Book Title: Kashyapsamhita Athva Vruddhajivakiya Tantra
Author(s): Marich Kashyap Maharshi, Girijashankar Mayashankar Shastri
Publisher: Sasthu Sahitya Vardhak Karyalay
Catalog link: https://jainqq.org/explore/032596/1
JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ mapi mArIca zakha viracita kAzyapasaMhitA athavA vRddhajIvakIyataMtra (mAraba4) | muLa sahita gujarAtI bhASAntara | biThA AmaMDAnaMdanI prasAdI sastuM sAhitya vardhaka kAryAlaya bApAse amadAvAda ane pri-samarakoTa muMbainTa jIta rUpiyA
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ maharSi mArIcakazyapa viracita kAzyapasaMhitA atha vA vRddhajIvakIyataMtra (au mA mRtya) [mULa sahita gujarAtI bhASAntara ] bhASAntarakAra : zAstrI girijAzaMkara mayAzaMkara bhikSu akhaMDAnaMdanI prasAdI saradiAhityavardhakakAryAlaya bhadapAse amadAvAda ane prinsesa sTrITa muMbaI-2 Lii rUpiyA
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMvata 2026 ; AvRtti 1 lI : sane 1970 [ sarva hakaka prakAzaka saMsthAne svAdhIna che. ] x x mudraka ane prakAzaka : tribhuvanadAsa 50 Thakkara, catuM sAhitya mudraNAlaya, rAyakhaDa : bhadra : amadAvAda-1
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________ ni vedana AyurvedanA prAcIna graMtha kAzyapasaMhitAnuM mULa zloko sAthenuM bhASAMtara saMsthA taraphathI prasiddha karatAM amane AnaMda thAya che. kAzyapasaMhitA e Ayuvedano eka atyaMta prAcIna graMtha che. A graMtha caraka tema ja sukRtanI barAbarIne manAya che. kALe karIne ApaNA aneka prAcIna Ayurvedika tema ja anya upayogI dhArmika graMthe nAza pAmyA che. te paikI keTalAka graMtho vakhatovakhata maLI AvyA che, temAM kAzyapasaMhitA paNa eka che. te nepALamAMthI jarjarita tathA khaMDita svarUpe maLI Avela che; chatAM te ApaNe AyurvedabhaMDAranI amUlya saMpatti samAna che. kemake AyurvedanA anya graMtha karatAM AmAM bALakanA roga tema ja strIonA rAgonI cikitsA pradhAnapaNe darzAvavAmAM AvI che. te khaMDita graMtha uparathI caukhaMbA-saMskRta-sIrija, vArANasI taraphathI hiMdI TIkA uparAMta saMskRta uddaghAta sahita kAzyapa saMhitAno graMtha saM. 2010 mAM prasiddha thayelo che. e upadaghAtanA lekhaka prasiddha vidvAna rAjaguru zrI hemarAjajI che. temaNe upadaghAtamAM bhAratIya Ayurvedane gauravapUrNa itihAsa ane teno vikAsakrama pUba vigatathI darzAvyo che. tema ja AyurvedanA mukhya graMtha ane tenA AcAryo viSe paNa temAM sArI mAhitI ApI che. A ItihAsa jhINavaTabharI vigatavALA ane mahatvapUrNa hoI A graMthamAM pUrepUro lIdho che, tema ja Ayu'rvedanI zikSaNasaMsthAomAM A ItihAsane pAThyagraMtha tarIke rAkhavAmAM Avela heI A saMsthAe tene "Ayurvedano ItihAsa" nAmathI judA pustakarUpe paNa prasiddha karela che. A graMthamAM sUtrasthAna vagere sthAnanA tema ja adhyAyonA kramAMka mULa graMtha pramANe ja rAkhyA che. chatAM keTalAka adhyAyamAM saraLatA khAtara lokenA anukrame naMbara ApyA che. chelle khilasthAnamAM mULa graMthamAM 25 adhyAye jaNAvyA che
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________ paraMtu 18 pachInA adhyAyano 19-20 adhyAyamAM samAveza karI laI saLaMga adhyAyo gaNI laIne tene bAvIsa adhyAya sudhIne krama Apyo che. graMthanI chevaTe A graMthanI prAcInatA darzAvatuM pariziSTa ApyuM che. A graMtha gujarAtImAM pahelI ja vAra prasiddha thAya che. A agAu A saMsthA taraphathI AyurvedanI mULabhUta saMhitAe suzruta, caraka, vAgabhaTa, bhAvaprakAza, mAdhavanidAna, sAgadhara, hArItasaMhitA vagere gujarAtI bhASAMtara sAthe bahAra paDI che, temAM A prakAzanathI ekane umere thAya che. kAzyapa saMhitAnuM A gujarAtI bhASAMtara tayAra karAvavAmAM caukhaMbA sirIja dvArA prakAzita ukta graMthane mukhyatve AdhAra levAmAM Avyo che. vivaraNa paNa te anusAra ApyuM che. te mATe e graMthanA anuvAdaka tathA prakAzaka mahAdayone ahIM AbhAra mAnavAmAM Ave che. jANatA vidyarAja zrI rasikalAla parIkhanuM graMthano paricaya ApatuM upayogI Amukha-nivedana A pachInAM pAnAmAM ApavAmAM AvyuM che, te tarapha vAcaka baMdhuonuM dhyAna doravAmAM Ave che. - AzA che ke A graMtha abhyAsI vaidyo tathA Ayurveda kaoNlejanA vidyArthIo tathA jijJAsuone khUba upayogI thaI paDaze. vallabhavidyAnagara, tA. 30-6-'70 sastuM sAhitya mudraNAlaya TrasTanA TrasTIo vatI eca. ema. paTela (pramukha)
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________ A mu kha A kAzyapa saMhitAnA racayitA kazyape Ayurvedane pAMcame veda kahyo che. ane A saMhitAne lakhIne ziSyanI paraMparA dvArA temaNe vikasAveluM AyurvedanuM A kalpavRkSa Aje paNa lokone jivADI rahyuM che. vaLI A saMhitA bAlacikitsAnA prasthAnathI yukta heIne AgavuM ja sthAna dharAve che ane vRddhajIvakanA taMtrarUpe prasiddhi pAmelI che. prAcIna tADapatranA pustakarUpe te maLI AvI hatI. temAM thoDAM ghaNAM pAnAMne lopa paNa thaI gayela che. graMthanI zarUAtamAM dazabAra adhyAye tUTaka che. aMte paNa apUrNa bhAganA 80 adhyAyamAM 25 adhyA sudhI ja maLI AvyA che. agnivezasaMhitAne jema carake pratisaMskAra karyo ane daDhagale keTalAka pheraphAra karyA che tema "vAsya" nAmanA AcArye kAzyapasaMhitAne saMkSipta svarUpa ApI vRddhajIvakanA taMtranuM pratisaMskaraNa kareluM che. A graMthamAM saMhitAkalpa nAmanA ka9pa vibhAganI aMdara pUrvane bhAga" ane tenA pachIno "uttara bhAga'- khila bhAga" ema be bhAge jovAmAM Ave che. pratisaMskAra karavAmAM vAste kevaLa khilabhAganI cejanAne ja vinAza karyo che, evuM nathI, paraMtu vRddhajIvake banAvelA AkhAye taMtrane pharI saMskAra karyo che. A saMhitAmAM ATha sthAna che, tethI Ane taMtra kahevAya che. temAM je khilasthAna che, temAM 80 adhyAyo che ane tethI A taMtrane khila sahita kahevAmAM Ave che. A mahAtaMtrane cIkanA pavitra putra jIvake prathama saMskAra karyo hatemoTA taMtrane TUMkAvIne racyuM hatuM. kaliyugamAM A taMtra deva-IcchAthI nAza pAmyuM hatuM, paraMtu "anAyAsa" nAmanA eka yakSe A taMtrane dhAraNa karI rAkhyuM hatuM. tethI vRddhajIvakanA vaMzaja buddhimAna vAce te "anAyAsa" yakSane prasanna karI A mahAtaMtrane meLavyuM hatuM. kaumArabhUtya athavA bAlataMtra A saMhitAnuM pradhAna aMga che. temAM zarUAtanAM thoDAM pAnAM mULa pratamAM nathI maLatAM. khAsa karIne emAM cATaNe ane dhAvaNa
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________ sudhAraNA e mukhya cikitsA che. AmAM phakta kASTAdi auSadhe ja vAparyA che, e rIte. kazyape mULanI cikitsA ApI che. dhAvaNanA zeAdhanakALe mAtAne mATe divasanI nidrA. apathya lakhI che. dhAvaNa vadhAravA sAva gharagaththu-dAbhaDA ane dUdha jevA IlAje batAvyA che. stana-kIlaka-je chAtI upara gAMTha thaI jAya che tene kensara kahI AkhI chAtI kADhI nakhAya che, tene badale pralepe, virecano ane pathya bhejanathI tene dUra karI zakAya che. 20mA adhyAyamAM dAMta viSe suMdara mAhitI ApI che. kAna vIMdhavAnuM paNa vaijJAnika rIte ApyuM che. sUtrasthAnamAM ja snehana ane svedanano mahimA Apyo che. bALakone veda ApavAnuM A saMhitAmAM ja che. vAtaSamAM snigdhada, kaphadeSamAM rUkSada ane vAta ane kapha banne deSa hoya te sAdhAraNa sveda Ape. bALakane ATha prakAranA veda kahyA cheH hastasveda, pradehada, nADIda, prastarada, saMkarasveda, upanAhada, avagAharveda ane parikaveda. bIjI saMhitAmAM A spaSTa nathI. saMkarasvedamAM jyAM madirAnI nIcenuM kITu lakhyuM che tyAM kAMjI vAparI zakAya. kAMjInA zekathI vA'nA sejA upara jaladIthI ArAma thaI jAya che. pathya upara khUba sarasa rIte batAvI che. khUba pAtaLuM osAmaNa pAIne pachI yavAgU pAvI. tenA vaghAramAM laviMga mUkavAnuM kahe che. ajIrNamAM kUNA kumaLA mULAnuM osAmaNa lakhyuM che. A graMthanA 311 mA pAna upara bALakanA roganAM judAM ja lakSaNe nidAna mATe varNavyAM che. 28 mA lakSaNa-adhyAya uparathI bALaka ke nIkaLaze tenuM suMdara varNana che. bIjI saMhitAmAM sUtrasthAna pachI nidAnasthAna Ave che tyAre ahIM sUtra sthAna pachI vimAnasthAna lakhyuM che. khUbI e che ke AyurvedanAM ATha aMgomAM A ja saMhitA evI che ke jeNe prathama bAlataMtra lakhyuM che. bALakanA hadayane priya evuM auSadha juduM ja lakhyuM che. AkhI cikitsAmAM khAsa mRdu auSadha vAparyA che ane bAlacikitsAne krama ane tene lagatI khAsa kriyA paNa judI ja lakhI che. vimAnasthAnane prathama adhyAya ghaNe tUTaka che. zArIrasthAnanA AmAM pAMca adhyAya lakhyA che. A graMthamAM bhagavAna kazyape pitAnA ziSya chavakane praznottararUpe upadeza Ape che. zArIrasthAna e eneTomI che ane garbhanI vRddhi kevI rIte thAya che te embrIyelojI paNa savistara ApI che. vaLI pAna 387 upara pAMca hRdaya hoya che ane cha tvacA hoya che ema darzAvyuM che te bIjA graMthethI sAva judI ja vAta che. hADakAMnI gaNatarImAM paNa caraka karatAM thoDo phera che. zArIrasthAnamAM kazyape ghara ane zarIranI sarakhAmaNI karI che. jema lAkaDAnuM banAveluM kAI ghara ghAsa-deraDAM vagerethI cAre bAjuthI vIMTayuM hoya ane bahAranA bhAgamAM mATIthI jema lIpyuM hoya te ja
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramANe dehasaMjJAdhArI A eka ja ghara hAI ne temAM je hADakAM che te lAkaDAMrUpe geAThavelAM che. snAyurUpI doraDAMthI tene bAMdhI levAmAM AvyAM che ane te snAyuone mAMsarUpI mATIthI lI*pI levAmAM AvyAM che. A dehasa'jJAdhArI khetara zirAerUpI dhoriyAethI kAyama pASAya che. A rIte kazyape zArIrasthAnane paNa AvI upamA vagerethI rasaprada banAvyu che. strIone prasavakALe paNa madirA nahi pAtAM yavAg- rAkha pIvaDAvavI vagere lakhyu che. e rIte Atreya zAsanane lagatuM kAzyapa zAsana che. IMdriyasthAnamAM phakta eka ja adhyAya maLyA che. temAM bheSaja ane auSadhanuM vana che. dIpana Adi dravyanA sayAgane auSadha kahyuM che ane hAma, vrata, tapa tathA dAnarUpa zAMtikramane bheSaja kahyuM che. mRtyunAM ariSTonu* keTaluka vizeSa varNana iMdriyasthAnamAM maLI Ave che. cikitsAsthAna 18 adhyAyanuM che. temAM ghaNI vizeSatAo jovAmAM Ave che. jema ke miorAnA rasa sidhava sAthe pAvAthI hradayarAganuM da maTe che. kSayamAM vadhu mAnapippalInA prayAga lakhyA che. kSayarogamAM rudradeva za karanI pUjA, dhIraja, pavitratA ane brahmacaryanuM pAlana paNa lakhyu che. cikitsAmAM Apaddhama tarIke mAMsavalakhyo che. nidAnasthAna judu' lakhyuM nathI paNa tene cikitsAsthAnamAM AvarI lIdhuM che. AjakAla oNparezana karI patharIne bahAra kaDhAya che, tenA kazyape pAna para4 upara sakhta virodha karyo che ane lakhyuM che ke azmarIne bahAra kADhavI nahi paNa auSadha-upacArathI egALI levI. dvitraNIyacikitsA lakhI sarjarIne paNu AvarI lIdhI che. sAmAnya rAgeAnA adhyAya khAsa lakhyA che: jemake zaradInA khAsa adhyAya A saMhitAmAM che. temAM laMghana pachI javanI rAkha pIvA lakhyuM che ane marI mADhAmAM rAkhavAM ane zUDIjaLa pIvuM. A saMhitAmAM mANasane Astika thavAnA upadeza che ane taMdurastI mATe niyamabaddha kudaratI jIvanane Avazyaka mAnyuM che. siddhisthAnanA 8 adhyAya che. A sthAnamAM pacakama savistara dekhAya che ane lakhe che ke pacakrama nuM sevana zarIranI yAtrAne, jaTharAgnine, zaktine, vadhu ne, maLane tathA svarane vizuddha karI zake che. tenAthI zarIranA sava dASA zAMta thAya che ane khaLa, AyuSya, zarIra, uMmara, jaTharAgni tathA prajAe vRddhi pAme che. nasya, vamana, nirU, svedana A badhu... AmAM aneAkhI rIte samajAvyuM che. caude vegA rAgya mArge rAja nIkaLavA ja joI e, te pAna 597 upara sura rIte samajAvyuM che. mAMdAnA khArAkamAM A sahitAmAM javaneA upayAga vadhu karyo che. badhA ja gRhasthAe dAna tathA tapazcaryAe avazya sevyAM ja karavAM ema kazyapa khAsa sUcana kare che. kalpasthAnamAM dhUpAnI khAsa vizeSatA che. pAna 641 upara kazyape lasaNu
Page #9
--------------------------------------------------------------------------
________________ ghImAM taraboLa karI khAvA lakhyuM che, jyAre bIjI saMhitAo talanA telanI bhalAmaNa kare che. AmAM eka sAta divasane lasaNane prayoga lakhe che. lasaNane A kAyApalaTa kare che. AMkhanA khIla mATe AmAM cImeDa vAparI che ane nirmaLInuM phaLa paNa batAvyuM che. pANI bhajananA madhyamAM pIvAnuM lakhe che. AjakAla kapono upayoga thato nathI, paNa A saMhitAne vAcaka jarUra ka9pa karaze ja tevuM sacoTa lakhANa che. A saMhitAmAM dezakALane bahu ja UMDe vicAra karyo che. jemake kaccha, kAzI, baMgALanA lokoe tIkSaNa dravyothI bhejana taiyAra karavAM. narmadAkinAro ane paTaNAvALAoe piyAe pIvI. tela, tuvera, kaLathI, kAMdA vagere khAvuM. A rIte AkhI saMhitAmAM phIjhiyelajI samAyelI che. vaLI kalpasthAnamAM lakhe che ke dareka mANasanA DAbA stananI nIcenA bhAgamAM AmAzaya rahela che. temAM jaIne khorAka pace che ane te khorAkane rasa banI te zarIranI pratyeka dhAtuomAM phelAIne dhAtuone puSTa banAve che. kherAkanA kiTTamAMthI zarIranA badhA maLenI utpatti thAya che. tAjI chAza ci utpanna kare che, puSTi kare che ane baLanI vRddhi kare che. evI sAmAnya janatAne upayogI ghaNI vAte A saMhitAmAMthI maLI rahe che. A AkhI saMhitAmAM samagra jIvananI vAta carcA che mAtra ekalAM ja osaDiyAM nathI. chelluM khilasthAna che. mAnasarogane Adhi kahyA che. tenA paNa sAdhya, kaSTasAdhya ane asAdhya ema bheda pADyA che. A saMhitAmAM telane badale ghInI yejanA vadhu che. je bALaka taratanuM jammu heya tene beranA ThaLiyA jeTalI ghInI mAtrA ApI zakAya che, te pachI pAMca divasathI daza divasa sudhInAM bALakane tethI kaMIka adhika ghInI mAtrA ApI zakAya. AhArane kazyape moTuM auSadha mAnyuM che. "yUSa" athavA osAmaNane khUba ja mahattva ApyuM che. AvAM 24 prakAranAM osAmaNa lakhyAM che. temAMya mULAnuM osAmaNa, lasaNanuM osAmaNa ane dALamAM nAkhelAM AmaLAMnuM osAmaNa khUba dhyAna kheMce che. lUNane yUSa paNa vAyu mATe lakhyo che. kAMjIne upayoga paNa vAyumAM khUba karyo che. A osAmaNe kevI rIte taiyAra karavA tenI vidhi paNa suMdara batAvI che. vaLI pAna 786 upara lakhe che ke "yuvAna samartha vaidya mULane pANImAM bAphI laI nIcovI levA, pachI te mULAne tela ke ghI rUpa nehamAM mUMjI nAkhI temAM AdAna-jaLane prakSepa karavo ema taiyAra karelA te "mUlakayUSanuM sevana badhAye regone vinAza karanAra thAya che." A rIte garIba mAtrane svAthya maLe tevAM suMdara osAmaNe lakhI kazyape Ama janatAnI sevA karI che. carake 27 vAgU-"khIcaDI" lakhI che tyAre kazyape
Page #10
--------------------------------------------------------------------------
________________ 21 vAgU-khIcaDI lakhI che. bhAtane osAvIne ane garama garama khAvAne lakhe che. A saMhitAmAM adhyAyonAM mathALAM sAva judAM ja lakhyAM che. AkhuM vaiduM cha raso ane tenA 63 bheda upara ja racAyuM che te khila vibhAgamAM suMdara batAvyuM che. TUMkamAM A saMhitA paNa AyurvedazAstramAM eka anokhI ja bhAta pADe che ane vidyo tema ja Ama janatAne tathA bALa vaidyone mATe AzIrvAda samAna che. nepAlanA rAjaguru paMDita hemarAja zarmAne 243 pAnAne upodaghAta A kAzyapa saMhitA vize tema ja AyurvedanA ItihAsa vize ane mArIcakazyapa tathA vRddhajIvaka viSe pUratI mAhitI Ape che, paraMtu caraka vagere vaidyonA ItihAsa saMbaMdhamAM "A paNa hoya ke piluM paNa hoya tevuM saMzayAtmaka valaNa dvidhA utpanna kare che. A badhA vigho thaI gayelA ja che, paNa te viSe koI nizcita kALa maLato nathI. temane samaya briTiza amalamAM paNa barAbara noMdhAyelo nathI. zarUAtamAM ughAtamAM pAna 14 upara atharvavedanA maMtro dvArA AyurvedanuM varNana karatAM jaNAvyuM che ke, "vanaspationo ane parvatano vAyu ArogyanuM sAdhana che." e uparathI hilasTezana uparanuM paryaTana yogya che tema sAbita thAya che. AmAM AyurvedanI mahattAnI keTalIka vizeSa mAhitI aitihAsika rIte rasaprada che. vanauSadhinA rUDha thaI gayelA upayoga bIjI rIte paNa AlekhyA che. pAna 15 upara vAyavaraNe kSaya maTADe che. sAdhAraNa rIte te anda maTADanAro che ane te ja pAnA upara vidradhi vagere rogamAM "cIpak" nAmanI auSadhino upayoga karavAnuM lakhyuM che, temAM e vanaspati aMge saMzodhana thavuM jarUrI che. "satuM sAhitya vardhaka"nA dakSa saMcAlakoe Ayurvedane lokabhogya banAvavAmAM kaMI nAnosUno phALo Apyo nathI. temAM gujarAtI janatAne mATe kAzyapa saMhitA jevA bRhada graMthanuM A bhASAMtara prakAzita karI kharekhara sAcI sevA karI che. tA. 30-1-'70 saMjIvanI hospiTala, amadAvAda-7 ) rAjavaidya rasikalAla parIkha :
Page #11
--------------------------------------------------------------------------
________________ 'sastu' sAhitya' eTale UMcAmAM UMcu* sAhitya AreAgya ane vaidakanA mahattvanA graMthA caraka-sahitA (pAMca bhAgamAM) 58-00 jalpakalpataru, Ayuve dadIpikA TIkA uparathI saraLa samajUtI sAthe mULa sAthe saraLa bhASAMtara nIce pramANe pAMca bhAgamAM. bhAga 1 sUtrasthAna, bhAga 2 nidAna, vimAna, zArIra ane iMdriyasthAna, bhAga 3-4 cikitsatasthAna, bhAga 5 kalpasthAna ane siddhisthAna. bhAvaprakAza bhA. 1 lA 12-00 paoNMDita bhAvamizra viracita A graMthamAM sRSTiprakaraNa, garbha prakaraNu, bAlaprakaraNa, dinacaryAM, nighaMTu, haritakayAdi vageryAM, dhAtuupadhAtu ane viSa-upaviSeAnuM zeAdhanamAraNa, pa'cakarmI ane cikitsA ityAdine samAveza thAya che. bhAvaprakAza bhA, 2je 15-00 mahApaDita bhAvamizra viracita AyuvedanA graMthanu` mULa sAthe saraLa bhASAMtara, anvaya sAthe. paMcAgaratnAkara-pUrvAdha aSTAMgahRdayavAgabhaTa 15-00 12-00 caraka ane suzruta baMnemAM je che te badhuM ekalA AmAM che. mAdhavanidAna AyurvedanA nidAna graMtheAmAM sarvAMzreSTha gaNAtA AcAya mAdhave racelA graMthanuM saMpUrNa -madhukeAza TIkA sAthenu` mULa sahita saraLa bhASAMtara, vizada samajUtI sAthe. hArItasaMhitA Atreyamuniviracita AyurvedanA A prAcIna graMthamAM RtucaryAM, dinacaryA, nIrAgI rahevAnA niyamA, dUdha, dahIM vagerenA guNadeASa, judI judI jAtanA pAka, avaleha, banAvaTa tathA tenA upayAga. pathyApathya <110 regAnAM nidAna, lakSaNa, cikitsA ane auSadhApacAra A sarvAM A graMthamAM gharagharanA vaidya Apelu che. suzruta Ayurveda (e graMthAmAM) 16-00 mULa sAthe saraLa bhASAMtara. Ayurvedika sarjarI (vADhakApa), zArIrika cikitsA, rAgeAnAM mULa kAraNeA, niMdAneA tema ja upacArA kAyacikitsA, bhUtavidyA, rasAyana ne vAjIkaraNataMtra vagere. sastuM sAhitya vardhaka kAryAlaya ( ArAgyanI kUMcI) 300 judA judA AhArivahAranI samaja tathA khArAka aMge mArgadarzana ApatA vizvanAtha vikRta graMthanuM bhASAMtara. cikitsAMjana mahAtmAzrI vidyApatipraNIta pustakanuM bhASAMtara. rAgeAnI cikitsA ne upAyeA. 1-00 6-00 vadhu vigata mATe vistRta sUcipatra magAveza : 2-00 sau kAI sahelAIthI sastI sAravAra karI zake evA AyurvedanA vaidakIya upacAra. ArAgya viSe sAmAnyajJAna 1-00 Arogyane lagatI TUMkI ne saraLa vigatA chAleApAlA-marImasAlA 5-00 darareAja vaparAzamAM AvatA marImasAlA ane chAlApAleA tema ja dezI davAonA nusakhA--saMgraha. amadAvAda svAmI akhaMDAnaMda mA, bhadra, ane 148, prinsesa sTrITa, muMbai-ra
Page #12
--------------------------------------------------------------------------
________________ 60 262 che ke A anukrama upodaghAta dhAvaNane zuddha karanAra auSadhadravyo . 256 uparyukata pAThAdi kaSAyanAM doSAnusAra anupAne 257. maMgalAcaraNa 1) upakrama sahita Ayurveda saMbaMdhI vivaraNa , dhAvaNanA zodhanakALe pathya-apathya . 258 (2) graMthanA paricaya sAthe AcAryonuM vivaraNa sukAtA dhAvaNane vadhAravAnA upAyo (3) pratisaMskAranI tulanA ane dhAvaNa vadhAranAra kSIrivRkSa-valkalakaSAya 259 viSayono vibhAga . dhAvaNa vadhAranAra bIjo prayoga 133 (4) bhAratIya auSadhacikitsAnuM samarthana 175 zuddha dhAvaNanAM lakSaNa zuddha-azuddha dhAvaNanA lAbha-alAbha .. sUtrasthAna upacArathI kahevAtAM vo lehAdhyAya 245 uparyukata vA khAvAmAM AvavAthI thatuM nukasAna lehanaviSayamAM zrIvRddhajIvakanA zrI kazyapa pratye uparyukata vajAthI thatA vikAro prazno uparyukata 'stanakIlaka" tathA "vaja' saMbaMdha zrI kazyapane uttara vadhu jANavA jevuM stanakIlaka roganI cikitsA sagarbhA strInI rasadhAtunA traNa vibhAga stanakIlaka na thAya tevI dhAtrI traNa rasavibhAganAM traNa kAryo stanakIlaka roga lagabhaga thAya temAM kAraNa prANIonI prakRti thavAmAM kAraNa ane traNa stanaroganuM tAMtrika avacAraNa prakRtio loko sAta prakRtivALA hoya che . 247 'daMtajanmika': adhyAya 20mo uparyukata prakRtionA jJAnanI AvazyakatA dAMtanI utpatti saMbaMdhe vRddhajIvakanA prazno auSadha mAtrAnI kramaza: yojanA . bhagavAna kazyape ApelA pratyuttaro .. , auSadha caTADavA yogya bALako ... chokarA karatAM chokarIone dAMta jaladI ane jeone auSadha na caTADAya evAM bALako thoDI pIDAe Ave che . 264 sagarbhAe sevela annapAna bALakane mAphaka Ave 250 dAMtanI amAMgalika utpatti ane tenI zAMti vagere bALakone suvarNa caTADavAnI vidhi 251 dAMtanI cAra prakAranI utpatti * 265 bIjAM medhAjanaka cATaNa 252 mAsavAra niSikata dAMtanA phaLa ane medhA, AyuSya tathA balane vadhAranAra samaMgAdileha 253 "daMtasaMpata'nAM lakSaNo uttama medhAjanana kuSTAdi dhRta bhUtabAdhA AdithI rakSA karanAra abhayadhRta cUDAkaraNIya : adhyAya 21mo bALakone mATe saMvardhana vRta bALakonI kAnanI kinAra vadhAravAnA be upAyo brAhmI svarasapakava vRta | ajANyAe kAna na vadhavA kSIrotpatti: adhyAya 19 me anubhavIe ja bALakanA kAna vIMdhavA ... : dUSita thayela mAtAnA dUdhanAM lakSaNo snehAdhyAya: adhyAya 22 me duSTa banIne judA judA rasayukata banela snehanAM be utpattisthAne dhAvaNathI thatA vikAro uparyukata snehamAM koNatA konI konI? : dhAvaNa zuddha karavAnAM sAdhano ghInA sAmAnya guNo dhAvaNane zuddha karanAra zreSTha zodhana telanA sAmAnya guNa dhAvaNanI zuddhi mATe bIjo upAya majajAnA tathA vasAnA sAmAnya guNo .. dhAvaNanuM uttama zodhana talanuM tela ane ghIne nityaprayoga jarUrI che dhAvaNane vadhAranArA prayogo Rtuparatve snehaprayoga 48 " 254 20
Page #13
--------------------------------------------------------------------------
________________ 12 mAro ... = = = = = = snehapAna pachInAM anupAne 1. 272 | bALakone ApavA yogya che. bALakone ApavA yogya sveda . 289 garama pANI pIvAthI thatA phAyadA - 273 23 | kayAM aMgo para keTalA pramANamAM sveda apAya? 290 garama pANInA anupAnanI vidhi | bALakane sveda ApatI veLA rAkhavAnI sAvadhAnI , garama jaLanA anupAnane niSedha sukhapUrvaka sveda mATe vadhu sUcana 29 snehanI pravicAraNAo sveda Apa baMdha kyAre karavo? kaI prakRtivALAe kayAre snehapAna karavuM?... svedanA atiyoganAM lakSaNo ayogyakALe snehapAnathI thatA rogo 275 svedanA atiyogavALAnI cikitsA acchasnehapAnanI traNa mAtrAo maMdasvinna thayelAnuM lakSaNa 292 uttama snehamAtrAne yogya vyakitao 276 svedanA samyaga yoganAM lakSaNo madhyama snehamAtrAne yogya vyakitao svedane ayogya vyakitao snehanI hasvamAtrAne yogya vyakitao ... 277 sveda ApavA lAyaka roga snehanI judI judI mAtrAnA phAyadA bALako mATenA ATha prakAranA vedo ApavAnA 294 uparanA sneha kone hitakara che? 278 ATha svedanI gaNanA tailarUpa snehane yogya vyakitao bALakane hastasveda kayAre? ... . 25 vasAsnehane yogya vyakitao sveda vadhAre kayAre apAya .. majAsnehane yogya vyakitao hamezAM komaLa rahetAM bALako ... snehanayogya vyakitao madhyama bALako snehane ayogya vyakitao roganI daSTie badhA sarakhA che. snehanA ayoganuM lakSaNa 281 bALakane sveda ApatI veLA rAkhavAnI kALajI snehapAna barAbara lAgu paDelAnuM lakSaNa .. 282 bALakane sveda ApavA saMbaMdhe vadhu sUcana.. atizaya vadhu snehapAna karyAnuM lakSaNa .. pradehatveda kayA rogIne Apavo? 296 snehapAna pahelAMnAM hitakara karmo pradehatvedanAM sAdhano snehapAna karyA pachInAM hitakara karmo ... nADIsvedanI vidhi kevA koThAvALe keTalA divase snigdha thAya?... 283 prastarasvedanuM vidhAna 297 komaLa koThAvALAne ApavAnuM virecana .. 284 saMkarasvedanuM vidhAna 298 komaLa koThAvALAne virecanamAM saraLatA upanAhasvedanI prazaMsA 299 nahi pacelA snehanuM lakSaNa " 285 prANijanya padArthathI avagAharveda snehanA ajIrNanI cikitsA upakalpanIya : adhyAya 24 mo 300 kyA snehanuM ajIrNa thayuM che te jaNAvatAM cihna , snehanA ajIrNamAM vamana karAvavuM saMzodhanathI zuddha thayelAne ApavAnuM bhojana.. 301 . , snehanuM ajIrNa na thayuM hoya tenAM lakSaNe... saMzodhananA samyaga yoganuM lakSaNa ... 302 snehanA avapIDanasyanA guNe saMzodhana pachIne saMsarjana bhajanakrama ... . " snehanA samyaka sevanathI thatA phAyadA ... upara kahelA saMsarjanakrama oLaMgavAthI thatA upadrava 305 ayogya rIte sevelA snehathI thatA doSa ... khorAka barAbara pacyo hoya tenAM lakSaNe... 307 snehanA upadravanAM kAraNa ane saMzodhana... 287 khorAka barAbara pacyo na hoya tenAM lakSaNo kevaLa snehanuM sevana koNe na karavuM? upara kahelA ajIrNanA cAra bhedo ... ... prameha Adi rogavALAone kayA prakAre upara kahelA ajIrNanAM sAmAnya lakSaNo ... snehayukata karavA? 288 badhAM ajIrNanAM sAmAnya lakSaNo 308 snehathI snigdha karelAne svedana karavuM ajIrNamAM hitakara auSadhaka9panA ... svAdhyAya : adhyAya 23 me 309 lAMbuM AyuSa meLavAya tevuM saMzodhana karavuM... sveda saMbaMdhe vRddhajIvakanA prazna . 289 vedanAdhyAya : adhyAya 25 me bhagavAna kazyapane uttara vRddhajIvakane kazyapane prazna 310 doSa pramANe sveda ApavuM joIe , | kazyapane uttara
Page #14
--------------------------------------------------------------------------
________________ zira:zUlavedanA ane tenAM lakSaNo... karNavedanA ane tenAM lakSaNo bALakanA mukharoganAM lakSaNo kaMThavedanAnAM lakSaNA adhijivikA roga graharoganAM lakSaNA ... bALakanA jvaranAM pUrva lakSaNo... bALakanA atisAranAM pUrva lakSaNo bALakanA udalaroganAM lakSaNo UlaTInAM pUrva lakSaNo bALakanA zvAsaroga tathA heDakInAM pUrva lakSaNA tarazanA rogathI pIDAyelAnAM lakSaNo ApharAnA rogavALAM bALakanAM lakSaNA vAI tathA unmAdanuM rogI bALaka... mUtrakRcchanuM rogI bALaka bALakanA prameha roganAM lakSaNo bALakanA arthasa roganAM lakSaNA... bALakanA azmarIroganuM lakSaNa bALakanA ratavAnA roganAM pUrva lakSaNo bALakanI vicikAnAM lakSaNo... bALakanA alasaka roganAM lakSaNo bALakanA netraroganAM lakSaNo bALakanA sUkI ane bhInI ceLanA roga ... AmadoSanAM pUrvarUpA ... ... bALakanA pAMDuroganAM lakSaNo bALakanA madAtmaya roganAM lakSaNo ... ... bALakanA pInasaroganAM tathA urAghAtanAM lakSaNo bALakane thatA jaMtu dezanAM lakSaNo bALakanA graharoganAM lakSaNA bALakano asAdhya rogo maTe nahi bALakonI vividha vedanAo te te rogonI cikitsA cikitsata sthAnamAM jovI cikitsAsaMpadIya : adhyAya 26 mA auSadhasaMpata athavA auSadhanA guNA AnurasaMpata athavA rogInA guNo paricArakanA sevakanA guNo rogAdhyAya : adhyAya 27mA ... ... rogAnI saMkhyA paratve judA judA mato ... nidAna AdinA tathA cikitsAnA vistAra ... 310 ... "" 39 "" 99 "" 311 99 "" 99 39 "" 312 "" 99 "" 99 "" "" 99 314 99 99 "" 99 315 "" 317 99 99 99 "9 uparathI asaMkhya rogo du:kha eTale vyAdhi ane sukha eTale svAsthya 323 cikitsAnuM prayojana 318 319 320 322 99 13 39 rogonI be prakAranI prakRti... Agantu tathA nija rogonAM kAraNo vAtAdi doSonAM zarIramAM sthAno tathA karma kapha, pitta ane vAyunAM vizeSa sthAnA Agantu ane nija rogomAM rahela bheda Agantu roganI cikitsA nijanA jevI ja karavI ojasanuM lakSaNa ... ojasane vadhAranAra sAdhana... vAtAdi doSonuM samAna--viSamapaNa.-- sukha-du:khanuM kAraNa ... asaMkhya rogAmAMthI mATA moTA rogA kahevAnI pratijJA vAtika, aittika tathA kaphaja rogonI gaNatarI aMcI vAtaja vikAronA nAmathI nirdeza vAyunAM lakSaNA tathA karmo pinanA cAlIsa vikAro ... *** bALakanI cikitsA saMbaMdhe bhagavAna kazyapano abhiprAya bhagavAna kazyapanuM kathana sattvanA traNa bhedo pittanAM potAnAM lakSaNA pittanI sAmAnya cikitsA 1.kaphanA vIsa vikAro kaphanAM lakSaNo athavA kaphanuM svarUpa kaphanA vikAranI sAmAnya cikitsA vAtanAzana cikitsAmAM anuvAsananI zreSThatA pittanAzaka cikitsAmAM viraMcananI tathA kaphanAzana cikitsAmAM vamananI koSThatA cikitsitasthAnamAM kahevAnArA rogA upadravanuM lakSaNa uponI cikitsA pittaja tathA rakataja roganAM eka ja nidAna vikRta lohIthI thatA rogo upara rahelA rakataja rogonI cikitsA ... lakSaNAdhyAya : adhyAya 28 bALakonAM zubha azubha lakSaNo jANavA gRjIvakanA pAMca prazno ... ... A traNa sattvanA pratyekanA vadhu bhedo brAhmasattvanuM lakSaNa prAjApatya zattvanuM lakSaNa ArSasattvanuM lakSaNa asattvanuM lakSaNa ... ... ... ... ... 324 "" 325 39 33 326 33 327 "" 99 330 331 332 333 99 334 335 "" 99 "" 336 99 337 338 339 "" "" 340 348 39 "" 349
Page #15
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaos , 1 1 phaLa cAmya sattvanuM lakSaNa - - 349 | sAtamA mahinAmAM sagarbhAnI vadhu glAni... 397 vArANasattvanuM lakSaNa 350 | AThamA mahinAmAM sagarbhAnI sthiti . 398 kauberasattvanuM lakSaNa navamA vagere mahinAmAM garbhajanmanI yogyatA gAndharva sattvanuM lakSaNa . 351 garbhAvakAMtizArIra : adhyAya 3o 399 * bIjA paNa zubha ne sAtvika bhAva jANavA vRddhajIvaka-bhagavAna kazyapanA praznottaro... 40 -zuddha sattvanuM sAmAnya lakSaNa .. zarIra-vicayazArIra: adhyAya 4 tho -rAjasa sattvanA bheda: Asurasattva prANanAM daza ja sthAno 409 -rAkSasasattva . 352 koThAnAM 13 aMge 410 paizAcasattva 87 pratyaMgenI gaNatarI sArpasattvanuM lakSaNa sUma tathA moTA be prakAranA srota 411 yAkSasattvanuM lakSaNa hRdayamAMthI nIkaLatI 10 mukhya zirAo .. 412 'bhUtasattvanuM lakSaNa ghara ane zarIranI sarakhAmaNI. 413 -zAkunasattvanuM lakSaNa rUMvADAMnAM chidronI saMkhyA tathA zarIramAM rAjasa sattvane upasaMhAra ... ja rahelA pravAhInuM mApa... -tAmasa sattvanA bheda: pAzava sattva zarIramAM rahela majA vagerenuM mApa 414 mAsyasattvanuM lakSaNa vIryapravRttino kALa ane mahAbhUtone vAnaspatyanuM lakSaNa 355 anyAya 415 traNe tAmasa sattvanA kathanane upasaMhAra zarIravicaya-zArIranI samApti sattva, rajasa ane tamasa nAM lakSaNo . jAtisUtrIyazArIra: adhyAya 5 mo 416 guNo anusAra phalabhAga .. . 356 garbhAdhAna yogya kALa 417 kevI dhAtrI prazasya ane aprazasya hoya?... , ayogya kALe rahelA garbha saMbaMdhe .. 418 bALakanA jIvitamAM kAraNa dhAtrI putra ane putrInI utpatti thAya te rAtrio 421 harakoI zarIranA nava sAra , rajodarzana pachInA cothA divase maithunanI vidhi , vasAra bALakanuM lakSaNa RtukALe maithunanI pahelAMnuM ane pachInuM kartavya 422 3: vimAnasthAna uttama saMtatine icchatI strIe sevavAnAM dravyo 424 AhAranA cAra prakAro ane roga paratve teno prayoga 426 karNAvajyAva8Ivana vimAna : adhyAya 1 le sagarbhA strInA saMbaMdhe AcAra-vyavahAra - 428 zipakamaNIya vimAna : adhyAya 2 je garbhiNI mATenAM ghara vagere saMbaMdhe sUcana ... 429 ziSyanA guNo - 364 jene prasavakALa najIka hoya te garbhanAM lakSaNe... , gu-AcAryanA guNa | prasava karAvanArI suyANI strIonuM kartavya... 431 ziSyane guruno upadeza prasava pahelAMnA kALanA strAvanA raMga uparathI .. guru pAse adhyayana karavAnI vidhi .. 369 putra ke putrIne prasava kahI zakAya. , abhyAsa karI vaidya banelAnuM kartavya 371 prasava pachInA kALanA strAvanI parIkSA ... bIjA vaidya sAthe vaidya kema vartavuM? 372 garbhanI sthiti tarapha dhyAna ApI sagarbhAe vartavuM , prativAdI sAmenA vivAdano prakAra ... 373 prasavanI vedanAone anusarI janmanI parIkSA , - 4: zArIrasthAna prasavanI vedanAo vizeSa hoya te karavAnA upacAro 432 (kazyapamate) prasavakALe strIe avazya tyajavA jevuM, adhyAya ? 385 prasavakALa e strI mATe ati bhayaMkara che ... asamAnagetrIya zArIra: adhyAya 2 je 394 arthAta prasavakALe strIne vyAyAma Adi JrbhAzayamAM pravezelI bIjadhAtunuM prathamanuM rUpAMtara 395] hitakara na thAya * * * trIjA ane cothA mahinAmAM garbhanI thatI avasthA 396 | sagarbhAe kaMTALyA vinA zarama choDIne prasava karavo 433 pAMcamA mahinAmAM sagarbhAnI sthiti ... 397 | prasavakALa thayA chatAM prasavamAM vilaMba thAya to pAMcamA ane chaThThA mahinAmAM sagarbhAnI sthiti te mATenA upAyo * *
Page #16
--------------------------------------------------------------------------
________________ atizaya durbala sagarbhA strIne prasavakALe zuM pAvuM? 434 prasavanI taiyArI veLAnuM kartavya 5: indriyasthAna auSadhabheSajendriya : adhyAya 1 lA cikitsAnA be prakAra auSadha tathA bheSajanuM lakSaNa uparyukata baMne cikitsA niSphaLa thavAthI maraNa eka mahinAnuM jIvana sUcavatuM ai ardhA mahinAnuM jIvana sUcavatuM aniSTa lakSaNa AvI strIne kAlarAtri jANavI... skaMdagRhanuM bhaya sUcavatuM azubha svapna skaMdAparamAra gRhanA bhayane sUcavatuM azubha svapna spaMdanA pitA zaMkarathI thatA bhayane *** ... sUcavatuM zubha svapna... puMDarIka grahanA bhayane sUcavatuM azubha svapna revatI nAmanA bAlagrahanA bhayane sUcavatuM azubha svapna zuSka revatI tathA nigrahanA bhayane sUcanuM svapna ... ... ... javaracikitsata : adhyAya 1 lo... yuvakano kazyapane prazna vRddhajIvakanA prazno (cAlu ).... garbhiNIcikitsita : adhyAya 2 jo peTamAM thatI vADhanI cikitsA pravAhita roganI cikitsA zAtharoga sAjAnI cikitsA ... kAmalAroga--kamaLAnI cikitsA hRdayaroganuM auSadha mukhamaMDikA nAmanA bAlagrahathI bAlakanuM maraNa sUcavatuM azubha svapna pUtanA nAmanA bAlagrahathI bhayane sUcavatuM svapna geMgamathI grahanA bhayane paNa uparyukata svapna sUcave viSa ane jvara dvArA bALakanA mRtyune sUcavatAM zubha svapno 6 : cikitsitasthAna ... ... ... ... tvacAgata vAtaroganI cikitsA UrdhvavAta roganI cikitsA heDakI tathA zvAsaroganI cikitsA jaTharAgnidIpana auSadha 439 | garbhiNInA sadAcAra : : : 99 "" 440 99 .. 33 441 99 39 .. 442 "" 39 "" "" 15 448 99 449 457 ,, duSprajAtA cikitsita: adhyAya 3jo duSprajAtAnA rogo ane tenI cikitsA ... duSprajAtAnA vAyanuM zamana karanArI cikitsA sUtikAne rogA thavAnAM bIjAM paNa kAraNo .. kasuvAvaDa thayelI strIne thatA rogAnAM nAma uparanA sarva sUtikA roganI cikitsA traNa ja rAtamAM sUtikArogane maTADanAra uparyukata auSadhonA kalkano kavAtha ... bAlaka cikisita adhyAya 4tho bAlA vatInI prArthanA bAlagraharevatInAM 20 nAmeA... revatInI pUjA karanArA nirbhaya hoya | uparyukata 20 nAmeAnA japathI prajAvRddhi thAya kArtikeyanuM revatIne varadAna kArtikeyanAM varadAno (cAlu) kArtikeyanAM varadAno (cAlu) ... 443 revatI grahanA vaLagADa upara sicanakriyA daza prakAranAM niSphaLa svapnA svavALAM ke sAcAM svapno zubha vadAyaka svapnA uparyukata uttama svapnothI thato lAbha uparyukata auSadha pava tanA sevanathI thatA phAyadA azubha svapnonA phUlanuM vAraNa karavAnA upAyo 446 revatInA vaLagADa dUra karanAra khAsa prayoga io sanya upadeza 447 revatI grahanA upadravone zamAvanAra auSadhadhAraNa yoga bAvagraha--pUtanAnI cikitsA pUtanA grahanI utpatti khUnanA(graha)nI cikitsA 39 *** .. ... uparyukata varadAnane lIdhe revatI sadA pUjya che SaSThIne pUjanAra lAkamAM sukhI thAya *** revatInAM mukhya karmo cikitsA kahevAnI pratijJA revatInA vaLagADamAM lagabhaga thatA rogo ... revatInI sAmAnya cikitsA ... 458 444 | revatInA vaLagADamAM karavAnuM ardhAMga 445 | revatInA vaLagADamAM hitakArI auSadha--pakava kSIrapAta ... ... 33 99 . 460 461 "" "" 3 463 99 33 464 jema6 467 "" 39 "" "" "2 "" 468 "" "" 39 469 99 "" 39 .. 470 "" "" pUtanAgrasta bALakane karavAnuM ajyaMjana--mAliza pUtanA--grahanuM zamana karanAra pippalyAdiSkRta 471 pUtanAne vaLagADa zamAvanAra dhUpayoga 33 pUtanAnA vaLagADamAM dhAraNa karavAnA dravyayukata dAro 458 | uparyukata cikitsAothI harakoI bhUtanAjanita roga dUra karI zakAya ... "" bAlagraha aMdhapUnanA tathA zItapUtanAnI cikitsA 472 "" 33
Page #17
--------------------------------------------------------------------------
________________ . 473 474 *.. 4 ... zItapUtanAnI bIjI cikitsA.. 47ra | gulmaroganAM pUrvarUpe 495 kaTapUtanAnI cikitsA .. vAtajagulmanAM lakSaNo aMdhapUtanAnI cikitsA pittajagulmanAM lakSaNo 497 mukhamaMDikA-bAlagrahanI utpattikathA kaphajanitagulmanAM lakSaNo mukhamaMDikAnI cikitsA .. sAMnipAtikagulmanAM lakSaNo .. mukhamaMDikAnA vaLagADamAM hitakara laghupaMca rakatagulma strIone ja thAya .. mUlAdi pakava vRtayoga... .. rakatagulmanAM nidAne tathA saMprApti mukhamaMDikA vAraNa, dhUpana tathA sarpAdinI jivA rakatagulmanuM lakSaNa . 499 AdinuM dhAraNa gulmanuM svarUpa tathA tenI sAdhyatA-asAdhyatA , (bAlagraha) zItapUnAnI cikitsA .. vAta-gulmarogInI prAthamika cikitsA ... 500 zItapUtanAne vaLagADa choDAvanAra ghI . 477 vAtagulmanI khAsa cikitsA 'dazAMgadhRta'ne prayoga, zItapUtanAne vaLagADa choDAvanAra dhUpa ... vAtagulmavinAzaka SaTrapala dhRtayoga .. , sarva bAlagrahonI sAmAnya cikitsA vAtagulmane maTADanAra "zaizuka' vRtayoga ... 501 plIhA halImaka-cikillita: adhyAya 5 mo 4 gulmarogamAM hitakArI eraMDataila... uparyukata virecana pachI ApavAnuM bhajana.. , halImakanuM lakSaNa vAtagulma, udAvarta tathA baroLanuM zuLa maTADanArI peyA, pattika athavA pittajanita halImaka roganI vAtagulmamAM pathya kherAka 502 cikitsA ema snehana karyA chatAM vAtagulma na maTe te paittika halImakamAM AvI paNa cikitsA thAya kuka-cikisita : adhyAya - me 505 vAtahalImaka roganI cikitsA ... . kuSThonAM pUrvarUpa udAvarta--cikitsita : adhyAya 6 ThTho koDhanI utpattinAM kAraNo, lakSaNo, bhedo . 506 udAvartanAM pUrvarUpe, lakSaNo vagere mUtrakRccha-cikisita : adhyAya 10 me udAvartanI cikitsA mUtrakRcchanuM nidAna tathA saMprApti rAjayazmA-cikitsita : adhyAya 7me vAtika mUtrakRcchanuM lakSaNa ... 12 varSanA jUnA kSayaroganI cikitsA pittajanita mUtrakRcchanuM lakSaNa.... kSIraparipakava 100 pIparano prayoga kaphajanita mUtrakRcchanAM lakSaNo upara kahela pippalIvardhamAna tathA dridoSaja sAMnipAtika mUtrakRcchunAM lakSaNo . 520 pippalIkSIranA prayoga vize sAMnipAtika mUtrakRcchamAM thatA upadrava kSayarogane maTADanAra nAgabalA prayoga mUtrakRcchu tathA pramehamAM taphAvata pa21 nAgabalA jevo ja bIjo prayoga rakataja mUtrakRcchanI cikitsA .. 522 kSayanAzaka A ja rasAyana ... mUtrakRcchane maTADanAra leha .. harakoI kaphajanita roganAzaka abhayAriSTa yoga , mUtrakRcchunAzaka rasa .. kSayarogamAM karavAnuM udvartana--ubaTaNa 491 | mUtrakRcchane maTADanAra yavAgU .. kSayarogane nAza karanAra indrANIdhRta upara kahela auSadhone leha kSayarogane maTADanAra lasaNano prayoga . laghupaMcamUlAdi rasayoga ... badhA rogone maTADanAra drAkSAvRta ane pIludyuta 492 zarkarA, patharI tathA mUtrakRcchanAM lakSaNonI tulanA pa23 kSayarogane maTADanAra bIjA upAyo amarI tathA zarkarAnAM lakSaNo kSayaroganA upadravanI cikitsA karAya amarIne bahAra kADhavI nahi paNa auSadha gulma-cikitsita: adhyAya 8 me 493 upacArathI ogALI devI .. pa24 gulmaroganI saMkhyA tathA teonAM sthAno ... dvighaNIya cikisita : adhyAya 11 me gulmaroganAM sAmAnya nidAna tathA saMprApti vRddhajIvakano prazna ane prajApati vAtagulmanAM vizeSa nidAna ... kazyapane pratyuttara . . 525 ka
Page #18
--------------------------------------------------------------------------
________________ para5 | be vraNa ane teonA bhedonA kathanapUrvaka pratizyAyanA cAra bhedo 543 cikitsA sUcana ... sAMnipAtika pratizyAyamAM vadhu vizeSatA ... 544 vAtika, aittika, kaphaja tathA dridoSaja te sAMnipAtika pratizyAyanI cikitsA . saMskRSTa vraNanAM lakSaNo tridoSaja uparyukata pratizyAyamAM vadhu cikitsA vraNane pATo bAMdhI ja rAkhavo. .. 530 | | pratizyAyanI sAmAnya prAthamika cikitsA ... 545 * vraNa uparanA madhyama baMdhanI prazaMsA uparyukata cikitsAthI phAyado na thAya to? .. vraNa paranA yogya baMdhanathI thatA phAyadA pratizyAyane sAdo upAya .. kayA vraNane bAMdhavo nahi? ... 531 pippalIvardhamAna yogathI ke guDAbhayAnA prayogathI vraNane zuddha karanAra tathA rujhavanAra kalka.. paNa pratizyAya maTe .. vraNa-zodhana tathA ropaNa mATe sakriyA pratizyAyane maTADanAra paTela5tra triphalAyoga tathA nirvApaNa prayoga... pratizyAyane maTADanAra sAdo prayoga . 546 vraNane rujhavanAra kalka uparyukata pratizyAyanI cikitsA nAnA bALakane vraNaropaNa taila hitakArI che .* * * pAkatA tathA pAkI gayelA vraNanuM lakSaNa ughAta-cikisita : adhyAya 13 mAM marmasthAnamAM thayela vraNanI upekSA karI A cikitsA karavI ... uroghAtanAM nidAna tathA cAra bhedo marmasthAnamAM nahi thayela vraNanI cikitsA... uroghAta ke uraHkSatanAM vizeSa lakSaNo cIrelA vraNa, para lagADavAno lepayoga ... 533 uraghAta cikitsA vraNanI cAmaDIne savarNa karanAro lepa ... tridoSaja-sAMnipAtika uroghAtakanI cikitsA vraNa jhAyA pachI tyAM rUMvADAM ugADavAne upAya , zepha cikitsita : adhyAya 14 548 bALakonI ATha phellIonAM nAme, kRmi-cikitsita: adhyAya 15 me 552 rUpa tathA cikitsA .. uparyukata phollIo kAcI hoya tyAre karavAnI cikitsA 537 kRmionI cikitsA-viDaMgadhruta... asRSikAnI khAsa cikitsA .. - che. peTanA kRmirogamAM paDyo asaMpikA paranI rasakriyA tathA mardana ... : bahAranA kRmiomAM pathya .. vedanAyukata asRSikA para karavAnuM ubaTaNa tathA lepa kaminA rogI mATe auSadhapakava dUdha amRtarUpa che lohIthI bharelI aruMSikAne chedI karavAne lepa pa38 (peTanA) kRmionA rogInI bAhya-cikitsA upara kahelI cikitsA niSphaLa thAya te rudhirastrAvaNa madAtyaya--cikitsita : adhyAya 16 me 554 arakIlikA roganI nidAnapUrvakanI saMprApti... madirApAnathI thatA rogo ... upara kahelI arakIlikAnI cikitsA pAnAtyaya roganuM nidAna arakIlikA athavA harakoI vacAroganAM nidAne , pAnavibhrama tathA pAnApakrama (maghaja) rogo arakIlikAmAM pathya ... yukitapUrvakanA madyapAnathI thatA guNo ... 555 bALakanA kSatanI cikitsA ... ATalA rogamAM madya amRta jevuM ja che. bALakane thatI dAdara ane tenI cikitsA ... atizaya madyapAna hAnikAraka che. bALaka bhaya pAmI jAgI jAya tenAM kAraNa.. madAtmaya roganI saMprApti 556 uparyukata bAlagrahe sparza karelAnI nizAnI... madAtmaya roganuM lakSaNa du:sahanI pUjAne kALa. 541 vAyujanita madAtmayanAM lakSaNo... bALakane thatA roganAM bIjAM paNa bAhya kAraNo pittajanita madAtmayanAM lakSaNo... 557 uparyukata bAlaroganivAraNa mATenA upacAro kaphajanita ane sAMnipAtika madAtmayanAM lakSaNo e upacArothI paNa te bALaroga na maTe to?... madAtmaya roga lagabhaga AmadoSathI thAya. A adhyAyane upasaMhAra ... .. laMghanathI AmadoSa dUra thatAM madAtyaya maTe.. 558 pratizyAya cikitsita : adhyAya 12 mo madAyamAM AmanA atizeSaNathI ja pratizyAyanA nidAnapUrvakanI saMprApti uparyukata lakSaNo thAya. * * kI.ha
Page #19
--------------------------------------------------------------------------
________________ 571 vidagdha madAtyayamAM zItaLa tarpaNa prayoga . 558 zarIranA agni pramANe Arogya vagere ... 567 je maghathI madAtmaya roga thayo hoya te ja tIrNa tathA maMda jaTharAgninI ane madya tenuM auSadha bane.. ... >> viSamAgninI cikitsA .. . madAyamAM hitakara tarpaNayoga... .. 559 kSAranuM sevana dhAtrIe ke koIe paNa vadhu na karavuM , uparyukata tarpaNanI oLakha ... dhAtrIone hitakara--po ... ... 568 athavA madAtyayamAM hitakara pADavaprayoga .. , medasvI dhAtrInI vadhu cikitsA madAtyayamAM hitakara jAMgala-mAMsaprayoge . , balAtaila nirmANa-vidhAna ... poInI bhAjI tathA avakSIrI paNa madAtmayamAM uparyukata balA tailanA upayogathI kayA rogo maTe? 569 ApI zakAya rAsnAtaila ane teno upayoga... . 570 madAtmayanA rogIne hitakara ApavuM zatAvarI AdinAM taila paNa badhA taila madAtmaya rogamAM apo ... 560 pramANe banAvAya che... . pittajanita madAtyAyanI vizeSa cikitsA ... kAMTAseriyAnA telanI banAvaTamAM vizeSatA taraza, UlaTI vagerene maTADanAra lodhAdirAga arasAnA tailanI banAvaTamAM vizeSatA .. vAta-pitta-pradhAna madAtmayanAzaka koThanuM tela banAvavAmAM vizeSatA lAmajanakAdi prayoga.. ... 561 zatapuSpArtavamAM vizeSatA ... bIjAM lekasiddha pAnakone paNa madAyamAM prayoga , vAtavyAdhimAM phAyado karanuM mInataila ... madAtyayamAM doSAnusAra saMzodhana paNa jarUrI e ja pramANe balAkAtaila Adi banAvAya.. magha sAthe notaranuM cUrNa saMzodhanarUpe apAya koThanA tailanA guNo madAtyayamAM visarpa tathA dAhayukata javaranI strIoe kapitthanaila khAsa vAparavuM cikitsA paNa karAya . . sahakArataila ane tenA guNo . pha% cikisita : adhyAya 17 me dhAtrIo mATenI bAkInI cikitsA dhAtrIone ajIrNathI ghaNA rogo thAya ''phakka' roganI oLakha ... uparyukata rogathI bacavA dhAtrIe hitakAraka kevA bALakane phakka roga thAya che ane mApasara khorAka le phakka rogamAM saMzodhana hitakArI thAya .. kAzyapano vadhu upadeza * mANase vadhu mUMgA tathA baherA hoya tenAM kAraNa che, * bAlacikitsAnI kaThinatA .. 'phakka roganA traNa prakAro paikI kSIraja kahyo bAlacikitsaka du:khI hoya .. garbhaja phakkaroga 563 dhAtrI paNa kAyama du:khI hoya che trIjA vyAdhija phakkaroganAM lakSaNo bALakanA du:khanuM vAraNa dhAtrIne adhIna... , phakyoganI cikitsA phakka cikitsA (cAlu) 7: siddhisthAna phakka cikitsA (cAlu) .. rAjaputrIyA siddhi: adhyAya 1 le 575 badhA rogane maTADanAra rAsnAdi dhRta bastikarma saMbaMdhe vRddhajIvakanA prazna rAsnAdirtala ke rAsnAdipakava kSIraga 565 kazyapanA pratyuttara phakka rogamAM hitakara gomUtrayukata dUdhano prayoga bastikarmanI uttamatA ane gaMbhIratA phakka roganAzaka rAjanaila prayoga bastikarma saMbaMdhe AcAryonA matabheda uparyukata cikitsA uparAMta pharogI mATe bastikarma saMbaMdhe punarvasu AToyane abhiprAya "phakkaratha' karAvavo ... koIka bALakane eka varSe bastiprayoganI vAtarogI bALakone hitakara cikitsA ... yogyatA kahe che .... dhAtrI cikisita : adhyAya 18 mo pArAzaryano abhiprAya vRddhajIvakanI dhAtrIcikitsA vizenI jijJAsA bhela AcAryane mata zrI kazyapane pratyuttara ekAMtare ja basti devAya 578 dhAtrInA traNa prakAro , dhAtuo samAna hoya tene ja basti ApavI 579 576
Page #20
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhAtuonI viSamatAmAM nirUhabasti devI ... 579 | vamana tathA virecanane ayoga ane AsthApana...nirUha devAnA samaye na atiyoga thavAnAM kAraNo .. 596 ApavAthI nukasAna .. | vamanathI virecana ane virecanathI nirUhabastinA samyaga yoganuM lakSaNa vamanarUpa viparyaya . ... 598 nirUhanA samyaga yoganuM phaLa .. virecana auSadha viSe jANavA jevuM . 599 AsthApana-nirUhano vadhu phAyado .. " vamananA atiyogamAM virecana cAlu thAya to? 601 anuvAsana tathA nirUhavidhinI samAnatA ... vamanane atiyoga koThanA rasathI paNa maTe... 602 samyakaprayukata nirUha pachI snAna karavuM. vamananA atiyogane maTADanAra zreSTha bIjo prayoga, nirUhabasti kayA rogIne ApavI? vamananA atiyoganI zAMti mATe vadhu yoge basti mANasanuM bRhaNa kare .. uparanA prayogothI virecanano atiyoga maTe bastikarma phala-nirUpaNa ... 581 vAtaja zUlane maTADanAra peyA prayoga AvI vyakitaone basti amRta tulya che. nasyakarmAyA siddhi : adhyAya 4 tho trilakSaNA siddhi: adhyAya 2 jo nasyanA be prakAro paMcakarmomAM traNa lakSaNo jovAnI jarUra .... , zodhana nasyaprayogo samyoga yukata paMcakarmanAM phaLa zodhana nasyaprayoga (cAlu) ... virecanakarmathI thatA phAyadA ... * 582 nasyanA niSedhavALI avasthAmAM nasya vamanakarmathI thatA lAbha .. ApavAthI thatA roge.. vamanakarmanA duryoga athavA ayogathI thatAM nukasAna nasyakarmathI rogIne vibhrama thatAM paththabhojana vamanakarmanA atiyoganAM lakSaNo... .. nasyakarmamAM dhAvaNAM bALakone kaTurtala ke vamananA atiyoganI asAdhyatA sUcavatA upadrava saMdhavayukata ghIne prayoga sAro .... virecananA samyoganAM lakSaNo ... 583. nasyakarma karyA pachI apathyarUpe tyajavA yogya virecananA duryoga ke ayoganuM lakSaNo kriyAsiddhi: adhyAya 5mo virecananA atiyoganAM lakSaNe... ... >> kriyAsiddhimAM vaidyane sUcanA . ... nasyakarma athavA zirovirecananA be prakAra. paMcakarma-kriyAsiddhi mATe tyajavA yogya . 609 nasyakarmanI prazaMsA ane tenA samyoganAM lakSaNo 584 upara kahelAMne tyAga na karavAthI thatuM nukasAna , zirovirecana--nasyanA atiyoganAM lakSaNa .. vamanAdi kriyAmAM ati ramaNa AdithI thatA roge 610 anuvAsana bastinA samyaga yoganAM lakSaNe. 585 vamanAdi kriyA cAlu hoya tyAre UMcethI anuvAsanabastinA atiyoganAM lakSaNo .... >> bolavAthI thatA rogo. anuvAsananA ayoganAM lakSaNo.. . vamanAdi kriyA cAlu hoya tyAre vadhu nirUhabasti-AsthApananA samyaga yoganAM lakSaNa , paDatuM cAlavAthI thatA roge .... 611 nirUha-AsthApananA ayoganAM lakSaNo . 586 vamanAdi--cikitsA cAlu hoya tyAre vadhu nirUha AsthApananA atiyoganAM lakSaNo besI rahevAthI thatA roge .. .. bastino trIjo bheda-karmabasti... - che | vamanAdi kriyAmAM asAmya sevanathI thatA rogo , vanavirecanIyA siddhi: adhyAya 3jo 587 te te doSanA prakopane anusaratI cikitsA vamananA vego saMbaMdhe AcAryonA abhiprAya 588| bastinetranA-bastinI naLInA doSo . 613 bALaka tathA dhAtrI beyanuM zodhana jarUrI . 192 bastinA nava doSa baMnenA zodhana vinA roganI zAMti na thAya.. . bastikarmamAM basti banAvanAranA prajJAparAdhajanya bALakone ApoApa vamana thAya e uttama che 5 10 doSa mAtAnA dhAvaNa sAthe bALakane auSadha devuM... , nirUhabastinA prayogathI thato phAyado virecananI vidhinuM varNana . gudAnA rogayukata bALakane ApavAnuM bhajana , vamana ke virecananA AvelA vega rokavA nahi pa95| bastikarmayA siddhi: adhyAya 6 Dho. bALakone svedana ApavA viSe... - 596 | bastinA ayoganAM lakSaNo ... . , che. **
Page #21
--------------------------------------------------------------------------
________________ bastinA atiyoganAM lakSaNo... hastinA ayogathI tathA aniyogathI thatA rogo bastinuM auSadha upara caDhI gayuM hoya tenAM lakSaNA bastinA upara kahela atiyogathI thayelA uponA upacAro bastinA atiyoganI cikitsA uparanI cikitsA karyA pachInA upacAro AnAha tathA lanA rogInI cikitsA niracanAvidhi ... paMcakarmIyA siddhi : adhyAya 7mA vRddhajIvakano prazna ane kazyapa bhagavAnano uttara vamanane yogya vyakitao virecanane yogya vyakitao nasyakarma dvArA snehana yogya rogIo virecana kone na apAya zirovicana kone apAya? ... nasya dvArA snehana karAvavA yogya vyakitao anuvAsanane ayogya rogIo... AsthApana nirUhane yogya rogA AsthApana--nita karmane ayogya vyakitao saMsRSTa roganI cikitsA maMgalariyala : adhyAya 8 mA sarvaroganAzaka ane bastikarmamAM khAsa upayogI 'zaizukoha '.., ... prajAomAM niraMtara maMgala karmo ja vadhAravAM maMgalAcAramAM tapara rahetA loko kadI du:khI na thAya snehasevana nitya jarUrI nioN AsthApana karma saMbaMdha... ... *** bIjo. AsthApana snehayoga badhAya vAtarogAnA nAza karanAra nirUhayoga... pittanAzana niyioga kaphanA nAza karanAra nirUha yoga sarva doSono nAza karanAra 'kanruNAdi ' ni yoga 8: 5sthAna ... dhUpakalpa : adhyAya ? kaThAdi dhUpa bIjo uttama 15 prajAne vadhAranAra uttama trIjo kaumAra dhUpa... vAInA roga tathA grahanI pIDA maTADanAra dhUpa graharogane maTADanAra mAhezvara dhUpa 615 99 33 "" 616 ,, 617 618 619 620 "" 621 29 623 ,, 624 625 99 99 99 626 "" 627 39 20 129 99 "" "" 39 "" badhAya rogomAM hitakArI Agneya dhUpa bhadraMkara dhUpa rAmonA nAza karanAra pa pretanivAraNa pa vAI, go tathA upagrahonA vaLagADamAM uttama gaNAto dazAMga pa moha pamADanAra moha pa ... unALAmAM khAsa upayogI vAruNa--dhUpa harakoI grahanA vikAramAM prayoga karavA yogya caturaMgaka dhUpa naMdaka nAmano dhUpa grahapIDAne maTADanAra kaNadhUpa lakSmI ke zobhA denAra zrI pa... grahonA nAza karanAra grahana pa jJAne AkarSanAra puNyakAraka grUpa.. sarva rogonA tathA grahono nAza karanAra zizuka nAmanA dhUpa sarva rogone dUra karanAra brAhma dhUpa sukhakAraka dhUpa sarva rogomAM vakhaNAto pa mahAuyakAraka upa rogarahita karanAra ariSTa pa prazaMsApAtra pa vAIno roga maTADanAra pa sarva rogane nAza karanAra dhUpa... badhAM bhUtanI pIDAnA nAza karanAra gaNadhUpa... kalyANakArI svastika dhUpa grahonA upadrAnA nAza karanAra pAMca dhUpA kadI na bagaDe te--gRhadhUpa upara kahelA e ja dhUponI saphaLatA e 40 pAnA vaidya upayoga karavo joIe e dhUpa devAnAM kAraNA ... ... ... .... .... dhUpanA traNa prakAro panAM utpattinAM kAraNo sthAvara tathA jaMgama dhUpa saMbaMdhI aneka praznono nirNaya kahevAnI pratijJA dhUpanI utpatti viSe prAcIna itihAsa agninA upadeza pachI munioe dhUpakarmamAM gapanI yojanA karI hatI 630 66 :: 631 "" 27 27 """ 99 632 99 . "" ,, 99. "" .. 99 .. 633 "" ''' 99 "" 634 99 dareka pane prajvalita karatI veLA maMtra bolavA 635 dhupa prajvalita karyA pachI japavAnA maMtrano artha 29.
