathA zIta, uSNa, snigdha aura rUkSa sparzo ke paryAyoM se padsthAna patita hotA hai| bhagavan ! utkRSTapradezI skaMdhoM kI pRcchA ? arthAt utkRSTapradezI skaMdhoM ke kitane paryAya hote haiM ? bhagavAn uttara dete haiM - gautama ! utkRSTapradezI skaMdhoM ke ananta paryAya hote haiM / gautana he bhagavan ! kisa kAraNa aisA kahA hai ki utkRSTa pradezI dhikatA thAya te eka pradezanI thai zake che. adhika hInAdhikatAneA sabhava thatA nathI. jo ke jaghanya pradezI nya eka pradezathI avagADha che, temAM avagAhanAnI dRSTie tulyatA che. e pradezAmAM je avagata che, tee paNa tulya avagAhanA vALA che, paNa eka jaghanya pradezI skandha khIjA jaghanya pradezI skandhI sthitimAM catuHsthAna patita thAya che. vadhu AdithI tathA zIta, uSNu, snigdha ane rUkSa sparzonA paryAyeAthI patsvAna patita che. he bhAvan ! utkRSTa pradezI kanye!nI pRcchA ? arthAt utkRSTa pradezI kanyAnA keTalA paryAya thAya che? zrI bhagavAn uttara Ape che-he gautama ! utkRSTa pradezI skandhAnA ananta paryAya thAya che. zrI gautamasvAmI :-he bhagavan ! zA kAraNe evu kahyu aSTa Page #950 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 920 prathApanAstre pajjayA paNattA' he bhadanta ! tat-atha, kenArthena-kathaM tAvad , ena-uktarItyA ucyate yad-utkRSTapradezikAnAM skandhAnAmanantAH paryavAH prajJaptAH ? iti, bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'ukosapae lie khaMdhe ukAsapaesiyasa khaMdhassa dabaTTayAe tulche' utkRSTapradezikaH skandhaH utkRSTapradezikasya skandhasya dravyArthatayA tulyo bhavati, 'paesayA tulche' pradezArthatayA tulyo bhavati, 'ogAhaNaTTayAe cauhANavaDie' avagAhanArthanayA-avagAhanApekSayA catu:sthAnapatito bhavati, ThiIe cauhANavaDie' sthityA catu:sthAnapatito bhavati, 'aNNAi aTTaphAsapajjavehi ya chaTThANavaDie' varNAdibhiraSTa sparza paryavezca payAnapatito bhavati, 'ajahaNNamaNukosapaesiyANaM bhaMte ! khaMghANaM kevaiyA pajanA paNNattA' ajaghanyAnutkRSTapradezIkAnAM sadanta ! skandhAnAM kiyantaH paryazAH prajJaptAH ? bhagavAna Aha-goyamA !' he gautama ! 'aNaMtA panjavA paNNattA' ajayanyAnutkRSTapradezikAnAM skandhAnAmanantAH paryavAH prajJaptAH ? gautamaH pRcchati-se keNaTeNaM bhaMte ! evaM cuccai-'ajahaNyamaNukosapaesiyANaM baMdhANaM aNaMtA pajavA paNNatA?' skaMdhoM ke ananta paryAya kahe haiM ? ___ bhagavan-he gautama ! utkRSTapradezI eka dUsare utkRSTa pradezI skaMdha se dravya kI apekSA tulya hotA hai, pradezoM apekSA bhI tulya hotA hai| avagAhanA kI apekSA se catu sthAnapatina hotA hai, sthiti kI apekSA se bhI catuHsthAnapatita hotA hai, varNAdi se tathA ATha sparza ke pAyoM se paTUsthAnapatita hotA hai, gautama-ajaghanya alutkRSTapradezI skaMdhoM ke kitane paryAya haiM ? bhagavan-he gautama ! ananta paryAya hai| ___ gautama-he bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA hai ki ajaghanya dezI skanA ananta payaya kahyA che? zrI bhagavAna gautamautkRSTa pradezI eka kanya bIja utkRSTa pradezI anyathI dravyanI apekSAe tulya hoya che. pradezanI apekSAe paNa tulya thAya che. avagAhanAnI apekSAe catuHsthAna patita thAya che. sthitinI apekSAe paNa catuHsthAnapatita thAya che. varNAdithI tathA ATha sparzanA paryAthI pasthAna patita thAya che. zrI gItamasvAmI-he bhagavana ! ajaghanya-anuSya pradezI skandhonA keTalA paryAya 4aa cha ? zrI bhagavAna-he gItama! ananta paryAya kahyA che. zrI gautamasvAmI-he bhagavad zA kAraNe ema kahyuM che ke ajaghanya Page #951 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 5 sU.16 sAmAnyaskandhaparyAyanirUpaNam he bhadanta ! tat kenArthena tAvad evam uktarItyA ucyate yad-ajaghanyAnutkRSTa pradezikAnAM skandhAnAmanantAH paryadAH prajJaptAH ? iti bhagavAna Aha'goyamA ! he gautama ! 'ajaharaNamaNuko sapaesie khaMdhe' ajaghanyAnutkRSTama dezikaH skandhaH, 'ajahaNNamaNukosapaesiyassa sekssa davyaTTayAe tulle' ajanyAnutkRSTapradezikasya kasya dravyArthatayA tulyo bhavati, tathA ca pratyekaJca dravyamanantaparyAyamitinyAyena ajavanyApTapradezika skandhasyApi drayatvena anantaparyAya saMpatrAt, 'paesahayAe chaTTANavaDie' pradezArthatayA - pradezApekSayA padsthAnapatito bhavati, 'ogAhaNalyAe caudvANavaDie' avanAhanArthatayA - avagAhanApekSayA catu:sthAnapatito bhavati, 'ThiIe cauDANacaDie' sthityA catuHsthAnapatito bhavati, 'vAi anuphAsapajjavediya uTTANavaDie varNAdibhiH, aSTasparzapa paTsthAnapatito bhavati, gautamaH pRcchati - 'jahaNNoyAhaNagANaM aMte ! poggalANaM pucchA' he sadanta ! jaghanyAvagAhanakAnAm ekapradezAvagAhanavatAm pudgalAnAM kiyantaH paryavaH pratAH ? iti pRcchA, bhagavAn Aha - 'goyamA !' he gautama ! 'aNaMtA pajjavA paNNattA' jaghanyAvagAhanakArnA pudgalAnAmanantAH paryavAH prajJaptAH, anutkRSya (madhyama) pradezI skaMdhoM ke ananta paryAya hai ? bhagavAna he gautama! eka madhyapradezI skaMdha dUsare madhyamapradezI skaMdha se dravya kI apekSA tulya hotA hai, pradezoM kI apekSA padsthAna pati hotA hai avagAhanA kI apekSA causthAnapatita hotA hai, sthiti kI apekSA bhI thAnapatita hotA hai aura varNa Adi tathA ATha sparzo kI apekSA pasthAnapatita hotA hai / gautama - he bhagavan ! jaghanya avagAhanA vAle puloM ke kitane paryAya haiM ? bhagavAna he gautama! jaghanya avagAhanA vAle puloM ke ananta anutkRSTa (madhyama) pradezI anyonA mananta paryAya hai ? zrI bhagavAna gautama! madhyama pradeza skandhamA madhyama pradezI sandhI dravyanI apekSAe tulya thAya che. pradezanI apekSAe vatthAna patita thAya che. vAhananI apekSAe catuHsthAna pratita thAya che sthitinI apekSAe paNa anusthAna partita thAya che ane varlDa rdi tathA A sponI apekSApAna pati ghAya hai. 921 zrI gAmI bhagavan ! jAnya avagAhanA vALA pudgalAnA keTalA paryAya hai ? zrI bhagavAnDe gautama ! vanya avamAnA pANI suhAnA ana Page #952 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 922 prazApanAsUtre gautamaH pRcchati-'se ke gaDheNaM bhaMte ! evaM buccai-jahaNaNogAhaNagANaM poggalANaM aNaMtA pajjavA paNNatA?' he bhadanta ! tat atha, kenArthena-kathaM tAvada , evamuktarItyA, ucyate yad-jayanyAvagAhanakAnAM pudgalAnAmanantAH paryavAH prajJaptAH ? iti, bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNogAhaNae poggale jahaNNogAhaNagassa poggalassa davaTTayAe tulle' jaghanyAvagAhanakaH pudagalo jayanyAvagAhanakasya pudgalasya dravzArthatayA tulyo bhavati, 'paesaTTayAe chaTANavaDie' pradezArthatayA-pradezApekSayA, paTsthAnapatito bhavati, 'ogAhaNaTThayAe tulle' avagAhanArthatayA-avagAhanApekSayA tulyo bhavati, ubhayepAmapi jaghanyAvagAhanakatyAt , 'ThiIe cauDhANavaDie' sthityA-avasthAnApekSayA catusthAnapatito bhavati, 'vaNNAi uvarillaphAsehi ya chaTThANabaDie' varNAdibhiH uparitana catuHsparzazcazItoSNasnigdharUkSasparzaparyavaiH paTsthAnapatito bhavati, 'ukkosogAhaNae vi evaM paryAya haiN| gautama-he bhagavan ! aisA kahane kA kyA kAraNa hai ? bhagavAn-he gautama ! eka jaghanya avagAhanA cAlA pudgala dUsare jaghanya avagAhanA vAle pudgala se dravya kI apekSA tulya hotA hai, pradezoM kI apekSA SasthAnapatita hotA hai, avagAhanA kI apekSA tulya hotA hai kyoMki donoM hI jaghanya avyAhanA vAle haiM, sthiti kI dRSTi se catu:sthAnapatita hotA hai, varNAdi kI apekSA se tathA Upara ke cAra arthAt zIta, uSNa, snigdha aura rUkSa spoM kI apekSA se SasthAnapatita hotA hai| utkRSTa avagAhanA vAle arthAtU asaMkhyAtapradezoM meM avagADha pudgaloM ke paryAya bhI aise hI samajhane cAhie magara isameM vizeSatA paryAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! evuM kahevAnuM zuM prajana che? zrI bhagavAna-he gItama! eka jaghanya avagAhanAvALA pudgala bIjA jaghanya avagAhanAvALA pudgalethI dravyanI apekSAe tulya thAya che, pradezanI apekSAe sthAna patita thAya che. avagAhanAnI apekSAe tulya thAya che, kemake banne jaghanya avagAhanA vALA che. sthitinI daSTie catuHsthAna patita thAya che. varNAdinI apekSAe tathA uparanA cAra arthAt zIta, upaNa snigdha ane rUkSa sparzonI apekSAe pasthAna patita thAya che utkRSTa avagAhanAvALA arthAt asaMkhyAta pradezamAM avagADha pudgalenA paryAya paNa evA ja samajavA joIe, paNa temAM vizeSatA e che ke e sthitinI Page #953 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 5 sU.16 sAmAnyaskandhaparyAyanirUpaNam 923 ceva' utkRSTAvagAhanako'pi asaMkhyAtapradezAvagAhanakaH pudgalaH, evaJcaiva-jaghanyAvagAhanakapudgalavadeva vijJeyaH, kintu 'NavaraM ThiIe tulle' navaram-pUrvApekSayA vizepastu sthityA tulyo bhavati, 'ajahaNNamaNukosogAhaNagANaM bhaMte ! poggalANaM pucchA' he bhadanta ! ajaghanyAnutkRSTAvagAhanakAnAM dvipradezikAdi saMkhyAtapradezaparyantAvagAhanavatAm pudgalAnAM kiyantaH paryavAH prajJaptAH ? iti pRcchA, bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'aNaMtA pajjavA paNNattA' ajaghanyAnutkRSTAvagAhanakAnAM pudgalAnAmanantAH paryavAH prajJatAH, gautamaH pRcchati-'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM bucai-'ajahaNNamaNukosogAhaNagANaM poggalANaM aNaMtA pajjavA paNNatA?' he bhadanta ! tat-atha, kenArthena-kathaM tAvad , evam-uktarItyA ucyate yad-ajavanyAnutkRSTAvagAhanakAnAM pudgalAnAmanantAH paryavAH prajJaptAH ? iti, bhagavAn Aha-'goyamA ! he gautama ! 'ajahaNNamaNukkosogAhaNae poggale' ajaghanyAnutkRSTAvagAhanakaH pudgalaH 'ajahaNNamaNukosogAhaNagassa poggalassa davyaTThayAe tulle' ajavanyAnutkRSTAvagAhanakasya pudgalasya dravyArthatayA tulyo bhavati, yaha hai ki yaha sthiti kI dRSTi se tulya hotA hai| gautama ! he bhagavan madhyama avagAhanAvAle pudgaloM ke kitane paryAya hai ? bhagavAna he gautama ! madhyama avagAhanAvAle pudgaloM ke ananta paryAya hai| gautama-he bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA gayA hai ki madhyama avagAhanA vAle pugaloM ke ananta haiM ? bhagavAna-he gautama ! madhyama avagAhanA vAlA eka pugala dUsare madhyama avagAhanA bAle pudgala se dravya kI dRSTi se tulya hotA hai, pradezoM kI apekSA SaTUsthAnapatita hotA hai, avagAhanA kI apekSA se daSTie tulya bane che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! madhyama avagAhanA vALA pudgalenA keTalA paryAya che? zrI bhagavAna-he gautama ! madhyama avagAhanA vALA pudgalenA ananta paryAya cha ? zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! zA kAraNe ema kahevuM che ke madhyama avagAhanA vALA pagalAnA ananta paryAya che? zrI bhagavAna he gautama ! madhyama avagAhana vALA eka pudgala bIja madhyama avagAhanAvALA pudgalathI dravyanI daSTie tulya thAya che. pradezonI apekSAe paTaradhAna patita thAya che, avagAhanAnI apekSAe caturadhAna patita Page #954 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prakSApanAsUtra 'paesaTTayAe chaTANavaDie' pradezArthatayA paTsthAnapatito bhavati, 'omAhaNaTThayAe cauhANavaDie' avagAhanArthatayA-avagAhanApekSayA catuHsthAnapatito bhavati, 'ThiIe cauTThANavaDie' sthityA-avasthAnApekSayA catu:sthAnapatito bhavati, 'vaNNAi aTThaphAsapajjavehi ya chaTANavaDie' varNAdibhiH, aSTasparzaparyavaizca pasthAna patito bhavati; gautamaH pRcchati-'jahaNNaThiyANaM bhaMte ! poggalANaM pucchA' he bhadanta ! jayanyasthitikAnAM pudgalAnAM kiyantaH paryavAH prajJatAH ? ti pRcchA, bhagavAn Aha-'goyamA ! he gautama ? 'aNaMtA pajjavA paNNattA' jayanyasthitikAnAM pudgalAnAmanantAH paryavAH prajJamAH, gautamaH pRcchati-'se kaMpaTeNaM aMte ! evaM buccai-'jaddaNNaThiiyANaM poggalANaM agaMtA pajjA pRthNattA?? hai madanta ! tat-atha, kenArthena-kathaM tAvad evam-uktarotyA, ucyate yada-jayanyasthitikAnAM pudgalAnAmanantAH paryavAH prajJaptA: iti, bhagavAn Aha-goyamA / ' he gautama!" 'jahaNNaThiIe poggale jahaNNa Thiiyasla poggalasta davaTTayAe tulle' jaghanyasthitikaH pudgalo jaghanyasthitikasya pudalasya dravyArthatayA tulyo bhavati, pratyekaJca dravyamanantaparyAyamitinyAyena jayanyasthitika pudgalasyApi dravyatvena anantaparyAyasaMbhavAt 'paesaTTayAe chaTANabaDie' pradezArthatayA-pradezApekSayA paTTyAnapatito bhavati, 'ogAhaNaTayAe cauTTANavaDie' avagAhanArthatayA-avagAhanApekSayA catusthAnapatita hotA hai, sthiti kI apekSA le bhI catutvAnapatita hotA hai, varNAdi arthAt varNa, gaMdha aura rasa kI tathA ATha sparze kI apekSA paTUsthAnapatita hotA hai| gautama-he bhagavan ! jaghanya sthiti vAle mugaloM ke kitane paryAya haiM ? bhagavAn-he gautama ! ananta paryAya kahe haiN| gautama-he bhagavan ! aisA kahane kA kAraNa hai ? bhagavAn-he gautama ! jaghanya sthiti vAlA eka pudgala dUsare jaghanya sthiti vAle pudgala se dravya kI dRSTi se tulya hotA hai, pradezoM thAya che, sthitinI apekSAe paNa catuHsthAna patita thAya che, varNAdi arthAt varNa, gaMdha ane rasanI tathA ATha sparzanI apekSAe ghaTasthAna patita thAya che. zrI gautamasvAmI - he bhagavana ! jaghanya dithativALA pudgalanA keTalA paryAya cha ? zrI bhagavAn he gautama ! ananta paryAya kahyA che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! evuM kahevAnuM zuM kAraNa che? zrI bhagavAna-he gItama! jaghanya sthitivALA eka pudgala bIjA jaghanya sthitivALA pudgalathI dravyanI daSTie tulya thAya che. pradezanI daSTie ghaTasthAna Page #955 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 5 sU.16 sAmAnyaskandhaparyAyanirUpaNam catuHsthAnapatito bhavati, 'ThiIe tulle sthityA tulyo bhavati, 'vaNNAi aTThaphAsapajjave hi ya chahANavaDie' varNAdibhiH, aSTasparzaparyavaizca padasthAnapatito bhavati, 'evaM ukkosaThiie vi' evam-jayanyasthitikapudgalavadeva utkRSTa sthitiko'pi punalo'vagantavyaH, 'ajahaNNamaNukosaThiie vi evaM ceva' ajaghanyAnaskRSTasthitiko'pi pudgalaH, evaJcaiva-jaghanyasthitikapunalavadeva vaktavyaH, kintu 'NavaraM ThiIe vi cauTThANavaDie' navaras-pUrvApekSayA vizepastu sthityApi-catu:sthAnapatito bhavati, gautamaH pRcchati-'jahaNNaguNakAlayANaM bhaMte ! poggalANaM kevaiyA pajjavA paNNattA ?' he bhadanta ! jaghanyaguNakAlakAnAM pudgalAnAM kiyantaH paryavA prajJaptAH ? iti pRcchA, bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'aNaMtA pajjavA paNNatA ?' jaghanyaguNakAlakAnAM pudgalAnAmanantAH paryavAH prajJaptAH? gautamaH pRcchati-'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai-jahaNNaguNakAlayANaM poggalANaM kI dRSTi se SaTsthAnapatita hotA hai, avagAhanA kI dRSTi se causthAna patita hotA hai, sthiti kI apekSA se tulya hai, varNa Adi se tathA ATha sparTI ke paryAyoM se SaTsthAnapatita hotA hai / utkRSTa sthiti vAle pugala ko prarUpaNA bhI isI prakAra karanI cAhie aura madhyama sthiti dAle pudgala kA kathana bhI isI prakAra samajhanA cAhie, magara madhyama sthiti vAle pudgala meM vizeSatA yaha hai sthiti ko dRSTi se vaha catuHsthAnapatita hotA hai| gautama-he bhagavan ! jaghanyaguNa kAle pudgaloM ke kitane paryAya haiM ? bhagavAna-he gautama ! ananta paryAya haiN| gautama-he bhagavana ! kisa kAraNa aisA kahA gayA ki jaghanyaguNa patita thAya che, avagAhanAnI daSTie cAra sthAna patita thAya che, sthitinI apekSAe tulya che, varNa AdithI tathA AThe sparzInA paryAyothI SaTasthAna patita thAya che. utkRSTa sthitivALA pudgalanI prarUpaNa paNa eja prakAre karavI joIe ane madhyama sthitivALA pudgalanuM kathana paNa eja prakAre samajavuM joIe, paNa madhyama sthitivALA pudgalamAM vizeSatA e che ke sthitinI daSTie te catuHsthAna patita thAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! jaghanya guNa kALA pudgalenA keTalA paryAya cha ? zrI bhagavA-he gautama ! ananta paryAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavanuM zA kAraNe evuM kaheluM che ke jaghanya guNa Page #956 -------------------------------------------------------------------------- ________________ " prajJApanAsUtre anaMtA pajjavA paNNattA' he bhadanta ! tat-atha kenArthena - kathaM tAvad evam uktaH rItyA, ucyate yad - jaghanyaguNakAlakAnAM pudgalAnAmanantAH paryavAH prajJatAH? iti, bhagavAn Aha - 'goyamA !' he gautama! 'jahaNNaguNakAlae poraMgale' jaghanyaguNakAlakaHpudgalaH 'jahaNNaguNakAlayassa proggalasta davvaTTayAe tulle' jaghanyaguNakAlakasya pudgalasya dravyArthatayA tulyo bhavati, pratyekaJca dravyamanantaparyAyamiti niyamena jaghanyaguNakAlakasya pudgalasyApi dravyatvena anantaparyAya saMbhavAt, 'paesaTTayAe chANavaDie' pradezArthatayA - pradezApekSayA paTsthAnapatito bhavati, 'ogAhaNaTTayAe caudvANavaDie' avagAhanArthatayA - avagAhanA pekSayA catusthAnapatito bhavati, 'ThiIe caTTANavaDie' sthityA catuHsthAnapatito bhavati, 'kAlavaNNapajjavehi tulle' kRSNavarNaparyastulyo bhavati ubhayepAmapi jaghanyaguNa kRSNavarNasadbhAvAt, 'avasesehiM vaNNagaMdharasaphAsapajjavedi ya chaTTANavaDie' avazeH varNagandharasasparzaparyavaizca paTsthAnapatito bhavati, prakRtamupasaMharannAha - ' se teNadveNaM goyamA ! evaM kAle pugaloM ke ananta paryAya haiM ? bhagavAna - he gautama! eka jaghanyaguNa kAlA pudgala dUsare jaghanya guNa kAle pudgala se dravya kI apekSA / tulya hotA hai kyoMki pratyeka dravya ananta paryAya vAlA hotA hai, isa niyama ke anusAra jaghanyaguNa kAlA pula bhI dravya hone ke kAraNa ananta paryAya vAlA hai / jaghanya guNa kAlA pudgala dUsare jaghanyaguNa kAle pudgala se pradezoM kI apekSA SaTsthApapatita hotA hai / avagAhanA kI apekSA se catusthAnapatita hotA hai aura sthiti ko apekSA se padasthAnapatita hotA hai / kRSNa varNa ke paryAyoM se tulya hotA hai, kyoMki donoM jaghanyaguNaM arthAt kama se kama aMza vAle kRSNa varNavAna haiN| zeSa varNo, gaMdhoM, rasoM aura sparze ke paryAyoM kI apekSA padsthAnapatita hotA hai / kALA pudgaleAnA ananta paryAya che? zrI bhagavAn he gautama ! eka jaghanya guNu kALA pudgala khIjA jaghanya guNu kALA pudgalathI dravyanI apekSAe tulya thAya che kemake pratyeka dravya ananta paryAyavALu thAya che, e niyamAnusAra jaghanya guNu kALA pudgala paNa dravya hAvAnA kAraNe ananta paryAyavALA che. jaghanya guNu kALA pudgala khIjA jaghanya guNu kALA pudgalathI pradezeAnI apekSAe paTasthAna patita thAya che. avagAhanAnI apekSAe catuHsthAna patita thAya che ane sthitinI apekSAe paNa paTasthAna patita thAya che. kRSNa varNanA paryAyeAthI tulya thAya che. kemake banne jadhanya guNu arthAt echAmAM ochA azavALA kRSNa varNavAna che. zeSa thI gadhA, rasA ane spoMnA paryAyenI apekSAe paTasthAna patita thAya che. Page #957 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 5sU.16 sAmAnyaskandhaparyAyanirUpaNam 927 vucai-'jahaNNaguNakAlayANaM poggalANaM aNatA pajjavA paNNattA' he gautama ! tat atha tenArthena evam-uktarItyA, ucyate yad-javanyaguNakAlakAnAM pudgalAnAmanantAH paryavAH prajJaptAH, 'evaM ukkosaguNakAlae ci' evam-jaghanyaguNakAlaka pudgalavadeva utkRSTaguNakAlako'pi pudgalo vaktavyaH, 'ajahaNNamaNukosaguNakAlae vi evaM ceca' ajaghanyAnutkRSTaguNakAlako'pi pudgalaH, evaJcaiva-jadhanyaguNakAlakapudgalavadeva vaktavyA, kintu 'NavaraM sahANe chaTThANavaDie' navaram-pUrvApekSayA vizepastu svasthAne svasthAnApekSayA paTrasthAnapatito bhavati 'evaM jahA kAlavaNNapajjavANaM vattavyayA bhaNiyA tahA sesANa vi vaNNagaMdharasaphAsANaM vattavyayA bhANiyavyA' evam-pUrvoktarItyA, yathA kRSNavarNaparyavAnAM vaktavyatA bhaNitA tathA zepANAmapi varNagandharasasparzAnAs vaktavyatA aNitavyA, 'jAva ajahaNNamaNukkosalukkhe' yAvada-jaghanyarUkSa utkRSTarUkSa ajaghanyAnutkRSTarUkSaparyantAnAM vaktavyatA __aba prastuta prakaraNa kA upasaMhAra karate hue bhagavAna kahate haigautama ! isa kAraNa se aisA kahA jAtA hai ki jaghanyaguNa kAle pudgaloM ke ananta paryAya kahe gae haiM __isI prakAra utkRSTaguNa kAle. pudgala kI vaktavyatA samajhanA cAhie / madhyamaguNa kAle udala kA kathana bhI aisA hI hai arthAt jaghanyaguNa ke sadRza hI hai| vizeSatA yaha hai ki madhyamaguNa kAlA svasthAna meM bhI SaTsthAnapatita hotA hai, arthAt eka madhyamaguNa kAle pudgagala se dUsare madhyamaguNa kAle pudgala meM kRSNavarNa kI anantabhAga evaM anantaguNa hInatA aura adhikatA bhI ho sakatI hai kyoMki madhyamaguNa ke ananta vikalpa haiN| kRSNa varNa kI vaktavyatA ke samAna hI zeSa varNo kI, gaMdhoM kI, have prastuta prakaraNane upasaMhAra karatA bhagavAna kahe che-he gautama! A kAmaNe evuM kahevAya che ke jaghanya guNa kALA pudgalenA ananta paryAya pAyesA che. eja prakAre utkRSTa guNu kALA pudagalanI vaktavyatA paNa samajavI joIe. madhyama guNa kALA yugalanuM kathana paNa evuM ja che arthAt jaghanya guNanA sadaza ja che. vizeSatA e che ke madhyama guNa kALA svasthAnamAM paNa ghaTasthAna patita thAya che, arthAta eka madhyama guNa kALA pugalathI bIjA madhyama guNa kALA pugalamAM kuNu varNanI ananta bhAga temaja ananta guNa hInatA ane adhikatA paNa thaI zake che, kemake madhyama guNanA ananta vikalpa che. Page #958 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 928 prajJApanAsUtre bhaNitavyA, 'sahANe chANavaDie svasthAnApekSayA paTsthAnapatito bhavati, 'se taM ruvi ajIjava' te ete-uparyuktA abhIvaparyayAH prajJaptAH - pratipAditAH 'iti paNNatraNAe bhagavaIe bisesapayaM samattaM' iti prajJApanAyAM bhagavatyAM paJcamaparyApadaM samAptam ||0 16 || itithI vizvavikhyAta - jagavallabha - prasiddhavAcakapaJcadazabhASA kalita- lalita kalApAlApakapravizuddhagadyApadyA naikagranthanirmApaka - vAdimAnamardaka-zrIzAhU chatrapati kolhApurarAjapradatta - 'jainazAstrAcArya' - padavibhUSitakolhApurarAjaguru - bAlabrahmacAri jainAcArya jainadharmadivAkarapUjyazrI - vAsIlAla- prativiracitAyAM zrI prajJApanAsUtrasya prameyavodhinyAkhyAyAM vyAkhyAyAM // paJcamaM paryApadaM samAptam // ratoM kI aura sparzo kI vaktavyatA bhI samajhalenA cAhie, aura madhyama guNa rukSa sparza taka isI prakAra kaha lenA cAhie / madhyamaguNa vAle sabhI varNAdi svasthAna meM bhI padasthAnapatita hote haiM / yaha rUpI ajIvoM kI vakta huI aura sAtha hI ajIva paryAyoM kI vaktavyatA pUrNa huI bhagavatI prajJApanA kA vizeSapada samApta | zrI jainacArya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAla prativiracita prajJApanA sUtra kI prameyayodhini vyAkhyA meM // pAMcavAM paryAya pada samApta // kRSNe vanI vaktavyatAnI samAnaja zeSa varNonI, gadhAnI, raseAnI ane sparzanI vaktavyatA paNa samajI levI joie, ane madhyama guNa rUkSa spa sudhI eja prakAre kahevuM joie. madhyama guNu vALA badhA varNAdi strasthAnamAM sthAna patita thAya che. paNu A rUpI avenI vaktavyatA thaI ane sAthe ja ajIva paryAcAnI vaktavyatA paNa pUrNa thaI. zrI jainAcAya jainadharma divAkara pUjyazrI ghAsIlAlavrutiviracita prajJApanA sUtranI prameyaeAdhinI TIkAnuM pAMcamuM paryAyapada samApta 5 bhagavatI prajJApanAnuM vizeSa padma samApta 5 5 Page #959 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 6 adhikAraviSayaka saMgrahaNIgAthA pradazyate atha paSThaM padaM prArabhyate adhikAra viSaya saMgrahaNIgAthA - 929 mUlam - bArase ghaDavIlAI saaMtaraM egalamayakattoye / uhaNa para saMviyAuyaMca aTTeva AgarisA // 1 // chAyA -- dvAdaza caturviMzatiH, sAntaras, eka samaye kutazca / udvartanA, pArabhavikAnuSkaJca aSTAdeva AkarSA // 1 // TIkA - paJcame pade audayikakSayopazamikakSAyikabhAvAzrayaH paryAyapari NAmanirNayaH kRtaH, atha paSThe pade audayika kSAyopazamika vipayAn prANinAmupapAtodvartanAdIn prarUpayituM prathamamAdau viSaya (adhikAra) saMgrahaNIgAthA mAha - vArasa caDavIsAI se aMtaraM egasamayakattoya / uvvahaNa parabhaviyA uyaMca atra AgarisA // 1 // iti tatra prathamaM sAmAnyena narakAdigatiSu upa SaSTha pada adhikArasaMgrahiNI gAthA kA zabdArtha (bArasa) bAraha (cavIlAI) caubIsa (saaMtaraM) antarasahita (ega samaya) eka samaya ( katto ya) kahA~ se ? (uccahaNa) utanA (parabha-. vidyAyaM ca ) aura parabhava saMbaMdhI Ayu (aTTheva AgarisA) ATha AkarSa // 1 // TIkArtha-paMca pada meM audayika, kSAyopazamika aura kSAyika bhAva ke nimitta se hone vAle jIva ke paryAyoM kA nirUpaNa kiyA gayA hai / isa chaThe pada meM karmoM ke udaya tathA kSayopazama se hone vAle prANiyoM ke upapAta, udvartana Adi kI prarUpaNA karane ke lie prAraMbha meM viSayasaMgrahiNIgAthA kahate haiM -- isa pada meM pahale chaThThuM pada adhikAra sa grahaNI gAthAnA a zabdArtha - ( vArasa ) mAra ( cavIsAI) yovIsa ( saaMtaraM) antara sahita ( egasamaya) ye sabhaya ( kattoya) yAMthI ( ubvaTTaNA) udvartanA (parabhaviyA ca ) Ane paralava saMdhI Ayu (aTTeva AgarisA) AI mArSa // 11 TIkA-pAMcamAM padamAM audayika kSaye pAmika ane kSAyika bhAvanA nimittathI thavAvALA jIvanA paryAyAnuM nirUpaNa karavAmAM Avyu che. A chA padmamAM kurmInA udaya tathA kSaceApazamathI thavAvALA prANiyAnA upapAta udbhanA vigerenI prarUpaNA karavA mATe prAraMbhamAM viSaya saMgrahiNI gAthA kahe che. A padamAM pahelA sAmAnyapaNAthI narakAdi gatiyAmAM upapAta ane pra0 117 Page #960 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 930 prajJApanAsUtre pAtavirahasya ca udvartanAvirahasya ca vArasaM dvAdazamuhUrttAH pramANaM vaktavyam, tadanantararatnaprabhAdi nairayikAdibhedeSu upapAtavirahasya udvartanAvirahasya ca 'cauvIsAI' caturviMzati muhUrtAH narakAdigatiSu pratyekaM vaktavyAH, tadanantaram ' sa aMtaraM' sAntaram sa vyavadhAnam nairayikAdayaH samutpadyante, nirantaraJca - avyavadhAnam cApi nairayikAdayaH utpadyante iti vaktavyam tadanantaram ' egasamaya' ekasamayena nairayikAdayaH pratyekaM kiyantaH utpadyante, kiyanto vA udvartante ? iti prarUpaNIyam, tadanantaram -' kattoya' kutazca sthAnAdsavAdvA nairayikAdaya utpadyante ? iti nirUpaNIyam, tadanantaram 'uccahaNA' narakAd udvRttAH santo nairayikAdayaH kutra utpadyante ? iti pratipAdanIyam, tadanantaram 'parasadhiyAuyaMca' kiyad bhAgAva sAmAnya rUpa se narakAdi gAtiyoM meM upapAta aura udvarttanA ke viraha ko bAraha muhUrtta kA pramANa kahA jAegA, tatpazcAt ratnaprabhA Adi nArakabhUmiyoM meM upapativiraha evaM udvartta nAciraha ke cauvIsa muha kahe jAe~ge / tatpazcAt yaha nirUpaNa kiyA jAegA ki nAraka Adi sAntara arthAt vyavadhAnasahita bhI utpanna hote haiM aura nirantara (lagAtAra) bhI utpanna hote haiM / phira yaha batalAyA jAegA ki Adi eka samaya meM kitane nArakoM Adi kA upapAta aura udavatana hotA hai ? tadanantara yaha prarUpaNa kiyA jAegA ki nAraka Adi kisa sthAna se yA kisa bhAva se utpanna hote haiM ? usake bAda nAraka Adi nikala kara kahA~ utpanna hote haiM ? isakI prarUpaNA kI jAegI tatpazcAt yaha kaheMge ki vartamAna bhava kI kitanI Ayu zeSa rahane para nAraka Adi AgAmI bhava kI Ayu kA bandha karate haiM ? udda nAnA virahane khAra murhutu' pramANu kahevAmAM Avaze. te pachI ratnaprabhA vigere nAraka bhUmiyAmAM upapAta viraha ane uddatanAnA cAvIsa muhUta kahevAmA Avaze. te pachIthI nAraka vigere sAMtara arthAt vyavadhAna sahita paNu utpanna yAya hai, mane niraMtara (sAga) pazu utyanna thAya che, menu nizcAyu karAze. te pachI e batAvavAmAM Avaze ke--eka samayamAM keTalA nAraka vigerenA upapAta ane uddanA thAya che? te pachI e prarUpaNA karavAmAM Avaze ke nAraka vigere kayAM sthAnethI agara kaya| bhavathI utpanna thAya che ? te pachI nAraka AdimAMthI nIkaLIne kayAM utpanna thAya che ? te prarUpaNA karAze. te pachI e kahevAmAM Avaze ke vamAna bhavanI keTalI Ayu khAkI rahe tyAre nAraka vigere AgAmI bhavanI AyunA anya kare che ? chevaTe vadhAremAM vadhAre keTalA Page #961 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyavodhinI TIkA pada 6 sU.1 upapAtIdvatta'nAnirUpaNam ... 931 zeSe'nubhUyamAnavartamAna bhavAyupi nairayikAdayo jIvAH pArabhavikAyuSkaJca-parabhavasambandhi AyuSyaM vadhnanti ? iti vaktavyam, tadanantaram-'aTeva AgarisA' kiyadbhirAkarutkRSTena nairayikAdaya AyurvandhakA bhavantIti jijJAsAyAm aSTAveva AkarpA vaktavyA iti gAthA sNkssepaarthH|| upapAtovartanAvaktavyatA- mUlam-nirayagaINaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA uvavAeNaM paNNatA ? goyamA ! jahaNNeNaM eka samayaM, ukkoseNaM vArasamuhuttA, tiriyagaINaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA uvavAeNaM paNNattA ? goyamA ! jahaNNeNaM egaM samayaM ukkoseNaM bArasamuhuttA, saNuyagaINaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA uvavAeNaM paNNatA? goyamA jahaNNeNaM egaM samayaM ukkoseNaM bArasamuhuttA, devagaINaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA uvavAeNaM paNattA ? goyasA ! jahaNaNeNaM egaM samayaM ukkoseNaM bArasamuhattA, siddhigaINaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA sijjhaNAe paNNattA ? goyamA ! jahaNeNaM egaM samayaM ukkoseNaM chammAsA, nirayagaiNaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA uvvadRNAe paNNattA ? goyamA ! jahaNNaNaM ekkaM samayaM, ukkoseNaM bArasamuhuttA, tiriyagaINaM saMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA uvaNAe paNNatA ? goyamA ! jahaNNaNaM ega samayaM, ukoseNaM vArasamuhuttA, maNuyagaINaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA uvaTTaNAe paNNattA ? goyasA! jahANeNaM egaM samayaM ukkoseNaM vArasamuhuttA, devAINaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA uvvaTTaNAe anta meM adhika se adhika kitane AkarSoM dvArA nAraka Adi Ayu kA bandha karate haiM ? isa prakAra kI jijJAsA hone para ATha AkarSa kahe jaaeNge| yaha saMgrahiNIgAthA kA saMkSepa meM artha yahA gyaa| AkarSo dvArA nAraka AdinA Ayune baMdha kare che? A pramANenI jIjJAsA thavAthI ADa AkarSa kahevAmAM Avaze A saMgrahaNI gAthAne saMkSepathI. artha kahevAmAM AvyuM che, Page #962 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pradhApanAsUtra paNNatA ? goyamA ! jahaNaNaM egaM samayaM, ukoseNaM vArasamuhuttA, dAraM sU0 1 // ' chAyA-nirayagatiH khalu bhadanta ? kiyantaM kAlaM virahitA upapAtena prajJaptA he gautama ! jaghanyena ekaM samayam, utkRSTena dvadazamuhUrvAna, tiyaragatiH khalu bhadanta ! kiyantaM kAla virahitA upapAtena prajJaptA ? he gautama / jaghanyena ekaM samayam utkRpTena dvAdaza muhUrvAn manuSyagatiH khalu madanta ! kiyantaM kAlaM upapAta-udayartanA-vaktavyatA * zabdArtha-(nirayagaI) narakagati (Na) vAkyAlaMkAra (bhate!) he bhagavan ! (kevaDyaM) kitane (kAla) kAlataka (virahiyA) rahita (uvavAeNa) upapAta se (paNNattA) kahI gaI ? (goyamA !) he gautama ! (jahapaNaNaM) jaghanya arthAt kama se kama (ekkaM samaya) eka samaya taka (ukkoleNaM bArasa suluttA) adhika se adhika bAraha muhartalaka ... (tiriyagaI NaM maMte ! kevayaM kAlaM virahiyA upavAraNa paNNattA?) he bhagavan ! tithaMcagati kitane kAla taka upapAta le rahita kahI gaI hai? (goyamA ! jahaNNeNaM ega samayaM unakoseNaM bArasa muhuttA) he gautama ! jaghanya eka samaya, utkRSTa bAraha muharta taka (maNuyagaI NaM bhaMte! kevaiyaM kAlaM virahiyA uvavAgaNaM paNNattA) he bhagavan ! manuSyagati kitane kAla taka upapAta se rahita kahI gaI hai ? (goyamA ! japaNeNaM ega lamaya unakoseNaM vArasa muhattA) he upapAta uvanA-vaktavyatA wan-(niraya gaI) na24 gati (f) pAyA 2 (bhaMte !) bhagavan ! (kevaiya) 2kSA (kAlaM) // sudhI (dirahiyA) 2Dita (bavAeNaM) yatithI . (paNNattA) 4Ache (goyamA !) gautama ! (jahaNega) vanya parthAt mAyAmA mAchA (eka samaya) me samaya sudhI (udroseNaM bArasa muhuttA) mavizthI madhira bAra muhUrta sudhI (tiriyagaINaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA avApaNa paNNattA ?) sAvan ! tiya yati sA samaya sudhI pathAtathI 2hita vAma mAvI cha (goyamA ! jahaNeNaM ega samaya ukoseNaM bArasa muhuttA) : gautama ! dhanya ye samaya, utkRSTa bAra muddata sudhI (maNuyagaINaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA uvavAeNaM paNNattA) ke lagavan ! bhanudhya gati at n sudhI pAtathI 2hita sI cha? (goyamA ! jahapaNe Na egaM samayaM unoseNaM bArasa muhuttA) ra gautama ! panya nye samaya sTa Page #963 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pada 6 sU.1 upapAtodvartanAnirUpaNam virahitA upapAtena prajJaptA ?' he gautama ! jaghanyena eka samayam utkRpTena dvAdaza muhUrtAn devagatiH khalu bhadanta ! kiyantaM kAlaM virahitA upapAtena prajJaptA ? he gautama ! jaghanyena ekai samayam, utkRpTena dvAdazamuhartAn siddhagatiH khalu bhadanta ! kiyantaM kAlaM virahitA siddhyA prajJaptA ! he gautama ! jaghanyena eka samayam utkRSTena paDUmAsAn nirayagatiH khala bhadanta ! kiyantaM kAlaM virahitA udvartanayA prajJaptA ? gautama ! jaghanyena eka samayam, utkuSTena dvAdaza muhUrtAn , gautama ! jaghanya eka samaya taka, utkRSTa bAraha muhUrta taka . (devagaI NaM saMle ! kevaiyaM kAla virihiyA uvadhAeNaM paNNattA ?) he bhagavana! devagati kitane kAla taka upapAta se rahita kahI gaI hai? (goyamA ! jahaNNeNaM egaM samaya uskoleNaM vArasa muhuttA) he gautama ? jaghanya eka samaya taka, utkRSTa bArahakhaharta taka (siddhagaI NaM bhaMte ! kevayaM kAlaM virahiyA sijhaNAe paNNattA?) he agavan ! siddhagati kitane kAla taka siddhi se rahita kahI gaI hai ? (goyamA ! jahaNNeNaM egaM samayaM ukkoseNaM chammAsA) he gautama ! jaghanya eka samaya taka, utkRSTa chahamahInoM taka (nisyagaI NaM bhaMte kevaiyaM kAla virahiyA uccaTTaNAe paNNattA ?) he bhagavan ! narakagati kitane kAla taka udghatanA se rahita kahI gaI hai ? (goyanA ! jahaNNeNaM ekkaM samaya ukkoseNaM bArasa muhuttA) he gautama ! jaghanya eka samaya, utkRSTa bAraha muhUrta (tiriyagaI NaM bAra muhUta sudhI (devagaINaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA uvavAeNaM paNNattA?) bhagavan ! he gati 8 // 47 sudhI 75yAtathI 2hita 4ii cha1 (goyamA ! jahaNNeNaM egaM samayaM ukoseNaM vArasa muhutto) 3 gautama ! dhanya me samaya jaTa bAra muhUrta sudhI (siddha gaINaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA sijhaNAya paNNattA ?) mApan ! siddha gatimA sudhA siddhithI 2Dita sI cha ? (goyamA ! jahaNeNaM egaM samayaM ukoseNaM chammAsA) he gautama ! dhanya 24 samaya sudhI, 1e cha mahInA sudhI (nirayagaINaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA uvvaTTaNAe paNNattA?) lagavan ! na24 gata sA samaya sudhI vinAyI sahita 4AI che ? (noyamA ! jahaNNeNaM ekaM samayaM, ukoseNaM bArasa muhuttA) gautama ! dhanya : samaya, utkRSTa bAra muhUrta Page #964 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 934 prazaoNpanAstra tiryaggatiH khalu bhadanta / kiyantaM kAlaM virahitA udvartanayA prajJaptAH ? gautama ! jaghanyena ekaM samayam, utkRpTena dvAdaza muhUrtAna manuSyagatiH khalu bhadanta ! kiyantaM kAlaM virahitA udvartanayA prajJaptA ! gautama ! jayanyena eka samayam, utkRpTena dvAdaza muhUrtAna, devagatiH khalu bhadanta ! kiyantaM kAlaM virahitA udvartanayA prajJaptA ?gautama ! jaghanyena eka samayam utkRpTena dvAdaza muharvAn / TIkA--atha uparyukta saMgrAhaka gAthArthameva krameNa vizadayitumAha-'nirayagaINa bhate ! kevaiyaM kAlaM virahiyA uvavAyeNaM paNNatA ? gautamaH pRcchati-he bhaMte ! kevayaM kAla virahiyA ucaTaNAe ?) he bhagavan ! tiyacagati kitane kAla taka udvartanA se rahita kahI hai ? (goyamA ! jahaNNeNaM ega samayaM ukkoseNaM vArasa muhuttA) he gautama ! jaghanya eka samaya taka, utkRSTa bAraha muharta taka (maNuyagaI NaM bhaMte ! kevaiyaM kAla cirahiyA uccaTaNAe ?) he bhagavan ! manuSyagati kitane kAla taka udavattanA se rahina kahI hai ? (goyamA ! jahaNaNaM egaM samayaM ukkoseNaM bArasa muhattA) he gautama ! jaghanya eka samaya taka, utkRSTa yAraha muhata taka (devagaI NaM bhaMte ! kevayaM kAla virahiyA uccaTaNAe paNNattA ?) he bhagavana ! devagati kitane kAla taka udvartanA se rahita kahI hai ? (goyamA ! jahaNNeNaM ega samaya, ukkoseNaM vArasa muhuttA) he gautama ! jaghanya eka samaka taka, utkRSTa bAraha muharta taka TIkArtha-ava ullikhita saMgrahiNI gAthA ke artha kA nAma se vi (tiriya gaINaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA ucaTTaNAe paNNattA ?) he bhagavAna ! tiryaMca gati keTalA kALa sudhI udvartanAthI rahita kahelI che? (goyamA ! jahaNNeNaM egaM samaya ukkoserNa vArasa muhuttA) he gautama ! dhanya eka samaya, utkRSTa bAra muhUrta sudhI (maNuya gaINaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA ubaTTaNAe paNNatA) lagavan ! bhanudhyAti TeTamA 40 sudhI vartanAthI 2Dita sI cha ? (goyamA ! jahaNNeNaM egaM samayaM ukoseNaM bAraha muhuttA) 7 gautama ! 45nya me samaya, utkRSTa bAra muhUrta sudhI (deva gaINaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA ubaTTaNAe paNNattA ?) 8 lavan ! heva gati sA sudhI bhayatanAyI rAhata 4DesI che ? (goyamA ! jaiNNeNaM egaM samayaM ukoseNaM vAraha muhuttA) gautama! dhanya me samaya, utkRSTa bAra muddata sudhI TIkArtha-have ulikhita saMgrahiNI gAthAnA arthanuM kramathI vivecana Page #965 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 6 sU.1 upapAtodvartanAnirUpaNam 935 bhadanta ! nirayagatiH-narakagatiH nAmakarmodya janito jIvasyaudayiko bhAvaH, tasyaikatvAt saptapRthivIvyApakatvAccaikavacanaM bodhyam ata eva saptAnAM pRthivInAM saMgraho bhavati, kiyantaM kALam-kiyatkAlaparyantam, upapAtena-upapatanamupapAta: tabhinnagatikAnAM prANinAM nairayikatvenotpAdastena, virahitA zUnyA, prajJaptAbhagavatA prarUpitA ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM vArasa muhuttA' jaghanyena eka samayam -eka samayaparyantam, utkRSTena dvAdaza muhUrtAn-dvAdaza muhUte paryantam nirayagatirutpAtena virahitA bhavavivecana kiyA jAtA hai nirayagati arthAt narakagatinAmakarma ke udaya se utpanna hone vAlA jIva kA audayika bhAva / eka hai aura sAtoM pRthiciyoM meM vyApaka hai, isa kAraNa usake lie ekavacana kA prayoga kiyA gayA hai| isa (nirayagai) zabda se sAtoM narakabhUmiyoM kA saMgraha ho jAtA hai ! gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! nirayagati kitane kAla taka upapAta se rahita kahI gaI hai ? kisI anya gatise marakara nAraka ke rUpa meM utpanna honA upapAta kahalAtA hai / tAtparya yaha hai ki kitane samaya taka kisI naye nAraka kA janma nahIM hotA-arthAt narakagati naye nAraka ke janma se rahita kitane kAla taka rahatI haiM? bhagavAn isa prazna kA uttara dete hai-he gautama ! kama se kama eka samaya aura adhika se adhika bAraha muhUrta taka narakagati upapAta se virahita hotI hai / bAraha muharta ke vAda avazya hI koI karAya che niraya gati arthAta naraka gati nAma karmanA udayathI utpanna thanArA jIvanA dayika bhAva. te eka che ane bIjI sAte pRthvimAM vyApaka che, se pAraNe tabhane mATe me kynn| prayoga 42 / / cha. 2mA 'niraya gaI' zabdathI sAte naraka bhUmine saMgraha thaI jAya che. zrI gautamasvAmI prazna kare che he bhagavan! niraya gati keTalA kALa sudhI upapatathI rahita kahelI che? ke anya gatithI marIne nArakanA rUpamAM utpanna thavuM te upapAta kahevAya che. tAtparya e che ke keTalAka samaya sudhI koI navA nArakane janma nathI thate arthAt naraka gati navA nArakanA janmathI rahita keTalA samaya sudhI rahe che? zrI bhagavad A kathanane uttara Ape che he gautama ! ochAmAM ochA eka samaya ane adhikathI adhika bAra muhUrta sudhI naraka gati upapAtathI Page #966 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre tItyarthaH athAgre ekasyAmapi pRthivyAM caturviMzatimuhUrtapramANasya utpAtavirahasya vakSyamANatayA kayaM sarva pRthivI samudAyApekSayA dvAdaza muhataM pramANa utpAtaviraha saMgacchate iti cedatrocyate-ratnapramAdiSu ekApRthivI nirdhAraNena caturviMzati muhartAdi pramANasya upapAtabirahasya saMbhave'pi sapta pRthivI sAmudAyApekSayA anupAtena dvAdazamuhurtapramANasyaiva utpAtavirahasyopalambhAt ? dvAdazamuharnAnantaramavazyamanyatarasyAM pRthivyA mutpAdasaMbhavAt, tathaiva kaMbala vedasA upalavdheH satvAt, evameva yathA nirayagati rutkRpTena dvAdaza muhartAn utpAtena cirahitA pratipAditA tathaiva tiryagmanuSya devagatayo'pi utkRSTena dvAdazAhIneva utpAtena virahitAH jIva narakagati meM utpanna hotA hai| prazna kiyA jA sakatA hai ki Age eka hI pRthvI meM bhI caudhIla juharta pramANa sAdi upapAtaviraha kahA jAegA, aisI sthiti meM arthAt sAmAnya rUpa se bAraha muharta kA hI upapAtaviraha kahanA kaise laMgata ho sakatA hai ? isakA uttara Adi isa prakAra hai-ratnaprabhA Adi eka eka pRthvI meM upapAta viraha cauvIla mahata Adi kA hone para bhI sAmAnya rUpa se naraka gati meM upapAta kA viraha bAraha suharta pramANa hI hotA hai, kyoMki bAraha muharta bItane para kisI na kisI pRthvI meM avazya hI kisI jIva kI utpatti hotI hai| bhagavAna ne kevalajAna se aisA hI jAnA haiM ! jaise narakagati utkRSTa bAraha muharta taka upapAta se rahita kahI gaI hai usI prakAra tithaMcagati, sanupyagati aura deva gati bhI utkRSTa bAraha muharta taka hI upapAta se rahita hotI hai| kintu siddhagati kA rahita hoya che. bAra muhUrtanA pachI avazya keI ne kaI naraka gatimAM utpanna thAya che. prazna karI zakAya che ke AgaLa eka pRthvImAM paNa covIsa muddata pramANa sAdi upapAta viraha kahevAze, evI sthitimAM samudAya rUpamAM arthAt sAmAnya rUpathI bAra muhurta ja upapAta viraha kahe te kevI rIte saMgata thaI zake ? teno uttara A rIte che-ratnaprabhA Adi eka eka pRthvImAM upapatane vira vIsa muharta Adine thavA chatAM paNa sAmAnya rUpathI naraka gatimAM upapatane viraha bAra suhurta pramANu ja hoya che, kemake bAra muha vItI jatAM keIne ke pRthvImAM avazya ja ke jIvanI utpatti thAya che. bhagavAne kevaLajJAnathI evuM jANeluM che. jema naraka gati utkRSTa bAra muddata sudhI upapAtathI rahita kahelI che, e ja prakAre tiryaMca gati, manuSya gati ane deva gati paNa utkRSTa bAra Page #967 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 6 s. 1 upapAtoData nAnirUpaNam 937 pratittavyAH kintu siddhagati rutkRSTena padmAsAn utpAtena virahitA bodhyA, evamevodvarttanApi avaseyA navaraM siddhAnA muhartanAbhAvena tadgatirudvartanayA virahitA na vaktavyA tepAM sAyaparyavasitakAlatayA zAzvatatvAdityabhiprAyeNa vizadayitumAha- tiriyagaNaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA uvacAraNaM paNNattA ?' de bhadanta ! tiryaggatiH khalu kiyantaM kAlas - kiyatkAlaparyantas upapAtena virahitA zUnyA prarUpitA ? bhagavAn Aha - 'goyamA' he gautama 'jahaNeNaM evaM samayaM ukkoseNaM vArasa muhuttA' jaghanyena ekaM samayam utkRSTena dvAdaza muhUrtAn tirya upapAta viraha utkRSTa chaha mAha kA hai / arthAt eka jIva ke siddha hone ke pazcAt agara koI jIva siddha na ho to chaha mAsa taka na ho, aisA saMbhava hai, magara chaha mAsa ke anantara samaya meM koI na koI jIva avazya hI mokSa meM jAtA hai / isI prakAra utanA arthAt kisI gati se nikalanA bhI kaha lenA cAhie / magara siddhagati meM gayA huA jIva phira kabhI nika latA nahIM arthAt siddha gati se udvarttanA nahIM hotI hai, isa kAraNa vahAM udvarttanA kA viraha kAla bhI nahIM hai / vahAM to uchaviraha deva hai kyoMki siddha paryAya sAdi hone para bhI ananta hai | siddha jIva sadA kAla siddha hI rahate haiM / isI abhiprAya se kahA gayA hai - he bhagavan ! tirthaca gati kitane kAla taka upapAta se rahita hotI hai ? arthAt kitane kAla taka koI jIva tiryaMcagati meM nahIM utpanna hotA ? bhagavAna uttara dete haiM - he gautama ! jaghanya murhuta sudhI ja upapAtathI rahita thAya che. parantu siddhagatine upapAta viraha utkRSTa cha mAsaneA che. arthAt eka jIvanA siddha thayA pachI agara koi jIva siddha na thAya tA cha mAsa sudhI na thAya, evA sa'lava che, paNa cha mAsa pachInA samayamAM keAIne kAi jIva avazya ja meAkSamAM jAya che. e rIte udva'nA arthAt koi gatithI nIkaLavAnA sakhadhamAM paNa kahevu joie. paNa siddha gatimAM gaelA jIva pharIthI kadi nIkaLatA nathI arthAt siddha gatithI unA nathI thatI, e kAraNe tyAM unAnA viraha kALa paNa nathI. tyAM te unAnA viraha sadaiva che, kemake siddha paryAya sArdi hevA chatAM ananta che. siddha jIva sadAkALa siddha ja rahe che. e abhiprAyathI kahevAyeluM che-he bhagavan ! tiya ca gati keTalA kALa sudhI upapAtathI rahita hoya che ? arthAt keTalA samaya sudhI kAi jIva tiryaM ca gatimAM nathI utpanna thatA ? 0 118 Page #968 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre gatirUpapAtena virahitA prajJaptA, gautamaH pRcchati-'maNuyagaINaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA uvavAyeNaM paNNatA ?' he sadanta ! manupyagatiH khalu kiyantaM kAlaM -kiyatkAlaparyantam, upapAtena virahitA prajJaptA ? bhagavAn Aha 'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM egaM samayaM ukkoseNaM bArasa mudduttA' jaghanyena eka samayam utkRpTena dvAdazamuhUrtAna manuSyagatirupapAtena virahitA prajJaptA / gautamaH ! pRcchati 'devagaINa bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA uvAyeNaM paNNatA?' he bhadanta ! devagatiH khala kiyantaM kAlam upapAtena virahitA prajJaptA ? bhagavAna Aha-goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM egaM samayaM ukkoseNaM vArasamuhuttA' jaghanyena eka samayam utkRpTena dvAdaza muhUrtAn yAvat devagati rupapAtena virahitA prajJaptA / gautamaH pRcchati'siddhagaINaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA sijhaNAra paNNatA?' he adanta ! eka samaya taka aura utkRSTa bAraha muharta taka tiryaMcagati upapAta se virahita hotI hai| gautama-he bhagavan ! manuSyagati kitane kAla taka upapAta se rahita hotI hai ? bhagavAn-he gautama ! jaghanya eka samaya, utkRSTa vAraha muhartta taka manuSyagati upapAta se virahita rahatI hai| gautama-he-bhagavan ! devagati kitane kAla taka upapAta se rahita kahI gaI hai ? . bhagavAn-he gautama ! jaghanya eka samaya aura utkRSTa bAraha muharta tk| . gautama-he bhagavan ! siddhagati kitane kAla taka siddhi se rahita zrI bhagavAna uttara Ape che- he gautama! jaghanya eka samaya sudhI ane utkRSTa bAra muhUrta sudhI tiryaMca gati upapAtathI rahita thAya che. zrI gautamasvAmI he bhagavan! manuSya gati keTalA samaya sudhI upapAtathI rahita hoya che? zrI bhagavAna -he gautama! jaghanya eka samaya utkRSTa bAra muhUrta sudhI manuSya gati upapAtathI virahita rahe che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! deva gati keTalA kALa sudhI upapAtathI rahita kahelI che? zrI bhagavAna- he gautama ! jaghanya eka samaya ane utkRSTa bAra muqhta sudhI. zrI gautamasvAmI-he bhagavana siddha gati keTalA kALa sudhI siddhithI -- Page #969 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pada 6 sU.1 upapAtIdvartanAnirUpaNam 939 siddhigatiH khalu kiyantaM kAlam siddhayA virahitA prajJaptA ? bhagavAn Aha 'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM egaM samayaM ukkoseNaM chammAsA' jaghanyena ekaM samayam utkRSTena paDUmAsAn yAvat siddhagatirupapAtena virahitA prajJaptA / ayodvartanAmadhikRtya gautamaH pRcchati- nirayagaINaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA uvvadRNAe paNNatA ? he bhadanta ! nirayagatiH khalu kiyantaM kAlam udvartanayA virahitA-zUnyA prajJaptA-prarUpitA ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! jaha eNoNaM ekkaM samayaM, ukkoseNaM vArasa mudduttA' jaghanyena ekaM samayam, utkRSTena dvAdaza suhUrtAn nirayagati rudvartanayA virahitA prajJaptA / gautamaH pRcchati 'tiriyagaINaM bhaMte ! kevaiyaM virahiyA ubaTTaNAe paNNattA ?' he bhadanta ! tiryaggatiH khalu kiyantaM kAlam udvartanayA virahitA prajJaptA bhagavAn Aha 'goyamA !' he gautama ! hotI hai ! bhagavAna-he gautama ! jaghanya eka samaya, utkRSTa chahamAsa taka siddhagati siddhi se virahita hotI hai, arthAt kama se kama eka samaya aisA hotA hai jaba koI jIva mokSa nahIM prApta karatA aura adhika se adhika chahamAsa taka koI jIva mokSa nahIM jAtA / chaha mAha bItane para avazya hI koI na koI jIva mukti prApta karatA hai| gautama-he bhagavan ! narakagati kitane kAla taka udvarttanA se rahita kahI gaI hai ? arthAt aisA kitanA samaya hai jaba ki koI bhI jIva nAraka se na nikale ? bhagavAna-he gautama ! jaghanya eka samaya aura utkRSTa bAraha muharta gautama-he bhagavat ! tiryaMcagati kitane kAla taka udvartanA se rahita thAya che? zrI bhagavAna -he gautama ! jaghanya eka samaya utkRSTa cha mAsa sudhI siddhagati siddhithI rahita hoya che, arthAt ochAmAM ochA eka samaya eve hoya che jyAre keI jIva mokSa nathI prApta karatA ane adhikamAM adhika cha mAsa sudhI kaI jIva mekSe nathI ja. cha mAsa gayA pachI avazya koI na keI jIva mukti prApta kare che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! naraka gati keTalA samaya sudhI uva. tenAthI rahita kahelI che? arthAt e keTalo samaya che ke jyAre ke paNa jIva narakathI bahAra na nIkaLe? zrI bhagavAna -he gautama! jaghanya eka samaya ane utkRSTa bAra mu. zrI gautamasvAmI-tiryaMca gati keTalA samaya sudhI udvartanAthI rahita Page #970 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 240 prakSApanAsUtra 'jahaNNeNaM pagaM samayaM ukkoseNaM cArasa muhuttA' jaghanyena eka samayam, utkRSTena dvAdaza muhUrtAn yAvat tiryaggati rudvartanayA virahitA prajJaptA, gautamaH pRcchati 'maNuyagaINaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA ubaTaNAe paNNatA?' he bhadanta ! manupyagatiH kriyantaM kAlama udvartanayA virahitA-zUnyA prajJaptA ? bhagavAn Aha'goyamA ! jahaNNeNaM egaM samayaM ukkoseNaM vArasa muhuttA' jaghanyena eka samayam utkRpTena dvAdazamuhartAna yAvata manupyagatirudvartanayA virahitA prajJaptA, gautamaH pRcchati-'devagaINaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA ubaTTaNAe paNNatA ?' he bhadanta ! devagati khalu kiyantaM kAlam udvavartanayA virahitA prajJaptA ? bhagavAna Aha-'goyamA ! de gautama ! 'jahaNNeNaM egaM samayaM ukkoseNaM vArasa muhattA' jaghanyena eka samayam utkRpTena dvAdaza muhUrtAn yAvat devagatirUddhartanayA virahitA rahita kahI gaI haiM ? * * bhagavan-he gautama ! jaghanya eka samaya, uskRSTa bAraha muhataM paryanta urttinA se virahita kahI gaI hai| ____ gautama-he bhagavan ! manuSyagati kitane kAla taka udatanA se rahita kahI hai ? bhagavAna- he gautama ! jaghanya eka samaya taka aura utkRSTa bAraha muharta taka gautama-he bhagavan / devagati kitane kAla udvartanA se rahita kahI gaI hai ? bhagavAnahe gautama ! eka samaya taka utkRSTa bAraha muharta taka udvarttanA se rahita kahI hai| DasI che? zrI bhagavAna-he gautama! jaghanya eka samaya, utkRSTa bAra muhUrta paryanta - udvartanAthI rahita kahelI che? zrI gautamasvAmI bhagavAna ! manuSya gati keTalA kALa sudhI uddavatenAthI rahita kahelI che? zrI bhagavA -he gItama! jaghanya eka samaya sudhI ane utkRSTa bAra bhuta sudhI. zrI gautama vAmI- he bhagavana deva gati keTalA samaya sudhI udvartanAthI hita kahelI che? zrI bhagavAna gautama ! jaghanya eka samaya sudhI ane utkRSTa bAra muddata sudhI uvanAthI rahita kahelI che. Page #971 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 6 sU.2 vizepopapAtanirUpaNam prajJaptA prarUpitA, siddhAnAJcodvartanAbhAvAt teSAM tannirUpaNaM na kRtam 'dAra' iti dvAram prathamaM samAptam / . vizepopapAta vaktavyatAmUlam-rayaNappabhA puDhavi nerajhyANaM bhaMte! kevaiyaM kAlaM virahiyA uvavAeNaM paNNattA ? goyamA ! jahaNaNeNaM egaM samayaM ukkoseNaM cauThavIsaM muhuttA, sakarappabhApuDhavi neraiyANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA uvavAeNaM paNNatA ? goyamA ! jahapaNeNaM egaM samayaM ukoseNaM lattarAiMdiyANi vAluyappabhApuDhavi neraiyANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA uvavAeNaM paNNatA ? goyamA ! jahaNaNaM egaM samayaM, unoseNaM addhamAsaM, paMkappabhA puDhavineraiyANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA uvavAeNaM paNNattA ? goyamA ! jahaNaNeNaM egaM samayaM ukoseNaM mAsaM, dhUmappabhApuDhavineraiyANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA uvavAeNaM paNNatA ? goyamA ! jahaNNeNaM egaM samayaM, ukkoseNaM do mAlA, tamApuDhavineraiyANaM saMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA uvavAeNaM paNNatA ? goyamA ! jahaNNeNaM egaM samayaM, ukkoseNaM cattAri mAsA, ahe sattamApuDhavineraiyANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA uvavAeNaM paNNatA ? goyamA ! jahaNNeNaM egaM samayaM unakoseNaM chammAlA, asurakumArANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA ukvAeNaM paNNatA ? goyamA ! jahaNNeNaM egaM siddhoM kI udvartanA hotI nahIM hai, ataeva usakA nirUpaNa nahIM kiyA hai // 1 // prathama dvAra samApta siddhonI udvartana thatI nathI, tethI ja tenuM nirUpaNa nathI karAyuM che 1 ke prathama drAra samApta vizeSapAta vaktavyatA Page #972 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ra praznApanAsUtra samaya UkkoseNaM cauvvIsaM suhRttA, nAgakumArANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA uvavAeNaM paNNatA ? goyamA ! jahaNaNeNaM egaM samayaM ukoseNaM cauvvIsaM muhuttA, evaM suvaNNakumArANaM vijjukumArANaM, aggikusArANaM dIvakumArANaM, disAkumArANaM udahikumArANaM, vAukumArANaM, thaNiyakumArANaM patteyaM jahANeNaM ega samayaM, ukkoseNaM cauvAlaM muhuttA, puDhavikAiyANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA ukvAeNaM papaNattA ? aNusamayamavirahiyaM uvavAeNaM paNNattA, evaM AukAiyANa vi, teukAiyANa vi, vAukAiyANa vi, vaNassaikAiyANa vi aNusamayaM avirahiyA uvavAeNaM paNNattA, veiMdiyANaM bhaMte! kevaiyaM kAlaM virahiyA uvavAeNaM paNNatA ? goyamA ! jahaNNaNaM ega samayaM ukkoseNaM aMtomuhuttaM, evaM teiMdiyacauridiyA, saMmucchimapaMciM. diyatirikkhajoNiyANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA uvavAeNaM paNNattA ? goyasA ! jahaNaNeNa ega samaya, ukkoseNaM aMtomuhuttaM gambhavakatiyapaMceMdiyatirikkhajoNiyANaM bhaMte! kevaiyaM kAlaM virahiyA uvavAeNaM paNNattA ? goyamA ! jahaNaNeNaM egaM samaya, ukoseNaM bArasamuhuttA, saMmucchimamaNussANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA uvavAeNaM paNNattA ? goyamA ! jahapaNeNaM egaM samayaM ukkoseNaM cauvvIsaM muhuttA, gavbhavatiyamaNuslANaM pucchA, goyamA ! jahaNNeNaM egaM samayaM, ukkoseNaM cauvvIsaM muhuttA, joiliyANaM pucchA, goyamA ! jahaNNeNaM egaM samaya, ukkoseNaM cauvvIsaM muhutA, sohamme kappe devANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA ubavAeNaM paNNattA ? goyamA ! jahaNNeNaM egaM samayaM ukkoseNaM cauvvIsaM muhuttA, IsANe kappe devANaM pucchA, goyamA ! jahapaNeNaM ega samaya, ukkoseNaM cau Page #973 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 6 sU.2 vizeSopapAtanirUpaNam bosaM muhuttA ? saNaMkumAre kappe devANaM pucchA, goyamA ! jaha. paNeNaM ega samayaM, ukkoseNaM Nava rAiMdiyAiM vIsAya muhuttA! mAhide devANaM pucchA, goyasA ! jahaNNeNaM egaM samayaM, ukko. seNaM bArasa rAiMdiyANi dasa muhuttA, baMbhaloe devANaM pucchA, goyamA ! jahaNNegaM egaM lalayaM, uskoseNaM addhatevIsaM rAIdiyAI, laMtagadevANaM pucchA, goyamA / jahaNNeNaM egaM samayaM, ukkoseNaM paNatAlIsaM rAiMdiyAI, mahAsukkadevANaM pucchA, goyamA ! jahaNNeNaM egaM samayaM, uskoseNaM asII rAiMdiyAI sahassAre devANaM pucchA, goyamA ! jahaNNeNaM egaM salayaM, ukkoseNaM rAiMdiyasayaM, ANaya devANaM pucchA, goyamA ! jahapaNeNaM egaM samayaM, ukkoseNaM saMkhejjamAsA, pANayadevANaM pucchA, goyamA ! jahaNNaNaM egaM samayaM, ukkoseNaM saMkhijavAsA accuyadevANaM pucchA, goyamA ! jahaNaNeNaM ega samaya, ukko. seNaM saMkhijjavAsA hiTimagevijjANaM pucchA, goyamA ! jahapaNeNaM egaM samayaM, ukkoseNaM saMkhijjAiM vAsasayAI, majjhimagevijANaM pucchA, goyamA ! jahaNeNaM egaM samayaM ukkoseNaM saMkhijAiM vAsasahaslAiM, uvarimagauvajANaM pucchA, goyasA ! jahaNaNeNaM egaM samayaM, ukkoleNaM saMkhijjAiM vAsasayasahassAI, vijayavejayaMtajayaMta aparAjitadevANaM pucchA, goyamA! jahapaNeNaM egaM samaya, ukkoseNaM asaMkhenaM kAlaM, savvasiddhagadevANaM pucchA, goyamA! jahaNNeNaM egaM samaya, ukkoseNaM palibhovamasta saMkhijjaibhAgaM, siddhANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA sijhaNAe paNNatA ? goyasA ! jahaNaNaM enaM samaya, ukkoseNaM chammAsA // sU0 2 // Page #974 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prayApanAce chAyA-ratnaprabhApRthivInarayikAH khalu bhadanta ! kiyantaM kAlaM virahitA upapAtena prajJaptAH ? gautama / jaghanyena eka samayam, utkRSTena caturviMzatiH muha tAn, zarkarAmabhApRthivI nairayikAH khalu bhadanta ! kiyantaM kAlam virahitA upapAtena prajJaptAH? gautama ! jayanyena eka samayam, utkRpTena saptarAtrindinAni, vAlukAprabhApRthivInarayikAH khalu bhadanta ! kiyantaM kAla virahitA upapAtena prajJaptA ? gautama ! jaghanyeka eka samayam, utkRpTena arddhamAsam, paGkaprabhA vizeSopapAtavaktavyatA zabdArtha-(rayaNappamApunacinerajhyANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA upavAeNaM paNNattA ?) bhagavana ! ratnaprabhA pRthvI ke nAraka kitane kAla taka upapAta se rahita kahe haiM ? (goyamA ! jahaNaNaM pagaM samayaM) he gautama ! jaghanya eka samayataka (uskoseNa caunIsa muhattA) utkRSTa caubIsa muharta (sakkarappabhApuDhavinerayA NaM bhaMte ! kevaDyaM kAlaM virahiyA uvavAeNaM paNNattA?) he bhagavan ! zarkarAprathA ke nAraka ki tane samaya taka upapAta se rahita kahe gae haiM ! (goyamA ! jahaNaNaM erga samayaM ukkoseNaM santa rAIdiyANi) he gautama ! jayanya eka samaya, utkRSTa sAta rAtri dina (bAlayappasAputavineraDyA NaM bhaMte ! kevaiyaM kAla virahiyA uvavAeNaM?) bAlakAmamA pRthvI ke nAraka kitane kAla taka upapAta se rahita kahe gae haiM ? (goyamA ! jahANeNaM ega samaya ukkoseNaM addhamAsaM) he gautama ! jayanya eka samaya, utkRSTa AImAsa taka (paMkappamApuDhavineraiyA NaM bhaMte ! kelayaM kAla virahiyA uva zahAtha-(rayaNappabhA puDhavi nerajhyANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA uvavAeNaM paNNattA 1) OM agavan ! 2(nAmA 'pRthvInA nA24 sA samaya sudhA 5pAtathI 2hita 4aa cha ? (goyamA! jahaNNeNaM egaM samaya) OM gautama ! dhanya zo samaya sudhI (rakoseNaM cauccIsaM muhuttA) 18Ta yAvIsa mudbhuta (sakarappabhA puDhavi nerajhyANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA uvavAeNaM paNNattA ?) u lagavan ! sAnA nA24 sA samaya sudhI pAtathI hita 4aa cha ? (goyamA ! jahaNeNaM ega samaya, ukoseNaM satta rAiMdiyANi) he gautama! jaghanya eka samaya, utkRSTa sAta rAtri divasa (vAlayappA puDhavi nerajhyANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA uvavAeNaM paNNattA ?) he bhagavan ! vAlukAprabha pRthvInA nAraka keTalA kALa sudhI upapAtathI rahita sA cha ? (goyamA ! jahaNeNaM evaM samaya, unoseNaM addhamAsaM) gautama ! jaghanya eka samaya, utkRSTa arthamAsa sudhI Page #975 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 6 sU.2 vizeSopapAtanirUpaNam 945 pRthivI nairayikAH khalu sahanta / kiyantaM kAlaM virahitA upapAsena prajJaptA: 2 gautama ! jaghanyena ekaM samayam, utkRSTena mAsam dhUmaprabhA pRthivI nairayikAH khalu bhadanta ! kiyantaM kAlaM virahitA upapAtena prajJatA : gautama ! jaghanyena ekaM samayam utkRSTena dvau mAsa, tamApRthivI nairathikAH khalu bhadanta ! kiyantaM kAlaM virahitA upapAtena prasAH ? gautama ! jaghanyena eka samayam, utkRSTena caturomAsAna, adhaH saptamapRthivI nairayikAH khalu bhadanta / kiyantaM kAlaM virahitAH upapAtena vANaM paNNattA ?) he bhagavan ! paMkaprabhA pRthvI ke nAraka kitane kAla taka upapAta se rahita kahe haiM ? (gomA ! jahaNeNaM evaM samayaM ukko.. serNamA) he gautama! jaghanya eka samaya, utkRSTa eka mAsa taka (dhUpamApuDhavineraiyA meM bhaMte / kevaiyaM kAlaM birahiyA udhavApUrNa paNNattA ?) he bhagavat ! dhUmaprabhA pRthvI ke nAraka kitane kAla taka upapAta se rahita kahe haiM ? (goyamA ! jahaNeNaM evaM samayaM ukko seNaM do mAlA) he gautama! jaghanya eka samaya, utkRSTa do mAsa taka (tamA puDhavi neraiyANaM bhaMte ! vazyaM kAla birahiyA ubavAeNaM ?) he bhagavana ! maH pRthvI ke nAraka kitane kAla taka upapAta se rahita kahe haiM ? (goyA ! jahaNjerNa evaM samayaM ukkoseNaM casAri mAsA) he gautama! jaghanya eka lamaya, utkRSTa cAra mahine taka (ahe saptamApuriyA NaM bhaMte! kevahayaM phAlaM virahiyA uvavAeNaM paNNattA ?) sAtavI pRthvI ke nAraka he bhagavan ! kitane kAla taka upapAta se rahita ( paMkappA puDhavi neraiyANaM bhaMte ! kevayaM kAlaM virahiyA uvavAeNaM paNNattA ?) he bhagavan ! paprabhA pRthvInA nAraka keTalA kALa sudhI upapAtathI rahita hyA che ? (goyamA ! jahaNeNaM evaM samayaM uphoseNaM mAsaM) he gautama | dhanya eka samaya utkRSTa eka mAsa sudhI (dhUmappasA puDhavi nerayANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA khavAraNaM paNNattA 1) he bhagavan ! dhUmaprabhA pRthvInA nAraka keTalA samaya sudhI upapAtathI rahita 4 hai ? (goyamA ! jahaNaNeNaM evaM samayaM, uphoseNaM do mAsA) he gautama ! jaghanya eka samaya, utkRSTa e mAsa sudhI (tamA puDhavi neraiyANaM bhaMte! kevaiyaM kAlaM virahiyA ubavAeNaM paNNattA 1) he bhagavan ! tamaHprabhA pRthvInA nAraka keTalA samaya sudhI upapAMtathI krita che ? (goyamA ! jahaNaNeNaM evaM samayaM uphoseNaM cattAri mAsA) he gItabha ! jaghanya eka samaya, utkRSTa cAra mahinA sudhI ( ahe sattamA puDhavi neraiyANaM bhaMte! kevaiyaM kAlaM virahiyA ubavaNa paNNattA ?) se lagavan ! sAtabhI pRthvIna: naar| TasA sayabha bhudhI ha pra0 119 Page #976 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre prajJaptAH ? gautama ! jaghanyena eka samayam, utkRSTena paGmAsAna, ajunakumArAH khalu bhadanta ! kiyantaM kAlaM virahitA upapAtena prajJatAH ? gautama ! jaghanyena ekaM samayam, utkRpTena cataviMzati muhUrtAn nAgakumArAH khalu bhavanta ! kriyantaM kAlaM virahitA upapAtena prajJaptAH ? gautama ! jaghanyena eka samayam, utkRpTena carvizati muhUrtAna, evaM muvarNakumArANAm , vidyunchumArANAm , agnikumArANAm , dvIpakumArANAm, dikkumArANAm, udadhikumArANAm, vAyukumArANAm, stnitkumaaraannaam| pratyekaM jayanyena eka samayam, utkRpTena caturviMzati muhUrvAn , pRthivIkAyikAH khalu bhadanta ! kiyannaM kAlaM virahitA upapAtena prajJaptAH ? kahe haiM ? (goyamA ! jahaNNeNaM pagaM lalayaM unakoleNaM chammAsA) he gautama ! jaghanya eka samaya taka evaM utkRSTa chaha mAha taka (asurakumArA NaM bhaMte ! kevaDvaM kAla virahiyA uvacAraNaM paNNatA?) he bhagavan ! asurakumAra kitane kAla taka upapAta se rahita kahe gae haiM ? (goyamA ! jahaNeNaM ega lamaya uskoraNaM bauvIsaM muhuttA) he gautama ! jaghanya eka samaya taka, utkRSTa cauvIla muharta taka (evaM) isI prakAra (suvaNaamArANa) suparNakumAroM kA (vijjukumArANa) vidyutkumAroM kA (aggianArANaM) agnikumAroM kA (dIvakumArANaM) dIpakumAroM kA (disAsArAgaM) dizA RmAroM kA (udahi kumArANaM) uddhikumAroM kA (bAuchumArANaM) vAyukumAroM kA (thaNiyakumArANaM) stanitakumAroM kA (patteya) pratyeka kA (jahANeNa pagaM samayaM) jaghanya eka samaya (ukoleNaM cauccIla muhuttA) utkRSTa cauvIsa muhuta upapAta viraha kahanA pAtathI 2hita 4aa cha ? (goyamA ! jahaNNeNaM ega samayaM unoseNaM chammAsA) gautama! jaghanya eka samaya, utkRSTa cha mAsa sudhI (asurakumArANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA uyabAeNaM paNNatA ?) alagavan ! ma bhAra 484aa sudhI pAtayI 2hita sA cha ? (goyamA ! jahaNeNa ega samaya; ukoseNaM cauvvIsaM muhuttA) gautama ! dhanya se samaya are yAvIsa muddata sudhI (evaM) meM mAre (suvaNNa kumArANa) suvarNabhArAnA (vijjukumArANaM) vidyutamAzenA (aggikumArANaM) manibhAnA (dIvakumArANa) 654bhAzanA (disAkumArANa) dizA mAnA (udahikumArANaM) dhibhArAnA (vAukumArANaM) vAyubhAzanA (thaNiyakumArANaM) nibhAzanA (patteya) pratyenA (japaNeNaM egaM samaya) vanya 4 samaya (ukoseNa cavIsaM muhuttA) kRSTa vIsa muhUrta upapAta rahita kahevA Page #977 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 945 prameyadodhinI TIkA pada 6 sU.2 vizepopapAtanirUpaNam gautama ! anusamayam avirahitAH upapAtena prajJaptAH evam apkAyikAnAmapi tejAkAyikAnAmapi, vAyukAyikAnAmapi, vanaspatikAyikAnAmapi anusamayam avirahitAH upapAtena prajJaptAH, dvIndriyAHkhalu bhadanta ! kiyantaM kAlaM virahitAH upapAtena prajJaptAH ? gautama ! jaghanyena ekaM samayam utkRSTena anta muhartam, evaM trIndriya caturindriyAH, saMmUrchima paJcendriyatiryagyonikAH khalu bhadanta kiyantaM kAlaM virahitA upapAtena prajJaptAH ? gautama ! jaghanyena eka samayam, utkRpTena (puDhadhikAiyANaM bhaMte ! kevayaM kAla virahiyA uvavAeNaM paNNattA he bhagavana / pRthivIkAdhika kitane kAla taka upapAta se rahita kahe haiM? (goyamA ! aNulamayayavirahiyaM uvavAeNaM paNNattA) he gautama ! pratyeka samaya vinA viraha ke upapAta kahA hai (evaM AukAiyANa vi) isI prakAra apkAyikoM kA bhI (te ukAiyANa vi) tejaskAyikoM kA bhI (vAukAiyANa vi) vAyukAyikoM kA bhI (vaNassaikAiyANa vi) vanaspatikAthikoM kA bhI (aNusamaya) pratisamaya (avirahiyA) viraha se rahita (uccAeNaM )upapAta le (paNNatA) kahe haiM (veiMdiyA Na bhate! kevaiyaM kAla virahiyA uvavAeNaM paNNatA?) he bhagavan / dvIndriya jIva kitane kAla taka upapAta se rahita kahe hai ? (goyamA ! jahaNNeNaM ega samaya, ukkoleNaM aMtomuddhattaM) he gautama ! jaghanya eka samaya, utkRSTa antaIharsa taka (evaM teiMdiya cariMdiyA isI prakAra trIndriya, caturindriya saMkucchimapaMciMdiyatirikkhajoNiyA NaM bhaMte ! kevaiyaM kAla vira (puDhavikAiyANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA uvavAeNaM paNNattA ) 3 lagavan ! pRthivIya tt| samaya sudhI 5pAtathI 2hita 4aa cha ? (goyamA ! (aNusamayamavirahiyaM uvavAeNaM paNNattA ?) OM gautama! pratye4 samaya vi27 vinaan| 65pAta 4wo che (evaM AukAiyANaM vi) se prAre 254Ayina para (teukAiyANa vi) te124AyiTInA 5 (vAukAiyANaM vi) vAyuyAnA 5 (vaNNassai kAiyANaM vi) vanaspatiyionA 59 (aNu samaya) prati samaye (avirahiyA) vi26 2Dita (uvavAeNaM) 75pAtathI (paNNattA) 46 // ch| (veiMdiyANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA uvavAeNaM paNNattA ?) bhagavana ! dIndriya 75 TakSA sudhI 65pAtathI 2hita 48 cha ? (goyamA ! jahaNNeNaM pagaM samaya, unoseNaM aMtomuhutta) he gautama ! 15nya me samaya, haTa antabhuta sudhI (evaM teiMdiya cariMdiya) me rIte zrIndriya, saturindriya Page #978 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - mahApAtra antamuhUrtam, garbhavyutkrAntika paJcendriyatiryagyonikAH khallu bhadanta ! kiyantaM kAlaM virahitA upapAtena prajJaptAH ? gautama ! jaghanyena eka samayam, utkRSTena dvAdazatuhUrvAn, saMmUcchimamanupyAH khalu bhadanta ! kiyantaM ! kAlaM virahitA upapAtena prajJaptAH ? gautama ! jaghanyena eka samayam, utkRSTena caturvizatimuhartAn, garbhavyutkrAntikamanuSyANAM pRcchA, gautama ! jaranyena eka samayam utkRSTena hiyA uvavAeNaM paNNattA ) he bhagavan ! saMyUnichama paMcendriya tiyeca kitane kAla taka upapAta se rahita kahe haiM.? (gocamA ! jahaNaNaM erga 'samayaM, uskorareNaM aMtohutta) he gautama ! jaghanya eka laSaya utkRSTa antarmuharta taka (ganbhavaliyapaMciMdiyAlirikkhajoNiyANaM bhaMte ! kevayaM kAla virahiyA ubabAeNaM paNNatA ?) he bhagavan ! garbhajapaMcendriya tiryaMca kitane kAla taka upapAla se rahita ko hai ? (goyamA ! jahaNeNaM egaM samayaM, ukkoleNa dhArasa muluttA) he gautama ! jaghanya eka samaya utkRSTa bAraha rAhata taka (saMchimasaNussANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM birahiyA uvavAeNaM paNNatA ?) he bhagavat ! samUrchima manuSya kitane kAla upapAta se rahita kahe haiM ? (goyamA ! jahaNNeNaM egaM samayaM uccakoseNaM cauccIsaM bahuttA) he gautama ! jaghanya eka samaya, utkRSTa cauvIla muharta taka (gamakkaM. tiyamaNussA NaM pucchA ?) garbhaja manuSyoM ke saMbaMdha meM prazna ? (goyalA ! (samucchima paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA uva. pAeNaM paNNattA ?) 8 sagavan sa bhUmi payandriya tiya ya 48sA samaya sudhA 5pAtathI 2hita 49 cha ? (goyamA! jahaNNeNaM egaM samaya unoseNaM atomuhuttaM). gautama ! dhanya 4 samaya, GTa mantabhuta (ganbhavatiya paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA uvavAeNaM paNNattA ?) he bhagavan 8 payandriya tiya yA samaya sudhA 75pAtathI 2hita 48 cha ? (goyamA ! jahaNeNaM egaM samayaM, ukoseNaM vArasa muhattA) gautama ! dhanya se samaya, EtTa pA2 muhUta sudhI (samucchima maNussANaM bhaMte ! kevaiyaMH kAlaM virahiyA uvavAeNaM paNNattA ?) he bhagavana ! saMmUrchAima manuSya keTalA samaya sudhI upapAtathI rahita kahela cha ? (goyamA ! jahaNegaM evaM samaya, ukoseNaM cauvIsaM muhuttA) se gautama ! , jaghanya eka samaya, utkRSTa covIsa muhUrta sudhI (gambhavatiya maNurasANaM pucchA ?) ma bhanuSyonA samayamA prazna ? (goymaa| jahaNNeNaM egaM samacaM, ukkoseNaM vArasa muhuttA) 3 gautama ! dhanya Page #979 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 6 sU.2 vizepopapAtanirUpaNam dvAdazamuhUrtAn, vAnavyantarANAM pRcchA, gautama ! jayanyena eka samayam, utkRpTena caturvizatimuhUrtAn jyotiSkANAM pRcchA, gautama ! jaghanyena eka samarA, utkRpTena caturvizatipnuhUrtAna, saudharme kalpe devAH khalu bhadanta ! kiyantaM kAlaM virahi tAH upapAtena prajJaptA ? jaghanyena ekaM samayam, utkRSTena caturviMzati muhUrtAn izAne kalpe devAnAM pRcchA, gautama! jaghanyena eka samayam, utkRSTena catuSizatimuhUrtAn sanatkumAre kalpe devAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena eka samayam, jahaNNeNaM egaM samayaM unakoseNaM pArasa muhattA) he gautama jaghanya eka samaya, uskRSTa ghAraha muhurta taka (vANamaMtarANaM pucchA?) bAnavyantara devoM ke viSaya meM prazna ? (goyamA ! jahaNeNa egaM samadha, ukkoleNaM cauvvIsaM muhuttA) gautama ! jaghanya eka samaya laka, utkRSTa cauvIsa muhata taka (joiliyANaM pucchA ?) jyotiSkoM ke viSaya meM prazna ? (goyamA ! jahaNNeNaM egaM samayaM ukkoseNaM caundhIsa muttA) he gautama ! jaghanya eka samaya, uskRSTa cauvIsa muhUrta taka ___ (sohamme kappe devANaM bhate! kevaiyaM kAla virahiyA uvavAeNaM ?) he bhagavan ! saudharmakalpa meM deva kitane kAla taka upapAta se virahita kahe gae haiM ? (goyamA ! jahaNaNaM ega samaya, ukkoseNaM cauvvIsaM muhattA) he gautama ! jaghanya eka samaya, utkRSTa cauvIsa muhUrta taka (IsANe kappe devANaM pucchA) IzAnakalpameM devoM ke upapAta ke viraha kA prazna ? (goyamA ! jahaNNeNaM ega samayaMukoseNaM caundhIlaM muhuttA) he gautama ! eka samaya, utkRSTa bAra muhUrta sudhI (vANamaMtarANaM pucchA ?) pAnavyanta2 hevAnA viSayamA prazna ? (goyamA ! jahaNNeNaM egaM samaya, ukoseNaM cauvvIsaM muhuttA) gautama ! dhanya me samaya utkRSTa cAvIsa muhUrta sudhI (joisiyANaM pucchA ?) jyotiSThAna viSayamA prazna ? (goyamA ! jahaNNeNaM ega samayaM ukkoseNaM cauccIsaM muhuttA) he gautama ! dhanya 24 samaya, Ta vIsa muhurtA sudhI (sohamme kappe devANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA uvavAgaNaM paNNatA?) he bhagavan ! saudharma ka5mAM deva keTalA samaya sudhI upapatathI virahita sA cha 1 (goyamA ! jahaNaNaM egaM samayaM, uphoseNaM caJcIsaM muhattA) hai gatama! jaghanya eka samaya, utkRSTa covIsa muhUrta sudhI (IsANakappe devANaM pucchA ?) zAna 465mA nA pAtanA vina! 48 ? (goyamA ! jahaNNeNaM egaM samayaM moseNaM ghaundhIsaM muTuttA) se gautama ! Page #980 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 950 prajJApanAsUtra utkRSTena nava rAtriMdinAni viMzati muhartAH mAhendre kalpe devAnAM pRcchA gautama ! jaghanyena ekaM samayam, utkRpTena dvAdazarAtridinAni dazamuhUrtAn brahmaloke devAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena eka samayam utkRpTena arddhatrayoviMzatirAtri dinAni, lAntakadevAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena ekaM samayam utkRpTena paJcacatvAriMzadrAtridinAni, mahAzukradevAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena eka samajaghanya eka samaya, utkRSTa cauvIsa muhUrta taka (saNaMkumAre kappe devANa pucchA ?) sanatkumAra kalpa meM devoM ke upapAta ke viraha kA prazna ? (goyamA ! jahaNNeNaM egaM lamayaM ukkoseNaM Nava rAiMdiyAI vIsaM muhuttAI) he gautama ! jaghanya eka sayama, ukRSTa nau rAtri-dina aura vIla muharta taka (mAhide devANaM pucchA?) mAhendra kalpa meM devoM ke upapAta viraha kI pRcchA ? (goyamA ! jahaNNeNaM enaM samayaM, ukkoseNaM vArasa rAiMdiyAI dasamuhuttA) he gautama ! jaghanya eka samaya, utkRSTa cAraha rAtri-dina aura dasa muharta (vaMbhaloe devANaM pucchA ?) brahmaloka kalpa ke devoM saMbaMdhI pRcchA ? (goyamA! jahaNNeNaM egaM samaya, ukkoseNaM AtevIsaM rAIdiyAI) he gautama! jaghanya eka samaya, utkRSTa sADhe bAIsa rAtri dina (laMtagadevANaM pucchA ?) lAntaka kalpa ke devoM saMbaMdhI pRcchA ? (goyamA ! jahaNNNaNaM ega samaya, ukkoseNaM paNatAlIsaM rAiMdiyAI) he gautama ! jaghanya eka samaya, utkRSTa paitAlIsa rAtri dina (mahAsukke devANaM pucchA ?) mhaajaghanya eka samaya utkRSTa covIsa muddata sudhI (saNakumAre kappe devANaM pucchA ?) sanabhAra 465mA hevaan| pAtanA vi24| prazna ? (goyamA ! jahaNaNaM ega samayaM, ukkoseNaM Nava rAiMdiyAI vIsaM muhattA) gautama ! dhanya me4 samaya, aSTa na rAta na mane pAsa bhuta sudhA (mAhide devANaM pucchA ?) bhAundra 465mA hevAnA 5pAta vi27 prazna ? (goyamA ! jahaNNeNaM egaM samayaM ukoseNaM bArasa rAiMdiyAI dasa muhuttA) gautama ! jaghanya eka samaya, utkRSTa bAra rAtri dina ane daza muhUrta (vaMbhaloe devANaM pucchA ?) prayo4 465mA hevAnA samandhI ? (goyamA ! jahaNNeNaM egaM samaya ukkoseNaM addhatevIsaM rAiMdiyAi) gautama ! jaghanya eka samaya, utkRSTa sADA bAvIsa rAtri dina (latagadevANaM pucchA ?) sAta 465nA hevAnI 27 ? (goyamA ! jahaNeNaM ega samayaM, ukoseNaM paNatAlIsaM rAiMdiyAI) se gautama ! dhanya samaya, utkRSTa pistAlIsa rAtri dina / Page #981 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 6 sU.2 vizeSopapAtanirUpaNam yam utkRSTena azItirAtridinAni, sahasrAre devAnAM pRcchA, gautama / jaghanyena eka samayam. utkRSTena rAtriMdinazatam, AnatadevAnAM pRcchA gautama ! jaghanyena eka samayam utkRSTena saMkhyeyamAsAn , prANata devAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena eka samayam utkRSTena saMkhyeya mAsAn AraNadevAnAM pRcchA, gautama ! jadhanyena ekaM samayam , utkRSTena saMkhyeyavANi, acyutadevAnAM pRcchA, gautama ! jaghazukrakalpa ke devoM ke saMbaMdha meM pRcchA ? (goyamA ! japaNeNaM egasamayaM ukkoseNaM asII rAiMdiyAI) he gautama ! jaghanya eka samaya, utkRSTa assI rAtridina (sahassAre devANaM pucchA ?) sahasrAra kalpa meM devoM saMbaMdhI pRcchA ? (goyamA ! jahaNaNaM ega samayaM, ukloseNaM rAiMdiyasayaM) he gautama ! jaghanya eka samaya, utkRSTa eka sau rAtridino (ANaya devANaM pucchA ?) ananta kalpa ke devoM saMbaMdhI pRcchA? (goyamA ! jahaNNeNaM egaM samaya ukkoseNaM lakhejjalAlA) he gautama ! jaghanya eka samaya, utkRSTa saMkhyAta mAsa taka (pANayadevANaM pucchA ?) prANata ke upapAtaviraha kI pRcchA ? (goyamA ! jahaNaNaM egaM samayaM, ukkoseNaM saMkhejjamAsA) he gautama ! jaghanya eka samaya, utkRSTa saMkhyAta mAsa (AraNadevANaM pUcchA ?) AraNadevoM sabandhI pRcchA ? (goyamA ! jahaNNaNaM ega samayaM, uskoleNa saMkhijjavAsA) he gautama! jaghanya (mahAsukke devANaM pucchA?) mahAzu 485nA hevAnI samadhI rA? (goyamA ! jahaNNeNaM egaM samaya, ukkoseNaM asII rAiMdiyAI) gautama ! 