Page #22
--------------------------------------------------------------------------
________________ 640 lizunakalpa: adhyAya? 636 ] so varSa jIvADanAra bIjo lazunakalpa - 647 lasaNanI utpatti Adi viSe vRddhajIvakano | kAcuM lasaNa jo na khAI zakAya to kazyapane prazna che. * ghImAM bhUjeluM sevAya .. kazyapa munino pratyuttara .. | aneka dravyothI saMskArela lazunakalpa . lasaNanI mULa utpattino ItihAsa pIvAmAM tathA khAvAmAM hitakara lazunaka5.. lasaNamAM eka rasa ocho hovAthI pAMca rase che bastikarmamAM upayogI lazunapakava taila . lasaNa pacavAmAM bhAre che ... lazunapakava tailanA upayogathI thatA phAyadA.. lasaNanA vizeSa guNo zvitra Adi rogo para upayogI lasaNanA vadhu uttama guNo ... 'gaMdhasapisa" athavA "laghunavRta' lasaNathI strIone vadhu phAyadA... dhanavAne mATe 'gaMdhamahata' nAmano upacAra , lasaNa niyamita sevatA puruSone thatA phAyadA uparyukata "gaMdhamahata' upacAravidhi lasaNa-sevananA vadhu phAyadA ... uparyukata "gaMdhamaha' prayoga sAkSAta lasaNanA adbhuta guNo .. zaMkare upadezyo che .. ... 649 lasaNa aneka roga maTADe che ... upara kahela gandhamaha prayoga harakoIne na upadezAya , lasaNanuM sevana koNe na karavuM?.. kazyapa pratye ziSya vRddhajIvakanuM kathana .. 650 lasaNanA upayoga mATenA khAsa samaya lasaNanA be prakAro, kayuM lasaNa amRta tulya che? , lasaNanI mAtrA vagere viSe lasaNanA prayoganI siddhi kayAre? lasaNanI mAtrA kaTutaila-kalpa: adhyAya (?). lasaNanI mAtrA vize vadhu .. baroLanA rogano nAza karanAra tarIke lasaNanA sevananI vidhi .. upara kahela lazunaprayogamAM bhabharAvavAnuM kaTutaila-sarasiyuM zreSTha che | kartalanI mAtrA tathA tenA pAMca prayoge... ATha dravyonuM cUrNa .. lasaNano prayoga sevyA pachI tenI upara kaTutailanI traNa mAtrAo 651 kartalanA prayoga pahelAMnA snehapAna pachI madyapAna jarUrI ... karavAnA upacAro .. lazunaprayoganI upara madyasevananI vidhi snehapAna karyA pachInAM lakSaNo.. upara jaNAvyA pramANe lasaNane prayoga snehapAna uparanuM komaLa bhojana karyA pachInAM kartavyo . baroLanA rogIne kaTutailathI saMskRta bhojana jamADavuM , lasaNanA prayogamAM hitakara khorAka prANazakita maLyA pachI hamezAM kaTutaila pAvuM 652 lasaNanA prayogamAM khAsa vadhu sUcana dAhayukata baroLanA rogamAM kSIrapakava kaTutailaprayoga, lasaNano prayoga karanAra amuka rogIo snehapAna pachI baroLanA rogIe mATe khAsa sUcana .. kaTutailabhajita haraDe sevavI . lasaNanA prayogamAM bhUkha lAge tyAre paNa lasaNa baroLa tathA gulmarogane maTADanAra tailaghUta prayoga , lasaNa sevanAra mATe apathyo ... karNakArIya uttama taila ... lasaNanA prayogamAM zIta upacAra tyajavA ... plIhodara baroLa maTADanAra dravyo lasaNanA prayogamAM sneha ke IMDAM tyajavAM.... baroLa maTADanAra garamALAne kalka vagere ... vaLI A apathyothI A rogo saMbhave . 645 rAtA sarasavanA tailathI paNa baroLa maTe lasaNanA prayogamAM thayelA upadravanI cikitsA sAta divasamAM baroLa maTADanAra sAta divasanA lasaNanA prayoga pachInuM kartavya rAgasarSapamuSTi prayoga ... lasaNanA uparyukata prayogathI thatA phAyadA .. upara prayoga vRddhajIvake kahyo che lasaNanA prayoga pahelAM virecana jarUrI che. lasaNanA prayoga pahelAMnuM komaLa virecana.. pakalpa : adhyAya (?) lasaNane prayoga karanAre khAsa tyajavA jevuM AraMbha tathA maMgalAcaraNa nIrogI tathA kAyApalaTa AyuSavardhaka lazunakalpa 647 | kazyapa pratye vRddhajIvakane prazna.. .. 6
Page #23
--------------------------------------------------------------------------
________________ netranA rogIne kyA prayoga hitakara che? ... bhagavAna yapano pratyuttara netranuM saMzamana auSadha kayAre hitakara thAya? netraroga mATe cha dravyonA kalpA kahevAnI pratijJA netrarogI dhAvaNA bALakanuM khAsa auSadha... badhAye netraroganuM auSadha ... cakSuSkAnA judA judA yogA ... sarva netrarogone zamAvanAra cAyoga cakSuSyAno kevaLa yoga dhAvaNa sAthe puSpakanA prayogo netraroga maTADanAra gorocanAnA prayAgA rasAMjana ane nirmalInA prayAgA ... upara kahelA badhA prayAgA netrarogone maTADe haraDeno prayoga paNa netrane hitakara che gorocana paNa tevuM ja che puSpaka--jasatanA phulanA guNA rasasajananA guNo kataka--nirmalInA phaLanA guNA pAMce indriyone vadhAranAra jIvakAdi tela ke dhRtayoga uparyukata tela ke dhRtanA nasyarUpe prayoga karyAthI netraroga maTI jAya ... ... ... ... auSadhIonA AhArathI kSudhAnivRtti prajApatinI kAyamI nRSi prajApatinI kathA (cAlu ) devo tathA asuro prajApatinA zaraNe gayA... kAtiryuM revatIne mokalI devasenAne bacAvI... ... 654 99 99 ,, 99 655 99 "9 ,, 656 ,, 99 99 99 . 657 uparyukata pAMcabhautika tela ke dhRta timira Adi ghaNA roga maTADe che zatapuSpA zatAvarIkalpa adhyAya (!) vRddhajIvakanA prazna kazyapa bhagavAnanA pratyuttara zatapuSpA--variyALI athavA suvAnA guNo zatAvarInA guNo zatapuSpA tathA zatAvarInA prayogonI yogyatA zatapuSpA ane zatAvarI kone amRtatulya thAya yeSTa guNone karanAra zatapuSpAnA prayoga zatapuSpAnA prayoganA vizeSa guNo ghI tathA madha sAthe zatapuSpAnA prayoganuM phaLa zatapuSpAnAM judAM judAM anupAnAthI judAM judAM phaLa. zAstrokata guNA meLavavA zatapuSpAtailayAga zatAvarIprayogavidhi paNa zatapuSpA pramANe jANavI (revatIkalpa : adhyAya ) ? "" 99 .. 39 659 39 "" 660 "" 39 661 "" "" 662 99 664 "" .. 665 ' jAtahAriNI--revatI asAdhya kayAre bane? ... jAtahAriNI revatI vaLaze nahi e mATe sAvadhAna rahevA sUcana revatInA vaLagADanA bIjA khAsa prasaMga... jAtahAriNInA vaLagADanA bIjo eka prasaMga revatInA vasavATavALA gharamAM na rahevAya govALa tathA bIjA pazupAlakonI saMtatino jAtahAriNI nAza kare che brAhmaNanuM dhana cAranAra tathA bIjA cAra DAku vagerenI prajAno paNa raeNvanI nAza kare A vyakitaone paNa jAtahAriNI nAza kare che prajAne pIDanArA adhikArIono paNa vatI nAza kare che. dagAkhora tathA vyAjakhAu vepArIone paNa raivatI mArI nAkhe kanyA vageremAM jAThANAM karanAranA paNa revatI nAza kare che. maithuna mATe yogya kALa ke pradeza AdimAM maithuna karanAranA raeNvatI nAza kare adharmane kAraNe revatI vaLagI hoya tenAM lakSaNA zAsradaSTie jAnahAriNInA traNa prakAro zuSka revatInA vaLagADanAM lakSaNo kaTaMbharA revatInA vaLagADanAM lakSaNA puSpanI revatInA vaLagADanAM lakSaNo viTA revatInA vaLagADanAM vANA parislR tA. revatInA vaLagADanAM lakSaNo ' aMDanI ' jAtahAriNInA vaLagADanAM lakSaNo... 'durdharA' jAtahAriNInA vaLagADanAM lakSaNo... ' kAlarAtri ' jAtahAriNInA vaLagADanAM lakSaNo 'mAhinI revatInA vaLagADanAM lakSaNo staMbhanI 'revatInA vaLagADanAM lakSaNo 'krozanA " revatInA vaLagADanAM lakSaNo uparyukata 10 jAtahAriNImAMnI sAdhya tathA asAdhya kaI? " ... kulasayakarI ' asAdhya jAtahAriNI puNyajanI ' asAdhya jAtahAriNI pauruSAdinI ' asAdhya jAtahAriNI ... 666 669 "" 97 "" 670 * "" OM "" 39 671 93 .. 672 99 99 ,, 27 "" 39 'nAkinI'revatInA vaLagADanAM lakSaNA 39 * pizAcI ' nAmanI revatInA vaLagADanAM lakSaNA 673 'pilipikiA ' sudhInI 15 revatInA vaLagADanAM (kramaza:) lakSaNA upara kahelI 16 jAnahAriNIo yApya gaNAya che asAdhya 'vA' jAtahAriNI... "" 39 ::
Page #24
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3 'saMdezI' nAmanI asAdhya jAtahAriNI ... 674 | kAzI vagere pradezanA lokone tIkSNa dravyayukata karkoTakI' nAmanI dAruNa jAtahAriNI .. bhejana pathya thAya ... ... ivaDavA' nAmanI asAdhya jAtahAriNI kaliMga, Adi dezavAsI lokonAM khAnapAna viSe vaDavAmukhI' nAmanI asAdhya jAtahAriNI tarata-vRSA chIpAvanAra peyA .. .. 696 vRddhajIvakane kazyapane prazna .. pittaprakRtivALAne hitakara peyA prayoga ... kazyapane pratyuttara . hitakara mAtrAyukata bhajana apAvavA vaidyane vastuta: jAtahAriNInA traNa ja bhedo bhalAmaNa A revatIkalpamAM vadhu kahevAnI pratijJA .. AmAzaya tathA tenuM sthAna-karma vagere . vRddhajIvakano prazna mAMsarasanuM pAna karI zakanArI vyakitao ... bhagavAna kazyapane uttara ... mAMsarasa kone mAphaka na Ave?.. ... cAra prakAranI mAnava strIomAM jene mAMsarasa mAphaka na Ave teoe jAtahAriNIne praveza takra-chAzanuM sevana karavuM .. jAtahAriNI vaLagelA bALakanAM lakSaNa .. takra-chAzanA prAsaMgika guNonuM varNana ... jAtahAriNI revatInI cikitsA jarUrI che... A rogIone maMDanuM sevana hitakara thAya .... garbha sthira karanAra ane garbhapAtanA bhayane paraMtu A rogamAM maMDa na apAya dUra karanAra 'varaNabaMdha karma' ... upara kahelA rogIo maMDane seve te upara kahela rahasya gupta rAkhavuM tethI thatuM nukasAna bhejanakalpa : adhyAya (?) kaphanA rogIne magana maMDa apAya vRddhajIvakanA kazyapane prazna maganA maMDanA guNonuM prAsaMgika varNana tathA kazyapane pratyuttara : atyaMta bhUkhyAnAM lakSaNo 688 tene thogya vyakitanuM kathana atyaMta tarasyAnAM lakSaNo ... ... 689 | Avo maMDa kSaNavAramAM zarIramAM baLa sthApe che 699 bhUkhyA ane tarasyAnAM lakSaNe... jeo maMDa pIvAne yogya hoya teo khUba bhUkhyA-tarasyAne ekadama tRpti nukasAna kare , yavAgunuM paNa sevana karI zake ... upara kahelI bAbatamAM matabheda.. - judAM judAM anupAne sAthe sevelI ekadama tarasa lAge che temAM kAraNa yavAgUnA judA jAdA guNo . 700 barAbara tRpta nahi thayelanAM lakSaNo .. 690 A nIce jaNAvela vyakitaone dUdha mAphaka Ave , ochuM khAdhuM hoya tenAM lakSaNo .. dUdhanA vadhu guNonuM varNana ... vadhu paDatuM khAdhuM hoya tenI cikitsA dUdhanuM dahIM bane che temAM kAraNa yogya pramANamAM bhejana karelAnAM lakSaNo dahIMnuM maMthana karatAM thatAM ghI-chAza uttama prakAre bhejana karelAnA guNa jUnA rogIone dUdha ja hitakArI.. bhejano tathA pAnano kALa .. mIMDhaLabIja vagerethI mUDha banelAne zreSTha bhejya padArthono krama auSadharUpa thatuM dUdha pAna-bhejanakrama ane tenA mApa viSe ... upara kahela rogamAM zelaDI sArI, paNa tene khAna-pAnano yogyakrama rasa hitakArI na thAya ... jaTharAgni maMda thavAnAM khAsa kAraNo zelaDIne rasa koNe kayAre pIve? . bhajananI madhye pANI pIvAya paNa tethI zelaDIno prayoga hitakara kone ane ahitakara - viparIta karatAM roga thAya kone thAya ? vadhu garama--kherAka-pANI na sevAya zelaDInA rasane prayoga kone hitakArI?... ati zItaLa khAna-pAnathI paNa nukasAna cAlu bhejanakalpane upasaMhAra bhajana padArtho khAvAne krama ... vizeSakalpa: adhyAya (?). nIcenAne zItaLa pANI hitakara thAya kazyapane vRddhajIvakano prazna kurukSetra Adi dezavAsIono pathya AhAra.. kazyapane pratyuttara kSArarahita bhajanasAmagrI 695 | traNa doSa ekasAmaTA kope che, tenAM kAraNe che : = = = = = = = = = = =
Page #25
--------------------------------------------------------------------------
________________ * * traNe doSone prakopa thatAM mANasa ne jIve.. saMnipAtamAM rogIe kayAM sudhI laMdhana karavuM 719 sannipAtathI pIDAyelA na jIve jeNe laMghana barAbara karyuM hoya tenAM lakSaNo. 720 sannipAtanuM mukhya lakSaNa .... . laMghanane atiyoga jemAM thayo hoya tenAM lakSaNo sanipAtanA javaranA 13 bhedo 709 saMnipAtamAM svedana jarUrI ... vAtapittapradhAna sannipAta javaranAM lakSaNo saMnipAtamAM kapha ja vadhu herAna kare che .... , pitta-kaphAdhika-sannipAta javaranAM lakSaNo e kaphane kApanAra auSadha tIkSNa ja hoI zake 721 upara kahelA sannipAtanAM judAM judAM nAmo kaphane kAraNe paDakhAmAM phUla nIkaLe tyAre kaphavAtAdhika sannipAta javaranAM lakSaNa .. karavAnA upAyo .. . >> hIna-abhivRddhi madhya-doSaja kaphane kADhanAra vadhu prayoga ... saMnipAtathI thatA rogo upara kahela kapha dUra karanAra nasya prayogothI phAyadA , madhya-abhivRddha hInadoSaja vaLI saMnipAtamAM AvA kavalagraho paNa karAvavA , saMnipAtathI thatA rogo upara kahela kavaladhAraNathI thatA phAyadA .. 722 vRddha-abhihIna-abhimadhya doSaja saMnipAtamAM rogInI vadhatI taraza zamAvanAra saMnipAtathI thatA roga pAnIyaprayoga 13 mo samadoSaja saMnipAtajavara .. saMnipAtamAM yogya laMghana pachI peyA-bhajana... , e 13 mo saMnipAtakUTapAkala nAme kahevAya che ke kaphAdhika saMnipAtavALAne magane maMDa hitakArI 723 te kUTapAkala tarata ja mAre . pittAdhika saMnipAtamAM sAkarayukata drAkSa ane peyA phUTapAlagrasta mANasa vadhu traNa divasa jIve saMnipAtamAM bhAre bhajana viSabhajana gaNAya kUTapAkala' saMnipAta kone kahevAya? .. arocaka rogIne dADamayukata peyA apavI. , saMnipAtamAM viSasaMjJAvALI phollIo kyAre thAya? , , uparyukata bhajana sAta divasa sudhI ApyA tatkALa vAyuno prakopa tathA agnimAnya kayAre? , pachIne bhejanakrama uparyukata kAraNe thayela agninAzathI aneka rogo thAya 716 | mAMsAhArIne traNa divasa sudhI jAMgala. mAMsano vAyuprerita rasavikArathI thatA vikAro ... 717 - rasa Apavo vidrAna vaidya ja bhramamAM na paDe ... vAtapradhAna saMnipAtamAM lAvA pakSInA mAMsano : saMnipAtamAM zItaLa jaLaprayoga na ja karAya , rasa Apavo . 724 saMnipAtanI A sthitimAM ghIne prayoga mATe ja , pittapradhAna saMnipAtanA rogamAM magane yuSa deva saMnipAtamAM zItaLa jalapAna paNa mutyarUpe thAya , kaphapradhAna rogamAM mULAno yUSa ... saMnipAtanI cikitsA e vaidyane mRtyu sAthenA prANazakitathI yukata thayela te rogI mATe yuddharUpa che ! - chello kriyAkrama saMnipAtarUpa samudramAM DUbatA rogIne uddhAra e cikitsAkrama pachI saMnipAtamAM hinakara karanAra vaidyanI prazaMsA . 718 dIpanIya pimpalyAdikavAthano prayoga saMnipAtane cikitsAkrama ... saMnipAtanI cikitsA karatAM vaidyo muMjhAya che! . kaphavAtane maTADanAra zaTayAdikavAtha . pittapradhAna saMnipAtamAM hitakara mustAdigaNa 725 saMnipAtanI cikitsA mATe keTalAka vaidyonA saMnipAtamAM pIvA yogya paMcamUlakaSAya ... abhiprAya pArvatIjala ke paMcamUlI kavAthajala pIvuM.. uparyukata abhiprAya barAbara nathI, ema pittapradhAna rogamAM pIvA yogya kavAthajala kazyapanuM mAnavuM che... ... >> tridoSanA rogamAM prathama kapha ja dUra karAya.. kaphapradhAna rogamAM pippalyAdigaNanA kavAtha : hitakara thAya saMnipAtamAM prathama to vamana ja hitakara... 719 saMnipAtamAM madha na apAya ... ... ) vAtakaphapradhAna saMnipAtajavaranAzaka abhayAdi kavAtha . saMnipAtamAM uSNa upacAra ja hitakara thAya che ! saMnipAtajavarano nAza karanAra durAlabhAdi kavAtha , saMnipAtamAM vaidyo karavA yogya prAthamika upayoga , te kaphapradhAna rogano nAza karanAra triphalAdikavAtha 726
Page #26
--------------------------------------------------------------------------
________________ 25 , tridoSanA javara Adi ghaNA rogane maTADanAra 9: khilasthAna AragvadhAdi kavAtha viSamajavara nirdezIya: adhyAya 1 lo 733 saMnipAtamAM lAMbA kALa sudhI upavAsa vagerethI thatuM nukasAna kazyapa pratye vRddhajIvakano prazna . , pittapradhAna rogamAM A upacArothI pitta vadhe kazyapano pratyuttara pittapradhAna saMnipAtamAM zItaLa mutAdi uparyukata samajavarathI viparIta viSamajavara hoya 736 kavAthano prayoga .. . 727 uparyukata saMtata Adi javarone viSama kahevAnAM kAraNe , pittapradhAna saMnipAtane maTADanAra triphalAdi modaka , satataka Adi cAra javaro paNa viSamajavara che , saMnipAtajavarane maTADanAra kaTusapisa . viSamajavarone koNa utpanna kare che? ... saMnipAta maTI jAya to paNa vizvAsa na karAya 728 viSamajvara ekadama utpanna thaI ekadama saMnipAtathI bacelo pharI svastha to na ja thAya vadhe che tenAM kAraNo saMnipAtathI bacelAne punarjanma gaNAya... viSamajvara thavAmAM bIjAM paNa khAsa kAraNo saMnipAtathI bacelAe sAvadha rahevuM .. ane te te viSamajavaranAM nAme... A saMnipAta maTe ja nahi ... viSamajavara caDe Utare saMnipAta maTayA pachI thayelA roganI khUba viSamajavaranuM svAbhAvika zamana hoya ja nahi kALajIthI vaidya cikitsA karavI.. viSamajavaranAM A lakSaNo chUTe ja nahi .... 738 saMnipAta maTayA pachI jIvavAnI rIta .. viSamajavara vAraMvAra thAya tenAM kAraNo .. saMnipAta maTyA pachI pittapradhAna prakRtivALA viSamajavaranI vadha-ghaTa thayA kare che temAM kAraNa , mATe Avazyaka sUcana satataka' nAmano viSamajavara ane tenuM sthAna 739 saMnipAtamAM apaDyo anyaghuSka viSamajavara saMnipAtamAM paththo kahevAnI pratijJA tRtIyaka viSamajavara saMnipAtamAM pa caturthaka viSamajavara ... 740 saMhitAkalpa : adhyAya (?). viSamajavaramAM bali, homa tathA maMtrothI maMgalAcaraNa ane prAraMbha pApa nivArIne zivanuM zaraNa levuM.. vaidya saMhitAnuM adhyayana tathA upadeza jIrNa viSamajavaranuM lakSaNa ... karavA tatpara rahevuM viSamajavara pAMcamA ke chaThThA divase kema na Ave? , kayo viSamajavara kaI dizAno hoya? ... vRddhajIvakanA prazno ... bhagavAna kazyapane pratyuttara .. .. harakoI javara mukita veLA kema vadhe che? ... Ayuve dataMtranAM ATha sthAnonAM nAme mokSakALe eTale ke UtaratI veLA javara vadhe che kayA sthAnamAM keTalA adhyAyo? ... tenAM kAraNe .. A AyurvedataMtrane (kaMThastha) karavAnuM phaLa javarathI mANasa chuTe che kayAre? ATalA zAstranA ke saMsAranA pAragAmI na thAya javarathI chUTavAmAM upara darzAvela traNa sivAya Avo vaidya indralokamAM pUjAya koI kAraNa na hoya roganI utpattino prAcIna kALa TADhiyA javaranI pravRtti vakhate prathama TADha te veLA kayo roga kayA kAraNe utpanna thayo hato? 732 ane pachI dAha kema? lokonA hita mATe kazyape Ayurveda taMtra racyuM uparanA praznane pratyuttara ... kazyapanA AyurvedataMtrane grahaNa karI vRddha uparanA viSayanI ja pharI vadhu spaSTatA .. jIvake saMkSipta banAvyuM ... >> mANasane dAhapUrvakane javara Ave che tenAM kAraNo 743 kaliyugamAM vRddhajIvaTI taMtrane yakSe tathA uparyukata beya varo saMsargaja che vAsya munie dhAraNa karyuM hatuM vRddhajIvakano prazna vRddhajIvakanA vaMzaja vAsya munie te kAzyapane pratyuttara AyurvedamaMtrano saMskAra karyo che. 733 vRddhajIvakano prazna have khila sthAnamAM zuM kahevAze? | kAzyapane pratyuttara - ja
Page #27
--------------------------------------------------------------------------
________________ javaravALAnI cikitsA saMbaMdhe sUcanA ... 744 javaranAzana baMdhanAdikama .. - 753 javaranI cikitsAne krama (cAlu) * 745 sAta dhAtuomAM gayelA doSo sAta divase pAke , pittajavara vinA ja uSNa cikitsA karAya kaphajavaramAM vizeSa sUcana .. ... 754 uparyukata sAta viSamajavaronI cikitsA kaphajavara saMbaMdhe ja vadhu diga darzana . kahevAnI pratijJA kaphajavaramAM rasaprayoga tathA saMzamana auSadha kyAre? , jIrNajavara lAgu thAya te avasthA ane kaphajavaramAM kapha ocho thayA pachI ghI apAya - temAM karavAnA upacAro . 746 ghInuM prAsaMgika guNavarNana ... ... , viSamajavaronA upacAra mATe khAsa sUcanA jvaranI A avasthAmAM te virecana ja devuM 755. vAtapradhAna viSamajavaranI cikitsA vaLI javaramAM niha Adi kayAre? . ,, pittapradhAna viSamajavaranI cikitsA javaronI du:sAdhyatA tathA sukhasAdhyatA kayAre? , kaphapradhAna viSamajavaranI cikitsA badhA rogo e ja pramANe sukhasAdhya ane vAta-pittapradhAnandrandraja viSamajavaranI cikitsA , du:khasAdhya caturthaka' viSamajvaranI cikitsA traNa cikitsAkarma ja nizcita hoya ... >> jIrNajavarane nAza karanAra dhUpa zodhana auSadha kone hitakArI thAya? dAhajavarane maTADanAra lepayoga zamana auSadha kone hitakArI thAya? grahajavarane maTADanAra lepa .. zamana zodhana auSadha kone hitakArI thAya? athavA uparyukata dravyono pralepa ATalAne maTADe saMzodhana auSadhanuM lakSaNa .. javara Ave tyAre A upacAro paNa kAmanA 748 saMzamana dravya ke auSadhanuM lakSaNa .. viSamajavaranI cikitsA ... madhyama baLavALA zamana zodhana dravyanuM lakSaNa 757 vizeSa nidezIya adhyAya 2 je keTalAMka zamanIya dravyonI gaNatarI maMgalAcaraNa ane prAraMbha ... keTalAka zodhana dravyonI gaNatarI vRddhajIvakano prazna keTalAMka zamana-zodhana dravyonI gaNatarI viSamajavara viSe savistara jijJAsA svAzya ane asvAthyanuM lakSaNa prajApati kazyapano pratyuttara ... vAstavika cikitsA paddhati ... javaranI avasthA viruddha auSadha nukasAna kare cikitsA paddhatinI vaidyane sUcanA javaranI je avasthA hoya tene lagatuM ja auSadha zAstrIya auSadhaprayogo dvArA sAvadhAnIpUrvaka amRtarUpa thAya; bIjuM hAni kare. 749 vaidya cikitsA karavI tattvadraSTAoe prayoga karelAM dravyonuM karma saMtarpaNajanya javaramAM vamana hitakArI ... koNa jANI zake? upara jaNAvela avasthAvALAne vamana karAvI dravyonuM yathArtha jJAna kaThina che | zirovirecana paNa karAvavuM .. ArSa auSadhaprayogomAM vaidya samajaNapUrvaka jIrNajavaramAM paNa uparyukata vikAro hoya to nyUnAdhikatA karI zake e cikitsA karavI auSadhanI mAtrA saMbaMdhI vaidyane sUcanA ... bahudoSa ane alpadoSa jaNAya tenAM lakSaNo A adhyAyane upasaMhAra .. . >> AmajvaranAM lakSaNo . bhaiSajya-upakramaNIya : adhyAya 3 jo nirAmajavaranAM lakSaNo ... bahirmArgagata javaranAM lakSaNo vRddhajIvakane kazyapane prazna.. javaravALo mANasa auSadhadurbaLa kayAre thAya? kazyapano pratyuttara-vyAdhijJAna ati sUkSma che 761 doSadurbalanA upacAro vyAdhijJAna karatAM paNa auSadhajJAna atizaya sUkSma che . durbalamAM kaSAya prayoga na karAya pathya sevanArane Arogya ane apathya doSa ane auSadhane kSobha asahya thAya .. sevanArane roganI prApti kaSAyathI doSo khaLabhaLI UThe che zArIra ane mAnasa-be rogo.. doSane vega bhAMge te pachI ja javaramAM auSadha devAya 753 ) zarIranA tathA mananA roganAM mukhya kAraNo 762. 751
Page #28
--------------------------------------------------------------------------
________________ zArIra tathA mAnasarogane jItavAnA upAya zArIravyAdhinA be prakAro Agantu tathA nijarogonI cikitsA saMzAdhana Adi cikitsA auSadhi auSadha AdinI vyAkhyA guNavAna auSadhadravyanuM lakSaNa rAjA vagerene lAyaka auSadhadravya roga tathA uMmaranA bhedathI auSadhanA sAna prakAra kalpI zakAya auSadhadravyanI sAna kalpanAo uparyukata sAta auSadha--prakAronAM kramaza: lakSaNA sAta prakAre vibhAga pAmela auSadhadravyanA dasa prakAre prayAga bhAjananI pahelAMnA 1 leA auSadhakALa khArAkanI vacce auSadha devAya tenuM phaLa... sAmudga auSadhanA sevananuM phaLa khorAka sAthenuM sabhakata auSadha... be khorAkanI vacce apAnuM auSadha phaLa khorAkanA koLiyAmAM apAtuM auSadha phaLa... koLiyAnI vacce ApavAnuM auSadha abhakata auSadhasevana ane tenuM phaLa upara kahela dasa auSadhakALanA dasa prakAra vibhAga karyA na karAya? 12 varSathI nAnI uMmaranA bALaka vagerene kAyama auSadha na apAya AvuM auSadha tyajI devuM sevavA yogya auSadha zamana auSadha lAMbo kALa na sevAya auSadhaprayoga karavAnI vidhi auSadha sevyA pachInAM tyAjya karyu auSadha pacatuM hoya te veLAnAM lakSaNA auSadha sevyA pachInA bhAjanakALa uMmaranA traNa vibhAga ane te pramANe auSadhanI mAtrA cUrNAdirUpa auSadhanI mAtrA doSaghna kaSAyanI mAtrA ... vamana, virecana jIvanIya tathA saMzamana kvANanI mAtrA *** ... ... ... avasthA ke uMmara viSe vadhu samajUtI uMmara pramANe auSadhamAtrA taratanAM janmelAM bALakane ApavA yogya ghInI mAtrA khArAkane khAtA kumAranA saMbaMdhe auSadhamAtrA kahevAnI pratijJA ... ... : 762 763 "" 764 99 765 99 766 ,, 767 ,, " 768 P 769 "" 770 "" "" 371 29 772 39 773 774 99 99 27 dIpanIya Adi kalkanI mAtrA... vamanAdi mATenI snehamAtrA ... kaja roga mATe auSadhapava dhInI mAtrA... vAtaja rogazamana virecanadhRta 99 bALakanA rogamAM apAtA kuMbhasapisa,ghInI mAtrA 775 yogyamAtrA cikitsAnuM mULa che vaidya yogya mAtrAmAM ja auSadhaprayoga karAvavA auSadhaprayoga karAvanAra vaidyane khAsa sucanA auSadhIonA prayogo, guNNA tathA karmone vidrAna vaidyo ja jANI zake vaidya ja auSadhIonA tattvane jANe che ajANyuM auSadha viSe ane jANeluM auSadha amRta jevuM che avidhithI yojeluM auSadha viSatulya ane vidhithI yojeluM viSe paNa auSadharUpa bane mUrkha vaidya yojeluM auSadha prANaghAtaka thAya uttama vaidya kevAM auSadhA yAje ane mUrkha devAMno upayoga kare? ... maMgalAcaraNa tathA prAraMbha dha AdinI sAtheno khorAka sarvane ArogyakAraka bane ... AhAranI dareka prANIne jarUra paDe che AhAra jevuM auSadha nathI ... AhAra e moTuM auSadha che... AhAranA judA judA bhedo che AhAranA ja AkAryo cAre pucyArthI vagerenI siddhi thAya yUSanA vadhu guNA yUSa ane yavAgU saMjJAmAM kAraNa 24 prakAranA dho vastuta: dhUpo be ja prakAranA che chatAM te yUSA traNa prakAranA paNa kahevAya ... *** bhojanaprakAra tathA bhojananA guNa avaguNa vagere kahevAnI pratijJA bhojana sAthe saMbaMdha dharAvatA yuo kahevAnI pratijJA yUSanA guNo traNa doSone yUSa maTADe 774 ... 39 99 mUrkha vaidyanI cikitsApaddhatinI niMdA uttama cikitsA mATe vaidyane bhalAmaNa 99 meATA mANasanI tathA bALakanI zArIrika tulanA 373 zarIranA pramANamAM auSadhamAtrA apAya ... yunirdezIya : adhyAya 4tho "" "" "" 99 776. "" .. 39 99 "" 36 778 "" 779 "" "" 780 "" "" 99 "" 781 "" "" >>
Page #29
--------------------------------------------------------------------------
________________ . 783 che 9 che = pAcana, karSaNa tathA buM haNa--ema paNa traNa yu hoya ... ... 781 75 bhUSonI tathA 50 yUSonI gaNatarI ... 782 keTalAka yU rAga-khADava-pAnakarUpe paNa thAya , vAtaroga AdithI pIDAyelAne upayogI eka khAsa yUSa ... paMcakarma sivAya prayoga karAte eka khAsa ti paMcakarmamAM upayogI pAMca yUSo bIjA kAmpayUSonuM kathana paMcakolaka yUSa mukhya dhAnyayUSa dahIMnA maMDamAM ke chAzamAM karela yUSa mastaka vagerenA rogamAM hitakArI atizaya rUkSatA lAvanAra kaLathIne yUSa .. 784 - jAnA atisArane maTADanAra phaLayUSa ... >> rakatapradara Adine maTADanAra 'pupayUSa' ... >> vAyunAzaka "patrayUSa' atisArane maTADanAra valka-chAlane yUSa... badhA pittanA roga vagerene maTADanAra "pallavayUSa', vAyunAzaka judA judA yu ... rUkSa 'kAMbaliyUSa' sarva rogomAM hitakArI mahAmUSa. vAtanAzana-"lazunayUSa' . sarvaroga vinAzana 'mUlabhUSa'... pittane zamAvanAra 'lAvakarasa'... bhUSakathana-upasaMhAra 21 vAgUo kahevAnI pratijJA vRddhajIvakano prazna odana-bhAtanuM lakSaNa tathA guNo odana-bhAtanA nindanIya guNo yavAgUnA prakAro yavAgU tathA payAmAM taphAvata .... doSayukata thavAgU pratiSiddha yavAgUo vilepInA ane thavAgunA guNa-doSa sarakhA ja hoya kSIrapeyAnA guNo kaSAyarasayukata payAnA guNo . bIjI be vAgUnA guNo .. pittanA tathA kaphanA atisAramAM hitakara peyA 788 uparyukata peyAnA ja khAsa vizeSa guNo . Amane pakAvanArI peyA ane mUtrarogane maTADanArI yavAgU gulmaroga, udharasa tathA grahaNI rogane maTADanArI yavAgU . 788 tRSAzamanI, viSanAzanI tathA balavarSanI traNa vAgU ... zarIrane kRza karanArI, balane vadhAranArI ane zvAsa udharasa tathA kaphane maTADanArI yavAgU , snehanI, bhedanI tathA vikAne bAMdhanArI yavAgU 789 mada tathA dAhane maTADanArI yuvAnUo .. . A adhyAyano upasaMhAra .. bhejyopadamaNIya: adhyAya 5 mo. yogya AhArasevanano upadeza RSio Ayurveda bhaNyA hatA te zA mATe? Ayurveda bhaNIne zuM karavuM?" ArogyanAM lakSaNo ArogyanAM mULa bhejano samaya bhejana samaye jamavAthI thatA lAbha ... sAmya athavA je kherAka zarIrane anukuLa mAphaka hoya tenuM lakSaNa sAmya sevanAra se varSa jIve... . 792 bhejananI yogya mAtrAno prakAra uSNabhajana ane tethI thatA phAyadA snigdha bhojanathI mAnasika tathA zArIrika prasannatA rahe viruddha bhajana na ja karAya pavitra pradeze pavitra pAtromAM jamavuM ... pUrva tarapha mukha rAkhI mauna rahI jamavuM . manane ekAgra karI jamavuM ... bhajananA rasane svAda letA rahI jamavAmAM phAyadA khUba utAvaLathI na jamavuM .. 794 atizaya vilaMba karIne paNa jamavuM na joIe atizaya garama khorAka khAvAthI thatuM nukasAna atyaMta ThaMDuM jamavAthI thatA rogo ... khUba lUkhuM jamavAthI thatuM nukasAna ... atizaya snigdha khorAka khAvAthI thatA rogo atizaya vadhu khorAka khAvAthI thatI hAni 795 khuba ja ochuM khAnArane thatA rogo .. vadhu pramANamAM pravAhI khorAka khAdhA karavAthI nukasAna . . khUba ja sUko khorAka khAvAthI thatI hAni jamavAnI icchA ja na hoya chatAM jamanArane thatuM nukasAna 3 787
Page #30
--------------------------------------------------------------------------
________________ CGL ekadhAruM vAraMvAra khAdhA karanArane thatI hAni 795 | kaphanA vyAdhimAM katikata ane kaSAya eka ja rasa sevA karavAthI thatI hAni ... rasavALuM auSadha apAya ... upara kahela 24 bhejana-prakArone | tikata, madhura tathA kaSAya rase pittanA anusaravAthI thatA guNo rogamAM hitakara thAya madhurarasa jo sAmya hoya to? vAyunA rogamAM lavaNa, amla tathA madhura khATo rasa jo sAmya hoya ? rasavALuM auSadha hitakArI thAya ... lavaNarasanI sAmyatA zuM kare? uparyukata paddhatithI ja javarAdirogamAM kaTuka-tIkha rasa ja sAmya hoya to? .. hitakara prayogo kahyA che ... kaDavo rasa jo sAmya thAya to? ... pittajavaramAM prayoga karatAM tene maTADatAM - rasadravyo kaSAya-tUro rasa jo sAmya thAya to? ... ... ... >> je mANasane ghI sAmya ke mAphaka thAya to? kaphajavaramAM prayoga karAtAM rasadravyo ... jene dUdha sAmya thAya tenuM phala te te rogavirodhI rasadravyo vAparavAM ... ... , jene talanuM tela mAphaka thAya tenuM phala ... zAstrajJAtA vaidyanI cikitsA paddhati kevI hoya? jene mAMsa sAmya thAya tenAM phala . zAstravettA vaidyane vadhu sUcanA ... ahitano tathA hitano tyAga karavAno upadeza Ayurvedaprasiddha daza sthAne kahevAnI pratijJA , bhejananA kramano upadeza .. sthAnavRddhi anusAra doSonA 140 bheda.... peTamAM amuka bhAgo amuka mATe kalpavA. 798 vaLI tenA seMkaDo tathA hajAro bhedo ... bhojana karyA pachInI kriyAo eka dvandra dvArA 53 bhedo ... .. ATalI kriyAothI khAdhelo khorAka barAbara na pace 799 cha drothI ema 318 bhedo thAya badhA vRddha tathA kSINa doSanA bhedo samazana, adhyazana, pramRtAzana tathA roganA bhedo paNa eTalA ja thAya viSamAzananAM lakSaNa * * rasonA bhedono vistAra kahevAnI pratijJA rogonuM mULa kAraNa "ajIrNazana tathA "atyazana" che , rasonA ekaMdara bhedo 3073 - te te dezAnusAra AhArasAmya samajavuM. 800 rasenA atisUkSma bhedo binajarUrI che .. 24 bhejananA prakArano upasaMhAra .. rasonA bhedone vistArathI upadeza ... 813 rasadoSa vibhAgIya : adhyAya 6 Dho traNa traNa rasonAM 20 triko 814 rasadoSanA vibhAgane jANanAra ja vaidya gaNAya , cAra cAra rasenA joDANavALA paNa 15 catuSko 815 doSavikalpa tathA rasavikalpe kahevAnI pratijJA pAMca pAMca rasethI mizra cha dravyo >> 817 doSabheda anusAra, javara Adi rogenI saMzuddhi-vizeSaNaya: adhyAya 7mo 818 62 kalpanA vizodhana prakaraNa viSe vizeSa kahevAnI pratijJA , uparyukata 62 prakAronI gaNatarI Rtu anusAra vAtAdi doSonA caya, upara kahela doSonA vibhAganuM vistArathI kathana 801 prakopa tathA prathama kSINa deSaja vikAro paNa 25 visargakALa ane AdAnakALa ... 802 visargakALa tathA AdAnakALa viSe vadhu samajaNa 819 be kSINa, eka adhika ane eka kSINa, tathA be kayA kALamAM vamanarUpa saMzodhana jarUrI hoya? adhika doSone kAraNe thatA 12 bhedo kayA kAraNe bastikarma Avazyaka gaNAya?... 63 mo eka vikArabheda . virecana drArA saMzodhanakarma zarakAlamAM karavuM mULa 6 rasamAMnA be--bethI thatA 15 bhedo harakoI doSanA prakopa kALe saMzodhanarUpa traNa traNa raso joDAvAthI thatA 20 triko 804 cikitsA karavI 63 rasanI saMkhyA .. ... . | vamanAdi saMzodhanethI svAzyaprApti - 821 asaMyukata rasa 6 ane saMyukata raso 57. 806 | ghaNA doSayukata vyakitanuM lakSaNa rasavRddhinA pramANa anusAra cikitsAno upadeza , | saMzodhana, saMzamana ane vizeSaNa kone karavuM? , AyurvedanI cikitsAmAM rasa viparyayanI AvazyakatA 800 | snehana tathA svedanapUrvaka saMzodhana karavuM. 822. traNa saM. saM sAnA
Page #31
--------------------------------------------------------------------------
________________ prathama snehana pachI svedana karavuM jene ApeluM vamana auSadha jo snehana tathA svedanapUrvaka ja zodhana karAya... adhemArge jAya to? . .. snehana svedana karyA pachI trIjA ne cothA uSNa jalapAna doSanuM anulomana kare che divase zodhana pivAya saMzodhana auSadha zula karanAra thAya to? .. vamana ke virecana sevyA pahelAMnA AhAra virecanamAM thatI A be sthitinA upAyo . mATenuM sUcana - 823 phalAvartipUrvakanuM virecana kayAre? .... , A rogamAM atisnigdha virecana na devuM samyaka zuddhi karanAra auSadhonuM lakSaNa .... , virecana pahelAM zarIrane snigdha karavAnI jarUra saMzodhanane ayogya vyakitao virecana auSadha uttama asara kare . 824 | bastivizeSaNIya: adhyAya 8 mAM snehananI peThe svedanathI paNa doSanuM basti e vAyuroganAzaka zreSTha cikitsA che nirgamana anAyAse thaI zake ... zArIrika sarva kriyAomAM mukhya kAraNa vAyu ja che 835 snehana-svedanapUrvakanA saMzodhanathI zarIranI zuddhi , vadhelA vAyune ochA karavA basti -vamana-virecana pachIne bhejanakrama e ja mukhya sAdhana che jaTharAgni pradIpta thayA pachI kriyA saphala thAya bastinA traNa vibhAgo e cikitsA siddhi pahelAM kahevAI che .. pahelo karmabasti prakAra kherAkanA bhedo kahevAnI pratijJA . bIjo kALabasti prakAra * uparyukata traNa peyAnA bhedonuM lakSaNa trIjo gabasti prakAra uparyukata peyAdikrama viSe vadhu spaSTatA ... upara kahela traNe bastiyogomAM 53 e peyAdinA sevana viSe ( bastio thAya ... 836 Arogya icchanAre sarva saMzodhana anusAra upara kahela pa3 bastione vibhAgaprakAra uparyukata saMsarjanakrama seva .. anuvAsana tathA nirUhane A krama anidya che 837. vamana Adi auSadhanA pramANa AdinuM prayojana bastiprayogamAM avasthA, doSa, kALa ane vamana mATe khAsa kavAthI * 827 baLanuM anusaraNa jarUrI che upara kavAtha ajIrNamAM upayogI nathI... nirUhabasti saMbaMdhe khAsa sUcana A upAyathI ajIrNAza bahAra na nIkaLe to? basti lIdhA pachInI bhojanavidhi vamana auSadha rogIne pAyA pachInAM bastio saMbaMdhe caturbhadrakalpa ( vamanakAraka cine * 828 ' kahevAnI pratijJA vamananA vegonI saMkhyA A caturbhadra bastikalpa nirdoSa che vamanamAM doSanuM pramANa keTaluM bahAra snehabastinA sevananuM phalaka AvavuM joIe? - 829 viSama bastiyogenuM ja sevana karAya tamanathI doSa bahAra nIkaLI gayAnAM lakSaNa che | saMkSepathI ane vistArathI kahyA pachI vamana pachI bAkInA doSa nasya dvArA dUra karavA vadhu kahevAnI pratijJA vamana tathA nasyakarma pachI saMsarjanakrama A sthitimAM karmabastinI zreSThatAnuM kathana karIne virecana karAvAya * 830 kAlabastine yogya vyakitao virecana auSadhanA yoge gabastino kALa vadhu virecana yoge nirUhanI yojanAno prakAra trivRtASTaka cUrNa ane tenA guNo nirUhabasti kevI rIte taiyAra karavI? .. virecananA vego ane pramANa bastimAM dravyonA prakSepa saMbaMdhe .. virecanamAM doSono nIkaLavAno krama 831 bastimAM madha vagere dravyo meLavavAnAM kAraNo virecanano atiyoga maTADavAnA upAya . barAbara mathIne ekatAne na pamADAya to vamana ke virecanane ayoga ke bastikAma karavA samartha na thAya mithyAyoga thayo hoya to zuM karavuM? - ka bastinA pramANamAM uMmara, baLa Adine saMzodhana karmamAM vadhu jarUrI sUcana 32] anusarI vadhaghaTa karI zakAya
Page #32
--------------------------------------------------------------------------
________________ dravyonI vadhaghaTa paNa te te aMgeA dvArA karI zakAya 841 vAtavyAdhimAM vaidya kayAM dravyanI vadhaghaTa kare? "" pitta tathA kaphamAM vaidya kayAM dravyanI vadhaghaTa kare? 842 AsthApananA duSprayoganA tathA suprayAganAM phaLa bastikarma viSe vaidyane khAsa sUcanA bastinA samyagyoganI prazaMsA harakoI cikitsAkarma viSe vaidyane sUcana nirUhabastinA prayoga viSe ati zItaLa ane ati uSNa bastithI hAni ati tIkSNa ane ati maMda bastithI hAni atizaya rUkSa ane atizaya snigdha bastithI thatI hAni atizaya ghaTTa ke atizaya pAtaLI bastithI tenA ayAga thAya ... atizaya thADA ramane atizaya vadhu pramANavALI bastithI thatuM nukasAna samyaka prayukata bastithI thatA lAbha upara darzAvelI basti AkhAya zarIramAM pahoMce samyak pramukata basti pittasthAnane oLaMgI kaphane paNa AkarSe atitIkSNa ane atimRdu bastino prayoga na karavAmAM kAraNa bIjI ke trIjI samyaka basti doSAne vadhu bahAra lAve AvI basti sArI rIte vakhaNAya che nirUhabastinA guNAnuM varNana nirUhabastinA samyaga yoganAM lakSaNA nirUhabastinA asamyaga yoganAM tathA atiyoganAM lakSaNA nirUhabastinA samyaga yoga thayelAMnuM bhAjana nirUhanI aMte jamADayA pachI tailanuM anuvAsana ApavuM AsthApana pachI gudAne zAMta karanAra anuvAsana jarUrI gaNAya che dararoja anuvAsana kone devAya? uparyukata vyakita kAyamI anuvAsana laI zakavAmAM kAraNa ... ... zailarUpa snehanA anuvAsananI prazaMsA talanA telanI snehabastinI vadhu prazaMsA phalaulanI banAvaTa ane tenA guNA eraMDabastinirUhanirmANa ane tenA prayoga uparyukata eraMDabastinI mAtrAnA prakAro ... ... 22 "" "" 99 843 "" ,, "" 844 35 "" "" "" 845 "" 35 99 846 99 33 847 "" 39 848 31 uMmarane anusarI snehabasti tathA nirUhabastinI mAtrAo bastinA pramANa viSe vadhu kathana bastiprakaraNanA upasaMhAra rakatagulmavinizcaya : adhyAya 9 mA bhagavAna kazyapane vRddhajIvakanA prazna bhagavAna kazyapane pratyuttara manuSyanA koThAnA Azayo rakatagulmanI utpatti kayAre strInA Artava saMbaMdhe UMDI samajaNa dhAvaNanI utpattinuM kAraNa rakatagulmanuM kAraNa rakatagulmanI cikitsApaddhatinuM mArgadarzana upara kahela cikitsApaddhatinuM yogya phaLa rakatagulmanI cikitsAne krama rakatagulmamAM kalyANaka dhRta Adi paNa hitakArI thAya ... rakatagulmamAM apathyo rakatagulmanA upadravA rakatagulmamAM pathya ... *** ... 849 : : : : 39 850 pharakatA rakatagulmanAM lakSaNA rakatagulma tathA vidraSimAM taphAvata rakatagulmamAM strIne sagarbhAnI zaMkA thAya rakatagulmanI vyAkhyA rakatagulmane garbha mAnatI strI aneka ceSTAo kare rakatagulmavALI strIne dohadA thavAnAM kAraNA rakatagulmanA rogavALI strIne dhAvaNa UpajavAmAM paNa kAraNa rakatagulma rogavALI strImAM sagarbhAnAM lakSaNA jaNAvAnAM kAraNa garbhanI jema rakatagulma vadhavAnAM ane kALane paNa gALavAnAM kAraNa rakatagulmanA nAza saMbaMdhe matabheda dazamA mahinA pahelAM cikitsAthI rakatagulma yApya bane che rakatagulma tathA garbhanAM lakSaNAmAM taphAvata garbha tathA rakatagulmamAM bheda jANavA muzkela thAya che rakatagulmane jANyA pachI ja tenI cikitsA thAya 859 rakatagulmanI khAtarI vagaranI cikitsA vaidyane apayaza apAve 858 ,, 851 39 852 "" 853 "2 854 "> 855 22 856 "" 39 857 "2 29 "" 33 860 . . . .
Page #33
--------------------------------------------------------------------------
________________ 863 vAyunA zamana mATenuM AsthApana * 861 vAtajavaramAM hitakArI ce dazamUla kavAtha 866, rakatagulmanA rogavALI strIne ApavAne garbha sthira thayA pachI karavAnuM tailAbhaMga .. , AsthApanayoga sagarbhAnA jIrNajavaramAM hitakArI A traNa padArtho 867 rakatagulmane pADanAra cUrNayoga pittaprakopamAM hitakara kavAtha rakatagulmane bhedanAra cUrNayoga pittanA javaramAM hitakArI pAnaka ... 868 rakatagulma bhedanAra bIjA be prayoga pittajavaramAM sagarbhAne pAvA yogya bIjuM prapAnaka, cotho rakatagulmabhedanayoga sagarbhAnA pittajavarane maTADanAra padeha tathA tarpaNa, aparApAtana auSadha prayogathI paNa sagarbhAnA dAhajavara tathA javarane nAza karanAra taila , rakatagulma bhedAya sagarbhAnA kaphajavaramAM rAsnAna kavAthayoga rakatagulmanI amuka avasthAmAM pharI kaphajavaranAzaka bIjA traNa kavAthayogo ... AsthApanano prayoga karavo kaphapitta be doSanA javaramAM hitakara kavAtha ... rakatagulmanA zodhanano prayoga kaphavAtajandraja javaramAM hitakArI rakatagulmamAM paMcagulmIya cikitsA thAya ... , bRhata paMcamULa kavAthI antarvatnIcikisita : adhyAya 10mo vAta-pittaja-dvandraja javaramAM hitakara vidArigaMdhAdi kavAthI sagarbhA strIonI cikitsA kahevAnI pratijJA pittavara tathA jIrNajvaranI cikitsA .. garbhiNInA varanI cikitsA kahevAnI pratijJA , sagarbhAnA kaphajavaranI cikitsA garbhiNInA jvaranAM nidAne saMsRSTadranda doSa ane sAMnipAtika varayukata garbhiNInI sAmAnya cikitsA vikAranI cikitsA varavALI sagarbhAe tyajavA yogya madyapAna karatI strInA roganI cikitsA .. javaravALI sagarbhAne annakALa tathA sagarbhAnA atisAra roganI cikitsA . auSadhakALa garbhiNInA atisAranAM nidAne vAta-pitta kaphAtmaka javarAdimAM kaphayukata AmAtisAranI cikitsA - sagarbhAnI madhyama cikitsA pittayukata AmAtisAranI cikitsA sagarbhAne vadhu tarasa lAgyA kare to karyuM vAyukata atisAranI cikitsA pANI ApavuM? sAMnipAtika atisAranI cikitsA taruNa javaramAM upara kahela jalapAna karAvavuM kaphAtisAramAM hitakArI aMbachAdigaNane kavAtha 871 garbhiNInA mastakarogamAM karavAnI cikitsA kaphAtisAranAzana bIjo prayoga garbhiNIne atyaMga ke mAlisa na karAya ... kaphaja atisArano nAza karanAra garbhiNIne nacakarma paNa hitakArI nathI .... kamaLanA kesarAne yoga sagarbhAne dhUmapAna paNa na ja karAvAya . pittaja atisArane zamAvanAra nyagodhAdi kavAtha, sagarbhAne zirovirecana paNa na ja karAvAya pittAtisArane maTADanAra kaNAdi yoga .. sagarbhAne svedana paNa nukasAna ja kare .. pittAtisArane zamAvanAra padmAdi yoga ... sagarbhAne vamanakarma paNa na ja karAvAya .. vAyunA atisArano nAza karanAra auSadha yoga, garbhiNIne virecana paNa na ja karAvAya ... vAttAtisArane maTADanAra padmAdi prayoga sagarbhAne AsthApana ke anuvAsanabasti vAtaja atisAranAzaka pilyAdi prayoga paNa na ja apAya vAtAtisArane zamAvanAra mustAdi yoga ... garbhiNIne ApelAM AsthApana ke anuvAsana badhAya atisArano nAza karanAra garbhane nukasAna ja kare 'kalyANakaavaleha upara kahela kAraNothI sagarbhAne paMcakarmo na karAvAya sagarbhAnA 'pravAhikA' roganI cikitsA garbhiNInA vAtajavaramAM apAya te kavAthayoga pravAhikAne maTADanAra bIjo prayoga ... bIjo vAtavarahara vidArIgaMdhAdi kavAtha jUnI pravAhikAne maTADanAra kapitthAdi khabruSa vAtajavarahara trIjo eraMDAdi kavAtha ... , 1 rakatayukata atisArane maTADanAra auSadhayoga 873 sa. sA. ... - 872.
Page #34
--------------------------------------------------------------------------
________________ rakatAtisArane maTADanAra bIjo padmAdiyoga 873 strInA vAtagulma tathA rakatagulmanI cikitsA 878 rakatAtisArane maTADanAra trIjo yoga .. , rakatagulmamAM hitakArI vamanayoga .. rakatAtisArane maTADanAra cotho prayoga ... , rakatagulmamAM ke sagarbhAne ApavAnuM vivecana rakatAtisAranAzaka pAMcamo yoga sagarbhAne ke rakatagulmavALI strIne virecananA rakatAtisArane maTADanAra chadro yoga vadhu vego na Ave te mATe upAya garbhiNInI vAtikI parikartikA-vADhanA vAyunA rogavALI sagarbhAne thayelA roganI cikitsA zULanI cikitsA sagarbhAnI pittajA parikartikAnI cikitsA pAMcamA mahine sagarbhAnI karavA yogya cikitsA 879 sagarbhAnI kaphajA parikartakAnI cikitsA amuka rogamAM sagarbhAnI dANa garbhiNInA pArzvagraha roganI cikitsA ... cikitsA chaThThA mahine karAya garbhiNInA mukhapAkanI cikitsA sagarbhAnI sAtamA mahinAnI cikitsA ... sagarbhAnA vAtika AkSepaka tathA sagarbhAnI viSa--cikitsA paddhati apatAnakanI cikitsA sagarbhAnA viSano nAza karanAra kavAthayoga pittanA saMbaMdhavALA AkSepaka tathA garbhiNInA viSano nAza karanArI peyA . apatAnakanI cikitsA ... 875 sagarbhAne hitakara kheDayUSa Adi khorAka .. vAta-kaphamizra AkSepaka tathA apatAnakanI cikitsA , sagarbhAno garbha nAza pAme e avasthA .. sagarbhAne garbha vadhu jUne thAya te dhRtasiMcana , sagarbhAne garbhapAta thAya e avasthA . 880 garbhiNInI UlaTInI cikitsA garbhiNInA garbhanA nAzano saMbhava garbhiNInI vAyunI UlaTIne maTADanAra rasa , garbhanA nAzanuM eka khAsa cina ... garbhiNInI pittanI UlaTIne maTADanAra prayoga 876 garbhanA nAzanI eka vadhu nizAnI ... kaphanI UlaTIne maTADanAra auSadhoga je strIne putra janmIne marI jAya tenAM cihno , saMnipAtanI UlaTInI cikitsA janmelo putra na Ave te saMbaMdhe vadhu cine .. kamithI thayelI UlaTInI cikitsA je sagarbhA strI pote na jIve te mUDhagarbhAnAM lakSaNo garbhiNIne thayela kAmalA tathA sejAnA AvI mUDhagarbhA strI ne jIve ... 881 roganI cikitsA AvAM lakSaNovALI garbhiNI strI ne jIve garbhiNInA vAtika hRdayazUlanI cikitsA AvI garbhiNI na jIve pittaja hRdayazUlanI cikitsA AvI garbhiNIne garbha zastrakriyAthI chUTe .... kaphaja hRdayazUlanI cikitsA AvAM lakSaNavALI sagarbhAne garbha paNa sagarbhAnI vAtajA udharasanI cikitsA-lehayoga zastrathI bahAra kADhavo paDe ... pittanI udharasane maTADanAra lehayoga AvAM lakSaNovALI garbhiNI nAza pAme .... kaphajA udharasane maTADanAra lehayoga garbhiNIe kAyama satkarmamAM tatpara rahevuM kSatakAsane nAza karanAra lehayoga sagarbhA strIe dhAraNa karavA lAyaka auSadhio sagarbhAnA zvAsa tathA kaphanI cikitsA garbhiNIe dhAraNa karavAnAM maNi vagere garbhiNInA zvAsa, kAsa tathA tamaka varAdi viSayonAM lakSaNo sagarbhA roganI cikitsA - strIomAM paNa sAmAnya hoya ... sarva kAsaroga tathA zvAsamAM hitakArI sUtikopakamaNIya : adhyAya 11 mo lehaga maMgalAcaraNa ane AraMbha ... garbhiNInA UrvavAta-oDakAra(ke gesa)ne sUtikAnI cikitsA kahevAnI pratijJA maTADanAra lehayoga prasavakAla e bhayajanaka hoya che sagarbhAnI heDakIne maTADanAra lehayoga prasUtA strI paNa aprasUtA samAna garbhiNInA jaTharAgnine pradIpta karanAra duSmajAtA strIne saMbhavatA 64 rogo .. auSadhayoga * = = | upayukata uparyukata 64 rogothI sUtikAnuM kaI harakoI mUtrakRcchu roganI cikitsA .. , | rIte rakSaNa karavuM? kA, . ra
Page #35
--------------------------------------------------------------------------
________________ e prazna saMbaMdhe vaidyo mUMjhAya che . 884 | grahaja javaramAM suvAvaDI rUkSa jaNAya vaidya sUtikAnI cikitsA saMbaMdhe khUba tenI cikitsA 891 sAvadha rahevuM peyA tathA maMDanA guNo 892 v sUtikAnI sAmAnya tathA vizeSa akRta-kRta yUSanA tathA mAMsarasanA guNo cikitsA kahevAnI pratijJA harakoI javarano nAza karanAra zreSTha upAya ... prasUtAnI prAthamika cikitsA javaranA balane vadhAranArAM kAraNo .. upara darzAvela yonisvedana pachInuM dhUpana 885 suvAvaDI strIne vamana vagere na karAvAya . pachI traNa ke pAMca divasa sudhI maMDapAna javaravALI suvAvaDIne paNa vamanAdi na karAvAya 893 tathA snehapAna uparyukata avasthAmAM tIkSNa auSadhathI sneha pacyA pachI sUtikAe traNa divasa dhAtuo vadhu pAkI jAya yavAgU jamAvI suvAvaDIne vamana karAvavA yogya sthiti .. suvAvaDIne kaLathIne yUSa tathA ghImAM nasya karAvavA yogya sthiti vaghArelAM amuka ja zAko apAya ... suvAvaDIne kaSAya ApavAnI avasthA eka mahinA sudhI suvAvaDI strI kaphayukata pittanA javaramAM auSadhakALa kALajIthI sneha tathA sveda seve ... vAtajavaranI cikitsA sthastha vRttonuM varNana - 886 vAta-pitta-pradhAna javaranI cikitsA . jAMgala dezanuM lakSaNa auSadhapakava vRtapAna e zreSTha upAya che .. prasUtAnA snehapAna saMbaMdhe kALaniyamana... suvAvaDInA saMnipAta--javaranI cikitsA sAdhAraNa dezamAM sAdhAraNa nIti .. 887 suvAvaDInA vAtajavaranI cikitsA suvAvaDI saMbaMdhe judA dezanI AhAra Adi paddhati vAtajavarane maTADanAra tailayoga suvAvaDInA upacAra kulasAmya anusAra karavA , bRhata paMcamUlane ane vidArIgaMdhAne kavAtha sutikAnA upacAro deza Adine anusarI karAya paNa vAtajavarane maTADe dudhrujAtAnI keTalIka cikitsA kahevAnI pratijJA vAtajavarano nAza karanAra rAsnAdi kavAtha sarvanI pahelAM javaranI cikitsA kahevAnI pratijJA , vAtajavaranI aMte karavAnuM bhejana .. sUtikAnA cha prakAranA javaro javaranAzana-bRhata-paMcamUla-dhRta yoga uparyukata javaranAM nidAna vAtajavaramAM thatI kaMpArImAM dhUpana uparyukata chaye navaronAM pUrvarUpe vAtajavaramAM karAtuM avagAhana prasutAnA eka doSane paNa prakopa upara kahela avagAhana pachI karAvAnuM moTI asara kare dhUpana tathA bhejana suvAvaDInA zarIranuM zodhana ghaNuM ja pittajavaranI cikitsA kaThina hoya che pittajavaramAM sevI zakAya evo Asava . jUnA ghara jevuM suvAvaDInuM zarIra rogonA suvAvaDInA pittajavaramAM apAta sthirAdi kavAthI humalAne sahana karI na zake . 889 harakoI javarane zamAvanAra mustAdi abhiSava 897 suvAvaDIne javara vadhu herAna kare, temAM kAraNa , pittajavarane maTADanAra pAna, yoga ... savAvaDInA doSonuM zamana karavA vaidyane vadhu sUcana , suvAvaDInA javarayukata atisAranI cikitsA suvAvaDInI cikitsAmAM vicAraNAnI jarUra suvAvaDInI UlaTI, dAha tathA javarano suvAvaDInA javaromAM prathama vAtajavaranAM lakSaNo 890. nAza karanAra 'lAjapeyA' suvAvaDInA pittajavaranAM lakSaNo suvAvaDInI mukhazuddhi mATenuM cUrNa . , suvAvaDInA kapha javaranAM lakSaNo javarane vega zAMta thayA pachInuM virecana ... , savAvaDInAM saMnipAtajavaranAM lakSaNe ... , suvAvaDIno javara maTADanAra taila-pAna tathA mAlisa dhAvaNa bharAvAthI thate suvAvaDIne javara .. suvAvaDInA javarane maTADanAra dhRtayoga - 898 grahanA vaLagADathI thato suvAvaDIne javara...: 8 javaranAzana traNa dhRtayogo grahaja javaramAM kaphanI adhikatA jaNAya to laMghana , ) pittajavaramAM apaththo zrAtarA, 888
Page #36
--------------------------------------------------------------------------
________________ 35 = kapha javaranI prAthamika cikitsA upara kahela kAraNe bALakane lAMbo samaya kaphajavaramAM prathama hitakara kavAthI jamIna para na besADI rakhAya . 906 kaphajavaramAM pIvA yogya bIjo kavAthayoga .. chadde mahine bALakane phaLabhakSaNa--anekaphajavaramAM hitakArI 'SaDaMga kavAtha' yoga prAzana Adi karAvavA vize . suvAvaDIe pIvAnuM pANI ane bhajana . homathI bAkI raheluM anna bALakane khavaDAvAya 907 suvAvaDIe pIvAnuM vivecana bAra mahinA pachI bALakane ApavAno kherAka , suvAvaDIne hitakara taila mAlisa bALakane atisAramAM apAtuM cATaNa . >> kapha javaramAM hitakArI bIjAM taila mAlisa bALakamAM pitta ke vAyunI pradhAnatA kaphajavaramAM tyajavAnAM apathyo jaNAya te veLA ApavAnuM bhojana 908 suvAvaDInA saMnipAta javaranI cikitsA ... bALaka bhUkhyuM thAya tyAre ja tene mAphaka saMnipAtajavaramAM baLavAna doSanI cikitsA khorAka devAya prathama karavI saMnipAtajavaranI vizeSa cikitsA kahevAnI pratijJA 910 kukakuNaka-cikitsA : adhyAya 13 me saMnipAtajavaramAM karavAnuM svedana ... , 'ku Naka netraroganA nidAnapUrvakapI saMprApti suvAvaDIne saMnipAtajavaramAM ApavAne kavAthI kukakuNaka netraroganuM lakSaNa vAyupradhAna saMnipAtajavara mATe kavAtha . kukakuNaka nAmanA netraroganI zreSTha cikitsA kaphapradhAna saMnipAtanI cikitsA kukaNakanA rogI_bALakanI khAsa cikitsA pittapradhAna saMnipAtavaramAM ApavAne kavAtha 901 AMkha para siMcana mATeno kavAtha ... , saMnipAtajavaramAM pIvA yogya AnulAmika kavAtha , kukakuNaka roga para karavAnuM Azrotana . , saMnipAtamAM doSanuM anulomana thayA bIjuM zreSTha Azrotana . 910 pachI vRta pIvuM netrarogamAM mukha para karavAno lepa saMnipAtajavarane nAza karanAra madhukAdidhRta, harakoI netrarogamAM karavAnuM lepanA mahAkalyANakadhRta ane paMcagavyavRta netraroga para aMjanavartikA-lepa tathA Azrotana , tridoSanAzaka taila, dhRta athavA atyaMjana harakoI netrarogane maTADanAra pariyoga saMnipAtamAM mukhaprakSAlana mATenAM dravyo kaphapradhAna abhiLaMdamAM karavAnuM siMcana .. saMnipAtamAM hitakara pratisAraNa hara koI netraroga para karavAnuM amRtAdi pariSacana 911 saMnipAtamAM lalATa para karavAne lepa ... bALakone dAMta AvatA hoya te vakhatanAM saMnipAtajavaramAM ATha divase jAya siMcane paNa netrarogIone karAya te pachI karavAnuM bhajana harakoI netrarogamAM hitakArI aMjanavartikA jvarano vega bhAMgyA pachInA be saMzamanayoga bIjo pillikAMjanavartikAyoga viSamajavaranAzana 'maMgalyaka' yoga bALakanAM netrazula Adine maTADanAra jAtakarmottarIya: adhyAya 12 mo 'aMjanavartikA' janmelA bALakane 1 lA mahine sUryanuM netrarogamAM karavAnuM uttama Azrotana . tathA caMdranuM darzana karAvavuM bIjo Azrotana yoga cotho mahine bALakane devamaMdiramAM trIjuM sarvottama Azrotana praveza karAvavo vagere netraroganAzana-aMjanavartikA chaThThA mahine bALakane karAvavAnuM karma netrarogamAM mukha para karavAno lepa e pradeza para lAMbo samaya na besADavAnuM kAraNa 905 | bIjuM sarvottama mukhalepana jamIna para vadhu vakhata besADavAthI netraroga mATenI rasakriyA bALakanA zarIrane vadhu hAni ... , netranA timira Adi roga upara jamIna para vadhu besADavAthI bALakanA upayogI goLIo aMgane nukasAna thAya - 906 | harakoI netrarogamAM hitakara "kokilA' guTikA ,
Page #37
--------------------------------------------------------------------------
________________ netranA timiraroga tathA ceLanA rogamAM hitakara karaMjanA rasayAga badhA netrarogamAM hitakara 'leAhitikA ' guTikA netrarogane maTADanArI 'pippayyAdi guTikA ' netraroga para karavAnuM kavAtha siMcana netraroga para karavAnuM pralepana netrarogano nAza karanAra Azrotana netrarogamAM hitakara bIjAM Azrotana trIjuM hitakArI Adyotana vaidyane sUcanA sarva netravikArone maTADanAra chello auSadhaprayAga *** : 913 vAtavisarpamAM hitakara naila ambaMga mAlisa vAtavisarvamAM hitakara bIjuM naila mAlisa vAtavisarpamAM upayogI trIjuM maitra--mAlisa vAtavisarpamAM hita kavAcina vAtavisarpamAM hitakara prakSepa vAtavisarpanI upara karavAno bIjo praoNpa visarpamAM ApavAnuM virecana ema virecana pachI atyaMgapUrvakanuM svedana ... 914 netrarogano nAza karanAra cothuM Ayotana vRddho tathA bALakone hitakArI Azrotana bIjuM mukhya Azrotana netraroga para zaklI mAchalInuM dhAraNa uttama che netraroga tathA mastaroga zamana sagarbhA strInA netrarogane maTADavAnA upAya sarva netraroga para hitakara 'sthANikA ' rasakriyA 99 netrarogane maTADanAra kautuka adbhuta aMjana 16 bALakanI netraroganI cikitsA saMbaMdha 39 "" ,, 99 "" 915 ,, visarpacikisita : adhyAya 14mA vRddhajIvakanA prazna bhagavAna kazyapanA pratyuttara visarpa roganAM nidAnA visarpanA sAta bhedo ta ane pittanA adhika bagADa vinA visarpa na thAya visarpa roganAM lakSaNo visarpamAM thatAM rUpA visarpanI prAthamika cikitsA laMghanapUrvakanA cikitsAkrama ,, vAtaja visarpanI ja khAsa prAthamika cikitsA 920 ,, 39 "" ,, "" 917 39 99 918 29 "" 99 ,, 919 "" "" '' m o- - - b- 36 vAtavisarpanI cikitsAmAM vaidhe sAvadhAna rahevA khAsa sUcana pittaja visarpanI cikitsA visarpanA jvarano nAza karanAra caMdanAdi kavAtha visarpAvaranAzana bIna uzIrAdikavALa pittaja visarkhanI zani mATe karAtAdikvAya pittaja visarpane maTADanAra polAdi kvAtha pitta visarpane maTADanAra vyAdhighAtaka AdinA kavAtha pittaja visarpane maTADanAra picumaMdAdikavAtha bIjo picumaMdAdikvAtha pittaja visarpane maTADanAra be paTolAdikavAthA pittaja visarpamAM hitakara pradeha ke lepa pitta visarpanAzana anyatyAdipradeza visarpano dAha tathA ratAzanA maTADanAra pradeza visarpane maTADanAra uzIrAdi puapa visarjanAzana sarvottama prakSepa pittaja visarpane maTADanAra vidArNAdi pratyepa dAhanAzana pralepa visarpane maTADanAra mutAdi prarvopa pittaja visarpa upara karavAnA pariryaka pittaja visarpa upara prade pittaja visarpamAM karavAnuM rudhirasAyaNa kaija visarkhanI cikitsA kaja visarjane maTADanAra be prakSepo kaM'' visarpa upara telamAlisa karI karavAnuM ghaNa kaphaja visarpanI caLa vagerene maTADanAra svakrikAdi nailamAlisa ... kaphaja visarpa uparanuM dhRtamAlisa ane tailamAlisa ka visarpanI AkharI cikitsA | visarpanI cikitsAnA upasaMhAra ... ... 922 ... 33 ::: 99 923 99 39 "" upara kahela dravyothI ghI pakavI tenuM paNa siMcana 925 pittaja virSanA nAza karanAra siMcana 99 39 924 "" "" kaphaja visarpamAM ApavAno kavAtha ane prakSepa 926 kaphaja visarpane maTADanAra kavAtha ane pralepa kavisarpanA jvaramAM pIvAnA kavAtha kaphaja visarpamAM karavAnuM siMcana kaja visa upara karavAnuM bIjuM siMcana ja visarpano sojo, ceLa ane pIDA maTADanAra pAMca pado "" 29 39 99 "" 39 927 "" i e- - - m 928
Page #38
--------------------------------------------------------------------------
________________ 37. 31 3 . visarpamAM paththo ... 928 | amlapittaroga lagabhaga kayA dezamAM thAya che? 942 masUrikA-oLI zILI mAtA vagere Avazyaka jarUrI sUcana rogamAM paNa visarpanI cikitsA karI zakAya che hitakAraka zikhAmaNa carmadalacikisita : adhyAya 15 mo . jIvananuM phaLa maLe te mATe sucanA amlapittanI asAdhyatA carmadala kuSTharoga aMge vRddhajIvakanA prazno ... , bhagavAna kazyapanA pratyuttaro zotha-cikitsita: adhyAya 17mI moTAM mANasane carmadala roga na thavAnAM kAraNo zotha sejAnAM nidAna tathA saMprApti carmadala roganA cAra prakAro ane vyAkhyA , zothanA cAra bhedo vAtika carmadala roganI nidAnapUrvakathI saMprApti pAMcama AgaMtu zotha pittaja carmadala roganAM lakSaNo uparyukata cAre bhedomAM prakopanAM nidAna kaphaja carmadalanAM lakSaNo - sarakhAM ja hoya tridoSaja sAMnipAtika carmadalanAM lakSaNo ... pratyeka zethanAM alaga alaga lakSaNo A upadravothI yukata sAMnipAtika carmadalanA vAtika zothanAM vizeSa lakSaNo rogInI cikitsA na karavI 33 | pittaja sejAnAM khAsa lakSaNo vAtika carmadalanI cikitsA laiSmika kaphaja sojAnAM vizeSa lakSaNo ... pittaja carmadalanI cikitsA 34 sAMnipAtika sajAnAM lakSaNo kaphaja carmadalanI cikitsA 935 AganuM tathA viSaja zethanAM lakSaNo asAdhya rojA amlapittacikitsita : adhyAya 16 mo ... 937 badhAye sajAnuM mULa vAyu che amlapitta'nI nidAnapUrvakanI saMprApti .. , zothanI cikitsA tatkALa karavI joIe 947 amlapittane spaSTa oLakhAvatuM daSTAMta doSAnusAra zephanI cikitsA amlapitta kayAre nA thAya? halakA AmAzaya ane koThAvALAnA zethanI cikitsA amlapittanuM sAmAnya lakSaNa zothamAM apaththo vAtika, aittika ane kaphaja amlapittanAM lakSaNo sejAnA rogIe kAyama sevavA yogya ... amlapittanI prAthamika cikitsA sajAnI vadhu cikitsA * 948 vamana pachI karavAnI amlapittanI cikitsA 940 zothane rogI A prayogathI paNa sukhI thAya doSa dekhAya tyAM sudhI pIvA yogya kavAthadravyo sojo moTo hoya to teno upAya . doSa dUra thayA pachI ja jaTharAgninI dIpana harakoI sojo maTADanAra khAsa upAya . kriyA karavI harakoI lejo A prayogathI paNa maTe ... doSazodhana pachI pradIpta thayelA A prayogathI paNa zothane rogI sukhI thAya jaTharAgninuM pAcanasAmarthya dUdha sAthe A cUrNane paNa prayoga karI doSo pakava thayA hoya to ja pUrNa sojAnA rogathI chuTAya ... svasthatA anubhavAya . 941 sejAne maTADanAra trivyoSAdi cUrNayoga ... pakavAzayamAM gayelA doSa virecanathI kaDhAya sajAno nAza karanAra kaTukabiMdu-avaleha .. amlapittamAM vamanayoganI kalpanA ema sejAnI sAmAnya cikitsA kahIne have amlapittamAM sevI zakAya tevo virecanayoga vizeSa kahevAnI pratijJA amlapittane maTADanAra bIjuM virecanavRta .. vAtika zothanI khAsa cikitsA amlapittamAM paththo vAtika zethane maTADanAra pralepa amlapittamAM khAsa pathya ane tyAjya ... vAtika sajA para karavAnuM siMcana ... 942 vAtika sajA para karavAnuM upanAhana kone amlapitta roga maTI jAya che ... , | vAyuno sejo maTADanAra lepa tathA siMcana ... kAraNarUpa doSanA zamanathI amlapitta maTe ... , | vAyune sojo maTADanAra pralepa . 950
Page #39
--------------------------------------------------------------------------
________________ 38 - 958: - 959 vAtika sejo maTADanAra dhRtayoga 950 [ baLavAna zUlane kSaNavAramAM maTADanAra eraMDataila pIvAthI paNa vAyuno sojo maTe .. sauvarcalAdi yoga pittaja sejAnI khAsa cikitsA zula tathA goLo maTADanAra kSArayoga .. pittaja sajA para karavAne pralepa zula rogane maTADanAra eraMDartala ke kSArano prayoga , pittaja sejo maTADanAra bIjo lepa zUla tathA baroLa rogane maTADanAra pittaja sejAne nAza karanAra lepa talanA telane prayoga pittaja sejA para karavAnuM siMcana vAtika zUla, gulma Adine maTADanAra * pittanA sejAvALAne ApavAnuM virecana ... amRtatulya vRta pittanA senAmAM pathya kherAka vagere zUla Adi rogane maTADanAra bilvAdi dhRta kaphaja sejAnI cikitsA kahevAnI pratijJA .. zUla Adino nAza karanAra dazAMga dhRta ... kaphaja sojo maTADanAra hIberAdi kavAtha ... zUla rogane tarata maTADanAra phalavarti ... kaphaja sejAne maTADanAra bIjo citrakAdi kavAtha zUla vagerene maTADanAra cUrNabastiyoga ... kaphaja sejo maTADanAra devadArvAdi kavAtha ... zUla vageremAM hitakArI nirUhabasti ... kaphane sejo nAza karanAra pAThAdi kavAtha ... bala--varNa agnijanaka AsthApana basti , kaphane sojo maTADanAra lepa udAvarta Adi rogane maTADanAra nirUha vega 961 kaphano sojo maTADanAra bIjo lepa * zUla vageremAM hitakara kSIrayoga .... >> kaphane sojo maTADanAra trIjo lepa zUla Adine maTADanAra gaMdharva taila ke kaphaja sejo maTADanAra mUlakAdi lepa talanA telanuM anuvAsane .. >> kaphanA rojA para lepa tathA siMcana ghaNA rogone maTADanAra phalataila-anuvAsana , nibAdi kavAthamAM karavAnuM avagAhana zUlacikitsAne ane cAlu adhyAyane upasaMhAra 962. kaphane sojo maTADanAra lepa, siMcana aSTajavara--cikisita:uttarAdhyAya 19 mAM tathA abhaMga--mAlisa 953 AThe javaronI cikitsA kahevAnI pratijJA kaphanA sojAvALAne ApavAnuM virecana kaphaja sejA vagerene maTADanAra goLIo ... javaronuM sAmAnya nidAna vAtavaranI cikitsA bilvAdi kavAtha .. vAtakaphandraja zothane maTADanAra paMcamUlAdi tailamAlisa vAtavaramAM pIvAnuM pAnakazarabata ... harakoI sejAne maTADanAra haridrAdi taila ... vAtajavarahara vidArigaMdhA Adino prayoga tharoganA upadrava ane cikitsAne upasaMhAra vAtajavarane maTADanAra bIjo vidArigaMdhAdiga vAtajavarahara eraMDAdi kavAtha ... zUlacikitsA: adhyAya 18 me vAtajavaramAM hitakArI dazamUla kavAtha .. zUlaroganuM nidAna tathA saMprApti vidArIgaMdhAdi kavAthayukata rAsnAdi kavAtha zUlaroganA cAra bhedo rAsnAdithI mizra vidArigaMdhAdi kavAtha, , vAtikazUlanI prAthamika cikitsA vAtajavaramAM hitakArI khorAkapANI pittajazUlanI cikitsA 956 vAtajavaranAzaka dazamUlAdi tailoga pittazUlanI vadhu cikitsA vAyunA javarane tarata zamAvanAra dazamUlAdi kavAtha 964 vAtakaphaja--drandraja javaranI cakitsA kaphajazUlanI cikitsA bRhatyAdi kavAthI kaphazUlane maTADanAra hiMgyAdi siddhayoga . 957 saidhavayukata dazamUlAdi kavAtha upara jaNAvela siddhayoga baroLa vagere paNa maTADe , madhayukata paTolAdi kavAtha zUla Adi ghaNA rogone maTADanAra vAtakaphaja javaranAzaka triphalAdikavAtha . 965 asvavetasa AdinI goLIo ... , vAtakaphajavaramAM pIvA yogya nAgarAdi kavAtha zUla tathA ATopane maTADanAra biDa Adi cUrNayoga 958 | kapha-vAtajavaramAM sukhakara tikatakAdi kalka nitya sevavA yogya uttama pathyayoga . , vAtakaphajavaramAM hitakara bRhata paMcamULa kavAtha che 55
Page #40
--------------------------------------------------------------------------
________________ 39 3 974 -vAtakaphajavaranA rogIne ApavAnuM bhajana 965 | sarva auSadhIone sAra hoI dUdha -harakoI javaramAM hitakara lAkSAditaila .. , ' amRtatulya che >> 971 jIrNajavara AdimAM hitakara pimpalyAdi dhRta - jarAyujanmanuSyo adinuM vizeSa judA judA deSanA rogamAM karavAnI jIvana dUdha che. cikitsA paddhati dUdhanA vizeSa guNo Amajavara tathA vAtajavaramAM ane viSaja ke kSINa, kSaya rogI Adi mATe dUdha e zreSTha che auSadhija javaramAM karavAnI cikitsA gAya vagerenA dUdhanA alaga alaga guNo sAMnipAtika javaranI cikitsA kahevAnI pratijJA , kahevAnI pratijJA asAdhya javaranI paNa cikitsA karavA gAyonuM dUdha uttama hovAnuM kAraNa vaidyane bhalAmaNa gAyanuM dUdha pauSTika che sAMnipAtamAM baLavAna doSane prathama zamAvavo gAyonuM dUdha rasAyana hovAnuM kAraNa bheMsanA dUdhanA hIna guNo saMnipAtamAM kaphanuM jora vadhu hoya tethI prathama bakarInA dUdhanA guNo zamana karavuM UMTaDInA dUdhanA guNo saMnipAtamAM te te upara kahelI cikitsA karavI 'haMsodaka' nAmanuM nirdoSa jaLa kaphapradhAna sAma javaramAM pIvA yogya Rtu anusAra jaLanA guNo 975 pimpalyAdi kavAtha divya jaLamAM te te prakaTa rasanI vAtakaphapradhAna javaramAM hitakara nAgarAdi utpatti thAya dazamo kavAthI divya jaLa nIce paDIne tatkALa badalAya . , kapha-vAta be doSavALAne hitakara zAdiyoga , aMtarikSa--divya jaLanA cAra bhedo ane vAtakaphapradhAna javaramAM sevavA yogya vihaMgAdiyoga, bhinnabhinna guNo saMnipAta, vibaMdha ke vAtakaphapradhAna javaramAM judI judI dizAnI nadIonAM pANInA guNa 976 pIvAyogya karAlabhAdi kavAtha ... aubhida ane khAbociyAM vagerenA ATha saMnipAta, vAtakapha tathA udharasamAM uttama prakAranA pANInA guNonuM varNana .... jIvakAdi kavAtha yoga , 968 doSapAcana kavAyoga sevavA yogya pANI saMnipAta-javaranAzana kavAtha tyajavA yogya pANI saMnipAta javarano nAza karanAra bIjo kavAtha zItaLa pANI koNe tyajI devuM joIe? . khorAka khAdhA pachI pANI pIvAya te puSTi kare kaphapradhAna javaranAzana tathA agnidIpana ukALIne garama karelA pANInA guNo ... triphalAdi kavAthI amuka A vyakitae to garama ja pANI pIvuM kaphapradhAna saMnipAtamAM pIvAnA paTolAdi kavAtha , kaI RtumAM kayuM pANI pIvA yogya che? .. tridoSanA javarane tarata zamAvanAra AragvadhAdi kavAtha mAMsaguNavizeSIya: adhyAya 21mo saMnipAtamAM hitakara nAgarAdi kavAthI mAMsanA sAmAnya guNo janmelA bALakane madhuprAzana kSayarogIne mAMsa parama zaraNa che madhanA guNonuM varNana jeonAM vIrya kSINa thayAM hoya teone madhane konI sAthe virodha hoya che? mAMsa vIryavardhaka thAya zrIraguNavizeSIya : adhyAya 20mo - 970 mAMsa vAMjhaNIne garbhAdhAna kare ATha prANIonAM ATha prakAranAM dudha ... , strIonA prasavakALe mAMsa vadhu hitakara che dUdhanA vizeSa guNonAM khAsa vizeSa kAraNo mAMsana rasa sarvane hitakArI thAya e vanaspati AdinA AhArano sAra ja vAyunI adhikatAmAM mAMsarasa hitakara thAya 971 ) vAtapittadvandranI adhikatAmAM mAMsarasa pIvo
Page #41
--------------------------------------------------------------------------
________________ 983 , 984 985 garbhasthita bALakane athavA harakoI bALakane mAMsarasa hitakara thAya ... vAMjhiyA tathA baLane icchatA lokone mAMsayukata bhajana hitakArI thAya mAMsarasa zarIranA agnine dIpAvanAra che mAMsayukata vesavAranA guNonuM varNana kapharogamAM mAMsa hitakara thAya mAMsaprayoganI rIti rasAyanarUpa mAMsarasa mAMsanA vizeSaguNo kahevAnI pratijJA gAya, baLada tathA geMDAnA mAMsanA vizeSa guNo caMku-sAbaramRganA tathA hAthInA mAMsanA ' vizeSaguNo gekarNa mRganA mAMsanA vizeSa guNo .. bakarAM ane gheTAnAM mAMsanA guNo bhUMDanA, bheMsa-pADA tathA DukkaranA mAMsanA guNo gadheDAMnA, ghoDAnA tathA pRSata-raMgaberaMgI TIpakIvALA mRganA mAMsanA guNo ... zvadaMSTra-Adi prANIonA mAMsanAM guNo varu vagerenA mAMsanA guNo noLiyA vagerenA mAMsanA vizeSa guNe sasalAM vagerenAM mAMsanA guNo mera, kUkaDAM vagere pakSIonAM mAMsanA ga vikira Adi pakSIonA mAMsanA guNo tetara vagere pakSIonA mAMsanA guNo .. lohapRSTha-kaMka vagere pakSIonAM mAMsanA guNo khaMjana vagere pakSIonA guNo 980 | gIdha vagere pakSIonA mAMsanA guNo ... plava-bataka vagere pakSIonA mAMsanA gu haMsa vagere pakSIonA mAMsanA guNa krI vagere jalacara pakSIonAM mAMsanA gue judAM judAM mAchalAMnAM mAMsanA guNa - kAcabo vagere keTalAMka jaLacara prANIonA mAMsanA guNo zreSTha prANIonI gaNatarI prANIonA avayavomAMnA laghu-gurunuM kathana prANIonI dhAtuonA khAsa guNo ... bALaka, yuvAna tathA vRddha (bhaksa) prANIonA guNo , ladhu-guru prANIo laghu-guru prANIo saMbaMdhe. vadhu abhakSya mAMsa tarata dhAtuvardhaka mAsa , A adhyAyane upasaMhAra dezasAbhya: adhyAya 22 mo kazyapane jIvakanA prazno bhagavAna kazyapane pratyuttara pUrva dezanuM varNana uparyukata dezavAsI loko kevA hoya che? dakSiNa dizAnA dezonuM varNana pariziSTa
Page #42
--------------------------------------------------------------------------
________________ upodyAta maMgalAcaraNa te teno parityAga karavA te lake taiyAra thAya AyuSyAmnAyamAmnAya nAnonmeSairvivarthya ca / / che. A rIte prAthamika AkAMkSA athavA vastutatvane jagataH zreyase saktAH smaraNIyA dayAmayAH // 1 // jANavAnI icchAne pUrepUrI zAMta karavA harakeI yatprAtibharasAsikta aayurvedmhaatruH| zAstranA AraMbhe vidvAne (adhikArI, viSaya, phalatyadyApi jagati mahAtmAno jayanti te // 2 // | saMbaMdha ane projanarUpa cAra ) anubaMdhane jema je dayALu mahAtmAoe AyuSane vadhAranAruM darzAve che, tema harake prastuta graMtha sAthe saMbaMdha AyurvedazAstra jagatanA kalyANa mATe racyuM che dharAvatA keTalAka AtyaMtara ane bAhya viSayonuM ane aneka prakAranA tarka-vitarko tathA vicAro prathama nirIkSaNa karyA pachI bhUmikA, prastAvanA dvArA te zAstrano jemaNe jagatamAM vistAra karyo AdinA svarUpe jaNAvIne te graMtha viSeno pitAne che ane te pachI jeo jagatanA kalyANamAM | abhiprAya athavA AdaraNIyatA prakaTa kare che, evo Asakta rahyA che, te mahAtmAo smaraNa karavA yogya hAlanA vidvAno rivAja yogya ja che. vidvAnonA che. vaLI jema potAnI "pratibhA " rUpI buddhinA | e ja AcArane anusaratAM mArA cittamAM je kaMI rasa vaDe AyurvedarUpI mahAna vRkSane copAsa siMgyuM , pratibhAsita thayuM che ane bIjAM zAstra vagerenA che ethI Aja sudhI e vRkSa uttama phaLo ApI AraMbhamAM meM je kaMI joyuM che, tene ahIM rahela che, te mahAtmAo jaya pAme che arthAta vivecaka vidvAnenI samakSa keTalAka zabda dvArA sarvotkRSTa tarIke jagatamAM pUjAya che. 1,2 bheTarUpe dharavA mATe je kaMI lakhavAnuM che, tene ahIM prathama jaNAvavAmAM Ave che? upodbhAta-prastAva upadravAtanA pAMca pariccheda ke viSa atizaya vicArazIla vidvAnonI AgaLa je kaMI (1) upakrama sahita Ayurveda saMbaMdhI vivaraNa. darzAvavAmAM Ave che, tene viSe " A zuM che ?" ane (2) graMthenA paricaya sAthe AcAryonuM vivaraNa. A zA mATe athavA kayA upayoga mATe che' evI (3) saMskAra tulanA sAthe viSayono vibhAga, jijJAsA te vidvAnone thAya che. jyAM sudhI e vastu (4) bhAratIya vaidya cikitsAnuM samarthana. teonA jANakvAmAM AvatI nathI, tyAM sudhI tevA (5) upasaMhAra-pariccheda ke te viSaya. parIkSakanI vRtti te saMbaMdhe vizeSatA sAthe pravRtti karatI nathI. vidvAna lekene je vastu sAmAnyapaNe (1) upama sahita Ayurveda jaNAya che, tyAre te saMbaMdhe teone vizeSa jANa saMbaMdhI vivaraNa vAnI IcchA thAya che ane te icchA teone tenA vidvAnoe A bAbatane kharekhara nizcaya vizeSa jJAna mATe tatpara banAve che; kAraNa ke karyo che ke, "sukha e ja parama zreSTha puruSArtha harakoI padArthanuM bAhya-sAmAnya vijJAna athavA che. e sukhaduHkhanI nivRtti eTale duHkha dUra ja Anubhavika jJAna thAya che, tyAre te padArtha je rahe athavA AvatuM aTakI jAya e rUpe hoya che; abhIsita hoya eTale ke paripUrNa icchita athavA duHkhane virodhI je eka bhAva athavA jaNAya to tene grahaNa karavA te lake kaI eka je guNa che, te sukha kahevAya che," ema taiyAra thAya che, ane jo e padArtha pUrepUro | vidvAne be prakAre sukhanuM nirUpaNa kare che. e tyajavA gya ane niSphaLa jANavAmAM Ave chebaMne prakAranuM sukha meLavavA mATe haroI prANInI kA. 1
Page #43
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA utkaTa icchA hoya che. jyAM sudhI duHkha hoya tyAM | upAyone darzAvI che te sAMkhya Adi AdhyAtmika sudhI e duHkhanA dUra thavArUpa sukha udaya pAmavA zAstra, upAsanAone lagatAM zAstro, nItizAstro, samartha thatuM nathI. duHkha e pIDArUpa lakSaNavALuM auSadhacikitsAne lagatAM AyurvedIya zAstro tathA hoIne sarva prANIne jagatamAM sarva karatAM apriya | A lokane lagatAM bIjAM aihika zAstro paNa hoya che. e duHkha jatuM rahyuM hoya to paNa tenuM sArthaka thatAM jaNAya che. smaraNa thatAM pIDA upajAve che; ane vartamAnakALamAM, paraMtu e AdhyAtmika tathA ehalaukika saghaLAM te duHkha ne astitva dharAvatuM heya te harakeI upAyo zAo, prANIonA uttama jIvanane prApta karAvIne dvArA tene dUra karavA mATe leke Icche che; tema ja 1 ja svAtmalAbha athavA potAnI sArthakatA saMpAe duHkha bhaviSyakALamAM je AvavAnuM hoya to | dana karavA samartha thaI zake che. e ja kAraNe je tene paNa aTakAvavA mATenAM sAdhanane Azraya | kaI mANasa vidvAna athavA samaju hoya che; laI dUra karavAne lake prayatna kare che. koI paNa tema ja navA navA utsAhathI je yukta hoya che, samaju mANasa evo hetuM nathI, ke je pitAne | te ja mANasa (te te zAstro dvArA) uttama upAduHkha thAya ema Icche ! jeTalA ' vyApAro ke ! ene sArI rIte jANyA pachI te te upAyothI upAya hoya che, teo vaDe sukhane ja siddha karavA yukta mAge pitAnA AtmAne unnata banAvavA athavA meLavavA mATe leke pravRtti karI rahyA athavA UMce laI javA IcchA kare che, te ja che; paraMtu harakeI mANasa bhale sukhanI icchAthI | mANasa anukrame potAnA icchita sthAne ArUDha pravRtti karI rahyo che, chatAM sukha meLavavAnA mArganuM thavA samartha thaI zake che. barAbara jJAna na hovAnA kAraNe te mATenA yogya duHkhamaya jiMdagInA kAraNe jenI gati lathaDiyAM AcAra ke mArgane parityAga karI ayogya AcAra- khAtI hoya evo mANasa amuka keTalAka theDA aMze rU5 mArge jaI caDhIne ghaNAkharA leke duHkhathI ja! paNa AgaLa javA asamartha heIne pote potAnA pIDAyA kare che. e kAraNe e sukha mATenA ja ! dvArA kaI paNa upAyane siddha karavA samartha thata sAcA mArgane jevA sAru badhAM zAstroe tathA | nathI. e kAraNe zarIrane lagatA athavA zarIrathI sava lekAe bhUtakALamAM pravRtti karI che ane siddha thaI zake evA uttama jIvana mATenA upAyanuM vartamAna samayamAM paNa te te badhAMye zAstro tathA | pratipAdana karatuM zAstra athavA AyurvedazAstra ja leke pravRtti karI rahyAM che. bIjAM zAstro karatAM paNa vizeSe karI te mANasane - duHkha e mana, zarIra Adi AdhyAtmika | Azraya karavA gya athavA jIvana mATe zaraNa tone nimittarUpe karI utpanna thAya che, tethI | levA roga thAya che. prathama te e Ayurveda zAstraevuM te duHkha " AdhyAtmika' kahevAya che; paraMtu | nA AzrayathI zArIrika pIDA vinAnI sthiti, je duHkha paMcabhUto ane pAMcabhautika prANIo A (uttama) jIvana dvArA prApta karI zakAya che ane Adina nimittarUpa karI utpanna thAya che, tevAM. te pachI A lokanI ane paralokanI unnatione duHkhane "Adhibhautika" kahevAmAM Ave che ane meM paNa te zArIripIDA vinAnI sthiti ja prApta je duHkha praha, yakSo, rAkSase tathA vinAyaka-gaNeza | karAvI Ape che. Adi devasamudAyane nimittakAraNa banAvI utpanna | prANImAtranuM A zarIra aneka prakAranA sthUla, thAya che, tevAM e du:khane "Adhidaivika ' kahevAmAM | sUkSama tathA atizaya sUkrama avayavothI racAyeluM Ave che; ema traNa prakAranAM kAraNe dvArA thatA | heIne te te avayavonI sAmAnya kriyA tathA e duHkhanA traNa vibhAgo karavAmAM AvyA che; vizeSa kriyAothI yukta hovA chatAM tenuM yathAvata ema te te aneka prakAranAM kAraNe dvArA je duHkha pramA-jJAna athavA yathArthajJAna thaI zakatuM nathI, utpanna thayeluM jovAmAM Ave che, te tarapha lakSya | evuM IzvarI zilpa athavA kArIgIrIthI vyApta rAkhI te te duHkhane aTakAvavA mATenA mukhya mukhya | A zarIra jANe moTuM yaMtra hoya tevuM jovAmAM
Page #44
--------------------------------------------------------------------------
________________ upodughAta Ave che. je zarIramAM koI sthUla athavA sama heya che; ane te zArIrika duHkho paNa aneka aMze ke avayavo viSe dazya ke adazya koI paNa prakAranA rogo rUpe seMkaDo prakAre A zarIrarUpa vikriyA jo utpanna thaI rahI hoya te AkhAya vRkSamAM aMkurarUpe atizaya UgI nIkaLyA kare ja zarIrane tema ja kevaLa ekalA zarIrane nahi; paraMtu | che; ane te seMkaDo prakAranA rogo paNa aneka te zarIramAM parovAIne rahela zarIra-zarIrInA | prakAranA upAyo dvArA tathA aneka prakAranA samavAya saMbaMdhavALA aMtarAtmAne paNa AkuLa- upadeza dvArA ja vizeSe karI jANI zakAya che vyAkuLa karI nAkhe che. ema zarIranI vikriyAthI ane te pachI ja teone parityAga paNa karI zarIradhArI AtmA paNa vikArayukta thAya che ane ! zakAya che. e kAraNe te rogone aTakAvavA mATe ema vyAkuLa thayelA te aMtarAtmAne lIdhe te ane teonI utpatti ja na thAya te mATe paNa zarIrI-jIvAtmA zithila bane che, jethI bIjA | je je jeTalA prakAranA upAyo tathA vyavasthAo duHkhane paNa dUra karavA samartha thaI zakato nathI. che, tenuM jJAna ja pitAnAmAM jeTalo buddhi ema zarIra je nibaMdha hoya eTale ke koI baLane udaya athavA AvirbhAva hoya te pramANe paNa pIDA ke duHkhathI rahita heya te ja bIjAM ! dareka manuSyoe te mATenuM saMpUrNa jJAna meLavavuM duHkhane dUra karavAnA upAyo karavA samartha thaI | jarUrI che. zakAya che ane te te upAyo je karAyA hoya te ! temAM tyajavA yogya duHkhamaya rogo e roganAM paNa saphaLa thAya che; paraMtu jayAre zarIra ja rogane hetuo-nidAne-kAraNe vagere ane tyajavA yogya lIdhe vyAkuLatAne pAmyuM hoya ane tevA rogI ! te rogone tyAga tema ja e rogonA parityAgamAM zarIranA saMbaMdhathI aMtaHkaraNa paNa vyathA pAmyuM ! sAdhanarUpa je auSadho vagere hoya che, e cAra heya tyAre kaThina tapazcaryA, tIrthATane tathA paropa | prakAranAM vijJAtavya athavA jANavAM jarUrI jJAna kAra vagere dhArmika viSaya tema ja zilpa-kArIgIrI, | Avazyaka hoya che. prathama parityAga karavA yogya vepAra, khetI vagere AjIvikAnAM sAdhano ane rogonAM svarUpano paricaya karyA pachI te rogonA paradezamAM bhramaNa vagere Arthika udyogo tema ja ! hetuo ke nidAnuM jJAna karI laI prathamathI ja yatheccha AhAra-vihAra tathA viSenA upabhoga te rogajanaka nidAnane rogonI utpatti thAya ja Adi kAmika prayogo ane judA judA mAnasika nahi, te mATe tyajyA karavAM joIe; tema ja vicAro tema ja krodha, lobha Adi AvyaMtara koI paNa prakAre utpanna thaI cUkelA e rogone dUra zatruonuM damana tathA indriyone vijaya tema ja Izvara- | karavAnAM sAdhane paNa jANavAM joIe. bhajana vagere mokSane lagatA upAya paNa barAbara | lokonA parama kalyANanAM sAdhana tarIke hitakAraka karI zakAtA nathI. A ja kAraNe carake sUtrasthAnanA aneka prakAranAM jJAna tathA vijJAnanA prabheda je pahelA ja adhyAyamAM Ama kahyuM che ke, "gharSa- vidyamAna che, te sarvamAM sarva lekane Azraya karavA #AmamolAm mArothe mUSana' dharma, artha, yogya je vijJAnarUpa ratna che, te AyurvedanuM vijJAna kAma tathA mokSa e cAre puruSArtho siddha karavAnuM ja che, ema kahevAya che. e AyurvedanuM vijJAna mATe Arogya athavA zarIranuM svAthya e ja che kevaLa potAnA ekanA ja upakAra mATe hotuM nathI, mULabhUta sAdhana che.' athavA mAtra eka ke be vyaktinA upakAra mATe evA prakAranA ArogyarUpe jaLapravAhathI ' ja hotuM nathI, paraMtu pitAnA samasta kuTuMbane, mANasanuM jIvanarUpa vRkSa pAsathI vyApta hoya samagra samAjane tathA AkhAya dezane paNa upakAra tyAre ja te jIvanavRkSamAM uttama phaLo phaLe che. e karavA tathA uttama prakAranI unnati karavA mATe kAraNe te ArogyarUpa saMpatti dvArA lAMbA jIvana hoya che. e kAraNe dareka manuSya te AyurvedanuM mATe ane uttama jIvananA astitva mATe zArIrika ! jJAna avazya meLavavuM joIe ane te AyurvedanA pIDAomaya aihika duHkhe avazya tyajavA gya jJAtAoe paNa tene upadeza avazya karyA kare
Page #45
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA joIe; ane te ja e AyurvedanuM jJAna tathA ! kALe kaI vastu kene kyAre anukULa athavA mAphaka upadeza vizeSe karI sArthaka thaI zake tema che. ' Ave ? athavA enuM sAdhana karyuM hoya ? kaI vastu AyurvedanI prAcInatA pratikULa thAya che ? ene udaya kevI rIte thAya * je kALe sRSTikartAe pAMca mahAbhUto ane 1 che? enA prazamanane upAya karyo? kaI vastu te pAMca mahAbhUtanA vikAra-prANI padArtho saryA upAdeya athavA grahaNa karavA yogya hoya che ? tene hatAM, te ja samaye prANIonAM lAMbA AyuSa prApta karavAne upAya kayo ? tyAga karavA yogya mATenAM sAdhane paNa vizeSe karI jANavA gya | vastu kaI ? tene tyAga karavAmAM hetu ke ? tyajabanyAM hatAM. mAtra utpanna thatAM ja mithyA AhAra- vAnuM sAdhana kayuM? ityAdi sarva bAbato te sRSTivihAro ke upacAronA kAraNe vinAza pAmatAM kALe ja sarva lekene vizeSe karI jANavA yogya prANIo sRSTiracanAnA zramane sArthaka kaI rIte thaI hatI. vaLI sarva eSaNAo ke IchAomAM karI zake ? jema jema te prANIo lAMbA kALa paNa prANunI ke jIvanI eSaNA ja prathama tarIke sudhInI hayAtIne pAmI zake tema tema saTTA-annAnI pragaTa thavAne yogya hoya che. e kAraNe prANIonI icchAne kaMIka aMze paNa pUrNa karavAne samartha A sRSTi ja AyurvedazAstranA eka bIjanyAsa thaI zake. lAMbA kALa sudhInI hayAtIne prApta karIne athavA prathama u5ttinA kAraNarUpe thayelI che. paNa e prANIo je khoDakhAMpaNavALAM bane, te | A saMbaMdhI samRtanuM A vacana maLe che teo kaI kAmanAne siddha karavA samartha thaI zake che ke, "manapatra prajJA mayurvamevADanRvaMta prajAe kAraNe sarva ke baLanA Azraya dvArA sarvAze | one utpanna karyA pahelAM ja sRSTikartAe AyupUrNatA prApta karI lAMbA kALa sudhI prANIonI vedane ja utpanna karyo hato" A vacananI ja sthiti rahe e AdikALathI AraMbhIne ja jarUrI tulanA karatuM kAzyapasaMhitAnuM A vacana paNa jaNAyuM hatuM. Ama ja kahe che ke, "AyurvamevADakRta tato sRSTikartAnI zilpakaLAnA vistArarUpa A | vizvAni mUtAni'-STikartAe sau pahelAM AyujagatamAM jaMgama, sthAvara, bhoktA ane bhajya Adi | vedane ja saryo hato ane te pachI ja samagra aneka prakAranA bhede jovAmAM Ave che. bhoktA | prANIone saryA hatAM." ema te te vacana, ane bhejya padArthonA paNa aneka prakAro maLI ! Ayurvedane ja saunI pahelAM utpanna thayela darzAve rahe che; paraMtu dareka bhoktAone dareka bhojya che, topaNuM nimitta ane naimittika eTale ke padArtho anukuLa hotA ja nathI; paNa bhoktAonI ! kAraNa tathA kAryanA pUrvApara kramanuM ja anusaMdhAna jAti, deza, kALa tathA avasthAono bheda hovAne karavAmAM Ave-arthAta prathama kAraNuM ja hoya ane lIdhe te te aneka prakAranA bhejya padArtho amuka ! te pachI ja te kAraNumAMthI kArya bane, e ja koI bhaktAne upakAra karanAra tema ja amuka | krama ThIka lAge che; jema ke "mahotra kuhoti" koI bhoktAne apakAra karanAra paNa avazya | yuvA pravRti"--te mANasa agnihotra heme che thAya ja che. harakoI eka ja vastu kaI eka ja che ane yavAgU-hema padArthane rAMdhe che IsAdi vAkevyaktine pratikULa ke anukULa hoI zake nahi; tema | mAM pAThanA krama karatAM arthane lagatA krama ja vadhu ja harakeI eka ja padArtha sarva bhoktAone paNa baLavAna tarIke jema svIkAravAmAM Ave che, tema anukULa ke pratikULa hato ja nathI. vaLI kaI paNa! ja "abhijJAna-zakuMtala' nATakanA sAtamA aMkaeka ja bhoktAne sarva vastu sarvakALa anu- | mAM paNa Ama kahevAyuM che ke, "tava prasAraNya kuLa ke pratikULa paNa hotI nathI, paraMtu temAM puratu saMpaH '--ApanI kRpA thayA pahelAM ja te paNa amuka judI judI avasthA Adine anu- | kRpAjanya saMpattio prApta thaI jAya che" e sarI amuka ja vastu amuka vyaktine anukULa ke vAkyamAM jema prasAdane eTale ke kRpAne eka pratikuLa tarIke vyavasthita thayelI hoya che. amuka | nimitta kAraNarUpe prathama darzAvIne ja te pachI tenA
Page #46
--------------------------------------------------------------------------
________________ upAghAta Ayurved ' nAmanuM zAstra kahevAya che. eka dUra lAMbA jIvanane jaNAvatuM ane te lAMbA jIvanane upAyAnA pratipAdana dvArA prApta karAvI vAMbA jIvananA vinAza na karI zake evuM je zAstra te ' Ayurved 'kahevAya che; evA prakAranI ' Ayuvaij'' zabdanI vyutpatti athavA vyAkhyA je karI che, e ja AyurveCda zAstranA svarUpane tathA prayAjanane yogya rIte darzAvI Ape che. ema Ayurveda zAstramAMthI AyuSanuM svarUpa ane te AyuSa jenAthI prApta karAya tevA upAyA ane jANI zakAtuM AyuSa jee dvArA vizeSa karI jAya che, tevAM te AyuSanAM lakSaNAne paNa te AyurvedazAstra dvArA barAbara jANI laI tenA upadeza pramANe pravRtti karatA manuSya peAtAnA AyuSane kharAkhara sthira karI zake che; paraMtu e AyuSane lagatuM Ayurve zAstranuM jJAna je na heAya te mANasa A jagatamAM jema tema pravRtti kare athavA pAtAnI icchAnusAra vartana karI potAnA AyuSanA vinAza ja karavA taiyAra thAya che, tema na thAya te mATe sAdhana sahita JAyuSanI sthiratAne darzAvatuM je zAstra (anAdikALanu") che, te ja Ayurveda zabdanA arUpe prasiddha thayuM che. te AyurvedazAstranAM be prayAjane che: eka teA rAgAthI chuTakArA meLavavA ane bIjuM peAtAnA svAsthyanuM rakSaNuM karavuM; A baMne pratyeAjane Atreye carakasa MhitAmAM ane suzrute suzrutasa Mhi tAmAM darzAvyAM che. x | kArUpe tarata ja saMpattione pamADatI te kRpAne jaNAvavAmAM AvI che. kharI rIte te| sRSTinI sAthe ja Ayurvedane atizaya ghaTTa ane khUba ja najadIkanA saMbadha rahelA che, ema AlakArika bhASA dvArA te te vidvAnA nahera kare che; athavA jema khALakanI utpatti pahelAM ja mAtAnA stanamAM dhAvaNu utpanna thaI jAya che, te ja pramANe sRSTinI pahelAM ja Ayuve"nu vijJAna sRSTikartAnA potAnA te Ayurveda pratyenA rasa dvArA prakaTa thayuM hoya ema saMbhave che. vikAsavAdanI daSTie paNa prANIpadA nI utpattinI pahelAM paNa auSadhIo, vanaspatio AdinI sRSTinuM pratipAdana paNa prANIpadArtha nI utpattinI pahelAM ja AyurvedIya cikitsA saMbaMdhI vijJAnanA khIjanyAsanuM darzIna karAve che. AcArya Atreya paNa soDyamAyurvaidH zAzvato nirdUiyate, anAvitvAt svamAvayaMsiddhaLavAya ' ( 2. sU. A. z. ) te A AyurveC sanAtana kALanA hAI nitya che, ema darzAvAya che; kAraNa ke te Ayurveda anAdikALanA che, ane tenuM lakSaNa paNa svabhAvathI ja sArI rIte siddha svarUpe jaNAyuM che.' ema kahIne AyurveOdIya jJAna tathA upadeza baMnenuM joke sAdipaNuM che, teAye saMsAranuM jema anAdi che, tema AyurvedanA vijJAnanI paraMparAne paNa anAdi tarIke darzAvavAmAM AvI che. Ayurveda zabdanI vyAkhyA vagere | 1 Ayurveda ' e zabdanA artha darzAvatI veLA kAsyapasahitAmAM e zabdanI vyutpatti athavA vyAkhyA Ama lakhI che ke, ' AyuYvitamukhyate, vid jJAne dhAtuH, vidUla lAbhe ca, Ayuranena jJAnena vidyate-jJAyate, vinnata-mate na rakhatISAyurve:aayuss " zabdane artha ' jIvana ' athavA jIvavuM evA kahevAya che; te ' AyuSa zabdanI sAthe 'vid'-jANavu e dhAtu ane ' vis '-meLavavuMe banne dhAtuo joDAya che; ane pachI taiyAra thayela ' Ayurvedra zabdanA artha Ama samAya che ke, je AyurvedazAstranA jJAna vaDe AyuSa jaNAya che tathA e AyuSane mAsa vadhu pramANamAM meLave che ane te vadhu meLavelu AyuSa je AyuvaidazAstranA jJAnane lIdhe nAza pAmatuM nathI, te x carakasa`hitAmAM sUtrasthAnanA 30 mA adhyAyamAM kahyuM che ke, 'hitAhita mutra du:slama '-AtmAnu hita, ahita, sukha, du:kha ityAdi je jaNAve che tema ja zarIra e AtmAne bhAgA bhAgavavAnuM sthAna che ane pAMca bhUtAnA vikAra che; cakSu Adi iMdriyA te AtmAne bhAga bhAgavavAnAM sAdhatA che, tema ja mana tathA aMta:karaNe paNa bhAgAnu' sAdhana che; AtmA e jJAnanuM pratisa`dhAna karanAra ; te AtmAne tathA tenAM bhAgasAdhanAne je samAga thAya che, te enAM adaSTa karmone lIdhe thAya che ane te badhAya * AyuSa' zabdane a che; ane . /
Page #47
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA suzrutasaMhitAmAM paNa "mAyumana vidyate nena | vRkSone lagatA AyurvedamAM kAzyapa, sArasvata ane vA mAnitAtyAyaH'-jemAM AyuSa jaNAya che | parAzara vagere AcAryo thaI gayA che ane temanA ane jenA dvArA mANasa vadhu pramANamAM AyuSane | upadezanI paraMparAthI prApta thayelA meLave che, te "Ayurveda" kahevAya che, ema kahI | saMhitAmAM "bhaddotpala" AcAye lakhelAM te saMbaMdhI zarIra, idri, aMtaHkaraNa ane AtmAne je prakaraNomAM tema ja upavana-vinoda Adi graMmAM saMga che, te rUpa AyuSanuM jemAM pratipAdana karavA paNa ghaNA prakAre teonA ullekho maLI Ave che. yogya viSaya tarIke pratipAdana karavAmAM Ave che, dhavaMtarie paNa manuSyo, ghoDA, gAya, baLada, athavA "sAyujjaina vidyate zAyate vijAte vA, gAyu- hAthIo tathA vRkSone lagato Ayurveda suzrutane rana viti praNoti' jenA dvArA AyuSa jaNAya che upadezyo che teno ulalekha agnipurANamAM maLe che; athavA vicArI zakAya che ane jenA AzrayathI che paraMtu manuSyone lagatA AyurvedanA vibhAgane mANasa AyuSane meLave che te "Ayurveda" kahevAya che viSaya vizeSe karI atyAranA kALamAM pravartamAna che che evI mayurve' zabdanI vyAkhyA athavA ane te ja atyAre A upadhAtamAM paNa upavyutpatti kahevAmAM AvI che. yogI che, tethI ahIM paNa tene ja adhikAra karI ema darzAvale 'mA ' zabda kevaLa aneka | te ja darzAvAya che. zAkhAomAM vistAra pAmelA cikitsAvijJAnane A AyurvedazAstra Adi kALanA jJAnanI eka ja jaNAve che, eTaluM ja nathI; paraMtu manuSyane saMpattirUpa che, e kAraNe prAcIna AyAryo tene lagatI auSadha-cikitsA uparAMta hAthI, ghoDA, "veda" zabdathI ulekha kare che. "veda" eTale gAya, baLada vagerene lagatI ane bIjo pazupakSI- Arya prajAne sarva karatAM pahelA jJAna tathA ene lagatI paNa cikitsAne jaNAvI taduparAMta vijJAnane eka samUha athavA bhaMDAra kahevAya che; vRkSa, latAo tathA jamIna phADIne utpanna thatAM . kema ke e vedamAM ja pUrvakALanA AcAryonAM jJAna sthAvara Adine paNa lagatI cikitsAone paNa tathA vijJAna saMpUrNa bharelAM che. Arya prajaonAM saMgraha darzAve che. jema ke pAlakAya. 8 mataga' | ta5 tathA dhyAnanA prakAzathI ujajavaLa banelAM ane "zAlihotra' vagere AcAryo hAthI, ghoDA, hRdayamAM pratibhAzaktinA prakAzarUpe rahelI akhaAdinI cikitsAne upadeza karanArA thayA che. | lita svarUpavALI AdikALanI je jJAnasaMpatti che teonA upadezarUpa ane teonI paraMparAthI UtarI tene ja "veda" zabdathI vyavahAra karAya che. e AvelA teonA graMtho paNa maLe che. e ja pramANe | veda jJAna tathA vijJAnanA prasthAnarU5 athavA sarvotkRSTa nivAsarUpa che ane te vedanA ja amuka eka AyuSanuM svarUpa che. temAM AtmAnAM hita, ahita, | vibhAgarUpa A AyurvedanuM vijJAna paNa gaNAya che. pathya, apazya, tenA phalarUpa sukha ane duHkha; tema ja ! vada tathA mAyane saMbaMdha AyuSanI che te avasthAne anusaratAM lakSaNa e Rgaveda, yajurveda, sAmaveda tathA atharvaveda-e sAdhano tathA phala vagerenI sAthe ! nAme vibhAga pAmelA mULa cAra vedanA ja upavedaAyuSane je jaNAve te "Ayurveda" kahevAya che. rUpe dhanurveda, gAndharvaveda athavA saMgItazAstra, * jema ke agnipurANanA 292 mA adhyAyamAM sthApatyaveda athavA zilpazAstra ane AyurvedaAma kahevAyuM che ke, "sAvhiotraH suzrutAya hAyud- cikitsAzAmane paNa ullekha karavAmAM Ave che. mukavAna cokrAgA navApurvedmavIta - "upaveda" e zabdamAM rahela "gha" zabdane abhi zAlihetra" nAmanA AcArya suzratane gheDAne prAya vedanI khUba samIpe rahelo Ayurvedane saMbaMdha lagata Ayurveda upade che ane pAlakApya" | e che; temAM kayA vedanI sAthe Ayurvedane atinAmanA AcAryo aMgadezanA rAjAne hAthIne lagato ! zaya najadIkane saMbaMdha che ? e saMbaMdhI vicAra Ayurveda kahyo che. | karatAM AcArya samRta sUtrasthAnanA pahelA adhyA
Page #48
--------------------------------------------------------------------------
________________ upodaghAta yamAM svamukhe Ama jaNAve che ke "ha vahu mIyuM- "amogamAyurvedraH--A Ayurveda e pAMcamA veda vaiSTikamupAkamatharvaveNya'-ATha aMgovALa Ayu- | tarIke gaNAya che.' evo ulalekha karatAM AcArya vedazAstra e ja A lekamAM atharvavedanA upAMga amuka vizeSa viSayano saMbaMdha darzAvIne AyuathavA upaveda tarIke prasiddha thayela gaNAya che. ema vedane atharvaveda sAthe saMbaMdhavAda prathama darzAve khuda sute Ayurvedane atharvavedanI sAthe agAMgI- ' che; ane te pachI badhAye vedamAM Ayurvedane bhAva darzAvyo che; eTale ke atharvaveda aMgI che ! lagatA viSaye ochAvadhatApaNe maLI Ave che, te ane Ayurveda tenuM eka aMga che. carake paNa kAraNe Ayurvedane sarva vedo sAtheno saMbaMdhavAda sUtrasthAnanA 30mA adhyAyamAM "tum eNnsAna- paNa keTalAka AcAryonA mate jaNAvIne brahmA, -thavAnAm ave mattijAriyA-Rgaveda, azvinIkumAra, iMdra AdinA saMpradAyanI paraMparA sAmaveda, yajurveda ane atharvavedanI bhakti dvArA anukrame vikAsa pAmeluM AyurvedanuM vijJAna, athavA samAveza atharvavedamAM ja karI zakAya che," ! eka svataMtra judA ja mArgarUpe vikAsa pAmeluM evo ullekha karIne AcArya Atreya paNa e hevAthI bIjA vedonI peThe sarvane Azraya carakasaMhitAmAM veda Adi cAre vedonI sAthe karavA yogya che, ane puruSanAM nizcita kalyANa Ayurvedane saMbadha darzAvI "mA" zabda dvArA karavAmAM e AyurvedIya vijJAna tatpara rahetuM atharvavedanI sAthe Ayurvedane atizaya najIkane | jovAmAM Ave che, tethI ane jANavA yogya saMbaMdha jaNAve che. vaLI A kAzyapa saMhitAmAM viSayothI vizeSe karI saMkaLAyela hovAthI paNa paNa gAyurve: tha votpanna ?" Ayurveda kevI rIte | badhAya vedothI alaga rahelA Ayurvedane potAnA utpanna thayo che evo prazna karI tene Avo | viSayamAM pradhAnapaNe paNa svIkAra karavo yogya che, uttara ApavAmAM Ave che ke, "atharvavetronika evA abhiprAyathI mahAbhAratane jema pAMcamo veda prA. 3nnaH'-atharvavedanI upaniSadomAM Ayurveda ! kahevAmAM Ave che, tema Ayurvedane paNa pAMcamA prathama utpanna thayo che. e uttara ApIne | vedanuM sthAna prApta thAya che, ema potAnA vicArasUcavyuM che ke, "AyurvedanuM prathama mULa atharvavedamAM | mAM ArUDha thayeluM AyurvedanuM pAMcamA vedanuM sthAna maLe che. ema darzAvIne bIje A prazna pUchayo ! chevaTe jAhera karela che. che ke, "+ ra veTuM ati ?' Ayurveda kayA vedano vaLI "AyurvemaSTamapAkamatharvavevastha-ATha Azraya kare che ?' e praznano uttara paNa Avo ja aMgavALo Ayurveda atharvavedanuM upAMga che" kahyo che ke, " atharvavetA'-Ayuveda athavavedanA | ema sUtrutanA vacanamAM 'upAMga ' pada mUkIne Azraya kare che; kAraNa ke atharvavedamAM sarvanI che jene sAkSAta saMbaMdha hoya tene "aMga" tarIke rakSA, devonAM balidAna, devone lagato homa, upa- kahevAya che ane te aMgane jene saMbaMdha hoya zAMti...pratikarmavidhAna e jema vizeSe karI te "upAMga" tarIke upalakapaNe jaNAtuM hovAthI darzAvela che, te ja pramANe AyurvedamAM paNa te rakSA | vedanA badhoye aMgomAM Ayurveda paNa eka aMgarUpa vagerene vizeSe karI batAvela che. Ayurveda atharva- che, ane kAni nu rUpAAni mavati -aMgonI vedane Azraya kare che, tyAre keTalAka bIjA | pAchaLa ja upAMga hoya che ema anusaMdhAna karI AcAryo Ama kahe che ke, "sanavAna?-Aya. | vidanA kALa pachI zikSA vagere vedanA aMge tarIke veda badhAye vidone Azraya kare che. e upa- | jAhera thayo che ane te pachI Ayurvedane kALa nyAsa karI "mA mevAzrayanta jevA ? badhAye vedo | vaidAnA upAMgarUpe prApta thayelo che; ema sUzrate Ayurvedano ja Azraya kare che, e kAraNe ame AyurvedanA kALane vedanA aMgenA kALathI arvAkahIe chIe ke, "tra yajurvavasAmavelAtharvaveccaH cIna tarIke siddha karela che. ema keTalAka vidvAnerasogamAyurveda-Rgaveda, yajurveda, sAmaveda tathA nI dRSTie jovAmAM Ave che; paraMtu "kapAka" atharvaveda ema cAra veda che, ane teomAM| zabdanA prayogathI upalaka dRSTie joke ema jaNAya
Page #49
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA che, topaNa zikSA, kalpa Adi vedanAM aMgomAM che, e kAraNe AyurvedIya vijJAna e vaidika vaidyaka vidyArUpa Ayurvedane saMbaMdha vizeSe karI kyAMye | vijJAnanA zarIramAM pAchaLathI pravezeluM hoIne jovAmAM Avato nathI; paraMtu tethI UlaTapaNe have te vaidika vijJAnanA avayavarUpa aMga tarIke pachI kahevAze te dizAe zrauta graMthamAMthI brAhmaNa | gaNAya che; zarIramAM paNa je moTA avayavo hoya graMthamAM ane tethI paNa AgaLa vaidikasaMhitA | teo aMga kahevAya che ane je atizaya nAnA graMthamAM anukrame Ayurvedane lagatA viSayone | avayavo hoya che, te upAMga gaNAya che, ema be saMbaMdha atizaya vadhu dekhAya che, ane temAM paNa prakArano vibhAga darzAvI bahu vagerene aMgarUpe atharvavedamAM Ayurvedane lagatA viSayo atizaya tathA hAtha vagerene upAMgarUpe darzAvIne "Dalana" vadhu jovAmAM Ave che, e kAraNe vedanI sAthe ja AcAryuM paNa Ayurvedane vedanA aMtaraMga tarIke Ayurvedane vadhu najadIkane saMbaMdha jaNAya che. | sAbita karela che ' aGgatvaM nAma apradhAnatvaM zeSatvamiva avayavatvam vaLI zikSA vagere mAM bahiraga athavA '-aMga eTale je apradhAna hoya eTale ke bAhya aMgamAM aMgabhAva svIkArI sute mAnele je mukhya tarIke na hoya paNa bAkI rahelAMnI | Ayurvedane upAMgANAno ulalekha je hoI zake to peThe je hoya athavA je avayava tarIke heya, te zikSA vagere vedanAM aMgonI paNa pachI AyurvedanI aMge zarIranI aMdara pAchaLathI praveza karIne te yogyatA prApta thAya, te bhUtanI sRSTinI pahelAM zarIrane upakAra karanArAM che; tema ja badhAM ekatra paNa AyurvedanuM astitva sUte ja kaheluM che temAM maLIne paNa zarIrane upakAra karanArAM hoya che. | vyAdhAta doSa kema na Ave ? arthAta suzratanAM te vaLI te aMge zarIranI bahAra rahIne upakAra | baMne vacane paraspara viruddha kema na thAya ? e karanArAM ane bIjAM zarIranI aMdara rahIne paNa kAraNe zikSA vagere vedanA bAvA aMgomAM paNa upakAra karanArAM hoya che, tethI te aMge be suzrata AcAryo "veda" zabdane vyavahAra karyo nathI; prakAranAM hoya che, ema mImAMsake agAna vibhAga | paraMtu AyurvedamAM to temaNe "veda" zabdane nirdeza darzAve che. e kAraNe aMgono aMtaraga tathA | karyo che, eTale ke Ayurvedane to veda tarIke darzAvIne bahiraMga e be zabdothI paNa vibhAga karI vyava- te sukRta AcArya te Ayurvedane zikSA Adi aMge hAra karI zakAya che; temAMnAM je aMge vedanA | karatAMye pUrvabhAva athavA prathama astitva darzAvavA zarIrathI bahAra rahelAM zikSA, kalpa vagere kahevAya tatpara bane che; mATe vijJAnanA mahAsAgara evA che, teone "bahiraMga' ja kahevAmAM Ave che: vedanA aMtaraMga athavA AtyaMtara aMga tarIke ja paraMtu je aMge have pachI kahevAze te rItie AyurvedanuM vijJAna vidyamAna che ane evA prakAranuM bhaiSajya, AyuSahitakara tathA saMzamanIya kama Adi | aMtaraMga te AyurvedIya vijJAna vedanA zarIranI ghaNA AyurvedanA viSaya tarIke rahelAM che, teo | pAchaLa temAM pravezeluM che, evuM anusaMdhAna karI to vadanI saMhitAnI aMdara parovAyelAM hoIne keTalAka AcAryo Ayurvedane vedanA "upaveda' vedanA zarIranI pAchaLa ja pravezelA AyurvedarUpe | tarIke vyavahAra kare che; ane keTalAka AcAryo aMtaraMgapaNane ja prApta kare che, eTale ke Ayurveda veda tathA Ayurvedane avayava-avayavIbhAva saMbaMdha athavA tenA viSaye to vedanA AtyaMtara aMga- | svIkArI AyurvedamAM vedAMga' athavA vedanAM aMga rUpe ja gaNAya che. tarIke vyavahAra kare che; temaja keTalAka AcAryo veda e aneka prakAranA vijJAnane eka moTo AyurvedamAM vedanA ati alpa avayava tarIke bhaMDAra che; temAM je yajJone lagato je viSaya | svIkAra karI "upAMga' zabdathI vyavahAra kare che; che te mahAna heIne mukhya viSaya che, ane ! ane ema jaNAvI te te badhAye AcAryo paraspara Ayurvedane lagatA viSayo vagere te prAsaMgika - pitapatAnAM vacanamAM tathA suzrutanAM vacanAmAM Ine avAMtara viSaya tarIke gaNAyelA hoya paNa vyAdhAtadoSarahita evo samanvaya che ema
Page #50
--------------------------------------------------------------------------
________________ upodaghAta jaNAvavA taiyAra thAya che. A saMbaMdhe have vadhAre | ArSa-haMdu-bhUmikAo athavA RSionA lakhavAnuM zuM prayojana che? paraMtu kAzyapa AcArya | hRdayapradezamAM sauthI prathamanI jJAnasaMpatti traNa te Ayurvedane lAgu karelA "upaveda" zabdamAMthI vedarUpe jyAre prakaTI hatIte ja samaye AyurvedanuM 35" zabdane paNa dUra karI Ayurvedane pAMcamA | vijJAna paNa sau pahelAM e traNe denI sAthe ja veda" tarIke ja nirdeza karyo che, eTale ke Ayu- | prakaTa thayuM hatuM. ema ada, yajurveda 'anne at e. svataMtra veda ja hoIne tene pAMcamo | sAmavedamAM te te sthaLe maLI AvatA AyurvedanA veda ja svIkAre che. viSaya uparathI jaNAya che. atharvaveda e vaLI A paNa spaSTa ja che ke je aMtaranA | eka viziSTa jJAnarUpa che, tethI tenI alaga AtyaMtara avayavo hoya che, te haMmezAM avayavInI gaNatarI karavAmAM AvI che to paNa e athavasAthe ja sthiti kare che, paNa tevA aMtaranA | vedanI sAthe cAra veda gaNavAmAM AvyA che. avayavone samaya temanA avayavInA samayanI | brAhmagraMthamAM, upaniSadomAM, smRtiomAM tathA pAchaLa kadI hoI zake ja nahi. e ja pramANe | mImAMsA AdimAM paNa vedanA cAra prakArone 'upaveda" zabdanI sAthe eka ja AzrayasthAne | ulalekha maLe che ane te cAre vedo jANanArAone vartato "upAMga" zabda paNa Ayurvedane uparanA | pazu nAmanirdeza jovAmAM Ave che; te uparathI bhAgamAM athavA ucasthAne ja ArUDha kare che, tethI veda yajurveda, sAmaveda tathA atharvaveda e cAreAyurveda, zikSA AdinA karatAM nIcI kakSAmAM | nI pramANatA prAcInakALathI ja samAna kakSAe ke arvAcIna che, evI zaMkAne udaya thavAne jaNAvela che. A viSayamAM nyAyamaMjarI nAmanA saMbhava ja raheto nathI. graMthamAM tathA "vedasarva sva" nAmanA graMthamAM paNa - have ahIM AvuM anusaMdhAna darzAvavuM yaMgya ghaNuM ja vistArathI kahevAmAM AvyuM che. varSa jaNAya che ke brAhmaNagraMtho, upaniSado, mahAbhArata, | "caraNabhRha' nAmanA graMthanA kartAe atharvavedanI purANe tathA smRtio vageremAM cAra vedone | sAthe cAra vedonA upavedano ullekha karatAM ullekhax maLe che; tema ja atharvavedamAM Rgavedana, | grAhya AyurveDha 3pa0 phunzAda mana : yajurveda, sAmavedane tathA atharvavedane paNa sTandro vA'-bhagavAna vyAse athavA kortikeye ullekha maLe che, chatAM traNa vedomAM atharvavedane paNa Ama kahyuM che ke, "Ayurveda e vedane ulalekha kyAMya maLato nathI, te uparathI sAbita | upaveda che.' e vAkya dvArA "Ayurveda e Rvedano thAya che ke Rpha, yaju: ane sAma e trayI athavA | upaveda che" ema batAvavAmAM AvyuM che.+ ema te traNa vedone vibhAga prAthamika che, ema vivecaka * jema ke sA vA THI vaku gedhA vihitA. jo vidvAnonuM kahevuM che, temAM maMtramaya vedamAM padyarUpI. *| rabUSi sAmAni (zatapatha-20-4-17) veda, gadyarUpa yajurveda ane gAyanarUpa sAmaveda | + jema ke "tera"nA pustakAlayamAM umAema traNa prakArano vibhAga karela che; e trayI | | mahezvaranA saMvAdarUpa bIjI eka kAzyapasaMhitA vibhAgamAM atharvavedanA maMtrone paNa yathAyogya baMdhabesato samAveza thAya che. jovAmAM AvI che. temAM paNa Avo ullekha maLe che ke, "vedathopavevAkaM vAcava racitaM pujA * jema ke camAr RovAlana thaturyA- | Rgrantha mahAnaH ameya mana hItAm -RvedanA vAnuM sAmAni cahya stromAni athavakiraNomuvam | upavedanuM je aMga che, te kAzyapakRta AyurvedasaMhitA atharva 20-7-20 pahelAM je racAI che, tenuM pramANa eka lAkha + jema ke tAt sAt sarvaduta jhavaH sAmAni | grantharUpa che ane te paNa tejasvI, amApa jJAnarUpa zire IndrAri re tammAt vaguttaramAyata tra | che, tene tame mane Apo' e rIte tyAM Ayurvedane 20, 7, 8; yajJa, rU5, 7; atharva. 27-6-23 | RvedamAM upavedarUpe ulekha karyo che.
Page #51
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA rama ' | te vacananAM pramANe uparathI traNe vedamArgomAM darzAvI che ane AyurvedanuM mULa atharvaveda ja che, A AvedanA viSaye maLI Ave che, paNa ema paNa je kahyuM che, te yuktisaMgata jaNAya che RvedamAM, svarganA vaidha be azvinI kumAronAM vedamAM AyurvedanA viSaya sUktomAM ane te sivAyanAM bIjAM zAstromAM te te | RSionI paraMparAmAM anukrame zravaNusvarUpe kALa banelAM ane tenAthI paNa bhUtakALamAM banelAM | vedanuM anusaraNa cAlu che; ane pUrva kALanA RSipurAtanI vRttAMnI sAthe aneka prakAre Ayurvedane | munione paNa vedane kaI kartA hoya evuM lagatA vijJAnanA viSaye maLI Ave che; chatAM | hatuM nahi; tema ja "yo mALe vijAti RvedanI sAthe AyurvedIya vijJAnane vizeSa | pUrva, vo hai veDhAMdha praLioti tame'-je paramAsaMbaMdha che, evo abhiprAya dharAvIne traNe vedanA | tmAe saunI pahelAM brahmAne utpanna karyA che ane draSTA vyAsa, skanda-kArtikeya Adi keTalAka pUrva- te brahmAne je paramezvare ja prathama vedAne upadeza kALanA AcAryoe te prakAre Rgaveda sAtheno | karyo che.' ityAdi RtienAM vacanathI IzvaranA Ayurvedano saMbaMdha vadhu che, ema svIkAryuM | jJAnarUpa vedo prathamathI ja siddha thayA che ane e jaNAya che. veda jagatanA bhraSTA-brahmAnA manamAM pratibhA dvArA je kALe karma kalApane athavA vaidika karma- prakAzyA che, evo paNa ullekha maLe che. e kAMDanA samudAyane paNa vizeSa vikAsavibhAga | kAraNe ane RSione paNa te te vedanA kevaLa hato, ane te kAraNe A lekanAM zAMtika, pauSTika draSTA tarIke ja kahyA che, te uparathI A vedo vagere kalyANakArI karmo ane dehane lagatAM AgaM- | teonAM padonA tathA padArthonA nitya saMbaMdhane tuka duHkhonuM saMzamana karanArAM karmone svIkAra | Azraya kare che, mATe te te veda anAdi tathA karI teonI ja jemAM pradhAnatA che evA athava- | nitya che, evo vedanA arthanA mImAMsaka pUrvavedanI gaNatarI alaga karAtI hatI ane te ja | kALanA AcAryone eka siddhAMta che. vaLI kAraNe vedanuM vijJAna cAra prakAre vibhAga pAmyuM(bIje paNa A mata che ke) vedamAM paNa hatuM. te samaye atharvavedanA vijJAnamAM AyuSane ! "tata paramezvara mara: sAmAni gatti, yagvadhAranArAM karmo tathA AyurvedanI cikitsAnAM gAyata'-e paramezvarathI RcAerUpa veda, karmo tema ja bhUta Adine hAMkI kADhavAnAM karmo | sAmaveda tathA yajAda utpanna thayA che evAM paNa ghaNA prakAre alaga alaga jovAmAM AvyAM | vacanano ullekha maLe che ane zabdanA pratyeka hatAM. kauzika sUtrakAre paNa te ja pramANe te te karmo- | uccAraNa pratye tenI navI ja utpatti thatI nI te te viSayamAM yojanA darzAvI che; ema atharva- | hoya che ane veda e tenA navI navI utpattivedane lagatI prakriyAmAM vizeSa rUpane pAmelA ane vALA zabdone ja eka samudAya che. e kAraNe zAMtinAM tathA praSTinAM karmo sAthe mizra thayelA Ayu- ' veda nitya athavA sanAtana mAnI zakAya ja nahi, vedanA cikitsAvijJAnane anukrame vikAsa thavAnI che paraMtu sRSTinA AdikALe Izvare ja te vedane sAthe AyurvedanA viSayane paNa vikAsa thavAthI have prathama racyA che ane pachI ja temaNe brahmA Adine kahevAze te dizAe bIjA vaide karatAM atharva- upadeza karyo che, e kAraNe vedane pauruSeya athavA vedamAM AyurvedanA viSayo vadhu pramANamAM dekhA- | paramezvararUpa puruSanAM ja vacane rUpe svIkAravA vAthI te kALanI sthitine svIkAra karI atharva- eIe; nahi ke apakaperca vAgye vera:-I paNa vedanI sAthe Ayurvedane vadhu najadIkane saMbaMdha puruSe racelAM vAka e veda che, ema tenuM lakSaNa joI rahelA pUrvakALanA AcAryo dhavaMtari, ghaTatuM ja nathI; tepaNa veda e samagra deze ke Aya tathA kazyapa Adie prathama darzAvelA | doSonI zaMkAthI paNa rahita che ane parama Asalekha dvArA Ayurvedane atharvavedanA upAMga tarIke | sarvanA hitiSI paramAtmAnI ja te eka kRti kahyo che; tema ja atharvaveda upara vizeSa bhakti | athavA racanArUpa che, e kAraNe vedonI prAmANi
Page #52
--------------------------------------------------------------------------
________________ upAdghAta katA sarvAMze abAdhita, evA tArkika--naiyAyikAne (khIne ) siddhAMta che. ww | . | etAta thaI ne rahelAM che, te ja pramANe Ayurve*dIya vijJAna paNa A vaidika vijJAnanA vyUhamAM lagabhaga ghaNA prakAre AtapreAta thaI raheluM levAmAM Ave che; jema ke RgvedasahitAmAM (1-116-10; 1 117-13; 1-112-7) jaNAvyuM che ke vRddhAvasthAthI jIrNa thayelA cyavana RSi tathA vaMdana RSine ( svarganA vaidya ) azvinIkumAreAe (cyavanaprAza avaleharUpa) rasAyananu sevana karAvIne pharI yuvAvasthA prApta karAvI hatI. vaLI ' ' dI tamasa ' nAmanA RSine dAsa leAkeAe agnimAM tathA pANImAM pheMkI dIdhA hatA ane pachI eja dAsa leAkAe te dI tamasanA mastakane tathA chAtIne atiya chelI kADhyAM hatAM; chatAM azvinIkumAreAe temanuM paNa rakSaNa karyuM hatuM ane temanI vRddhAvasthAne dUra karI dazahajAra varSa sudhInuM jIvana te RSine aNu karIne rakSaNa karyuM hatuM ( jue RgvedasaMhitA 1-158, 4-6 ). vaLI rahyusa'grAmamAM zatruoe 'khela" rAjAnI rANI' vizvalA 'nA paga kApI nAkhyA hatA, tenA baMne pagamAM azvinIkumAree lADhAnI jadhA-piMDIe joDI dIdhI hatI. (jue Rgveda 1-116-15); tema ja jemanA zarIranA badhAye avayavA judA judA thaI gayA hatA evA atriRRSinA te te khavAye avayAne pharI ( te ja azvinIkumArAe) joDI dIdhA hatA; ( jIe Rgveda 1-117-19 ); tema ja zatruee 'zyAvAzva' nAmanA rAjAnA zarIranA traNa TukaDA karI nAkhyA hatA; chatAM ( azvinIkumAreAe ja ) te rAjAnA te te zArIraavayavane pharI sAMdhI daI sajIvana karyo hatA, ( jue Rgveda 1-117-24); vaLI khIjuM dadhIca' nAmanA RSinA mastakane kApI tene alaga rAkhI mUkI, azvinIkumArIe te RSine gheADAnuM mastaka sAMdhI daI temanI pAsethI madhuvidyA zIkhI laI pharI te leADAnuM astaka kAMpI nAkhyuM hatuM ane pharI pAchuM temanuM asalI mastaka joDI dIdhuM hatuM (jIe Rgveda 1-116-12; 1-117-22, ); tema ja 'RjAzva' nAmanA rAjA AMdhaLA hatA, tene paNa azvinIkumArIe pharI AMkhA ApI hatI ( juo ' | chatAM veda bhale apauruSeya hAya athavA bhale pauruSeya ke puruSakRta hAya ke bhale A athavA RSiviracita hoya; athavA e vaidrarUpI prakAzanuM utpattikAraNa kayuM che ? athavA e vedaneA tAttvika ane ce!gya utpattikALa kayA haze ? e vicAra hamaNAM A prasaMge joke anuprasakta-vicAra | karavA jevA che, tApaNu hamAM te vicAra bhale khAjI para rahe; paraMtu prAcIna paDitAe te vaidane sarvAM prakAre sarvotkRSTa pramANabhUta tarIkenA pade te sthApyA ja che, eTale ke ati prAcInakALanA vidvAnee savetkRiSTa pramANarUpe vedane ja avazya mAnyA che, tema ja e veda kAI paNa pramANathI mApI zakAya tevA paNa nathI, e kAraNe ghaNA kALathI mAMDInesa A prajAee zirAmAnya mAnyo che, e bAbatamAM te kAI nA paNa lagAre vivAda athavA kAI ne paNa lavaleza sauMzaya che ja nahi. arvAcInakALamAM paNa pUrvanA tathA pazcimanA vidvAna A veda tarapha sArI rIte mAnaSTithI ja jue che. kevaLa purAtattva athavA pUrva kALanA rahasyamaya tattvanI dRSTie vaidika sAhityanI paryAlAcanA karatA vivecaka--vidvAneAnA judA judA vicAreAnuM nirIkSaNa karatAM paNa keTalAka vidvAnA vedanA pUrvakALa bAra hAra va" pUrve nA kahe che. keTalAka vidvAna cAvIsa hajAra varSA pUrvanA vedakALa jaNAve che ityAdi dhaNA pakSeA pAtapAtAnA vicAramAM ArUDha thayelA dekhAya che. te saMbaMdhe game tema hoya teApaNu leAkamAM jeTalAM prAcIna sAhitye! vidyamAna che, teomAM sarvAM karatAM prathama teA vaidika sAhitya ja che, e bAbatamAM TAI vidvAnAnA viruddha mata nathI. e uparathI sAkSita thAya che ke A vaidika vijJAna ane e vijJAnanA peTAbhAgarUpa AyurvedanA vijJAnane samaya paNa sarvavijJAnanI upara ja ArUDha thAya che. ekaMdara sarva karatAM prAcIna jo kaI paNa hAya te| A vaidika vijJAna ane temAM samAveza pAmatuM AyurvedIya vijJAna ja che. A vaidika vijJAnanA vyUhamAM jema khIjA vijJAna | *
Page #53
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA veda 1-116-16; 1-117-17); kava RSinuM AyuSanI prApti thAya te mATe azvinIkumAronI AMdhaLA hatA temane paNa azvinIkumAroe AMkho | RgavedamAM prArthanA maLe che. (jAo Rveda 1-116 ApI hatI; ane nArSada rAjA bahero hato, tene -25); "AcaMka" ane "saMyu" nAmanA RSinI paNa azvinIkumAroe pharI zrotrendriya ApI hatI | gAyo vasUkI gaI hatI; chatAM azvinIkumArae (juo Rveda 1-117-8); parAvRja pAMgaLA, ! temanI gAyone prasava karAvyo hato ane teonuM lUlo ke laMgaDo hato ane zoNathInA DhIMcaNa puSkaLa dUdha meLavI apAvyuM hatuM; (juo kharAba thaI gayA hatA, chatAM azvinIkumAroe te Rda 1-116-22; 1-117-20) Ide paNa baMnene ( sAja karI) cAlavAnI zakti ApI hatI | AMdhaLA parAvRjane daSTi ApI hatI ane pAMgaLA ( juo Rveda 1-112-8); vaddhimatI nAmanI zroNane cAlavAnI zakti dIdhI hatI (juo eka strIne pati napuMsaka hato; chatAM (e patine | Rda 2-15-7); vaLI te IMdra "apAlA" puruSArtha yukta karI) e strIne te dvArA) putro- nAmanI strIne cAmaDInA roga ane teNInA pitA tpatti karAvI hatI (juo Rveda 1-116- 3 ); vizvaka nAmanA eka mANasane putra nAza pAme ! (juo Rgvada 8-91-7); idrane auSadhino hate; chatAM (tenA e putrane sajIvana karI ) [ dhAraNa karanAra kahyo che (juo Rveda 2-23-7) azvinIkumAroe tenA e putranuM darzana karAvyuM | aneka prakAranA viSayukta kIDAnuM varNana ane hatuM (juo Rveda 1-116-23); "kakSIvatI' | teonA viSanA upAyo paNa maLe che (juo nAmanI eka strInI putrI ghoSA kaDhanA rAga- | Rveda 1-191, 1-16); aneka prakAre yamavALI hatI, te kAraNe kaI patine meLavI zakatI ! roga-kSayane maTADavAnA upAye maLe che (juo na hatI, ane e kAraNe pitAnA pitAne ja | Rgvada-1-50, 11-13); sUryanI upAsanArUpa ghera gharaDI thaI gaI hatI; chatAM azvinIkumAroe | upAya vaDe hadayaroga vagere maTe che (juo Rgvada teNIne koDha maTADI daI teNIne pati meLavI | 1-150-23); pANIne auSadha tarIke prayoga maLe Apyo hato (juo Rveda 1-117-7); } che (juo 10-137-1, 1-23-19); aneka zyAva" nAmane eka mANasa kaDharoganA kAraNe auSadhIonuM varNana paNa maLe che (juo Rveda zyAma raMgane thaI gayA hatA, tyAre azvinI- | 10-87-1-23) ane yamaroga; ajJAta yasmaroga, kumAree tene kADharoga maTADI tene suMdara strI | rAjyamaroga, prAhiroga, pIThanA roga, sipasimiroga apAvI hatI (juo Rveda 1-117-8) | tathA hadayaroga vagerene paNa ullekha maLe che (juo ityAdi abuta karmo azvinIkumAroe karyA | Rgvada 10,97, 105, 137, 11, 167) ityAdi hatAM (ane te RvedasaMhitAmAM prasiddha che). ghaNA AyurvedIya viSaya RvedasaMhitAmAM maLe vaLI te devavaMdya azvinIkumAroe vAyu, AkAza | che; tema ja zuklayajurveda-saMhitAmAM paNa bAramA ane pRthvI AdinI peThe anukULa auSadha ApavA- | adhyAyamAM AvelAM be sUtomAM (12-75-89; nI prArthanA paNa karI che (juo Rveda 1-89- 12-90-101)mAM auSadhIo auSadhanuM kAma kare 4); tema ja e azvinI kumAroe oSadhi, 1 che. yasmaroga kSayano nAza kare che ane te auSadhIvanaspati vagerenI sarvotkRSTa jAherAta karI che. ene je khodI kADhe che ane jenA mATe te ( juo Rveda 1-116-8); vaLI te azvinI- | auSadhIo khodAya che. te baMnene te auSadhIo kumAro pratye "tame baMne AyurvedIya cikitsA | upakAra kare che tema ja te te auSadhIo kane, karatA hovAthI vaidyo cho " evI temanI prArthanA | asarogane, sojAne, gaMDa-gUmaDAM-gaDa vagerene, maLe che. (juo 1-158-6); tema ja netrothI | zlIpadaroga, yasmaroga, mukhapAka athavA moDhAnuM joI zakAya, badhI iMdriyonuM sAmarthya prApta thAya, | pAkavuM ane kSata, cAMdu vagere rogane nAza karanArI vRddhAvasthA dUra thAya ane seMkaDo varSa sudhInA | hoya che, ema tyAM tyAM (19-81-93; 20-5
Page #54
--------------------------------------------------------------------------
________________ upodaghAta - 13 9; 25-1-9 31-10-13; 30-8-10 ) kahe- ' aMga ane magadha Adi dezomAM javarane prakSepa vAmAM AvyuM che, tema ja gheDAnA tathA manuSyanA | karIne nirdeza (5, 22, 14mAM) karyo che kaphane zarIrasaMbaMdhI avayavone tyAM tyAM ghaNAM sthaLe hADakAmAM, saMdhisthAnamAM tathA hRdayamAM pIDA karaullekha karyo che; ane yasmaroga, kaphanA saMgraha | nAra (6-14, 1-3 mAM) kahela che; "manyA" roga, pAkA nAmane rega, asaroga, visUcikA- ' nAmanI nADImAM thatI gaMDamALAroganA 55 bheda roga, hRdayaroga, amaroga, carmaroga, kuSTa-keTane ! grIvA-Dokane lagatA gaMDamAlA roganA 77 bheda, roga ane aMgabheda-zarIranuM bhAMgavuM vagereno ullekha | khAMdhamAM thatI gaMDamALAnA 99 bhedo (6-25paNa zukalayajurvedasaMhitAmAM ghaNAM sthaLe maLe che. | 1-3 mAM) kahyA che; tema ja "apacita ' nAmanI taittirIyasaMhitAmAM kAmeSTi prakaraNamAM dRSTinI | gaMDamAlAnA enI, spenI, kRSNa, rohiNI ane prApti mATe ane yamaroga tathA unmAdarogane dUra | RtikA e nAmanA bheda (6-83, 1-32 mAM) karavA mATenI prArthanA; tema ja yasmaroga tathA darzAvyA che; zIrSakti, zIrSaga-mastakaroga, karNarAjayamarogane jaya tathA bIjA rogonI utpatti- zula, vilohita, visalyaka, aMgabheda, aMgajavara, no viSaya jovAmAM Ave che ( jue 2-1-1-1, vizvAMgya, vizva-zAradatakama-jvara, kapha-harima-yama2-4-14-5). roga, Udhasa-kAhAbAha, kloma-pipAsAsthAna, udara, sAmavedanI saMhitAmAM RgavedanA maMtrone praveza nAbhi tathA hRdayamAM thate yamaroga, paDakhAM, pITha, ane Ayurvedane lagatA viSayone jaNAvanArA maMtro ! vaMkSaNa-sAMdhA, AMtaraDAM ane majajAmAM thatI pIDA, paNa maLI Ave che, te uparathI sAmavedane paNa ! vidradhi, vAtakAra, alajIroga; paganA, DhIMcaNanA A AyurvedanA viSayamAM Rveda sAthe ekamata che, | keDanA, parisaMza, unUka, uSNatA tathA zIrSavedanA ema jaNAya che. Adi aneka prakAranA rogonuM varNana (3, 13, atharvavedanI saMhitAmAM te A Ayurvedane 1-22 mAM) jovAmAM Ave che. lagatA viSayo ghaNA prakAre jovAmAM Ave che. zArIraka viSayamAM zarIranI nADIo tathA temAM lagabhaga so sUkto ane maMtra AyurvedanA | dhamanI nADIne nideza ane zirAonI saMkhyA viSayamAM maLe che. RcAo vageremAM lagabhaga pati sonI tathA dhamanInI saMkhyA eka hajAranI che. hAsanA rUpamAM kaI kaI sthaLe koI paNa prasaMge eno ulekha (1-17-1-4; 7-36-2 mAM) paNa AyurvedanA viSayo Ave che. atharvavedamAM karelo che; aneka prakAranA rogonI sAthe zarIranA to vacce vacce rogo, zarIrane lagatA avayavo, avayavonuM varNana (2-33-1-7 mAM) kareluM rogonA jAdA judA pratikAra athavA upAyo ane ! che: aneka prakAranA zarIranA avayavone ulekha te te auSadhIonI te te rogomAM upayogita (2-33-2; 4-12-4; 10-2-1; 10, vagere ghaNA viSayo parovAyelA dekhAya che. je | 913-25 mAM) karela che ane keza, hADakAM, uparathI Ayurvedane atharvavedanI sAthe saMbaMdha | sAva-lehI, mAMsa, majajA, parva-sAMdhA, sAthaLA, spaSTa thAya che. paga, ghUMTaNa, mastaka, hAtha, moTuM, pITha, varja0, roganA viSayamAM takamaroga-javaranuM varNana (6 (stana), paDakhAM, jIbha, Doka, kIkasa-pAMsaLIonAM 21, 1-3 mAM) che. e javaranA bhedo satata, zarada hADakAM ane cAmaDI vagerene paNa ullekha (11, Rtuno, grISmaRtune, zItajavara, varSARtune javara | 10, 11-15 mAM) maLe che. ane tRtIya kajavara Adine nirdeza (1-25-4; rogonA pratIkAra-upAyanA viSayamAM ( Ama 225-1-14mAM) maLe che; yakSamajavaranA judA judA | kahyuM chejema ke) mUtrAghAta athavA mUtranA aTakI bhede ane temAM deDakAMne upayoga paNa (7, 116, | javAnA rogamAM zara--kAsa-ghAsanI saLI vagere 1-2 mAM) jaNAvela che; te kALamAM jAMgalapradeza | (guhabhAgamAM) nAkhIne mUtrane bahAra kADhavuM athavA hovAnA kAraNe muMjanI peThe bAlika, gAMdhAra, | mUtrasthAnanuM bhedana ke cIravuM (1-3-1-9 mAM)
Page #55
--------------------------------------------------------------------------
________________ 14 kAzyapasa hitA ~ | darzAvela che. strIneA prasava sukhethI thavA joIe, paNa temAM kaI vikriyA ke vikAra thayelA dekhAya teA yAninuM bhedana--cauravuM vagere (1-11-1-6mAM) jaNAvela che; pANIthI dhAIne traNane upacAra (5-57-1-3 mAM) jaNAvela che; tema ja kAcI phAlIone saLIthI vIMdhavAnI kriyA (7-78- 1-2 mAM) kahI che; tema ja kAcAMne pakavavA mATe lavaNanA upacAra (7-80-1-2 mAM) darzAvela che; vagere zalya-cikitsA athava sahitAmAM maLe che; tema ja bahAranA pradezamAMthI zarIranI aMdara pesI jaI rAgane karanArA aneka prakAranA kRmie tathA tene bahAra kADhavAnuM varNana (2-31, 1-5 mAM ) maLe che; tema ja cakSu, nAsikA, dAMta vageremAM praveza karIne rAga karanArA mevAsa, kaSkraya, ejaska ane zipavitaka Adi kRmiene nAza karavAnuM ( 5-23, 1-13mAM) kahevAyuM che; tema ja aneka varSoMvALA kRmionuM varNana ane manuSyeAmAM thatA tathA gAyA vageremAM thatA kRmiAnuM sUryanAM kiraNA dvArA nivAraNu (2-32-1-6 mAM ) darzAvela che; temaja nukasAna karanAra rAga saMbadhI ja tuAnA nAza sUryanAM kiraNA dvArA thAya che ema ( 4-37, 1-12 mAM ) jaNAvela che; sUryanAM rAtAM kiraNA vaDe hRdayarAga, kamaLA tathA pAMDu Adi rAgate nAza karI zakAya che ema (1-22, 1-4mAM) kahevAyuM che; vaLI prAta:kALe sUryanAM kirAne khApha levAnu, sUryanI prabhAmAM snAna tathA prAta:kALe jalathI karAtuM snAna paNa zarIranA rAgAnA nAza karanAra che, ema ( 3-7-1-7mAM) kahyuM che; hRdayanA rAgamAM himAlayanI nadInA jalathI upacAra karavA ( ema 6-24-1-3 mAM kahyuM che ); pANI e sa` rAgAnuM auSadha che ema (6-92 3 mAM) kahevAyuM che; vanaspatione ane patanA vAyu AreAgyanuM sAdhana che ( ema 1-12--7-4 mAM kaheluM che); vAyu e auSadharUpa che ema (4-12-2-3 mAM) kaheluM che; ArAgya vana paNa (2-10, 1-8mAM) maLe che ane lIbatAnA nAza karavAnA upAya paNa (6-138, 1-5 auSadhAnA viSayamAM paNa artha veda Ama kahe cheH * naktarAmA, kRSNA, AsinI tathA brahmasa'jJaka auSadhI kalAsa nAmaneA kADha ane paLiyAMnA nAza kare che (ema 1-23-1-4mAM kahyuM che); suparNA, sAsurI, sarUpA tathA zyAmA Adi auSadhIe! tvayAreAgane maTADe che ( jue 1-24- 1-4); rADA upara maLatI amuka auSadhI atisAra, atimUtranA rAga tathA nADItraNa AditeA nAza karanAra hAya che (jIe r-3-1-6); pRSNuipaNI nAnA sameravA garbhanA nAza karanAra, raktavikAranA upAyarUpa ane zarIranI vRddhi karanArA che (jIe 2-25-1-4 ); hariNanuM ziMgaDu ane tenuM cAmaDuM kSaya, kADha tathA apasmAra Adi rAgAne nAza karanAra che ( jue! 3-7-1-3); seMkaDA sAmarthya vALA dUrvA lAMkhuM AyuSa karanAra; tema ja aneka rAgeAneA nAza karanArI che (jIe 3-11-1-8 ); vRSA, zuSmA Adi auSadhI dRSya hAI vIvaka che ( jIe 4-4-1-8 ); rAhiNI nAmanI auSadhI bhAMgelu sAMdhe che ane kSatanA pratIkArarUpa che ( jIe 4-12-1--7); sahadeva ane apAmAga adheDA, taraza, bhUkha, iMdriya AdimAM gayelA aneka regAnA, kRtyone tathA zatru AdinA nAza karanAra che, ema tenA mahimAnuM varNana che ( jIe 4-17-1-8; 418-1-8; 4-19-1-8 ); apAmArga --adheDA e pApane dUra karanAra ane mAThuM tathA krAMtane sA karanAra che (jIe 767-1-3 ); ' silAcI ' nAmanI auSadhInA mahimAnuM gAna (5-5-1-9 mAM ) maLe che; ' kaTha ' nAmanI auSatrI tama-varanA; yama-kSayane tathA kADha vagerenA nAza karanArI che (juo 5-4-1-10 ); eka auSadhInu vana paNa (6-5-1-3mAM) che; e kaneA dhUpa tama-varatA nAza karanAra che, te te kaTha saCrAganuM auSadha che; yAtudhAna rAkSase| tathA tama-jvarane paNa nAza karanAra che, evA tene mahimA (19-19-1-10 mAM ) ko iM; AzarIka, vizarIka, pRSThikA, vizvasAra ane takama - mAM) jovAmAM Ave che; ityAdi viSaye! atha-jvaramAM jagiDa' nAmanA auSadhaneA upayAga vedamAM maLe che. karavA kahela che; ( jue 5, 22, 1-24) vaLI
Page #56
--------------------------------------------------------------------------
________________ upodaghAta 15. te jaMgika auSadhInuM varNana, te auSadhInuM kAMDA | prakAranI velaDIonA rasathI banAvelI goLIrUpa para baMdhana, e auSadhI kRtyAne nAza karanAra, | vaiyAdhramaNinuM varNana; ane pIpaLA, darbha, soma, AyaSane vadhAranAra. * vidha" vAtarogano nAza | vIDi-DAMgara tathA javaH tema ja puSpavatI, asamatI. karanAra ane AzIka. vizarIka, kapha, pIThane roga, | kalinI ane akalA jevA prakAranI vanaspati vizvazArada ane takama-javarane paNa nAza karanAra che | viSanAM dUSaNane ane kanyAne nAza karanArI tema ja ema (ra-4-1-6-19-34-1-10mAM) kaheluM che. | balAsa-kaphano paNa nAza karanAra Adi guNovALI jagaDa auSadha vinkaMdha-vAtarogane nAzaka, sarva reganuM | je hoya che, teonuM varNana (8, 7, 1-28 mAM) auSadha che; yama-kSayarogane maTADe che; vAtarogane | maLe che; tema ja darbhabhaMga-zaNanuM ane yava sahita. nAza karanAra che ane svitra-koDha, dAdara tathA pAmI- | samanuM varNana (11, 8, 15 mAM) dekhAyuM che; khasa vagare tvacAnA doSane tema ja durnAma-arthasa- | brAhmaNa nAmanI auSadhI viSane dUra karanArI heya rogane paNa maTADanAra che, ema (19, 35, 1-5 che; tema ja ayakuMbha" nAmanI auSadhI viSa mAM) kahevAyuM che; viSANu oSadhI raktastrAvamAM vaDe paDelA zaruthI je vaNa thayuM hoya te tathA vAtarogamAM hitakArI che, ema (6, 84, | AdimAM hitakArI thAya che; ane parNa, adhithaMga, 1-3 mAM) kahevAyuM che; varaNa-vAyavaraNuM nAmanI | karmala Adi auSadhI, zastranAM, prANIonAM tathA auSadhI yama-kSayarogane maTADe che, ema (6- 5 auSadhIonA viSane dUra karanAra thAya che, ema 85, 1-3 mAM) jaNAvyuM che; pIpara kSipta, ati- | (4, 6, 1-8 mAM) kahevAyuM che; tema ja varaNuM viddha ane vAtarogamAM oSadharUpa che, ema (6, | tathA prajyA Adi oSadhIo viSane haranArI 85, 1-3 mAM) sUcavyuM che; kapha, vidradhi, lahitaka | heya che, ema (4, 7, 1-7)mAM kaheluM che, ane tathA visalyaka rogamAM cIpa nAmanI auSadhIne aneka jAtinA sarpa Adine ullekha karIne upayoga karavo, ema (6, 136, 1-3)mAM kahyuM | tAnuva, vAstava Adi auSadhIone teonA viSane che; "devatitalI" nAmanI auSadhInuM keza vadhAra- | haranAra tarIke varNavI che (juo 5, 13, 1-11) vAnA upAyarUpe varNana che (juo 6, 136, tema ja madhu, paruSNu tathA zIpAlA nAmanI 1-3, 6, 137, 1-3 ); gUgaLanA dhUpanI gaMdha | auSadhIo sapanA viSano nAza karanArI hoya levAthI yamaroga-kSayane nAza thAya che, ema che, ema (6, 12, 1-3 mAM) jaNAvyuM che; (19, 36, 1-3 mAM) jaNAvela che; jaLa tathA . ane vyAkhyAbhedane anusarI rAphaDAnI mATI athavA vAyu dvArA prasapi-ekadama phelAvAne svabhAva | 'silAcI" nAmanI auSadhI paNa viSane nAza dharAvatA rogone nAza meMDhAzIMgI kare che; tema ja karanArI che, ema (6, 100, 1-3 mAM) kahevAyuM jaLa dvArA ekadama phelAvAne svabhAva dharAvatA | che; madhuka (jeThImadha) nAmanI auSadhI aneka rogone nAza gUgaLathI, pIlAnalathI, ghaukSagaMdhi | prakAranA sarponA tathA kRmionA viSane dUra karatathA pramandinIthI thAya che ane prasAra pAmI ! nAra che, ema (7, 56, 1-8 mAM) jaNAvela che: phelAvAne svabhAva dharAvatA rogone nAza karanAra | viSathI ja viSane pratIkAra karAya che, ema tarIke pIpaLo, vaDa ane zikhaMDI Adi auSadhI- | (7, 88, 1 mAM) kahyuM che; tema ja "viSadehana onuM varNana (4, 37, 1-2 mAM) che; auSadhI- | nAmanI vidyAthI paNa viSane pratIkAra karI zakAya nA mahimAnuM gAna (6, 21, 1-3 mAM) maLe che ema (8, 5, 16, 8, 6, 1-4mAM) jaNache; tema ja AsinI, kRSNa, pRhiSNu, prasvatI, | veluM che; zatruonuM sainya caDI Ave tyAre idrane aMbinI, ekazRMgA, prataqtI, aMzumatI, kaMDinI, | lagatI zAMti mATe darbhathI maNibaMdhana (kAM) vizAkhA, vaizvadevI, ugra, avakallA ane tIrNa- bAMdhavuM, ema (19, 28, 1-10, 10, 29, ' gaMgI AdinAM rUpe aneka prakAranI auSadhIonuM | 1-9, 19, 30, 1-5 mAM) jaNAvyuM che. je ane tenA prakAronuM varNana; tema ja aneka | mANasane puSTinI IcachA hoya teNe uMbarAnuM phaLa
Page #57
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA kADe bAMdhavuM ema (19, 32, 1-2, 19, 33, gRha graMthamAMnA AzvalAyanIya graMthamAM sUryanA udaya1-5mAM) kaheluM che; ityAdi seMkaDo auSadhIonA kALe tathA astakALe sUI rahevAmAM Ave te e nideze, judA judA bheda, prayogo tathA upayogo roganuM kAraNa bane che, ema (3,7,1-2 mAM) tyAM tyAM (atharvavedanAM prakaraNomAM) maLe che. kahyuM che; yajamAna viSe je roga parityAga karavA - brAhmaNa graMthamAM paNa A saMbaMdhe AvA yogya che tene ullekha (1-23, 20mAM) karyo che: ulekha maLe che; jemake atareya brAhmaNamAM koIka pazuono roga maTADavAno upAya (4, 8, 40 sthaLe zarIranI utpattine tathA prANane ulekha mAM) jaNAvela che; zAMkhyAyanIya graMthamAM zarIra maLe che; tema ja azvinIkumArane devonA vaidya saMbaMdhI pIDAnA samaye vedamaMtranA gAnane niSedha tarIke darzAvyA che ane jJAnendriyonuM varNana karyo che; (juo 4, 7-36 ); AgrahAyaNa kareluM che (juo 5, 22 ); auSadhI rogane dUra yajJamAM bhojana karavAnI vastuomAM bhUtonA karanArI che, ema (30, 40 mAM) kahyuM che; aMjana- pravezane aTakAvavAnA upAya tema ja badhAye prayogathI netraroganuM aTakavuM thAya che (juo rogane aTakAvavAne upAya batAvyo che (juo 1, 3); zApanA kAraNe paNa unmAda tathA kADha 5, 6, 1-2) tema ja gobhilIya graMthamAM rogone gAdi rogonI utpatti thAya che; ane zunaH zepanA aTakAvanArA maMtrane ulekha (4, 6, 2 mAM) maLe AkhyAnamAM varuNanA kepathI jalodarane roga che; ane (4, 9, 16 mAM) sarpadaMza thayo hoya thayelo vaNavela che; tema ja chAMdogya upaniSadamAM ' te veLA karavAne upAya darzAvela che. ApauMbanA hRdayanI nADIonuM varNana che (juo tyAM 8, 1, 6); graMthamAM rogI strIne kamaLanAM pAMdaDAMthI maMtaravA temaja khorAka pakavavAnI prakriyA (6, 5 mAM) jaNAvela che (juo 3, 9, 10)temaja ardhA mAthAkahI che; nidrAne tathA svapnano ullekha (4, 3, mAM je pIDA thAya che te kRmionA kAraNe darzAvI che 3 mAM) maLe che; mAmA-kharoganuM varNana (4, 1, 8 ] ane bALakane apasmAra-vAIne je rega thAya mAM) maLe che; rogane dUra karI 116 varSanuM AyuSa che, temAM kAraNa tarIke kukakurabhUtane jaNAvela che karanArA upAyane ullekha (3, 16 mAM) karyo che; ' (juo 7, 18,1). bALakamAM kaI kSetriya roga lAgu bahadAraNyaka upaniSadamAM ghoDAnAM aMgo (1, 1,1 | thayo hoya to tene paNa upAya (6, 15, 4 mAM kahyo mAM), manuSyonAM aMgo (2, 4, 11 mAM) ane che; pAraskarIya sUtramAM mastakanI pIDAne upAya hadayanuM tathA tenI nADIonuM varNana (2, 1, 19; | manarUpa kahyo che. (juo 3,6); harikezIya 4, 2, 3, 4, 3, 20mAM), manuSya tathA vRkSanI | graMthamAM agnine rogane nAza karanAra kahyo che tulanA (3, 9, 28 mAM), netranI racanA (2, 2, | (juo 1, 2, 28); tema ja bALakanA kSetriya 3 mAM), mRtyune ulalekha (3, 2, 11 mAM) ane ' rogane maTADavAnuM paNa tyAM (2, 3, 10mAM) jaNAzApane lIdhe roganI utpatti (3, 7, 1; 3, 9, 26 | vela che; khArigraMthamAM paNa kRmionuM varNana karyuM cAM) kahela che; temaja sAmavidhAna brAhmaNamAM zuM che (juo tyAM 4, 4, 3); tema ja gAya-baLadane sarSothI rakSaNa (2, 3, 3mAM), bhUtonuM AkramaNa roga thayo hoya te temanA dhumADA jyAM AvatA (2, 2, 2 mAM) ane rogonuM AkramaNa (2, 2, hoya te pradezamAM teone cAro carAvavAnuM kahyuM che 3 mAM) varNavela che; vaLI taitarIya AraNyakama | (juo 4, 3, 13) ane sapanA dezano upAya kRmionuM varNana (4, 36, 1 mAM) karyuM che, paNa tyAM (4, 4, 1 mAM) kahyo che; ema evA tema ja zrautragraMthamAM AzvalAyanIya graMthamAM yajJa- | Ayurveda sAthe saMbaMdha dharAvatA viSayo tyAM tyAM saMbaMdhI pazuo ane Rtvitra brAhmaNImAM ochA-vadhatArUpe maLe che. je roge parityAga karavA yogya hoya che, teone | vaidika sAhityamAM AyurvedanA viSaye grahaNa nirdeza karyo che; ane ApasaMbIya graMthamAM karI lUmaphIlDa, hilabrAnDa, kelenDa, DaoN. pI. kRmionuM varNana (4, 36, 1mAM) karyuM che; kArDiyara, jAlI, beliMga ane jhAmara vagere
Page #58
--------------------------------------------------------------------------
________________ upaduddhAta 17 pAzcAtya vidvAnoe temaja keTalAka bhAratIya vidvAne- | vAgyuM hoya te ukALelA dUdha sAthe lAkha pIvI; e paNa te saMbaMdhe ghaNuM ghaNuM nirUpaNa karyuM che; | gaMDamALA rAga upara zaMkha ghasIne tene lepa lagADavo. te te sarva aMzamAM vimarza athavA vicAra karavo temaja jaLo lagADIne rUdhirastrAvaNa karavuM; pachI te jo ke upayogI che, te paNa prAsaMgika A | siMdhAlUNunuM cUrNa tenI upara bhabharAvavuM; traNanA uddaghAtamAM ghaNo vistAra thaI jAya evo regamAM gomUtrathI traNa upara mardana karavuM; mUtra ane bhaya raheto hovAthI ahIM te bAbatane virAma vijhA e aTakI paDyAM hoya to jhADAnuM bhedana karanAra karavAmAM Ave che. haraDe Adi dravyo ghasIne (paDa upara) bAMdhavAM; kauzika sUtrakAre te te maMtrane viniyoga | athavA uMdara, bhUMDa--kara, pUtika ne mathita, jara (pramaMda ane strAvaska auSadhionA jaLa sAthe batAvatI veLA te te maMtrano mahimA batAvavA | ghoLIne te pIvuM; ghoDA vagerenI upara savArI cothA adhyAyamAM "matha miSasthAni'-have Ayurvedane | karavI, bANa choDavAM, gAyane dohavAnA pAtramAM jaLa lagatI auSadha-cikitsA kahevAya che, e nAkhI temAM ekavIsa javanA dANA nAkhI (puruSaupakrama athavA AraMbha karIne te te roganA pratIkAranuM varNana karatI veLA te te maMtrothI maMtrIne cihuna- )ziznane UMcuM karIne temAM e jaLa pANuM ke auSadha Adi regIne pAvAmAM Ave pesADavuM; athavA ziznamAM loDhAnI saLI pesADavI; temaja havanathI mAjana karavAmAM Ave vagere ghaNuM athavA java ke dhauM, velIne, kamaLanA mULane ke pAvikAne kavAtha karI te rUpI Alavisala phATa upAye varNavelA dekhAya che, temaja maMtrasaMhitAne ! prahaNa karI pravRtti karatA e sUtrakAre pitAnA te pI; vagere auSadho paNa te te roganA pratIkAra sUtramAM mAMtrika prayogavidhAne paNa sAthe jaNAvI mATenA upAya tarIke batAvyAM che. maMtra dvArA dIdhAM che. te badhAM bhale hoya, paraMtu vAtika takama pratiSThAna karavA yogya karmamAM paNa zAMti mATenA roga athavA vAtapradhAna javaramAM mAMsa tathA meda jaLamAM zamI-khIjaDI, zama, kAza-kAsaDo, vaMzA, pAvAnuM jaNAvela che; kaphapradhAna javaramAM madya zAyaeN, vAkA, talAzA, palAza-khAkharo, vAsA, ziMzapA-sIsama, zibala, sipuna, darbha, apApAvuM, vAtapittapradhAna-8ndraja javaramAM taila pAvuM; mArga-adheDe, kRti, lejha-mATInuM DhekuM, rAphaDo, dhanurvAta, aMgaka5 tathA zarIrabhaMga Adi rogomAM vapA, dUrvAnA aMkure, vIDi-DAMgara ane java ghInuM nasya ApavuM; rudhira vahana thatuM hoya eTale vagere zAMta auSadhIo nAkhavAnuM vidhAna kareluM che ke strIne atizaya vadhu pramANamAM raja-pravRtti cAlu | ane pachI (te dvArA taiyAra thayeluM) te zAMtikAraka rahetI hoya to sUkA kAdavanI mATI (kAdava thaIne sukAI gayelI) pIvI; hRdayanA rogamAM jaLa, auSadhacikitsAnI dRSTie paNa aneka pIDA one dUra kare che, ema te te maMtradraSTAo jaNAve che; tathA kamaLAnA rogamAM rogIe haLadaravALA bhAtanuM e rIte kauzika sUtrakAre maMtrane lagatI kriyAmAM bhojana karavuM; dhoLA koDhamAM jyAM sudhI kaDhane jema auSadhione saMbaMdha darzAvyo che tema bhAga lAla thAya tyAMsudhI tenI upara gAyanuM ( AyurvedIya) bhaiSajyavidyAmAM paNa te te auSadhIchANa ghasI tenI upara bhAMgarAnAM, haLadaranAM, iMdravAsaNanAM tathA gaLInAM puSpone pIsI nAkhI tene eno upayoga svIkArIne teone atharvavedanI lepa lagADavo; vAyune vikAra thayo hoya te pIpaLo saMhitAmAM AvyaMtara samanvaya jaNAvyuM che. khA; zastrane prahAra thaye hoya ane lohIne | - prAcInakALamAM zarIrane lagatI dhAtuonI pravAha vahI rahyo hoya tyAre ukALela lAkhanA ! viSamatA vagerene jema reganuM kAraNa mAnavAmAM pANInuM siMcana karavuM; rAjayahmA, keDhi ane ! AvatuM hatuM, tema rAkSase, bhUta, preta, pizAco, ziroroga tathA AkhuM zarIra dukhatuM hoya tyAre | grahe, kaMda vagere tema ja ddha Adi devanA mAkhaNamAM kaTha meLavI zarIre lepa karavo. zastra | kepane Aveza vagerene paNa rogonA kAra kA. 2
Page #59
--------------------------------------------------------------------------
________________ 18 kAzyapa saMhitA tarIke mAnavAmAM AvyAM hatAM; kAraNa ke vaidika | che. AjanA-arvAcIna kALamAM sUkSamadarzaka yaMtramaMtrarUpa hetu uparathI paNa te jaNAya che; jemake- | dvArA nirIkSaNa karavAmAM Ave che tyAre te te trauSadhI samakSa rAjAnaH samitAvavA vijhaH | rogomAM aneka jAtanI adabhUta Akatio ane sa 3 miSa kSollAmIva vAtanaH"(veH 20, | roganA bIjarUpe sUkama kIDAo paNa jovAmAM Ave 67, 6) vaLI "rAtaM te rAgad miSagA saDha- | che; evA prakAranI bhISaNa AkRtione tathA sakSama murtI mIrA kumatiteDalsa' (jhaveH 1, 24, 2) | kIDAone pitAnI AMtaradRSTithI jANI zakatA vaLI "rAta miza3: samuta vIdhaH (athavevedra | purAtanI maharSio vageree te te svarUpanuM rAkSase2-1-2) ityAdi maMtro uparathI jaNAya che ke ' rUpe varNana zuM karyuM haze ? Aje paNa pahADomAM seMkaDe auSadhionA saMgrahakartA brAhmaNa vaidyo hatA; utpanna thatI mAnavajAtiomAM jvara Adi rogone ane te vaidya paNa kevaLa eka be ja nahotA, paraMtu bhUta AdithI utpanna thayelA svIkArIne teonA seMkaDonI saMkhyAmAM maLatA hatA; temaja auSadhI- apAmArjana, bIjA prANIomAM saMkramaNa-dAkhala ArUpe jaNAvelI latAo, vanaspatio va karavA ane balidAna devAM-vagere mAMtrika upacAra ati alpa pramANamAM na hatAM, paraMtu hajAronI | lagabhaga karavAmAM Ave che ane teo saphaLatAne saMkhyAmAM hatAM; ityAdi rUpe rogone dUra karavA mATe paNa pAme che. e rogonA nidAnarUpa rAkSaso vagerene dUra karavAnA Aje amuka kaIka sthaLe vyavahArarUpe upAyo darzAvelA maLe che. te pachInA vaidyakIya | dekhAtA evA paNa te te upAyo nimLa nathI, graMthomAM paNuM unmAda, apasmAra Adi rogomAM | paraMtu pUrva kALanI prAcIna vaidika avasthA ke paNa bhUta AdinA Aveza vagerene nidAna tarIke sthitithI AraMbhIne ja te te upAyo cAlI rahyA ullekha karavAmAM Avelo jaNAya che. vaidika | che ane (amuka aMze) viccheda pAmela ane avasthAmAM paNa A daSTithI khAsa karI kauzika- | vikala ke apUrNa aMgavALA amuka kaI evA sUtra AdimAM atharvavedanA judA judA maMtrane rUpe te upAyo bAkI rahyA che, ema nizcaya karI te te rogamAM tenA tenA nidAnarUpa rAkSaso vagerene zakAya che; evA prakArane mAMtrika prakriyAthI mizra dUra karavAmAM parAyaNa tarIke viniyoga darzAvyo che; thayelo AyurvedIya cikitsAne viSaya Aje kevaLa vaLI te te roganAM kAraNa tarIke rahelA jeone | prAcIna bhAratamAM che evuM nathI, paraMtu prAcInadUra karavA yogya tarIke gaNane atharvaveda AdinA | tAthI mizra pazcimanA dezamAM ane uttara amerikA maMtromAM darzAvela aneka jAtanA kRmio vagerene | sudhInA bIjA dezamAM paNa hato, ema te te paNa rogamAM kAraNabhUta thayelA rAkSasa, bhUto Adi | dezanA pUrvakALanAM vRttatinA anusaMdhAna uparathI tarIke ja gaNavA joIe, evo paNa keTalAka | spaSTa thAya che. vidvAno vicAra maLe che; athavA rogonA bIja atharvavedanA saMpradAyamAM ke tenI paraMparAmAM rUpe te sUkSama kaDAo tathA rAkSasa, bhUta vagere kevaLa maMtrane lagatI bhUtavidyA ja rogone dUra paNa hoya che, ema be prakAranAM roganAM kAraNo | karavAnA upAyarUpa hatI, evo keTalAka lokone saMbhave che. kAraNa ke traNa mAthAMvALa, traNa paga- | vicAra che; paraMtu e vicAra, vicAra che; paraMtu e vicAra sarvAzapaNe ke vALe, rAtAM netravALA-vagere javara Adi rogonI | saMpUrNatAe sthira thato nathI. vaidika samayamAM mUrtione aneka graMthakAroe ullekha karelo miyA AhAravihAronI jema pApa, bhUta-preto. vagere ane radra Adi devonA kApo vagere paNa jovAmAM Ave che; e mUrtione te te rogonAM rogonA kAraNa tarIke gaNAtAM hatAM; tema ja judAM nidAnabhUta rAkSaso vagerenAM athavA tenAM bIja | jAdAM auSadhonA prayogonI peThe te te devatAonI 35 sakSama kIDAonAM rUpone te te rogonI upara | ArAdhanA karI teone prasanna karavA te paNuM rAgAne Aropa karIne kalpI hoya evo paNa saMbhava lAge ! dUra karavAnA upAyo tarIke bhale jovAmAM AvatAM
Page #60
--------------------------------------------------------------------------
________________ upodaghAta 18 hatAM; vaLI judA judA amuka maMtro vaDe bhUto sUtrakAranA samaye mAMtrika prakriyA eTale ke maMtrovagerene dUra karavA mATe rogIone mArjana karavA- | dvArA roganivAraNanI paddhatine vizeSa vikAsa mAM Ave, tenI upara jaLanA abhiSeka karAya, thayo hato; ema anukrame te te kramanI vikAsateonA rogone maMtaravAmAM Ave ane te te paraMparA thayelI sAbita thAya che. athavA atharvaNuM rogIone amuka prakAranA dhUpa apAya vagere nAmanA RSi bhUtavidyAnA AcArya tarIke saMbhapaNa rogone dUra karavAnA upAya tarIke bhale LAya che, tethI ja atharvavedamAM bhUtavidyAnA tathA jovAmAM AvatA hoya, topaNuM prathama darzAvelI maMtrodvArA karAtI roganivAraka kriyAnA viSaya dizAe kaI kaI veLA ghaNA rogonI zalya- lagabhaga ghaNA bhAge mizra thayelA hovA joIe. cikitsA paNa karavAmAM AvatI hatI; tema ja ! A kaumArabhUtyataMtra athavA bALakanI cikitsA zarIranA ghaNA avayavo anekanI saMkhyAmAM che jemAM khAsa mukhya tarIke batAvI che, evI A ane tenA tenA rogone nAza karanArI auSadhIo | kAzyapa saMhitAmAM bALakane lagatA rogo viSe paNa maMtranAM liMga-cihano tathA hetuthI spaSTa | skanda, apasmAra, grahe tathA pUtanA vagere jaNAya che, e kAraNe maMtravidyAnI jema auSadha- bAlagrahone nidAna tarIke jemAM jaNAvela che ane cikitsAmAM paNa atharvavedanI pravRtti spaSTa hatI, teone dhUpa Apo tathA tenuM pUjana karavuM ema spaSTa thAya che. e uparathI maMtravidyA ane vagerene jema te te rogonA pratIkAra athavA upAya auSadhIvidyA-e baMne mArgo pUrva kALanA lokoe | tarIke jaNAvela che, te ja pramANe dhAtuonI viSa(regone dUra karavA mATe) svIkAryA hatA, ema matA Adine rogonA hetu ke nidAna tarIke temaja jaNAya che paraMtu atharvavedanAM sUktonA keTalAka te te rogone lagatAM auSadhonA upayogane paNa matronA zAbdika ane vicAra karavAmAM Ave te te rogone nAza karanAra tarIke pratipAdana che, tyAre bhUtavidyAne AdikALathI cAlu rahelA karavAmAM AvelA hoI pUrvakALathI cAlu rahelI AyurvedanA viSaya tarIke te te zabdonA artho | banne prakAranI dRSTi maMtravidyA tathA AyurvedavidyA pratipAdana kare che, ema jovAmAM Ave che, to paNa dvArA karAtI roganivAraNanI paddhatine darzAve che. kauzikasUtrakAre te te maMtrone zabdArthane Abhi- | vaidika sAhityamAM lagabhaga ghaNA prakAre vaidyaka cArika hiMsAkarmarUpe maMtrathI karaMDakabaMdhana-rakSAsUtra | viSayo vadhu pramANamAM maLe che, to paNa prathama bAMdhavAnA artharUpe ane bhatAne dura karavAnA artha- darzAvelI rIte vedamAM azvinIkumAra vagere rUpe viniyoga karyo che; jema ja AdinuM prati- AyurvedIya AcAryonAM te te vizuddha karmo athavA pAdana karatA "jo hevI ityAdi maMtrone zani- | uttama cikitsArUpa tenA prabhAvonA viSayo graha Adi grahonA maMtrarUpe gRhyasUtrakAra Adie | kevaLa aitihAsika vRttAMtarUpe maLI Ave che. paraMtu viniyoga karyo che, tema e badhuM kALanA kramathI e azvinIkumAre kaI prakriyA ke cikitsA cAlI Avelo daSTine bheda thayo che, ema jaNa- | dvArA vizyalA nAmanI strInI jadhA joDI dIdhI vavAmAM Ave che. hatI ? temaja kaI prakriyA athavA cikitsAthI - RgavedanI saMhitAmAM je mAMtrika upacAra- | RAzvanAM baMne netro udhADI dIdhAM hatAM athavA cikitsA ane AyurvedIya auSadhacikitsA thaDA | tene dekhatA karyA hatA? ane kaI cikitsApramANamAM dekhAya che, tene ja atharvavedamAM adhikatA- thI "zroNa'nA DhIMcaNane sAMdhI dIdho hato ? ItyAdi rUpe vikAsa thayela dekhAya che, te pachI maMtronAM te te cikitsAnAM vidhAne temanAM e cAritro ke liMga athavA hetu ke cihanadvArA kevaLa AyurvedIya | karmo dvArA jANavAmAM AvatAM nathI; temaja e auSadhacikitsA tarIke dekhAyelA e ja maMtrono RgavedasaMhitAmAM kaI kaI sthaLe keTalAMka auSadho kauzikasUtrakAre mAMtrika prakriyArUpe niyojana kareluM | kahyAM che, paraMtu teonA upayoganI rIte jovAmAM Ave che, te uparathI jaNAya che ke e batAvavAmAM Avela nathI.