4dhanya eka samaya ane utkRSTa eMsI rAtri divasa (sahassAre devArNa pucchA ?) sasAra 465ma he samadhI 27 ? (goyamA ! jahaNNeNaM egaM samayaM ukkoseNaM rAiMdiyasaya) he gautama ! dhanya / samaya utkRSTa eka so rAtri dina (ANayadevANaM pucchA ?) mAnata 465nA hevA 1-dhI 27 ? (goyamA ! jahaNNeja egaM samaya, ukoseNaM saMkhejamAsA) OM gautama ! dhanya 4 samaya utkRSTa saMkhyAta mAsa sudhI (pANaya devANaM pucchA ?) prAta vAnA G5pAta vi2nI chA ? (goyamA ! NahaNNeNe ega samaya, ukkoseNaM saMkhejamAsA) OM gautama! dhanya se samaya utkRSTa saMkhyAta mAsa (AraNadevANaM pucchA ?) bhA25 heve| sandhI -ch| ? (gocamA ! jahaNNeNaM erga samacaM, upoleNaM saMkhijjavAsA) he gautama ! dhanya se samaya, utkRSTa saMkhyAta varSa Page #982 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 952 prazApanAsUtre nyena ekaM samayam utkRSTena saMkhyeyavarSANi, adhastanaveyakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena ekaM samayam utkRSTena saMkhyeyAni varSazatAni, sadhyama |veyakANAM pRcchA, gautama ! jaghanyena ekaM samayam utkRSTena saMkhyeyAni varpasahastrANi uparimagreveyakAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena ekaM samayam, utkRSTena saMkhyeyAni varSazatasa. hastrANi, vijayavaijayantajayantAparAjitAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena eka eka samaya, utkRSTa saMkhyAtavarSa (accuyadevANaM pucchA ?) acyuta devoM saMbaMdhI pRcchA ? (goyamA ! jahaNNeNa egaM, samayaM ukkoseNaM saMkhijjaghAsA) he gautama ! jaghanya eka samaya utkRSTa saMkhyAla prp| (hihimovijjANaM pucchA?) adhastana aveSakoM ke saMbaMdha meM pRcchA (goyamA ! jahaNNeNaM egaM samayaM, ukkoseNaM saMlijjAI vAsasayAI) he gautama ! jaghanya eka samaya, utkRSTa saMkhyAta sau varSa (majjhimagevi. jjagANaM pucchA ?) madhyama praiveyakoM saMbaMdhI prazna ? (goyanA ! jahaNNaNaM ega lamayaM, usosaNa saMkhijAI vAsasahassAI) he gautama ! jaghanya eka samaya, utkRSTa saMkhyAta hajAra varSa (uparimagevijANaM pucchA?) UparI greveyakoM saMbaMdhI pRcchA ? (goyamA ! jahaNNeNaM evaM samayaM ukkoseNaM saMkhijAI vAsasayasahassAI) he gautama! jaghanya eka samaya, utkRSTa saMkhyAta lAkha varSa (vijayavejayaM jayaMta aparAjiya devANaM pucchA ?) vijaya, vaijayanta (accuyadevANaM pucchA ?) mayuta he| samandhI ch| 1 (goyamA ! jahaNNeNaM egaM samayaM unoseNaM saMkhijjavAsA) gItama! dhanya 4 samaya utkRSTa saMkhyAta varSa (hidima gevijANaM pucchA ?) astana avayIna samayamA 2cha? (goyamA ! jahaNNeNaM egaM samayaM ukkoseNaM saMkhijjAiM vAsasayAI) gautama ! jaghanya eka samaya, utkRSTa so varSa (majjhima gevijjANaM pucchA ?) madhyama avayIna samayamA 2ch| ? (goyamA ! jahaNNeNaM egaM samayaM ukkoseNaM saMkhijjAI dosasahassAI) 3 gautama ! jaghanya eka samaya, utkRSTa saMkhyAta hajAra varSa (uvarima gevijjANaM pucchA ?) 640 ayo| sandhI cha? (goyamA ! jahaNNeNaM egaM samaya, ukkoseNaM saMkhijjAI vAsasaya sahassAI) 3 gautama ! dhanya eka samaya, utkRSTa saMkhyAta lAkha varSa (vijaya bejayaMta jayanta aparAjiyadevANaM pucchA ? viya, vaiarnta, syanta, Page #983 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 953 prameyabodhinI TIkA pada 6 sU.2 vizeSopapAtanirUpaNam samayam, utkRSTena asaMkhyeyaM kAlam, sarvArthasiddhakadevAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena eka samayam, utkRSTena palyopamasya saMkhyeyabhAgam, siddhAH khalu bhadanta ! kiyantaM kAlaM virahitA siddhayA prajJaptAH? gautama ! jaghanyena ekaM samayam utkRSTena paDramAsAn / ____TIkA--pUrvoktarItyA utkRSTena dvAdaza muhUrtAn yAvat sAmAnya nairayikAdInAmutpAtodavartanA virahaviSayaka prathamaM dvAraM prarUpya atha vizeSa nairayikAdInAmutkRSTena caturviMzati muhUrtAdiparyantamutpAtodvartanAvirahaviSayakaM dvitIyaM dvAraM jayanta, aparAjita devoM saMbaMdhI pRcchA ? (goyamA ! jahaNNeNaM egaM samayaM uhosaNaM asaMkhejjaM kAlaM) he gautama! jaghanya eka samaya, utkRSTa asaMkhyAta kAla (savvasiddhagadevANaM pucchA ?) sarvArthasiddha ke devoM meM upapAta ke viraha kI pRcchA ? (goyanA ! jahaNNeNaM ega samayaM ukkoseNaM paliocamasta saMkhejamArga) jaghanya eka lamaya utkRSTa palyopama kA saMkhyAtavAM bhAga (siddhANa bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA sijhaNAe paNNattA ?) he bhagavan ! siddha jIvoM kI siddhi kA virahakAla kitanA kahA haiM ? (goyamA ! jahaNNeNaM egaM samayaM, ukkolaNaM chammAsA) he gautama ! jaghanya eka samaya, utkRSTa chahamAsa // 2 // TIkArtha-pIchale sUtra meM batalAyA gayA thA ki nAraka Adi ko ke upapAta aura udvartana ke viraha kA kAla ghAraha muhatta hai, arthAtU narakagati meM agara koI bhI jIva utpanna nahIM ho to cAraha muharsa taka 2552rita heve| samadhI 27 ? (goyamA ! jahaNNeNaM ega samaya, uphoseNaM asaMkhejja kAlaM) gautama ! dhanya me samaya SPTa asabhyAta 4 (savvadRsiddhaga devANaM pucchA ?) sarvArtha siddhanA hevAmA yAtanA vinI ch| 1 (goyamA ! japaNeNaM ega samaya, ukkoseNaM paliovamassa saMkhejjaibhAga) he gautama jaghanya eka samaya, utkRSTa palyopamane saMkhyAmAM bhAga (siddhANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA sijjaNAe paNNattA ?) bhagavan ! siddha vAnI siddhinA vi24 4aa cha ? (goyamA ! jahaNNeNaM ega samaya) ukoseNaM chammAsA) he gautama ! dhanya ye samaya, GTa 7 bhAsa // 2 // TokArtha-pAchalA sUtramAM batAvyuM hatuM ke nAraka Adikano u5pAta ane udyanAnta virahane kALa bAra muhUrta che. arthAt naraka gatimAM agara kaI paNa jIva utpanna na thAya te, bAra muhUrta sudhI utpanna nathI thatA eja 10 120 Page #984 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanAsUtre prarUpayitumAha-'rayaNappabhApuDhavineraiyANa maMte ! kevaiyaM kAlaM birahiyA uvavAeNaM paNNatA ? gautamaH pRcchati-he bhadanta ! ratnaprabhApRthivI narayikAH khalu kiyantaM kAlaM upapAtena virahitAH-zUnyAH prajJatAH ? anya avasthAH prANinastaM bhavaM parityajya kiyatkAlAnantaraM ratnaprabhApRthivInarayikatvena utpadyante ? iti praznAzayaH bhagavAn Aha-'goyamA !' hai gautama ! "jahaNaNaM egaM samayam , ukkoseMga cauvvIsaM muhuttA' jaghanyena evaM samayam, utkRpTena caturviMzati muhatAn yAvata ratnaprabhAprathivI narayikAH utpAtena virahitAH prajJatAH, gautamaH ! pRcchati-'sakkarappabhApuDhavineraiyANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA ubavAeNaM utpanna nahIM hotA isI prakAra yadi koI bhI jIva nArakamati se na nikale to cAraha muhUrta taka nahIM likltaa| yaha upapAta aura udghartanA ke viraha kA utkRSTa kAla hai, isI prakAra anya gatiyoM ke upapAta aura viraha kA bhi kAla ghatalAyA jA cukA hai, magara vaha kathana sAmAnya dRSTi se thA / prastuta sUtra meM vizeSa rUpa se ratnaprabhA bhUmi Adi se upapAta aura udvartana ke viraha kA kAla kitanA hai, yaha dikhalAte haiM gautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! ratnaprabhA pRthvI ke nAraka kitane samaya taka upapAta se virahita rahate haiM ? arthAt ratnaprabhA meM agara koI jIva utpanna na ho to kitane samaya taka utpanta na ho? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! jaghanya eka samaya taka aura uskRSTa cauvIsa muharta taka ratnaprabhA pRthvI ke nAraka upapAta se virahita rahate haiM, rIte caMdi kei paNa jIva naraka gatithI na nIkaLe te bAra muhUrta sudhI na nIkaLe, A upapAta ane udvartananA virahane utkRSTa kALa che. e prakAre anya gatiyonA upapAta ane virahano kALa batAvI dIdhela che. paNa e kathana sAmAnya dRSTie hatuM. prastuta sUtramAM vizeSa rUpathI ratnaprabhA bhUmi AdimAM upapAta ane udvartanAnA virahano kALa keTaluM chee batAve che zrI gautamasvAmI prazna kare che - he bhagavana ! ratnaprabhA pRthvInA nAraka keTalA samaya sudhI upapatathI virahita rahe che? arthAt ratnaprabhAmAM agara keI jIva utpanna na thAya te keTalA samaya sudhI utpanna na thAya? .: zrI saMgavAn utta2 mAghe che :- gautama ! 45nya me samaya sudhI ane utkRSTa grevIsa muhUrta sudhI ratnaprabhA pRthvInA nAraka upapAtathI virahila rahe che. Page #985 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavAdhinI TIkA pada 6 sU.2 vizeSopapAtanirUpaNam paNNattA ! he bhadanta ! zarkarAprabhApRthivI nairayikAH kiyantaM kAlam upapAtena virahitA prajJatA ? bhagavAn Aha-goyamA ? he gautama ! 'jahaNNeNaM ega samaya, ukkoseNaM satta rAidiyANi' z2abanyena eka samayam, utkRSTena sapta rAtri dinAniyAvata zarkarApramAprathivI narayikAH upapAtena virahitAH prajJaptAH, gautamaH pRcchati-'vAlayappamApuDhavineraiyANaM bhaMte ! kevaiyaM kAla virahiyA uvavAeNaM paNNatA ?' he bhadanta ! vAlukAprabhApRthivInairayikAH khalu kiyantaM kAlam upapAtena virahitAH prajJaptAH ! bhagavAna Aha-'goyamA ! he gautama ! 'jahaNNeNaM ega samayaM ukkoseNaM addhamAsaM' jaghanyena eka samayam, utkRSTena arddhamAsaM yAvat vAlukAprabhApRthivI nairayikAH upapAtena virahitAH prajJaptAH gautamaH pRcchati-- 'paMkappabhApuDha vineraiyANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA uvavAyeNa paNNatA ? he bhadanta ! paGkaprabhApRthivInairayikAH khalu kiyantaM kAlaM yAvat, upapAtena virahitAH prajJaptAH ! bhagavAna Aha-'goyamA ! he gautama ! 'jahaNNeNaM ega gautama-he bhagavan ! zarkarAprabhA pRthvI ke nAraka kitane kAla taka upapAta le rahita hote haiM ? bhagavAn-he gautama ! jaghanya eka samaya taka aura utkRSTa sAta rAta-dina taka, arthAta zarkarAprabhA meM agara koI nAraka utpanna na ho to adhika se adhika sAta rAta dina taka utpanna nahIM hotaa| gautama-he bhagavan ! vAlukAprabhA pRthvI ke nAraka kitane kAla taka upapAta le virahita hote haiM ? bhagavAn-he gautama ! jaghanya eka samaya, utkRSTa arddha mAsa taka gautama-he bhagavan ! paMkaprabhA pRthvI ke nAraka kitane kAla taka upapAta se virahita kahe haiM ? zrI gautamasvAmI-he bhagavana zarkarAmabhA pRthvInA nAraka keTalA kALa sudhI upayatathI rahita hoya che? zrI bhagavAn he gautama ! jaghanya eka samaya sudhI ane utkRSTa sAta rAta dina sudhI arthAt zarkarA prabhAmAM keI nAraka utpanna na thAya to adhikathI adhika sAta rAta dina sudhI utpanna nathI thatA. zrI gautamasvAmI -he lAgavat vAlukAprabhA pRthvInA nAraka keTalA kALa sudhI upapAtathI virahita bane che? zrI bhagavAna gautama! jaghanya eka samaya, utkRSTa aDadhA mAsa sudhI zrI gautamasvAmI-he bhagavan! paMkaprabhA pRthvInA nAraka keTalA kALa sudhI 9papAtathI virahita kahyA che? Page #986 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 956 prazApanAsUtra samayaM ukkoseNaM mAsa' jaghanyena eka samayam utkRpTena mAsaM vAgat paGkaprabhApRthivI nairayikAH upapAtena virahitAH prajJaptAH gautamaH pRcchati-'dhUmappabhASa. DhavineraiyANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA ubavAyeNaM paNNatA ?' he bhadanta ! dhUmaprabhApRthivInairayikAH khalu kiyantaM kAlam upapAtena virahitAH prajJaptAH ? bhagavAn Aha 'goyamA ! he gautama ! 'jahaNeNa ega samayam, ukkoseNaM do mAsA' jadhanyena ekaM samayam, utkupTena dvau mAlI yAvat dhUmaprabhApRthivI ne yikAH upapAtena virahitAH prajJaptAH, gautamaH pRcchati-'tamApuDha vineraiyANaM maMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA uvavAeNaM paNNattA ?' he bhadanta ! tamApRthivI narayikAH khalu kiyantaM kAlaM yAvat upapAtena virahitAH prajJaptAH ! bhagavAn Aha'goyamA! he gautama ! 'jaddaNNeNaM ega samayaM ukkoseNaM cattAri sAsA' jayanyena ekaM samayam utkuSTena caturo mAsAn yAvat tamApRthivI naravikAH upapAtena virahitAH prajJaptAH, gautamaH pRcchati-'ahe sattamApuDha vineraiyANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA upacAeNaM paNNatA ?' he bhadanta ! adhaH saptamapRthivIne rayikAH khalu kiyantaM kAlam upapAtena virahitAH prajJaptAH ! bhagavAna Aha-'goyamA? bhagavAna-he gautama ! jaghanya evaM utkRSTa eka mAsa tk| gautama-he bhagavan ! dhUmapramA pRthvI ke nAraka kitane kAla taka upapAta se virahita kahe haiM? bhagavAn-jaghanya eka lamaya utkRSTa do mAsa tk| gautama-tamAprabhA pRthvI ke nAraka kitane kAla taka upapAta se virahita kahe haiM? bhagavAn-jaghanya eka lalaya, utkRSTa cAra mAsa tk| gautama-he bhagavan ! aghAlaptama pRthvI ke nAraka kitane kAla taka upapAta se virahita kahe haiM ? zrI bhagavAna -he gItama! jaghanya eka samaya, utkRSTa eka mAsa sudhI. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! dhUmaprabhA pRthvInA nAraka keTalA samaya upapAtathI rahita kahela che? zrI bhagavAna-he gItama! jaghanya eka samaya, utkRSTa be mAsa sudhI. zrI gautamasvAmI-he bhagavana tama prabhA pRthvInA nAraka keTalA samaya sudhI upapAtathI rAhata kahyA che? zrI bhagavAna-gatama! jaghanya eka samaya, utkRSTa cAra mAsa sudhI. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! adhaHsasama pRthvInA nAraka keTalA kALa sudhI upadhAtA ! virahita kahyA che? Page #987 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 957 pramaiyavodhinI TIkA pada 6 sU.2 vizeSopayAtanirUpaNam he gautama ! 'jahaNNeNaM egaM samayaM ukkoseNaM chammAsA' jaghanyena eka samayam, utkRSTena paDmAsAn yAvat / atha saptama pRthivInairayikAH upapAtena virahitAH prajJaptAH / gautamaH pRcchati-'asurakumArANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA uvavAeNaM paNNatA ?' he bhadanta ! asurakumArAH khalu kiyantaM kAlam upapAtena virahitAH prajJaptAH ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM ega samaya, ukkoseNaM cauvvIsaM muhuttA' jaghanyena eka samayam utkRSTena caturviMzatimuhUrtAn yAvat amurakumArA upapAtena virahitAH prajJaptAH / gautamaH pRcchati-'nAgakumArANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA uvavAeNaM paNNattA ?' he bhadanta ! nAgakumArAH khalu kiyantaM kAlam upapAtena virahitAH prajJaptAH ? bhagavAn Aha-'goyamA !" he gautama ! jahaNNeNaM egaM samayaM ukkoseNaM cauvvIsaM muhuttA' jaghanyena ekaM samayama, utkRSTena caturviMzati muhUrtAn yAvat nAgakumArAH upapAtena virahitAH prajJaptAH / 'evaM suvarNakumArANaM' evam asurakumArAdivadeva suvarNakumArANAm , bhagavAna-he gautama ! jaghanya eka samaya, utkRSTa chahahmAsataka / gautama-he bhagavana ! asurakumAroM ke upapAta kA viraha kitane kAla kA kahA hai arthAt koI bhI jIva asurakumAra jAti meM yadi utpanna na ho to kitane kAla taka utpanna na ho ? bhagavAna-he gautama ! jaghanya eka samaya taka utkRSTa cauvIsa muharta taka asurakumAroM ke viraha kahA hai? / ___ gautama-he bhagavan ! nAgakumAroM ke upapAta kA viraha kitane kAla kA kahA hai? bhagavAna-jaghanya eka lamaya, utkRSTa cauvIsa muharta taka / asurakumAroM ke samAna hI suvarNakumAroM vidyutkumAroM, agnizrI bhagavAna -he gautama ! jaghanya eka samaya, utkRSTa cha mAsa sudhI. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! asurakumAranA upapAtane viraha keTalA kALane kahyo che? arthAt kaI paNa jIva asurakumAra jAtimAM je utpanna na thAya te keTalA samaya sudhI utpanna na thAya ? zrI bhagavAna-he gautama ! jaghanya eka samaya sudhI, utkRSTa grevIsa muhUrta sudhI asurakumArenA u5pAtane viraDa kahe che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! nAgakumAranA upapAtane viraha keTalA samayano kahyo che? zrI bhagavAna-he gautama! jaghanya eka samaya, utkRSTa cAvIsa muddata sudhI asurakumAranI samAna ja suvarNakumA, vidhutkAre, agnikumAro, Page #988 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 958 prazApanAsUtre 'vijjukumArANaM' vidyutkumArANAm, 'aggikumArANaM' agnikumArANAm, 'dIvakumArANaM' dvIpakumArANAm, 'disAkumArANaM' dizAkumArANAm, 'udahikumArANaM' udadhikumArANAm, 'vAukumArANaM' vAyukumArANAm, 'thaNiyakumArANaM' stanitakumArANAm, 'patteyaM jahaNNeNaM egaM samayaM pratyekas, jaghanyena ekaM samayam 'ukkoseNaM cauvvIsaM muhuttA' utkRSTena caturviMzati muhUrtAn yAvat upapAtena virahitaM vaktavyam, gautamaH pRcchati - 'puDhavikAiyANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA uvavAeNaM paNNattA ?' he bhadanta ! pRthivIkAyikA khalu kiyantaM kAlam upapAtena virahitAH prajJaptAH ? bhagavAn Aha - 'goyamA !' he gautama ! 'aNusamayamavirahiyaM uvavAeNaM paNNattA' anusamayam - pratisamayam upapAtena avirahitAH pRthivIkAyikAH prajJaptAH 'evaM AukAiyANa vi' evam pRthivIkAyikavadeva aSkAyikAnAmapi 'teukAiyANa vi' tejaHkAyikAnAmapi 'vAukAiyANa vi' vAyukAyikAnAmapi 'vaNassaikAiyANa vi' vanaspatikAyikAnAmapi 'aNusamayaM avirahiyA kumAroM, dIpakumAroM, dizAkumAroM, udadhikumAroM vAyukumAroM aura stanikumAroM meM se pratyeka ke upapAta kA viraha jaghanya eka samaya taka aura utkRSTa cauvIsa muhUrtta taka samajhanA cAhie / gautama - he bhagavan ! pRthvIkAyikoM ke upapAta kA viraha kitane kAla kA hai ? bhagavAna - he gautama! pRthvIkAyika pratyeka samaya upapAta se avirahita haiM, arthAt ve pratisamaya utpanna hote rahate haiM koI eka bhI samaya aisA nahIM jaya pRthvIkAyikoM kA upapAta na hotA ho / pRthvIkAyikoM ke samAna akAyikoM kA tathA tejaskAya, vAyukAya aura vanaspati kAya ke jIvoM kA bhI nirantara pratisamaya upapAta kahanA cAhie / dvIpakumAra, dizAkumArA, udadhikumArA, vAyukumArA, ane stanitakumArAmAMthI pratyekanA upapAtane viraha jaghanya eka samaya sudhI ane utkRSTa ceAvIsa muhUta sudhI samajavA joie. 1 zrI gautamasvAmI-pRthvIkAyikAnA upapAtanA viraha keTaleA kALa kahyo zrI bhagavAn he gautama ! pRthvIkAyika pratyeka samaya upapAtathI arihita che arthAt teo prati samaya utpanna thayA kare che, kAi eka paNa evA samaya nathI ke pRthvIkAyikAne upapAta na thatA hAya. pRthvIkAyikAnI samAna apkAyikAnA, tathA tejaskAyika, vAyukAya, ane vanaspatikAyanA jIvAnA paNa nirantara pratisamaya upapAta kahevA joie. temanA upapAtamAM paNa eka samayanA paNu viraha nathI hAtA. Page #989 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 959 pramaiyabodhinI TIkA pada 6 sU.2 vizeSopapAtanirUpaNam uvavAeNaM paNNattA' pratyekam anurAmayam-pratirAmayam upapAtena avirahitaM prajJaptam gautamaH pRcchati- beiMdiyANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA uvavAraNaM paNNatA ?' he bhadanta ! dvIndriyAH khalu kiyantaM kAlam upapAtena virahitAH prajJaptAH ? bhagavAn Aha-'goyamA' he gautama ! 'jahaNgeNaM egaM samayaM, ukkoseNaM aMtomuhutta' jaghanyena eka samayam , utkRpTena antarmuhUrtaM yAvat dvIndriyAH upapAtena virahitAH prajJaptAH / 'evaM teiMdiya cauridiyA' evam-dvIndriyaradeva trIndriya caturindriyA api jaghanyena ekaM samayam , utkRSTena antarmuhUrtam yAvat upapAtena virahitAH prajJaptAH, gautamaH pRcchati-samucchimapaMciMdiyatirikkhajoNiyANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA uvavAeNaM paNNattA ?' he bhadanta ! samucchimapaJcendriyatiyagyonikAH khalu kiyantaM kAlam upapAtena virahitAH prajJaptAH ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM egaM samayaM ukkoseNaM aMtomuhattaM' jaghanyena ekaM samayas , utkRSTena antarmuhUrtam yAvat , samucchimapaJcendriyatiryagyo inake upapAta meM bhI eka samaya kA bhI viraha nahIM hotaa| gautama-he bhagavan ! dIndriyajIvoM ke upapAta kA viraha kitane kAla taka kahA hai? bhagavAna-he gautama ! jaghanya eka samaya taka, uskRSTa antasaMharta takadIndriyoM ke upapAta kA viraha kahA hai| isI prakAra trindriya jIvoM nA upapAtaviraha bhI jaghanya eka samaya taka aura utkRSTa anta muharta taka samajhanA caahie| gautama-he bhagavan ! saMsUchima paMcendriya tiryaMcoM ke upapAta kA viraha kitane kAla taka hotA hai ? __ bhagavAna-he gautama ! jaghanya eka samaya taka aura utkRSTa antamuharta taka upapAtaviraha hotA hai| zrI gautamasavAmI-he bhagavana! DhIndriya jInA upapAtane viraha keTalA sudhI hesa cha ? zrI bhagavAna-he gautama! jaghanya eka samaya sudhI, utkRSTa antarmuhUrta sudhI, kIndriyane viraha kahyo che. e ja prakAre trIndriya tathA caturindriya jenA upapatane viraha paNa jaghanya eka samaya sudhI, ane utkRSTa antamuhUrta sudhI samaje joIe. zrI gautamasvAmI-he bhagavana! saMmUrNima paMcendriya tiryanA upapAtane viraha keTalA kALa sudhI thAya che? zrI bhagavAna -he gItama! jaghanya eka samaya sudhI ane utkRSTa antamuhUrta sudhI upapAta viraha thAya che. Page #990 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanAstra 'vijjukumArANaM' vidyutkumArANAm , 'aggikumArANaM' agnikumArANAm , 'dIyaMkumArANaM' dvIpakumArANAm , 'disAkumArANaM' dizAkumArANAm , 'uddikumArANaM' udadhikumArANAm , 'vAukumArANaM' vAyukumArANAm , 'thaNiyakumArANaM' stanitakumArANAm , 'patteyaM jahaNNeNaM egaM samaya' pratyekam , jaghanyena ekaM samayam 'ukkoseNaM cauvvIsaM muhuttA' utkRpTena caturviMzati muhurtAn yAvat upapAtena virahitaM vaktavyam, gautamaH pRcchati-'puDhavikAiyANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA upacAeNaM paNNattA?' he bhadanta ! pRthivIkAyikA khala kiyantaM kAlam upapAtena virahitAH prajJaptAH ? bhagavAn Aha-'goyamA / ' he gautama ! 'aNusamayamavirahiyaM uvavAeNaM paNNattA' anusamayam-pratisamayam upapAtena avirahitAH pRthivIkAyikAH prajJaptAH 'evaM AukAiyANa vi' evam pRthivIkAyikavadeva apkAyikAnAmapi 'teukAiyANa vi tejAkAyikAnAmapi 'vAukAiyANa vi' vAyukAyikAnAmapi 'vaNassaikAiyANa vi' vanaspatikAyikAnAmapi 'aNusamayaM avirahiyA kumAroM, dIpakumAroM, dizAkumAroM, udadhikumAroM vAyukumAroM aura stanikumAroM meM se pratyeka ke upapAta kA viraha jaghanya eka samaya taka aura utkRSTa cauvIsa muharta taka samajhanA caahie| ___ gautama-he bhagavan ! pRthvIkAyikoM ke upapAta kA viraha kitane kAla kA hai ? bhagavAna-he gautama ! pRthvIkAyika pratyeka samaya upapAta se avirahita haiM, arthAt ve pratisamaya utpanna hote rahate hai koI eka bhI samaya aisA nahIM jA pRthvIkAyikoM kA upapAta na hotA ho / pRthvIkAyikoM ke samAna apkAyikoM kA tathA tejaskAya, vAyukAya aura vanaspati kAya ke jIvoM kA bhI nirantara pratisamaya upapAta kahanA caahie| dvIpakumAre, dizAkumAre, udadhikumAre, vAyukramA, ane svanitakumAramAMthI pratyekanA upapAtane viraha jaghanya eka samaya sudhI ane utkRSTa grevIsa muhUrta sudhI samajavuM joIe. zrI gautamasvAmI-pRthvIkAcikenA upapatano viraha keTalo kALa kahyo che? zrI bhagavAna-he gautama! pRthvIkAyika pratyeka samaya upapAtathI avirahita che arthAt teo prati samaya utpanna thayA kare che, koI eka paNa e samaya nathI ke pRthvIkAcikene upapAta na thato hoya. pRthvIkAyikenI samAna apakAcikenA, tathA tejaskAyika, vAyukAya, ane vanaspatikAyanA jIne paNa nirantara pratisamaya upapAta kahe joIe. temanA upapatamAM paNa eka samayane paNa viraha nathI te. Page #991 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 6 sU.2 vizeSopapAtanirUpaNam 959 . uvavAeNaM paNNattA' pratyekam anusamayam-pratisamayam upapAtena avirahitaM prajJaptam .. gautamaH pRcchati-'beiMdiyANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA uvavAeNaM paNNatA?' he bhadanta ! dvIndriyAH khalu kiyantaM kAlam upapAtena virahitAH prajJaptAH ? bhagavAn Aha-'goyamA' he gautama ! 'jahaNNeNaM egaM samayaM, ukkoseNaM aMtomuhuttaM' jaghanyena eka samayam , utkRSTena antarmuhUrta yAvat dvIndriyAH upapAtena virahitAH prajJaptAH / evaM te iMdiya cauridiyA' evam-dvIndriyavadeva trIndriya caturindriyA api jaghanyena eka samayam , utkRSTena antarmuhUrtam yAvat upapAtena virahitAH prajJaptAH, gautamaH pRcchati-'saMghucchimapaMciMdiyatirikkhajoNiyANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA uvacAraNaM paNNattA ?' he bhadanta ! samucchimapaJcendriyatiryagyonikAH khalu kiyantaM kAlam upapAtena virahitAH prajJaptAH ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM egaM samayaM ukkoseNaM aMtomahattaM jaghanyena eka samayam , utkRSTena antarmuhUrtas yAvat , saMkhucchimapaJcendriyatiryagyo inake upapAta meM bhI eka samaya kA bhI viraha nahIM hotaa| gautama-he bhagavan ! dIndriyajIvoM ke upapAta kA viraha kitane kAla taka kahA hai ? - bhagavAna-he gautama ! jaghanya eka samaya taka, uskRSTa antarsahatI taka dIndriyoM ke upapAta kA viraha kahA hai| isI prakAra trindriya jIvoM nA upapAtaviraha bhI jaghanya eka samaya taka aura utkRSTa anta muharta taka samajhanA caahie| - gautama-he bhagavan ! saMcUrchima paMcendriya tiryaMcoM ke upapAta kA viraha kitane kAla taka hotA hai ? bhagavAna-he gautama ! jaghanya eka samaya taka aura utkRSTa antamuhUrta taka upapAtaviraha hotA hai| . zrI gautamasvAmI-he bhagavan! hIndriya jInA upapAtane viraha keTalA sudhA sa cha ? - zrI bhagavAna he gautama! jaghanya eka samaya sudhI, utkRSTa antamuhUrta sudhI, dvIndriyone viraha kahyo che. e ja prakAre trIndriya tathA caturindriya jInA upapatano viraha paNa jaghanya eka samaya sudhI, ane utkRSTa anta. muhUrta sudhI samaja joIe. ( zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! saMmUIima paMcendriya tiryaMcanA upapAtane viraha keTalA kALa sudhI thAya che? 1 zrI bhagavAna - he gautama! jaghanya eka samaya sudhI ane utkRSTa antabhuti sudhI pAta vi26 thAya che. Page #992 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 960 prajJApanAso nikAH upapAtena virahitAH prajJaptAH gautamaH pRcchati-gamavakkaMtiya paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA uvavAeNaM paNNattA' he bhadanta ! garbhavyutkrAntika paJcendriyatiryagyonikAH niyantaM kAlamupapAtena virahitAH prajJaptAH ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM egaM samayam ukkoseNaM vArasamuhuttA' jaghanyena eka samayam utkRpTena dvAdazamuhUrvAn yAvat garbhavyuskrAntika paJcendriyatiryagyonikAH upapAtena virahitAH prajJaptAH, gautamaH pRcchati'samucchimamaNussANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA uvavAeNaM paNNattA ?' he bhadanta ! saMmucchimamanuSyAH khalu kiyantaM kAlam upapAtena virahitAH prajJaptAH ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM egaM.samayaM, ukkoseNaM caubIsaM muhuttA' jaghanyena eka samayam utkuSTena caturvizati muhUrtAn yAvat saMmRcchimamanuSyAH upapAtena virahitAH prajJaptAH / gautamaH pRcchati-'gambhavatiya maNussANaM pucchA' garbhavyutkrAntikamanuSyAH khalu kiyantaM kAlamupapAtena gautama-he bhagavAna ! garbhaja paMcendriya tiyacoM ke upapAta kA viraha kitane kAla kA kahA hai ? bhagavan-he gautama ! jaghanya eka samaya, utkRSTa cAraha muhUrta taka garbhaja paJcendriyatiyacoM kA viraha kahA hai| gautama-he bhagavan ! saMcchima maryo ke upapAta kA viraha kitane kAla taka kahA hai| bhagavAn-he gautama ! jaghanya eka samaya utkRSTa cauvIsa muharta tk| gautama-he bhagavan ! garbhaja manuSyoM ke upapAta kA viraha kitane kAla taka kahA hai ? bhagavanU-he gautama ! jaghanya eka samaya taka utkRSTa vAraha muharta taka gautama-he bhagavan ! vAnavyantara devoM kA kitane kAla taka upapAta kA viraha kahA gayA hai ? zrI gautamasvAmI-he bhagavan! garbhaja paMcendriya tiryaMcanA upapAtane viraha keTalA samayane kahela che? zrI bhagavAna-he gautama! jaghanya eka samaya, utkRSTa bAra muhurta sudhI garbhaja paMcendriya tiryane viraha samaya kahela che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! saMmUrchAima manuSyanA upapatano vidaha keTalA kALa sudhI kahyo che? zrIbhagavAna he gautama!jaghanya eka samaya sudhI utkRSTa covIsa muhUrta sudhI. zrI gautamasvAmI-he bhagavana garbhaja manuSyanA upapAtane viraha keTalA aNanA sacha? Page #993 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 6 sU.2 vizepopapAtanirUpaNam virahitAH prajJaptAH ? iti pRcchA, bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNaNaM egaM samayaM, uskoraroNaM vArasamuhuttA' jaghanyena eka samayam utkRSTena dvAdazamuhUrtAn yAvat garbhavyutkrAntika manuSyAH upapAtena virahitAH prajJaptAH / gautamaH pRcchati-vANamaMtarANaM pucchA' vAnavyantarAH khalu kiyantaM kAlasupapAtena virahitAH prajJaptAH / iti pRcchA, bhagavAn Aha-'goyamA ?' he gautama ! 'jahaNNeNaM ega samayaM, unakoseNaM cauvvIsaM muhuttA' jaghanyena ekaM samayam , utkRSTena caturviMzati muhUrtAna yAvat , vAnavyantarAH upapAtena virahitAH prajJaptAH / gautamaH pRcchati-'joiliyANaM pucchA' jyotiSkAH khalu kiyantaM kAlamupapAtena virahitAH prajJaptA ? iti pRcchA, bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM egaM samayaM, ukkoseNaM cauvvIsaM muhuttA' jaghanyela eka samayam, utkRSTena caturvizati muhUrtAn yAvat , 'jyotiSkAH upapAtena virahitAH prjnyptaaH| gautamaH pRcchati-'sohalle kappe devANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA uvavAeNaM paNNattA ?' he bhadanta ! saudharme kalpe devAH khalu kiyantaM kAlam upapAtena virahitAH prajJaptAH bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! jahaNNeNaM egaM sathayaM, ukkoseNaM bhagavAna-he gautama ! jaghanya eka samaya taka, utkRSTa cauvIsa muharta taka vAlavyantaroM kA upapAta viraha kahA gayA hai| gautama-he bhagavan ! jyotiSka devoM ke upapAta kA viraha kitane kAla taka kahA hai ? bhagavAn-he gautama ! jaghanya eka samaya taka, utkRSTa cauvIsa muhUrta tk| gautala-he agavan ! saudharma kalpa meM devoM ke upapAta kA viraha kitane kAla taka kahA hai ? bhagavAna-he gautama ! jaghanya eka samaya taka, utkRSTa cauvIsa muhartataka zrIbhagavA-he gautama ! jaghanya eka samaya ane utkRSTa bAra muhUrta sudhI. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! vAnavyantara devanA keTalA samaya sudhI upapAtane viraha kahevAya che? zrI bhagavAna he gautama! jaghanya eka samaya sudhI, utkRSTa covIsa muhUrta sudhI vyAkhavyantarene upapAta viraha kahela che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! tiSka denA upapAtane virahakeTalA kALa sudhI kahela che ? zrI bhagavAna-he gautama ! jaghanya eka samaya sudhI utkRSTa covIsa muhUrta sudhI. pra0 121 Page #994 -------------------------------------------------------------------------- ________________ cauccImaM muhattA' jayanyena pakaM samayam , unTe na caturviMzati guhartAna yAvat saudhama devAH upapAtena virahitAH prajAtAH ? gautamaH pRcchati-'isANe kappe devANaM pucchA' IzAne kalpe devAH khalu kriyantaM kAlan upapAtena virahitAH pranatA ? iti pRcchA, bhagavAna Aha-gocamA' he gautama ! 'jahaNNeNaM egaM samayaM, akoneNaM cauccIsaM muhunA' jayanyena eka samayam , utkRSTena caturvizati muhani yAvana IzAnadevAH upapAnena virahitAH prajAtAH, gautamaH pRcchati-'saNaMkumAra kappe devANaM punchA' sanatkumAre kalpe devAH khalu kiyantaM kAlamupapAtena virahitAH prajJaptAH ? iti pRcchA, bhagavAn Aha-'goyamA' he gautama ! 'jahapaNeNaM pagaM samayaM ukosaNaM Naba rAIdiyAI jayanyena eka samayam utkRpTena nava gatridinAni yAvan sanatkumAre devA upapAtena virahitAH prajJaptAH, gaunamaH pRcchani-'mAhida kappe devANaM pucchA' mAhendra kalpa devAnAM pRcchA, tathA ca mAhendra kalpa devAH kriyanta kAlamupapAtena virahitAH prajJatAH ? bhagavAn Aha-'goyamA' gautama-he bhagavan ! IzAna kalpa meM devoM ke upapAta kA viraha kinane kAla taka kahA hai ? bhagavAna gautama ! jaghanya eka samaya, utkRSTa cauvIsa muharsa tk| gautama-he bhagavan ! sanatkumAra kalpa meM devoM ke upapAta kA yiraha kinane kAla taka kahA hai ? bhagavAna-jaghanya eka samaya, utkRSTa nau rAtri dina taka tathA bIma muharta kA gautama-he bhagavan ! mAhendra kalpa meM devoM ke upapAta kA viraha kinane kAla naka kahA gayA hai? * " zrI gotavAmI- bhAvana! zI kapamAM nA upapatane viraha 49 . sudhI ? zrI vaghavAna- gautama! jaghanya eka samaya sudhI uTa grevIsa mana thI. - zrI gautamasvAmI bhagavana! izAna kapamAM denA upapAtano viraha 2 Engii ? thI bharavAna- gautama! jaghanya eka samaya hada vIra muddata sudhI. zrI somavANI- bAvana ! manakumAra kalpanA devAnA upapAtane vika davA kALA dhI kAM che? 13.12 gIta ! yayaya, 2 nae vihina zrI nAnA pAnA (134 Page #995 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 6 sU.2 vizepopapAtanirUpaNam 963 he gautama ! 'jahaNNeNaM egaM samayaM, ukkoseNaM vArasarAiMdiyANi dasamuhuttA' jaghanyenaM eka samayam , utkRSTena dvAdaza rAtri dinAni dazamuhartAzca yAvata mAhendradevA upapAtena virahitAH prajJaptAH gautamaH pRcchati-'vaMbhaloe devANaM pucchA' brahmaloke devAnAM pRcchA, tathA va brahmaloke devAH kiyantaM kAlamupapAtena virahitAH prajJaptAH ? bhagavAn Aha-'goyamA' he gautama ! 'jahaNNeNaM egaM samayaM ukkoseNaM addhatevIsaM rAiMdiyAI' jaghanyena eka samayam , utkRSTena arddhatrayoviMzati rAtri dinAni-sArddha dvAviMzati rAtri dinAni ityarthaH brahmaloka devA upapAtena virahitAH prajJaptAH, gautamaH pRcchati-'laMtagadevANaM pucchA' lAntakadevAnAM pRcchA tathA ca lAntaka devAH kiyantaM kAlamupapAtena virahitAH prajJaptAH ? bhagavAn Aha-'goyamA' he gautama ! 'jahaNNeNaM egaM samayaM ukkoseNaM paNatAlI rAiMdiyAI' jaghanyena eka samayam , utkRSTena paJcacatvAriMzad rAtriMdinAni yAvat lAntakadevA upapAtena virahitAH prajJaptAH, gautamaH pRcchati-'mahAsukkadevANaM bhagavAna-he gautama ! jaghanya eka samaya, utkRSTa bAraha rAtridina aura dasa muhUrta kA gautama-he bhagavan ! brahmaloka kalpa meM devoM ke upapAta kA viraha kitane kAla taka kahA hai ? bhagavAna-jaghanya eka samaya, utkRSTa sADhe bAIsa rAtridina kaa| gautama-he bhagavan ! lAntaka kalpa meM devoM ke upapAta kA viraha kitane kAla taka kahA hai ? bhagavAn-jaghanya eka samaya, utkRSTa paitAlIsa rAtridina tk| gautama-he bhagavan ! mahAzukra devoM ke upapAta kA viraha kitane zrI bhagavAna he gautama ! jaghanya eka samaya, utkRSTa bAra rAtri dina ane daza muhurta. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! brahmaleka kalpamAM denA upapAtane virala keTalAM kALa sudhI kahela che? zrI bhagavAhe gautama! jaghanya eka samaya utkRSTa sADA bAvIsa rAtri divasane. - zrI gautamasvAmI-he bhagavan lAntaka kapamAM denA u5pAtano viraha keTalA kALa sudhI kahela che? zrI bhagavAna-he gautama ! jaghanya eka samaya, utkRSTa pistAlIsa rAtri divasa sudhI. zrI gautamasvAmI-he bhagavan mahAka kapamAM denA u5pAtane viraha Page #996 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 964 premApanAsUtra pucchA' mahAzukradevAnAM pRcchA, tathA mahAzukra devAH kiyantaM kAlamupapAtena virahitAH prajJaptAH ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNeNaM egaM samaya ukkoseNaM asIIrAiMdiyAI jaghanyena eka samayam utkRpTena azIti rAtridinAni mahAzukra devA upapAtena virahitAH prajJaptAH, gautamaH pRcchati-sahassAre devANaM pucchA' sahasrAre kalpe devAnAM pRcchA, tathA ca sahasArakalpadevAH kriyantaM kAlamupapAtena virahitAH prajJaptAH / bhagavAn Aha-'goyamA ! he gotama ! 'jahaNNeNaM egaM samayaM ukkoseNaM rAiMdiyasayaM jaghanyena ekaM samayam , utkRSTena rAtriMdina zaMtam sahasrArakalpa devA upapAtena virahitAH prajJaptAH, gautamaH pRcchavi-ANaya devANaM pucchA' AnatadevAnAM pRmchA, tathA ca AnatakalpadevAH kiyantaM kAlamupapAtena virahitAH prajJaptAH ? bhagavAn Aha-'goyamA' he gautama ! 'jahaNNeNaM egaM samayaM ukkoseNaM saMkhejjamAsA' jaghanyena eka samayam , utkRSTena saMkhyeyakAla taka kahA hai ? bhagavAn-he gautama ! jaghanya eka samaya taka, utkRSTa aslI rAtri dina taka gautama-he bhagavan ! sahasrAra kalpa meM devoM ke upapAta kA viraha kitane kAla taka kahA hai ? ___ bhagavAn-he gautama ! jaghanya eka samaya taka utkRSTa sau rAtri dina taka ___gautama-he bhagavana ! Anata kalpa meM devoM ke upapAta kA viraha kitane kAla taka kahA hai ? bhanavAn-he gauttamA jaghanya eka samaya, utkRSTa laMkhyAta mAsa taka Anatakalpa meM upapAtaviraha kahA hai| keTalA kALa sudhI kahela che? - zrI bhagavAnU-he gautama! jaghanya eka samaya sudhI, utkRSTa eMsI rAtri divasa sudhI. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! sahasAra kapamAM denA upapAtane viraha keTalA kALa sudhI kahela che? zrI bhagavAna-he gautama! jaghanya eka samaya sudhI, utkRSTa se rAtri divasa sudhI. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! Anata kalpamAM denA upapatanA viraha keTalA kALa sudhI kahyo che? zrI bhagavAna he gItama! jaghanya eka samaya, utkRSTa saMkhyAta mAsa Page #997 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 6 sU.2 vizepopapAtanirUpaNam mAsAna yAvat Anata kalpa devA upapAtena virahitAH prajJaptAH gautamaH pRcchati'pANaya devANaM pucchA' prANatadevAnAM pRcchA, tathA ca prANata kalpa devAH kiyantaM kAlamupapAtena virahitAH prajJaptAH ! sagavAn Aha-'goyamA' he gautama ! 'jahaNNeNaM egaM samayaM, ukkoseNaM saMkhejamAsA' jaghanyena ekaM samayam , utkRSTena saMkhyeyamAsAn yAvat prANatakalpa devA upapAtena virahitAH prajJaptAH, gautamaH pRcchati 'AraNa devANaM pucchA' AraNadevAnAM pRcchA, tathA ca AraNakalpa devAH kiyantaM kAlamupapAtena virahitAH prajJaptAH ? bhagavAn Aha-'goyamA' he gautama ! 'jahaNNeNaM egaM samayaM ukkoseNaM saMkhijjavAsA' jaghanyena ekaM samayam , utkRSTena saMkhyeyavarSANi yAvat , AraNakalpa devA upapAtena virahitAH prajJaptAH gautamaH pRcchati-'accuyadevANaM pucchA' acyutadevAnAM pRcchA, tathA ca acyutakalpadevAH kiyantaM kAlamupapAtena virahitAH prajJaptAH ? bhagavAn Aha-'goyamA' he gautama ! 'jahaNNeNaM egaM samayaM ukkoseNaM saMlijjavAsA' jaghanyena eka samayam utkRSThena __gautama-he bhagavan ! prANata kalpa meM devoM ke upapAta kA viraha kitane kAla taka kahA bhagavAn-he gautama! jaghanya eka samaya utkRSTa saMkhyAta mAsa tk| gautama-he bhagavan ! AraNa kalpa meM devoM ke upapAta kA viraha kitane kAla taka kahA hai ? bhagavAn-he gautama ! jaghanya eka samaya, utkRSTa saMkhyAta varSoM taka gautama-he bhagavan ! acyuta kalpa meM devoM ke upapAtakA viraha kitane kAla taka kahA hai ? bhagavAn-he gautama ! jaghanya eka samaya utkRSTa saMkhyAta varSoM tk| sudhI Anata kalpamAM upapAta viraha kahyo che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! prANuta kalpamAM denA upapAtane viraha keTalA kALa sudhI kahyo che? zrI bhagavAna he gautama ! jaghanya eka samaya, utkRSTa saMkhyA mAsa sudhI, zrI gautamasvAmI-bhagavad ! AraNa ka5mAM denA upapAtano viraha keTalA samaya sudhI kahela che? zrI bhagavAn -gautama ! jaghanya eka samaya sudhI. utkRSTa saMkhyAta varSA sudhI. zrI gautamasvAmI-he bhagavad agruta kalpamAM denA upapAtane viraha keTalA samaya sudhI kahela che? zrI bhagavana-he gItama! jaghanya eka samaya sudhI utkRSTa saMkhyAta Page #998 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 966 prathApanAsUtra saMkhyeyavANi yAvat acyutakalpadevA upapAnena virahitAH prajJaptAH, gautamaH pRcchati-'hiTimagevijANaM pucchA' adhastana graiveyakANAM pRcchA, tathA cAdhastanagraiveyakAH kiyantaM kAlamupapAtena virahitAH prajJaptAH ? bhagavAn Aha-'goyamA' he gautama ! 'jahANeNaM egaM samayaM ukkoseNaM saMkhijjAI vAsasayAI' jayanyena eka samayam , utkRpTena saMkhyeyAni varSazatAni yAvat adhastanagrevaiyakAH upapAtena virahitAH prajJaptAH, gautamaH pRcchati-'majjhimagevijjANaM pucchA' madhyama aveyakANAM pRcchA, tathA ca madhyama graiveyakAH kiyantaM kAlApapAtena virahitAH prajJaptAH ? bhagavAnAha 'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM egaM samayaM, ukkoseNaM saMjjAI vAsasahassAI jaghanyena eka samayam utkRSTena saMkhyeyAni varSasahasrANi yAvat madhyamaveyakAH upapAtena virahitAH prajJaptAH gautamaH pRcchati, 'uvarimagevijANaM pucchA' uparitana graiveyakANAM pRcchA, tathA coparitanagraiveyakAH kiya gautama-he bhagavan ? adhastana arthAt nIce ke tIna graidheyakoM meM kitane kAla taka upapAta kA viraha rahatA hai ? bhagavAn-he gautama ! jaghanya eka samaya, utkRSTa saMkhyAta sau varSoM taka nIce ke greyeyakoM meM upapAta kA viraha rahatA hai| gautama-he bhagavan ! madhya ke graiveyakoM meM kitane kAla taka upapAta kA viraha rahatA hai ? bhagavAna-he gautama ! jaghanya eka samaya, utkRSTa saMkhyAta hajAra varSoM tk| gautama-he bhagavan ! uparitana arthAt apara ke tIna praiveyakoM meM kitane kAla taka upapAta kA viraha rahatA hai? varSo sudhI. zrI gautamasvAmI- he bhagavan! adhatana arthAt nIcenA traNa praveyukemAM keTalA kALa sudhI upapAtane viraha rahe che? zrI bhagavAn-he gautama ! jaghanya eka samaya; utkRSTa se varSo sudhI nIcenA vekemAM upapAtane viraha rahe che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! madhyanA privecakemAM keTalA kAla sudhI upapAtane viraha rahe che? zrI bhagavAna - gautama! jaghanya eka samaya utkRSTa saMkhyAta hajAra varSA sudhI. gautamasvAmI--he bhagavan! uparitana arthAt uparanA traNa greveyakamAM keTalA kALa sudhI upapAtane viraha rahe che? Page #999 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pada 6 sU2 vizepopapAtanirUpaNam 967 ntaM kAlamupapAtena virahitAH prajJaptAH ? bhagavAn Aha-'goyamA' he gautama ! 'jahaNNeNaM egaM samayaM ukkoseNaM saMkhijjAI vAsasayasahassAI' jaghanyena ekaM samayam , utkRSTena saMkhyeyAni varSazatasahasrANi yAvat uparitanagraiveyakAH upapAtena virahitAH prajJaptAH, gautamaH pRcchati-'vijayavejayaMtajayaMtaaparAjiya devANaM pucchA' vinayavaijayanta jayantAparAjitadevAnAM pRcchA, tathA ca vijayavaijayantajayantAparAjitadevAH kiyantaM kAlamupapAtena virahitAH prajJaptAH bhagavAn Aha-'goyamA' he gautama ! 'jahaNNeNaM egaM samaya, ukkoseNaM asaMkhejjakAlaM' jaghanyena eka samayam , utkRSTena asaMkhyeya kAlaM yAvat vijayavaijayanta jayantAparAjita devA upapAtena virahitAH prajJaptAH, gautamaH pRcchati-'sabahasiddhagadevANaM pucchA' sarvArthasiddhakadevAnAM pRcchA, tathA ca sarvArthasiddhakadevAH kiyantaM kAlamupapAtena virahitAH prajJaptAH ? bhagavAn Aha-'goyamA' he gautama ! 'jahaNNeNaM egaM samayaM, ukkoseNaM paliovamassa saMkhijjaibhAgaM' jaghanyena eka bhagavAna-he gautama jaghanya eka samaya, utkRSTa saMkhyAta lAkha varSoM taka gautama-he bhagavana ! vijaya, vaijayanta, jayanta aura aparAjita nAmaka anuttara vimAnoM meM devoM ke upapAta kA viraha kitane kAla taka rahatA hai ? ___ gautama-he bhagavan ! sarvArthasiddha nAmaka anuttara vimAna meM devoM ke upapAta kA viraha kitane kAla taka kahA hai ? bhagavAn-he gautama ! sarvArthasiddha vimAna meM devoM ke upapAta kA viraha jaghanya eka samaya taka, utkRSTa palyopama ke saMkhyAtaveM bhAga taka kA kahA hai| zrI bhagavAna-he gautama ! jaghanya eka samaya, utkRSTa saMkhyAta lAkha varSa sudhI. zrI gautamasvAmI-he bhagavad ! vijaya, vijayanta, jayanta ane aparAjita nAmaka anuttara vimAnamAM denA upapAtane viraha keTalA kALa sudhI rahe che? zrI bhagavAna-he gautama ! jaghanya eka samaya. utkRSTa asaMkhyAta kALa sudhI. zrI gautamasvAmI-he bhagavad sarvArtha siddha anuttara vimAnamAM devanA upapAtane viraha keTalA kALa sudhI kahela che ? zrI bhagavAna-he gautama ! sarvArtha siddha vimAnamAM denA upapAtano viraha jaghanya eka samaya sudhI, utkRSTa palyopamanA saMkhyAmAM bhAga sudhIno usa cha? Page #1000 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanAsUtre samayam utkRSTena palyopamasya saMkhyeyabhAgaM yAvan sarvArthasiddhakadevAH upapAtena vivahitAH prajJaptAH gautamaH pRcchati siddhANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ghirAhiyA sijjhaNAe paNNattA' he bhadanta ! siddhA khala kiyantaM kAlaM siddhayA virahitAH prajJaptAH ? bhagavAn Aha-'goyamA' he gautama ! 'jahaNNeNaM egaM samayaM, ukkoseNaM chammAsA' jaghanyena eka samayam utkRSTena paDmAsAna yAvat siddhA siddhayAH virahitAH prjnyptaaH| vizepodvartanAvaktavyatAmUlam-rayaNappabhApuDhavi neraiyANaM aMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA uvaTTaNAe paNNattA ? goyamA ! jahaNaNeNaM egaM samayaM ukoseNaM cauvvIsaM muhuttA evaM siddhavajjA uvaNA vi bhANiyavvA jAva aNuttarovavAiyatti, NavaraM joisiyavemANiesu cayagaMti ahilAvo kAyayo, dAraM ||suu0 3 // chAyA-ratnaprabhApRthivI nairayikA khalu bhadanta ! kiyantaM kAlaM virahitA udvartanayA prajJaptAH ? gautama ! jaghanyena ekaM samayam, utkRSTena caturviMzati muhU. gautama-he bhagavan ! liddhajIvoM kI siddhi kA viraha kAla kitanA kahA hai ? arthAt kisI bhI jIva ko siddhi prApta na ho to kitane kAla taka prApta na ho ? bhagavAna-jaghanya eka samaya taka utkRSTa chaha mAsa taka // 2 // zabdArtha-(rayaNappabhApuDhavi neraiyA) ratnaprabhA pRthvI ke nAraka (NaM) vAkyAlaMkAra (bhaMte !) he bhagavana ! (kevaiya) kitane (kAlaM) kAla taka (virahiyA) viraha yuktta (undhaTTaNAe) udvartanA se (paNNattA) kahegae haiM (goyamA) he gautama ! (jahaNNeNaM) jaghanya (egaM samayaM) eka samaya - zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! siddha jIvanI siddhine viraha kALa keTale karyo che? arthAta keI paNa jIvane siddhi prApta na thAya te keTalA samaya sudhI prApta na thAya ? zrIbhagavAna-he gautama ! jaghanya eka samaya sudhI utkRSTa cha mAsa sudhI. rA zahAtha-(rayaNapApabhA puDhavi neraiyA) 2tnamA pRthvInA na24mA 'Na' (pAdhyA. 42) (bhaMte !) bhagavan / (kevaiyaM) 24t (kAlaM) Na sudhI (virahiyA) vi23 yuddhata (ubaTTaNAe) vartanAthI (paNNattA) 4aa che (goyamA ) 3 gautama ! (jahaNeNaM) dhanya (egaM samaya) me samaya (ukoseNaM) GSTa (cauvvIsaM Page #1001 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pada 6 sU.3 vizepodvartanAnirUpaNam / ni evaM siddhavarjA udvartanA'pi bhaNitavyA, yAvat anuttaropapAtikA iti, navaram jyotiSka vaimAnikeSu cyavanamiti abhilApaH kartavyaH, dvAram / TIkA-pUrvottarItyA ratnaprabhAdi pRthivI nairayikAdInAmutpAdavirahakAlaM prarUpya samprati tepAsebodvartanAvirahakAlaM prarUpayitumAha-'rayappabhApuDhavi neraiyANaM maMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA ukhaNAe paNNatA ?' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! ratnapramApRthivI rabikAH khalu kiyantaM kAlam udvartanayA virahitAH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM egaM samayaM ukkoseNaM (uskosaNaM) utkRSTa (cauccIsa suhuttA) caubIsa muhUrta taka (evaM) isa prakAra (livajA) liddhoM ko choDa kara (udhvaTTaNA vi) udvartanA bhI (mANiyadA) kahanI cAhie (jAva aNuttarovavAiyatti) yAvata anuttaropapAtikoM taka (gavara) vizeSatA yaha ki (joisiyavemANiesu) jyotiSka aura vaimAnika devoM meM (cayaNaM ti) cayana aisA (ahilAvo) abhilApa-zabda prayoga (kAyaco) karanA cAhie TIkArtha-pUrvokta prakAra se ratnaprabhA Adi pRthiviyoM ke nAraka Adi kA upapAtaviraha ke kAla kI marUpaNA kara ke aba unakI udaghavartalA ke birahakAla kI prarUpaNA karane ke lie kahate haiM gautama prazna karate haiM-haiM bhagavan ! ratnaprabhA pRthvI ke nAraka kitane kAla taka udvarttanA se rahita hote haiM ? arthAt ratnaprabhA pRthvI se koI bhI nAraka yadi na nikale to kitane kAla taka na nikale ? __ bhagavAn-he gautama ! ratnaprabhA pRthviI ke nArakoM kI udvartanA ke muhuttA) yAvIsa muhUta (evaM) me zate (siddha vajA) siddho sivAyanA (uccadraNA vi) ahavata nA 55] (bhANiyavvA) DepI nnadhye (jAva aNuttarovavAi yatti) manuttarIpAti sudhI (NavaraM) vizeSatA hai (joisiya vemANiesa) jyotiSa bhane vaimAni hevAmA (cayaNaMti) yayana me (ahilAvoM) amitA5-16 prayoga (kAyavvo) 423 naye. TIkAtha-pUrvokta prakArathI ratnaprabhA Adi pRthvInA nArake AdinA upapAta virahanA kALanI prarUpaNA karIne have temanI udvartananA viraha kAlanI prarUpaNA karavA mATe kahe che- zrI gItamasvAmI prazna kare che he bhagavan ! ratnAprabhA pRthvInA nAraka keTale samaya sudhI udvartanAthI rahita thAya che ? arthAt ratnaprabhA pRthvIthI kaI paNa nAraka je na nIkaLe te keTalA kALa sudhI na nIkaLe ? zrI lAgavAna-he gautama ! ratnaprabhA pRthvInA nArakenI udvatanAnA virapr0 122 Page #1002 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsatre 970 cauncisaM muhuttA' javanyena eka samayam, utkRSTena caturviMzati muhUrtAna yAt ratnaprabhApRthivI nairayikAH udvartanayA virahitAH prajJatA', 'evaM siddhavajjA uvaNA vi bhANiyavtrA jAva aNuttarovavAiyatti' evam pUrvoktopapAvarItyA siddhavarjAsiddhavarjitA, udvartanApi bhaNitavyA vaktavyA yAvat-zarkarApramApRthivI nairayikAdi asurakumArAdi daza bhavanapati - pRthivIkAyikAdi paJcakendriyavikaDe ndriyasaMmRcchi maga vyutkrAnti paJcendriya tiryagyonikamanupyavAnavyantarajyotiSkasIdharmAdi hA dazavaimAnikadeva va graiveyaka vijayAdi paJcAnuttaropapAtikA ityantam, kintu 'varaM joisiyavemANiesu cayaNaMti ahilAvo kAyayo' navaram - pUrvoktApekSayA vizeSastu jyotiSkavaimAnikeSu cyavanamiti abhilApaH kartavyaH, na tu udvartanA ityabhilApaH, jyotiSkavaimAnikAnAM cyavanasyaiva saMbhavena tepAmuhUrtanAyA abhAvAdityAzaya', 'dAraM' dvitIyaM caturviMzati muhUrtaviSayakaM dvAraM samAptam / viraha kA jaghanya kAla taka eka samaya aura utkRSTa kAla caubIsa muhUrtta hai| udvarttanA ke viraha kA yahI kAla siddhoM ko choDa kara anutaropapAtika vimAnoM taka sarvatra kaha lenA cAhie arthAt zarkarAprabhA Adi ke nArakoM, asura kumAra Adi daza bhavanapatiyoM, pRthivI kAyika Adi pAMca ekendriyoM vikalendriyoM se mUrchima tathA garbhajatiryaca paMcendriyoM, manuSyoM, vAnavyantaroM, jyotikoM, saudharmAdi dvAdaza kalpopapanna devoM navagraiveyaka devoM aura vijaya Adi pAMca anuttaravimAnoM ke devoM taka yahI utanA ke viraha kA kAla kahanA cAhie kintu jyotiSka aura vaimAnika devoM meM uddharta nA, zabda kA prayoga na karake cyavana, zabda kA prayoga karanA cAhie, kyoMki ina donoM jAtiyoM ke devoM kA udvartana nahIM hotA hai, para cyavana hotA hai, arthAt ye deva marakara Upara se nIce Ate haiM, nIce se Upara nahIM jAte // 3 // caturviMzati dvAra mamApta hanA jaghanya kALa eka samaya ane utkRSTa kALa ceAvIsa mudbhUta che. utanAnA virahunA Aja kALa siddhone cheDIne anuttaraupapAtika vimAneA sudhI satra kahevA joie. arthAt zarAprabhA ADhinA nArA, asurakumAra Adi daza bhavanapatiyA, pRthvIkAyaka Adi pAMca ekendriA, vikalendriyA, sammi tathA gabha ja tiya ca pacendriya, vAnabyantA, jyeAtilke, saudharmAdi khAra kalpApanna dhruve, nava praveyaka deve, ane vijaya Adi pAca anuttara vimAnAnA ve sudhI Aja unAnA virahanA samaya kaheveA joie. parantu caiAtiSka ane vaimAnika devAmAM utanA' zabdanA prayAga na karIne cyavana' zabdanA prayoga karave joie, kemake e anya jAtinA devenI udbhavanA Page #1003 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - pramaiyabodhinI TIkA pada 6 sU.4 sAntaranirantaropAtadvAranirUpaNam 971 sAntaranirantaropapAtadvAravaktavyatAmUlas-neraiyANaM bhaMte ! kiM saMtaraM uvavajjaMti, niraMtaraM uvavajjaMti ? goyamA ! saMtaraM pi uvavajaMti, niraMtaraM pi uvavajjati, tirikkhajoNiyANaM aMte ! kiM saMtaraM uvavajjaMti, niraMtaraM uvavajjati ? goyamA ! saMtaraM pi uvavajjaMti, niraMtaraM pi ukvajjati, maNussANaM bhaMte ! kiM saMtaraM uvavajjaMti, niraMtaraM uvavajjaMti ? goyamA ! saMtaraM pi uvavajjati, niraMtaraM pi uvavajjati ? devANaM bhaMte ! kiM saMtaraM ubavajjaMti, niraMtaraM uvavajjati ? goyamA ! saMtaraM pi uvavajjaMti, niraMtaraM pi uvavajjaMti, rayaNappamApuDhavi neraiyANaM bhaMte ! kiM saMtaraM uvavajjaMti, niraMtaraM uvavajjaMti ? goyamA ! saMtaraM pi uvavajjati, niraMtaraM pi uvavajjaMti, evaM jAva ahe sattamAe saMtaraM pi uvavajjati, niraMtaraM pi uvavajjati, asurakumArA devA NaM bhaMte ! kiM saMtaraM uvavajjati, niraMtaraM ukvajjaMti, goyamA! saMtaraM pi uvava jaMti niraMtaraM pi ubabajjaMti ? evaM jAva thaNiyakumArANaM saMtaraM pi ubavajjati, niraMtaraM pi uvavajjati, puDhavikAiyANaM bhaMte ! kiM saMtaraM uvavajjati, niraMtaraM uvavajjaMti ? goyamA ! no saMtaraM uvavajaMti, niraMtaraM uvavajaMti, evaM jAva vaNassai. kAiyA no saMtaraM uvavajjati, niraMtaraM uvavajjati, beiMdiyANaM bhaMte ! kiM saMtaraM ubavajjaMti, niraMtaraM uvavajjati ? goyamA ! saMtaraM pi ukvajjati, niraMtaraM pi uvavajjaMti, evaM jAva paMciMdiyatirikkhajoNiyA, maNuslANaM bhaMte! kiM saMtaraM uvavajjaMti, niraMtaraM ujjati ? goyamA ! saMtaraM pi uvavajjati. niraMtara thatI nathI. paNa cyavana thAya che, arthAt e deva marIne uparathI nIce Ave che. nIcethI upara nathI jatA 3 covIsamuM dvAra samApta Page #1004 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 972 prApanAste pi uvavajjaMti, evaM vANamaMtarAjoisiyA sohammIsANasaNaM. kumAra mAhiMdavaMsaloyalaMtagamahAsukAsahassAra ANayapANayaAraNaccuahiTrimagevijagamajjhimagevijjagauparisagevijavijayavejayaMta jayaMta aparAjita sabasiddhadevAya laMta pi uva. vajjaMti, niraMtaraM pi uvavajjati, siddhANaM bhaMte ! ki saMtaraM sijhaMti, niraMtaraM mijjhaMti ? goyamA! saMtaraM pi sijhaMti, niraMtaraM pi sijjhati ||suu0 4 // ___ chAyA-nairayikAH khalu bhadanta ! kiM sAntaram upapadyante, ninara upapadyante ? gautama ! sAntaramapi upapadyante, nirantaramapi upapadyante, tirthayonikAH khalu bhadanta ! ki sAntaram upapadyante, nirantaram upapadyante ? gautama ! sAntaramapi upapadyante, nirantaramapi upapadyante, manuSyAH khalu bhadanta ! ki sAntaram upapadyante, sAntara-nirantaropapAta vaktavyatA gandArtha-(nerajhyANa bhaMte ! ki saMta upayajati niraMta uvavajaM. ti?) he bhagavan ! nerayika kyA lAntara utpanna hote haiM ? athavA nirantara (goyamA saMtaraM pi ubajjaMti niraMtarapi uvadhati) hai gautama ! sAntara bhI utpanna hote haiM, nirantara bhI utpanna hote haiM (tirikkha joNiyANaM saMta ! kiM saMtaraM ubavati , niraMta uvavanaMti ?) he bhagavan ! tithaMca kyA sAntara utpanna hote haiM yAnirahara utpanna hote haiN| (goyamA! saMtarapi cavajjati niraMtarapi uvayajati?) he gotama! sAntara bhI utpanna hote haiM nirantara bhI utpanna hote haiM (magussA NaM sAntara-nirantareSapAta vaktavyatA hA--(nerajhyANa maMta | ka saMtaraM uvabajati, niraMtaraM ubavati ) bhagavad ! narayika zu sAntara utpanna thAya che athavA nirantara utpanna thAya cha.? (goyamA / saMtarApa uvavajjati niraMtara pi uvavajnaMti) se gautama ! sAntara 55 5nna thAya cha, niranta2 55Y Spanna thAya che (tirikkhajoNiyANaM bhaMte ! ki saMtaraM ubavajaMti, nirataraM ubavajjati ?) OM magavAn ! tiya zusAntara panna yAya cha / 2 ni2 ta2 panta thAya cha ? (goyamA! saMtaraM pi uvavajjati niraMtaraM pi uvavanjati gautama ! sAntara yA panna thAya cha, Page #1005 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 6 sU.4 sAntaranirantaropapAtadvAranirUpaNam 973 nirantaram upapadyante, gautama ! sAntaramapi upapadyante, nirantaramapi upapadyante, devAH khalu bhadanta ! kiM sAntaramupapadyante ? nirantaramupapadyante, gautama ! sAntaramapi upapadyante, nirantaramapi upapadyante, ratnaprabhApRthivI nairayikAH khalu bhadanta ! ki sAntaramupapadyante, nirantaramupapadyante ? gautama ! sAntaramapi upapadyante nirantaramapi upapadyante / evaM yAvat adhaHsaptamyAM sAntaramapi upapadyante, bhaMte ! kiM saMtaraM uvavajjaMti, niraMtaraM uvavajjati ?) he bhagavan ! manuSya kyA sAntara utpanna hote haiM athavA nirantara utpanna hote haiM ? (devA NaM bhate! kiM saMtaraM uvavajjaMti, niraMtaraM uvavajjati ?) he bhagavan / kyA deva sAntara utpanna hote haiM athavA nirantara utpanna hote haiM ? (goyamA ! saMtaraM pi uvavajjaMti, niraMtaraM pi ubavati ) he gautama ! sAntara bhI utpanna hote haiM, nirantara bhI utpanna hote haiM (rayaNappamApuDhavi neraiyA NaM bhaMte ! kiM saMtaraM uvavajjaMti, niraMtaraM ucavajjati ? ratnaprabhA pRthivI ke nAraka kyA sAntara utpanna hote hai yA nirantara hote haiM ? (goyamA ! saMtarapi uvavajjati nirataraMpi uvavajjati (gautama ! lAntara bhI utpanna hote haiM, nirantara bhI utpanna hote haiM (evaM jAva ahe sattamAe) isI prakAra sAtavI narakami taka (saMtarapi uvavajjati niraMtarapi uvavajjati) sAntara bhI utpanna hote haiM, nirantara bhI utpanna hote haiM nirantara 5 tpanna thAya cha 1 (maNussANaM maMte ! ki saMtaraM uvavajaMti, niraMtaraM uvavajaMti ?) De mAvan ! manuSya zusAnta2 utpanna yAya cha, mathavA nirantara utpanna thAya cha ? (goyamA ! saMtarapi uvavajjati niraMtaraMpi uvavajjaMti) gautama ! sAnta2 55 utpanna thAya cha bhane niranta2 555 tpanna thAya che. (devANaM bhaMte ki saMtaraM uvavajjati niraMtara uvavajjati ?) he bhagavan ! zuM deva sAntara utpanna thAya che athavA nirantara utpanna thAya che? (goyamA ! saMnaraM pi uvavajjaMti, nirataraM pi uvavajjati) 3 gautama ! sAnta2 paae| utpanna thAya che, nirantara paNa utpanna thAya che. (rayaNappabhA puDhavi neraiyANaM bhaMte / ki saMtaraM uvavajjaMti, niraMtaraM uvavajati ?) ugavan ! 2(nAmA pRthvInA nA24 zusAnta2 6tpanna thAya cha nirantara utpanna thAya cha ? (goyamA / saMtaraM pi uvavajjati, niraMtaraM pi uvayajaMti) gautama | sAnta2 5 6tpanna yAya cha, nirantara patpanna thAya che (evaM jAva ahe sattamAe) se prAre sAtabhI nA24bhUmi sudhI (saMtaraM pi uvavajaMti, niraMtara pi uvavati) sAnta2 5y 6(panna thAya cha, nirata2 pay utpanna thAya che Page #1006 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 94 prazApAsUtra nirantaramapi upapadyante / amurakumAra devAH khalu bhadanta ! ki sAntaramupapadyante, nirantaramupapadyante ? gautama ! sAntaramapi upapadyante nirantamapi upapadyante, evaM yAvat stanitakumArAH khalu sAntaramapi upapadhante, nirantaramapi upapadyante, pRthivIkAyikAH khalu bhadanta ! kiM sAntaramupapadyante, nirantaramupapadyante ? gautama ! no sAntaramupapadyante, nirantaramupapadyanne, evaM yAvana-vanaspatikAyikAH no sAntaramupapadyante, nirantaramupapadyante, dvIndriyAH khalu bhadanta ! ki sAntaramupapadyante, nirantaramupapadyante? gautama ! sAntaramapi upapadyante, nirantaramapi (asurakramAradevA NaM mata ! ki manaraM uvavajjaMti, niraMtaraM uvavajjati ?) he bhagavan ! agmurakumAra deva kyA sAntara utpanna hote hai athavA nirantara utpanna hote haiM ? (goyamA! saMtaraMpi uvavajjati niraMtaraMpi ughavajjaMti) gautama ! sAntara bhI utpanna hote haiM, nirantara bhI utpanna hote haiM (evaM jAva aNi yakumArA) isI prakAra stanita kumAroM taka (satarapi uvayajjati, niraMtaraMpi uvavajjaMli) sAntara bhI utpanna hote haiM, nirantara bhI utpanna hote haiM (puDhavikAiyA NaM bhaMte ! kiM saMtaraM uvavajjaMti, niraMtaraM uvavajjati ?) he bhagavan pRthivI kAyika kyA nirantara utpanna hote haiM athavA sAntara utpanna hote haiM ? (gogamA 1 no saMtaraM uvavajjaMti, niraMtaraM vavajjati he gautama ! sAntara nahIM utpanna hote, nirantara utpanna hai (evaM jAva vaNassaikAiyA) isI prakAra yAvat vanaspatikAyika (no saMtaraM upavarjati niraMtaraM uyayanaMni sAntara nahIM utpanna hote haiM, nirantara utpanna hote haiM (amurakumArANaM bhaMte ! kiM saMtaraM uavajaMni, niraMtaraM uvavajaMti ?) 3 bhagavad ! asurakumAra deva zuM sAntara utpanna thAya che athavA niraMtara utpanna thAya cha ? (goyamA | saMtaraM pi ubavati , niraMtaraM pi ubavajjati) he gItama! sAnta2 5 5 thAya cha niraMtara pa panna yAya che (evaM jAva thaNiya phamArA) 543 stanita bhaa| sudhA (saMtaraM pi uvavajjaMti, niraMtaraM pi uvavajjati) sAnta2 55 utpanna yAya che, nirantara 5 utpanna yAya cha / (puDhavikAIyANaM bhave / ki saMtaraM ubavajaMti, niraMtaraM uvavajjati ?) 8 bhagavad ' pRthvIkAyika zuM sAntara utpanna thAya che, nirantara utpanna thAya che ? (goyamA / no saMtaraM ubavajani, niraMtaraM ubavajjati) gautama ! sAnta2 satpanna nathI yatA, nirantara utpanna yAya che (gvaM jAva vaNassaI kAiyA) me zate yAvat vanaspati yi (no saMtaraM ubavajjaMti, niraMtaraM ubavajaMti) sAnta2 nathI uitpanna thatA, nirantara utpanna thAya che Page #1007 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 6 2.4 sAntaranirantaropapAtadvAranirUpaNam 975 upapadyante, nirantaramupapadyante, evaM yAvat paJcendriyatiryagyonikAH manuSyAH khalu bhadanta ! kiM sAntaramupapadyante, nirantaramupapadyante ? gautama ! sAntaramapi upapadhante, nirantaramapi upapadyante, evaM vAnavyantarAjyotiSkAH saudharmezAnasanaskumAramAhendrabrahmalokalAntakamahAzukrasahasrAraAnataprANatAraNAcyutAdhastanauveyakamadhyamagraiveyakoparitanaveyakavijayavaijayantajayantAparAjitasarvArthasiddhadevAzcasAnta (veiMdiyA NaM bhate ! kiM saMtaraM uvavajjati, niraMtaraM uvavajjati ?) bhagavan ! dIndriya kyA sAntara utpanna hote haiM yA nirantara utpanna hote haiM ? (goyamA ! saMtaraMpi uvavajjati, niraMtaraM piuvavajjati) gautama ! sAntara bhI utpanna hote haiM, nirantara bhI utpanna hote haiM (evaM jAva paMciM diyatirikkhajoNiyA) isI prakAra paMcendriyatiyaMcayonika taka kahanA (maNuslANaM bhate! kiM sataraM uvavajjati niraMtaraM uvavajjaMti) he bhagavana ! manuSya kyA sAntara utpanna hote haiM athavA nirantara utpanna hote haiM ? (goyamA! saMtaraMpi uvavajjati, niraMtaraMpi upacajjati) gautama ! sAntara bhI utpanna hote haiM, nirantara bhI utpanna hote haiM (evaM vANamaMtarA joisiyA) isI prakAra vAnavyantara aura jyotiSka (sohammIsANasaNaMkumAra mAhiMda vaMbhaloga laMtaga mahAsukka sahassAra ANaya pANaya AraNa ccua hiDimagevijjaga majjhimagevijjaga uvarimavijjaga vijaya vejayaMta jayaMta aparAjita savasiddhadevAya) saudharma, IzAna sanatkumAra, mAhendra, brahmaloka lAntaka, mahAzukra sarasrAra, Anata, prANata, AraNa, acyuta, adhastana graiveyaka, madhyama (veiMdiyANaM bhaMte ! kiM saMtaraM ubavajjaMti, niraMtaraM uvavajjati ?) hai bhagavad ! dvIndriya zuM sAntara utpanna thAya che agara niraMtara utpanna thAya che ? (goyamA! saMtara pi uvavajaMti, niraMtaraM pi uvavajjati) gItama! sAnta2 55 tpanna thAya cha, nirantara 5 utpanna thAya cha (evaM jAva paMciMdiyatirikkhajoNiyA) merI mAre payandriya tiya ya yoni sudhA sA che __(maNussANaM bhaMte ! kiM saMtaraM uvacajjatti, nirantaraM ukvajaMti ?) 3 8van ! manuSya zusAnta2 pani thAya cha / nirantara pani thAya cha ? (goyamA ! saMtaraM pi uvavajjaMti, niraMtaraM pi uvavajjati) 3 gotama | sAnta2 55 panna thAya cha bhane nirantara 55 85 thAya cha (evaM vANamaMtarA joisiyA) se? zata pAnavyantara bhane nyAti04 (sohammI-sANa-saNaMkumAra-mAhiMda-baMbhaloya laMgata mahAsukka-sahassAra-ANaya-pANaya-AraNa-ccua-hiTThimagevijaga-majhima gevijjaga-uvarima gevijaga-vijaya-vejayaMta-jayanta-aparAjita-saJcadRsiddha devAya) sodhI, zAna, sanabhA2, mAhendra, prahAra, sAnta4, bhAzu, sasAra, Page #1008 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 976 prajJApanAsUtre ramapi upapadyante, nirantaramapi upapadyante, siddhAH khalu bhavanta ! kiM sAntaraM sidhyanti, nirantaraM sidhyanti ? gautama ! sAntaramapi sidhyanti, nirantaramapi sidhyanti // sU0 4|| TIkA-atha tRtIyaM sAntara nirantaradvAramadhikRtya prarUpayitumAha- 'nerayANaM bhaMte ! kiM saMtaraM uvavajjaMti, niraMtaraM vajjaMti' 'gautamaH pRcchati' - he bhavanta ! nairayikAH khala ki sAntaram - - kAla vyavavAnena upapadyante, kiMvA nirantaram - kAlAvyavadhAnena nirakhacchinnamityarthaH upapadyante' bhagavAn Aha - 'goyamA ' graiveyaka, uparitana graiveyaka, vijaya, vaijayanta, jayanta, aparAjita aura sarvArthasiddha vimAna ke devoM bhI (saMtaraMdhi uvajati niraMtaraMpi uva vajrjjati) sAntara bhI utpanna hote haiM, nirantara bhI utpanna hote haiN| (siddhANaM bhaMte / kiM saMtaraM sijyaMni niraMtaraM sijyaMti) he bhagavan ! siddha kyA sAntara siddha hote haiM athavA nirantara siddha hote haiM (gomA ! saMtaraMpi sijjhati, niraMtaraMpi sijjhani) he gautama ! sAntara bhI siddha hote haiM, nirantara bhI siddha hote haiM TIkArya - aba tIsare sAntara aura nirantara dvAra ke AdhAra se rUpaNA kI jAtI hai gautamasvAmI prazna karate haiM he bhagavan ! nAraka jIva kyA sAntara arthAt bIca bIca meM kucha samaya choDa kara utpanna hote haiM athavA nirantara arthAt lagAtAra pratyeka samaya utpanna hote hai ? bhagavAn he gautama ! nAraka jIva sAntara bhI utpanna hote haiM aura mAnata, ANuta, bhArazu, abhyuta, adhastana, ave, madhyama graiveya, paritana greveyaka, vijaya, vaijayanta, jayanta, aparAjita ane sarvA siddha vimAnanA deve| pazu (saMtaraM pi vavajjati, niraMtaraM pi vavajjati) sAntara pazu utpanna thAya che, nirantara paNa utpanna thAya che (siddhANaM bhaMte! kiM saMvaraM sijyaMti, niraMtara sijhaMti) he bhagavan ! siddha zuM sAntara siddha thAya che athavA nirantara siddha thAya he ? ( goyamA ! saMtaraM pi sijyaMti, niraMtaraM pi sijyaMti) he gautama / sAntara yazu siddha thAya che, niraMtara paNa siddha thAya che TIkA-haeNve trIjA sAntara ane nirantara dvAranA AdhArathI prarUpaNA karAya che. zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavan ! nAraka jIva zu sAntara arthAt vacamAM vacamAM thoDA samaya cheADIne utpanna thAya che. athavA niraMtara arthAt satata pratyeka samayamAM utpanna thAya che ? zrI bhagavAn--he gautama ! nAraka jIva sAntara paNa utpanna thAya che. ane Page #1009 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pada6 sU.4 sAntaranirantaropapatidvAranirUpaNam 977 gautama ! 'saMtaraM pi uvavajjaMti, niraMtaraMpi uvavajjaMti' kadAcit sAntaramapi nairayikA utpadhante, atha kadAcit nirantaramapi nairayikA upapadyante, teSAM tathA svabhAvatvAt gautamaH pRcchati-'tirikkhajoNiyANaM bhane ! kiM saMtaraM uvavajjaMti, niraMtaraM uvavajjati ? he bhadanta ! tiryagyonikAH khalu kiM sAntaram upapadyanne, kiMvA nirantaramupapadyante' bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'saMtaraM pi uvavajjaMti, niraMtaraM pi uvavarjati' kadAcit sAntaramapi tiryagyonikA upapadhante, kadAcit nirantaramapi tiryagyonikAH upapadyante atrApi svabhAva eva kAraNam gautamaH pRcchati-'maNustANaM bhaMte ! kiM saMtaraM uvavati , niraMtaraM uvavajjati ? he bhadanta ! manuSyAH khalu kiM sAntaramupapadyante, kiMvA nirantaramupapadyante ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'saMtaraM pi uvavajjaMti, niraM. nirantara bhI utpanna hote haiM tAtparya yaha ki kabhI nalI nAraka jIvoM kI utpatti lagAtAra hotI rahatI hai rIca meM koI samaya khAlI nahIM jAtA aura kabhI kabhI aisA bhI hotA hai ki unakI utpatti meM kAla kA vyavadhAna paDa jAtA hai| gautama-he bhagavana ! tiryaca sAntara utpanna hote haiM athavA nirantara utpanna hote haiM ? bhagavAn-he gautama ! sAntara bhI utpanna hote haiM aura nirantara . bhI utpanna hote haiM / isakA kAraNa svabhAva hI hai| ___ gautama-he bhagavana manuSya sAntara utpanna hote haiM athavA nirantara utpanna hote haiM ? bhagavAn-he gautama ! kadAcit sAntara bhI utpanna hote haiM, kdaaniraMtara paNa utpanna thAya che. tAtparya e che ke kaI kaI vakhate nAraka nI utpatti satata thayA kare che, vacamAM kaI samaya khAlI nathI ja, ane kayAreka kayAreka evuM paNa bane che ke temanI upattimAM kALanuM vyavadhAna AvI jAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! tiya ca sAntara utpanna thAya che athavA niraMtara utpanna thAya che? * zrI bhagavAna-he gautama / sAntara paNa utpanna thAya che, niraMtara paNa utpanna thAya che. tenuM kAraNa svabhAva che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! manuSya antara utpanna thAya che ke niraMtara utpanna thAya che ? zrI bhagavAna-he gautama ! kadAcit sAntara papta utpanna thAya che, kadAcit niraMtara paNa utpanna thAya che. AvA prakAranI utpattimAM sarvatra svabhA. ja kAraNa che pa0 123 Page #1010 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 978 prApanA taraM pi upavajjati' kadAcit sAntaramapi manuSyA upapadyante, kadAcit nirantaramapi manupyA upapadyante, sarvatra svabhAva eva tathotpAde hetuH gautamaH pRcchati-'devANaM bhaMte ! kiM saMtaraM uvavajjaMti, niraMtaraM uvavajjati' he bhadanta ! devAH khalu ki sAntaramupapadyante, kiMvA nirantaramupapadyante ? bhagavAn Aha-goyamA " he gautama ! 'saMtaraM pi ucavajjaMti, niraMtaraM pi uvavajjati' kadAcit sAntaramapi devA upapadyante, kadAcit nirantaramapi devA upapadyante', tepAmapi tathA svabhAvatvAta, gautamaH pRcchati-'rayaNaprabhApuDhavi neraiyANaM bhaMte ! kiM saMtaraM uvavajjaMti, niraMtaraM uvavajjati' he bhadanta ! ratnaprabhApRthivI nairayikAH khalu kiM sAntaramupapadyante, kiM vA nirantaramupapadyante ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'saMtaraM pi uvavajjaMti, niraMtaraM pi uvavajjati' kadAcit ratnaprabhApRthivI nairayikAH sAntaramapi upapadyante, kadAcit nirantaramapi upapadyante, "evaM jAva ahe sattamAe cit nirantara bhI utpanna hote haiM / isI prakAra ke utpAda meM sarvatra svabhAva hI kAraNa hai| ___ gautama-he bhagavAn ! deva kyA sAntara utpanna hote haiM yA nirantara utpanna hote haiM ? bhagavAnhe gautama kadAcit sAntara bhI utpanna hote haiM, kadAcit nirantara bhI utpanna hote haiN| gautama-he bhagavan ! ratnaprabhA pRthivI ke nAraka sAntara utpanna hote haiM athavA nirantara utpanna hote haiM ? ___ bhagavAna-he gautama ! ratnaprabhA ke nAraka kadAcit sAntara bhI utpanna hote haiM kadAcit nirantara bhI utpanna hote haiM isI prakAra zarkarAprabhA vAlukAprabhA, paMkaprabhA dhUmaprabhA, tamaHprabhA tathA tamastama:prabhA pRthivI ke nAraka bhI kadAcit sAntara aura kadAcit nirantara zrI gautamasvAmI-he bhagavAna deva zuM sAntara utpanna thAya che? athavA nirantara utpanna thAya che? zrI bhagavAna-hegautama kadAcit sAntara paNa utpanna thAya che kadAcita nirantara paNa utpanna thAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ' ratnaprabhA pRthvInA nAraka sAntara utpanna thAya ke nirantara utpanna thAya che? zrI bhagavAna-he gautama ! ratnaprabhA pRthvInA nAraka kadAcit sAntara utpanna thAya che, ke kadAcit niraMtara paNa utpanna thAya che. e prakAre zarkarA lA, pAsusamA, 54malA, thUmA , tama malA tathA tamastama:pramA, pRthvImA Page #1011 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 6 su. 4 sAntaranirantaropapAtadvAranirUpaNam 202 saMtaraMpi vavajrjjati, niraMtaraM pi vavajjaMti' evam - ratnaprabhApRthivI nairayikavadeva, yAvat zarkarAprabhA - vAlukAprabhA, paGkaprabhA - dhUmaprabhA-tamA adhaH saptamapRthivI narayikAcApi kadAcit sAntaramapi upapadyante, kadAcit nirantaramapi upapadyante teSAM tathotpAde svabhAva eva zaraNam, gautamaH pRcchati - 'asurakumArANaM bhaMte ! kiM saMtaraM uvavajjaMti, niraMtaraM uvavajrjjati' he bhadanta ! asurakumArAH khalu kiM sAntaramupapadyante kiM vA nirantaramupapadyante, bhagavAn Aha - 'goyamA !" he gautama ! ' saMtaraMpi uvavajjaMti, niraMtaraM pi uvavajjaMti' asurakumArAH kadAcit sAntaramapi upapadyante, kadAcit nirantaramapi upapadyante, ' evaM jAva thapiyakumArANaM saMtaraMpi uvavajjaMti, nirataraMpi uvavajrjjati' evamasurakumAravadeva, yAvat - suvarNakumAranAgakumAra agnikumAra vidyutkumAra- udadhikumAra dvIpakumAra - dikkumAra pavanakumAra stanitakumArAH khalu kadAcit sAntaramapi upapadyante kadAcit nirantaramapi upapadyante, gautamaH pRcchati - 'puDhavikAiyANaM utpanna hote haiM ! unake isa prakAra ke utpAda kA kAraNa unakA usa prakAra kA svabhAva hI hai / gautama - he bhagavan ! asurakumAra kyA sAntara utpanna hote haiM athavA nirantara utpanna hote haiM ? bhagavAna - he gautama asurakumAra kabhI sAntara bhI utpanna hote haiN| kabhI nirantara bhI utpanna hote haiM / isI prakAra suvarNakumAra, nAgakumAra, agnikumAra, vidyutkumAra, udadhikumAra, dvIpakumAra, pavanakumAra aura stanitakumAra bhI kabhI sAtara utpanna hote haiM kabhI nira ntara utpanna hote haiM / gautama - he bhagavan ! | pRthvikAdhika kyA sAntara utpanna hote nAraka paNa kadAcit sAntara ane kadAcit nirantara uttpanna thAya che. temanI AvA prakAranI utpattinuM kAraNa temanA AvA prakAranA svabhAvanuM ja che, zrI gautamasvAmI--he bhagavan ! asurakumAra zu sAntara utpanna thAya che, athavA nirantara utpanna thAya che? zrI bhagavAn-- gautama ! asurakumAra kayAreka sAntara paNa utpanna thAya che, kayAreka nira Mtara paNa utpanna thAya che. eja prakAre suvarNakumAra, nAgakumAra, agnikumAra, vidyutbhAra, udadhibhAra, dvIpakumAra, hikumAra, pavanakumAra, ane stanitakumAra paNa kAi kAi vakhate sAntara utpanna thAya che, kayAreka kyAreka niratara utpanna thAya che. zrI gautamasvAmI he bhagavan ! pRthvIkAyika sAntara utpanna thAya che, athavA nira'tara utpanna thAya che? Page #1012 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 980 tatate bhaMte! kiM sataraM uvavajjaMti, niraMtaraM uvavajjaMti ? he bhadanta ! pRthivIkAyikAH khalu kiM sAntaramupapadyante, kiM vA nirantaramupapadyante ? bhagavAn Aha - 'goyamA' he gautama ? ' No saMtaraM uvavajjaMti, niraMtaraM uvavajjaMti' pRthivIkAyikA no sAntaramupapadyante, kintu nirantara mevopapadyante, tepAmapi tathA svabhAvatvAt, ' evaM jAva vaNassa ikAiyANaM saMtaraM uvavajrjjati evam - pRthivI kAyikavadeva yAvatakAyikAH tejaHkAyikAH, vAyukAyikAH vanaspatikAyikA no sAntaramupapadyante, nintu nirantarameva upapadyante tepAmapi tathA svabhAvatvAt, gotamaH pRcchati - 'bediyANaM bhaMte ! kiM saMtaraM utravajjaMti, niraMtara ubavajjaMti ? he bhadanta ! dvIndriyAH khalu kiM sAntaramupapadyante, kiM vA nirantaramupapadyante ? bhagavAnAha - 'gomA !' he gautama ! 