Page #61
--------------------------------------------------------------------------
________________ 20 kAzyapa saMhitA atharvavedanI saMhitAmAM ke aneka prakAra- "ve' zabdane samaSTi athavA samudAyarUpe nA rogo, auSadha, rogonAM kAraNe, kRtio | paheluM AdikALanuM jJAna, e artha samajAya vagere temaja amuka auSadhIne upayoga karavAthI che; ane te veda athavA samaSTirUpa te Adiamuka roga pratikAra athavA nivAraNa thaI zake | kALanA jJAnanI samIpe raheluM athavA te jJAnane che, ityAdi judA judA viSaye paNa koI kaI | najadIka saMbaMdha dharAvatuM vyaSTirUpa-chUTuM chUTuM je sthaLe maMtronAM liMga ke cine uparathI jaNAya | vizeSa vijJAna che te ja "upaveda" zabdathI tenA che, to paNa eTalA uparathI tenA upayoganI | artharUpe samajAya che. gaMdhane lagatA saMgItaprakriyAnA judA judA prakAro, je jANavA jevA | vijJAna, dhanuSasaMbaMdhI vijJAna ane sthApatyahoya che, te jANI zakAtA nathI; te kAraNe e | kalA AdinA vijJAnanI peThe 0 maMtraligo, te kALanI AyurvedIya vijJAnanI pari- alaga rahela AyuSa saMbaMdhI athavA AyuSanI sthitine ja kevaLa sUcave che. rakSA mATenuM je vijJAna te "Ayurveda' zabdanA jema ke "yatrauSadhIH samata nAnaH samatavipravA! artharUpe samajAya che. evA arthavALo te A sa ucyate bhiSagarakSohAmIva / cAtanaH Ayurveda brahmAnI saMhitA, azvinIkumAranI . (R. 20, 67) saMhitA ane iMdranI saMhitAnA rUpe alaga alaga rAta te rAjhana miSaH satramUrva mIra sumati-1 graMtharUpe rahele hevo joIe, jethI keTalAka teDaphu (Rdra 2-24-1) AcAryoe te Ayurvedane "upaveda rUpe ane zataM hyasya bhiSajaH sahasramuta vIrudhaH keTalAka "kazyapa" Adi AcAryoe pAMcamA (atharva2-1-2) vedarUpa batAvyo che, te paNa ThIka ThIka siddha -ityAdi maMtrArUpa liMga ke hetuothI sAbita thAya che; paraMtu ghaNo purANo te mULarUpa thAya che ke te vaidika kALamAM seMkaDo auSadhIono Ayurveda ati bhayaMkara kALanA mukhamAM pravezI saMgraha karanArA brAhmaNo vaidyo tarIke hatA ane | gaye heIne alaga svarUpe maLI zakato nathI te vaidyo paNa kevaLa eka ke be ja hatA; ema nahi, paraMtu kevaLa vaidikasaMhitA AdimAM te te sthaLe paNa seMkaDonI saMkhyAmAM hatA ane auSadhIo chUTAchavAyA rUpamAM maLI AvatA te mULarUpa tarIke jaNAyelI latAo vagere paNa virala athavA AyurvedanA keTalAka aMze uparathI ane tenI khUba ochA pramANamAM hatI, ema na hatuM; kiMtu | saMpradAyaparaMparA uparathI keTalAka maharSio vagerenI hajAronI saMkhyAmAM hatI, ema jaNAtuM hovAthI kalamamAM UtarI AvelA te mULabhUta AyurvedanA atizaya prAcIna kALamAM paNa seMkaDonI saMkhyAmAM keTalAka aMze dvArA Aje potAnA svarUpalAbhane AyurvedIya cikitsAnA mArge jatA maharSioe jaNAve che ane pitAne prakAza ApI rahyo che. Azraya karAto Ayurveda, tenA vizeSa vijJAnane Ayurvedane lagatI prAcIna saMhitAo hAlamAM spaSTa karI rahyo hato; tenA potAnA upayoganI prakriyA- je maLe che, temAMthI AvelA ane vaidika sAhine samagrapaNe atyaMta (vyApakarUpe) darzAvI rahyo hato; tyamAM prApta thatA AyurvedanA viSayone AgaLa karI tema ja samagra saMkaLAyela svarUpavALA auSadhIya | | vicAravAmAM Ave te paNa rogonI saMjJAo, cikitsAnA viSaya vaDe kevaLa teonI ja pradhAna auSadhIonAM nAmo, AyurvedanA prayogonI prakritAthI gUMthAyela jude ja Ayurveda alaga alaga yAo ane tenuM nirUpaNa karavAnI zailI paNa graMtharUpe rahelo hovo joIe, kAraNa ke te saMbaMdhe lagabhaga ghaNA prakAre vilakSaNarUpe dekhAya che; ArSajANavA gya judA judA viSayonI sUcanAo ane saMhitAomAMthI AvatA viSayamAM ane vaidika te te viSayanA upayogane lIdhe thayelA lAbhanAM | viSayomAMthI anukrame AvelI teonI vikasita aitihAsika vRttAMta paNa vedanAM te te sthaLe | avasthA paNa vizeSa prakAre jovAmAM Ave che. chUTAMchavAyAM ApaNe adyApi meLavI rahyA chIe. | bhASAzAstranI dRSTi paNa evA prakAranA parivartanane
Page #62
--------------------------------------------------------------------------
________________ upAdhyAta dhaNA ja a5 samayanA madhyabhAgane jaNAvI | thaIne eka athavA be hajAra varSathI ochI zakatI nathI; prAcIna tarIke sArI rIte mAnya te na ja hevI joIe. "vividhani zani thayelA sUtra AdigraMtha ane lagabhaga be hajAra varSanI | miSagAM pravaranti To'-A lekamAM vaidyonAM judI pUrvanA kavionA je je lekho temaja bauddhonAM | judI jAtanAM zAstro pracAra pAmI rahyAM che, evo sAhitya ane kAzyapa, Atreya ane dhavaMtarinA je | ullekha karIne Atreya AcArye potAnA samayalekho maLe che, temanI Adhunika lekhonI sAthe | mAM paNa judA judA AcAryonAM zAstro maLI tulanA karatAM te te lekhonI zailI ane bhASA- AvatAM darzAvyAM che; te uparathI Atreya Adi daSTie jeTale taphAvata maLe che, tethI paNa vadhu AcAryonI pahelAM paNa bIjA AyurvedIya AcApramANamAM taphAvata vaidika saMhitAomAMthI prApta | nI hayAtI hatI, ema spaSTa thAya che. thayelA AyurvedanA viSaya karatAM ArSa saMhitAo - have ahI A bAbata paNa vicAravA mAMthI UtarI AvelA AyurvedanA viSayamAM gya che ke vaidika AyurvedIya vijJAnamAM zalyajevAmAM Ave che; evA prakArane A taphAvata prakriyA viSe tathA zArIraka Adi bIjA vibhAgadhaNA samayanA vacce gayelA gALA vinA saMbhave mAM jAtajAtanA aneka sUkSma vicAro paNa nahi. harakoI sAhityamAM thayele vijJAnano AvelA che; auSadhaprakriyAnI paryAlocanA karatAM vikAsa anukrame ja thayeluM jovAmAM Ave che. jaNAya che ke dhAtuo, ratna tathA rasa vagere AyurvedanA vijJAnamAM paNa vaidika sAhityanA ' | te te auSadhIya cikitsAkALe upayogamAM AvelAM karatAM saMhitA-taMtra-sAhityamAM thayelo viSayane nahi hoya; paraMtu vanaspati Adi sAdhAraNa auSadhovikAsa je maLI Ave che, te paNa ghaNA kALanA ne ja prayoga lagabhaga karAto haze, ema jaNAya che; kamathI prApta thayelI pUrvanI paraMparAne ja AdhAra temAM paNa prathama darzAvela maMtraliMga AdinI sarva jaNAve che. vaidika saMhitAnA sAhityanI pAchaLa rIte tapAsa karavAthI jaMgiDa nAmanI vanaspati, pAchaLa vahetI brAhmaNa graMtha, upaniSado tathA kalpa kaTha, rohiNI-kaDuM tathA apAmArga-agheDo vagere sUtra AdinI dhArAomAM chUTochavAyo AyurvedanA auSadhio ja eka eka padArtharUpe te te rogane vijJAnane je pravAha vahI rahyo che, te paNa pota maTADavA mATe vaparAtI, ema jaNAya che. kauzikapitAnA AcAryonI paraMparAnA pravAhanI saMpUrNa puSTi karyA sivAya prAcIna ArSa saMhitAo ane sUtrakAra paNa lagabhaga te ja pramANe eka vastuonetaMtro AdimAM pitAnA jJAnane samudra kevI madha, tela, ghI, pIpaLAnuM lAkaDuM vagerene-te te rIte anukrame darzAvI zake ? e kAraNe tyAM tyAM | rogamAM upayoga darzAve che, tema ja AlaviselapUrvanA AcAryoe prAcInakALanA AyurvedIya ' | phAMTa- bhAMgaro vagerenAM puSponA rasane lepa, AcAryonAM nAme joke batAvyAM che, tethI te te te te mAkhaNathI mizra karela kaTha ane leTano lepa, AcAryo nAmarUpe paNa bAkI rahyA che ane keTalAka ukALelA dUdhanuM tathA lAkhanuM pAna vagere be ke traNa vastuonA yogarUpa keTalAka upacArone paNa AcAryonAM nAmo bilakula batAvyAM paNa nathI, '' temaNe ullekha karyo che. te te rogo ane te te tethI te te (nAmanirdezarahita) AcAryo to nAma doSone dUra karanArI vastuo barAbara jaNAya thI paNa vilupta thaI gayA che; paraMtu tenA upadeza saMbaMdhI je vijJAnaparaMparA che, te ja A che tyAre avasara pramANe te te rogo tathA doSone dUra karanArA upAye pitAnI meLe vicArI zakAya AyurvedIya vijJAnanA pravAhamAM vaidika sAhitya ane prAcIna saMhitAonI vacce (parasparanuM * che, ema barAbara vicAra karyA pachI mULa parianusaMdhAna karatA) eka palarUpe kAma karI rahI | bhAvArUpe jANavA yogya zAstranA artho eTale che; e vijJAnaparaMparA vaccenA pularUpe rahelI viSayane grahaNa karI vAtika, aittika ane laiMbika hovA chatAM dekhAtI nathI, paNa chevaTe prApta 1 rogone temaja te te rogone dUra karanAra chava
Page #63
--------------------------------------------------------------------------
________________ 22 kAzyapa saMhitA nIya, khaMhaNIya, tarpaNuya, saMzamanIya ane vRSya- vyavahAra karAto thavA lAgyo hato. vaLI vIryavardhaka AdirUpe varga kama anusAra auSadhI- parihAra karavA yogya athavA dUra karavA lAyaka enA vibhAga karI mULabhUta roga tathA dezone ! te te dezanAM paripathI athavA dUra karanArI dUra karavAmAM sAdhana tarIke gaNAtA paMcakarmo vagere vastuonA vyuharUpa yogo tathA auSadhe paNa pradhAna viSayone saMgraha karI te te saMhitAonA aneka prakAre taiyAra thayelAM hovAM joIe; kartAoe prathama sUtrasthAna racyuM che, kAraNa ke | evA prakAranAM pUrvAcAryoe taiyAra karelAM ane teTaluM paNa barAbara e jANyuM hoya te pratibhAzakti | praNidhAnathI ujjavaLa banelAM aMtaHkaraNamAM ApedharAvate harakeI mANasa praNidhAna athavA cittanI A5 pratibhAsa pAmelAM athavA jaNAyelAM te te ekAgratApUrvaka taiyAra karelA yogo tathA auSadha yogone lagatAM auSadhone paNa aMdara dAkhala dvArA rogone dUra karI zake che; ema kevaLa sUtrasthAna karI lagabhaga sUtrasthAnamAMthI ja maLI zakatA paNa AyurvedIya cikitsA mATenuM pUrepUruM pUrvarUpa | viSayone grahaNa karI judA judA khAsa vicAro vaDe che, ema kahevuM zakya nathI ema to na ja kahevAya, teomAM vadhAro karIne sUtrasthAnanA ja vivaraNarUpe paNa kharekhara zakya che ja ema jarUra kahevAya. ke bIjA sthAnonI paNa sArI rIte yojanA karIne AjanA samayamAM paNa gAmaDAMonA tathA pahADI te te badhAM sthAnanA ekatra saMgraharUpe saMhitAnA leke vagerenA vyavahAromAM te te roga upara eka svarUpamAM te te graMtharacanAo karavA maharSio athavA be vanaspatinAM auSadhono upayoga | taiyAra thayA hovA joIe. pAsa jovAmAM Ave che, te prAcIna mULa- ema uttarottara AgaLa pAchaLanA anubhava bhUta AyurvedIya prakriyAne ja anusaratA hevAnuM che uparathI judA judA rogo ane teone dUra karavAnA spaSTa darzAve che. te pachI te te vastuonA judA judA upAyamAM utkRSTa jJAna meLavIne judA guNadeSanI parIkSAne anubhava jema jema vadhato judA deza, kALa ane paristhitionuM anusaMdhAna cAlyo tema tema rogo viSe paraspara mizrabhAvane karI jeonI dRSTi sArI rIte vikasita thaI hatI prApta thayelA sarva dezone koI eka ja prayoga | evA vidvAnoe Ayurvedane lagatA aneka graMtho dvArA dUra karavAnI IcchA thatAM, samAna guNavALAM rahyA hatA. e rIte aneka dravyonA coga dvArA ane vizeSa guNavALAM auSadhanA yoga dvArA siddha thayelA auSadhanA prayogonI paddhati paNa sAmUhika prayogo karavAnI dRSTi paNa cAlu thayelI ! avAcIna hAnI na jAya arvAcIna hovI na joIe. hatI. jema jema prANuonA samudAyanI cAre ! "sTAIna' nAmanA eka vidvAnane pUrva turkastAnabAju vRddhi thavA lAgI ane deza, kALa, mAM AvelA "tukAna" nAmanA sthAnamAMthI koI jaLa, vAyu, rAkapANI, sthAna tathA avasthA eka prAcIna pustaka maLyuM hatuM, ema "hArnala" vagerenuM parivartana thavA lAgyuM ane paraspara nAmanA vidvAne nirdeza karyo che; te pustakamAM prAcIna nA saMnikarSa, saMbaMdha tathA saMdharSaNa Adi- IrAnI bhASAnA anuvAda sAthe je eka mULa no udaya thavA lAgyo. te kAraNe mULavALA saMskRta lekha maLe che, temAM bhagavAna buddhadeva, bahAranA tathA aMdaranA zArIrika vikAro aneka "jIvaka' nAmanA potAnA ziSyane saMbodhela judAM prakAranA regorUpe prakaTa thavA lAgyA. tema tema | judAM oSadhone lagatAM vacane maLe che. vaLI anukrame te te rogonA vibhAganI ane te te "mahAva..." Adi graMthamAM batAvela "jIvaka nA rogone dUra karavAnA upAyonI dRSTi ane temAM ! sAhacaryathI buddhadevanA e upadezamAM aneka auSadhakuzaLatA paNa vadhavA mAMDI; jethI paristhiti- | nA yogarU5 ghaNAM auSadhono ulekha jovAmAM Ave nA bheda anusAra te ja roga aneka prakAre che, te uparathI sAbita thAya che ke aneka prakAranAM dekhAtAM koI roga saMkIrNa athavA mizra- | dravyonA vega dvArA auSadhenI kalpanA athavA rUpe temaja navArUpe ane navI saMjJA dvArA paNa banAvaTa buddhanA samayanI pahelAMthI cAlu rahelI
Page #64
--------------------------------------------------------------------------
________________ upodughAta 23 hatI, ema bIjA graMtho uparathI paNa jaNAya | anubhavathI vizuddha evAM judAM judAM auSadhone che. pAzcAtya cikitsA paddhatimAM paNa rogInA | upacaya ke vadhAro karatA rahI (lekAnaM) saMrakSaNa daradamAM je doSa dUra karavAno hoya tene anu- tathA upakhaMhaNa-puSTi paNa karavI, e ja AyurvedanA sarIne doSanAM nivartaka ane je guNa utpanna | vijJAnane keza athavA khajAne sArI rIte apekSA karavo jarUrI hoya tenAM poSaka dravyonuM te daradI | athavA jarUriyAta dharAve che. mATenI khAsa ucita mAtrAmAM te ja vakhate (2) graMthanA paricaya sAthe mizraNa (Compounding) karIne ApavAne rivAja cAlyo Avyo che. ane temAM paraspara AcAryonuM vivaraNa maLelA doSamaya evA judA judA rogone Ayurvedane prakAza ane AcAryo nAza karavA mATe (peTaMTa) garUpa auSadhe | (sRSTinA AraMbhamAM) prajAonA vargo prathama paNa AjanA samayamAM taiyAra karavAmAM Ave sajaI cUkyA, tyAre teonA svAsthanuM rakSaNa che; ane tene nusakhA tathA phormyulA | karavA mATe AyurvedavidyAnI jarUriyAta hevI AdinA rUpamAM nibaMdharUpe jAhera paNa karavAmAM joIe, evo manamAM nizcaya karyA pachI svayaMbhU Ave che; ema AgaLapAchaLanAM judAM judAM | brahmAe ja pahelI saMhitArUpe Ayurvedane prakAza sthA dvArA saMkSepamAM tathA vistAranA rUpamAM karyo hato. (juo kAzyasaMhitAmAM-"svayaMmUtrahmA potAnA prameya-jJAnane barAbara samajAvatI (maha- | prajJA: sikyuH prajJAno paripatranAtha mayurvamevAzerSionI ) saMhitAoe tathA pAchaLathI taiyAra | Sta'-svayaMbhU brahmAe jyAre prajAonI thayelA nibaMdhe e paNa A AyurvedIya cikitsA- | sRSTiracanA karavAnI IcchA karI hatI, tyAre vijJAna ke vizada athavA spaSTa karAyuM che. prathama to e prajAonA rakSaNa mATe temaNe topaNa te kevaLa digadarzana athavA tenI amuka | Ayurvedane ja sRjyo hato! vaLI suzrute paNa amuka dizAne batAvavArUpa che; kAraNa ke dareka sUtrasthAnanA pahelA adhyAyamAM A saMbaMdhe Ama manuSyanA zarIrane lagatI tathA prakRtine lagatI lakhyuM che ke, "phuda vahu mAyurved maNAm pAma paristhiti kharekhara sarvakALa sarva sthaLe ekarUpe atharvavedasya anutpAdyava prajAH shlokshtshsrmdhyaaycAlu rahetI ja nathI. dareka mANasanI prakRtimAM saa tavIr carthamU: ' svayaMbhU brahmAe A vizeSa ke taphAvata hoya ja che, te kAraNe te ja- lokamAM prajAone utpanna karyA vinA ja-teonI ekane eka ja roga paNa nAnA moTA judA ! pahelAM atharvaveda upAMgarUpe ATha aMgovALo judA deze sAthe mizra thayelA te te doSanA kAraNe Ayurveda eka hajAra adhyAyamAM eka lAkha bhedene prApta karI aneka rUpane dhAraNa kare che; | zlokovALe racyo hato. vaLI carakamAM paNa sUtrajema jema deza, kALa, jaLa, vAyu, AhAra, sthAnanA pahelA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke, vihAra AdinI paristhitione vibheda thAya che, | 'grahANA hi kathA promayurveTuM banAvatiH-prajApati tema tema doSonI saMkaratA athavA mizrabhAvane daze, je pramANe brahmAe potAne kahyo hato prApta karI rogo paNa aneka svarUpane pAme che ane pachI teo vadhI jAya che ane teonI athavA bhaNAvyo hato, te ja pramANe Ayurveda navI navI AkRtio paNa jema jema prakaTa thAya grahaNa karyo hato.) ema brahmAe saunI pahelAM che, tema tema judA judA deza, kALa AdinuM anu- je AyurvedasaMhitA racI hatI, tenuM ja prathama saMdhAna karI judAM judAM auSadhonA AvA5 ane azvinIkumAroe adhyayana karyuM hatuM ane pachI uvApa-nAkhavuM ane kADhavuM; mApamAM bhArepaNuM te azvinIkumAra pAsethI te saMhitAnuM indra tathA halakApaNuM karavuM athavA nikSepanI racanAmAM adhyayana karyuM hatuM; ema anukrame adhyayana karAtI pUrvApara judo judo krama AdinI vizeSa ka95nA | e AyurvedasaMhitA ArSasamAja eTale ke, karIne navA navA pratIkAro tathA upAyarUpa ane ! RSionA samudAyamAM UtarI AvI hatI ane
Page #65
--------------------------------------------------------------------------
________________ 24 kAzyapa saMhitA pachI te ja AyurvedasaMhitA lekamAM pracAra pAmI | prakaTyo hoya athavA bhale RSionI racanArUpe hatI evuM te AyurvedIya saMhitAnuM pUrvavRttAMta Ayurveda prakA heya, paraMtu harakoI prakAre AyurvedanA AcAryo varNave che. ema Ayurvedane | Ayurvedane prAdurbhAva ghaNo prAcIna hovAnuM nakkI prathama prakAza bhale svayaMbhU brahmAthI thayo hoya | thAya che. AyurvedanA mULa graMthomAMthI tene saMpraathavA bhale kaI devatAI upadezarUpe Ayurveda | dAyakrama A pramANe jaNAya che- brahmA dakSa azvinIkumAra IMdra (suzrutasaMhitAnA lakhANa pramANe) (kAzyapasaMhitAnA lakhANa pramANe) (carakasaMhitAnA lakhANa pramANe) dhanvatari kazyapa-vasiSTha-atri-bhagu ane bharadvAja tenA putro tathA ziSya divodAsa Atreya punarvasu suzruta-oNpardhanava-vaitaraNa -aurabhra agniveza-bheDa-janUkarNa-- pauSkalAvata-karavIrya-gapura-rakSita parAzara-hArIta-kSArapANi bheja vagere A kAzyapasaMhitAmAM AyurvedanA upadezanI | samavetAnAM mAM gherAyA phandramutya taramAiyuHparaMparA batAvatI veLA lakhe che ke, "svayaMmUllAMss- | mavALa pratinivRtto mAvo mahaUMnupavirA'-rogothI yurvedamaNugatuM, tatazva te juthamAyurvezcimyAM | pIDAtA lekone e rogathI uddhAra thAya, e upAya pravI, tAvidrAya, RSabhyazcaturtha, kathA-vasiSTha- | jANavAnI IcchAthI maharSione samudAya ekatra atra-mRgukhyaH, te putregyaH ziSyakhyaH pradarSitAm'- | maLyo hato, ane pachI te maharSionI preraNAthI svayaMbhU brahmAe saunI pahelAM Ayurvedane saryo | bharadvAja RSi IMdranI samIpe gayA hatA ane hato; te pachI e pavitra Ayurvedane te brahmAe temanI pAsethI Ayurveda meLavIne te pAchA AvyA azvinIkumArane Aye hato; pachI te azvinI- | hatA. pachI e bharadvAje te maharSione Ayurvedane kumAroe iMdrane te Ayurveda Apyo hato; pachI | upadeza karyo hate.' ema carake darzAvyuM hovAthI iMdra cAra RSi-sanakumArone te Ayurveda bhaNAvyo | I upadezelA bharadvAja pAsethI ja maharSione hato; tema ja kazyapa, vasiSTha, atri vagere RSione | AyuvedavidyAnI prApti thaI hatI, ema jANavA paNa te sanakumAroe ja Ayurveda bhaNAvyo | maLe che. bharadvAja nAmanA te AcArya ke prAcIna hato. pachI te RSioe pitAnA putrone tathA hovA joIe, ema 'varasamuccaya' nAmanA ziSyone teonA hita mATe Ayurveda bhaNAvyo graMthamAM TAMkelAM temanAM vacana uparathI paNuM jANI hato." e lakhANa uparathI sAkSAta Idra pAsethI | zakAya che. mahAbhAratamAM paNa bharadvAjane vaidyaka purAtanI maharSioe saunI pahelAM A AyurvedanI | AcArya tarIke nAmanideza che; carakasaMhitAmAM vidyA prANa karI hatI, ema jaNAya che; ane | AraMbha pachInA graMthamAM bharadvAjane be prakArane carakanA prAraMbhanA graMthamAM Ama jaNAvyuM che ke, | ullekha maLe che; eTale ke be bharadvAje batAvyA che; "phorapadutAnAM DhovAnA muddAro-paca vivitsayA jema ke "vAtakalAkalIya' nAmanA (ca. sa. 12mA )
Page #66
--------------------------------------------------------------------------
________________ upodughAta adhyAyamAM ane "AtreyabhadrakApyIya' nAmanA caraka- | kAzyapasaMhitAnA rAgAdhyAyamAM kevaLa "kRSNabharasUtrasthAnanA 26 mA adhyAyamAM "kumArazirasa-bhara- dvAjanA nAmano ullekha che; paraMtu te paNa "kRSNa dvAjane mata darzAvyo che. e bharadvAjane "kumAra- | vizeSaNa sahitane ja u9lekha che, tethI e bharadvAja zirasa' evuM vizeSaNa ApeluM che, tethI tenuM paNa judA jaNAya che. kAzyapasaMhitAnA AyurvedAjudA ja bharadvAja jaNAya che; te bharadvAjane mata | dhyayana prakaraNamAM prajApati-dakSa, azvinIkumAra, IMdra carakasaMhitAmAM Ave jaNAvyuM che; tema ja ane sarva prasthAnanA parama AcArya heIparamapuruSacaraka-sUtrasthAnanA 25 mA adhyAyamAM ane e ja | paramAtmAnA avatAra gaNatA dhavaMtarino tema ja carakanA zArIranA trIjA adhyAyamAM vizeSaNarahita | pitAnA prasthAnanA mUla AcArya kazyapane svAhAbharadvAjanA matane ullekha karyo che, ane tyAM paNa kAra devatA tarIke jema nirdeza karyo che, tema Atreye bharadvAjano mata jyAM mUkavo ghaTe tyAM ja vacce | AtreyasaMhitAmAM paNa (caraka, vimAnasthAna 8mA mUkyA che; AgaLa jatAM e carakasaMhitAmAM ja | adhyAyamAM) prajApati dakSa, azvinIkumAra, Idra tathA zArIrakanA trIjA adhyAyamAM ja bharadvAjane nAma- | dhanvantarine paNa nAmanideza karI tenI sAthe svAhAnirdeza karI e bharadvAje ja jijJAsAthI prazna karyo | kAranuM vidhAna che; temAM sUtrakartA RSione che, tyAre Atreye vizeSa vivaraNa karyuM che; e | sAmAnyapaNe ullekha karelo hovAthI temAM bharadvAjanI uparathI e paNa sAbita thAya che ke te bharadvAja paNa gaNanA ke saMbhave che; paraMtu potAnA AyanA guru hovA na joIe; kema ke tyAM prasthAna athavA graMthamAM Idra pachI taratanA ja bharadvAja pratye Atreyane ja upadeza jaNAya che. AcArya tathA potAnA guru tarIke pote joyelA sUtrasthAnanA 12 mAM "vAtakalAkalIya" nAmanA | temanA vizeSa nAma vaDe temanI gaNanA karavI adhyAyamAM "kumArazirAH evuM bharadvAjane vizeSaNa yogya hovA chatAM temaNe pote evI upekSA je ApyuM che, te paNa AtreyanA guru bharadvAjano kema karI haze? (e kaMI samajAtuM nathI;) niSedha darzAvavA ja ApyuM che, temaja caraka zArIra- | jema kAzyapa saMhitAmAM kAzyapanA pitAnA ja sthAnanA " khUphIkAgarbhAvakrAnti" nAmanA trIjA | vacanamAM kazyapa, atri, vasiSTha ane bhagamAM adhyAyamAM paNa "bharadvAja' zabda mUke che, tethI IMdrane sAkSAta aupadezika saMbaMdha batAvyuM che, paNa Atreye temane potAnA "guru" kahyA nathI, paraMtu zuM te ja pramANe AtreyasaMhitAmAM paNa (caraka-ciki"bharadvAja gotranA koI bIjAne ja tyAM ulekha | sAsthAnanA pahelA) rasAyanapAdamAM bhagu, atri, karyo che, ema TIkAkAra cakrapANie carakamAM baMne vasiSTha ane kazyapane tema ja aMgirA, agattva, ThekANe batAvela bharadvAjane AtreyanA guru tarIke pulatya, vAmadeva, asita ane gautama vagerene sAkSAta na gaNavA spaSTa darzAvyuM che. cakrapANinA kahevA IMdra ja rasAyana auSadhane upadeza Apela che ema pramANe gotravAcaka bharadvAja zabdathI kahevAtA ghaNuM darzAvavAmAM AvyuM che. chatAM temAM paNa bharabharadvAjo saMbhava hovAthI atrinI paraMparAmAM kAjano ullekha karyo nathI; ghaNuM kALanA aMtare AyurvedavidyA jemaNe meLavI hatI chatAM Aye | | AgaLa pAchaLa thaI gayelA evA paNa AcAryone koI paNa bharadvAja pAsethI e vidyA meLavelI carakanA prAraMbhanA graMthamAM maharSiene je samavAya Ine bharadvAjane upadeza lIdhAnuM Atreyane | batAvela che, temAM te sAthe sAthe bharadvAjanuM paNa pitAne paNa mAnya che, to paNa te bharadvAjanA ja matanuM | astitva batAvyuM che; paraMtu uttara graMthane anusaratA pratiSThApana karato khuda AtreyanI Atreya saMhitAmAM ! yogya lekhanI prauDhatA uparathI temAM kyAMye bharadvAjanuM evo saMketa kyAMya paNa maLato nathI, tethI AtreyanA ! nAma jovAmAM AvatuM nathI, e saMzaya upajAve guru bharadvAja kyA haze, e saMbaMdhe saMzaya rahe che. A tarapha bharadvAjathI ja mahaSione Ayuche; ema ekaMdara AtreyanA guru tarIke manAtA | vedavidyAnI prApti thaI che ema darzAvato carakane bharadvAja kayA haze ? e nizcaya karI zakAto nathI. prAraMbha graMtha kayA AzayavALe che, e paNa vicAranuM
Page #67
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA eka vastu bane che; te uparathI sarva taraphanuM | kazyapa, atri, vasiSTa tathA bhagu vagerenI paraMparAe anusaMdhAna jotAM kazyapa, vasiSTha, atri tathA bhara | temaja dhanvantari, Atreya, kazyapa tathA bIjA Adi mahaSioe prAcIna kALathI ja pitAnA pUrvakALanA AcAryoe prayatna karI dareka zAkhAmAM putro tathA ziSyonI paraMparAmAM AyurvedavidyA saMzodhana karI palavita, puSpayukta tathA phUlacAlu rAkhI hatI; jethI "Atreya" Adi zabda saMpanna karyo che. e AyurvedarU5 kalpavRkSanAM ghaNAM gotranAM nAmarUpa hevAthI AtreyanI paraMparAmAM phaLo kALane kALiye thaI gayAM che, te paNa carakasaMhitAnA mULabhUta AcArya Atreya punarvasu temAMnAM je keTalAM phaLo hajI paNa bAkI rahI jema maLe che, tema bIjA paNa "kRSNa-Atreya' | gayAM che, tenAthI ziSyonI paraMparA dvArA te kalpatathA 'bhikSu-Atreya" vagere paNa jovAmAM Ave | vRkSa Aje paNa lokone jivADI rahyuM che, e paNa che. kazyapanI paraMparAmAM paNa kAzyapa, vRddha kAzyapa Aje kharekhara saMtoSane viSaya che. joke vaidika vagere bIjA paNa AcAryo jaNAya che. eka sAhityamAM AyurvedanA vijJAnane ATha prakArane AcAryanI gotraparaMparAmAM AvelA chatAM viziSTa- nideza ane ATha aMgonAM nAmano ullekha paNa tAnA lAbha mATe bIjA AcArya pAsethI paNa dekhAto nathI, paraMta(carakasaMhitAmAM) AtreyanA lekha vidyAgrahaNa karAya te yogya hoya che; tethI carakanA | uparathI brahmAnA vijJAna samaye hetujJAna, liMgajJAna prAthamika lekha anusAra potAnI pUrva paraMparAmAM tathA auSadhajJAna ema traNa sUtrarUpe e AyurvedanA jemaNe vidyA prApta karI hatI evA paNa Atreya ! vijJAnanI sthiti hatI, ema jaNAya che; ema punarvasu bharadvAja pAsethI paNa amuka vizeSa ' vaidika jJAna tathA AyurvedavijJAna pUrve traNa skaMdhavidyA bhaNyA hoya evo saMbhava che; te ja pramANe rUpe rahyuM hatuM, ema samajAya che; (juo carakabhagunI paraMparAmAM Avela chavake paNa mArIca- sUtrasthAna-adhyAya 1-23, 24-detaSirAne kazyapa pAsethI vidyA grahaNa karI hatI, ema | thAturaparAyaNam | trimUrva zAzvata jJAna vuvu A ( kAzyapanI ) saMhitAmAM paNa jovAmAM pitAmahaH // so'nantapAraM triskandhamAyurvedaM mahAmatiH / Ave che. mahAbhAratanA lekhanA AdhAre jaNAya yathAvarita sarva yuvRdhe tanmanA muniH -jenAthI che ke bharadvAja pAsethI dhanvantarine vidyAprApti roganA hetu-nidAna, liMga-lakSaNo ane auSadhethaI hatI ane divodAse bharadvAjanA AzramamAM nuM jJAna thAya che, nIrogI ane rogI-baMnene je jaI vidyA meLavI hatI ema jaNAya che; to paNa parama Azraya karavA gya che; jemAM hetu, doSa suzrutasaMhitAnA lekhanA AdhAre dhanvantarine tathA dravya-e traNenI sUcanA che ane je sanAtana, tathA divodAsane paNa IdrathI ja A Ayurveda- | pavitra tathA puNyajanaka che, evA je Ayurvedane vidyAnI prApti thaI hatI, ema jaNAya che; ! pitAmaha brahmA jANatA hatA; (te ja Ayurvedane game tema hoya topaNa IMdra ja sarva maharSio- | iMke bharadvAja munine saMpUrNa upadeza karyo hate; nA sAkSAta athavA paraMparAe AcArya hovAthI te veLA mahAbuddhimAna muni bharadvAje, temAM mULa AyurvedanA upadeSTA tarIke idane ja ullekha ekAgracitta thaI jene pAra nathI ane jenA sarvane mAnya che ane pachI te ja e dhanvantari, traNa skaMdha athavA vibhAgo che evA te samagra mArIca, kazyapa tathA Atreya punarvasue pita- Ayurvedane ceDA ja samayamAM jANI lIdho hato.) pitAnA jJAna anusAra lokeAnA upakAra mATe ! topaNa vaidika AyurvedanA viSayenA saMgrahamAM prathama saMhitArUpe pitAnA vijJAnane ziSyone upadeza 1 darzAvelI dizAe azvinIkumAronA varNanamAM karyo hato, tethI Ama vaidika vijJAnanI parama zreSTha | temaNe jAMgho joDI dIdhI; TukaDA karelA zarIrane bhUmikA upara brahmAnA vijJAnarUpa bIjane AdhAra | sAMdhI devuM, dRSTi ane kAna ApavA, koDha liI jUnAmAM jUne A AyurvedarUpe kalpavRkSa prakaTa | vagere rogo maTADavA, cyavanaRSine cyavanaprAza thayo che ane te ja ka95vRkSane Idra, azvinIkumAra, rasAyana dvArA yuvAna banAvavA, putrarahita strIne
Page #68
--------------------------------------------------------------------------
________________ upadyAta ra7 putra ApavA vagere AyurvedIya cikitsAo darzAvI | pratiSThAne pAmelA hovA joIe. ASa samayamAM che; tema ja idrane lagatA stavanamAM paNa e ja ! AdhyAtmika, Adhidaivika tathA Adhibhautika rU5 pramANe AyurvedanA viSayonuM varNana maLe che. te traNa prakAranAM duHkhemAMthI ekaekane paNa pariuparathI ane veda, yajurveda, atharvaveda ane ! hAra karavA mATe adaSTa dvArA thatA upAyonI jema teone lagatI upaniSadomAM aneka prakAranI Ayu- | daSTa-pratyakSa svarUpa upAyone paNa anukrame vikAsa vedIya cikitsA jovAmAM Ave che. ane thayelo haIne atharvavedamAM thayela te vikAsane auSadhIvidyA, bhUtavidyA tathA viSa utAravAnI | Azraya laI zArIcikitsAnA viSayamAM zastravidyA paNa tyAM tyAM dekhAya che, te uparathI zalya, kriyAnI mukhyatA svIkArIne zalyataMtra cAlu thayuM zAlAkya, kAyacikitsA, agadataMtra, bhUtavidyA tathA | hatuM. aneka iMdriyamAM mukhya gaNAtA mastakano rasAyanapAda Adi ATha prakAranAM ja judAM judAM svIkAra karI zAlAkayataMtra cAlu thayuM hatuM. baLa vijJAnanA viSayo alaga alagarUpe paNa te tathA vIryanI saMpUrNa vRddhinI pradhAnatA svIkArIne AyurvedIya vijJAnamAM pravezelA hatA ja, ema vAjIkaraNataMtra cAlu thayuM hatuM; vayasthApana Adi jaNAya che. vaLI bhUtavighAnA AcArya atharvA mahAlavALA judA judA lAMbA prago grahaNa RSi hatA ane mahAbhAratamAM paNa agadataMtranA ! karI rasAyanataMtra cAlu thayela hatuM. RtuavasthA, AcArya kazyapa, kaumArabhatya-bAlacikitsAnA | garbhAvasthA, bALapaNa Adi prAthamika avasthAAcArya kazyapa, zAlAkayataMtranA AcAryo gADyuM | ene saMbaMdha svIkArI kaumArabhUtyacikitsA tathA gAlava vagere ane zalyataMtranA AcAryo cAlu thaI hatI. e sivAya zArIra tathA mAnasazaunaka vagere hatA, ema eka eka AyurvedIya cikitsAne svIkAra karI kAyacikitsA cAlu hatI; taMtranA judA judA AcAryo jaNAvavAmAM AvyA bahAranA kAraNe thatA AgaMtu vikAranuM prazamana che ane te te maharSi atizaya prAcIna kALa- karavA mATe sarpa, vRzcika vagere prANu AdinA nA ja hatA, ema paNa jovAmAM Ave che, tethI paNa viSasaMbaMdhI upadravo svIkArIne agarataMtra cAlu AyurvedavijJAnanAM ATha prakAranAM taMtromAM vibhAga thayuM hatuM. bhUtaDAM, grahe, skanda Adi devavarganA, paNa hato ja, e bAbata prAcIna kALathI jovAmAM | upadro svIkArIne bhUtavidyA cAlu thaI hatI; ema AvI che, ema darzAvavAmAM Ave che. e uparathI | traNa prakAranAM duHkhonI judI judI zAkhAonuM eka prasthAna athavA AyurvedataMtranI vizeSatA- anusaMdhAna rAkhI tenA tenA pratIkAranI daSTie ATha e ane bhedo keTalAka judA maharSionI prakhyAti- | prasthAne athavA AyurvedanAM ATha aMge vibhAga mAM kAraNarUpe thayela che ane te uparathI keTalAka pAmelAM jaNAya che. pUrvanA AcAryonuM anusaMdhAna AyurvedIya graMthamAM te te prasthAne athavA karatAM brahmAnuM tathA iMdranuM sarva prasthAne lagatAM AyurvedIya zAstranAM te te badhAM vijJAna samUharUpe | vijJAnanA bhUhamAM AcAryapaNuM maLe che. mahApaNa risthati karI rahelAM hoya ema paNa saMbhave | bhAratanA lekha uparathI jaNAya che ke Idra pAsethI che. vedanI apekSAe atharvavedanI saMhitAmAM bharadvAje Ayurvedano upadeza grahaNa karyo hato auSadhIcikitsAne lagatA, mUtavidyAne lagatA ane ' (ane te bharadvAje maharSiemAM teno pracAra karyo viSaparihArane lagatA Adi viSayonA vikAsanI hato). harivaMzanA lakhANa uparathI bharadvAja pAsethI avasthA vadhu pramANamAM jovAmAM Ave che, te dhanvantarine Ayurvedane upadeza maLyo hato; jyAre uparathI te te viSayone eka eka aMza paNa kAlanA suzrutanA lakhANa uparathI dhavaMtarine paNa idra pAsethI krame judAM judAM vijJAnanI sAthe puSTi pAmyA karato ja Ayurvedane upadeza prApta thayo hato; ane te hatA, ane teonA grahaNa-dhAraNa karavAmAM saraLatA | dhavaMtari ja sarva prasthAnanA athavA AyurvedathAya, e kAraNe judAM judAM prasthAna athavA te te ] zAstranAM judAM judAM vijJAnamAM sAmUhika jJAnavALA Na AyurvedIya zAstranA rUpe vibhAgavAra) hatA, ema jaNAya che. temAMnA eka eka viSayane
Page #69
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA vikAsa thavAthI aneka prakAre phelAvo thatAM AjanA | jethI temaNe "maNamu 36 taman 3dvizAmi'samayamAM eka ekanA aMganI cikitsAnA vizeSajJo AyurvedanAM ATha aMgomAMthI kyA aMgano huM tane hoya che tema te te judAM judAM aMgomAM vizeSa upadeza karuM?" evo subratane prazna karyo hato; nipuNatA meLavavA mATe ane ziSyone zIkhavAnuM tyAre sute rAlya pradhAnIkRtya 3pavirA, mAnatathA yAda rAkhavAnuM saheluM thAya te mATe mahAbhArata- zalyataMtrane mukhya gaNI tene Apa mane upadeza karo' nA lekha anusAra bharadvAje ane harivaMzano+ | evI prArthanA karI hatI, tethI "DAhyapradhAna vijJAne lekha jotAM dhavaMtarie AyurvedanA vijJAnane ATha | tamai 3pa'i e divodAsa-dhavaMtarie zalyapradhAna prasthAna ke aMgomAM vibhakta karIne vikasita | vijJAnane upadeza karyo hato, evuM lakhANa suzrutakaryuM hatuM; ane pachI te te eka eka prasthAna saMhitAmAM zarUAtanA bhAgamAM jovAmAM Ave che; te athavA AyurvedanAM aMgone judA judA ziSyone pachI te divodAsa-dhanvatArane suzrute pote svamukhe upadeza karI te AThe prasthAne ke aMgone | aSTAMgavettA AcArya tarIke darzAvyA che te uparathI pracAra karyo hato, ema jaNAtuM hovAthI te ! paNa te divodAsa-dhavaMtari ATha aMgovALI bharadvAja athavA dhanaMtarathI mAMDIne AyurvedanAM Ayurveda vidyAnA AcArya hatA, ema spaSTa thAya ATha prasthAne ke aMge lokamAM alaga alaga che. (juo-suzruta-uttarataMtra adhyAya 63 mAMpravAharUkhe vikaselAM jaNAya che. kAyacikitsAzAstrarUpa 'aSTAGgavedavidvAMsa divodAsaM mahaujasam // vishvaamitrAyarasaMhitA-caraka graMthamAM ane kaumAra-bhaya- | sutaH zrImAna suzrataH parikRcchati -vizvAmitranA putra prasthAna-bAlacikitsAzAstrarUpa kAzyapa saMhitAmAM zrImAna suzrute aSTAMga-AyurvedanA vidvAna mahApaNa sAdhAraNa AcAryo-prajApati-dakSa tathA iMdra pratApI divodAsa dhanavaMtArane Avo prazna pUchyo AdinI sAthe dhavaMtarine homogya devatA tarIke hato. vaLI aSTAMga AyurvedanA jJAtA bharadvAja nirdeza karyo che, tema ja judAM judAM aneka pAsethI athavA iddha pAsiyA jemaNe AyurvedIya prathAne athavA graMthamAM dhAnvatara | upadeza meLavyA hatA, evA Atreya punarvasue vRta' Adi auSadhenuM grahaNa paNa karyuM che. 'agniveza' Adi pitAnA cha ziSyone alaga te uparathI dhanavaMtare ja A aMgenA vibhAga alaga AyurvedanAM aMgone upadeza karyo hato, tethI karanAra AcArya tarIke jAhera thAya che. ema kevaLa teoe paNa potapotAnAM alaga alaga AyurvedamUla dhavaMtari ja ATha aMgovALA AyurvedanA taMtro racyAM hatAM, evo ullekha maLe che; pradhAna AcArya hatA ema nathI; paraMtu bIjA tema ja divodAsa-dhavaMtarie paNa zalyataMtrane dhavaMtari davodAsa paNa ATha aMgovALA AyurvedanA mukhya gaNI suzratane Ayurvedano upadeza karyo hato saMpradAyane athavA tenI paraMparAne pAmI cUkayA hatA, te uparathI e sute sukSasaMhitA racI hatI, evo paNa ullekha maLato hovAthI tema ja e + harivaMzanA 29 mA adhyAyamAM Ama lakhyuM ! e banne saMhitAmAM kyAMka kyAMka judAM judI prasthAche ke, "tabdha ne samajutro tevo dhanvataritA' | nAnA viSaye paNa joke maLe che; paraMtu te te bIjA zarAnA mahArAga: sarvarogAnArAnaH || Ayurve viSaye to ghaNA ja ochA pramANamAM jovAmAM maradvAgata prAceThuM miSagAM diyAm tamagdhA punarthaya Ave che, bAkI te "prAdhAnyato vyavazA mantiA'ziSyaH prathayAta /-te veLA tenA ghera deva nuM mukhya viSayane lagatA ja vyavahAra thaI zake che? dhavaMtari janmyA hatA; te mahArAja kAzInA e nyAya mujaba bharadvAjanA aSTAMga saMpradArAja hatA ane sarva rogone nAza karI zakatA yamAM sau karatAM vadhu pramANamAM Atreya punarvasane hatA; temaNe bharadvAja pAsethI Ayurveda tathA vaidyonI saMpradAya (carakasaMhitArUpe) kAyacikitsAnI ja cikitsAkriyA meLavI hatI ane te AyurvedanA | mukhyatA darzAvanAro che; ane divodAsa dhanvataATha vibhAge karI teNe ziSyone bhaNAvyA hatA. rinA aSTAMga saMpradAyamAM sauthI vadhu pramANu
Page #70
--------------------------------------------------------------------------
________________ upodaghAta 29 mAM sukRtane ja saMpradAya (suzrutasaMhitArUpe) | padane zobhAvI rahyA hatA. jema ke sukRtamAM zalyapradhAna tarIke prasiddha thayela che; ema teNe kahyuM che ke, videhanimi" AcArya zAlAkyatatrasaMpradAyo prAcInakALathI cAlu rahelA che; tema ja | kAra tarIke jAhera hatA; suzrata, aupaniva, kaumArabhUtya prasthAnamAM-bAlacikitsArUpe jaNAto | aurabhra ane pauSThalAvata Adi AcAryo zalyatrIje saMpradAya, AyathI paNa pUrvakALamAM rahela | taMtrakAra tarIke prasiddha thayA hatA ane zaunaka, heIne mArIca kazyapane te gaNAya che ane te | kRtavIrya, pArAzarya, mArkaDeya, subhUti ane gautama paNa hamaNAM (kAzyapa saMhitArUpe) maLe che; ema | nAmanA AcAryo paNa pUrvanA te te taMtrakAra tarIke traNa saMpradAye hAlamAM agrasthAne vidyamAna che. | darzAvavAmAM AvyA che; tema ja carakasaMhitAmAM joke carakasaMhitA ane suzrutasaMhitAmAM thoDA | agniveza, bheDa Adi cha AcAryone cikitsApramANamAM kaumArabhUtya-bAlacikitsAne viSaya | taMtranA AcArya tarIke nirdeza karavAmAM Avela samAveza pAmelo jaNAya che; paraMtu svataMtra 1 suzrutamAM uttarataMtranA 14 mA adhyAyamAM prasthAna svarUpe kAzyapa saMhitA taMtranA AkAramAM Ama kahyuM che. rAtritatrAmihitA vidyAdhipataiitA:te alaga ja maLI Ave che, tethI ane suzrutanA zAlAkayataMtramAM je kahyA che, te ja upacArone uttarataMtramAM saMkSiptarUpe samAviSTa karelA zAlAkya videhAdhipati nimie kahyA che. Adi bIjA viSayono paNa ullekha maLe che, te uparathI e ja pramANe sarvAgapUrNa saMhitAo 2 suzrutamAM sUtrasthAnanA cothA adhyAyamAM vagere ane te te saMhitAonA AcAryo paNa Ama kahyuM che ke, "maunavamagra sauzrutaM pauMAvatAmAM aneka thayelA hovA joIe, evo paNa nizcaya | zeSANAM zalyatantrANAM nAmAnyetAni nirdizet ||thaI zake che. joke te judAM judAM prasthAne kALane vaza | upadhenunuM, urabhranuM, suzrutanuM, puSkalAvatanuM tema ja thaI hamaNAM vilupta thayelAM che, e vAta zokajanaka bAkInAM ghaNAM zalyataMtronAM te te nAmo batAvI che; paNa te bAbata judI che. paraMtu mahAbhArata,* zakAya che. harivaMza ane sukRta AdimAM ullekha pAmelo je 3 vaLI sukRtanA zArIrasthAnanA trIjA adhyAyaaSTAMga vibhAga che, te kharekhara prAcIna ja che, | mAM "rAjanirmitiviSaye namatolaH-zarIranI emAM zaMkA nathI. e rIte kAyacikitsAmAM bhara-1 racanAnA viSayamAM zaunakanA matano ullekha karyo che. dvAjane saMpradAya ane zalyaprasthAnamAM dhavaMtarino 4 carakasaMhitAnA sUtrasthAnanA pahelA adhyAyasaMpradAya-ema be prakAre vibhAga pAmelA, te ja be| mAM Ama kahyuM cheH saMpradAyo ATha prakAre athavA aSTAMganA rUpamAM agnivezazca bheDazca jatUkarNaH parAzaraH / cAlu thayA hoya, evI kalpanA karIe tethI hArItaH kSArapANizca jagRhustanmunervacaH // AtmasaMtoSa thAya tema nathI. tantrasya kartA prathamamanivezo yato'bhavat / e rIte ArSa samayamAM paNa aSTAMgAmAMthI atha bheDAdayazcakruH svaM svaM tantraM kRtAni ca / / kALanA kramathI eka eka vibhAgane vikAsa thayo agniveza, bheDa, jatukarNa, parAzara, hArIta hato ane te te AcAryoe te te eka eka ane kSArapANie muni AtreyanuM te Ayurvedane vibhAganuM vizeSarUpe nirUpaNa karyuM hatuM, jethI te lagatuM upadezavacana svIkAryuM hatuM ane te pachI te vibhAgamAM te te AcAryo pradhAna AcArya- ! temAMnA agneiza, AyurvedataMtranA prathama kartA thayA * mahAbhArata-sabhAparva 11-17mAM lakhe che ! || hatA ane pachI bheDa vageree paNa pota potAnAM ke, "mAyurvettathaSEAko jevAMtatra mAta !-he bharata- | AyurvedataMtra racyAM hatAM ane te racelAM pitavaMzI rAjA, tyAM aSTAMga Ayurveda zarIradhArI | pitAnAM taMtro RSionA samudAya sahita gurupratyakSa hato. AcAryane saMbhaLAvyAM hatAM.
Page #71
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa hitA 30 che; ane kAMkAyana,x vAryAvida, hiraNyAkSa, kuzika, maitreya, kuza, sAMkRtyAyana, kumArazirasa, bharadrAja khaDiza, dhAmAva, mArIci, kApyuM tathA dhanvaMtari Adi AcAnA matanA ullekha karyAM che; ane AMgirasa, jamadagni, kazyapa tathA kAzyapa Adi dhaNAM nAmeA batAvyAM che; vaLI A vRjIvakIya taMtra kAzyapasahitAmAM paNa sUtrasthAnanA rAgAdhyAyamAM, siddhisthAna-rAjaputrIya adhyAyamAM vamana-virecanIya adhyAyarUpa te te graMthAmAM te te AcAryonA mate batAvatI veLA bhAva, vArtAvida, kAMkAyana, kRSNabharadvAja, dAruvAha, hiraNyAkSa, vaideha-nimi, gAgye, mAThara, Atreya punarvasu, pArAza, bheDa tathA kautsa nAmanA judA judA AcAryAnA ullekha karele maLe che ane te ghaNAya AyurvedIya pUrvacAnuM smaraNa karAve che. | e AcAryomAMnA keTalAka parAzara, bheDa, kAMkAyana, hArIta, kSArapANi tathA jAtukalpya AdinA temaja Azvina, bhAradvAja, bhAja, bhAnuputra, kapilakhala, bhAlika, kharanAda tathA vizvAmitra Adi khIA AcAryanAM keTalAMka vacanA paNa madhukrAzamAM temaja caraka ane suzrutanI vyAkhyA AdimAM tathA tADapatramAM lakhAyela prAcIna 'varasamuccaya ' ane * javaracikitsA 'Adi graMthAmAM paNa utArelAM maLe che, te uparathI te te AcAryanA gra MthAnuM astitva spaSTa jaNAya che. vaLI je AcAryAMnAM vacane Aja divasa sudhImAM kyAMya paNa TAMkelAM maLatAM nathI, tenAM paN nAmeA te te ta MtranA kartA tarIke te te graMthAmAM sUtrakArarUpe batAvavAmAM AvyAM che ane tenA matA paNa grahaNa karavAmAM AvyA che, tethI te te AcAryAnA prathAnuM astitva paNa anumAnathI ' vAtakalAkalIya' | jANI zakAya che: hemAdrinA lakSaNuprakAza nAmanA graMthamAM TAMkela zAlihAtre racela azvazAstramAM paNa abhiSeka mATenA maMtrarUpa zlAmAM AyuvedanA kartA tarIke ghaNA RSienAM nAmeA jaNAvelAM che. . e uparathI sAbita thAya che ke devatAI yugathI : hemAdri ' lakSaNuprakAza' nAmanA graMtha vikrama saMvata 1525 mAM lakhAyelA che; tenuM eka prAcIna jIrNa pustaka mArA saMgraha-bhaMDAramAM che; temAM gajaprakaraNamAM jema pAlakApya Adi AcAryanAM vacanA maLe che, tema azvaprakaraNamAM zAliheAtra AcAryAMnAM paNa ghaNAM vacaneA TAMkelAM che; temAM A pramANe zleAkeA utArelA maLe che : ' sitro vAmavevatha cyavano bhAravistathA / vizvAmitro jamadagnirbhAradvAjazva vIryavAsito revazrava kauzika mahAvrata: sALi caiva mArja-yastu vIryavAn / gautama ... mAnazca AvAhanaH (?) ArayavastathA / Atreya: zAgijazrava tathA nAraparvato Ano naduSacaiva zAbdiotrashc vIryarvAn / agnivezo mAtalizca jatukarNaH parAzaraH / hArItaH kSArapALizra nimizra vatAMvaraH / avAzri bhagavAn zvetaketurbhRgustathA / janakazcaiva rAjarSistathaiva hi vinagnajit / vizvedevAH samaruto bhagavAMzca gRhaEtiH / phandrazra vevAnazca sarvonitsiAH / ete cAnye ca bahava RSayaH saMzritavratAH / Ayurvedasya H sukSmAta dhruvintu te ||-vasiSTha, vAmadeva, cyavana, bhAravi, vizvAmitra, jamadagni, vIvAna bhAradrAja, asita, devala, mahAvratadhArI kauzika, sArvA, gAlava, vIryavAna mAya, gautama, subhAga, Agastya, kAzyapa, Atreya, zAMDilya, nArada, parvata, kANDaga, nahuSa, vIryavAna zAliheAtra, agniveza, mAtali, jatuka, parAzara,hArIta, kSArapANi, vaktAomAM zreSTha nimi, bhagavAna baudghAlika, zvetaketu, bhRgu, rAiM janaka, vinamrajita, vizvadevo, badhA vAyue, bhagavAna bRhaspati, devonA kAkhIya" nAmanA 26 mA aghyAyamAM A kAMkAyana rAja iMdra ane khIjA badhA leAkamAM vaidyo che ane vagerenA matA darzAvyA che ane carakanA sUtra- | tIkSNa vratadhArI je dhaNA RSie AyurvedanA sthAnanA upakrama--prAraMbhanA graMthamAM aMgirA, jama- kartA thaI gayA che, teo badhAye tamane uttama dagni vagere ghaNA RSionAM nAmeA batAvyAM che. prakAranuM snAna athavA AreAgya arpaNa karA. ' x carakanA sUtrasthAnanA nAmanA 12 mA adhyAyamAM tema ja 'yaja:puruSIya' | nAmanA 25mA adhyAyamAM ane 'Atreya-bhadra- |
Page #72
--------------------------------------------------------------------------
________________ upodaghAta 3 mAMDI arvAcIna samaya sudhImAM devo tathA maharSi arthAt je mANasa kevaLa carakane ja abhyAsa o vagere ghaNA AyurvedIya AcAryo thaI gayA | karyA kare to sUzrata Adie kahelA rogonAM mAtra che. aSTAMga Ayurvedane eka eka vibhAga paNa nAnuM paNa jJAna thatuM nathI eTale ke suzruta te te AcAryoe racelI graMtharacanA vaDe ane | Adie kahelA amuka amuka rogonAM nAmone teonA upadeza vaDe vistRta karAyela che; ema te paNa te jANuM zakatA nathI, to te rogonI cikitsA sarvanuM je saMkalana karavAmAM Ave te Ayurvedane te kevI rIte karI zake? tema ja je mANase eka moTo graMtha banI zake. paraMtu aphasanI | kevaLa suzrata Adi graMthAne ja abhyAsa karyo vAta che ke kALanA pravAhamAM bIjA zAstronI peThe | heAya paNa carakane bilakula abhyAsa ja na AyurvedarUpI samudranAM ghaNuM amUlya ratna lupta karyo hoya te bicAra, rogIonI cikitsA thaI gayAM che. e lupta thayelA prAcIna graMthe saMbaMdhe | karavAmAM bilakula kaMTALyA sivAya kharekhara zuM mArA atizaya hitecchu ane vidvAnomAM zreSTha karI zake tema che ? eTale ke carakanuM adhyayana karyA zrIyuta gaNanAtha sena mahAzaye "pratyakSazArIra" | vinA koI paNa mANasa rogIonI barAbara nAmanA potAnA graMthanI bhUmikAmAM tathA girIndranAtha | cikitsA karavA kadI samartha thaI zakato ja nathI. upAdhyAya vagere bhAratIya vidvAnoe hisTrI | ema kevaLa carakanuM adhyayana karyuM hoya to eNka iMDiyana meDisina tema ja pazcimanA vidvAna- suzrute kahelA amuka rogonuM nAma paNa ajANyuM ja e paNa ghaNuM jaNAveluM ja che, ethI ahIM tenuM rahe che ane kevaLa-mAtra suzratanuM ja adhyayana piSTapeSaNa karavuM yogya nathI. karavAmAM Ave to carake kahelA rogonA pratIkAraAya tathA suzrutasaMhitA rU5 vizeSa cikitsA mANasa kevI rIte karI lagabhaga ghaNA bhAge prAcIna graMtharatnonA zake ? na ja karI zake; e kAraNe caraka ane vilepanA kAraNe AyurvedarUpa A mahAsAgara suzrata e baMnenA graMthe jarUra abhyAsa karavA je ke viSAda anubhavI rahyo che, te paNa tenA | yogya hoI upAdeya che; kema ke te beya graMtha mahimAne nAza na karavA mATe AtreyasaMhitA AyurvedanA vijJAnanI khANarUpa che ane tethI ja ane dhavaMtarisaMhitA e baMne carakasaMhitA te beya graMthe atizaya mAnanIya dRSTie varNavelA tathA suzrutasaMhitA evAM be nAme lAMbA kALathI | hovAthI madhyakALe vAgabhaTanA samayamAM paNa e prasiddha hoIne Aje paNa maLI rahe che. e banne graMthe sarva graMthamAM zreSTha tarIke gaNAyA hatA. baMne saMhitAo samasta AyurvedanA mastaka sthAne hajAra varSanI pahelAMnI lipi jemAM mukhya maLe I tenuM gaurava darzAvavA ghaNuM prasiddha che; tethI che te 'javarasamuccaya' nAmanA pustakamAM paNa sUryanA tathA caMdranA judA judA prakAzanI peThe te carakanAM tathA suzrutanAM vacane ghaNe bhAge bane saMhitAone paricaya karavA mATe koI levAmAM AvyAM che ane cothI zatAbdImAM bIjA prakAzanI jarUra rahetI nathI. lakhAyela "nAvanItaka' nAmanA pustakamAM paNa aSTAMgahadayanA kartA zrI vAgabhaTanA samayamAM carake kahelAM vacane kahevAmAM AvyAM che ane bIjA judA judA AcAryonI paNa AyurvedIya | suzrutane paNa nAma lekha che. bANabhaTTe lakhelA saMhitAo avazya hovI joIe, to paNa e zrIharSanA caritramAM paNa "aunarvasava" nAmanA aSTAMgahadayanA kartAe potAnA te graMthanA uttara- vaidyakumArane nirdeza maLe che, te uparathI jaNAya taMtranA 40 mA adhyAyamAM Ama lakhyuM che: che ke te bANabhaTTanA kALamAM paNa Atreya punarvasanA 'yadi carakamadhIte tadhruvaM suzrutAdi (AyurvedIya) saMpradAyane pracAra hovo joIe. praNigaditagadAnA nAmamAtre'pi bAhyaH // jyArathI AraMbhI e banne-caraka tathA suzratanI atha carakavihInaH prakriyAyAmakhinnaH // saMhitAonI utpatti thaI haze, tyArathI mAMDI kimiva khalu karoti vyAdhitAnAM varAkaH // che te bannene lagatA ja AyurvedIya vicAronuM gaurava
Page #73
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa hitA 31 hAvuM joIe ane tenA ja caDiyAtA guNNAnA mahimAne lIdhe e carakanI tathA suzrutanI ja e saMhitAo leAkamAM pracAra pAmelI heAvI joIe, ane temanA ja e samaya hovAnA kAraNe bhAratadezanI bahAra paNa peAtAnA prakAzane phelAvA te sahitA karatI hatI ema jaNAya che. AjanA samayamAM vaidyavargonA hRdayamAM paNa e banne sa MhitAe kharekhara sasvarUpe rahelI che. sAtamI, AThamI ane navamI zatAbdIomAM paNa jyAre arakha tathA pArasika ( ( parziyA ) deza pragatinA mArge hatA, tyAre caraka tathA suzruta sahitAnA arakhI bhASAmAM tathA pArasika dezanI bhASAmAM anuvAde paNu karAyA hatA; temAMnI arakhI bhASAmAM carakane ' saraka' nAme ane suzruta ' saruda' evA nAme prasiddha che. 'anUsInA ', ' abUrasI' tathA ' anUsIrAvi'nAmaAraba dezanA vaidaka graMthA hAlamAM je leTina bhASAmAM anuvAda thayelA maLe che, temAM paNa " carakanuM nAma vAraMvAra Ave che. 'AlakherunI ' nAmane eka yAtrALu je satra paryaTana karatA hatA tenA pustakAlayamAM paNa carakanA anuvAda hatA, ema paNa tenA a MgrejI bhASAmAM thayelA anuvAdamAM maLI Ave che. alamanasUra' nAmanA eka pAzcAtya mANase paNa (IsavI sana 753-774 mAM) ghaNA AyurvedIya prathAnA, carakanA sacikitsAprakaraNane temaja suzrutanA paNa anuvAda paNa (aMgrejImAM) karAvyA hatA. ane teneA ' rajas' nAme thaI gayelA vaidya paNa caraka graMthane dhaNuM ja mAna ApatA hatA. 'sirasIna' nAmanA eka pAzcAtya vidvAnanA pUrvajo paNa bhAratIya Ayurvedane temaja caraka tathA suzrRtane paNa jANatA hatA, ema paNa ( - kitAbe alapherista-eTiviTI oNpha hiMdu meDisina mAM) purAtanI itihAsanA eka lekhaka varSoMna karyAM che. azAka rAjAnA pautranA samayamAM bauddha dhamanI sAthe bhAratIya Ayurveda siMhaladvIpamAM paNa pravezyA hatA; temaja ( ApaNA A ) bhAratIya Ayurveda vizeSarUpe jAhera thaI aneka TIkAonI sAthe vAgbhaTanA tibbata pradezamAM paNa peAtAne prabhAva phelAvIne te pachI maMgAla pradeza sudhI paNa pracAra pAmyA hatA. vAgbhaTanI aneka TIkAo | joke hamaNAM bhAratadezamAM lupta thaI gaI che, te paNa tibbata pradezamAM Aje paNa te TIkAene anuvAda thaI gayelA maLe che. bheDasa"hitA Aje bheDasahitA nAmanA gra Mtha lagabhaga vadhu pramANamAM padyamAM saMkSiptamAM paNa eka sa`hitArUpe kalakattAthI prasiddha thayA che; temAM paNa Apa chAyAne anusaratI racanA jovAmAM Ave che, tethI e bheDasa MhitA paNa prAcIna A` saMhitA tarIke jaNAya che, paraMtu upakrama-AraMbha tathA upasaMhAranA bhAganI vacce vacce lagabhaga ghaNA bhAge te truTaka ane adhUrAM aMgavALA che, puSkaLa azuddhivALA dekhAya che. eka hajAra varSa pUrve lakhAyela'varasamuccaya 'nuM eka pustaka tADapatramAM hastalikhita maLeluM che, jemAM Azvina, bharadvAja AdinI sAthe bheDanAM kevaLa varaprakaraNane lagatAM dhaNAM vacane DhAMkelAM jovAmAM Ave che; teomAM phakta be ke traNa ja zlokA hAlamAM prasiddha thayelI bheDasaMhitAmAM maLatA dekhAya che; paNa temAM TAMkelA khInna leke temAM maLatA nathI. varasamuccaye TAMkelA teTalA ja zleAkeA A prAcIna chapAyelI bheDasaMhitAmAM maLe che, te uparathI bheDasa MhitA prAcIna nathI, ema kahI zakAya tema nathI; paraMtu eka jvaraprakaraNamAM khIjA pazu zlokA TAMkelA dekhAya che, e ja pramANe 'taMtrasAra ' nAme khIjA eka saMgrahama thamAM bheDanA nAmathI TAMkelA kSeAkeA paNa Aje maLatI bheDasahitAmAM lagabhaga jovAmAM AvatA nathI. A vRddhajIvakIya-kAzyapasaMhitAmAM basti-ne samaya batAvatA prasa Mge siddhisthAnanA pahelA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke, zrvavatravRtInAM 3 meH '-bheDa AcA kahe che ke, hAthI mAMDIne harakAI mANasane basti ApI zakAya che,' ema harakeAI mANasane janmathI cha varSa - vItI jAya te pachI ja bastikanI cetAnA bheDanA mate ullekha karavAmAM Avela che; jyAre hAlamAM maLatI bheDasaMhitAmAM teA vAruAnAmatha vRddhAnAM yuvamadhyamayostathA / svasthAnAmAturALAM tra
Page #74
--------------------------------------------------------------------------
________________ upodughAta 33 tila prAthatte'-bALaka athavA vRddha ane yuvAna ! vacane jovAmAM Ave che; paraMtu e vacane hAlamAM ke madhyama vayanA mANaso svastha hoya ke rogI | maLatI hArItasaMhitAmAM maLatAM nathI, e paNa hoya teye teone bastikamane upacAra karAya | visaMvAda che. eTale ke hArItAsaMhitAnAM te vacano te uttama gaNAya che." ema kahIne bastikarmanA | nahi hoya ke zuM evo viruddha mata jaNAve che: prayogano ulekha sarvasAdhAraNa tarIke-harakeI | paraMtu e hArItasaMhitAnAM vacane, hAla maLatI mATe karavA jaNAvela che, ema te vAta bheDanA ja | hArItasaMhitAthI judI prAcIna hArItasaMhitA pUrvanirdiSTa matane maLatI AvatI nathI; e rIte | hevI joIe, evuM anumAna ja karAve che, ane tyAM tyAM maLatAM ghaNAM vacane AjakAla maLatI | e prAcIna hArItasaMhitAnA graMthano lepa thayo bheDasa hitAmAM maLatAM nathI. e kAraNe te bheDa- ' che, evuM anusaMdhAna karI te hArItasaMhitAnA saMhitA ghaNA avayavomAM khAsa karI khaMDita hoIne | nAmane paNa vilopa na thAya te mATe kaI vidvAne saMzayane upajAvatI jaNAya che, vAgabhaTe paNa e ja hArItanA nAmathI A bIjI ja hArItasaMhitAne pramANe guTaka aMgo maLatAM hevAthI caraka ane | graMtha racIne pitAnI sajanatA prakaTa karI heya suzruta saMhitAmAM jema viSayanuM nirUpaNa spaSTa maLe | ema jaNAya che. che, tema ati spaSTa viSaya-nirUpaNa na hovAnA ! navI maLelI A kAzyapa saMhitA kAraNe beDanI bAbatamAM Avo kaTAkSa karelo dekhAya ! cheH "jitrIjo mazcimuvA varasubatI merAvAH | | carakasaMhitA ane suzrutasaMhitA lAMbA kALathI prasiddha che ane te pachI thoDA ja samayamAM kiM na paDhAte taHvuM nAma sumatima '-RSioe bheDasaMhitA paNa maLI AvI che ane te pachI celA graMtho upara je prIti hoya to caraka ane | cothI A kAzyapa saMhitA je maLI AvI che, samRtanA banne graMthane tyAga karI, vaidyo bheDa vagere RSionA racelA graMthAne kema abhyAsa karatA nathI ? te paNa prAcIna ArSa lekhanI prakriyAne lIdhe ane (eTale ke leke bheDa vagerenA sa the bhaNatA nathI, paNa viSayanI gaMbhIratAnA kAraNe paNa sArapUrNa che, tharaka tathA suzrutanA ja graMthane abhyAsa kare che; tethI A kAzyapa saMhitA paNa AtreyanI carakatethI nakkI thAya che ke, jyAM subhASita athavA saM hatA ane suzrutasaMhitAnI samAna kakSAe racanAne anubhava karAvI rahI che ane kaumArabhAtya uttama graMtharacanA hoya tene ja svIkAra karavo bAla-cikitsAnA prasthAnathI yukta hoi ne te joIe. e kAraNe caraka tathA suzratanA jevI graMthanI racanA bIjI eka paNa nathI, tethI ja loke kAzyapa saMhitA prAcIna che ane vRddhajIvakanA taMtra rUpe pariNAma pAmelI che; paraMtu pratikUla devanA bheDa vagere RSionI saMhitAono khAsa abhyAsa kAraNe ghaNuM kALathI vilepa pAmIne, saubhAgyathI karatA nathI. amuka keIka sthaLe dabAI rahelI tenI jaNuM zIrNa hArItasaMhitA eka prAcIna prata tADapatranA pustakarUpe maLI AvI evA ja prakAranI hArItasaMhitA paNa baso ke che ane mAtra jemAM prANa ja bAkI rahyA hoya tema traNaso varSa pUrve lakhAyelI hamaNAM chapAyelI maLe | chinnabhinna adhUrA zarIre potAnA svarUpane hAlamAM che, paNa e prAcIna ArSa lekhanI chAyA vagaranI | prakaTa kare che. jo ke tenA amuka avayano bhAga hoI lagabhaga sAdhAraNa saMgraharUpa ja jovAmAM Ave | kALa grAsa karI gayo che, to paNa amuka aMze che. tethI e hArItasaMhitA prAcIna nathI ane ArSa | bAkI rahelA potAnA avayavothI te kAzyapa saMhitA paNa mAnI zakAya tema nathI prAcIna varasamuccaya | pitAnA gAMbhIrya ane gauravane darzAvI rahI che graMthamAM hArItasaMhitAnA nAme ghaNA konAM ane lAMbA kALe potAnA nAmathI paNa vilopa vacane utAravAmAM Avela dekhAya che ane te sivAya | pAmelI te purANI ArSa sahitA hAlamAM je maLI nA bIjA graMthomAM paNa tyAM tyAM hArItasaMhitAnAM ) che, te paNa vidvAne mATe saMteSane viSaya che. kA, 3
Page #75
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA pahelAM koI vakhate zrIyuta vira mahAmahe- nA saMvAdarUpe te graMtha che, ema paNa jANu zakAya. pAdhyAya haraprasAda zAstrI nepAladezamAM gayA che, tenA vivaraNamAM prathama "bhaiSajyapakramaNaya ne hatA; te veLA temaNe jaNAvyuM hatuM ke, nepAla- ulekha che ane javarasamuccayamAM te ulekha dezamAM meM 38 pAnAMnI prAcIna kAzyapasaMhitA ! nathI, e kAraNe kAzyapasaMhitAnA khila (guTaka) meLavI hatI; te saMhitA kazyapa ane bhArgavanA | bhAgamAM trIjA adhyAyane "bhaiSajyapakramaNIya' e saMvAdarUpa che ane vidyaka viSayothI yukta hovA nAme ATha pAnAM sudhI "khilabhAganI kAzyapasaMhitA chatAM apUrNa che; jemAM prathama zreSapakramaNaya no "bhaiSajyapakramaNIya 'nAmo adhyAya 'paNa temAM che ane temAM AThamA pAnathI javaranidAna kharekhara mizra thaI gayo hoya ema jaNAya che. A jaNAvela che. vaLI temAM caraka, suzrata, kazyapa, | kAzyapa saMhitA je prakaTa karavAmAM Ave che, temAM Azvina, Atreya, bheDa, parAzara, hArIta ane | caraka, suzruta AdinAM vacane TAMkavAmAM AvyAM jatukarNa AdinAM vacane paNa TAMkelAM che; je nathI ane ghaNI jAtI A kAzyapa saMhitAmAM tenAthI ke temAM 'SapakramaNIya' nAmane adhyAya pAchaLa thayelA caraka tathA suzruta Adi AcAryonAM che, paraMtu te adhyAyamAM koI paNa auSadhanA | vAkyone utAro paNa na ja levo joIe; AmAM viSayane ullekha ja nathI,' evuM vivaraNa karIne | kevaLa jvaraprakaraNa ja nathI; auSadhone upadeza paNa temaNe kAzyapasaMhitAnI prAptinuM vRttAMta paNa nathI ema paNa nathI; tethI jovAmAM Avelo A 25 pAnamAM prakAzita karyuM che ane te vivaraNane graMtha sarvA zapaNe kAzyapa saMhitA hevo na joIe; layasa jalI" nAmanA eka pAzcAtya vidvAne | paraMtu AnA bheSaja upakramaNIya adhyAyanAM keTalAMka meDisina nAmanA pustakamAM ullekha paNa karela pAnAMmAM maLelo ane temaNe kahelA vivaraNane maLato jovAmAM Ave che; temanA e javaravivaraNane e varasamuccaya nAmane graMtha hevo joIe athavA anusaratuM pustaka nepAlanA sarakArI pustakAlayamAM | evA ja prakAranuM prAcIna saMgraharUpa eka jude ja temaNe ja racIne prakAzita karelA temanA pustakanA | maMtha hovo joIe, ema saMbhavI zake sUcipatramAM paNa jovAmAM AvatuM nathI; vaLI bahAra | tADapatranuM e pustaka je maLI Avela che, nA bIjA pradezamAM paNa kALajIthI tapAsa karavAmAM tenuM kada 2142 che; tenA dareka prakamAM ke AvI hatI, chatAM tevuM kAzyapa saMhitAnuM pustaka | 5ktio che; tene sarvathI pahelo patrAMka 29 mo. meLavI zakAyuM na hatuM; paraMtu javaranidAna AdinA | che ane chelle 264 mo che; vacce vacce paNa viSayamAM aneka prakAranAM ArSa vacanonA saMgraharUpa lagabhaga ghaNAM pAna nAza pAmyAM che. maLI Avela prAcIna tADapatra para lakhAyela "javasamuccaya" e pustakanAM AdimAM, aMtamAM ane vacce vacce nAmane eka vedaka graMtha nepAlamAM bIjA sthAne khaMDitapaNe bAkI rahelAM pAna meLavavA mATe ghare paNa maLI Ave che, ane te amArI pAse paNa prayatna karavAmAM Avyo che, paraMtu lupta thayelAM te che; je graMthamAM varanA viSayamAM ghaNA prakAranAM | patro ane judAM judAM pratIka maLI zakyAM nathI, kAzyapanAM vacanane ane temaNe kahelAM vivaraNanA tethI eTalAthI ja saMtoSa meLavavAne hato. lupta anusAre carakanAM, sukRtanAM, kazyapanAM, AzvinanAM | thayelAM te patrone zarUAtanAM chApelAM pAnanI tathA bheDa AdinAM vacanone paNa saMgraha karela] phUTanoTamAM batAvavAmAM AvyAM che. graMthanI paryAlayajovAmAM Ave che; temAMnAM kAzyapanAM vacanano | nA karatAM zarUAtanA dazabAra adhyAya guTaka upanyAsa karatI veLA "zu mAva tattvArtha nipAta- | jaNAyA che ane aMte paNa apUrNa bhAganA viroSama-he bhArgava! tAtvika arthathI yukta | 80 adhyAyomAM 26 adhyAya sudhI ja maLI saMnipAtanuM vizeSaNa tame sAMbhaLo ema kAzyapa- Avela che, te pachI pAchale bhAga 5NuM guTaka ja sahitAnA samagra bhAgarUpe maLato ullekha tyAM jovA- ] che; je pAna vidyamAna che, temAM paNa lagabhaga mAM Ave che, tethI te aMzamAM bhArgava ane kazya5- | dhaNa pAna amuka aMze TukaDA thaI gayAM che jethI
Page #76
--------------------------------------------------------------------------
________________ upadughAta 35 tyAM tyAM vilupta thayelI patio, zabda ane akSare | kazyapane pAracaya karavA mATe A ja kAzyapasaMhivagerene biMdumAlA vaDe (TapakAMo) chApIne sacita | tAnA kalpAdhyAyamAM Avo ullekha karela jovAmAM karela che. e pustakanI lipi prAcIna che; temAM | Ave che? paNa ghaNA bhAgomAM lipio ke eka jAtanI takSaze vadhatrANA varSo paTAtA che. topaNa lekhamAM bheda dekhAte hevAthI be | rogAH sarve samutpannAH sNtaapaadehcetsoH|| mH samanvaya lekhakee eka ja samaye khaMDita khaMDita lakhIne | | prAgutpattistathA'nyeSAM rogANAM parikIrtitA / e mULa pustakane samApta karyuM hoya ema jaNAya | kRtatratAntaratvena prAdurbhUtA yathA nRNAm // che. upakrama-Ara bhanA tathA upasaMhAranA banne tato hitArtha lokAnAM kazyapena mhrssinnaa| bhAgane vilepa thayo hovAthI te dvArA jANavA | pittAmaniza dvA zAnaghaTyuSaT gya vizeSa lagAre jANI zakAyA nathI; temaja tapasA nirmitaM tantramRSayaH pratipedire / samAptine bhAga maLelo na hovAthI te dvArA jANI | nava nitatanA rItanAH zakAya evo lekhano samaya paNa maLI zakato | jagRhe'gra mahAtantraM saMcikSepa punaH sa tat // nathI; paraMtu e pustakanI lipinI AkRtinuM, nAbhyanandanta tat sarve munayo bAlabhASitam / akSaro dvArA batAvelA patranA aMkanuM, koI I | | tataH samakSaM sarveSAmRSINAM jIvakaH shuciH|| adhyAyanA lekene, aMkanuM ane tADapatranI | | gaMgAhade kanakhale nimagnaH pnycvaarssikH| laMbAI tathA vistAranuM vicArapUrvakanuM nirIkSaNa valIpalitavigrasta unmamaja muhUrtakAt // karavAthI anumAna karI zakAya ke, A pustakane tatastadadbhutaM dRSTvA munayo vismayaM gtaaH| lekha sAtaso ke ATha varSa pUrvane hovo joIe; vRddhajIvaka ityeva nAma cakruH zizorapi // paraMtu e Adarza pustakamAM rahelA akSarone pratyagRhaNanta tantraM ca bhiSazreSThaM ca cakrire // nAza thayo hovAthI kaIka sthaLe kharekhara akSara tata yui tarja nachatasvadA vinA paNa bAkI rAkheluM rathaLa dekhAtuM hovAthI anAyAsena yakSeNa dhAritaM lokabhUtaye // e saMbaMdhI Adarza mULa pustaka paNa AvuM jarA vRddhajIvakavaMzyena tato vAtsyena dhImatA / jIrNa hAI prAcIna hoya ema mAnI zakAya che; e anAyAsaM prasAdyAtha labdhaM tantramidaM mahat // pustakanI AkRtinuM barAbara jJAna thAya te mATe be RgyajuHsAmavedAMstrInadhItyAGgAni srvshH| patranI pratiSThAyA paNa e pustakamAM dAkhala karI che. | zivakazyapayakSAMzca prasAdya tapasA dhiyA // karava5 saMbaMdhe vicAra saMskRtaM tat punastantraM vRddhajIvakanirmitam / prAcIna AcAryonA vaidyaka graMthamAM subuta- | dharmakIrtisukhArthAya prajAnAmabhivRddhaye // saMhitA, carakasaMhitA ane navI maLI AvelI sthAneSvaSTasu zAkhAyAM yad yatrokta pryojnm| A kAzyapa saMhitA ema A mahApUjanIya traNa tattadbhUyaH pravakSyAmi khileSu nikhilena te // graMthe hamaNuM ApaNu samakSa astitva dharAve che; je kALe dakSanA yajJamA zaMkarane gaNu vIrabhadra temAM sUzratasaMhitAmAM dhavaMtari ane carakasa hitA- | krodhAyamAna thaI dhAne mAravA mAMDyo hato, te mAM punarvasu Atreya je pramANe mULa upadeza | vakhate enA trAsathI devaSie nAsabhAga karavA jaNAya che, tema A kAzyapa saMhitAmAM mULa upa- | lAgyA hatA, te veLA temanAM zarIra ane mana dezaka kazyapa che, ema jANI zakAya che. | saMtApa pAmyAM hatAM, te kAraNe badhA rogo e kazyapa AcArya keNa hatA? evI jijJAsA | utpanna thayA hatA; temaja bIjA paNa rogonI te thatAM A kAzyapa saMhitAnA upakrama tathA upa- | veLA utpatti thaI hatI, ema kahevAmAM AvyuM saMhAra bhAga khaMDita hovAne lIdhe te dvArA vizeSa | che. satyayuga, tretA yuganA aMtare ema jyAre rogo jANavA yogya jANavAmAM AvatuM nathI, paNa e ! prakaTa thayA hatA tyAre lekonA hita mATe maharSi
Page #77
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa hitA 3 kazyape brahmAnI preraNAthI jJAnapruthI joi te peAtAnA tapanA baLathI Ayurve ta Mtra racyuM hatuM ane badhA RSieee taMtranA svIkAra karyA hatA; temAM cIkanA pavitra putra jIvake nAnI hAI ne kazyape racelA e mahAtaMtraneA svIkAra karyo hateA ane pachI te jIvake e meATA taMtrane khUba mATu' DhAvAthI TUMkAvyuM hatuM; paraMtu badhA muniee te bALake TUMkAvelA e Ayurve taMtrane AvakAryuM" na hatuM, tethI pAMca vaSa~nI umaranA e pavitra jIvaY, e badhA RSienA dekhatAM 'kanakhala nAmanA ( tImAM Avela ) gaMgAnA dharAmAM DUbakI mArI hatI. ane eka mRta jeTalA (be ghaDInA) samaya pachI te ja jIvaka vaLiyAM te paLiyAMthI khUba gherAI jaI atizaya vRddha svarUpe te dharAmAMthI bahAra nIkaLyo hatA; ema vRddha svarUpe bahAra nIkaLelA te jIvakane joI badhA munie vismaya pAmyA hatA ane te khALavayanA hatA chatAM teoe te veLA e jIvakanuM 'vRddhajIvaka' evuM nAma jAhera karyuM hatuM. tema ja e jIvake TUMkAvelA AyuveCdata Mtrane| svIkAra karIne tene zreSTha vaidya tarIke jAhera karyA hatA. pachI kaliyugamAM e vRdghajIvakanuM taMtra daivayeAge nAza pAmyu hatuM, paraMtu * anAyAsa' nAmanA eka yakSe leAkeAnI AbAdI mATe te vRddhajIvakanA taMtrane dhAraNu (yAda) karI rAkhyuM hatuM; te pachI e vRddhajIvakanA vaMzaja buddhimAna vAtsya nAmanA puruSe, te 'anAyAsa' yakSane prasanna karI e mahAna ta Mtrane meLavyuM hatuM; pachI te vAsye Rgveda, yarjuveda tathA sAmaveda traNe vedAnuM tathA samagra vaidyanAM aMgAnu` saMpUrNa adhyayana karI ziva, kazyapa tathA yakSeAne tapathI prasanna karI peAtAnI muddhithI, e vRddhajIva banAvela Ayurve ta MtraneA phrI saCskAra karyo hatA; temAM dharma, kIti ane sukha maLe te prayeAjana hatuM ane prajAenI badhI rIte vRddhi thAya te dhyeya hatuM; e Ayurveda taMtranAM ATha sthAnAmAM athavA zAkhAomAM je kaMI prayeAjana kahevAyuM nathI, ane jyAM jyAM khila athavA apUrNatAnAM sthaLeA che, tyAM tyAM karI sa'pUrNatA lAvIne huM tamane tenA upadeza karuM chuM, ' ema te kazyapanuM vRttAMta A kAzyapasahitAmAM ja | | 'saMhitAkalpa ' nAmanA adhyAyamAM lakheluM maLe che. A samayamAM paNa maMtra-brAhmaNu Adine lagatA graMthAmAM kazyapa ane kAzyapa evAM me nAmeAthI kahevAtA aneka mahiSa maLe che ane khIjA gra MtheAmAM paNa te nAmanA aneka vidvAne lakhelA jovAmAM Ave che; temAMne kaye| kazyapa A kaumArabhRtya( kAzyapa )sahitAnA mULa AcAya haze ? jenA upadeza vRddhajIvakamAM pravezyA hatA, e samajavA mATe vicAraNA karavI jarUrI che. temAM atri, kazyapa AdinA pravaka mUla AcArya tarIke maLatA heAvAthI' karUpa zabdathI-mULa kazyapa ane kAzyapa zabdathI tenA geAtramAM utpanna thayelA puruSA' sAmAnyapaNe samajI zakAya che AAtra, pravaranA nirdezayukta AcAryAnA lekhanuM anusa dhAna karatAM khAdhAyane mULa gAtranA pravartaka eka ja kazyapane ullekha eke karyA che ane pravarAmAM kAzyapa' zabdathI vyavahAra paNa karAya che, tApaNu ' yavAna vyAghyAyAmaH '-have ame kazyapanA vaMzone kahIe chIe' evI zarUAta karI tenA gAtranA avAMtara-peTAgAtra pravata kAne vibhAgavAra nirdeza karI chevaTe ' tyete nivruvAH ravavAH ' e pramANe tee atizaya sthAyI kazyapageAtrIe kathA che' evo upasaMhAra karI kAzyapa geAtramAM utpanna thayelA avAMtara gAtrapravata kAnA kAzyapa ? zabdavyavahAra karavo yAgya che; tApaNu teone kazyapa" zabdathI vyavahAra karelA jovAmAM Ave che. jema ApastaMbha, AzvalAyana tathA kAtyAyAna Adi zabdonA paNa e ja pramANe ullekhA maLe che; ( jema Apasta...ba pravarakAMDamAM 'atha yavAnAM sArdheya. hAyavAyattAranaidhruveti ) a zvalAyana pravarakAMDamAM pazu cavAnAM cAvat sAhitoti ane kAtyAyana laugAdi pravarakAMDamAM pazu, hAsyavAr vyAvAsyAma:' temAM' kazyapa 'zabda aneka vyaktiene nirdeza karanAra tarIke vaparAyela hovAthI tene lAgela gAtravAcI pratyaya UDI gayA che( jema ke ' annadhyAnantayeM viAyog' e pANinIya (4-1-104) sUtrathI ' am " pratyaya lAgI 'pa' taiyAra thayA pachI te an ' pratyayane 'thaJadha ' e (2-4 94) pANinIya sUtrathI lApa thayele hovAthI | |
Page #78
--------------------------------------------------------------------------
________________ upAdnAta 37 . bahuvacanamAM pAche 'racava' zabda ja vaparAya che) | viSayAnA saMgrahakartA kamalAkara paNa mAtmyatethI bahuvacanamAM 'yA: ' ema 'yava' zabdathI | purANamAM kahela kazyapanA vibhAganA ullekha karatAM vyavahAra karavA saMbhave che, tApaNu zatapathava za 'aya yA: '-'have kazyapagotrI kahevAya che, brAhmaNamAM 'harita: thavaH, zilpaH yava: naidhruviH evo upakrama karI kazyapanI paraMparAmAM Avela svaraH-harita kazyapa gAtraneA hatA; zilpa paNa eka judA ja gotrapravaka mArIca RSine ekakazyapagAtranA hatA ane naidhruvi paNa kazyapa, vayanAnta zabdathI nirdeza kare che. ( jIe gAtranA hatA; ema te harata vagere paraspara-eka pravaradaNumAM 'atha hrayAH hATAyanaH mArIcA ekathI judA judA ane eka eka 0ktirUpa hatA, AnihAyanaH kRti '-have kazyapanA gAtrAe kahevAya chatAM teonA cava' zabdathI nirdeza karyo che. che-kASTAyana, mArIya tathA AjihAyana-ema (jIe-haritAsyAdghAritaH ya:, zilpAt | mAsyapurANamAM ja teone kahyA che; ) kazyapanI yAi: yaMtra:, capAnadhruve: thavo naidhruvina | paraparAmAM AvelA e marIcinA putrane paNa kazyapagotranA haritathI khAjo kazyapageAtrA harita thayA, kazyapageAtranA zilpathI khIjo kazyapa gAtranA zilpa thayA ane kazyapa gAtranA naidhruvithA bIjo kasyapa gAtranA khIjo naiva thayA.) ema te . uparathI jaNAya che ke pUrvanA kALamAM kazyapa gAtranA je judA judA mANasA hAya, teone jema jAyaNa ' zabdathI vyavahAra hatA, temAM ya zabdathI paNa lagabhaga vyavahAra karavAnA saMpradAya hatA. e kAraNe gAtrapravarathI nirdeza karAtA baudhAyana AdinA lekhathI mULa 'thava'nI jema tenI para`parAmAM UtarI Avela avAMtara * cava 'tA paNa yava ' zabdathI meSa thaI zake che; paraMtu yava 'nI paraMparAmAM bodhAyana Adie khInna mArIyane nirdeza karyAM nathI, tethI A samAM marIcinA putra tarIke je kalpaya khInna sthaLe maLe che, te ja uparathI baudhAyana AdinA lekhathI mULa kazyapa ja hAI te marIcinA putra tarIke tene mArIya kazyapa paNa kahevA ghaTe che. jema mAtsyapurANamAM geAtrapravaranA jyAM nirdeza karyAM che tyAM marIcinA putra kazyapane mULa gotrapravaka tarIke batAvIne tenI satimAM avAntara gotrapravarta ke jyAM batAvyA che, tyAM marIcinA vaMzanA kazyapAne paNa alagapaNe darzAvavAmAM Ave che. * gotrapravarane lagatA kazyapa ' tarIke kahevAya te paNa ghaTe che, te uparathI kazyapanI paraMparAmAM Avela khIjo paNa mArIca kazyapa thayA hatA, ema jaNAya che. carakanA prAraMbhanA graMthamAM munie neA samavAya ekatra thayelA darzAvatI veLA, mahiSa enAM nAmeA batAvatI veLA kaslapane prathama alaga darzAvIne * mArIvijayaI0 '- evu. dvivacanAMta 56 mukIne mArI canA tathA kAzyapanA alagapar3e ullekha karyA che, te uparathI kazyapa, kAzyapa tathA mArIci-ema traNe judA hatA, ema jaNAvyu' che (jIe caraka-sUtrasthAna pahelA aghyAya- agniA namani niSTha yavo mRtyuH / gAyanaH vairoyo dhaumyo mArISi jAgyo / ') | ' | | . *A sa baMdhe mAtsyapurANamAM Ama kahevAyuM cheH 'marIneH yavaH putraH jayavalya mahAmune gotragAna RSIn vakSye teSAM nAmAni me zRNu // kaSTAyanAzca A kAsyapasaMhitAmAM pazu AgaLanA ane pAchaLanA zabdonuM anusaMdhAna karatAM dareka adhyAyanA AraMbhamAM tathA upasaMhAra karatI veLA ti haiM smArlR yapa: '-ema kazyape kahyuM che ema jaNAvela che ane kyAMka te vacce paNa 'tyAha yavaH -kazyape ema kahyuM che' ema sUcavela che (jIe khilasthAna adhyAya 10mA ); tema ja siddhasthAnanA trIjA adhyAyamAM paNa 'hrayavo'pravIt '-ema kazyape hArItA AjihAyanahastikAH / vikarNeyAH kazyapAzca sAsitA hAritAyanA: -he mahAmuni ! marIcine putra kazyapa hatA ane te kazyapanA gAtrapravaka je RSie thayA hatA, teonAM nAmeA huM kahu.. chuM, tame sAMbhaLeA, kAyanA, hArItA, jihAyanA, hAritA, RNyA, kazyapagAtrIe, sAsimrA tathA hiratAyane e nAme teo prasiddha hatA.
Page #79
--------------------------------------------------------------------------
________________ ~www kAzyapasa hitA sarvAGganivRtti:-te zarIraracanA saMbaMdhe kazyapa AcArya Ama mAne che ke mAtAnA garbhAzayamAM rahelA garbhamAM badhAMye agA ekI vakhate utpanna thAya che, ema darzAvIne kazyapanA te sarvAMganivRttivAdane Atreye chellA pakSa tarIke darzAvela che ane A kAzyapasahitAmAM paNa Ama kahevAyuM cheH 38 www kahyuM che.' ema ghaNI vAra ' kazyapa ' zabda mUkIne kazyapasaMhitAnA kartA AyAnA ullekha karelA jovAmAM Ave che; tema ja kyAMka te mArIca' zabda mUkIne paNa * kAzyapasaMhitAnA kartA AcA " kazyapa 'te ja darzAvyA che; ( jue ka5sthAna- bheAka. a ane . . .) e rIte AgaLapAchaLanA graMthanI ekavAkyatAnuM anusaMdhAna karatAM kazyapa ' ja mArIca tarIke ane mArIca ja ' kazyapa' tarIke vyavahAra karAyelA dekhAya che. te uparathI A kAzyapasa hitAnA AyA mArIya kazyapa che' ema jaNAvavAmAM Ave che; vaLI te ja ' mArIca kazyapa 'nA sa sthaLe ekavayanAntarUpe kyAMka mArIca zabdathI ane kyAMka 'kazyapa' zabdathI vyavahAra karelA DhAvAthI te ' mArIya ' ane 'kazyapa' eka vyaktirUpa ja che ema spaSTa jaNAya che. AtreyasaMhitA-carakamAM ( sUtrasthAnanA 12 mA vAtakalAkalIya adhyAyamAM vAryAvidanI sAthe pakSapratipakSa(vAdI-prativAdI)bhAvathI je saMvAda darzAvyA che, temAM paNa Atreye mArIcine vAryAvida rAjAnA sahabhAvI tarIke jaNAvIne marIcinA putra kazyapane ja jaNAvyAnuM samajAya che A kAzyapasaMhitAmAM paNa (khila sthAnanA 13 mA adhyAyamAM'rUti vAnaivi TrAyeva mahIpAya mahAna RSiH / zaoNsa sarvaviddha cAAnAmatha mevagam // -mahAna RSi kazyape vAryAvida nAmanA rAjAne bALakAnAM samagra auSadyAnA upadeza karyA hatA.' e uparathI A saMhitAnA AcA mArIya kAzyapa tathA vAryAdi nAmanA rAjAnuM sahaastiva darzAvyu` che. vaLI AtreyasaMhitA carakamAM pAchaLathI jyAM zarIranI racanAnA viSayamAM vicAra karavAmAM Avela che, tyAM sUtrakartA aneka RSionA dhaNA prakAranA vivAde darzAvavAmAM AvyA che, ane te prasaMge pUrvAcAryonA mateA batAvavAnI zarUAta krUrI che. temAM pAThabheda maLatA hovAthI kAI pustakamAM Atreye kazyapanA ullekha karyA che. tethIx taMtra yavaH x mudrita carakanA pustakamAM A viprativAdane jyAM ullekha karyo che, tyAM pozAcintyam ti mArIvi: jayavaH-~ganA zarIramAM je avayaveA ane che, te parAkSa hAvAthI vicArI zakAya tema nathI ema | wwww ma rIci kazyapa mAne che; ane 'yugapat sarvAGganirvRttiH garbhanA zarIramAM badhAM aMge ekI vakhate khanI jAya che, ema dhanvaMtari mAne che, evA pATha jovAmAM Ave che; tema ja suzrutanA lekha uparathI dhanvaMtarine paNa A ja siddhAMta jovAmAM Ave che, tethI eka vakhate badhAM aMgeA khanI javArUpa sarvAMga vRttiva da dhanva tariA che ane te bAbata parIkSa hAvAthI vicArI zakAya tema nathI-evA acintya vivAda kazyapaneA che, ema jANavAmAM Ave che, ema sarvAganivRttivAda e bhale dhanvaMtarine hAya; paraMtu carakanA eka hastalikhita pustakamAM thava: sInanivRtti: kazyapa mAne che ke mAtAnA udaramAM rahelA garbhanAM badhAMye agA ekI vakhate bane che, e vAkyamAM thava' e nAma paheluM batAvyuM che, tethI kazyapanA sarvAMga nivRttivAdane darzAvatA pATha paNa maLe che. zrIyuta girIndranAtha vagere upAdhyAyeAe paNa * hisTarI opha inDiyana meDisina'nAmanA pustakanA prathama bhAganA 179 pAnamAM kazyapanuM nirUpaNa je karyuM che. tyAM te ja pATha lIdhA che. vAryAdinA samakAlIna mArIca kAzyapanI A saMhitAnA AcArya tarIke AtreyasaMhitAmAM tenA saMvAda je kazyape batAvyA che, te ja e kazyapa che ema nizcaya thatA heAvAthI ahIM sarvendriyALi dharmasya garbhanI badhI iMdriyA ekI vakhate bane che. e vAkya uparathI sarvAMganivRttivAdanA siddhAMta darzAvela hovAthI temane a catyavAda A kAzyapasahitAmAM maLatA nathI, e kAraNe viruddha siddhAMtavAda temanA na ja hoya, e ja yeAgya hAvAthI kazyapanA sarvAMganivRttivAdaneja darzAvatA pATha ja saMgata hAI khadhakhesanA dekhAya che, mATe AgaLa-pAchaLanA padanA pAThamAM je pheraphAra karavA te vicAravA yeAgya che.
Page #80
--------------------------------------------------------------------------
________________ upodaghAta 39 vaithini mistha vadhavAstathI ! | kazyapanA nAme vyavahAra karavAnuM zakya evA te tRtIze mAla juvAnnite | baMne-mArIca kazyapa tathA mArIyi kazyapa je maLI mAtAnA udaramAM rahelA garbhanI badhI Idriyo | zake che, te A kAzyapa saMhitAmAM "ziSyapakramaNIya tathA AkhAye zarIranA badhA avayavo trIjA nAmanA adhyAyamAM iMdranI pAsethI jeoe vidyA mahine anukrame eka vakhata banI jAya che, ema meLavI che, tevA kazyapa, atri Adie putra tathA AcArya mArIca kAzyapa sarva aMgonI ekI ziSyanI paraMparA dvArA A AyurvedavidyAne pracAra vakhate utpattirUpa "sarvAganivRti'vAdane siddhAMtarUpe kahelo hovAthI baudhAyana Adie kahela maracinA svIkAre che ane tene ja saMvAdarUpe jaNAvI Atreye | putra mULa kazyapa ja A kAzyapa saMhitAne kartAkazyapane mArIci tarIke darzAvIne pUrvanA AcAryonI AcArya hoya te paNa saMbhave che. ekatAnA anusaMdhAnarUpe Atreya punarvasue satyayuga ane tretAyuganI vaccenA kALamAM paNa vaidyarvadyAcArya ane rAjarSi vAvidanA | ghaNA rogonI utpatti thaI hatI, tethI lene e sahabha vI athavA samakAlIna pUrvAcArya mArIya | roga saMbaMdhI je pIDA thatI hatI, tene zamAvavA kAzyapane ja A kAzyapa saMhitAnA upadeSTA tarIke| mATe AcArya kazyape A "kAzyapasaMhitA" racI darzAvyA che, tethI e mArIca kazyapa ja kAzyapa- | hatI. kaliyuganI prApti thatAM saMkSepa svarUpe vRddhasaMhitAnA racayitA che, ema dRDha thAya che. vaLI | jIvakanuM je Ayurveda taMtra maLatuM hatuM, te paNa A kAzyapasahitAmAM baudhAyana AdinA lekhamAM | vilupta thayuM hatuM. pachI vAsya AcArya te ja paNa e kazyapane ja "mArIya' tarIkeno vyavahAra | taMtrane (kyAMyathI) meLavI saMskArayukta karyuM hatuM, karela che; tema ja vyAkaraNa dRSTie paNa "mAji' | ema "sahitAkalpanAmanA adhyAyamAM maLatA zabdathI apatya artha mAM "pratyaya lAgavAthI | lekha uparathI ane AtreyanA lekha uparathI (karIneH atyaM pumAna mAra:) e mArIca zabdasiddha jaNAya che ke, mArI ci kazyapa, kIkAyana AdinA thAya che, je ke Atreya saMhitA carakamAM to dhoLo | samakAlIna thayelA hovA joIe. te uparathI mAranavArathI-dhoma mArIci ane kAzyapa" ema | e kazyapanI paraMparAmAM Avela ane mAsya jaNAvIne tema ja "bhAravivAra' mArIci bolyA ane jaNAvela bIjA mArIca kAzyapa A kAzyapa"mArIH 4thava:' mArIci kazyapa ema kahIne | saMhitAnA kartA-AcArya hovA joIe, evo IkArAta 'mAro' zabdane pATha paNa jovAmAM | 5NuM saMbhava che. ema te uparathI e mArI Ave che. te "ka " zabdano pANinIya ! kazyapane saMbhava hovAthI te baMnemAMthI amuka ja vyAkaraNanA "vahAri' gaNumAM paNa pATha maLato | kazyape A kAzyapa saMhitA racI che, ema nakakI hovAthI tene "dujha' pratyaya lAgatAM banne marja karavuM muzkela bane che athavA mAsya Adie nAri' mArIca evo IMkArAMta zabda siddha thAya | jaNAvelA bIja mArIca kazyapa ja kAzyapa saMhitAnA che, ane te paNa vAvika rAjarSinA sahabhAvI | kartA-AcArya hoya; paraMtu e mArIca kazyapane mArIca' zabdanA ja paryAya tarIke AvI maLe, mULa kazyapanI paraMparAmAM kahelA hoya ema te che. vaLI akArAMta mArIca zabdane pANinIya vyAka- | nakkI karI zakAtuM ja nathI; topaNa avAMtaragotramAM karaNanA "mata " sUtrathI "" pratyaya lAgavAthI maMtradraSTAone ja pravartaka tarIke svIkAra thato ikArAMta "mAra' zabdanI siddhi karavAmAM Ave tevAthI te bIjA mArIca kazyapanI paNa prAcInatA toye mAtra eka ja puruSanA aMtarane svIkArI sAbita thAya ja che. mArIca tathA mArIci e beyanI sAthe paNa vAryo saMhitAkalpa nAmanA adhyAyamAM Avo ullekha vida rAjarSinuM sAhacarya saMbhave che. maLe che ke kaliyugamAM vRddhajIvakanuM taMtra jyAre lupta thayuM ne ema hoya te pahelAM jaNAvyA pramANe mArIca hatuM, tyAre vAsya AcArye eka pakSa pAsethI te
Page #81
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA vRddhajIvakanuM taMtra meLavIne teno pratisaMskAra karyo hato. | KAramAM te mArIca kAzyapa vasavATa karI rahyA hatA.4 te uparathI sAbita thAya che ke vRddha avakanuM taMtra evo paNa samanvaya maLI rahe che. e pratisaMskRta mAsyanA taMtrathI pUrvakALanuM devuM | avAMtara gotranA pravartaka e mArIca kAzyapa joIe ane te vRddhajIvakanA taMtranI paNa mULa A kAzyapa saMhitAnA kartA-AcArya hatA e bhUta kAzyapa saMhitAne kALa to e vRddhajIvakanA taMtra svIkAra karavAmAM Ave, te paNa carakanA prAraMbhanA karatAM paNa pahelAne hovo joIe, tethI e graMthamAM je mArIci kAzyapa jaNAvelA che, tenAthI kAzyapa saMhitAnA kartA mULa kazyapa te e badhA judA ja prAcIna kAzyapa hatA, ema lAgatuM karatAM prAcIna jaNAya che. pANinIya vyAkaraNa hovAthI ane A kAzyapa saMhitAmAM paNa iMdranA kartAnA saMpradAyamAM "rayA' zabdane bidadigaNamAM vidyAthI banelA kazyapathI je saMtati Adi pATha pravezelo maLe che, tethI e "yathA" zabdane | cAlu thaI hatI. teomAM Ayurveda vidyAnuM anubahuvacanamAM prayoga karavo hoya tyAre ja te zabdathI sarahyuM hatuM, evo ullekha hovAthI atri ane lAgelA gotrArtha pratyayane lepa karavAmAM Ave che; bhagu AdinA samakAlIna mULa kazyapathI ja A paraMtu e niyamanuM anusaraNa nahi karatAM vaMza AyurvedavidyA mArIca kazyapamAM paNa UtarI AvI bra hmaNanA lekhanuM anusaMdhAna karatAM eka paNa hatI ema jaNAya che, je uparathI temanI paraMparAmAM amuka vyaktine nideza, gotra pratyayanA lepathI AvelA mArIca kAzyape A kAzyapa saMhitA racI che, jaNAvI "vayA" evA zabdathI karavAne pUrva ema paNa jaNAya che. e kAraNe A kAzyapa saMhitAmAM kALane vyavahAra maLato hovAthI ahIM (zarathapa siddhisthAnanA vamanavirecanIya adhyAyamAM vRddhauditA) zabdamAM "kayA "ne paNa kazyapa zabdathI kAzyapano mata batAvIne "matha thayoDaAvI'- pachI je nirdeza karyo che, te pANinI-vyAkaraNakartAnA kazyapa bolyA ema pitAne je mata batAvyuM che, pUrvakALanA vyavahArane spaSTa jaNAve che. te vRddhakAzyapanI pachI thayelA mArI kazyapane ja A kAzyapa saMhitAmAM dhavaMtarine mata mata hoya ema ghaTe che, paraMtu mULa kazyapane te mata svIkAryo che; paraMtu temanA saMpradAyanA anuyAyI nathI; kAraNa ke bIna AcAryane mata batAvyA pachI divodAsanA tathA suzratanA nAmane kayAMya ulekha pitAnA nAmanA ulekhanI sAthe potAnA matanuM pratikaryo nathI. te uparathI ane mahAbhAratamAM (udyoga- pAdana karavuM e prAcI na zelI che ane te zilI kauTiparvanA 110 mA adhyAyamAM) gudakSiNA tarIke lIya arthazAstra AdimAM tathA Atreya-carakasaMhitAmAM prathama ApavA yogya ghoDAo meLavavA mATe paNa jovAmAM Ave che. vaLI "ti zuM ha yaHkAzI pati didAsanI pAse gAlava RSi jyAre ema kazyape kahyuM hatuM e vAkyanA saMpuTathI yukta AvyA che, tyAre temanI AgaLa himAlayanA adhyAyanI vacce paNa bIjA koI paNa a cAyane mULa pradeza upara vAyavya dizAmAM mArIci kAzyapa- mata batAvyA vinA paNa kyAMka "rUti ratha, ne Azrama batAvavAmAM Avelo maLe che. te ! rUAda yathAH' -ema kazyape kahyuM che, ema uparathI A vastu sAbita thAya che ke dhavaMtarinI kazyapa kahe che e pramANenuM je vAkya A pAchaLa temanI cethI saMtatirUpa gaNAtA divo- kAzyapa saMhitAmAM (khilasthAna-10 a lokadAsathI ghaNA samaya pahelAM nahi; paraMtu thoDA paNa 58-66mAM) maLe che, te navA jaNAvelA te prathamanA kALamAM athavA te divodAsanA samAna arthane sUcavavA mATe graMthakartAe ja pitAnA kALamAM himAlayanA mULa pradeza upara jemaNe potAne | nAmano ullekha karyo che. ema paNa saMbhave che. Azrama karyo hato evA mArIca kAzyapa maLI ! * dutAmihotrAsIne mAre prAtama-prajAAve che, ke jyAM te himAlayanA mULa pradeza upara pati kazyapa amihetra hemIne gaMgAdhAra para A kAzyapasaMhitAmAM jaNAvyA pramANe gaMgA- | birAjyA hatA.
Page #82
--------------------------------------------------------------------------
________________ upadullAta vaLI A mArIca kazyapanI saMhitAmAM "yAyapAya | nuM kahevuM che ke agninAM eka hajAra sUkto prathama vA-kazyapane A Ahuti arpaNa thAo" ema | kazyapaRSie racyAM che; paraMtu zAkapUNi AcArya svAhAkAranA devatA tarIke kazyapane je ulekha | Ama mAne che ke, temAMnuM paheluM sUkta agnine karyo che, te prAcIna vRddhakAzyapane ja uddezI | uddezI racAyuM che ane tethI te sUktomAM ekanI karela hovo joIe, ema paNa avazya kahI lagabhaga adhikatA che eTale eka hajAra ne eka zakAya tevuM che; tethI paNa sAbita thAya che ke | sukto te kazyapaRSie racelAM gaNAya che.) mULa kazyapanI paraMparAmAMthI ja A kazyapanI saMtati sAyanAcArya paNa jAtavedasa-agninA maMtramAM mAM vidyA UtarI AvelI hovI joIe, ane te | mArIca kazyapaRSine nirdeza kare che. bakSasaktamAM viSyamAM pUrvAcArya kazyapane upadeza jaNAvavA mATe te sUtrakAra paNa mArIca kazyapanuM ArSava eTale temanuM smaraNa kareluM hovuM joIe ema paNa ! | AghadraSTApaNuM-SipaNuM svamukhe jaNAve che. saMbhave che. ( jema ke "phasanukrama' graMthamAM maMDaLa 8, sUkta A kAzyapasaMhitAnA kartA bhale pahelA kAzyapa | 29mAM kahevAyuM che ke, "vasaryA mAravaH tharatharo hoya ke temanI paraMparAmAM AvelA bIjA kAzyapa vA vaipa' babhrae dasa sUkta racyAM che athavA mArIca hoya; paraMtu mAtra eTalA uparathI te kAzyapane kazyape be pAdanuM eka sUkta racyuM che. A tharvaNa prAcIna kahI zakAya nahIM; chatAM vaidika sAhityanI sarvAnukrama sUtramAM paNa "kRtanAjitam' e agninA paryAlocanA karatAM paNa maMtradraSTA tarIke A kAzyapane sUktanA draSTA mArIci kAzyapa athavA kazyapa che, ullekha karela che. kAtyAyananA "Rsanukrama" evo ullekha karAyo che; (jema ke "tanAtita sUtramAM* kazyape ane kazyapanA vaMzaja RSioe | marajiH yava nAthI vAtavem'-(763) darzAvelAM dhaNuM sUktomAM agni vagerenAM eka pRtanAjitam' e sUktane marIci kAzyape racyuM hajAra sUkta kazyapaRSinAM racelAM che ema darzAvela che ane temAM be jagatI do agnine uddezI. che; tenI vyAkhyAmAM pazuruziSya ane marIcinA | racAyA che' ema atharvasarvAnukrama sUtramAM "marIci putra tarIke te kazyapano ja paricaya karAvyo che. | kAzyapa e pATha jovAmAM Ave che, topaNa bRhadevatA" nAmanA eka vaidika graMthamAM paNa vaMzAnukramamAM kazyapane mArIca eTale maracinA e eka hajAra sUkto kazyapanAM joyelAM kahevAya | putra tarIke varNavelA maLe che, paNa marIcinA putra che; (jema ke te "bahadevatA" graMthanA 92mA tarIke kAzyapa maLatA nathI; te sarvAnukrama pRSThamAM Ama kahyuM che : nArasa ttasahaTsame, | sUtramAM anisaMbaMdhI saktanA saMbaMdha mArI haidrA pUrve kayAuM vanti jAtavese sUraMtu | kazyapane ja tenA draSTA tarIke kahelA hovAthI e teSAvamUrva manyate rA[LaH || keTalAka AcAryo-| "kRtanAnitama' agnisakta saMbaMdhe paNa te ja pramANe * jema ka A sarvAnukramamAM maM. 1-sUtranuM mAnavuM yogya jaNAya che, tethI lekha AdimAM te 99mAM Ama jaNAvela che: "gItA - | varNaviparyAsa thaI gayo haze ke zuM ? eTale ke mArIca metarAvInyAyAMsi sUrasatA kAvarSa." | kazyapanA badale "kavi kathA' ema bhUlavALuM * vedArthadIpikA nAmanI tenI vyAkhyAna | lakhANa thaI gayuM haze? evI kA thAya che.) 91mA pAnamAM Ama lakhyuM cheH "tat jU ahIM mane Ama jaNAya che ke Rvedama sthapArSam rati-ArSa ne yata tat karayapArSamAM | Avela navamA maMDaLamAM ane bIjA sthaLe paNa maya sa karavo maniputra hRti vatte mArI kazyapa - | kAzyapa vatsAra, kAzyapa niMdhruvie tathA mArIca A eka hajAra sUkto kazyapaRSie joyelAM che, | kazyape joyelAM aneka sUto che. jeonuM sAyane paNa tethI te "pArtha" kahevAya che. e kazyapa marIci- te ja pramANe vivaraNa kareluM che; te sUktomAM divya ne putra heIne mArIca kazyapa kahevAya che. | auSadhi semanI aneka prakAre stuti karI che..
Page #83
--------------------------------------------------------------------------
________________ 42 kAzyapasaMhitA jAtavedasya mAtramAM je ke agninuM stavana che, temano A upadeza prAsaMgika che temaja temanA topaNa temAM sama auSadhino viSaya paNa Avela che | mAhAtmyanuM jJAna thAya te mATe che.). jatadasya' Adi eka hajAra sUkta kAzyapArSa che. ghaNA aze lupta thayelAM te sUktonuM anusaMdhAna eTale ke kazyapaRSie joyelAM che, ema sarvAnukrama | karatI veLA sarvAnukramanI TIkAnA kartA SaDuMgaraziSya sUtrakAra vagere jaNAve che. (jema ke "jJAtaverasa TI, ahIM (vedArthadIpikAmAM) eka RcAvALAM, be jAtavedasyametadAdInyekabhUyAMsi sUktasahasrametat kazya RcAvALAM ane traNa RcAvALAM vagerethI AraMbhI varSam'--jAtavedasa-agninI yA eka che ane "jAtavedasya' e vagere ekathI lagabhaga adhika | kanakafkarthe tAnyatAni jUjAna cheka hajAra RcAo sudhInAM sUtone (nAtara nyoeka hajAra sUkta kazyapa RSinAM joyelAM che ema karcabahutagaNi vyaca byUcaM caturthIcaM paJcarcamityAdi sarvAnukrama sUtramAM kahevAyuM che.) hAlamAM je Rgaveda sahasrarcAntAnyatra santi, etAvat sUktasahasraM ksypaarssmmaLe che temAM eka hajAra pramANamAM mArIca kazyapa | eka RcAvALAM ityAdi A badhAM sUkto A manAM RSinAM sUktone meLa kharekhara saMbhavato nathI, che. ane teo ekathI vadhAre (hajAranI sa khyAmAM) paraMtu "jatadasya' e sthaLe paNa eka cA hAI lagabhaga ghaNAM to eka RcAovALAM che, ane vALuM phakta eka ja sUkta jovAmAM Ave che; paraMtu be RyAo, traNa RcAo, cAra RcAo ane nAtavetha sa yo kRSA' e sUktanI vacce eka ochuM pAMca RcAovALAM vagere hoIne cheka hajAra ema-999 sUktonuM astitva "sarvAnukrama sUtra'mAM RyAovALAM paNa bIja sthaLe maLe che. ane tathA "brahaddevatA"mAM che ja, temaja pazuruziSya | teTalAM e badhAM sUto eka hajAra sudhInAM che ane TAMkelA zaunaka tathA zAkapUNi AdinA nirdezamAM temAM AghaHchA kazyapa che. ema vedArthadIpikA paNa te sUtonI pratIti spaSTa thAya che, te upara- | TIkAnA 92 mA sUtramAM kahyuM che.) prathama nidesa thI e sUktone hAlamAM maLatA AvedamAM vilepa kare che ane pachI tenI gaNatarI kare che, tyAre thayo hoya ema jaNAya che. khila( apUrNa)rUpe kevaLa eka RyAvALa e ja sUkta emAM maLe che, rahelAM e saktone AdmAyamAMthI athavA RSionI ! te uparathI emAMthI lagabhaga pAMca lAkha cArasA paraMparAmAMthI vilepa thayo hoya, ema SaDugurumAM nava chuM* RcAo lupta thaI che, ema gaNitanI spaSTa kahyuM che. (jemake "vedArthadIpikA' nAmanA maryAdA dvArA te darzAve che; paraMtu A vedamAM eka graMthanA 91 mA pRSThamAM Ama kahyuM che ke, eka maMtra vadhAravA vagerenI prakriyA dvArA sUtomAM 'khilasUktAni caitAni, tvAdyavArcamadhImahe / zaunakena maMtrono vinyAsa karavAnI rIta kyAMya paNa promRNanukramo fa II pUrvata pUrvAsa | jovAmAM AvatI nathI ane sUtramAM tathA bRhadevatAsuuktaanaamekbhuuysaam / jAtavedasa ityAcaM kazyapArSasya / (graMtha)mAM A eka hajAranI saMkhyAvALAM sUkto zuzruma // AmnAyAktareva cyutatve'pi khilasya kazyaparSe viSe eka RyAvALAM sUkto lamabhaga ghaNAM che ranekasUtradarzanena mAhAtmyajJAnArthoyamupadezaH prAsaMgika - ema kahyuM hovAthI teTalI (uparyukta lagabhaga A badhAM khilagna kto che; ApaNe teonI ! pAMca lAkhanI) sa khyA pUrI thatI nathI; chatAM te pahelI RcAnuM ja adhyayana karIe chIe; ema saMkhyAne je nirdeza karyo che, ghaTato hoya zaunake pote "RSyanukrama"mAM kahyuM che; vaLI ApaNe sAMbhaLIe chIe ke pahelethI paNa pahelAM * A saMkhyA paNa vedAEEpikAnA 92 mA eka hajArathI lagabhaga vadhAre je saMo che. te badhAM | pRSThamAM Ama jaNAvI che: "soTTIyAntA veDhamadhyAazvinAM che ane te badhA AnA kathanamAMthI svakhila mdhygaaH| Rcastu paJcalakSAH syuH sekonazata khkhalita thayAM che, to paNa tenA AghadraSTA kazyapaRSi | pazm' 'savRSI' sudhInI vedanA madhyarUpa ja hatA ema ame sAMbhaLIe chIe. e rIte | hAI samagra vedanI madhyamAM rahelI 499 upara pAMca kazyapaRSie aneka sUktonuM darzana kareluM hevAthI | lAkha RcAo te hevI joIe.'
Page #84
--------------------------------------------------------------------------
________________ upodaghAta ke na ghaTa hoya chatAM A eka hajAra | sUkatonI eka saMhitAne svIkAra karI kazyapa sUktomAM lagabhaga eka RcAvALAM sUto ghaNAM kahyAM AcAye Ayurvedane pAMcamA vedanA sthAne rahelA che. tethI eka RcAvALa sUktonI saMkhyA ghaNI | tarIke "ziSyopakramaNIya" nAmanA A kAzyapathaI jAya che, topaNa ghaNI Rca ovALAM bIjA | saMhitAnA adhyAyamAM zuM varNavela che? evo paNa paNa sUktone temAM pAchaLathI praveza thayelo saMbhave | tarka thAya che. e ja khilArUpe (truTaka ) rahelA che, tethI tevA hajAro maMtrI hatA ema te avazya AyurvedanA viSayone jaNAvatI kazyapanI mahAsiddha thAya ja che. vaLI hAlamAM kazyapaRSinAM je | saMhitAne grahaNa karIne tenA viSayane aMdara sUto maLe che ane bIjA paNa kAzyapaRSinAM je | dAkhala karI vRddhajIvake TUMkAvIne AyurvedataMtrarUpe sUkto che temAM divya auSadhi somanI stuti | racanA kema na karI hoya ? A badhuM bhale jema jevAmAM Ave che, te uparathI lagabhaga lupta thayelA | haze tema, paraMtu hAlamAM je A kAzyapasahitA bIja hajAro maMtromAM paNa lagabhaga e ja prakAre maLI rahe che, te vedamAM pAchaLathI pravezelA mUla bIjI auSadhI AdinuM varNana saMbhave che. 4pa | mahAsa-AyurvedanuM ja eka saMkSipta svarUpa che, RSi a yurveda vidyAnA paNa AcArya hovAthI | ema kharekhara nizcaya thAya che. ane temanI paraMparAmAM paNa te Ayurveda vidyAnuM | e rIte A kAzyapa saMhitAnA sahitAka anusaraNa cAlu rahyuM hatuM, evo ullekha kAzyapa-1 tathA adhyAyanA lekha uparathI= ane A granthamAM saMhitAmAM che, tema ja kazyapanI mahAkRtirUpa kAzyapa | = jemake A kAzyapasaMhitAnA "lazunaka5'saMhAne vRddhajIvake pAchaLathI TUMkAvI hatI evo | nA trIjo zloka A pramANe cheH "dutAgiNotrapaNa ullekha maLato hovAthI e ja viluma thayelAM mAsInaM gaMgAdvAre prajApatim / papraccha sthaviraH kAle eka hajAra sUkto AkhI mULa kAzya pasaMhitArUpa pragAnAM hita khyA prajApati kazyapa amihotra hatAM ema paNa kharekhara hoI zake, ema kema | hemIne gaMgAdvAra para beThA hatA. te samaye sthavirana saMbhave ? vRddhajIveke prajAnA hitanI IcchAthI Ama AyurvedanA viSayanuM pratipAdana karato e bhAga kazyape pAchaLathI RgavedamAM khilarUpe dAkhala karyo pUchayuM hatuM.' heya pachI kAlakrame vizruta thaI khalita thayo. vaLI A kAzyapa saMhitAnA "jvaracikitsA heya ane pAchaLathI vilopane pAmyo hoya. ema | nAmanA adhyAyamAM A zloka maLe che: "prApti paNa saMbhave che. AgaLa kaheva ze te kAzyapa saMhitAnA samAsInamRSibhiH punnykrmbhiH| papraccha vinayAd nAmathI maLatI bIjI saMhitAmAM kahevAyuM che ke, vidvAna vaya vRddhanIva: ||-prajApati kazyapa puNya'Rgved yopavedAGgaM kAzyapaM racitaM puraa| lakSagranthaM karma karanArA RSionI sAthe jyAre birAjyA mahartina., ameya mana hIyatAma -R vedanA upaveda- hatA, tyAre vidvAna vRddhajIvake temane vinayathI Ama rUpa hoi ne te vedanA ja a garUpa je a yuda- | pUchyuM hatuM.' zAstra pUrve kazyape raceluM che, te eka lAkha zleka temaja A kAzyapa saMhitAnA bhojanakalpamAM pramANanA eka grantharUpa haI mahAtejasvI tathA ! A leka cheH "mArImAsInamUrSi purALaM dutAziamApa che; e a yurvedazAstra tame mane Ape," | horTa anAryasucamA tapomAvAranardha mahAnta pau ema RvedanA upavedarU5 eka lAkha zlekanA | ziSya: varoDanutram'-marIcinA putra prAcIna pranyarUpa je kAzyapadana-AyurvedazAstra kahevAya che, | maharSi kazyapa ami tathA sUrya jevA tejasvI te ja hamaNuM vilupta thayela hoi ne kAzyapa saMhitA- | hatA ane dama, tapa, Idriyanigraha tathA sadAcAranA rUpa eka hajAra sUktane lakSyarUpe zuM nathI karatuM? | eka bhaMDArarUpa hatA; temaNe amihetra hemI lIdhuM vaLI khilarUpe (guTaka) rahelAM pote joyelAM | hatuM, tyAre temanA sthavira ziSya chavake temane eka hajAra sUktonI temaja bIjAe joyelAM , Ama anukULa prazna karyo hato.'
Page #85
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA vacce vacce AvelAM judAM judAM pado uparathI paNa cImU-maharSi kazyapane" ema paNa ghaNuM vAra Ama spaSTa thAya che ke A saMhitAnA AcArya kazyapa ! nirdeza karAya che, te paNa A kAzyapasaMhitAnA che; te amahotrI hatA; vedanA tathA vedonAM aMgonA | AcArya kazyapa che, e vastune vadhu pramANamAM pAradraSTA hatA; prajApatinA sthAne birAjatA hatA; sAbita kare che. A kAzyapa saMhitAnA khilagaMgAdvAra upara nivAsa karatA hatA ane mArIci- sthAnanA bIjA adhyAyamAM kaI kaI sthaLe A nA putra maharSi kazyapa nAme prasiddha hatA; ane | maharSi kazyapane paNa 'vRddhakazyapa' tarIke - te uparathI carakasaMhitAnA mULa AyAya Atreya ulekha kare che; temAM A abhiprAya rahe. jema 'punarvasu' evA bIjA nAmarUpa zabdathI che ke maharSi kazyapa jJAnavRddha ane vayovRddha paNa oLakhAya che, tema A kAsvapasaMhitAnA AcArya hatA. jo ke A kAzyapa saMhitAnA khisthAnanA kazyapa "mArIca' zabdathI eTale ke marIcanA putra | 13 mA adhyAyamAM khila bhAganI eka Ti5NImAM tarIke oLakhAya che. zUdvArathIyAthI saMhitAyAm -vRddhakAzyapanI A kaumArabhUtya-bAlacikitsA-nA zAstrarUpa A| saMhitAmAM' evuM lakhANa maLe che, paNa te kAzyapa saMhitAnA lekha uparathI paNa mArIca kazyapa ghaNuMkharuM prakSita lAge che. athavA carakasaMhitAnA tathA vRddhakA2 5 e nAme be bhinnabhinna AcAryo ! pAchalA bhAgamAM kRSNAtreya, AdinA matane jema jaNAya che; kAraNa ke mArIca kAzyapanA upadezarUpa ullekha karyo che, tema A kAzyapa saMhitAmAM paNa A kAzyapa saMhitAmAM vamanane lagatA tathA vire vRddhajIvake banAvela khilabhAgamAM bIjA AcAryonA canane lagatA prakaraNamAM bIja AcAryonA matanI | mA jema batAvyA che, tema vRddhakAzyapanA matanA paraMparA batAvavAmAM AvI che, temAM vRddhakAzyapane svIkArano paNa ullekha karyo haI "vRddharUpIyA' mata prathama darzAvIne pachI "matha thayarogavata -have | vRddhakAzyapanI (bIja) saMhitAnuM lakhANa ApavAne kazyapa belA" ema pAtAnA siddhAMtarUpe kazyapano paNa IrAde saMbhave che. mata batAvavAmAM AvyuM che; te uparathI spaSTapaNe ! ' mahAbhAratamAM "takSakadaMza upAkhyAnamAM mArIca' zabdathI vyavahAra karAtA kazyapa ja | zApa pAmelA rAjA parIkSitane karaDavA mATe takSaka A kAzyapa saMhitAne upadeza karanArA che ane nAga jaI rahyo che, tyAre te rAjAnA sarpadaMzane vRddhakAzyapa te koI bIjA ja AcAryuM che ema | pratIkAra karavA maharSi kAzyapa paNa rAjA pAse spaSTa jaNAya che. vaLI A kAzyapasa hitAnA | jaI rahyA hatA, tethI rastAmAM takSakane tathA dareka adhyAyamAM 'ti ha ha tathA:-kazyape ema | maharSi kAzyapane samAgama thAya che ane te kahyuM che,' evo nirdeza karyo che. tema ja "mauM | bannene je saMvAda thayo che, te jovAmAM Ave vaLI A kazyapa saMhitAnA saMhitAka9pamAM * A takSakadazanuM upAkhyAna mahAbhAratanA A loka maLe che: "pitAmaniyoAgha davA 2 | AstIkaparvanA 46 mA adhyAyamAM che; tyAM A zAnavakuNA tapasA nirmita tannakRSaya: pratikrio /- | zloka maLe cheH "rAH samIuM trArSi: TRvavo tuMpitAmaha-brahmAnI AjJA thaI te pachI kazyapa | Raa chAkhyAM te tvaritaH sacaH vamavara'RSie jJAnada chathI joIne tapanA sAmarthyathI brahmaSi kAzyapa rAjA parIkSitanI pAse javA Ayuvedata tra racyuM hatuM ane RSioe te taMtrano icchatA hatA, tyAre takSaka nAgane bheTo thatAM te nAge svIkAra karyo hato." temane pUchayuM hatuM ke, tame atyAre kayAM jAo vaLI A saMhitAmAM khilasthAnamAM A ke | cho? tenA uttaramAM te mahaSie temane kahyuM hatuM maLe che: "maharSiya vRddha vekArUpa '-vRddha | ke, parIkSita rAjAne sarpadaMza thavAne che, tethI maharSi kazyapa vedanA tathA vedanAM aMgenA pAra- | temanI e sarpadaMzanI pIDA dUra karavA huM utAvaLe gAmI vidvAna hatA." tyAM jAuM chuM."
Page #86
--------------------------------------------------------------------------
________________ upodaghAta che; e maharSi kAzyapane "mArIca' vizeSaNa ApyuM | zAtravAnAm (8-4-67) e sUtramAM paNa kAzyapane nathI, tethI viSa haranArI vidyAmAM kuzaLa te | mata darzAvIne prAcIna vayAkaraNomAM paNa kazyapane maharSi kadAca kazyapanI paraMparAmAM UtarI AvelA | vyAkaraNazAstranA vidvAna tarIke judA ja jaNAvyA che; bhale hoya, paraMtu mArIca kazyapathI te judA ja temaja te ttarIya saMhitAmAM kazyapane zilpAcArya hoya ema jaNAya che. tarIke paNa nirdeza karyo che; (jema ke- pitta sUzvatanI TIkAnA kartA DalaNe pitAnI | ratha yojanAvat ~ithAvat pura vijhAnA thambinavyAkhyAmAM kazyapanA nAme ane mAdhavanidAnanI ! sUrcA marpitA sata sA*, tafdhdhana rAzAnamAMvarthinamAMmadhuvI TIkAmAM vRddhakAzyapanA nAme be zleke he kazyapa ! tamAruM zipa rocanA jevuM ane IdrinA utArelA jovAmAM Ave che. e baMne ko | jevuM puSkaLa che ane tenAM kiraNo athavA prakAza agarataMtrano viSaya jaNAve che, tethI e baMnenA paNa addabhuta che; je tamArA zi9pamAM sAte sUryo kartA kAzyapa tathA vRddhakAzyapa agadatatranA AcArya | ekI sAthe samAI gayA che, te tamArA ri5mAM A tarIke judA hoya ema bhAse che. rAjA-somanuM adhizrayaNa athavA pAcana tame kare.) vyAkaraNa sUtrakAra pANinie "kRSimRddhiH toranA pustakAlayamAM umAmahezvaranA praznarApara (1-2-26) e sUtramAM kAzyapano mata | uttararUpe racAyelI bIjI eka kAzyapa saMhitA' darzAvyo che temaja "nottarato maryAzyapa- | maLe che, te saMhitAmAM cikitsAnA viSayo Ave che; - samatanI TIkAnA kartA lakhe pitAnI ane kadamAM te nAnI che. e saMhitAnA pUrvArdha TIkAmAM prathama AvI zaMkA sAme zaMkA karI che. | bhAganI kopI karelA bhAga vaidya zrI jAdavajIbhAInI "nanuM pena muninA sirAriSa ami prasiddhi pAsethI meM meLavyo hato. e pUrvArdha bhAgamAM aneka tathA ca tada vanaM-na zirAsnAyusaMdhyasthimarmavapi katha prakAranA vAtarogo, javara, grahaNI, atIsAra ane cana / daMzasyotkartanaM kAya dAho vA bhiSajA'gninA / / * A sahitAne AraMbhagraMtha A pramANe niSasaMgraha-se adhyAya 1) kazyapamunie | cheH "AisAiva vacce pArvatIparamezvarI 1 anyonyanibaMdhasaMgraha nAmanA graMthamAM sUtrasthAnanA pahelA | sukhalIlAyAmakAntasukhagoSThiSu // pArvatI patimAlokya adhyAyamAM mANasanI zirA AdimAM amika kRtAJjalirabhASata / / kiM pApaM kiMvidhA rogAH kiMvidha karavAne pratiSedha karyo che, te saMbaMdhe temanuM A| narakaM va6 3vAra-nAnA vAvavAnAnta-vevyovacana paNa maLe che ke, mANasanI zirAo, snAyu. | vevAku vAvatha racita purA kSAtha maphate ame o, sAMdhAo, hADakAM ane marma bhAgo para kaI ! TIvatAM mana | vADhiA-kailAsanA suMdara zikhara upara paNa prakAre dazane kApavAnI zastrakriyA athavA pArvatI ane paramezvara paraspara sukhakAraka lIlAmAM amithI dAha ke DAma devArUpI agnikarma vaidya karavuM che ane ekAMtamAM sukhakAraka vAtacIta karavAmAM mama: na joIe." hatAM; te vakhate potAnA pati-zaMkaranI sAme joI $ mAdhavanidAnanI madhukoSI TIkAmAM Ama be hAtha joDI pArvatIjIe Ama kahyuM hatuM ? lakhe cheH kRSaya-saMyojauM dvividha tRtIya! "pApa karyuM kahevAya ? rogo keTalA prakAranA che ane mijhamukhyate vAra: sthAva tatra viSe traH | naraka kevA prakAranuM che ? te tame kaho." ema pArvatI mRtam II-vRddha kAzyapa jaNAve che ke, sogajanya | jIe kahyuM tyAre zaMkare aneka prakAranAM pApanuM viSa be prakAranAM heya che ane trIjuM mizraviSa' prathama varNana karyuM hatuM ane pachI Ama kahyuM kahevAya che; temAMnuM je "gara' nAme saMyogajanya hatuM: "RgavedanA upavedarU5 tathA rogarUpa je Ayuheya che, te viSa hetuM nathI; paraMtu je kRtrima dazAstra pUrve kazyape racyuM che, te eka lAkha saMgajanya viSa hoya che, te viSayukta hera | zlekanA pramANurUpa graMtharUpe che, mahAtejasvI ane jherI hoya che. amApa che, te tame mane Ape.'
Page #87
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA arza saroge, teonAM nidAne, emane maTADanAra | bAla cakitsAnA viSaya tarIke jovAmAM Ave che. auSadharUpa upAya ane nidAnarUpa pApone nAzI vRddhajIvakanA taMtramAM je lakhANa che tenI sAthe karanAra anA, zivanA tathA viSNunA ArAdhananI | amuka aMze paNa kaI amuka viSayamAM, vidhio paNa saMkSepamAM batAvela che; vaLI te saMhitA- canAmAM ke auSadhacikitsAnA viSayamAM maLatApaNuM nA pUrvArdhanA aMtabhAgamAM "vADhayonAtha' phulyuzanmu- paNa nathI. e uparathI jaNAya che ke, e kAzyapabAla rAganI zarUAta karyA pachI "sakaM mUrti jaze ke saMhitA tAMtrika prakriyAne anusaranArI hoI ne zreNI dve pAdabAhukam / piTakam darduraM kaNDU timiraM kRmi- judI ja che, kevaLa e nAmanI ja kA5saMhitA saMkulam / pUyaM rakta sravati ca vedanaM zuSkamaGgajam / vidAI che. e saMhitAnA upadeSTA AcArya je kAzyapa roSamatyantavA vicchikkAmAM 4te guNaverA nAme kahevAya che, paNa e kAzyapa koI judA ja vaijJaei samudramavama tata paittanAdInAzAthe rAnnAhyaE | jaNAya che. tathA / mAsa mAsatrayaM nityaM bAlamaittavinAzakam / azva- vaLI madrAsamAM chapAyelaH kAzyapa saMhitA vRitaM seved vividhRtaM tathA / vIvIkRta-| nAme eka judo graMtha paNa maLe che; temAM vidhyAta nA vi7i hetu-bALakane A khAya | agadataMtrane viSaya che, tethI e graMtha paNa vibhinna che. agamAM, mAthAmAM, baMne bagalamAM, baMne kulAo | temAM gAsI vidyA, viSane haranArA auSadha prayogo, para, baMne pagamAM, baMne bAhuo para, phelA, dAdara | mAMtrika prayoga, viSadhRta jAtio, tenA aneka ane ceLa Ave; aMdhakAra jaNAya, kIDAo paDe; | bhedo tathA amuka deza AdinA prakAro varNavyA parU ane lehI saMve, vedanA thAya, aMganA avaya sukAI jAya, vizeSa dAha thAya, zoSa ke - A kAzyapa saMhitAno AraMbha A rIte che? kSaya thAya ane bALaka kaphathI atyaMta cIkAzavALa | 'kAzyapa taM mahAtmAnamAdityasamatejasam abhivaadyaabhibanI jAya; e badhAye guNo ke vikAro pittanA saMkhya gautamaH rthikRchata -sUrya samAna tejavI rUpe utpanna thayA hoya che, tathA pittanI nADI te mahAtmA kAzyapanI sAme jaI temane vaMdana athavA saMbaMdhano nAza karavA mATe eka mahino karyA pachI gautama Ama pUchyuM hatuM : "nautama ke traNa mahinA sudhI rAsnAdi lehano nitya uvAca-tvaM hi vedavidAM zreSo jJAnAnAM paramo nidhiH| upayoga kare; kema ke e lehayoga bALakanA prajJA terA namavo mutamathakuttamaHl-tame vedavattAmAM pitta saMbaMdhI rogone vinAza karanAra che, athavA kharekhara eka che, samasta jJAnanA parama zreSTha bhaMDAra azvagaMdhAdi dhRtanuM, viDaMgAda dhRtanuM athavA prakhyAta che ane prajAtinA tame putra che ane bhUtabAkucI dhRtanuM te bALakane sevana karAvavuM; kema ke, bhaviSyane jANanArAomAM uttama che;' ema AraMbha te vRta bALakanI pizkilatA-(kaphanI) cIkAzane karyA pachI te sahita nI samApti A pramANe karI - maTADe che.' ema jaNAvIne "ti pArvatIparamezvarasaMvAke | cheH "mamitte chAta varaM maMtrI yaMtrajArAmArata | pUrvakaashypsNhitaayaaN pUrvArdha samAptam ta pAvatAnA vad dakSiNAM dadyAt pUrvavat phalamApnuyAt / evaM tathA zaMkaranA saMvAdarUpa kAzyapasaMhitAmAM pravAuM | prA2 : stha siddhirmavet pram -maMtranuM samApta" ema te saMhitAnA pUrvArdhanI samAmi | anuSThAna karanAre ema a bhaSeka karyA pachI maMtra karI che.' dhAraNa kare ane pahelAMnI jema dakSa devI, jethI AvA svarUpavALI te kAzyapa saMhitAne lekha | te maMtrAnuSThAna karanAro pahelAM kahyA pramANe phaLa prauDha tema ja saMskArI paNa nahIM hovAthI e | meLave che; ema je mANasa maMtrAnuSThAna kare che, kAzyapa saMhitA ghaNI prAcIna kahI zakAya nahi. tene avazya siddhi prApta thAya che.' iti zrI vaLI te kApasaMhitAmAM bAlabhaiSajya athavA kazyapa AcAye racelA "gaDapaMcAkSarI' nAmanA bAlacikitsAnuM pradhAnapaNe varNana paNa karyuM | ka5mAM abhiSeka tathA maMtradhAraNAnI vidhi' nathI: phakta chevaTe upara darzAvelA ke ja e ] nAmane adhyAya 13 mo saMpUrNa.'
Page #88
--------------------------------------------------------------------------
________________ upodaghAta che. e kAzyapa saMhitAne lekha, DahananI tathA | je saMhitA te "kAzyapa saMhitA' evuM karmadhAya. madhukoza TIkAmAM utArelA agadataMtranA viSayavALA | samAsane sUcavatuM A saMhitAnuM je nAma rAkhaje be zle ke che, tene bilakula maLato nathI; | vAmAM AvyuM che, te kharekhara yogya ja che. vaLI te madrAsanI kAzyapa saMhitAmAM e be leke (zrI vAgabhaTakRta) aSTAMgahRdayamAM AvatA paNa nathI; tethI e kAzyapa saMhitAno lekha | "balAmayapratiSedha' nAmanA adhyAyamAM vRddhAzyapanA koI agadataMtranA AcArya judA ja arvAcIna | nAme temaja "kazyapa'nA nAme be auSadhogone kAzyapane che athavA prAcIna agadAcArya kAzyapanA | ulekha karelo jovAmAM Ave che; ema tyAM saMpradAyavALA keInA upadezane anusaranAra kaIka | vRddhakazyapa tathA kazyapane+ jude jude niza bIjA ja AcAryane che, evuM anumAna thAya che. | karyo che, te uparathI ane A kazyapanI saMhitAmAM A ( ati prAcIna) kAzyapa saMhitAnI chAyAne | vRddhakazyape kahelA viSayane saMvAda athavA maLatAleza mAtra aMza e madrAsanI komArabhatyaprasthAna saMbaMdhI kAzyapa saMhitAmAM nathI. * aSTAMgahRdayanA bAlAmayapratiSedha adhyAyamAM ema kazyapa tathA kAzyapa e be zabdo eka- | vRddhakAzyape batAveluM A samaMgAdi-vRta Ama lakhyuM bIjAthI judA jovAmAM Ave che, te kAraNe temaja cha: samaGgAdha takIlodhrakuTannaTabalAhvayaH / mhaashaakssudrshaaupara darzAvala e kAzyapa bhale prAcIna tarIke muvirATAmaH || #lifsatoye sAtiH jovAmAM AvyA che, to paNa tenA viSayomAM sAdhita vRtam kSIramagyu ti baMntomaloDhavAno visaMvAda na levAthI kAzyapa saMhitA e nAme upara | vividhAnAmAnetandra pRddhAthavanirmitam II-sama gAdarzAvelA je prathe maLI Ave che, te arvAcIna majITha athavA risAmaNuM dhAvaDI, ledhara, nAgaramotha, judA ja graMthe che, tethI ane te te kazyapane balA ane atibalA nAmanI banne khapATa, mahAsahA, mArIca" tarIkenuM vizeSaNa paNa jAtuM nathI, | sudrasahA, maga, nAnAM kAcAM bIlAM ane kapAsiyA-e e kAraNe komArabhUtya-bAlacikitsAnA AcArya | agiyAra auSadhadravyone samAna bhAge laI adhamArIca kazyapa' nAme judA ja prAcIna AcArya kacarAM karI tene tenAthI AThagaNuM pANImAM che. ane temaNe ja prathama racelI A navI | kavAtha kare; pachI te kavAtha eka caturthI za bAkI maLI AvelI prAcIna kAzyapa saMhitA, bIjI | rahe tyAre temAM tenAthI eka caturthAza gAyanuM kAzyapa saMhitAothI judI ja che, ema nakkI thAya | ghI tenA jeTalA dUdha ane dahIMnA pANI sAthe che. A navI maLelI kAzyapa saMhitAne upadeza te | mizra karI te pakavavuM; pravAhI baLI jatAM pakava thayeluM mArIca kazyape ja karela che, topaNa te kazyapanI A| e ghI nAnA bALakane pAyuM hoya to te bALakane saMhitA che, ema temaNe racela che e jaNAvanAra | dAMta AvavAthI thatA badhA rogone nAza kare che. pratyaya (aLu ) sAthe prayoga karela (yurena proja. | + vaLI aSTAMgahRdayanA uttarataMtranA 37 mAM sthapa-kazyapaRSie kahelI saMhitA vApI | adhyAyamAM 27-28 lekamAM kAzyape nirmANa karela kahevAya che. evA artha yukta) "ratharI' zabda "dazAMga agada ' nAmanuM sarva kITanAzana oSadha sAthe "saMhitA' zabdane samAnAdhikaraNa-karmadhAraya | Ama kahyuM che: "vavA zizu vijJAna zaidha samAsa thayA pachI (eTale ke "yavI vAsI | gadhvI . vADhA viSA vyoSa vinitimAM caMhitA-evA vigrahapUrvakane karmadhAraya samAsa karyA | rA#imAhuM vIvA sadavi gata II vaja, hiMga, pachI "rmadhAraye pUrva kuMvat'-karmadhAraya samAsamAM | vAvADaMga, siMdhava, gajapIpara, kALIpATa, ativiSa, pUrvanA ailiMga zabdane) puMvabhAva thatAM eTale | vyoSa-suMTha, marI ane pIpara-e dasa auSadhone ke pUrvamAM puliMga "jIrAva' zabda mukAtAM vAsthavI | cUrNarUpe ekatra karI banAvela dazAMga agada nAmanuM saMhitA-kazyapaRSie racelI saMhitA evo artha | auSadha pIne mANasa badhAye kIDAonA jherane. svIkArIne "yathA saMhitA'-kazyapa muniviracita | maTADI zake che.