'saMtaraM pi uvavajrjjati, niraMtaraM pi uvavajjaMti' dvIndriyAH kadAcit sAntaramapi upapadyante, kadAcit nirantaramapi upapadyante, haiM athavA nirantara utpanna hote haiM ? bhagavAn he gautama ! pRthivIkAyika sAntara nahIM utpanna hote, arthAt unakI utpatti meM kAla kA kabhI vyavadhAna nahIM hotA, ve nirantara arthAt pratisamaya utpanna hote rahate haiM, unakA bhI aisA hI svabhAva hai / isI prakAra vanaspatikAya taka arthAt aprakAya, teja:kAya, vAyukAya aura vanaspatikAya ke jIva nirantara utpanna hote rahate haiM, unakI utpatti meM bhI kabhI samaya kA antara nahIM paDatA / gautama - he bhagavan ! dvIndriya kyA sAntara utpanna hote haiM yA nirantara utpanna hote haiM ? bhagavAn he gautama! kabhI sAntara bhI utpanna hote haiM kabhI nirantara bhI utpanna hote haiM / paMcendriya tiryacoM taka isI prakAra zrI bhagavAn he gautama ! pRthvIkAyaka sAntara utpanna nathI thatA, arthAt temanI utpattimAM kALanuM kyAreya vyavadhAna nathI thatuM, te nira'tara arthAt prati samaya utpanna thayA ja kare che, temanA paNa teveja vabhAva che. e rIte vanaspatikAya sudhI arthAt apkAya, teja:kAya, vAyukAya, ane vanaspatikAyanA jIva nirantara utpanna thayA ja kare che, temanI utpattimAM kyAreya samayanuM antara nathI paDatuM. prI gautamasvAmI-he bhagavan ! dvIndriya jIva zu' sAntara utpanna thAya che ke nirantara utpanna thAya che zrI bhagavAn he gautama / kAi vAra sAntara paNa utpanna thAya che, kAi vAra nirantara, paNa utpanna thAya che, pacendriya tiya ce sudhI eja rIte Page #1013 -------------------------------------------------------------------------- ________________ maiodhinI TIkA pada 6 sU. 4 sAntaranirantaropapAta dvAranirUpaNam 81 ' evaM jAva paMcidiyatirikkhajoNiyA ' evam dvIndriyavadeva yAvat trIndriya caturindriyapaJcendriyatiryagyonikAH kadAcit sAntaramapi upapadyante, kadAcit nirantaramapi upapadyante, gautamaH pRcchati - 'maNussANaM bhaMte ! ki saMtaraM uvavajjaMti, niraMtaraM uvavajjaMti ?' he bhadantaM ! manuSyAH khalu kiM sAntaramupapadyante kiM vA nirantaramupapadyante ? bhagavAn Aha - 'goyamA !' he gautama! 'saMtaraMpi uvavajjaMti, niraMtaraM pi ubavati' manuSyAH kadAcit sAntaramapi upapacante, nirantaramapi upapadyante, 'evaM vANamaMtarAjoisiyA' evam - manuSyatra deva vAnavyantarAH jyotiSkAH 'sohammIsANasaNaM kumAramA hiMdavaM bhaloyalaMtagamahAsukka sahassAra ANayapANaya AraNaaccu ahiTTima ge vijjagamajjhimagevijja gauvarillama gevijjagavijaya vejayaMta jayaMta aparAjita savyahasiddha devAya' saudharmezAnasanatkumAra mAhendrabrahmalokalAntaka mahAzukrasahasrArAnataprANatAraNAcyutAdhastanagraiveyakamadhyamagraiveyako paritanagraiveyakavijayave jayantajayantAparAjita sarvArthasiddhadevAzca 'saMtaraM pi ubavajjeti kahanA cAhie, arthAt trIndriya, caturindriya aura paMcendriya tiryaca bhI isI prakAra sAntara aura nirantara utpanna hote haiM / * gautama - he bhagavan ! manuSya kyA sAntara utpanna hote haiM yA nira. ntara utpanna hote haiM ? bhagavAn - he gautama! manuSya kadAcit sAntara bhI utpanna hote haiM kadAcit nirantara bhI utpanna hote haiM / isI prakAra vAnavyantaroM aura jyotiSkoM ke viSaya meM bhI samajha lenA cAhie / saudharma, IzAna, sanatkumAra, mahendra, brahmaloka, lAntaka, mahAzukra, lahasrAra, Anata, prANata, AraNa, acyuta, nicale graiveyaka, vicale graiveyaka aura Uparale graiveyaka, vijaya, vaijayanta, jayanta aparAjita aura sarvArthasiddha deva bhI kahevu joie arthAt trIndriya, caturindriya, ane paMcendriya ti`ca paNa e ja prakAre sAntara ane nira'tara utpanna thAya che, zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! manuSya zu' sAntara utpanna thAya che ke nirantara utpanna thAya che? zrI bhagavAna-De gautama / manuSya kadAcit sAntara paNa utpanna thAya che, kadAcit nira'tara paNa utpanna thAya che. e rIte vAnabhyantarA ane caiAtikAnA viSayamA paNa samajI levu joie. saudha, izAna, sanankumAra bhAhendra, grahmasoDa, sAnta, mahAzu, sahukhAra, mAnata, Ayuta, sAra, acyuta, nicalA traiveyaka, vacalu traiveyaka, ane Uparantu traiveyaka, vijaya vaijayanta, jayanta, aparAjita ane sarvArthI siddha paNa kadAcit sAntara ane kadAcit niraMtara utpanna thAya che, Page #1014 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazapinAstra niraMtaraMpi uvavajjati' kadAcit sAntaramapi upapadyante, kadAcit nirantaramapi upapadyante, gautamaH pRcchati-'siddhANaM bhaMte ! kiM saMtaraM sijhaMti, niraMtaraM sijjhaMti ?' he bhadanta ! siddhAH khalu kiM sAntaraM sidhyanti. kiMvA nirantaraM sidhyanti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'saMtaraM pi sijhaMti, niraMtaraM pi sijhaMti' siddhAH kadAcit sAntaramapi sidhyanti, kadAcit nirantaramapi sidhyanti, tathA svabhAvAt ||suu 0 4 // sAntaranirantarodvartanA vaktavyatAmUlam-neraiyANaM bhaMte! kiM saMtaraM ubvaTuMti, niraMtaraM uva. TraMti ? goyamA ! saMtaraM pi uThavaTaMti, niraMtaraM pi uvadRti, evaM jahA uvavAo bhaNio tahA udhvaTaNApi siddhavajjA bhANiyayavvA, jAva vemANiyA, gavaraM joisiyavemANiesu cayaNaMti ahilAvo kAyavyo dAraM ||suu0 5 // ___ chAyA-nairayikAH khalu bhadanta ! kiM sAntaramudvartante, nirantaramudvartante ? gautama ! sAntaramapi udvarttante, nirantaramapi udvartante, evaM yathA upapAto bhaNikadAcit sAntara aura kadAcit nirantara utpanna hote haiN| bhagavan-he gautama ! siddhijIva kyA sAntara siddha hote haiM athavA nirantara siddha hote rahate haiM ? bhagavAn-he gautama ! kadAcit sAntara bho siddha hote haiM, kadAcit nirantara bhI siddha hote haiM // 4 // sAntara nirantara udvartanAvaktavyatA ___TIkArtha-(nerahayA NaM bhaMte ! ki saMtaraM udhvaTTati, niraMtaraM ucaTTati ? he bhagavan ? nairayika kyA sAntara udvartana karate haiM yA nirantara udvatana karate haiM (goyamA ! saMtaraM pi uvvadRti, niraMtaraMpi udhvaTuMti) he zrI gItamasvAmI-he bhagavana ! siddha jIva zuM sAntara siddha thAya che? athavA nirantara siddha thaI rahe che? zrI bhagavAn ! he gautama! kadAcit sAntara paNa siddha thAya che kadAcita nirantara paNa siddha thAya che. e ja che sAntara-nirantara udvartanA vaktavyatA zahAtha-(neraiyANaM bhaMte ! kiM saMtaraM uvvadRti, niraMtaraM ubaTuMti ?) 3 bhagavad nairayika zuM sAntara udvartana kare che agara nirantara udvartana kare cha (goyamA! saMtaraM pi uvvaTuMti niraMtaraM pi ucca TuMti) gautama ! sAnta2 paY Page #1015 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada6 sU.5 sAntaranirantarodvartanAnirUpaNam 983 tastathA udvartanApi siddhavarjA bhaNitavyA, yAvad vaimAnikAH navaraM jyotiSkavaimAnikeSu cyavanamiti abhilApaH kartavyaH, dvAram // 10 5 // ____TIkA-atha nairayikAdInAmudvartanAM prarUpayitumAha-'neraiyANaM bhaMte ! ki saMtaraM uccaTTati, niraMtara uvati ?' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! nairayikAH khalu ki sAntaram-kiJcitkAlavyavadhAnena, udvartante, kiMvA nirantaram-niravacchinnam kiMcitkAlAvyavadhAnena satatamityarthaH udvartante ? bhagavAn Aha-'goyamA ! he he gautama ! sAntara bhI udvartana karate haiM, nirantara bhI uvartana karate haiM (evaM) isa prakAra (jahA) jaisA (uvavAo bhaNio) utpAda kahA (tahA) usI prakAra (uvvaTTaNA vi) udvartanA bhI (siddhavajjA) siddhoM ko choDakara (bhANiyavyA) kahanI cAhie (jAva vemANiyA) vaimAnikoM taka (navaraM joisiyavemANietu cayaNaMti ahilAvo kAyanvo) vizeSa yaha ki jyotiSka aura vaimAnikoM meM 'cyavana' aisA zabda prayoga karanA cAhie dvAra' ____TIkArtha-aba nairathika Adi jIvoM kI udvarttanA kI prarUpaNA kI jAtI hai gautama prazna karate haiM-he bhagavan ! nArakajIva sAntara uvartana karate haiM ? arthAt naraka se nAraka jIvoM ke nikalane meM dIca bIca meM samaya kA vyanadhAna hotA hai, yA nirantara arthAt lagAtAra pratyeka samaya nikalate hI rahate haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! nArakajIva kabhI sAntara bhI vatana 42 cha. niranta2 59 vatana 42 cha (evaM) mA rIte (jahA) 2 (ubavAo bhaNio) spA 4hyo (tahA) me 4Are (udhvaTTaNA vi) tanA patra (siddha vajjA) siddha sivAya (bhANiyavvA) 4DavI naye (jAva vemANiyA) vaimAni sudhI (navara joisiya vaimANiesu cayaNaMti ahilAvo kAyabo) vizeSa e ke jyotiSka ane vaimAnikamAM "vana e zabda pragaTa kara joIe che 2 | TIkAtha-have narayika Adi jIvanI udvartanAnI prarUpaNa karAya che zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavan! nAraka jIva sAntara uvartanA kare che athavA nirantara uddhanA kare che ? arthAt narakathI nAraka jIvone nikaLavAmAM vacamAM vacamAM samayanuM vyavadhAna thAya che, agara niraMnara arthAta satata pratyeka samaya nikaLatA ja rahe che ? zrI bhagavAna uttara Ape che--he gautama ! nAraka jIva koI vAra sAntara Page #1016 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prApanA gautama ! 'saMtaraM pi ucaTThati, niraMtara pi ubaTuMti ?' nairayikAH kadAcit sAntaramapi udvartante, kadAcit nirantaramapi udvartante ? 'evaM jahA uvavAo bhaNio tahA uvvaTTaNApi siddhayajjA bhANi yavyA jAva vegANiyA' evam pUrvoktarItyA, yathA upapAto bhaNitastathA udvartanApi siddhavarjA bhaNitavyA, yAvad-amarakumArAdi bhavanapati pRthivIkAyikAdi paJcakendriyavikalendriyapaJcandriyatiryagyonikamanuSyavAnabhyantarajyotipphavaimAnikaveyarupaJcAnuttaropapAtikA api vaktavyA:, kintu 'NavaraM joisiyavemANi esu cayaNaMti ahilAvo kAyayo' navaram , vizeSastu jyotiSkavaimAnikeSu cyavanamiti amilApaH kartavyaH, tepAmudvartanAyA abhAvAt , tathA ca asurakumArAdi vAnavyantarAntAH jIvAH kadAcit sAntaramapi udvartante, kadAcit nirantaramapi uhatente, jyotipkavaimAnikAstu kadAcit sAntaramapi cyavanti, kadAcit nirantaramapi cyavanti ityevamabhilApaH kartavyaH ityAzayaH, 'dAI' iti tRtIyaM dvAram saprAptam // 10 5 / / udavartana karate haiM ko nirantara zrI udvattana karate haiN| isa prakAra jaiso utpAda kI prarUpaNA kI hai, vaisI hI udvarttanA kI bhI prarUpaNA karanI cAhie, kevala siddoM ko choDa denA cAhie, kyoMki siddhoM kI udvartanA hotI nahIM hai, arthAt ekavAra siddha hone ke pazcAt koI siddha gati se lauTatA nahIM hai| tAtparya yaha hai ki asurakumAra Adi bhavanapati, pRthivIkAyika Adi pAMca enendriya vikalendriya, paMcendriyatiryaca, manuSya, vAnavyatara, jyotiSka, kalpopapanna baimAnika, navagraiveyaka tathA pAMca anuttara vimAna, ina saba ke vizya meM bhI isI prakAra kahanA cAhie, magara vizeSa yaha hai ki jyotiSakoM aura vaimAnikoM ke viSaya meM udavatanA zabda kA prayoga na karake 'cyavana' zabda kA prayoga karanA cAhie / isakA kAraNa pahale batalAyA jA cukA hai||5|| tRtIya hAra samApta paNa udvartana kare che, keI vAra nirantara paNa udvartana kare che. e prakAre jevI utpAdanI prarUpaNa karI che. tevI ja udvartananI paNa prarUpaNa karavI joIe, kevaLa siddhane cheDI devA joIe, kemake siddhonI udvartana thatI nathI, arthAt eka vAra siddha thayA pachI kaI siddhagatimAMthI pAchA pharate nathI. tAtparya e che ke asurakumAra Adi bhavanapati, pRthvIkAyika Adi pAca ekendriya, vikendriya, paMcendriya, tiryaca, manuSya, vAnacantara tiSka, kupanna, vaimAnika, nava veyaka tathA pAca anuttara vimAna A badhAnA viSayamAM paNa e prakAre kahevuM joIe. paNa vizeSa A che ke tiSka ane Page #1017 -------------------------------------------------------------------------- ________________ E pramaiyabodhinI TIkA pada 6 sU.6 nairayikAdInAmekasamayenopapAtanirUpaNam . 985 ____ mUlam-neraiyANaM bhaMte ! egasamaeNaM kevaiyA uvavajjaMti ? goyamA ! jahaNaNeNaM eko bA, do vA, tinni vA, ukoseNaM saMkhejjA vA, asaMkhejjA vA ubavati , evaM jAva ahe sattamAe, asurakumArANaM bhaMte ! egasamaeNaM kevaiyA uvavajjati, goyamA ? jahaNaNeNaM eko vA, do vA, tinni vA, ukoseNaM saMkhejjA vA, asaMkhejjA vA, evaM nAgakumArA jAva thaNiyakumArA vi bhANiyavyA, puDhavikAiyANaM bhaMte ! egasamaeNaM kevaiyA uvavajjati ? goyalA! aNusamayaM avirahiyaM asaMkhejA uvavajjaMti, evaM jAva bAukAiyA, vaNastaikAiyANaM bhaMte egalamaeNaM kevaiyA uvavajjati ? goyamA ! saTANuvavAiyaM vAyaM pahucca aNusamayaM avirahiyA agaMtA uvavajjeti, parahANuvavAiyaM paDucca aNusamayaM avirahiyA asaMkhejjA uvavajjati ? beidiyANaM bhaMte ! kevaiyA egasamaeNaM uvavajjaMti ? goyanA! jahaNNeNaM egovA, do vA, tinni vA, ukkoseNaM saMkhejA vA, asaMkhejAvA, evaM teiMdiyA cauridiyA, samucchimapaMciMdiyatirikkhajoNiyAgabbhavatiya paMciMdiyatirikkhajoNiyA samucchimamaNussA vANamaMtarajoisiya sohammIsANa saNaMkumAramAhiMda baMbhaloya. laMtagamahAsukkasahassAra kappadevA te jahA neraiyA, gambhavakatiyamaNUsa AgayapANayAraNaaccuageve jaga aguttarovavAiyA ya ete jahaNaNeNaM iko vA, do vA. tinni vA, ukkoseNaM saMkhijjA uvati , siddhANaM bhaMte ! egasamaeNaM kevaiyA sijjhati ? goyanA ! jahANeNaM eka vA, do vA, tinni vA, ukkoseNaM aDha sayaM |suu06|| vaimAnikanA viSayamAM uvartana zabdano prayoga na karatA "avana" zabdane prayoga kare che. enuM kAraNa AgaLa batAvela che 5 che tRtIya dvAra samAsa pra0 124 Page #1018 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsU chAyA -- nairayikAH khalu bhadanta ! eka samayena kiyantaH upapadyante, gautama ! jaghanyena eko vA, dvau vA trayovA, utkuSTena saMkhyeyAcA, asaMkhyeyAcA, upapadyante, evaM yAvat adhaH saptamyAm, amurakumArAH khandra bhadanta ! eka samayena kiyantaH upapadyante ? gautama ! javanyena eko vA, dvau vA, covA, utkRSTena saMkhyeyAvA, asaMkhyeyA vA, evaM nAgakumArAH yAvat stanitakumArAH api bhaNitavyAH pRthivIkAyikAH khalu bhadanta ! eka samayena kiyantaH upapadyante eka samaya dvAra - vaktavyatA 986 " zabdArtha - (nerayA NaM bhaMte! egasamapaNaM kevaiyA uvavajrjjati ?) he bhagavan eka samaya meM kitane nairacika utpanna hote haiM ? (goyamA ! jahaNeNaM ekko yA do vA ninni vA) he gautama! kama se kama eka, do tIna (ukkosenaM jhakhejjA vA asaMkhejjA vA uvavajjaMti) utkRSTa saMkhyAta athavA asaMkhyAta utpanna hote haiM ( evaM jAva asattamAe) isI prakAra sAtavI pRthvI taka samajha lenA (asurakumArANaM bhaMte ! egalamapUrNa kevaDhyA upavajjati ? ) he bhagavan ! asurakutyAra eka samaya meM kitane utpanna hote haiM ? (goyamA ! japaNeNaM ekkovA, do vA tinni vA) he gautama ! kama se kama eka, do, tIna (ukkoseNaM saMkhejjA yA asaMkhejjA vA) utkRSTa saMkhyAta yA asaMkhyAta ( evaM nAgakumArA jAtra dhaNiya kumArA vi) isI prakAra nAgakumAra yAvat stanita kumAra bhI (ANivA ) kahane cAhie eka samaya dvAra-vaktavyatA zabdArtha - (neraiyANaM bhaMte / egesamaeNaM kevaiyA uvavajjati 1) he bhagavan ! ye sabhayabhAM DeTalA nairayi utpanna thAya che ? (gocamA ! jahaNeNaM eko vA doghA tinnivA) he gautama / zrochAbhA bhochA bheTa, meM, agara traya (ukkoseNaM saMkhejjA vA asaMkhejjA vA uvavajjati) ddhRSTa sabhyAta athavA asaNyAta utpanna thAya che ( evaM jAtra ahe sattamA e ) me akSare sAtabhI pRthvI sudhI (asurakumArANaM bhaMte / ega samaeNaM kevaiyA ubavajaMti ?) he lagavan ! asurakumAra zreSTha sabhayamA DeTalA tpanna zrAya hai ? (goyamA / jahaNeNaM eko vA do vA tinni bA) he gautama / ochAmAM mochA meDa, me, trA (ukoseNaM saMkhejjA vA asaMkhejjA vA vavajjaMti) utkRSTa saMkhyAta athavA asabhyAta ( evaM nAgakumArA jAva dhaNiyakumArA vi) se prahAre nAgaDubhAra yAvat stanita kumAra (bhANiyavvA ) hevA me Page #1019 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 6 sU.6 nairayikAdInAmekasamayenopapAtanirUpaNam 987 gautama ! anusamayam avirahitam asaMkhyeyA upapadyante, evaM yAvat vAyukAyikAH vanaspatikAyikAH khalu bhadanta ! eka samayena kiyantaH upapadyante ? gautama ! svasthAnopapAtika pratItya anusamayam avirahitA anantAH upapacante ? parasthAnaupapAtikaM pratItya anusamayam avirahitA asaMkhyeyA upapadyante, dvIndriyAH khalu bhadanta ! kiyanta eka samayena upapadyante ? gautama ! jaghanyena eko vA dvau vA (puDhavIkAiyA Na bhaMte ! egalamaeNaM kevaDyA uvavajjaMti ?) he bhagavan ! pRthivIkAdhika eka samaya meM kitane utpanna hote haiM ? (goyamA) he gautama ! (aNusamayaM) pratyeka samaya (avirahiyaM) vinA biraha ke (asaMkhejjA uvayajjaMti) asaMkhyAta utpanna hote haiM (evaM jAva bAukAiyA) isI prakAra yAvatU vAyukAyika (baNassaikAiyA NaM bhaMte ! egasamaeNaM kevaiyA uvavajjati ?) he agavan ! vanaspatikAyika eka samaya meM kitane utpanna hote haiM ? (gopamA) he gautama ! (sahANucavAiyaM paDucca aNulamayaM avirahiyA aNaMtA ucavajjati) svasthAna meM upapAta kI apekSA pratisayama, vinA viraha ke ananta vanaspati jIva utpanna hote rahate haiM (paraTThANuSavAiyaM paDucca aNusamayaM avarihiyA asaMkhejjA uvavajjaMti) parasthAna meM upapota kI apekSA pratisamaya, vinA viraha ke asaMkhyAta vanaspati jIva utapanna hote haiN| ___ (veiMdiyA NaM bhaMte ! kevaDyA egalamaeNaM uvaSati ?) he bhagavan ! dvIndriya eka samaya meM kitane utpanna hote haiM ? (goyamA ! jahaNeNaM (puDhavikAiyANaM bhaMte ! ega samaeNaM kevaiyA uvavajjaMti ?) hu bhagavan ! pRthvIyi me samayamA TasA tpanna thAya cha ? (goyamA ) 3 gautama! (aNusamayaM) pratye: samaya (avirahiyaM) vi2 vinAnA (asaMkhejjA uvavajjati) asa khyAta utpanna thAya che ___ (evaM jAva vAukAiyA) se zate yAvat vAyuAyi4 (vaNassakAiyANaM bhaMte ! ega samaeNaM kevaiyA uvavajaMti ?) 8 lagavan ! vanaspatithiOM samayamA sa panna thAya cha 1 (goyamA ) gautama! (saTThANuvavAiyaM paDucca aNu samaya avirahiyA aNaMtA uvavajaMti) svasthAnamA 55tanI apekSA prati samaya, vinA vinA sanata vanaspati 46tpanna yatA rahe cha (padANuva vAiyaM paDucca aNusamayaM avirahiyA asaMkhejjA uvavajjati) 522thAnamA 64pAtanI apekSAe prati samaya, vinA virahanA asaMkhyAta vanaspati jIva utpanna thAya che. (iMdiyANa bhaMta ! kevaiyA egasamaraNaM avajani ?) sagavan ! dIndriya me samayamA 21 G4rna thAya cha ? (goyamA ! jahaNNeNaM ego vA do vA Page #1020 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . . . praoNpanA trayo vA, utkRSTana saMkhyeyA vA asaMkhyeyA vA, evaM trIndriyA zcaturindriyAH, maMnTimapaJcandriyaniyaMgyonikA garbhavyutkrAntika paJcendriyatiryagyonikAH samUchimamanupyA vAnavyantarajyotipka saudharmazAna sanatkumAramAhendrabrahmalokalAntakamahAzukravahamArakalpadevAste yathA narayikAH garnavyutkrAntika manuSyAnataprANatAraNAcyuta greveyakAnuttaropAtikAveta jayanyena eko vA hI vA, trayo vA, unkRpTena saMkhyeyA upapadyante sidvAH khalu bhadanta ! eka samayena kiyantaH sidhyanina ? gautama ! jayanyena eko bA, dvau bA, yo vA, utkRSTena aSTazatam / pago vA do vA tinni vA) he gautama ! jayanya eka, do yA tIna (ukkoseNaM makhajjA vA asaMkhejjA vA ?) utkRSTa saMkhyAta athavA asaMkhyAta (evaM tahaMdiyA) isI prakAra trIndriya (cariMdiyA) cauhandriya (samucchimapaMciMdiyatirikagvajoNiyA) saMmRLima paMcendriya tiryagyonika (gambhavatiyapaMciMdiyatirikvajogiyA) garbhaja paMcendriya tiyeca (samunchimamaNusmA) saMskRmi manuSya (vANamanara-joisiya-sohammImANasaNaMkumAra mAhinda baMbhaloya laMtaga mahAsukkasahassAra kappa. devA te jahA nerayA) dAnavyantara, jyotiSka, saudharma IzAna, manatkumAra, mAhendra brahmaloka, lAntaka, mahAzukra evaM sahasrAra kalpa ke deva nArako ke samAna) gambhavatiya maNUsa ANaya pANaya AraNa accuya geveta aNuttarotravAiyA ya) garbhaja manuSya, Anata prANata AraNa acyuna banpoM ke deva veyaka aura anuttaropapAtika deva (pate jahaNaNaM ho vA dovA tinni vA) ye jaghanya eka, do yA tIna (uskoseNaM saMkhijjA uvavajani) utkRSTa saMkhyAta utpanna hote haiM ninni yA) jItama nya , gAra ya (ukosaNaM saMkhejjA vA amagvajAvA ) Stre madhyAta athavA madhyAta (evaM teiMdiyA) se prAre zAniya (candiyA) caturindriya (munchima paMcidiyatirikvajogiyA) bhUmi 5yaditiya yoni (gambhavatiya paMciMdiyatirikkhajoNiyA) ganara the. yi ti ya (maMmunchimamaNunsA) bhUmi manuSya (vANamaMtara-joisiya mohammImANasaNaMphumAra mAhida-bhaloya-laMga-mahAmuka-sahammAra-RppaMdavA te jahA nagyA) vAnavyantaH, tyAni, soyama, zAna, sanamA2, bhADendra, brahmaloka, lAnA, mahAka, temaja sahajAra kapanA deva nArakenA samAna (gamavazAniya-mayama, ANaya, pANaya, AraNa, accuya, gavejjaga-aNuttarAvavAiyAya) in manuSya, mAnata, prAta, mANa, azyutayanA heva, avaya4 ne nutta55ni deva (ete jagaNaM iko bA, do vA tinni vA) mA yanya , 2, sAnu (ukAseNaM maMsijA uravajjati) are yAta euri Page #1021 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 6 sU. 6 nairayikAdInAmekasamayenopapAta nirUpaNam 989 TIkA - atha nairayikAdInAmekasamayenopapAta vaktavyatA prarUpayitumAha'neraiyANaM bhaMte ! egasamaeNaM kevaiyA uvavajjaMti' gautamaH pRcchati - he bhadanta ! nairayikAH khalu eka samayena ekasmin samaye kiyantaH upapadyante bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! ' jahaNeNaM ekko vA, do vA, tini vA, ukkoseNaM saMkhejjA vA, asaMkhejjA vA, uvavajjati' jaghanyena eko vA dvau vA, trayo vA nairayikAH ekasamaye upapadyante, utkRSTena tu saMkhyeyA vA asaMkhyeyA vA nairayikA ekasmin samaye upapadyante ' evaM jAva ahe sattamAe' eks pUrvokta nairayikarItyA, yAvat ratnaprabhA zarkarAprabhA vAlukAprabhA paGkaprabhA dhUmaprabhA tamA'dhaH saptamapRthivI (siddhANaM bhaMte ! egasamaeNaM kevaiyA sijjha ti) he bhagavan ! siddha eka samaya meM kitane siddha hote haiM ? (goyamA ! jahaNNeNaM ekko vA, dovA tinnivA) he gautama! jaghanya eka, do yA tIna (ukkoseNaM agri) utkRSTa eka sau ATha / TIkArtha - aba yaha prarUpaNA kI jAtI hai ki eka samaya meM nAraka Adi jIva kitanI saMkhyA meM utpanna hote haiM ? -- gautama svAmI kahate haiM- bhagavan ! eka samaya meM kitane nAraka utpanna hote haiM ? bhagavAna uttara dete haiM - he gautama ! eka samaya meM kama se kama eka do athavA tIna nAraka utpanna hote haiM aura adhika se adhika saMkhyAta athavA asaMkhyAta utpanna hote haiM ? isI prakAra ratnaprabhA, zarkarAprabhA, vAlukAprabhA, paMkaprabhA, dhUmaprabhA, tamaHprabhA aura tamastamaHprabhA pRthvI ke nAraka bhI eka samaya meM jaghanya eka, do yA thAya che 'siddhANaM bhaMte / egasamaeNaM kevaiyA sijyaMti) he bhagavan / siddha me sabhayabhAM DeMTalA siddha thAya che ? (goyamA / jahaNaNaM ekko vA do vA tinnivA) he gautama! dhanya bhe4, me, agara na (ukoseNaM aTThasayaM) utsRSTa mesomA TIkA-have e prarUpaNA karAya che ke eka samayamAM nAraka Adi jIva keTalI sakhyAmA utpanna thAya che? zrI gautamasvAmI prazna kare che-De bhagavat eka samayamAM keTalA nAraka utpanna thAya che ? zrI bhagavAn uttara Ape che--he gautama ! eka samayamAM echAmAM AchA eka, be agara traNa nAraka uttpanna thAya che ane adhikathI adhika sakhyAta athavA asaMkhyAta utpanna thAya che, eja prakAre ratnaprabhA, zarA prabhA, vAlukAprabhA, pa'kaprabhA, dhUmaprabhA, tamaprabhA ane tamastamaHprabhA pRthvInA Page #1022 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pinAstra nairayikA ekasmin samaye jaghanyena eko vA dvau vA, trayo vA, utkRpTena saMkhyeyA vA asaMkhyeyA vA upapadyante, gautamaH pRcchati 'asurakumArANaM bhaMte ! ega samaeNaM kevaiyA uvavajjati ? he bhadanta ! asurakumArAH khalu eka samayena kiyantaH upapadyante ? bhagavAnAha-'goyamA' he gautama ! 'jahaNNeNaM eko vA, do vA, tinni vA ukoseNaM saMkhejjA vA, asaMkhejjA vA' jaghanyena eko vA, dvau bA, trayo vA, asurakumArA ekasmin samaye, utkRpTena saMkhyeyA vA asaMkhyeyA vA upapadhante 'evaM nAgakumArA jAva thaNiyakumArA vi bhANiyavyA' evam amarakumAravadeva nAgakumArA yAvat suvarNakumArAH agnikumArA vidyutkumArAH udadhikumArA dvIpakumArA dikkumArA pavanakumArA stanita kumArA api bhaNitavyAH gItamaH pRcchati-'puDhavikAiyANaM saMte ! egasamaeNaM kevaiyA uvavajjati ? he bhadanta ! pRthivIkAyikAH khalu ekasamayena kiyanta upapadyante ? bhagavAnAha-'goyamA' he gautama ! tIna aura utkRSTa saMkhyAta yA asaMkhyAta utpanna hote haiN| ...gautama-he bhagavan ! eka samaya meM asurakumAra kitane utpanna hote haiM ? __bhagavAn-he gautama ! jaghanya eka, do yA tIna aura utkRSTa saMkhyAta asaMkhyAta utpanna hote haiN| isI prakAra nAgakumAroM se lekara stanitakumAroM taka samajhanA cAhie, arthAt nAgakumAroM, suvarNakumAroM, agnikumAroM, vidyutkumAroM, udadhikumAroM, dvIpakumAroM, dika kumAroM, pacanakumAroM aura stanitakumAroM kI vaktavyatA bhI kahalenI caahie| gautama-he bhagavAn pRthivIkAyika eka samaya meM kitane utpanna hote haiM ? nAraka paNa eka samayamA jaghanya eka, be, agara traNa, ane utkRSTa saMkhyAta agara asa khyAta utpanna thAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! eka samayamAM asurakumAra keTalA utpanna thAya cha ? zrI bhagavAna-he gautama! jaghanya eka be traNa ane utkRSTa sa khyAta agara asa khyAta utpanna thAya che. e ja prakAre nAgakumArothI laIne svanita kumAra sudhI samajavuM joIe arthAt nAgakumAra suvarNakumAra, agnikumAre vighukumAra, udadhikumAra, dvIpakumAra, dikumAre, pavanakumAre, ane svanita kumAranI vaktavyatA paNa kahevI joIe. zrI gautama svAmI bhagavan! pRthvIkAyika eka samayamAM keTalA upana thAya che? Page #1023 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 6 sU.6 nairayikAdInAmekasamayenopapAtanirUpaNam 991 'aNusamayaM avirahiyaM asaMkhejjA uvavajjati' anusaSayam pratisamayam , avirahitam azUnyam , nirantaramityarthaH asakhyeyA pRthivIkAyikA upapadyante 'evaM ' jAva vAukAiyA' evaM pRthivIkAyikarItyA, yAvat-apkAyikAH tejaHkAyikAH vAyukAyikA api anusamayam avirahitam satatam asaMkhyeyA upapadyante ityA. zayaH' gautamaH pRcchati-'vaNassaikAiyANaM bhaMte ! egasamaeNaM kevaiyA uvavajjati' he bhadanta ! vanaspatikAyikAH khalu eka samayena ekasmin samaye, kiyantaH upapadyante, bhagavAnAha-'goyamA' he gautama ! 'saTTANudavAiyaM paDucca aNusamaya avirahiyA aNaMtA uvavajjati' svasthAnaupapAtikaM pratItya-svasthAnam vanaspatInAM vanaspatitvam tasmin upapAta eva aupapAtikastaM pratItya tadapekSayA yadA anantara bhavavanaspatikAyikA eva punarapi vanaspatipu eva utpadyamAnAH prarUpyante tadetyarthaH anusamayam-pratisamayam avirahitam , sarvakAlam anantAvanaspatikAyikA upapadyante pratinigodamasaMkhyeyabhAgasya nirantaramutpadyamAna bhagavAn-he gautama ! pratyeka samaya, lagAtAra asaMkhyAta pRthivIkAyika utpanna hote rahate haiM isI prakAra apakAyikoM, tejAkAyikoM, vAyukAyikoM ke viSaya meM bhI samajha lenA cAhie, arthAt ye bhI pratyeka samaya lagAtAra asaMkhyAla-asaMkhyAta utpanna hote rahate haiN| gautama-he bhagavan ! eka samaya meM kitane vanaspatikAdhika utpanna hote haiM ? ___ bhagavAna-he gautama ! svasthAna meM utpatti kI apekSA pratyeka samaya meM nirantara anantavanaspatikAyika utpanna hote haiM kyoMki pratyeka nigoda meM asaMkhyAta bhAga kA nirantara utpAda aura udvartana hotA rahatA hai aura ve vanaspatikAyika ananta hote haiN| yahAM svasthAna kA zrI bhagavana-De gautama! pratyeka samaya avirata saMkhyAta asaMkhyAta pRthvIkAyika utpanna thAya che (thatA rahe che) eja prakAre akAyika, tejasakAcike, vAyukAyikonA viSayamAM paNa samajI levuM joie arthAt e paNa pratyeka samaya avirata asaMkhyAta asaMkhyAta utpanna thatAM rahe che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana aaN eka samayamAM keTalA vanaspatikAyika utpanna thAya che? zrI bhagavAn ! he gautama! svasthAnamAM utpattinI apekSAe pratyeka samayamAM niraMtara ananta vanaspatikAyika utpanna thAya che. kemake pratyeka nigodamAM asaMkhyAta bhAganA niratara utpAda ane udvartana thatA rahe che. ane te vanaspatikAyika ananta hoya che. ahIM svAsthAnane artha vanaspati bhava sama Page #1024 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prahApanAso tvena udvartamAnatvena copalabhyamAnatvAt tepAJca banaspatikAyikAnAmanantatvAt kintu 'paraTThANuvAiyaM paDucca aNusamayaM avirahiyA asaMkhejA uvavajjati' parasthAnopapAtikam-parasthAnamapRthivIkAyikAdayasteSu upapAta eva aupapAtikastam pratItya pRthivIkAyikAgrupapAtApekSayA yadA pRthivIkAyikAdaya svabhavAdudvRtya vanaspatipu utpadyamAnAH prarupyante tadetyarthaH anusamayam pratisama. yam avirahitam-sarvakAlam asaMkhyeyA upapadyante iti vaktavyam , pRthivIkAyikAdInAmasaMkhyeyatvAt , gaunamaH pRcchati-'veiMdiyANaM bhaMte ! kevaiyA egasamaeNaM ubavanaMti ? he bhadanta ! dvIndriyAH khalu kiyanta ekasamayena upapadyante ? bhagavAnAha-goyamA ! he gautama ! 'jahaNNeNaM ego vA, do vA, artha vanaspati bhava sarajhanA cAhie / jo vanaspAnikAyika jIva mara kara punaH vanaspanikAya meM hI utpanna hote haiM unakA utpAda svasthAna meM utpAda kahalAtA hai aura jaba pRthvIkAya Adi kisI anya kAya kA jIva vanaspatikAya meM utpanna hotA hai taba usakA utpAda parasthAna utpAda kahalAtA hai / parasthAna utpAda kI apekSA pratisamaya nirantara asaMkhyAta jIvoM kA upapAta hotA hai kyoMki pRthviIkAya Adi ke jIva asaM khyAta haiN| tAtparya yaha hai ki eka samaya meM vanaspatikAya se mara kara vanaspatikAya meM hI utpanna hone vAle jIva ananta hote haiM eva anya kAyoM se sara kara vanaspikAya meM utpanna hone vAle asaMkhyAta asaMkhyAta hai| gautama-he bhagavan ! eka samaya meM DIndriya jIva kitane utpanna hote haiM ? bhagavAn-he gautama ! jaghanya eka do yA tIna aura utkRSTa ja joIe. je vanaspatikAyika jIva marIne pharIthI vanaspati kAyamAM ja utpanna thAya che. temanA utpAdane svasthAnamA utpAda kahevAya che ane jyAre pRthvIkAya Adi ke anya kAyane jIva vanaspati kAyama utpanna thAya che tyAre tene utpAda parasthAna utpAda kahevAya che. parasthAna utpAdanI apekSAe prati samaya niraMtara asaMkhyAta chene upapAta thAya che, kemake pRthvIkAya AdinA jIva asa khyAta che tAtparya e ke eka samayamAM vanaspatikAyathI marIne vanaspati kAyamAMja utpanna thanArA jIva ananta hoya che. temaja alpakAthI marIne vanaspatikAyamAM utpanna thanArA asaMkhyAta che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! eka samayamAM dIndriya jIva keTalA utpanna thAya che ? zrI bhagavAna-he gautama 1 jaghanya eka, be ke traNa utkRSTa saMkhyAta Page #1025 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaivodhinI TIkA pada 6 sU. 6 nairayikAdInAmekasamayenopapAta nirUpaNam 993 tinivA, ukko seNaM saMkhejjA vA, asaM khejjA vA' jaghanyena eko vA, dvau vA, yovA, utkRSTena saMkhyegA vA, asaMkhyeyA vA dvIndriyA ekasmin samaye upapadyante evaM iMdiyA cauriMdiyA' evam dvIndriyavadeva trIndriyAzraturindriyA api jIvA jaghanyena eko vA dvau vA trayo vA utkRSTena saMkhyeyA vA asaMkhyeyA vA ekasmin samaye upapadyante ityAzayaH, 'saMmucchimapaMcidiyati rikkhajoNiyA ' saMmUcchima paJcendriya tiryagyonikAH 'ganbhavavakatiyapaMcidiyatirikkhajoNiyA garbhavyutkrAntikapaJcendriyatiryagyonikAH 'samucchimamaNussA' saMmUcchimamanuSyAH, 'vANamaMtara joisiya sohammIsANasaNaM kumAramA hiMdavaM bhaloyalaMta gamahAmukkasahassArakaSpadevA te jahA neraiyA' vAnavyantarajyotiSkasaudharmezAna sanatkumAramAhendra brahmalokalAntakamahAzukrasahakhArakalpadevAne yathA nairayikAH pratipAditAstathA pratipattavyAH ' gavbhavakaMtiyamaNUsa ANayapANaya AraNa accu bhavejjagaaNuttarovavAiyA te jaNaM ekkovA, do vA, tinni vA, ukko seNaM sakhijjA uvavajjaMti' garbhanyutkrAntikamanuSyAnataprANatAraNAcyutayaiveya kA tu ttaraupapAtikAzca ete jaghanyena eko bA, dvauvA, yo vA. utkRSTena saMkhyeyA ekasmin samaye upapadyante, gautamaH pRcchati - 'siddhANaM bhaMte! ega samaeNaM kevaiyA sijjhati ?" he bhadanta ! siddhAH khalu saMkhyAta athavA asaMkhyAta utpanna hote haiM / isI prakAra trIndriya aura caturindriya bhI jaghanya eka, do yA tIna aura utkRSTa saMkhyAta athavA asaMkhyAta samajhane cAhie saMmUrchima paMcendriya tiryacoM garbhaja paMcendriya tiryacoM, samUhimamanuSyoM vAnavyantaroM, jyotiSkoM, saudharma IzAna, sanatkumAra, mAhendra brahmaloka lAntaka mahAzukra, sahasrAra kalpa ke devoM kI prarUpaNA nArakoM ke samAna samajhanI cAhie / garbhaja manuSyoM Anata, prANata AraNa acyuta graiveyaka aura anuttaropapAtika devoM kA jaghanya upapAta eka, do athavA tIna kA tathA utkRSTa saMkhyAta kA eka samaya meM hotA hai / athavA asaMkhyAta utpanna thAya che . eja prakAre trIndriya ane caturindriya paNu jaghanya eka, be agara traNa ane utkRSTa sakhyAta athavA asaMkhyAta sama javA joI e. samUmi paMcendriya tiya ceA, garbhUja pacendriya tiya cA, sabhUmi manuSyo, vAna vyantaro; jyotiSa, saudharbha, zAna, sanatkumAra, mAhendra, brahmaleAka, lAntaka, mahAzuka, sahasrAra kalpanA devenI prarUpaNA nArakenA samAna samajavI joIe. gabha`ja manuSye, Anata prANuta AraNu acyuta jaiveyaka ane anuttaraupapAtika dezanA jaghanya upapAta eka-be traNa tathA utkRSTa sakhyAtanA eka samayamAM thAya che, pra0 125 Page #1026 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajApanA eka samayena kiyantaH sidhyanti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM eka yA do vA tinni bA, ukkoseNaM aTTasarya' jaghanyena ekko vA, dvau vA trayo vA, utkRSTena aSTottarazatam ekasmina samaye siddhA sidhyanti / / 6 // mUlam-nerajhyANa bhaMte ! egasamaeNaM kevaiyA uvaTuMti ? goyamA ! jahaNaNaM eko bA, do vA tinni vA, ukkoseNaM saMkhejjA vA, asaMkhejA vA ubaTuMti, evaM jahA uvavAo bhaNio tahA uvvaTaNA vi bhANiyavvA jAva aNuttarovavAiyA, NavaraM joiliya vesANiyANaM cayaNeNaM ahilAvo kAyavvo dAraM ||suu07|| chAyA-naiyikAH khalu bhadanta ! eka samayena kiyantaH udvartante ? gautama ! jayanyen eko vA, hau vA, trayo vA, utkRpTena saMkhyeyA ghA, asaMkhyeyA vA, udvartante, evaM yathA upapAto bhaNitastathA udvartanApi bhaNitacyA yAvad anu___ gautama-he bhagavan ! eka samaya meM kitane jIva siddhi prApta kara te haiM ? bhagavAnahe gautama ! jaghanya eka, do, tIna, utkRSTa eka sau ATha jIva eka samaya meM siddha hote haiM // 6 // zabdArtha-(nerajhyA Na mate ! egasamaeNaM kevaDyA uvvaTThati ? he bhagavana ! eka samaya meM nAraka kitane nikalate haiM ? (goyamA ! jahaNeNa ekko vA do vA tinni vA) he gautama! jayanya eka, do yA tIna (ukkoseNaM saMkhejjA vA) asaMkhejjA vA utkRSTa saMkhyAta athavA asaMkhyAta (uvvahati) nikalate haiM (eva) isa prakAra (jahA) jaisA (uvavAo bhaNio) upapAta kahA (tahA) usI prakAra (uccaTTaNA vi bhANiyacA) udavartanA zrI gautamasvAmI-he bhagavana! eka samayamAM keTalA jIva siddhi prApta kare che? zrI bhagavAna gautama | dhanya me samayamA, me magara , utkRSTa eka se ATha jIva eka samayamAM siddha thAya che. da che zA-nirahayANa bhaMte ! ega samApaNaM kevaDyA uvvaTuMti) magavan / 4 samayamA khAnA24 na24thI mA2 nANe cha ? (goyamA ! jahaNNeNaM ukko vA do vA tintivA) gautama | dhanya me, me bhAra ! (ukoseNaM saMkhejjA vA asaMkhejjA vA) are yAta mA masabhyAta (uccaTTati) nINe che (evaM) se prakSare Page #1027 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada6 sU.7 nairayikANAmekasamayodvartanAnirUpaNam 995 ttaraupapAtikAH navaraM jyotipkavaimAnikAnAM cyavanena abhilApaH kartavyo dvAram / TIkA-atha nairayikAdInAmekasamayenodvartanAM prarUpayitumAha-'neraiyANaM bhaMte ! egasamaeNaM kevaiyA ubaTTati ?' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! nairayikAH khala ekasamayena kiyantaH udvartante ? bhagavAn Aha-'goyamA' he gautama ! 'jahaNNeNaM eko vA do vA, tinni vA, ukoseNaM saMkhejjA vA, asaMkhejjA vA uvadaMti' jaghanyena eko vA dvau vA, trayo vA, utkRpTena saMkhyeyA vA asaMkhyeyA vA nairayikA ekasmin samaye udvartante, 'evaM jahA uvavAo bhaNio tahA uvaTThaNA vi bhANiyavyA' evam pUrvoktarItyA yathA upapAto bhaNitastathodvartanApi nairayikAdInAm bhaNitavyA-vaktavyA, 'jAva aNuttarovavAiyA' yAvat-asurakumArAdi dazabhavanapati pRthivIkAyikAdi paJcaikendriyavikalendriya paJcandriyasaMmUcchimatiryagyaunikagarbhavyutkrAntikapaJcendriyatiryagyonika saMmUcchimamanuSyavAnavyantarajyoti kasaudharmazAnasanatkumAramAhendrabrahmalokalAntakamahAzukrasahasrArakalpa devagarbhavyu - skrAntikamanuSyAnataprANatAraNAcyutagraiveyakAnuttaraupapAtikAH caturvizatidaNDaka. padapratipAdyAH vaktavyAH kintu 'NavaraM joisiyavemANiyANaM cayaNeNaM ahilAvo kAyavyo' navaram-vizeSastu jyotiSkavaimAnikAnAM cyavanena abhilApaH kartavyona tu udvartanayA, teSAM cyavanasyaiva saMbhavena udvartanAyA asaMbhavAdityAzayaH tadabhilApastu jyotiSkAH khalu bhadanta ! ekasamayena kiyantazcyavanti ? gautama ! jaghanyena eko vA, dvau vA, trayo vA, utkRSTena saMkhyeyA ekasmin samaye jyotiSkAzcyavanti, evaM vaimAnikAnAmapi abhilApo'vaseyaH, 'dAra' iti caturtha dvAraM samAptam // 90 7 // paJcamadvAravaktavyatA mUlam-neraiyANaM bhaMte ! kayohito ujjate ? ki neraiehito uvavajjati tirikkha jogiehito uvavati, maNubhI kahanI cAhie (jAva aNuttarovavAjhyA) yAvat anuttaraupapAtikataka (navaraM johasiya vemANiyANaM cayaNeNaM ahilAvo kAyavo) vizeSa yaha ki jyotiSka aura vaimAnikoM ke lie 'cyavana' zabda kA prayoga karanA cAhie // dvAra // 7 // (jahA) 21(ubavAo bhaNio) S5pAta 4hyo (tahA) te dAte (uccaTaNA vi bhANiyabA) vatanA 55 4Ina se (jAva aNuttarovavAiyA) manuttarI55ti paya-1 (navaraM joisiya cemANiyANaM cayaNeNaM adilAyo kAyavvo) vizeSa e ke jyotiSka ane mAnikenA mATe "vana" zabdane pravega karavo joIe chA Page #1028 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 996 prezApanAma stehiMto ubavajjaMti, devehito ukvajjati ? goyamA ! nau neraiehiMto uvavajjati tirikkha joNiehito ukvajjaMti, maNussehito uvavajjati no devehito udavati, jai tirivastrajoNiehito uvavati, kiM egidiyatirivakhajogiehito uvavajjaMti, beiMditirikkhajoNiehito upavati, teiMdiyatirikkhajoNipahito uvajjati, ghaDaridiyatirikkhajoNie. hiMto ubavajjati, paciMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjaMti, gothamA / lo egidiyatirikkhajoNiehito, no beiMdiyatirikkhajoNiehito, no teiMdiyatirikkhajogiehito, no cauridiyatirikkhajogiehito uvavajjati, paMciMdiyatirikkhajoNiehiMto uvavati, jai paMciMdiyatirikkha koNiehito uvavajaMti, kiM jalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati, thalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehito ubavajjaMti, khahayarapaMciM. diyatirikkha jogiehito upavati ? goyanA! jalayarapaMciMdiyatirikkha jogiehito ujnaMti, thalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati, khahayarapaMciMdiyatirikkhajogiehito uvavajjati / jai jalayarapaMciMdiyatirikAya joNiehito uvavajjati, kiM samucchi majalayarapaMciMdiyatirikkha jogiehito uvavajjati, gamavakkaMtiyajalayarapaMciMdiyatirikakhajoNiehito uvavajjati ? goyamA ! saMsucchimajalayarapaMciMdiyatirikkhajoNie hiMto uvavajjati,gabhavatiyajalayarapaMciMdiyatirikkhajoNie hiMto uvavati,jai saMnucchimajalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehiMto uvavajjaMti, kiM pajattayasaMmucchimajalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati kiM apajjattayasamucchimajalayarapaMciMdi Page #1029 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaidhinI TIkA pada 6 su.8 nairayikANAmekasayenopapAtanirUpaNam yatirikkhajoNiehiMto uvavajrjjati ? goyamA / pajatayasaMmucchimajalayara paMcidiyatirikkhajoNiehiMto uvavajjaMti, no apanatayasaMmucchilajala yarapaMciMdiyatirikkhajoNiehiMto ubavaaMti, as roaritiyajalayarapaMcidiyatirikhakhajojie hito uvavajjati kiM pajjattayaganbhavakkaMtiyajalayarapaMcidiyatirivakhajoNiehiMto uvabajjaMti, apajasayagavbhavakakaMtiyajalayara paMbiMdiya tirikkhajoNiehiMto ubavajjaMti goyamA ! pajjatayagavyavakaMtiyajalayarapaMcidiyatirikkhajoNiehiMto uvavajrjjati no apajattayagabbhavakkaMtiyajalayarapaMcidiyatirikkhajoNiehiMto ubavajrjati, jai thalayarapaMcidiyatirikkhajoNiehiMto uvavajjati, parisappathalayara paMcidiyatirikkhajoNiehiMto uvavajrjati, goyamA ! cauppayathalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehiMto ucavajjati, parisappathalayarapaMcidiyatirikkhajoNirahito'vi uvavajjaMti, jar3a caupayathalayara paMcidiyatirikkhajoNiehiMto uvavajjaMti, kiM samucchi mehiMto uvavajrjjati, gabbhavakAMtiehito uvavajati ? goyasA ! samucchima cauppayathalayarapaMcidiyatirikkhajogie hito'vi uvavajjaMti, gabbhavakka~tivaca uppayathalayarapaMcidiyatirikkhajoNiehito'vi upavajjati, jai saMmucchimacauppayathalayarapaMcidiyatirikakhajoniehiMto uvavajjeti kiM pajattagasaMmucchima cauppayathalacarapaMci dedyatirikkhajoNie hiMto uvavajjaMti ? apajataya cauppayathalayara saMmucchipaMcidiyatirikkhajoNiehiMto uvavajrjjati ? gotramA ! pajattagasaMmucchina cauppayathalayara paMcidiyativikhajoNiehiMto uvavajrjjati, no apAttagasaMmucchimacautpayathalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehiMto udavajjati, jai gavbhavatiyaca upayathalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehito 227 Page #1030 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - 998 prApanAstra uvavajjaMti, kiM saMkhejavAsAu agabhavatiyacauppayathalayarapaMciMdiyatirikkhajogiehito uvavajjati, asaMkhejavAsAuya gambhavatiyacauppayathalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehiMto u. vavanaMti ? goyamA ! saMkhejavAsAuehito ukvajati, no asaMkhejavAlAuehiMto uvvjjti| jai saMkhejavAsAuyagambhavakratiyacauppayathalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehiMto uvavajati, kiM pajattagasaMkhejavAsAuyagambhavakkaMtiyacauppayathalayarapaMciMdiyatirikakhajoNiehito uvavajjati, apajjattayasaMkhejavAsAuyagambhavakkaMtiyacaupayathalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehiM. to uvavajjati ? goyamA ! pajjattehito upavanaMti no apajjattayasaMkhejavAlAuehito ubabajeti, jai parisappathalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati, kiM uraparisappathalayarapaMciMdiyatirikkha joNiehito uvavajjati, bhuyaparisappathalayara. paMciMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati ? goyamA ! dohito vi uvavajjati ||luu0 9 // ___chAyA--nairayikAH khalu bhadanta ! kebhya upapadyante ? kiM nairayikebhyaH upapadyante, tiryagyonikebhya upapacante, manuSyebhya upapadyante, devebhya upapadhante ? gautama ! no nairayikebhya upapacante, tiryagyonikebhya upapadyante, manuSyebhya pAMcavAM kutaH dvAra zabdArtha-(nerajhyA NaM aMte ! kaohito uvavajjaMti ?) he bhagavan ! nairayika kahAM se utpanna hote haiM ? (kiM neraiehiM to uvavajjaMti ?) kyAnarayikoM se utpanna hote haiM ? (tirikkhajoNiehito uvavati?) tiryagyonikoM se utpanna hote haiM ? (maNussahiMto uvavajjati ? manuSyoM se utpanna hote haiM ? (devehito uvavajjati) devoM se utpanna hote haiM ? pAcamuM kutaH kAra Awell-(neraiyANaM bhate / kaohiMto ubavajjati) 3 bhagavAn / naiyi 4yAMcI panna. thAya cha ? (kiM neraiehiMto ubavati ?) zu nayimAthI panna thAya cha 1 (nirikkhajoNiehiMto uvavajjaMti ?) tiya zyanihAthI 75-na thAya cha ? (maNusse hinto uvavajjati) manuSyAthI G4-na thAya cha ? Page #1031 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pada6 sU.6 narayikANAmakasamayenopapAtanirUpaNam 999 upapadyante, no devebhya upapadyante, yaditiryagyonikezya upapadyante kim ekendriyatiyaMgyonikebhya upapadyante, dvIndriyatiryagyonikebhya upapadyante, trIndriyatiryagyonikebhya upapadyante, caturindrayatiryagyonikebhya upapadyante, paJcendriyatiryagyonikebhya upapadhante ? gautama ! no ekendriyatiryagyonikebhyaH, no dvIndriyatiryagyonikebhyaH, no trIndritiyagyonikebhyaH, no caturindriyatiryagyo(goyamA) he gautama ! (no neraiehito uvavajjaMti) nairayikoM se utpanna nahIM hote haiM (tirikkhajoNiehito uvavajjati) tithaMcoM se utpanna hote haiM (maNussehiMto uvavajjati) manuSyoM se utpanna hote haiM (no deve. hiMto uvavajjati) devoM se utpanna nahIM hote (jaha) yadi tirikkhajoNiehiMto uvavajjati) tiryaMca yonikoM se utpanna hote haiM (kiM egidiyatirikvajoNie hiMto uvavajjati) kyA ekendriya tiyaMcayonikoM se utpanna hote haiM ? (veiMdiyatirikhkhajoNiehito ubavajjaMti) dvIndriya tiryaMcoM se utpanta hote haiM ? (tehaMdiyatirikkhajoNie hiMto uvavajaMjati ?) trindriya tiryacoM se utpanna hote haiM ? (cauriMdiyatirikkhajoNiehito uvabajjati) cauindriya tiryacoM se utpanna hote haiM ? (paMciMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati ?) paMcendriya tiryaMcoM se utpanna hote haiM ? (goyamA !) he gautama ! (no egidiyatirikkhajoNiehito) na ekendriya tiryakyoniyoM le (no veI diyatirikkhajoNiehiMto) na dvIndriya tirthacoM se (no teiMdiyatiri(devohito uvavajaMti ?) hevAthI utpanna thAya che ? (goyamA / ) gautama / (no neraiehito upavajjati) 32yiThIthI apanna nathI yatA (tirikkhajoNiehito ujavajaMti) tiya yAthI utpanna thAya che (maNussehio uvavajjati) manuSyAthI utpanna thAya che (no devohiMto uvavajaMti) hevAthI utpanna nathI yatA (jai) yaha (tirikkhajoNiehito ubavajaMti) tiya ya yonimAthI utpanna thAya che (ki egidiyatirikkhajoNiehito avajjati) zumalendriya tiya ya yonizothI satpanna yAya cha ? (veiMdiya tirikssrajoNiehito upavaja ti) bAndraya tiya yAcI utpanna thAya cha ? (teiMdiya tirikkhajoNiehiMto uvavajjati) vIndriya tiya yAthI utpanna yAya cha ? (cauridicatirikkhajoNiehito uvavajjati) yA chandriyANA tiya yAthI 4-1 thAya cha (paMciMtiya tirikkha joNiehiMto uvavajjati) payandriya tiya yAthI utpanna yAya cha 1 (goyamA ! ke gautama / (no egidiyatirikkhajoNiehito) namendriya tiya yayAnidhI (no veiMdiya tirikkhajoNiehito) nadIndriya tiya nyAthI (no teiMdiyA Page #1032 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1000 nikebhya upapadyante, paJcandriyatiryagyonikebhya upapadhante, yadi paJcendriyatiyagyonikebhya upapadyante, ki jalacarapaJcandriyatiryagyonikebhya upapadyante sthalacarapaJcandriyatiyagyoniya upazyante, gvecarapaJcendriyatiyagyonikemya upapadyante ? gautama ! jalacarapaJcandriyatiyagyonikebhya upapadyante. sthalacarapaJcandriyatiyagyonikebhya upapadyanne, khecarapaJcandrigatigragyonikebhyaH upapadyante, yadi jalacarakkhajoNihitoM) na trIndriya tiyacoM se (no cauridiyatirikvajoNiehito) na cauhandriya tiyacoM se (ucayati) utpanna hote haiM (paMciMdiyatiricaranajoNiehito uvavati) paMcendriya tiyaMgyonikoM se utpanna hote haiM __(jaha paMniMdiyatirikagvajoNiehito ubavajjati) yadi paMcendriya tiryaMcoM se utpanna hote haiM lo (kiM jalayarapaMciMdiyatigvijogiehito uvavajjati) kyA jalacara paMcendriya tiryacoM se utpanna hote hai ? (thalayarapaMciMdiyatirikkhajoNihito upavajjaMti ?) sthalacara paMcendriyaniyaMyonikoM se utpanna hote haiM ? (khahayara paciMdiyatirikvajoNiehito ucajjati ?) khecarapaMcendriyatiyaMcoM se utpanna hote haiM ? (goyamA!) he gautama ! (jalayara paciMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati) jalayarapaMcendriyatithaMcoM le utpanna hote haiM (thalacarapaMciMdiyatiri khajoNihito upadhajjati) sthalacarapaMcendriyattiryacoM se utpanna hote haiM (khayarapaMciMdiyatirikvajoNiehito upavajjati) khecara paMcendriyatithacoM se utpanna hote haiM tirikkhajoNiehito) jIndriya tiya yAthI nahi (no cariMdiya tirikvajoNie hiMno) na yatundriya tiya yAthI (uvajjati) panna thAya cha (paciMnitirikkha joNie hito uvavajjati) pandriya tiyayAnithI pana thAya che (jaDa paMciMdiya tirikkhajoNiehito uvavajjati) le pandriya tiyaH yAthI utpanna thAya che to (kiM jalayarapaMcidiyatirikkhajoNiehito uvavajjati) zu saya2 pazyandriya tiya yAthI 8-4-thAya cha ? (thalacara paciMdiya tirikkhajoNiehito uvavajjati ?) sthasaya2 payandriya tiya yayAnizIthI utpanna thAya che 0 (khayahara paMcidiya tirikkhajoNiehiMto uvavajjati 1) 22 payandriyothI utpanna yAya che ? (goyamA ) 3 gautama ! (jalacara paciMdiyatirikkhajoNie hiMto uvavajjati) saya2 5'yandriye tiya yAcI utpanna yAya cha (thalayara paMciMdiyatirikkha joNiehiMto ubavanaMti) -yasaya2 5yendriya tiya yAthI panna thAya che (khahabarapaMciMtiyatirikkhajoNiehiMto ucavajjaMti) meyara payandriya tiryaMcathI utpanna thAya che Page #1033 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 6 sU.8 nairayikANAmekasamayenopapAtanirUpaNam 1001 paJcendriyatiryagyonikebhya upapadyante, kiM saMsUcchimajalacarapazcendriya tiryagyonikebhya upapadyante, garbhavyutkrAntikAjala gharapaJcendriyatiryagyonikesya upapadyante ? gautama ! saMmUcchimajalacarapaJcendriyatibagyonikebhya upapaante, garbhavyutkrAntikajalacarapaJcendriya tiryagyonike ra upapadyante, yadi saMmRcchimajalacarapazcendriyatiryagyo. nikebhya upapadyante, paryAptakasaMmUchimajalayarapaJcendriyatiryagyonikebhya upapadyante ? __(jai jalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehito ubavajjaMti) yadi jala. cara paJcendriyaniya yonikoM se utpanna hote haiM to (ki saMmucchimajalayarapaMciMdiyatirikkha joNiehito uvavajjati ?) kyA saMlUcchima jalacara paMcendriya tirtha yonikoM se utpanna hote haiM ? (nAbhavanakatiyajalayarapaMciMdiyatirikkhajogiehiMto uvavajjati ?) garbhajajalacarapaMcendriya tiryacoM se utpanna hote haiM ? (goyamA !) he gautama ! (saMcchimajalayarapaMciMdiyatirikkhajoNipahito uvavajjaMti) saMmUrchinna jalacara paMcendriyatirthakrayonikoM se utpanna hote haiM (gambhavakphatiya jalayara paMciMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati) garmajajalacarapaMcendriyatiryaMcoM se utpanna hote haiM (jai samucchimajalayarapaMcidiyatirikkhajoNiehiMto uvavajjaMti) yadi saMmUrchima jalacarapaMcendriyatiryacoM se utpanna hote haiM (kiM pajattayasaMmucchimajalayarapaMciMdiyatirikkhajoNie hiMto uvavajjati ?) kyA paryApta saMlUmijalacara paMcendriyatiryacoM se utpanna hote haiM ? (kiM apanattayasamucchimajalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjaMti?) kyA aparyAptakasaMmRrchimajalacara paMcendriyatiyaMcoM __(jai jalayaspaMciMdiyatirikkhajoNiehito ubavajjati) le saya2 pAlImA rsuvaavaa|| 5yendriya tiya yonimAthI utpanna thAya cha (kiM samucchimajalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehiMto uvavajjaMti ?) zu bhUchi saya2 payandriya. tiya yonithI utpanna thAya cha ? (gambhavakaMtiya jalacarapaMciMdiyatirivakhajoNie hiMto utravati 1) mar A2 5zyandriya tiya yAthI satpanna thAya cha ? (goyamA !) gautama / (saMmucchima jalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehiMto uvavajjati ?) sabhUchibha saya2 pAyendriya timayAnimItpanna thAya che (ganmavatiya jalayarapaMciMdiyatirikkhajogiehito uvavajjati) sana saya2 5ndriya tiya yAthI utpanna thAya che (jai saMmucchima jalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehiMto uavajjati) le bharima ya2 pathandriya tiya yAcI hatpanna yAya cha (kiM pajattaya samunchima jalayarapacidiyatirikvajoNi hiMto vAjaMti ?) zu / To 124 Page #1034 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2002 prajJApanAsUtre kim aparyAptakasaMmUcchimajalacarapaJcendriyatiryagyonikebhya upapadyante ? gautama ! paryAptakasaMmRcchimajalacarapaJcendriyatiryagyonikezya upapadyante, no aparyAptakasaMmRcchimajalacarapaJcandriyatiryagyonikebhya upapadyante yadi garbhavyutkrAntikajalacarapaJcendriyatiyagyonikezyaupapadyante ki paryAptakagarbhavyutkrAntikajalacarapaJcendriyatiryagyonikebhya upapadyante, aparyAptakagarbhavyutkrAntikajalacarapaJcendriyatiryagyonikaibhya upapadyante ? gautama ! paryAptakagarbhavyutkrAntikajalacarapaJcendriyatiryagyose utpanna hote haiM ? (goyamA ! pajattayasamucchimajalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehito ubavajaMti, no apajjattayasaMmucchimajalayara paMciMdiyatirikkhajoNipahito ucabajjati) he gautama ! paryAptaka saMmUchima jalayara paMcendriya tiyacoM se utpanna hote haiM, aparyApta saMmRchima jalacara paMcendriyaniyaMcoM se nahIM utpanna hote haiM (jai gambhavakkaMtiya jalayarapaMciMdiyatirikkhajoNihito uvavajjati) yadi garbhajajalacara paMcendriyatithaMcoM se utpanna hote haiM (kiM pajattayaganbhavatiya jalayara paMciMdiyatirikkhajoNihito uvavati, apajjattayagambhavakkaMtiya jalayarapaMciMdiyatirikagvajoNiehito uvavajjaMti ?) to kyA paryApta garbhaja jalacara paMcendriyaniryacoM le utpanna hote haiM yA aparyApta garbhaja jalacara paMcendriya tirthacoM se utpanna hote haiM ? (goyamA ! pajjattayagambhavakkaMtiyajalayara paMciMdiyatirikagnajoNiehiMto uvavajjaMti, paryApta sa bhUbhinaya2 5thendriya tiya yAthI hatpanna thAya che ? (kiM apajjattaya maMmunchimajalayarapaMciMTiyatirikkha joNihito ucavajjati) zu aparyApta bhUmi saya2 payandriya tiya yAcI utpanna yAya che ? (goyamA / pajjattaya. maMmunchima jalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehiMto uavajjati no apajjattaya saMmucchima jalayarapacidiyatirikkhajoNiehiMto ubavajani) ra gautama | paryAsa sabhUchima jaLacara paMcendriya tiryathI utpanna thAya che. aparyApta sa mUrNima jalacara 5thendiya tiya yAthI nahI (nadhI) 5nna yatai (jaDa gambhavakkaMtiya jalayara paMciMdiyatirikkhajoNihito upavajani) ne garma saya2 53ndriya tiya yAthI 5- yAya che (kiM panjattaya gambhavatiya jalayarapaMciMdiyatirivakhajoNiehito ubavajaMti, apajjanaya gabhavatiya jalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehiMto ubavajati ?) to zu paryAta garma saya2 5.yendriya tiya yAthI pana thAya che mA2 aparyAta ga saya 53ndriya tiya yAcI satpanna yAya che ? (goyamA ! pajjattayagambhavakkaMniya jalayara paMciMdiyanirikkhajoNihito uvavajani, no apanjataya gamavaniya jalayara paMcidiyatirikyajoNiehito ubavajaMti) 3 gItama! Page #1035 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 6 pR.8 nairayikANAmekasamayenopapAtanirUpaNam 1003 nikebhya upapadyante, no aparyAptakagarbhavyutkrAntikajalacarapaJcendriyatiryagyonikebhya upapadyante, yadi sthalacarapaJcendriyatiryagyonikebhya upapadyante, kiM catuSpada sthala. carapazcandriyatiyagyonikebhya upapadyante, parisarpasthalacarapaJcendri yatiryagyonikebhya upapadyante ? gautama ! catuSpadasthalacarapaJcendriyatiryagyonikebhya upapadyante, parisarpasthalacarapaJcandriyatiryagyonikebhyo'pi upapadyante, yadi catuSpadasthalacarapaJcendriyatiryagyonikebhya upapacante, kiM samUcchimebhya upapadyante, garbhavyutkrAntino apajattayagambhavakkaMtiya jalagharapaMcidiyatirikvajoNiehito uvavajjaMti) he gautama ! paryApta garbhaja jalacara liyaMca paMcendriyoM se utpanna hote haiM, aparyAya garmaja jalacara tiryaca paMcendriyoM se nahIM utpanna hote (jaha thalayara paMciMdiyatirikvajoNipahito upavajjati kiM cauppayathalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati parisappathalayarapaciMdiyatirikkhajoNiehiMto uvayajjati ?) agara sthalacara paMcendriya tiryacoM se utpanna hote haiM to kyA catuSpada sthalacara paMcendriya tithaMcoM se utpanna hote haiM, yA parisapaM sthalacara paMcendriya tithaMcoM se utpanna hote haiM ? (goyamA!) he gautama ! (cauppaya thalayara paMciMdiyatirikkhajoNiehito upavajjaMti, parisappathalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehito'vi uvavajjati) catuppada sthalacara paMcendriya tiyecoM se bhI utpanna hote haiM aura parisarpasthalacara paMcendriya tiryaMcoM se bhI utpanna hote haiN| (jai ca uppayathalayara paMciMdiyatirivAjoNiehito upavajjati, kiM samucchimehito uvadajjaMni, ganbhavatirahito uvavajjati ? paryAptaka garbhaja jalacara tiryaMca pacendriyathI utpanna thAya che, aparyApta na saya tiya 2 5 yendriyothI nayI panna yatA (jai thalayarapaMciMdiya tirikkhajoNiehiM to avajjati kiM caupayathalayarapaMcidiya tirikkhajoNie hinto ubavajaMti ? parisappathalayarapaMciM diyatirikkhajoNiehi ho uvavajjati ?) 2512 sthalacara pacendriya tiyAthI utpanna thAya che te zuM catuSpada sthalacara paMcendriya tiyAthI utpanna thAya che, agara parisarpa sthalacara paMcendriya utpanna yAya cha ? (goyamA ) he gautama / (caupayayalayarapaMciM diyatirikkha. joNiehiM to ubavanaMti parisappathalayarapaci diya tirikkhajoNiehiM to ubavajjati) catuSpada sthalacara paMcendriya tiryathI paNa utpanna thAya che, ane parisarSa sthalacara pacendriya tiyAthI paNa utpanna thAya che (jai cauppayathalayarapaMciMdiyatirikkhajo Naehito ubavajjaMti, kiM samucchime Page #1036 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 6 1004 prajJApanAsa kebhya upapadyante ? gautama ? saMmUcchima catuSpadasthalacara pazcendriyatiryagyonikebhyo'pi upapadyante, garbhavyutkrA ltikacatumpadasthalacarapaJcandriya tiryagyonikebhyo'pi upapadyante, yadi saMmUcchima catuppadasthalacarapazcendriyatiryagyonikebhya upapadyante, kiM paryApta catuppadasthalacarapaJcendriyatiryagyonikebhya upapadyante, apaticatuSpadasthalacara saMmRcchimapaJcendriyatiryagyonikebhya utpadyante ? gautama ! yadi catuSpadasthalacara paMcendriya tiryacoM se utpanna hote haiM to kyA saMmUrchimoM se utpanna hote haiM athavA garbhajoM se utpanna hote haiM ? (goyamA !) he gautama! (samucchima cappayathalacarapaMcidiyatirikkhajoNiehito'vi uvavajjaMti, gambhavakkatiya cauSpathalayarapaMciMdiya tirikkhajoNiehito'ci uvavajjati) saMsUrchima catuSpada sthalacara paMcendriyatiryaMco se bhI utpanna hote haiM aura garbhaja catuSpad sthalacara paMcendriya tiryaMcoM se bhI utpanna hote haiM / (jar3a saMmucchima caDappayadhalayara paMcidiyatirikkhajoNiehiMto uvavajrjjati) yadi saMmRddhima catuSpada sthalacara paMcendriya tiryacoM se utpanna hote hai to ( kiM pajjattagasaMmucchima caupayathalayara paMciMdiyatirikkhajoNiehiMto uvavajjaMti) kyA paryApta saMmUrchima catuSpada sthalacara paMcendriya tiryacoM se utpanna hote haiM / (apajattaya cauppayathalayara paMcididyatirikkhajoNaehiMto uvavajrjjati ?) aparyApta catuSpada sthalacara paMcendriyatiryaco se utpanna hote hai ? (goyamA !) he gautama ! hiMto uvavajaMti, gabhavakkaMtiehiMto uvavajrjjati ?) yadi tuSya stha pacendriya tiya ceAthI utpanna thAya che te zuM sa bhUmeiAthI utpanna thAya che athavA garbhalethI utpanna thAya che ? ( goyamA ! ) he gautama / ( saMmucchima caupaya thalayarapaMcidiyatirikkhajoNirahi to uvavajjati, gavbhavakkaMtiya caupaya thalayara paMcidiyatirikkhajoNie hiMto uvavajrjati ) sa bhUrchimanuSya sthasayara yayendriya tiya ceAthI paNa utpanna thAya che ane gabha ja catuSpadma sthalacara 5 cendriya tiya cAmAMthI paNa utpanna thAya che. ( jai samucchimaca upayathalayara paMcidiyatirikkha joNirahito uvavati) yahi sa bhUmi catuSpa sthalacara 5 cendriya tiya ceAthI utpanna thAya che te ( kiM pajjattaga samucchima caupayayalayara paMciMdiyatirikkha jogiehi to uvavajjaMti ) zuM paryApta sa'mUrchAima catuSpada sthalacara pacendriya tiya ceAthI utpanna thAya che ? ( japajjattaya upayalayarapaci diyatirikkhajoNiehiM to uvavajrjjati 1) aya ryApta yatuSyaDha sthAyara pathendriya tiryayAthI utpanna thAya che ? (goyamA ! ) De Page #1037 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 6 sU.8 nairayikANAmeqasamayenopapAtanirUpaNam 1005 paryAptakasamUcchimacatuSpadasthalacarapaJcendriyatiyagyonikebhya upapadyante, no apaptika saMmUcchimacatuSpadasthalacarapaJcandriyatiryagyonikebhya upapabante, yadi garbhavyutkrAntikacatuSpadasthalacarapaJcandriyatiryagyonikebhya upapadyante, ki saMkhyeyavarpAyuSkagarbhavyutkrAntikacatuSpadasthalacarapaJcandriyatiryagyonikebhya upapadyante, asaMkhyeyavAyupka garbhavyutkrAntika catuSpadasthalacarapaJcendriyatiryagyonikebhya upapadyante ? gautama ! saMkhyeyavarpAyuSkebhya upapadyante no asaMkhyeyavAyuSkebhya upapadyante; yadi saMkhyeyavarSAyuSkagarbhavyutkrAntika.catuSpadasthalacara(pajjattagasaMmucchima cauppayathalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehito uva. vajjaMti) paryApta saMcUrchinacatuSpadasthalacarapaMcendriyatithaMcoM se utpanna hote haiM (no apajjattagasamucchimacauppayathalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehiMto uvavajjaMti) aparyApta kasaMsmRrchinacatuSpadasthalacarapaMcendriyatithaMcoM se nahIM utpanna hote| (jai gambhavatiya cappayathalapara paMciMdiyatirikkhajoNiehito uvavati) yadi garbhaja catuSpada sthalacara paMcendriyatithacoM se utpanna hote haiM (kiM saMkhejavAlAuyaganbhavatiya caupayazalayara paMciMdiyA tirikkhajoNiehito upavajjati) kyA saMkhyAta varSa kI AyuvAle garbhaja catuSpada sthalacara paMcendriyatiya coM se utpanna hote haiM (asaMkhejavAsAuyagambhavatiya cauppayathalayara paMciMdiyatirikkhajoNiehiMto uvavajjati ?) asaMkhyAtavarSa kI Ayu vAle garbhaja catuSpada sthalacara paMcendriyatiryaMcoM le utpanna hote hai ? (goyamA !) he gautama ! (saMkhejjavAsAuehito upavajjati) saMkhyAtavarSa kI AyuvAloM se gautama / (pajjattaga samucchima cauppaya thalayarapaMci diyatirikkhajoNiehi to ubava jaMti) paryApta sa bhUmi yatu556 25saya2 5yandriya tiya yothI utpanna thAya cha (no apajjattaga saMmucchima cauppayathalayarapaMtirikkhajoNiehiMto uvavajjati) aparyAptaka saMmUchima catuSpada sthalacara pacendriya tiryacethI nathI utpanna thatA (jai gambhavakkaMtiya cauppayathalavarapaMciMdiyatirikkhajoNiehi to uvavajaMti) yahi 1 yatu.58 25saya2 5yandriya tiya yAthI utpanna thAya cha (ki saMkhejjavAsAucagabhavakkaMtiyacauppayathalayarapaci diyanirikvajANiehi to unavajaMti) zu sabhyAta vapa nI AyuvANA ma yatu854 25saya2 pathandriya tiya yAthI pani thAya che (asaMkhejavAsAuyagambhavakkaMtiyacaupayayalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjaMti ?) asabhyAtavarSa nI mAyuvANA garmI yatu856 25-22 pathandriya tiya yAthI pani thAya che ? (noyamA) gautama ! (sakhe Page #1038 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1006 prajJApanAsUtre paJcendriyatiryagyonikebhya upapadyante, ki paryAptakasaMkhyeyavarSAyuSkagarbhavyutkrAntikacatuSpadasthalacarapaJcendriyatiryagyonikebhya upapadyante, aparyAptakasaMkhyeyavarSAyuSkaga maithyutkrAntikacatuSpadasthalacarapaJcandriyatiryagyonikebhya upapadyante ? gautama ! paryAptakebhya upapadyante, aparyAptakasaMkhyeyavapauyuSkebhya upapadyante, yadi - utpanna hote haiM (no asaMkhejabAsAu ehito ujjeti ) asaMkhyAta varSa kI Ayu vAlo se nahIM utpanna hote (jaH saMkhajjavAsAjyaganbhavakkatiya caDappayathalayarapaMcidiyatirikjorihaMto vajjati) yadi saMkhyAtavarSa kI Ayu vAle garbhaja catuSpadasthalacara paMcendriyatiyacoM se utpanna hote haiM / 'kiM pajjattagasaMkhejavA sAuyagagbhavatiya caDappayathalayara paMcidiyatirikkhajoNihito ubavajrjjati) kyA paryApta saMkhyAtavarSa kI AyuvAle garbhajacatuSpadasthalacarapaMcendriyatizcoM se utpanna hote haiM ? (apajattagasaMkhejjavAsAjyaganbhavakkaMtiyaca upayathalacarapaMcididyatirikkhajoNiehiMto uvavajjeti ?) aparyApta saMkhyAtavarSa kI Ayu vAle garbhaja catuSpada sthalacara pacendriya niryacoM se utpanna hote haiM ? (goyamA 1) he gautama! (pajjattehiMto ucabajrjjati, no apajjattaya saMkhejjavAsAuehiMto uvavajrjati ) paryAtakoM se utpanna hote haiM, aparyApta saMkhyAtavarSa kI Ayu vAloM se nahIM utpanna hote haiM / bjavAsA uehi to uvavarddhati) sabhyAta varSAMnI mAyuvANAthI utyanna thAya che (no asaMkhejjavAsA urahito vavanaMti) asaM jyAta varSAMnI AyuvAjAgothI nathI utpanna thatAM ( jai saMkhejjavAsAjyaganbhavakkaMtiya caupacathalayarapaMci diyatirikkhajoNiehiMto vajrjjati) yahi saMdhyAta varSAnI mAdhuvANA jarmana tuSya sthasayara yathendriya tiryayAdhI utpanna thAya che ? ( ki pajjattagasaMkhajjavAsAjyagavbhavakkaMticacaupacathalavarapaMciMDhiyatirikkhajoNiehi to uvavarddhati) zu paryApta saMkhyAta vanI AyuvALA gaja catuSpadma sthalacara pacendriya tiya ceAthI utpanna thAya che ? (apajjattaga saMkheJjavAsAuyaganbhavakkatiyacau payayalaya ra paMciMdiyatirikkhajoNiehiM to uvavajrjjati) aparyApta sadhyAta varSAnI AyuvAmA garbha tuSyaha sthAvara pacendriya tirya thothI utpanna thAya che ? (goyamA / he gautama !) (patte hi to uti no ajjattaya saMkhejjavAsA uehi toDa vavajrjjati) paryA sAthI utpanna thAya che, aparyApta sakhyAta vanI AyuvALAthI utpanna nathI thatA Page #1039 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 6 sU.8 nairayikANAmekasamayenopapAtanirUpaNam 1007 parisapasthalacarapaJcandriyatiryagyo nikebhya upapadyante kim-uraH parisarpasthalacarapaJcendriyatiryagyonikamya upapadyante, bhujaparisarpasthalavarapaJcandriyatiryagyonikebhya upapadyante, gautama ! dvAbhyAmapi upapadyante / / ___TIkA-atha nairayikANAM kasmAd bhavAdudvartanAnantaramutpatti bhavati ! iti prarUpayitumAha-'nairaiyA NaM bhaMte ! kaohito uvavajjati' gautamaH pRcchati he bhadanta ! nairayikAH khalu kebhyo bhavebhyaH-upapadyante ? tadeva vizadayati-'kiM neraiehito uvavajjaMti' kiM nairayikebhyaH tadbhavebhyaH ityarthaH nairayikA upapa (jai parisappathalayarapaciMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati) yadi parisarpa sthalacara paMcendriya tithaMcoM se utpanna hote haiM / (kiM urapari sappa thalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehiMto uvavajjaMti ?) kyA ura parisarpa sthalacara paMcendriyatithaMcoM se utpanna hote hai ? (bhuyaparisappa thalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehito upavati ?) bhujaparisarpasthalacara paMcendriya tiryaMcoM se utpanna hote haiM ? (goyalA !) dohitovi uvavajjati) he gautama ! donoM se utpanna hote haiM TIkArtha--kisa bhava se udghatalA karake nArakoM kI utpatti hotI hai, arthAt kisa-kisa bhava le mRtyu ko prApta hokara jIva nArakaparyAya meM utpanna hote haiM, yaha prarUpaNA kI jAtI hai___ gautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! nAraka jIva kahAM se arthAt kina-kina bhavoM se utpanna hote haiM ? isI prazna ko spaSTa karate haiMkyA narakabhava se narakabhava meM utpanna hote haiM ? yA tithaMcayoni vAle (jai parisappathalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehiM to uvavajjaMti) yahi parisa5 sthalAya2 pazyandriya tiya yAthI utpanna thAya cha (ki uraparisappathalayarapaMciM diya tirikkhajoNiehi to uvavajjati ?) zu 1252 sa5 sthasayara pandriya tiya yAthI utpanna yAya cha 1 (bhuyaparisappathalayarapaMciM diyatirikkhajoNiehiM to uvavavajjati) surI parisa5 sthAya2 payandriya tiyayAthI utpanna thAya cha ? (goyamA ! do hito vi uvavajjati) he gautama ! mannathI pana thAya cha TIkAtha- kyA bhavathI uddhanA karIne nArakenI utpatti thAya che. arthAt kayA kayA bhavathI mRtyune prApta karI chava nAraka paryAmAM utpanna thAya cha. me 35 // 42rAya che zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavana ' nAraka jIva kayAMthI arthAt kyA kayA bhathI utpanna thAya che ? e praznane spaSTa kare che zuM naraka Page #1040 -------------------------------------------------------------------------- ________________ % mahApanA dhante ? kiM vA-'tiriksajoNiehito uyavajjati' tiryagyonikebhyo nairayikA upapate ? kiMvA 'maNusse hito upavajjati' manupyebhyaH-manuSyabhavebhyo nairayikA upapadyante ? 'kiM vA 'devedito upavajjati' devebhyo-devabhayebhyo nairayikA upapadyante ? bhagavAn Aha-goyamA ! he gautama ! 'no neraiehito uvavajjati, nairayikA no narayikebhya upapadyante, api tu-'tirikkhajoNiehito upavajjati' tiryagyonikebhyo narayikA utpadyante, evaM 'maNusse hito uvavajjati' manuSyebhyo'pi narayikA upapadyanne, kintu 'no devehito uvavajjati,' no devebhyo nairayikA upapanta devabhavAnAM nirayayogyAyuH karmavandhasatvAbhAvAt / gautamaH pRcchati-'jaDa nirikvajoNiehino upavajjati' yadi tiryagyonikebhyo nairayikA upapadyante tadA-'kiM egidiyatiriksajoNiehito uvavajjati' kiM nairayikA ekendriyatiyonikebhyaH upapadyate, kiMvA 'beIdiyatirikkhajoNiehito upajaMti' dvIndriya tiryagyonikebhya upapadyante ? kiM vA 'teiMdiyatirikkhajoNiehiMto uvavajjati' nairayikA strIndriyatiryagyo nikebhya utpadyante 'kiMvA cauridiyatirikkhajoNiedito upavanaMti' caturindriyatiryagyonikebhya upapajIva narakabhava meM utpanna hote haiM ? yA manuSya mara kara narakabhava meM utpanna hote haiM ? athavA deva-bhava se udvartanA karake narakabhava meM utpanna hote haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! nAraka nArakabhava se utpanna nahIM hote, kintu tithaMca aba le utpanna hote haiM, manuSyoM se bhI utpanna hote haiM, magara devoM se nahIM utpanna hote, kyoM ki deva, naraka ke yogya Ayu kA bandha nahIM krte| ___gautama-nAraka cadi niyaMcayonikoM se utpanna hote haiM to kyA ekendriya tiyaMcoM le utpanna hote haiM ? DIndriya tiyacoM se utpanna hote haiM? trIndriya niyaMcA se utpanna hote haiM ? caturindriya tiryacoM se bhavathI narakabhavamA utpanna thAya che ? agara tiya ca nivALA jIva naraka bhavamAM utpanna thAya che ? agara manuSya marIne naraka bhavamAM utpanna thAya che? athavA deva bhAvathI uvartAnA karIne naraka bhavamAM utpanna thAya che ? - zrI bhagavAna uttara Ape che - he gautama ! nAraka naraka bhavathI utpanna nathI thatA, kintu tiya ca bhAvathI utpanna thAya che. manuSyathI paNa utpanna thAya che. paNa dethI utpanna thatA nathI. kemake deva narakane egya Ayuno babdha nathI karatA. zrI gautamasvAmI -nAraka je tiryaMca nikethI utpanna thAya che te zuM ekendriya tiyAthI utpanna thAya che? zrIyi tiryacethI utpanna thAya che? vIndriya tiryathI utpanna thAya che? athavA paMcendriya tiyAthI Page #1041 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 6 sU.8 nairayikANAmekasamayenIpapAtanirUpaNam 1009 dyante ? kiMvA 'paMciMdiyatirikkhajoNiehiMto uvavajjaMti' nairayikA paJcendriyatiryagyonikebhya upapadyante ! bhagavAn Aha - 'goyamA ? he gautama ! 'no egi diyatirikkhajoNiehiMto' no ekendriyatiryagyonikebhyaH 'no veiMdiyatirikkhajoNieDiMto' no vA dvIndriyatiryagyonikebhyaH 'no teiMdiyatirikkhajoNi ehito' no vA trIndriyatiryagyonikebhyaH 'no cAuridiyatirikkhajoNiehiMto no vA caturindriyatiryagyonikebhyo nairayikA utpadyante api tu - ' paMciMdiyatirikkhajoNiehiMto - ubavajjaMti' paJcendriyatiryagyonikebhyo nairathikA upapadyante, gautamaH pRcchati 'jar3a pacidiyatirikkhajoNiehiMto uvayajjaMti' yadi paJcendriyatiryagyonikebhyo nairayikA upapadyante tadA 'kiM jalayarapaMcidiyatirikkhajoNieDiMto uvavajjaMti' kiM jalacarapazcendriyatiryagyonikebhya upapagrante kiM vA 'thalayara paMcidiryAtirikkha joNie hiMto uvavajjaMti' sthalacarapaJcendriyatiryagyonikebhyo nairayikA upapadyante ? kiM vA - 'khahayara paMcidiyatirijoNieDiMto upabati' khecarapaJcendriyatiryagyonikebhyo nairayikA upapayante, utpanna hote haiM ? athavA paMcendriya tiryacoM se utpanna hote haiM ? bhagavAna - gautama ! na ekendriya tiryacoM se utpanna hote haiM, na dIndriya tiryaMcoM se utpanna hote haiM, na trIndriya tiryaMcoM se utpanna hote haiM, na caturindriya tiryaMcoM se utpanna hote haiM / kintu paJcendriya tiryacoM se utpanna hote haiM / gautama - yadi paMcendriya tiryaMcoM se nAraka utpanna hote haiM to kyA jalacara paMcendriya tiryaMcoM se utpanna hote haiM ? kyA sthalacara paMcendriya tiryacoM se utpanna hote haiM ? yA khecara paMcendriya tiryaMcoM se utpanna hote haiM / bhagavAna - gautama ! jalacara paMcendriya tiryacoM se utpanna hote haiM, utpanna thAya che ? zrI bhagavAn :nhe gautama / na ekendriya tiya ceAthI utpanna thAya che, na *Indriya tiya 'cAthI utpanna thAya che, na trindriya tiya ceAthI utpanna thAya che, na caturindriya tiya ceAthI utpanna thAya che, kintupa cendriya tiya ceAthI utpanna thAya che. zrI gautamasvAmI te pacendriya tiya ceAthI nAraka utpanna thAya che te gu'jalacara 5 cendriya tiya ceAthI utpanna thAya che? zu sthalacara paMcendriya tiya 'ceAthI utpanna thAya che ? agara khecara pacendriya tiya ceAthI utpanna thAya che ? zrI bhagavAn :- gautama ! jalacara pacendriya tiya ceAthI utpanna thAya ma0 127 Page #1042 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1010 9 prajJApanAsUtre bhagavAnAha - he gautama! jalayarapaMcidiyatizvijoNiehiMto ubavajjeti nairayikA jala paJcandriyatiryagyonikebhya upapayante, evameva 'thalayarapaMcidiyatirikkhajoNiehiMto uvavajrjjati' gthalacarapaJcandriyatiryagyonikebhyo'pi nairayikA upapadyante tathA 'khayarapaMcidiyati rikkhajogie hiMto uvavajrjjati khecarapaJcendriyatiryagyonikebhyo'pi nairayikA upapadyante, gautamaH pRcchati, 'jaDa jalayarapaMcidiyatirikkhajoNiehiMto uvavajjeti yadA jalacarapaJcendriyatiryagyonikebhyo nairayikA upapadyante tadA kiM 'saMmucchima jalayarapaMcidiyatirikkha joNiehiMto uvavajrjjati ? kiM saMmUcchimajalacarapaJcendriyatiryagyonikebhya upapadyante ? kiM vA- 'gamavak tiyajalayarapacidiyatirikkhajoNiehiMto ubavajaMti ?' garbhavyutkrAntikajalacarapaJcendriyaniryagyonikebhya upapadyante ? bhagavAn Aha - 'goyamA !' he gautama! saMmucchimajalayara paMcidiyatirikta joNiehito uvavajjeti' saMmUcchimajalacarapaJcandriya tiryagyonikebhyo'pi nairayikA upapadyante, evaM 'gagbhacavarkaviyajalayara paMcidiyatiriksa joNirahito upabati' garbhavyutkrAntikajacarapaJcendriyatiryagyonikebhyo'pi nairavikA upapadyante, gautamaH pRcchati - 'jai samucchi sthalacara paMcendriya nirya coM se bhI utpanna hote haiM aura khecara paMcendriya tiryaMcoM se bhI utpanna hote haiM / gautama - yadi jalacara paMcendriya tiryacoM se utpanna hote haiM to saMmUrchima jalacara paMcendriya tiryaMcoM se utpanna hote haiM athavA ga garbhaja paMcendriya tiryaMcoM se utpanna hote hai ? bhagavAn he gautama ! nAraka saMmRmi jalacara paMcendriya tiryoM se bhI utpanna hote haiM aura garbhaja jalacara paMcendriya tiryaMcoM se bhI utpanna hote haiM / gautama - bhagavan ! yadi saMmUliya jalacara paMcendriya tiryacoM se che, sthalacara pacendriya tiya ceAthI utpanna thAya che ane khecara pacendriya tiya ceAthI paNa utpanna thAya che. zrI gautamasvAmI: cardi jalacara paMcendriya tiya ceAthI utpanna thAya che te samUmi jalacara pacendriya niya ceAthI utpanna thAya che athavA gabha ja jalacara paMcendriya tiya ceAthI utpanna thAya che? zrI bhagavAn :-he gautama ! nAraka samUmi jalacara paMcendritha tiya ceAthI paNa utpanna thAya che ane gaja jalacara paMcendriya ti ceAthI paNa utpanna thAya che. zrI gautamasvAmI mhe bhagavan jo samUmi jalacara paMcendriya tiya Page #1043 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 6 sU.8 nairayikANAmekasamayenopapAtanirUpaNam 1015 majalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati' yadA saMcchimajalacarapaJcendriyatiryagyonikebhyo nairayikA upapadyante, tadA ki 'pajattayasamucchima jalayara paMciMdiyatirikkhajoNiehiMto uvavajjati' kiM paryAptakasaMmUcchimajalacara paJcandriyatiryagyonikebhya upapadyante, 'kiM apajjattayasaMmUcchimajalayarapaMcidiyatirikkhajoNiehiMto uvavajjati' kiMvA aparyAptaka saMmUcchima jalacara paJcendriyatiryagyonikebhya upapadyante ? .bhagavAn Aha-goyamA ! he gautama ! 'pajjattayasaMmucchimajalayara paMciMdiyatirikkhajoNiehito upavajjati' paryAptaka saMmucchima jalacara paJcendriyatiryagyonikebhyo nairayikA upapadyante, kintu-'no apajjattayasamucchimajalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehito upavajjati' no aparyAptakasamUcchimajalacara paJcendriyattiryagyonikebhya upapadyante, gautamaH pRcchati'jai gambhavakaMtiyajalayara paMciMdiyatirikAkhajoNiehiMto uvavajjati' yadA garbhavyukrAntikajalacarapaJcendriyatiryagyonikebhyo nairayikA utpadyante, tadA-'ki pajattayagambhavakkaMtiyajalayara paMcidiyatirikkhajoNiehito upavajjati ?' kiM paryAptaka garbhavyutkrAntika jalacara paJcandriyatiryagyonikebhyo nairayikA upapadhante ? kiM vA'apajjattayagambhavakkaMtiya jalayarapaMciMdiyatirikkha joNiehito uvavajjati ? utpanna hote haiM to kyA paryApta saMmUrchima jalacara paMcendriya tiryacoM se utpanna hote haiM athavA aparyApta saMmUrchima jalacara paMcendriya tirya coM se utpanna hote haiM ? __bhagavAn-he gautama ! paryApta saMmbUrchila jalacara paMcendriya tiryaMcoM se utpanna hote haiM, aparyApta saMsUrchima jalacara paMcendriya tirya coM se nAraka bhava meM nahIM utpanna hote| __ gautama-bhagavan ! yadi garbhaja jalacara paMcendriya tiryacoM se nAraka utpanna hote haiM to kyA paryApta garbhaja jalacara paMcendriya tirthacoM se utpanna hote haiM athavA aparyApta garbhaja jalacara paMcendriya tirya coM cethI utpanna thAya che to zuM paryApta saMmUrNima jalacara paMcendriya tiryacethI utpanna thAya che athavA aparyApta saMmUrNima jalacara pacendriya tiryacethI utpanna thAya che ? zrI bhagavAna - gautama ! paryApta saMmUIima jalacara paMcendriya tirya. cethI utpanna thAya che, aparyApta saMmUrNima jalacara paMcendriya tiryacothI naraka bhavamAM utpanna nathI thatA. zrI gautamasvAmI he bhagavana ' je garbhaja jalacara paMcendriya tiyAthI nAraka utpanna thAya che to zu paryApta garbhaja jalacara pacendriya tiryathI utpana thAya che athavA aparyApta garbhaja jalacara paMcendriya tiyAthI Page #1044 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2015 prakApanAsUtra aparyAptakagarbhavyutkrAntika jalacarapaJcandriyatiryagyonikebhya upapadyante, bhagavAn Aha-'goyamA ! he gautama ! 'pajjattayagambhavattiya jalayara paMcidiyatirikkhajoNiehito ubavajjati' paryAptaka garmavyutkrAntika jalacarapaJcendriyatiryagyonike kobhyo nairayikA upapadyante, kintu-'no apajjattagabhavatiya jalayarapaciMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati' no aparyAptaraH garbhavyutkrAntika jalacarapaJcendriyatiryagyonikebhyo nairayikA-upapadyante, gautamaH pRcchati-'jaha thalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati ?' yadA sthalacara paJcendriyatiryagyonikebhyo nairayikA upapadyante tadA-'ki cauppayathalayara paMciMdiyatiriksajoNiehito uvavajjaMti ?' kiM catuppada sthala varapaJcendriyatiryagyonikebhya upapadyante ? kiM vA-'parisappathalayara paciMdiyatirikkhajogiehito uvarajjati ?' parisarpasthaLayara paJcendriyatiyagyonikebhyo nairayikA upapadyante ? bhagavAn Aha-'goyamA' he gautama ! 'ca uppayathalayarapaciMdiyatirikkhajoNiehito upavajjati' catuppadasthalacarapaMJcandriyatiryagyonikebhyo nairayikA upapadyante, 'evaM parisappathala yarapaMcidiyatirikkhajoNiehito'vi upavajjati' parisapasthaLacarapaJcandriya se utpanna hote haiM ? bhagavAnU-he gautama ! paryApta garbhaja jalacara paMcendriya tiryacoM se utpanna hote haiM, aparyApta garbhaja jalacara paMcendriya tithaMcoM se nahIM utpanna hote| gautama-bhagavan ! yadi sthalacara paMcendriya tiryacoM se utpanna hote haiM to kyA catuSpada sthalacara paMcendriya tirya coM se utpanna hote haiM athavA parisarpa sthalacara paMcendriya tiryaMcoM se utpanna hote haiM ? __bhagavAnU-he gautama ! catuSpada sthalacara paMcendriya tiyaMcoM se utpanna thAya che? zrI bhagavan :-De gautama / paryAta gala saya2 5yendriya tiycethI utpanna thAya che, aparyApta garbhaja jalacara pacendriya tirya cothI utpanna nathI thatA. zrI gautamasvAmI - he bhagavan! je sthalacara paMcendriya tiryathI utpanna thAya che to zuM catupada sthalacara paMcendriya tiyAthI utpanna thAya che athavA parisarpa sthalacara pacendriya tiya cothI utpanna thAya che? zrI bhagavAna - he gautama catuSpada sthalacara pacendriyatiryaMcAthI utpanna thAya che ane parisarpa sthalacara paMcendriya tiyAthI paNa utpanna thAya che. zrI gautamasvAmI-di catuSpada sthalacara paMcendriya tiryacethI utpanna Page #1045 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 6 sa.08 nairayikANAbhekasamayenIpapAtanirUpaNam 1013 tiryagyonikebhyopi nairayikA upapadyante, gautamaH pRcchati-'jai cauppayathalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati' yadA catuppadasthalacarapaJcendriyatiryagyonikebhyo nairayikA upapadyante, tadA-ki samucchime hito uvavajjati ? ki saMmUcchimebhyaH-saMmUcchimacatuSpadasthalacarapaJcandriyatiryagyonikebhyaH upapadhante kiM vA 'gamavakkaMtiyaehiMto uvavajjati' garbhavyutkrAntikebhyaH-garbhavyutkrAntikacatuSpadasthalacarapaJcendriyatiryagyonikebhyaH upapadyante ? bhagavAn Aha-'goyamA' he gautama ! saMmucchima-cauppayathalayarapaMciMdiyatirikkhajoNie'vi uvavajjaMti' saMmUcchimacatuSpadasthalacarapaJcendriyatiryagyonikebhyo'pi nairayikA upapadyante, 'gabhbhavakaMtiya cauppayathalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehito'vi uvavajjati' garbhavyukrAntikacatuSpadasthalacarapaJcandriyatiryagyonikebhyo'pi nairayikA upapadyante, gautamaH pRcchati-'jai samucchimacaupAyathalayarapaMcidiyatirikkhajoNiehiMto uvavajjaMti' yadA saMmUcchima catuSpadasthalacarapaJcendriyatiryagyonikebhyo nairayikA utpadyante, tadA 'kiM pajjattagasaMmucchisacaupayathalayara paMci. diyatirikkhajoNiehito uvavajjati ? kiM paryAptaka saMmucchimacatuppada sthalacara paJcendriyatiryagyonikebhyo nairayikA upapadyante ? kiM vA 'apajjattagacauppayathalautpanna hote haiM aura parisarpa sthalacara paMcendriya tithaMcoM se bhI utpanna hote haiN| ____ gautama-yadi catuppada sthalacara paMcendriya tithaMcoM se utpanna hote haiM to kyA saMmUrchimoM se utpanna hote haiM athavA garbhajoM se utpanna hote haiM ? bhagavan-gautama ! saMmUrchima catuSpada sthalacara paMcendriya tiryaMcoM se bhI utpanna hote haiM aura garbhaja catuSpada sthalacara paMcendriyoM se bhI utpanna hote haiN| ___ gautama-bhagavAn ! yadi saMmUrchina catuSpada sthalacara paMcendriya tiryaMcoM se utpanna hote haiM, to kyA paryApta saMsmRLisa catuSpada' sthalacara thAya che te zuM samRIimamAMthI utpanna thAya che athavA garbhathI utpanna thAya che? zrI bhagavAn he gautama ! sa mUrNima catuSpada sthalacara pacedriya "cethI paNa utpanna thAya che ane garbhaja catuSpada sthalacara paMcendriya tirya. cethI paNa utpanna thAya che. zrI gautamasvAmI - he bhagavad yadi saMmUrNima catuSpada sthalacara paMce. ndriya tithI utpanna thAya che te zuM paryApta saMsRIima catuSpada sthalacara Page #1046 -------------------------------------------------------------------------- ________________ taraisUtra yarasaMmucchimapaMcidiyatirikkhajoNiehiMto uvavajrjjati ?' aparyAptaka catuSpadastha lacarasaMmUcchima paJcandriyatiryagyonikebhyo nairayikA upapadyante, bhagavAn Aha'goyamA' he gautama! 'pajjattaga saMmucchima cauppayathalayarapaMcidiyatirikkhajoNie hiMto uvayati' paryAptakasaMmRcchima catuSpadasthalacarapaJcendriyatiryagyonikebhyo nairayikA upapadyante, - apajjatagasaMmucchima cauppayayalayarapaMcidiyatirikkhajoNiehiMto ubavajjaMti' aparyAptaka saMmUcchima catuSpadasvacarapaJcendriya tiryagyonikebhyo nairacikAH upapadyante, gautamaH pRcchati - 'jar3a ganbhavatiyacauppayathalayarapaMcidiyatirikkhajoNiehiMto uvavajrjjati' yadA garbhavyutkrAntikacatuSpadasthalacarapaJcendriyatiryagyonikebhyo nairayikA upapadyante tadA kiM saMkhejjavAsAutha ganmavakkatia cauppayathalayara paMciMdiyatirikkhajoNiehiMto ubvajjaMti ?' kiM saMkhyeya varSAyuSkagarbhavyutkrAntikacatuSpadasthalacarapaJcendriyatiryagyonikebhyo nairayikA upapadyante ? 'kivA asa khejjavAsAjyagavbhavaka kaMtiya cauppayathalayarapaMcidiyapaMcendriya tirtha coM se utpanna hote haiM athavA aparyApta catuSpada sthalacara paMcendriya tiryacoM se utpanna hote haiM ? zreSTha bhagavAn gautama ! paryApta saMmRmi catuSpada sthalacara paMcendriya tiryacoM se utpanna hote haiM, kintu aparyApta saMmUrchima catuSpad sthalacara paMcendriya tirtha coM se nahIM utpanna hote / gautama - bhagavan ! yadi garbhaja catuppada sthalacara paMcendriya tiryaMcoM se utpanna hote haiM to kyA saMkhyAtava ko Ayu vAle garbhaja catupada sthalacara paMcendriya tiryaMcoM se utpanna hote haiM ? athavA asaMkhyAtavarSa kI Ayu vAle garbhaja catuSpada sthalacara paJcendriyatirtha coM se utpanna hote haiM ? 5 cendriya tiya ceAthI utpanna thAya che athavA aparyApta catuSpada sthalacara pacendriya tiya caiAthI utpanna thAya che ? zrI bhagavAn he gautama / paryApta saMmUmi tuSpada sthalacara pacendriya tiya cAthI utpanna thAya che. kintu aparyApta sa bhUmi catuSpada sthalacara pacendriya tiya ceAthI utpanna nathI thatA. zrI gautamasvAmo:-he bhagavan ! yadi gaCja catuSpadma sthalacara pacendriya tiya ceAthI utpanna thAya che te thru sakhyAta varSanI AyuvALA gaja catuSpada sthalacara pacendriya tiya ceAthI utpanna thAya che, athavA asaMkhyAta varSanI AyuvALA gabha ja catuSpadma sthalacara pacendriya tiya ceAthI utpanna thAya che ? Page #1047 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyayodhinI TIkA pada 6 sU.8 nairayikANAmekasamayenopapAtanirUpaNam 1015 tirikkhajoNiehiMto uvavajjaMti' ? asaMkhyeyavarSAyuSka garbhavyutkrAntika catuSpadasthalacarapaJcendriyatiryagyonikebhyo nairayikA upapadyante, bhagavAn Aha-'goyamA!' he gautama ! saMkhejjavAsAuehito uvavajjati' saMkhyeyavarpAyuSkebhyaH-saMkhyeyavarpAyuSka garbhavyutkrAntikacatuSpadasthalacarapaJcandriyatiryagyonikebhyo nairayikA upapadhante' no asaMkhejjavAsAuehito upavajjati' no asaMkhyeyavarSAMpuSkebhyaH asaMkhyeyavarSAyuSka garbhavyutkrAnti catuSpadasthalacara paJcendriyatiryagyonivebhyo nairayikA upapadyante, gautamaH pRcchati-'jai saMkhejjavAsAuya gambhavakaMtiya cauppaya thalayara paMciMdiyatirikkhajoNiehiMto uvayajjati' yadA saMkhyeyavarpAyuSkagarbhavyutkrAntika catuSpadasthacarapaJcendriyatiryagponikebhyo nairayikA upapadyante. tadA 'kiM pajjattaga saMkhejjavAsAuya gambhavakaMtiyacauppayathalayara paMciMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjaMti ?' kiM paryAptakasaMkhyeyavarSAyuSkagarbhavyutkrAntika catuSpadasthalacara paJcendriyatiryagyonike bhyo nairayikA upapadyante ? kiM vA-'apajjatagasaMkhejjavAsAuyagambhavakkaMtiya cauppayathaLayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati ? aparyAptaka saMkhyeyavAyuSka garmavyutkrAntikacatuSpadasthalacara paJcandriyatiryanyonikebhyo nairayikA upapadyante ? bhagavAn Aha-'goyamA ! he gautama ! 'pajatehiMto ucavajjaMti' paryAptakebhyaH-paryAptakasaMkhyeyavarpAyuSka garbhavyu bhagavan-he gautama ! saMkhyAtavarSa kI Ayu vAle garbhaja catuSpada sthalacara paMcendriya liyaMcoM se utpanna hote haiM, asaMkhyAtavarSa kI Ayu vAle garbhaja catuSpada sthalacara paMcendriya ticaMcoM se nahIM utpanna hote| gautama-he bhagavana ! yadi saMkhyAtavarSa kI Ayu vAle garbhaja catupada sthalacara paMcendriya tiryacoM se utpanna hote haiM to kyA paryApta saMkhyAtavarSa kI Ayu vAle garbhaja catuSpada sthalacarapaMcendriyatiryacoM se utpanna hote haiM athavA aparyAptaka saMkhyAttavarSa kI Ayu vAle garbhaja catuSpadasthalacarapaMcendriyatiryacoM se utpanna hote haiM ? zrI bhagavAna -he gautama saMkhyAta varSanI AyuvALA garbhaja catuSpada sthalacara paMcendriya ticAthI utpanna thAya che, asaMkhyAta varSanI Ayu vALA garbhaja catuSpada sthalacara paMcendriya tiryacothI nathI utpanna thatA. zrI gautamasvAmI -he bhagavana ! yadi sa khyAta varSanI AyuvALA garbhaja catuSpada sthalacara paMcendriya tiryaMcethI utpanna thAya che te zuM paryApta saMkhyAta varSanI AyuvALA garbhaja catuSpada sthalacara paMcendriya tiryothI utpanna thAya che athavA aparyApta asaMkhyAta varSanI AyuvALA gaja catu pada sthalacara paMcendriya tiryacethI utpanna thAya che? Page #1048 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1016 mahApanAstra tkrAntika catuSpada sthalacara paJcendriyatiryagyonikebhyo nairayikA upapadyante, kintu 'no apajjattagasaMkhejjavAsAuehiMto uvavajjati' no aparyAptaka saMkhyeyavarpAyukebhya garbhavyutkrAntika catuSpadasthalacarapaJcandriyatiryagyonikebhyo nairayikA upapadyante, gautamaH pRcchati-'jai parisappathalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati'-yadA parisarpasthalacarapaJcandriyatiryagyonikebhyo nairayikA upapadyante, tadA 'kiM uraparisappathalayarapaMcidiyatirikkhajoNiehito uvavajjati ? kim-uraH parisarpasthalacarapaJcandriyatiryagyonikemyo nairayikA upapadyante ? kiM vA-'bhuyaparisappathalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjaMti ? bhujaparisarpasthalacarapaJcandriyatiryagyonikebhyo nairayikA upapadyante ? bhagavAn Aha 'goyayA !' he gautama ! 'dohito vi uvavajjati / dvAbhyAmapiuraH parisarpabhujaparisarpasthalacara-paJcendrivatiyagyonikAbhyAM nairayikA upapadyante ityAzayaH // 8 // bhagavan-he gautama ! paryAptaka saMkhyAtavarSa kI AyuvAle garbhaja catuSpada sthalacara paMcendriya tiryaMcoM se utpanna hote haiM kintu aparyAptaka saMkhyAtavarSa kI Ayu vAle garbhaja catuSpada sthalacara paMcendriya tiryacoM se nAraka bhava meM utpanna nahIM hote! gautama-he bhagavan ! yadi parisarpa sthalacara paMcendriya tiryaMcoM se nAraka utpanna hote haiM to kyA uraparisarpa sthalacara paMcendriya tiryaMcoM se utpanna hote haiM athavA bhujaparisarpa sthalacara paMcendriya niyaMcoM se utpanna hote haiM ? ____ bhagavAna gautama ! uraparisarpa aura bhujaparisarpa donoM hI prakAra ke parisA sthalacara paMcendriya tirya coM se nAraka jIva utpanna hote haiM / / suu08|| zrI bhagavAna-he gautama ! paryAptaka saMkhyAta varSanI AyuvALA gaja catuSpada sthalacara paMcendriya tiryacethI utpanna thAya che, kintu aparyAptaka saMkhyAta varSanI AyuvALA garbhaja catuSpada sthalacara pacendriya tiryothI nAraka bhavamAM utpanna nathI thatA. zrI gautamasvAmI -he bhagavan ! yadi parisarpa sthalacara paMcendriya tirya, cothI nAraka utpanna thAya che te zuM ura parisarpa sthalacara pacendriya tirya. cethI utpanna thAya che athavA bhuja parisarpa sthalacara pacendriya tithiI utpanna thAya che? zrI bhagavAna -he gautama ura parisarSa ane bhujaparisarpa banne prakAranA parisarSa sthalacara pacendriya tiya cothI nAraka jIva utpanna thAya che . 8 Page #1049 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 6 sU.9. uraparisAdInAmekasamayenopapAtani0 1017 mUlam--jai uraparisappathalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjaMti, kiM laMmucchisauraparilappathalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehito ubavajjati, gamakkAtizuraparisappathalayarapaMciMdiyatirikakhajoNiehilo uvavajjati ? govalA! saMsucchimehito uvavajjati, gadasatiehito'vi unati , jai samucchimauraparilappathalayarapaMciMdiyatirikvajoNiehito uvavajjati, kiM pajattaehitouvavajati apajasaehito uvavajaMti? goyamA pajatagasaMmucchimehito uvavajjaMti, noapajattagasaMsucchisauraparisappathalaparapaMciMdiyatirikakhajoNipahito uvavati, jai gabbhavakkaMtiyauraparisappathalayarapaMciMdiyatirikakhajoNiehito uvavajaMti, kiM pajattagehito uvavajjati, apajattaehitouvavajjati ? goyamA! pajatagagabsavakkatiehito uvavajjati, no apajjatagagabbhavakkaMtiyauraparilappathalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati, jai bhuyaparilappathalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehiMto upavajjaMti,kiM samucchimasuyaparisappathalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati, manbhavazkaMtiyabhuyaparisappathalayarapaMcidiyatirikkhajoNiehito uvavajjati ? goyamA! dohito'vi uvavajjaMti, jai saMmucchimabhukaparisappathalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehito upajaMti, kiM pajattayasaMmucchimabhuyaparisappayathalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati, apajjattayasaMsucchilabhuyaparisappayathalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehiM - to uvavajjati ? goyamA ! pajattaehito uvavajjati, no apajattapahiMto uvavajjati, jai gambhavakaMtiyabhuyaparisappathalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjaMti, kiM pajjattaehito uvavajaMti, apajjattaehito uvavajjaMti ? goyamA! pajattaehito pa0 128 Page #1050 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1018 prApanA uvavajjaMti, no apajjattaehiMto uvavajjaMti, jai khayarapaMcidiyatirikkhajoNiehito uvavajjati, kiM saMmucchimakhahayarapaciMdiyatirikkhajoNiehiMto uvavajjaMti, gamavakratiyakhahayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehito uvavati ? goyamA! dohito'vi ubavajjaMti, jai saMmucchimakhahayarapaMciMdiyatirikakhajoNiehito uvavajjati, kiM pajattaehito ubavati, apajjattae. hito uvavati, goyasA! pajjattaehito udayanaMti, no apajjattaehito uvavajjati, jai pajjattagagambhavatiyakhahayarapaMciMdiyatirikakhajoNiehito uvavajjati, kiM saMkhejavAsAuehiMto uvavajaMti, asaMkhejavAsAuehito uvavanaMti, gocamA! saMkhejavAsAuehito ukvajaMti, no asaMkhejabAsAuhito uvajnati, jai saMkhijavAsAuyagambhavatiyakhahayararapaMciMdiyatirikkhajoNiehito ukvati kiM pajjattarohito uvavajjaMti, apajjattaehiMto uvavajjati ? goyamA ! pajjattaehiMto uvavajjati, no apajjattaehito ubavati, jai maNussehito uvavajjati, ki saMmucchimamaNusse hiMto uvavajjati, gabhavatiyamaNussehito uvavajati ? goyamA! no saMmucchimamaNusse hiMto uvavajjaMti, gavsavatiyamaNussehiMto uvavajjaMti, jai gambhavakkaMtiyamaNusse hito uzvajjati, kiM kammabhUmigambhavatiyasaNussehito uvarajjati akammabhUmigambhavatiyamaNussehito ukvajati aMtaradIvagambhavakkaMtiyasaNussehito uvajjati ? goyamA ! kallabhUmigavbhavatiyamaNussehito uvavajjaMti, no akasmabhUmigamanbhavatiyamaNussahiMto uvabajjati, no aMtaradIvagamavakaMtiyabhazussehiMto uvavajjati, jai kammabhUmigagasavakkaitiyamaNussehiMto uvavajjati, kiM saMkhejjavAsAuehito uvavajjaMti, asaMkhejavAsAuehiMto uvava. Page #1051 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramayabodhinI TIkA pada 6.09 uraparisaryAdInAmekasamayenopapAtani0 1019 jjati ? goyamA ! saMkhejavAsAuyakanmabhUmigabhavatiyamaNussehito uvavajjati, no asaMkhejavAsAuyakAlabhUmigagabbhavaliyamaNussehito upavajjati, jai saMkhejavAlAuyakammabhUmigagabbhavatiyamaNussehito uvajjati, ki pajjattagehito uvavajjaMti, apajjattehito uvavajjati ? goyamA ! pajjattaehito uvavajjaMti, no apajattaehito uvadati, evaM jahA ohiyA uvavAiyA tahA rayaNappabhA puDhavi nerajhyA vi uvavAeyavvA, sakarappabhApuDhavi nerajhyANaM pucchA, goyamA ! ete vi jahA ohiyA tahevovavAeyavyA, navaraM samucchimehito paDiseho kAyavyo vAluyappabhApuDhavineraiyANaM bhaMte ! kaohito uvavajjati ? goyasA ! jahA sakarappabhApuDhavineraiyA, navaraM bhuyaparisappehito paDiseho kAyavyo, paMkappamApuDhavineraiyANaM pucchA, goyamA ! jahA vAluyappabhApuDhavineraiyA, navaraM khahayarehito paDiseho kAyavvo, dhUmappabhApuDhavineraiyANaM pucchA, goyamA ! jahA paMkappabhApuDhavineraiyA, navaraM cauppaehito vipaDiseho kAyavvo, tamApuDhavineraiyANaM aMte ! kaohito uvavajjaMti, goyamA ! jahA dhUmappabhApuDhavineraiyA, navaraM thalayarehito vi paDiseho kAyavo imeNaM abhilAvaNaM, jai paMciMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati, kiM jalayarapaMciMdiyaehiMto uvavajjati, thalayarapaMciMdiehiMto ukvajjaMti, khahayarapaMciMdiehito uvavajjaMti ? goyamA ? jalayarapaMcidiehito uvavajjati, no thalayarehito, no khahayarehito uvavajjaMti, jai maNussehito uvavajjaMti, kiM kammabhUmiehito uvavajjati, akammabhUmipahito uvavajjati, aMtaradIvaehiMto uvavajjati ? goyamA ! kammabhUmiehito uvavajjati, no akammabhUmi Page #1052 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rahe ...... pramApanAsUtre ehiMto uvavajjati, no aMtaradIvaehiMto uvajeti, jaha kammabhUmiehiMto uvavajjaMti, kiM saMkhejabAlAuehito uvavajjaMti, asaMkhejavAlAuehiMto ukvajjati, goymaa| saMkhejavAsAuehiMto uvavajjaMti, no asaMkhejavAsAuehito uvavajjati, jai saMkhejavAsAuehito uvavajjati kiM pajjattaehiMto uvavajjaMti, apajjattaehiMto uvavajati ? goyamA ! pajjattaehito uvavajjati, no apajjattaehito ubavati, jar3a pajjattagasaMkhejavAsAuyakammabhUmiehiMto uvavajjati, kiM itthiehito uvavati, purilahito uvavajjati, napuMlahito uvavajjati goyamA ! itthIhiMto uvavati, purilahito ukva jaMti, napuMsaehito vi uvavajjati, ahe sattamApuDhavineraiyANaM bhaMte ! kaohito upavanati ? goyamA ! evaM ceva, navaraM itthIhiMto paDiseho kAyano asannI khalu paDhamaM doccapi sarIsavA taiya pkkhii| sIhA jaMti causthi uragA puNa paMcamiM purvi // 1 // chaTTiM ca isthiyAo sacchA maNuyA ya sattami pudaviM / eso paramo vAo boddhavvo naragapuDhavINaM ||suu0 9 // ___ chAyA--yadi uraHparisarpasthalacarapaJcandriyatiryagyonikebhya upapadyante, 'ki saMmUcchimora:parisarpasthalacarapaJcandriyatiryagyonikebhya upapadyante, garbhavyutkrAnti paMcamabAra madhyamavaktavyatA zabdArtha-(jai) yadi (uraparilappathalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehiMto ubavajjati) uraparisarpasthalacarapaMcendriyatiyacoM se utpanna hote haiM to (kiM samucchimAuraparisappathalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati) kyA saMskRmimauraparisarpasthalacara paMcendriyatithacoM se paMcamaDhAra madhyama vaktavyatA 2074Atha-(jaDa) yadi (uraparisApa thalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehito uvavajati) parisa sthAyara panthandriya tiya yAthI panna thAya cha ta(ki samucchimAparisappathalayara paciniyanirikkhajoNiehi to avajjati) bhusabhUmi 62525 saya 5yendriya tiyAthI Bruri thAya cha (gabhavatiya Page #1053 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 6 sU.9 uraparisAdInAmekasamayenopapAtani0 1021 koraHparisarpasthalacarapaJcendriyatiryagyonikebhya upapadyante ? gautama ! saMmRcchimebhya upapadyante, garbhavyutkrAntikebhyo'pi upapadyante, yadi saMmUcchimora parisarpasthala. lacarapaJcendriyatiryagyonikebhya upapadyante, kiM paryAptakebhya upapadyante, aparyAptakebhya upapadyante ? gautama ! paryAptakasaMmUchimebhya upapadyante, no aparyAptakasamUcchimora parisarpasthalacarapaJcandriyatiryagyonikebhya upapadyante, yadi garbhavyutkrAntikora parisarpasthalacarapaJcendriyatiryagyonikebhya upapadyante, ki paryAptakebhya utpanna hote hai ? (gambhavakkaMtiya uraparisappathalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehino uvavajjati ?) garbhajauraparisarpasthalacara paMcendriya tiryacoM se utpanna hote haiM ? (goyamA !) he gautama ! (saMmuchimehiMto uvavajjaMti, gambhavatiehiMto vi uvavajjati) saMmUchimoM se utpana hote haiM aura garbhajoM se bhI utpanna hote haiN| ___ (jai) yadi (samucchimauraparilappathalayaracidiyatirikkhajoNie.. hiMto uvavajjati) saMmUchimauraparisarpasthalacarapaMcendriyatiryacoM se utpanna hote haiM / (kiM pajjattaehito uvavajjaMti, apajjattaehito uvava. jjaMti ?) kyA paryAptakoM se utpanna hote haiM yA aparyAptakoM se utpanna hote haiM / (goyamA) he gautama ! (pajjattagasaMmucchimehito uvavajjati) paryAptaka saMmUrchimoM se utpanna hote haiM (no apajattagasaMmucchimauraparisappathalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehiMto uvavajjati ?) aparyAptaka saMmarchima uraparisarpasthalacarapaMcendriyatiryacoM se nahIM utpanna hote| uraparisappathalayarapaMci diyatirikkhajoNiehi to uvavajjati ?) 2parisa sthatAya2 5yendriya tiya yAthI utpanna thAya cha 1 (goyamA !) gautm| (samucchimehito uvavajjati, gambhavavakaMtiehito vi uvavajjati) sa bhUchimAthI utpanna thAya che ane garbhathI paNa utpanna thAya che. (jai) yahi (samucchimauraparisappathalayarapaMciM diyatirikkhajoNiehi to uvavajati) samachibha B2parisapathasanya2 payandriya (taya yAthI utpanna thAya cha (ki pajjataehito ucvaja ti, apajjataehi to uvavajjati) zu payatithI utpanna thAya che , mapayatithI 65nna thAya che ? ( goyamA) OM gautama (pajjattaga saMmucchimehiMto uvavajja pi) paryAsa bhUchi bhAthI 64-1 thAya che (no apajjattA saMmunchima utparisappathalayarapaMciMdicatirikkhajoNiehi to uvavajjati) aparyAya saMbhUmi uraparisarpa sthalacara pacendriya tiryaMcethI utpana nathI thatA Page #1054 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUtra 1022 upapadyante, ? aparyAptakebhyaH upapadyante ? gautama ! paryAptagarbhavyutkrAntikebhya upapadyante, no aparyAptagarbhavyutkrAntikoraH parisarpasthalacarapaJcendriyatiryagyonikebhyaH upapadyante ? yadi bhujaparisarpasthalacarapaJcendriya tiryagyonikebhya upapayante ? kiM saMmUcchima bhujaparisarpa sthalacarapaJcendriyatiryagyonikebhya upapadyante ? garbhavyutkrAntikabhujaparisarpasthalacarapaJcendriyatiryagyonikebhya upapadyante, gautama ! dvAbhyA (ja) yadi (TorakkaMtiya uraparisappathalapara paMcidiyatirikkhajoNiehiMto uvavajjaMti) yadi garbhaja uraparisarpasthalacarapaMcendriya tiryacoM se utpanna hote haiM ? (kiM pajjattarohito uvavajrjjati, apajjatagehiMto uvavajjaMti ?) yA paryAtakoM se utpanna hote haiM ? athavA aparyAptakoM se utpanna hote haiM ? (goyamA) he gautama! (pajjattagaganbhavakka~tiehiMto uvavajrjjati) paryAptaka garbhajoM se utpanna hote haiM ? (no apajjanttagaganbhavakkaMtiyauraparisappathalayarapaMcidiyatirikkhajoNiehiMto uvavajjaMti ?) aparyApta garbhaja uraparisarpasthalacarapaMcendriyatiryacoM se nahIM utpanna hote haiM / (ja) yadi (bhuparisappathalayarapaMcidiyatirikkhajoNiehiMto uvavajrjjati) bhujaparisarpa sthalacara paMcendriya tiryaMcoM se utpanna hote haiM (kiM saMmucchima bhujaparisappadhalayarapaMcendriyatirikkhajoNiehiMto ubavajjati ) kyA saMsRmi bhujaparisarpa sthalacara paMcendriya tiryaMcoM se utpanna hote haiM (gagbhavakkaMtiya bhuyaparisappathalayara paMcidiyatirikkha (jai) yahi (gavbhavatiya uraparisappayalayarapaMci diyatirikkhajoNiehi to ubavajjati) yahi garla 4 2parisarpa sthasayara pathendriya tiryagAthI satyanna thAya che (kiM pajjanttagehiMto uvavajjati, apajjattage hi to vavajjati ?) zu paryApta hAthI utpanna thAya che athavA aparyAsaathI utpanna thAya che ? ( goyamA ! ) he gautama! (pajjantagaganbhavaka tiehiM to uvavajjati) paryAptamgala levI utpanna thAya che (nI apajjattagaganbhavakka tiyauraparisappathalayarapaMci diyatirikkhajaNiehiMto uvavajjati) maryA garla 2parisarpa sthAyara yathendriya tiryceAthI utpanna thatA nathI. (ja) yahi ( muyaparisappathalayarapaM ciMdiyatirikkhajoNiehiM to ubavajJa ti) parisarpa sthAyara pathendriya tiryagAthI utpanna thAya che (kiM saMmucchimabhuyaparisappathalayara paMciMdiyatirikvajoNiehiM to uvavajjati) zuM saMbhUrchima - 'parisarpa' sthasathara pathendriya tiryathAthI utyanna thAya che (gavbhavaka tiyabhuyaparisappathalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehiM to uvavajja' ti) garla lubhyarisarca sthAyara Page #1055 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 6 sU.9 uraparisAdInAmekasamayenopapAtani0 1023 mapi upapadyante, yadi saMmUcchimabhujaparisarpasthalacarapaJcandriyatiryagyonikebhya upapadhante ? kiM paryAptakasaMmUcchimabhujaparisarpasthalacarapaJcendriyatiryagyonikebhya upapadyante, aparyAptakasamUcchimabhujaparisarpasthalacarapaJcandriyatiryagyonikebhya upapadyante ? gautama ! paryAptakebhya upapadyante, no aparyAptakebhya upapadhante ? yadi garbhavyutkrAntikabhujaparisarpasthalacarapaJcandriyatiryagyonikebhya upapadyante, kiM paryAptakebhya upapadyajoNiehito uvavajjaMti ?) garbhaja bhujaparisa sthalacara paMcendriya tiryacoM se utpanna hote haiM ? ((goyamA ! dohito vi uvavajjati) he gautama ! donoM se hI utpanna hote haiM / (jaI saMmucchimabhuyaparisappathalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati) yadi saMmUchima bhujaparisarpa sthalacara paMcendriya tithaMcoM se utpanna hote haiM, (kiM pajjantagasamucchimabhuyaparisappajalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehiMto uvavajjati) kyA paryAptaka saMmUrchima bhujaparisarpa sthalacara paMcendriya tirya coM se utpanna hote haiM / (apajjattagasaMmucchimabhuyarisappathalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehito udhavajjaMti ?) aparyAtaka saMmUrchima bhujaparisarpa sthalacara paMcendriya tiryacoM se utpanna hote haiM ? (goyamA) he gautama ! (pajjattehito uvadhajjati) paryAptakoM se utpanna hote haiM (no apabattaehiMto uvavajjati) aparyAptakoM se nahIM utpanna hote| (jai) gambhavakkaMtiyabhuyaparisappathalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehiMto uvavajjati) yadi garbhaja bhujaparisarpa sthalacara paMcendriya tiryacoM payandriya tiya yAthI utpanna thAya cha 1 (goyamA ! dohito vi uvavajjati) gautama ! banethI utpanna thAya che (jai saMmucchimabhuyaparisappathalayarapaMciMdiyatidikkhajoNiehi to uvavajjati) yadi saMmUchima bhujaparisarSa sthalacara paMcendriya tiyAthI utpanna thAya che (kiM pajjattatagasaMmucchimamuyaparisappathalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehiM to uvavajjati) zuM paryApta saMmUrNima bhuja parisarpa sthalacara paMcendriya tiyAthI utpanna thAya cha (apajjattagasamucchimabhuyaparisappathalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehiM to uvavajjaMti ?) aparyAsa sa bhUmi suparisa5 25sayara pandriya tiya sAthI G4-1 thAya cha 1 (goyamA !) 3 gItama! (pajjattaehiM to uvavajjati) pothI utpanna thAya che (no apajjattaehi to uvavajjati) maparyAsa nathI utpanna yatA (jai gambhavatiyabhuyaparisappathalayarapaMciM diyatirikkhajoNiehito uvavajjati) ne sura parisa sthalaya2 5'yendriya tiya yAcI panna yAya Page #1056 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1024 prazApanAce nte, aparyAptakebhya upapadyante ? gautama ! paryAptakebhya upapadyante, no aparyAptakebhya upapadyante / yadi khecarapaJcendriyatiryagyonikesya upapadyante, kiM saMmRcchimakhecarapaJcandriyatiryagyonikebhya upapadyante, garbhavyutkrAntikakhecarapaJcandriyatiryagyonikebhya upapadyante ? gautama ! dvAbhyAmapi upapadyante, yadi saMmRcchimakhecarapaJcendriyatiryagyonikebhya upapadyante, kiM paryAptakebhya upapadyante, aparyAptakebhyaH upapadyante ? se utpanna hote haiM (kiM pajjattaehito ucavajjati, apajattaehito ucavajjaMti ?) kyA paryAptakoM se utpanna hote haiM, athavA aparyAptakoM se utpanna hote haiM ? (goyamA) he gautama ! (pajjattahito uvavati, no apajjattaehiMto uvavajjaMti) paryAptakoM se utpanna hote haiM, aparyApsakoM se nahIM utpanna hote / (jaha khayarapaMciMdiyatirikkhajohipahito uvavajjati) yadi khecaracendriyatiryaMcayonikoM se utpannahote haiM (kiM samucchimakhayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehitouvavajjaMti)kyA saMmUchima khecarapaMcendriya tiryaMcoM se utpanna hote haiM (ganbhavatiya khahayara paMcediyatirikkhajoNiehiMto uvavajjaMti ?) garbhaja khecarapaMcendriya tiyaMcoM se utpanna hote haiM ? (goyamA ! dohito vi ucavajjati) he gautama ! donoM se utpanna hote haiN| ___ (jaha samucchimakhahayarapaMciMdiyatirikvajoNirAhiMto ucavajjati) yadi saMmRrchima khecara paMcendriya tithaMcoM se utpanna hote haiM (kiM paJjattaehiMto uvavajaMti, apajjattaehiMto uvavajjati ? ) kyA paryAptakoM cha (ki pajjattaehi to ubarajjati apajjattaehi to upayajjati) bhuparyAyI panna thAya cha athavA 25paryAyI panna thAya cha ? (goyamA / ) 3 gautama ! (pajjattaehi to uvavajjati no apajattaehito upavajjati) pAthI utpanna thAya che aparyAptakethI nathI utpanna thatA (jai khayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehi to uvavajjati) yaha ya2 payandriya tiya yonithI 4-1 thAya che (ki samucchimakhahayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehiM to uAyaja ti) zusa bhUmi 22 5'yandriya tiya nyAthI utpanna thAya che (gambhavakaniyakhabaharapaMci diyatirikkhajoNipahiM to uvajjati) Mot ya2 pazyandriya tiya"yAthI utpanna thAya cha 1 (goyamA !) gautama ! (do hiMto vi udavajja vi) pannethI panna. thAya cha (jai samucchigakha parapaMci diyatirikvajaM NiehiM to uavajjati) yahi sa bhUbhi me52 5yendriya tiyAthI panna. thAya che (ki pajjattaehi to uvava. jjati, apajjattaehiMto ubavajjati 1) zu. paryAyI utpannathAya cha Page #1057 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 6 sU.9 uraparisAdInAmekasamayenopapAtani0 1025 gautama ! paryAzakezya upayayante, no aparyAptakebhyaH upapadyante, yadi paryApta kagarbhavyuskrAntikakhecarapaJcandriyatiryagyonikebhya upapadyante, ki saMkhyeyavarpAyuSkebhya upapadyante? asaMkhyeyavAMpuSkebhya upapadyante? gautama! saMkhyeyArpAyuSkebhya upapadyante, no asaMkhyeyavarSAyukelya upapadyante; yadi saMkhyeyavarSAyuSkagarbhavyutkrAntikakhecarapaJcendriyatiryagyonikasya upapadyante ki paryAtakabhya upapadyante, aparyAptakebhya upapadyante? se utpanna hote haiM athavA aparyAptakoM se utpanna hote haiM ? (goyamA ! pajjattarahito usayajati, lo apajattapahiMto uvadhajjati) he gautama ! paryAptakoM se utpanna hote haiM, aparyAptako le nahIM utpanna hote| ___ (jai pajjalagAvamazakkaMliya khayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjaMti, ki saMkhejavAsAuehito uvavajjaMti, asaMkhejjavAsAuehito upajjati ? ) yadi paryAptaka garbhaja khecarapaMcendriya tithaMcoM se utpanna hote haiM to kyA saMkhyAtavarSa kI AyuvAloM se utpanna hote haiM ! athavA asaMkhyAtavarSa kI AyuvAloM se utpanna hote haiM ? (goyamA! saMkhijjavAsAuehito uvavajjati, no asaMkhijavAsAuehito uvavajjati) he gautama ! saMkhyAtavarSa kI Ayu vAloM se utpanna hote haiM, asaMkhyAta varSa kI Ayu vAloM se nahIM utpanna hote| __(jai saMkhijjavAsAuya gambhavakkaMtiya khayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehiMto uvavajjati, kiM pajjattahiMto uvavajjati, apajjattaehiMto uvavajjati ?) yadi saMkhyAtavarSa kI Ayu vAle garbhaja khecarapaMceMdriya tirthacoM se utpanna hote haiM, to kyA paryAptakoM se utpanna hote haiM mathA mAthI utpanna thAya cha 1 (goyamA ! pajjattaehi to Uvavajjati no apajjattaehiM to uyavajjaMti) paryAyI utpanna thAya cha, aparyAyI utpanna nathI thatA. (jai pajjattagagambhavakaMtiyakhayarapaMci diyatirikkhajoNiehiMto uvavajjaMti, kiM saMkhejjavAsAuehito uvavajjaMti, asaMkhejjavAsAuehiMto uvavajjati ?) yaha paryAptaka garbhaja pocara paMcendriya tiryacethI utpanna thAya che, te zuM saMkhyAta varSanI AyuvALAethI utpanna thAya che athavA asaMkhyAta varSanI AyuvALAmethii 64-1 thAya cha 1 (goyamA / (saMkhijavAsAuehiM to uvavajaMti, no asaMkhijjavAsAuehiM to upavajjati) 3 gautama ! sadhyAta no mAyuSyavANAthI utpanna thAya che, asaMkhyAta varSanI AyuvALAthI nathI utpanna thatA (jai saMkhijavAsAuyaganbhavatiyakhayarapaMci diyatirikvajoNiehiMto uvavajaMti ki pajjattagehiM to uvayajjaMti, apajattaehiM to uvavati?) ne sabhyAta pra0 129 Page #1058 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1026 prahApanAne gautama ! paryAptakebhya upapadyante, no aparyAsakebhya upapadyanne, yadi manuSyebhya upapadyante kiM saMmUchisamanuSyebhya upapadyante, garbhavyutkrAntikamanuSyebhya upapadyante ? gautama ! no saMmRcchimamanuSyebhya upapadyante, garbhavyutkrAntikamatupyebhya upapadyante, yadi garbhavyutkrAntikamanupyebhya upapadyante ki karmabhUmigagarbhavyutkrAntikamanuSyebhya upapadyante, akarmabhUmigagarbhavyutkrAntikamanuSyebhya upapayante, antaradvIpagagarbhavyuathavA aparyAptakoM se utpanna hote haiM ? (goyamA ! pajattaehito uvavajjati no apajjattahiMto uvavajjati) he gautama ! paryAptakoM se utpanna hote haiM, aparyAptakoM se nahIM utpanna hote| (jai maNurahito uvavajjaMti, ki saMcchilamaNuslehino uvava. jjaMti, gambhavacakratiyamaNussehito uvavajjati) yadi manuSyoM se utpanna hote haiM, to kyA saMmRmbhimanuSyoM se utpanna hote haiM athavA garbhaja manupyoM se utpanna hote haiM ? (goyamA ! no laMmucchimamaNussehito uvavajjati) golama ! saMsUrchima manuSyoM se utpanna nahIM hote (gambhavakvaMtiyamaNuslehino uvavajjati) garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiN| (jai gabhavanakatigramaNussehiMto uvayanjaMti) yadi garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiN| (ki kammabhUmigagambhavatiyanaNussehito uvava. ujaMti) kyA karmabhUmija garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM ? (aka mmatRnigamacakratiyamaNussehito uvavati) akarmabhUmija garbhaja varSanI AyuvALA garbhaja khecara pacendriya tiyAthI utpanna thAya che, te zuM paryAptakethI utpanna thAya che athavA aparyAptakethI utpanna thAya che? (goyamA ! pajattapahiMto uvavanjaMti, no apajattaehiMto ubavajaMti) 3 gautama ! paryAptathI utpanna thAya che, aparyAptakethI utpanna nathI thatA (jaDa maNumme hito uvavajaMti, ki saMmucchimamaNusse hito uvavajjaMti, gambha. vattiyamaNumsehito upavajjati) yahi manuSyothI utpanna thAya cha, t| zusa bhUchibha bhanupyAthI utpanna thAya cha athavA bhanudhyAthI pani thAya cha ? (goyamA ! no samuccimamaNussehito uvavati) gautama ! sa bhUmi manudhyAthI utpanna nathI thatA (ganyavakkaMtiyamaNumsehiMto ubavajjati) ga. manuSyAthI panne thAya che (jai gambhavadaMtiyamaNumsehinto uvavajjaMti) yahi sama bhanuSyAthI utpanna thAya cha (kiM kammabhUmigagabhavatiyamaNumsehito uvavajjati) zubha bhUmikA salara manupyAthI utpanna thAya che? (akammabhUmigagambhavatiyamanurasehito sva. vajati) ||4m bhUmi ga bhanuSyAcI utpanna thAya cha ? (aMtaradIvagagambha Page #1059 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhanI TIkA pada 6 sU. 9 uraparisarpAdInAmekasamayenopapAtani0 6067 , tkrAntikamanuSyebhya upapadyante, gautama / karmabhUmigagarbhavyutkrAntikamanuSyebhya upapadyante, no akarmabhUmigagarbhavyutkrAntikamanuSyebhya upapadyante no antaradvIpakagarbhavyutkrAntikamanuSyebhya upapadyante, yadi karmabhUmiga garbhavyutkrAntikamanuSyebhya upapadyante, kiM saMkhye varSAyuSkebhya upapadyante, asaMkhyeyavarSAyuSkebhya upapadyante ? gautama ! saMkhyeyavarSAyuSkakarmabhUmiga garbhavyutkrAntikamanuSyebhya upapadyante, no manuSyoM se utpanna hote haiM ? (aMtaradIvagaganbhavakkaMtiya maNussehiMto uvavajjati ?) athavA antaradvIpaja garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM ? (goyamA ! kambhUSigarAgbhavakkaMtiyamaNusse hito ucacajjati) gautama ! karmabhUmija garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM / (no akasmabhUmi bhavatiya jaNussehito uvavajjaMti, akarmabhUmija garbhaja manuyoM se nahIM utpanna hote (no antara dIvagaganbhakkatiyamaNusse hiMto uvavajjaMti) antaradvIpaja garbhaja manuSyoM se nahIM utpanna hote / (jai kambhUmigagagbhavatiyamaNussehiMto uvavajjaMti) yadi karma bhUmi meM utpanna hue garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM, (kiM saMkhejjavAsAuehiMto uvavajrjjati ? ) kyA saMkhyAtavarSa kI Ayu vAloM se utpanna hote haiM ? (asaMkhejavA sAuehiMto uvavajjaMti ?) yA asaMkhyAta varSa kI Ayu vAlo se utpanna hote haiM ? (gomA ! saMkhejjavAsAjyakamma bhUmigaganbhavakkaMtiyamaNussehiMto uvavajjati) he gautama! saMkhyAtavarSa kI Ayu vAle karmabhUmija garbhaja manuSyoM se utpanna hote vatiya maNussehiMto ubavajjaMti ?) athavA antaradvIpa garla? manuSyothI utpanna thAya che ? (goyamA ' kammabhUmigagavbhavakkaMtiyamaNussehinto uvavajjaMti, no akamma* bhUmigaganbhavakkaM tiyamaNusse hito uvavajjaMti) he gautama / umabhUmi garla manuSyethI utpanna thAya che, akama bhUmija gaja manuSyethI utpanna nathI thatA (no aMtaradIvagagavbhavakkaMtiyamaNusse hito uvavajjaMti) antara dvIpa 4 garla manuSyAthI nathI upanna thatA (jai kammabhUmigagavbhavakka~tiyamaNussehiMto uvavajrjjati) yahi urbhabhUbhibhAM utyanna thayeA garlana manuSyothI utpanna thAya che (kiM saMkhejjavAsAuehiMto uvavajrjati) zu saMkhyAta varSAnI AyuSyavANAgothI utpanna yAya hai ? (asaMkhejja vAsAuehi to uvavajrjjati ?) agara asaMkhyAta varSanI AyuSyavANAmothI utpanna thAya che ? (goramA / saMkhejja vAsAugra kammabhUmigaganbhavakka tiyamaNumsehito ucacati) huM gautama ! sakhyAta varSanI AyuSyavALA kabhUmija garbhaja manuSyathI Page #1060 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1028 sApanA asaMkhyeyavarpAyuSkakarmabhUmigagarbhavyutkrAntikamanuSyebhya upapadyante / yadi saMkhyeyavarSAyuSkakarmabhUmigagarbhavyutkrAntikamanuSyebhya upapadyante, kiM paryAptakasya upapadhante, aparyAptakebhya upapadyante ? gautama ! paryAptakebhya upapadyante, no aparyAptakebhya upapadyante / evaM yathA audhikA upapAditAstathA ragnaprabhApRthivInairayikA api utpAdayitavyAH, zarkarAprabhApRthivInairayikANAM pRcchA, gautama ! ete'pi yathA haiN| (no asaMkhijavAsAuyakammabhUmigagaravAtiyamaNussehito ubavajjaMti)asaMkhyAtavarSa kI Ayu vAle garbhaja manupyoM se utpanna nahIM hote (jaI saMkhejjavAsAuyasammabhUmigagambhavatiyakhaNuslehito uvavajjaMti ?) yadi saMkhyAtavarSa kI Ayu vAle karma bhUmi meM utpanna manuSyoM se utpanna hote haiM (kiM pajattarohito ucavajjaMti, apajjata. hiMto uvavajjati ? ) kyA paryAptakoM se utpanna hote haiM yA aparyAptakoM se utpanna hote haiM ? (goyamA ! pajjattaehiMto uvarajjaMti no apajjattaehito uvavajjaMti) he gautama ! paryAptakoM se utpanna hote haiM, aparyAptakoM se nahIM utpanna hote| (evaM) isa prakAra (jahA) jaise (ohiyA uvAiyA) sAmAnya nArakoM kI utpatti kahI (tahA) usI prakAra ( rayaNappabhApuDhavi neraiyA vi uvavAeyavyA) ratnaprabhA pRthvI ke nArakoM kA utpAda samajhanA caahie| (sakarappabhApuDhavi neraDyA NaM pucchA !) zarkarAprabhA :pRthvI ke nArakoM ke viSaya meM pRcchA ? (goyamA ! ete vi jahA ohiyA tahe tpanna thAya che (no asaMkhajjavAsAuyakammabhUmigagambhavatiyamaNussehito ubavajaMti) asabhyAta panI mAyuvA gama manuSyathA tpanna nathI yatA (jai saMkhejjavAsAuyakammabhUmigagambhavatiyamaNusse hiMto uvavajjati) yahi saMkhyAta varSanI AyuSyavALA karmabhUmimAM utpanna thayela garbhavyutkAnika bhanudhyAthI utpanna thAya che (kiM pajjatAhiMto uvavajaMti ? apajjattarohito ubavajati ?) zu paryAyI utpanna bAya che, magara aparyAyI utpanna thAya cha 1 (goyamA ! panjattaehitA uvavajjati) 3 gautama | patithI apanna yAya che, aparyApakethI utpanna nathI thatA (evaM) zata (jahA) hema (ohiyA udavAiyA) sAmAnya nAnI patiDI (tahA) ra 2 (rayaNappabhA puDhavi neracyA vi uvavAeyavvA) ratnaprabhA pRthvInA nArakene utpAda samajavuM joIe (sapharappamA paDhavi naradvarANaM puchA 1) za4213 mA pRthvInA nAnA viSayamA ch| ? (gogamA / ete vi jahA ohiyA tahevovavAeyavA) 3 Page #1061 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 6 sU.9 uraparisAdInAmekasamayenopapAtani0 1029 audhikAstathaivopapAdayitavyAH navaraM saMmUcchimebhyaH pratiSedhaH kartavyaH, bAlukAprabhApRthivInairayikAH khalu bhadanta ! kebhya upapadyante ? gautama ! yathA zarkarAmamA pRthivInairayikAH, navaraM bhujaparisarpebhyaH pratiSedhaH kartavyaH paGkapramApRthivInairayikANAM pRcchA, gautama ! yathA vAlukAprabhApRthivInairayikA navaram-khecarebhyaH pratiSedhaH kartavyaH, dhUmaprabhApRthivI narayikANAM pRcchA, gautama ! yathA paGkaprabhApRthivInairayikAH, navaraM catuSpadebhyaH pratiSedhaH kartavyaH, tamApRthivInairayikAH vovavAeyavA) he gautama ! inakA upapAtabhI sAmAnya nArakoM ke jaisA samajhanA cAhie (navaraM) vizeSa (saMmucchimehito) saMmUcchimoM se (paDiseho) niSedha (kAyavvo) karanA caahie| (vAluyappabhApuDhavi nerahayA gaM bhaMte ! kaohiMto uvavajjati ?) he bhagavan ! vAlukAprabhA pRthvI ke nairayika kahA~ se utpanna hote haiM ? (goyamA ! jahA sakkarappabhA puDhavi neraiyA) he gautama ! zarkarAprapA pRthvIke nArakoM ke samAna' (navaraM) vizeSa (bhuyaparisappehito paDiseho kAyayo) bhujaparisarpo se utpanna hone kA niSedha karanA caahie| ___(paMkappabhA puDhavi neraiyANaM pucchA) paMkaprabhA pRthivI ke nArakoM ke viSaya meM pRcchA (goyamA! jahA vAluyappabhA puDhavi neraiyA) he gautama ! vAlukAprabhA pRthivI ke nArakoM ke samAna (navaraM) vizeSa khayarehiMto paDiseho kAyaco) khecaroM se niSedha karanA caahie| (dhUmappabhApuDhavi neraiyANaM pucchA ?) dhUmaprabhA pRthivI ke nArakoM ke viSaya meM prazna ? (goyamA ! jahA paMkappabhA puDhavi neraiyA) paMkaprabhA gautama ! amana pAha pazu sAmAnya nArI samanavAna. (navara) vizeSa (samucchimehiMto) sabhUchi mAthI (paDiseho) niSedha (kAyavvo) 42vAya. (vAluyappabhI puDhavi neraiyANaM bhaMte ! kaohiMto uvayajati ?) sAvan ! pAtupramA pRthviin| nai4i 4yAMthI utpanna thAya che ? (goyamA : jahA sakarappabhA puDhavi neraiyAM) gautama ? zarAmA pRthvInA nAnI samAna (navara) vizeSa (bhuyaparisappehito paDiseho kAyabo) suparisathI pana thapAna niSedha kara joIe. (paMkappabhA puDhavineraiyANaM bhaMte ! pucchA ?) 57pralA jInA nAnA viSayamA cha ? (goyamA / jahA vAluyappabhA puDhavi neraiyA) gautama ! vaasu4|| pramA pRthvIna nAsAnA samAna (navaraM) vizeSa (khahayarehito paDiseho kAyavyo) becarethI niSedha karavuM joIe. (dhUmappabhApuDhavineraiyANaM pucchA ?) dhUmapramA pRthvInA nAnA viSayamA 48 ? (goyamA jahA paMkappabhA puDhavineraiyA) 54mA pRthvInA nAnA Page #1062 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aMzApanAstra khalu bhadanta ! kebhya upapadyante ? gautama ! yathA dhUmaprabhApRthivInairayikAH, navaram sthalacarebhyopi pratiSedhaH kartavyaH, anena abhilApena, yadi paJcendriyatiryagyonikebhyaH upapadyante kiM jalacarapaJcendriyatiryagyonikebhya upapadyante, sthalacarapaJce ndriyebhyaH upapadyante, khecarapaJcendriyebhya upapadyante ? gautama ! jalacarapaJcendriyebhya upapadyante, no sthalacarebhyo no khecarebhya upapadyante, yadi manuSyebhya upapadyante pRthivI ke nArakoM ke samAna (navaraM) vizeSa cauppaNahito vi paDise ho kAyavyo) catuSpadoM se bhI niSedha kara denA cAhie (tamApuDhavi nerayANaM bhaMte ! kaohito uvavajjati ?) he bhagavan ! tamaHprabhA pRthvI ke nAraka kahAM se utpanna hote haiM ? (goyamA ! jahA dhUmappabhA puDhavi nerahayA) he gautama ! dhUmaprabhA ke nArakoM ke samAna (navaraM) vizepa (dhalayarehito vi paDiseho kAyayo) sthalacaroM se bhI nipedha karanA cAhie (imeNaM abhilAveNaM) isa abhilApa-zabdaprayoga se (jai paMciMdiyatirivakhajoNiehito upavanaMti) yadi paMcendriya tiryaMcoM se utpanna hote haiM / (kiM jalayarapaMcidiehito uvavajjati) kyo jalacarapaMcendriya tithaMcoM se utpanna hote haiM ? (thalayara paMciMdiehiMto uvavajjaMti) sthalacara paMcendriyoM se utpanna hote haiM ? (gvaTara paMciMdiehito uvavajjaMti ?) khecara paMcendriyoM se utpanna hote haiM ? (goyamA) he gautama ! (jalayara paMcidiehiMto uvavajjaMti) jalacara paMcendriyoM se utpanna hote haiM, (no thalayarehito) sthalacaroM se nahIM (no khayarehiMto) khecaroM se nahIM uvavajjati) utpanna hote haiN| samAna (navaraM) vizeSa (caupaehito vi paDiseho kAyaco) yatu pahAthI paniSadha 4za he leNe (tamA puDhavi neraIyANaM bhaMte : kaohinto uvavajjaMti) 3 bhagavAn ? tama. pRthvInA nA24 4yAthI utpanna thAya che ? (goyamA ! jahA dhUmappabhA puDhavineraiyA) 3 gotama! dhUmaprasAnA nAnI samAna (navaraM) vizeSa (thalayarehito paDiseho kAyavvo) sthakSayarothI para nibaMdha 423 naye (imeNa bhilAvaNa) mA manisA zaNTa prayAgathI (jai paMciMdiyatirikkhajoNiehito khavajjati) yahi pathendriya tirthayAthI utpanna thAya che (kiM jalayarapaMcidiehino khavajjati) zusa-ya2 pazyandriyAthI utpanna thAya che (thalayarapaMcidieho ukhavajjati) sthAyara pathandriyAthI pani thAya cha (khahayarapaMcidiehito khavajati) nya2 pathendriyAthI tpanna thAya che (goyamA! he gautama ! (jalayara. paMcidie hito uvavajjati) saya 5yendriyAthI spanna thAya che (no khayarehito uvajjati) me yazathI panna, yatA nathI. Page #1063 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada6 sU.9 uraparisaryAdInAmekasamayenopapAtani0 1031 kiM karmabhUmigebhya upapadyante, akarmabhUmigebhya upapadyante, antaradvIpebhya upapadhante ? gautama ! karmabhUmigebhya upapadya-te, lo akarmabhUmikebhya upapadyante, no antaradvIpebhya upapadyante, yadi karmabhUmikebhya upapadyante, kiM saMkhyeyavarpAyuSkebhya upapadyante, asaMkhyeyavarSAyuSkebhya upapadyante ? gautama ! saMkhyeyavAyuSkamya upapadyante, no asaMkhyeyavarpAyuSkebhya upapadyante, yadi saMkhyeyavarSAyuSkebhya upapadyante kiM paryAptakebhya upapadyante, aparyAptakenya upapadyante ? (jaI maNussehito uvavajjati) yadi manuSyoM se utpanna hote haiN| (kiM kambhUmiehiMto uvavajjati) kyA karmabhUmijoM se utpanna hote haiM ! (akammabhUmiehito uvavajjati) akarmabhUmijoM se utpanna hote haiN| (aMtaradIvaehito uvavajjati ?) antara dvIpajoM se utpanna hote haiM ? (goyamA ! kammabhUmiehito uvavajjati) he gautama ! karma bhUmijoM se utpanna hote haiM, (no akambhUmiehito uvavajjati) akarma mijoM se utpanna nahIM hote (no aMtaradIva ehito uvavajjati ) antara dvIpajoM se upanna nahIM hote| (jai kammabhUmiehito uvavajjati) yadi karmabhUmijoM se upAna hote haiM / (kiM saMkhejjavAsAuehito upayajjaMti, asaMkhejjAvAsAue. hiMto uvavajjaMti ?) kyA saMkhyAta varSa kI Ayu vAloM se utpanna hote haiM athavA asaMkhyAta varSa kI Ayu vAlo se utpanna hote haiM? (goyamA!) he gautama ! (saMkhejjavAsAuehito uvavajjati no asaMkhejjavAsAuehito uvavajjati) saMkhyAtavarSa kI Ayu vAloM se utpanna hote (jai maNussehito uvavajjati) ne manuSyAthA atpanna thAya cha (kiM kammabhUmiehiMto uvavajjati) zubhamUbhinayI utpanna thAya che (akammabhUmiehito ubavajaMti) ma4ma bhUbhinayI 5 thAya cha (aMtaradIvaehiMto uvavaNjaMti ?) antara vipanthI utpanna thAya che (goyamA ! kammabhUmiehito uvavanjaMti) hai gautama ! bhavabhinayI utpanna thAya che (no akammabhUmiehiMto uvavajjaMti) mabha mUbhi. nathI apana yatA nathI (no aMtara dIvaehito uvavajaMti) mata2 dIpathA utpana thathI thatA (jai kammabhUmiehito uvavajaMti) yahi bhabhUbhinnathA 4-1 thAya che (kiM saMkhenjavAsAuehiM to uvavajjaMti, akhejjavosAuehiMto uvavajaMti) zu sadhyAta varSanI AyuvALAthI utpanna thAya che athavA asaMkhyAta varSanI AyuvALAthI utpanna thAya cha ? (goyamA ) gautama / (sakhejjavAsAuehi to uvavajjati, no asaMkhejavAsAuehiMto ubavajjati) sabhyAta varSanI mAyuvANAthI pannathAya cha, masabhyAta varSanA yuvANAmAthI nathI satpanna yatA (jai saMkhejjavAkhAuehito Page #1064 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1032 prajJApanAsUtre gautama ! paryAptakebhya upapadyante, no aparyAptakebhya upapadyante, yadi paryAptakasaMkhyeyavarpAyuSkarmabhUmigebhya upapadyante kiM strIbhya upapadyante, puruSebhya upapadhante, napuMsakebhya upapadyante ? gautama ! strIraya upapadyante, puruSebhyaH upapadyante, napuMsakebhyo'pi upapadyante, adhaHsaptamapRthivInairayikA khalu bhadanta ! kebhya haiM, asaMkhyAta varSa kI Ayu vAloM se nahIM utpanna hote haiN| (jai saMkhejjavAsAuehito uvavajjaMti) yadi saMkhyAta varSa kI Ayu vAloM se upanna hote haiM (kiM pajjattaehiMto uvavajjati, apajjattaehiMto uvavajjati) kyA paryAptakoM se utapanna hote haiM yA aparyAptakoM se utpanna hote haiM ? (goyamA ! pajjattaehiMto uvavajjati, no apajjattaehito uvavajjaMti) he gautama ! paryAptakoM se utpanna hote haiM, aparyAptakoM se nahIM utpanna hote| (jai pajjattaga saMkhejjavAsAuyakammabhUmiehiMto uvavajjati) yadi paryAptaka, saMkhyAta varSa kI Ayu vAle karmabhUmijoM se utpanna hote haiN| (kiM ithiehito uvavajjaMti?) kyA striyoM se utpanna hote haiM ? (purisehito uvavajjati) puruSoM se upanna hote haiM ? (napuMsaehito uvavajjati) napuMsakoM se utpanna hote haiM ? (gothamA ! itthIhiMto uvavajjati) he gautama ! striyoM se utpanna hote haiN| (purisehito uvavajjaMti ?) puruSoM se utpanta hote haiM (napuMsaehito vi uvavajjati) napuMsakoM se bhI utpanna hote haiN| (ahe sattamA puDhavineraiyA NaM bhaMte ! kaohiMto uvavajjaMti ?) uvavajjati) yahi sadhyAta nI mAyuvANAmAthI utpanna yAya che (ki pajjattae hi to uvavajjati, apajjattaehi to uvavajjati) zu paryAyI utpanna thAya cha agara aparyAyI utpanna thAya che ? (goyamA ! pajjattaehiMto uvavajjati, no apajjattaehiMto ukhavajjaMti) 3 gautama ! paryAptIthI tpanna thAya cha, 15ryAsathI nathI utpanana thatA (jai pajjattAsaMkhejavAsAuyakammabhUmiehi to uvavajaMti) yaha paryAsa, saNyAta varSanI mAyuvANA 4 bhUbhinnathI utpanna thAya che ? (kiM ithie hiMto ubavajAti ?) zukhAyAmAthI Burna yAya cha ? (purisehiMto uvavajjatti / ) pu3pothI Grver yAya che ? (napuMsaehi to uvavajjati) nasAthI tpanna thAya cha ? (goyamA / itthIhi to ubavajjaMti) 3 gautama | strIyAthI utpanna thAya cha (purisehi to upavajjati) 53pothI latpanna thAya che (napuMsae hi to vi uvavajjati) nasAthI para utpanna thAya che - (yahe sattamApuDhavi neraiyANaM bhaMte ! kaohiM to uvavajjaMti ?) adhaHsasabhI Page #1065 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAyazedhinI TIjJA pada 6 sU.9 uraparisadIyAmekalamayenopapAtani0 1033 upapadyante ? gautama ! elaJcaitra, bhavaram-strIbhyaH pratipeyaH kartavyaH-asaMjJinaH khalu prathamAM dvitIyAmapi sarispAsmIyAM pkssigH| sitAH bAMti caturthIm uragA punaH paJcamIM pRthivIm // 1 // pAThIzca striyo matsyA manuSyAzca saptamIm pRthivIm / ee paramopapAto boddhavyo larakapRthivInAm ||2||suu0 9 / / ___TIkA---gautamaH pRcchati- 'jai uraparisappathalayarapaMcidiyatirikkhajoNiehiMto uvavajjati he madanta nairadhimAH yadA uraHparisaparathalacarapaJcendriyatiryagyonikebhya upapacante tadA "kiM saMcchimArisappathalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehito-uvavajjati' kiM saMcchimora parisIpalacarapaJcendripatiryagyonikebhya adhaHsaptamI pRthivI ke nAraka, he bhagavAn kahAM se utpanna hote haiM ? (goyanA ! evaM ceva) he gautama ! isI prakAra lambAmA ke samAna (navaraM itthIhito paDileho kAyako) vizeSa-triyoM le utpanna hone kA niSedha karanA caahie| gAthAoM kA artha-(jalanI) asaMjJI (khala) nizcaya se (paDhamaM) pahalI larakabhUmi meM (doccapi larIliyA) sarIsRpa dUsarI meM (takSya pakrasI) pakSI tIsadI meM (sIhA jati cautthi) siMha cauthI bhUmi meM (uragA) uraga (puNa) punaH (paMcarmi puDhapiM) pAMcavIM pRthvI meM (chaTTi ca itthiyAo) striyAM chaThI meM (lacchA saNuyA ya sattami puDhaviM) maccha aura manuSya sAtavIM pRthvI meM utpanna ho sakate haiM / (eso) yaha (paramobAo) utkRSTa upapAta (boddhavvo) jAnanA cAhie (naragapuDhavINaM) narakasUmiyoM meM // 9 // TIkArtha-gautama-prazna karate haiM-he bhagavana ! yadi nAraka jIva uraparisarpa sthalacara paMcendriya tirtha coM se utpanna hote haiM to kyA saMmUrchima pRthvInA nA24, ra bhagavan / 4yAthI mApIna panna yAya cha ? (goyamA ! evaM ceva) gauta5 / mekara prazAre tabha:pramAnA samAna (navaraM itthIhiMto paDiseho kAyavyo) vizeSa sImAthI 5.na. paane| niSedha 423 / naye gAthAmAna 24 :-(asannI) asazI (khalu) nizvayathI (paDhama) 59sI 24 bhUmimA (do cca pi sarIsivA) sarIsa5 mA (taiya pakkhI) pakSI zrI (khIhA jati cautthiM) sidhyAthI mUbhibhA (uragA) 92 (puNa) dhuna (paMcami puDhavi) pAMyamI pRthvImA (chaTriMca itthiyAo) sIgAchImA (maccho maNuyAya sattami puDhaviM) bha27 bhane manuSya sAtabhI pRthvImA 5nna za che (eso) 2 // (paramovAyo) eve 5pAta (boddhayo) My (naragapuDhavINa) na24 bhUbhiyAmAM // 1-2 // 6 // TIkAI-zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavan je nAraka jIva uraH parisarpa raghalacara paMcendriya tiryacethI utpanna thAya che te zuM saMmUrNima Page #1066 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1034 prajJApanAso upapadyante ! kiMvA 'gabbhavatiya uraparisappathalayarapaMciMdiyatirikkhanoNiehito uvavajjati ! garbhavyutkrAntikora parisarpasthaLacarapaJcandriyatiyagyonivebhyo upapadyante ! bhagavAn Aha-' goyamA ! he gautama ! 'saMmucchiye hito uvarajjaMti' gambhavakkatiehitovi uvavajjati' saMmUcchimebhyaH ura parisarpasthalacarapaJcendriyatiryagyonikebhyo nairayikA upapadyante / atha ca garmavyutkrAntikasyaH ura:parisarpasthalacarapaMcendriyatiryagyonikebhyaH nairapikA upapadyante, gautamaH pRcchati'jai saMsucchimauraparisappathalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati' yadA samUcchimora parisarpasthalacarapaJcendriyatiryagyonikebhyaH nairayikA upapadyante ? tadA-'kiM pajattaehito uvavajjati' apajjattarohito uvavajjati ? kiM paryAptakebhya saMmUcchimora parisarpamthalacarapaJcandriyatiryagyonikebhya upapadyante ! kiM vA aparyAuraparisarpa sthalacarapaMcendriya tithaMcoM se utpanna hote haiM ? athavA garbhaja uraparisarpa sthalacara paMcendriya tirya coM se utpanna hote haiM ? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! saMmRrchima uraparisarpa sthalacara paMcendriya tiryacoM se utpanna hote haiM aura garbhaja uraparisarpa sthalacara paMcendriya tithaMcoM se bhI utpanna hote haiN| - gautama-bhagavan ! yadi saMmRchima uraparisarpa sthalacara paMcendriya tiryaMcoM se utpanna hote haiM to kyA paryAptaka saMmUrchima uraparisapa sthalacara paMcendriyoM se,utpanna hote haiM athavA aparyAptaka saMmRrchima uraparisarpa sthalacara paMcendriya tiryaMcoM se utpanna hote haiM ? bhagavAn-gautama ! paryAptaka saMmUchiyoM se utpanna hote haiM, aparyAptaka saMmRrchima uraparisarpa sthalacara paMcendriya tirthacoM se nahIM utpanna hote hai| ura.parisarpa sthalacara paMcendriya tiyAthI utpanna thAya che athavA garbhaja ura parisapa sthalacara paMcendriya tiryacethI utpanna thAya che? zrI bhagavAna uttara Ape che-he gautama ! saMbhUmi ura parisarSa sthalacara paMcendriya tiryacethI utpanna thAya che ane garbhaja ura.parisarSa sthalacara paMcendriya tiryacethI paNa utpanna thAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana-cadi sa mUchi ura parisarpa sthalacara pace. ndriya tiyAthI utpanna thAya che to zuM paryAptaka saMmUrNima ura parisarSa sthalacara paMcendriya tiyAthI utpanna thAya che athavA aparyAptaka saMmUrNima ura parisarpa sthalacara paMcendriya tiyAthI utpanna thAya che? zrI bhagavAn he gautama ! paryAptaka sa mUchi methI utpanna thAya che, apa Page #1067 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyodhinI TIphA pada 6 khU.9 uraparisAdInAmaikasamayodvartanAni0 1035 patakebhyaH saMmUcchimora parisarpasthalacarapaJcendriyatiryagyonikebhyaH upapadyante ? bhagavAn Aha-goyamA ! he gautama ! 'pajattAsaMmucchi me hito uvavajjati' paryAptaka saMmRcchimeMbhya uraHparisarpasthalacarapaJcandriyatiryagyonikebhyo nairayikA upapadyante, 'no apajjattAsamucchimauraparisappathalayarapaMciMdiyatirikra joNiehito uvavajjati no aparyAptakasaMmUcchimora parisarpasthalacarapaJcendriyatiryagyonikebhya upapadyante, gautamaH pRcchati-' jai gambhavatiyauraparisappathalayara paMciMdiyatirikkhajoNiehito unavajjaMti-' yadA garbhavyutkrAntikoraHparisarpasthalacarapaJcendriyatiryagyonikebhyo-nairayikA upapadyante, tadA 'kiM paJjattarohito ukvajjati,apajjaehito uvavajjati' kiM paryAptakebhyo garbhavyutkrAntikora parisarpasthalacarapaJcendriyatiryagyonikebhyo nairayikA upapadhante ? kiM vA aparyAptakagarbhavyutkrAntikora:parisarpasthalacarapaJcandriyatiryagyonikezya upapadyante ? bhagavAn Aha-'goyayA ! 'he gautama! 'pajjattagagavyavattie hito upavanaMti' paryAptakagarbhavyutkrAntikebhya uraHparisarpasthalacarapaJcendriyatiryagyonikebhyo nairayikA upapadyante, 'no apajjatagagabbhavakaMtiyauraparisappathalayarapaMcidiyatirikkha joNiehito uyabajjati' no aparyAptakagarbhavyutkrAntikora:parisarpasthalacarapaJcendriyatiryagyonikebhyo nairayikA upapadyante, gautamaH pRcchati-'jai bhuyaparisappathalayarapaMciMdiyatirikkhajoNie gautama-he bhagavan ! yadi garbhaja uraparisarpa sthalacara paMcendriya tiryacoM se nAraka utpanna hote haiM to kyA paryAptaka garbhaja uraparisarpa sthalacara paMcendriya tiryacoM se utpanna hote haiM athavA aparyAptaka garbhaja uraparisarpa sthalacara paMcendriya tiryacoM se utpanna hote haiM ? bhagavAn gautama ! paryAptaka garbhaja uraparisarpa sthalacara paMcendriya tiryaMcoM se utpanna hote haiM, aparyAptaka garbhaja uraparisarpa sthalacara paMcendriya tiryaMcoM se utpanna nahIM hote| gautama-he bhagavan ! yadi bhujaparisarpa sthalacara paMcendriya tiryacoM se taka saMmachima ura parisarpa sthalacara paMcendriya tiryathI nathI utpanna thatA. | zrI gautamasvAmI-bhagavad yadi garbhaja ura parisarpa sthalacara paMcendriya tiryathI nAraka utpanna thAya che te zuM paryAptaka garbhaja uraH parisarpa sthalacara paMcendriya tiyAthI utpanna thAya che? athavA aparyAptaka garbhaja ura parisarpa sthalacara paMcendriya tiryamAMthI utpanna thAya che? zrI bhagavAn he gautama | paryAptaka garbhaja ura parisarpa sthalacara paMce. ndriya tiyacethI utpanna thAya che, aparyAptaka garbhaja ura:parisapa sthalacara paMcendriya tiyAthI utpanna nathI thatA Page #1068 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prahApAsUna hito uvavajjati ' yadA bhujaparimarpasthalacarapaJcendriyanigyonicyo nairayikA upapadyante tadA-'kiM samucchimabhuyaparisappavalapampaMciMdiyatiriksajoNiehito uvavajjati ?' kiM saMmRcchimasujaparisarpasthalacarapandriyatibanyonikanyo nairayikA upapadyante, kiM vA-'gavbhavatiyabhuyaparitapayalayarapaMdhidiyatiriksajoNiehito uvavajjati ? garbhavyutkrAntikazujaparisarpasthalacarapaJcandriyatibanyonikebhyo nairayikA upapadyante ? bhagavAn Aha-' goyamA ! he gautama ! 'dodito. 'vi uvavannaMti' dvAbhyAmapi saMmucchimagarbhavyutkrAntika zujaparisasthalacarapazcendriyatiryagyonikebhyaH nairavikA upapadyante, gautamaH pRcchani-'jaya saMmRcchimabhuyaparisappathalayarapaMciMdiyatirikvajoNiedito upavajjati' badA-saMgucchima bhujaparisarpasthalacarapaJcendriyatiryagyonikebhyo nairayikA upapabante, tadA-'ki pajjattayasaMmucchimabhuyaparisappathalayarapaMciMdiyatirikkhanoNiehitI uvayajati' kiM paryAptakasaMmUcchimabhujaparisarpasthalacarapaJcedriyatinyAnikabhya upapadyante ? kiM vA-- apajjattaya saMmucchimabhuyaparisappathalayarapaMciMdiyatirikhajoNiehito ubavanaMti ?' aparyAptakasaMmUcchimabhujaparisarpasthala varapaJcandriyatiryagyonikebhya upapadyante ? bhagavAn Aha-'gAyamA !' he gautama ! " pajjattae hito upayajati, nAraka utpanna hote haiM to kyA saMmUchina sujaparisape sthalacara paMcendriya tiryacoM se utpanna hote haiM athavA garbhaja bhujaparisarpa sthalacara paMce. ndriya tithaMcoM se utpanna hote haiM ? bhagavAn-he gautama ! donoM se hI utpanna hote haiN| gautama-yadi saMrchimma mujaparisarpa sthalacara paMcendriyattiyacoM se utpanna hote haiM to kyA paryAptaka laMchisa bhujaparisarpasthalacarapaMcendriya tiryacoM se utpanna hote haiM athavA aparyAptaka laMchima sujaparisarpa sthalacara paMcendriya tirthaco le utpanna hote haiM ? | zrI gautamasvAmI -he bhagavan ! yadi bhujaparisapa sthalacara pacendriya tiryacethI nAraka utpanna thAya che te zuM sa mUrNima bhujaparisarpa sthalacara paMcendriya tiryacethI utpanna thAya che? athavA garbhaja bhujaparisarSa sthalacara paMcendriya tiya cethI utpanna thAya che? zrI bhagavAn - he gItama ! bannethI utpanna thAya che zrI gautamasvAmI vadi sa mUrNima bhujaparisarSa sthalacara paMcendriya tithI utpanna thAya che te zuM paryAptaka sa mUrNima bhujaparisarSa sthalacara paMcendriya tiryathI utpanna thAya che athavA aparyAptaka sa mUrNima bhujaparisarSa sthalacara paMcendriya tiryacethI utpanna thAya che? Page #1069 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramayabodhinI TIko pada 6 sU.9 uraparisAdInAmekasayenopapAtani0 1037 no apajjattaehito uvavajjati' paryAptakebhyaHsaMmRcchimabhujaparisarparathalacarapaJce ndriyatiryagyonikebhyo nairayikA upapadyante, no aparyAptakebhyaHsaMmacchimabhujaparisarpasthalacarapaJcendriyatiryagyonikezya upapadyante, gautamaH pRcchati-'jai gabhavatiyabhuyaparisappathalayarapaMcidiyatirikkhajoNirahito uvavajjaMti' ? yadA garga,vyukrAntikabhujaparisarpasthala carapaJcendriyatiryagyonikebhyo nairayikajIvA utpadhante tadA 'kiM pajjattaehito uvavajjati' apajjattaehito uvavajjati ? kiM paryAptakebhyo. garbhavyutkrAntikabhujaparisarpasthalacarapaJcandriyatiryagyonikebhya upapadyante ? kiM vAaparyAptakebhyo garbhavyutkrAntika zujaparisarpathalacarapaJcendriyatiryagyonikebhya upapadhante ? bhagavAn Aha-'goyamA ! he gautama ! 'pajjattaehito uvavajjali, no apajjattaehito uvavajjati' paryApta vezyo garbhavyutkrAntikabhujaparisarpasthalacarapaJcendriyatiryagyonikebhyo nairayikA upapadyante, no aparyAptakebhyo garbhavyutkrA. ntikabhujaparisarpasthalacarapaJcendriyatiryagyonikebhyo nairayikA upapadyante, gautamaH pRcchati-'jai khahayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehiMto uvavajjati' yadA khecarapancendriyatiryagponikebhyo nairayikA upapadyante' tadA-'kiM samucchimakhahayaraciMdi bhagavAn-he gautama ! paryAptakoM se utpanna hote haiM, aparyAptakoM se nahIM utpanna hote| ___ gautama-bhagavan ! yadi garbhaja bhujaparisarpa sthalacara paMcendriyatiryacoM se utpanna hote haiM, to kyA paryAptakoM se utpanna hote haiM athavA aparyAptakoM se utpanna hote haiM ? bhagavAna-gautama ! paryAptaka garbhaja bhujaparisarpa sthalacara paMcendriya tirthacoM se utpanna hote haiM, kintu aparyAptaka garbhaja bhujaparisarpa sthalacara paMcendriya tirthacoM se nahIM utpanna hote| __ gautama-bhagavan ! yadi khecara paMcendriya tiryacoM se utpanna hote haiM zrI mAvAn :-- gautama ! paryAyI utpanna thAya cha, mAyAyI nathI utpanna thatA. zrI gautamasvAmI -he bhagavan! yadi garbhaja bhujaparisarSa thalacara. paMcendriya tiyAthI utpanna thAya che te zuM paryAptakethI utpanna thAya che athavA aparyApakethI utpanna thAya che? zrI bhagavAna hi gautamaparyAptaka garbhaja bhujaparisarpa sthalacara pacendriya tiryacethI utpanna thAya che, kintu aparyAptaka garbhaja bhujaparisarpa sthalacara paMcendriya tiryathI nathI utpanna thatA. zrI gautamasvAmI - he bhagavan! yadi khecara paMcendriya tithI Page #1070 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1038 prApanAstra yatirikkhajoNiehito uvavajjaMti' ki 'saMmRcchimakhacarapaJcendriyatiryagyonikebhyo nairayikA upapadyante' kiM vA-'gambhavakkaMtiyakhahayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati ?' garmavyutkrAntika khecarapaJcendriyatiryagyonikebhyo narayikA upapadhante' bhagavAna Aha-'goyamA !' he gautama ! 'dohito'vi uvavajjati' dvAbhyAmapi saMmUcchimagarbhavyutkrAntikAbhyAM khecarapaJcendriyatiryagyonikAbhyAM nairayikA upapadyante, gautamaH pRcchati-'jai saMmucchimakhahayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehito ubajjaMti' yadA saMmacchimakhecarapaJcendriyatiryagyonikabhyo nairayikA upapadyante tadA 'kiM pajjattaehito uvavajjati apanattaehitI uvavajjati' kiM paryAptakebhyaH saMmUcchimakhecarapaJcandriyatiryagyonikebhyo narayikA upapadyante ? kiM vA aparyAptakebhyaH saMmUcchimakhecarapaJcandriyatirthagyonikebhyo nairayikA upapadyante ? bhagavAn Aha-'goyamA ! he gautama ! 'pajjattaehito uvavajjati no apajattaehito uvayajjaMti' paryAptakebhyaH saMmUcchimakhecarapaJcandriyatiryagyonikebhyo nairayikA upapadyante, no aparyAptakebhyaH saMmRcchimakhecarapaJcandriyatiryagyonibhyo nairayikA upapadyante, gautamaH pRcchati, 'jaDa pajjattagagambhavakkaMtiyajalayarapaMciMdiyatirikkhajoNito kyA saMmRrchima khecara paMcendriya tiryaMcoM se utpanna hote haiM athavA garbhaja khecara paMcendriya tiyacoM se utpanna hote haiM ? ___ bhagavAna gautama ! donoM se hI utpanna hote haiN| gautama-bhagavan ! yadi saMmUrchima khecara paMcendriya tiryaMcoM se utpanna hote haiM to kyA paryAptakoM se utpanna hote haiM athavA aparyAptakoM se utpanna hote haiM? bhagavAn-gautama ! paryAptaka saMmRcchima khecarapaMcendriyatiryaMcoM se utpanna hote haiM, kintu aparyAptaka saMmRcchima khecarapaMcendriyatiryacoM se utpanna nahIM hote| zrIgautama-he bhagavana ! yadi paryAptaka garbhavyutkrAntika khecrpNcendriutpanna thAya che te zu saMmUrNima khecara paMcendriya tiryathI utpanna thAya che, athavA garbhaja becara paMcendriya tiyAthI utpanna thAya che? zrI bhagavAna ! he gautama! bannethI ja utpanna thAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan yadi khecara pacendriya tiryacethI utpanna thAya che te zuM paryAptakethI utpanna thAya che athavA aparyAptakothI utpanna thAya che? zrI bhagavAn :- gautama ! pati sa bhUchibha meyara 52ndriya tiy:cethI utpana thAya che, kintu aparyAptaka saMmi khecara pacendritha tirya. zAthI utpanna thatA nathI, Page #1071 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 6 sU.9 uraparisAdInAmekasamayenopapAtani0 1039 ehito uvavajjati yadA paryAptakagarbhavyutkrAntikakhecarapaJcendriyatiryagyonikebhyonairayikA upapadyante, tadA 'ki saMkhejjavAsAuehito, uvavajjati asaMkhejjayAsAuehiMto uvavajjati' kiM saMkhyeyavarSAyuSkebhyaH paryAptakagarbhavyutkrAntikakhecarapazcandriyatiryagyonikebhyo nairayikA upapadyante ? kiM vA asaMkhyeyavarpAyuSkebhyaH paryAptakagarbhavyutkrAntikakhecarapaJcendriyatiryagyonikebhya nairayikA upapadyante ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'saMkhijjavAsAuehito udavajjati no asaMkhijjavAsAuehito uvavajjati' saMkhyeyavarSAyuSkebhyaH paryAptakagarbhavyutkrAntika khecarapaJcendriyatiryagyonikebhyo nairayikA upapadyante, no asaMkhyeyavaryAyuSkakebhyaH paryAptakagarbhavyutkrAntikakhecarapaJcendriyatiryagyo nikebhyo nairayikAH upapadyante, gautamaH pRcchati 'jai sakhejjavAsAuyagambhavatiyakhahayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati' yadA saMkhyeyavarSAyuSkagarbhavyutkrAntikakhecara paJcendriyatiryagyonikebhyo nairayikA upapadyante tadA 'kiM pajattaehito uvavajjaMgi, apajjattaehito upavanaMti, kiM paryAptakebhyaH saMkhyeyavarSAyuSkagarbhavyutkrAntikakhecarapaJcandriyatiryagyonikebhyo nairayikA upapadyante ? kiM vA aparyAptakebhyaH saMkhyeyavarpAyuSkagarbhavyutkrAntikakhecarapaJcandriyatiyaMgyokibhyo nairayikA upapadyante, ? bhagavAn yatiyacoM se nAraka utpanna hote haiM to kyA saMkhyAta varSa kI Ayu vAle garbhavyutkrAntikakhecarapaMcendriyatithaMcoM se utpanna hote haiM athavA asaMkhyAta varSa kI AyuvAle garbhajakhecarapaMcendriyatithaMcoM se utpanna hote haiM? . bhag2avAn-he gautama ! saMkhyAta varSa kI AyuvAloM se utpanna hote haiM, asaMkhyAta varSa kI AyuvAle garbhaja khecarapaMcendriya tiryacoM se utpanna nahIM hote ? zrIgautama-he bhagavan ! yadi saMkhyAta varSa kI AyuvAle garbhaja khecara paMcendriyatiyacoM se utpanna hote haiM to paryAptakoM se utpanna hote haiM yA aparyAptakoM se utpanna hote haiM ? - zrI gautamasvAmI - he bhagavan! yadi paryAptaka garbhavyutkAtika becara paMcendriya tiyAthI nAraka utpanna thAya che te zuM saMkhyAta varSanI AyuvALA garbhavyutkAtika becara paMcendriya tiyAthI utpanna thAya che athavA asaMkhyAta varSanI AyuvALA garbhajakhecara paMcendriya tiryaMcethI utpanna thAya che zrIbhagavAna-he gautama ! saMkhyAta varSanI AyuvALAthI utpanna thAya che, asaMkhyAta varSanI AyuvALA garbhajakhecarapa cendriya tiryathI utpanna nathI thatA. zrI gautamasvAmI -he bhagavan ! yadi saMkhyAta varSanI AyuvALa garbhaja khecara paMcendriya ti cothI utpana thAya te paryApakethI utpanna thAya che agara aparyApakethI utpanna thAya che? Page #1072 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1040 pradhApanAstre Aha-'goyamA' he gautama ! pajjata ehito uyayajjaMti, no apajjattaehitI ubavajaMti' paryAptakebhyaH saMkhyeyavAyupkagarmavyutkrAntikakhacarapaJcanti yatiyagyonikebhyo naravikA upapadyante, no aparyAptakebhyaH saMkhyeyAyakA vyutkrAntikakhecarapaJcendriyatiryagyonikebhyo nagayikA upapadyante, gautamaH pRcchati-jar3a maNusmehito upavajjaMti, kiM samucchimamaNussehino uvajnati, gamavatiyamaNussehito uyavajani?' yadA manupyebhyo nairayikA upapadyante tadA ki saMmRnchimamanuSyabhyo naiyikA upapadyante, kiM yA garmavyutkrAntikamanuSyebhyo neravikA upapadyante! bhagavAna zrAha-goyamA ! " he gautama ! no samucchimamaNasmeTino uvavajjati, gambhatrakaMniyamaNussehito uvavajjati' no saMmRcchimamanuSyebhyo nairavikA upapa dyante, api tu garbhavyutkrAntikamanuSyebhyo nairayikA upapadyante, gautamaH pRcchati'jaDa gambhavakaMtiyamaNussehito uvavajjati gadA garmavyutkrAntikamanuSyebhyo nairayikA upapadyante tadA 'ki kammabhUmigagamayavakaMtiyamaNussehito uvatrajaMti, kiM bhagavAn-he gautama ! paryAptaka saMkhyAta varSa kI AyuvAle garmaja khecara paMcendriyatiyacoM se nArakoM kI utpatti hotI hai, aparyAptaka saMkhyAta varSa kI AyuvAle garbhaja khecarapaMcendriyatiyacoM se nahIM hotii| zrIgautana-he bhagavan ! yadi manuSyoM se arthAta manuSyabhava se nAraka utpanna hote haiM to kyA saMmRcchima manuSyoM se nAraka utpanna hote haiM athavA garbhaja manuSyoM se nAraka utpanna hote haiM ? bhagavAn-he gautama ! saMmRcchima manuSyoM se nArakoM kA upapAta nahIM hotA kintu garbhaja manuSyoM lenAroM kA upapAna hotA hai| zrIgautama-agara garbhajamanuSyoM se nAraka utpanna hote haiM to kyA karmabhRmi ke garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM ? yA akarmabhUmi ke zrI bhagavAna - he gautama! paryAptaka saMkhyAta varSanI AyuvALA garbhaja becara pacendriya tiryathI nAranI utpatti thAya che, aparyAptaka saMkhyAta varSanI AyunLA garbhaja khecara pacendriya tithiI nathI thatI. zrI gautamAmI -he bhagavana ! yadi manuthI arthAt manuSya bhavathI nAraka utpana thAya che te samRIima manuSyathI nAraka utpanna thAya che, athavA garbhaja manuSyathI nAra utpanna thAya che ? zrI bhagavAna :-- he gautama ! saMmRmi manuSyathI nArakone upapAta nathI thatuM, kintu garbhaja manuSyathI nArakene upapAta thAya che. zrI gautamasvAmI he bhagavan ! agara garbhaja manuSyothI nAraka utpanna thAya che to zuM karmabhUminI garbhaja manuSyathI utpanna thAya che agara Page #1073 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 6 sU.9 uraparisaryAdInAmekasamayenopapAtani0 1041 karmabhUmigagarbhavyutkrAntikamanuSyebhyo nairavikA upapadyante ? kiM vA-'akammabhUmigagambhavakkaliyamaNusse hito uvavajjati' akarmabhUmigagarbhavyutkrAntikamanuSyebhyo narathikA upapadyante ? kiM vA 'aMtaradIvAbhavakaMtiyamaNussehiMto uvavajjati ? antaradvIpakA vyutkrAntikamanuSyebhyo nairayikA upapadyante ? bhagavAn AhagoyamA ! he gautama ! ' kammabhUmigagasavakkaMtiyamaNussehito uvavajjaMti 'karmabhUmigagarbhavyutkrAntikamanuSyebhyo nairayikA upapadyante, 'no akasmabhUmigagambhavakkaMtiyamaNullekhito uvavati' no avArmabhUmigagarbhavyutkrAntikamanuSyebhyo nairayikA upapadyante, 'lo aMtaradIvagagabhavakkaMtiyamaNussehito uvavajaMti' no antaradvIpagagarbhavyutkrAntikamanuSyebhyo nairayikA utpadyante,gautasaH pRcchati 'jai kammabhUmigagabhavakkaMtiyamaNussehito upavajjati' yadA karmathUmigagarbhavyutkrAntikamanuSyebhyo nairayikA upapadyante tadA 'kiM saMkhejjavAAuehito uvavajjati ? kiM saMkhyeyavarSAyuSkebhyaH karmabhUmigagarbhavyutkrAntikamanuSyo nairayikA upapadyante ? kiM vA ' asaMkhejavAsAuehito uvavajjati' asaMkhyeyavAMyuSkebhyaH karmabhUmigagabhavyutkrAntikamanuSyebhyo nairayikA upapadyante ? bhagavAn Aha-'goyamA' garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM ? athavA antaradvIpoM ke garbhaja manupyoM se utpanna hote haiM ? bhagavAna-he gautama ! karmabhUli ke garbhaja manuSyoM se nAraka utpanna hote haiM, akarmabhUmi ke garbhaja manuSyoM se lAraka utpanna nahIM hote aura antaradIpaja garbhaja manuSyoM se bhI nAraka utpanna nahIM hote| zrIgautasa-yadi karmabhUmija garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM to kyA saMkhyAta varSa kI AyuvAle karmabhUmija garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM athavA asaMkhyAta varSa kI AyuvAle karmabhUmija garbhaja manuvyoM se utpanna hote haiM? akarmabhUminA garbhaja manuSyothI utpanna thAya che athavA antara dvIpanA garbhaja manuSyathI utpanna thAya che? zrI bhagavAn - he gautama' karmabhUminA garbhaja manuSyathI nAraka utpanna thAya che, akarma bhUminA garbhaja manuSyathI nAraka utpanna thatA nathI ane aMtara dvIpaja gaja manuSyathI paNa nAraka utpanna thatA nathI zrI gautamasvAmI vadi karma bhUmija garbhaja manuSyathI utpanna thAya che te zuM saMkhyAta varSanI AyuvALa karmabhUmija garbhaja manuthI utpanna thAya che athavA asaMkhyAta varSanI AyuvALA karmabhUmi ja garbhaja manubethI utpanna thAya che? pra0 131 Page #1074 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1042 entertai he gItama ! 