Page #89
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA paNuM kyAMye nathI, topaNa kazyapanA nAme batAvela | ulekha karyo nathI, te uparathI e graMthanI racanA bALakonA cahene dUra karanAra dazAMgadhUpa A kAzyapa | kazyapa, kAzyapa, sukRta ane bheDa vagerenI pachI ane saMhitAnA kalpasthAnamAM kaMIka vastunA viSayamAM | vAgabhaTanI pahelAM thayelI hovI joIe, evuM amuka pAThabheda karIne batAvele meLavAya che | anumAna karI zakAya che. e graMthanA coda adhyAya vaLI bALakonI yakSapIDA ane rAkSasapIDA vagerene kaumArabhraya-bAlacikitsArUpa che, temAM kAzyapanA maTADanAra abhayata' A kAzyapasaMhitAmAM je | nAme tathA jIvakanA nAme temanA ! batAvyuM che, tene ja vAgabhaTe paNa aSTAMgahRdayanA bhAvadarzaka anuvAda karI keTalAka yogo tathA uttarataMtranA pahelA adhyAyamAM Ama batAveluM | auSadho paNa batAvelAM maLe che. kaumArabhatya-bAlajevAmAM Ave che: "trAlItiDhArtha vavAtArava8- cikitsAnA prakaraNamAM A graMthanI aMdara chavakanI aizva. saH sAdhita rIte vAdhAskRtakRtamaI | sAthe kAzyapane batAvelA che, tethI e ja kAzyapa AyuSya pUraNomaeN mUtonmAnanam -brahmA, sara- | A saMhitAnA AcArya heya ema kahevuM sava, vaja, upalasarI, kaTha ane pIpara-eTalAM che. (kathAH va AthaH ema) arthamAM maLyuM auSadhadravyone kalka karI tenAthI cAragaNuM ghI, 1 pratyaya lagASAthI athavA (yavatha zotrAlya ratha: te kaccha sahita ghIthI cAragaNuM pANImAM pakavavuM. ema) gotrArthe ma pratyaya lagADAya toye "yathA'pravAhI baLI jatAM pakava thayeluM te ghI je pIdhuM | ne "rA' zabdathI vyavahAra karI zakAya che, heya to vANI, medhA-buddhi tathA smaraNazaktine e kAraNe thA" padanA sthAne "rayA" e pada kare che, AyuSane vadhAre che, pApano tathA rAkSasa- upalaka AvI paDayuM hoya ema paNa saMbhave che; ne nAza kare che ane bhUtanA vaLagADathI thayelA | te saMbaMdhe Ama jovAmAM Ave che : unmAdane paNa maTADe che; vaLI jeTalI vastuo | mana gujArena vAchAnAM rApacemikA rAkSasano nAza karanAra che, te vagere badhIye A | purva mavati tenI kArathi va Athar. kAzyapa saMhitAmAM kahI che. te ja bIjA sthaLe huM tene joito vANu kSivmeva murA kazyapanA nAme kahelI maLe che, te uparathI kazyape zirorogeSu zamanaM vamanaM caiva zAmyati // racelI A kAzyapa saMhitA ja prAcIna kAzyapa saMhitA kRmirgudagato yasya guTikAyAH pralepayet / che, e nizcaya karAya che. tenAsya saukhyaM bhavati kAzyapasya vaco yathA / beTAMga (madhya eziyA) pradezanA eka bhUgarbha- zarkarAkSaudrasaMyuktAM paayyiitcikitskH| mAMthI bahAra kADhelo ane "bAbara menyukripTa"] sukhI bhavati tAM pItvA kAzyapastha vaco ythaa| nAmathI prasiddha "nAvanItaka" nAmane eka prAcIna | vaghe uttama tAra thayelA Asava sAthe bALakone vaidyaka graMtha che. (A graMtha yurepamAM tathA | (dUdha vagere ) kaMI paNa apAvavuM joIe, jethI lAheramAM chapAyo che) jenI bhAjapatramAM lakhelI | e bALakane sukha thAya che; evuM kAzyapanuM vacana prAcIna lipi mAtranuM paNa anusaMdhAna karavAthI te che; tethI e bALakanA kAThAmAM rahele vAyu tarata ja trIjI ke cothI zatAbdImAM e pustaka lakhAyeluM | chUTI jAya che; vaLI bALakane mastakanA rogomAM hevuM joIe, ema vivecaka nidAne kahe che. | zamana auSadha tathA vamanakAraka auSadha ApavuM graMthanI racanA te enAthI paNa ghaNI prAcIna hoya | joIe; vaLI guTikAne pralepa lagADa; e ema jaNAya che. e graMthamAM Atreya, kSArapANi, lepathI tenI gudAmAM prApta thayelA kRmi zAMta jAtukarNa, parAzara, bheDa, hArIta, suzruta, kAzyapa tathA | thAya-kharI paDe che; ane te prayogathI te bALakane chavaka AdinAM nAmo paNa jovA maLe che; tema ja ! sukha thAya che, evuM kAzyapanuM vacana che. vaLI e prAcIna AcAryonI saMhitAmAM kahelA yoge tathA | vighe te bALakane sAkara tathA madha sAthe e gALI oSadhano paNa te graMthamAM saMgraha karela che; paraMtu | pivarAvavI; kema ke te goLI pIne e bALaka sukhI aSTAMgahadayamAM kahela eka paNa yogane temAM | thAya che; evuM kAzyapanuM vacana che." ema koIka
Page #90
--------------------------------------------------------------------------
________________ upekSAta auSadha tathA goLIne laIne kAzyapanA vacanane ! suzrutanI TIkA() nibaMdhasaMgrahamAM ane aSTAMgachevaTe TAMkIne amuka keIka auSadhaganuM tyAM hRdayanI TIkAmAM temaja carakanI cakrapANikata TIkAmAM pratipAdana karavAmAM AvyuM che. e banAvanItaka graMtha- paNa kazyapanA nAmathI betraNa glaeNka bIjA paNa maLe mAM ahIM upara darzAvelA kenI pahelAMnA leke che, paraMtu A kAzyapasaMhitA lagabhaga ghaNu bhAgomAM vilupta thayA che, e kAraNe te guTikA ane auSadha tUTI gayelI che. tethI A kAzyapasaMhitAmAM e kevA svarUpanuM che, e jANI zakAtuM nathI, paraMtu leke maLatA nahi hoya, paraMtu e ke tUTI kAzyapa saMhitAmAM tyAM tyAM (khilasthAna-17-18 ) gayelA bhAgamAMthI lupta thayA hoya ema paNa saMbhave che. tevI goLIo tathA auSadhanI racanA ane teone ("muhUrtacintAmaNi' granthanA saMskAraupayoga karelo jovAmAM Ave che; teomAMnA prakaraNamAM-prathama lekanI vyAkhyA-) pIyUSadhArAmAM amuka kerI auSadha Adine grahaNa karI potAnA | garbhAdhAna-prakaraNa viSe Ama lakhyuM cheH "karUM 2 anubhavathI siddha thayelA vizeSa anupAna sAthe te pasaMhitAyAM varSadarAmadhupa-kazyapaApavAnuM ahIM batAvela hoya ema jaNAya che. saMhitAmAM kahevAyuM che ke harakeI strIne bAra vaLI prAcIna rAvaNIya bAlataMtramAM kAzyapanA | varSanI uMmara thaI gayA pachI" ema zarUAta karI tathA vRddhakAzyapanA nAmano ullekha karelo che; evuM jaNAve che keH "manta:puSpa mavava panotuvara - kAzyapa paNa A kaumArataMtra-kAzyapa saMhitAmAM divat / atastu tatra kurvIta tatsaMgaM buddhimAnnaraH / / AcArya tarIke darzAvela vRddhakAzyapa sahita je harakoI strIne bAra varSanI uMmara vItyA pachI kAzyapa dekhAya che, te ja e kaumArabhUtya-bAla- | phaNasa ane uMbarAnA jhADanI peThe aMdaranA bhAgacikitsAnA AcArya kazyapa heya ema jaNAya che. | mAM puSpa eTale radarzana avazya thAya ja che, e kAraNe buddhimAna puruSe e bAra varSa varasamuccaya' nAmano eka prAcIna granya che, ( () sukRtanI TIkA, nibaMdhasaMgrahamAM kAzyape je grantha prAcIna RSionAM mULa vacananA eka kahele A leka gayadAse Ama jaNAvyo cheH saMgraharUpa che; jenuM eka tADapatra para lakhAyela pustaka, pusta, 'arajaskAM yadA nArI zleSmaretA vrajedaRtau // anylipinA anumAna uparathI sAta ke AThaso varSanI sa%AM mItitte mitratA -je strIne pahelAMnuM heya ema jaNAya che ane bIjuM pustaka ' barAbara rajodarzana thayuM na heya tenI pAse Rtu44 nepAlI (A. D. 924) varSamAM lakhAyuM che kALe je kaphapradhAna vIryavALo puruSa, maithunakALe ane te mArI pAse che. e pustakanA lakhANane | gamana kare, tyAre te strInA garbhAzayamAM kuMbila samaya paNa prAcIna che; paraMtu tenI racanAne samaya nAmane napusaMka utpanna thAya che. te tethI paNa ghaNo prAcIna hovo joIe; e : hemAddhinI aSTAMga TIkAmAM ane cakrapANinI prAcIna granthamAM lagabhaga ghaNuM ke kazyapanA | carakanI TIkAmAM kazyapa Ama jaNAve cheH "mULyo varSati nAmathI utArelA che ane te zlokone A | | parjanyo gaGgAyA dakSiNe jalam / tena prAvRSavarSAkhyau RtU kAzyapa saMhitAmAM paNa pUre saMvAda che, te teSAM prakalpitau / gaGgAyA uttare kUle himavaddhimasaMkule / saMvAda AgaLa kahevAmAM Avaze; e saMvAda ! mUyaH rItamatatteSAM jemantarizazirAkRtva -gaMgAnA dakSiNa kinAre varasAda jyAre puSkaLa varase che, te uparathI te granthamAM grahaNa karelA kAzyapa paNa A uparathI te tarapha vasatA lokonI pravRSa tathA varSAkAzyapasaMhitAnA AcArya kazyapa ja che ane te ! Rtu prApta thayelI kapAyelI che. paraMtu jyAre gaMgAnA graMthamAM utArelA leke paNa A kAzyapasaMhitA- uttara kinArA para himAlayanA himathI vyApta pradeza mAMthI ja khAsa karI utarI AvelA che, evuM | upara khUba TADha paDe che, tyAre te pradezanA lekenI nakkI thAya che. hemaMta ane zizira Rtu gaNAya che. kA. 4
Page #91
--------------------------------------------------------------------------
________________ 50 kAzyapasaMhitA pachInI uMmaravALI strIne " saMtatinI IcchAthI komArabhatya-bAlacikitsAnA prakaraNamAM kAzyapanA saMga karavo " evo leka tyAM utArelo dekhAya che, auSadhanI peThe chavakanAM paNa auSadhane UlaTInA e zloka jyotiSanA viSayavALA granthamAM utAre rogamAM tathA urodhAta rogamAM nAmagrahaNa sAthe jovAmAM Ave che. e uparathI jyotiSane lagatA ulekha+ maLe che. te uparathI ane bAlabhaiSajyanA viSayavALI bIjI kAzyapasaMhitA paNa hevAne viSayane saMbaMdha hovAnA kAraNe tema ja kAzyapanuM saMbhava che. vaLI A kAzyapasaMhitAmAM "jAtisUtrIya' sAhacarya hovAthI paNa A ja vRddhajIvakane te jaNAve nAmanA adhyAyamAM garbhAdhAna Adi viSayanA saMbaMdha che, ema jaNAya che. e vRddhajIvakanA taMtrarU5 A vALA granthanI zarUAta karelI jovAmAM Ave che. kAzyapasaMhitAmAM chadiroga-UlaTIne lagatuM prakara e viSayanA aMzamAMthI bAkI rahelo amuka aMza khaMDita hovAthI te roganuM auSadha meLavI zakAtuM tUTI gayo hovAthI tathA A zlokamAM A nathI; paraMtu urodhAta roganA prakaraNamAM te saMbaMdhI racanA maLatI hovAne lIdhe ane garbhAdhAnano viSaya auSadhane batAvatA lekenI vacce paNa guTakapaNuM paNa AmAM pratipAdana karela hovAthI A kAzyapa- che, to paNa te roganA auSadhane lagato bhAga je kaMI saMhitAmAM A leka paNa kadAca hoya ane te bAkI rahela che, temAM pIparanI sAthe upayoga hamaNAM tenA tUTI gayelA bhAgamAMthI lupta thayo heya, karAtA aMdara bIjA (gupta) rahelA koI eka ema paNa saMbhave che; ane jo ema hoya to e auSadha prayoga jANu zakAya che ane te prayoga pIyuSadhArA vyAkhyAmAM je kAzyapa saMhitA batAvI tenA saMvAdanuM anumAna karAve che. suzrutanA uttarate A ja kAzyapa saMhitA hevI yogya che. taMtramAM "e ja vistarato TraNA: mAravA detavaHjIva saMbaMdhI vicAra bALakonI pIDAnAM kAraNo je vistArathI jayAM prathama darzAvela "saMhitAka5" nAmanA adhyAya che," ema kahI sAmAnyapaNe batAvela kaumArabhUtyamAM kahyA pramANe kalpasthAnamAM) kazyape upadezelI | bAlacikitsA viSe "vartava-nava vadha-ghamRtifma:mahAtaMtrarUpa saMhitA, "kanakasthala-kanakhala kSetramAM parvatakanA ziSya, jIvaka tathA baMdhaka vagere AcARcikanA putra vRddhajIvaka nAmanA prasiddha maharSie e' ema kahIne spaSTIkaraNa karatA Dahana AcArye prApta karI hatI. pachI temaNe e mULa kAzyapa- + jema ke mALI savidhvara pAThAM pathasthA madhunAka saMhitAne TUMkAvIne bIjA eka taMtrarUpe prakAzita |nvitAm / zlaiSmikAyAM lihecchAmiti hovAca jiivkH|| karI haze ema jaNAya che dve ghRhatyau rubUktvak zvadaMSTA yAsakastathA / zaGgavera mahAbhArata AdimAM jAmadaganya-parazurAmanA yavA~zcaiva dAvIM vRkSAdanIM tathA / kSIramutkvAthayedebhiH upAkhyAnamAM 'cika' nAmanA maharSine ulekha | viTItasaMyutam 3oteSa vAtavyamati hovA maLe che. * asIriyana' pradezanA pUrvavRttAMtamAM paNa | jIvana |-bhAraMgI, kALIpATa ane kSIrakAkelIgAlava AdinAM nAmo jema maLe che tema ! eTalAMnuM cUrNa karI mANase kapha saMbaMdhI UlaTImAM RcikanuM nAma paNa maLe che, paraMtu bIjAM madha sAthe cATavuM ema jIvake kahyuM che; tema ja kaI pramANe maLatAM nathI, e kAraNe A vRddha- urodhAtanA rogomAM be khaDatI-nAnI moTI bheMchavakane pitA je "cika" kahevAya che, te kayo rIgaNI, eraMDAnI chAla, gokharu, javAso, AduM, Rcika haze, evo nizcaya karI zakAto nathI. java, dAruhaLadara tathA vRkSAdanI-naMdA-eTalAMne purANa, itihAsa Adi prAcIna graMthomAM ane te samAnabhAge laI tenuM cUrNa karI yogya pramANuAtreya, sukRta AdinA prAcIna vaidyaka graMthomAM mAM dUdhanI aMdara nAkhI te dUdha ukALavuM; pachI paNa vRddhajIvaka e nAma athavA "jIvaka" e tene agni parathI ukALI laI temAM madha ane ghI nAma jovAmAM AvatuM nathI, paraMtu "nAvanItaka" meLavIne rogIne ApavuM, ema chavake kahyuM che. nAmanA (TaNa pradezamAMthI) maLI AvelA graMthamAM | (nAvanItaka-adhyAya 14, leka 105).
Page #92
--------------------------------------------------------------------------
________________ upodaghAta thA "chavaka"nA nAmane nirdeza karyo che ane te | 'diphapramukha' nAmanA eka vaidya pAse sAta varSa avakane kaumArabhayanA AcAryonI paMktimAM ullekha | sudhI rahI vaidyavidyA bhaNyo hate. ema te chavaka paNa karyo che, te uparathI e ja "vRddhajIvaka" hevA | vidyAne grahaNa tathA dhAraNa karavA samartha heIne joIe, ema egya lAge che. cakradatta paNa "jIvaka" | vaidyakavidyAmAM nipuNa banyo. tethI tenA vidyAgurunAme "saurezvara 'vRta pitAnA pustakamAM utAryuM che; AcAye tene bhAthuM (eTale ke mArgamAM khAvAnuM) sAthe vaLI bIjA paNa TIkAgraMthamAM kumArone sukhakAraka ApIne potAnA gherathI vidAya karyo. jIvakanA pAchA ane kAsa, zvAsa Adine maTADanAra amuka khAsa | pharatAM mArgamAM ayodhyA zahera AvyuM. tyAM tenA auSadha chavakanA nAme utAro karyo che. jANavAmAM AvyuM ke A zaheramAM eka zeThANuM A "vRddhajIvaka' koNa che? ema vicAra karatAM sAta varSathI mastakanI vedanAthI pIDAyA kare che. te ahanA samayamAM astitva dharAvatA ane kumAra jANu e juvAna vaidya jIvaka te zeThANInA ghera gayo bhacca" e zabdathI jene vizeSaNa apAyuM che evA | ane te zeThANIne ghInuM nasya ApavArUpa auSadha ApIne sAjI karI hatI; te kAraNe e zeThANIe te jIvaka' nAmanA koI prasiddha vaidyane "mahAvaga' nAmanA pAlI bhASAnA graMthamAM tema ja "bauddhajAtaka' juvAna vaidyane khUba satkAra karyo ane puSkaLa dhana, graMthamAM lakhelI tikhatIyana (tibeTanI) upakathAmAM | dAsa, ratho vagere tene ApyAM. pachI te badhuM ItihAsa maLe che. te sthaLe "kumArabhAgya' e vize laIne e chavaka vaidya "rAjagRha" Avyo. pachI pote je kaMI meLavyuM hatuM, te badhuM teNe jaNathI yukta jIvaka' nAmanuM prasiddha vaidya jovAmAM Ave che, te upara vicAravA mATe te bauddha graMthomAM pitAnuM piSaNa karavAnA pratyupakArarUpe rAjakumAra abhayakumArane ApavA mAMDayuM. paraMtu e abhayabatAvela temanA ItihAsane keTaloka bhAga ahIM Apyo che: kumAre tene svIkAra karyo nahi paNa UlaTo tene vadhu satkAra karyo ane rAjamahelanI aMdara ja mahAvaga' nAmanA pAlI graMthanA AThamA tene rahevA mATe eka ghara banAvI ApyuM. te pachI adhyAyamAM A ulekha che: "rAjagRha' (hAlamAM e chavaka vaidya, mAgadha rAjA biMbasArane tIvra paTaNA jillAmAM Avela rAjagiri) nAmanA bhagaMdara roga eka lepa lagADIne maTADyo. tethI e zaheramAM "zAlAvatI' nAmanI kaMI eka vezyAe biMbasAra rAja prasanna thayA ane te rAjAe eka bALakane janma ApIne tarata ja tene supaDAmAM pitAnI pAMcaso strIonAM AbhUSaNe ApIne mUkI dAsI dvArA (pitAnA dharanI) bahAra mUkAvI tene satkAra karyo hato. uparAMta te juvAna jIvaka dIdhe. tevAmAM (nagaracarcA jovA nIkaLelA) rAja vaidyane e biMbasAra rAjAe potAnA aMtaHpuranI kumAra abhayakumAre joyo. eTale tene rAjamahelamAM tathA buddha vagere bhikSuka saMdha-sAdhuonI auSadhalAvI dAsI dvArA ucheravA mAMDyo. te bALakane pelI | cikitsA karavA mATe anumati ApIne te vezyAe tyajI dIdho chatAM te "lIvati'-jIvI rahyo nAvata'-jIvI rahI | jIvakanI upara kRpA karI hatI. te pachI sAta varSe che, evo artha manamAM lAvIne "jIvaka' evA vItyA pachI e rAjagRha zaheramAM kaIka zeThane nAmathI tene bolAvatA. vaLI rAjakumAra abhayakumAre mAthAnI, vedanA UpaDatAM tenI cikitsA karavA, te bALakanuM pAlanapoSaNa karyuM hatuM tethI pAlI dhaNu kALa sudhI te zeDane sUI rahevAnuM jaNAvI, kaI bhASA anusAra ku(ko)mArabha-eTale kaumArabhavya auSadha ApI bebhAna banAvI, chevaTe te zeDanuM kapALa athavA kumArabhata e nAme paNa te prasiddha thayI | cIrI temAMthI be kIDAo bahAra kADhayA hatA ane hatuM. te pachI samaya jatAM moTo thayelo te | pachI te kapALa sIvI laI te zeThane sAje karyo ane jIvaka pitAnI AjIvikA mATe vidyA bhaNavA, tenI pAsethI teNe puSkaLa dhana-satkAra meLavyo. te rAjakumAra abhayakumAranI saMmati meLavyA vinA | pachI e chavaka vaidya rAjA biMbasAranI AjJAthI ja, takSazilA nAmanI nagarImAM gaye. ane tyAM kAzI zaheramAM gayo ane tyAM AMtaraDAnI gAMThanA
Page #93
--------------------------------------------------------------------------
________________ para kAzyapa saMhitA rogathI kaI zeThane putra pIDAte hato tenuM | dekhAI AvatI. I. sa. 450 AsapAsa lakhAyela peTa cIrI (e gAMThane bahAra kADhI nAkhIne) | "buddhaghoSakRta dhammapadanI vyAkhyAmAM paNa jaNAvyuM cikitsA dvArA tene Arogya ApyuM; tethI e zeTha | che ke jIvake pAMcaso bhikSuo sAthe buddha bhagavAnane paNa puSkaLa dhana ApI te chavakane satkAra karyo. | bhejana karAveluM ane buddha bhagavAnanA pagamAM eka te pachI rAjA biMbasAranI AjJAthI e jIvaka vaidya cAMdu thayuM hatuM, tenI paNa cikitsA karI hatI. ujajayinI nagarImAM gaye. tyAre rAjA " prota"| vaLI satIguMbajAtaka, saMkicajAtaka ane yuddhahasapAMDurogathI pIDAto hato tethI chavaka vaidya ghIne jAtaka nAmanA bauddha graMthomAM paNa chavakanA nAmane prayoga karAvI tene pAMDuroga maTADavA taiyArI karI | ulalekha maLe che. paraMtu pradyota rAjAnI icchA ghIne prayoga karavAnI vaLI eka vakhate chavake "aMbapAlI' nAmanA nahi hovAthI chavaka vaidya eka kavAthamAM ghI nAkhI udyAnamAM eka vihAra baMdhAvI bArase bhikSuo te pAIne vamana karAvyuM hatuM, paNa A vAta sAthe buddha bhagavAnane tyAM AmaMtraNa ApI temane rAjA jANaze te krodhe bharAze ema vicArI satkAra karyo hato tema ja rAjagRha' zaheramAM "zrIprathamathI ja taiyAra rAkhelI eka hAthaNa para | guptaparikhA" nAmanI eka khAInI upara eka sUpa besI jIvaka rAjagRha tarapha nAsI chUTyo. A paNa baMdhAvyuM. vaLI e chavake biMbasAra rAjAnA tarapha pradyota rAjA auSadhanA prayogathI vamana | putra ajAtazatrune buddha bhagavAnanuM darzana karavA thatAM nIrogI banyA. tethI khuza thaIne teNe jIvakane preryo hato vagere laukika vArtAo "jAtaka-Adi zibi dezamAM utpanna thayela uttama rokava-mRgacarma | bauddhagraMthamAM maLe che. vaLI javAka saMbaMdha vagere bheTa tarIke mokalAvyAM. te pachI 'AnaMda' | OldenbergnAmaka eka aMgreja vidvAne tathA nAmanA buddha sAdhunI sUcanAthI teNe bImAra paDelA | zrI girIndranAtha nAmanA vidvAne paNa ghaNuM lakhyuM adha bhagavAnane virecana auSadhanA prayoga dvArA che. vaLI chavake potAnA gharanI najIka 'zrIgusasvastha karyA ane te vakhate teNe pradyota rAjAe tathA parikhA" nAmaka sthAna para buddha bhagavAnanA kAzInA rAjAe pitAne je kaMI bheTarUpe ApyuM | vyAkhyAna mATeno eka cetaro paNa baMdhAvyo hatuM te badhuM bhikSu saMdhane ApI dIdhuM. hato ane vRkSo vagere ropAvyAM hatAM, tenA kaMIka tibeTanI upakathAomAM paNa AvI eka kathA aMzo Aje paNa tyAM jovA maLe che, ema maLe che: biMbasAra rAjane eka dAsImAM putra vila" nAmanA vidvA thayo. lokalAjathI DarIne enI mAtAe tene AvAM varNane uparathI jaNAya che ke buddha peTImAM mUkI tyajI dIdhuM hatuM. e ja bALaka | tathA biMbasAra rAjAnA samayamAM AjathI aDhI chavaka' nAme hato, jene rAjakumAra abhayakumAre hajAra varSo pUrve IsavI sana 600mAM e prasiddha pALyo hato, ane te "kumArabhUta (tya) nAme | "chavaka' nAmane vaidya thayo hato. prasiddhi pAmyo. e ja kumArabhUta athavA jIvaka A rIte bauddha graMthamAM varNavela e chavaka AyurvedanI cikitsAvidyA bhaNIne rAjakumAra maga dezano rahevAsI hato; ane biMbasAra rAjanI abhayakumAranI AjJAthI "kapAlabhedana'-khoparI eka vezyA athavA keIeka dAsImAM putrarUpe te ja kapALa vagere cIravAM Adi zalyataMtranuM vijJAna ane juvAna thatAM te "chavaka vaidya' tarIke kahevAye. ( meLavavA "takSazilA nagarImAM gayo. tyAM jaIne ? te chavake bAlyAvasthA pachI "takSazilA nagarImAM teNe zalyataMtramAM parama-uttama vidvAna Atreya | jaIne tyAMnA rahevAsI keI AcArya pAse sAta pAsethI (zalyataMtranuM) zikSaNa meLavyuM temAM te ghaNe | varSa sudhI abhyAsa karI vaidyavidyAnuM jJAna meLavyuM heziyAra thayo. vaLI potAnA guru Atreya karatAM hatuM. AvuM lakhANa "mahAvagna' nAmaka graMthamAM amuka kaI prakAranI cikitsAmAM tenI kuzaLatA paNa maLe che. te uparathI nakkI thAya che ke e
Page #94
--------------------------------------------------------------------------
________________ upAdhyAta pa3 juvaka negavAna buddhano tathA bauddha bhikSuone, tema e chavaka vaidya paNa tevo ja kuzaLa he satkAra karanAra eka vaidya hatAvaLI rAjagRha- | bAlacikitsAne paNa bahu ja sArI rIte jANato nagaramAM ratUpa banAvanAra teNe bauddha mArga svIkA- | hevo joIe paNa te bAlacikitsA jANato hoya rela ema tibeTanI kathA uparathI sAbita thAya che tevo koI ullekha jovAmAM Avato nathI. jyAre che; tema ja e chavaka vaidya be hAtha joDI bhagavAna A kAzyapa saMhitAmAM te mukhyatve bAlacikibuddhane zaraNe Avyo hato ane temane upAsaka sAne ja viSaya che eTale A saMhitAnA AcArya banyo hato, ema "majhamanikAya' nAmanA graMthamAM | vRddhajIvaka bAlacikitsAnA cikitsaka hatA e jaNAvyuM che. sAbita thAya che. paraMtu A "vRddhajIvakIya" AyudataMtrane buddhanA samayamAM kAzyapa tathA chavakanuM AcArya je "jIvaka" thaI gayo che te te "kana- aitihAsika vRttAMta ekasAthe maLe che, to paNa te khala" nAmanA tIrthakSetramAM rahenAra Rcika maha- uparathI A kAzyapataMtramAM thayelA kAzyapa ane rSine putra hato ane pAMca varSanI uMmaramAM ja chavaka e baMne buddhanA samayamAM thayA hoya ane tenA mAthAnA vALa dhoLA thaI javAthI te vRddha bauddha graMthamAM paNa kahelA hoyaevI zaMkA jevA lAgato hato; tema ja vade tathA vedAMtAnA karavI yogya nathI. buddhanA samayane kAzyapa traNa pAragAmI agnihotrI zrI kazyapa RSine ziSya bhAIomAM sauthI moTo hato ne prathama dArzanika he maharSiomAM AdarasatkAra pAmyo hato ane | heIyAjJika brAhmaNa hatA. e kAzyapane "ubilva' pitAne vaMzamAM utpanna thayelA "zivakazyapane | nAmanA buddhe bauddhadharmanI dIkSA ApelI. te joI bhakta hato. vaLI te veda-vedAMga bharyuM hatuM ane [ biMbasAra rAjAe paNa bauddhadharma svIkAryo hato. e AyurvedataMtranA pratisaMskartA vAsthane te pUrva puruSa | pramANe bauddhadharmamAM pravezelA kAzyapanuM vRttAMta hato, tema ja zrauta-smArta mArgamAM ekaniSThA- mahAvaga nAmanA bauddhagraMthamAM maLe che, te uparathI e vALo hato, ema A vRddhajIvakIya AyurvedataMtra | kAzyapa prathama te dArzanika ja hata; paraMtu te athavA kAzyapa saMhitA graMtha uparathI jaNAya che. | vaidya na hatA, te kaumArabhUtya-bAlacikitsAne te paraMtu je jIvaka vaidya buddhanA samayamAM thaI | AcArya hoya ja kyAMthI ? vaLI te kAzyapa marIcine ga che, tenI AyurvedIya cikitsAne itihAsa | putra hato, evo paNa ulekha te bauddhagraMthamAM maLatA jotAM teNe "rAjagRha' nagaranA eka zeThanuM kapALa nathI; tema ja te graMthamAMnuM varNana lIdhuM che. cIrIne tema ja kAzImAM rahetA ke eka zeThanAM tibeTanI kathAmAM paNa vaLI teNe takSazilA AMtaraDAM cIrI zataMtranI cikitsA dvArA tene sAje , nagarImAM vasatA Ava pAsethI vaidyavidyAnuM karyo hato evo ullekha maLe che. e uparathI | adhyayana paNa karyuM hatuM; paraMtu magadha dezavAsI javaka vaidya zalyataMtrane vizeSa jJAtA hato ema kAzyapa pAsethI teNe vaidyavidyAno abhyAsa karyo sAbita thAya che, paNa teNe koI paNa bAlacikitsA na hatA; ema bauddhakAzyapa tathA (kanakhalanivAsI) karI hoya evuM vRttAMta jANavA maLatuM nathI, | maharSi kazyapa e baMne judA ja hatA. mAtra ke te jIvaka vaidya zalyataMtrane jJAtA hatA, evA | nAmanI samAnatA hovAthI A kAzyapa saMhitAnA tenA saMbaMdhe ullekha maLe che, te uparathI te jIvaka kartA kazyapa ane vRddhajIvaka vaidya eka ja hatA vaidya bAlacikitsAno ke te sivAyanI bIjI ciki che ema mAnI zakAya nahi sAne jANato nahete ema kahevAne mAro abhiprAya vaLI buddhanA samayamAM pAlIlekhamAM chavakanuM nathI; chatAM zalyataMtranA AcArya subutane keTaleka | "kumAra " athavA "kumArabhRtya" evuM nAma bAkI rahele upadeza tene maLela ja hatA, te 5NuM ! lakheluM maLe che, te uparathI A vRddhajIvakIya taMtranA subuta AcArya jema zalyataMtramAM kuzaLa hatA | AcArya ane kaumArabhUtyanA vidvAna je A vRha
Page #95
--------------------------------------------------------------------------
________________ 14 kAzyapasa hitA jIvaka jaNAya che, te banne eka che evI zaMkA rahetI | abhayakumAra rAjaputrathI pAlanapoSaNa karAyA hatA, e kAraNe teNe vidyAbhyAsa karyo na hatA, tenI pahelAMnA ja samayamAM kumArabhRtya athavA kumArabhRta eTale ke abhayakumAre pALelA tathA peSale evA zabdathI tene jAhera karelA hateA ane tevA ja ekasarakhA cAkasa vyavahAra bauddhagraMthamAM darzAvela che; arthAt jIvaka vaidyane abhayakumAre pALyA-pAthyA hateA, e kAraNe te ' kumArabhRtya' evA khIja nAme prasiddha thayA hatA; paratu khAlacikitsAne jANakAra hoI te te 'kumArabhRtya ke kaumArabhRtya' kahevAye na hatA; kAraNa ke khAlacikitsaka hoIne te e | . huM nathI; kAraNa ke pUrvakALathI AraMbhIne AyurvedanA je ATha vibhAgA thayA che, te ATha AyurvedIya gAmAM je 'bAlacikitsA' nAmanuM Ayurve`dIya aMga che, te ja kaumArabhRtya' kahevAya che, ane te kaumArabhRtyanA upadezakA tathA je vidvAnA heAya che, te ' kaumArabhRtyA' kahevAya che. A graMthakrAmyapasaMhitAmAM mukhyatve khAlacikitsA kahevAmAM AvI che. ane A kAzyapasaMhitAnA ja auSadhabheSajIyaiMdriya adhyAyamAM paNa Ama kahevAyuM che ke, " kaumAranRtyamaSTAnAM tantrALAmAvamukhyate '-Ayu vedanAM aMgarUpa je ATha taMtra che, temAM kaumAramRtya' nAmanuM taMtra mukhya kahevAya che. vaLI A graMthanA ja lekha uparathI sAbita thAya che ke kaumAranRtya athavA khAcakitsA e vaidyane AgaLa lAvanAra che. vaLI A kAzyapasahitAmAM AcIya saMhitAyAM homA dRzya-kAzyapanI A saMhitA kaumAranRtya che eTale ke bAlacikitsArUpa che' evA lekha maLe (TippaNI) che, te uparathI A saMhitAnA lekhaka kazyapa kaumArabhRtya hatA, eTale ke bAlacikitsAnA jANukAra hatA; vaLI A kAzyapasaMhitAmAM je ' dhUpakalpa ' prakaraNa che, temAM homA mRtyAtvavare najhamaththAvAnnamAt / Tviyoni dhruvate pUrva yapaNa mate sthitaH ||-kazyapanA matamAMrahelA khIna keTalAka kaumArabhRtyo athavA bAlacakitsaka vaidyo jagama tathA sthAvaranA AzrayathI harAI dhUpane ciAni kahe che, eTale ke haraAAI dhUpamAM keTalIka je vastue Ave che, teonuM utpattikAraNu sthAvara tathA jagama-ema baMne hoya che; tema ja AkAzyapasaMhitAnA dhAtrIcikitsA ' nAmanA adhyAyamAM, ' miSa, jonAranRtyazaiH-bALakAnI cikitsA karanAra vaidya te kAraNeAthI kAyama du:khI rahe che' evA ullekha maLe che te uparathI zrA sahitAnA AcAryAM kazyapane tathA A mAlacikitsA zAstranA jJAtA khIjA vaidyo tathA AcAryaMne paNa kaumArabhRtya athavA khAlikitsaka tarIke darzAvavAmAM AvyA che; para`tu jIddanA samayamAM thayelA jIvaka vaidya teA tenI khAlyAvasthAmAM . kumArabhRtya' evA khIjA nAme kahevAyA heya tA teNe karelI bAlacakitsAnA ke bAlacakitsAnA jANukAra tarIke tenA ullekha te te bauddhama thAmAM hAvA joI e paNa tevA ullekha maLatA nathI. kumAra abhayakumAre pAlanapoSaNa karelA jIvaka vaidyanI amuka khAsa vizeSa vidyA-zalyataMtra e ja tenuM vizeSarUpa hatuM. jyAre A kAzyapasahitA tA kaumArabhRtya-bAlacikitsArUpa ja eka graMtha che, ema pahelAnA samayathI laI ne ja A kAzyapasahitAnA kaumArabhRtya-bAlacikitsAnA ja praca nAme vyavahAra karavAmAM Ave che; ane suzrutamAM tathA nAvanItaka Adi graMthAmAM paNa te ja prakAre ullekha karelA heAvAthI kevaLa jIvakane ja ' kaumArabhRtya athavA khAcakitsaka' tarIke kahevAmAM Avela che ema nathI; paraMtu A bAlacikitsAzAstrane jANanArA ane kAI paNa kumAre pALelA-pAyelA na hatA evA pAtaka, baMdhaka Adi vaidyone paNu kaumArabhRtya-bAlacakitsAnA AcArya tarIke ullekha karelA jovAmAM Ave che, tethI bauddhakAlIna jIvakane bAlacakitsAnA AcArya tarIke kaumAranRtya kahI zakAya tema nathI. (e te kumAra-abhayathI pALelA-pASAyelA hovAthI ja kumArabhRtya ke kumArabhRta e nAme kahevAtA hatA.) vaLI A bAlikitsAtatranA AcArya vRddhajIvakane bauddha tarIke paNa kAI rIte kahI zakAya tema nathI; kAraNa ke bauddhachAyA A bAlabhRtyataMtramAM kyAMya paNa jovAmAM AvatI nathI. e uparathI bauddha
Page #96
--------------------------------------------------------------------------
________________ upoduvAta graMthomAM jaNAvela chavaka vaidya tathA A kaumAra- jenasaMpradAyanA anuyAyI ane bauddhagrantho tathA mRtyataMtranA AcArya vRddhajIvaka e baMnemAM ghaNA | jainagraMthamAM jaNAvelA je bane chavake jANavAmAM moTo taphAvata jaNAya che. Ave che, tenAthI judA ja A prAcIna Rcika vaLI jaina graMthomAM jovAmAM AvatA utsapiNI ! putra vRddhajIvaka che ane te ja A vRddhajIvakIya taMtratathA avasarpiNI-e banne (kALadarzaka) zabdo jeke kAzyapa saMhitAnA racayitA che, ema A temanA A vRddhajIvakIya taMtra AyurveThAya-kazyapa saMhitAmAM graMthanI maryAdAthI jANI zakAya che. jovAmAM Ave che, te uparathI ane jaina itihAsa "vAsya" saMbaMdhe vicAra jotAM paNa "mRtadhara' nAmanA eka rAjakumAra A kAzyapa saMhitAnA kalpasthAnamAM "saMhitA" jIvaMdhara tathA jIvasvAmI' evA bIjA nAme kalpanAmanA adhyAyamAM je lakhANa maLe che, te kahevAtA hatA ane vaLI te paNa "jIvana" evA uparathI vRddhajIvIye taMtranA svarUpane pAmelI cothA nAme eka prasiddha puruSa hatA, ema jANavA A kAzyapa saMhitA kALakrame nAza pAmI tyAre maLe che ane temanuM jIvanavRttAMta paNa mahApurANa- "vAsya" nAmanA AcAryo "anAyAsa' nAmanA jIvanacaritra tathA gadyaciMtAmaNi Adi jaina yakSanuM ArAdhana karI A kAzyapasaMhitA pharI graMthAmAM maLI Ave che. te rAjakumArane pitAnA meLavI hatI. e vAstha vRddhajIvakanA ja vaMzamAM pitAnA sthAnethI uThADI mUkavAmAM AvyA hatA utpanna thayA hatA; temaNe vedanuM tathA vedanAM ane pAchaLathI temaNe potAnAM parAkrama tathA kuza- aMgonuM adhyayana karyuM hatuM ane ziva tathA vatAne laIne zatruone nAza karI pitAnuM rAjya kazyapanA te bhakta hatA. e vAsya lekonA kalyANa meLavyuM hatuMane te rAjakumAra jaina dharmamAM niSThA- | mATe A vRddhachavakIya taMtrane pharI pratisaMskAra vALa paNa hatA, evuM temanA saMbaMdhe varNana paNa maLe karIne tene prasiddha karela che ema jaNAya che; te che. vaLI temaNe potAno upakAra karanAra eka gaMdha uparathI e pratisaMskartA hAsya koNa hatA ? ApelA viSahara maMtranA prabhAvathI mAtra sparza temane samaya karyo hato ? evI jijJAsA thatAM karatAM ja viSane dUra karavAnI zakti paNa meLavI | nIce pramANe jANavA maLe cheH hatI ema jANavAmAM Ave che; paraMtu te uparathI "vAsya' e nAma "vatsa" gotramAM utpanna te vaidyavidyAnA AcArya hatA, tema ja kaumAra- | thayela jaNAve che, tethI e kevaLa kuLanuM nAma che. bhUtya-bAlacikitsAnA paNa vidvAna hatA, ema vRddhajIvaka "bhArgava' kuLamAM utpanna thayA hatA kahI zakAya nahIM. evo ullekha maLe che. te uparathI "vatsa" e A chavakIyataMtra-kAzyapa saMhitAmAM zrautamArgane paNu bhagukuLamAM janmelA hovA joIe ane ja anusaratA aneka viSaya tathA lekho maLI te chavanavaMzamAM utpanna thayelA hovAthI ahIM darzAAve che.4 eTalA uparathI paNa buddhasaMpradAya tathA sarvavyApI saMsArI jIvone paNa nirdeza karyo che. * jema ke iMtajanma-adhyAyamAM azubha dAMta vaLI jAtisUtrIya adhyAyamAM zrautaputreSTinuM vidhAna AvyA hoya tenI zAnti mATe "mArutI-ISTi"nuM | batAvyuM che; ane auSadhabheSajIya adhyAyamAM svamanA vidhAna tema ja ' ziSyapakramaNuya" nAmanA adhyAya- | doSone zamAvanAra sAvitrIne darzAvyo che; dhUpanamAM cha vaidika paddhatie ziSyanA saMskAranuM vidhAna | kalpamAM vaidika maMtrone ullekha karyo che, ane jaNAvyuM che. vaLI Ayurvedane vedanI sAthe revatIkalpamAM zAbdI tathA AthI vaidika prakriyA saMbaMdha ane vedasthAnIyapaNuM tema ja zikSA, kalpa, | jaNAvI che ane jAtakarmottarIya adhyAyamAM zrautasUtra, nirukta, vRtta, chaMda ane yajJasaMstara AdinuM | prakriyA dvArA niSkramaNa AdinuM vidhAna kahyuM che prokSaNIyapaNuM paNa A vRddhajIvakIya taMtramAM batAvela ane tyAM tyAM aneka sthaLe vaidika maMtra tathA che; vaLI garbhAvakrAMtimAM IzvaranA guNethI yukta devatA Adine ullekha maLe che.
Page #97
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa hitA 56 Ah velA vAsya A kAzyapasahitAnA pratisa'skartA tarIke dhaTe che. va`za-brAhmaNu AdimAM paNa 'vAsyAt vAsthyaH '-vAsyathI vAsya janmyA ema vAsyane ullekha maLe che. vaMzanuM nAma e sAdhAraNa hAya che. tethI e brAhmagraMthamAM jemate ullekha karyA che e vAtsya jIvakanA vaMzamAM janmelA haze huM kAI khInna haze ? ema nakkI karI zakAtuM nathI. e vAstyanuM peAtAnuM (vaMzanAma sivAyanuM) khIjuM nAma zuM haze ? A kAzyapasahitAnA pratisa skartA vAsya jIvakanI sa MtatiparaMparAmAM keTalAmAM thayA haze ? e saMbaMdhe vadhu kaMI jANavA maLatu nathI. * anAyAsa nAmanA yakSane prasanna karI temanI pAsethI A vRddhajIvakIya taMtra pAte meLavyuM hatuM, ema jaNAvatA e vAtsya pote ja vidyAsamR yakSAnI jAtionI je kALe hayAtI hatI te ja kALe peAtAnI hayAtI spaSTa jaNAve che. yakSeAnI jAtie pahelAMnA kALathI prasiddha hatI. yakSAA bhAratIya leAkAnI sAthe paricaya ane sabaMdha prAcInakALathI ja che. yakSAnA saMpradAya bauddhadharma karatAM paNa prAcIna che ema zrI kumArasvAmIe te viSayamAM ( Of His Article omYaksas) peAtAnA pustakamAM dhaNuM vivecana karyuM che, te yakSonA sapradAya pAchaLathI bauddha sauMpradAyamAM tathA jaina saMpradAyamAM aMtarbhAva pAmyA che; kAraNa ke prAcIna bauddha graMtheAmAM ane tAnAM aMga-upAMga prathAmAM paNa yakSeAnAM nAmAnA nirdeza che. mruddhanA samayamAM paNa bhAratamAM yakSeAnI pUjA pracalita hatI. bhAratamAM dhaNAM sthaLe Amatema paDelI yakSeAnI prAcIna mUrtie paNa maLe che. kevaLa bhAratamAM ja maLe che; eTalu' ja nahi, paraMtu ramaTha, jAguDa, khAlika Adi sImADAnA pradezomAM pazu pUrvakALamAM yakSeA pUjatA jaNAya che. kAI paNa vyaktine potAnA jIvanasamayamAM ja devanI peThe pUjyabhAva thAya nahi, paraMtu je jAti khala, vIya ane vidyA AdithI samRddha hoya, tene amuka samayanA aMtare devanI peThe pUjyabhAva thavAya|gya jaNAya che; temAM vAsye nAza pAmelu A taMtra jyAre meLavyuM haze, tyAre te kAraNane lIdhe ' anAyAsa' nAmanA yakSanA nirdeza karyA hoya te kharekhara saMgata che evA vicAra thatAM te nAmanA yakSanA ullekha eka sthaLe maLI Ave che. ' 5'carakSA ' nAmanuM eka baudh taMtra hAlamAM je maLe che, tenA cInI bhASAmAM paNa ghaNA anuvAdo thayA che; jemAM eka anuvAda (I. sa. 317-322 varSomAM) madhya eziyAmAM vasatA kUcabhikSu pezrImitra nAmanA eka baudda sAdhue racyA hatA ema jaNAvyuM che. e bhAratIya graMthanA te anuvAda eTalA badhA dUra pradezamAM te samaye thayA hatA te hAlamAM paNa maLe che, tyAre te graMthanI racanA kALa te tenAthI paNa ghaNA prAcIna heAvA joI e evuM anumAna thAya che. e graMthamAM paNa lagabhaga khase yakSAA nirdeza maLe che ane te te dezanA rakSaka tarIke vaizravaNa kubera Adi yakSAnA adhipatienA ArAdhananuM vidhAna paNa darzAvyuM che ane temanA ArAdhanathI vAta, pitta tathA kaphanA rAge paNa maTe che tema ja vaidyoneA, garbhamAM rahela bALakanA, te bALakane pIDA karanAra khAlagrahanA pUjana Adi paNa te graMthamAM ullekha maLe che. vaLI te ja graMthamAM mahAmAyUrI' nAmanI vidyAnA prakaraNamAM ramaTha' nAmaka dezanA rakSaka tarIke rAvaNanA nirdeza karyAM che. maMtravidyAthI rAgAnI nivRtti thAya e viSayamAM rAvaNanA ullekha khInna graMthamAM paNa maLe che; mAMtrika prakriyA dvArA bAlacikitsAne darzAvatuM rAvaNutaMtra paNa prAcIna hAya ema jovAmAM Ave che. paMcarakSA graMthanI mahAmAyUrI' nAmanI vidyAmAM te te dezamAM rahelA pUjya yakSA paNa A pramANe batAvyA cheH - jorA--AM vAvyanAmAso madriAyAM 6 madri: '-kauzAMkhI nagarImAM 'anAyAsa ' nAmaneA yakSa te nagarInA rakSaka tarIke pUjAya che ane 'bhadrikA' nAmanI nagarImAM 6 bhadrika ' nAmane yakSa teneA rakSaka hoI te pUjAya che. ema 'kauzAMkhI' nagarInA rakSaka tarIke * anAyAsa ' nAmanA yakSanA nAmanirdeza karyA che. kauzAMkhI nagarI chuddhanA samayamAM paNa prasiddha hatI, tema ja te gra MthanA lakhANa uparathI te samaye paNa * anAyAsa' yakSane pUjyanI paMktimAM darzAvela hovAthI | |
Page #98
--------------------------------------------------------------------------
________________ upaduSota 57 e anAyAsa yakSa ghaNuM ja pUrvakALamAM thayela | mApone "palitapama' (athavA popama) Adi jaNAya che. buddhanA samayamAM paNa yakSonI jAti | zabdothI vyavahAra karelo jovAmAM Ave che. Ama pUjvabhAvane varelI hatI, te jAtinA pUrva- \ A "kAzyapasaMhitA "rUpa A AyurvedIya taMtranA kALanA astitva samayamAM anAyAsa yakSa paNa amuka aMzarUpa zArIrasthAnamAM nirUpaNa karela jIvita hato ane te yakSa pAsethI vAsthane A yugonA bheda dvArA keIe kadI nahi sAMbhaLela vRddhavakIya taMtra prApta thayuM hatuM, evA kathana ane nahi joyela AvuM addabhuta zArIravinyAsanuM uparathI vAsthane samaya buddhanA samayanI pahelAM vicitrapaNuM garbhAvasthAnI sthitine kevI rIte nahi, paraMtu temanA samakAlIna athavA te tenAM | Azraya kare che? ema te te viSayamAM UMDA zeDa varSa pahelAne hovo joIe, ema nakkI UtaravAmAM jeo kuzaLa hoya che, teonA karI zakAya che. eka prAcIna pustakamAM mahA- vicAramArgamAM sArI rIte rajU karavAmAM Ave che. mAyurI" vidyAne upasaMhAra kyAM karyo che tyAM Ama ahIM zArIrasthAnamAM kahevAyelI A prakriyA mArya mahAmAyUrI vidyA vinA pakSamuvat pratiSa- ne sarvAze maLatApaNuM nathI, paNa carakanA AryamahAmAtrI vidyA vinAza pAmI hatI, paraMtu | vimAnasthAnanA trIjA adhyAyamAM satyugane AdivaphAnA mukhe te pAchI meLavAI che," evo ulalekha | kAlarUpa peTAbhAga tema ja zArIrasaMhanana tathA jevAmAM Ave che. te uparathI mahAmAyUrI vidyAnuM AyuSanuM pramANa AdinI paNa yathottara avanati jJAna paNa yakSe pAsethI prApta thatuM hatuM, e | saMkSepamAM batAvelI maLe che. = ema te caraka rIte "anAyAsa" yakSa pAsethI vAsthane A graMthanI vyAkhyA karatAM cakrapANie kaliyugathI vRddhajIvakIya taMtranI paNa prApti thaI hoya. vaLI uparauparanA pUrvanA satya Adi yugomAM utkarSaAya, gAgya, zaunaka AdinI peThe ArSa | vAda-zarIranAM baLa, AyuSa vagerenI adhikatA nAma dvArA vAsyane vyavahAra thayelo maLe che, darzAvato siddhAMta ane te pachInA uttarottaranA te paNa vAsyanI prAcInatAne jaNAve che; vetAthI mAMDI kali sudhInA yugamAM apakarSavAda vaLI te vAste vedonuM tathA vedonAM aMgonuM eTale ke lokonAM zarIra, baLa, AyuSa vageremAM aSyavena karyuM hatuM ane ziva-kazyapanA bhakta hrAsa thavAne siddhAMta darzAvIne te viSe AlaMbanatarIke temane nirdeza karyo che, te uparathI e rUpe pramANa tarIke vyAsanuM vacana paNa pitAnI vAsya vedamArganA anuyAyI hatA, ema paNa TIkAmAM utAryuM che: "puSaH sarvasiddhArtha caturvarSatemana graMthanI maryAdA dvArA jANI zakAya che. zatAyuSaH / kRte tretAyuge'pyevaM pAdazo isati kramAt ' // paraMtu A bAbatamAM eka vastu vicAravA | satyayugamAM puruSo sarvAMze siddha hoIne cAraso jevo lAge che ke, A vRddhajIvakIya taMtranA varSanA AyuSavALA hatA ane pachI tretAyuga vagere zArIrasthAnamAM kAlanuM nirUpaNa karyuM che yugomAM teonuM AyuSa anukrame eka eka caturthAza. tyAM Adiyuga, devayuga ane kRtayuga-ema traNa eAchuM AchuM thatuM jAya che, eTale ke tretAyugamAM prakAre vibhAga karelo je unnata avasthArUpa zubha mANasonAM AyuSa traNaso varSanAM thAya che; pachIThAparakALa che, tene "utsarpiNI" zabdathI kahyo che. yugamAM mANasonAM AyuSa base varSanAM thAya che ane ane tretA, dvApara tathA kaliyuga ema traNa prakAre te pachI kaliyugamAM mANasanuM AyuSa ekaso varSanuM vibhAga karela je avanatinI avasthArUpa je thAya che.) ema carakanA TIkAkAra zrI cakrapANie. azubhakALa che tene "avasarpiNI" zabdathI kahyo ! vyAsavacana utAryuM che. ema AyuSa Adine utkarSa che. vaLI uttarottara (baLa vagerethI) AchAM ochAM tathA apakarSadarzAvela che; AvI A zailI kRtithatAM zarIranAM je baMdhAraNo che, teone "nArAyaNa" | smRtionA anuyAyI saMpradAyamAM paNa amuka Adi zabdothI vyavahAra karyo che ane AyuSanAM | = jema ke carakanA vimAnasthAnanA 43 mA.
Page #99
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA aMze jovAmAM Ave che. aMgreja vidvAna zrI jAbI | graMthe maLatA na heIne te zabda jyAM jovAmAM paNa A prakriyA purANasaMmata che ema varNave che. Ave che, tyAM jANe ke te saMpradAyane lagatA heya mahApurANa, karma prakRti, avasamAsavRtti vagere tevA thaI jatA jaNAya che. AgaLa-pAchaLanA jaina graMthomAM utsarpiNI tathA avasarpiNI- | (A kapisa hita) anyanuM (A kAzyapa saMhitA) granthanuM paryAlocana karatAM 25 kAlavibhAga tema ja "vaja' Adi zArIra- spaSTa thAya che ke A graMthamAM ATalA thoDA ja saMhanananA prabhedo ane palyopama Adi AyuSanAM (kALavibhAgadarzaka zabdasaMbaMdhI) viSaya vinA judAM judAM pramANenuM paNa varNana maLe che; topaNa lezamAtra paNa ArvatI-jaina saMbaMdhI ke bauddhiteomAM vajI, RSabha, nArAca Adi cha prakAranAM zarI- | bauddha saMpradAyane lagatI AdhyAtmika athavA bIjA nAM baMdhAraNe paNa batAvyAM che ane AyuSanAM pramANa ne koi paNa prakriyA jAvAmAM AvatA nathI; koDa paNa palyopama tathA sAgaropama zabdathI batAvyAM adhyAyamAM utsarpiNa tathA avasarpiNI zabdane che, ane A vRddhajIvakIya graMthamAM to nArAyaNa, ardha- nirdeza karyo che, te ja adhyAyamAM chevaTanAM vAkyomAM nArAyaNa, kaeNzika, prakRti tathA pizita-e rUpe sRSTinI utpattinAM kAraNone jyAM ullekha karyo che, cAra prakAranAM zArIra baMdhAraNo kahyAM che ane tyAM avyakta, mahattatva AdinA kramathI sAMkhyadarzanane AyuSanAM mApa paNa "palitopama' Adi zabdathI anusaratI sRSTinI prakriyA jaNAvela che. vaLI pAchaLabatAvyAM che, tethI viSayanI chAyA joke maLe che, topaNa nA "garbhAvakrAnti' nAmanA adhyAyamAM IzvaranA sarvAza maLatApaNuM dekhAtuM nathI. guNothI yukta sarvavyApI saMsArI jIvane je nirdeza bAhya saMpradAyonI jema zrauta saMpradAyanA paNa karyo che, te zradarzanane anusarIne ja karelo jovAmAM dhaNA prAcIna grantho nAza pAmyA che. je zabdo Ave che. vaLI A unnata-avanata, zubha-azubha pUrvanA samayamAM prasiddha hatA, teone pAchaLanA | kALa, saMhanane tathA AyuSanAM pramANa Adine je vidvAnoe jeke lIdhA che, to paNa pUrva saMpradAyanA upayoga karyo che, te paNa zrauta-smAta-pUrva kALanA saMpradAyanI paraMparAmAMthI ja UtarI Avela adhyAyamAM Ama kahevAyuM che keH "mAdri hovo joIe, ema paNa kahI zakAya tema che, topaNa sArasaMhananathavArA: puruSa vumatAyu ! usapiNI ane avasarpiNI e be zabdo hAlamAM kRtyugsyaadau| bhrazyati tu kRtayuge keSAMcidatyAdAnAt maLatA zrauta-smArta graMthomAM kyAMya paNa maLatA nathI; sAMpanikAnAM zArIragauravamAsIta...tatastretAyAM prANino | kevaLa jaina graMthomAM vadhu pramANamAM te zabda vaparAyelA pUramavApurAyuSa -satyayuganA) AdikAla puruSo moTA | maLe che. joke nAma tathA saMkhyAnI viSamatA che, parvatanA jevA majabUta baMdhAraNathI yukta, sthira paNa judAM judAM (zArIra)saMhanone paNa te zarIravALA utpanna thatA hatA; teonAM AyuSa paNa jaina graMthomAM ja vadhu paDato ulekha dekhAya che; chatAM amApa hatAM; ema satyayuganA AdikALamAM hatuM; A vRddhajIvakIya taMtranA amuka aMzamAM jaina paraMtu e satyayuga jema bhraSTa thato gayo tema tema | saMpradAyanA viSayonuM pAchaLathI pratibiMba paDayuM hoya keTalAka puruSo pote zrImaMta hoya to ghaNuM ema jaNAya che. A taMtramAM AyuSanA pramANane lagatA bhAre bhajana jame che, tethI teonA zarIramAM je "palitopama' zabda maLe che, te paNa e jaina bhArepaNuM thAya che (ane ema anukrame teonAM graMthamAM vaparAyelA "pApama' zabdanuM ja eka zarIra ochAM ochAM baLa AdithI yukta thAya vikRta rUpa che ema kharekhara samajI zakAya che. che, teonI zArIrika sthiti nabaLI thatI jAya senTa piTarsabaga bahAzamAM tathA aMgreja vidvAna che;) pachI tretA yugamAM te prANIo anukrame zarIrane hAsa ja pAmI rahyAM hoya che; temanAM jekebInA "eNnasAIkapIDiyA opha rilijiyana zarIra satyayuganA karatAM ochAM AyuSa vagerethI enDa ethikasa" nAmanA graMthamAM bhAga 1 lAnA yukta thAya che. pRSTha 202 mAM paNa e zabda jaina saMpradAyane
Page #100
--------------------------------------------------------------------------
________________ upodaghAta 59 vayatA che, ema darzAvavAmAM AvyuM che. "abha- Ata zrI mahAvIrathI thaI che ane bauddhasaMpradAyadhanarAjendra 'nAmanA renabahaezamAM e vizeSa nI zarUAta gautama buddhathI thaI che e nakkI pabdonA arthanuM vivaraNa jenI prakriyAne | karavA mATe vAraMvAra saMzodhana thatuM rahyuM che anusaratuM jovAmAM Ave che jaina saMpradAyanA teye te saMbaMdhI ItihAsa kharekhara Aje viSayane prahaNa karI utsarpiNI tathA avasarpiNa paNa apUrNa ja rahyo che; vedabAhya mArganA anuzabdanA arthanuM vivaraNa amuka vizeSa kAlavAcI tarIke yAonuM astitva pUrvanA kALamAM paNa hatuM. zrImatI sTivensane "dha hArTa oNpha janijhama"nAmanA ema "dIghanikAya' nAmanA graMthanA lekha uparathI pitAnA pustakamAM darzAvyuM che. bauddha saMpradAyanA lekhamAM Aje paNa jANI zakAya che; upaniSada vageremAM paNa " zrI hADI'nAmaka vidvAne e ja viSaya jaNAvela che paNa tevA prakAranA AkSepo jovAmAM Ave che, che ema te AhaMta-jaina saMpradAyanA viSayanI amuka ! e uparathI tevA vedabAhya saMpradAyanI hayAtI aMze A vRddhajIvakIya taMtramAM paNa pratibiMba paDeluM pahelAMnA samayanI che, ema sUcita thAya che. javAmAM Ave che, te A vRddhajIvakIya taMtranI utpatti " astinAstivichuM natiH" (4-4-6 ) eTale ke che jene saMpradAyanI utpatti pachI thayelI hevI e sUtra lakhIne gati vichuM prAmavIrya namaH joIe evo pratibhAsa karAve che. rUti tirthastha samApti-pUrvajanma ane tenAthI ke jainasaMpradAyamAM mahAvIra ane buddha saMpra- thayelAM karmo vagere che, evI buddhivALo mANasa dAyamAM gautama buddha vizeSa prasiddha che, ane teo "sAtti che ane nAsti vii pUrvananma- ri rati te te matanA AcArya tarIke bhale dekhAya che, to matirthasthati nAstika -eTale ke pUrvanAM janmakarmAdi teonA ja graMthamAM mahAvIrathI pahelAM thayelA hovAM saMbhavita nathI, evI jenI buddhi hoya te pArzvanAtha vagere 23 tIrthakarone ulalekha maLe che, "nAsti' kahevAya ema vyAkhyA dvArA "mAlika" tema ja gautama buddhanI pahelAM thayelA kanakamuni tathA "nAsti" zabdanI siddhi karatA vyAkaraNAcArya gAdine paNa ullekha che; tema ja azoka rAjAe zrIpANini muni paNa AstikavAdIo tathA gautama buhanI pahelA thayelA kanaka muninA sUpane nAstikavAdIonI hayAtI prAcInakALanI che ema jIrNoddhAra karyAne zilAlekha maLe che. ane te jaNAve che. jenA graMthanA lekha anusAra pArzvanAtha jIrNoddhAra karelo sUpa paNa hAlamAM maLe che, te Adi temanA pUrvAcAryo ghaNuM samayanA gALAmAM uparathI e mahAvIranI tathA gautama buddhanI pahelAM thaI gayelA maLe che. te uparathI ane palyopamapaNa e jainamata tathA bauddhamata paNa hAlamAM sAgaropama Adi zabdothI kahevAtI kAladarzaka dekhAtA rUpamAM ke bIjA rUpamAM hovA joIe. saMkhyA paNa atizaya moTI hovAthI jaina saMpragema jaNAya che. e uparathI jainasaMpradAyanI zarU- dAyanI pUrva paraMparA atizaya lAMbI hoya ema lAge che, tema ja utsarpiNa vagere judA judA + jema ke sevAnAM bija priyaranA rAsA vasu kAlavAcI zabdo paNa jainasaMpradAyamAM maLe che, te IzavarSAbhiSiktena buddhasya kanakamuneH stUpo dvitIya uparathI mahAvIranA samaya pahelAMnA ghaNAye barSitaH, viMzativarSAbhiSiktena cAtmatA''gatya mahIyitaM | tIrthakaro ke AcAryo vagere hoya ema saMbhave hAthothApita: tidevone priya ane priyadarzI che; athavA zrauta-smArta graMthe hAlamAM je maLe sajA azoke buddha kanaka muninA stUpane bIjI vAra jIrNoddhAra karyo che; e kAma tene cauda varSa pachI che; teomAM e jainadarzananA pUrvAcAryo ke - pitAnA rAjyAbhiSeka thaye karyuM hatuM; pachI vAsa maLatA nathI, topaNa je prAcIna graMthe vilupta ' vize potAne abhiSeka karAyo, tyAre pote jAte thayA che, temAM teone vyavahAra karyo paNa hoya AvIne te stUpanI pUjA karI hatI ane pahelAM- evuM saMbhave che; evA te prAcIna jainatIrthakaro, nA taMbhane ukheDI kADhyo hato. AcAryo vagere mahAvIrathI pUrvamAM ja thayelA
Page #101
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyasa hitA 60 hAI te A zrRjIvakIyataMtra pazu mahAvIrathI pahelAMnuM che. tethI teenuM A taMtramAM prasaMgApAtta ullekha karyo heAya ema sabhave che; chatAM teone ullekha kayAMya dekhAtA nathI, e kAraNe paNa A taMtramAM arvAcIna viSayanA anusaraNanI zaMkA daDha thato nathI. www gayelA nAvanItakanI sAthe rahelA graMthamAM tema ja 'carakSA Adi prAcIna graMthAmAM paNa prAkRta bhASAthI yukta maMtrone vyavahAra jovAmAM Ave che. vaLI cAryAzI siddhanAtha vagerenA samayanI pahelAMnA kALamAM paNa prAkRta zabdothI yukta maMtrone vyavahAra hateA ja, ema maMtromAM prAkRta zabdone praveza pazu hAya te kaMI khAsa maMtranu arvAcInatAsUcaka pramANa na gaNAya A kAzyapasaMhitAnA ka5sthAnamAM 'revatIka5' nAmanA eka adhyAya che. temAM mAta'gIvidyAnA eka maMtra batAvyA che, je maMtramAM prAkRta ' zAkhara zabda kheDAyelA che ane keyUrI zabda paNa aMdara gU dhAyA che; e mAta`gIvidyAnA ullekha jema dakSiNa AmnAyamAM maLe che, tema bauddha saMpradAyamAM paNa maLe che, eTalA uparathI e mAtaMgIvidyA kevaLa bauddhonI ja vidyA che evA nizcaya karI zakAte nathI; kAraNa ke A kAzyapasaMhitAmAM ja e mAtaMgI vidyAnA AraMbhane lekha jotAM vaidika animakha" tyAM batAvyA che ane pachI 'mAtaGgo nAma vidyA brahmarSirAjarSisiddhacAraNapUjitA'rcitA mataGgena maharSiNA kazyapaputreNa kanIyasA mahatA tapasogreNa pitAmahAvevAsAvitA '-' mAtaMgI ' nAmanI A vidyA brahmarSi AthI, rAja ethI, siddo tathA cAraNAthI pUrjAyelI ane sevAyelI che. e vidyAne kazyapanA sauthI nAnA putra mahiSa mataMge mahA ugra tapa karI pitAmaha brahmAnI pAsethI ja meLavI hatI, 'ema te mAtaMgI vidyAnI utpatti jaNAvIne te vidyAne zrauta saMpradAyathI utpanna thayela spaSTa kahI che; tema ja vaidikI paddhatithI ja e mAtaMgI vidyAnA vidhAna-jaina ne upasaMhAra paNa karyAM che; e uparathI te mAtaMgIvidyA keTalAka bauddha graMthAmAM paNa bhale kyAMka maLatI hAya; paraMtu bauddha sauMpradAyanI pahelAM e vidyA mA samayamAM paNa hatI ja, e kAraNathI bauddhagraMthAmAM ullekha karelI te mAtaMgI vidyA krAipaNu prakAre bauddha vidyA saMbhavI zakatI ja nathI ane tenA saMbaMdhe bauddhavidyApaNAnI zaMkAnuM sthAna paNa uddbhavatu nathI. * sTAina" nAmaka eka aMgreja vidvAne 'tuAr nAmaka (cInanI uttarapazcima sImA paranA sthaLethI eka prAcIna bauddhagraMtha mengeA hateA, temAM jIddhanA jIvaka pratye upadeza maLe che. temAM ane ' bAvaramenyuskripTa' pAse vaLI kalpasthAnamAM rahelA ' revatIkalpa ' nAmanA adhyAyamAM ' jAtahAriNI' eTale janmelAMne laI janArI strIone jyAM nirdeza karyAM che, tyAM amuka amuka bhikSuNI-sAdhvI-zramaNikA tathA ninthistrIone paNa ullekha che. joke bauddha sauMpradAyanA bhikSuone jaNAvanAra 'zramaNa ' zabdane bauddhoe tathA pAchaLanA graMthakArAe paNa vyavahAra karyA che ane mahAbhASyakAra pataMjalie paNa cemAM tra vizeSaH zAzvati: ' ( 2-4-6) e sUtra upara sanAtana kALanA virAdhamAM 'zrAdduLaamaLamU'-brAhmaNo tathA zramaNA-bauddhasAdhuone samudAya ' e udAharaNa ApIne te buddhanA samayamAM bauddha sAdhuo tathA brAhmaNAnuM paraspara dhaNu cAlatuM hatuM ema sUcavIne ' zramaNa " zabdane ' bauddha bhikSu ' e amAM jaNAvyA che, teApaNa te yuddhanA kALanI pahelAM paNa kumAra: zramiima: ( rU-2-70 ) e sUtranA kartA pANini munie peAte racelA A sUtramAM ' zramaNa ' zabdanA ullekha karyA che, te uparathI bauddha ane ' + saMpradAyaneA udaya thayA tyArathI mAMDIne ja e zramaNa zabda judA judA te te graMthamAM vaparAvA mAMDyo che, ema kahevuM ucita nathI ( kema ke jainA ane bauddhonI pahelAMnA pANini munie paNa upayukta sUtramAM zramaNa ' zabdane ullekha karyAM ja che ! ). e * zramaNa ' zabda zarIranA kaleza Adi zrama karavAnA svabhAvavALA je hoya teone jaNAve che, evI vyAkhyA svIkArI vaikhAnasa sUtramAM vAnaprasthamAM rahelI kAI paNa vyaktine jaNAvanAra tarIke tene sUcavyA che; ( ' zrAmaLIyavidyAnenASAyAdhAra hA zrAmaLAminArAya tRtIyAzrama chet- amaLAya svAhA (vailAnatadharmapraznaH-?-6 )-arthAt vAnaprasthane lagatA vidhAnathI agninuM sthApana karI temAMAdhAra
Page #102
--------------------------------------------------------------------------
________________ upodaghAta hema hemIne te vAnaprasthane lagatA agnine sAthe athavA zAstrasaMpradAyanA pratipakSabhAve batAvelA | laI vAnaprastha AzramamAM mANase javuM ane te "nircanthanAthaputra" evA zabdathI ullekha maLe che; | hema karatI veLA "zramaya svAha-vAnaprasthanA e "nirca nya" zabda, jainasaMpradAyanA bhikSuomAM agnine arpaNa" e maMtrane uracAra karavo); prasiddha thayela che; te kALe jaina tIrthakara mahAvIra tema ja bRhadAraNyaka upaniSadamAM zramaNa zabdane svAmInI sAme bIjA bauddha vagere saMpradAyone bhikSunA arthane jaNAvanAra tarIke vAparyo che; pratipakSabhAva saMbhavita hato. te kAraNe e (matra pitApitA mate, kamaLotramatApasoDatApata:, "nirca thanAthaputra' zabdathI darzAvela mahAvIra ja kamaLa: trAhiti mAthamU-e jJAnAvasthAmAM pitA hovA joIe, ema te saMbaMdhe vivecana karanArA pitA rahetuM nathI, zramaNa-saMnyAsI ke tyAgI hoya vidvAne kahe che, kiMtu "mahAvIra' je nirgasthanAthate saMnyAsI ke tyAgI tarIke raheto nathI ane putra kahevAtA hatA, temAM temanA pitA athavA tApasa ke tapasvI vAnaprastha tarIke rahetA nathI AcArya "nircanAtha" hoya ane temAM paNa (mR. u. 14-7; 1-22 ) vaLI taittirIya Araya- | "nAtha" zabdanuM svArasya jotAM temanA pitAnA kamAM tathA rAmAyaNa Adi prAcIna graMthomAM "zramaNa" samayamAM paNa nigranthanI prasiddhi vadhu pramANamAM zabdano amuka prakAranA bhikSu athavA tApasane hovI joIe; e uparathI nigranthane saMpradAya jaNAvanAra tarIke prayoga prAcIna samayathI ghaNI kevaLa mahAvIrathI ja utpanna thayelo nahi hoya; vAra karavAmAM AveluM maLe che. (taittirIyAraNya- paraMtu e mahAvIranI pahelAM paNa e nircanya kamAM-"vAtararAnA Tu vA kRSayaH kamaLA karNathino saMpradAya pracalita hovo joIe. A saMbaMdhe mUvaH (2-7-2) sAyanavyahyAya-vAtarazanAhavA "vinTaranIjha" nAmaka eka aMgreja vidvAna paNa 8aaH zramaMAstAvina kardhvaretaso vamavuH-vAta- AvuM nirUpaNa kare che ke, jaina saMpradAyamAM razana' nAmanA RSio vAyune ja doraDAM tarIke mahAvIranI pahelAM paNa AdinAtha, pArzvanAtha karI zakatA hatA ane te zramaNatapasvIo Urva- vagere tIrthakare, jaina saMpradAyanA AcArya tarIke retasa hatA, eTale pUrNa brahmacArI hatA ! rAmA- thayA hatA. ema jaina graMthomAMthI ja jovA maLe yaNamAM paNa te zramaNa zabdano prayoga karelo jovAmAM che, te uparathI pUrvanA tIrthakararUpe temanA Ave che, "tArA mute vapa amAdhaiva mukyate- saMpradAyamAM teo paNa sArI rIte sanmAnane pAtra (-24-22) tapa dvArA tapasvIo bhojana hatA. kevaLa pAchaLathI e jaina saMpradAyane vizeSa kare che ane zramaNa-tApasa paNa ema bhojana kare vikAsa mahAvIre karela hato, tethI ja te mahAvIranuM che; vaLI tyAM ja rAmAyaNamAM-1-1 mAM "AmaLAM pradhAna AcAryapaNuM gaNAya che ane te mahAvIranI dharmanipuNamiti rAghava:" dharmanipuNa e zramaNa pAchaLathI prasiddhi paNa vadhu thaI hatI, eTale e -tApasI pAse tuM jA, ema rAdhave kahyuM; vaLI Ama nigrantha saMpradAya e ja jaina saMpradAya heIne pUrvalakhyuM che ke "amanA vAtAranA munayo ghoviddA - pUrvanA tIrthakaronI paraMparAthI anusarAyele che, vAtarAnA' nAmanA zramaNa-tApasa ane munio ema jANI zakAya che. e rIte jaine potAnA dharmanA jANakAra hatA. (ema "zramaNa" zabdane saMpradAyanA bhikSuone oLakhAvavA mATe "nircaya' ghaNA prAcIna kALathI vyavahAra karatA hatA, ema zabdanI "hRdayanI moharUpI graMthi jemanI chUTI gaI zrIyuta ciMtAmaNi vaidya vageree paNa nirdeza hoya te nigraMtha" AvI vyAkhyA svIkArIne karyo che (juo hisTari oNpha saMskRta liTarecara- bhale tene vyavahAra kare; paraMtu e ja prAcIna sI. vI. vADiyA). vyAkhyAne svIkAra karI "vivekayukta jJAnakakSAmAM vaLI nirma' zabdanA anusaMdhAnamAM "digdha- je ArUDha thayo hoya te nirgastha' evo artha nikAya' nAmanA graMthamAM te kALanA pracalita judA jaNAvatA e "nigrantha" zabda, hRdayanI gAMTha chUTI judA saMpradAyanI zreNImAM kaIka bIjA prasthAna javArUpa AdhyAtmika saMpattirUpa pitAnA arthane
Page #103
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA jaNAvate hoIne tene ulalekha paNa pUrvakALathI devasthAna tathA kSetra-AtmA Adi arthamAM prayoga laIne ja Astika saMpradAyanA graMthamAM pracalita karAyelA "citya' zabdane ja bauddho "sUpane hevAthI Aje paNa te te graMthomAM jovAmAM Ave jaNAvanAra tarIke prayoga kare che temaja pUrvakALathI che; (jema ke zrImad bhAgavatamAM "mAmArImArtha 'vihAra' zabdano prayoga Avo maLe cheH "yA munayo nirgranthA apyurukrame / kurvantyahetukI bhaktimitthaM yatra yatra yAvatI bhUmiH zrutyAdibhiH pArimANaviziSTatvena mUtaguNo hari ||je munio kevaLa AtmAmAM ja vihitA tatra tatra tAvatI bhUmirvihArazabdavAcyA / / -' - ramaNa karatA hoya ane jemanA hRdayamAMthI moharUpI yajJa mATe jyAM jyAM jeTalI bhUminuM buti A-i gAMThe nIkaLI gaI hoya teo paNa vizALa parAkramI vedamaMtroe amuka pramANathI yukta tarIke vidhAna zrIviSNubhagavAna viSe koI paNa kAraNathI rahita karyuM che, teTalI e bhUmi "vihAra' zabdathI kahevAya evI bhaktine kare che, kema ke zrIhari evA prakAranA " | che." vaLI baudhAyanIya dharma sUtramAM 1--1mAM guNothI yukta che" vaLI muMDakopaniSada tathA bhagavad 'uttarata 3 vAra vihAra:"--uttaradizA tarapha upacAra gItAmAM paNa nAma kahyuM che ke, 'mite ya9i tarIke vihAra hovo joIe--eTale yajJapradeza tarIke phijItte sarvasarAyAH -e paramAtmAno sAkSAtkAra rahevo joIe tema ja A5taMbanA zrotasUtramAM thAya che tyAre hRdayanI moharUpI graMthi chUTI | 1-12-12nI aMdara ja voparsa vihAra cAntoSa jAya che ane badhAye saMzo kapAI jAya che." mA saMvAriti saMsthati -samIpe saMbaMdha pAmelI kaThopaniSadanA 2-15mAM paNa Ama kahevAyuM che gAya tathA "vihAra' nAmanA yajJasthAnanI vacce ke, "calA sarve manta du da pUnyatha:'-A tame saMcAra karaze mA ema preraNA karAya saMsAramAM mANasanA hRdayanI badhI (ajJAnarU5) che. vaLI AzvalAyana tasUtramAM 1-1-4mAM maMthio jyAre ghaNI cirAya jAya che, tyAre 'dakSiNAvavihAraM prapadyate pUrveNotkaramapareNa prnniitaa:tene paramAtmAne sAkSAtkAra thAya che, " ityAdi). ! dakSiNAthI yukta vihArapradeza yajJabhUmi upara te prApta esa paranA samayathI ja prasiddha thayelA | thAya che. tyAM pUrva, uttara ane pazcima tarapha evA zabdo svIkArIne bauddhoe tathA jenoe praNItApAtro goThave che. vaLI maitrAyaNIya vArAhezramaNa-nigraMtharUpe pitA potAnA saMpradAyanA bhikSu- ghasatra pRSTha 1 mAM Ama jaNAvyuM cheemAM te zabdono vyavahAra pAchaLathI ja karyo viThThalaparyAvartata '-vihArapradeza-yajJabhUmathI teNe che, ema jANI zakAya che. bhASAtaravanA siddhAMta pAchA pharavuM na joIe.' ema prAcIna zrautanI dRSTie paNa "braTikA' Adi zabdanI peThe ! smAta-graMthamAM 'vihAra' zabdane "yajJabhUmi' kALano paraparAe dhaNA prAcIna zabdonuM saMkramaNa arthamAM vAparelo jovAmAM Ave che; te ja pramANe kaI judA rUpamAM athavA judA arthamAM paNa "tra' zabdano te ja prAcIna zautasmArTa thayeluM ghaNIvAra jovA-jANavA tathA anubhavavA graMthomAM AvA arthamAM prayoga karyo cheH baudhAmaLe che; jema ke ghaNuM jUnA kALanA baudhAyana, yana-dharmasUtra 1-9-5mAM kahyuM che ke, "viOAzvalAyana, varAha, ApauMba vagara sUtrakAra vRkSa nitti jUi gDha veviyam | UtAni trIdA: Adae zrauta-smArtanyajJabhUmine jaNAvanAra tarIke WEii so gaDhamAvirotA-citya vRkSa-devasthAnarUpa ghaNIvAra te te prAcIna graMthomAM jeno prayoga karele jhADa, citi-agnizAlA, yUpa-yajJastaMbha, caMDAla che. te ja "vihAra' zabdane boddhAMbhakSu aMdhAnA ane tene vecanAra eTale ke pagAra laI ne veda nivAsarathaLane jaNAvavA mATe prayoga karela. bhaNAvanAra-brAhmaNa-eTalAne sparza karI brAhmaNe bauddhagraMthomAM jovAmAM Ave che; tema ja smazAnamAM paherelAM vastra sAthe jaLamAM praveza kare eTale rahela mAnasika iSTadevatA, pIpaLAnA mULamAM rahela ke pitAne apavitra thayela mAnI snAna karI levuM.' * zrautapadArthanirvacana-54 bIjA upara A | vaLI AzvalAyana gRhyasUtramAM paNa " ya pra
Page #104
--------------------------------------------------------------------------
________________ upodaghAta mAMDI tapovRddha, jJAnavRddha ane vayevRddha lokamAM je | kAzyapasaMhitAnA revatIkAlpamAM) liMginI, parUi sthavira' zabda vaparAyo che, tene ja boddho | brAjikA, bamaNukA, nirmanthI, kaMDanI, cIravakaamuka zreSTha vidvAnone jaNAvavA mATe prayoga kare | dhAriNI, carikI, mAtamaMDalikA, avekSaNikA vagere je che. arvAcIna saMnikRSTa vyavahAramAM jeonAM hadaya | zabda vaparAyelA che, tenA artho-eka gherathI bInA zera Asakta banyAM hoya tevA lokone AjanA yugamAM | jaIne potAne paricaya ApI tAjAM janmelAM bALate "vihAra' Adi zabdo boddhonA jANe sAMpra- kene haraNa karanArI strIonI pAse te te bALakone dAyika zabdo jevA bhale bhAse; paraMtu te upara laI jatI aneka prakAranI bhikSukIo athavA lAvI teone lagatA prAcIna vyavahArane joyA vagara strIonI paMktimAM kAma karatI strIonA te te bhede te zabdone arvAcIna bauddhAdisaMpradAyamAM vaparAtA kahI tarIke darzAvela che; ane tevA te te bhedamAM parUi zakAya tema nathI. e ja pramANe ahI bauhAdi | brAjikA, zramaNikA tathA nircanthIone choDI bIja paMthamAM tathA A kAzyapa saMhitAmAM ullekha karelA | koI paNa bheda tarIke bIjA koI graMthamAM ke lekanA zramaNa-nigraMtha Adi zabdo paNa prAcIna amuka saMpradAyomAM AjakAla vizeSa tarIke jANavA maLatuM tapasvIone ja jaNAve che ema samajavuM. nathI. vaLI pAchaLanA arvAcIna granthamAM dekhAtA vaLI tyAM ja bauddhadi granthamAM (tema ja A ! haMsa, paramahaMsa, kuTIcaka, badUdaka Adi zabdone ulekha karyA vinA kAlavazAta nAmathI paNa jeo vita thAya vaDhi data'_catya eTale devasthAna lagabhaga nAza pAmyA che, tevA e amuka amuka nimitte karelA yajJamA divaSTakRta hema karyA pahelAM | saMpradAyane lagatA te te vihAra Adi zabdone e caityane eTale ke devasthAnane uddezI balidAna | ulekha A kAzyapa saMhitAmAM dekhAya che, te e ApavuM." ahIM TIkAkAra 'ya' zabdanI AvI | badhAye prabhedanA prAcInapaNane ja jaNAve che. vyAkhyA lakhe che ke " citte mavAyAH-zAsaH pazupatiH | vaLI kAzyapasaMhitAnA revatIkalpa adhyAyamAM vinAH-cittamAM vasatA zaMkara pazupati Adi "jAtahAriNI-janmelAM bALakone harI laI janArIdevane ahIM "vaiya zabdano artha rUpe samajavA,' | strIonA prasaMgamAM siMhala, uDa Adi amuka tema ja mahAbhAratamAM 6-3-40mAM Ama lakhyuM amuka deza, sUta, mAgadha Adi amuka che; ' vRkSA: patatti racA kAmanApu '--gAmaDAo amuka jAtio paNa batAvela che; tema ja e ja mAM tathA nagaramAM caitvavRkSa eTale devonAM sthAnarUpa revatIkalpamAM khaza, zaka, yavana, 5hava, tuSAra vRkSo paDavA lAgyA; amarakAzamAM paNa "cayamAyata | tathA kaMja Adi dezane paNa ullekha maLe che. tu "0" tathA "mAyatana' e beya zabdo | vaLI yavana zabdanI peThe "khaza' Adi zabdo manusamAna arthamAM vaparAya che, ema kahyuM che | smRti Adi manthAmAM paNa maLe che; itihAsaane manusmRtimAM paNa 9-164 mAM "vatuthathA- | vidoe paNa "kha" Adi jAtione pahelAMnA dvityavrukSa samAnAra praphaLAni na'-cauTAM, caitya vRkSa, | kALathI ja rahelI jaNAvI che. "eNnasAyakapIDiyA samAjo tathA prekSaNe nATaka vagere ema caMtya -briTAnikA' nAmanA pustakamAM Avo ullekha vRkSo-devasthAnanA arthamAM vAparela che-zrImad | maLe che ke "dUNa" jAtinA leke cothI zatAbhAgavatamAM paNa 3-23-60mAM "mAratamora- | vhImAM (372 I. sa.) yuropa dezamAM pravezyA zcitta rAtatomavata -te pachI temAMthI ahaMkAra, hatA. AjathI 2500 varSo pahelAM " avestA tamam rudra citta tathA caya thayAM hatAM.' nAmanA graMthamAM hUNa jAtinI pratipakSI varAti + jema ke manusmRtimAM "vI yuvADIyAnarta | tarIke te jAtinA leke thayA hatA ane jaradevAH sthavira vidu-je mANasa yuvAna hoya chatAM | thestanI paNa pahelAM thayelA teone karasama vedAdinuM adhyayana karyA karatuM hoya tene de | nAmanA IrAna dezanA rAjAe jItI lIdhA hatA sthavira' samaje che. (mahAbhArata Adiparva 75) . e ullekha maLe che; te uparathI durNa jAtinA
Page #105
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA lekene samaya I. sa. 700 ne maLe che, ema vedanI aMdara ja "phIravI' evo strIliMga. je. je. modI nAmaka vidvAne pratipAdana karela che. "DIpa' pratyayAta zabdano prayoga pANini munie mahAbhAratamAM paNa (AdiparvanA 175 mA adhyAya- je svIkAryo che, te zabdaprayogane ulekha maLe mAM) dUNa, palava, yavana, zaka, kuM, kirAta, draviDa, che. vaLI kalpasthAnamAM ja "bhejanaka65" adhyAyamAM khaza Adi manuSyajAtionA ullekha maLe che. kAzI, paMDa, aMga, vaMga, kAca, sAgara, anUpa, rasthio ' (4-1-105) e pANinIya vyAka- kezala tathA kaliMga nAmanA dezane ullekha karyo raNa sUtranA gaNumAM "zakane ullekha maLe che. vaLI che; tema ja khilasthAnanA "deza sAmya' nAmanA te ja pANinIya vyAkaraNanA "vaphA". (4-1 adhyAyamAM kumAravartani, kaTivarSa, RSabhadvIpa, 49) e sUtramAM "yavana' zabdane ullekha karyo che paDravardhana tathA mRttikAvardhana Adi ghaNu amuka ane "vonastu' (4-1-175) e sUtravAtikamAM amuka prAcIna dezonuM kathana kareluM che; paraMtu tethI e kahelA kabAdi gaNumAM zaka tathA yavana zabdane | UlaTuM "mAM" deza ghaNo prasiddha hovA chatAM tenA ullekha maLe che, te uparathI evA zabdo prAcIna nAmanuM kathana karyuM nathI; vaLI tyAM ja khilasthAnakALamAM paNa prasiddha ja hatA ema jaNAya che. mAM bAhalika dezanA vaidyone ulekha karyo che, paraMtu A kAzyapa saMhitAmAM dareka adhyAyamAM "mamu- yavana, romaka Adi dezonA vaidyono ullekha karyo nathI; - adhyA cAlyAyAmaH-ame amuka adhyAyanuM vaLI bhajanakalpamAM "rAjataila"nI prazaMsA jaNAvI vyAkhyAna karIe chIe." ema zarUAta karIne che, te prasaMge IkvAku, subAhu, sagara, nahuSa, dilIpa, ti da mAra mAravAnuM sthA:-bhagavAna kazyape bharata ane gaya sudhInA ja prAcIna rAjAone ema kahyuM hatuM.' evo upasaMhAra karyo che; tema ja ullekha karyo che; tema ja sa-pArada, dhAtuo tathA ripakramaNIya adhyAyamAM zAbdika tathA Arthika ratnarUpa auSadhone lagabhaga kyAMya paNa vyavahAra vaidika vidhAnapuvaka-ziSyanuM upanayana batAvyuM che ane karyo nathI; ane sRSTinI utpattinAM kAraNone ulalekha tyAM ja ami, soma, prajApati Adivaidika devatAone karyo che tyAM ATha bhUta prakRtio tathA seLa vikAro udezI homa athavA Ahutio ApavA jaNAvela | batAvIne prAcIna sAMkhyadarzanane ja Azraya lIdho che; che; tema ja "jAtisUtrIya adhyAyamAM vaidikI vAkya- paNa bauddho tathA jenonuM ke teonA adhyAtmavAdanuM racanA jaNAvI che; phrInavantomava" je bALakane ochA kyAMya paNa grahaNa karyuM nathI. vaLI "bhojanakalpa" | dAMta Uge to mAruti-ISTi ane sthAlIpAkahoma adhyAyamAM hItAmayo gharamaFI: haniyAH--jeo nitya vidhAna karavA jaNAvela che. putrone utpanna kare evAM snehanuM sevana kare che, teone jaTharAgni pradIpta thAya aneka vidhAno hovA chatAM te badhAMne tyAga karI che ane teo vadhu pramANamAM khorAka khAI zake che; ane praSTi' athavA putreSTiyAga karavA kahyuM che. svamane "kSIra sAgye kSIramAdu pavitram -vaidyo dUdhane pratyekanI doSa dUra karavA (IdriyasthAnamAM) sAvitrIma- prakRtine mAphaka evuM kahe che ane dUdhane pavitra vidhAna kahyuM che. "dhUpaka95" adhyAyamAM bALakanI kahe che," ityAdi vaidika chAyAvALA che tathA rakSA mATeno dhUpa karatI veLA 'zivA" e padyo batAvyAM che' ityAdi ghaNAM purANa vaidika vAkyane prayoga karI batAvyuM che. kalpa- sAdhane ghaNIvAra ghaNe sthaLe maLe che, teo sthAnamAM revatIka95" adhyAyamAM brAhmaNavAkyane A vRddhajIvakIya taMtra-kazyapa saMhitAnI ghaNI ja anasaratAM aitihAsika vAko lakhyAM che. vaLI prAcInatAne jaNAve che. "hemAdri' Adi graMthomAM tyAM ja devatAnAM saMkSipta nAmakathana karatI veLA ! purANanAM vacane dvArA "ArogyazAlA'nI racanAnuM vasu, saka, Aditya Adi devatAonuM nAma- vidhAna hovA chatAM Adhunika zodhakonAM hRdayanI kIrtana kareluM che. vaLI "hojiTTI 2 indrasi' daDhatA mATe zilAlekha, dezAMtaranA lekha ane (4-1-59)-e pANinIya vyAkaraNusUtramAM bIjA matAMtaronA lekha Adi saMvAdanI
Page #106
--------------------------------------------------------------------------
________________ upadyAta teo apekSA rAkhe che. evA abhiprAyathI | saMpradAya ja che, evI Adhunika vidvAnanI paNa teone anusaratI pramANayukta aitihAsika dhAraNA che. vaLI A kAzyapa saMhitAmAM "utsaNiI daSTithI vicAratAM 2300 varSonI pUrvanA "sarva ane avasarpiNa" e zabda je vaparAyelA dekhAya sAdhAraNa cikitsAlayanuM uddaghATana karavAno uttama che, te paNa jainasaMpradAyanA ja asAdhAraNa zabdo yaza azoka rAjAne maLelo jovAmAM Ave che; che; chatAM e saMpradAyane te kALe sahayoga hovAthI tema ja "kauTilIya " graMthamAM paNa durganuM nirmANa tenI paNa puSTi karavA AgaLa dharavAmAM Avyo karatI veLA 'bhaSajyagRha"nI sthApanAne ulekha hoya ema lAge che; te uparathI mahAvIrathI paNa maLe che; paNa caraka vagerenA granthomAM jeke "rasA- | pahelAMnA 23 tIrthakaronA samayathI A zabdone yazAlA"ne nirdeza karyo che; paraMtu sarva sAdhAraNa prayoga kadAca jainasaMpradAyamAM na hoya, teye 'ArogyazAlA ne kyAMya paNa nirdeza karyo nathI; A jainasaMpradAyamAM pradhAna AcAryapaNuM pAmelA tema ja A kA5yasaMhitAmAM kone ulekha maLe ! mahAvIranA najIkanA samayathI mAMDI e nircantha che, topaNuM rasAyanazAlA" ke tevA prakAranAM ciki- | Adi amuka amuka zabdonI lekamAM prasiddhi tsAlaya vagerene ulekha maLato nathI; paraMtu tethI thayelI hovI joIe ane A taMtramAM te samayanA UlaTI rIte A kAlpasaMhitAmAM rogIne ghera jaI te te judA judA saMpradAyane lagatA te te amuka vaidyo auSadhacikitsA kare, evI prakriyA je darzAvI zabdone pAchaLathI praveza thayeluM hoya ema to che, te paNa A granthanI ghaNuM prAcIna samayanI kahevuM ja joIe. vaLI zaka, hUNa, pallava, khaza, sthitine jaNAve che-vaLI kazyapanI sAthe savAla yavana, kaMboja Adi amuka amuka zabdone paNa javAbarUpe vRddhajIvakane je nirdeza karyo che te je sahabhAva che, te paNa buddhanA samayathI pAchaLanA paNa prAcIna samayane vizvAsa upajAve che; samayamAM paNa A taMtranuM astitva hovuM joIe kAzyapanI je moTI saMhitA hatI tene TUMkAvIne ema jaNAve che. evI arvAcIna vivecaka vidvAnevRddhajIvake A taMtrane rarayuM che, e je ulekha nI paNa dhAraNA che, tethI mahAvIranA samaya pachI maLe che, te uparathI sAbita thAya che ke te moTI ja A graMthane udaya thayelo hoya, evI zaMkA sahitAno samaya A vRddhajIvakIya taMtranA karatAM paNa UbhI thAya che; paraMtu jemane samaya nakkI paNa ghaNo prAcIna hovuM joIe. thayuM nathI evA amuka keTalAka zabdone pAchaLathI praveza thayo hoya, eTaluM ja mAtra paraMtu jema "zramaNa zabda "brAhmaNa Adi ! jevA uparathI A graMthane kALa nakkI karo granthomAM maLe che, tema "pranthi" zabda upaniSade ! zakya nathI; temAM paNa amuka graMthe pAchaLathI AdimAM paNa maLe che; chatAM "nigraMtha' zabda amuka | pratisaMskAra pAmelA che ema spaSTa kahevAya che. tApasa Adine jaNAvanAra tarIke zrImad bhAgavata purANa sivAya vaidika granthamAM ane mahAbhArata Adi teomAM amuka keTalAka zabdo saMdigdha tarIke jevAmAM Ave che, teone grahaNa karIne ja amuka prAcIna granthamAM spaSTapaNe maLato nathI; chatAM te pachI thayelA nAgArjuna Adi vidvAnoe "upAya samuracaya pAmela graMthane samaya ja nakkI kare, e to kharekhara sAhasa ja che. vivecaka vidvAnoe hRdaya' nAmanA granthamAM tema ja ' lalitavistara" | nAmanA granthamAM paNa jaina sAdhuone jaNAvanAra pUrvanA tarko uparathI je viSayone nizcaya karyo ke tarIke ja e nirca zabdane vyavahAra kare che; e hoya che, te viSayo paNa amuka samayane vaza thaI ja kAraNe Astika darzanenA anuyAyI vAcaspati | vadhu baLavAna bIjA take UbhA thatAM pheraphAra pAmelA Adi vidvAnoe vedabAhya dArzanikAnI paMktimAM | jovAmAM Ave che. A saMbaMdhe vidvAnoe (sAMkhyatattvae nirgastha Adi zabdono nirdeza karela jevAmAM | kaumudI Adi graMthamAM) kahyuM paNa che: "tawotiAve che. e "nirgastha' samudAya te kevaLa jaina | chAnAnta-avaidika saMpradAyonA siddhAMto tarkomAM pratiSThA kA. 5.