'saMkhejjavAsA uyakramma bhUmigagavyavavakaM niyamaNusehiMto uvavajjaMti' saMkhyeyaparSAyuSkakarmabhUmigagarmanyutkrAntikamanuSyebhyo nairayikA upapadyante, 'no asaM khejjayA sAuya kamma bhUmigaganbhavA kaMtiyamaNusse hiMto uvabajeti' no asaMkhyeyavarSAyuSkakarmabhUmigagarbhavyutkrAntikamanuSyebhyo nairayikA upapadyante, gautamaH pRcchati - 'jaDa saMkhejjavAsAuyakamma bhUmigaganbhavakkaMniyamaNussehiMto ubavati' yadA saMkhyeyavarSAyuSkakarmabhUmigagarbhavyutkrAntika manuSyo nairayikA upapayante tadA 'kiM pajjattaehiMto uvavajjeti ? apajjattaehiMto uvavajrjjati ?' kiM paryAptakebhyaH saMkhyeyavarSAyuSkakarmabhUmigagarbhavyutkrAntikamanuSyebhyo nairayikA upapadyante ? kiM vA aparyAptakebhyaH saMkhye varSAyuSkakarma bhUmigagarbhavyutkrAntikamanuSyebhyo nairayikA upapadyante ? bhagavAna Aha- ' goyamA ! he gautama ! ' pajjattaehiMto uvavajrjjati, no apajjattaehiMto ubavajrjjati' pryaaptkebhy| saMkhyeyavarSAyutkakarmabhUmigaga mainyutkA - ntikamanuSyebhyo nairayikA upapadyante, no aparyAptabhyaH saMkhye varSAyuSkakarmabhU bhagavAn - he gautama ! saMkhyAta varSa kI Ayu vAle karmabhUmija garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM, asaMkhyAta varSa kI Ayu vAle karmabhUmija garbhaja manuSyoM se utpanna nahIM hote / zrIgautama - he bhagavan ! yadi saMkhyAta varSa kI Ayu vAle kareMbhUmija garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM to kyA paryAptakoM se utpanna hote haiM athavA aparyApta saMkhyAta varSa kI Ayu vAle karma bhUmija garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM ? bhagavAn - he gautama ! paryApta saMkhyAta varSa kI Ayu vAle karmabhUmija garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM, kintu aparyApta saMkhyAta varSa kI AyuvAle karmabhUmija garbhaja manuSyoM se nAraka utpanna nahIM hote / zrI bhagavAnDe gautama ! sakhyAta varSanI AyuvALA karma bhUmija garbhaja manuSyAthI utpanna thAya che, asaMkhyAta vanI AyuvALA ka bhUmija gaja manuSyeAthI utpanna nathI thatA zrI gautamasvAmI mhe bhagavan ! yadi saMkhyAta varSanI AyuvALA karma bhUmija garbhUja manudhyeAthI utpanna thAya che te zuM paryAptakaiAthI utpanna thAya che athavA aparyAptaka sakhyAta vanI oyuvALA kabhUmija gabhaja manuScAthI utpanna thAya che ? zrI bhagavAn :gautama ! paryAptaka sakhyAta vanI AyuvALA kabhUmi ja gabha.ja manuSyeAthI utpanna thAya che, parantu aparyAptaka saMkhyAtavanI AyuvALA kabhUmi ja gaja manuSyAthI nAraka uttpanna nathI thatA Page #1075 -------------------------------------------------------------------------- ________________ premaiyabodhinI TIkA pada 6 sU.9 uraparisAdInAmekasamayenopapAtani0 1043 migagarbhavyutkrAntikamanuSyebhyo nairayikA upapadyante 'evaM' jahAohiyA uvavAiyA tahA rayaNappabhAvuDhavineraiyA vi uvavAieyavyA' evam pUrvoktarItyA yathA audhikAH upapAditAstathA ratnamabhApRthivI nairayikA api upapAdayitavyAH, gautamaH pRcchati'sakarappabhApuDhavineraiyANaM pucchA' zarkarAprabhApRthivI nairayikAH khalu kebhya upapadhante ? hati pRcchA, bhagavAn Aha-'goyamA ! he gautama ! 'ete vi jahA ohiyA tahevovayAeyacyA' ete'pi zarkarAprabhApRthivI nairayikA yathA audhikAH samuccaya narayikA upapAditAstathaiva upapAdayitavyAH, 'navaraM samucchimehito paDiseho kAyavyo' kintu navaram-pUrvApekSayA vizeSastu saMmUchimezyo jIvebhyaH zarkarAprabhAethivI nairayikANA mupapAtasya pratiSedhaH kartavyaH, gautamaH pRcchati-bAluyappabhApuDhavi neraiyANaM bhaMte ! kaohiMto uvavajjaMti ?' he bhadanta ! vAlukApramApRthivI nairayikAH ___ isI prakAra jaise sAmAnya nArakoM kA upapAta kahA hai vaisA hI ratnaprabhApRthvI ke nArakoM kA upapAta samajha lenA cAhie / zrIgautama-he bhagavan ! zarkarAprabhA pRthvI ke nAraka kina kina se utpanna hote haiM ? bhagapAn-zarkarAprabhA pRthvI ke nArakoM kA upapAta bhI sAmAnya nArakoM ke samAna samajhanA cAhie, vizeSa bAta yaha hai ki saMsUcchima jIvoM se zarkarAprabhA pRthvI ke nArakoM kA niSedha karanA cAhie, tAtparya yaha hai ki saMmUcchimatiyaMca aura manuSya ratnaprabhA pRthvI taka hI utpanna ho sakatA haiM, zarkarAprabhA Adi meM nahIM utpanna hote| zrIgautama-he bhagavan ! bAlukAprabhA pRthvI ke nAraka kina se utpanna hote haiM ? eja prakAre je sAmAnya nArakone upapAta kahyo che te ja ratnaprabhA pRthvInA nArakane upapAta samajI levA joIe. zrI gautamasvAmI - he bhagavan ! zarkaraprabhA pRthvInA nArako kenAthI G4-na, thAya cha ? zrI bhagavAna -he gItama! zarkaraprabhA pRthvInA nArajIne upapAta paNa sAmAnya nArakanA samAna samaje joIe. vizeSa vAta e che ke saMmUrNima jIthI zarAmabhA pRthvInA nArakone niSedha kara joIe, tAtparya e che ke saMchima tirthaM ca ratnaprabhA pRthvI sudhI ja utpanna thaI zake che, zarkarA prabhA AdimAM utpanna nathI thatA. zrI gItamasvAmI he bhagavana ! vAlukAprabhA pRthvInA nAraka che konAthI utpanna thAya che? Page #1076 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1044 prakSApanAsUrya khalu kebhya upapadyante ? bhagavAn Aha- gothamA ! he gautama ! 'jahA sakarappabhApuDhavi neraDyA' yathA zarkarAprabhAprathivI narayikAH upapAditAstathA vAlakAprabhApRthivI nairayikA api upapAdayitavyAH, kintu 'navaraM bhuyaparisappehito paDiseho kAyavyo' navaram-pUrvApekSayA vizepastu atra vAlukAprabhApRthivI nairayikANAmupapAtasya bhujaparisarSebhyaH pratipeyaH kartavyaH, gautamaH pRcchati-paMkappabhApuDhavineraiyANaM pugchA' paDkaprabhApRthivI nairayikAH khalu kuta upapadyante ? iti pRcchA, bhagavAnU Aha-'goyamA ! he gautama ! 'jahA bAluyappamApuDhavineraDyA' yathA vAlukAprabhAprathivI nairayikA upapAditAstathA paprabhApRthivI narayikA api upapAdayitavyAH kintu-'navaraM khahayarehito-paDiseho kAyabbo' navaram-pUrvApekSayA vizepastu-paGkaprabhApRthivI narayikANAmutpAdasya khecrebhyH| pratiSedhaH, kartavyaH gautamaH pRcchati ___bhagavAn-he gautama ! jaise zarkarAprabhA pRthvI ke nArakoM kA upapAta kahA hai, usI prakAra vAlukAprabhA pRthvI ke nAraka kA upapAta bhI kaha lenA cAhie, parantu vizeSatA yaha hai ki sujaparisapA se utpanna hone kA niSedha karanA cAhie, kyoMki bhujaparisarpa mara kara zarkarAprabhA pRthvI taka hI utpanna ho sakate haiM, Age nhiiN| zrIgautama-he bhagavan ! paMkaprabhA pRthvI ke nAraka kinase utpanna hote haiM ? bhagavAn-he gautama ! paMkaprabhA pRthvI ke nArakoM kA upapAta cAlukAprabhA pRthvI ke samAna samajhanA cAhie, kintu paMkaprabhA pRthvI meM khecaroM ke upapAta kA niSedha samajhanA cAhie, kyoMki khecara vAlukA prabhA pRthvI ke Age utpanna nahIM hote| zrI bhagavAna he gautama! je zarkarA prabhA pRthvInA nArakena upapAta kahyo che, teja prakAre vAlukAprabhA pRthvInA nArakone upapAta paNa kahe jaIe. paranta vizeSatA e che ke bhujaparisarSothI utpanna thavAne niSedha karavo joIe, kemake bhujaparisarpa marIne zarkarA pRthvI sudhI utpanna yaza cha, mANa nahI. zrI gautama vAmI - he bhagavan! paMkaprabhA pRthvInA nAraka cho kenAthI utpanna thAya che? zrI bhagavAna -he gautama! paMkaprabhA pRthvInA nArakene upapata vAlukA prabhA pRthvInA samAna samaje joIe, paraMtu pakaprabhA pRthvImAM khecaronA upapatano niSedha samajavo joIe, kemake khecara vAlukAprabhA pRthvInI AgaLa pina nathI thatA. Page #1077 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 6 sU9 uraparisAdInAme kasamayenopapAtani0 1045 'yUmappabhApuDhavineraiyANaM pucchA' dhUmaprabhApRthivI nairayikAH khalu kebhya upapadyante ? iti pRcchA, bhagavAn Aha-goyamA ! he gautama ! 'jahA paMkappamApuDhavineraiyA' yathA paGkaprabhApRthivI nairayikA upapAditAstathA dhUmaprabhApRthivI nairayikA api upapAdayitavyAH, kintu 'navaraM cauppaehito vi paDiseho kAyayo' navaras pUrvApekSayA vizepastu-dhRsaprabhApRthivI nairayikANAmutpAdasya catuSpadebhyo'pi pratiSedhaH kartavyaH / gautamaH pRcchati 'tamApuDhavineraiyANaM bhaMte ! kaohiMto uvavajjati' he bhadanta ! tamApRthivI nairayikAH khalu kebhyaH upapadyante' bhagavAn Aha-goyamA ! he gautama ! 'jahA dhUmappabhApuDha vineraiyA' yathA dhUmaprabhApRthivI nairayikA upapAditAstathA tamApRthivI nairayikA api utpAdayitavyAH, 'kintu'- navaraM thalayarehito vipaDiseho kAyayo' navaraM' pUrvApekSayA vizepastu sthalacarebhyo'pi tamApRthivI zrIgautama-he bhagavan ! dhUmaprabhA pRthvI ke nAraka kinase utpanna hote haiM ? __ bhagavAn-he gautama ! jaise paMkaprabhA pRthvI ke nArakoM kA upapAta kahA hai, vaisA hI dhUmaprabhA pRthvI ke nArakoM kA upapAta kaha lenA cAhie, vizeSa bAta yaha hai ki dhUmaprabhA pRthvI meM catuSpadoM ke upa. pAta kA niSedha karanA cAhie / zrIgautama-he bhagavan ! tamApRthvI ke nAraka kinase utpanna hote haiM ? .. bhagavAn-he gautama ! jaise dhUmaprabhA pRthvI ke nArakoM kA upapAta kahA hai, vaisA hI tamaHprabhA pRthvI ke nArakoM ke bhI upapAta kahanA cAhie, kintu vizeSatA yaha hai ki tamaHprabhA vRthvI meM sthalacara tiryaMcoM ke upapAta kA niSedha karanA cAhie / usakA abhilApa arthAt zabdoM zrI gautamasvAmI - he bhagavandhUmaprabhA pRthvInA nArake jenAthI utpanna thAya che? zrI bhagavAna -he gautama ! je paMkaprabhA pRthvInA nArakone upapAta kahyo che, teja dhUmaprabhA prathvInA nArakane upapAta kahe joIe. vizeSa vAta e che ke dhUmaprabhA pRthvImAM catuSpadanA upapAtane niSedha kara joIe, zrI gautamasvAmI - he bhagavan ! tamaHprabhA pRthvInA nAraka kenAthI utpanna thAya che ? zrI bhagavAna he gautama! je dhUmaprabhA pRthvInA nArakano upapAta kahyo che, te ja tamaprabhA pRthvInA nArakane paNa upapAta kahevA joIe, paNa vizeSatA e che ke tame prabhA pRthvImA sthalacara tiryaMconA upapAtano niSedha kare joIe. teno abhizApa arthAt zabdane pravega A rIte che Page #1078 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazaoNpanAMsUtra nairayikANAmutpAdasya pratiSedhaH kartavyaH, 'imeNaM abhilAveNaM' anena-pUrvoktakrameNa, abhilApeta-AlA pena-jai-paMciMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati' yadA paJcendriyatiryagyonikebhyaH tamApRthivI nairayikA upapadyante, tadA-ki jalayarapaMci. diehito uvavajjati' kiM jalacarapaJcendriyebhya tamApRthivI nairayikA upapadyante ? kiMvA 'thalayarapaMciMdiehito uvavajaMti' sthalacarapaJcendriyebhya upapadyante ? ki ghA, 'khahayarapaMcidiehito uvavajjaMti' khecarapaJcendriyebhya tamAH pRthivI nairayikA upapadyante ? iti praznAzayaH, bhagavAn Aha-goyamA ! he gautama ! 'jalayarapaMcidiehiMto uvavajjaMti, no thalayarehito, no khahayarehito uvavajjati' pUrvoktAstamApRthivI nairayikAH jalacarapaJcandriyebhya upapadyante, no sthalacarapaJcendriyebhya upapadyante, no vA khecarapaJcendriyebhya upapadyante, gautamaH pRcchati-'jai maNussehito uvavajjati' yadA manuSyebhyastamApRthivI nairayikA upapadyante tadA 'ki kammabhUmiehito uvavajjati' ? kiM karmabhUmigebhyo manuSyebhyastamApRthivI nairayikA upapadyante ? kiM vA 'akammabhUmiehito uvavajjati' akarmabhUmigebhyo manuSyebhyastamApRthivI nairayikA upapadyante ? kiM vA 'aMtaradIvaehito uvavajjati ? antaradvIpakebhyomanupyebhya upapadyante ? bhagavAn Aha-goyamA ! he gautama ! kammakA prayoga isa prakAra hai yadi tamApRthvI ke nAraka paMcendriya tiryacoM se utpanna hote haiM to kyA jalacara paMcendriyatithaMcoM se utpanna hote haiM athavA khecara paMcendriya tiryaMcoM se utpanna hote haiM ? bhagavAn-he gautama ! jalacara paMcendriya tiryaMcoM se utpanna hote haiM, sthalacara aura khecara paMcendriya tiryaMcoM se nahIM utpanna hote / gautama-bhagavan ! yadi manuSyoM se tamA pRthvI ke nArakoM kA upapAta hotA hai to kyA karma bhUmija manuSyoM se hotA hai, akarmabhUmija manuSyoM se hotA hai athavA antara dIpaja manuSyoM se hotA hai ? - yadi tamA pRthvInA nAraka paMcendriya tiryacethI utpanna thAya che te zuM jalacara pacendriya tiryacethI utpanna thAya che agara sthalacara paMcendriya tiyAthI utpanna thAya che athavA khecara paMcendriya tiryacethI utpanna thAya che? zrI bhagavAna -he gautama! jalacara paMcendriya tiyAthI utpanna thAya che, thalacara ane khecara paMcendriya tiyAthI nathI utpanna thatAM zrI gautamatvAmI :-3 lAn ! yahi manuSyothI tamA pRthvInA nA. kinA upapAta thAya che te zuM karmabhUmi ja manuSyathI thAya che akarmabhUmi ja manuSyothI thAya che athavA aMtara dvIpaja manuthI thAya che? Page #1079 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 6 sa.9 uraparisAdInAmekasamayenopapAtani0 1047 bhUmiehito uvavajjaMti' karmabhUmigebhyo manuSyebhya stamApRthivInairayikA upapadyante 'no akammabhUmiehiMto uvavajjati' no akarmabhUmigebhyo manuSyebhyastamApRthivI nairayikA upapadyante 'no aMtaradIvae hiMto uvavajjaMti' no vA antaradvIpagebhyo manupyebhyastamApRthivI nairayikA upapadyante, gautamaH pRcchati-'jai kammabhUmiehito uvavajjati' yadA karmamUmigebhyo manuSyebhyastamApRthivI nairayikA upapadyante tadA ki 'saMkhejjavAsAuehito uvavajjati' ? kiM saMkhyeyavarSAyuskebhyo manuSyebhya upapadhante ? kiM 'vA asaMkhejjavAsAuehito uvavajjati?' asaMkhyeyavarpAyupkebhyo manupyebhya upapadyante ? bhagavAn Aha-'goyamA ! he gautama ! 'saMkhejjavAsAuehito uvavajjati' saMkhyeyavarSAyuSkebhyo manuSyebhyastamApRthivI nairayikA upapadyante, 'no asaMkhejjavAsAuehito uvavajjati' no asaMkhyeyavarSAyupkebhyo manuSyebhyastamApR. thivI nairayikA upapadyante, gautamaH pRcchati-jai saMkhejavAsAuehito uvavajjaMti, yadA saMkhyeyavarSAyuSkebhyo manuSyebhyastamApRthivI naiyikA upapadyante tadA kiM bhagavan-he gautama ! karmabhUmija manuSyoM se tamApRthvI ke nArakoM kA upapAta hotA hai, akarmabhUmija manuSyoM se nahIM hotA aura na antaradvIpaja manupyoM se hI hotA hai| ___ gautama-bhagavan ! yadi karmabhUmijoM se upapAta hotA hai to kyA saMkhyAta varSa kI Ayu vAle manuSyoM se hotA hai athavA asaMkhyAta varSa kI Ayu vAle manuSyoM se hotA hai ? ___ bhagavAn-he gautama ! saMkhyAta varSa kI Ayu vAle manuSyoM se tamA pRthvI ke nArakoM kA upapAta hotA hai, parantu asaMkhyAta varSa kI Ayu vAle manuSyoM se tamA pRthvI ke nArakoM kA upapAta nahIM hotaa| ___ gautama-he bhagavan ! yadi saMkhyAta varSa kI Ayu vAle manuSyoM se zrI lagavAna :- gautama ! 4bhamubhi manuSyothI tamA pRthvInA naa2kene upapAta thAya che, akarmabhUmi ja manuSyathI nathI thatuM ane aMtara dvIpa ja manuSyothI paNa thatuM nathI zrI gautamasvAmI -he bhagavana ! yadi karmabhUmithI utpanna thAya che te zuM saMkhyAta varSanI AyuvALA manuSyathI utpanna thAya che athavA asaMkhyAta varSanI AyuvALA manuSyothI thAya che? zrI bhagavAna H he gautama! saMkhyAta varSanI AyuvALA manuSyothI tamA pRthvInA nArakone upapAta thAya che, paraMtu asaMkhyAta varSanI AyuvALA manuSyathI tamApRthvInA nArakane upapAta nathI thatuM Page #1080 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1048 prApanAsUtre 'pajjataehiMto uvavajrjjati, apajjattaehiMto uvavajjaMti?" ki paryAptakebhyaH saMkhye - varSAyuSkebhyo manuSyebhya upapadyante, kiMvA aparyAptakebhyaH saMkhye varSAyukebhya upapadyante ? bhagavAn ATha - 'goyamA !' he gautama ! 'pajjattaehiMdo ubavajjaMti, no apajjattaehiMto ubavajjeti paryAptakebhyaH saMkhyeyavarSAyuSkebhyo manuSyebhyastamApRthivI nairayikA upapadyante no aparyAptakebhyaH saMkhye varSAyuSkebhyo manuSyebhyastamApRthivI nairavikA upapadyante, gautamaH pRcchati- 'jar3a pacattagasaMkhejjavAsAuyakammabhUmi ehiMto ucavajjaMti' yadA paryAptakasaMkhyeyavarSAyuSkakarmabhUmigebhyo manupyebhyo tamApRthivI nairayikA upapadyante tadA kiM itthihito uvavajjati' kiM strIbhya upapadyante, kiMvA 'purisehiMto uvajjaMti' puruSebhya upapadyante, kiM vA ' napuMsa ehiMto uvavajjati' napuMsakebhya upapadyante ? bhagavAna Aha - 'goyamA ! he gautama! ' itthI hiMto uvavajjaMti, puriserhito upavanaMti, napuMsaehiMto vi uvavajjaMti' strIbhyo mAnuSIbhyastamApRthivI nairayikA upapadyante, puruSebhya upapatamA pRthvI ke nArakoM kI utpatti hotI hai to kyA paryApta saMkhyAta varSa kI Ayu vAle manuSyoM se hotI hai athavA aparyApnaka saMkhyAtavarSa kI Ayu vAle manuSyoM se tamA pRthvI ke nArakoM kI utpatti hotI hai ? bhagavAn he gautama! paryAptakoM se utpatti hotI hai, aparyAptakoM se nahIM hotI / gautama - he bhagavan ! yadi paryAptaka saMkhyAta varSa kI Ayu vAle karmabhUmija manuSyoM se tathA pRthvI ke nArakoM kI utpatti hotI hai to kyA striyoM se utpatti hotI hai, puruSoM se utpatti hotI hai athavA napuMsakoM se utpatti hotI hai ? zrI gautamasvAmI * he bhagavan ! yadi sakhyAta vanI AyuvALA manuceAthI tamA pRthvInA nArakonI utpatti thAya che te zuM paryAptaka saMkhyAta varSanI AyuvALA manuSyeAthI thAya che athavA aparyApta saMkhyAta vanI AyuvALA manuSyAthI tapA pRthvInA nArakonI utpatti thAya che. zrI bhagAn hai gautama / paryAmakeAthI utpatti thAya che, aparyAMsakAthI utpatti nathI thatI. zrI gautamasvAmI: he bhagavan! di paryAptaka sakhyAta vaSa~nI AyuvALA 4 bhUmitra manuSyeAthI tamA pRthvInA nArakAnI utpatti thAya che te zu strIethI utpatti thAya che, purUSAthI utpatti thAya che, athavA napu sakAthI utpatti thAya che ? Page #1081 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1049 prabodhinI TIkA pada 6 su. 9 uraparisarpAdInAmekasamayenopapAtani0 dhante, napuMsakebhyo'pi napuMsakajIvo api tamApRthivI nairayikatvena upapadyanteutpadyante iti bhAvaH, gautamaH pRcchati - 'ahesattamApuDhavi neraiyANaM bhaMte ! kaohiMto uvavajjaMti ?' he bhadanta ! aghaH saptamapRthivI nairayikAH khalu kebhya utpadyante bhagavAn Aha - 'goyamA ! he gautama ! 'evaMceva' evaJcaiva - pUrvoktatamA pRthivI nairayikavadeva adhaH saptamapRthivI nairathikA api upapAdayitavyAH kintu navaraM ' itthIhito paDiseho kAyavvo' navaram - pUrvApekSayA vizeSastu adhaH saptamapRthivI nairayikANAmutpAdasya strIbhyaH pratiSedhaH kartavyaH, athoparyuktAnAm saMgrahagAthAdvayamAha - assanI khalu paDhamaM doccaMpi sarisivA taiyapakkhI sIhA jaMti cautthi 1 bhagavAna - he gautama! striyoM se bhI utpatti hotI hai, puruSoM se bhI utpatti hotI hai aura napuMsakoM se bhI hotI hai / arthAt strI, puruSa aura napuMsaka liMga vAle manuSya mara kara tamA pRthvI ke nAraka ke paryAya meM utpanna ho sakate haiM / bhagavAn - gautama - he bhagavan ! sAtavIM pRthvI ke nAraka kahAM se utpanna hote haiN| - gautama ! isI prakAra arthAt tamA pRthvI ke nArakoM ke samAna hI samajhanA cAhie, vizeSatA itanI hI hai ki striyoM se niSedha karanA cAhie, arthAt strI sAtavIM narakabhUmi meM utpanna nahIM hotI / Upara kahe hue viSaya kA saMgraha karane vAlI do gAthAeM kahate haiMasaMjJI jIva mara kara yadi naraka meM utpanna hoM to pahalI pRthvI meM hI utpanna hote haiM / sarIsRpa arthAt reMga kara calane vAle prANI yadi zrI bhagavAn : he gautama ! striyAthI paNa utpatti thAya che, purUSothI paNa utpatti thAya che ane napu'sakAthI paNa thAya che arthAt strI, purUSa ane napuMsakaliMga vALA manuSya marIne tamA pRthvInA nArakanA paryAyamAM utpanna thai zake che. zrI gautamasvAmI: he bhagavan! sAtamI pRthvInA nAraka kayAMthI utpanna thAya che ? zrI bhagavAna :-he gautama ! eja prakAre arthAt tamA pRthvInA nArakanI jemaja samajI levA joie, vizeSatA e che ke siceAthI niSedha karavA joIe arthAt strI sAtamI nAraka bhUmimAM utpanna nathI thatI. Upara kahela viSayane sagraha karavAvALI e gAthAe kahe che asaMjJI jIva marIne jo narakamAM utpanna thAya teA pahelI pRthvImAM ja utpanna thAya che. sarIsRpa arthAt peTaghIne cAlAnArA prANI je narakamAM utpanna pra0 132 Page #1082 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1048 prahApanAstre 'pajjattaehiMto upavajjati, apajattaehito upayati?' kiM paryAptakebhyaH saMkhye. yavarpAyupkebhyo manuSyebhya upapadyante, kiMvA aparyAptakebhyaH saMkhyeyavAyukebhya upapadyante ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'pajjattaehito uvavajjaMti, no apajjattaehito uvavajjati' paryAptakebhyaH saMkhyeyavarpAyukebhyo manuSyebhyastamApRthivI nairayikA upapadyante no aparyAptakebhyaH saMkhyeyavarpAyupkebhyo manuSyebhyastamApRthivI nairayikA upapadyante, gautamaH pRcchati-'jai pajjattagasaMkhejjavAsAuyakammabhUmiehito uvavajjeti' yadA paryAptakasaMkhyeyavarpAyuSkarmabhRmigebhyo manupyebhyo tamApRthivI nerayikA upapadyante tadA-kiM ithiehito uvavajjati' kiM strIbhya upapadyante, kiM vA 'purisehito uvarajaMti' puruSebhya upapadyante, kiM vA napuMsarahiMto uvavajjati' napuMsakebhya upapadyante ? bhagavAn Aha-'goyamA ! he gautama ! ' itthIhito uvavajjati, purisehito upavajjati, napuMsaehito vi udhavajaMti' strIbhyo mAnupIbhyastamApRthivI nairayikA upapadyante, puruSebhya upapatamA pRthvI ke nArakoM kI utpatti hotI hai to kyA paryAptaka saMkhyAta varSa kI Aya vAle manuSyoM se hotI hai athavA aparyAptaka saMkhyAtavarSa kI Ayu vAle manuSyoM se tamA pRthvI ke nArakoM kI utpatti hotI hai? - bhagavAna-he gautama ! paryAptakoM se utpatti hotI hai, aparyAptakoM se nahIM hotii| gautama-he bhagavan ! yadi paryAptaka saMkhyAta varSa kI Ayu vAle karmabhamija manuSyoM se tamA pRthvI ke nArakoM kI utpatti hotI hai to kyA striyoM se utpatti hotI hai, puruSoM se utpatti hotI hai athavA napuMsakoM se utpatti hotI hai ? zrI gautamasvAmIH he bhagavan ! yadi saMkhyAta varSanI AyuvALA manuthiI tamA pRthvInA nArakenI utpatti thAya che te zuM paryAptaka saMkhyAta varSanI AyuvALA manuthI thAya che athavA aparyApta saMkhyAta varSanI AyavALA manuSyothI tathA pRthvInA nArakanI utpatti thAya che. zrI bhagavAna " he gatama! paryAptakethI utpatti thAya che, aparyAptakethI utpatti nathI thatI. zrI gItamasvAmI: he bhagavan! yadi paryAptaka saMkhyAta varSanI AyuvALA karmabhUmi manuSyathI tamA pRthvInA nArakanI utpatti thAya che te zuM strIothI utpatti thAya che, puthI utpatti thAya che, athavA napuMsakethI utpatti thAya che? Page #1083 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pada 6 sU.9 uraparisAdInAmekasamayenopapAtani0 1049 dhante, napuMsakebhyo'pi-napuMsakajIvo api tamApRthivI nairayikatvena upapadyanteutpadyante iti bhAvaH, gautamaH pRcchati-'ahesattamApuDhavi neraiyANaM bhaMte ! kaohito uvavajjaMti ?' he adanta ! aghaH saptamapRthivI nairayikAH khalu kebhya utpadyante ? bhagavAn Aha-'goyamA ! he gautama ! 'evaMceva' evaJcaiva-pUrvoktatamApRthivI nairayikavadeva adhaHsaptamapRthivI nairayikA api upapAdayitavyAH kintu navaraM 'itthIhito paDiseho kAyayo' navaram-pUrvApekSayA vizepastu adhaHsaptamapRthivI nairayikANAmutpAdasya strIbhyaH pratiSedhaH kartavyaH, athoparyuktAnAm saMgrahagAthAdvayamAha-assannI khalu padamaM doccaMpi sarisivA taiyapakkhI sIhA jaMti cautthi bhagavAna-he gautama ! striyoM se bhI utpatti hotI hai, puruSoM se bhI utpatti hotI hai aura napuMsakoM se bhI hotI hai| arthAt strI, puruSa aura napuMsaka liMga vAle manuSya bhara kara tamA pRthvI ke nAraka ke paryAya meM utpanna ho sakate haiN| gautama-he bhagavan ! sAtavIM pRthvI ke nAraka kahAM se utpanna hote haiM ? bhagavAna-gautama ! isI prakAra arthAtU tamA pRthvI ke nArakoM ke samAna hI samajhanA cAhie, vizeSatA itanI hI hai ki striyoM se niSedha karanA cAhie, arthAt strI sAtavIM narakabhUmi meM utpanna nahIM hotii| Upara kahe hue viSaya kA saMgraha karane vAlI do gAthAeM kahate haiMasaMjJI jIva mara kara yadi naraka meM utpanna hoM to pahalI pRthvI meM hI utpanna hote haiM / sarIrUpa arthAt reMga kara calane vAle prANI yadi zrI bhagavAna : he gautama ! strithI paNa utpatti thAya che, purUSothI paNa utpatti thAya che ane napuMsakethI paNa thAya che arthAt strI, purUSa ane napuMsakaliMga vALA manuSya marIne temAM pRthvInA nArakanA paryAyamAM utpanna thaI zake che. zrI gautamasvAmI - he bhagavana! sAtamI pRthvInA nAraka kayAMthI utpanna thAya cha? zrI bhagavAna :- gautama eja prakAre arthAta tamAM pRthvInA nArakanI jemaja samajI levA joIe, vizeSatA e che ke striyothI niSedha karavo joIe arthAta strI sAtamI nAraka bhUmimAM utpanna nathI thatI. Upara kahela viSayane saMgraha karavAvALI be gAthAo kahe che - asaMsI jIva marIne je narakamAM utpanna thAya te pahelI pRthvImAM ja utpanna thAya che. sarIsRpa arthAt peTaghasIne cAlanArA prANI je narakamAM utpanna pra0 132 Page #1084 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1050 pranApanAsUtre uragA puNa paMcamI puDhavi ||1||chttiN ca itthiyAo-macchA maNuyA ya sattami puDhavi / eso paramovAyo boddhavyo naragapuDhavINaM // 2 // asaMjJinaH khalu prathamAM dvitIyAmapi sarIsRpAH tRtIgA pakSiNaH / siMhAH yAnti caturthIm uragAH punaH paJcamI pRthivIm // 1 // papThIJca striyaH matsyA manuSyAzca saptamI pRthivIm atredaM vodhyam samuccayanarakopapAtaprarUpaNe ratnaprabhApRthivI narakopapAtaprarUpaNe ca deva rayika pRthivIkAyikAdipaJcakarUpaikendriya vikalendriyatrayebhyaH evama asaMkhyeyavIyuSka catuppaDhakhecarebhyaH zepebhyo'pi aparyAptakapaJcendriyatiryagyonikebhyaH tathA manupyenaraka meM utpanna hoM to dUsare naraka taka hI utpanna ho sakate haiN| pakSI tIsare naraka taka hI utpanna ho sakate haiN| siMha cauthI naraka bhUmi taka hI utpanna ho sakate haiN| uraga pAMcavIM pRthvI taka, striyAM chaThI pRthvI taka aura matsya tathA manuSya sAtavIM pRthvI taka utpanna hote haiN| yaha sAtoM pRzciyoM kA utkRSTa upapAta kahAgayA hai, arthAt yahAM jina-jina jIvoM kA jisa-jisa bhUmi taka upapAta batalAyA gayA hai, vaha utkRSTa hai-ve jIva usase Age utpanna nahIM ho sakate, parantu pahale kI kisI bhI bhRmi meM utpanna ho sakate haiN| jaile manuSya aura matsya kI utpatti lAtacI bhUmi taka kahI gaI hai para usase pahale kI chaThI, pA~cavIM yAvat pahalI narakabhUmi meM bhI unakI utpatti ho sakatI hai| ___ yahAM yaha samajha lenA cAhie-sAmAnya nArakoM ke tathA ratnaprabhA pRthivI ke nArakoM ke upapAta meM devoM, nArakoM, pAMca pRthvI kAyika Adi thAya te bIjA naraka sudhImAM ja utpanna thaI zake che. pakSI trIjA naraka sudhImAMja utpanna thaI zake che. siMha cothA naraka sudhImAM ja utpanna thaI zake che. uraga pAcamI pRthvI sudhImAM striyo chaThThI pRthvI sudhImAM ane matsya tathA manuSya sAtamI pRthvI sudhImAM utpanna thAya che. A sAte pRthvIne utkRSTa upapAta kahe che, arthAt ahIM je je ino je je bhUmi sudhI uSapAta batAve che te utkRSTa che-te jIva tenAthI AgaLa utpanna nathI thaI zaktA, paraMtu pahelAnI kaI paNa bhUmimAM utpanna thaI zake che. jema manuSya ane matsyanI utpatti sAtamI bhUmi sudhI kahelI che, paNa tenA pahelAnI chaThI pAMcamI yAvata pahelI naraka bhUmimAM paNa temanI utpatti thaI zake che. ahiM e samajI levuM joIe--sAmAnya nAnA tathA ratnaprabhA pRthvInA nArakenA upapAtamAM de, nArake; pAMca pRvakAyika Adi sthAvare, traNa Page #1085 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyavodhinI TIkA pada 6 sa.9 uraparisAdInAmekasamayenopapAtani0 1051 bhyaH saMmUcchimebhyaH akarmabhUmijebhyaH garbhavyutkrAntikebhyopi antara dvIpajebhyaH karmabhUmijebhyopi asaMkhyeyavarpAyukSebhyaH saMkhyeyavarpAyuSkebhyopi aparyAptakebhya utpAdasya pratiSedhaH, zepebhyo vidhAnam, zarkarApramApRthivI nairayikopapAtaprarUpaNe saMmUcchimebhya utpAdapratiSedhaH, vAlukAprabhApRthivI nairayikopapAtaprarUpaNe bhujaparisarvebhyopi pratiSedhaH paGkaprabhApRthivI nairayikopapAtaprarUpaNe khecarebhyo'pi pratiSedhaH, dhUmaprabhApRthivI nairayikotpAdaprarUpaNe catuSpadebhyo'pi pratiSedhaH, tamaH prabhApRthivI nairayikopapAtaprarUpaNe uraH parisabhyo'pi pratiSedhaH, adhaH saptamapRthivI nairayikopapAtaprarUpaNe strIbhyo'pi utpAdasya pratiSedhaH kRtH| epa paramopapAto voddhavyo narakapRthivInAm // 2 // tathA cAsaMjJinaH prathama ratnaprabhApRthivIM gacchanti sarIsRpAH-godhAdayo dvitIyAM-zarkarAprabhApRthivIM gacchanti, tRtIyAM vAlukAprabhApRthivIM pakSiNo yAnti, siMhAzcaturthIs-paGkabhApRthivIM gacchasthAvaroM, tIna vikalendriyoM, asaMkhyAta varSa kI Ayu vAle catuSpada khecaroM, zeSa aparyAptaka paMcendriya tirthacoM tathA saMmUrchima, manuSyoM akarmabhUmija garbhaja manuSyoM, antaradvIpaja manuSyoM, asaMkhyAta varSa kI Ayu vAle karma bhUmija manuSyoM, saMkhyAta varSa kI Ayu vAle aparyAptaka manuSyoM se utpanna hone kA niSedha kiyA gayA hai, arthAtU itane prakAra ke jIva naraka meM athavA ratnaprabhA pRthvI meM utpanna nahIM hote yaha pratipAdana kiyA gayA hai, inake atirikta jIva hI utpanna ho sakate haiM / tatpazcAt zarkarAprabhA pRthvI meM upapAta batalAte hae saMmUrchimoM ke upapAta kA niSedha kiyA gayA hai| vAlukApramA pRthvI ke upapAta meM bhujaparisarpo ke upapAla kA niSedha kiyA gayA hai / paMkaprabhA pRthvI meM upapAta kA kathana karate hue kahA gayA hai ki isa pRthvI meM khecara tiryaca utpanna nahIM hote| dhRmaprabhA pRthvI meM catuSpadoM paMcendriya tiya tathA saMmUchima manuSya, akarmabhUmija gaja manuSya, antara dvIpa ja manuSya, asaMkhyAta varSanI AyuvALA karmabhUmi ja manuSya, saMkhyAta varSanI AyuvALa aparyAptaka manuSyathI utpanna thavAne niSedha karelo che, arthAt ATalA prakAranA jIva prathama narakamAM athavA ratnaprabhA pRthvImAM utpana nathI thatA e pratipAdana karela che, temanA zivAyanA jIja utpanna thaI zake che. tatpazcAt zarkarAmabhA pRthvImAM upapAta batAvatA samRchimanA upapAtane niSedha karela che. vAlukAprabha pRthvInA upapAtamAM bhujaparisarponA upapatane niSedha karela che. paMkaprabhA pRthvInAM upapAtanuM kathana karatA kaheluM che ke A pRthvImAM eyara tiya utpana nathI thatA. dhUmaprabhA pRthvImAM catu Page #1086 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1052 prajJApanAsUtra ni, uragAH sarpAdayaH punaH paJcamIM-dhUmaprabhApRthivIM yAnti, papThIJca tamApRthivIm striyo yAnti, matsyA manupyAzca saptamIm adhaH saptamapRthivIM gacchanti, ityevaM. rItyA saptAnAmapi narakapRthivInAm epa paramopapAto boddhavya iti bhAvaH // 9 // ___ amarakumArAghupapAtavaktavyatA____ mUlam-asurakumArANaM bhaMte ! kaohito uvavajjati ? goyamA ! no neraiehito uvavajjaMti, tirikkhagoNiehito uvavajjaMti, maNussehito uvavajjaMti, no devehito uvavajjaMti, evaM jehiMto neraiyANaM uvavAo tehito asurakumArANa vi bhANiyavvo, navaraM asaMkhejavAsAuyaakammamagaaMtaradIvagamaNustatirikkha jogiehito vi uvavajjaMti, sesaM taM ceva, evaM jAva thaNiyakumArA bhANiyavvA, puDhavikAiyANaM bhaMte ! kaohiMto uvavajjaMti kiM neraiehito jAva devehito uvavajjati ? goyamA ! no neraiehito uvavajjati, tirikkhajoNiehito maNusse hito devehito vi uvavajjaMti, jai tirikkhajoNiehiMto uvavajjaMti, kiM egidiyatirikkhajoNiehito uvavajjati jAva paMciMdiyatirikkhajoNiehito ubavajjati ? goyamA ! egidiyatirikkha joNiehito vi jAva paMciMdiyatirikkhajoNiehito vi ubavati, jai egidiyatirikkhajoNiehito uvavajjaMti, kiM puDhavikAiehiMto jAva vaNastaikAiehito ubavajjati ? goyamA ? puDhavikAiehito vi jAva vaNastaikAiehito vi uvavajjaMti, jai puDhavikAiehiMto uvavajjaMti, ke upapAta kA niSedha kiyA gayA hai / tamaH prabhA pRthvI meM urapariso kA nipedha kiyA gayA hai aura sAtavIM pRthvI meM striyoM ke utpanna hone kA nipedha kiyA gayA hai // mR09 // panA upapAtane niSedha kare che. tamaprabhA pRthvImAM ura parisane niSedha karAyela che ane sAtamI pRthvImAM sine utpanna thavAne niSedha karyo che. je 9 Page #1087 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 6 sU.10 asurakumArAdyupapAtanirUpaNam 1053 kiM suhamapuDhavikAiehito uvajjaMti, bAyarapulavikAiehito uvavajjati ? goyamA ! dohito vi uvavajjaMti, jai suhama. puDhavikAiehiMto uvavajjati, kiM pajjattapuDhanizAiehito unavajjati, apajattapuDhavikAiehiMto uvavati ? goyamA dohito vi uvavajjaMti jai bAyarapuDhavikAiehito upavati, kiM panjattaehito uvavaaMti, apajjattaehito uvavati ? goyamA ! dohito vi uvavajjati, evaM jAva vaNassaikAiyA caDakkaeNaM bhedeNa uvavAeyavvA, jai beiMdiyatirikkhajoNiehito uvava jjaMti, kiM pajjattayabeiMdiehiMto ukvajjati, apajjattayaveiMdiehiMto uvavajaMti, goyamA ! dohito vi uvavajjati, evaM teiMdiya cauridiehito vi uvavajaMti, jai paMciMdiyatirikakhajoNiehito uvavajjati kiM jalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehiMto uvavajjati, evaM jehiMto neraiyANaM uvavAo aNio tehiMto etesipi bhANiyaThayo, navaraM pajjatagaapajjattarohito vi uvavajjaMti, sesaM taM ceva, jai maNussehito uvavajjaMti, kiM saMmucchimamaNussehiMto uvavajjati, gambhavajhaliyasagussehiMto uvavajjati ? goyasA ! dohito vi uvavati, jai gabbhavatiyamaNusse hiMto uvavajjaMti, kiM kasmabhUmigagabhavakkaMtiyamaNussehiMto uvavajjaMti,akasmabhUmagagabbhavatiyamaNussehito uvavajjati, sesaM jahA neraiyANaM, navaraM apajjattaehito vi uvavajaMti, jai devehito vi ukvajjaMti kiM bhavaNavAsI vANamaMtarajoisavemANiehito upavajjati ? goymaa| bhavaNavAsi devehito vi uvavajjati jAva vemANiyadevehito vi uvavajjaMti, jai bhavaNavAsi devehito ubavajjati kiM asurakumAradevehiMto jAva thaNiyakumArahiMto uvavajjati, goyamA ! Page #1088 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - .. -......... ... . .... 1054 prathApanA asurakumAradevehito vi ubavajjaMti jAva thaNiyakumaradevehito vi uvavanjaMti, jai vANasaMtaradevahito uvavati, kiM pistA. ehito jAna gaMdhavvehito uvavajjati ? goyamA pisAehito vi jAva gaMdhavvehito vi uvavajjati, jai joisiyadevehito ubavati, kiM cadavimANehiMto uvavanaMti, jAva tArAramANehito uvavajjaMti ? goyamA! caMdavimANajoisiyadehito vi jAca tArAvimANajoisiyadaMvehito vi uparajjati, jaha vemANiyadevehiMto uzvajjaMti, kiM kappovagavemANiyadevestio ubavajjaMti, kappAtItavemANiyadevehito uvarajati, ? goyamA! kappovagavemANiyadevehito uvavanaMti, no kappAtItavemANiya. devehiMto uvavajjaMti, jai kappovagavemANivadevehito uvarajaMti, kiM sohamme hito jAtra accuehito uvavati ? goyamA sohammIsANehito uvavajaMti, no sagaMkumAra jAva accuehiMto uvavajjaMti, evaM AukAiyA vi, evaM teukAiyA vi, navaraM devavajjehiMto uvavajjati, vaNassaikAiyA jahA puDha. vikAiyA, beiMdiyA, teiMdiyA, cauridiyA, ete jahA teu vAudevavajjehito bhANiyavvA // sU0 10 // chAyA-amurakumArAH khalu bhadanta ! kebhya upapadyante ? gautama ! no nairayikebhyaH upapadyante, tiryagyonikebhya upapadyante, manuSyebhya upapadyante no devebhya upapa asurakumArAdi ke upapAta kI vaktavyatA zabdArtha-(asurakumArA NaM bhaMte ! kaohiMto ughavajjati ? he bhagadhAn ! asurakumAra kahAM se Akara ke utpanna hote haiM ? (goyamA ! no neraiehito uvavajjati) hegautama ! nArakoM se Akara utpanna nahIM asurakumAranA upapAtanI vaktavyatA Aval-(asurakumArA NaM bhaMte ! kaohiMto ubaujjatiM ?) mApan / masu24bhAra 4yAMthI mAvAna apana thAya che ? (goyamA ! no neraiehito uvavajjaMti) 3 gautama ! nAthI bhAvAna utpanna nathI yatA (tirikkhajoNiehito uavajjati) tiya Page #1089 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 6 sU.10 asurakumArAdyupapAtanirUpaNam dhante, evaM yebhyo nairayikANAmupayAta stebhyaH asurakumArANAmapi bhaNitavyaH, navaram-asaMkhyeyavarSAyuSkAkarmabhUmigAnta dvIpagamanuSyAstiryagyonikebhyopi upapadyante, zepaM taccaiva, evaM yAvat stanitakumArAH bhaNitavyAH, pRthivIkAyikAH khalu bhadanta ! kebhya upapadyante, kiM nairayikabhyo yAvad devezya upapadyante ! gautama ! lo nairayikebhya upapadyante, tiryagyonikebhyaH manuSyebhyo devebhyo'pi hote| (tirikkhajoNiehito uvavajjaMti) tiryacoM se utpanna hote haiN| (maNussehito utvajjaMti) manuSyoM le Akara utpanna hote haiM / (no devehito upavajjati) devoM se nahIM utpanna hote (evaM) isa prakAra (jehito) jinase (nerajhyANaM) nArakoM kA (uvavAo) upapAta (bhaNiyo) kahA (te hiMto) unase (asurakumArANa vi) asurakumAroM kA bhI (bhANiyavyo) kahanA cAhie (navaraM) vizeSa yaha hai ki (asaMkhejavAsAuya akammabhUmiga-antaradIvaga-maNussatirikkhajoNiehito vi uvavajjaMti) asaMkhyAtavarSa kI Ayu vAle, akarmabhUmija, antarachIpaja manuSyoM aura tithaMcoM se bhI utpanna hote haiM (lesaM taM ceva) zeSa vahI samajhanA (evaM jAva thaNiyakumArA bhANiyavA) isI prakAra yAvat stanitakumAroM taka kahanA caahie| ___ (puDhavikAiyA NaM bhaMte ! kaohito uvavajjati ?) he bhagavan ! pRthvIkAyika kahAM se Akara ke utpanna hote haiM ? (kiM neraiehito jAva devehiMto uvayajjaMti ?) kyA nArakoM se yAvat devoM se utpanna hote haiM ? (goyamA ! no neraiehito jvavajjati) he gautama ! nArakoM se Akara yothI utpanna thAya che (maNussehito uvavajjati) manuSyAthI mAvIna pana thAya cha (no devehiMto uvavajati) vAthI sApAna nathI pani thatA (evaM) me zata (jehito) remanAthI (neraiyANaM) nAnA (uvavAo) S5pAta ho (tehiMto) tamanAthI (asurakumArANaM vi) asurazubhArotApAta (bhANiyabvo) 4 (navara) vizeSa se che , (asaMkhejjavAsAuyaakammabhUmiga-antaradIvaga-maNussatirikkhajoNiehito vi uvavarjati) masacyAta va nI mAyuvANA, ma4ma bhUmikA, santara dIpa manuSyo mane tiya yAthI 55 atpanna thAya che (semaM taM cetra) zeSa teza sabhA (evaM jAva thaNiyakumArA bhANiyavvA) me 4Are yAvat stnitbhaa| sudhI kahevA joIe, (puDhavikAiyANaM bhane ! kaohiMto uvavajjaMti ) 3 bhagavan / pRthvI 4Ayi: yAMthI mAvIna utpanna thAya che ? (kiM neraiehiMto jAva devehiMto ubavajjati 1) zu. nAthI bhAvAna yAvat vAthI mAvAna 5 ? (goyamA ! no negirahito upavajaMti) gautama nAthI satpanna nayI yatA ? (tirikkhajoNiehito) tiya yAthI Page #1090 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1056 pratApanAstre upapadyanne, yadA niyaMgyAnike ya upapadyanne, kim ekandriyatiyagyonikebhya upapayante ? yAvat pandriyanigyonikebhya upapadyante ? gautama ! ekendriyatiryagyonikebhyo'pi yAvat pazcandriyaniyaMgyAnikebhyo'pi upapadyante, yadA ekendriyatiryagyonikezya upapadyanta, ki pRthiyokAyikebhyo yAvada vanaspatikAyikabhya upapadyante ? gautama ! pRthivIkA cikebhyo'pi, yAcad vanaspatikAyikebhyo'pi upapadyante, utpanna nahIM hote (lirikkhajoNihito) tiryoM se (maNussahiMto) manuSyoM se (devehino thi) devoM se bhI uvavajjati) utpanna hote haiN| __(jai nirigvajoNipahiMto uvavajjati) yadi tiryaMcoMse utpanna hote haiN| (ki pagidiyatirikvajoNipahiMto uvavajjati) kyA ekendriya tiryacoM se utpanna hote haiM ? (jAva paMciMdiyatirikvajogiehito uvavati ?) yAvat paMcendriya tiryacoM se utpanna hote.haiM ? (goyamA) he gautama ! (gagidiyatirikvajoNipahito vi jAva paMciMdiyatirikvajoNiehito upAti) ekendriya tiyacoM se bhI yAvat paMcendriya niryaco.se bhI utpanna hote haiM, (jai egidiyatirikkhajoNiehiMto upadani) yadi ekendriya tiyacoM se utpanna hote haiM (kiM puDhavikAiehito jAca vaNarasaikAipahiMto uvavajjati ?) kyA pRthvIkAyikoM se yAvat vanaspatikAyikoM se utpanna hote haiM ? (goyamA !) he gautama ! (pucikAipahilo vijAva vaNassaha kAhapahito vi uvavajjati) pRthivIkAyikoM se bhI yAvat vanaspatikAyikoM se bhI utpanna hote haiN| (maNumlahito) manuSyothI (devehito vi) vAthI 55y (uvavajjati) utpanna thAya che. (jai nirikvajoNihino avajjaMti) yahi tiya yAthI utpanna yAya cha (kiM pagidiyatirikkhajoNirahito havavajjati) zumendriya tiya yothI panna thAya cha ? (jAva paMciMdiyatirikkhajoNiehiMto ubavajaMti) yAvat 5'yandriya tiryacethI utpanna thAya che? (goyamA) 3 gItamA (egidiyatirikkhajoNiehiMto vi jova paMciMdiya tirikyajoNihito vi ubavajati) yendriya tiya yothI yAvat payandriya tiya yAthI para spanna bAya che. (jai egidiyatirikkhajoNiehiMto uavajjaMti) sandriya tiya yAzrI yanna thAya che (kiM puDhavikAiehiMto jIva vaNassaikAhAhiM to ubavajaMti ?) zu pRthvIatthI yAvat vanaspatiyAthI satpanna thAya cha 1 (gocamA ) 3 gautama / (puDhavikAiehiM to vi jAva vaNassaikAiehiMno tri uvavajani) pRthvI yiothI yA yAvat vanaspati yiyI 595 utpanna thAya che Page #1091 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhidI TIkA pada6 sU.10 asurakumArAdyupadhAtanirUpaNam 1057 yadA pRthivIkAyikezya upapadyante, kiM sUkSmapRthivIkAyikebhya upapadyante ? vAdarapRthivIkAyikebhya upapadyante ? gautama ! dvAbhyAmapi upapadyante, yadA sUkSmapRthivIkAyikebhya upapadyante, kiM paryAptakapRthivIkAyikethya upapadyante, aparyAptakapRthivIkAyikebhya upapadyante ? gautama ! dvAbhyAmapi upapadyante, yadi vAdarapRthvIkAyikebhya upabante ? kiM paryAptakebhya uyapadyante' aparyApsakebhya upapabante ? gautama ! dvAbhyA___(jai puDhavi kAiehiMto ubavajjati) yadi pRthivIkAyikoM se utpanna hote haiM / (kiM suhama puDhavikAiehiMto uvavajjati) kyA sakSama pRthvIkAyikoM se utpanna hote haiM ? (bAyara .puDhavikAiehito uvavajjati) bAdara pRthvIkAthikoM utpanna hote haiM ? (goyalA ) he gautama ! (dohito vi upavajjati) donoM se hI utpanna hote haiM (jai suhuma puDhavi kAiehitoM upavajjati) yadi sUkSmapRthivIkAyikoM se utpanna hote haiN| (kiM pajjatapudavikAiehiM ujavajjati ?) kyA paryApta pRthivIkAyikoM se utpanna hote haiM ? (apajjattapuDhavi kAiehito uvavajjati?) aparyApta pRthvIkAyikoM se utpanna hote haiM ? (goyamA !) dohito vi uvavajjati) he gautama ! donoM le hI utpanna hote haiM / (jai bAyara puDhavikAiehito uvavajjati) yadi bAda pRthivI kAyikoM se utpanna hote haiM (kiM pajjattaehito upavajjali) kyA paryAptakoM se utpanna hote haiN| (apajjattaehiMto uvadhati) aparyAptakoM se utpanna hote haiM ? (goyamA ! do. hito vi uvavajjaMti) he gautama ! donoM se utpanna hote haiM ? (evaM jAva (jai puDhavikAiehito uvavajaMti) ya6 pRthvI4thI utpanna thAya cha (kiM suhumapuDhavikAparahiM to uvavajaMti ?) zusUkSmapRthvIjayothI apana yAya cha ? (vAyara puDhavikAiehiMto uvavajjaMti) // 62 pRthvIjayothI utpanna thAya cha ? (goyamA / dohito vi ubadajati) he gautama / mannayI satpanna yAya che. (jai suhuma puDhavikAdvaehiMto uvavajjati) yahi sUkSma pRthvIyirathI utpanna thAya cha (kiM pajjatta puDhavikAiehiM to uvavajjati ?) zupatithvIyijIthI utpanna thAya cha ? (apajjanta puDhavikAiehiMto uvavajaMti ?) A5yAsa pRthvI thiothI pani yAya cha ? (goyamA / dohito vi uvavajjati) gautama | manthI 5 pana cha (jai vAyApuDhaviprAiehito ubavajati) yahi mA62 pRthvI viDIyI satpanna thAya cha (kiM paJjattaehiMto uvavajaMti?) zu paryAyI panna yAya che ? (apajattapahiMto uavajjati ?) aparyAthI 5nna thAya cha? (gocamA ! do hiMto vi ubavajaMti) 3 gItamA bhannathI 5-- thAya cha (evaM jAva vaNamsaDa pra0 133 Page #1092 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApana sUtre 1058 mapi upapadyante evaM yAvad vanaspatikAyikAzcatupayeNa bhedena utpAdayitavyAH, yadA dvIndriyatiryagyonikebhya upapadyante kim paryAptaka dvIndriyebhya upapadyante, aparyAptaka dvIndriyebhya upapadyante ? gautama ! dvAbhyAmapi upapadyante, evaM trIndriya caturindriyebhyo'pi upapadyante, yadA paJcendriyatiryagyonikebhya upapadyante, kiMjalacarapaJcendriyatiryagyonikebhya upapadyante, evaM yebhyo nairayikANAmupapAto bhaNitastebhya vaNassaikAiyA caukjhaeNaM bhedeNa uvavAeyadA) isI prakAra banaspati kAyikoM taka cAra bheda karake upapAta kaha lenA caahie| ___ (jai veiMditirikkhajoNirahito ucavajjati) yadi nIndriya tiryacoM se utpanna hote haiN| (kiM pajjattayaveiMdigrahito uvarajaMti) kyA paryApta dIndriya tiryacoM se utpanna hote haiN| (apajjattaya beIdie hiMto uvavajati ?) yA aparyAptaka hIndriyo se utpanna hote haiM ? (goyamA ! dohito vi uvavajjaMti) he gautama ! donoM se utpanna hote haiM, (evaM) isa prakAra (teiMdiya-caridiehito vi uvavajjati) vIndriyoM tathA caturindriyo se lI utpanna hote haiN| (jai paMciMdiyatirikkhajoNiehiMto uvavajjati) yadi paMcendriya tiyaMcoM se utpanna hote haiM ? (kiM jalayarapaMciMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati) kyA jalacara paMcendriya niryacoM se utpanna hote haiM ? (evaM) isa prakAra (je hito neraiyANaM uravAo bhaNio) jinase narakoM kA upapAta kahA hai / (te hito) unase (etesiM vi bhANiyaco) inakA bhI kAiyA caukkaeNaM bhedeNaM ubavAeyavA) se prAre vanapati yi sudhI yAra bheda karIne upapAta kahevo joIe. (jai vedaMdiyatirikkhajoNiehito uvavajaMti) mendriya tiyayAthI yanna thAya che (kiM pajjattaya veIdiehito uvavajjati) | paryAdIndriya tiya yAthI satpanna thAya che ? (apajattaya veiMdiehito upavajaMti ?) magara maparyAsa hindriyothI 64nna thAya che (goyama! ! dohiMto vi uvavajjati) 3 gautama / mannathA utpanna yAya cha (evaM) se prAre (teiMdiya-caridiehi to vi uvavajjati) vIndriyothA tathA yaturidiyothI paY 5nna thAya che (jai paMciMdiyatirikkhajoNiehiMto ubavajaMti) yaha yayendriya tiya yAthA utpanna thAya cha (kiM jalayara paMciMdiyatirikkhajoNiehiMto ubavajaMti) zusa22 payandriya tiya"yAthI spanna thAya cha ? (evaM) se prAre (jehiMto nerayANaM ubavAo bhaNio) remanAthI nAnA pAta 4o cha (tahiMto) temAthI Page #1093 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyayodhinI TIkA pada 6 sU.10 asurakumArAyupapAtanirUpaNam 1059 etepAmapi bhaNitavyaH, navaram paryAptakAparyAptakebhyo'pi upapadyante, zepaM taccaiva, yadA manuSyebhya upapadyante, kim samUcchimamanuSyebhya upapadyante, garbhavyutkrAntikamanuSyebhya upapadyante, gautama ! dvAbhyAmapi upapadyante, yadA garbhavyutkrAntikamanuSyebhya upapadyante kiM karmabhUmigagarbhavyutkrAntikamanuSyebhya upapadyante, akarmabhUmigagarbhavyutkrAntika manuSyebhya upapadyante, zeSa yathA nairayikANAM, navakahanA cAhie (navaraM) vizeSa yaha ki (pajjattaga-apajjattarohito vi ughavajjaMti) paryAptako aura aparyAptakoM se bhI utpanna hote haiM / (se saM taM ceva) zeSa vhii| (jai maNussehito uvavajjati) yadi manuSyoM se utpanna hote haiN| (kiM samucchimamaNussehiMto uvavajjati) kyA saMmUrchimamanuSyoM se utpanna hote haiM ? (ganbhavatiyamaNussehiMto uvavajjaMti) garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM / (goyamA ! dohito vi uvavajjati) he gautama ! donoM se utpanna hote haiN| _ (jai gambhavakaMtiyamaNussehiMto uvavajjati) yadi garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM / (kiM kammabhUmigagabhavatiyamaNussahiMto uvava. jjaMti) kyA karmabhUmija garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM (akammabhUmigagambhavakkaMtiyamaNussehito uvavajjati ?) yA akarmabhUmija garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM ? (sesaM jahA nerakyANaM) zeSa jaile narakoM kA (navaraM) vizeSa (apajjattaehito vi uvavajjati ) aparyAptakoM se bhI utpanna hote haiN| (etesi pi bhANiyavyo) saan| 55ta 51 4 (navaraM) vizeSa se hai (pajjattaga-apajjattarohito vi uvavajjati) 5 / bhane mAthI 555 Guna thAya che (sesaM taM ceva) zeSa tara (jai maNussehiMto uvavajjati) yahi manuSyAthI 55 5nna thAya cha (ki saMmucchimamaNusse hi to uvavaja ti ?) zusa bhUchi ma bhanuSyAthI apanna thAya cha ? (ganbhavatiyamagussehiM to ubavajjati ?) . manuSyAthI 5-- thAya thAya cha ? (goyamA! dohito vi uvavajaMti) gautama ! gannathA Gurna thAya cha (jai gambhavakkaMtiyamagussehiM to uvavajjati) yahi refu bhanudhyothI utpanna yAya cha (kiM kammabhUmigaganbhavatiyamaNussehi to ubavajjati ?) zubha bhUbhi 1 bhanudhyAthI utpanna thAya che ? (akammabhUmigaganbhavatiya magulehito upavati ?) 25 // 2 254ma bhUmi . manudhyAthI panna thAya cha (senaM jahA neraIyA gaM) 21 25 nAnA (navara) vizeSa (apajjattA Page #1094 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1060 | 'laalurg ras-aparyAptakebhyo'pi upapadyante, yadA devebhya upapadyanne, kiM bhavanavAsi vAnavyantarajyotiSkavaimAnikasya upapabante ? gautama ! bhavanavAmidevebhyopi upapadyante, yAvad vaimAnikavebhyo'pi upapayale yadA bhavanavAnidevebhya upapadhante kim amurakumAradevebhyo yAvat svaninakumArabhya upapadyante, gautama ! amurakumAradevebhyo'pi upapadyante, yAvat staniAkunAradevenyo'pi upapayanne, yadA vAnavyantaradevebhya upapadyante kiM pigAcebhyo yAbad gandharvezyaH upapadyante ? ___ (jaha devahito vi uvavati ) yadi devoM se bhI utpanna hote haiM, (kiM bhavaNavAli-vANalaMtara-joisa-vemANipatino ukvajani) kyA bhavanavAsI, bAnavyantara, jyotipka yA damAniko utpanna hote haiM ? (gothamA) he gItasa ! bhavaNavAlidedezino vi ivani ?) bhavanavAsIdevo se bhI utpanna hote haiM / (jAva) yAvata (mANihito vi uvavajjati) vaimAnikoM se bhI utpanna hote haiN| (jaha bhavaNavAsi devehiMto uvavajani) yadi bhavanavAsIdevoM se utpanna hote haiM / (kiM amuraJjamAravehino uvavajjati) kyA agmurakumAra devo se utpanna hote haiM ? (jAva) yAvat (paNiyakumAra devehito vi uva. vajjaMti) stanitakumAra devoM se utpanna hote hai ? (gAyamA !) he gautama ! (asurakumAradevahilo vi uvavanaMti) asurajamAradevo se bhI utpanna hote haiM ? (jAva thapiyakumAra deveMhito vi uvadhati) yAvat stanita kumAradevoM se bhI utpanna hote haiM ? hiM to vi ubavajjati) 255tithI 54 panna yAya che (jai devahiM to vi vavajati) vothI 5 5- yAya cha (1ka mavaNa vAsi-vANamaMtara-joDasa-vemANiehi no avajjati ?) bhulavanavAsI, pAnavyatara, jyoti magara mAniyA 5- thAya cha ? (goyamA !) gautama ! (bhavaNavAsidevahito vi uvavajati) navanavAsI heyothI yA 5- pAya che (jAba) yAvat (vemANiehiM to vi upavajani) mAniTIthI pazu panta thAya che (jaha bhavaNavAsivehi to uvaja ti) yahi manavAsI vAthI bhanna thAya cha, (kiM asurakumAradevehi to avajjati) zubhazumAra haivothI 5panna yAya cha ? (jAva) yAvat (yaNiyaphumArehi to ubavaja ti ?) saninamArothI utpanna thAya cha ? (goyamA / ) 8 gautama ! (asurakumAradevehi to vi avajJapi) sasura sumAra vAthI 54 panna yAya che (jAva thaNiyakumAradevahiM to vi ujavaja ti) thAvat svanitakumAra dethI paNa utpanna thAya che Page #1095 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 6 sU.10 asurakumArAdyupapAtanirUpaNam .. 1061 gautama ! pizAcebhyo'pi yAvad gandharvebhyo'pi upapadyante, yadA jyotiSkadevebhya upapadyante, kiM candravimAnebhya upapadyante, yAvat tArAsimAnebhyaH upapa. dhante ? gautama ! candravimAnajyotiSkadevebhyo'pi yA tArArimAnajyoti kadevebhyo'pi upapadyante, yadA vaimAnikadevebhya upapadyante, ki kalpopagadaimA. nikadevebhya upapadyante ? kalpAtIta vaimAnikadevekhya upapadyante ? gautama ! (jaha vANAnaMtaradevehiMto uvavajjati) agara yAdavyantaradevo le utpanna hote haiM ? (kiM pisAehito jAva gaMdhadehito upayajjati) kyA pizAcoM se yAvat gandhayoM se utpanna hote haiM ? (goyathA ! pisAehito vi jAva gaMdhavvehito vi uvavajjati) gautama ! pizAco se zrI thAvat gaMdharvo se bhI utpanna hote haiM ? / ___(jai joisiyadevehiMto uvavajjaMti) yadi jyotiSakadeSo se utpanna hote haiM / (kiM caMdvimANehiMto uvavajjati ?) kyA candravimAnoM se upanna hote haiM / (jAva tArAvimANehito uvavajjaMti) yAvat tArAvimAnoM se utpanna hote haiM ? (goyamA caMdadilANajoiliyadevehito vi jAva tArAvimANajoisiyadevehiMto vi ukvajIta ) he pautama ! candravimAna ke jyotiSka devoM se yAvat tArAvimAna ke jyotipkadevoM se bhI utpanna hote haiN| ___(jai vemANiyadevehito uvavajjaMti) yadi vaimAnikadevoM se utpanna hote haiM ? (kiM kappovagavemANiyadevehiMto uvavajjati ?) kyA kalpopapaMtana vaimAnikadevoM se utpanna hote haiM / (kappAiya kSelANiyadevehito (jai vANamaMtarahUvehiM to ubavajjati) yaha pAnayanta2 devothI panna thAya cha (kiM pisAehiM to jAva gaMvavvehiMto ubavajjati ?) zuziyAyI yAvat gandhathI utpanna thAya che ? (goyamA ! pisAehiM to vi jAca gaMvazvehiM to vi ujavajjati) 3 gautama ! piyAthI 55 yAvat thiI 55 5-na yAya cha (jai joisiyadevehiM to uvavajjati) yaha yAti54 hevAyI apanna yAya che (kiM caMdavimANehiM to uvavajjati) zu yandra vimAnAthI utpanna thAya cha ? (jAva tArAvimANehiM to uvavajjati) yAvat t| vimAnAyI utpanna yAya cha (goyamA ! caMdavimANajoisiyadevehi to vi jAva tArAvimANa joisiyadevehi to vi uvavajAti) he gItama! candravimAnanA tiSka dethI paNa yAvat tArA vimAnanA tiSka dethI paNa utpanna thAya che (jaha vemANiyadevehiMto uvavajjati) yahi mAni TevAthI panna yAya che (kiM ka povagavemANipadevedito upajati ?) zu48555nna mAni vothI Page #1096 -------------------------------------------------------------------------- ________________ C prajJApanAsUtre kalpopagavaimAnikadevebhya upapadyante, no kalpAtIta vaimAninadevebhya upapadyante, yadA kalpopagavaimAnikadevebhya upapadyante, kiM saudharmebhyo yAvad acyutebhya upapadyante, gautama 1 saudharmezAnebhya upapadyante, no sanatkumAra yAvad acyutebhya upapadyante, evam apkAyikA api, evaM tejovAyukAyikA api, navaram - devavarjebhya upapadyante, vanaspatikAyikA yathA pRthitrIkAyikAH dvIndriyA strIndriyA turindriyA ete yathA tejaskAyikA thikA devavarjebhya bhaNitavyAH || 10 | ucacajjaMti ?) yA kalpAtIta vaimAnikadevoM se utpanna hote haiM ? (goyamA ! kampovagavemANiya devehito uvavavajrjjati) gautama ! kalvopapanna vaimAnika devoM se utpanna hote haiM ? (no kappAiya deyANigadeve hito uvavajjaMti) kalpAtIta vaimAnikadevoM se nahIM utpanna hote / (jar3a kappobagavemANiya devahito uvavajjati) yadi kalpopapanna vaimAnikadevoM se utpanna hote haiM (kiM sohammehiMto jAva accuehilo ubavajrjati ?) kyA saudharma se yAvat acyuta se utpanna hote haiM ? (gosA ! sohammIsANehiMto uvavajjati) gautama ! saudharma evaM IzAna se utpanna hote haiM / (no sarNa kumAra jAca accuerhito ) sanatkumAra se lekara acyuta taka ke vimAnoM se nahIM ( uvavajjati) utpanna hote haiM / 1062 ( evaM AkAiyA ci) isI prakAra aSkAyika bhI ( evaM tekAiyA vi) isI prakAra tejaskAyika bhI (navaraM devavajjehiMto uvavajrjati) vizeSa yaha ki devoM ko choDa kara anyoM se utpanna hote haiM ? (vaNassada kAiyA jahA puDhavikAiyA) vanaspatikAyika pRthvIkAyikoM ke samAna utpanna thAya che ? ( kaSAya vaimANiyadevehiM to uvavajja ti ?) yA yAtIta vaibhAni devothI utpanna yAyo ? ( goyamA ! kapovagavenANiyadevehiMto u vajja Mti) he gautama / yanna vaimAni devothI utpanna thAya che (no kapA iyavemANiyadevehi to uvavajjati) hayAtIta vaimAni devothI utpanna nathI thatA (jai kappogamANiyadevehiM to utravajjati) yadi uyopapanna vaimAni devothI utpanna thAya che (kiM sohamehiM to jova accuehiM to uvavajja ti) zu saudharbhathI yAvat abhyutathI utpanna thAya che (goyamA ! sohammIsANe hi to upavajjati) he gItabha ! saudharbha tebhana IzAnathI utpanna thAya che (no saNakumArA jAva accuehiM to ) sanabhArathI mAra lIne abhyuta sudhInA vibhAnothI nathI (utracajjati) tpanna thatA ( gavaM AukAiyA vi) 4 te sAya pazu ( evaM teukAiyA vi) prAre te sthAyi pazu (navaraM devavajje vajjati) vizeSa sevA zivAya anyothI utyanna thAya che (vaNassaikAiyA jahA puDhavikAiyA) vanaspati Page #1097 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pada 6 sU.10 asurakumArAdyupapAtanirUpaNam 1063 TokA-athAsurakumArAdInAmupapAta vaktavyatAmAha-'anuraphumArA NaM bhaMte ? kaohiMto uvavajjati ? gautamaH pRcchati-he-bhadanta ! amurakumArAH khalu kebhya upapadyante ? bhagavAn-Aha-goyamA / he gautama ! 'no neraiehito uvavajjaMti' no nairayikebhyo'surakumArA upapadyante apitu 'tirikkhajoNiehiMto uvavajjati' tiryagyonikesyo'surakumArA upapadyante, 'maNussehito uvavajjati' manuSyebhyo'. surakumArA upapadyante, 'no devahito uvavajjati' no devebhyo'surakumArA upapadhante, "evaM jehito neraiyANaM uvavAo tehito asurakumArANavi bhANiyavyo' evam pUrvoktarItyA, yebhyo nairayikANAsupapAta uktastebhyo'surakumArANAmapi upapAto bhaNitavyaH, kintu-'navaraM asaMkhejavAsAuya azammabhUmaga aMtara dIvagama(iMdiyA teiMdiyA cariMdiyA) dvIndriya, zrIndriya, caturindraya (ete jahA teuvAu) ye tejaskAya, vAyukAya ke samAna (devavajjehito bhANiyavyA) devoM ko choDakara kahanA caahie| TIkArtha-atha asurakhumAra Adi ke upapAta kI vaktavyatA prAraMbha kI jAtI hai-zrIgautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! asurakumAra kina se utpanna hote haiM ? arthAt kisa-kisa paryAya ke jIva bhara kara asurakumAra ke rUpa meM utpanna ho sakate haiM ? ___ bhagavAn uttara dete hai-he gautala ! asurakumAra nArakoM se utpanna nahIM hote, kintutirthagyonikoM aura manuSyoM se asurakumAra utpanna ho sakate haiM, devoM se utpanna nahIM hote / isa prakAra jina-jina se nArakoM kA upapAta kahA hai, una-unale asurakumAroM kA bhI upapAta kahanA cAhie / vizeSatA yaha hai ki asaMkhyAtavarSa kI Ayu vAle akarma lux pRthvI 148 samAna (veiMdiyo teiMdiyA cauri diyA) dIndriya, zrIndriya zyaturindriya (ete jahA teu vAu) 20 te42415 vAyuyanA samAna (devavajje hiM to bhANiyavvA) hedhAne chADA 4 madhye TIkArthahave asurakumAra AdinA upapAtanI vaktavyanA prAraMbha karAya che zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavan ! asurakumAra kAnAthI utpanna thAya che ? arthAt kayA kayA paryAyanA jIva marIne asurakumAranA rUpamAM utpanna thaI zake che? zrI bhagavAna uttara Ape che - he gautama ! asurakumAra nArothI utpanna nathI thatA, paraMtu niyamika ane manuSyathI utpanna thaI zake che, dethI utpanna nathI thatA. e rIte jenA jenAthI nArakane upapAta kahyo che tene tenAthI asurakumArane paNa upapata kahevo joIe. vizeSatA e che ke Page #1098 -------------------------------------------------------------------------- ________________ D 1064 prakSApanAne gussaniribhavanoNi pahilo vi uvavajjani' navaram-pUrvoktanairayikApekSayA vizeSastu-agmurakunArAH asaMvyavayukAkarmabhUmigAnta:pagamanuSyatiryagyonikebhyo'pi upapabante, 'sesa taM ceba, zepaM taccaiva-nairathikoktavadevAvaseyam 'evaM jAca thaNiyakumArA bhANiyabdhA' evam-uparyuktarItyA, sAvat-nAgakumArAH nuvarNakumArAH agnikumArAH vidyutkumAga:. udadhikumArAH dvIpakumAgaH, pavanakumArAH stanita. kumArA bhaNindavyAH, tamaH pRcchati-puDha vikAiyANaM.bhaMtaM ? kaohito uvavaaMti' he bhadanta ! pRthivImA yipAH khalu kezya upapadyante ? 'ki nehaehito jAva devahito--uvavajjeni ? ki nairapikebhyo yAvat-bhavanapatibhyaH ekendriyavikalendriyatiryagyonikapaJcandriyamanuSyavAnavyantarajyotipkavaimAnikadevebhya upapayante ! bhagavAn Aha-goyanA ! he gautama ! 'no neraiehiMto uvavajjati' pRthivIkAyikA no neraritrasya upapadyante / apitu 'tirikkhajoNirahito maNussehito devehitoci uvarajati tiryagyonikebhyo manuSyebhyo devebhyo'pi upapadyante, gautamaH pRcchati, 'jaT tirikvajoNieDito uvavajjati' yadA tiryagyonikebhyaH bhUmija alara dvIpaja manuSyoM aura tiryacoM se bhI-utpanna hote haiN| ila sivAya zeSa sthAna nArakoM ke samAna hI samajhanA cAhie / isI prakAra stalitakumaroM taka kaha lenA cAhie arthAt nAgakumAra, stuvarNakumAra, agnikumAra, vidyutkumAra, udadhikrumAra, DIpakumAra, dikkumAra, pavanakumAra aura stanitakumAradevoM ke saMbaMdha meM bhI isI prakAra kaha lenA caahie| zrIgautamasvAmI-he agavan ! pRthvIkAyika jIvoM kA utpAda kina se hotA hai ? nArako le yAvat devoM se / bhagavAn-he gautama ! pRthvIkAyika nArakoM se utpanna nahIM hote. kintu tithacoM, manuSyoM aura devoM le utpanna hote haiN| asaMkhyAta varSanI AyuvALA akarmabhUmija antara dviIpa ja manuSya ane tirtha thI utpanna thAya che. enA sivAya zeva kathana nArakanA samAnaja sama. javuM joIe. e prakAre svanitakumAra sudhI kahevuM joIe arthAt nAgakumAra, suvarNa bhA2, agnibhA2,, vidyutbhAra, dhimA2, dIpamA2, chumAra, pavanakumAra, ane svanitakumAra devonA sarabandhamAM paNa eja prakAre kahevuM joIe. zrI gautamasvAmI he bhagavana | pRthvIkAyika jIvane utpAda zenAthI thAya che? nArakethI ke devethI? zrI bhagavAna-he gautama pRthvIkAyika nArakethI utpanna nathI thatA, paNa tiryathI, manuSya ane DhethI utpanna thAya che. Page #1099 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pada 6.010 asurakumArAdyupapAtanirUpaNam pRthivIkAyikA upapadyante, tadA 'kiM egidiyatirikvajoNiehito ucavajjaMti jAva paMciMdiyatirikkhaNiehito uvvajjati? kim ekendriyatiryagyonikebhya upapadyante, yAvad dvIndriyatrIndriyacaturindriyapaJcendriyatiryagyonikebhyaH pRthivIkAyikA upapadyante, bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'egidiyatirikkhajoNiehito vi jAva paMciMdiyatirikkhajoNiehito vi uvavajjaMti' 'ekendriyatiryagyonikebhyo'pi yAvat-dvIndriyatrIndriyacaturindriya paJcendriyatiryagyonikebhyo'pi pRthivI kAyikA upapadyante, gautamaH pRcchati-'jai egidiyatirikkhajoNiehitouvavajjati' yadA ekendriyatiryagyonikebhyaH pRthivIkAyikA upapadyante, tadA 'kiM puDhavikAiehito jAva vaNarasaikAiehito upavajjati ?' kiM pRthivIkAyikebhyo yAvat kim aSkAyikebhyastejaH kAyikelyo vAyukAyikebhyo vanaspatikAyikebhya upapadyante ? bhagavAn Aha-'goyamA ! he gautama ! 'puDhavikAiehito vi jAva vaNassaikAiehito vi uvavajjaMti' pRthivIkAyikAH pRthivIkAyikebhyo'pi zrIgautama-he bhagavan ! yadi tirya coM se utpanna hote haiM, to kyA ekendriya tiryacoM se utpanna hote haiM, dIndriya, trIndriya, caturindraya athavA paMcendriya tiryacoM se utpanna hote haiM ? ___ bhagavAl-gautama ! ekendriya tiryaMcoM se bhI utpanna hote haiM, yAvatU paMcendriya tithaMcoM se bhI utpanna hote haiN| gautama-bhagavan ! yadi ekendriya tiryacoM se pRthvIkAyika utpanna hote haiM to kyA pRthviIkAyikoM se utpanna hote haiM, yAvat-apkAyikoM, tejAkAyikoM, vAyu kAyiko athavA vanaspatikAyikoM se utpanna hote haiM ? bhagavAn-he gautama ! pRthvIkAyika pRthvIkAyikoM se bhI unpanna hote haiM yAvat vanaspatikAyikoM se bhI utpanna hote haiM / arthAt zrI gautamasvAmI - he bhagavana je tiryacethI utpanna thAya che te che ekendriya tiryacethI utpanna thAya che, dvIndriya, trIndriya, caturindriya, athavA paMcendriya tiyAthI utpanna thAya che? zrI bhagavAna - gautama ! ekendriya tiyAthI paNa utpanna thAya che, paMcendriya tiyAthI paNa utpanna thAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! yadi ekendriya tiya cAthI pRthvIkAyika utpanna thAya che te zuM pRthvIkAyikathI utpanna thAya che, yAvat aSkAyika, tejaH kAyika, vAyukAyiko athavA vanaspatikAyikethI utpanna thAya che? zrI bhagavAna -he gItAma pRthivIkAyika pRthvIkAyikethI paNa utpanna thAya che yAvat vanaspatikAyikathI paNa utpanna thAya che arthAt pAce indrithI utpanna thAya che. ma0 134 Page #1100 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajApanAstre yAda marAmiyo'pi. kejaHkAyika yA pi vAyu kAyikebhyo'pi vanaspatikA yo pi upacanne, gonamaH gRti-'jai puDhavikAi padito upavati' yadA yivikA dinamAvimya upanadA 'himapur3havikAi ehito Apati, bAbarapura rikApani uti ?' kiM sUkSmapRthivIkAyikenyaH kiyAni upapa banne, kiMvA bAyapRthivIkAyikenyaH upapadyante ? bhagavAn A..-'gAvamAre gaunA! 'dono ni uti ' dvAbhyAmapi sUkSmavAdarapRthigauzApitI zivIgAyina upacanne, gautamaH pRcchati 'ja: muhamapuDhavikAipani jona' yadA samapathivI kApi yaH pRthivI gAyikAH upapadyante tadA -'hiM. pannAdirAdA dinoM upavanaMti ? apajanamukkiAipa hito upayanisipamA vikI rAyivya upapadyanne, riyA aparyAtakapRthivIkAyikenya upapanna ? bhagavAna Ada.-'goyamA ! he gautama ! 'dohito vi upavajani' dvAbhyAmagi paryApaparyAmakA yAM pRdhirI kApiyA-yAM pRthivI kAyikA upapadyante, gautamaH pani 'nA vAvara vijAnAdinI ubavati' yadA cAdarapRthivIkAyikebhyaH pAMcoM sandriyoM se bhI unmanna hote haiN| gAnama bhagavana ! yadi pRthvIkAyika pRthvIkAriko le utpanna hota nocyA nAma bImAvikoM se utpanna hote haiM, athavA bAdara gRthvIlayika se| bhagavAna gautama ! donoM se utpanna hote haiM ? gaunama-bhagavan ! gati :-vIkAdhika hama pRthvIsAyiko se utpanna ne no yA paryAppakoM se utpanna hote haiM / athavA aparyAptakoM se jaganna ? __ bhagavAna gautama ! donoM se arthAt paryApnoM se bhI aura apagIko semI utpanna gate / gAnasa bhagavAna ! nadi cAdara pRthvIkAyikoM se utpanna hote haiM ra bhagavana 1 prakAcika kAyikAthI utpanna 5. hAmI pAya gayA 162 yojayitIthI ? .... POE.....san ! 5 vIyi sakSama pIyiAthI . pana yAya, 55 siToyo 0:10 . bannI chIna yamIvI para ayo Page #1101 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 6 sU.10 asurakumArAdyupapAtanirUpaNam 1067 pRthivIkAyikA upapadyante tadA 'kiM pajjattaehito uvavajjaMti, apajjattaehito ucavajjati?' kiM paryAptakebhyo vAdarapRthivIkAyikegya upapadyante ? kiM vA aparyAptakebhyo bAdarapRthivIkAyikebhya upapadyante ? bhagavAn Aha-goyamA ! he gautama ! 'dohito vi uvavajjati' dvAbhyAmapi paryAptAparyAptakAbhyAM vAdarapRthivIkAyikAbhyAM pRthivI. kAyikAH upapadyante, 'evaM jAva vaNassaikAiyA caukAraNaM bhedeNaM uvavAeyavyA' evam uparyuktarItthA, yAvat-apkAyikAH, tejaHkAyikAH, vAyukAyikAH vanaspatikAthikAcatuSkeNa bhedena-sUkSmavAdaraparyAptakAparyAsakodenetyarthaH-upapAdayitavyAH gautamaH pRcchati-'jai veiMdiyatirikkhajoNiehito uvatrajjaMti' yadA dvIndriyatiryagyo nikebhyaH pRthivIkAyikA upapadyante tadA 'kiM pajjattayaveIdiehito uvavajjati' kiM paryAptaka dvIndriyebhyaH pRthivIkAyikA upapadyante, kiM vA 'apajattayaveiMdiehito uvavajjati ?' aparyAptaka dvIndriyebhyaH pRthivIkAyikA upapato kyA paryAptakoM se utpanna hote haiM ? athavA aparyAptakoM se utpanna hote haiM ? bhagavAn-gautama ! donoM se arthAt paryApta aura aparyApta bAdara pRthvIkAyikoM se pRthvIkAyika utpanna hote haiN| isI prakAra apkAyikoM, tejAkAyikoM, vAyukAyikoM evaM vanaspatikAyikoM ke viSaya meM bhI samajhalenA cAhie aura pratyeka ke sUkSma tathA bAdara ke paryAptaka aura aparyAptaka, yoM cAra bheda karake pUrvavat hI kaha lenA cAhie / zrIgautama-he bhagavan ! yadi pRthvIkAyika dvIndriyoM se utpanna hote haiM ? to kyA paryApta dvIndriyoM se utpanna hote haiM athavA aparyApta dvIndriyoM se utpanna hote haiM ? zrI gautamasvAmI -he bhagavan ! yadi bAdara pRthvIkAcikethI unna thAya che te zuM paryAptakethI utpanna thAya che? athavA aparyApakethI utpanna thAya che ? zrI bhagavAna -he gautama ! banethI arthAt paryApta ane aparyApta bAdara pRthvIkAyikothI pRthvIkAyika utpanna thAya che. eja prakAre aSkAcike, teja kAyika, vAyukAcike, temaja vanaspati kAcikenA viSayamAM paNa samajI levuM joIe ane pratyekanA sUma tathA bAdaranA paryAptaka ane aparyAptaka ema cAra bheTa karIne pUrvavat kahevuM joue zrI gautamasvAmI -he bhagavana ! yadi pRthvIkAyika hIndriyathI utpanna thAya che te zuM paryApta hIndriyathI utpanna thAya che athavA aparyApta hIndricethI utpanna thAya che ? Page #1102 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1068 prakSApanAsUtra dyante ? bhagavAn Aha-' goyamA ! he gautama ! 'dohito vi uvavajjaMti' dvAbhyAmapi paryAptakAparyAptakAbhyAM dvIndriyAbhyAM pRthivIkAyikA upapadyante, 'evaM teiMdiyacauridiehito vi uvavajjati'-evam-pUrvoktadvIndriyarItyA trIndriyacaturindriyebhyo'pi pRthivIkAyikA upapadyante, gautamaH pRcchati-'jar3a paMciMdiyatirikkhajoNiehito ukrajaMti' yadA paJcendriyatiyaMgyonikebhya pRthivIkAyikA upapadhante, tadA 'ki jalayarapaciMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati ?' kiM jalacarapaJcendriyatiryagyonikebhya upapadhante ? kiM vA sthalacarapaJcendriyatiryagyonikebhya upapadyante ? kiM vA khecarapaJcendriyatiryagyonitebhya upapadyante ? ityAdi pUrvoktAzayenAha-'evaM jehito neraiyANaM uvavAo bhaNio tehito etesipi bhANiyavyo' evam-pUrvoktarItyA, yebhyo nairayikANAsupapAto bhaNitastebhya etepAmapi pRthivIkAyikAnAm upapAto bhaNitavyaH kintu 'navaraM pajjattagaapajjattagehito vi uvavaaMti' navaram-pUrvApekSayA vizeSastu pRthivIkAyikA paryAptakAparyAptakebhyo'pi bhagavAn-he gautama ! donoM se arthAt paryApta aparyApta hIndriyoM se utpanna hote haiN| isI prakAra brIndriyoM aura caturindriyoM se bhI pRthvIkAyikoM kI utpatti kahalenI caahie| ___ gautama-yadi paMcendriyatiryaMcoM se pRthvIkAyika utpanna hote haiM to jalacara paMcendriyatithaMcoM se utpanna hote haiM yA sthalacara paMcendriyaniyaMcoM se utpanna hote haiM ? athavA khecara paMce ndriya tiryacoM se utpanna hote haiM ? bhagavAn-he gautama ! jina-jinase nArakoM kA upapAta kahA hai una-unase ina pRthvI kAyikoM kA bhI upapAta kahanA caahie| zrI bhagavAna he gautama! banethI arthAt paryApta ane aparyApta hIndricethI utpanna thAya che. e prakAre trIndriya ane caturindriyathI paNa pRthvIkAyikenI utpatti kahevI joIe zrI gautamasvAmI--cadi paMcendriya tiryacethI pRthvIkAyika utpanna thAya che te zuM jalacara pacendriya tiryaMcethI utpanna thAya che agara sthalacara paMcendriya tiryacothI utpanna thAya che athavA precara paMcendriya tiyAthI utpanna thAya che? zrI lagavAn :- gautama / renA-nAthI nAnA pAta ho cha, te tethI A pRthvIkAdhikAne paNa upapAta kahevo joIe. vizeSatA e che ke pRvIkAyika pakethI paNa utpana thAya che ane aparyAptakethI paNa utpanna Page #1103 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 6 sU.10 asurakumArAyupapAtanirUpaNA 1069 upapadyante itivodhyaH 'sasaM taMceva' zepaM taccaiya-nairathikolavadevAvaseyam , gautamaH pRcchati 'jai manusse hiMto uvavajnati' yadA pRthivIkAyikAH manudhyebhya upapadyante, tadA-kiM samucchimayaNusse hito upavanaMti, gambhavayamaNusse hito uvava jaMti ?' kiM saMmUcchimamanuSyebhya upapadyante ? kiM vA garbhavyutkrAntikamanuSyezya upapadyante ? bhagavAn Aha-goyamA ! he gautama ! 'dohito vi uvavajbaMti' dvAbhyAmapi saMmUcchimagarbhavyutkrAntikAbhyAM manuSyajAnibhyAM pRthivIkAcikA-upapadyante, gautamaH pRcchati 'jai gambhavakaMtiyamaNusse hito upara aMti' radA garbhavyu. tkrAntika manuSyebhyaH pRthivIkAyikA upapadyante tadA 'kiM kammabhUmaganavsavakaMtiyamaNusse hito uvavajjati ?' kiM karmabhUmigaga:vyutkrAntika manuSyebhyaH pRthivIkAyikA upapadyante ? kiM vA 'akammabhUmagagamavakaMtiyamaNussehito uvavajjati' akarmabhUmigagarbhavyutkrAntika manuSyebhyaH pRthivIkAyikA upapadyante ? vizeSatA yaha hai ki pRthvIkAdhika paryAptako se zrI utpanna hote haiM / aura aparyAptakoM se bhI utpanna hote hai / zeSa saba kathana bahI nArakoM ke samAna hai| gautama-bhagavan ! pRthvIkAyika agara khalupyoM se utpanna hote hai ? to kyA saMmUrchima manuSyoM se utpanna hote haiM athavA garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM ? bhagavAn-he gautama ! donoM se hI utpanna hote haiN| gautama-bhagavana ! yadi garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiN| to kyA karma bhUmija garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM ? yA akarma bhUmija garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiN| bhagavAn gautama ! zeSa jo kathana nairayikoM ke viSaya meM kiyA gayA hai, vahI pRthvIkAyikoM ke saMbaMdha meM bhI lambana lenA caahie| isa thAya che. bAkInuM badhuM kathana nArakonA samAna che. zrI gautamasvAmI -he bhagavad pRthvIkAyika je manuSyathI utpanna thAya che te zuM saMmUIima manuSyothI utpanna thAya che athavA garbhaja manuSyathI utpanna thAya che ? zrI bhagavAna -AnethI utpanna thAya che. zrI gautamasvAmI - he bhagavana yadi garbhaja manuSyathI utpanna thAya che te zuM karmabhUmija gaja manuSyathI utpanna thAya che ? agara akarmabhUmija garbhaja manathI utpanna thAya che. ? zrI mAvAn :-De gautama ! zeSa re 4thana nai2yinA viSayamA cha che. teja pRthvIkAyukenA sambandhamAM paNa samajI levuM joIe. Page #1104 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1070 prajJApanAsUrya bhagavAn Aha-'goramA ! he gautama ! 'sesa nahA neralyANa' gapaM yathA nairayikANAM pratipAditaM tara pRthivIkAyikAnAmapi pratipAdanIyam, tathA ca no akarmabhUmigagarbhavyunkrAti kampye bhyaH pRthivIkAyikA upapadyante, api tu karmabhUmigagarbhavyutkrAntika manuSyebhyaH pRthivI gayikA upapaghanne ityAdirItyA yodhyam kintu-'navaraM apajjattaehito vi upavajjati' navaraM pUrvApakSayA viropastu aparyAptakebhyo'pi garbhavyutkrAntika manupyebhyaH pRthivI kAyikA upapadyanne ityavaseyaH, gautamaH pRcchati-'jaya devahito uvavajjati ki mavaNavAsi vANamaMtarajoisiyavemANiehiMto ucAuni?' yadA pRthivInAyikA devasya upapadyanne tadA ki gavanavAsivAnavyantara jyonika vaimAnikebhya upapadyante ? bhagavAna Aha'goyamA !' he gautama ! 'bhavaNavAsidevehito upayati jAya vaimANiya devehiMdI vi uvavajjati' pRthivIkAyikA bhavanavAsidevebhyopi upapadyante, yAvat vAnavyantara jyotipka vaimAnika Devebhyo'pi upapadyanne? gautamaH pRcchani, 'jaha bhavaNavAsi deve hiMto ubavajjati' yadA pRthivIkAyikAH bhavanavAsidevebhya upapadyantaM tadA 'kiM asurakumAradevehito jAva thaNiyakumArehito upavanaMti ?' kim amRgakumAraprakAra akarmabhUmija garbhaja manupyA se pRthvokAyika utpanna nahIM hote kintu karmabhUmija garbhaja manuSyoM se pRthvIkAyika utpanna hote haiM, ityAdi samajhalenA caahie| vikopabAta yaha hai ki aparyAptako garbhaja manuSyoM se bhI utpanna hote haiN| zrIgautama-he bhagavan ! yadi devoM se utpanna hote haiM, to kyA bhavanavAsI, vAnavyantara jyotiSka athavA vaimAniko se utpanna hote haiM? bhagavAn-gautama ! bhavanavAsodevoM se utpanna hote haiM, yAvat vaimAnikadevoM se bhI utpanna hote haiM / arthAt sabhI pUrvoktadevoM se pRthvIkAyika utpanna hote haiN| gautama-bhagavan ! yadi pRthvIkAyika bhavanavAsI devoM se utpanna hote haiM to kyA asurakumaradevoM se yAvat nAgakumAra, suvarNakumAra, 1 e prakAre akarma bhUmija garbhaja manuthI pRthvIkAyika utpanna thatA nathI paraMtu karmabhUmija garbhajamanuSyothI pRthvIkAyika utpanna thAya che. vigere samajI levuM joIe. vizeSa vAta e che ke aparyApta gaja manuthI paNa utpanna thAya che. zrI gautamasvAmI -he bhagavana ! yadi devathI utpanna thAya che te zuM bhavanavAsI, vAnacantara, jyAtiSka athavA vaimAnikethI utpanna thAya che? zrI bhagavAna -he gautama! bhavanavAsI devethI paNa utpanna thAya che (thAvata) mAnika dethI paNa utpanna thAya che. arthAta badhA pUrvokta dethI pRvIkAyika utpanna thAya che Page #1105 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacodhinI TIkA pada 6 sU. 10 asurakunArAyupapAtanirUpaNam 1075 devebhyo yAvat-nAgakumAra suvarNakumAra, agnikumAra vidyutkumAra-udadhikumAra, dvIpakumAra-dilakumAra-pavanakumAra - stanitakumAradevebhya upapadyante, bhagavAn Aha-'goyamA' he gautama ? 'asurakumAradevehito vi uvavati jAva thaNiyakumAradevehito vi uvavajjati' pRthivI kAyikAH asurakumAradevebhyo'pi upapadyante yAvata-nAgakumArAdi devebhyo'pi stanitakumAradevebhyo'pi upapadyante, gautamaH pRcchati-'jai vANamaMtaradevehito uvavajjati' yadA vAnavyantaradevebhyaH pRthivIkAyikA upapadyante, tadA 'ki pisAehito jAva gaMdhavve hito uvavajjaMti ?' kiM pizAcebhyo yAvat-kiM yA bhUtarAkSasayakSakinnarakiMpuruemahoragagandharvebhyaH pRthirITAyikA upapadyante ? bhagavAn Aha-goyamA ? he gautama? 'pisAehito vi jAva gaMvve hito vi uvavajjati' pizAcebhyopi yAvat bhUtarAkSasayakSakinnarakiMpuruSamahoragagandharvebhyo'pi pRthivIkAyikA upapadyante / gautamaH agnikumAra, vidyutkumAra, uddhikumAra, dIpakumAra, dikkumAra, pavanakumAra aura stanitakumAradevoM se utpanna hote haiM ? bhagavAn-he gautama ! asurakumAra devoM se bhI utpanna hote haiM, yAvat stanitakumAra devoM se arthAt nAgakumAra Adi sabhI se utpanna hote haiN| ___ gautama-he bhagavan ! yadi vAnavyantara devoM se pRthivIkAyika utpanna hote haiM to kyA pizAcoM se yAvat-kyA bhUtoM, rAkSasoM, yakSoM, kinnaroM, kimpurupoM, mahoragoM aura gaMdhoM se utpanna hote haiM ? ___ bhagavAla he gautama ! pRthvI kAyika, pizAcoM se bhI utpanna hote haiM yAvat gandharyoM se bhI utpanna hote haiN| 1 zrI gautamasvAmI -he bhagavan yadi pRthvIkAyika bhavanavAsI devathI utpanna thAya te zuM asurakumAra devothI cAvat nAgakumAra, suvarNakumAra; agnikumAra, vidyakumAra, udadhikumAra, dvIpakumAra, dikumAra, pavanakumAra agara svanitakumAra devethI utpanna thAya che? zrI bhagavAn he gautama | amukumAra devethI paNa utpanna thAya che, (yAvat ) svanitakumAra dethI arthAt nAgakumAra Adi badhAthI utpanna thAya che. zrI gautamasvAmI -bhagavan ! yadi vanavyantara devethI pRthvIkAyika utpanna thAya che te zu pizAcethI cAva-zuM bhUta, rAkSasa, yakSa, kinnara kipa, mahera ane gaMdhathI utpanna thAya che ? zrI bhagavAna -he gautama! pRthvIkAyika pizAcethI paNa utpanna thAya che yAvat gaMdhathI paNa utpanna thAya che. Page #1106 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1072 prakSApanAsUtre pRcchati-'jaDa joDaliyaDevehito upavajani' yadA pRthivIkAyi zAH jyotiSkadevebhya upapayante yA ki caMdavivAhito upavajjaMti jAva tAgavimANehito uvavajjati ? kiM carimAnebhyaH pRthivIkAyikA upapadyante ? kiM vA yAvatsUryagrahanakSatratArAtrimAnebhya upapadyante ? bhagavAn Aha-' goyamA ! he gautama ! 'caMdavimANajoDasiyadevahito vi jAva tAgavimANajoisiyadevehito vi uvava jaMti' pRthivIkAmindravimAnajyotikadevebhyo'pi yAvat-sUryagrahanakSatratArAvimAnajyotipphadevara yo'pi upapadyante gautamaH pRcchati- jai vemANiyadevehiMto uvavajjati' yadA pRthivIkAyikA vaimAnikadevebhya upapadyante tadA 'kiM kappocagavemANivadevahito ubajjati, kiMkalpopapannakavaimAnikadevebhya upapadyane? ki vA kApAtIsave zANiyaDhevehito uvavajjati ?' kalpAtItavaimAnikadevebhya upapadyanne ? jagavAna lAha--' goyamA ? he gautama ! 'kappovagavemANiyadeve hito uvavajjati' pRdhirva kAyikAH kalpopapannakavaimAnikadevebhya upapadyante 'no kappAtI gautama-he bhagavan ! yadi jyotiSka devoM se pRthvIkAyika utpanna hote haiM to kyA candravimAnoM se utpanna hote haiM yAvat-sUrya, graha, nakSatra tathA tArAzimAloM se utpanna hote haiM ? agavAn-gautama / pRthvI kAyika candraSimAna ke jyotiSaka devoM se bhI utpanna hote haiM yAvat tAgavilAloM ke jyotiSka devoM se bhI utpanna hote haiN| gautama-he bhagavan ! pRthvIkAyika yadi vaimAnika devoM se utpanna hote haiM to kyA kalpopaNa arthAta kalpopapanna vaimAnika devoM se utpanna hote haiM athavA kalpAtIta vaimAnika devoM ke utpanna hote haiM ? - agavAn hai gaulasa ! kalpopapanna vaimAnika devoM se pRthvIkAyika utpanna hote haiM, kalpAtIta vaimAnika devoM se nahIM utpanna hote arthAt zrI gautamasvAmI -he bhagavad yadi tiSka dethI pRthvIkAyika utpanna thAya che te zu cavimAnathI utpanna thAya che yAvat sUrya, graha, nakSatra tathA tArA vimAnothI utpanna thAya che ? zrI bhagavAna -he gautama! pRthvIkAyika candra vimAnanA tiSka dethI paNa utpanna thAya che yAvat tArAvimAnanA tiSka dethI paNa utpanna thAya che. zrI gautamasvAmI -he ''bhagavad ! pRthvIkAyika yadi vimAnika dethI utpanna thAya che te zuM kapaga arthAt kapipana vaimAnika dethI utpanna thAya che athavA kapAtIta vaimAnika dethI utpanna thAya che ? zrI bhagavAna-he gautama ! kapa panna vaimAnikadethI pRthvIkAyika utpanna thAya che, kapAtIta mAnika dethI utpanna nathI thatA arthAt navaveka Page #1107 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramodhinI TIkA pada 6 sU.10 asurakumArAdyupapAtanirUpaNam rves maNideve hiMto uvavajjati' no kalpAtItavaimAnikadevebhyaH pRthivIkAyikA upapadyante, gautamaH pRcchati 'jai kappocagavemANiyadevehiMto uvavajjaMti' yadA pRthivIkAyikAH kalpopapannakavaimAnikadevebhya upapadyante tadA 'kiM sohammehiMto jAva accuehiMto uvavajjaMti ?' kiM saudharbhebhyo yAvat kiMvA izAna - sanatkumAramAhendrabahmalokalAntakamahAzukrasahasrAra AnataprANata - AraNAcyutebhyo vaimAnikadevebhyaH pRthivIkAyikAH upapadyante ? bhagavAn Aha - 'goyamA !' he gautama ! 'sohammIsANehiMto uvavajjaMti' sauMgharmezAnebhyo vaimAnikadevebhyaH pRthivIkAyikA upapadyante 'no sarNakumAra jAva accuehiMto uvavajjaMti' no sanatkumAra yAvat, mAhendrabrahmalokalAntakamahAzukra sahasrArAnataprANatAraNAcyutebhyo vaimAnikadevebhyaH pRthivIkAyikA upapadyante, ' evaM AukAiyA vi' evam pUrvoktapRthivIkAyikarItyA, aSkAyikA api bhaNitavyA: 'evaM teuvAukAiyA vi' evam tathaiva pRthivIra ears aura pAMca anuttara vimAnoM ke deva cyavana karake pRthvIkAyikoM meM utpanna nahIM hote / gautama - he bhagavan ! yadi kalpopapanna vaimAnikadevoM se pRthvIkA yika utpanna hote haiM to kyA saudharma devalokake vaijJAnikoM se utpanna hote haiM ? athavA IzAna, sanatkumAra, mAhendra, brahmaloka lAntaka mahAzukra, sahastrAra, Anata, prANata, AraNa, aura acyuta devaloka ke vaimAnikoM se utpanna hote haiM ? bhagavAna - he gautama! saudharma aura IzAna vaimAnikoM se hI pRthvI kAyika utpanna hote haiM, sanatkumAra se lekara Age ke acyuta 'paryanta vaimAnikoM se utpanna nahIM hote / isI prakAra aprakAyikoM vAyukAyika tathA tejaHkAyikoM kA utpAda bhI kaha lenA cAhie, magara pRthvIkAyikoM se inakI vizeSatA ane pAMca anuttara vaimAnikAnA deva cyavanakarIne pRthvIkAyikAmAM utpanna nathI thatA, zrI gautamasvAmI :-he bhagavan ciDhe pApapanna vaimAnika devethI pRthvIkAyika uttpanna thAya che te zuM saudhama devalekanA vaimAnikethI utpanna thAya che, athavA chazAna, sanatkumAra, mahendra, brahmasoDa, dAntaH, mahAzuI, sahasAra, Anata, prANata, AraNu ane acyuta devaleAkanA vaimAnikAthI utpanna thAya che zrI bhagavAn Ge gautama! saudhama ane IzAna vaimAnikAthI ja pRthvI kAyika utpanna thAya che, sanatkRmArathI lai be AgaLanA azruta pantanA vaimAnikAthI utpanna nathI thatA. eja prakAre akAyika, vAyukAyikA, teja kAyikAnA utpAda paNa kahevA joIe, paNa pRthvIkAyikAthI temanI vizeSatA e che ke tejaHkAyika ane pra0 135 Page #1108 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2074 prajApanAne phAyikavadeva tejAkAthikAH, vAyukAyikA api vaktavyAH, kintu 'navaraM devayajjehito upavanaMti' navaram-pUrvoktapRthivIkAyikApekSayA vizepastu-teja:phAyikA vAyukAyikA devavarjebhyaH sarvebhya upapadyante, ityavaseyaH 'vaNassaikAiyA jahA puDhavikAiyA' vanaspatikAyikA yathA pRthivIkAyikA bhaNitAstathA bhaNitaghyAH 'veiMdiyAteiMdiyAcaDariMdiyA ete jahA teuvAUdevavajje hito bhANiyavyA' hIndriyAstrIndriyAzcaturindriyA ete yathA tejAkAyikavAyukAyikadevavarjebhya upapadyante ityevaM bhaNitAstathaiva bhaNitavyAH vaktavyAH-tathA ca vikalendriyA api devavarjebhya upapadyante ityAzayaH / - bhavanapatiSu upapAtaprarUpaNe deva nairayika pRthivIkAyikAdi paJcakarupaikendriyavikalendriya vayAparyAptakatiryagyonika paJcendriya saMmRcchimAparyAptakagarbhavyutkrAntikamanuSyebhyaH utpAdasya pratiSedhaH, zeSebhyo vidhAnam , pRthivIkAyikApkAyikacanaspatikAyikeghu upapAtaprarUpaNe tu sakalanArarusanatkumArAdidevebhya-upapAtasya yaha hai ki tejAkAyika aura dAyukAyika jIva devoM ko choDa kara anya saba se utpanna hote haiM / vanaspatikAyikoM kA kathana pRthvI kAyikoM ke samAna hai| bIdriA aura trIndriya jIva, tejAkAyikoM aura vAyukAyikoM ke samAna devoM ko choDa kara zepa se utpanna hote haiN| Azaya yaha hai ki vikalendriya jIva devo se utpanna vahIM hote| - bhavanavAsiyoM meM upapAta kI prarUpaNA karate hue devoM, nArakoM, pRthvIkAyika Adi pAMca ekendriyoM, tIna vikalendriyoM, aparyAptaka tiryaMca paMcendriyoM, saMchima evaM aparyAptaka garmaja manuSyoM se utpAda kA niSedha kiyA gayA hai| zeSa jIvoM se utpanna hone kA vidhAna kiyA gayA hai / pRthivIkAcika, apkAyika aura vanaspatikAyikoM meM upapAta kI prarUpaNA karate hue sakalanAraka, evaM sanakumAra Adi devoM se utpAta hone kA niSedha kiyA gayA hai| tejHvAyukAcika jIva de sivAya bIjA badhAthI utpanna thAya che. vanaspatikAcikenuM kathana pRthvIkAcikenA samAna che. dviIndriya ane trIndriya jIva, teja kAyika ane vAyuThAyikenA samAna deve sivAya bAkInA badhA thI utpanna thAya che. Azaya e che ke vikasendriya jIva devothI utpanna nathI thatA. bhavanavAsiyAmAM upapAtanI prarUpaNa karatA he nArake pRthvIkAyika Adi pAMca ekendriye traNa vikendriya aparyAptaka, tiya"ca paMcendri, saMmaIima, temaja aparyAptaka garbhaja manuSyathI utpAdane niSedha karAyela che. pRthvIkAyika, akAyika, ane vanaspatikAcikemAM upa pAtanI praraNA karatA sakala nAraka temaja sanaskumAra Adi demA utapAda hevAna ki . Page #1109 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyayodhinI TIkA pada 6 sU.11 paJcendriyatirya yonikAyupapAtani0 1075 pratiSedhaH, tejaHkAyikA vAyukAyikadvitricatundriyeSu upapAtaprarupaNe ca sakalanairayikebhyaH sakaladevebhyazcotpAdasya pratiSedho yodhyaH iti bhAvaH ||suu0 10 // paJcandriyatiryagyonikAdhupapAtavaktavyatAmUlam-paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM bhaMte ! kaohiMto uvavajati ? kiM neraiehito uvavajjati ? jAva kiM devehito uvavajjaMti ? goyasA ! neraiehito vi, tirikkhajoNiehito vi, maNusse hito vi, devehito vi uvavajjati, jai neraiehito uvavajjati, kiM rayaNapasApuDhavIneraiehito jAva ahe sattamApuDhavineraiehito uvavajjaMti ? goyalA! sthaNapyamApuDhavineraiehiMto vi uavajaMti,jAva ahe sattamApuDhavineraiehito vi uvavajjaMti, jai tirikkhajoNiehito uvavajjati kiM egidiehiMto uvavajjati, jAva paMcidiehito uvabajjati ? goyamA ! egidiehito vi uvavajjati, jAva paMciMdiehito vi uvavajjaMti, jai egidiehito ukvajjati kiM puDhavikAiehito uvavajaMti evaM jahA puDhavikAiyANaM uvavAo maNio taheva eesi pi bhANiyavyo, navaraM devehito jAva lahassArakappovagavemANiyadevahito vi uvavajjati, no ANayakappovagavemANiyadevehito jAva accuehito vi uvavati, maNuslANaM bhaMte! kaohiMto uvavati, kiM neraiehito uvavajjaMti, jAva devehiMto uvavajjaMti, goyamA ! neraiehito vi uvavajaMti, jAva devehito vi uvavajjati, jai nerapaehito uvavajjaMti kAyika, vAyukAyika, hIndriya, brondriya aura caturindriyoM meM utpAta kI prarUpaNA karate hue samasta nArakoM aura samasta devoM se utpAda hone kA niSedha kiyA gayA hai| sU0 10 // tejaH kAyika, vAyukAyika, hIndriya, trIndriya ane caturindriyamAM utpAdanI prarUpaNa karatAM samasta nArake ane samasta dethI utpanna thavAne niSedha karAyele che ke 10 | Page #1110 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1076 jJApanAstra ki rayaNappabhApuDhavi neraiehito ukvajjeti, kiM sakarappabhApuDhavi neraiehito ukvati, kiM vAluyappabhApuDhavineraihito paMkappabhApuDhavineraihito dhUmappabhApuDhavineraiehito tamappabhApuDhavi neraiehiMto ahe sattamApuDhavineraiehiMto uvava. jjaMti, ? goyamA ! rayaNappabhApuDhavi neraiehito vi, jAva tamApuDhavineraiehito vi uvavajjaMti, no ahe sattamApuDhavineraiehiMto uvavajjaMti, jai tirikkhajoNiehito uvavajjaMti kiM egidiyatirikkhajogiehito uvavajjaMti, evaM jehiMto paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM ukvAo maNio tehito maNussANa vi niravaseso bhANiyavyo, navaraM ahe sattamApuDhavi neraiehito teuvAukAiehiMto Na uvavajjaMti, sadhvadevehito ya uvavAo kAyavo jAva kappAtItamANiya samvasiddhadevehiMto vi uvavajjAveyavvA, vANamaMtaradevANaM bhaMte ! kaohito uvavati ? kiM neraiehito tirikkhajoNiehito, maNustehiMto devehito uvavajjaMti ? goyamA ! jehito asurakumArA tehito bhANiyabA, joisiyANaM bhaMte ! devANaM kaohito uvavajjati ? goyamA ! evaM ceka, navaraM saMsucchima asaMkhijjavAsAuyakhahayarapaMciMdiyatirikkhajoNiyavajjehiMto aMtaradIvamaNuslavajjehiMto uvavajjAveyavvA ||suu0 11 // chAyA-paJcendriyatiryagyonikAH khalu bhadanta ? kebhyo upapadyante ? kiM nairayikebhya upapadyante ? yAvat kiM devebhya upapadyante ? gautama ! nairayikebhyo'pi, paMcendriya tiyacoM Adi kA upapAta zabdArtha-(paMciMdiyatirikkhajoNiyA NaM bhaMte ! kaohiMto uvadhajjati !) bhagavan ! paMcendriya tiyaca kahAM se kinase utpanna hote haiM ? paMcendriya tiryae AdinA upapatA wal:-(paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM bhaMte ! kaohiMto uvavajjati ?) . bhagavana! paMcendriya tiya"ca kayAMthI ane kenAthI utpanna thAya che? (s Page #1111 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 6 sU.11 paJcandriyatirya gyonikAyupapAtani0 1077 tiryagyonikebhyo'pi manuSyebhyo'pi, devebhyo'pi upapadyante, yadA nairayikebhya upapadyante ki ratnaprabhApRthivI narayikebhyo yAvat aghaHsaptamapRthivI narayikebhya upapadyante ? gautama ! ratnAprabhApRthivI nairayikebhyo'pi upapadyante yAvat-adhAsaptamapRthivI nairayikebhyo'pi upapadyante, yadA tiryagyonikezya upapadyante ? kima ekendriyebhya upapadyante ? yAvat paJcendriyebhya utpadyante ? gautama ! ekendriye(kiM neraiehito uvavajjati?) kyA nArakoM se utpanna hote haiM ? (jAva) yAvat (kiM devehito uvavajjati) kyA devo se utpanna hote haiM ? (goyamA!) gautama ! (neraiehito vi) nArako se bhI (tirikkhajoNiehito vi) tiryagyoniko se bhI (maNuslehitovi) manuSyoM se bhI (devehito vi uvavajjati) devoM se bhI utpanna hote haiN| (jai neraiehi to uvavajjaMti) yadi nArakoM se utpanna hote haiM, (kiM rayaNappabhApuDhavineraiehito) kyA rannaprabhA pRthvI ke nArako se (jAva) yAvat (ahesattamA puDhavi neraiehiMto uvavajjati) adhaHsaptamI pRthvI ke nArakoM se utpanna hote haiM ? (goyamA) he gautama ! (rayaNapyabhApuDhavi neraiehito vi uvavajati) ratnaprabhA pRthvI ke nArakoM se bhI utpanna hote haiM (jAva) yAvatU (ahe sattamApuDhavineraiehito vi uvavajjati) adhaHsaptamI pRthvI ke nArako se bhI utpanna hote haiM __(jaha tirikkhaoNiehiMto uvavajati) yadi tithaMcoM se utpanna hote haiM (kiM enidiehito uvavajjaMti) kyA ekendriyoM se utpanna neraiehiM to uvavajja ti?) zunAthI utpanna thAya che ? (jAva) yAvat (ki devehiMto uvavajja ti) zu vothI satpanna yAya che ? (goyamA / ) gautama / (neraiehito vi) nAthI para (tirikkhajoNiehi to vi) tiya yAthI paY (maNussehito vi) manuSyAthI 5y (devehi to vi uvavajja ti) yI pay utpanna thAya che (jai nedaiehiM to uvavajjati) yahi nArathI Gurna thAya che (kiM rayaNappabhA puDhavi neraiehito) zu 2tnaprabhA pRthvInA nA23thI (jAva) yAvat (ahe. sattamA puDhavi neraiehi to uvavajjati) 255: sAtamA pRthvInA nAthI utpanna thAya cha ? (goyamA!) 3 gautama / (rayaNappabhApuDhavineraiehi to ubavajati) ratna pramA pRthvInA nArathI 5 5nna thAya che (jAva) yAvat (ahe sattamA puDhavi neraiehito vi ujavajjati) 255: sasama pRthvInAnAthI 5Y G5nna thAya cha (jai tirikkhajoNiehiMto uvavajjati) yahi ti yAcI tpanna vAya cha (ki egidiehiM to uvavajjati) zu. mendriyothI yanna thAya cha (jAva Page #1112 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1778 prApanA bhyo'pi upapadyante, yAvat paJcandriyebhyo'pi upapadyante, yadA ekendriyebhya upapadyante, kiM pRthikIkAyikebhya upapadyante ? evaM yathA pRthivIkAyikAnAmupapAto bhaNitastathaiva etepAmapi bhaNitavyaH, navaraM devebhyo yAvat sahasrArakalpopapannakavaimAnikadevebhyo'pi upapadyante, no AnatakalpopagavaimAnikadevebhyo yAvatacyutebhyo pi upapadyante, matupyAH khalu bhadanta ! kebhya upapadyante, kiM nairayihote haiM (jAva paMcidiehito uvavajjati) yAvat paMcendriyoM se utpanna hote haiM (goyamA) he gautama ! (egidiehito vi uvavati jAva paMciMdiehito vi uvacaja ti) ekendriyoM se bhI jtpanna hote haiM yAvat paMcendriyoM se bhI utpanna hote haiM (jai egidihiMto uvavajjaMti) yadi ekondriyoM se utpanna hote haiM (kiM puDhavikAipahito uvavajjati ?) kyA pRthvIkArthikoM se utpanna hote haiM ? (evaM) isI prakAra (jahA) jaisA (puDhavikAiyANaM uvacAo maNio) pRthvIkAyikoM kA upapAta kahA hai (taheva) vaisA hI (eesipi bhANiyaco) unakA bhI kahanA cAhie (navaraM) vizeSa (devehito) devoM se (jAva) yAvat (sahassArakappovagavemANiyadevehito vi uvavajjati) sahasrAra kalpopapanna vaimAnika devoM se bhI utpanna hote haiM (no ANayakappovagavemANiyadevehiMtojAva accuehiMto uvavajjati) Anatakalpa ke vaimAnika devoM se yAvat acyuta kalpa ke devoM se nahIM utpanna hote (saNussA NaM saMte ? kaohiMto uvavajjati ?) bhagavana ! manuSya kinase utpanna hote haiM ? (kiM neraiehiMto uvavajjati ?) kyA nArakoM paMci diehi to uvavajjati) yAvat payendriyothI 64nna thAya cha 1 (goyamaH ! OM gautama ! (egidiehi to vi uvavajjati jAva paMciM diehi to vi uvavajjati) ekendriyothI paNa utpanna thAya che yAvat paMcendrithI paNa utpanna thAya che (jai egi dipahiM to uvavajjati) yahi mendriyAthI utpanna thAya cha ( kiMpuDhavi kAiehiM to uvavajja ti ?) bhupRthvIyirathI panta thAya che. (evaM) me zate (jahA) vA (puDhavikAiyANaM uvavAo bhaNio) pRthyin| 855Ata ho cha (taheva) tabha00 (eesiaupa bhANiyavvo) temn| 855 55 pA na me (navara) vizeSa (devehito) hevAthI (jAva) yAvat (sahassArakApovagavemANiyadevehito vi uvavajja ti) sarasAra 48yA5panna vaibhAni hethI 59 64nna thAya che (no ANayakappovagavemANiyadevehiM to jAva accuehito vi uvavajjati) mAnata46yanA vimAnika dethI yAvat acuta kalpanA dethI nathI utpanna thatA (maNussANaM bhaMte : kaohito unavajjati 1) 3 zava ! manuSya hAnAyI Page #1113 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 6 sU.11 paJcandriyatiya yonikAyupapAtani0 1076 kebhya upapadyante ? yAvat devebhya upapadyante? gautama ! narayikebhyo'pi upapadyante, yAvat-devebhyo'pi upapadyante, yadA narayikebhya upapadyante ki ratnaprabhApRthivI nairayikebhya upapadyante, kiM zarkarAprabhApRthivInarayikebhya upapadyante ? kiM vAlakAprabhApRthivInairayikebhyaH paGkaprabhApRthivInairayikebhyaH, zramaprabhApRthivInarayikebhyaH tamaprabhApRthivInarayikebhyaH adhaHsaptamapRthivInairayikezya upapadyante ? gautama ! ratnaprabhApRthivInairayikebhyo'pi yAvat-tamaHprabhApRthivInairayikebhyo'pi upapadyante se utpanna hote haiM ? (jAva) yAvat (devehito uvavajjati ?) devoM se utpanna hote haiM ? (goyamA) he gautama ! (neraiehito vi uvavajjati) nArakoM se bhI utpanna hote haiM (jAva) yAvata (devehitoM vi uvava. jaMti) devoM se bhI utpanna hote haiM (jai neraiehito udabajjati) yadi nArakoM se utpanna hote haiM (kiM rayaNappabhA puDhacinera ehiMto ucava jaMti) kyA ratnaprabhA pRthivIke nArakoM se utpanna hote haiM ? (kiM sakkarappabhA puDhavi neraiehito uvabajjati ?) kyA zakarA prathA pRthivI ke nArakoM se utpanna hote haiM ? (kiM vAluyappabhA puDhavineraiehito) kyA vAlukAprabhA pRthvI ke nArakoM se (paMkappabhApuDhavIneraiehito) paMkaprabhA pRthvI ke nArakoM se (dhUmappabhApuDhavineraiehito) dhRmaprabhA pRthivI ke nArakoM se (tamappApuDhavinerahaehito) tamAprabhA pRthivI ke nArakoM se (ahesattamApuDhavineraiehiMto) adhaHsaptamI pRthivI ke nArako se (uvavajjati) utpanna hote haiM ? (goyamA) he gautama ! (rayaNappabhApuDhavineraiehito vijAvatamA puDhavineraiehito vi uvavati Gurna thAya cha 1 (nedaiehiM to ubavajjati) zunAthI utpanna thAya cha ? (jAva) yAvat (devehiM to uvavajjati) vAthI tpanna thAya cha ? (goyamA ) 3 u gautama / (neraiehitA uvavajjati) nArathI 55 atyanna thAya cha ? (jAva) yAvat (devehiM to vi uvavajjati) hovathI 5y G4-1 thAya che. (jai nareiehiMto uvvajjati) yahi nAthI satpanna thAya cha, (kiM rayaNapamA puDavi nerahaehiMto uvavajjati ?) zutnaprasAthvIna nArathI panta thAya (kiM sakarappabhA puDhavineraiehiMto uvavajjati ?) zuzarAmamA pRthvInA nAradhI 5nayAya (kiM vAluyappabhApuDhavi neraiehito? zuvApramAthInA nArodhI (pakappabhA puDhavi neraehito) 54mA pRthvInA nAthI (dhUmappabhA puDhavi nera. iehito) dhUmapramA pRthvIna nAthI (tamappabhA puDhavineragaDahiMno) tama praya pRthvIna nArathI (ahe sattamA puDhavi neraIehito) 15: sAtamI vInA mAthI (uvavajjati) pana thAya cha 1 (goyamA !) 3 gautama / (rayaNappabhA Page #1114 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1080 prazApanAsa no adhaHsaptamapRthivInairayikebhya upapadhante, yadA tiryanyonikebhyaH upapadyante ! kim ekendriyatiryagyonikebhyaH upapadyante, evaM yebhyaH paJcendriyatiryagyonikAnAm upapAto bhaNitastebhyo manuSyANAmapi niracazepo bhaNitavyaH, navaram adha:saptamapRthivInairapikebhyaH tejovAyukAyikebhyo na upapadyante, sarvadevebhyazcopapAtaH 'kartavyo yAvat kalpAtItagatraimAnikaparvArthasiddhadevebhyo pi upapAtayitavyAH, vAnavyantaradevAH khalu bhadanta ? kebhya upapadyante ? kiM nairayikebhyastiryagtonikebhyo ratnaprabhA pRthvI ke nArakoM se bhI yAvat tamA pRthvI ke nArakoM se bhI utpanna hote haiM (jai tirikkhajoNiehito uvavajjati) yadi tiryaMcoM se utpanna hote haiM (kiM egidiyatirikkhajoNiehito uvavajjati ?) kyA eke. ndriya tiryacoM se utpanna hote haiM ? (ecaM) isa prakAra (jehiMto) jinase (paMciMdiyatirikkhajoNiyANa uvavAoM bhaNio) paMcendriya tiryaMcoM kA upapAta kahA hai (te hito) unase (maNussANavi) manuSyoM kA bhI niravaseso) pUrA (bhAgiyabvo) kahanA cAhie (navaraM) vizeSa (ahesasamA puDhavInerahaehito) adhaH laptamI pRthivI ke nArakoM se (tejaH kAyikoM aura vAyukAyikoM se (Na uvavajjati) nahIM utpanna hote (savvadeve. hiMto ya uvavAo kAyaco (saya devo se upapAta kahanA cAhie (jAva yAvat (kappAtIna vemANiyalamvadRsihadevehiMto vi uvavajjAveyavvA) kalpAtIta vaimAnikoM tathA sarvArthasiddha devoM se bhI upapAta kahanA cAhie puDhavi neraiehito vi jAva to puDhavineraihito vi uvavajjati) 2tnapramA pRthvInA nArakethI paNa yAvat tamA pRthvInA nArakethI paNa utpanna thAya che, (jai tirikkhajoNiehito ubavajjaMti) yahi tiya yAthI utpanna thAya cha (kiM egidiyatirikkhajoNiehito uyavajjaMti ?) zubhendriya tiya yAthI utpanna thAya cha ? (evaM) aura prA3 (jehiMto) nAthI (paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM uvavAo bhaNio) 5yendriya tiya yAnA pAta cha (hiMto) tasAthI (maNaspANa vi) manuSyotI yAta 55] (niravaseso) pRNu (bhANiyavvo) / name (navaraM) vizeSa (ahe sattamA puDhavi neraiehito) nAyanI sAtabhI pRthvInA nArathI (teuvAukAiehito) te.aayio| mane pAyudhAyithI (Na uvavajaMti) tpanna nathI thatA (sacadeveAhato ya uvavAo kAyaco) sAthI 5pAta 4ddev| ye (jAva) yAvat (kappAtIta vemANiya saJcadvasiddhadevehito vi uvavajjAveyavvA) kapAtIta, vaimAnika, tathA sarvArthasiddha devAthI paNa upapAta kahe joIe Page #1115 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 6 sa.11 paJcendriyatiryagyonikAyupapAtani0 108 manuSyebhyo devebhya upapadyante ? yebhyo'surakumArAstebhyo bhaNitavyAH, jyotiSkAH khala bhadanta ! devAH kebhya upapadyante ? gautama ! evaJceva, navaram saMmUcchimasaM. khyeyavarSAyuSkakhecarapaJcandriyatiryagyonikavarjebhyo 'ntaradvIpamanuSyavarjebhyaH upapA. tayitavyAH // sU0 11 // TIkA-atha paJcendriyatiryagyonikAdInAmupapAtavaktavyatA prarUpayitumAha-ciM ' (vANamaMtaradevA NaM bhaMte ! kaohiMto Uvavati ?) bhagavan ! vAnavyantara deva kinase utpanna hote haiM ? (kiM neraiehito) kyA nAra koM se ? (tirikkhajoNiehito) tiryacoM se (maNussahiMto) manuSyoM se ? (devahito) devoM se ? (uvavajjati) utpanna hote haiM ? goyamA.!) he gautama ! (jehito asurakumArA tehiMto bhaNiyavyA) jinase asurakumAra utpanna hote haiM unase cAnavyantaroM kA upapAta kahanA cAhie __ (joisiyA NaM bhaMte ! devA kaohiMto uvavajjati ?) he bhagavan ! jyotiSka deva kinase utpanna hote haiM ? (goyamA) he gautama ! (evaM ceva) (isIprakAra (navaraM) vizeSa samucchima asaMkhijjavAsAuyakhayara paMciMdiyarikkhajoNiyavajjehiMto) saMmUrchima asaMkhyAta varSa kI Ayu vAle khecara paMcendriya tiryaMcoM ko choDa kara (ataradIcamaNussavajjehiMto) antaradvIpoM ke manuSyoM ko choDa kara (uvavajjAveyavvA) utpanna honA kahanA cAhie - TIkArtha-aba paMcendriya tiryaco Adi ke upapAta kI vaktavyatA . (vANamaMtara devANaM bhaMte ! kaohiMto uvavajjaMti ?) mAvan ! vAnavya tara hevanAthI utpanna thAya cha ? (kiM neraiehito) zunAthI (tirikkhajoNie hito) tiya yAthI (maNussehito) manuSyAthI (devehito) heyI (uvavajjati) utpanna thAya cha ? (goyamA !) gItama / (jehiMto asurakumArA tehiMto bhANiyabvA) jemanAthI asurakumAra utpanna thAya che, temanAthI vAyata upapAta kahevuM joIe (joisiyANaM bhaMte : devA kaohito uvavajjaMti ?) De man ! syAti 31 janAthI utpanna thAya cha 1 (goramA !) 3 gItama! (evaM ceva) se prAre (navaraM) vizeSa (samucchima , asaMkhijjavAsAuyakhayarapaMciMdiyatirikkhajoNiya. vajjehito) sa bhUmi 21sabhyAta panI AyupA meyara payandriya tiya:yonA sipAya (aMtaradIva maNumsavajjehi to) manta2 dvApAna manuSyAne tyane (uvavajjAvayavvA) 55Ata 4 naye. TIkAInDave pacendriya tiryae vigere upapatanI vaktavyatAnI prarU10 136 Page #1116 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2045 prajJApanAstra diyatirikkhajoNiyANaM bhaMte ! kaohiMto uvavajjaMti ?' he bhadanta ? paJcandriyatiyaMgyonikAH khalu kebhya upapadyante ? 'ki neraiehito uvavajjati' kim nairayikebhyaH paJcendriyatiryagyonikA upapadyante ? 'jAva kiM devehiMto uvavajjati ?' yAvata kim tiryagyonikebhyaH ? kiM vA manuSyebhyaH ? kiM vA devebhya upapadyante ? bhagavAn Aha-gIyamA ? he gautama ! 'neraiehito vi, tirikkhajoNiehito vi, uvavajjati' nairayikebhyo'pi tiryagyonikebhyo'pi manuSyebhyo'pi, devebhyopi paJcendriyatiryagyonikA upapadyante, gautamaH pRcchati ''jai neraihito uvavajjati, yadA nairayikebhyaH paJcendriyatiryagyonikA upapadyante tadA ' kiM rayaNappabhApuDhavineraiehiMto jAva ahesattamApuDha vineraiehito uvavajjati ? 'ki ratnaprabhApRthivI nairayikebhyo yAvat kiM vA zarkarAprabhApRthivI nairapikebhyaH kiM vA vAlukAprabhAe. thivInairayikebhyaH kiM vA paGkaprabhApRthivInairayikebhyaH ? kiM vA dhUmaprabhApRthivInairayikebhyaH kiM vA tamAprabhApRthivI nairayikebhyaH ? kiM vA adhaHsaptamapRthivInairayikI prarUpaNA kI jAtI hai gautama prazna karate haiM-he bhagavan ! paMcendriya tiryaMca kinase utpanna hote haiM ? kyA nArakoM se paMcendriyo kI utpatti hotI hai ? yAvat devo se utpatti hotI hai ? arthAt paMcendriya jIva kyA nArakoM se tiryaMcoM se manuSyo se athavA devoM se utpanna hote haiM ? bhagavAna-he gautama ! nArako se bhI tithaMcoM se bhI manuSyoM se bhI aura devo se bhI paMcendriya tiryacoM kI utpatti hotI hai| gautama-he bhagavana ! yadi paMcendriya tiyaca nArakoM se utpanna hote haiM to kyA ratnaprabhA pRthviI ke nArakoM se utpanna hote haiM, yA zarkarA prabhA pRthvI ke nArakoM se, vAlukAprabhA pRthvI ke nArakoM se, paMkaprabhA pRthvIke nArakoM se, dhUmaprabhA pRthvI ke nArakoM se, tamAprabhA pRthivI ke paNa karAya che zrI gautamasvAmI prazna kare che - he bhagavad ' paMcendriya tiryaMca kenAthI utpanna thAya che? zuM nArakethI pacendriya tiyAnI utpanna thAya che? thAvat devethI utpanna thAya che. arthAt paMcendriya jIva zuM nArakethI, tiya. cethI, manuSyathI athavA dethI utpanna thAya che? zrI bhagavAna - gautama ! nArakethI paNuM, tithI , paNa manuSyothI paNa ane dethI paNa paMcendriya tiryanI utpatti thAya che zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! yadi paMcendriya tiryaMca, nArakethI utpanna thAya che te zuM ratnaprabhA pRthvInA nArakethI utpanna thAya che, yA zakarA prabhA pRthvInA nArakethI, vAlukAprabha pRthvInA nArakethI, paMkaprabhA pRthvInA nArakethI, Page #1117 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 6 sU.11 paJcendriyatiyaMgyonikAyupapAtani0 1083 kebhya upapadyante, bhagavAn Aha-'goyamA ! he gautama ! 'rayaNappabhApuDhavineraiehito vi uvavajjaMti' paJcandriyatiryagyonikAH ratnaprabhApRthivInairayikebhyo'pi upapadyante 'jAva ahesattamApuDhavineraiehito vi uvavajjaMti' zarkarAprabhAvAlukA prabhApakaprabhA-dhUmaprabhA-tamaHprabhA aghaHsaptamapRthivInairayikebhyo'pi upapadyante, gautamaH pRcchati, 'jai tirikkhajoNiedito uvavajaMti' yadA paJcendriyatiryagyonikAstiryagyonikebhya upapadyante tadA 'kiM egidiehiMto uvavajjati jAva paMciMdiehito uvavajjati ?' kim ekendriyebhya upapadyante ? yAvat kiM vA dvIndriyebhyaH ? kiM vA trIndriyebhyaH ? kiM vA caturindriyebhyaH ? kiM vA paJcendriyenya upapadyante ! bhagavAn Aha-goyamA ! he gautama ! 'egidiehito vi uvavajjati' ekendriyebhyopi pazcendriyatiryagyonikA upapadyante, 'jAva paMciMdiehito vi uvavajjati' yAvat dvIndriyatrIndriya-caturindriya paJcendriyebhyopi paJcendriyatiryagyonikA upapadyante / 'jai egidiehito uvavajjati' yadi ekendriyebhya upapadyante nArakoM se yA adhaHsaptamI pRthvI ke nArakoM se utpanna hote haiM ? bhagavAna-he gautama ! paMcendriya tiryaca, ratnaprabhApRthvI ke nArakoM se bhI utpanna hote haiM, yAvat adhaHsaptamI pRthvI ke nArakoM se bhI utpanna hote haiN| gautama-bhagavan ! yadi paMcendriya tithaMca, tiryaMcoM se bhI utpanna hote haiM to kyA ekendriya tirthacoM se utpanna hote haiM, yAvat hIndriya vIndriya, cauindriya athavA paMcendriya tiryacoM se utpanna hote haiM ? bhagavAn-he gautama ! ekendriyoM se bhI utpanna hote haiM, yAvatU paMcendriyoM taka sabhI se utpanna hote haiN| gautama-he bhagavan ! agara ekendriyoM se utpanna hote haiM to pRthvI dhUmaprabhA pRthvInA nArakethI tamaprabhA pRthvInA nArakethI agara adhaHsAtamI pRthvInA nArAthI utpanna thAya che ? zrI mAvAn :- gautama ! payandriya tiyaya, ratnaprabhA pRthvInA naa2kethI paNa utpanna thAya che, yAvat adhasAtamI pRthvInA nArakethI paNa utpanna yAya che. zrI gautamasvAmI - he bhagavan! je paMcendriya tiryaca, tiryathI utpanna thAya che te zuM ekendriya tiryacothI utpanna thAya che, yAvata kIndriya, triIndriya, caturindriya, athavA paMcendriya tithI utpanna thAya che? zrI bhagavAna kahe gautama ! ekendrithI paNa utpanna thAya che, yAvat paMcendri sudhI badhAthI utpanna thAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! agara ekendriyothI utpanna thAya che te Page #1118 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . pAstra tadA 'kiM puDhavikAiehito uvavajjati ?' kiM pRthivIkAyikebhya-upapadyante ? kiMcA apkAyikebhyaH tejAkAyikebhyaH vAyukAyikebhyaH vanaspatikAyikebhyaH upapadyante ? ityAdyamiprAyeNAha-'evaM jahA puDhavikAiyANaM uvavAo bhaNio taheva eesipi bhANiyavyo' evam pUrvoktarItyA yathA-pRthivIkAyikAnAmupapAto bhaNitastathaiva etepAmapi paJcendriyatiryagyonikAnAm upapAto bhaNitavyaH, kintu 'NavaraM dehito jAva sahassArakappovagavemANiyadevehito vi uvavajjati' navaram-pUrvoktapRthivIkAyikApekSayA vizeSastu devebhyo yAvatbhavanapativAnavyantarajyotiSkasaudharmazAnasanatkumAramAhendrabrahmalokalAntakamahAzukrasahasrArakalpovagavaimAnikadevebhyopi upapadyante 'no ANayakappovagavemANiyadevedito jAca accuehito vi uvavajjati' no AnadakalpopagavaimAnikadevebhyo yAvat no prANatakalpopagabaimAnikadevebhyo, no vA AraNakalpopagavaimAnikadevebhyaH paJcendriyatiryagyonikA upapadyante, gautamaH pRcchati-'maNussANaM bhaMte ? kAyikoM se utpanna hote haiM, yA apkAyikoM se, tejAkAyikoM se vAyukAyikoM se athavA vanaspanikAyikoM se utpanna hote haiM ? bhagavAn-jaise pRthvIkAyikoM kA upapAta kahA hai, vaisA hI ina paMcendriya tithaMcoM kA bhI kahanA cAhie, vizepa yaha hai ki devoM se jo upapAta hotA hai, vaha sahasrArakalpa ke devoM taka se hI hotA hai, arthAt bhavanapati, vAnavyantara, jyotiSka, saudharma IzAna, sanatkumAra mAhendra, brahmaloka, lAntaka, mahAzukra aura sahasrAra vaimAnika devoM se hI paMcendriya tiyacoM kA upapAta hotA hai, Anata, prANata AraNa aura acyuta vimAnoM ke devoM se nahIM hotaa| ___ gautama-he bhagavan ! manuSya kina se utpanna hote haiM, kyA nArakoM pRthvIkAcikethI utpanna thAya che vA aSkAcikethI, teja kAyikethI, vAyukAyi. kethI athavA vanaspatikAcikethI utpanna thAya che? zrI bhagavAn -je pRthvIkAyikane upapAta kahyo che, te ja A paMcendriya tiyAne paNa upapAta kahe joIe. vizeSa e che ke devothI je upapAta thAya che, te sahastrAra kalpanA deva sudhI ja thAya che, arthAt bhavanapati, pAnavyantara, jyoti, saudhama, zAna, sanabhA2, bhADendra, brahmaloka lAntaka, mahAzuka, ane sahastrAra vimAnika devethI ja paMcendriya tiyAne upapAta thAya che, Anata, prANata, AraNa ane azruta vimA nenA devAthI utpanna nathI thatA. zrI gautamasvAmI - he bhagavana ! mANasa kenAthI utpanna thAya che? Page #1119 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 6 su. 11 paJcendriyatiryagyoyikAdyupapAtani0 1085 kaohiMto uvavajrjjati ?" he bhadanta ! manuSyAH khalu kebhya upapadyante 'kinera - iehiMto ucavajrjjati, jAva devehiMto ucavajrjjati ?' kiM nairayikebhyo manuSyA upapayante ? yAvat kiM vA tiryagyonikebhya upapadyante ? kiM vA manuSyebhya upapadyante ? kiMvA devebhyo manuSyA upapadyante ? bhagavAn Aha - goyamA ! he gautama ? 'nera ehiMto vi uvavajrjjati jAva deverhito vi uvavajjaMti' nairayikaMbhyo'pi manuSyA upapadyante, yAvat tiryagyonikebhyo'pi manuSyebhyo'pi, devebhyo'pi ca manuSyA upapadyante, gautamaH pRcchati - 'ui neraiehiMto uvavajati' yadA nairayikebhyo manuSyA upapadyante tadA - ' kiM rayaNappabhApuDhavineraiehiMto uvavajrjjati ?' kiM ratnaprabhA pRthivInairayikebhyo manuSyA upapadyante ? ' kiM sakarappabhApuDhavineraiehiMto uvavajjaMti ?' kiM vA zarkarAprabhApRthivI nairayikebhya upapadyante ? 'kiM cAluyappabhApuDhavi neraiehiMto' kiM vA vAlukAprabhApRthivI nairayikebhyaH, kiM vA 'paMkappabhApuDha vinerai ehito' paGkaprabhApRthivI nairayikebhyaH ? kiM vA 'dhUmappabhApuDha vineraiehiMto' dhUmaprabhA pRthivI nairayikebhyaH ? kivA 'tamappabhApuDha vineraie hiMto ?' tamaHprabhApRthivI nairayikebhyaH ? kiM vA 'ahe sattamA puDhavinerase utpanna hote haiM, ticoM se utpanna hote haiM manuSyoM se utpanna hote haiM yA devoM se utpanna hote haiM ? bhagavAn he gautama! nArakoM se, bhI utpanna hote haiM, tiyaMcoM se bhI utpanna hote haiM, manuSyoM se bhI utpanna hote haiM, ora devoM se bhI utpanna hote haiM ? gautama - he bhagavan ! yadi nArakoM se utpanna hote haiM, to kyA ratnaprabhA pRthivI ke nArakoM se utpanna hote haiM ? kyA zarkarAprabhA pRthvI ke nArako se utpanna hote haiM ? kyA vAlukAprabhA pRthvI ke nArakoM se utpanna hote haiM ? kyA paMkaprabhA, dhUmaprabhA, tamaHprabhA athavA adhaH zuM nArakAthI utpanna thAya che ? tiya`ceAthI utpanna thAya che? manuSyAthI utpanna thAya che? agara devAthI utpanna thAya che? zrI bhagavAn :-huM gautama ! nArakeAthI paNa utpanna thAya che, tiya cAthI paNa utpanna thAya che, manuSyAthI paNa utpanna thAya che, ane daivAthI paNa utpanna thAya che. zrI gautamasvAmI :nhe bhagavan! je nArakAthI utpanna thAya che te zu ratnaprabhA pRthvInA nArakAthI utpanna thAya che ? zuM zarAprabho pRthvInA nArakAthI utpanna thAya che? zu vAlukAprazA pRthvInA nArakAthI utpanna thAya che? zu' pakaprabhA, dhUmaprabhA tama prabhA athavA nIcenI sAtamI pRthvInA nAr Page #1120 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mApanAsUtra iehiMto uvavajjati ?' adhaHsaptamapRthivInairayikebhyo manupyA upapadyante ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! rayaNappabhApuDha vineraiehito vi jAya tamApuDhavineraiehito vi uvavajjati' ratnaprabhApRthivInairayikebhyopi yAvat-zarkarAprabhA vAlukApramApakaprabhAdhumaprabhApRthivInairayikebhyopi manupyA upapadyante kintu 'no ahe sattamApuDhavineraiehiMto uvavajjati' no adhaHsaptamapRthivInarayikebhyo manuSyA upapadyante, gautamaH pRcchati-'jai tirikkhajoNiehito uvavanaMti ?' yadA tiryagyonikebhyo manuSyA upapadyante, tadA 'kiM egiMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati ?' kim ekendriyatiryagyonikebhyo manupyA upapadyante ? ityAdirItyA'evaM jehiMto paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM uvavAo bhaNiyo tehiMto maNussANa vi niravaseso bhANiyabbo' evam-pUrvokta krameNa yebhyo jIvebhyaH paJcandriyatiryagyonikAnAmupapAto bhaNitastebhyo jIvebhyo manuSyANAmapi niravazeSaH-sampUrNaH upapAto bhaNitavyaH, kintu 'navaraM ahe sattamA puDha vineraiehito teuvAukAie hiMto Na uvavajjati' navaram-paJcandriyatiryagyonikApekSayA vizeSastu adha saptama bhagavAn he gautama ! ratnaprabhA pRthvI ke nArako se utpanna hote haiM yAvat tamaHprabhA pRthvI ke nArakoM se bhI utpanna hote haiM, parantu sAtavI narakabhUmi ke nArako le udvartana karake manuSya nahIM utpanna hote| ___yadi tiryacoM le manuSyoM kI utpatti hotI haiM to kyA ekendriya tiyaco se hotI hai ? ityAdi prazna kA uttara yaha hai ki jina jina se paMcendriyatiryacoM kA utpAda kahA gayA hai, una una se manupyo kA bhI sampUrNa utpAda kahanA caahie| hA~ paMcendriya tiryaMcoM ke utpAda kI apekSA manuSyoM ke utpAda meM vizeSatA yaha hai ki sAtavIM narakabhUmi se tejAkAyikoM se tathA vAyukAyikoM se manuSyoM kI utpattisaptamI pRthvI ke nArakoM se utpanna hote haiM ? kethI utpanna thAya che? zrI bhagavAn -he gautama' ratnaprabhA pRthvInA nArakethI paNa utpanna thAya che yAvat tama prabhApRthvInA nArakethI paNa utpanna thAya che paraMtu sAtamI naraka bhUmine nArakethI urjatana karIne manuSya nathI utpanna thatA zrI tiya cothI manuSyanI utpatti thAya che te zuM ekendriya tiyAthI thAya che? ItyAdi praznano uttara A che ke jenA jenAthI paMcendriya tirya. ne utpAta kahela che, te tethI manuSyane paNa saMpUrNa utpAda kahevuM joIe ThIka paMcendriya tiryacenA utpAdanI apekSAe manuSyanA utpAdamAM vizeSatA e che ke sAtamI nAraka bhUmithI, teja kAyikethI, tathA vAyukAcikethI manuSyanI Page #1121 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada6 2.11 paJcendriyati yaunikAyupapAtani0 1087 pRthivInairayikebhyaH, tejaHkAyikebhyaH, vAyukAyikebhyazca manuSyA na upapadyante iti bodhyaH, 'savvadevahito ya uvavAo kAyavyo' sarvadevebhyazca-bhavanapatyAdibhyo manuSyANAmupapAtaH kartavyaH-vaktavyaH 'jAva kappAtItavemANiyasabasiddhadeve hito vi uvavajjAveyavyA' yAvat vAnavyantarajyotiSkasaudharmezAnAdi kalpopaganavagraiveyaka vijayavaijayantAdipaJcakalpAtItavaimAnika sarvArthasiddhadevebhyo'pi NanupyA upapAtayitavyAH, gautamaH pRcchati-'vANamaMtaradevANaM bhaMte ! kaohito uvavajjati ?' he bhadanta ! vAnavyantarAH khalu depAH kebhya upapadyante ? 'kiM neraiehito tirikkhajoNiehito maNusse hito deve hito uvavajjati ?' kiM nairayikebhyaH ? kiMvA tiryanyonikebhyaH ? kiMvA manuSyebhyaH ? kiMvA devebhyaH upapadyante ? bhagavAn Aha'goyamA !' he gautama ! 'jehiMto asurakumArA tehiMto bhANiyavyA' yebhyo jIvabhavebhyo'surakumArA bhaNitAstebhyo vAnavyantarA api bhaNitavyAH, gautamaH pRcchati-'joisiyANaM bhaMte ! devA kaohiMto uvavajjati ? he bhadanta ! jyonahIM hotii| dUsarI vizeSatA yaha hai ki manuSyoM kA utpAda sabhI devoM se hotA hai / kalpAtIta vaimAnika devoM se tathA sarvArthasiddha vimAna ke devoM se bhI manuSyoM kI utpatti hotI haiN| gautama-he bhagavan / vAnavyantara devoM kI utpatti kinase hotI hai ? kyA nArakoM se utpanna hote haiM, tiryacoM se utpanna hote haiM manuSyoM se utpanna hote haiM, athavA devoM se utpanna hote haiM ? bhagavAn-he gautama ! jina-jina se asurakumAroM kI utpatti kahI hai, una- unase vAnavyantaroM kI bhI utpatti kahalenI cAhie gautama-he bhagavan ! jyotiSka deva kinase utpanna hote haiM ? bhagavAn-isI prakAra, arthAt jyotiSka devoM ke upapAta bhI utpatti thatI nathI. bIjI vizeSatA e che ke manuSyano utpAda badhA devethI thAya che. kapAtIta vaimAnika devothI tathA sarvArtha siddha vimAnanA devothI paNa manuSyanI utpatti thAya che zrI gautamasvAmI -he bhagavan ! vAnavyantara devenI utpatti kenAthI thAya che? zuM nArakethI utpanna thAya che, tiyAthI utpanna thAya che, manuthI utpanna thAya che, athavA devAthI utpanna thAya che? zrI bhagavAna -jenA jenAthI asurakumAranI utpatti kahI che, temanA temanAthI vAtavyantaronI utpati kahevI joIe zrI gautamasvAmI he bhagavana ' tiSka de konAthI utpanna thAya che? zrI bhagavAna -eja rIte arthAt tiSka dene upapAta paNa asura Page #1122 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1088 prajJApanAsUtre tiSkAH khalu devAH kebhya upapadyante ? bhagavAna Aha - 'goyamA !' he gautama ! 'eva ceca' paJceva - pUrvoktAsrakumAravadeva jyotiSkA api vaktavyA. kintu 'Navara saMmucchima asaMkhijjavAmAuyavahayApa cidiyatirikgvajoNiyavajjehiMto' navaram asurakumArApekSayA vizeSasta, saMmacchimA saMkhyeya varSAyuSkakhecarapaJcendriyatiryagyonikavajebhyaH 'aMtaradIvamaNassavajjehiMto unavajjAveyavvA' antaradvIpaja - manuSyavarjebhyo jyotiSkA upapAtayitavyA? ityAzayaH tathA ca tiryagyonikapaJcendriyeSa upapAtaprarUpaNe AnatAdi devebhyaH pratiSedhaH, manaSyeSu upapAtaprarUpaNe saptama pRthivI nairayikebhyaH tejaH kAyikavAyukAyikebhyazca pratiSedhaH vAnavyantareSu upapAtaprarUpaNe devanairayika pRthivIkAyikAdipaJcarUpaikendriyavikalendriyantryAparyA asurakumAroM ke samAna hI samajhanA cAhie parantu asarakumAroM kI apekSA jyotiSka devoM ke upapAta meM vizeSatA yaha hai ki jyotiSka saMmUlima, asaMkhyAta varSa kI Aya vAle khecara paMcendriyoM se utpanna nahIM hote aura antaradvIpaja manuSyoM se bhI utpanna nahIM hote, isa prakAra tiyaMca pacendriyoM ke upapAta kI prarUpaNA meM Anata Adi devoM se upapAta hona kA niSedha kiyA gayA haiM, manaSya ke upapAta kI prarUpaNA karate hue sAtavIM pRthvI ke nArakoM kA niSedha kiyA gayA hai aura tejaHkAyika evaM vAyukAyika jIvoM se bhI upapAta kA niSedha kiyA hai, arthAt sAtaveM narakase, tejaskAya me tathA vAyukAya se nikalA huA jIva manuSya nahIM hotA / vAnavyantaroM ke upapAta kI prarUpaNA meM batalAyA gayA hai ki deva, nAraka, pRthvIkAyika Adi pA~ca ekendriya, tIna vikalendriya, aparyApta paMcendriya tiryaca tathA saMsRmi aparyApta garbhaja manuSya vAnavyantaroM meM utpanna nahIM kumAreAnA samAnaja samajavA joie. parantu asurakumAreAnI apekSAe jyAtiSTha devAnA upapAtamAM vizeSatA e che ke caiAtiSka deva sabhUmi, asaMkhyAta varSanI AyuSyavALA khecara pacendriyeAthI utpanna nathI thatA ane antara dvIpaja manuSyeAthI paNa utpanna nathI thatA A rIte tiya iMca paMcendriyonA upapAtanI prarUpaNAmAM Anata Adi devAthI upapAta thavAne niSedha karAyele che, manuSyanA upapAtanI prarUpaNA karatA sAtamI pRthvInA nArakAnA niSedha karelA che. ane teja:kAyika temaja vAyukAkika jIvAthI paNa upapAtanA niSedha karela che. arthAt sAtamA narakathI teja' kAyathI tathA vAyukAyathI nikaLela jIva manuSya nathI thatA vAnabhyantarAnA upApatanI prarUpaNAmAM khatAvela che ke deva, nAraka, pRthvIkAyika Adi pAMca ekendriya traNa vikalendriya, aparyApta paMcendriya tiya ca tathA sa MbhUmi aparyAptaka gaja manuSya vAmanya Page #1123 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 6 sU.12 vaimAnikadevopapAtanirUpaNam 1086, sakapaJcendriyatiryagyonikasamUcchimAparyAptakagarbhavyutkrAntikamanuSyebhyaH pratiSedhaH jyotiSkeSu upapAtaprarUpaNe saMchimapaJcendriyatiryagyonikA saMkhyeyavarpAyuSka khacarAntaradvIpajamanuSyebhyaH pratiSedhaH kRto'vaseyaH ||suu0 11 // vaimAnikadevopapAtayaktavyatAmUlam-vemANiyAgaM aMte ! kaohiMto uvavajjati ? kiM neraiehito, kiM tirimakhajoNiehilo maNusse hito devehito uvavajjati ? goyamA ! No Neraiehito uvabajjaMti, paMciMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati, bhaNusse hiMto uvavajjati, No devehiMto uvavajjaMti, evaM sohassIsANagadevA'vi bhANi yavvA evaM saNaMkumAradevA vibhANiyabA, navaraM asaMkhejavAsAuya akammabhUmaga bajehiMto unavajje ti, evaM jAna sahassArakappovagavemANiyadevA bhAgiyayA, ANayadevANaM bhaMte ! kaohiMto uvavajjaMti, kiM neraiehito, kiM paMciMdiyatirikkhajoNi. ehito, maNussehito devehito uvavajjati? goyamA ! No gairaiehito uvavajali, no tirikkhajoNiehito upavanaMti, maNussehiMto uvavajjaMti, No devehiMto uvajjaMti, jai maNusse hito ukvajati kiM saMmucchisamaNusse hito gamavakkaMtiyamaNussehiMto uvavajjati ? goyamA! gabbhavatiyamaNusse hito, no saMmucchimamaNussahiMto uvavajjaMti, jai gambhavakkaM tiyamaNusse hito uvavajjaMti, kiM kammabhUmigehito akammahote ! jyotiSkoM ke upapAta kI prarUpaNA meM saMmRrchima paMcendriya tiryaMco asaMkhyAta varSa kI Ayu vAle khecaroM tathA antaradIpaja manuSyoM se upapAta kA niSedha kiyA hai| sUtra. 11 // taromAM utpanna nathI tathA tiSkAnA upapAtanI prarUpaNAmAM saMmUrNima pacendriya tirya, asaMkhyAta varSanI AyuvALA beca tathA antara dvIpaja manuSyathI upapAtane niSedha karela che 11 che pra0 137 Page #1124 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - 2060 prajJApamAna bhUmigehito aMtaradIvahito ubavajjati ? goyamA! no akammabhUmigehito, jo aMtaradIvahiMto uvabajjaMti, kammabhUmigagaavaskatiya saNusse hito uvavajaMti, jai akammabhUmagagambhavaskatiyamaNussehito uvavajjati kiM saMkhejjavAsAue. hiMto, asaMkhejavAlAuehiMto uvavajjati ? goyamA ! saMkhejavAsAuehito no asaMkhijavAsAuehito uvavajjaMti, jai saMkhejavAlAuyakAlabhUmagagavyavatiyamaNussehito uvavajjaMti kiM pajatlaehito uvabajeti, apajattaehito ukvajjaMti, ? goyamA ! ejattaehito uvavajjati no apajjattapahiMto uvavajjaMti, jai pajjalasaMkhejanAlAutha kammabhUmagagamavakkaMtiyamaNussehiMto uvadvajjati kiM sammadilIpajjattamasaMkhejavAsAuyakammalagehito ukbajati, micchAdidIpajjattarohito uvavajjaMti, sammAmicchadiTTI pajjantagehito upavanaMti ? goyamA ! sammadiTripajjatagasaMkhejavAlAuyakammabhUmagaNabhavatiyamaNusse hiMto uvavajjaMti, licchaddiTripajattarohito ubavAti, No sammAmicchadiSTipajatlaehito uvavajjaMti, jai lamlAdiTripajattasaMkhejavAsAuyakammabhUmagagaH savaliyamaNussehito uvatrajjaMti, kiM saMzatasammAhitIhito, asaMyatasammadiTrIpajattaehiMto saMjayAsaMjayasammaSTriIpajjattasaMkhejavAlAuyakammabhUmagagavbhavatiyamaNusse hito uvadajjati ? goyamA ! tIhito vi uvavati , evaM jAva accugo kappo, evaM ceva gevijagadevA vi navaraM asaMjatasaMjatAsaMjatA ete paDiseheyavyA, evaM jaheva gevijagadevA taheva aNuttarovAiyA vi, NavaraM isaM nANattaM saMjayA ceva / jar3a samnadidI saMjatapajjattasaMkhejavAlAuyakamma. Page #1125 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 6 sU.12 caimAnikadevopapAtanirUpaNam bhUmagaganbhavatiyalagusse hito ukvajati, kiM palattasaMjaya sammadiTTI pajatapahilo apalattasaMjayasammadilI pajattaehito uvavajjati ? goyamA ! apasattasaMjayasammadiTTIpajjattaehito uvavajaMti, no pasattasaMjayalamsadilI pajantaehito uvavajjati, jai apamattasaMjayasammadiTIpajjataehiMto ubavajaMti, kiM iDDipattasaMjaehito aNiDipattasaMjaehito upavajjaMti ? goyamA ! dohito ubavajjati, dAraM // 12 // ___ chAyA-vaimAnikAH khalu bhadanta ! kelya utpadyante ? kiM nairayikebhyaH kiM tiryagyonikebhyaH ? manuSyebhyaH devebhyaH upapadyante ? gautama ! nairayikebhyaH upa. padyante, paJcandriyatiryagyonikebhya upapadyante, manuSyesya upapadyante, no devebhya upapadyante, evaM saudharmezAnakadevA api aNitavyAH, evaM sanatkumAradevA api vaimAnika devoM kA utpAta zabdArtha-(mANiyA NaM bhaMte ! kaohito upavajjati ?) he bhagavan ! vaimAnika deva kinase utpanna hote haiM ? (ki nehaehito) kyA nArakoM se (tirikkhajoNiehito) tiryaMcoM le ? (aNuslehito) manuSyoM se ? (devehito) devoM se ? (uvavajjati) utpanna hote haiM ? (goyamA) he gautama ! (No Neraiehito ukvajjaMti) nArakoM se utpanna nahIM hote (paMciMdiyatirikkhajoNiehiMto uvavajjati) paMcendriya tiryacoM se utpanna hote haiM (maNussahiMto uvavajjati) manuSyoM le utpanna hoche haiM (No devehito uvavajjati) devoM se nahIM utpanna hote (evaM) isI prakAra) sohanIlANagadevA vi bhaNiyavyA) saudharma vaimAnika deve upapAta zahAtha-(vemANiyA NaM bhaMte / kaohiM to ubavajaMti ?) bhagavan ! vaimAnita heva yAMcA yAvI tpanna thAya che ? (ki nerahaehito) zunAthA (tirikkhajoNiehito) tiya yAthI (maNussehi to) manuSyAthI (devehiMto) vAthI (ubavajjaMti) utpanna thAya cha ? (goyamA ') gautama / (No neraiehito uva ujjaMtiM ?) nAthA 6pani nathI yatA (paMciMdiyatirikkhajoNipahito uvavajjati) 5yendriya tiya yAthI utpanna thAya che. (maNurasehi to uvavajjati) manuSyAthI utpanna yAya che. (No devahito uvavajjati ?) hevethA nayA panna yatA. (evaM) 2 prahAre (sohammIsANaga devA vi bhANiyabA) sIdhama bhane zAna Page #1126 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pinAstra bhaNitavyAH, navaram-asaMkhyeyavarpAyupkAkarmabhUmigarjebhya upapadyante, evaM yAvat sahasrArakalpopagavaimAnikadevA bhaNitavyAH, AnatadevAH khalu bhadanta ! kebhya upapadyante, kiM nairayikebhyaH, kiM paJcendriyatiryagyonikebhyaH, manuSyebhyaH devebhya upapadyante ? gautama ! no nairayikeya upapadyante, no tiryagyonikebhya upapadyante, manuSyebhya upapadyante, no devebhya upapadyanta, yadA manuSyebhya upapadyante ki aura IzAnakalpa ke devoM kA upapAta kahanA cAhie (evaM saNaMkumAra devA vi bhANiyavyA) isI prakAra sanatkumAra devoM kA bhI upapAta kahanA cAhie (navaraM) vizeSa (asaMkhejavAsAjya-akammabhUmagavajjehiMto uvavajjati) asaMkhyAta varSa kI Ayu vAle evaM arnabhRmijoM ko choDa kara utpanna hote haiM (evaM) isI prakAra (jAva) yAvat (sahassArakappovagavemANiyA devA bhANiyacA) sahasrAra kalpa meM utpanna vaimAnika devoM taka kahanA cAhie ____ (ANayadevA gaM bhaMte ! ohito uvavana ti ?) bhagavan ! Anatadeva kinase utpanna hote haiM ? (kiM neraiyahito) kyA nArakoM se ? (kiM paMciMdiyatirikkhajoNiehito) kyA paMcendriya tiryacoM se (maNussehito) NanuSyoM se (devehito) devoM se (ubavajjaMti) utpanna hote haiM ? (goyamA) he gautama ! (No Nerahapahito uvavajjaMti) nArakoM se utpanna nahIM hote( no tirikvajoNiehiMto uvarajati) tiryaMcoM se utpanna nahIM hote (maNussehito upavajani) manuSyoM se unpanna hote haiM (No devehiM ubavajjati) devoM se utpanna nahIM hote 45na vona 5 55 vo naye. (evaM saNaMkumAradevA vi bhANiyavvA) save 42 sanachubhA2 vAnI 5 yAta 43 name (navaraM) vizeSa (asaMkhejavAsAuya akammabhUmagavajahiMto uvavajjati) asaNyAta varSanI mAyuvANA tebhara mabhUbhinna zivAya utpanna thAya che (evaM) se prAre (jAva) yAvat (saha. ssArakappovagavemANiyA devA bhANiyavvA) sahasAra 465mA satpanna thnaa| vaimAni deve sudhI kahevuM joIe. ___ (ANayadevANaM bhaMte / kaohiMto uvavajjati 1) 7 bhagavan / mAnata hai| nAthI utpanna thAya cha? (ka neraieohato) zu nAthA (ki paMciMdiyatirikkha. joNiehito) zu payandriya tiya yothI (maNussehiMto) manuSyAthI (devehito) vAthI (uvavajjaMti) utpanna yAya cha 1 (goyamA / ) OM pItama (No neraiehito uvavajjaMti) nArathI utpanna nathI yatA (no tirikkhojoNiehito uvavajati) * tiya yAthI apanna nathA yatA (maNussehiMto ubavajjaMti) bhanuSyathI utpanna yAya Page #1127 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 6 sU.12 vaimAnikadevopapAtanirUpaNam saMmUcchima manuSyebhyo garbhavyutkrAntikamanuSyebhyaH upapadyante ? gautama ! garbhavyu. skrAntikamanuSyabhyo no saMmUcchimamanuSyebhya upapadyante, yadA garbhavyutkrAntika manuSyebhya upapadyante, kim karmabhUmigebhyaH, akarmabhUmigebhyaH, antIMpagebhya upapadyante ? gautama ! no akarmabhUmigebhyo no antadvIpagebhya upapadyante, karmabhUmigagarbhavyutkrAntika manuSyebhya upapadyante, yadA karma bhUmigagarbhavyutkrAntika manuSyebhya upapadyante, kiM saMkhyeyavarSIyuSbhyaH , asaMkhyeyavarpAyuSkebhyaH upapa (jai maNussahiMto uvavajAti) yadi manuSyoM se utpanna hote haiM (kiM samucchimamaNussehito) kyA saMmUrchima manuSyoM se ? (gambhavakkatiya. maNussehiMto uvavaja ti?) yA garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM? (goyamA! gambhavakkatiyamaNussehito, no saMmUcchimamaNussehito uvavajjati) gautama ! garbhaja NanuSyoM se utpanna hote haiM, saMmRchima manuSyoM se nahIM ___(jai gambhavakkaitiyamaNussehito ukvajjati) yadi garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM (kiM kamprabhUmigehito akasmabhUmigehiMto, aMtaradIvagehiMto uvavajjati?) kyA karmabhUbhijoM se akarmabhUmijoM se yA antaradvIpajoM se utpanna hote haiM ? (goyamA! no akammabhUmigehitoNo aMtaradIvagehiMto uvavajjati) gautama ! akarmabhUmijoM se nahIM, aMtara dvIpajoM se bhI nahIM utpanna hote (kammabhUmigambhavatiyamaNussehito uvavajjati) karmabhUmi ke garbhajamanuSyoM se utpanna hote haiM (jai kammabhUmagagambhavakkaMliyamasehito uvavajjati) yadi karmacha. (No devehito uvavajjaMti) hevAthI utpanna nayI thatA. (jai maNurasehiMto ubavajjaMti) yahi manuSyAthI utpanna thAya ,, to zu (samucchimamaNusseAhato) sa bhUmi bhanupyAthI (ganbhavatiya maNussehito?) yA TH manuSyAthI ? (goyamA / gambhavatiyamaNussehito, no samucchimamaNusse hito ubabajjati ) gautama ! 4 bhanuSyAzI utpanna thaya cha, sa bhUmi manuSyathI nathI utpanna thatA. (jai gambhavakkaMtiyamaNussehito uvavajjaMti) yahi sama bhanupyAthI panna thAya cha. (kiM kammabhUmigehito, akammabhUmigehito, aMtaradIvagehito ubavajjati ?) zubha mUbhinnathI, mama bhUbhinnathI mantIpathI panna yAya che ? (goyamA ! no akammabhUmigehito, No aMtaradIvagehiMto ubavajja ti ?) gautama / mama abhiyAnaDA, mantIpAyI 5 saMpanna nayI yatA (kammabhUmigagambhava kkaMtiya maNussehiMto uvavajjaMti) bhabhUbhinA samanupyAthI pani thAya che. (jai kammabhUmigagabhavakAMtiyamaNUsehiM to uayajati) yahi ma minA Page #1128 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1014 prApanA dhante ? gautama ! saMkhyeyavarpAyupkebhyo no asaMkhyeyavarSAyuSkebhya upapadyante, yadA saMkhyeyavarpAyuSkakarmabhUmigagarbhavyutkrAntikamanuSyebhya upapadyante kiM paryAptakebhya upapadyante, aparyApta bhyaH upapadyante ? gautama ! paryAptakebhya upapadyante, no aparyAptakebhya upapadyante, yadA paryAptakasaMkhyeyavarpAyupkakakarmabhUmigagarbhavyutkrAntika manuSyebhya upapadyante kiM samyagdRSTiparyAptakasaMkhyeyavarpAyuSkarmabhUmi ke garbhajalanupyoM se utpanna hote haiM (kiM saMkhejavAsAuehito, asaMkhejjayAsAuehito uvavajjaMti ?) kyA saMkhyAta varSa kI Ayu vAle manuSyoM se utpanna hote haiM yA asaMkhyAta varSa kI Ayu vAloM se ? (goyamA ! saMkhejjavAsAuehito, no asaMkhejjavAsAuehito uvavajjati) gautama ! saMkhyAta varSa kI Ayu vAloM se utpanna hote haiM asaMkhyAla varSa kI Ayu vAloM se nahIM __(jai saMkhejjavAlAuyakammabhUmagagambhavakkaMtiyamaNUse hito ucavajajaMti) yadi saMkhyAta varSa kI Ayu vAle karmabhUmika garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM ki pajjattehiM uvavati, apajjattehiM uvavajjati ? kyA paryAptoM se utpanna hote haiM yA aparyAptoM se utpanna hote haiM ? (goyamA ! pajjattaehito uvavajjati, no apajattahito uvavajati) gautama ! paryAptakoM se utpanna hote haiM, aparyAptakoM se nahIM utpanna hote (jai pajjattasaMkhejavAsAuyakamlabhUmagagambhavatiyamaNussehito uvavati) yadi paryAptaka saMkhyAtavarSAyuSka karmabhUmijagarbhajamanuSyoM se utpanna hote haiM (kiM sammadiTTIpajjattagasaMkhejavAsAuya kammabhUmisalara manuSyAthI utpanna thAya che. (kiM saMkhajjavAsAuehito, asaMkhejjavAsAuehito uvavajjati ?) zu sacyAta dhanI mAyuvANA manuSyAthI satpanna yAya cha yA asaNyAta vapano mAyuvANA bhanupyAthI erpanna yAya che ? (goyamA ! saMkhejjavAsAuehito,, no asaMkhejavAsAuehi to uvavajja ti) gautama ! sabhyAta varSanI AyuvALAthI utpanna thAya che. asa khyAta AyuvALAthI nahI. (jai saMkhejjavAsAuyakammabhUmagagambhavatiyamaNUsehi to ubamajjati) yahi saMkhyAta varSanI AyuvALA karmabhUmija garbhaja manuthI utpanna thAya che. (kiM pajjattehi uvavaja ti,apajjattehi uvavaja ti ?) zupastithI utpanna yAya cha yA a tIthI utpanna thAya che ? (goyamA ! pajjattaehiMto uvavajaMti, no apajjattaehito uvavajaMti ?) gautama ! paryAptIthI jatpanna thAya che, maryAstathI nayI utpanna yatA (jai pajjattasaMkhejjavAsAuyakammabhUmagaganbha. vakkaMtiya massehiMto ubavajjati) yahi payaryAta sadhyAta varSAyupa4 bhabhUbhinna / bhanudhyAthI spanna thAya che. (kiM sammadiTThi pajjattagasaMkhejavAsAuya. Page #1129 -------------------------------------------------------------------------- ________________ D prameyodhinI TIkA pada 6 sU.12 vaimAnikadevopapAtanirUpaNam tAnarUpaNam 1095 bhUmigebhya upapadyante, mithyASTiparyAptakezya upapadyante, samyagamithyAdRSTi paryAptakebhya upapadyante ? gautama ! samyagdRSTiparyAptakasaMkhyeyavarpAyuSka kamabhUmigagarbhavyutkrAntikamanuSyebhya upapadyante, mithyAdRSTiparyAptakesya upapadhante, no samyagmithyAdRSTiparyAptakebhya upapadyante, yadA samyagRdRSTiparyAptakasaMkhyeyavarpAyuSkakarmabhUmigagarbhavyutkrAntikamanuSyebhya upapadyante, kiM saMyatasamyagdRSTibhyaH, asaMyata samyagdRSTiparyAptakebhyaH saMyatAsaMyata samyagdRSTiparyAgehito uvavajjati) kyA samyagdRSTi paryAptaka saMkhyAtavarSAyuSka karmabhUmijoM se utpanna hote haiM (micchadidvipajjattarohiMto uvavajjati ?) yA mithyATi paryAptakoM se utpanna hote haiM ? (laslApicchadihipajjatagehiMto uvavajjati ?) samyagmiyAdRSTi paryAptakoM se utpanna hote haiM ? (gothamA ! lampadihipajjattagalaMkhejjavAsAuyakammabhUmagagambhava kaMtiyamaNUsehito uvavajjati) gautama ! sambhadRSTiparyAptaka saMkhyAta varSAyuSka karmabhUmijagarmaja manuSyoM se utpanna hote haiM (micchaddiTipajjattagehiMto uvavajati) mithyAdRSTi paryAptakoM le utpanna hote haiM (no sammamicchaddihipajjattarohito upavajjati) samyarimathyASTiparyAptakoM se nahIM utpanna hote ___ (jaha sammadiSTipajjatta saMkhejjavAlAuyakammabhUmagagamavakkaMtiyamaNUsehiMto uvavajjati) yadi lamtaradRSTi paryApta saMkhyAta varSa kI Ayu vAle karmaja manuSyoM se utpanna hote haiM (kiM laMjata lamlAdihihito asaMyatasammadiTTIpajjattaehiMto saMjayAsaMjaya sammatiTripajjattasaMkhe. kammabhUmigehito uvavajjati ) zu sabhyaTa pati se jyAta pathui54 4ma bhUbhinayI utpanna thAya cha ? (micchadiTripajjattarohito uvavajjati ?) 2012 mithyASTi paryApta thI utpanna thAya cha ? (sammAmicchadiTTi pajjattarohito uvavajjati 1) sabhya mithyASTi paryApta thI utpanna yAya cha 1 (goyamA / sammadiTThi pajjattaga saMkhejjavAsAuyakammabhUmigaganbhavatiyamaNUsehi to uvavajaMti) gautama ! saMmyagdaSTi paryApta saMkhyAta varSAyuSka karmabhUmika garbhaja manuSyothI Grunna thAya che ? (mijadidvi pajjattagehi to ukvaja ti) (mathyA paryApta mAthI Grurna thAya che. (no sammAmicchadiTTi pajattarohito uvayajati ?) sabhya bhishyaadaSTi paryAptakathI nathI utpanna thatA. (jai sammadidvi pajjattasaMkhejavAsAuyakammabhRmagagambhavatiyamasehino uvavajjati) yahi sabhya6i2 paryAta sadhyAta 15 nI mAyuyAya 4mabhUmi Panor manuSyothI 65 dhAya hai, (ki. manara nihito, 2.syatayA maniSTri Page #1130 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1096 pakSApanAstra sakasaMkhyeyavarSAzuSkarmabhUmigagarbhavyutkrAntikamanuSyebhya upapadyante ? gautama ! tribhyo'pi upapadyante, evaM yAvat acyutaH kalpaH, evaM caiva greve. yakadevA api, navaray-asaMyatasaMyatAsaMyatA ete pratipehavyAH , eva yayaiva graMveyakadevAstathaiva anuttaropapAtikA api, navaram-idam nAnAtvaM saMyatAzcaiva, yadA-samyagdRSTi saMyataparyAsa kasaMkhyeyavarpAyuSkarma bhUmigagarbhavyutkrAntikamanuSyebhya upapadyante kiM pramatta saMyamata samyagdRSTiparyAptakebhyaH apramatta jjavAmAuyakammabhUmagagAbhacakkaMtiyamasehito uvavajjati?) kyA sayana sammagdRSTiyoM le, asaMyata samyagdRSTi paryApto se athavA saMyatAsaMyatasamyagdRSTi paryApta saMkhyAtavarpAyuSka karmabhRmija garbhaja manupyoM se utpanna hote haiM ? (goyamA) he gautama ! (tIhiMto vi uvavajjati) tInoM se hI utpanna hote haiM (evaM jAva accugo kappo) isI prakAra acyuta kalpa taka (evaM ceva gevijjagadevA vi) isI prakAra graive yaka deva bhI (lavara) vizeSa (asaMjatasaMjatAsaMjatA ete paDiseheyavvA) asaMyata aura saMyatAsaMyata, inakA nipedha karanA cAhie (evaM jaheva gevijagadevA taheva aNuttarovavavAjhyAvi) isI prakAra jaise greveyaka deva vaise hI anuttaropapAtika bhI (navaraM imaM nANata) vizeSa bheda yaha hai (saMjayA ceva) saMyata hI (jaha sammadihisaM jatapajjattasaMkhejjavAsAuyakammabhUmagagambhavakkaMtiyamasehito uvacajjaMni) yadi samyagdRSTi paryApta saMgcyAta varSa kI Ayu vAle karmabhRmija garbhajamanuSyoM se utpanna hote haiM (kiM pamattapajjattaehi to,saMjayAsaMjaya sammadiTThipajjattasaMkhejjavAsAuyakammabhUmagagambhavakkatiyaH maNasahi to uvavajjati ?) zusapata saspaTamAthI masayata sabhyaSTi paryAptathI athavA saMyatA saMtasamyagdaSTi paryApta saMkhyAta varSAyuThTha karmabhUmika garma bhanuSyAthI 5nna thAya cha ? (goyamA ) hai gautama ! (tIhiMtovi uvavaja ti) trANethIyanna thAya che. (evaM jAva accugo kappo) yezate anyata45 sudhI (evaM cetra gevijjagadevA vi) mekara prazAre avaya 42 pa (navaraM) vizeSa (asaMyata saMjatAsaMjatA ete paDiseheyavvA) mayata mana sa yatAsayata. tamanA niSedha 42 / naye (evaM baheva gevijjadevA taheva aNuttarovavAiyAvi) se zate 2vA aveya va tevA anuttarau55ti: 5 (navaraM imaM NANatta) vizeSa mA che. (saMjayA ceva) saMyata. (jai sammabiTTi saMjatapajjattasaMkhejjavAsAuyakammabhUmagaganbhavatiyamaNUse hito uvavati) yahi sabhyari paryAta sadhyAta nI mAyuvAmA bhabhUmi - manuSyAthI 5nna thAya che. (kiM pamattasaMjayasammaddiTThipajjattapahiM to, Page #1131 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pada 6 sU.12 paimAnikadevopapAtanirUpaNam 1097 saMyatasamyagdRSTiparyAptakebhya upapadyante ? gautama ? apramattasaMyatasamyagdRSTiparyAtakebhyaH upapadyante, no prayattasaMyatasamyagdRSTiparyAptakebhyaH upapadyante, apramatta. saMyatasamyagdRSTiparyAptakebhya upapadyante kima Rddhi prAptasaMyatebhyaH ? anRddhiprAptasaMyatebhyaH upapadyante ? gautama ! dvAbhyAm upapadyante, dvAram ||s 0 12 // TIkA-atha vaimAnikadevAnAmutpAdavaktavyatAM prarUpayitumAha-vemANiyA NaM bhaMte ! kaohiMto uvavajjati ? he bhadanta ! vaimAnikAH khalu devAH kebhya upapasaMjayasammahiTipajjattaehito appamatasaMjaya sammadiTipajjattaehito uvavajjaMti ?) kyA pramattasaMyata samyagdRSTi paryAptakoM se athavA apramattasaMyata samyagdRSTi paryApnako se utpanna hote haiM ?) goyamA ! appa. mattasaMjayasammadihipajjattaehito uvavajjati palattasaMjayasammaddihipajjattaehito uvavajjati) gautama! apramattasaMpata sammagdRSTiparyAptakoM se utpanna hote haiM, pramattasaMyata samyagdRSTi paryAptakoM se nahIM utpanna hote (jai appamattasaMjayasampadidvipajjattaehiMto ubavajaMti) yadi apramatta samyagdRSTi paryAptakoM se utpanna hote haiM (kiM iDipattasaMjaehito. aNipittasaMjaehito uvavati !) kyA RdviprApta saMyato le utpanna hote haiM athavA anRddhimApta saMyatoM se utpanna hote haiM (goyamA ! dohito uvavajjati) gautama ! donoM se utpanna hote haiM) dvAra samApta / TIkArtha-aba vaimAnika devoM ke upapAta kI vaktavyatA kahate haiMgautama svAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! vaimAlika deva kinase utpanna appamattasaMjayasammadidipajjattaehi to uvavajjaMti ?) zuprabhattasayata sabhyaSTi paryAptakethI athavA apramatta saMyata samyagdaSTi paryAptakethI utpanna thAya che? (goyamA ! appamattasaMjayasammadidvipajjattaehi to uvavajjati, no pamattasaMjayasammadiTThi pajjattaehi to uvavajjati) gItama ! maprabhattasayata sabhyaSTi paryApta thI utpanna thAya che. pramatta saMyata samyagdaSTi paryAptakethI nathI utpanna thatA. (jai apramattasaMjayasammadidi pajjattaehi to uvavajjati) yahi mapramatta sayata sabhya 24Ta paryApta thI Bunna thAya che. (kiM iDhipattasaMjaehito, aNiDhipattasaMjaehiM to uvavajaMti ?) | RddhiAta sayatamAthI yanna thAya cha athavA anRddhi prApta sa yatAmAthI 5-1 thAya cha ? (goyamA ! dohito uvavajjati ) gautama | manthI utpanna yAya che. dA251 samAsa. // 12 // TIkAtha-have vaimAnika denA upapAtanI vaktavyatA kahe che. zrI gautama svAmI prazna kare che-bhagavana vimAnika deva kenAthI utpanna thAya che? zuM ma0 138 Page #1132 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2016 ejiibnaanuH dhante ? 'ki neraiehito, kiM tirikkhajoNiehito, maNussehito, devehito uvavajjati ?' kiM nairayikebhyo vaimAnikadevA upapadyante ? kiMvA tiryagyonikebhya upapadyante ? kiM vA manuSyebhya upapadyante, kiM vA devebhya upapadyante ? bhagavAn Aha-goyamA ! he gautama ! 'No Neraiehito uvavajjaMti' no nairayikebhyo vaimAnikadevA upapadyante, kintu-'paMciMdiyatirikkhajoNiehiMto uvavajaMti' paJcendriyatiryagyonikebhyo vaimAnikA upapadyante, 'maNusse hito, uvavajjaMti' manuSyebhyo vaimAnikA upapacante, 'No devehito uvavajjati' no devebhyo vaimAnikA upapadyante, 'evaM sohammIsANagadevA'vi bhANiyavyA' evam-samuccaya vaimAnika devavadeva saudharmezAnakadevA api bhaNitavyAH -'evaM saNakumAradevA vi bhANiyavyA' evam-upayuktarItyA, sanatkumAradevA api bhaNitavyAH, kintu 'NavaraM asaMkhejjavAsAuya akasmabhUmagavajjehito uvavajjati' navaraM pUrvApekSayA vizepastusanatkumAradevA asaMkhyeyavarpAyupkAkarmabhUmigavarjebhyaH pUrvoktebhya upapadyante iti vodhyaH 'evaM jAca sahassArakappovagavemANiyadevA bhANiyavyA' evam-uparyuktarIhote haiM ? kyA nArakoM se yA tithaMcoM se manuSyoM se athavA devo se utpanna hote haiM ? ___bhagavAl-haiM gautama ! vaimAnika deva nArakoM se utpanna nahIM hote kintu paMcendriya tiryaMcoM se utpanna hote haiM manuSyoM se bhI utpanna hote haiM paraMtu devI se utpanna nahIM hote| isI prakAra saudharma aura IzAna devoM ke viSaya meM bhI kahanA cAhie / sanatkumAra devoM kA upapAta bhI isI prakAra kahanA cAhie, paratu unake upapAta meM vizeSatA yaha hai ki sanatkumAradeva asaMkhyAtavarSAyuka akarmabhUmikoM ko choDa kara pUrvokta saba se utpanna hote hai| isI prakAra sahasrArakalpa taka arthAta mAhendra, janmaloka, lAntaka nArakethI agara tiya cAthI athavA manuSyathI vA dethI utpanna thAya che ? zrI bhagavana -gautama ! vaimAnika deva nArakethI utpanna nathI thatA, paNa pacendriya tiryacethI utpanna thAya che. manuthI paNa utpanna thAya che, parantu devethI utpanna nathI thatA. eja prakAre sIdharma ane IzAna devonA viSayamAM paNa kahevuM joIe. parantu temanA upapAtamAM vizeSatA e che ke sanatkumAra deva ane asaMkhyAta varSAyuSka akarmabhUmikene choDIne pUrvokta badhAthI utpanna thAya che. A pramANe sahastrAra ka5sudhI arthAt mahendra, brahmaleka, lAntaka, mahA zukra ane sahastrAra kalpanA denA upapAta kahevA joIe Page #1133 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 6 sU.12 vaimAnikadevopapAtanirUpaNam 1099 tyA, yAvat mAhendra brahmaloka lAntakasahasrAra kalpopagabaisAnikadevA bhaNitavyAH, gautamaH pRcchati-'ANayadevANaM bhaMte ! ohito uvavajjati ?' he bhadanta ! AnatadevAH khalu kebhya upapadyante ? 'kiM neraiehito, kiM paMciMdiyatiriktajoNiehito maNussehiMto deve hito uvavajjati ?' kiM nairayikebhya Anata devA upapadyante ? kiM vA paJcendriyatiryagyonikebhyaH ? kiM vA manuSyebhyaH ? kiM vA devebhya AnatadevA upapadyante ? bhagavAn Aha-' goyamA !' he gautama ! 'No Neraiehito uvavajjaMti' no nairayikebhya AnatadevA upapadyante, 'no tirikkhajoNiehiMto uvavajjaMti' no vA tiryagyonikebhya Anata devA upapadyante, kintu 'maNusse hito upavajjati' manuSyebhya AnatadevA, upapadyante, 'No devehito uvavajjati' no devebhya AnatadevA upapadyante, gautamaH pRcchati-'jai maNusse hito uvavajjati' yadA manuSyebhya AnatadevA upapadyante tadA 'ki saMmucchimamaNussehito, gambhavakaMtiyamaNusse hito upavanaMti ? kiM saMmUcchimamanuSyebhya AnatadevA upapadyante ? kiM vA garbhavyutkrAntikamanuSyebhya upapadyante ? bhagavAn-Aha -'goyamA ! he gautama ! 'gabhavatiyamANusse hito, no samucchima maNussemahAzukra aura savastAra kalpa ke devoM kA upapAla kahanA cAhie / gautama-he bhagavan ! Anata deva kinase utpanna hote haiM? kyA nArakoM se, paMcendriya tiryaMcoM se manuSyoM se athavA devoM se utpanna hote haiM ? ___bhagavAn-he gautama ! Anata deva nArakoM se utpanna nahIM hote, tithaMcoM se bhI utpanna nahIM hote manuSyoM se utpanna hote haiM, devoM se upanna nahIM hote| ___gautama-he bhagavan ! yadi manuSyoM se Anata deva utpanna hote haiM to kyA saMmUchima manuSyoM se utpanna hote haiM athavA garmaja manuSyoM se utpanna hote haiM? bhagavAn-he gautama ! garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM, saMmRrchima zrI gautama svAmI -bhagavad ! Anatadeva konAthI utpanna thAya che. huM nArakethI, paMcendriya tiya cethI, manuSyathI athavA dethI utpanna thAya che. zrI bhagavanaH-gautama ! Anadeva nArakethI utpanna nathI thatA, tirya cothI paNa utpanna nathI thatA, manuSyathI utpanna thAya che, devethI utpanna nathI thatA. zrI gautama svAmI -bhagavad yadi manuSyathI Anadeva utpanna thAya che te zuM samUrNima manuSyathI utpanna thAya che athavA garbhaja manuSyathI utpanna zrI bhagavana - gautama! garbhaja manuSyAthI utpanna thAya che, mUrNima thAya hai Page #1134 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1100 prajJApanAsUtra hiMto uvavajjati' AntadevA garbhavyutkrAntikamanuppebhya upapadyante, no saMmUcchimamanupyebhya uepadyante, gautamaH pRcchati-'jai gamavakkaMtiya maNussehito upavanaMti' yadA-garbhavyutkrAntikamanuSyebhya AnatadevA upapadyante tadA-'ki kammabhUmigehito akaramabhUmigehito, aMtaradIvagehiMto uvavanaMti ?' kiM karmabhUmigebhyo garbhavyunkrAntika manuSyebhya upapadyante, kiM vA armabhUmigebhyo garbhavyutkrAntika manuSyebhya upapazyante ? kiM vA antIpagebhyo gabhavyutkrAntikamanuSyebhyaH AnatadevA upapadyante ? nagavAna Aha-'goyamA !' he gautama ! 'no akammabhUmigehito, No ataradIvagehito uvavajjati'-no akarmabhUmigebhya Anata davA upapadyante, no vA antaradvIpagebhya upapadyante, kintu 'kammabhUmigagambhavakkaMtiya maNussehito uvabajjati' karmabhUmigagarbhavyutkrAntikamanupyebhya Anata devA upapadyante, gautamaH pRcchati-'jai kammabhUmagagabhavatiya maNase hito uvavajjati' yadA-karmabhUmigaga vyu-krAntika manuSyebhya AnatadevA upapadyante, tadA 'kiM saMkhejjayAsAue hito, asakhe navAsAuehitA uvavajjati ?' kiM saMkhyemanuSyoM se nahIM utpanna hote| gautama-he bhagavan ! Anata deva yadi garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM to karmabhUmijo se utpanna hote haiM akarmabhUmijoM se utpanna hote haiM athavA antaradvIpajoM se utpanna hote haiM ? ___bhagavAn-he gautama ! akarmabhUmijoM se utpanna nahIM hote, antara dvIpaja manuSyoM se bhI utpanna nahIM hote, kintu karmabhUmija garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiN| ____ gautama-he bhagavan ! yadi Anata deva karmabhUmija garbhaja manuSyoM se hI utpanna hote hai to kyA saMkhyAta varSa kI Ayu vAle manuSyoM manuthI utpanna nathI thatA - zrI gautama svAmI-bhagavana Anadeva yadi garbhaja manuSyothI utpanna thAya che to karmabhUmithI utpanna thAya che, akarmabhUmithI utpanna thAya che, athavA antaradvIpathI utpanna thAya che ? zrI bhagavAn -gautama ! akarmabhUmithI utpanna nathI thatA antaradviIpaja manuSyothI paNa utpanna nathI thatA, paNa karmabhUmija garbhaja manuSyathI panna thAya che. zrI gautama svAmI -bhagavad ! yadi Anadeva karma bhUmi garbhaja manuthI utpanna thAya che te zuM saMkhyAta varSanI AyuvALA manu Page #1135 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 6 sU.12 vaimAnikradevopapAtanirUpaNam 1101 yavarSAyuSkebhyaH karmabhUmigagarbhavyutkrAntikamanuSyebhyaH upapadyante ? kiM vA asaMkhyeyavarSAyuSkezya upapadyante, bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ? 'saMkhejavAsA uehito, no asaMkhijjavAsAuehito uvavajjati' saMkhyeyavarpAyupkebhyaH karmabhUmigagarbhavyutkrAtikamanuSyebhyaH Anata devA upapadyante, no asaMkhyeyavarpAyupke. bhya upapadyante, gautamaH pRcchati-'jai saMkhijjavAsAuyakammabhUmagagambhavakkaMtiya maNa sehito uvavajjaMti' yadA-saMkhyeyavarpAyuSka karmabhUmigagarbhavyutkrAntika manuSyebhya Anata devA upapadyante, tadA-'kiM pajjattaehito uvavajjati ? apajjA saehito uvavajjati ?' kiM paryAptakebhya Anata devA upapadyante ? kiM vA aparyAptakebhya upapadyante ? bhagavAn Aha-' goyasA ! he gautama ! 