Page #107
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA pAmatA nathI, eTale ke zAkya bhikSu buddha saMpradAya, je strIrUpa tathA puruSarU5 bAlagraha kahevAmAM nircanthaka jenAdi saMpradAya tathA saMsAramocaka | AvyA che, teone maLatA ja je kahe A vRhaAdi aneka prakAranA judA judA saMpradAya kevaLa | jIvakIya taMtranA cikitsitasthAnamAM bAlagrahane AgamazAstranA AbhAsamAtra hoI avaidika che ane lagatA adhyAyamAM darzAvavAmAM AvelA dekhAya che, teo ta sAme TakI zakatA nathI. e kAraNe teo | chatAM revatIka95 adhyAyamAM revatInA eka bhedarUpe tyajavAyegya che." e uparathI prAcInapaNe jAgrata thatAM | jAtahAriNI strIonA je bhede kahevAmAM AvyA che, teonAM te te pUrvokta lakSaNone kSaNavAra dUra khaseDI | teonuM pratibiMbarUpe pradarzana sujhatanA uttarataMtramAM arvAcIna vivecakenI dhAraNAone AdhAra bhale | jovAmAM AvatuM nathI; e banne adhyAye eTale ke svIkAravAmAM Ave, toye kALavaza nAza pAmela | suzrutanA uttarataMtrane ra7mo adhyAya tathA A vRddhaA kAzyapasaMhitArUpa AyurvedIya taMtrane "vAsya' | jIvakIya taMtranA cikisitasthAnane bAlagraha adhyAyaAcAryo yakSa pAsethI meLavIne pratisaMskAyuM che, ema | nA viSaye je samAnakALe lakhAyA hoya to jAtaA kAzyapasaMhitAnA ja saMhitAka5' nAmanA | hAriNIone lagatA viSayo paNa ochAvattA aMze. adhyAyamAM pote karele AdhAra maLe che, tema ja A| suzratanA uttarataMtramAM pratibiMbarUpe chAyArUpe saMhitAnA "revatIka5" nAmanA adhyAyamAM 'nirma' | AvavA joIe. pachI tema banyuM nathI. Adi je je zabdo dekhAya che, ane kevaLa te kaMIka paNa levuM joIe; vaLI revatI graha, skaMdha te adhyAyamAM ja nahi, paNa tenI pahelAnA adhyA- | vagere bAlaprahanuM nirUpaNa (A vRddhajIvakIya mAM paNa "utsarpiNa" Adi je je zabda taMtranA) cikisitasthAnanA bAlagraha adhyAyamAM dekhAya che, teo paNa A kAzyapa saMhitA athavA | karI devAmAM AvyuM che; chatAM pharI revatIkalpa adhyAyavRddhajIvakIya taMtra pAchaLathI thayuM hoya, e je | mAM revatInA vikAsarUpa aneka prakAranI jAtahAriNI saMzaya karAve che, tema ja evA amuka zabda tathA strIonuM AgaLa-pAchaLanA granyanA lekhanI apekSAe amuka je viSaya paNa temAM je maLe che, te badhAye | atizaya vikAsa pAmelI prakriyA dvArA nirUpaNa A chavakIya taMtranI prasiddhi thayA pachI tenuM jyAre | jovAmAM Ave che, te uparathI te saMbaMdhI e saMzodhana thayuM haze. te vakhate vAsyanI kalamamAMthI | lekha revatIka95 adhyAyamAM vikAsa pAmelo hoIne dAkhala thayelA hovA joIe, ema paNa saMbhave kazyapa tathA jIvakanA samaya pachI vAsyanA che. carakasaMhitAmAM ane suzrutanA pUrva bhAgamAM samayamAM thayo haze? evI lagabhaga kalpanA thaI paNa bIjAM taMtranA bAlagrahane lagatA viSaya zake; kAraNa ke je pratisaMskAra koI paNa vibhAga joke maLatA nathI, te paNa suzratanA uttarataMtramAM | vinA thayo hoya tyAM AvA ja prakAranAM saMzayazAlAya, kaumArabhUtya-bAlacikitsA Adi bIjAM | tpAdaka phala phalita thAya che, ema AgaLa kahevAmAM taMtranA viSayone paNa saMgraha karyo che, jema ke temAM | Avaze. A kAzyapasaMhitA "nA "saMhitAkalpa" 27 thI 38 adhyAyamAM kaumArabhUtyane nirdeza karyo | nAmanA adhyAyanI pUrtimAM saMbaMdharUpe ekatra che ane mULamAM AcAryane ulalekha paNa maLatuM nathI;karelA ane "vAtsIya' tarIke svIkArelA "khilachatAM pArvataka, jIvaka, bauddhaka vageree kaumArabhUtyanA | bhAganA "deza sAmya" nAmanA adhyAyamAM * viSayane nirdeza karyo che, ema vivaraNa karanAranA lekha tema ja "khila"nI pahelAM AvelA "bhajanakalpa" uparathI kazyapa, jIvaka AdinA "kaumArabhUtyataMtra" nAmanA adhyAyamAM paNa sabhyane saMbaMdha svIkArIAdimAMthI ja e viSayanuM prahaNa ghaNe bhAge saMbhave ne ghaNA prAcIna dezo kahevAmAM AvyA che. vaLI che. vaLI sukRtanA bAlataMtranA prakaraNamAM (u. ta. | bhajanakalpa' adhyAya saMbaMdhe lekhamAM paNa adhyAya 27 mAM) darzAvela sakaMda, revatI, zIta- | kurukSetrathI laI cAre dizAomAM rahelA ghaNA pUtanA, zakunI, mukhamaMDikA tathA naigameSa Adi dezone je ullekha karavAmAM Avyo che, temAM
Page #108
--------------------------------------------------------------------------
________________ upAdhyAta siMdhu tathA sauvIra Adi pazcimanA dezo; kAzmIra | tarIke ullekha karela che, te uparathI ane pAMDava dezane tathA cIna Adi uttaranA deze; kAzI, puMDra, aMga tathA pATaliputra-paTanAne paNa ullekha karele nahi tathA vaMga Adi pUrvanA sAmAnya dezo ane hevAthI, tema ja bauddhonA graMthamAM prasiddha evA dakSiNamAM kaliMga, paTaNA tathA narmadA kinArAnA | 'anAyAsa' nAmanA yakSanI pAsethI potAnA deze batAvavAmAM AvyA che. rAmAyaNanA pUrvapuruSe A "vRddhajIvakIya" taMtra meLavyuM hatuM, samayamAM jema dakSiNa taraphanAM zahero vizeSa karI ! evo paNa ullekha maLato hovAthI buddha ane maLatAM nathI, tema A kAzyapasaMhitAmAM paNa ! mahAvIranA pachI athavA nanda tathA caMdragupta kaliMga deza tathA paTaNA vacce narmadA sudhInA ja | AdinA samayamAM thayela magadha dezanA mahArASTra" dezono nirdeza maLe che; tema ja khilabhAganA | tarIkenA pratiSThAnA kALe vAtya AcAryane janma deza sAmyam adhyAyamAM pUrva-dakSiNa dezane thayo hovAnuM mAnI zakAya che, ane te uparathI nideza joke maLe che tema ja bIjA amuka amuka te vacce karela A vRddhajIvakIya taMtramAM pAchaLathI te prAcIna dezone paNa ullekha maLe che, to paNa te "nirmantha" Adi amuka amuka zabdo pesI gayA ciri pAlI, cIra, cera, puliMda tathA draviDa Adi dUra | hoya ane tevA zabdonA lIdhe A vRddhajIvakIya rahelA dakSiNa taraphanA dezo paNa batAvyA che; tema ja | taMtranI arvAcInatA hoya athavA teno kALa bauddha ke pUrva taraphanA kumAravane tathA kaTi varSa sudhInA | jainanA samayane hoya, evo saMdeha utpanna thAya che, amuka amuka dezone paNa e rIte nirdeza karele, ema te viSenI daSTi tevo nizcaya karavA taiyAra thAya che. jovAmAM Ave che. azokanA zilAlekhamAM "nAvanItaka' granthanA kartA "Da9haNa' AdinA temaja prAcInakALanAM bIjAM sAhityamAM paNa | lekha uparathI kaumArabhaya-bAlacikitsAnA vaidya e pUrvokta dezone nirdeza karelo maLe che, tethI "jIvakanuM nAma maLatuM hovAthI tema ja "mahAgga? e deze paNa prAcIna ja che, ema A upa- Adi bauddhonA graMthamAM "kaumArabhUnya' zabda vaDe ghAtamAM ja pAchaLathI kahevAmAM Avaze, te paNa vizeSaNa apAyela prasiddha vaidya "chavaka'nuM aitibaMne prakAre karela dezanA nirdezanI tulanA dvArA hAsika vRttAMta paNa maLatuM hovAthI ane kazyapanA anusaMdhAna karatAM vRddhajIvakIya taMtranA pUrva bhAgane ziSya vRddhajIvakanI tathA buddhanA samakAlIna juvakanI samaya ane vAtsaya khilabhAganA samayanI vacce bannenI vaidyakavidyAmAM vitA, nAmanI samAnatA ghaNuM ja aMtara hoya, ema spaSTa thAya che. Aane "kaumArabha ya' zabdano ullekha sAmAnya kAzyapa saMhitAnA khilabhAgane lagatA "dezasAmya" pramANa tarIke svIkArIne bauddha graMthamAM jaNanAmanA adhyAyamAM "mAdhAnuM mahArASTrama' magadha | vela "chavaka' ja kaumArabhUtya-bAlacikitsAnA dezamAM mahArASTra deza' samAye che" evo ullekha kha| AcArya hevA joIe, e keTalAka vidvAnono maLe che. vedamAM paNa magadha dezano ullekha che mata jovAmAM Ave che. ekaMdara jyAM sudhI A ane jarAsaMdhanA samayamAM paNa "magadha rAjya'ne vRddhajIvakIya taMtra maLyuM na hatuM tyAM sudhI kaumAranirdeza karyo che, te uparathI purAtattvanA zodhakoe bhatya-bAlacikitsAnA vaidya vRddhajIvakane jaNAvanArAM AjanA samayanA rAjagRhamAM te magadha rAjyanuM ! A sAdhana bauhAdinA graMthamAMthI maLatAM na hatAM sthAna jANI laI ahIM tene nirdeza karyo che ane bauhonA graMthomAM ghaNuMkharuM jIvaka" nAmanA ke "magadha rAjya ghaNuM prAcIna hovA chatAM tene | vaidyanI prasiddhi maLatI hatI. e uparathI jANI zakAya tema che." te paNa pUrva bhAgamAM | "dagdhAzvarathanyAya 'snI daSTie te baMne avaka- AvelA dezane uddeza athavA nAma dvArA kathana : A nyAya Azaya A che ke "ghoDo karatI veLA magadha dezane nAmathI ulekha karyo baLI gayo athavA ratha baLI gaye " ema sAMbhaLatAM nathI ane AgaLa jatAM magadha dezano "mahArASTra" | mANasa mAnI le che ke gheDa tathA ratha bane
Page #109
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa hitA Ta / A | | (vRdghajIvaka tathA bauddhasamakAlIna jIvaka-e banne) eka hAvAnuM mAnavuM ceAgya jaNAtuM hatuM. vaLI A ta MtranA kartA jIvaka tema ja bauddha gra MthAmAM darzAvela jIvaka jo eka ja hAya ! A taMtramAM AyA vRddhajIvaka khudanA samayanA hovA joI e evA nizcaya karavA yogya lAge che; tema ja pUrve darzAvela ' utsarpi`NI ' Adi zabdAnuM paNa A taMtramAM anusaraNa hovAthI samanvaya thaI jAya che, tethI ( khate jIvaka eka ja hoya evA ) saMzaya UbhA rahetA nathI; paraMtu hAlamAM e vRdghajIvakanu' kaumArabhya taMtra jyAre maLe che, tyAre tenA uparathI ane tenAM maLatA dhaNA aMze uparathI paNa vRddhajIvakanA vizeSa paricaya jANI zakAya che; tema ja pUrvakti rIte vRddhvakanA tathA bauddhakAlIna jIvakanA pitA paNa judA judA jaNAya che. vaLI te baMne jIvakAnA deza paNa judA judI jaNAya che. uparAMta, anne javakAnA gurue paNa judA judA samajI zakAya che. ane eka jIvaka 'vRddha' e vizeSaNathI yukta vRddhujIvana nAme prasiddha hatA ane khIne jIvaka krAI paNa vizeSaNathI rahita kevaLa 'jIvaka' nAmeja prasiddha hatA; tema ja banneneA dhArmika mA paNa judA judA hatA, AvA dhaNA visavAdo maLe che. bauddha graMthAmAM kahelA jIvaka ' kaumArabhRtya ' kahevAtA hatA; temAM kAraNa te| te jIvakane abhayakumAre pALyopeASyA hatA. e ja hatuM, ema bauddhanA mahAvaga graMthamAM tenA viSe ullekha karyAM che, paraMtu te jIvaka, kaumArabhRtyaprasthAna AcAya na hatA; vaLI mahAvaidya tarIke prasiddha te bauddhakAlIna - jIvaka 'nA cittamAM kaumArabhRtyavidyA eTale khAlacikitsAnuM jJAna paNa hAvuM joI e, paraMtu ghaNA bauddha graMthAmAM te jIvaka vaidyanAM aitihAsika vRttAMtAnuM tema ja temaNe karelI TAkAnI cikitsA AdinuM savistara varNana hovA khaLI gayAM hAvAM joIe, tema vRddhajIvaka tathA jIvaka e baMnenI paNa vaidyakanI vidvattA, nAmanI samAnatA tathA khemane lAgu thatA kaumArabhRtya vizeSaNa uparathI e banne eka ja hovA joI e ema mAnI levAya kharuM!' chatAM temanI kaumArabhRtyavidyAmAM athavA bAlacikitsAzAstranI vidvattA tathA taviSayaka lagatuM AvA prauDhata MtranuM racayitApaNuM lezamAtra paNa kaima sUcavyuM nahi hoya ? A vRjIvakIya taMtranA sabaMdhe sUkSmadaSTithI je vicAra karavAmAM Ave tApaNu te bAbatamAM visa*vAditA athavA bauddhakALanA te jIvaka vaidye A vRddhajIvakIya taMtra racyuM nathI ja ema jANI zakAya che. vaLI 'tuhAph' pradezamAM gayelA ' hArnala'nAmaka eka aMgreja vidyAne meLavelA prAcIna graMthanA lekha uparathI joI zakAya che ke bhagavAna chudde potAnA samakAlIna jIvakane bhaiSajya viSayanA eTale ke AyurvedIya- cikitsA saMbaMdhI jJAnaneA upadeza karyAM hatA; te ja e jIvaka A vRddhajIvakIya taMtranA racayatA vRddhajIvaka jo hatA te! tyAM tyAM peAtAnA taMtramAM jema dhanvari AdinA nAmane pote ullekha karyo che, tema khAlik vaidya kAMkAyananuM tathA videzanA mleccha vaidya AdinuM paNa nAma lakhyuM heta; tema ja tenI cikitsApaddhatine lagatA taviSayaka bhedya paNa temaNe batAvyA heta; uparAMta peAtAne upadeza karanAra bhagavAna jInuM nAma ane temanA upadezathI pAtAne prApta thayelAM judAM judAM auSadheA ane temane AdhyAtmika viSaya paNa prAsaMgika lezamAtra paNa krama sUcavyA na hota? A vRdvakIya taMtramAM bauddha saMpradAyane lagatI lezamAtra chAyA dekhAtI nathI. vaLI 'mahAvarga' Adi graMthanA lekha jotAM te te graMthAmAM varNavelA jIvaka vaidyanuM zalyataMtramAM vizeSa hastakauzala tyAM tyAM ghaNAM sthaLe jaNAya che, jyAre A vRddhajIvakIyata MtramAM te zayatatrane parata...trane lagatA viSaya gaNIne te viSayamAM peAtAnA taTasthapaNAne nirdeza karyA che; te uparathI Ama sAbita thAya che ke bauddha graMthAmAM jaNAvela magadhadezavAsI, abhayakumAranA pAlaka putra ane eka dAsInA garbharUpe utpanna thayela jIvakathI judA vRddhajIvaka A vRddhvakIya taMtranA kartA jovAmAM Ave che. te gRhajIvaka prAcIna heAI kanakhala prAMtamAM janmelA, RcikanA putra kazyapanA ziSya, maharSi ee Adara karela tema ja kaumArabhRtya-bAla |
Page #110
--------------------------------------------------------------------------
________________ 69 prasage yAda AvelA bIjA AcAryA upara jaNAvyA pramANe kazyape upadeza karelI prAthamika kAzyapasaMhitA meTA eka nibaMdharUpa hatI. tenuM madhyayana karyA pachI vRddhajIvake tenA vistRta zatuM sakSipta rUpAMtara karyuM" hatuM; pachI te ja vRdghajIvakIya taMtranA vAsya AcAye sAdhana rUpe sudhArAvadhAre karI leAkamAM tene pracAra karyA hatA, ema A vRdghajIvakIya taMtra-kAzyapasa MhitAnA 'saMhitAkalpa ' adhyAyamAM jaNAvavAmAM AvyuM che; jema Atreye prathama upadezelI AtreyasaMhitAne samAveza karI agniveze tenI judA eka taMtrarUpe racanA karI hatI ane pAchaLathI e ja agnivezanA taMtramAM sudhArAvadhArA karI carake te ja ta MtranA ' carakasa'hitA ' rUpe pracAra karyo che, je atyAre prApya che; athavA jema divAdAsanA rUpe prakaTa thaI ane mULa kAzyapasaMhitA hoI te te eka ja sahitA traNa granthArUpe atyAre astitva dharAvatI jaNAya che; e rIte hAlamAM maLatA A prAcInagranthAmAM temanA pratisa skartA--caraka, nAgArjuna vagere kAI anizcita vidvAna ane vAsyanI kakSA trIjI che; temanI uparanA tatrakartA agniveza, suzruta ane vRddhajIvakanI kakSA khIjI che ane teonI paNa uparanA mULa saMhitAonA kartA Atreya, diveAdAsa rUpa dhanvaMtari ane mArIca kazyapanI kakSA pahelI che; ema Atreya, dhanvaMtari ane kazyapa-e traNe puruSA A traNa AyurvedIya ta MtronA mULa AcAryoM che. dhaNA prAcIna tarIke dekhAyelA A traNa mULa AcAryA Atreya, dhanvaMtari tathA kazyapanA potapotAnA cokkasa samaya nakkI karavA e ghaNuM muzkela che, tApaNa tenuM paurvAparyAM, paraspara samakAlInapaNuM Atreya, agniveza tathA caraka tema ja dhanvaMtari, divAdAsa ane suzruta tema ja kazyapa, vRdvajIvaka dhanvaMtarie prathama upadezelI saMhitAne samAveza karI suzrute peAtAnA nAme suzrutasa MhitA racI hatI tathA vAsya Adi AcAryonI kyAre utpatti thaI hatI tenA cokkasa samaya darzAvavAne kAI ane pAchaLathI te suzrutasahitAne 'nAgArjuna'paNa aitihAsika lekha ApaNane pramANurUpe maLI zake tema nathI, jethI te saMbaMdhe kaMI paNa cAsa rIte jaNAvavuM e eka du:sAhasa ja che; tepaNa temanI utpattimAM vadhumAM vadhu ke ochAmAM ochA samaya nakkI karI zakAya ke jethI temanA sabadhe nAme prasiddha vidvAne athavA te sivAyanA khIjA kAI vidvAne sudhArAvadhArA karyo ane tene ja arvAcIna svarUpe prakaTa karI hatI--teja pramANe kAzyape mULarUpa je mahAsahitAne upadeza karyo hatA, tete ja vRddhuvake TUMkAvIne potAnA eka tatrarUpe prakAzita karI hatI ane pAchaLathI amuka samayanA aMtare vAsya AcAye temAM sudhAre- vadhAre: karIne tene prakaTa karelI, je hAlamAM vRjIvajrIya taMtra rUpe ApaNane prApta thayelI che; sahitA ane kaMIka jANI zakAya? tathA paraspara ekakhIjAnu anveSaNa karatAM ApaNune kazyapa, jIvaka tathA vAtsyanA viSayamAM kaMIka prakAza maLI zake, evA abhiprAyathI khInna vidvAnonA matAne nirdezapUrvaka mArA potAnA abhiprAya ahIM rajU karuM chuM. dhanyatari ane diveAdAsa jema hAlamAM te te mULa temanAM rUpAMtara thayelAM te te ta Mtro alaga rUpe maLatAM nathI, te kAraNe atyAre maLatI carakasa`hitA ja agniveza taMtra ane AtreyasaMhitArUpe oLakhAya che; ane te pramANe hAlamAM maLatI sudhArelI suzrutasaMhitA ja mULa suzrutasaMhitA ane dhanvaMtarisa MhitA tarIke oLakhAya che, te ja pramANe hAlamAM maLatI ane vAsye sa`zAdhana karelI, saMhitA ja vREjIvakIya taMtra cikitsAnA pUratAM che. upAdnAta AcArya hatA A udAharaNA ja suzrutasaMhitAmAM dhanvaMtarirUpe kAzIrAjA divAdAse suzrutane ( AyurvedanA) upadeza karyA hatA, evA nirdeza che; e dhanvaMtarisvarUpa divAdAsanA paricaya mATe vezamAM vaidyonA AcArya dhanvaMtarine ullekha kyAMya jovAmAM AvatA nathI. RgvedanA matromAM jyAM vaidyakazAstra-Ayurvedane lagatA viSaye jovAmAM Ave che, tyAM khAsa karI devAnA
Page #111
--------------------------------------------------------------------------
________________ o kAzyapa saMhitA vaidyo azvinIkumAronuM ja vaidyarUpe varNana maLe na ja velo vaNana maLe | nAmano rAjA je batAvyo che, teNe samudramaMthanamAMthI che; tema ja vedanA "prathama maMDala"mAM ghaNAM | utpanna thayelA "aja' nAmanA devane ArAdhI sthAna para "divodAsa' nAmanA rAjAno ullekha "dhanvantari" nAmanA "annadevanA avatAramaLe che; vaidika bhASAmAM tenuM varNana jyAM che. rU5 putra meLavyo hate. e dhanavaMtarie maharSi tyAM "atithi: rAkhyarAtraH sutApitA -sudAsane bharadvAja pAsethI AyurvedavidyAne upadeza meLavI pitA-divodAsa' nAmano rAjA atithio ane tene judA judA ATha vibhAgomAM vaheMcI gAyone parama bhakta hatA ane zabarAsarane zatra | ziSyone upadeza karyo hato. e dhavaMtarinA hato.' ityAdi vizeSaNo ane tenAM zaurya tathA prapautra divodAse vArANasI' sthApI hatI. te vIrya-parAkramane lagatAM karmo varNavelAM maLe che. | divodAsane putra "pratardana' nAme hato. divodAsanA kAThakasaMhitAmAM paNa maMtrabhAga viSe braHzva samayamAM ja "vArANasI" ujajaDa thaI paDI hatI, divodAsano ullekha che; paraMtu e vaidika divodAsa tene pratardananA pautra alarka nAmaka kAzIrAjAe kAzIne rAjA hoya ane tene dhavaMtarinI sAthe pharI vasAvI hatI, ema "harivaMza purANuthI saMbaMdha hoya, e bAbata vaidika varNana uparathI jaNAya che. harivaMzanA e lekhamAM ujaDa thayelI jANI zakAya tema nathI; ane tethI e vedamAM | vArANasI nagarIne didAse punaH vasAvI hatI e tema ja kAThakasaMhitAmAM jeno ullekha Ave che ullekha maLe che, te uparathI vArANasI" nagarInuM e divodAsane samaya atizaya prAcIna jaNAya astitva didAsanI pahelAM paNa hatuM, ema che ane te vidyonA AcArya hoya ema mAnI jaNAya che; chatAM mahAbhAratanA anuzAsanaparvamAM zakAtuM nathI. divodAse ja vArANasI nagarInuM nirmANa karyuM paurANika ItihAsamAM paNa divodAsa nAmanA aneka rAjAone ulekha che; "kAza' nAmanA * A uparathI hiMdI vizvakozamAM kAzI"nA rAjAnA vaMzamAM dhanavaMtari tathA divodAsa e baMne zabda upara "vAraNAra' nAmanA keI rAjAe "vArANasI nagarI vasAvI hatI, evo artha kAzInA rAjA tarIke thayA hatA, ema jANavA Ape che e pravAda mULa vinAno che-AdhAramaLe che, te vaMzAnukrama A rIte che: bhUta nathI. kAza * vArANasI-kAzImAM "geviMdacaMdra vijaya dIrdhatapAH nAmanA rAjAnA rAjya samaye vikrama saMvata 1201mAM tADapatra para lakhAyeluM harivaMzanuM prAcIna pustaka, dhanva amArA saMgrahAlayamAM che; temAMne pATha meLavatAM dhavaMtari je vaMzAnukrama maLe che, te ja ahIM mULamAM Apyo che. ketumAna : mahAbhArata anuzAsanaparva adhyAya 29mAM bhImaratha (bhImasena) A zloka che: "sauvavaza zArIro kiloncadivodAsa Sicyata / divodAsastu vijJAya vIrya teSAM yatAtmanAm vArA matevA nimaNe rAtrAnIta' pachI pratana sudevanA putra divodAsane kAzInA rAjA tarIke abhiSeka karavAmAM AvyuM hatuM; paraMtu mahAtejasvI valsa didAse te saMyamI AtmA haihayenuM parAkrama alaka jaNyA pachI iMdranI AjJAthI "vArANasI nagarI A vaMzAvalImAM "kAzane patra "dhanya" vasAvI hatI.
Page #112
--------------------------------------------------------------------------
________________ upodaghAta hatuM" evo nirdeza che. samudramAMthI utpanna thayelA dhanvantarine AyurvedanA mahAbhAratamAM paNa cAra ThekANe divodAsanuM | pravartaka tarIke paNa darzAvyA che, paraMtu vedamAM nAma che;4 vaLI mahAbhAratamAM paNa divodAsanuM | dhavaMtarine ullekha maLatuM nathI, paraMtu harikAzInA rAjApaNuM, vArANasInuM sthApakapaNuM, | vaMzamAM samudramaMthanathI prakaTelA anja (kacyo haihayothI pitAne parAjaya thatAM bharadvAjane zaraNe | jAta ti agA-samudranA jaLamAMthI je jamyA javuM ane te bharadvAje karela "puSTi' yAgathI | hatA)deva dhanva rAjAnA putra tarIke avataryA hatA pratardana' nAmanA vIra putranI utpatti ityAdi e , te kAraNe maulika athavA vyutpattithI prasiddha divadAsanI ja hakIkatane maLatA viSayo jovAmAM | e "anjane ja pAchaLathI "dhanva' nAmanA Ave che, temAM divodAsanA pUrva puruSomAM vacce vacce | pitAne tAranAra "dhanvatari' e nAme vyavahAra AvelI judI judI vyaktio sAthe prasiddha 'haryazvI | thayele dekhAya che, tethI e banne-a tathA Adi rAjAonA ja nAmano ullekha karyo che. | dhanvantari" e nAma yathArtha ghaTe che ethI e agnipurANanA adhyAya 278 mAM ane garuDapurANunA | 'aja' devane ja pAchaLathI dhavaMtaripaNe prAkaTyA adhyAya 139 nA zloka 8-11 mAM vaidya dhavaMtarinA thavAne lIdhe te bannene abheda mAnI "anja - vaMzamAM cethA puruSa tarIke divodAsane kahela che. devane ja "dhanavaMtari'nA nAme kyAMka vyavahAra vaLI mahAbhAratamAM* samudramaMthananuM je AkhyAna jaNAya che. jenA uparathI vaidyonA AcArya che temAM deva dhanvantarinA AvirbhAvane ulalekha ane divodAsanA pUrva puruSa-dhavaMtarine "aja' che; temaja bIjAM purANa AdimAM dhanvantarinI | nAmanA devasvarUpe manuSyo tathA tairthika-zAstranirdeza maLe che; vaLI agnipurANamAM to vettAoe devabhAve je vyavahAra karyo che, te * jema ke udyogaparvanA adhyAya 117 mAM AnuzAsanikaparvanA dAnadhama prakaraNamAM adhyAya e divAdAsa viSe bharadvAjano saMbaMdha, vArA28 mAM, rAjadharma prakaraNamAM adhyAya 96 mAM ane | musInuM sthApana ane pratardana' nAmanA tenA putranI AdiparvamAM paNa divodAsanuM nAma maLe che. utpatti-e traNe bAbate harivaMzamAM tathA mahA+ divodAsa kAzIne rAjA hato, te saMbaMdhe | bhAratamAM maLatI Ave che. vaLI "kaulItaki-sAMkhyAyana" udyogaparvanA adhyAya 127 mAM Ama kahyuM che ke, nAmanA* brAhmaNagraMthamAM temaja koSItaki-brAhmaNa'mhaablo mahAvIryaH kAzInAmIzvaraH prabhuH / divodAsa paniSadamAM paNa vaivAHi pratarkanaH-divodAsane ti cAto mamanirnAvi:-bhImasena athavA bhImasenane putra didAsa mahAbaLavAna ane mahA dhanvantari prakaTyA hatA; temaNe amRtathI bhareluM parAkramI tarIke prakhyAta hato ane te kAzIne kamaMDala hAthamAM dhAraNa karyuM hatuM. Izvara, prabhu tathA rAjA tarIke jAhera hato. * kauSItaki brAhmaNanA 26-5 mAM Ama kahyuM *mahAbhArataAdiparva-adhyAya 13mAM Ama | che: "atha zumAra ravovAsaH pratarano methIyALa kahyuM cheH "dhanvantaritnato revAvapurNAnuvaMtita | satramupoSaNa vinivisa kapa-te pachIdidAsazvetaM mavgchuM vijhana askRtaM yatra vikasi -pachI | nA putra prataIne kahyuM, eTale ke naimiSAraNyanivAsI e samudramAMthI deva dhanvantari zarIradhArI hoIne brAhmaNonA yajJamAM ja te brAhmonI samIpe besIprakaTyA hatA; temaNe jemAM amRta bharyuM hatuM evuM temanI sevA karIne e prataIne temane potAne dhALuM kamaMDaLa hAthamAM dhAraNa karyuM hatuM. saMzaya pUchaLyo hate. : amipurANanA trIjA adhyAyamAM Ama kahyuM | * kauSItaki-upaniSada 3-1 mAM paNa ema che: "tato dhanvantarirvigurAyurvedAra, vijhana jaNAvyuM che ke, "pratano da hai ravindrazya priya abdachuM pUmana samusthita -pachI e samudramAM- vAmojanama-divodAsane putra pratardana, IdranA priya thI AyurvedanuM zreSTha darzana karAvanAra viSNusvarU5] dhAma-svargamAM avazya gayo hato.
Page #113
--------------------------------------------------------------------------
________________ 72 kAzyapa saMhitA putra pratana" evo zabda nirdeza karelo che ane ! dhavaMtarinA sthAne ja pote "rAjA' tarIke prApta te divodAsanA putra pratardanane brahmavidyAnI prApti | thayelA hovAthI te divodAsane "dhavaMtarine AvathaI hatI, tenI AkhyAyikA paNa jovAmAM Ave | tAra mAnI laI suzrutasaMhitAmAM "dhanvantari hiroche. kAThakasaMhitAmAM paNa brAhmaNagraMthanA aMzamAM hA sutAmRta jhavuH--dhavaMtari svarUpa divodAsa AruNinA samakAlIna bhImasenanA putra diva- | pratye sukRta vageree Ama kahyuM hatuM, ema (sUtradAsane ulalekha maLe che. sthAnanA 1 lA adhyAyamAM) e bandhavaMtari tathA ema (te te sthaLe dekhAtAM pramANa ) jovAmAM didAsano abheda batAvyo che te yogya ja che; e diva-. Ave che, te uparathI kAzirAjAnI saMtatirUpa e dAsa AyurvedanA AcArya tarIke prasiddha dhavaMtarinA badhAye rAjAo "kAza" nAmanA rAjAe sthApela prapautra-cothA vaMzaja hatA; ane suzrutamAM AyurvedahevAthI ja kAzI' nAme prasiddha thayelA dezanA ne upadeza karanAra divAdAsane dhanvatarinA avatArarAjAo hovAnA kAraNe "kAzIrAja" evA rU5 je kahyA che, te bannenI saMgati sAbita thAya zabdathI kahevAtA hatA. vaLI "dhanva" nAmanA che, eTale harivaMza-mahAbhArata AdimAM jaNAvela rAjAnA putra tarIke janmelA hovAthI tenA | tema ja suzrutasaMhitAmAM darzAvela banne divodAsa putrane "dhavaMtari evA nAme vyavahAra karavAmAM eka ja vyakti che. te uparathI dhavaMtarine AyuAve che; vaLI jema "Atreya' vagerene payA| vaidika saMpradAya temanI ziSya paraMparAmAM jema bharadvAjanI ja pAsethI AyurvedavidyA maLI hatI, anusarIne cAlI rahyo hato, te ja pramANe temanI te ja pramANe dhavaMtarine paNa pUrvAcArya bharadvAja | pitAnI saMtati-vaMzaparaMparAmAM paNa cAlu rahI pAsethI ja Ayurveda vidyAne lAbha thayo hato, divodAsa viSe paNa anusarIne cAlu rahyo hato, ema "harivaMza'nA lekha uparathI jaNAya che. ema spaSTa jaNAya che. vaLI mArI (A upaghAta che ke mahAbhArata ane harivaMza Adine lekha lakhanAranI) pAse tADapatramAM lakheluM suzratajotAM dhavaMtarinA prapautra (thA vaMzaja) kAzI saMhitAnuM eka pustaka che temAM AkhAye graMthamAM rAja-divodAsane vaidyavidyAnA AcArya tarIke kahyA pratyeka adhyAyanA AraMbhe pratyuvAra mavAnuM nathI, tepaNa suzrutasaMhitAmAM kAzIrAja mAvAna dhanvesTi'-bhagavAna dhanvatarie Ama divodAsane samRta Adi ziSyone AyurvedavidyAne kahyuM: " e vAkya nathI; ane dhavaMtari svarUpa divodAsanI pAse (upadeza levA) suzrata vagere upadeza karanAra tarIke kahevAmAM AvyA che, te ulekhanA saMvAda uparathI vaidyavidyAnA AcAya gayA hatA, te prathama ullekha karyo che, tethI upara darzAvyA pramANenuM tevuM vAkya (kayAMya) tarIke jema dhavaMtari kahevAya che, te ja pramANe temanI najIkanA-temanA cothA puruSa tarIkenI hoya te paNa yogya dekhAtuM nathI. saMtati hovAnA kAraNe potAnA pUrva puruSa-dhanva- | prathama darzAvela "harivaMza'nA lekhamAM "kalitarinI vidyAne divodAse paNa sArI rIte Adara yugamAM divodAse vArANasI nagarInuM pratiSThAna karyo hoya tema saMbhavita hevAthI te divodAsa | karyuM hatuM" ema kahevAmAM AvyuM che, te uparathI paNa vaidyavidyAnA AcArya hoya, e paNa barAbara dhavaMtarine tathA temanA prapautra divodAsane samaya ghaTe ja che; te ja kAraNe divodAsa, dhavaMtarinI | kaliyugane jaNAya che; paraMtu te kyA kaliyugane najIkanA cethA puruSa hovAthI ane te dhavaMtarinA samaya? ema te lekha uparathI jANavuM zakya nathI saMpradAyanA prakAzaka hovAne lIdhe tema ja te| ( kAraNa ke kaliyuga te aneka vItI gayA che. ) + kAThakasaMhitAnA 7-1-8 mAM Ama kahyuM | kAzIne yuvarAja brahmadatta takSazilA nagarImAM che-hilAlo miniphaLamuvAra-bhImasenanA putra | AyurvedanuM adhyayana karavA gayo hato, ema jAtaka divodAse AruNine Ama kahyuM hatuM. graMthamAM kahyuM che; temaja kAzImAM "rAja' tarIkenuM
Page #114
--------------------------------------------------------------------------
________________ upodaghAta 93 sthAna prApta karatA brahmadattanI sAthe jIvakane samAgama | rA'e vAtikasUtrathI 'dAsa' zabda sAme Ave thayA hatA evuM vRttAMta (bauddhonA) "mahAvaga"| tyAre samAsa thatAM "hi" zabdanI chaThThI vibhAktane graMthamAM maLe che. vaLI, e graMthamAM kAzI" e zabda | lapa na karavo paNa te vibhakti kAyama rAkhI saMdhi paNa che; paraMtu "vArANasI' zabdane ghaNI vAra karIne "dvivovAsa' zabda siddha karyo che; tema ja prayoga karavAmAM Avyo che. buddhadeva paNa "vArA- vyAkaraNanA mahAbhASyakAra-pataMjalie "vivolAvAya NasI" zabdathI jaNAvelA pradeza upara "dharmacakra"nuM rAyate"--evo prayoga karI didAsanI stuti pravartana eTale ke pitAnuM dharmasAmrAjya vatI rahyuM | darzAvI che; tema ja koSItaki brAhmaNamAM, tenI hatuM evo ullekha karyo che; jAtaka graMthamAM paNa upaniSadamAM ane vedanAjha sarvAnukrama sUtramAM vArANasI" zabda ghaNIvAra Ave che; temaja paNa divodAsanA putra pratardananuM nAma jaNAvyuM che vyAkaraNanA kartA pANini munie paNa "deza- ane kAThakasaMhitAnA brAhmaNabhAganA vAkyamAM vAcaka kAzI" zabda ("rayATristhag-biTa'-4- bhImasenanA putra divodAsanA nAmane paNa ullekha 2-116-e) vyAkaraNasUtramAM spaSTa batAvyuM che, karyo che; te uparathI ane tenI sAthe maLatApaNuM, temaja e ja pANinie nagaravAcaka "vArANasI" ! dharAvatAM mahAbhArata ane harivaMzamAM vaidyavidyAnA zabdane (nAlibhyo Dha'-4-2-97-vArA sthA AcArya dhavaMtarinA prapautra-cothA puruSa, "vArAmavo vArANase -e sUtramAM darzAvela) nAdi musI" nagarInA sthApaka, pratardananA pitA ane gaNamAM pravezavelo jovAmAM Ave che. bhASyakAra- alarkanA prapitAmaha-dAdA divodAsanA nAmane pataMjalie paNa "vAraseH "-vArANasI nagarImAM ullekha tema ja kaliyugamAM tenuM astitva maLatuM. thayela vyakti e udAharaNa ghaNI vAra ApyuM che. havAthI divAdAsane samaya kaliyugamAM aitareya. jAbAla upaniSada" Adi graMthamAM paNa "vArA- brAhmaNanA kALamAM tema ja kAThaka brAhmaNa, koSItaki musI" zabdano prayoga maLe che tema ja brAhmaNabrAhmaNa ane tenA upaniSadanA samayanI najIka graMthomAM ane prAcIna upaniSadamAM "kAzI" zabdane | athavA kaMIka pUrvane hoya ema jANI zakAya che. prAga te maLe che; paraMtu "vArANasI" zabdane kauzItaki-brAhmaNanA samayano vicAra karatAM prANa maLatuM nathI; te uparathI dezavAcaka "kAzI' vetaketa-AruNinI kathAonA saMvAda uparathI zabda pUrvakALathI ja pracalita che, paraMtu nagarIvAcaka kauzItaki upaniSadane tathA behadAraNyaka upaniSadane. vArANasI' zabda te prAcIna upaniSadanA samaya samaya ekasarakho che, ema pAzcAtya vidvAna pachI ja prasiddha thayo che ema jaNAya che. purANa vebare' batAvyuM che (juo-hisTarI oNpha AdimAM "kAzI" ane "vArANasI" e banne InDiyana liTarecara, bAya vebara-pAna 5ra ); zabdo maLe che. itihAsanuM paryAlecana karatAM vinTaranIjha" nAmanA pAzcAtya vidvAnane paNa A buddhanA samayathI laI koI veLA 'kezala' dezanA bAbatamAM samAna abhiprAya che; (juo-hisTarI te kaIka vakhate magadha dezanA zizunAgavaMzI oNpha InDiyana liTarecara, bAya vinTaranIjha); te rAjAoe ane te pachI maurya, zRMga ane uparathI "kaulItaki brAhmaNa' aitareya brAhmaNathI guptavaMzI tema ja "harSavardhana" rAjAe paNa pAchaLa baneluM che evuM svIkAryuM che. zrI "vArANasI ' nagarI para vijaya meLavyo hato evuM te ciMtAmaNi vinAyaka vaidya to aitareya brAhmaNamAM vRttAMta maLe che. te te rAjAonAM vRttAMtonuM nirIkSaNa koSItaki brAhmaNanAM vAkayone utAro batAve che karatAM dhanavaMtari, divodAsa tathA pratardananAM X kAtyAyanIya Dapha sarvAnukrama sUtramAM Ama nAme arvAcIna samayamAM maLatAM nathI, paNa tethI jaNAvyuM che: "praNenAnIzcaturvirAtiavovAsaH pratardanaUlaTuM (pANinIya vyAkaraNane lagatA) vArtikakAra- | divadAsane putra pratardana 24 mahAsenAone. varasacie "vivAha' zabdanI siddhi mATe "divA- | nAyaka hate.
Page #115
--------------------------------------------------------------------------
________________ 74 kAzyapa saMhitA (juo-hisTarI oNpha saMskRta liTarecara, sI. vI. | viSayamAM nimagna thayA pachI potAno vicAra prakaTa vedya). "vebara" te kaI paNa sAdhana vinA ja | karatA "golDaTukara" nAmanA aMgreja vidvAnane koSItaki brAhmaNamAM aitareya brAhmaNane keIe | siddhAMta jAhera thayo che. (juo pANini, hijha prakSepa karyo hoya ema kahe che; te uparathI aitareya | plesa Ina saMskRta liTarecara, bAya golDaslekara). brAhmaNanI pahelAMnuM kauSItaki brAhamaNa hovuM joIe; A bAbatamAM "valavalkara" tathA "bhAMDArakarane paNa eTale ke IsavI sana 2500nA samayanuM te hoya ema lagabhaga evo ja abhiprAya che. (juo-sisTama siddha kare che. esa. bI. dIkSita te jyotiSa- eka saMskRta grAmara, bAya esa. ke. velvalkaratemaja nI gaNatarInA AdhAre kauSItaki brAhmaNane samaya | juo-hisTarI oNpha dha Dekkana, bAya bhAMDArakara ); IsavI sana pUrve 2900thI 1850nI vacce darzAve paraMtu zrI ciMtAmaNi vinAyaka vaidya IsavI sana che. (juo-hisTarI oNpha inDiyana esTronomI, pUrve 900ne pANinine samaya batAvyo che esa. bI. dIkSita.) kauSItaki brAhmaNane 17-4] (juo, hisTarI opha saMskRta liTarecara, vaidika sadhIne bhAga yAka nirukta-1-9 mAM grahaNa karela | piriyaDa bAya sI. vI. vaidya, peIja 129 ); ema kahevAthI trIsa adhyAyarUpa "kauSItaki brAhmaNanuM judA judA ghaNuM mane joyA chatAM pANinie "aracavArito grAhake kaMjhAyAM 3 (6-2-2) { temaja tenAthI paNa ghaNA prAcIna yAska AcArya e pANinIya vyAkaraNusUtramAM temaja kauSItaki nA potapotAnA graMthamAM grahaNa karAtuM "koSItaki pUrvapuruSa-"kuSItaka'nuM "vivapatAnuM kAra? | brAhmaNa" jo ke te pANini tathA yAthI bhale (4--224) e pANinIya vyAkaraNusUtramAM ghaNuM prAcIna sAbita thAya che ane te ghaNA jUnA pANini munie grahaNa karela hovAthI te "kauSItaki | samayanuM hoya ema paNa jaNAya che, to paNa chevaTa brAhmaNa graMtha pANini muni tathA yAka" | buddhanA samayanI pahelAMnuM te te nathI ja, ema AcArya karatAM paNa prAcIna hovo joIe, ema tenA saMbaMdhe badhAne eka mata ja maLe che. "kItha' nAmaka aMgreja vidvAna paNa kahe che; (juo- | ema aitareya tathA kauSItaki brAhmaNa-e bannenA veda brAhmaNasa, TrAnsaleTeDa bAya "kItha, peIja | samanI vaccenA samayamAM e divodAsa rAjA 42.) tyAre pANini' nAmanA vyAkaraNakartA muninA thayela hoIne upaniSadonA kAlamAM tenuM astitva samayane vicAra karatAM "maMjuzrI mUlakalpa'nA AdhAre hovuM joIe ane ema te kALane sAbita thata lakhAyelA ItihAsamAM "jayasvAla" I.pU.36 thI e divodAsa, pitAnA prapitAmaha dhavaMtarine te pUrve 338 sudhIne pANinine samaya jaNAve che | potAnA karatAM paNa pUrvakALamAM thayelA hovAne ( juo-ena impiriyala hisTarI opha InDiyA," nizcaya karAve che. bAya ke. pI. jayasvAla, peija 15); paNa bIjA ! "milindapano' (milindraprazna') nAmanA keTalAka vidvAne IsavI sana pUrve 400ne pANinine | pAlibhASAnA graMthamAM, I. pU. bIjI zatAbdIsamaya jaNAve che; paraMtu pANinIya vyAkaraNa veda, ] 200 varSanA samayamAM thayela milinda nAmanA vedanAM aMgo, saMpradAyonA pravartaka RSie, te minenDara kiMga opha beTriyA) rAjA pratye te deze, nagaro, gAmaDAM, nade ane nadIo nAgasenanI jyAM ukita che, temAM "vivirsano vagerenAM nAmonA ulekhothI bharapUra che, chatAM temAM | zA AvA-hAlamAM je vaidyo che, teonI gautama buddha ke mahAvIranA janasaMpradAya saMbaMdhI | pUrve thayelA-prAcIna AcAryo je thaI gayA che, eka paNa viSaya maLatuM nathI, te uparathI ! teonI gaNatarInI zarUAta karatAM je je prAcIna buddha tathA mahAvIranI pahelAMnI pahelAMne (IsavI | AcAryo gayA che, teomAM "dhavaMtarinuM sana pUrve 700-800 ne) pANinine samaya nuM paNa nAma che.* temAM roganI utpattinAM hovo joIe, ema ghaNu samayanI aMdara A jema ke matte nApAsena, je te saheluM Tiji
Page #116
--------------------------------------------------------------------------
________________ upavAta GY nidAna, svabhAva, samutyAna ane cikitsAkriyA ! AdinI sAthe je dhavaMtarine jaNAvyA che, te dhanvatari Adine jANanArA AcAryorUpe te te nArada Adine ! (bIjA) mULa dhanvatari(samudramaMthana karatAM nIkaLelA)ne prahaNa karyA pachI "vividattAnAM pUrva manA'- | darzAvyA hoya, ema saMbhave che. vaLI IsavI e badhAye hAlamAM je je vaidyo che, teonI sana pUrvenI bIjI ke trIjI zatAbdImAM banelA pahelAMnA-atiprAcIna AcAryo thaI gayA che."| bharUcanA tathA sAMcInA be stUpa mAM je zilA, ema kahIne nAgasene pitAnA karatAM pahelAM thayelA | citra tathA lekho che, tene saMvAda karI jotAM tathA te te prAcIna Aryone vaidyonA AcArya tarIke bharUcanA sUpamAM "jAtaka' granthane nAmathI paNa svIkArI teomAM "dhavaMtarine paNa jaNAvyA ! ullekha karele maLe che, te uparathI te te pAlIche; ema te nAgasene je dhavaMtarine pAlI bhASAnA jAtaka graMthanuM te kALe paNa astitva prasthamAM nirdeza karyo che, e ja dhavaMtari mahA- ane prasiddhi siddha thAya che. IsavI sana pUrve bhArata Adi graMthamAM tathA bIjA AyurvedIya | cothI zatAbdImAM "vaizAlI' nagarImAM maLelI granthamAM jovA maLe che. ane suzruta saMhitAmAM | bauddhonI moTI eka sabhAmAM paNa te jAtaka graMthanI je dhanavaMtarine vaidyonA prAcIna AcArya tarIke prasiddhi hatI, ema "mekaDonAlDa' Adi pAzcAtya darzAvyA che, te ja e prAcIna dhavaMtarine prAcIna vidvAne paNa kahe che. e rIte A graMtha te pAlIgraMtha AdimAM paNa jaNAvyA che, ema spaSTa samaye prasiddha hovAthI te graMthanuM astitva tethI samajAya che athavA e pAlIgraMthamAM kapila, nArada ! paNa prAcIna levuM joIe ema sAbita thAya che. te graMthamAM " aghara' nAmaka eka pAlIchkaanaaN puvvakA AcAriyA-nArado, dhammantari, aMgiraso, / jAtaka graMtha che. temAM buddhanA eka pUrvajanmamAM kapilo, kaNDaraggisAmo, atulo, puvvakaccAyano, savve ye te rAjaputra tarIkenI avasthAmAM dhamacaryA mATe rAjAnI AcAriyA sa kiM yeva roguppattiM ca nidAnaM ca sabhAvaM saMmati meLavavA mATe eka kathA AvI che jemAM samuthAne Tichi ja riyAM ja siddhAMsiddha dhavaMtari, vaitaraNa tathA bhoja nAmanA vaidyonAM ca satvAn taM niravasesaM jAnitvA imasmin kAye etakA nAma laIne auSadhio vaDe temaja+ sarponAM viSa rogA upajisaMtIti ekApahArena kalApaggAhaM kAritvA suttaM bandhisu. asavvannunoete savve / milindapanho-pAlI + "ayodhara' nAmanA pAlI graMthamAM sanAM Tekasa-Ed. By Trenckner-P. 272)- viSa dUra karanAra vaidyone Ama nideza karyo che: (milinda rAya nAgasena pratye kahe che:) he bhaga- "mANIvilA kupitA rasanti rivijhA TI hi vana nAgasena ! teo ne vaidyo hatA, teonI paNa rata, na masuNo ravi hati te me mati ti pUrve amuka keTalAka AcAryo thaI gayA che, jema ke | parAmi dhammu-kepelA sarve je mANasane daze nArada, dhavaMtari, aMgirasa, kapila, kaMDara-agni- athavA karaDe, tenA viSane (pUrvakALanA) athavA sAma, atula tathA pUrvanA kAtyAyana e badhA ne hajI paNa keTalAka vidyo pite dazI-cUsI le che, je prAcIna AcAryo thaI gayA che, te badhAye ! chatAM te vaidyo mRtyue dazelA koInA paNa viSane regonI utpatti, nidAna, svabhAva, samutthAna tathA ke pitAne karaDelA mRtyurUpa sarpanA viSane dazI teonI cikitsArUpa kriyA siddha-asiddha badhI | zakatA nathI eTale ke mRtyurU5 sapanA viSathI dazAsaMpUrNa jANatA hatA ane te badhuM jANyA pachI celAne jo koI vicikitsako paNa jo bacAvI teo A mAnavazarIramAM A amuka ja rogo zakatA nathI, te mane AvI buddhi sUjhI che ke e utpanna thavAnA che ema jANyA pachI teomAMnA mRtyurUpa sarpa mane daze nahi, teTalAmAM huM dharmanuM eka eka rogane dUra karI tenI kalA grahaNa karAvI AcaraNa karI lauM. vaLI "dharmantari vaitAni ja teoe te te (AyurvedIya) sUtro racyAM che, paNa mogo vini zrI munamana-vatti te te badhAye AcAryo sarvajJa na hatA. rAjA ceva (govaranA) -dhavaMtari, vaitaraNi
Page #117
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA utAravA dvArA leke para upakAra karanArA e | zabda dvArA avazya grahaNa karyA ja che. "pAlI' dhanavaMtari jevA vidvAne paNa mRtyunA mukhamAM bhASAnA lekhamAM paNa "dhavaMtari'nA nAmanI sAthe cAlyA gayA che, te ApaNe keNa mAtra ?' ema "vaitaraNa" tathA "bhoja'nuM paNa cikitsaka-vaidya mRtyunA mahimAne ullekha karI pitAne dharma pratyene tarIke nAma grahaNa karyuM che. suzrutasaMhitAmAM prema batAvyo che. vaLI te bRhadevanI kathAmAM evo prAraMbhanA vAkya viSe "dhanvatari 'rU5 divodAsanI ulalekha karI buddhadevanA pUrvajanmanI avasthAmAM pAsethI vidyA meLavavA mATe temanI samIpe gayelA paNa e dhavaMtari, vaitaraNa tathA bhoja nAmanA (suzruta Adi) temanA ziSyone jyAM ullekha vaidyo A lekamAMthI (maraNa pAmI paralokamAM) jatA karyo che, temAM vitaraNa'nA nAmano paNa nirdeza rahyA hatA, ema sUcavyuM che, ane te paNa karyo che, temAM mukRtakataya javuM:"-suzruta vagere buddhanA kayA janmanI te kathA hoya ! tethI paNa bolyA, ema kahI "prakRti '--vagere zabdathI "bhoja e dhavaMtari vagere vaidaka-AcAryo te buddha- AdinuM paNa prahaNa karyuM che, ema TIkAkAra devanA ghaNAye pUrvajanma pahelAM thaI gayA hoya, 'DalaNa" AcArye pote karelI tenI vyAkhyAmAM ema paNa jANI zakAya che. * "AryasUri' jaNAvyuM che. (A upadyAtanA lekhaka ) mArI pAse viracita " jAtakamAlA" nAmanA (boddha) graMthamAM sukSatanuM eka prAcIna pustaka tADapatra para lakheluM paNuM " aAgraha' jAtaka viSe Ama jaNAvyuM che ke, temAM te "gauvanava-vaitara-maukhri- pauvatake, "lokonA rogane nAza karanAra dhanaMtare vagere vIrya-pura-ti-moga-bukRtamaya :eka vaidyo paNa vinAza pAmyA che." ema sUcavI opadhenava, vaitaraNa, aurabhra, pauSkalAvata, karavIrya, dhavaMtari Adi prAcIna vaidyo paNa pitAnA- gopura, rakSita, bheja ane sukRta vagere bolyA" buddhanA samayamAM ghaNuM prAcIna kALamAM thaI gayA che ema mULagraMthamAM ja vaitaraNanI jema "bheja" hatA, ema mAnapUrvaka teone nirdeza karyo Adine spaSTa ulalekha che. ahIM darzAvela A che. vaLI "AryasUri'nA lekhamAM paNa dhanva. "pAlI jAtakanA lekhamAM divodAsanA ziSya vatatarinuM ja nAma grahaNa karyuM che, ane temanA raNa tathA bhojane sAthe nirdeza karI, temanA sivAyanA bIjA AcAryone paNa (vi)-vagere" sAhacarya dvArA teonI sAthe ja dhavaMtarine lIdhA che, te mULa vaidya vidyAnA AcArya "dhavaMtari' ane bhoja jevA, sarponAM viSane nAza karI dhaNune samajAtA nathI; paNa mULa dhanavaMtarinA avatArarUpe bacAvatA hatA, teo 5Nu kALarUpa sarSathI deza | dhavaMtari' zabda mUkIne suprata saMhitAmAM jema pAmIne mRtyunA mukhamAM sUI gayA che.' vyavahAra karyo che ane te dvArA e dhanvatari tema ja AryasUri viracita jAtakamAM Ama | svarUpa divAdAsana ja grahaNa kareluM jaNAya che, kahevAyuM che ke, "hRthvI vizALa ja tapovarTa siddhamatrI te ja pramANe pAlItakanA lekhamAM paNa e ja vyAdhItRRNAmupazayya ca vaidyvryaaH| dhanvantariprabhRtayo'pigatA dhanavaMtarinA avatArarUpa divodAsane ja lIdhelA vinAza, dharmAya me namati ( bhavati ) tena matirvanAnte // ' jaNAya che; vaLI A pAlI jAtakanA lekhamAM sukRta" tapanA baLathI jeoe maMtro siddha karyA hatA Adi bIjAone jeke ullekha karyo nathI, topaNa evA vaMtari vagere zreSTha vallo paNa (sarpAdithI zAyelA) lokenAM viSane nAza karIne tema ja upaniSadanA kALamAM "divAdAsanuM astitva rogI lekanA rogone (auSadhAdithI) maTADIne maLe che, te uparathI ane suzrutasaMhitAmAM divopaNa Akhare pote vinAza pAmyA che. tethI dAsane dhavaMtarinA rUpe vyavahAra karelo che. te mArI buddhi (A nAzavaMta saMsArano tyAga karI) kAraNe, tema ja didAsarUpa dhavaMtarinA ziSya vananA chellA pradezomAM (jaI) dharmAcaraNa karavA tarIke vaitaraNa tathA bhejane paNa suzrutasaMhitAmAM tatpara thAya che." (mAryasUrIyAtavAmA ) ' kahyA che, te rUpa pramANa uparathI ane pAlI jAtakamAM
Page #118
--------------------------------------------------------------------------
________________ upadukAta darzAvela viSanA pratikArane viSaya suzrutasaMhitA- kApa (oparezana vagere) parataMtra-saMbaMdhI che, mAM paNa ka5sthAnamAM kahelo maLe che, te rU5 chatAM tenuM paNa grahaNa karI te dhavaMtarine saMpradAya pramANa uparathI bhoja tathA vaitaraNanI sAthe pote AgaLa dhare che eTaluM ja nahi paNa dhanvabatAvela suzruta AdinA samakALe thayelA te ja ! tarinA saMpradAyarUpa te zalyanA viSayane ghaNe prAcIna dhavaMtari athavA temanA avatArarUpa didAsanA sUcave che; te ja pramANe "AtreyasaMhitA -carakamAM te badhA vaitaraNa vagere ziSyo hatA, ema suzrute "ti dhanvantarika rati pAnvantare mata, ruri dhAnvantaraje kahyuM che, te paNa maLatuM Ave che. vaLI 'agni- ema dhavaMtari kahe che, evo dhanavaMtarine mata che, purANamAM maLatA lakhANa uparathI suzruta paNa te ema dhavaMtarinA anuyAyIo kahe che, ' ityAdi vaidyavidyA grahaNa karatI veLA dhavaMtarinA ziSya ghaNuM sthaLe dhavaMtarine tema ja temanA saMpradAyahatA, te paNa nakkI thAya che. tethI e rIte nA anuyAyIone prAcIna AcAryo tarIke divodAsanA avatArane pAmelA dhanvatari, bauddhonA nirdeza karyo che, paraMtu e caraka-saMhitA athavA jAtaka' graMthathI paNa ghaNA prAcIna hatA ema AtreyasaMhitAmAM divodAsanuM ke sukRtanuM nAma jANI zakAya che ane te uparathI dhanaMtarirUpa ! kyAMya spaSTa rIte TAMkaryuM nathI. sukRtamAM paNa AtreyanA divodAsanA pUrva puruSa mULa dhanavaMtari te tenA ke kazyapanA nAmane ulalekha kyAMya paNa karyo nathI karatAM paNa ghaNuM pahelAM ja thayA haya, e spaSTa ja che. e uparathI mArIci kazyapanA karatAM ane punarvasu keTalAka vidvAne "nvantarikSALajAmasiMha - AtreyanA karatAM paNa dhanavaMtari prAcIna vaidyae lekamAM jaNAvelA vikramarAjAnA nava ratnomAM AcArya hatA, ema jaNAya che. kAzyapanI A pahelA je dhavaMtarine gaNyA che, te ja dhanvatari saMhitAmAM te mAtra ekalA dhanvantarinA ja nAmane prasiddha vaidya-AcArya hatA, ema jaNAve che; paraMtu ulekha che, paraMtu AtreyanI saMhitA-carakataMtramAM [ te dhanvantarinA tathA temanA saMpradAyanA anunava ratnamAM gaNavela "dhavaMtari' nAmanA koI prasiddha kavi hatA. mAtra nAma sadazyathI tenAthIye | yAyIonA nAmane paNa ullekha maLe che, te uparathI prAcIna vaivAcAryanI bhrAMti upajAve che. jaNAya che ke je kALe dhavaMtarine saMpradAya ghaNe ja phelAyelo hato, te samaye (vRddhajIvakane tathA) Atreya kAzyapa saMhitAmAM "ziSyopakramaNIya' nAmanA punarvasane utpattikALa tathA AyurvedanA AcArya adhyAyamAM 57 mA pRSTha upara temane cagya deva tarIkenuM astitva hatuM. ema dhavaMtari AtreyatAone je nirdeza kare che, temAM prajApati, punarvasu karatAM paNa je prathama thayA hatA, to e azvinIkumAro tathA IMdrane pitAnA taMtranA pUrvAcArya AtreyanA anuyAyI agniveza karatAM ane bheDa karatAM kazyapanI jema nirdeza karyo che ane te ja pramANe to dhavaMtari ghaNuM pahelAM thayA hoya, e te spaSTa atri Adine ullekha karyA sivAya bIjAM samajAya tema che. vaLI bheDasaMhitAmAM tathA carakazAstranA AcArya dhavaMtarine uddezIne paNa e saMhitAmAM paNa "dhAvaMtara vRta Adi dhanvatarie svAhAkAranuM vidhAna karela che, eTale ke dhanyatAne ! kahelAM auSadhono ullekha je karyo che, te paNa bheDa paNa hemogya deva tarIke svIkAryA che ane huM 1 tathA Atreya Adi pUrvAcAryo karatAM paNa dhanvatari temanA taraphane uttama Adara jaNAvela maLe che. ! prAcIna vaidyaka AcArya hatA, e ja vadhu spaSTa didAsa ane suzruta je ke dhavaMtarinA anuyAyI che, te paNa te bannene A kAzyapa saMhitAnA kare che. suzrutamAM zArIrasthAnanA trIjA adhyAyamAM ziSyopakramaNIya' nAmanA adhyAyamAM ullekha | zaunaka, kRtavIrya, pArAzarya, mArkaMDeya, subhUti ane karyo nathI; te uparathI A kAzyapa saMhitAnA | gautama-e ghaNuM prAcIna AcAryonAM nAmone cikitsitasthAnanA "divaNIya' adhyAyanA 5 mA | nirdeza karyo che. AtreyasaMhitAmAM tathA kAzyapaoNokamAM tannA samayama'-zalyano viSaya-vADha- | saMhitAmAM kAMkAyana vagerene paNa pUrvAcArya tarIke
Page #119
--------------------------------------------------------------------------
________________ 78 kAzyapasaMhitA nirdeza karele maLe che; ane DalananA lekha uparathI paNa saMbhave che ane dhavaMtarinA dhAvaMtara matadivodAsanA ziSya tarIke kAkAyano ullekha karela rUpe divodAsanA matane paNa nirdeza karyo hoya, che, ema kaIka vidvAnanA mata anusAra darzAvavAmAM ne ema paNa kahI zakAya tema che; tepaNa kazyape AvyuM che ane jo ema hoya te divodAsanA | svAhAkArane megya devatA tarIke paNa dhanavaMtarine ziSya tarIke jaNAyelA te kAMkAnane Atreya ! nirdeza karelo hovAthI ane Atreya tathA kazyape saMhitAmAM tathA kAzyapa saMhitAmAM paNa nirdeza | bannee kAzInA rAjA tarIke prasiddha evA divokarela hovAthI te Atreya ane kAzyapa karatAM paNa ] dAsane grahaNa karAvanAra kAzInA patirU5 athavA divodAsa tathA dhavaMtari pahelAM thayelA hovA | divodAsa AdarUpa koI paNa amuka ja te vyakti joIe e sAbita thAya che. hoya, evo kaMI paNa cokkasa nirdeza karyA vinA kevaLa "dhavaMtari' e zabdamAtrathI tene nirdeza dhavaMtarine AyurvedavidyAne lAbha bhAradvAjanI karela hovAthI temaja mahAbhArata AdinA lekha pAsethI thaye hatA ane divodAse paNa Ayurveda uparathI dhavaMtari AThe prakAranAM AyurvedIya zAstronA vidyA meLavavA mATe bharadvAjane ja Azraya karyo hate, ema harivaMzamAM ullekha maLe che, te uparathI AcArya tarIke pUrve vidyamAna hatA ane temanI traNa peDhIonA aMtaravALA dhavaMtari tathA divodAsanI AyurvedIya saMhitAnuM paNa te kALe astitva. sAthe saMbaMdha pAmelA bharadvAja ja te koI eka ja jaNAtuM hovAthI mULa dhavaMtarinI saMhitAmAM je vyakti che ke "bharadvAja' nAmanuM gotra dharAvatI viSaya maLelA hoya te ja viSayane lakSyamAM laI koI be vyakti che? e nakkI thaI zakatuM nathI. Atreya tathA kazyape te mULa dhanvatarine ja carakasaMhitAmAM paNa prAraMbhanA graMthamAM Atreyane mata ghaNA bhAge grahaNa karela hovo joIe, bharadvAjathI AyurvedavidyAne lAbha jaNAvela che, ema saMbhave che. vaLI mahAbhAratamAM (divodAsa, jyAre te ja carakasaMhitAmAM AgaLa jatAM kaIka sahita) gAlavamuninI AgaLa kevaLa mArIcanA putra kazyapanA Azramane nirdeza karelo jANavA ThekANe bharadvAjanA matanuM Atreye khaMDana karyuM che; | vaLI te carakasaMhitAnA sUtrasthAnanA "vAtakalA- | maLe che, te uparathI divAdAsanA samayamAM mArIca- kalIya" nAmanA adhyAyamAM eka bharadvAjane "kumAra ! kazyapa bhUtakALamAM thaI gayA haze, ema lAge che; zira' evuM vizeSaNa ApIne nirdeza karyo cheathavA te gAlavanA AzramamAM mArIca kazyapa paNa ane kAzyapa saMhitAmAM "rogAdhyAyamAM pRSTha 39 mAM | te kALe vidyamAna hatA, ema paNa kahI zakAya tema "kRSNa bhAradvAjane nirdeza karyo che, e uparathI ! che; e uparathI dhavaMtarinI pAchaLa ane divodAsanI Ama samajAya che ke, "Ayurveda vidyAmAM aneka [ pU athavA divodAsanA samayamAM mArIca kazyapa bharadvAja' nAmanA puruSo AcArya tarIke thaI | | thayA hatA. carakasaMhitAmAM tathA kAzyapa saMhitAmAM gayA che; tethI e rIte koI eka bharadvAja sAthe Atreye mArIci kazyapane ullekha karyo che tema ja athavA "bharadvAja ' nAmanA gotramAM utpanna thayela judI judI vyaktirU5 bharadvAjanI sAthe dhavaMtari, mArIca kazyape Atreya-punarvasano ullekha karyo che mArIca, kazyapa, Atreya-punarvasu tathA divodAsane | ane AtreyasaMhitAmAM "vAtakalAkalIya' nAmanA atizaya najIkanA kALamAM thayela saMbaMdha jaNAya che | adhyAyamAM mArIci kazyapa tathA Atreya-punaAya-punarvasu tathA mArIca kazyapa (potapotAnA | vasune saMvAdarU5 ullekha maLe che ane te banne saMhitA graMthamAM) je dhavaMtarinuM nAma prahaNa saMhitAomAM bIjA zabdathI vizeSaNa Apela kare che, te dhanavaMtari, dhavaMtarinI saMtati hovAnA | ane vizeSaNa nahi Apela bharadvAjano ullekha kAraNe, e dhanavaMtarinA nAmathI jene vyavahAra | maLato hovAthI e banne AcAryone samaya graMthanI karAto hato, evA divodAsa paNa hoya, ema | maryAdA uparathI lagabhaga sAthe ja jaNAya che.
Page #120
--------------------------------------------------------------------------
________________ upoduvAta suzruta-saMbaMdhe vicAra | divodAsanI pAse adhyayana karavA mokalyA hatA, ema suzrutasaMhitAnA racayitA suzrata Arya vizvA- bhAvaprakAzamAM paNa kahyuM= che; tema ja DalhaNanI. mitranA putra hatA, ema suzrutasaMhitAmAM ja * ! -te pachI vizvAmitra vageree pitAnI jJAnadaSTithIkahyuM che. cakradatte paNa tenI TIkAmAM ema ja ! jANyuM hatuM ke A kAzirAjA-divodAsa e sAkSAta. kahyuM che. mahAbhAratamAM paNa (AnuzAsanika parvanA| dhavaMtari kahevAya che; pachI vizvAmitre pitAnA 4 thA adhyAyamAM) vizvAmitranA putromAM sukRtanuM te putrAmAM je "suzruta" nAmane putra hatA, tene nAma maLe che. vedamAM te te maMtranA draSTA ane Ama kahyuM hatuM ke, "he putra! tuM vizvara-zaMkara zrI rAmacaMdrane dhanurvidyAno upadezanAra maharSi vizvA- te bhagavAnane priya vArANasI (kAzI) nagarImAM ja." mitra koI bIjI ja prAcIna vyakti hovI joIe. | vyAkhyAmAM vizvAmitranA nAme utAreluM vaidyakasukRtane kALa upaniSadanA kALarUpa hovo joIe | viSayane lagatuM vacana paNa maLe che, chatAM e ane te sUkRta divodAsanA ziSya hatA, evo vizvAmitra keNa hatA, e barAbara jANI zakAtuM nathI. paNa ullekha maLato hovAthI ane suzrutasaMhi- suzrutasaMhitAnA samayane vicAra karatAM "hesa* tAmAM "zrIkRSNanuM paNa nAma maLatuM hovAthI 4 | nAmanA eka pAzcAtya vidvAne sukRta adi vaidyaka didAsanI peThe upaniSadonA kALamAM zrIkRSNanA AcAryono samaya isavI sananI 12mI zatAbdImAM, astitvakALa pachI sukRtanI utpatti thayelI hevI jensa visana vagere navamI ke dazamI zatAbdImAM joIe ane kazyapa tathA AtreyanI peThe gotra- temaja bIjA keTalAka vidvAna cothI ke pAMcamI paraMparAmAM prApta thayelA vizvAmitranA putra suzruta | zatAbdImAM mAne che. vaLI "hisTarI oNpha saMskRta AcArya jaNAya che. vizvAmitra munie potAnA | liTarecara 'nA pAna 436 mAM mekaDonale kahyuM che, putra suzrutane kAzIrAja dhanavaMtarinA avatArarUpa | | 'caraka ane sukRtamAM lakhANomAMnAM TAMcaNane rajU karatI bAvaranI hastalikhita pratamAMnA utArA* jema ke sUzrata-uttarataMtra adhyAya 66 mAM kahyuM che ke, vizvAmitra sutaH zrImAna suzrutaH parikRti . emAM vicArasaraNInI tathA zabdonI samAnatA -vizvAmitranA putra zrImAna rukSata Ama pUche che." jotAM suzrutano jIvanakALa I. sa. nI cothI zatAbdIthI pahelAM na hoI zake." temaja "hisTarI vaLI suzrutasaMhitAnA cikitsAsthAnanA bIjA oNpha iMDiyana liTarecara" nA pAna 168 mAM vebare adhyAyamAM Ama kahyuM che ke, "vizvAmitrasuta phALakRSi lakhyuM che ke, "sukRtanAM ane bIjAM lakhANo, suzrutamanvarAti-dhavaMtari-divodAse vizvAmitranA putra ! je meM vAMcyAM che, temAM bhASA ane zailI varAhaane potAnA ziSya suzrutane Avo upadeza karyo.' mihiranAM keTalAMka lakhANo jevI che, ema mane + cakradatta potAnI TIkAmAM Ama lakhe cheH jaNAya che." 'atha paramakAraNiko vizvAmitra sutaH suzrutaH shlypradhAnamAyutatre prastumAradadhavAna-te pachI dhaNuM = A saMbaMdhe bhAvaprakAzamAM AvA be zloke che: dayALu vizvAmitranA putra suzrute zacikitsA jemAM | "atha jJAnadRzA vizvAmitraprabhRtayo'vidana / mukhya che, evA AyurvedataMtranI racanA karavAnI ayaM dhanvantariH sAkSAt kAzirAjo'yamucyate // zarUAta karI.' vizvAmitro munisteSu putra suzrutamuktavAn / * sUzrata cikitsAthAnanA 30 mA adhyAyamAM vatsa vArANasI gaccha tvaM vizvezvaravallabhAm ||zrIkRSNanuM nAma Ama lakhyuM che: "maherAma- * sukRtanI TIkAnA kartA Da9haze pitAnI kRSNAnAM brAhmaNAnAM gvaampi| tapasA tejasA vA'pi TIkAmAM ama lakhyuM che ke, "tathA vo vizvAmiparAgadhvaM zivAya -mahendra zrIrAma tathA zrIkRSNanA | geLa'- "ne tu kutrarakSAvAmi'temaja brAhmaNanA tathA gAyonA tapathI ane tejathI | kaLathInA kSArayukta pANI sAthe lAvazaka (javakhAra) tame lokonA kalyANa mATe zAMta thAo." ] pIvo joIe.'