'pajjataehito uvavajjaMti, no apajjattaehito upavajjati' paryAptakebhya saMkhyeyavarpAyuSkebhyaH karmabhUmigagarbhavyutkrAntikamanuSyebhya AnatadevA upapadyante, no aparyAptakebhyastathA vidhamanuSyebhya upapadhante, gautamaH-pRcchati-'jai pajjattasaMkhejjavAsAuyaphammabhUmagagambhavakaMtiya maNusse hito uvavajjati' yadA paryAptakasaMkhyeyavarpAyuSkarmabhUmigagarbhavyutkrAntikamanuSyebhya AnatadevA upapadyante tadA 'kiM sammaddiTTI se utpanna hote haiM athavA asaMkhyAta varSa kI Ayu vAlo se utpanna hote haiM? ___ bhagavAn-he gautala ! saMkhyAta varSa kI Ayu vAloM se utpanna hote haiM, asaMkhyAta varSa kI Ayu vAloM se nahIM utpanna hote / ____ gautama-he bhagavan ! yadi saMkhyAta varSa kI Ayu vAle karmabhU. mika, garbhaja manuSyo, se Anatadeva utpanna hote haiM to kyA paryAptako se utpanna hote haiM athavo aparyAptakoM se ? . bhagavAn he gautama ! paryAptako se utpanna hote haiM, aparyAptako se nahIM utpanna hote| gautama-he bhagavan ! yadi paryApta, saMkhyAta varSa kI Ayu vAle, thI utpanna thAya che athavA asaMkhyAta varSanI AyuvALAothI utpanna thAya che? zrI bhagavAna gautama ! sa khyAta varSanI AyuvALAethI utpanna thAya che, asaMkhyAta varSanI AyuvALAothI utpanna nathI thatA. zrI gautama svAmI -bhagavad ! yadi saMkhyAta varSanI AyuvALA karmabhUmika, garbhaja manuthI Anadeva utpanna thAya che te zuM paryAptakathI utpanna thAya che athavA aparyAptakathI ! - zrI bhagavaH-gautama ! paryAptathI utpanna thAya che, aparyAptakathI nathI utpanna thatA. zrI gautama svAmI-bhagavad ! yadi paryApta saMkhyAta varSanI AyuvALA Page #1136 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanAsUtra 1102 pajjattaga saMkhejjavAsAuyakammabhUmagehito uvavajjaMti ?' kiM samyagdRSTi paryAptaka saMkhyeyavarpAyuSka karmabhUmigebhya AnatadevA upapadyante ? kiM vA 'micchachiTTi pajjatagehito uvavajjati ? mithyAdRiSTi paryApta saMkhyeyavarpAyuSkarmabhUmigebhya upapadhante ? 'kiM vA 'sammAmicchadihi pajjattagehito uvavajjati' samyagmithyA dRSTi paryAptakezya upapadyante ? bhagavAn Aha-goyamA ! he gautama ! 'sammadidvipajjattaga saMkhejjavAsAuyakaramabhUmagagasavakkaMtiyamaNUsehiMto uvavajjaMti' samyagdRSTiparyAtaka saMkhyeyavarpAyuSkakarmabhUmigagarbhavyutkrAntika manuSyebhya AnatadevA upapadyante evaM 'micchadiTTi pajjattarohito uvavajjati' mithyAdRSTi paryAptakebhyaH saMkhyeyavarSAyuSkarmabhUmigagarbhavyutkrAntikamanupyebhya AnatadevA upapadyante, kintu'No sammAmicchAdihi pajjattaehito uvavajjati' no sabhyagmidhyASTiparyAptakebhyaH, saMkhyeyavarpAyuSkarmabhUmigagarbhavyutkrAntika manuSyebhya AnatadevA upapadyante, gautamaH pRcchati-'jai sammaTTiIpajjattasaMkhejjavAsAuyakammabhUmagagambhakarmabhUmija, garbhaja manuSyo. se Anatadeva utpanna hote haiM to kyA samyagdRSTi paryAptaka saMkhyAta varSa kI Ayu vAle manuSyoM se utpanna hote haiM athavA mithyAdRSTi paryAptaka manuSyoM se utpanna hotA hai ? athavA samyagmithyAdRSTi paryAptaka manuSyoM se utpanna hote haiM ? bhagavAn-he gautama ! samyagdRSTi paryAptaka saMkhyAta varSa kI Aya vAle karmabhUmija garbhaja manuSyoM se Anatadeva utpanna hote haiM aura isI prakAra ke mithyAdRSTi manuSyoM se bhI utpanna hote haiM kintu samyamithyAdRSTi paryAptaka saMkhyAta varSa kI Ayu vAle karmabhUmija garbhaja manuSyoM se utpanna nahIM hote| gautama-he bhagavan ! yadi Anatadeva samyagdRSTi paryAptaka saMkhyAta varSa kI Ayu vAle karmabhUmija garbhaja manuSyoM se bhI utpanna hote haiM karmabhUmija, garbhaja manuSyathI Anatadeva utpanna thAya che. te zuM samyagdaSTi paryAptaka sa khyAta varSanI AyuvALA manuSyothI utpanna thAya che. athavA mithyASTi paryAptaka manuSyathI utpanna thAya che? athavA samyamidhyadaSTi paryAptaka manuSyathI utpanna thAya che? zrI bhagavAna -gautama! samyagdaSTi paryAptaka saMkhyAta varSanI AyuvALA karmabhUmija garbhaja manuSyathI anadeva utpanna thAya che ane teja prakAre mithyATi manuSyamAthI paNa utpanna thAya che, paraMtu samyamicchAdaSTi paryAptaka saMkhyAta varSanI AyuvALA karmabhUmija garbhaja manuSyathI utpanna nathI thatA. zrI gautama-bhagavad ! yadi Anadeva samyagdaSTi paryAptaka saMkhyAta varSanI AyuvALA karmabhUmi ja garbhaja manuSyathI utpanna thAya che te zuM Page #1137 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 6 sa.12 vaimAnikadevopapAtanirUpaNam 1903 vatiya maNUsehiMto uvavajjati' yadA samyagdRSTiparyAptakasaMkhyeyavarpAyuSkarmabhUmigagarbhavyutkrAntikamanuSyebhya AnatadevA upapadyante tadA 'kiM saMjatasammadiSTi hito, asaMjatasammaTThiI pajjattaehito, saMjayAsaMjayAsammaTThiI pajjattasaMkhejjavAsAuya kammabhUmagagambhavakaMtiya maNUse hito uvavajjati ?' kiM saMyata samyagdRSTibhyaH paryAptebhyaH ? kiM vA asaMyata sasyagdRSTiparyAptakebhyaH ? kiMvA saMyatAsaMyatasamyagdRSTiparyAptakasaMkhyeyavarpAyuSkakarmabhUmigagarbhavyutkrAntika manuSyebhya AnatadevA upapadyante ? bhagavAn Aha-goyamA ! he gautama ! 'tIhito vi uvavajjaMti' tribhyo'pi-saMyatasamyagdRSTiparyAptakAsayatasamyagdRSTiparyAtaka saMyatAsaMyata samyagdRSTiparyAptakasaMkhyeyavarSAyuSkakarmabhUmigagarbhavyutkrAntikamanuSyebhya AnatadevA upapadyante, ityarthaH 'evaM jAva accugo kappo' evam-uparyuktAnatadevarItyA yAvat-prANata AraNAcyutAH kalpA api avaseyAH, 'evaM ceva gevijjagadevAvi' evaJcaiva-AnatadevakalpoktarItyaiva graiveyakadevA api vaktavyAH, kintu'navara asaMjata saMjatA saMjatA ete paDiseheyavyA' navaram-pUrvoktAnatadevApekSayA to kyA saMyata samyagdRSTiyoM se utpanna hote haiM, asaMyata samyagdRSTiyoM se utpanna hote haiM athavA saMyatAsaMyata lammadRSTi paryApta saMkhyAta varSa kI Ayu vAle karma bhUmija garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM ? ___ bhagavAna-he gautama ! tInoM se hI arthAta saMyatasamyagdRSTiyoM se asaMyata samyagdRSTiyoM tathA saMyatAsaMyata samyagdRSTiyoM se utpanna hote haiN| acyutakalpa taka isI prakAra kahanA cAhie traiveyakadevoM kA upapAta bhI AnatadevoM ke samAna samajhanA cAhie, kintu asaMyana aura saMyatAsaMyata manuSyoM kA graiveyakoM meM upapAta nahIM hotA, ataH unakA niSedha kara denA cAhie, kevala saMyata manuSya hI vahAM utpanna hote haiM saMyata samyagdaSTiothI utpanna thAya che. athavA asa yata samyagdaSTiethI utpana thAya che athavA saMyatA saMyata samyagdaSTi paryApta saMkhyAta varSanI AyuvALA karmabhUmija garbhaja manuSyathI utpanna thAya che ? zrI bhaghavAna--gautama! traNethI ja arthAta saMyata samyagdaSTithI, asaMyata samyagdathiI , tathA saMyatAsaMyata samyagdaSTithI utpanna thAya che. amyukalpasudhI A rIte kahevuM joIe. zaiveyaka dene upapata paNa AnatanAM samAna samaje joIe kintu asaMyata ane saMtAsaMyata manuno prayomAM upapAta nathI thatuM tethI temano niSedha karavo joIe. kevala saMyata manuSyaja tyAM utpanna thAya che. naveyakamAM bhavya ane abhavya Page #1138 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2104 raterre vizeSantu asaMyata saMyatAyatA ete pratiSeddhavyAH tathA ca graiveyakadevA no asaMyatebhyaH, novA saMpatAsaMyatebhyo manuSyebhya upapadyante, api tu saMyatebhya evamanuSyebhya upapadyante ? ityava seyam / evaM jaheva vijjagadevA tadeva aNuttarovavAiyA ci' evam pUrvoktarItyA yathaiva vaiveyaka devA uktAstathaiva paJca anuttaropapAtikA api devA vaktavyAH, kintu 'gavaraM ise nANattaM saMjayAveva' navarampUrvApekSayA vizeSastu idaM nAnAn-pRthaktvam bheda ityarthaH saMyatAcaiva saMyatAnAmeva no ayAnAM no vA saMyatAsaMyatAnAmiti bhAvaH, gautamaH pRcchati - 'jaH sammafat saMtapajjatavAmAjya kamma bhUmagagandhavakkatiyamasevito uvavajrjjati' aahar meM aura abhavya donoM utpanna hote haiN| jo samyagdRSTi nahIM utpanna hote haiM to zuddha saMgama ke pAlana karane saMyata utpanna hote haiM kintu jo siyANi savya aura abhavya utpanna hote haiM ve cAritrakriyA kI ArAdhanA se vahAM utpanna hote haiM kintu guNasthAna to unakA pahalA 2 (sidhyAdRSTi) hI rahanA hai / usa cAritra kI kiyA ke kAraNa hI yahAM saMyatAsaMyata aura asaMyata kA niSedha kiyA hai| anuttaravimAnoM meM saMtAna aura asaMyata kA niSedha kara saMgata kA hI grahaNa kiyA hai to vaha bhAvasaMvana hI lenA caahiye| jaisI vaktavyatA graiveyaka devoM ke upara kI kaho, vaisI hI pAMca anuttaravimAnoM ke devoM kI manAe, magara anuttara vimAnoM meM saMgata manuSya hI utpanna hote haiM, ayana athavA saMyatAsaMyata nahIM utpanna hote, gautama - he bhagavan ! yadi samyagdRSTi saMvata paryApta saMkhyAtavarSa kI Ayu vAle karmabhRmija garbhajamanuSyoM se anuttaraupapAnika devoM anne utpanna thAya che. je samyagdaSTi nathI utpanna thatA tame te zuddha saMyamanuM pAlana karIne sayata utpanna thAya che. kintu je mithyAdraSTi bhavya ane bhavya utpanna thAya che tee cAritrakriyAnI ArAdhanAthI tyAM utpanna thAya che. paraMtu guNasthana te temanA pahelA (mithyAdRSTi) ja rahe che e cAritranI kriyAne kAraNe ahIM sayatAsayata ane asayatane niSedha karyAM che. anuttara nimAnAmAM sacatAsayata ane saMcatane niSedha karIne sacatanuM ja grahaNa karyuM che te teja bhAva sayata levA joie. jevI vaktavyatA grevecaka devezanA upapAtanI kahI, evIja pAMca anuttara vimAneAnA devenI samajavI joie, paNa anuttara vimAnAmAM saMyata manuSyaja utpanna thAya che, apacana athavA sayatAsayata utpanna nathI thatA. gautama pAmI-bhagavan caDhi sabhyazrRSTi saMcata paryAptaka sakhyAta varSanI yuvALA ka`bhUmija gaja manuSyothI anuttaraupapAtika dhruvene Page #1139 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 6 sU. 12 vaimAnikadevopapAtanirUpaNam yadA samyagdRSTi saMvata paryAptasaMkhyeyavarSAyuSkakarmabhUmigagarbhavyutkrAntikamanuSyebhyaH anuttaraupapAtikA devA upapadyante tadA kiM pamatta saMjaya mammaTTI pajjattahiMto ' kiM pramattasaMyatasamyagdRSTi paryAptakebhyaH saMkhye varSAyuSkakarmabhUmika garbhavyutkrAntika manuSyebhya upapadyante, kiMvA 'apamatta saMjayasamma TTiI pajana ehiMto uvavajrjjati ? apramattasaMyatasamyagdRSTiparyAptakebhyaH saMkhyeyavarSAyuSkakarmabhUmikagarbhavyutkrAntikamanuyebhya upapadyante ! bhagavAn Aha - 'goyamA !' he gautama ! ' apamatta saMjaya sammafast taerhito vavajrjjati' apramattasaMyata samyagdRSTi paryAptakebhyaH saMkhyeyavarSAyuSkakarma bhUmigagarbhavyutkrAntika manuSyebhyo'nuttaraupapAtikadevA upapadyante 'no pattasaMjaya sammadiTThI pajjattaehiMto uvavajjaMti' no pramattasaMyatasamyagdRSTiparyAptakebhyo'nuttaraupapAtikadevA upapadyante, gautamaH pRcchati - ' jai apamatta saMjaya - sammaddi ipajjattaehiMto uvadajjeti yadA apramattasaMjayasamyagdRSTi paryAptakebhyaH saMkhyeyavarSAyuSkakarmabhUmigagarmavyutkrAntikamanuSyebhyo'nuttaraupapatikA devA upapakA upapAta hotA hai to kyA pramattasaMyata samyagdRSTi saMkhyAta varSa kI Ayu vAle karmabhUmija garbhaja manuSyoM se upapAta hotA hai athavA apramatta saMyata samyagdRSTi paryApta saMkhyAta varSa kI Ayu vAle karmabhUmija garbhaja manuSyoM se upapAta hotA hai ? bhagavAn heM gautama ! apramattasaMyata manuSyoM se hI upapAta hotA hai, pramattasaMyata samyagdRSTi paryAptakoM se anuttaropapAtika devoM nahIM utpanna hote / 1105 gautama - he bhagavan ! yadi apramatta saMyata samyagdRSTi paryAptaka saMkhyAta varSa kI Ayu vAle karmabhUmija garbhaja manuSyoM se anuttaravimAnoM ke deva utpanna hote haiM, to kyA RddhiprApta saMyatoM se utpanna hote haiM athavA avRddhiprApta saMyatoM se utpanna hote haiM ? upapAta thAya che te zuM pramatta saMyata samyagdaSTi sakhyAta varSanI AyuvALA ka bhUmija gabha ja manuSyothI upapAta thAya che athavA apramatta samyagdaSTi paryApta sakhyAta vanI AyuvALA kama bhUmija gaja manuSyethI upapAta thAyache ? zrI bhagavAna:-gautama! apramatta saMyata manuSyathI ja upapAta thAya che, pramatta sayata samyagdaSTi paryAMsakAthI anuttaraupapAtika deva utpanna nathI thatA, zrI gautamasvAmI-bhagavAn yadi apramatta saMyaMta samyagdaSTi paryAptaka saMkhyAta vanI AyuvALA ka`bhUmija garbhaja manuSyAthI anuttavimAnAnA deva utpanna thAya che te zu Rddhi prApta sayatAthI utpanna thAya che athavA avRddhi prApta sayatAthI utpanna thAya che? la0 139 Page #1140 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1106 prajJApanAsUtre ddhante tadA 'kiM iDipattasajae hiMto, aNiDipattasaMjae hiMto ?' kim RddhiprAptasaMyatebhyaH samyagdRSTaM paryAptakasaMkhyeyavarSAyuSkakarmabhUmigagarbhavyutkrAntikamanuSyebhya upapadyante ? kiMvA anuddhiprAptasaMyatebhya upapadyante ? bhagavAn Aha - 'goyamA !" he gautama ! 'dohiMto vi uvavajjaMti' - dvAbhyAm Rddhi prAptasaMyatA vRddhiprAptasaMyatAbhyAM samyagdRSTiparyApta saMkhyeyavarpAyuSkarmabhUmigaga vyutkrAntikamanuSyAbhyAmanuttaraupapAtikA devA upapadyante iti bhAvaH tathA ca saudharmezAnayo rUpapAtaprarUpaNe sarva nairayika sarva devebhyaH pratiSedhaH, sanatkumArAdisahasrAraparyanteSu akarma bhUmijebhyo'pi pratiSedhaH, AnatAdiSu paJcendriyatiryagyonikebhyaH pratipedhaH, vijayAdiSu mithyAmanuSyebhyo'pi pratiSedhaH kRtaH iti paJcamaupapAta dvAraM samAptam ||50 12 // // paSThovartanAdvAravaktavyatA // 7 mULam - neraiyANaM bhaMte! anaMtaraM uvaTTittA kahiM gacchaMti, kahiM uvavajjaMti ? kiM neraiesu, uvavajjaMti, tirikkhajoNi - bhagavAn - he gautama! donoM se utpanna hote haiM, arthAt RddhiprApta aura anUdviprApta pramatta saMyata samyagdRSTi paryApta saMkhyAta varSa kI Ayu vAle karmabhUmija garbhaja manuSyoM se anuttara vimAnoM ke deva utpanna hote haiM / isa prakAra saudharma aura IzAnadevoM ke upapAta kI prarUpaNA meM saba nArakoM aura devoM kA niSedha kiyA gayA hai, sanatkumAra se lagAkara sahabAra paryanta ke devoM meM akarmabhUmijoM se upapAta kA niSedha kiyA gayA hai, Anata Adi meM tiryaca paMcendriya ke utpanna hone kA niSedha kiyA gayA hai aura vijayAdi vimAnoM meM mithyAdRSTi manuSyoM se upapAta hone kA niSedha kiyA gayA hai / upapAtadvAra samApta huA zrI bhagavAn--gautama / bannethI utpanna thAya che, arthAt RddhiprApta ane anuddhiprApta aprattama sayata sabhyadRSTi paryAptaka sakhyAta vaCnI AyuvALA 4 bhUmija gaCja manuSyAthI anuttara vimAnAnA deva utpanna thAya che. e rIte saudharma ane izAnadevAnA upapAtanI prarUpaNAmAM badhA nArakA ane devAnA niSeA karAela che, sanatkRmArathI laIne sahasrAra pantanA devAmAM akrama bhUmirjAthI upapAtanA niSedha karAyelA che. Anata AdimA tiya ca paMcendriyanA utpanna thavAnA niSedha karAyelA che. ane vijayAdi vimAnAmAM mithyAsRSTi manuSyAthI upapAta thavAnA niSedha karela che, upapAta dvAra samApta thayuM. Page #1141 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TokA pada 61.013 udvartanAdvAranirUpaNam 1107 esu uvavati , maNussesu uvavajjati, devesu uvavajjaMti ? goyamA ! no neraiesu ubabajeti, tirikkhajoNiesu uvavajaMti, magussesu uvavajjati, no devesu uvavajjaMti, jai tirikkhajogiesu uvavajjati, kiM egidiesu uvavajjati, jAva paMcidiesu tirikkhajogiesu uvavajjaMti ? goyamA! No egidiesu jAva no caridiesu uvavajjati, evaM jehiMto uvavAo bhagio tesu uThavaNA vi bhANiyavvA, navaraM saMmu. cchimesu na uvavajjaMti, evaM savvapuDhavisu bhANiyavvaM, navaraM ahe sattamAo bhaNussesu Na uvavajjati // suu013|| chAyA-nairayikAH khalu bhadanta ! anantaram udvRttya kutra gacchanti ? kutra upapadyante ? kiM nairayikepu upapadyante ? tiryagyonikepu upapadyante ! manuSyeSu upapadyante ? deveSu upapadyante ? gautama ! no nairayikepu upapadyante, tiryagyoni SaSTa udvartanAdvAra zabdArtha-(neraiyA NaM bhaMte!) bhagavan ! nairayika jIva (aNaMtaraM) anantara-sAkSAt (unbattiA ) udvattana karake-nikala kara (kahiM gacchaMti) kahAM jAte haiM ? (kahiM uvavajjaMti ?) kahAM utpanna hote haiM ? (kiM nerai esu uvavajjati?) kyA nArakoM meM utpanna hote haiM ? (tirikkhajogiesu uvavajjati) tiryaMcoM meM utpanna hote haiM ? (maNussesu uvavajjati) manuSya meM utpanna hote haiM ? (devesu uvavati ) kyA devoM meM utpanna hote hai ? (goyamA)-he gautama ! (no neraielu uvavajjati) nArakoM meM utpanna nahIM hote (tirikkhajoMNiessu uvavajjaMti) tiyacoM meM utpanna hote haiM chaThuM udvartanA dvAra zahAtha-(neraiyA NaM bhaMte / ) lagavan neyi 04 (aNaMtaraM) manantarasAkSAt (uvyaTTittA) pani 4rIna-nijIna (kahiM gacchanti) dhyAM taya cha? (kahi uvavajati) 45i Gtpanna yAya che ? (kiM neraiesu uvavajjati ?) zu nArImA GHna thAya che ? (kiM tirikkhajoNiemu uvavajjati) tiyayAmA utpanna yAya cha ? (maNussepTa uvavajjati) manuSyomA utpanna thAya cha ? (devesu upavajjati) zuM devAmAM upanna thAya che ? (goyamA / ) gautama ? (no neraiNTa avajja ti) nAromA sanna nathI thatA (tirikkha joNiesu ubavajjati) tiya yAmA atyanna yAya che. (maNussesa Page #1142 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1108 zApanAsUtra keSu upapadyante, manuSyeSu upapadyante, no deveSu upapadyante, yadA tiryagyonikeSu upapadyante kim ekendritheSu upapadyante yAvat paJcandriyeSu tiryagyonikeSu upapadhante ? gautama ! no ekendriyeSu yAvat no caturindriyeSu upapadyante, evaM yebhya upapAto bhANitasteSu udvartanA'pi bhaNitavyA, navaraM, saMmUcchimeSu na upapadyante, evaM sarva pRthivIpu bhaNitavyaM navaram-adhaH saptamyA manuSyeSu na upapadyante / ____TIkA-atha nairayikANAsudvartanA nAmaka paSTha dvAra vaktavyatAM prarUpayitu mAha(maNulesu uvavajjaMti) manuSyoM meM utpanna hote haiM (no devetu uvavajjaMti) devoM meM nahIM utpanna hote hai (jai tirikkhajoNiestu uvavajjati) yadi tiryaMcoM meM utpanna hote haiM (kiM egidielu upavajjati) kyA ekendriyoM meM utpanna hote haiM ? (jAva paciMdieu tirikkhajoNiesu uvavajjati ?) yAvat paMcendriya tirthacoM meM utpanna hote haiM ? (goyamA) he gautama ! (no egidie jAca no caridiesu uva. vajjaMti) ekendriyoM meM yAvat cauindriyoM meM nahIM utpanna hote haiM, evaM isa prakAra (jehiMto uvavAo bhaNio) jinase upapAta kahA hai (tesu uccaTaNA vi bhANiyavA) unameM udvartanA bhI kahanI cAhie (navaraM) vizeSa (samucchimesu na uvavajjati) saMsUchimoM meM nahIM utpanna hote (evaM sabvapuDhavIsu bhANiyavya) aisA samasta pRthiviyoM meM kahanA cAhie (navaraM) vizeSa (ahesattamAo) sAtavIM narakabhUmi se (maNussesu) manuSyoM meM (Na uvavajjati) nahIM utpanna hote, TIkArtha-ava nAraka jIvoM kI utanA kI vaktavyatA kahI uvavajjati ) mnussyo| sanna thAya che. (no devesu uvavajjati) hevAmA nathI tpanna yatA. ___ (jai tirikkhajoNiesu uvavajaMti) yahi tiyayAmA utpanna thAya che. (kiM egidiesu uvavajjaMti) zumendriyAmA bhanna thAya che. (jAva paMcidiesu tirikkhajoNiesu uvavajjaMti ?) yAvat pazyandriya tiya yAmAM yanna thAya che ? (goyamA ) he gautama (no egidiesu jAva no cauridiesu uvavajjaMti) yendriyobhA yAvat yaturindriyAmA nathI utpanna yatA (eva) azata (jehito uvavAo bhaNio) remanAthI 5pAta 4aa che. (tesu uvvaTThaNAvi bhANiyabvA) temanAthI partanA pae tI madhye (navara) vizeSa (samucchimesu na uvavajaMti) sa bhUchabhAmA nayI panna thapA (evaM savva puDhavisu bhANiyavyaM) mama samasta pRthvIyAmA 4 lene. (navaraM) vizeSa (ahesattamAo) sAtabhA pRthvInA na24 bhUmimAM (maNussesu) manuSyobhA (Na uvavajjaMti) nathI utpanna yatA. TIkArtha have nAraka jIvanI uvanAnI vaktavyatA kahevAya che. arthAta TA : Page #1143 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 6 sU.13 udvartanAdvAranirUpaNam 1109 'neraiyANaM bhaMte ! anaMtaraM uvvaTTittA kahiM gacchati, kahi uvavanaMti ?' gautamaH pRcchati - he bhadanta ! nairayikAH khalu anantaram uddhRtya narakabhavAduvartanA nantaramityarthaH niHsaraNAmantaraM kutra - kasmin bhave canti kutra kasmin bhave, upapadyante iti - praznameva sphuTayati- ' kiM neraiesa uvavajjaMti' kiM nairathikeSu nairathikA udvartanAnantaram upapadyante ? kiMvA 'tirikkhajoNiesu uvavajjati' tiryagyonikeSu upapadyante ! kiMvA 'maNussemu uvavajjaMti' manuSyeSu upapadyante ? kiM vA 'devesu uvavajjaMti' deveSu upapadyante ? bhagavAn Ada - 'goyamA ? he gautama ! 'no neraiesu ubavajjati' no nairayikeSu nairayikA udvartanAnantaramupapadyante kintu - 'tirikkhajoNiesa uvavajjaMti' tiryagyonikepu upapadyante 'maNussesu uvavajjaMti' manuSyeSu nairayikA udvartanAnantaramupapadyante, 'no devesu uvavajjaMti' no deveSu nairayikA upapadyante, gautamaH jAtI hai, arthAt yaha nirUpaNa kiyA jAtA hai ki nAraka jIva naraka se nikala kara sIdhe kisa paryAya meM utpanna ho sakate haiM ? gautama prazna karate haiM - he bhagavan ! nAraka jIva anantara udvarttana karake arthAt naraka se nikala kara kisa bhava meM utpanna hote haiM ? arthAt kyA nAraka jIva udvarttana karake nArakoM meM utpanna hote haiM ? athavA ticoM meM utpanna hote haiM ? yA manuSyoM meM utpanna hote yA devoM se utpanna hote haiM ? bhagavAn - he gautama! nAraka jIva naraka se nikalakara nArakoM meM utpanna nahIM hote, kintu tiryacoM meM utpanna hote haiM evaM manuSyoM meM utpanna hote haiM, devoM meM nahIM utpanna hote / gautama - he bhagavan ! nArakajIva udvarttanA ke anantara yadi tiryacoM meM e nirUpaNa karAya che ke nAraka jIva narakamAthI nIkaLIne sIdhA kyA kyA pAMcAmAM utpanna thAya che ? zrI gautamasvAmI prazna kare cheH-bhagavan nAraka jIva anantara unakarIne arthAt narakathI nIkaLIne kayA bhavamAM janme che ? arthAt zuM nAraka jIva unA karIne nArakeAmAM utpanna thAya che? athavA ticeAmAM utpanna thAya che? zuM manuSyeAmAM utpanna thAya che ke dezamAM utpanna thAya che? zrI bhagavAna gautama ! nAraka jIva narakathI nIkaLIne nArakamAM sanna nathI thavA, pazu tiya cAmA utpanna thAya che, manuSyeAmAM utpanna thAya che, devAmAM nathI utpanna thatA. zrI gautama svAmI:bhagavat H nAraka jIva unAnI pachI je tiya ca Page #1144 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanAne pRcchati-'jaI tirikkhanoNiesu ubavaaMti' yadA tiryagyaunikeSu nairayikA upapadyante tadA 'kiM egidiesa uvavajjati' kim ekendriyepu tiryagyonikepu upapadyante ? 'jAca paMciMdiesu tirikkhajoNiesu uvavajjati ?' yAvat-kiMvA dvIndriyatrIndriya caturindripaJcendriyepu tiryagyonikepu-nairayikA udvartanAnantaramupapadyante ? bhagavAn Aha-'goyamA ! he gautama ? 'No egidiesu jAva no cauridiesu uvavajjati' no ekendriyeSu nairayikA uvartanAnantaramupapadyante, yAvat-no dvIndriyeSu no trIndriyeSu no caturindriyepu vA nairayikA upapadyante "evaM jehito upavAo bhaNio tesu uvvadRNAvi bhANiyanyA' evam-pUrvoktarItyA, yebhya upapAto bhaNitasteSu udvartanA'pi bhaNitavyA, kintu 'navaraM saMmu. cchimesu na uvavajnaMti' navaram-upapAtApekSayA udvartanAyAM vizepastu nairayikA nairayikabhavAyudvartanAnantaram saMmUcchimeSu na upapadyante, 'evaM savapuDhavImu utpanna hote haiM to kyA ekendriyatiryacoM meM utpanna hote haiM ? athavA kyA dvIndriya, trIndriya, cauindriya yA paMcendriya tithaMcoM meM utpanna hote haiM ? ___ bhagavAn-he gautama ! ekendriyoM meM yAvat cauindriyoM meM nahIM utpanna hote, arthAt nAraka jIva udavartana karake na ekendriyo meM utpanna hote haiM, na dvondriyoM meM, na trIndriyoM meM ora na coindriyoM meM utpanna hote haiN| isa prakAra pahale jina-jina se nArakoM meM upapAta kahA hai, una-- una se udavartanA kahanA cAhie, arthAt jisa-jisa paryAya se naraka meM utpatti kahI hai usI-usI paryAya meM nAraka kI udvarttanA samajhanI caahie| usameM vizeSa yaha hai ki naraka jIva naraka se nikala kara saMmUchimoM meM utpanna nahIM hote| aisA sabhI arthAt ratnaprabhA Adi mAM utpanna thAya che to zuM ekendriya tiryamAM utpanna thAya che? athavA zuM kIndriya, trIndriya caturindriya agara paMcendriya tiyAmAM utpanna thAya che? zrI bhagavAna-gautama! ekendrimA yAvat caturindrimAM nathI unna thatA arthAt nAraka jIva udvartana karIne na ekendriyamAM utpanna thAya che, na kandrimAM na trIndrimAM ane na caturiMdriyamAM utpanna thAya che. A prakAre pahelA jenA jenAthI nArakamAM upapAta kahela che, temanA temanAthI udvartanA kahevI joIe. arthAta je je paryAthI nArakamAM utpatti kahI che, te te paryAyamAM narakathI udbhavatane samajavI joIe. temAM vizeSatA e che ke nAraka jIva narakathI nikaLIne samRIimamAM utpanna nathI thatA (ema badhI arthAt ratanaprabhA Adi sAte pRthvImAM kahevuM joIe.) temAM Page #1145 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 6 sU.14 asurakumArAzuddhartanAnirUpaNam 1111 bhANiyavyaM' evam-samuccayanairayikoktarItyA sarva pRthivIpu ratnaprabhAdi adhaH saptama paryantAsu bhaNitavyaM vaktavyam, 'navaraM ahesattamAo maNussesu Na uvavajjaMti' navaram-pUrvApekSayA vizepastu adhaH saptamapRthivInairayikAstata udvartanAnantaraM manuSyeSu nopapadyante, tathA ca nairayikANAM svabhAvAdudavRttAnAM garbhavyutkrAntika saMkhyeyavarSAyuSka paJcendriyatiryagmanuSyeSu utpAdo bhavati, adhaH saptama pRthivI nairayikANAntu garbhavyutkrAntika saMkhyeyavarpAyuSka paJcendriyatiryagyonikeSvevotpAdaH / ||asurkumaaraadi-udvrtnaavktvytaa / / mUlam-asurakumArANaM aMte! aNaMtaraM uThavahittA kahiM gacchanti, kahiM uvavajjati ? kiM neraiesu jAva devesu uvavajjaMti ? goyamA ! no neraiesu uvavajjaMti, tirikvajoNiesu uvavajjati, maNussesu uvavajjati, No devesu uvavajjaMti, jai tirikkhajoNiesu uvavajjaMti kiM egidiesu uvavajjaMti, jAva paMcidiyatirikkhajoNiesu uvavajjaMti ? goyamA! egidiyatirikkhajogiesu uvavajjati no beiMdiesu jAva no cauridiesu uvavajjaMti, paMciMdiyatirikkhajoNiesu uvavajjaMti, jai egidiesu uvavajaMti kiM puDhavikAiya egidiesu jAva sAtoM pRthviyoM meM kahanA cAhie / isa meM vizepatA yaha hai ki manuSya sAtaveM naraka meM utpanna to hotA hai magara sAtaveM naraka se nikalA huA jIva manuSyoM meM utpanna nahIM hotaa| isa prakAra narakabhava se udvartta nA karake nAraka jIva garbhaja saMkhyAta varSa kI AyuvAle paMcendriya tiyacoM meM utpanna hote haiM aura manuSyoM meM bhI utpanna hote haiM magara sAtavIM pRthvI se nikala kara garbhaja saMkhyAta varSa kI Ayu vAle paMcendriya tiryacoM meM hI utpanna hote haiM // 12 // vizeSatA e che ke manuSya sAtamA narakamAM utpanna te thAya che paNa sAtamA narakathI nIkaLela jIva manuSyamAM utpanna nathI thatA. e prakAre narakabhavathI udvartana karIne nAraka jIva garbhaja saMkhyAta varSanI AyuvALA paMcendriya tiryakaromAM utpanna thAya che ane manuSyamAM paNa utpanna thAya che, paraMtu sAtamI pRthvIthI nIkaLIne garbhaja saMkhyAta varSanI AyuvALA paMcendriya tiryAmAM ja utpanana thAya che. je 12 Page #1146 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAstre vaNassaikAiya egidiesu uvavajjati, goyamA ! puDhavikAiya egidiesu ci, AukAiyaegidiesu vi uvavajjati, no teukAiesu no ghAukAiesu uvacajjaMti, vaNassaikAiesu ukvajjati ? jai puDhavikAiesu ubavajjaMti kiM suhumapuDhavIkAiesu vAyara puDhavikAiesu uvavajjaMti ? goyamA ! vAyarapuDhavikAiesu uvarajati no suhumapuDhavikAiesu uvavajjaMti, jai bAyarapuDhavikAiesu uvavajjati, kiM pajattagavAyarapuDhavikAiesu uvavajjaMti, apajattagavAyarapuDhavikAiesu uvavajjati? goyamA! pajattaesu uvavajaMti, no apajjattaesu, uvavajjaMti, evaM AuvaNassaisu vi bhANiyavaM, paMciMdiyatirikkhajoNiyamaNustesu ya jahA neraiyANaM ukTaNA saMmucchimavajjA tahA bhANiyavvA evaM jAva thaNiyakumArA, puDhavikAiyANaM bhaMte ! aNaMtaraM uvvahitA kahiM gacchaMti, kahiM uvavajjaMti kiM neiesu jAva devesu ? goyamA ! no neraiesu tirikkhajoNiya maNUsesu ubavanaMti, no devesu uvavajjaMti, evaM jahA-etesiM ceva uvavAo tahA udhvaTTaNA vi devavajjA bhANiyavvA, evaM AuvaNassai veiMdiyateiMdiyacaturidiyA vi evaM teukAiyAvAukAiyA, navaraM aNussavajjesu uvavajjati // sU0 13 // chAyA-asurakumArAH khalu bhadanta ! anantaram uddhRtya kutra gacchanti, kutra upapadyante ? kiM nairayikeSu yAvat-deveSu upapadyante ? gautama ! no naiyikepu upapa asurakumAra Adi kI udvartanA zabdArtha-(asurakumArA NaM bhaMte ! aNaMtaraM uvvahittA) bhagavan ! asurakumAra sAkSAt udvartana karake (kahiM gacchati?) kahA jAte haiM ? (kahiM uvavajjati ?) kahAM utpanna hote haiM ? (kiM neraiesu jAva devesu asurakumAra AdinI udvartanA zahA-(asurakumArANaM bhaMte / aNataraM uvyaTTittA) sAvan / ma turaMzumAra sAkSAt itanA 4zana (kahiM gacchanti ?) cyAM naya cha (kahiM/ uvavajjati) Page #1147 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pada 6 sU.14 asurakumArAyuhartanAnirUpaNam 1113 dhante, tiryagyonikeSu upapadyante, manuSyeSu upapadyante no deveSu upapadyante / yadA tiryagyonikeSu upapadyante-kim ekendriyeSu upapadyante ? yAvat-paJcendriyepu tiryagyoniketu upapadyante ? gautama ! ekendriyatiryagyonikapu upapadyante no dvIndriyeSu yAvat-no caturindriyeSu upapadyante, paJcendriyatiryagyonikeSu upapadyante, yadA ekendriyeSu ugrapadyante, kiM pRthivIkAyikaikendriyeSu yAvat-vanaspatikAyikaikendriuvavajjati ? kyA nArakoM meM yAvat devoM meM utpanna hote haiM ? (goyamA ! no neraiesu uvavajjati) gautama ! nArakoM meM utpanna nahIM hote (tirikkhajoNiesu uvavajjati) tiryacoM meM utpanna hote haiM (maNussesu uva. vajjati) manuSyoM meM utpanna hote haiM (No devesu uvavajjati) devoM meM utpanna kahIM hote ____ (jai tirikkhajoNietu uvavajjati) yadi tiryaMcoM meM utpanna hote haiM (kiM egidiesu uvavajjati) kyA ekendriyoM meM utpanna hote haiM (jAva) yAvat paMciMdiyalirikkhajoNiesu uvavajjati) paMcendriya tiryaMcoM meM utpanna hote haiM ? (goyamA!) he gautama ! (eniMdiyatirikkhajoNiesu) ekendriya tiryacoM meM (uvavajjaMti) utpanna hote haiM (no beIdiesu jAva no cauridielu uvavajjati) dvIndriyoM meM yAvat cauindriyoM meM utpanna nahIM hote (paMcediyatirikkhajoNielu uvavajjaMti) paMcendriya tiryaMcoM meM utpanna hote haiN| ____ (jai egidiestu uvavajati) yadi ekendriyoM meM utpanna hote haiM (kiM dhyA satpanna thAya che. (ki neraiesu jAva devesu uvavajjati ?) zunA2mA yAvat hevAmA utpanna thAya cha 1 (goyamA | no neraiesu uvavajjati) gautama / nAmAM Gurna nathI yatA (tirikkhajoNiesu uvavajani) tiya yAma japanna thAya che. (maNussesu uvavajjaMti) manudhyAmA atyanta thAya che. (NoM devesu utravajjaMti) hemAM utpana nathI thatA. (jai tirikkhajoNiesu uvavajjati) yahi tiya yAmA atyanna thAya che. (kiM egidiesu uvavajjati) zubhendriyamA utpanna thAya che ? (jAva) yAvat (paMciMdiyatirikkhajoNiesu uvavajaMti) payandriya tiyayAmA atyanna thAya cha ? (goyamA !) ke gautama / (egidiyatirikkhajoNiesu) mendriya tiya yAmA (uvavaujaMti) tpanna thAya che. (no veiMdiesu jAva no caridiesu uvavajjaMti) (dIndriyAmA yAvat yaturindriyAmA 5nna nathI thA. (paMciMdiyatirikkhajoNiesu uvavajjaMti) payandriya tiya yAmA utpanna thAya che. (jai egidiesu uvavajjati) yahi gendriyAmA 5-1 thAya che. (ki pra0 140 Page #1148 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1114 prajJApanAsUtra yeSu upapadyante ? gautama ! pRthivIkAyikaikendriyeSu api apkAyikaikendriyeSvapi upapadyante, no tejAkAyikeSu no vAyukAyikepu upapadyante, vanaspatikAyikeSu upapadyante, yadA pRthivIkAyikepu upapadhante sUkSma pRthivIkAyikeSu vAdarapRthivIkAyikepu upapadyante ? gautama ! vAdarapRthivIkAyikepu upapadyante, no sUkSmapRthivIkAyikeSu upapadyante, yadA vAdarapRthivIkAyikepu upapadyante, kiM paryAptakavAdarapuDhavikAiya egidiesu jAva vaNassaikAiya egidiessu uvavajjaMti) kyA pRzcikAdhika ekendriyoM meM yAvat vanaspatikAyika ekendriyoM meM utpanna hote haiM ? (goyamA ! puDhavikAiyaegidiesu vi) he gautama ? pRthvIkAyika ekendriyoM meM bhI (AukAiyaegidiNtu vi uvavajjaMti) apkAyika ekendriyoM meM bhI utpanna hote haiM (no teukAiesu, no bAukAielu uvavajjaMti) tejaskAyikoM meM aura vAyukAyikoM meM utpanna nahIM hote (vaNassaikAiesu uvavajjati) vanaspatikAyikoM meM utpanna hote haiM (jaipuDhavikAielu uvavajjaMti) yadi pRthvIkAyikoM meM utpanna hote haiM (ki suhamapuDhavi kAiesu) kyA sUkSmapRthvIkAyikoM meM (vAyarapuDhavikAiesu (bAdarapRthvIkAyikoM meM (uvavajjaMti) utpanna hote haiM ? (goyamA! he gautama ! (vAyarapuDhavIkAielu uvayajjati) vAdarapRthvIkAyiko meM utpanna hote haiM (no suhuma puDhavikAiesu uvavajjati) sUkSmapRthvIkAyikoM meM utpanna nahIM hote (jai vAyarapuDhavikAiesu uvavajjati) agara vAdara pRthvIkAyikoM meM utpanna hote haiM (kiM pajjatta vAyarapuDha. puDhavikAiyaegi diyasu jAva vaNassaikAiyaegi diesu uvavajjaMti) pRthvIya mendriyAmA yAvat vanaspatizAyi melendriyomA utpanna thAya cha ? (goyamA ! puDhavikAiyaegi diesu vi) gautama ! pRthvIjaya4 mendriyomA 5Y (AukAiya. egi diesu vi uvavajjaMti) 2554Ayi4 yendriyomA 5564nna thAya che. (no teukAiesu, no vAukAiesu uvavajjati) te424AyImA mana vAyuyomA utpanna nathI yatA (vaNassaikAiesu uvavajjati) vanaspati vibhAjapa-1 thAya che. (jaDa puDhavikAiesu uvavajjaMti) yahi pRthvIya atpanna thAya che. (kiM sahuma puDhavikAiesu) sUkSma pRthvIyama (bAyara puDhavikaiesu) mA42 pRthvImi (uvavajjati) utpanna thAya cha ? (goyamA ! vAyarapuDhavikaiesu uvavanjati) gautama ! mA42 pRthvIyimA 5nna thAya che. (no suhuma puDhavi kAiesu uvavajjati) sUkSma pIyithA tpanna nathI yatA (jai vAyarapuDhavikAiesu uvavajjaMti) 24 // 2 mA2 pRthvI bichImA 64nna thAya che. (kiM pajjattavAyarapuDhavikAiesu) paryApta mAhara pRthvIyimata (uvavajjati) sanna Page #1149 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 6 sU.14 asurakumArAAdvartanAnirUpaNam 1115 pRthivIkAyikeSu upapadyante, aparyApta mavAdarapRthivIkAyikeSu upapadyante ? gautama ? paryAptakeSu upapadyante, no aparyAptakeSu upapadyante, evaM avyanaspatipyapi bhaNitavyam, paJcendriyatiryagyonikamanuSyeSu ca yathA nairayikANAm-udvartanA saMmUcchimavarjA tathA bhaNitavyA, evaM yAvat-stanitakumArAH, pRthivIkAyikAH khalu bhadanta ! anantaram uddhRtya kutra gacchanti, kutra upapadyante ? kiM nairayikeSu yAvat -deveSu-gautama ? no nairayikepu, tiryagyonikamanuSyeSu upapadyante, no deveSu vikAiessu) kyA paryApta bAdarapRthvIkAyikoM meM (uvavajjati) utpanna hote haiM (apajjattayabAyarapuDhavikAiesu uvavajjati) aparyApta bAda pRthvIkAyikoM meM utpanna hote haiM (goyamA ! pajjattae uvavajjaMti) gautama ! paryAptakoM meM utpanna hote haiM (no apa apajjattaemu uvavajaMti) aparyAptakoM meM utpanna nahIM hote (evaM) isI prakAra (AuvaNassaisu vi bhANiyavaM) apkAyikoM aura vanaspatikAyikoM ke viSaya meM bhI kahanA cAhie (paMciMdiya tirikkhajoNiyamaNussesu ya) paMcendriya tiryacoM aura lanuSyo meM (jahA)jisa prakAra (neraiyANaM) nArakoM kI (uvvadRNA)udvartanA (samucchimavajjA) saMmUchimoM ko choDa kara) tahA bhANiyavvA) usI prakAra kahanA cAhie (evaM jAva thaNiyakumArA) isI prakAra stanita kumAroM taka ___(puDhavikAiyANaM bhate ! aNaMtaraM udhvahittA kahi~ gacchaMti ?) pRthvIkAyika sIdhe nikalakara kahAM jAte haiM ? (kahiM uvavajjati) kahAM utpanna hote haiM ? (kiM neraIesu jAva devesu) kyA nArakoM meM yAvat devoM meM ? thAya cha ? (apajjattayavAyara puDhavikAiesu ubavajjati) aparyApta // 42 pRthvI. 4Hi surt thAya cha ? (goyamA ! panjattapasu uvavajjati) gautama | paryApta bhAM apanna thAya che. (no apajjattaesu uvavajjati) 25 nayI thatA (evaM) se prAre (AutraNassaisu vi bhANiyavva) 2554||yi| bhane vanaspati pichInA viSayamA 51 4 naye. (paMciM diyatirikkhajoNiya maNussesu ya) pazyandriya tiya yAM mane manuSyamA (jahA) 2 te (neraiyANaM) nAnI (ulaTTaNA) vatanA (saMmucchima vajjA) bhUchibhane chIna (tahA bhANiyavvA) se mAre 4 la . (evaM jAva thaNiyakumarA ?) me hAre stanikakumAra sudhI. (puDhavikAiyANa bhaMte ! aNaMtaraM ubadvitAkahiM gacchanti ?) lAyan ! pRthvI4yi4 sIdhA nijIna 4i nya cha : (kahi uvavajjati ?) 55 5nna thAya cha ? (ti ne inu jAna dene nu) zu nasamA yA hevenA (goyamA ! (no Page #1150 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1916 prazApAsUtre upapadyante, evaM yathA etepAJcaiva upapAtastathA udvartanA'pi devavarjA bhaNitacyA, evam abUvanaspatidvandriyatrIndriyacaturindriyA api evaM tejaH kAyikAH, vAyukAyikAH navaraM - manuSyavarjeSu upapadyante / TIkA - athAmurakkumArAdInAmuvartanAnantaramupapAtavaktavyatAM prarUpayitumAha'arakumArANaM bhaMte ! anaMtaraM uccaTTittA kahiM gacchaMti, kahiM uvavajrjjati ?' he bhadanta ! asurakumArAH khalu anantaram - udvRctya udvartanAnantaramityarthaH kutra gacchanti ? kutra upapadyante ? tadeva sphuTayati- 'ki neraiesa jAva devesu uvava(goyamA ! no neraiesa) gautama ! nArakoM meM nahIM (tirikkhajoNiyama - se uvavajjaMti) tiryacoM aura manuSyoM meM utpanna hote haiM (no devesu uvavajjati) devoM meM utpanna nahIM hote ( evaM jahA etesiM ceva uvavAo tahA uvvaNA vi devavajjA bhANiyacA) isa prakAra jaisA inakA upapAta kahA hai vaisI hI udvarttanA bhI devoM ko chor3a kara kahanI cAhie ( evaM Au vaNassa vediya teiMdiya cauriMdiyA vi) isI prakAra aSkAyika hIndriya, trIndriya aura cauindriya bhI ( evaM te ukAiya vAkAiyA) isI prakAra tejaHkAdhika aura vAyukAyika (navaraM maNussavajjesu ubavajjaMti) vizeSatA yaha hai ki manuSyoM ko choDa kara utpanna hote haiM TIkArtha- ava asurakumAra deva apane paryAya ko tyAgakara vahAM utpanna hote haiM, yaha prarUpaNA kI jAtI hai gautama prazna karate haiM- bhagavan ! asurakumAra deva anantara udUvartana karake kahAM jAte haiM ? kahAM utpanna hote haiM ? isI prazna ko spaSTa karate neraiesu) gautabha ! nAraabhAM nahI. (tirikkhajoNiemaNUsesu uvavajjati) tiryatheA bhane manuSyobhA utpanna thAya che. (no devesu uvavajjati) devobhAM utpanna nathI thatA (evaM jahA etesi N ceva uvavAvo tahA uvvaTTaNA vi devavajjA bhANiyavvA ) me rIte jevA temanA upapAta kahyo che tevIja unA paNa dhruvenA sivAya kahevI me. ( evaM Au, vaNassai, veiMdiyate iMdiyacaturi diDa vi) mena akSare smayAyika, dvIndriya, trIndriya mane yaturidriya pazu ( evaM teukAiyA vAukAIyA) te te mane vAyuAyi4 (navaraM maNussavajjesu uvavajjaMti) vizeSatA e che ke manuSyeA sivAya utpanna thAya che. TIkA :-have asurakumAra deva peAtAnA paryAyane cheDIne kyAM utpanna thAya che. te azyA rAya che: zrI gautama svAmI -bhagavan ! asurakumAra anantara urdUna karIne kyAM jAya che? kayA utpanna thAya che. eja praznane spaSTa kare che ke zu Page #1151 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyaMbodhinI TIkA pada 6 sU.14 asurakumArAyudvartanAnirUpaNam jjaMti ?' kiM nairayikeSu yAvat kiM tiryagyonikepu ? kiM vA manuSyeSu kiM vA devesu asurakumArAH udvartanAnantaramupapadyante ? bhagavAn Aha-'goyamA ! he gautama ! 'no neraiesu uvavajjaMti' asurakumArAH udvartanAntaram no nairayikeSu upapadyante ? api tu 'tirikkhajoNiesu uvavajjati' tiryagyonikeSu upapadyante, 'maNussesu uvavajjati ?' manuSyeSu upapadyante, 'No devesu uyavajjati' no deveSu upapadyante, gautamaH pRcchati-'ui tirikkhajoNiesu uvavajjati ?' yadA tiryagyonikeSu asurakumArAH udvRttya upapadyante ? tadA 'kiM egidiesu uvavajjati' kim ekendriyepu upapadyante ! 'jAva paMciMdayatirikkhajoNiesu upayajjati' yAvat kiM vA dvIndriyatrIndriya-caturindriya paJcandritiryagyonikeSu amurakumArAH udavRttyopapadyante ? bhagavAn Aha-goyamA ? he gautama ! 'egidiyatirikkhajoNiesu uvavajjati' ekendriyatiryagyonikeSu asurakumArAH udvartanAnantaramupapadyante, 'no beiMdiemu jAva no cauridiesu uvavajjati ?' no drIndriyeSu yAvat no trIndriyeSu, no caturindriyeSu vA tiryagyonikeSu asurakumArAH udvartanAnantaramupapadyante, api tu-paMciMdiyatirikkhajoNiemu uvavajjati' paJcendriyatiryagyohaiM ki kyA nArakoM meM utpanna hote haiM, yAvat kyA tiryacoM meM manuSyoM meM athavA devoM meM utpanna hote haiM ? _bhagavAn-he gautama ! asurakumAra deva udvartana karake (mara kara) nArakoM meM utpanna nahIM hote haiM, kintu tiryacoM meM aura manuSyoM meM utpanna hote haiN| ve devoM meM bhI utpanna nahIM hote| __gautama-he bhagavan ! yadi tiryacoM meM utpanna hote haiM, to kyA ekendriyoM meM utpanna hote haiM ? yA dvIndriyoM, trIndriyoM, cauindriyoM athavA paMcendriyoM meM utpanna hote haiM ? __ bhagavAn--he gautama ? asurakumAra udvavarttanA ke anantara ekenArakamAM utpanna thAya che. yAva-zuM tiya cemAM, manuSyamAM athavA devAmAM utpanna yAya cha ? zrI bhagavAna!- gautama | masurazumAra he vatana zana (bhadAna) nAramAM utpanna nathI thatA, kintu tiyomAM ane manuSyamAM utpanna thAya che teo devamAM paNa utpanna nathI thatA. zrI gautama svAmI-bhagavan! je tiyAmAM utpanna thAya che to zuM ekendriyamAM utpanna thAya che? athavA hIndri, trIndri, caturindriyomAM athavA paMcendrimAM utpanna thAya che? zrI bhagavAna:-gautama! asurakumAra udvartana pachI ekendriya tiryAmAM Page #1152 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1138 aMzaoNpanAma nikeSu amurakumArA udvartanAnantara supapadyante, gautamaH pRcchati-'jar3a egidiemu uvavajjati' yadA ekendriyepu amurakumArAH anantara muvRtya upapadyante ? tadA'kiM puDhavikAiyaegidiesu jAva vaNassaikAiyaegidiesu uvAjaMti ? kiM pRthivIkAyikaikedriyeSu yAvat-kiM vA apkAyika tejAkAyikavAyukAyika vanaspatikAyikaikendriyeSu upapadyante ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'puDhavikAiyaegidiesu vi AukAiyaegidiemu vi uvavajjati ?' pRthivIkAyikaikendriyepyapi, apkAyikaikendriyepvapi asurakumArA udvartanAnantaram uppdynte| kintu 'no teThakAiemu no bAukAiemu uvavajjati' no tejaH phAyikeSu no ndriyatiyacoM meM utpanna hote haiM, kintu dvIndriyoM meM trIndriyoM meM aura caturindriyoM meM utpanna nahIM hote| paMcendriyatirya coM meM utpanna hote haiN| gautama-hebhagavan ! asurakumAra uDavata nA ke anantara yadi ekendriyo meM utpanna hote haiM to kyA pRthvIkAyiko meM apkAyikoM meM, tejAkAyiko meM vAyukAyikoM meM yA vanaspatikAyiko meM utpanna hote haiM ? ___ bhagavAn-he gautama ! asurakumAra udvartanA ke anantara pRthvI. kAyikoM meM tathA apkAyika ekendriyoM meM utpanna hote haiM, kintu tejaskAyikoM aura vAyukAyikoM meM nahIM utpanna hote, alavatta vanaspatikAyiko meM utpanna hote haiN| ___gautama-he bhagavan ! yadi pRthviIkAyikoM meM utpanna dote haiM to sakSma pRthvIkAMyikoM meM utpanna hote haiM athavA vAdara pRthviIkAyikoM meM utpanna hote haiM ? utpanna thAya che, kintu nidramAM, vIndrimAM ane caturindrimAM utpanna nathI thatA. paMcendriya tiryamAM utpanna thAya che. zrI gautama svAmI -jasavan / asurasumAra vatanA pachI yaha OM. ndriyomAM utpanna thAya che te zuM pRthvIkAcikemAM, apakAyikamAM, teja.kA. cikemAM, vAyukAcikemAM agara vanaspatikAyikemAM utpanna thAya che? zrI bhagavAnaH-gautama! asurakumAra udvartanAnI pachI pRthvIkAcikemAM tathA aSkAyika ekendriyomAM utpanna thAya che, kintu tejaskAyike ane vAyukAcikemAM utpanna nathI thatA, paraMtu vanaspatikAcikemAM utpanna thAya che. zrI gautama svAmI -bhagavad je pRthvI kAyikamAM utpanna thAya che te sUma pRthvIkAyikemAM utpanna thAya che. athavA bAdara pRthvIkAcikemAM utpanna thAya che ? Page #1153 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 6 sU. 14 asurakumArAdyurtanAnirUpaNam vAyukAyikeSu asurakumArA udvRtyAnantaraM upapadyante, parantu 'caNamsakAie uvavajjaMti' vanaspatikAyikepu - upapadyante, gautamaH pRcchati, 'jar3a puDhavikAiesa uvavajjaMti' yadA pRthivI kAyikeSu asurakumArA upapadyante tadA kiM sumapuDhavikAiesu, bAyarapuDhavikAiesa uvavajjaMti' kiM sUkSmapRthivIkAyikeSu kiM vA cAdarapRthivI kAyikeSu upapadyante, bhagavAn Aha - 'goyamA ! he gautama! 'vAyarapuDhavikAiesa ubavajjaMti' vAdarapRthivIkAyikeSu asurakumArA udvartanAnantaram upapadyante, 'no muhumapuDhavikAiemu uvavajjaMti' no sUkSmapRthivIkAyikeSu asurakumArA upapadyante ? gautamaH pRcchati - 'jai vAyara puDha vikAiesa uvavajjaMti' yadA vAdarapRthivIkAyikeSu asurakumArA upapadyante, tadA kiM pajjatagavAyara puDhavIkAyikesu uvavajjati, apajjatagavAyarapuDhavIkAiesa uvavajjaMti' kiM paryAptakavAdarapRthivIkAyikeSu anurakumArA upapadyante ? kiM vA aparyAptakavAdarapRthivIkAyikeSu upapadyante ? bhagavAn Aha-goyamA ! he gautama ? 'pajjatta esa uvavajjaMti no apajjattaesu uvavabhagavAna - he gautama! asurakumAra udbhavarttanA ke anantara bAdara pRthvI kAyikoM meM utpanna hote haiM, sUkSma pRthvIkAyikoM meM utpanna nahIM hote gautama - he bhagavan ! yadi bAdarapRthvIkAyikoM meM utpanna hote haiM to kyA paryApta bAdara pRzvIkAko meM utpanna hote haiM athavA aparyApta bAdara pRthvIkAyikoM meM utpanna hote haiM ? bhagavAn - he gautama ! paryApta bAdara pRthvIkAyikoM meM utpanna hote haiM, aparyApta bAdara pRthvIkAyikoM meM nahIM utpanna hote / 1119 isI prakAra aSkAyikoM aura vanaspatikAyikoM ke viSaya meM bhI kahanA caahie| tejaskAyika aura vAyu kAyika ekendriyoM meM asurakumAroM kI utpatti nahIM hotI, ataeva unakA yahAM ullekha nahIM zrI bhagavAna:-gautama asurakumAra unAnI pachI khAdara pRthvIkAyikAmAM utpanna thAya che. sUkSma pRthvIkAyakamAM utpanna nathI thatA. zrI gautama svAmI:-bhagavat yadi khAdara pRthvIkAyikAmAM utpanna thAya che. te zuM paryApta khAdara pRthvIkAyakAmAM utpanna thAya che. athavA aparyApta mAdara pRthvIkAyikAmAM utpanna thAya che? zrI bhagavAna gautama ! paryApta khAdara pRthvIkAyikAmAM utpanna thAya che, aparyApta khAdara pRthvIkAcikAmAM utpanna nathI thatA. e prakAre aSThAyikA ane vanaspatikAyikAnA viSayamAM paNa kahevuM joie. tejaskAyika ane vAyukAyika ekendriyAmAM asurakumAreAnI utpatti nathI thatI, tethIja temanA ullekha AMhI karelA nathI. Page #1154 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1120 prajJApanAstre jjaMti' paryAptakeSu bAdarapRthivIkAyikeSu asurakumArA upapadyante, no aparyAptakeSu vAdarapRthivIkAyikeSu amurakumArA upapadyante, 'evaM AravaNassaGasu vi bhANiyavvaM' evam - uparyukta pRthivI kAyikeSviva akAyikeSu vanaspatikAyikeSu api bhaNitavyam - amurakumArANAmuvartanAnantaramupapAtavaktavyatA vaktavyA, tejaHkAyikepu vAyukAyikeSu cAyurakumArANAmupapAtapratipedhAt tayostamnoktam, 'paMcidiyatirikkha joNiyama se jahA neraiyANaM ubvaTTaNA saMmucchimavajjA tahA bhANiyavvA' paJcendriyatiryagyonikamapyeSu ca yathA nairayikANAmuvartanA saMmUcchimavarjA bhaNitA tathA asurakumArANAmapi bhaNitavyA, tathA ca yathA nAyikA udvartanAnantaram saMvarjeSu paJcendriyatiryagyonikamanuSyeSu upapadyante, tathaiva asurakumArA api udvartanAnantaraM saMsUcchimavarjeSveva paJcendvitiryagyonika manuSyeSu upapadyante ? iti bhAvaH / ' evaM jAva thaNiyakumArA' evam - asurakumAroktarItyA yAvatnAgakumArAH, guvarNakumArAH, agnikumArAH, vidhu0kumArAH, udadhikumArAH, dvIpakumArAH dikkumArAH, stanitakumArA api vaktavyAH, gautamaH pRcchati - puDhavikAiyA NaM bhaMte' ! anaMtaraM uccaTTittA kahiM gacchanti karhi uvavajrjjati ?" he bhadanta ! pRthivIkAyikAH khalu anantaramuddhRtya udvartanAnantaraM kutra gacchanti kutra - upapadyante ? kiyA gayA hai| paMcendriya tiryacoM aura manuSyoM meM jaisI nArakoM kI saMmUrdhimoM ko choDakara urAnA kahI hai vaisI hI asukumAroM kI bhI kahanI caahie| tAtparya yaha huA ki jaise nAraka udvarttanA ke mUrtiyoM ko choDa kara paMcendriya tirthayoM aura manuSyoM meM utpanna hote haiM usI prakAra asurakumAra bhI udvarttanA ke anantara saMsUmi paMcendriyoM ko choDa kara paMcendriya tiryacoM aura manuSyoM meM utpanna hote haiN| jaisI asurakumAroM kI udvarttanA kahI hai, vaisI hI nAgakumAra suvarNakumAra agnikumAra vidyutkumAra udadhikumAra, dIpakunAra, divakumAra, pavanakumAra aura ttanitakumAra devoM kI udvarttanA bhI samajhalenI cAhie / pacendriya tiryaMce ane manuSyeAmAM jevI nArakAnI samUmi zivAya unA kDI che, tevIja asurakumAreAnI paNa kahevI joIe. tAtparya e thayu ke nAraka utnA pachI samUrNimAne cheDIne paMcendriya tiya cA ane manuSyeAmA utpanna thAya che. jevI asurakumAreAnI unA kahI che, tevIja nAgakumAra, agnikumAra, vidyutabhAra, vadhiSTubhAra, dvIpa bhAra, hibhAra, pavanakumAra, bhane stnitkumAra devAnI unA paNa samajI levI joie, Page #1155 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 6 sU.14 asurakumArAyudvatanAnirUpaNam 1121 ki neraiesu jAva devesu ? 'kiM nairayikeSu anantaravRtyopapadyante? yAvat-ki vA tiryagyonikeSu, kiMvA manuSyeSu kiM vA deveSu pRthivIkAyikA udvartanAnantaramupapadyante ! bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'no neraielu' no nairayikeSu prathivIkAyikA udvartanAnantarachupapadyante, api tu 'tirikkhajoNiyamaNUsesa uvavajjati' tiryagyo nikamanuSyeSu pRthivIkAyikA anantara vRtyopapadyante, 'no devesu uvavajjati no devesu pRthivIkAyikA udvartanAnantara mupapadyante, 'evaMjahA etesiM ceva uvavAo tahA uccaTTaNAvi devavajjA mANiyavyA' evam pUrvoktarItyA yathA-eteSAJcaiva-pRthivI kAyikAnAmupapAto bhaNitastathaiva udvartanA'pi devavarjA bhaNitavyA tatra-devavarjA ityupalakSaNaM nairayikavarjAnAm, nairayikeSvapi pRthivIkAyikAnAmudadvartanAyA pratiSiddhatvAt, 'evaM AuvaNassai beiMdiya teiMdiya cauridiyAvi' evam-pRthivIkAyikavadeva apkAyikA vanaspatikAyikA dvIndriyatrIndriyacaturindriyA api vaktavyAH, evam-pRthivIkAyikoktarItyaiva tejAkAyikA vAyukAyikA api vaktavyAH, kintu 'navaraM maNussavajjesu uvavajjaMti' navaram gautama he manavala ! pRthvIkAdhika jIva anantara udavarttanA karake kahAM jAte haiM ? kahAM utpanna hote haiM ? arthAt kyA nArakoM meM utpanna hote kyA tiryacoM utpanna hote haiM? kyA manuSyoM meM utpanna hote haiM ? kyA devoM meM utpanna hote haiN| bhagavAna he gautamA pRthvIkAyika udavartanA ke anantara nArakoM meM utpanna nahIM hote, tithaMcoM aura manuSyoM meM utpanna hote haiM devoM meM utpanna nahIM hote| isa prakAra pRthvIkAyikoM kA jaisA upapAta kahA hai vaisI hI unakI udatanA bhI kahanI cAhie, devoM meM utpanna hone kA niSedha yahAM kahanA cAhie / pRthvIkAyikoM kI udvarttanA devoM ko choDa kara jo kahI yaha kathana upalakSaNa hai, kyoMki nArakoM meM bhI pRthvIkAyikoM kI udvarttanA kA niSedha kiyA gayA hai| | zrI gautama svAmI bhagavana pRthvIkAki jIva anantara udvatanA karI ne kayAM jAya che ? kayAM utpanna thAya che ? arthAt zuM nArakamAM utpanna thAya che ? zu tiryamAM utpanna thAya che ? zuM manuSyamAM utpanna thAya che? zuM devAmAM utpanna thAya che ? zrI bhagavAna--gautama ! pRthvIkAyika udvartanAnI pachI nArakamAM hasanna nathI thatA, tiryamAM utpanna thAya che ane manuSyamAM utpanna thAya che, devAmAM utpanana nathI thatA. e prakAre pRthvIkAyikone je upapAta kahyo che, tevIja temanI udRvatanA paNa kahevI joIe, devomAM utpanna thavAne niSedha karavo joIe. praccIkAyikonI udanA devo zivAya je karI che. te kathana upalakSaNa che. kemake nArakomAM paNa pRthvIkAcikenI uddatanAno niSedha karyo che, H0 141 Page #1156 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAstre pRthivIkAyikApekSayA vizeSastu manuSyavarjepu tejAkAyikAH, vAyukAyikAzca udvartanAnantaramupapadyante, tathA cAsurakumArAdi bhavanapatInAM svabhavAduvRttAnAM vAdaraparyApta pRthivIkAyika akAyikavanaspatikAyika, garbhavyutkrAntika saMkhyeyavarpAyuSka tiryagyonikapaJcendriyamanuSyeSu utpAdo bhavati, pRthivIkAyikApkAyikavanaspatikAyika dvitri caturindriyANAM tiryagyonikeSu manupyeSu ca svabhAvA duvRttAnA mutpAdo bhavati, tejAkAyikAnAM vAyukAyikAnAJca svabhavAduvRttAnAM tiryagyonikeSvevotpAdo vodhyaH sU0 13 // tiryagyonikAyudvartanAvaktavyatA mUlam-paMcidiyatirikkhajoNiyANaM bhaMte ! aNaMtaraM uvvaTritA kahiM gacchaMti ? kahiM unavajjati ? goyamA ! __ apkAyikoM dvIndriyo, trIndriyoM aura caturindriyoM kA kathana pRthvIkAyikoM ke samAna hI samajhanA cAhie / tejaskAyiko aura vAyukAyikoM kI vaktavyatA zrI pRthvIkAyikoM ke samAna hai, magara vizeSatA yaha hai ki tejaskAthika aura vAyukAyika jIva udvartanA ke anantara manuSyoM meM utpanna nahIM hote| isa prakAra asurakumAra Adi bhavanapatiyoM kA apane bhava se udvartana hone para vAdara paryApta pRthvIkAyikoM meM, apkAyikoM meM, vanaspatikAyikoM meM, garbhajanita saMkhyAta varSa kI Ayu vAle paMcendriya tithaMcoM tathA manuSyoM meM utpAda hotA hai / pRthvIkAyika, apkAyika vanaspatikAyika, DIndriya,vrIndriya aura caturindriyoM kA tirya coM aura manuSyoM meM utpAda hotA hai kintu tejAkAyikoM aura vAyukAyikoM kA apane bhava se uvartana hone para tiryacoM meM hI utpAda hotA hai // 13 // aSkAcike, vanaspatikAyiko, hIndri, vI,i ane caturindrinuM kathana pRthvIkAcikenA samAnaja samajavuM joIe. tejaskAyika ane vAyukAyikenI vaktavyatA paNa pRthvIkAcikenA samAna che, paNa vizeSatA e che ke tejaskAyika ane vAyukAyika jIva udvatanAnI pachI manuSyamAM utpanna nathI thatA. e rIte asurakumAra Adi bhavana patinA pitAnA bhAvathI uddavartanA thatAM baMdara paryApta pRthvIkAcikemA apakayikamAM vanaspati kAyikamAM, garbha janita sa khyAta varSanI AyuvALA pacendriya tiryaMca tathA manuSyamAM utpAda thAya che. pRthvIkAyika, aSkAyika, vanaspatikAyika, dvIndriya trIndriya ane caturaddhi ne tiryo ane manuSyomAM utpAda thAya che paNa teja.kAcike ane vAyukAyikane pitAnA bhavathI udvartana thatA tirya cAmAMja utpAda thAya che. 13 Page #1157 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA yada 6 sU. 15 tiryagyonikartanAnirUpaNam 1123 neraiesu jAva devesu uvavajjaMti, jai neraiesa uvavajjaMti, kiM rayaNappabhApuDhavi neraiesa ubavajjaMti, jAva ahe satanA puDhavi neraiesa uvavajjaMti ? goyamA ! rayaNappabhApuDhavi neraiesu uvavajjaMti, jAva ahe sattamA puDhavi neraisu uvavajjaMti, jaitirikkhajogiesu uvavajjaMti, kiM egidisu jAva paMcidiesu uvavajrjjati ? goyamA ! egiMdi su jAba paMcidie uvavajjaMti, evaM jahA etesiM ceva uvavAo uvaTTaNAvi taya bhANiyantrA, navaraM asaMkhejavAsADaesa vi ete uvavajjaMti, jai maNussesu uvavajjaMti, kiM saMmucchimamagussesu uvavajjaMti ? gavbhavakakaMtiyamaNussesu uvavajrjjati ? goyamA ! dosu vi, evaM jahA uvavAo taheba uccaNAvi bhANiyavvA, navaraM akasmabhUmagagavbhavakkaMtiya maNussesu aMtaradIvagaganbhavatiya maNussesu asaMkhejavAsAuesa vi ete uvavajjaMti tti bhANiyavtraM jai devesu uvavajjaMti, kiM bhavaNavaIsu uvavajjati ? jAva kiM vemANiesu uvavajjaMti ? goyamA ! savvesu ceva uvavajrjjati jai bhavaNavaIsu kiM asurakumAresu uvavajjaMti, jAva thaNiyakumAresu uvavajjaMti ? goyamA ! savvesu caitra vavajrjjati, evaM vANa maMtara joisiyave vANiesu niraMtaraM uvavajrjjati jAna sahassAro kappotti, magussANaM bhaMte ! anaMtaraM uTTitA kahiM gacchati, kahiM ubavati ? kiM neraiesu ubavajjati ? jAva devesu uvavajjaMti ? goyamA neraiesa vi uvavajjaMti, jAva devesu vi uvavajjaMti, evaM niraMtaraM savvesa ThANesa pucchA, goyamA! savvesa ThANesu uvavajjaMti, na kiMcitra paDiseho kAyavtro, jAva savvaTTasiddhadevesu vi uvavajrjjati, atthegaivA sijheti buti, suvvaiti, parinitrAyaMti, savvadukkhANaM Page #1158 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1134 prekSApanAsUtra aMtaM kareMti, vANamaMtarajoisiyademANiya sohammIlANA ya jahA asurakulArA, navaraM joisiyANa pa vemANiyANa ya cayaMtIti abhilAvo kAyavvo, sarNakumAradevANaM pucchA ? goyamA ! jahA asurakumArA, navaraM egidiesuNa uvavajjati, evaM jAva sahassArayadevA, ANaya jAva aNustarokvAiyA devA evaM ceva no tirikkhajogiesu uvavajjati maNussesu pajjanta saMkhejjavAsAuyakammabhUmagagambhavakkaMtiya maNUsesu uvavajaMti, dAraM .sU0 14 // ___ chAyA-paJcandriyatiryagyonikAH khalu bhadanta ! anantaram uddhRtya-kutra gacchanti, kutra upapadyante ? gautama ! nairayikepu yAvat deveSu upapadyante, yadA nairayikeSu upapadyante, ki ratnaprabhApRthivInairayikepu upapadyante ? yAvat adhaHsaptamapRthivInairayikeSu upapadyante, gautama ! ratnaprabhApRthavInairayikeSu upapadyante, yAvat aghaHsaptama tiryagyonika Adi kI vaktavyatA zabdArtha-(paMciMdiya tirikkhajoNiyA Na maMte ? aNaMtaraM ughahittA kahiM gacchati ?) bhagavan ! paMcendriya tirya ca sAkSAt udvartana karake kahAM jAte haiM ? (kahiM uvavajati ?) kahAM utpanna hote haiM (goyamA ! neraiesu jAva devestu uvavajjati) gautama ! nArakoM meM yAvat devo meM utpanna hote haiM ? (jai neraiessu uvacajjati) yadi nArako meM utpanna hote haiM (kiM rayaNappabhApuDhavineraelu uvavajjati ?) kyA ratnaprabhApRthvI ke nArakoM meM utpanna hote haiM ? (jAva ahelattamApuDhavineraiesu uvenajjati ?) yAvat adhaHsaptamI pRthvI ke nArakoM meM utpanna hote haiM ? (goyamA ! he gautama ! (rayaNappabhApuDhavineraiesu uvavajjati) ratnaprabhA pRthvI - tiryAnika AdinI vaktavyatA zA-(paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM bhaMte ! aNaMtaraM uvyadvittA kahiM gacchati?) (bhagavan / payandriya tiyaya sAkSAt vatana 4zana 4yA taya che ?) (kahiM uvavajjati ?) yA Gunna thAya cha ? (goyamA / neraiesu jAva devesu uvavajjati) gautama / nAbhA yAvat hevA. mA utpanna thAya che ___ (jai neraiesu uvavajjati) le nArImA utpanna thApa che. (kiM rayaNApamA puDhavi neraIesu uvavajati ?) zu2namA pRthvInA nAma: 5nna thAya cha ? (jAva ahesattamA puDhavi neraiesu uvavajjati ?) yA5t 215. sAtamI pRthvInA nAma japanna thAya cha 1 (goyamA !) 3 gautama ! (rayaNappabhApuDhavi Page #1159 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiM prabodhitI TIkA pada 6 sU.15 ti yonikAyudvartanAnirUpaNam 1125 prathivInarayikeSu upapadyante yadA tiryagyonikeSu upapadyante, kim ekendriyeSu yAvat paJcandriyeSu upapadyante ? gautama ! ekendriyeSu yAvat paJcandriyeSu upapadyante, evaM yathA etepAJcaiva upapAtaH, udvartanA'pi tathaiva bhaNitavyA, navaram-asaMkhyeyavAyuSkeSvapi ete upapa dhante, yadA manuSyeSu upapadyante, kiM saMgucchimamanupyeSu upapadyante, garbhavyutkrAntikamanuSyeSu upapadyante ? gautama ! dvayeSvapi, evaM yathA upapAtastathaiva udvartanApi bhaNitavyA, navaram-akarmabhUmigagarbhavyutkrAntika manuSyeSu ke nArakoM meM utpanna hote haiM (jAva) yAvat (ahe sarAmapuDhavi narahaesu uvavajjati) yAvat sAtavIM pRthvI ke nArakoM meM utpanna hote haiM (jai tirikkhajoNi esu uvadhajjati) yadi tiyaMcoM meM utpanna hote haiM (kiM egidiesu jAva paMcidiesu uvavajjati ?) kyA ejendriyoM meM yAvat paMcendriyo meM utpanna hote haiM ? (goyamA ! egidiessu jAva paMciMdiesu uvavajjati) gautama! ekendriyo meM yAvat paMcendriyoM meM utpanna hote haiM (evaM jahA etesiM ceva uvavAo uvvahaNA vitaheva bhANiyacA) yoM jaisA inakA upapAta kahA hai, vaisI udvartanA bhI kahanI cAhie (navaraM) vizeSatA yaha ki (asaMkhejjavAsAuesu vi ete uvavajjati) asaMkhyAta varSa kI Ayu vAloM meM bhI utpanna hote haiM (jai maNussesu uvavajjati) yadi manuSyoM meM utpanna hote haiM (kiM samucchimamaNussesu uvavajjati ?) kyA saMmUrchima bhanumyo meM utpanna hote ? (ganbhavatiyamaNussesu uvavajjati ?) garbhaja manuSyo meM neraiesu ubavajjati) ratnaprabhA pRthvInA nA2mA 5nna thAya che. (jAva) yAvat (ahe sattamA puDhavi neraiesu upavajjati) yAvat sAtamI pRthvInA nAmA utpanna thAya che. ___ (jai tirikkhajoNiesu uvavajjati) yaha tiya"yAthI utpanna thAya che. (kiM egidiesu jAba paMcidiesu uvavajja ti ?)) zumendriyomA yAvat 5yendriyAmA utpanna thAya cha 1 (goyamA! egidiesu jAva paMciMdiesu uvavajjati) gautama / mendriyobhA yAvat 5'yandriyomA 6panna thAya che. (eve jahA etesi ceva uvavAo uvvadRNA vi taheva bhANiyavvA) mAma vo tbhne| upapAta ho che, tevIsa patanA 595 43vI nase. (navaraM) vizeSatA se che hai (asaMkhajjavAsAuesu vi ete uvavajjati) masabhyAta panI mAyupANAyAmA 5 teo utpanna thAya che. (jai maNussesa uvavajaMti) ( manuSyAmA utpanna thAya che. (kiM samucchima maNussesu uvavajjati ?) bhusabhUchi ma bhanuSyobhana 4-1 thAya che ? (ganbhavakkaitiya maNuspesu uvavajjati ?) sana manuSyomA 5-na yAya cha ?(goyamA ! Page #1160 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prApanA annAdrIya manuH yeSu umAdhyamAyupapapi pate upapacantaM ! ini bhaNitavyam, badA devA upapayanati bhavanati upapabante, yAvat-ki vaimAnike upapadya. maM? gautama mapacara upapadyante. yadA bhavananiSu kim anukumAreSu upapadyante, yApana mnaniramA upacanne ? gautama ! sarveSa ra upapadyante, evaM vAnavyantara Anna hone ? (goyamA ! donu vi) gautama ! donoM meM hI (gavaM jahA upavAo naheba baTaNAvi bhAgiya yA) isa prakAra jaimA upapAta kA banI udatanA bhI kahanI cAhie (navarga) vizeSa (akammabhUmagaganabaraniyamaNu-se.) akarmabhUmija garbhaja manuSyoM meM antaradI. yAgamayaniyamAnAnu asaMkhejabAmAupapTha vi pate uvavA niti annadopaja garbhaja manuSyoM meM nayA asaMkhyAna varSa kI Ayu bAlo meM bhI ye utpanna hote haiM aimA (bhANiya) kahanA cAhie (jaTa devesa ubavati ) yadi davA meM utpanna hote haiM (kiM bhavaNavana uni ) kyA bhavana paniyoM meM utpanna hote haiM ? (jAva bimAgitamu cavaHni ?) yAvata kyA vaimAnikoM meM utpanna hote ..? (goyanA : mavemu cava uvavati) gautama ! mabhI meM utAnna hota, (jAnakAyama kiM anurakanArama uvavati jAya dhaNiya. amArema uyavati?) yadi bhavanAniyoM meM utpanna hote, haiM to kyA amara mArga meM utpanna hote hai yAvat stanitakRmAroM meM utpanna hote gIyamA : manyena ceva uvAni) gautama ! sabhI meM utpanna hote hai yi bAganaMtarajoniyamANimu nimnaraM uyavajani) isI urti Me -denA (jamA avAo naheya azA vibhAgiyayA) : 25 35511 trit is. tAnA pAyI 2 . (navarga) B. ni manu) 5 bhUni f manuSyAmA (immitm mayAMnA amIra jayAmAmu vi ne avajJani vi) ..... . nayA bhayA1 paranI AyugAbhA 3. 5. mAmiya) 1oga mAniyApana bAya . (bhiyaNavargama H AMASunnAya ? (jAra ki. mANignu ""61 ra 12 i E.yAra ? (gApamA ! mayAmu 4 . hi.. 157.(bhANavalaki bhagara hamArema * moma sAra) 2 navaniyamApana yAya zA. ninAdAmain 5. ga . EETii ! 3.41 yAya Page #1161 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pada 6 sU.15 tirya gyonikAyudvartanAnirUpaNam 1927 jyotiSkavaimAnikeSa nirantaram upapadyante yAvat sahasrAraH kalpa iti, manuSyAH khalu bhadanta ! anantaras uddhRttya kutra-gacchanti kutra upapadyante ? kiM nairayikepR upapadyante yAvat deveSu upapadyante ! gautama ! nairayikeSvapi upapadyante yAvara deveSvapi upapadyante, evaM nirantaraM sarveSu sthAneSu pracchA, gautama ! sarvepu sthAneSu upapadyante na kiJcidapi-pratiSedhaH kartavyaH, yAvat sarvArthasiddha devepyapi upapaprakAra vAnavyantara, jyotiSka, vaimAnikoM meM sIdhe utpanna hote haiM (jAva sahassAro kappotti) yAvat sahastrAra kalpa paryanta aisA hI samajha leveM ' (magussA bhaMte ! aNaMtaraM uccahittA kahiM gacchaMti ?) bhagavan ! manuSya alantara udvartana karake kahA~ jAte haiM ? (kahiM uvavajjati ?) kahAM utpanna hote haiM ? (kiM neraiessu uvavajjati) kyA nArakoM meM utpanna hote haiM ? (jAva develu uvavajjaMti) thAvat devoM meM utpanna hote haiM ? (goyamA ! neraiestu vi uvavajjati jAva devesu vi uvavajjaMti) gautama ! nArakoM meM bhI utpanna hote haiM yAvat devoM meM bhI utpanna hote haiM (evaM) isa prakAra (niraMtara) lagAtAra (sabbesu ThANesu pucchA) labhI sthAnoM meM prazna samajhanA cAhie (goyamA ! savvesu ThANesu uvavajjati) gautama ! sabhI sthAno meM utpanna hote haiM (na kiMcivi paDi seho kAyayo) kucha bhI niSedha nahIM karanA cAhie (jAva savvaTThasiddhadevesu vi uvavajani) yAvat sarvArthasiddha devoM meM bhI utpanna hote haiM (atthe cha. (evaM vANamaMtarajoisiya vaimANiesu niraMtaraM udhvajaMti) me re pAnavyata2 nyAti, vaimAnikImA sIghain 4-thAya che. (jAva sahassAro kApotti) yAtu sahastrAra ka9pa. paryata e pramANe samajavuM. __ (maNutsANaM | aNaMtaraM uvaTTinA kahiM gacchaMti ?) bhagavan / manuSya pachI vatana 4 4yAM taya cha ? (kahiM uvavajjaMti) 4yAM utpanna thAya cha ? (kiM neraiesu uvavajjati) zunAmA 4-1 thAya che.? (jAva devesu uvavajjati) yAvat devamA 5nna thAya cha ? (goyamA | neraiesu vi uvavajjati jAva devesu vi uvavajati) gautama ! nAmA 5 atyanna thAya che, yAvat vAmAM 5 5nna thAya cha, (evaM) te (niraMtara) vi2ta (savvesu ThANesu pucchA) yA sthAnAmA prazna sabhAle. (goyamA / savvesu ThANesu utravajjati) gautama ! mAM sthAnamA 64-thAya che. (na kiMci vi paDiseho kAyayo) ispie niSedha na 42 naye. (jAva 0vvadRsiddhadevesu vi uvavajjati) yAvat sapatha siddha vAma 55 panta thAya che. (appegaiyA) (sijhaMti) siddha thAya che. (bujjati) 3 4 pAsa 43 cha. (muccaMti) muta Page #1162 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1128 prajJApanAsUtre yante, astyeke sidhyanti budhyante mucyante, parinirvAnti sarvaduHkhAnAmantaM kurvanti, vAnavyantarajyotiSkavaimAnikasaudharmezAnAtha yathA amurakumArAH, navaraM jyotiSkANAJca vaimAnikAnAJca cyavanti iti abhilApaH kartavyaH, sanatkumAradevAnAM pRcchA ? gautama ! yathA asurakumArAH, navaram - ekendriyeSu na upapadyante, evaM yAvat sahasrArakaDegaH, Anata yAvat anuttaraupapAtikA devA evaJcava, navaraM - no tiryagyonikeSu upapadyante, manuSyeSu paryApta saMkhyeyavarSAyuSka karmabhUmigana mavyutkrA ntikamanuSyeSu upapadyante dvAram / gatiyA) koI-koI (sijyaMti) siddha hote haiM (bujnaMti) kevalabodha prApta karate haiM muccati) sukta hote haiM (parinivvAyaMti) parinirvANa prApta karate haiM (saccadukkhANaM aMta kare ti saba dukhoM kA anta karate haiM ( vANamaMtara - joIsiva - vaimANiya sohammIsANA ya jahA asurakumArA) vAnavyantara, jyotiSka, saudharma, IzAna ke vaimAnika asurakumAroM ke samAna (navaraM) vizeSa (joisiyANa ya vaimANiyANa ya) jyotiSkoM aura vaimAnikoM ke lie (cayaMtIti abhilAvo kAyaco) cyavana karate haiM, aisA bolanA cAhie ( saNakumAradevArNa pucchA ?) sanatkumAra devoM saMbaMdhi prazna ? (goyamA ! jahA asurakkumArA) gautama ! asurakumAroM ke samAna (navaraM ) vizeSa (egidie na uvadajjaMti) ekendriyoM meM utpanna nahIM hote ( evaM jAca sahassAragadevA) isI prakAra yAvat sahastrAra deva (ANaya thAya che, (parinitryAyaMti) parinirvANa Asa re che. (savyadukkhANaM aMta kareMti) sarvAM dukhAnA aMta kare che. (vANanaMtarajoisiya-vemANiya sohammIsANA ya jahA asurakumArA) vAnavyantara, jyotiSNu, saudharma, prazAnanA vaibhAni asurakubhArAnA samAna (navaraM ) vizeSa ( joisiyANa ca vaimANiyANa ca) jyotiss| bhane vaibhAnionA bhATe (cayantIti abhilAvo kAyavtro) yavana re he mahevu leI me (sarNakumAradevANaM pucchAI) sanatkubhAzanA hevA samandhI prazna | (goyamA ! jahA asurakumArA) gautama / asurakubhAzanA samAna (navaraM) vizeSa (ergidiesu navati) meDendriyomA utpanna nathI thatA, ( evaM jAva sahatsAra devA ) me te yAvat asAra deva ( ANaya jAva aNuttarovavAiyA devA) mAnata yAvat anuttaropayAti deva ( evaM cetra) 4 prahAre (navaraM) vizeSa (no tirikkha noNiesu utratrajjati) tirtha zobhA anbhatA nathI. ( maNussesu pajjattasaMkhejja* Page #1163 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyathodhinI TIkA pada 6 sU.15 tiryagyonikAyuhartanAnirUpaNam 1129 - TIkA atha paJcendriyatiryagyonikAdInA sudananAvaktavyatAM prarUpayitumAha'paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM saMte ! aNaMtaraM-umaTTittA kahiM gacchaMti, kahiM uvavajjati' he bhadanta ! paJcendriyatiryajyonikAH khalu anantaram uddhRtya-udvartanAnantaramityarthaH kutra gacchanti ? kutropapadyante ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'neraiesu jAva devesu uvavajjati' nairayikepu yAvat-tiryagyonikapu manuvyeSu deveSu paJcandriyatiryagyonikA udvartanAnantaram upapadyante, gautamaH pRcchati'jai neraiesu uvabajjati' yadA nairayikeSu paJcandriyatiryagyonikAH upapadyante 'ki rayaNappabhApuDhavineraiesu-uvavajjati' kiM ratnaprabhApRthivInairayikeSu upapadyante? 'jAva ahe sattamApuDhavineraiesu uvarajjati ?' yAvat-kiM zarkarAprabhA vAlukAprabhA paGkaprabhA dhUmaprabhA tamAprabhApRthivI-adhaHsaptamapRthivI nairayikepu upapadyante ? bhagajAva aNuttaraoNvavAjhyA devA) Anata thAvat anuttaraupapAtika deva (evaM ceva) isI prakAra (navaraM) vizeSa (notirikkhajoNieslu uvavajjaMti) tiyaMcoM meM utpanna nahIM hote (aNuslelu pajjattasaMkhejjavAsAuya kamma. bhUmagagambhavakkaMtiyamaNUlelu uvadhajjati) paryApta saMkhyAta varSa kI Ayu vAle karmabhUmija garbhaja manuSyoM meM utpanna hote haiM hAra smaapt| TIkArtha-aba paMcendriya tiryaca AdikoM kI udvarttanA kA prarUpaNa kiyA jAtA hai| gautama svAmI prazna karate haiM-bhagavana ! paMcendriya tiryaMca udavartanA karake anantara kahAM jAte haiM ? kahAM utpanna hote haiM ? ___ bhagavAnnU-he gautama ! nArakoM meM yAvat devoM meM utpanna hote haiM, arthAt nArakoM meM, tithaMcoM meM manuSyoM meM aura devoM meM utpanna hote haiM / gautama-bhagavAn yadi paMcendriya tiyaca nArakoM meM utpanna hote haiM to kyA ratnaprabhA pRthvI ke nArakoM meM utpanna hote haiM ? yA zarkarAvAsAuyakammabhUmagagambhavakkaMtiyamaNussesu uvavaja ti) pati sabhyAta panI maayuvALA karmabhUmi gaja manuSyomAM utpanna thAya che, tiyonidvAra samApta thayuM, TIkArya--have pacendriya tiryaMco AdikenI udvatanAnI prarUpaNa karAya che - zrI gautama svAmI prazna kare che-bhagavat paMcendriya tiryaMca udvartana karIne tyAra pachI kyAM jAya che? kayAM utpanna thAya che ! zrI bagavAna-gautama ! nArakomAM cAvat devemAM utpanna thAya che, arthAta nArakamAM tiya emAM manuSyomAM ane devomAM utpanna thAya che, zrI gautama svAmI-bhagavana yadi pacendriya tirthaca, nArakamAM utpanna thAya che to zuM ratnaprabhA pRthvInA nArakamAM utpanna thAya che, agara zarkarA pu0 142 Page #1164 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1130 prAzApanAsUce vAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'rayaNa'pabhA puDhavi neraiegu uvavajjati' paJcendriyatiryagyonikAH ratnaprabhA pRthivI nairayikeSu upapadyante, 'jAva ahe sattamApuDhavi neraiemu uvavajjati' yAvat zarkagagrabhA vAlukAprabhApaGkanamA dhUmaprabhA tamA prabhA'dhaH-saptamapRthivI nairayikeSu upapadyante, gautamaH pRcchati--'jai dirikkhajoNiemu uvajjaMti' yadA pazcendriyatiryagyonikAstiryagyonikeSu upapapadyante tadA 'kiM egidiesu jAva paMciMdiesu uvavajjati' kim ekendriyaghu yAkta-kiM dvIndriya trIndriya caturindriya pazcandriyeSu upapadyate? bhagavAna Aha-'goyamA !' he gautama ! 'egidiemu jAva paMciMdiemu upavajjati' ekendriyepu yAvat-dvIndriya trIndriya caturindriya paJcendriyeSu upapadyante, 'evaM jahA etesiM ceva uvavAo ubaTTaNAvi taheva bhANiyavyA' evam-pUrvoktarItyA, yathA etepAzcaiva-paJcandriyatiryagyonikAnAmupapAto bhaNitastathaiva uvartanA'pi bhaNitavyA, kintu 'NavaraM asaMkhejjavAvAuemu vi ete ubavajjati' navaras-upapAtApekSayA vizepastu-asaMkhyeyavarSAyupkeSvapi, ete paJcendriyatiryagyonikA upapadyante, gautamaH pRcchatiprabhA, vAlakA prabhA, paMkaprabhA, dhUmapramA, tamaHprabhA athavA tamastamaH prabhA ethvI meM utpanna hote haiM ? . bhagavAn he gautama ! paMcendriya tiryaca ratnaprasA dI le lekara sAtavIM pRthvI taka utpanna hote haiN| gautama-he bhagavana ! paMcendriya tiryacoM meM utpanna hote haiM to kyA ekendriyoM meM utpanna hote haiM, dvIndriyoM, meM trIndriyoM meM cauindriyoM meM athavA pecendriyoM meM utpanna hote haiM ? bhagavAna-gautama ! ejendriyoM meM yAvat paMcendriyoM arthAt sava-meM utpanna hote haiN| isa prakAra jaisA inakA upapAta kahA hai, vaisI hI udvartanA bhI kahalenI cAhie / vizeSatA yaha hai ki ye paMcendriya pramA, gazal, 54pramA, dhUmaprasA, tama:pramA, athavA tabhastamaH pramA pRthvImAM utpanna thAya che? 1 zrI bhagavAna -gautama ! paMcendriya tiryaMca ratnaprabhA pRthvIthI laIne sAtamI pRthvI sudhI utpanna thAya che, - zrI gautamasvAmI-bhagavana! paMcendriya tiryaMca yadi ticAmAM utpanna thAya che to zuM ekendrimA, hIndrimA, trIndrimAM cAra IndrimAM athavA paMcendriyomAM utpanna thAya che? zrI bhagavA-gautama ! ekendriyamAM yAvat paMcendriya arthAt badhAmAM utpanna thAya che. e rIte je temano upapAta kahyo che, tevI ja udvartanA paNa kahevI joIe. vizeSatA e che ke, A paMcendriya tiryaMca asaMkhyAta Page #1165 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada6 vU.15 tithe gyonikAyudra tanAnirUpaNam 1131 'jai maNussesu uvavajjaMti' yadA manuSyevu paJcendriyatiryagyonikA upapadyante tadA -,ka samucchimamaNussesu uvavajjati' kiM saMmRcchimamanuSyeSu upapadyante, kiM vA 'gavbhavaskaMtiyamaNUsesu uvavajjati' garbhavyutkrAnti kamanuSyeSu, upapadyante ? bhagavAn Aha-'goyamA ! he gautama ! 'dosu vi' dvayeSvapi-saMmRcchimagarbhavyu. skrAntikamanuSyeSu paJcendriyatiryagyonikA upapazcante, 'evaM jahA uvavAo taheva uvvadRNAvi bhANiyavA' evam pUrvoktarItyA, yathA paJcendriyatiryagyonikAnAmupapAto bhaNitastathaiva udvartanApi bhaNitavyA, kintu 'navaraM akammabhUmagagambhavakaMtiyamaNussechu aMtaradIvagamaNussesnu asaMkhejjavAsAuemuvi ete uvavajjatitti bhANiyavyaM' navaram-upapAtApekSayA vizepastu-akarmabhUmijagarbhavyutkrAntika manuSyeSu antaradvIpajamanuSyeSu asaMkhyeyavAyukeSvapi manuSyepu ete paJcendriyatiryagyonikA upapadyante, iti bhaNitavyam gautamaH pRcchati-'jai devemu uvavajjati yadA deveSu upapadyante tadA 'kiM bhavarNavaIlu uvavajjati' jAva kiM vemANitithaMca asaMkhyAta varSa kI Ayu vAloM meM bhI utpanna hote hai / gautama-he bhagavan ! paMcendriya tithaMca yadi manuSyoM meM utpanna hote haiM, to kyA saMmUcchima manuSyoM meM yA garbhaja manuSyo meM utpanna hote haiM ? bhagavAna-he gautama ! donoM meM hI utpanna hote haiN| isa prakAra inakA jailA upapAta kahA hai, vaisI hI udvartanA bhI kaha lenI cAhie / vizeSa yaha hai ki akarmabhUmi jaganaja manuSyoM meM antara. dIpaja manuSyoM meM tathA asaMkhyAta varSa kI Ayu vAloM meM bhI utpanna hote haiM, aisA kahanA caahie| ___ gautama-he bhagavan ! agara paMcendriya tiryaca devoM meM utpanna hote haiM to kyA bhavanapatiyoM meM utpanna hote haiM ? vAnavyantoM meM utpanna hote varSanI AyuvALAomAM paNa utpanna thAya che. zrI gautama svAmI -bhagavad paMcendriya tiryaMca je manuSyamAM utpanna thAya che. te zuM saMmUrNima manamAM utpanna thAya che agara garbhaja manu mAM utpanna thAya che? zrI bhagavanaH-gautama ! bannemAM utpanna thAya che. e prakAre temane je upapAta kahyo che, tevI ja udvatanA paNa kahevI joIe vizeSatA e che ke akarmabhUmija garbhaja manuSyomAM, antaradvIpaja manuSyamAM tathA asaMkhyAta varSanI AyuvALAomAM utpanna thAya che, ema kahevuM joIe. zrI gautama svAmI bhagavana! agara paMcendriya tiryaMca devamAM upaja thAya che, te zuM bhavanapatiomAM utpanna thAya che, vanavyaMtaromAM utpanna thAya Page #1166 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1132 prakSApaMnAstra emu uvavajati ?' kiM bhavanapati' upapadyante ? yAvat ki bAnavyantarajyotiSkavaimAnikapu upapadyanta, bhagavAn Aha-goyamA ! he gItama ! 'savvemu ceva uvavajjaMti' sarveSu caiva deveSu bhavanapatyAdi vaimAnikAnteSu paJcandriyatiryagyonikA upapadyante, gautamaH pRcchati-'jai bhavaNavaImu kiM amurakumAremu uvavajjati jAva thaNiyakumAresu uvavaaMti' yadA bhavanapatiSu paJcendriyatiryagyAMnikA upapadyante tadA kim asurakumAreSu upapadyante, yAvat kiMvA nAgakumAra-muvarNakumAraagnikumAra vidyutkumAra, udadhikumAra-dikkumArapavanakumAra-stanitakumAreSu upapadyante ? bhagavAn Aha-goyamA ! he gautama ! 'savvesuceva uvavaja ti' sarveSu caiva asurakumArAdi stanitakumArAnteSu paJcendriyatiryagyonikA upapadyante, 'evaM vANamaMtara joisiyavemANiemu nirantaraM uvavajati' evam-uparyuktarItyA, vAnavyantarajyotiSkavaimAnikapu nirantaram paJcendriniyaMgyonikA upapadyante, yAvatsaudharmazAnasanatkumAra mAhendra brahmalokalAntakamahAzukrasahasrAra kalpa iti-gautamaH pRcchati 'maNussANaM aMte ! aNaMtaraM uccaTTittA kahiM gacchaMti, kahiM ubavati ? haiM, jyotipkSoM meM utpanna hote haiM athavA vaimAniko meM utpanna hote haiM ? bhagavAn-he gautama ! bhavanapatiyo se lekara vaimAnikoM taka sabhI meM utpanna hote haiN| gautama-he bhagavan ! yadi bhavanapatiyoM meM utpanna hote haiM to kyA asurakumaro meM yAvatU-nAgakumAroM, suvarNakumAroM, agnikumAroM vidyutkumAge udadhikumAroM dIpakumAro, dikkumAro pavanakumAroM, yA stanitakumAro meM utpanna hote haiM ? __bhagavAn he gautama ! ina sabhI meM utpanna hote haiN| isI prakAra vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnikoM meM bhI utpanna hote haiM, magara vaimAniko meM sahasrAra kalpa taka utpanna hote haiN| che, jyotiSkamAM utpanna thAya che athavA vaimAnike mA uptanna thAya che? zrI bhagavana gautama ! bhavanapatiyothI laIne vaimAnika sudhI badhAmAM utpanna thAya che. zrI gautama svAmI -bhagavan! je bhavanapatiyomAM utpanna thAya che te zuM asurakumAremAM vAva-nAgakumAre, suvarNakumAre agnikumAre, vidyukumAre, udadhikumAre; dIpakumAre, pavanakumAre, agara svanitakumAromAM utpanna thAya che? zrI bhagavAna -A badhAmAM utpanna thAya che. e ja prakAre vAna-vyaMtara, tyetika ane vaimAnikomAM paNa utpanna thAya che, paNa mAnikamAM sahasAraka9pa sudhI utpanna thAya che. Page #1167 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 6 2.15 tiya yonikAyuyatanAnirUpaNam 1133 he bhadanta ! manuSyAH khalu anantaram uddhRtya kutra gacchanti ? kutra upapadyante ? 'kiM neraiemu uvavajjati jAva devesu uvavajjaMti ?' kiM nairayikA upapadyante ? yAvat kiM tiryagyonikeSu upapadyante ? kiM vA manuSyeSu upapadyante ? kiM vA deveSu upapadyante, bhagavAn Aha-goyasA' he gautama ? 'neraiesu vi uvavati jAva devesu vi uvavajjaMti' manuSyAH svabhavAdudartanAnantaraM nairapikapvapi upapadyante, yAvat-tiryagyonikeSvapi upapadyante, manupyeSvapi upapadyante dedeSvapi upapadyante, "evaM niraMtaraM savvesu ThANeTha pucchA ?' evam-uparyuktarItyA nirantaram sarveSu sthAneSu pRcchA ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'savvesu ThANesu uvavajjaMti' manuSyA nirantaraM sarveSu sthAneSu upapadyante, 'na kici vi paDiseho kAyayo' na kiJcidapi pratiSedhaH kartavyaH, 'jAba sacaTTasiddha devemu vi uvavajjati' yAvata bhavanapatyAdi sarvArthasiddhadeveSu api manuSyAH svabhavAdadavatenAnantaram upapadyante, kintu 'atthegaiyA sijhaMti, bujhaMti, muccaMti, parinivyAyaMti savvadukkhANaM ataM kare ti' asttheke-kecana manupyAH svabhavAdudvartanAnantaraM gautama-he bhagavan ! manuSya anantara udbata na karake kahA~ jAte haiM ? kahAM utpanna hote haiM ? nArakoM meM utpanna hote haiM yAvat devoM meM utpanna hote haiM ? bhagavanU-he gautama ! manuSya apane bhava se uvartana karake sIdhA nArakoM meM bhI utpanna hote haiM tiyecoM meM bhI utpanna hote haiM manuSyo meM aura devoM meM bhI utpanna hote haiN| ____ isI prakAra nirantara sava sthAno meM pRcchA karanI cAhie aura usakA uttara yaha ki-he gautama ! manuSya sabhI sthAnoM meM utpanna hote haiM, kahIM bhI utpanna hone kA niSedha nahIM karanA cAhie, yAvat ve sarvArthasiddha vimAna meM bhI utpanna hote haiN| koI-koI manuSya siddhi prApta karate, haiM ,bodhi prApta karate haiM, samasta karmo se yA bhavapara zrI gautama svAmI'-bhagavad ! manuSya anantara udvartana karIne jyAM jAya che ? kayAM utpanna thAya che nArakamAM utpanna thAya che yAvat devAmAM utpanna thAya che ? zrI bhagavAna--gautama ! manuSya pitAnA bhavathI udvartana karIne sIdhA nAramAM paNa unna thAya che, tiryaMcamAM paNa utpanna thAya che, manuSyomAM ane devAmAM paNa utpanna thAya che. eja prakAre niraMtara badhA sthAnamAM utpanna thAya che. kayAMI paNa umatra thavAno niSedha na karavo joIe, yAvata teo savArthasiddha vimAnamAM paNa Page #1168 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mazIpanArI sidhyanti budhyante mucyante, parinirvAnti-nirvANaM prApnuvanti, sarvaduHkhAnAmantaM kurvanti, 'vANamaMtarajoi siyavemANiyasohammIsANAya jahA amurakumArA' vAnavyantara jyotiSkavaimAnie.sodharmazAnAzca yathA amurakumArA bhaNitAstathA aNitavyAH, kintu-'navaraM joDa siyANaya bhANiyANaya cayaMtIti amilAvo kAyayo' navaram-pUrvApekSayA vizeSastu-jyotipkANAJca vaimAnikAnAJca cyavanti' iti abhi. lApaH AlApaH kartavyaH, gautamaH pRcchati-'sarNakumAradezaNaM pucchA ?' sanatkumAradevAnAM pRcchA ? bhagavAn Aha-goyamA ! he gautama ? jahA asurakumArA' yathA agu. rakumArA uktAstathaiva sanatkumAradevA vaktavyAH , kintu-'navaraM egidiemu Na uvavajjaMti' navaram-pUrvApekSayA vizeparatu-sanatkumAradevA ekendriyeSu svabhavAtpracyutya na upapadyante, evaM jAva sahassAragadevA' evam-uktarItyA, yAvat-mAhendrabrahmalokamparA se mukti prApta karate haiM, nirvANa prApta karate hai aura samasta duHkhoM kA anta karate haiN|| vAnavyantara, jyotipka, tathA saudharma aura aizAna vaimAniko kI prarUpaNA asurakumAroM ke samAna samajhanI cAhie / vizeSa bAta yaha hai ki jyotiSka aura vaimAnika devoM ke lie 'udvatanA' zabda kA prayoga na karake cyavana zabda kA prayoga karanA cAhie / gautama-bhagavan / sanatkumAra deva anantara udvavattenA karake kahAM utpanna hote haiM ? bhagavAn-gautama ! sanatkumAra devoM kA kathana asurakumAroM ke samAna samajhanA cAhie, vizeSatA yaha hai ki sanatkumAra deva apane bhava se cyavana karake ekendriyoM meM utpanna nahIM hote haiM / isI prakAra utpanna thAya che. keI ke manuSya siddhi prApta kare che, bodhi prApta kare che, samastakarmothIyA bhavaparaMparAthI mukti prApta kare che ane samastaduHkhano a ta kare che. vAnayaMtara, jyotiSka tathA saudharma ane zAna vaimAnikenI prarUpaNa asurakumAronA samAna samajavI joIe. vizeSavAta e che ke jyotiSka ane vimAnika denA mATe "uddavartanA" zabdano prayoga na karatA bacyavana" zabdane prayoga karavo joIe. zI gautama svAmI -bhagavad ! sanakumAre deva anantara udvartana karIne kyAM utpanna thAya che? zrI bhagavAna -gautama ! sanakumAra devenuM kathana asurakumAranA samAna samajavuM joIe, vizeSa vAta e che ke sanaskumAra deva pitAnA bhAvathI avana karIne ekendriyomAM utpana nathI thatA eja prakAre sahasAra devaleka sudhI Page #1169 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 6 2015 tiryagyonikAyudvartanAnirUpaNam 1135 lAntaka mahAzukrasahasrArakakSevAH vaktavyAH , 'ANaya jAva aNuttayovavAjhyA devA evaM ceca' Anata-yAvat-prANata-AraNAcyutanavauveyakapaJcAnuttaraupapAtikA devA evaJcava -pUrvoktavadeva bodhyAH, 'labaraM-'No tirikkhajoNiesu uvavajjati navaram'-pUrvApekSayA vizeSastu AlatAdi paJcAnuttaraupapAtikAntA devA no tiryagyonikeSu mbabhavAtpracyavAnantara pnupapadyante, kintu-'maNussesu pajattagasaMkhejjavAsAuyakammabhUmagambhavakkaMtiyamaNUsesu uvarajjati' manuSyeSu paryAptakasaMkhyeyavarpAyuSkakarmabhUmigagarbhavyutkrAntika manuSyeSu AnatAdi devA upapadyante, tathA ca paJcendriyatirazcAM nairazikatiryagmanuSya devagatighu navaraM vaimAnikeSu sahastrAraparyanteSu, manupyANAM sarveSu sthAneSu sanatkumArAdi devA sahastrAradevaparyantAnAM garbhavyutkrAntika saMkhyeyasahasrAra devaloka taka arthAt mAhendra, brahmaloka, lAntaka, mahAzukra, aura sahasrAra devaloka ke devoM paryanta rahanA cAhie, Anata, prANata, AraNa aura acyuta, nau graiveyaka tathA pAMca anuttara vimAnoM ke devoM kA nirUpaNa bhI isI prakAra samajhanA cAhie, magara inameM vizeSa yaha hai ki ye Anata Adi deva apane bhava kA tyAgakara sIdhe tiryacoM meM utpanna hote haiM, kintu paryApta, saMkhyAta varSa kI Ayu vAle, karmabhUmija, garbhaja manuSyoM meM utpanna hote, haiN| ____isa prakAra paMcendriya tiryacoM kA nArakoM tiryaMcoM, manuSyoM aura devoM meM--kintu vaimAnikoM meM sahasrAra paryanta utpAda hotA hai / manuSyoM kA sabhI sthAnoM meM utpAda hotA hai / sanatkumAradevoM se lagAkara sahasrAra kalpa taka ke devo kA garbhaja saMkhyAtavarSa kI Aya vAle paMcendriya tiryacoM aura manuSyoM meM utpAda hotA hai / Anata Adi arthAt mAhendra, brahmaloka, lAntaka mahAzuka ane sahasAra devalokanA devo sudhI kahevuM joIe. Anata-prANata, AraNa ane azruta, nava priveyaka tathA pAMca anuttara vimAnanA devonuM nirUpaNa paNa eja prakAre samajavuM joIe. paNa temA vizeSatA e che ke A Anata Adi deva pitAnA bhavane tyAga karI sIdhA tiya cemAM utpanna nathI thatA kintu paryApta, saMkhyAta varSanI AyuvALA karmabhUmija gaja manuSyomAM utpanna thAya che. e prakAre paMcendriya tiya conA nArake tiryaMce manuSyo ane devemAM kintu vaimAnikemA sahasAra paryanta utpanna thAya che, manuSyone badhA sthAnamAM utpAda thAya che. sanaskumAra dethI AraMbhIne sahasAra kapa sudhInA dene garbhaja saMkhyAtavarSanI AyuvALa paMcendriya tiryo ane manuSyonA utpAda Page #1170 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1138 prayApanAsUtra varpAyuSka paJcendriyatigmanuSyeSu, AnatAdidevAnAM garbhajasaMkhyeyavarpAyuSka manupyepve veti, dvAraM paTam / / sU014 / / // iti paSThaM dvAraM / / mUlam- neraiyANaM bhaMte ! kati bhAgAvasesAuyA parabhaviyAuyaM pakareMti ? goyamA ! niyamA chammAsAvasesAuyA parabhaviyAuyaM, evaM asurakumArA vi, evaM jAva thagiyakumArA, puDhavikAiyA aMte! kati bhAgAvasesAuyA parabhaviyAuyaM pakareMti ? goyamA ! puDhavikAiyA burihA paNNatA ? taM jahAsovakamAuyA ya niruvakamAuyA ya, tattha NaM je te niruvakamAuyA te nighamA timAgAvasesAuyA parabhaviyAuyaM pakareMti, tattha NaM je te lokamAuyA te liya vibhAgAvasesAuyA parabhaviyAuyaM pakareMti, liya tibhApatimAgAvasesAuyA parabhaviyAuyaM pakareMti, liya tibhAgatisAgatibhAgAvasesAuyA parabhaviyAu pakAti, AuteuvAuvaNaphphaikAiyANaM beiMdiyateiMdiyacauridiyAga vi evaM ceda, paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM bhaMte ! katimAgAvasesAuyA parabhaviyAuyaM pakareMti ? goymaa| paMciM. ditirikkhajoNiyA duvihA paNNattA, taM jahA-saMkhejavAsAuyA ya asaMkhejavAsAuyA ya, tattha NaM je te asaMkhejjavAsAuyA te niyasA chamsAlAbasesAuyA parabhaviyAuyaM pakareMti, tattha NaM je te saMkhijavAsAuyA te duvihA paNattA, taM jahAsovakrAsAuyA ya niruvakamAuyA ya, tattha NaM je te niruvakamAuyA te niyamA timAgAvasesAuyA parabhaviyAuyaM pakareMti, tattha gaMje telovakamAuyA teNaM siya tibhAge parabhaviyAuyaM pakati.siyatibhAgatibhAge paramaviyAuyaM pakareMti, siya tibhAgadevoM kA garbhaja evaM saMkhyAta varSa kI Ayu vAle manuSyo meM hI utpAda hotA hai| paSTa hAra samApta thAya che. Anata Adi devAno garbhaja evaM saMkhyAta varSanI AyuvALA manuvyomAM ja utpAda thAya che. / ghaTUvAra sabhAta // Page #1171 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1137 prameyabodhinI TIkA pada 6 sU.015 nairavikrAnAM parabhavikAyuSyavandhani0 tibhAgatibhAgAba se sAuyA parabhaviyAuyaM pakareMti, evaM maNUsA vi, vANamaMtarajoisiyavemANiyA jahA neraiyA ! | dAraM |sU. 15 // " chAyA - nairayikAH khalu bhadanta ! katibhAgAnazepAyupaH pArabhavikAyuSyaM - prakurvanti 1 gautama ! niyamAt padamAsAvazeSAyuSkAH pArabhavikAyuSyam evam 'asurakumArA api evaM yAvat stanitakumArAH pRthivokAyikAH khalu bhadanta ! kati bhAgAvazeSAyuSkAH pArabhadikAyuSyaM prakurvanti ? gautama ! pRthivIkAyikAH dvividhAH prajJaptAH, tadyathA sopakramAyuSkAzca, nirupakramAyuSkAzca tatra khalu je te nirupakramAparabhava kI Ayu kA bandha zabdArtha - (neraiyA NaM bhaMte ! ) he bhagavan ! nAraka jIva (katibhAgAvasesAyA) kitanA bhAga Ayu zeSa rahane para ( parabhaviyAjyaM ) AgAmI bhava kI Ayu ko (pakare ti) karate - bAMdhate haiM ? (gomA !) he gautama ! (niyamA) niyama se (chammAsAvasesAjyA parabhaviyAjyaM ) chaha mAsa Ayu zeSa rahane para parabhava kI Ayu bAMdhate haiM ? ( evaM asura kumArA vi) isI prakAra asura kumAra bhI ( evaM jAva thaNiyakumArA) isI prakAra yAvat stanita kumAra / ( puDhacikAIyA NaM bhaMte ! katibhAgAvasesAuyA paramaviyAjyaM pakareti) he bhagavana ! pRthvIkAyika kitane bhAga Ayu zeSa rahane para parabhava kI Ayu haiM ? (godhanA ) he gautama! ( puDhavikAyA duvihA paNNattA) pRthvIkAyika do prakAra ke kahe haiM / ( taM jahA ) ve isa prakAra (sovakamAyA vikamAjyA ya) upakramayukta Ayu vAle aura parabhavanI AyunA anya ya zabdArtha:- (neraiyANaM bhaMte !) he bhagavan nA24 va ( katibhAgAvase sAuyA) DeMTalA lAga Ayu zeSa rahetAM (parabhaviyAuyaM) AgAmI lavanI vyAyu (pakareM ti) jAMghe che-re che ? (goyamA / ) he gautama! (niyamA) niyabhathI ( chammAsAvasesA uyA parabhaviAuyaM) cha bhAsa Ayu mAr3I rahetAM paralavanI Ayu jAMghe che ( evaM asurakumArA vi) are asurabhAra pazu ( evaM jAva thaNiyakumArA ) e prakAre yAvat stanitakumAra ( puDhavikAiyAMNaM bhaMte! katibhAgAvasesAjyA parabhaviyAuyaM pakareM ti) he lgvan / pRthvIkAyika keTalA bhAga Ayu zeSa rahetA parabhavanuM Ayu khAMdhe che ? ( goyamA 1) he gautama / ( puDhavikAiyA duvihA paNNattA) pRthvIbhayi me prAranA che (taM jahA tethe yA rIte (sovakamAuyA ya niruvakamAuyAya) pabhayukta AyuvANA bhane upabha rahita yuvAjA (tattha NaM) tetheobhAMthI (je te niva pra0 943 Page #1172 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAstre 1138 yuSkAste niyamAt tribhAgAvazeSAyuSkAH pArabhavikAyupyaM prakurvanti, tatra khalu ye te sopakramAyuSkAste syAt tribhAgAvazepAyupkAH pArabhavikAyupyaM prakurvanti, syAt tribhAgatribhAgAvazeSAyupkAH pArabhavikAyupyaM prakurvanti, syAt tribhAgatribhAgatribhAgAvazepAyupkAH pArabhavikAyupyaM prakurvanti, aptejovAyuvanaspatikAyikAH dvIndriyatrIndriyacaturindriyAnAmapi evazcaiva, paJcendriyatiryagyonikAH khalu bhadanta ! upakrama rahita Ayu vAle (tattha NaM) unameM se (je te niruvakkamAuyA) nirUpakrama AyuvAle haiM / (te) ve (niyamA) niyama se (tibhAgAvasesAuyA) Ayu kA tIsarA bhAga zepa rahane para (parabhaviyAuyaM) paramava kI Ayu ko (pakareMti) bAMdhate haiM ? (tattha NaM je te sovakkamAuyA te) unameM jo sopakrama Ayu vAle haiM ve (siya) kadAcit tibhAgAvasesAuyA parabhaviyAuyaM pakareM ti) Ayu kA tIsarA bhAga zepa rahane para parabhava kI Ayu bAMdhate haiN| (siya) kadAcit (tibhAgatibhAgAvasesAuyA parabhaviyAuM pakare ti) tIsare bhAga kA tIsarA bhAga Ayu zepa rahane para parabhava kI Ayu bAMdhate haiN| (siya) kadAcit (tibhAgatibhAgatibhAgAvasesAuyA para bhaviyAuyaM pakareMti) tIsare bhAga ke tIsare bhAga kA tIsarA bhAga rahane para parabhava kI Ayu bAMdhate haiN| __(Au-teu-cAu-vaNapphaikAiyANaM beiMdiya-teiMdiya-cariMdiyANa vi evaM ceva) apkAyikoM, tejaskAyikoM, vAyukAyikoM, vanaspatikAyikoM, dIndriyoM trIndriyoM, cauhandriyoM kA kathana bhI isI prakAra / kamAuyA) ni354ma mAyuvAmA cha (te) tegA (niyamA)niyamayI (tibhAgAvasesA uyA) maayussyne| jI mA zeSa 2utA (parabhaviyAuyaM) 52 sapanA mAyuSyane (pakareMti) sAdhe che (tatthaNaM je te sovakkamAuyA) tamAmA 2 sopa4ma mAyupAmA cha (te) to (siya) 4Ayit (tibhAgAvasesAuyA parabhaviyAuyaM pakareM ti) AyuSyane trIne mAmI 2heta 52 apanI AyuSyane sAMdhe cha (siya) 4Ayit (tibhAgatibhAgAvasesAuyA parabhaviyAuyaM pakareM ti) mAyuSyanA trIta bhAganA zrI HIn pAzrI rahetA 52manA mAyudhyane mAMdhe cha (siya) 44Ayit (tibhAgatibhAgatibhAgAvasesAuyA parabhaviyAuyaM pakareM ti) trIta mAnA jIta lAganI zrI lA mAyuzeSa rahetA 52mavarnu AyuSya mAdhe cha (siya) 4Ayit (tibhAga tibhAga) (Au-teu-vAu-vaNapphahakAiyANaM veiMdiya-teiMdiya-cauriM diyANa vi evaM ceva) mAthi, yi, vAyuyI , vanaspatipiThI, dIndriyo, zrI. Page #1173 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pa66 sU.15 nai yi kAno paravikAyupani0 1139 kati bhAgAvazeSAyuSkAH pArabhavikAyuSkaM prakurvanti ? gautama ! paJcendriyatiryagyonikA dvividhAH prajJaptAH, tadyathA-saMkhyeyavarpAyuSkAzca asaMkhyeyavarpAyuSkAca, tatra khalu ye te asaMkhyeyavarSAyuSkAste niyamAt paDmAsAvazepAyuSkAH pArabhavikAyuSyaM prakurvanti, tatra khalu ye te saMkhyeyavarSAyuSkAste dvividhAH prajJaptAH, tadyathAsopakramAyuSkAca, nirupakramAyuSkAca, tatra khalu ye te nirupakramAyuSkAste niyamAt , tribhAgAvazeSAyuSkAH pArabhavikAyuSkaM prakurvanti, tatra khalu ye te sopa___ (paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM bhaMte ! kati bhAgAvasesAuyA parabhaviyAuyaM pakareMti ?) bhagavan ! paMcendriya tiryaca kitane bhAga Ayu zeSa rahane para parabhava kI Ayu bAMdhate haiM ? (goyamA ! paMciMdiyatiArakkhajoNiyA duvihA paNNattA) gautama ! paMcendriya tiryaca do prakAra ke kahe haiM / (taM jahA) ve isa prakAra (saMkhejjavAsAuyA ya asaMkhejjavAsAuyA ya) saMkhyAta varSa kI Ayu vAle aura asaMkhyAta varSa kI Ayu vAle (tattha NaM je te asaMkhejjavAlAuyA) unameM jo asaMkhyAta varSa kI Ayu vAle haiM / (te niyamA chammAsAvasesAuyA paramaviyAuyaM pakareMti) ve niyama se chahamAsa Ayu zeSa rahane para parabhava kI Ayu bAMdhate haiM / (tattha NaM je te saMkhijjavAsAuyA) unameM jo saMkhyAta varSa ko Ayu vAle haiM / (te duvihA paNNattA) ve do prakAra ke kahe haiN| (taM jahA) ve isa prakAra / (sovakkamAuyA ya nirUvakamAuyA ya) sopakrama Ayu vAle aura nirUpakrama Ayu vAle (tattha NaM je te nisvakkamAuyA) unameM jo nirUpakrama Ayu vAle haiM / (te niyamA) ve niyama se ndri, caturindriyanuM kathana paNa A prakAre ja (paMciM diyatirikta joNiyANaM bhaMte ! katibhAgAvase sAuyA paramaviyAuyaM pakareti ?) bhagavan ! payandriya tiya 2 32 MIn AyuzeSa 2utA 52. marnu mAyuSya mAMdhe cha ? (goyamA ! paMciMdiyatirikkhajoNiyA vuvihA paNNattA) ke gautama ! payandriya tiya ya me pr4|2|4aache (taM jahA) te 2 // zata (saMkhenjavAsAuyA ya asaMkhejjavAsAuyAya) sadhyAta varSanI mAyuvANA bhane sasacyAta varSanI pAyupA (te nicamA chammAsAvasesAuyA parabhaviyAuyaM pakareM ti) teo niyamathI cha mAsa AyuzeSa rahetA parabhavanA AyuSyane bAdhe che (tatthaNaM je te saMkhijavAsAuyAM) tamAma re sabhyAta vapanA mAyuvAcha (te duvihA paNNatA) tamAme pra52 46. che (taM jaha) tethe ! ghare (soyakamAuyAya niruvakamAuyAya) sepama mAyu 3 // mane ni333bha mAyuvAkA (tatya Na je te nikAkamAusa) mAmA 2 ni3535 yuvAmA cha (te niyamA) te niyamayI Page #1174 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre 4 kramAyuSkAste khalu syAt tribhAge pArabhavikAyuSyaM prakurvanti, syAt tribhAgAtraMbhAge pArabhavikAyukaM prakurvanti, syAt tribhAgAtribhAgAtribhAgAvazeSAyukAH pArabhavikAyuSyaM prakurvanti evaM manuSyA api vAnavyantarajyotiSkavaimAnikA yathA nairayikAH, dvAram || sU0 15 // " 1 TIkA-pUrvaM yeSAM jIvAnAM narakAdi gatiSu nAnAprakArakautpAdaH prarUpitastai jIva: pUrvabhave eva vartamAnairAyurvandhaH kRtastadanantaraM parabhave tepAmupapAto bhavati, anyathA upapAtAsaMbhavAt tatra pUrvabhavAyupi kiyada bhAgAvaziSTe sati (tibhAgAvasesAuyA) Ayu kA tIsarA bhAga zeSa rahane para ( parabhaviyAuyaM kareM ti) para bhava kI Ayu bAMdhate haiM / (tattha NaM je te sovakkamAuyA) unameM jo sopakrama Ayu vAle haiM / (te NaM. siyati bhAge parabhavidyAyaM pakareMti) ve kadAcit tIsare bhAga meM Ayu bA~dhate haiM / (siya tibhAga tibhAge paramaviyAjyaM pakareM ti) kadAcit tIsare bhAga ke tIsare bhAga meM parabhava kI Ayu bAMdhate haiM / (siya tibhAgatibhAgatibhAgAvasesAjyA parabhaviyAuyaM pakareMti) kadAcit tIsare bhAga ke tIsare bhAga kA tIsarA bhAga zeSa rahane para parabhava kI Ayu bAMdhate haiM / ( evaM maNUsA vi) isI prakAra manuSya bhI / ( vANamaMtara joisiyavemANiyA jahA neraiyA) vANavyantara, jyotiSka aura vaimAnika nArakoM ke samAna / dvAra samApta // sR0 15 // TIkArtha-jina jIvoM kA naraka Adi gatiyoM meM nAnA prakAra kA upapAta batalAyA gayA hai, ve jIva jaba pUrvabhava meM vidyamAna the tabhI agale bhava kI Ayu kA baMdha kara cuke the / tatpazcAt hI AgAmI bhava (tibhAgAvasesA uyA) aayut| trIle lAga zeSa rahetA (parabhaviyAjyaM pakareM ti) paralavanuM AyuSya yAMce che (tattha NaM je ve sovakkamAcyA) teyAmAM ne soyaDabha * mAyuvAjA che (te NaM siya tibhAge parabhaviyAjayaM pakareM ti) hAthit bhInna lAgabhAM paravanuM Ayu mAghe che (siya vibhAgatibhAge parabhaviyAuyaM pakare ti) hAthit trinna lAganA trina lAgabhA paralavanuM bhAyu jAMghe che. (siya tibhAgatibhAgatibhAgAva se khAyA pa bhaviyAjyaM pakareMti) hAthita zrIla lAganA trInna lAganI trIle lAga zeSa rahetA paralava yu mAghe che ( evaM maNusA vi) mena are bhanuSyeo bhae, (vANamaMtarajoisiyavemANiyA jahA~ neraiyA) vAnavyantara, jyotiSDa ane vaimAnika nArakanA samAna samajavA. dvAra mamAsA 7 TIkA :-2 jIvAnA naraka Ardi gatiyAmAM nAnA prakAranA upapAta khatAnyA che, te jIvA jyAre pUrvabhavamAM vidyamAna hatA tyAre AgalA bhavanA Page #1175 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabAdhinI TIkA pada 6 sU.15 nairayikAnAM paramavikAyuSyavadhAna0 1941 pArabhavikAyuSyaM jIvA badhnanti ? iti jijJAsAyAM prarupayitumAha-'negrayANa bhaMte ! kati bhAgAvasesAuyA parabhaviyAuyaM pakareMti ?' gautamaH pRcchati, he bhadanta ! nAyikAH khalu katibhAgAvazeSAyuSkA-kiyad bhAgAvaziSTAyupaH, pArabhavikAyuSyaM parabhavasambandhyAyuSyaM prakurvanti badhnanti ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'niyamA chammAsAvasesAuyA parabhaviyAuyaM' niyamAt-niyamataH khalu nairayikAH SaDamAsAvaveSAyupkA paDmAsA avazepamAyu ye te tathAvidhAH pArabhavikAyuSyaM badhnanti, 'evaM asurakumArA vi evam nairapikoktarItyaiva, asurakumArA api niyamAt SaDmAsAvazeSAyuSkAH pArabhavikAyuSyaM badhnanti iti bhAvaH, 'evaM , jAva thaNiyakumArA' evam-nairayikoktarItyaiva, yAvat-nAgakumArAH, suvarNakumArAH, agnikumArAH vidyutkumArAH, udadhikumArAH, dvIpakumArAH, dikkumArAH, pavanakumeM una kI utpatti huii| pUrvabhava meM Ayu kA baMdha kiye vinA utpatti ho nahIM sktii| ataH yaha prazna uThanA svAbhAvika hai ki vartamAna meM bhogI jAne vAlI Ayu kA kitanA bhAga bIta jAne para athavA kitanA bhAga zeSa rahane para jIva AgAmI bhava kI Ayu kA bandha karate haiM ? isa prakAra kI jijJAsA hone para sUtrakAra prarUpaNA karate haiM gautama svAmI prazna karate haiM-bhagavan ! nAraka jIva bhujyamAna Ayu kA kitanA bhAga zeSa rahane para AgAmI ava kI Ayu vAMdhate haiM? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! niyama se chaha mAsa Aya zeSa rahane para nAraka jIva agale bhava kA bandha karate haiM / isI prakAra asura kumAra bhI chahamAsa Ayu zeSa rahane para AgAmI bhava kI Ayu bAMdhate haiM / isI prakAra nAgakumAra, suvarNakumAra, agnikumAra vidyutkumAra, AyuSyane baMdha karI cUkyA hatA. tyAra pachI AgAmI bhavamAM temanI utpatti thaI pUrva bhavamAM Ayune baMdha karyA sivAya utpatti thaI ja zaktI nathI. tethI A prazna tha svAbhAvika che ke vartamAnamAM bhagavelA Ayuno keTalo bhAga vItI jatA athavA keTale bhAga zeSa rahetAM jIva agAmI bhavanA AyuSyane bAdhe che evA prakAranI jIjJAsA thatAM sUtrakAra prarUpaNa kare che zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavan ! nAraka jIva bhujyamAna AyuSyanA keTalA bhAga zeSa rahetA agAmI bhavanuM AyuSya bAMdhe che? zrI bhagavAn uttara Ape che-niyamathI cha mAsa Ayu zeSa rahetA nAraka jIva AgalA bhavanA AyuSyane bandha kare che. e ja prakAre asurakumAra cha mAsa Ayu zeSa rahetAM AgAmI bhavanA Ayune bAMdhe che e ja rIte nAgabhaa2, supa bhA2, AGEbhAra, vidyutbhA2, vibhA2, dIpamA2, 6 Page #1176 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 46 vities mArAH stanitakumArA api niyamena pahUmAsAvaziSTAyukAH pArabhavikAyuSyaM badhnanti ityarthaH, gautamaH pRcchati - 'puDhavikAiyANaM bhaMte! katibhAgAvagADyA paramaviyAu pakareMti ?' he bhadanta / pRthivIkAyikAH khalu kati bhAgAvazepAyupkAHkiyada bhAgAvaziSTAyupaH pArabhavikAyuSyaM - parabhavasambandhyAyuSyam prakurvanti ? vadhnanti ? bhagavAn Aha - 'goyamA !' he gautama ! 'puDhavikAiyA duvidhA paNNattA' pRthivIkAyikA dvividhAH prataptAH 'taM jahA- sovakamA uyA ya, nimvakamAuyA ya tadyathA - sopakramAyukAca nirupakramAyuSkAca upakrameNa sahitamAyu yeSAM te sopakramAyuSkAH nAsti upakramo yasmina tAdRzamAyurveSAM te nirupakramAyupaH 'tattha NaM je te freekamAuyA te niyamA tibhAgAvasesAuyA parabhavicAu pakareMti' tatra khalu sopakramanirupakramAyuka madhye ye nirupakramAyukAH pRthivIkAyikAH santi, udadhi kumAra, chIpakumAra, dikkumAra, pavanakumAra aura stanitakumAra bhI vartamAna Ayu ke chaha mAsa zeSa rahane para agale bhava kI Ayu kA bandha karate haiM / gautama - he bhagavan ! pRthviIkAyika jIva varttamAna bhAga zeSa rahane para parabhava kI Ayu kA bandha karate haiM bhagavAna - he gautama! pRthvIkAyika jIva do prakAra ke kahe haiM - sopakama Ayu vAle aura nispakrama Ayu vAle / Ayu kA vivAta karane vAle vipa, zastra, agni, jala Adi upakrama kahalAte haiM / ina upakramoM ke yoga se dIrgha kAla meM dhIre-dhIre bhogI jAne vAlI Ayu zIghra hI bhoga lI jAtI hai / jo Ayu upakramayukta ho vaha sopakrama kahalAtI hai aura jo Ayu upakrama se prabhAvita na ho sake vaha nirupakrama kahalAte haiM / pRthvIkAyika jIva donoM prakAra ke hote haiM - sopakrama kumAra, pavanakumAra ane stanitakumAra paNa vamAna AyunA cha mAsa zeSa rahetA AgalA bhavanA Ayune anya kare che. zrI gautamasvAmI:-he bhagavana / pRthvIkAyika chatra vartamAna AyunA keTalA bhAga zeSa rahetA parabhavanA AyuSyanA anya kare che? zrI bhagavAna :-gautama 1 pRthvIkAyika jIva e prakAranA kahyA che-sepakrama yuvALA ane nirUpakrama AyuvALA, AyuSyanA vidyAta karanArA viSa, zastra agni, jaLa Adi upakrama kahevAya che. A upakrameAnA cegathI dIrgha kALamAM dhIre dhIre bheLavAtu Ayu jaldIthI bheLavAI jAya che. je Ayu upakrama yukta hAya te seApakrama kahevAya che ane je Ayu upakramathI prabhAvita na thaI zake te nirUpakrama kahevAya che. pRthvIkAyika chatra banne prakAranA hAya che-sepakama Ayu kA kitanA Page #1177 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 6 sU.15 nairayikAnAM parabhavikAyuSyavandhani0 1143 te niyamAta-niyamena, tribhAgAvazepAyuSkA:-tRtIyabhAgamavazeSamAyuryeSAM te tathAvidhAH tRtIyabhAgAvaziSTAyuSaH, sampUrNAyupa stRtIyabhAgAvazepe ityarthaH, pArabhavi kAyuSyaM-parabhavasambandhyAyuSyaM prakurvanti-badhnanti, 'tattha NaM je te sovakamAuyA te siya tibhAgAvasesAuyA parabhaviyAuyaM pakareMti' tatra khalu sopakramanirupakramAyuSkamadhye ye sopakramAyuSkAH pRthivIkAyikAH santi te syAt-kadAcit kecit-tribhAgAvazeSAyuSkAH-tRtIyabhAgAvaziSTAyupaH pArabhavikAyupyaM-parabhavasambandhyAyuSye, prakurvanti, badhnanti, 'siya tibhAgatibhAgAvasesAuyA parabhaviyAuyaM paphareMti' syAt-kadAcit kecit sopakramAyuSaH pRthivIkAyikAH, tribhAgatribhAgAvazeSAyuSkA:-tribhAgasya tRtIyabhAgasya tribhAgaH tRtIyabhAgo'vazeSamAyu ryeSAM te tathAvidhAH tRtIyabhAgatUtIyabhAgAvaziSTAyupaH, sampUrNAyuSo navamabhAge'vaziSTe sati ityarthaH pArabhavikAyuSya-parabhavasambandhyAyuSyaM prakurvanti vadhnanti, 'siya tibhAgatibhAgatibhAgAvaseyAuyA parabhaviyAuyaM pakareMti' syAt-kadAcita -kecit sopakramAyuSkAH pRthivIkAyikAH tribhAgatribhAgatribhAgAvazepAyupaH, Ayu vAle aura nirupakrama Ayu vAle inameM jo pRthvIkAyika nirupakrama Ayu vAle haiM, ve niyama se vartamAna Ayu ke do bhAga vyatIta ho jAne para aura tIsarA bhAga zeSa rahane para AgAmI bhava kI Ayu kA baMdha karate haiM jo pRthvIkAyika jIva sopakrama Ayu vAle haiM, ve kadAcit vartamAna Ayu kA tIsarAbhAga zeSa rahane para parabhava kI Ayu kA bandha karate haiM kintu yaha niyama nahIM hai ki tIsarA bhAga zeSa rahane para ve parabhava kI Ayu kA bandha kara hI le ataeva jo jIva usa samaya Ayu-vandha nahIM karate, ve avaziSTa tIsare bhAga ke tIna bhAgoM meM se do bhAga vyatIta ho jAne para aura eka bhAga zeSa rahane para Ayu kA bandha karate haiN| kadAcit isa tIsare bhAga meM bhI Ayu kA vandha na AyuvALA ane nirUgakrama AyuvALA. teomAM je pRthvIkAyika nirUpakama AyuvALA che, teo niyamathI vartamAna AyunA be bhAgha vyatIta thaI jatAM ane trIjo bhAga zeSa rahetAM agAmI bhavanA Ayune bandha kare che. je pRthvakAyika jIva sopakrama AyuvALA che, teo kadAcit vartamAna Ayune trIjo bhAga zeSa rahetA parabhavanA Ayune bandha kare che kiMtu e niyama nathI. ke trIjo bhAga zeSa rahetAM te Ayuno baMdha karI ja le, tethI ja je jIva te samaye Ayuba nathI karatA teo avaziSTa trIjA bhAganA traNa bhAgamAMthI be bhAga vyatIta thaI jatAM ane eka bhAga bAkI rahetA Ayune badhu kare che. kadAcita e trIjA bhAgamAM paNa Ayune badhuM na thAya te Page #1178 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanAsUtre tribhAgasya-tRtIya gAgaraya, yastri bhAgastRtIyabhAgastasya vibhAgastRtIyAgo'vazepamAyuyapAM te tathAvidhAH, tRtIyabhAgasya tRtIyabhAgo navamabhAgastasya tRtIyabhAgaH saptaviMzatitamo bhAgastasmin sampUrNAyupaH saptaviMzatitame bhAge avaziSTe satItyarthaH pArabhavikAyupyam-parabhavasambandhyAyupyaM, prakurvanti, vananti, kvacittu yAvatpadagrahaNena tasyApi AyupaH saptaviMzatitamabhAgasya tRtIyabhAge ekAzItitame bhAge kecana sopakramAyupkAH pRthivIkAyikAH pArabhavikAyupyaM vadhnanti kecicca tasyApi ekAzItitamabhAgasya utIyabhAge tricatvAriMzadadhikadvizatatame bhAge pAramavikAyuSyaM vadhnanti, kecicca tasyApi bhAgasya huA to zeSa Ayu kA tisarA bhAga zeSa rahane para Ayu kA yandha karate haiM arthAt lampUrNa vartamAna Ayu ke tIsare bhAga ke zeSa rahane para athavA nau vAM bhAga zeSa rahane para athavA sattAIsavAM bhAga zeSa rarane para sopakrama Ayu vAle pRthvIkAyika jIva AgAmI bhava kI Ayu kA vandha karate haiN| kahIM-kahIM yAvat pada kA prayoga dekhAjAtA hai| usakA artha yaha hai ki jo jIva tIsare bhAga ke tIsare bhAga ke tIsare bhAga meM arthAt vattamAna Ayu ke sattAIsaveM bhAga meM bhI AgAmI bhava kI Ayu kA baMdha nahIM karate ve sattAIsaveM bhAga ke tIsare bhAga meM arthAta sampUrNa Ayu ke ikyAsI ve bhAga meM AgAmI bhava kI Ayu kA yandha karate haiN| aura koI-koI jIva usa ikyAsIveM bhAga ke bhI tIsare bhAga meM Aya vAMdhate haiM, arthAt sampUrga Ayu ke do sau tayAlIsaveM bhAga meM agale bhava kI Ayu kA dhandha karate haiM / koI-koI jIva to isake bhI zeSa Ayuno trIjo bhAga zeSa rahetAM Ayune bandha kare che. arthAta saMpUrNa vartamAna Ayune trIjo bhAga zeSa rahetAM athavA navame bhAga zeSa rahetAM athavA sattAvIsamo bhAga zeSa rahetAM sepakama AyuvALA pRthvIkAyika jIva agAmI bhavanA Ayune bandha kare che. kyAMka kayAMka "yAvat ' padane praga dekhAya che, tene artha e che ke je jIva trIjA bhAganA trIjA bhAganA trIjA bhAgamAM arthAta vartamAna AyunA sattAvIsamAM bhAgamAM paNa AgAmI bhavanA Ayune banyuM nathI karatA teo sattAvIsamAM bhAganA trIjA bhAgamAM arthAta saMpUrNa AyuSyanA ekAsImA bhAgamAM agAmI bhavanA Ayune bandha kare che. ane koI kaI-jIva ekAsImA bhAganA trIjA bhAgamAM Ayu bAdhe che, arthAt saMpUrNa AyunA baso tetAvIsamA bhAgamAM AgalA bhavanA Ayune bandha kare che. keI kaI jIva te Page #1179 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 6 sU.15 nairayikAnAM parabhavikAyuSyabandhani0 1145 vatIyabhAge ekonatriMzadadhika saptazatatame bhAge pArabhavikAyupyaM vadhnAti, ityevaMrItyA yAvat antarmuhUrtAvaziSTe AyuSi pArabhacikAyuSyaM vadhnanti iti kecid vadanti, mUletu yAvatpadaM nopalabhyate, etaraya yuktAyuktatve sudhIbhiruhanIye, 'AuteuvAuvaNaphphaikAiyANaM veiMdiyateiMdiyavaugidiyANa vi evaM ceva' akAyikatejAkAyikavAyukAyikavanaspatikAyirAnAM dvIndriyatrIndriyacaturindriyAnAmapi, evaJcaiva-pRthivIkAyikavadeva pAragavikAyurvandho vodhyaH, gautamaH pRcchati'paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM bhaMte ! kati bhAgAvase sAuyA parabhaviyAuyaM pakareMti' he bhadanta ! paJcandriyatiryagyonikAH khalu katibhAgAvazeSAyuSkA-kiyad bhAgAvaziSTAyuSaH pArabhavikAyuSya-parabhavasalbandhyAyuSyaM prakurvanti badhnanti ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! paMciMdiyatirikkhajoNiyA duvihA paNNattA' paJcandritIsare bhAga meM arthAt sampUrNa Ayu ke sAta sau unatIsaveM bhAga meM Ayu kA bandha karate haiN| agara isa samaya bhI Ayu kA bandha na kiyA to vartamAna Ayu kA antarmuhUrta kAla zepa rahane para to avazya hI navIna Ayu kA candha kara lete haiN| aisA kinhIM-kihA~ AcAryoM kA kathana haiM, magara mUla pATha meM yAvat pada upalabdha nahIM isakA vicAra hotaa| aisI sthiti meM yaha kathana yukta hai yA nahIM isakA vicAra buddhimAnoM ko svayaM kara lenA caahie| ___ apkAyika, lejaskAyika, vAyukAyika, vanaspatikAyika, dvIndriya trIndriya aura caturindriya jIvoM kA Ayubandha pRthvIkAyikoM ke samAna hI samajhanA caahie| __gautama-he bhagavan ! paMcendriya tiryaca vartamAna Ayu kA kitanA bhAga zeSa rahane para parabhava kI Ayu kA bandha karate haiM ? temanA paNa trIjA bhAgamAM arthAt sapUrNa AyunA sAtaso ogaNatrIsamAM bhAgamAM Ayune anya kare che. agara e samaye paNa Ayune babdha na karyo te vartamAna Ayuno attara muhUrta kAla zeSa rahetA te avazya ja navIna Ayuno bandha karI le che. evuM kaI kaI AcAryonuM kathana che. paNa mULa pAThamAM "yAvat " pada upalabdha nathI thatuM. evI sthitimAM A kathana yukta che ke nahIM eno vicAra buddhimAnee svayaM karI levo joIe. aSkAyika, tejaskAyika, vAyukAyika, vanaspatikAyika, dvIndriya, trIndriya ane caturindriya jIvono Ayu bandha pRthvIkAcikenA samAnaja samajavo joIe zrI gautamasvAmI -he bhagavana! paMcendriya tirthaM ca vartamAna AyunA keTalA bhAga zeSa rahetA parabhavanA Ayune bandha kare che? pta0 144 Page #1180 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1146 prajJApanAsUtre yatiryagyonikAH dvividhAH prajJaptAH, 'taM jahA - saMkhejjavAsAuyA ya asaMkhejjavAsAuyA ya' tadyathA-saMkhyeyavarSAyuSkAzca asaMkhyeyavarSAyuSkAtha, 'tattha NaM je te asaMkhejjavAsAuyA te niyamA chammAsAvaseAuyA parabhaviyAuyaM kareMti' tatra khalusaMkhyeyA saMkhyeyavarSAyuSkamadhye ye te asaMkhyeyavayukAH paJcendriyaniryagyonikAH santi te niyamAt - niyamataH paGmAsAvazeSAyupkAH - paNmAsAvaziSTAyupaH, pArabhavikAyuSyaM - parabhavasambandhyAyuSyaM prakurvanti - vadhnanti ' tattha NaM je te saMkhijjavAsAuyA te dubihA paNNattA' tatra khalu - saMkhyeyA saMkhyeyavarSAyuSkamadhye ye te saMkhyeyavarSAyukAH paJcandriya tiryagyonikAH santi te dvividhAH prajJaptAH 'taM jahA - 'sovakamAuyAya, niruvakamAuyA ya' tadyathA - sopakramAyuSkAtha nirupakramAyuSkAtha, 'tattha NaM je te niscakamAuyA te niyamA tibhAgAvasesAuyA paramaviyAuyaM pakareMti' tatra khalu sopakramanirupakramavarSAyuSkamadhye, ye te nirupakramAyukAH paJcendriyatiryagyonikAH santi, te niyamAta - niyamatastribhAgAvazeSAyuSkAH tRtIyabhAgAvaziSTAyupaH pArabhavikAyuSyam - parabhavasambandhyAyuSyaM prakurvanti vadhnanti, 'tattha NaM je te sopakamAyA teNaM siya tibhAge parabhaviyAuyaM pakare ti' tatra khalu sopakramanirupakramAyuSka madhye ye te sopakramAyukAH paJcendriyatiryagyonikAH santi bhagavAn - he gautama! paMcendriya tiryaca do prakAra ke kahe gae haiM, yathA saMkhyAta varSa kI Ayu vAle aura asaMkhyAta varSa kI Ayu vAle / inameM jo asaMkhyAta varSa kI Ayu vAle haiM, ve niyama se bhujyamAna Ayu ke chaha mAsa zeSa rahane para AgAmI bhava kI Ayu kA baMdha karate haiM / aura jo saMkhyAta varSa kI Ayu vAle haiM, ve bhI do prakAra ke haiM-sopakrama Ayu vAle aura nirUpakrama Ayu vAle / inameM se nirUpakrama Ayu vAle niyama se vartamAna Ayu kA tIsarA bhAga zeSa rahane para AgAmI bhava kI Ayu kA bandha kara lete haiM / jo jIva sopakrama Ayu vAle haiM, ve kadAcita tIsarA bhAga zeSa rahane para Ayu kA bandha karate haiM, kadAcita tIsare bhAga kA tIsarA bhAga zeSa rahane para Ayu kA bandha karate zrI bhagavAna :-he gautama ! pacendriya tiya ca be prakAranA kahelA che, jema ke-saMkhyAta vanI AyuvALA ane asa khyAta vanI AyuvALA. teemAM je sakhyAta varSanI AyuvALA che, tee niyamathI bhuyamAna AyunA cha mAsa zeSa rahetA AgAmI bhavanA AyunA anya kare che. ane je sakhyAta varSInI AyuvALA che. tee paNa e prakAranA che :-sepakrama AyuvALA ane nirUpama AyuvALA. teemAMthI nirUpakrama AyuvALA niyamathI vartImAna Ayune trIjo bhAga zeSa rahetA AgAmI bhavanA Ayune anya karI le che. je jIva sepakama AyuvALA che, teo dAcita, trIjo bhAga zeSa rahetAM AyunA Page #1181 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyodhinI TIkA pada6 sU.15 nairayikAnAM paramavikAyuSyabandhani0 1147 te khalu syAt-kadAcit kecit , tribhAge AyupastRtIyabhAge, pArabhavikAyuka parabhavasambandhyAyuSyaM, prakurvanti-badhnanti 'siya tibhAgatibhAge parabhaviyAuyaMpakareMti' syAt-kadAcit kecit sopakramAyuSkAH paJcendriyatiryagyonikAH tribhAgatribhAge-tRtIyabhAgasya tRtIyabhAge sampUrNAyupo navama bhAge ityarthaH / pArabhavikAyuSyaM-parabhavasambandhyAyuSyaM, prakurvanti-badhnanti, 'siya tibhAgatibhAgatibhAgAvasesAuyA parabhaviyAuyaM pakareM'ti' syAt-kadAcit-kevit paJcendriyatiryagyonikAH, tribhAgatribhAgatribhAgAvazepAyupaH tRtIyabhAgasya yastRtIyabhAgastasya tRtIyabhAgAvazeSAyuSkAH sampUrNAyuSaH saptaviMzatitamabhAge ityarthaH ghArabhavikAyuSya-parabhavasamvandhyAyuSyaM prakurvanti-badhnanti, 'evaM maNasA vi' evam paJcendriyatiryagyonikavadeva manuSyA api kadAcit kecit sampUrNAyupo navamabhAge, kadAcit kecit sampUrNAyupaH saptaviMzatitamabhAge pArabhavikAyuSyaM vadhnantItyarthaH 'vANamaMtarajoisiya vemANiyA jahA neraiyA' vAnavyantarajyotiSkavaimAnikA yathA haiM, arthAt sampUrNa Ayu ke nauvAM bhAga zeSa rahane para Ayu bAMdhate haiM aura koI-koI usakA bhI tIsarA bhAga arthAt sampUrNa Ayu kA sattAIsavAM bhAga zeSa rahane para parabhava saMbaMdhI Ayu kA bandha karate haiN| manuSya bhI isI prakAra Ayu kA bandha karate haiM, arthAt paMcendriya tithaMcoM ke samAna koI-koI manuSya vartamAna Ayu kA tIsarA bhAga zeSa rahane para, koI tIsare bhAga kA tIsarA bhAga zeSa rahane para aura koI tIsare bhAga ke tIsare bhAga kA tIsarA bhAga zeSa rahane para parabhava saMbaMdhI Ayu kA bandha karate haiM / kintu vAnavyantara, jyotika aura vaimAnika deva, nArakoM ke samAna niyama se chahamAsa vartamAna bandha kare che, kadAcit trIjA bhAgane trIjo bhAga zeSa rahetA Ayune bandha kare che, arthAta saMpUrNa Ayune navama bhAga zeSa rahetA Ayu bAdhe che. ane kaI kaI tene paNa trIjo bhAga arthAt purNa Ayune sattAvIsame bhAga zeSa rahetA parabhava sambandhI Ayune bandha kare che. manuSya paNa eja prakAre Ayune bandha kare che, arthAt pacendriya tiya cenA samAna keI kaI manu vartamAna Ayuno trIjo bhAga zeSa rahetA, kaI kaI trIjA bhAgane trIjo bhAga zeSa rahetA ane keI trIjA bhAganA trIjA bhAgane trIjo bhAga zera rahetA parabhava saMbandhI Ayune bandha kare che. pa vAna nara, tika ane vaimAnika deva, nATakanA mAna niyamo Page #1182 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1948 premApanAce narayikA niyamataH paNmAsAvaziSTAyupaH pArabhavikAyupyaM badhnanti tathaiva niyamataH paNmAsAvaziSTAyupa eva pArabhavikAyuNyaM vadhnanti ityAzayaH / iti, // 2015 // 'dAra' saptamaM dvAraM samAptam // mUlam-kavihe NaM bhaMte ! AuyabaMdhe paNNatte ? goyamA ! chabihe AuyavaMdhe paNNatte, taM jahA-1 jAtinAmanihittAue 2 gatinAmanihattAue 3 ThitINAmanihattAue 4 ogAhaNanAmanihattAue 5 paesanAmanihattAue 6 aNubhAvanAmanihattAue, neraiyANaM bhaMte ! kaivihe AuyavaMdhe paNate ? goyamA! chavihe AuyavaMdhe paNNatte, taM jahA-jAtinAmanihattAue, gatigAmanihattAue, ThiINAmanihattAue, ogAhaNaNAmanihattAue, paesaNAmanihattAue, aNubhAvaNAmanihattAue, evaM jAva vemANiyANaM, jIvANaM bhaMte ! jAtiNAmanihattAuyaM katihi Agarisehi pakareMti ? goyamA! jahaNNeNaM ekkeNa vA dohiM vA, tihiM vA, ukkoseNaM ahiM, neraiyANaM bhaMte ! jAtiNAmanihattAuyaM katihiM AgarisehiM pakareMti ? goyamA ! jahaNNeNaM ekkeNa vA dohiM vA, tIhiM vA, ukoseNaM ahi, evaM jAva vemANiyA, evaM gatiNAmanihattAue vi, ThiINAmanihattAue vi,ogAhaNaNAmanihattAue vi, paesaNAmanihattAue vi, aNubhAvanAmanihattAue vi, etesi NaM bhaMte ! jIvANaM jAtiNAmanihattAuyaM jahapaNeNaM ekkeNa vA dohiM vA, tIhiM vA ukkoseNaM ahiM AgarisehiM pakaremANAgaM kayare kayarehito appA vA, Ayu ke jaya zeSa rahate haiM, tava parabhava kI Ayu kA bandha karate haiN| sAtavAM DAra samApta // suu015|| cha mAsa vartamAna Ayu jyAre bAkI rahe che, tyAre parabhavanA Ayune anya kare che. sAtamuM dvAra samApta che 15 che Page #1183 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ___ - = pramaiyabodhino TokA pada 6 sU.12 AyurvandhanirUpaNam bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA? goyamA! savvasthovA jIvAjAtiNAmanihattAuyaM ahiM AgarisehiM pakaremANA sattahiM AgarisehiM pakaremANA saMkhejjaguNA, chahiM AgarisehiM pakaremANA saMkhejjaguNA, evaM paMcahiM saMkhijjaguNA, carahiM saMkhijaguNA tIhi saMkhejaguNA, dohiM saMkhijaguNA, egeNaM AgariseNaM pagaremANA saMkhejaguNA, evaM eteNaM abhilAveNaM jAva aNubhAgaNAmanihattAuyaM, evaM ete chappiya appAbahudaMDagA jIvAdiyA bhANiyavvA, iti paNNavaNAe vatiyapayaM chadraM samataM |6|||suu016|| ___chAyA-katividhaH khalu bhadanta ! AyuSyavandhaH prajJaptaH ? gautama ! pavidhaH AyuSyabandhaH prajJaptaH, tadyathA-jAtinAmanidhattAyupyam 1, gatinAmanidhattAyupyam 2, sthitinAmanidhattAyuSyam3, avagAhanAnAmanidhattAyuSyam4, pradezanAmanidhattAyuSyam5, anubhAvanAmanidhattAyuSyam 6, nairayikANAM bhadanta ! katividhaH Ayubandha ke prakAra zabdArtha--(kai viheNaM bhaMte ! AuyavaMdhe paNNatta ?) bhagavan ! Ayu kA baMdha kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA !) he gautama ! (chavihe) chaha prakAra kA (Auya baMdhe) Ayu kA bandha (paNNatte) kahA gayA hai / (taM jahA) vaha isa prakAra (jAtinAmanihattAue) jAti nAma nidhattAyu (gatinAmanihattAue) gati nAmanidhattAyu (ThitiNAma nihattAue) sthitinAmanidhattAyu (ogAhaNanAmanihattAue) avagAhanA nAmanidhattAyu (paesanAmanihattAue) pradezanAmanidhattAyu (aNubhAva nAma nihattAue) anubhAva nAma nidhttaayu| __(neraiyANaM bhaMte ! kaivihe AuyabaMdhe papaNatte ?) bhagavan ! nArakoM Ayu bandhanA prakAra zahA:-(kAviheNaM bhaMte / AuyabaMdhe paNNatte ) 3 gavan ! mAyunA manTa prA2nA 4aa che ? (goyamA) he gautama ! (chavihe) 7 praharI (Auyabandhe) aayun| san (paNNatte) 4DesA cha (taM jahA) te // 4 // 2 (jAti nAmanihattAue)ti nAma nidhattAyu (gatinAmanihattAue) gati nAma nidhatAyu (ThitinAmanihattAue) sthiti nAma nidhattAyu (ogAhaNanAmanihattA upa) apanA nAma niyattAyu (paesanAmanihattAue) maheza nAma niyattAyu (aNu : bhAvanAmanihattAue) manumA nAma niyattAyu Page #1184 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1958 prajJApanAsu AyuSyavandhaH prajJaptaH ? gautama ! pavidhaH AyuSyavandhaH prajJaptaH, tadyathA jAtinAmanidhattAyuSyam, gatinAmanidhattAyupyam, sthitinAmanidhattAyuSyam, avagAhanAnAmanidhattAyuSyam, pradezanAmanidhattAyuSyam, anubhAvanAmanidhattAyuSyam, evaM yAvad vaimAnikAnAm, jIvAH khalu bhadanta ! jAtinAmanidhattAyuSyaM katibhirAkarSaiH prakurvanti ? gautama ! jaghanyena ekena vA, dvAbhyAM vA, tribhirvA, utkRTena aSTabhiH nairayikAH khalu bhadanta ! jAtinAma nighattAyuSyaM katibhirAkarSaiH prakurvanti ? gautama ! javanyena ekena vA, dvAbhyAM vA, tribhirvA, utkRSTena aSTakA Ayu bandha kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA ! chabihe AuyabaMdhe paNNatte) gautama ! chaha prakAra kA Ayu bandha kahA hai / (taM jahA ) vaha isa kAra ( jAtinAmanihattAue) jAti nAma nighattAya (gatiNAmanihattAue ) gatinAmanighattAyu (ThiINAmanihattAue) sthitinAma nigha ttAyu ogAhaNaNAmanihattAue) avagAhanAnAmanighattAyu (padesaNAmanihattAue) pradezanAmanidhattAyu (aNubhAvanAmanihattAue) anubhAvanAmanidhattAyu ( evaM jAva vaimANiyANaM) isI prakAra yAvat vaimAnikoM taka / ( jIvA NaM bhaMte! jAtinAmanihattAuyaM katihi AgarisehiM gare ti ? ) bhagavan ! jIva jAtinAmanigattAyu ko kitane AkarSo se bAMdhate haiN| (jahaNeNaM ekkeNa vA, dohiM vA, tIhiM vA ) jaghanya eka, do yA tIna AkarSo se (ukkoseNaM aTThahiM) utkRSTa ATha AkarSo se / (neraiyA NaM bhaMte ! jAtinAmanihattAuyaM katihi AgarisehiM pagare ti ?) bhagavan ! nAraka jAti nAma nighattAyu ko kitane AkarSo (neraiyANaM bhaMte / kaivihe AuyabaMdhe paNNatte 1) he lagavAn / nArInA Ayudha DeTA prahAranA hyA che ? (goyamA ! chanvihe Auyace paNNatte) De gautama ! cha prahAranA Ayumandha hyA che (taM jahA ) te yA are (jAtinAma nihattAue) nati nAma nighattAyu (gatiNAmaniDattAuya) gati nAmanighattAyu ( ThiinAma nihattAue) sthitinAma nighattAyu (ogAhaNaNAma nihattAue) avagAhunA nAma nighattAyu (anubhAvana | manihattAue) anubhAva nAma nighattAyu ( evaM jAva mANiyo) are yAvat vaimAnio sudhI ( jIvANaM bhaMte / jAtinAmanidyAjyaM katihi Agarisehi pagare ti ? ) De lagavan ! lava latinAma nighattAne TalA harSothI mAghe che ? ( jahaNeNa ekkeNa vA, dohiM vA tIhiM vA ?) 4dhanyathI me4 me agara na marSothI (ukkoseNaM aTThahiM) utkRSTa ATha A thI (neraiyANaM bhaMte / jAtinAmanihattAuyaM katihi Agarisehi pagare ti ? ) De lagavan / nAra4 latinAbhanidyattAyune bheTalA ApothI jAMghe che ? (goyamA ! Page #1185 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 6 sU.16 AyuvandhanirUpaNam 1151 bhiH evaM yAvad vaimAnikAH, evaM gatinAmanidhattAyuSkamapi, sthitinAmanivattAyuSyamapi, avagAhanAnAmanighattAyuSyamapi pradezanAmanidhattAyupyamapi anubhAvanAmanidhattAyuSyamapi, eteSAM khalu bhadanta ! jIvAnAM jAtinAmanidhattAyupyaM jaghanyena ekena vA dvAbhyAM vA, tribhirvA, utkRSTena aSTabhirAkaH prakurvatAM katare katarebhyo'lpA vA, vahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti ? gautama ! sarvastokAH jIvAH jAtinAmanidhattAyupyam aSTabhirAkaH prakurvantaH saptabhise bAMdhate haiM ? (goyamA ! jahaNNeNaM ekkeNa vA dohiM vA tIhiM vA)gautama ! jaghanya eka, do yA tIna se (ukkoseNaM aTThahiM) utkRSTa ATha se (evaM jAva vemANiyA) isI prakAra vaimAnikoM tk| (evaM gati nAmanihattAue vi) isI prakAra gati nAsa nidhattAyu bhI (ThiiNAma nihattAue vi) sthitinAma nighattAyu bhI (ogAhaNA nAmanihattAue vi) avagAhanA nAmanidhattAyu bhI (padesanAmanihattAue vi) pradezanAmanidhattAyu bhI (aNubhAvanAmanihattAue vi) anu. bhAvanAmanivattAyu bhii| (etesiM bhaMte ! jIvANaM) bhagavan ! ina jIvoM meM (jahANeNaM ekkeNa vA dohiMvA tIhiM vA ukloseNaM aTTAhi vA AgarisehiM pakaremANANaM) jaghanya eka, do athavA tIna aura utkRSTa ATha AkarSoM dvArA baMdha karate vAloM meM (kayare kayarehito) kauna kisase (appA vA, bahuyA vA, tullA vA, vilesAhiyA vA ) alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika hai ? (goyamA! savvatthovA jIvA) gautama ! saba se kama jIva (jAti nAmanihattAuyaM) jAtinAmanighattAyu ko (aTThahiM AgarisehiM pakarejahaNNeNaM ekkeNa vA dohiM vA tIhiM vA) gautama | dhanyathA me4, me agara thI (ukkoseNaM aTThahi) iSTa 203 24thI (evaM jAva vemoNiyA) se prakAre vaimAnike sudhI (evaM gatinAmanihattAue vi) merIta gati nAma nidhattAyu 5 (dii. nAmanihattAue vi) sthitinAmaniyattAyu 55 (ogAhaNAnAmanihattAue vi) sapa. gAnA nAma nidhattAyu 51 (padesanAmanihattAue vi) pradeza nAma nidhattAyu 555 (aNubhAvanAmanihattAue vi) manulA nAma nidhattAyu 55 (etesi bhaMte ! jIvANaM) hai sAvan / // vAmA (jahaNNeNaM ekkeNa vA dohiM vA tIhiM v| ukkoseNaM ahiM vA AgarisehipakaremANANaM) 45nya se, meM mathavA trazu mane aSTa mA mAo daa2| ma 42vAvANAsabhA (kayare kayare hito) aura nAthI (appA vA vahuyA vA tullA vA visemAhiyA vA) a5, ghaNA, tulya agara vizeSAdhika che ? (goymaa| sabatyovA jIvA) gautama ! madhAcI maach| 71 (jAtinAma Page #1186 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1152 prahApamAsUtre gaH prakurvantaH saMgdayeya guNAH, paDUbhigakarSaH prakurvantaH saMkhyeyaguNAH evaM paJcabhiH saMkhyeyaguNAH, caturbhiH saMkhyeyaguNAH, tribhiH saMkhyeyaguNAH, dvAbhyAM saMkhyeyaguNAH, ekena AkarSaNa pravarvantaH saMkhyeyaguNAH. evam etena amilA pena yAvatanubhAvanAmanidhattAyuSyam , evam ete paDapi alpavahutvadaNDakA jIvAdikA bhaNitavyAH, iti prajJApanAyAM vyutkrAntikaMpadaM papThaM samAptam / / mANA) ATha AkarSoM se bAMdhane vAle haiM / (sattahiM AgarisehiM pakaremANA saMkhejjaguNA) sAta AkarSoM se bAMdhane vAle saMkhyAtaguNA haiM / (chahiM AgarisehiM pakarebhANA saMkhejjaguNA) chaha Akarpo se bAMdhanevAle saMkhyAtaguNA haiM / (evaM paMcahiM saMkhijjaguNA) pAMca AkarSoM se vAMdhane vAle saMkhyAtaguNA (cauhi saMgvijjaguNA) cAra se bAMdhane vAle saMkhyAta. guNA (tIhi saMkhenaguNA) tIna se cA~dhane vAle saMkhyAtaguNA (dohiM saMkhijjaguNA) do se bAMdhane vAle saMkhyAtaguNA (egeNaM AgarisaeNaM pagaremANA saMkhejjaguNA) eka Akarpa se vAMdhane vAle saMkhyAtaguNA haiN| (evaM) isa prakAra (eteNaM abhilAveNaM) isa abhilAya se (jAva aNubhAga nAmanihattAuyaM) yAvat anubhAga nAmanidhattAyu kA baMdha karate |(evN ete chappiya appAvahudaMDagA) isa prakAra ye chahA~ alpa bahatva saMbaMdhI daMDaka (jIvAdIyA bhANiyavvA) jIva se AraMbha karake kahane cAhie (iti paNNavaNAe vakkaMtiyapayaM chaTuM samattaM) isa prakAra prajJApanA meM vyutkrAnti nAraka chaThA pada samApta huA // 16 // nihattAuya) aala nAma nittAyune (ahiM AgarisehiauMpakaremANA) 18 mAthA mAMdhavAvA che. (sattahiM AgarisehiM paremANA saMkhejjaguNA) sAta 25 thI mAMdhA vA yAtagaNa cha (chahiM AgarisehiM pakaramANA saMkhejjaguNA) cha 4 thI mAMdhAvaNA sadhyAta che (evaM paMcahi saMkhijaguNA) pAMya sAthI mAdhavAvANA jyAta che (cauhi saMkhijaguNA) yArathI mAMdhavA sabhyAta // (tihi saMkhejaguNA) RguthI pApA sabhyAta AlA (dohiM saMkhijja gaNA) methI mAMdhA sadhyAtA cha. (egeNaM AgariseeNaM pakaremANA saMkhejjaguNA) me4 mA45 thI mAMdhA sadhyAtamA che. (evaM) se prAre (eteNaM abhilAveNaM) 24. anisAthI (jAva aNubhAganAmanihattAuyaM) yAvat manubhAga nAma nidhttaayune| 55 42 che (evaM ete chappiya appA bahudaMDagA) mA zrAre mA 7 55 hutva sapA 44 (jIvAdIyA bhANiyavvA) 4thI mAra ma zana. 4 madhye (iti paNNavaNAe vakaMtiya payaM chaTuM samattaM) mA 42 prjnyaapnAmAM vyutkAti nAmaka chaThuM pada samApta thayuM che 16 Page #1187 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1153 % D D - - prameyayodhinI TIkA pada 6 sU.16 AyubandhanirUpaNam TIkA- pUrva yad bhAgAvazeSo'nubhUyamAna bhavAyupi jIvAH pAramavikAyupyaM badhnanti tatprakAraM nairayikAdidaNDaka krameNa marUpayitumAha-'kai viheNaM bhaMte ! AuyavaMdhe paNNatte ?' gautamaH pRcchati-he bhadanta ! katividhaH khalu AyupyavandhaH prajJaptaH ? bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'chavihe AuyavaMdhe paNNatte paDvidhaH AyupyabandhaH vajJaptaH, 'taM jahA' jAtinAmanihattAue' tadyathA-jAtinAmanidhattAyuSyam 1, 'gatinAmanihattAue' gatinAsanidhattAyupyam 2, 'ThitiNAmanihattAue' sthitinAmanidhattAyuSyas3, 'ogANAnAmanihattAue' avagAhanAnAmanidhattAyupyam4, 'paesanAmanihattAue' pradezanAmanidhattAyuSyam 5, 'aNubhAvanAmanihattAue' anubhAvanAmanidhattAyupyam6, tatra jAtiH-ekendriyAdirUpA ___TIkArtha-isase pUrva yaha pratipAdana, kiyA gayA thA ki vartamAna meM bhogI jAne vAlI Ayu kA kitanA bhAga zeSa rahane para jIva AgAmI sava kI Ayu kA bandha karate haiM ? aba yaha nirUpaNa kiyA jAtA hai ki jIva kitane prakAra kI parasava saMbaMdhI Ayu bAMdhate haiM ? daNDakakama se yaha batalAyA jAtA hai| gautamasvAmI-prazna karate haiM-bhagavan ! AyuSya kA bandha kitane prakAra kA kahA gayA hai ? bhagavAna-gautama! AyuSyabandha chaha prakAra kA kahA gayA hai, vaha isa prakAra hai-(1) jAtinAmanighattAyu (2) gatinAmanighattAyu (3) sthitinAma nidhattAyu (4) avagAhanA nAmanidhattAyu (5) pradezanAmanidhattAyu aura (6) anubhAva nAmanidhattAyu / ____ ekendriya Adi rUpa pAMca prakAra kI jAtI hai, vaha nAma arthAn TIkAtha-AnA pahelA A pratipAdana karyuM hatu ke vartamAnamAM gavAtAAyune keTalo bhAga zeSa rahetAM jIva AgAmI bhavanA Ayune baMdha kare che? have te nirUpaNa karAya che ke jIva keTalA prakAranA parabhava saMbadhI Ayune bAdhe che? daDakakame A batAvAya che : zrI gautamasvAmI prazna kare che -he bhagavan ! AyuSyanA badhe keTalA prakAranA kahelA che ? zrI bhagavAna -he gautama Ayuba dha cha prakAranA kahelA che, te A prakAre che-(1) jatinAmaniyattAyu (2) gatinAmanidhattAyu (3) sthitinAma nidhattAyu (4) avagAhanA nAma nidhattAyu (5) pradezanAdhinnAyu (6) ane anubhava nAma nidhattAyu ekendriya Adi rUpa pAMca prakAranI jAti che te kAma arthAt nAma pa0 145 Page #1188 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1154 prazApanAstre paJcaprakArA saiva nAma-nAmakarmaNa uttaraprakRtivizeSarUpaM jAtinAma tena saha nidhattaMnipiktaM yadAyustajAtinAmanidhattAyuH, nipekazca kramapudgalAnAmanubhavanArya racanArUpo vodhyaH, racanA tu 'mottRNasagamavAhaM paDhamAiTiIe bahutaraM davyaM / / sise visesahINaM jA ukkosaMti ukkosA // 1 // ch|yaa-muktvaa svakIyAmavAdhAm (avAdhAkAle nAnubhavaiti na tatra dalikaracanA) prathamAyA (jaghanyAyAmantarmuhurtarUpAyAM sthitau bahutaraM dravyam (ekAkarpagRhIteSvapi dalikeSu bahanA jaghanyasthitinAmeva bhAvAt ) zepAyAm (samayAvadhikAntamuhartAdikAyAM) vizepahInam , evaM yAvad kRSTAM sthitimutkRSTataH (vizepahInaM-sarvahInaM dalikaM bhavati) evaM gati narakagati tiryaggatimanuSyagati devagati bhedAccaturvidhA, seva nAma gatinAma tena saha nidhattaM nipiktam-AyurgatinAmanidha nAma karma kI uttara prakRti hai / usake sAtha nighatta arthAt nipikta Ayu jAtilAmanidhattAyu kahalAtI hai| anubhava karane ke lie karmapudgaloM kI racanA vizeSa jo hotI hai, use nipeka kahate haiN| vaha racanA isa prakAra hotI hai-apane abAdhAmAla ko choDakara / kyoM ki abAdhA kAla meM anubhava nahIM hotA, ataH usameM karmadalikoM kI racanA nahIM hotI, prathama arthAt antarmuharta pramANa jaghanya sthiti meM bahutara dravya hotA hai / eka AkarSa meM grahaNa kie hue dalikoM meM bahuta -se jaghanya sthitivAle hI hote haiN| zepa sthiti eka samaya adhika antamuhatta pramANa Adi meM vizeSa kama dravya hotA hai, isI prakAra utkRSTa sthiti meM utkRSTataH vizepa kama-sabase kama dalika hote haiN| gati ke cAra bheda haiM-nArakagati, tiyaMcagati, manuSyagati aura karmanI uttara prakRti che. enA sAthe nidhatta arthAtu niSikta Ayu jAtinAma nidhattAyu kahevAya che anubhava karavAne mATe kamapugalanI racanA vizeSa ja thAya che, tene nipeka kahe che. te stranA A prakAre thAya che-pitAnA abAdhAkALane cheDIne kemake abAdhAkALamAM anubhava nathI thato tethI temAM kamalikanI racanA nathI thatI prayama (antamuhUrta pramANa jaghanya sthitimAM vizeSAdhika dravya hoya che (eka AkarSamAM grahaNa karelA dalimA ghaNI jaghanya sthiti ja heya che), zeSa sthiti (eka samaya adhika attamuhUrta pramANa Adi)mAM vizeSa eNuM dravya hoya che, e ja rIte utkRSTa sthitimAM utkRSTata vizeSa ochuMbadhAthI ochuM dalika hoya che) gatinA cAra bheTa che-narakagati, tiryaMcagati, manuSyagati ane devagati Page #1189 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 6 sU.16 AyubandhanirUpaNam 1155 tAyuH sthitirAyuH karmAnubhavalakSaNA yAvattena bhavena sthAtavyaM tatpradhAnaM nAmasthitinAma yad yasmin bhave udayabhAgagatamavasiSThate tad gatijAti zarIrapaJcakAdi vyatiriktam sthitinAmavodhyamityAzayaH tena saha nidhattaM-nipiktam AyuH sthitinAmanidhattAyuH evam - avagAhate pravizati yasyAM jIvaH sA'vagAhanA - audArikAdizarIram, tasya nAma - audArikAdizarIra nAmakarma avagAhanAnAma tena saha nidhattaM nipiktam AyuH avagAhanAnAmanidhattAyuH, evameva pradezAH karmaparamANu rUpAH, te ca pradezA saMkramato'pi anubhUyamAnAH parigRdyante, tatpradhAnaM nAmapradezanAma, tathA ca yad yasmin bhave pradezato'nubhUyate tatpradezanAmeti phalitam, devagati, tadrUpa nAmakarma ko gatinAma kahate haiM usake sAtha nidhatta arthAt niSikta Ayu gatinAmanivattAyu kahalAtI hai / amuka bhava meM sthita rahanA sthiti hai, usakI pradhAnatA vAlA nAma sthitinAma kahalAtA hai / jo jisa bhava meM udaya ko prApta rahatA hai, vaha gati, jAti tathA pAMcoM zarIroM se bhinna sthitinAma samajhanA caahie| usa sthitinAma ke sAtha nighata arthAt niSakta Ayu ko sthitinAma nighattAyu kahate haiM isI prakAra jisameM jIva avagAhana kare use avagAhanA samajhanA cAhie arthAt audArika Adi zarIra / unakA nirmANa karane vAlA zarIra nAma karma aSaNAhanAnAmakarma kahalAtA hai / usake sAtha nidhatta Ayu ko avagAhanAnAmanidhatta Ayu kahate haiM / pradeza kA artha hai karmaparamANu ve pradeza saMkrama se bhI bhoge jAne vAle grahaNa kiye jAte haiM / unakI pradhAnatA vAlA nAma pradezanAma kahalAtA hai / isa kA phlitarUpa nAmaka ne gatinAme kahe che. tenI sAthe nidhatta arthAt niSikta Ayu gati nAma nidhattAyu kahevAya che. amukabhavamAM sthita rahevuM te sthiti che, tenI pradhAnatA nAma sthitinAma kahevAya che. je, je bhatramAM udayane prApta rahe che, te gati, jAti tathA pAMce zarIrathI bhinna sthiti nAma samajavu joie, e sthiti nAmanA karmInI sAthe nidhatta arthAt niSikta Ayune sthitinAma nidhattAyu kahe che. eja prakare jemAM jIva avagAhanA kare tene avagAhanA samajavI joie arthAt audArika Adi zarIra temane nirmANa karanArA zarIra nAmakama avagAhanA nAma kahevAya che. tenI sAthe nidhatta Ayun avagAhanA nAma nidhattAyu kahe che. pradezanA a che ka paramANu. tee pradeza sakramathI paNa bhegavAtA grahaNa karAya che. temanI pradhAnatAvALA nAma pradeza nAma kahevAya che. tenA phalitAtha A che ke je, je bhatramAM pradezathI bhegavAya Page #1190 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre 1156 etAvatA vipAkodayamaprAptamapi nAmaparigRhItaM bhavati, tena pradezanAmnA saha nidhattamAyuH pradezanAmanivattAyuH tathA anubhAvo vipAkaH sa ca prakRSTAvastho gRhyate tatpradhAnaM nAma - anubhAvanAma, tathA ca yad yasmin bhave tIvravipAkam nAmakarmAnubhUyate yathA nairayikAyuSi - azubhavarNagandharasaspargopaghAtAnA devaduH svarAyazaH kIrttyAdinAmAni tadanubhAvanAma, tena saha nivattaM niSktiM AyuralubhAvanAmanidhattAyuH tatrAH karmaprAdhAnyakhyApanArtham jAtyAdinAmakarmANi AyurvizeSaNAni bodhyAni, yato nArakAdyAyuruvaye sati jAnyAdinAmakarmaNAmudrayAM bhavati, nAnyayeti AyuSaH prAdhAnyaM bhavati gautamaH pRcchati - 'nerayANaM bhaMte ! kavi de Ayace paNNatte' ? nairayikANAM khalu bhadanta ! katividhaH AyuSyavandhaH prajJaptaH ? tArtha yaha ki jo jisabhava meM pradezoM se bhogA jAtA hai, vaha pradezanAma kahalAtA hai / isase vipAkodaya ko prApta bhI nAma kA grahaNa ho jAtA hai / usa pradezanAma ke sAtha nighata Ayu ko pradezanAmanidha tAyu kahate haiM | anubhAva kA artha vipAka hai| yahAM prakRSTa avasthA vAlA vipAka hI grahaNa kiyA jAtA hai / usakI pradhAnatA vAlA nAma anubhAvanAma hai| ataeva jisa bhava meM jo tIvra vipAka vAlA nAmakarma bhogA jAnA hai, vaha anubhAvanAsa kahalAtA hai, jaise naraka meM azubha varNa, gaMdha, rasa, sparza upaghAta, anAdeya, duHsvara ayazaHkIrtti Adi / isa anubhAva nAma ke sAtha nighatta Ayu anubhAvanAmanidhattAyu kahalAtI hai / Ayu karma kI pradhAnatA prakaTa karane ke lie jAti nAma karma Adi bhI Ayu ke vizeSa rUpa meM kahe gae haiN| kyoMki nAraka Adi kI Ayu udaya hone para jAninAmakarma Adi kA udaya hotA hai anyathA nahIM, ataeva Ayu kI pradhAnatA hai / che, te pradezanAma kahevAya che. tenAthI vipAkeyane prApta nAmanu grahaNa thaI jAya che. e pradeza nAmanI sAthe niyatta Ayune pradeza nAma nidhattAthu kahe che. anubhAvanA artha vipAka che. ahIM prakRSTa avasthAvALA vipAka ja grahaNu karAya che. tenI pradhAnatAvALA nAma anubhAva nAma che tethI ja je bhavamAM je tIvra vipAkavALu nAma kama bhegavAya che te anubhava nAme kahevAya che, jema narama azula varSA gaMdha, rasa, sparza, upaghAta, anAheyahuHsvara, ayaza DIrtI vigere. A anubhAva nAmanI sAthe nidhatta Ayu anumAva nAma nidhattAyu kahevAya che. ANunI pradhAnatA pragaTa karavA mATe jAti nAma kama Adi paNa AyunA vizeSaNa rUpamA kahevAyelA che kemake nAraka AdinI AyunA udaya thatAM jAti nAma karmAM Adine udaya thAya che, anyathA nahi tethI ja AyunI pradhAnatA che. zrI gautamasvAmI prazna kare che:-he bhagavan ! nAra chavAnA Ayuanya Page #1191 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1157 pramaiyaghodhinI TIkA pada 6 sU. 16 AyukndhanirUpaNam bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'chabihe AuyavaMdhe paNNatte' nairayikANAM paDUvidhaH AyuSyavandhaH prajJaptaH, 'taM jahA'-jAtinAmanihattAue, gatiNAmanihattAue, ThiviNAmanihattAue, ogAhaNaNAmanihattAue, padesaNAmanihattAue, aNubhASaNAmanihattAue' tadyathA-jAtinAmanidhattAyuSyam gatinAmanidhattAyupyam , sthitinAmanivattAyuSyam , avagAhanAnAmanidhattAyuSyam , pradezanAmanivattAyupyam , anubhAvanAmanidhattAyuSyam , etadrUpo vandho vodhyaH, 'evaM jAva vemANiyANaM' evam upayukta nairayikarItyA, yAvat-amurakumArAdi bhavanapati-pRthivIkAyikAdi paJcakendriyavikalendriyapazcendriyatiryagyonikamanuSyavAnavyantarajyotiSyamAni - kAnAM pUrpoktanAtinAmanidhattAyuSyAdipaDvidhaH AyupyavandhaH prajJapta ityarthaH / ____ atha jAtigatyAdinAmaviziSTamAyuH katibhirAkarvanAtIti jijJAsayA gautama prazna karate haiM-bhagavan ! nAraka jIvoM kA Ayubandha kitane prakAra kA kahA gayA hai ? bhagavAn uttara dete haiM-gautama ! nArakoM kA Ayuvandha chaha prakAra kA kahA gayA hai vaha isa prakAra hai-jAtinAsa nidhattAyu gatinAmanidhattAyu sthitinAmanidha tAyu avagAhanA nAmanidhattAyu, pradezanAmanidhattAyu aura anubhAvanAmanidhattAyu, isI taraha vaimAnikoM taka kaha lenA cAhie arthAt asurakumAra Adi bhavanapatiyoM kA pRthvIkAya Adi pAMca ekendriyoM kA tIna vikalendriyoM kA pacendriya nirthacoM kA, manuSyoM kA, vAnavyantaroM kA, jyotiSka devA kA aura caimAnikoM kA Ayubandha bhI ukta prakAra se chaha bAraha kA hai| ___ aba yaha prarUpaNA kI jAtI hai ki jAti gati Adi se viziSTa keTalA prakAranA kahelA che? zrI bhagavAna uttara Ape che-he gautama ! AyubanyuM che prakAranA kahelA che te A rIte cheH-jAti nAmanidhattAyu,gatinAmanidhattAyu sthitinAmanidhattAyuM, avagAhanAnAmanidhattAyu, pradezanAmanidhattAyu, anubhAvanAmanidhattAyu. e rIte vaimAnike sudhI kahI levA joie. arthAt asurakumAra Adi bhavanapatinA , pR pIkAya Adi pAca ekendriyanA, traNa vikelenTinA, paMcendriya tiryaMconA manuSyanA, vAna5ttarAnA, tiSka devonA vaimAnikenA Ayubandha paNa ukta prakArathI cha prakAranA che. have te prarUpaNa karAya che ke jAti gati adiyI viziSTa aNune jIva Page #1192 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1158 prazApanAstre jIvAdi daNDakakrameNa-prarUpayitumAha-'jIvANaM bhaMte !jAtinAmanihattAuyaM katidi AgarisehiM pagare ti' ? he bhadanta ! jIvAH khalu jAtinAmanidhattAyuSyaM katibhirAkapaH prakurvanti, vananti ? tatra Akohi tathAvidha prayatnena karmapudgalo pAdAnarUpo vodhyaH, bhagavAn Aha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNa ekeNa vA, dohi vA, tIhiM vA, ukoseNaM arhi' jaghanyena ekena vA AkaNa, dvAbhyo vA AkarpAbhyAm , tribhirvA AkaH, utkRSTena apTabhirAkapaH jIvAH jAtinAmanidhattAyuSyaM vadhnanti, yathA gorjalaM pibantI bhayena punaH punarAdhoTayati tathaiva jIvo'pi yadA tIvraNa AyupyabandhAdhyavasAyena jAtinAmanidhattAyupyaM gatinAmanidhattAyuSyAdikaM vA vadhnAti tadA ekena mandena dvAbhyAM tribhirvA mandatareNa tribhizcaturbhirvA mandatamena paJcabhiH paDUbhiH saptabhiraSTa bhirvA Akarpa badhnAti ityAzayaH, atrAyupA sahabadhyamAnAnAmeva jAtyAdinAmnAmAkarSaniyamo vodhyaH, na Ayu ko jIva kitane Akarpo se vAMdhatA hai ? gautama prazna karate haiM-he bhagavana ! jIva jAti nAmanidhattAyu ko kitane AkarSoM se vAMdhate haiM ? vizeSa prakAra ke prayatna se karmapudgaloM ko grahaNa karanA AkarSa kahalAtA hai| bhagavAna-gautama ! jaghanya eka, do athavA tIna AkarSoM se aura utkRSTa ATha Akarpo se jIva jAtinAmanidhattAyu kA bandha karate haiN| jaise jala pItI huI gAya bhaya ke kAraNa punaHpunaH AdhoTana karatI hai-ghuTa lenI haiM, usI prakAra jIva bhI jaba Ayuvandha saMbaMdhI tIvra adhyavasAya se jAti nAmanidhattAyu kA bandha karatA hai, taba eka manda AkarSa se, yA do tIna sandatara athavA tIna-cAra mandatama athavA pAMca, chaha sAta yA ATha Akarpo se bAMdhatA hai / yahAM yaha bAta dhyAna keTalA AkarSothI bAMdhe che? zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavan ! jIva jAti nAma nidhattAyune kayA AthI bAMdhe che? vizeSa prakAranA prayatnathI karmapadugalane grahaNa karavuM te AkarSa kahevAya che? zrI bhagavAna - gautama! jaghanya eka, be athavA traNa AkarSothI ane utkRSTa yAvatu ATha AkarSothI jIva jAti nAma nidhattAyu bandha kare che. jema pANI pItI gAya bhayanA kAraNe punaH punaH A ghaTana kare che ghUMTaDA le che eja prakAre jIva paNa jyAre Ayubandha saMbaMdhI tIvra adhyavasAyathI jAtinAma nidhattAyano bandha kare che. tyAre eka manda AkarSathI agara be-traNa mandatara athavA traNa cAra mandatama athavA pAMca, cha, sAta agara ATha AkarSothI bAMdhe Page #1193 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 6 sU.016 AyuvandhanirUpaNam ___1159 zepakAlam , kAsAMcit prakRtInAM dhruvabandhinItvAt , anyAsAM parAvartamAnatvAt pracurakAlamapi dhanyasaMbhapenAkaniyamAbhAvAt , gautamaH pRcchati 'neraiyANaM bhaMte ! jAtinAmanihattAuyaM katihi AgarisehiM pagare ti ? he bhadanta ! nairayikAH khalu jAtinAmAnidhattAyuSyaM katibhirAphaH prakurvanti vadhnanti, bhagavAn Aha'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM ekkeNa vA dohiM vA, tIhi vA, ukoseNaM ahiM' jaghanyena ekena bA, dvAbhyAM vA, tribhirvA, utkRSTena yAvam-apTa bhirAkaH nairayikAH jAtinAmanidhattAyupyaM vadhnanti, 'evaM jAva vemANiyA' evamnairayikavadeva yAvat-asurakumArAdi bhavanapatayaH, pRthivIkAyikAyekendriyAH, vikalendriyAH paJcandriyatithagyonikAH, manuSyAH, vAnavyantarAH jyotiSkAH, vaimAnikAca jaghanyena ekena vA dvAmyAM vA tribhirvA utkRSTena aSTa bhirApaH meM rakhanI cAhie ki Ayu ke sAtha bAMdhane vAle jAtinAla Adi meM hI AkarSa kA niyama hai, zeSa kAla meM nahIM / koI koI prakRtiyAM dhruva bandhinI hotI hai, koI parAvartamAna hotI haiN| unakA baluta samaya taka bhI bandha saMbhava hone se AkarSoM kA koI niyama nahIM hai| ___ gautama-he bhagavan ! nAraka jIva kitane Akarpo se jAtinAma nidhattAyu kA bandha karate haiM ? bhagavAn-he gaulama ! jaghanya eka, do athavA tIna AkarSoM se, 'utkRSTa yAvat ATha AkarSo se nAraka jAtinAmanidhattAyu kA baMdha karate haiN| nArakoM ke samAna hI avanapatiyoM, pRthvIkAyika Adi ekendriyoM cikalendriyoM, paMcendriya tiyaMcoM, manuSyoM, vAnavyantaroM, jyotirko aura vaimAnikoM ke viSaya meM bhI kaha lenA cAhie arthAt che, ahIM e vAta dhyAnamAM rAkhavI joIe ke AyunI sAthe bAdhavAvALA jAti nAma AdimAM ja AkarSa niyama che, zeSakALamAM nathI. koI koI prakRti dhruva bandhanI hoya che. keI parAvartamAna hoya che. teone ghaNu samaya sudhI paNa bandhane sa bhava hovAthI Ane keI niyama nathI zrI gautama svAmI -bhagavad ! nAraka jIva keTalA AkarSothI jAti nAma nidhattAyune bandha kare che? zrI maghavAna:-gautama | dhanya me ge athavA na mAthI , Bree yAvata ATha AkarSothI nAraka jAtinAma nighattAyuno bandha kare che. nAranI jemaja bhavanapati, pRthvIkAyika Adi ekendriya, vikalendriya paMcendriya. tirya, mana, vanavyantara, tiSka ane vamAnikenA viSayamAM paNa kahevuM joIe, arthAta e badhA jIva jaghanya eka be athavA traNa ekathI Page #1194 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prApanAsUtre jAtinAmanidhacAyuSyaM badhnanti evaM ganinAmanihatAu vi, ThitINAmanittAue vi' evam jAtinAya nivattAyupyavat, gatinAmanidhattAyupyamapi, sthitinAmanidhattAyuSyamapi 'ogAhaNANAmanihattAue vi' avagAhanAnAmanidhatvAyuSyamapi, 'padesanAmanihattAue vi' pradezanAmanidhattAue vi' pradezanAmanidhattAyuSyamapi, aNubhAvanAmanihacAue vi' anubhAvanAmanidhatvAyuSyamapi nairayikAdivaimAnikAntAjIvA jaghanyena ekena vA dvAbhyAM vA, tribhirvA, utkRpTena apTabhirApaiH badhnanti ityAzayaH, 1160 atha pUrvopavidhAyupavandhaka jIvAnAmalpabahutvavaktavyatAM grarUpayannAha - 'eteliNaM saMte ! jIvANaM jAtinAmanihattAuyaM jahaNeNaM ekkeNa vA, dohiM vA, havA, kose ahi Agarimehi paremA NANaM katare katareddito appA vA bahuyA vA, tullA vA visesAhiyA vA ?' gautamaH pRcchati - he bhadanta ! eteSAM khalu pUrvoktAnAM jIvAnAM jAtinAmanidhattAyuSyaM jaghanyena ekena vA, dvAbhyAM vA, ye saba jIva bhI javanya eka, do athavA tIna AkapoM se evaM utkRSTa ATha AkarSo se jAtinAmanivattAyu kA bandha karate haiM / isI prakAra gati nAmanidhattAyu, sthitinAmanidhattAyu avagAhanAnAmanidhasAyu pradezanAnanittAyu aura anubhAvanAmanidhattAyu kA bhI jaghanya eka, do, tIna aura utkRSTa ATha AkarSo se bandha karate haiM / pUrvokta chaha prakAra kI Ayu ke bandhaka jIvoM kA alpa bahutva kahate haiM gau-he bhagavan ? jAtinAmanidhatta Ayu ko jaghanya eka, do yA tIna AkarSo tathA utkRSTa ATha AkarSo se vadhane vAle jIvoM meM kauna kisase alpa bahuta tulya yA viSepAdhika haiM ? temaja utkRSTa ADe AkaSothI jAtinAma nidyattAyunA badha kare che. eja prakAre gatinAma nidhattAyu, sthiti nAma vidhattAyu; avagAhanAnAma nighattAyu, pradeza nAma nidhattAyu ane anubhAvanAma nidyattAyunA paNa jaghanyaeka, be traNa ane utkRSTa ATha AkarSAthI anya kare che. e pUrvokta cha prakAranA AyunA khadhaka jIveAnA apamahatvanA viSayamAM trakAra kahe che zrI gautama svAmI bhagavan ! jAtinAma nidhattAyunA jaghanya eka e agara traNa AkarSoM tathA utkRSTa ATha AkaSaeNthI khAdhavAvALA jIvAmAM kaN kAnAthI alpa ghaNA, tulya agara vizeSAdhika che ? Page #1195 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 6 sU.16 AyuSandhanirUpaNam tribhirvA utkRSTena aSTabhirAkaH prakurvatAm-vadhnatAm madhye katare jIvAH katare myo jIvebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavanti, bhagavAn Aha-'goyamA ! he gautama ! 'savvatthovA jIvA jAtinAmanihattAuyaM aTTahi Agarisehi pakaremANA' sarvastokA:-sarvebhyo'lpA jIvAH jAtinAmanidhattAyupyam aSTabhirAkaH prakurvantaH-vadhnanto bhavanti temyaH-'sattahi Agarisehi pakaremANA saMkheja guNA' saptabhirAkaH jAtinAmanidhattAyupyaM prakurvantaH, vanantaH saMkhyeyaguNA bhavanti, temyo'pi 'chahi Agarisehi pakaremANA saMkhejjaguNA' paDbhirAka: ja.tinAmanidhattAyuSyaM prakurvantaH-badhnantaH saMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi-'evaM paMcahi saMkhejjaguNA' evam pUrvoktarItyA paJcabhirAkaH jAtinAmanidhattAyuSyaM prakurvantaH saMkhyeyaguNA bhavanti tadapekSayApi 'cauhi saMkhijjaguNA' catubhirAkaH tathAvidhAyuSyaM prakurvantaH saMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo 'pi-'tihiM saMkhejjaguNA' tribhirAkaH pUrvoktAyupyaM prakurvantaH saMkhyeyaguNA bhavanti, temyo'pi 'dohi saMkhejaguNA' dvAmyAmAkAmyAmuktAyupyaM vanantaH saMkhyeyaguNA bhavanti, tebhyo'pi-'egeNaM AgariseNaM pagaremANA saMkhejaguNA' __ bhagavAn gautama ! saba se kama jIva jAtinAmanidhattAyu ko ATha AkarSoM se bAMdhane vAle haiN| sAta AkarSoM se bAMdhane vAle unakI apekSA saMkhyAtaguNA adhika hai, chaha AkarSoM se bAMdhane vAle unase bhI saMkhyAtaguNA adhika haiM, pAMca AkarSo sevAMdhane vAle unase saMkhyAtaguNA adhika haiM, cAra AkarSoM se bAMdhane vAle unase saMkhyAtaguNA adhika haiM tIna AkarSoM se bAMdhane vAle unase saMkhyAtaguNA adhika haiM, do AkarSo se cAMdhane vAle unase saMkhyAtaguNA adhika haiM aura eka AkarSa se bAMdhane vAle unase saMkhyAtaguNA adhika haiN| zrI bhagavAna -gautama ' badhAthI ochA jIva jAtinAma nidhattAyunA ATha AkarSothI bAdhavAvALA che, sAta AkarSotho bAdhavAvALA temanI apekSAe saMkhyAtagaNA adhika che. AkathI bAMdhavAvALA temanAthI paNa saMkhyAtagaNa adhika che. pAca AkarSothI bAdhavAvALA temanAthI paNa saMkhyAta gaNuM adhika che, cAra AkarSothI bAMdhavAvALA temanAthI saMkhyAtagaNuM adhika che, traNa AkarSothI bAMdhavAvALA temanAthI saMkhyAlagaNA adhika che, be AkarSothI bAMdhavAvALA temanAthI saMkhyAtagaNa adhika che ane eka AkarSathI bAMdhavAvALA temanAthI paNa saMkhyAtagaNuM adhika che. Page #1196 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1262 prabhApamA ekena AkarpaNoktAyupyaM prakurvantaH saMkhyeyaguNA bhavanti 'evaM eteNaM abhilAveNaM jAva aNubhAvanihattAuyaM' evam-uktarItyA, etena pUrvoktena abhilAvena yAvat gartinAmanidhattAyupyam , sthitinAmanidhattAyupyam avagAhanA nAmanidhattAyupyam, pradezanAmanidhattAyupyam anubhAvanAmanidhattAyupyaM ca vanatAM jIvAnAmapi alpabahutvamavaseyam 'evaM ete chappiya appAvahudaMDagA jIvAdIyA bhANi yavyA' evamuktarItyA, ete pUrvoktAH paDapi alpavahutvadaNDakA jIvAdikA bhaNitavya:vaktavyAH 'iti paNNavaNAe varkatiyapayaM cha8 smttN'| itizrI vizvavikhyAta-jagavallama-prasiddhavAcakrapaJcadazabhApAkalita-lalita kalApAlApakAvizuddhagadyapadyAnaikagranthanirmApaka-bAdimAnamardaka-zrIzAhU chatrapatikolhApurarAjapradatta-'jainazAstrAcArya-padavibhUSitakolhApurarAjaguru-bAlabrahmacAri jainAcArya jainadharmadivAkarapUjyazrI-ghAsIlAla-prativiracitAyAM zrI prajJApanAsUtrasya prameyavodhinyAgvyAyAM vyAkhyAyAM // papThaM vyutkrAntipadaM samAptam / / ___ isI prakAra kA alpabahutva gatinAmanighattAyu, sthitinAmanidhattAyu, avagAhanA nAma nighattAyu, pradezanAmanidhattAyu aura anubhAva nAmanighattAyu ko bAMdhane vAloM kA jAna lenA cAhie / isa prakAra: alpa bahutva saMbaMdhI ina chahoM daMDakoM ko jIva se AraMbha karake kaha lenA caahie| zrI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAla vrativiracita prajApanA satra kI prameyavodhini vyAkhyA meM // chaThA vyutkrAntipada samApta // 6 // A prakAre alpabaddhatva gatinAma nidhattAyu sthiti nAma nidhattAyu, ; avagAhanA nAma nidhattAyu pradeza nAma nidhattAyu ane anubhAva nAma nidhattAyu ne bAdhavAvALAone jANI levA joIe A rIte alpa bahu saMbandhI A chae daMDakene jIvathI AraMbha karIne kahevA joIe zrI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAlativiracita prajJApanA sUtranI prameyAdhinI TIkAnuM chaThuM vyutkrAMti pada samApta