Page #121
--------------------------------------------------------------------------
________________ 0 kAzyapa saMhitA chevaTe jaIne "havaTe govana' nAmane eka "upAya hRdaya" nAmano eka dArzanika graMtha maLI aMgreja vidvAna te Ama kahe che ke, "suzrata Avyo hate. bhAratamAM tene mULa saMskRta lekha nAme kaI paNa vaidyaka AcArya thayo ja nathI ema | maLatuM nathI, to paNa pUrvanA samayathI mAMDI tene ghaNAye vidvAne jaNAve che, je koI paNa thayo ane "zAMtideva" tathA "azvaghoSa AdinA jevo hoya to te sokreTisa" ja hevo joIe.' atizaya prasiddha eka bauddha vidvAna bodhisattva heIne e "govana" likhita "hisTarI opha IMDiyana paththarane paNa rasAyana dvArA sonuM banAvI zako liTarecara mAM Ama jaNAvyuM che: "lagabhaga be hajAra | hatA ane te "nAgArjuna' nAme jANatA heI varSanI pUrve thayela dArzanika AcArya nAgArjunano* pUrva thayela dArzanika AcArya nAgAnanA* | "zAtavAhana' nAmanA rAjAne mitra hato evo ullekha * "nAgArjuna'nAmanA aneka purAtanI vidvAne karyo che. vaLI "rAjataraMgiNI' graMthane kartA thaI gayA che, ema jANavAmAM AvyuM che. nAgA- | Ama lakhe che ke, "buddhanA prAkaTaya pachI dese junanI racanArUpe maLelA ghaNA graMthe kapuTa, varSo vItyAM tyAre "nAgArjuna' nAmane eka mahAyogazataka, tatvaprakAza AdimAM 'kakSapuTa" Adi 1 vidvAna thayo hato.' ema aneka prakAre judA judA kautuka graMthanA racayitA "siddha nAgArjuna" nAme jaNAtA nAgArjuna eka ja che ema jaNAtuM hatA. evA vizeSa nAme "nAgArjunane vyavahAra nathI arthAta e badhA judA judA mAlUma paDe che. karAya che. vaidyakanA viSayamAM "gazataka" nAmane "zAlavAhana' nAmanA rAjAnI upara nAgArjune graMtha te kharekhara jAhera thaI cUkyo che. e "ga- | patra mokalyo hato, e vRttAMta bIjA graMtha AdimAM zataka' graMthane anuvAda tibbatIya bhASAmAM paNa prakAzita thayo ja che. mArA pustaka saMgrahamAM tADamaLe che. vaLI "nAgArjunane ja bIje "cittAnaMda | patra para lakheluM lagabhaga TukaDA TukaDA thayeluM ane saMskRta paTIyasI' nAmane saMskRtamAM eka vaidyaka graMtha bhASAmAM racAyeluM "zAlavAhana" rAjAnuM eka caritra tADapatra para lakhAyelo che ane te "gImamaThamAM che. temAM "daBtanyo vodito maratvo madAragaUTE: che, ema sAMbhaLavAmAM AvyuM che. vaLI taMtromAM | zrInAWIknAmiyAna: zAkyamikurAnaH-jemaNe tavone AvelA bauddhonA adhyAtmaviSayamAM "tattvaprakAza" | sAkSAtkAra karyo hato ane je mahAsattva heI nAmane graMtha, "paramarahasyasukhAbhisaMbodhi' tathA ! atizaya mAnasika zakti dharAvanAra temaja bodhi samayamudrA vagere graMthe paNa nAgArjunakRta che; sattva heI buddhadevanA siddhAMtanA jJAtA hatA, te kevaLa bauddha dArzanika viSayamAM "mAdhyamikavRtti, "zrInAgArjuna nAmanA zAkya bhi rAjA-mahAtarkazAstra ane upAya hRdaya vagere graMtha paNa rAja-zrIzAlavAhananA guru hatA." evo spaSTa nAgArjune racelA maLe che. e badhA amuka amuka | ullekha karyo che, te uparathI bedhi sattvanuM sthAna vizeSa zAstrane lagatA te te prathenA racayitA | dharAvanAra temaja "kurukullA'nA upadezane paNa nAgArjuna judA judA haze ke eka ja " nAgA- ullekha hovAthI taMtrazAstranA jJAtA zAkya bhikSu na" haze, e vicAravA jevo prazna che. temAM nAgArjuna zAlivAhana rAjAnA samayamAM thayA AThamI zatAbdImAM bhArata dezamAM paryaTana karavA | hatA, ema siddha thAya che. 'hyu yena saMga" nAmane Avela "abenI' nAmanA eka yAtrALuo | cInI yAtrALu paNa bedhisatva tarIke tema ja pitAnAthI so varSa pUrve rasAyana, vidyAmAM kuzaLa | dhAtuvAdanI vidvattA dharAvanAra tarIke prasiddha ane "badhisava' tarIke prasiddha evo "nAgA- | thayelA nAgArjunane "zAlavAhana" rAjAnA samayamAM na' nAme eka vidvAna thayAne ulekha karyo che. | thayela jaNAve che. vaLI nAgArjune zAlavAhana rAjAne vaLI sAtamI zatAbdImAM bhAratamAM Avela "hyuyena ! "rasAyanaguTikA" nAmanuM eka auSadha paNa ApyuM saMga' nAmanA eka cIna dezane yAtrALuo | hatuM, te saMbaMdhI itihAsa paNa maLe che; vaLI te "potAnAthI sAta ke ATha zatAbdI pUrve thayele ! nAgArjune potAnA mitra "zAlavAhana rAjAne
Page #122
--------------------------------------------------------------------------
________________ upAdnAta 81 anuvAda karIne hamaNAM je prakAzita karela che, te e upAyahRdaya graMthamAM prathama judAM judAM ta Mtrane uddeza, prasaMga athavA saMkSepamAM vaSayakathanane jyAM prasaMga che tyAM ' bhauSividyA vidhA-oSadhanAma, oSimuLa:, oSisa:, oSI, saMnivato, nAnA 'ekAvalI " nAmanA hAra paNa ApyA hatA, te saMbadhe ' harita '(nA. 8) mAM bANabhaTTa Ama lakhe che ke, ' samatiAmati 6 yiravi zAhe tAmelA ki tathyAnnALAnAnnAvAnuMno nAma me 2, trisamudrAdhipataye cAtavAhanAya narendrAya sadave sa tau tAm-keTalAka kALa vItyA tyAre te ' ekAvalI '-ratnahArane e nAgarAjA pAsethI vipAzrRti madhafH-auSadhividyA, auSadhinA guNa, auSadhine rasa, auSadhinuM vIrya-sAmarthya, auSadhanA sanipAta-eka vakhate AvI maLavuM ane auSadhinA vipAka athavA sevana karavAthI prApta thatuM AkharI phaLa, ema auSadhacikitsAnA dharmA kalA che, 'e prakAre vaidyaka vidyAnA nAgArjune meLavyA hatA ane pachI te nAgArjune mukhya viSayA darzAvIne te pachI vaidyaka Agama ke | e ekAvalI ratnahAra traNa samudra sudhInI pRthvInA adhipati zAtavAhana' nAmanA potAnA mitra rAjane aNu karyA hatA. evA te khAzubhaTTanA lekha uparathI paNa nAgArjuna tathA zAtavAhana e khanne samakAlIna hatA ane te banne puraspara mitrA hatA. e uparathI zAtavAhananA samayamAM thayela nAgArjuna medhisatvanuM sthAna | dharAvanAra, mahAvidvAna, tatravidya.mAM kuzaLa ane rasAyanamAM paNa prasiddha heAI vaidyakazAstramAM paNa vidvAna hatA ema nizcaya karI zakAya che, ane te uparathI ta Mtra vidyAthI mizra bauddha-adhyAtma- | prathA-'tattvaprakAza vagere je upalabdha che, te badhAye tAMtrika hovA uparAMta khe|dhisattvasthAnIya evA te ja nAgArjune racelA hAya, ema mAnavuM yogya jaNAya che. pATaliputra-paTaNAmAM zilArR upara kAtarelA 'nAnAnuMnena ruivitA: tammevA hiputra;'- paTTA zaheramAM A staMbha upara A prayogA nAgArjune lakhyA che; temaja vRMda tathA cakrapANie paNa lakhelA nAgAnanA te te regane maTADanArA judA judA auSadhaprayAga| paNa te nAgArjunanA ja hAvA joI e. sAtanI zAbdI saikAnA samayane darzAvatA 'alakherunInA lekha 'hyu cen saMga nA lekhathI paNa khATA Thare che ane teNe kahele khIjo nAgArjuna maLatA paNa nathI. e kAraNe macchu para parAe sAMbhaLela te kAlpanika samayane ullekha karI zAtavAhananA samayanA ja te nAgArjunane jaNAve che, ema lAge che; tAtrika viSaya | kA. www.m cInI bhASAmAM anuvAda thayA DhAvAthI mArA " " parama mitra tuccI ' mahAzaye e cInI bhASAmAM anuvAda karela ' upAyahRdaya ' graMtha saMskRta zAstranA varSoMnanA prasaMgamAM 'yathA suvaidyako mena rAjo maMtravittano zikSaka: suzruta '-jema zruta uttama vaidya hAi AyulaMdIya ci ketsAmAM sAthe sabaMdha vinAnI hAi kevaLa adhyAtma viSayanI ja mukhyatA jaNAvatI ( chAyA-anuvAdarUpe prakAzita thayelI ) ' upAyahRdaya'mAMnI tathA mAdhdhamika vRttimAMnI prauDha lekhanazailI jyAre jovAmAM Ave che, tyAre tAMtrika nAgAnathI ja judA ja-khIjA nAgArjunanI te kRti che, ema jaNAve che. 'upAyahRdaya 'graMthamAM khIjAM darzanane lagatA sUcanAnA viSayanA prasaMgamAM (AyurveCya ) bhaiSajyavidyAne pradhAnaviSayanA rUpamAM darzAvavAmAM Ave che, tethI ane cha bhaiSajyadharmAne kevaLa sAdhAraNu nAma mAtrathI uddeza athavA kathana karela heAvAthI temaja dhAtue tathA rasAyane lagatA viSayAnu lezamAtra paNa sUcana kareluM na heAvAthI te upAyahRdayA tathA mAdhyamikavRttinA racayatA ane * mahAyAna dharma nI sthApanA karanAra 6 zanika A nAgArjuna je thayelA che, te ja prAcIna heAya ema jaNAya che. 'rAjatara giNI' graMthamAM darzAvela, nAgArjuna joke bauddha che, paNa tenuM rAjA tarIke varNana karavAmAM AvyuM che; jayAre ' mA makavRtti' Adigra thAnA kartA nAgArjunamAM tA kAI paNa prakAre rAjapaNuM jANavA maLatuM nathI, tethI nAmanI samAnatA dharAvatA nAgArjuna nAme je rAkha thaI gayA che, te A mahAvidvAna nAgArjunathI judA ja heAvA sabhava che. |
Page #123
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA kuzaLa hatA ane sarva tarapha mitratAnA bhAve Ayu- bauddhagraMthane je janma thaye heta te hAlamAM vedavidyAne zikSaka paNa hatA! ema bhaiSajyavidyA prasiddha evA "vAgabhaTa' Adi gre mAM jema athavA AyurvedIya cikitsAdiyA'nA zreSTha AcArya carakanuM nAma lakheluM jovAmAM Ave che, tema e tarIke sanmAnapUrvaka suzratanuM varNana kareluM te | nAvanItaka graMthamAM paNa prasiddha evA caskAcAryanuM "upAyahRdaya' graMthamAM maLe che. e rIte lagabhaga nAma kema utAryuM nahotuM ? te uparathI carakanA be hajAra varSanA samayamAM thayelA nAgArjune, samayathI pahelAM paNa e nAvanItaka graMtha zuM haze ? upAyahadaya' graMthamAM AcAryadaSTie suzratanA e paNa sadeha thAya che. vaLI e navanItaka graMthane nAmane nirdeza karyAne je ullekha maLe che, racayitA bauddha che ane nAgArjuna boddhAcArya te uparathI sukRtanA saMbaMdhe arvAcInatAnA prati- tarIke heI vaighakajJAnamAM paNa prasiddha tarake te vAda mATe A graMtha eka paryApta pramANa che. vaLI | kALe je vidyamAna hoya te evA e prasiddha bIjuM prathama darzAveluM "khoTAMga' pradezamAMthI maLela nAgArjunanuM nAma te nAvanItaka graMthamAM kema ravIkAane bhojapatra upara lakhela "nAvanItaka ' nAmanA rAyuM nahi hoya? e uparathI Atreya tathA temanA pustakanI lipi tathA mAtrA jotAM tenA lekhane anuyAyIo ane sukRta AcArya tathA kA5 samaya trIjI ke cothIne hevo joIe; ema badhA ane jIvakanA astitvakALanI pAchaLa temaja vidvAnoe nakkI karyuM che. hAlanA samayamAM | nAgArjunanA samayanI pahelAM e nAvanItaka jema relave, sTImaro, vimAne tathA tAra, Teli- graMtha hoya ema jaNAya che; tema ja e nAvanItaka phona, TeligrApha ane vAyaralesa vagere sAdhane graMthamAM te sUzratanuM nAma svIkArela che, te upara astitva dharAve che, tema e badhAM sAdhane pUrvakALamAM suzruta AcArya, nAgArjuna AdinA samayathI paNa te kALe bhAratamAM racAyelA te "upAya- ] pahelAM hovA joIe, ema sabaLa pramANa maLI hRdaya'jevA graMtho maLavA muzkela hatA, tethI tevA e Ave che. graMthane dUra sudhI pracAra tema ja prApti mATe ghaNA ! e rIte sukRta AcArya, kevaLa nAgArjunathI ja lAbA kALanI jarUriyAta hovAthI te graMthanI tathA "nAvanItaka" graMthanA kartAthI ja prAcIna hatA, racanA tenA karatAM paNa vadhu pahelAMnA kALanI eTaluM nathI, kiMtu vyAkaraNa-mahAbhASyanA kartA hovI joIe, ema avazya kahevuM ja paDe. vaLI pataMjalie ' taddhitejhavAmA: (7-2-117) ane e upAyahRdaya'nA maMgalAcaraNamAM buddhane ullekha "o gukhavRddhI' (1-2-3) e pANinIya sUtronuM jovAmAM Ave che, te uparathI buddhanA keTalA samaya vyAkhyAna karatI veLA "sauzrataH-suzrutaja apahyuM pachI te graMthanI racanA thaI haze, te kahI zakAtuM pumana-e udAharaNa ApyuM che; temaja 'inathI. evA te prAcIna graMthamAM AtreyanuM nAma urthavAhInAmupasaMthAna"--e vArtikamAM "kutapaane temanA anugAmI kSAra pANi, hArIta, jAtUrya, vAsA: saumRtaH kutapasauzrataH '--e daSTAMta ApyuM che, parAzara tathA bheDa AdinAM nAme temaja kAzyapa, te uparathI mahAbhASyakAra pataMjali tathA vAtikajIvaka tathA sukRtanAM paNa nAma lakhelAM che ane kAra vararuci ke kAtyAyananI paNa pahelAM ja subuta te te AcAryoe darzAvela auSadhonA utArA paNa | AyA thayA hovA joIe. ema jaNAya che: maLe che. vaLI te graMthamAM utArela keTalAka auSadha eTaluM ja nahi paNa bhagavAna pANinie paNa saMbaMdhI pAThe hAlamAM maLatI carakasaMhitA- kraunAtha (6-2-37) e sUtrane lagatA mAM joke maLe che, to paNa AtreyanA nAmathI zabdagaNamAM "sauRtaifdhavAH' evo zabda darzAvyo tyAM tene nirdeza karyo che; paraMtu temAM caraka che te uparathI temaja apatya saMbaMdhI Adine AcAryane tathA nAgArjunanA nAmano ullekha | jaNAvanAra pratyaya jenA cheDe che evo "sauzrata maLatA nathI. hAlamAM carakanA nAme prasiddha thayela | paNa darzAvyo che te uparathI kevaLa suzruta ja nAha, sarakasaMhitAnA prAkaTayuM pachI e " nAvanAtaka" paNa tenA vaMzaja athavA tenA ziSya ane tenA
Page #124
--------------------------------------------------------------------------
________________ upodaghAta 83 saMbaMdhIo paNa pANini-vyAkaraNAcAryathI paNa | zabdane ja pratyudAharaNa tarIke ApavuM yogya pahelAM thayelA hoya ema jaNAya che. jaNAyAthI 'suzrata' zabdamAM aMte rahela hakAra ahIM mahAbhASyakAre, "suta-sauzataH " evuM | na hovAnA kAraNe guNa thaI zake nahi, ema diSTAMta ApIne vyaMjanAnta "sUkSata' zabda prahaNa samajAvavA mATe "succha-sauzrataH' evA vyaMjanAnta karyo che, tethI ane "kAkaujapa A da gaNumAM | mULa zabdane grahaNa karI bhASakAre te daSTAMta ata' zabdathI banelo zabda jovAmAM Ave che, | ApeluM jaNAya che. vaLI jema "succha' evA te paNa te gaNumAM e (vyaMjanAnta sukRta) zabda | vyaMjanAnta zabda uparathI "sauzala' evo taddhita pAchaLathI koIe umeryo hoya ema saMbhavita | pratyayAnta bIjo zabda siddha thaI zake che, tema "suta ' evA ravAnta zabda uparathI paNa "saumRta' thaI zakato nathI, tema ja bhASyakAre 5NuM te sUtra | evA taddhita pratyayAnta zabda avazya siddha thaI ja para vyAkhyAna karyuM nathI, e kAraNe te sUtra pANi- | zake che; " avya" ane "kAvya" e be zabdo nIya heya, evo paNa nizcaya thaI zakato nathI, | kevaLa "va" tathA "maTu" zabda uparathI banI temaja bhASyanA lekhanA AdhAre "sukRta' e zake che, tethI teonI e prakRtimAM kadI pheraphAra vaidyakazAstranA AcArya hoya, ema siddha karanAra | tha na hovAthI tenI mULa prakRtine darzAvavAnI kaI pramANa paNa maLatuM nathI, tethI mahAbhASyakAra | kaI jarUra rahetI nathI, tethI sIdhesIdhuM vApravyaH " sUcita karelA subuta e vaidyaka-AcArya suzrata ja\ ane "mAdaH ' ema ja lakhavAmAM AvyuM che. ema nakkI karavuM zakya nathI, evo pAzcAtya che, paNa "vazva-vApravyaH, mag-mAitha:' ema vidvAna "vebarano mata jovAmAM Ave che. te | lakhavAmAM AvyuM nathI; kema ke teonI je saMbaMdhe Ama kahI zakAya che ke, "' | mULa prakRti che, te kAyamI eka ja che. te ja pramANe "i prayAgna saMbhave che ane sukRta' zabda | "saubruta" zabda paNa kevaLa eka mULa prakRti- sujhura' za" pratyayAt karmaNi bhUtakRdaMta hoI zake che. | zabda uparathI ja siddha thato hota to kadI paNa jema mRta' zabda mR' dhAtuthI 'di " pratyaya | pheraphAra na thatA mULa "suzrata' zabdanuM grahaNa paNa lAgIne siddha thaI zake che ane 'mata' zabda | projanayukta na thAta; paNa jema (vyaMjanAnta) ' dhAtuthI "" pratyaya lAgIne karma Na bhUta- suzrata" zabda uparathI "sauna' za da bane che, kRdaMta tarIke siddha thAya che; vaLI jema "rmakRt' | te ja pramANe (svarAMta) bAjA "subuta" zabda zabda "rmana ' zabdapUrvaka "B' dhAtuthI "vivarU' uparathI paNa "sauprata" zabda bane che, tethI, lAgIne siddha thAya che ane "rmara' zabda | 'akArAnta' muzvata uparathI banelA suzruta ' zabdamAM mana' pUrvaka "" dhAtuthI kRdaMtane "" pratyaya upAjyamAM rahelA ukArane guNa na thAya, ema darzA. lAgIne siddha thAya che; ema kevaLa pratye judA vavAmAM kaI prajananathI, e kAraNe vyaMjanAnta mULa judA bhale heya, ane tene lIdhe te pratyayAMza pUrata zabda "suzruta" uparathI banela akArAnta "saumRta" amuka bheda bhale jaNAya; paraMtu te te badhAye | zabdanuM daSTAMta ApavuM te ja upayogI hovAthI zabdo artha te eka ja jaNAvI zake che. vaLI | akArAnta "suzrata' zabda uparathI "sauthata' zabdamAM "o vRddha' e pANinIya sUtranA bhASyamAM kuLatI viSamatA joke nathI, tepaNa vyaMjanAnta muzmana mayarekArowArayo:"--aMte rahelA ja IkAra- zabda uparathI banelA ja " saucuta ' zabdamAM phaLanI ne tathA ukArane guNa thAya " ema vizeSa karIne | viSamatA Ave che, ema jaNAvavA mATe tenI "ara vAyu varSa ghag' ityAdi "rAnta' ane ! prakRti "subrata'nI sAthe te saubhRta" zabdanuM "kArAnta' zabdarU5 sthaLe ja guNa thaI zake, darzavavuM sArthaka thAya che, ema "AMtekAnA" paraMtu upanya tarIke rahelA "rake "32 ne (7-2-11) e pANinIya sUtranA bhAgyamAM guNa thAya nahi, ema darzAvavA mATe vyaMjanAnta | paNa anyane tathA upanyane vRddhinA apavAda
Page #125
--------------------------------------------------------------------------
________________ 84 kAzyapa saMhitA tarIke Adi svAne vRddhi karavAmAM Ave che, kAra ane nyAsakAra vagerenI sukRtI chAtrAH sauata:tyAre akArAnta "subuta" zabdamAM upAtyane vRddhi | sukRtanA vidyArthIo "saumuta' kahevAya; tema ja thavAne prasaMga ja nathI, e kAraNe jemAM vRddhine "suzrutA mAlya sauta -sUkSatane putra saMtAna prasaMga che tevA vyaMjanAnta "subrata' zabdamAM ja ] "sauzrata' kahevAya." ema keI sthaLe vyutpatti jeva tenuM daSTAMta batAvavuM egya che evuM anusaMdhAna karI | maLe che; ane kaI sthaLe koI vidvAna "sutaH apAya lakSya rAkhIne bhASyakAre vyaMjanAnta-suzruta" | sauzrata -subutane putra sauzrata' kahevAya evI vyutpatti zabdanI sAthe "saukRta' pada darzAvyuM che. ema | batAvIne "sukRta' zabdanI siddhi darzAve che; ema beya sthaLe akArAMta "suzruta" zabdamAM mULa prakRti | ekaMdara suta" evA akArAnta zabdathI ane zaMkA dUra karavA mATe vyaMjanAnta "suzruta ' | "suta" evA vyaMjanAnta zabdathI paNa sauzA' zabdane grahaNa karavAno prayAsa karatA bhASyakAra, zabdanI siddhi thaI zake che, e kAraNe ghaNA UlaTA "sauzrata' zabdamAM akArAMta "sUta" zabda samayathI mAMDI pUrvakALanA e vyAkaraNa-AcAryopaNa tenA mULa tarIke hoI zake che, ema khAtarI | e paNa "su" ane "suta" e baMne zabdone karAve che. | 'sauthata' zabdanI mULa prakAta athavA mULa zaba A ja kAraNe "vArtaunA Adi pANinIya | tarIke svIkAryA che, ema te ja vAtane bhAgyakArasUtramAM darzAvela "saumratA dhaa' zabda ane zotrA-| nAM daSTAMta pramANarUpe kare che. "tAsIna' tevAminAtrAhmaLapu kSere (6-2-2) e sUtramAM | ema vAtikAra tathA bhASyakAra bane tema ja daSTAna rU5 thayela "mAghasauzrata' zabda-e bannenA bu- | 'vAyavahaumratA:" ema gaNapAThakartAe paNa "satta' tpattisiddha arthane darzAvatA kAzikAkAra, padamaMjarI- | evA be zabdo darzAvyA chetemAM vyaMjanAnta muzana' zabdathI ja "sIkata' zabdanI siddhi thaI * pANinIya sUtra- gAyazca (6-2-22) | che * | che, paNa akArAMta "sura" zabda uparathI "sauthata' e vyAkaraNa sUtramAM darzAvela gaNapAThamAM je "sauzrata- . | zabdanI siddha thaI nathI, ema kahevAmAM pramANa citra' zabda darzAvyuM che, tenI upara kAzikAkAra zuM che ? pANi nanA upadezarUpe svIkArela gaNeAma lakhe che: "sauatafthavAH'-eTale sukRtatha| pAkamAM je zabdo jovAmAM Ave che, te badhAya. pRtho chAtrA: ' sukRtanA vidyArthIo "sata" | . pANinie ja gaNelA che, ema kahevAne mAre kahevAya ane pRthunA vidyArthIo-1ryAH " | samajavA. nyAsakAra paNa ahIM 'sukRtaya chAtrAH | te gaNapAThAmAM paNa ghUsI jAya, ema kahI zakAya Agraha nathI; kAraNa ke amuka samaye koI zabda hatAH ychAtrA: fthavA" ema kahe che. tema ja, che; kiMtu pANinine najadIkane saMbaMdha dharAvatA gogA terAsamALavetrIju '-(6-2-61) | | prAcIna vivaraNakAra, bhASyakAra tathA vArtikakAre e pANinIya satra para kAzikAkAra Ama lakhe che: mA sauthata-sutacApatyastha kAryAdhInatA- sauata pADavacAratavamu-suzrutane putra sauta kahesczeva -suzrutanA putrane patnI pradhAna tarIke ahIM ! vAya che; ne saukRta bhApradhAna je hato te mAAkSepa darzAvela che; "padamaMjarI' nAmanuM vyAkaraNa saumRta' eTale strIne pitAnA gharamAM mukhya tarIke banAvanAra ahIM Ama jaNAve che: "[TTa | gaNa heI niMdanIya ho; e "mAsauata' RLotIti sukSa, ta cAlyuM saukRta sArI rIte | zabdamAM "mApradhAna' zabda sAthe "sIzrata'nuM zravaNa karanAra "saTha" ane tene patra sauzrataH" | sAmAnadhikara gaNI-vizeSaNa pUrva pada karmadhAraya kahevAya. ahI vAsakAra Ama lakhe che: "suburoDa- | samAsa samajAya che. AmAM "saukRta' zabda sukRta: sauyta sthaLa mAjhA sauto mA- | apatya' ema vyaMjanAnta sata zabda uparathI sauthataH -suzrutA mAryA pradhAnone samAnAdhikAne- paNa "a" pratyaya lAgI siddha thayela gaNI nAjha ramAya ti rIti sujhaloDarasthakhityAra | zakAya che.
Page #126
--------------------------------------------------------------------------
________________ upAdghAta 85 AAKA | paNa sUtranAM udAharaNA darzAvela heAI gaNapAThamAM paNa 'saujIla' zabda maLe che, te pANinIya nathI ema kahevuM te ayeAgya che; jema vizeSa kaMI kahevA jevuM na jaNAyAthI vacce vacce jeenI upara bhASyakAre vyAkhyAna karyuM nathI ane jeone bhASyamAM lIdhAM nathI, evAM sUtrAne apAniIya eTale ke pANinie nahi racelAM gaNIne teo saMbaMdhe saMdeha karavA te kharekhara duHsAhasa ja che. vaLI jeenI upara bhASyakAre vyAkhyAna lakhyuM nathI, tevAM ghaNAM sUtrone apANinIya jo kahevAya tA te te adhyAyeAnA pAdAnA cheDe rahelI sUtronI gaNatarI kevI rIte baMdhabesatI thAya ? na ja thAya; mATe pANinie pote gaNelA 'kAM- | kaujapa ' Adi gaNamAM darzAvela gaNazabdonuM anu- | saMdhAna karatAM 'zekhara ' Adi TIkA tra theAmAM * saujItacitrAH ' evA pATha maLe che, tenuM anusaraNa karavAmAM Ave teA judA judA saumrutA eTale ke suzrutanA vidyArthI AneA tathA pArthiva- eTale ke pRthunA vidyAthI enA parasparanA saMbadha samajI zakAya che; vaLI temAM paNa 'varthiva ' zabdanI pahelAM ' saujIta ' zabdanA prayoga jovAmAM Ave che, te uparathI te kALamAM sauthrutAnu` eTale ke suzrutanA putronuM tathA vidyArthI enuM pArthivA eTale ke pRthuvaMzI rAjAe sAruM sanmAna karatA hatA ane te kALe e sauSThAnI rAkhamAM pratiSThA athavA kadara paNa sArI hatI, evuM paNa anumAna karI zakAya che. vaLI ' saujItA: citrAjI: ' evA bahuvacanagaja samAsa darzAIne saumrutapArthivAH' e zabdanI siddhi darzAvavAmAM AvI che; te uparathI AvI khAtarI karAvavAmAM AvI che ke pANininA samayamAM paNa ghaNA zrutanA saMpradAyanA anuyAyI vaidyo, dhaNA pAvi eTale ke pRthuva'zI rAjAenI sAthe saMbadha dharAvI rahyA hatA, ema e bahuvacanAnta pada mUkIne nizcaya karAvyA che. zrutasa MhitAnA sUtrasthAnanA 'yuttisenIya 'nAmanA adhyAyamAM vaghe cAre bAju nira kSaNa karI rAjAnuM rakSaNa karavuM ane rAjAnI chAvaNIomAM paNa te rAjAnI sAthe ja rahevuM; tema ja rAjAe paNa e vaidyanuM sArI rIte sanmAna karavuM ema kahevAmAM | AvyuM che. jema ke mrutanA sUtrasthAnanA 34mA adhyAyamAM kahyu` che ke, yusenanya nRpateH pAnaminiItaH / mitranA rakSaLa jAya yathA saTTupalekSyate II cintayenRpatti vaidyaH zreyAMzISTam vizaLaH / vaidyo dhvana AmAti rRcirUgitaH // je vakhate rAjA pAtAnA zatruone jItavAnI IcchAthI senAnI sAthe joDAyA heAya te samaye vaghe te rAjAnuM je rIte rakSaNu karavuM joIe, te sa badhe ahI upadeza karavAmAM Ave che, e veLA vaighe rAjanI ciMtA rAkhavI; ane te catura vaidye te dvArA peAtAnAM kalyANa IcchavAM. e veLA rAjanI te chAvaNImAM vaidya dhvajanA jevA prakAzI rahyo hAya ane rAjA tathA tenA jANakAra puruSo paNa te vaidyanA Adara-satkAra karI rahyA heAvA joI e. vaLI zrutanA sUtrasthAnanA upasaMhAra karatAM paNa Ama kahevAyuM che ke, mahAtmA rAjAenI cikitsA karavA mATe paNa mANase A Ayurva+dIya zAstranuM adhyayana avazya karavuM; kAraNa ke A AyurvedIya vidyA bhaNanArAonA rAjAonI sAthe vizeSa saMbaMdha rahyA ja kare che, ema tyAM suzrutanA sUtrasthAnanA upasaMhAramAM sUcavyuM che; ( jema ke pharma vidhiyonumata mahAmunetRvardhimulya cheddhi canataH / sa mUniSAchAya vidhAtunauSadha mahAmanAM vArhati sUrisattamaH ||-rAjapti emAM mukhya mahAmuni suzruta athavA diveAdAsane mAnya A AyurvedIya cikitsAvidhinuM je mANasa kALajIthI adhyayana kare, te peAtAnA rAjAnuM auSadha karI zake che ane AyAryAmAM uttama banI mahAtmA RSionAM paNa auSadha karavAte yAgya bane che.) vaLI Rgveda 1-24-9 mAM jaNAvela ' rAta te rAJan mitranaH sahasram-he rAjana! tArI pAse seA vaidyo athavA eka hajAra vaidyo kAyama hAjara rahevA joI e, ' e maMtranA pramANa uparathI paNa ghaNA kALathI laI te rAjaAnA tathA vaidyonA parasparanA saMbaMdha jANI zakAya che, tema ja mahAbhAratanA udyogaparvanA 151-1 para e adhAyAmAM ane bhISmaparvanA 120 mA adhyAyamAM temaja kauTilIya-saMgrAmane lagatA adhikaraNamAM 10 mA adhyAyamAM sagrAmane lagatA prasa'gamAM vizeSe karI zastracikitsAnA jANakAra vaidyonuM rAjAonI | ja
Page #127
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa hitA W mULabhUta suzruta e sAdhAraNa athavA sAmAnya krAI judI ja vyakti na hatI, paNa Ayurveda vadyAnI pravRtti athavA pracAra karavA dvArA ' saujIta ' eTale ke peAtAnA anuyAyI ke ziSyeArUpa vaidyonA AcArya tarIke prasiddha thayA hatA, ema spaSTa samajAya che. zalyakriyA athavA e kAraNe zasro tathA asroneA je veLA sAma-zastracikitsAnA AcArya e zrutane choDI khIjo te nAmanA kAI paNu AyurvedavidyAnA pracAra karanAra sRzruta kyAMya paNa jANavA maLatA nathI. vaidyonA AyA e suzrutane nAgArjune peAtAnA ' upAyahRdaya' nAmanA graMthamAM ullekha karyo che; tema ja vAgbhaTanA nAvanItaka( bauddhamaMtha )nA ane ' varasamuccaya ' Adi graMthAnA lekhomAM tema ja ' jayavarmAnA zilAlekhamAM paNa e suzrutanA nAmanA ullekha maLe che, te uparathI tema ja e suzrute racela ' zrutasaMhitA ' gra'thaneA arabaratAna Adi dezamAM paNa anuvAda thayelA maLe che, te uparathI ane hariva MzanA lekhamAM maLatA diveAdAsanA C | sAA mArA cAlatA hoya, te sthitimAM rahelA senAsa'panna rAjAoe zalyavidyAmAM niSNAta vaidyone khAsa pAse ja rAkhavA, e avazya yeAgya ja che; zruta e zalyazAstranA AcArya hatA, tethI temaneA ane temanA sapradAyane anusaranArA ' saumruta '-temanA vidyArthI - nA paNu rAjAonI sAthe najIkanA saMbaMdha hatA, te saMbaMdhane svIkArI leAkamAM pra'lata thayeleA * sauzrutapa, citrA: ' zabda pANini munie peAte gaNelA gaNapAThamAM dAkhala karelA jovAmAM Ave che, ane te zabda, temanA samayamAM kevaLa suzrutanI ja nahi; paraMtu temanA anuyAyI 'saunnu' eTale temanA vidyArthIonI paNa zastravaigho pahelAMnI prasiddhi hatI ane teeneA rAjakuLamAM lagabhaga ghaNA pramANamAM zastracikitsA mATe avarajavara paNa hatI, ema jaNAve che. jo ke ' kAzikA ' Adi vyAkaraNakartAe anusAra 'saujItavArthavAH ' evA jo khIjo pATha svIkAravAmAM Ave te ' sauzruta ' eTale suzrutanA anuyAyI vidyArthIone ke dRzrutanA ziSya- vaidyoteA rAjAonI sAtheneA saMbaMdha e pada kAzikA Adie svIkArela pAThAntara uparathI samajI zakAya tema nathI, e vAta judI che. paratu sauOAnI prasiddhi ane ceAgyatA te| e kAzikA vageree vIkArela pAdabheda upathI paNa azya jaNAya ja che. vyAkaranA lekharUpa pramANa uparathI suzruta vaidyakazAstranA AcAryAM hatA ema khAsa karI jANavA maLe tema nathI, tApaNuM 'suzrutasya chAtrAH sauzrutAH '-suzrutanA vidyArthI e 'saujIta' jAvA, ema 'saujIta 'zabdanI vyutpatti dvArA siddhi karavA mATe peAtAnA svamukhe 'suzruta' zabdane (sauAtra zabdanA mULa tarIke) darzAvatA prAcIna vyAkaraNakAra kAzikAkAra ane tenuM vivaraNa karanAra nyAsakAranA paNa lekharUpa pramANa uparathI te / | brAhmaNa gra MthAmAM tayA upaniSado vageremAM paNa ullekha maLatA heAvAthI ane te divAdAsa pAsethI vizvAmitranA putra zrute vaidyavidyA grahaNa karI hatI, evA ullekha zrutasahitAmAM maLe che, te uparathI ane mahAbhAratamAM paNa vizvAmitranA putromAM 'suzruta ' nAme temanA eka putra hatA, ema jovAmAM Ave che, te uparathI zastracikitsA zAstranA AcArya e ja suzrutanI vaidyavidyAnA sa MpradAya cAlu karanAra AcArya tarIke prasiddhi hatI, ema pUrvI kALanA temanA samaya uparathI paNa jANI zakAya che. vaLI suzrutasaMhitAmAM lagabhaga ' A racanA ' jovAmAM Ave paNa che, bauddhotI chAyA kyAMye dekhAtI nathI; tema ja dhAtuenA tathA rasa-pArada AdinA saMbaMdhavALAM auSadhAneA upayega paNa suzrutasaMhitAmAM lagabhaga dekhAteA nathI; ane zaunaka kRtavI, pArAzaryuM, mArkaDeya, subhUti tathA gautama nAmanA amuka ja keTalAka prAcIna AcAryAMnAM nAmanA ullekha zrutasaMhitAmAM karyAM che, tema ja ( pANinIya ) svaraprakriyAmAM divAdAsa tathA suzruta-e banne zabdAnu udAharaNu maLe che, te uparathI e suzruta AcAryanI prAcInatA sAkhita thAya che; vaLI pahelAMnA samayathI laI e suzruta ja zacikitsAnA tathA vaidyakazAstranA | 26 senAemAM sahu astitva darzAla che. je samaye rAnaenI lazkarI caDhAI cAlu hoya athavA jenI sAme caDhAI karavAnI taiyArI cAlatI heAya athavA caDhAI mATe jyAre lazkarI chAvaNIe paDI heya te sarva avasthAemAM vaidyo upayAgI heAya che. |
Page #128
--------------------------------------------------------------------------
________________ upaduvAta che AcArya tarIke khUba prasiddha che, te kAraNe kaMIka varNana ApyuM che. te saMbaMdhe vistRta varNana sarva vidvAnenI buddhimAM e suzruta zacikitsaka | zAlihetranA graMthamAMthI ja jANI levuM paDyuM che. e tathA prAcIna vaidyakanA AcArya tarIke rahela hevAthI zAlihotra graMthana keII aMza kaI kaI pustakAe ja sutane choDI bIjA koI paNa suzrutanI layamAM maLe che, evuM sAMbhaLavAmAM Ave che; joke kapanA karavAmAM koI paNa pramANane AdhAra maLato meM te granthane koI bhAga joyo nathI, paNa prathama nathI, e abhiprAyathI vyAkaraNakAroe, vArtikakAre darzAvela hemAdrinA "lakSaNaprakAza' granthamAM azvone tathA bhASyakAre paNa e ja suzratane pANini lagatA prakaraNamAM zAlihotre jaNAvela azvamuninA karatAM paNuM ghaNuM prAcIna jaNAvela che | zAstranA keTalAMka vacane utArelAM jovAmAM Ave ane te ja suzrutane divodAsanI peThe upaniSado- | che, temAM suzruta, mitrajita tathA gAMdhAra vagere nA kALamAM thayela jaNAvela che; ema kharekhara putroe ane "gaga' Adi ziSyoe jyAre prazno nizcaya karavo yogya che. e pramANe sacoTa purAvAne | pUchayA hatA, tyAre zAlihotra AcArya azvane nahi svIkArIne kharekhara udAsa thaI rahevuM ke lagatA viSayane upadeza karyo che ane prazna pUchanAra te saMbaMdhe saMzayo karyA karavA te bilakula yogya tarIke zAlihevanA putra suzrutane ulekha karela. nathI; A saMbaMdhe prAcIna paMDitoe paNa Ama jovAmAM Ave che. e subuta zAlihetrane bhale kahyuM che ke, "cAlyAnano viSapratipattihi sahadda- ziSya hoya te koI bIjA granthamAM tene putra alaga-prAcIna vyAkhyAne uparathI koI paNa tarIke nirdeza paNa kareluM jovAmAM Ave e viSayanuM jJAna karavuM, paNa saMdeha karIne zAstrIya saMbhavita che; paraMtu e zAlihotrIya azvalakSaNa viruddha kaMI paNa mAnI besavuM nahi. | zAstramAM to putraH uSAzca vRtti vinA mAM vaLI agnipurANamAM (a. 279-292 mAM) | muni'-zAlihetranA putro ane ziSyae te manuSya, ghoDAo tathA gAya-baLada saMbaMdhI Ayurveda-5 mahAmunine vinayathI Ama pUchayuM hatuM : "ema ne jANavAnI IcchAthI sUchate jyAre pUchayuM hatuM tyAre | zAlihotranA putro ane ziSyone alaga alaga dhavaMtarinA avatAra divodAse e manuSya, gheDAonuM nirdeza karyo hovAthI temaja suzratane aneka vAra tathA gAya-baLadasaMbaMdhI Ayurvedano e suzrutane putra tarIke spaSTa ullekha karela hovAthI zAlihetra upadeza karyo hato, evo ullekha maLe che. te | munie jene azvazAstrane upadeza karyo hato, te uparathI e dhavaMtarinI peThe temane ziSya suzruta suzruta zAlihotrane putra ja hatA, ema jaNAya paNa manuSya, gheDA tathA gAya-baLada saMbaMdhI | che (A saMbaMdhe zAlihotrIya graMthamAM Ama Ayurvedane vizeSa jJAtA haze, ema jaNAya che. | jaNAvyuM che: "zAstriotramUvizreSTha suzruta: vagichati | ema te agnipurANamAM jaNAvela suzrata paNa dhanva-! purva pRetu putrena jJAtriotroDamAvata zAhiotramatarinA sAhacaryathI suzrutasaMhitAnA racalitA ja ! chUchatta putrI suzratasaMgAtA | vyathitaM rAtrio putrAya hevA joIe. koI eka vyakti hoya te paNa varipRracha || mitranAmuvA putra mUH pitAmaDhuvana ! aneka vidyAne lagatAM aneka zAstrothI vizeSa | rAtriH surta prANuM DhayAnAM vastrakSAmU-RSiomAM jJAtA paNa heya, ema ghaNIvAra ghaNAM sthaLe jovAmAM | zreSTha zAlihotrane suzrute pUchyuM tyAre pitAnA putraAve che. vaLI zAlitra graMthamAM pUchanAra tarIke | e-suzrute, pUchelA zA kahetre tene upadeza karyo sukRtanA nAmane nirdeza karelo maLe che. azva- | hatA. te ja pramANe pitAnA putroe subutanI sAthe zAstranA pravartaka te zAlihotranA viSayamAM zrI ! ekatra maLI zAlihotrane pUchyuM hatuM, tyAre zAligirIndranAthe vizeSapaNe nirUpaNa karela che. (juo, hetre prazna karatA e putranI AgaLa azvazAstranuM inDiyana hisTorikala korTali. 11 peija vyAkhyAna karyuM hatuM; pachI mitrajita vagere putroe 7), kalakattAmAM chapAyela jayadatta viracita | pharI potAnA pitA zAlihetrane jyAre pUchayuM hatuM, azvacikitsita nI bhUmikAmAM paNa te viSe | tyAre zAlihAne potAnA te putrane dheDAonA
Page #129
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa hitA 55 AAAAAAAA svaranuM lakSaNa kahyuM hatuM.' ityAdi. suzrutasaMhitAmAM zaNaprasthAna--zastracikitsAzAstranA AcArya zrutane teA vizvAmitranA putra tarIke darzAvela che; ane mahAbhAratA lekha jotAM e zrutasa MhitAnuM vacana te sAthe maLatuM Ave che, ema pahelAM ame kahyuM paNa che. A uddhAtamAM pahelAM AyudanA AyAnI jyAM gaNatarI karI che tyAM zAliheAtre jaNAvela gheADAnA abhiSekanA matrorUpa je zleEA kathA che, teomAM Ayurva`danA kartA AcAryanA nirdeza karyo che, temAM Atreyane, temanA ziSyonA tathA agniveza, hArIta, kSArapANi, jAtUka tathA parAzara vagerenA ane bIjA paNa AcAryanA ullekha karyA che; chatAM temAM dhanva Mta.rane tathA divAdAsanA ullekha karyo nathI. e zAlihetre upadeza karela tathA dhanvaMtarie jene upadeza karyo hatA, te banne suzruta jo eka ja heta teA azvavaidyakanA AcArya. zAlihotra athavA temanA ziSya suzruta, peAtAnA te ja samayamAM ghaNA prasiddha AcArya dhanvaMtarinA tathA divAdAsane te AyuvaMdakartA AcAryAnI nAmAvalimAM nAmathI paNu ullekha kema na karata? suzrutasa MhitAnA racayitA suzruta paNa azvazAstranA vibhAgavALA vaidyakamAM paNa eka azvazAstrarUpa lagabhaga eka ja zAstranA AcArya tarIke prasiddha thayelA athavA potAnA te pitA AcArya zAlisAtrane kayAMye koI prasaMge paNa nirdezana kema na karata ? suzruta sahitAnuM uttarataMtra khIjra AcarcAnA vadyaka viSayAthI sArI rIte bharapUra che ane pAchaLanA samaye te racAyuM che, chatAM te uttarataMtramAM suzrute ke suzrutanA krAi anuyAyI sa'skartAe e zAAlahotranuM nAma kyAMya paNa kema lakhyuM nahi hoya? e uparathI AvuM sAbita thAya che ke, zAliheAtre jene upadeza karelA hatA te temanA putra zruta, dhanvaMtarie jemane upadeza karela che te vizvAmitranA putra suzruta-e banne judA judA jaNAya che. 'dula bhagaNu ' nAmanA vidvAne racela 'siddhaupadezasa graha ' nAmanA azvasa badhI vaidyakanA graMthamAM AvA nirdeza karyo che ke, ndviotreLa zarmeLa suzrutena 2mAjitam| tattva yat vanizAstrasya | taAErcamiya mAsim-zAlihAtre, gargAcArya tathA suzrute azvazAstranuM je rahasya kahyuM che, te sa ahIM meM kahyuM che,' e nirde`za uparathI suzruta paNa azvavaidyane upadeza karanAra hatA, ema AvI maLe che. tema ja agnipurANanA kahevA pramANe dhanva MtarinA ziSya suzruta pazu avaidyakanA jAkAra hatA, ema samajAya che, te upara darzAvela azvavaidyaka graMthamAM je zrutane darzAvela che te suzruta zaliheAtrA putra suzruta haze ke dhanva MtarinA ziSya suzruta haze ?-e spaSTa jANI zakAtuM nathI. athavA uparanA zlAkamAM du bhagaNe je suzruta darzAvela che, te suzruta zAliDetranA tathA gaCnA sAhacaryAMthI zAlihetranA putra 4 ziSya ja suzruta hovA joIe ane te du bhagaNunA kathana uparathI e zAliDAtrIya-suzrute racelA azvazAstrasa MbadhI krAI graMtha paNa hovA joIe; paraMtu e zAliputranA putra zrutane tevA koI paNa (azvazAstrasabaMdhI) graMtha hAlamAM maLatA nathI; tema ja evA keI graMthanA kAI ullekha athavA vanane kAI utArA paNa kayAMya maLateA nathI. te saMbaMdhe vadhAre lakhavAthI zuM ? para tu upara darzAvela gaNukRtanA graMtha vinA bIjA koI AyurveCdIya prathAmAM paNa tevA ( azvazAstrane lagatA suzrRtakRta) graMthanuM mAtra nAma pazu maLatuM nathI; te kAraNe e (zAliheAtrIya) suzrutanA viSayamAM hAla kaI paNa kahI zakAya tema nathI. dhanvaMtarinA ziSya suzrutanA teA (suzrutasa MhitA) graMtha maLe che. khInna prathAmAM paNa te suzrutA nirde za karela che. khIjA AyAryAe paNa e zrutanu nAma potapotAnA prathAmAM grahaNa kareluM che ane zilAlekha AdimAM maLatA ullekha uparathI paNa te dhanva MtariziSya suzrutanI jevI prasiddhi che, tevI e zAliheAtranA putra-suzrutanI prasiddha jovAmAM AvatI nathI. e kAraNe jyAM suzrutanuM kathana maLe tyAM khIjA kAI pramANu jyAM sudhI na maLe tyAM sudhI zalpazAstra-zastracikitsAzAstranA AcAya dhanvaMtariziSya suzruta ja harakAInI khuddhimAM AvI hAjara thAya che; eke upara darzAvela banne suzrutanI ekatA che, ema manamAM rAkhI zAlihetranA lekhanA pramANa uparathI mRtane zAliheAtrA |
Page #130
--------------------------------------------------------------------------
________________ upedghAta 89 ww hatA, evA zriya karAya che. hAlamAM je zAlihetrasahitA maLe che, te zAliheAtranA ja hastalekharUpa che, athavA saMskAra dvArA te sahitA rUpAMtarane athavA kaMI judAM rUpane paNa kadAca pAmI hoya athavA te zAliheAtranA sapradAyanI para parAthI prApta thayela upadezarUpa paNa hAya, e vAta judI che; paraMtu azvazAstranA paramazreSTha-mUla AcA teA zAlihotra ja hAi ne te dhaNA prAcIna hatA emAM te saMzaya ja nathI, ane prAcIna muni te zAlihetranuM yudhiSThiranA bhAI nakule potAnA graMthamAM maMgalAcaraNa karatI veLA peAtAnI azvavidyAnA AcArya tarIke ( jaNAvI) sArI rIte je mAna darzAvyuM che, te paNa yAgya ja che; ane te dvArA pUrvApara-graMthanI sa Mgati paNa ThIka ThIka thAya che. evA pUrva kALathI prasiddha prAcIna AyA - / tyAga karI 'tura gadheASa ' zabda uparathI azvadheSa'nI kalpanA karIne temanA putra za.lihAtranI tathA e za.lihetranA putra tarIke suzrutanI kalpanA karavI, e teA kharekhara itihAsane khATA TharAve che; azvazAstranA prathama pravartaka zAlihotra hatA; e ja zAlitra jo 'azvagheSa'nA putra hAya te| kaniSka 'nI pachI ja A azvazAstranA utpattikALa kahevA jeI e; ane jo ema svIkAravAmAM Ave ta| kauTilIya ( cAlukyanA ) arthazAstramAM paNu ( azvAdhyakSa-prakaraNa, 30 mA adhyAyamAM ane sAMprAmikamAM paNa 37 mA pRSThamAM hAthI ane dheADAnAM kuLa tathA jAtisa badhe ullekha che) temaja azvazALA athavA dhADAonAM raheThANA banAvavAM tathA AhAranI kalpanA eTale dheDAonA khArAka kevA taiyAra karavA ane gheADAenuM kula tathA jAtie kevAM ane kayAM kayAM hAya, vagerenA ullekha-ityAdi zAlihe.trIya- azvazAstrane lagatA ghaNA viSayeA TUMkamAM batAvelA jovAmAM Ave che; vaLI gheADAonA vaidyo paNa te kauTilIya arthazAstramAM graDaNa karyAM che; e badhuM temAM kyAMthI AvyuM ? te paNa avazya kahevuM joIe; vaLI azAka rAkhtae bhAratIya AyurvedIya cikitsApaddhatine svIkAra karI peAtAnA dezamAM putra mAnI laI, nakule racelA aii tsita pra thamA prAraMbhe AvuM maMgalAcaraNu maLe cheH ' pAyAvaH isu poSatanaya: zrIrAoitro muni-turagadhe.SatA | putra zrAzAlihAtra muna tamAruM rakSaNu karA.' ema zarUAtanA padyamAM lakhANa jovAmA Ave che, temAM 'turaMgave.Sa 'zabdathI * azvAya'nuM grahaNa karavAmAM AvyuM che ane te dvArA zA.laheAtrane adhe.SanA putra tarIke darzAvI tura gadheSa haladhAya tathA adhadhAja-e traNe nAmA eka ja vyaktinAM sUcavyAM che ane te adhe.SanA putra tara ke zAlihetrane jaNAvyA che tema ja e zAlihAtranA putra suzruta hatA, ema 'kaniSka 'nA samatamAM thayelA adhadhe.SathI paNa zAlihetra tathA suzruta avAcIna hatA, ema teenI avAcInatA sAbita karavAnI kAika vidvAnanAM kuzaLatA jovAmAM ave che; paraM tu nepAla dezamAM (nakulakRta) e azvAcAkAtsatanA je e pustakA hAlamAM maLe che, temA upara darzAvela maMgalAcaraNunuM padma ja nathI, tathA mULamAM ja A matanuM khaMDana thaI jAya che. athavA krAi te azvacikitsatanA pustakamAM bhale te maMgalAcaraNunuM padya hAya, tApaNu zAAlahe.tranA graMthamAM tema ja * azvaryA'tsata ' zAlihotra mu.nanA brahmAnA sAthe tathA IMdranI sAthe je sabadha batAvyA che, te ( azvazAstrane lagatA ) mULa sAhetAnA kartA tarIke batAvela che ane zAliheAtrane ( azvazAstranA) prAcIna aca. kahevAmAM AvyA che. zAlihAtranA graMthamAM ikSvAku tathA sagararAjAneA zAlihAtranI samIpe je prazna darzAvyA che, te paNa zAlihetranI prAcInatA darzAve che. vaLI te zAlihe.tra muninA nAmanA ullekha kevaLa paMcataMtra Adi (arvAcIna) prathAmA ja maLe che, ema nathI; para Mtu mahAbhAratamAM paNa vanaparvamAM ( 7ra mA adhyAyamAM sAhihotroDatha jiMtu svADhyAnAM kurutattvavid-para`tu 'zAAlahotra' dheADAonAM kuLanA rahasyane jANunAra hatA.' ema) dheDAenAM rahasyane jANanAra naLa rAjAtA AkhyAnamAM te zAliheAtrane ullekha maLe che. tyAM gheADAonA kuLane jANanAra ' evuM vizeSaNa ApIte prakaraNavazAt je zAlihAtranA ullekha | karyAM che, te ja e zAliheAtra azvAvaghAnA AcArya | tene jema pramANabhUta gaNI hatI, tema khIjA
Page #131
--------------------------------------------------------------------------
________________ 90 kAzyapasa hitA paddhatine pramANabhUta TharAvI che ane gheADA vagere pazuonAM cikitsAlayA(davAkhAnA )nuM udghATana je karyuM hatuM temAM kaI vidyAnA AdhAra teNe lIdhA haze? azvadhASa buddhasa MpradAyanA hAI te saMpradAyamAM pradhAna AcArya hatA, e tA kharekhara spaSTa ja che; jyAre zAliheAtranA lekhamAM dhADAonA abhiSeka karavAnuM je prakaraNa che, temAM zrauta mahaSi-vaidika meTA mATA RSionAM nAmeA, brahmadheASa-vedezanI garjanA, zrauta-vedAkta, yajJavidhAna ane gheADAonAM devatAI rUpAnA nirdeza paNa maLe che; tema ja zrotasmA -vaidika ane purANeAkta devAnA ja ullekha karelA jovAmAM Ave che, e uparathI zAlihotra AcArya. vedamA nA ja anuyAyI hatA, ema (temaNe karelA ) te te ullekhA nizcaya karAve che; vaLI te zAliheAtranA lekhamAM tathA suzrutasa'hitAmAM khauddonI chAyA paNu maLatI nathI, te paNu e khane--zAliheAtra tathA suzruta buddha AcArya-azvadheASanAM saMtAne--eTale ke putra tathA pautra hatA, e vAtane mULamAMthI uDAvI de che. vaLI azvadhe.Sa dezAmAM paNa zilAlekha dvArA te bhAratIya cikitsA-'hAle' nAmanA eka pAzcAtya vidvAna siddha kare che; tenA lekha uparathI paNa zrutane samaya tenA karatAM paNa arvAcIna nahi hoya ema siddha thAya che. keTalAka pAzcAtya paMDitA Ama jaNAve che ke, suzrutane! samaya kharAbara cAsa nakkI karI zakA nathI, tApaNu IsavI sananA Ara MbhathI pUrve chaThThI zatAbdInI pahelAMnA ja hevA joI e; paNa tenAthI arvAcIna tA nahi ja hAya. keTalAka vidyAne Ama kahe che ke, zrutamAM sAta prakAranA kADhanuM nirUpaNu kareluM jovAmAM Ave che; e rAganuM jJAna bhAratIya lete tathA cIna dezanA leAkAne 2500 varSa pUrve prApta thayuM hatuM, e uparathI zrutanuM astitva lagabhaga aDhI hajAra varSAM pUrva hovuM joI e, ema paNa mAnI zakAya che. suzrutasa MhitAne jeNe leTina bhASAmAM anuvAda karyAM che, evA 'hesalara ' nAmanA eka pAzcAtya vidvAna tema ja zrI girIndranAtha mukhApAdhyAya nAmanA bhAratIya vidvAna paNa IsavI sananA AraMbhathI eka hajAra varSa pUrva suzrutanuM astitva hatuM, ema darzAve che. | ayeAdhyAnA vatanI hatA ane zAlihotra pazcima tathA uttaranI vaccenA pradezaneA rahevAsI hatA, ema te bannenA dezA paNa judA judA hatA. te pazu teonA parasparanA pitA-putra sabaMdhamAM visa vAda ja darzAve che. azvadhASanA putra tarIke kalpelA zAlihotranA putra zrutanI sAthe zalyaprasthAna -zastracikitsAzAstranA AcArya suzrutaneA kadAca abheda svIkArAya eTale ke banne suzruta eka ja hatA, ema ApaNe mAnIe tA * kaniSka ' tathA azvaveASanA samakAlIna nAgArjune tenA pautra tarIke mAnI lIdhelA suzrutaneA prasiddha vaidya tarIke tema ja vaidyakazAstranA AcArya tarIke je mahimA gAyA che, tenuM samarthana kayA prakAre karavuM? vaLI nAgArjune suzrutasaMhitAnuM sa MskaraNu karyuM... che, ema je kahevAmAM Ave che, te paNa khATuM Thare; mATe te kaI mAnavA jevuM nathI. A rIte bhinna bhinna vidvAneAnA abhiprAye upara vicAra karatAM suzrutasaMhitAneA pUrvabhAga ochAmAM ochA 2600 varSoMnI pahelAMne hoya ema jANI zakAya che. suzrutasaMhitAmAM pUrvAcAye! viSe ' subhUti ziSya hatA, e uparathI qhuddhanA kALa pachI suzrutanuM gautama 'nA nirdeza karyo che; e zAsiMhanA astitva hovu joI e, ema paNa keTalAka darzAve che. joke aSTasAhastrikA' ane ' zatasAhastika ' nAmanA bauddhagranthamAM 'subhUti 'nuM nAma maLe che, para Mtu temAM ' AyuSmAna suzrRti ' ' sthavira subhUti ' vagere zabdothI ja vyavahAra kahele che, paNa ' subhUti gautama evA nAmane temAM kyAMya paNa ullekha dekhAtA nathI. bauddhagranthAmAM subhUti'nA adhyAtmaviSayamAM ja ullekha che, paraMtu te vaidyavidyAnA AcArya hatA, ema kayAMya paNa nirdeza karyo nathI. suzrute jaNAvela ' subhUti' gautama bauddha na hatA, te te yuddhanA AcArya thI judA ja pra:cIna vaidyaka gautama jo bauddha Aya chevaTe vikramanA saMvatathI pUrve chaThThI zatAbdImAM suzrutanA samaya hatA, ema yuktipUrvaka / AcAryAM hatA. e subhUti
Page #132
--------------------------------------------------------------------------
________________ upodaghAta te tene paNa pUrvAcAryanI daSTie jotAM sukRtanA saubuta paurujAvatamAM roSAI tannA mUtrajyetAni lekhamAM baudasaMpradAyane lagatI chAyAo maLavI | nioita !'-auSadhena. auravya, samRta ane joIe? paNa temAM bauddhanI chAyA nahi maLavAthI pauSkalAvata-eTalAM zalataMtro ne bAkInAM bIjAM e subhUti gautama bauddha na hatA te bAbatane daDha zatronAM mULa tarIke darzAvavAM joIe," ema thAya che. sthavira subhUtinuM vyAkaraNa maLe che, e te padhenava, aurabhra, puSkalAvata ane samRta kAraNe mAtra nAmanI samAnatA uparathI te subhUti AcArye racelAM zalyataMtrone tenA arthane jaNAvatA paNa prAcIna heIne buddhane pradhAna ziSya hato, pratyayo jenI aMte lagAvyA hoya che evAM "sIzrata" ema kahI zakAya nahi Adi pado dvArA darzAvIne teonAM e zalyataMtro vaidyakazAstranA TIkAkAra vidvAnoe kyAMka bIjAM badhAM zalyataMtromAM mukhya che. ema batAvI vRddha sujhukahelAM vacana utArelAM dekhAya che; te taMtramAM darzAvela "saumRta" taMtra bIjA zalyaparaMtu temaNe TAMkelAM e vacane hAlamAM maLatI ! taMtra karatAM pradhAna che, evo nirdeza karI te suzrutasaMhitAmAM kyAMya paNa maLatAM nathI; nyAya dvArA " nava' AdinAM taMtra paNa te tema ja "gauvanavam saurajhama' e suzrute kahelA aupadhenavAdi AcAryonAM taMtrathI alagapaNe padyamAM "saumRta'ne alaga nirdeza karyo che, te prathamathI ja siddha hatAM, ema kahevuM AvI paDe; tema ja "kauTilIya' AdinA prAcIna graMthomAM uparathI hAlanA samayamAM maLatI suzrutasaMhitAthI alaga ja vRddha suzratanuM "saumRta' nAmanuM Ayu paNa pitApitAnA te te graMthomAM potAnA nAmane vedIya zAstra pahelAM hatuM, ema kahevA mATe paNa ullekha lagabhaga dekhAya che, tethI pitAnA "sauzruta' suzrutasaMhitAmAM vRddha suzrutane pUrvanA vaidyaka AcArya taMtranuM paNa "auSadhenava' Adi taMtranI peThe tarIke nirdeza karelo hovo joIe, paNa te saMbaMdhe pradhAnapaNuM jaNAvavA mATe nirdeza karavo te yogya keI nirdeza karyo nathI mahAbhArata AdimAM paNa hevAthI TIkAkAroe tema ja arvAcIna nibaMdhavizvAmitranA putra tarIke samRtano ja ullekha karyo | kArAe kyAMka kyAMka vRddha suzrutane je grahaNa karela che; tema ja mahAbhAgyakAra, nAvanItaka, nAgArjuna, { che, te vRddha suzruta kayA hatA? kyAre thayA hatA? vAgabhaTa ane javarasamuccaya AdinA lekhamAM paNa temane graMtha kayo che? kyA zAstranA-te AcArya hatA? suzratanA nAmathI ja nirdeza karela che ane eka ema temanA saMbadha te te prazno UbhA thAya che, suzratanAM vacanAno ja te te graMthomAM ullekha dekhAya e kAraNe prathama darzAvela te prasiddha ane divodAsanA che ane "arabastAna' Adi bIjA dUranA dezamAM ziSya tarIke sArI rIte sAMbhaLelA mRtane heDI A suzrutanI ja saMhitAne anuvAda pracAra pAmyo jemane jAgavA zakya nathI, evA vRddha samratane che; tema ja "kaMbaDiyA" Adi sthaLe gayelA - zalyataMtranA pUrvAcArya mAnavA temAM koI AdhArayazovarmA'nA zilAlekhamAM paNa A suzrutane bhUta pramANa meLavavuM jarUrI che. hAlamAM je suzruta saMhitA maLe che, temAM koI kaI sthaLe arvAcIna ja ullekha karelo che; tema ja "vRddha suzrutanA nAmathI maLatAM vanamAM prAcIna racanArUpa prauDhatA viSayone je pratibhAsa jaNAya che. te paNa dekhAtI nathI. e kAraNe te vacanarUpa viSayathI saMskaraNane laIne temAM pratibiMbita thayo che vRddha suzrutane zalyazAstra-zastracikitsAzAstranA ane kyAMka kayAMka pAThabhedane doSa paNa je dekhAya AcArya tarIke nizcaya thaI zakato nathI; vaLI che, te viSe A upaghAtanA saMskaraNa prakaraNamAM ApavAmAM Avaze. suzrutasaMhitAnA AraMbhamAM kAzirAjA divodAsane zaraNe Avela aupadhenava, aurabhra, pauSkalAvata, - vaidikI avasthAmAM AryonAM nivAsasthaLanI karavIrya, gopurarakSita ane suzrutane te di dAsanA paristhiti anusAra vasaMta, grISma, varSa, zarada, ziSya tarIkene nirdeza karyA pachI "vadhenavamaura hemanta ane zizira nAme cha RtukALono vibhAga
Page #133
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasahitanA hara karavAmAM AvyA che, ane te kALavibhAganA ullekha vaidika sAhityamAM dekhAya che; (jema ke yajuvedamAM mahinA varasAdanA samaya hoya che, ema pheraphAra Ave che. A bIjI prakriyA aucikitsAnA ' vasantana RtunA ' ityAdi 21-23-28mAM vasaMta-vizeSa jJAnane upayAga karavA mATe svIkArelI dekhAya che. A kAzyapasa MhitAmAM RtuenA vizeSa pramANane batAvatA graMtha khaDita thayA haiAvA chatAM AtreyanI carakasa hitAmAM tathA bheDasaMhitAmAM auSadhacikitsA saMbadha dharAvatI bIjI ja prakriyA grahaNu karelI che. ema AyurvedIya paddha temAM auSadhacikitsAnI daSTae hemanta tathA zizira RtumAM eka sarakhI cikitsA karI zakAya che ane prAkRSa tathA varSARtumAM judA judA prakAranI cikitsA karAya che, e amuka vizeSa RtunA kramanu N AcAye!e grahaNu karyuM" che, te samajAvavA mATe (zrute RtucaryAnA adhyAyamAM) deg haiM tu ' e pa mUkIne AkurvedIya mArgane uddezI potAnA dezane anusaratA vibhAga zrutamAM darzAvyA che; AvA ja abhiprAya paratve 'haiM ' zabdane prayAga kAI TIkAkAre svIkAryuM che, paraMtu judAM judAM zAstromAM sArva dezaka RtuvibhAga je batAvela che tenI ekarUpatA dvArA samaja meLavavAmAM tenuM sAmaMjasya nathI. ApaNA A bhArata dezamAM ke khIjA pradezamAM badhA sthaLe ekasarakhA RtuvibhAga kharekhara heAtA ja nathI. judA judA deza pramANe zItakALa ane uSNakALamAM pharaka hAya ja che, e kAraNe RtunAM lakSaNA lagabhaga-dhaNA bhAge judAM judAM aAya ja che; si Mhalapradeza-sileAnamAM lagabhaga sarvakALe badhAye samayeA zItakALamAM tathA uSNukALamAM ekasarakhA hoya che, eTale pe Rtue lagabhaga sarakhI hoya che; paraMtu evu khadhe hetu nathI; dAika pradezamAM ThaMDI vadhu pramANamAM hAI te ghaNA lAMbA samaya sudhI hradayane kapAvyA kare che; jyAre kAIka pradezamAM garamI khUba ja vadhelI hAI ne ghaNA kALa sudhI tapAvyA kare che; koIka pradezamAM varasAda vadhu pramANumAM varasyA kare che. madrAsa vagere pradezamAM mAgazara ane peja mahinAmAM AMbAne mAMjarA Ave che ane phAgaNa tathA caitra mahinAmAM kerI pAke che; jema jema uttara taraphanA pahADI pradeza joI e te tyAM AMbAne mAMjarI ane karIe mADI AvatI dekhAya che. jethI nepALanA pahADI pradezamAM vaizAkha | Rtu jaNAvI che; tema ja ' mantravu, vasantAya " (24-20 ) e maMtramAM paNa vasa MtaRtune ullekha kra che; tema ja sAmavedamAM ' vasanta kunnurantyo grISma phrenDa ray: ' e matramAM vasata tathA grISma Rtu darzAvela che; ane 'varSAvyanu Aralo hemantazizira phannurantyaH '-( 6-1-2 ) e ma`tramAM varSA, zarada, huMmaMta tathA zizira e cAra Rtue darzAvI che e rIte eka dara cha ye RturUpa kAlavibhAga vedamAM ja darzAvela che) e RtuomAMnI vasaMta ke khIccha kAI paNa RtunI zarUAta karI eka zrutaparyAna eTale ekavAra ye Rtue samApta karIne eka varUpa kALa pUrUM thayelA gaNAya che; ema prAcIna pUrvanA samayanI pari|sthatimAM kalpelA A RtuvibhAga pAchaLathI-A ja divasa sudhI paNa cAlu rahela hAi vasanta,vimya (42-62 ) e pArvANanIya vyAkaraNasUtramAM pANini munie paNa grahaNu karI batAvyA che ane hajI pazu leke.mAM te cAlI rahyo che. zrutasa MhitAnA RtucaryA-adhyAyamAM uttarAyaNathI mAMDI zizira Adu hemaMta sudhInI chaye Rtuo pracalita prakriyAne anusaratI prathama batAvI che ane te pachI tarata TADha, garamI tathA varSA-e rUpe judA judA samaya jaNAvI ( tene anusarI ) traNe deSAvAta, pitta ane kaphanA upacaya-vadhArA, prakeApa- vikAra tathA saMzamana-zAnta karavArUpa avasthA svIkArIne ' amuka A samaye upacaya tathA prApane pAmatA amuka A doSa amuka A samaye saMzamana karavA yogya hoya che ' ema jaNAvIne (te te doSane yAgya auSadhicikitsAmAM upayogI -izeSa jJAna prApta thAya te mATe tyAM 'haiM tu' yAdi graMtha dvArA dakSiNAyanathI zarU karI bIjo paNa kAlavibhAga karI darzAvela che; vaLI tyAM ' varSA, zarada, hemanta, vasaMta, grAma ane prAkRSa ' nAmanI cha Rtuone ullekha karI prAthamika prakriyAmAM cAra mahinA TADhanA ane be mahinA varasAdanA jaNAvyA che; paraMtu bIjI prakriyAmAM me mahinA TADhaneA ane ) cAra
Page #134
--------------------------------------------------------------------------
________________ upaduddhAta mahinAmAM AMbAne mAMjara Ave che ane chevaTe thato ja nathI, e kAraNe (tyAM te) " tu' bhAdaravAmAM tathA Aso mahinAmAM kerI pAke ! e pada mUkIne te kAzIpradezane anusarato ja jude che. e ja pramANe zAka, puSpaphaLo tathA auSadhio | pradeza darzAvavA mAMDyo che, ema jaNAvavA mAge vageremAM paNa judA judA dezane anusarI judo judo che. tyAM sukRtanI TIkAmAM kAzyapanAM vacanarUpe A samaya anubhavAya che; ema judA judA pradezane anu- be leke darzAvyA che, jema ke- 'mUtho varSati parvo sarI TADha uSNatA, pANI tathA vAyu-havA vageremAM pAyA Lei gam' tena kRSavI ja teSAM paNa pheraphAra thate hevAthI je dezamAM jevI pari-| pravitau I TyA kare kU himahimavuM, mUH sthiti hoya tene anusarIne ja guNa tathA ava- \ rItamatatteSAM hemantaziziravRtva -gaMgAnA dakSiNa kinAre guNa paNa laI vaidyaue (cikitsA paddhatimAM) [ medhamaMDala puSkaLa jaLa varasAve che, tethI e kinArAnI e pravRtti karavAnI heya che; eTalA mATe (zratanI uparanA pradezamAM prAvRSa tathA varSA nAmanI (be be RtucaryAnA adhyAyamAM) " tu" e padathI | mahinAnI) be Rtu athavA cAra mahinAnuM mAruM AcAryo je upadeza karyo che, te sthaLa samajAya ! gaNAya che; ane gaMgAnA uttara takano kinAro che pUrva pracalita Rtu vibhAga zarUAtamAM himAlayanA himathI chavAyelo rahe che, tethI e darzAvIne "raha tu'-ahIM to e prakAranA te amuka | kinArA paranA pradeza para atizaya vadhu pramANamAM vizeSa prakAranA upadezanA sthaLamAM prAkRSa tathA TADha paDe che, tethI tyAMnA pradeza para "hemaMta varSArUpa bamaNo varasAdane samaya batAvIne zIta ane zizira'-e be RtuonA cAra mahinA samayanA be mAsa ane varSo samaya-comAsAnA sudhInI ziyALAnI Rtu gaNAya che." ema te be cAra mAsa tyAM jaNAvavA mAge che. vaLI sthAna- | zleke TAMkIne gaMgAnI uttara bAjunA himAlayanI bhedane anusarI comAsAmAM paNa ochA-vadhatApaNuM taLeTInA pradeza para hemaMta ane zizira-e be kharekhara anubhavAya ja che. ApaNA bhArata dezamAM ! Rtune (cAra mahinAne) zItakALa gaNAya che; paNa grISmaRtunA aMte baMgALanA upasAgaranuM . ane gaMgAnI dakSiNa taraphanA pradeza para prAkRSa athavA arabI upasAgaranuM pANI laIne megha- | tathA varSA-e be Rtuo maLI cAra mahinA maDala vAyunI gatine anusatuM cAlI vAyavya dizA ! vRSTikALa gaNAya che. A be zlemAM je "gaMgA" tarapha vadhatuM te te pradezomAM anukrame varasatuM varasatuM ! pada mUkayuM che, te uparathI "vArANasInI gaMgA je jAya che. himAlayanAM athavA bIjA UMcA parvatonAM levAmAM Ave to tenI dakSiNa bAju tathA uttarazikharothI aTakI jaI pazcimamAM nahi jaI bAju evA be bhede kahevA muzkela thAya che. e zakavAthI "cirApuMjI' Adi pradezomAM ghaNuM adhika kAraNe A lekamAM mUkelA "gaMgA' e pada varase che. e rIte jema jema te pramANe khUba uparathI gaMgAdvArathI upara vartatI gaMgAne grahaNa varasAda cAlu rahe che. tema tema te te sthaLe karIne tenAthI uttaramAM himALAne zIta samaya varasAdano samaya vadhu pramANamAM thato jAya che; bamaNo vadhe che; ane te gaMgAdvArathI upara gaMgAema prakRtie sarajelI te te prAkRtika pari. nA dakSiNa bAjunA kinArA para charo samaya sthitine anusarato vaijJAnikono siddhAMta che bamaNa vadhe che, e kAraNe ahIM ema darzAveluM saMbhave sUte jaNAvela te sthaLanA auSadhaciki- che. e samAna nyAya pramANe (skRtamAM te rathale) sAne anukULa RtuvibhAgamAM varSa tathA ! " tu" e pade mUkIne te vR STano samaya jyAM prAkRSa RtunA amuka vizeSa svarUpa alaga bamaNe heya che te te sthaLa- (upara jaNAvyA alaga darzAvavAmAM AvyAM che. jema kAzInA { pramANe ) ga gAnA dakSiNa vibhAgane lagatuM sthAna pradezamAM to varSAne samaya bamaNo athavA cAra hovuM joIe, ema saMbhAvanA karI zakAya che.' mahinAne hato ja nathI, e kAraNe varSA tathA joke bhAvaprakAza'nA kartA paMDita bhAvamie pravRSa RtuthI yukta karele bIjo vibhAga anukuLa | kAzImAM divodAsanI pAse vaidyaka vighAnuM adhya
Page #135
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA yana karavA mATe vizvAmitra potAnA putra suzrutane AvyA hoya, tyAre jayAM vRSTine samaya puSkaLa bIjA munionA so putro sAthe mokalyA hatA... | pramANamAM hoya che evA gaMgAdvAranA dakSiNa pradezamAM ema kahevAmAM AvyuM chejha ane suzrutasaMhitAmAM | divodAse suzrutane AyurvedavidyAne upadeza karyo paNa "AzramamAM rahelA kAzInA rAjA divodAsanI | heya, ema paNa kharekhara kalpanA karI zakAya che, te pAse jaI suzrata vageree Ayurveda saMbaMdhe prazno | upara suzrute RtucaryAmAM lakhela "da tu' e graMthakaryA hatA, tethI divodAsa pAsethI teone Ayu. | nuM anusaMdhAna ane mALakhathama" eTale azramavada vidyAne lAbha thayo hato,' e ulekha | mAM rahelA divodAsa pAse ruzrute vidyAbhyAsa karyo karela che, te uparathI kAzImAM koI AzramamAM | heya, e badhuM baMdhabesatuM thAya che. jo ke te kALe divajaI suzrutane divodAsa pAsethI AyurvedIya vidyA- dAsa munionA Azrama sthaLamAM AvI vAnaprastha no upadeza maLyo hoya te paNa saMbhave che; paraMtu tarIke rahyA hatA ane te rithatimAM temaNe zratane te pramANe je hoya te suzrute pote RtucaryAnA AyurvedavaghAne upadeza karyo hato, te paNa te adhyAyamAM "i tu ' ityAdi graMthakAre pAchaLathI | didAsa prathama to kAzIpradezanA rAjA ja hatA. ema darzAvela cAra mahinA sudhI jyAM varasAda varasyA | samajIne sUkSate didAsane kAzIrAja tarIke darzAvyA kare che. evA dezanI kAzImAM anukULatA na hovAthI | heya ema paNa ghaTe che. (vyAkaraNanA ) mahAbhASyanA ane mahAbhArata AdimAM rahelI divodAsanI kathA | kartA pataMjalie pANinIya vyAkaraNanA "zAkapArthimAM haihayavaMzI rAjAoe jenA para AkramaNa | vAdi' (2-3-70) gaNanA udAharaNamAM 'kutAvAsAH karyuM hatuM evo divodAsa, pitAnA rAjyathI bhraSTa | sauzrata kutAlazrataH'-kutapa eTale kAMbaLArUpa vastrane thaI bharadvAjanA AzramamAM Avyo hato, jethI | dhAraNa karate rukSatane ziSya kutapasamRta" e sUkSatane temanI pAsethI vidyAne lAbha thayo hoya | pramANe madhyamapadalApa karmadhAraya samAsamAM udAharaNa athavA rAjyathI bhraSTa thayela didAsa munionA | ApIne Ama darzAvyuM che ke, "suzratanA sabaMdhIo AzramamAM AvyA hoya athavA pUrva kALanA rAjAo | "saukSata' nAme oLakhAtA hatA ane teo pitAnI keTalI uMmaramAM vAnaprastha jIvana svIkAratA | kAmaLArUpa ' kutapa" vastrane mukhyatve dhAraNa karatA hatA, ema jovAmAM Ave che. te pramANe rAjA | hatA, evo ullekha karela hovAthI TyunanA saMbaMdhI didAsa vAnaprastha Azrama svIkArI tapavanamAM hoI "saukSata' kahevAtA e loke himAlayanI, samIpanA dezamAM vasI rahyA hatA, ema jaNAya che. * bhAvaprakAzamAM che ke A pramANe che :] kAraNa ke pracaMDa prImakALanI garamIne lIdhe bhUja'vishvaamitro munimteSu putraM suzrutamuktavAn / vatsa ! nArA vAnAM moTAM kaDAyAM jevI vArANasI nagarImAM je basa jai rahyuM vizvezvarava8mAm tatra nAnA dvivo- | mANasa vasavATa karatA hoya te mukhya kAmaLAnuM rAsa: wifhAra nobata vAdunaH | sa hi dhanvatariH sAkSA- "kutapa 'vastra dhAraNa karanAra hoya. ema kahevAmAM yurveTivara: || viturvacanamArga suzrutaH kAri jAtaH | | kaI paNa yukti pUrvakanuM pramANa hoI na zake. tena sArdha satuM muninnurAta caya | muni vizvAmitre ahIM e rIte tuonA be vibhAgane ullekha te pitAnA putromAM "zruta' nAmanA putrane Ama je karyo che te gaNitanI prakriyA dvArA saMhitAnI kahyuM hatuM: "he putra! tuM zaMkarane priya vArANasI | racanA tathA saMhitAnI saMskaraNanI vacce 1500 nagarImAM jA; tyAM divodAsa nAme kSatriya kAzIne | varSonA aMtaravALA samayabhedane spaSTa jaNAve che, rAjA che; te kharekhara sAkSAta dhavaMtarirUpa che ema zrI e kendranAtha cheSa mahAzayane vicAra ane Ayurvedane jANanArAomAM zreSTha che." pitAnuM | jovAmAM Ave che (juo InDiyana hisTorikalA e vacana sAMbhaLI sukRta kAzikA nagarImAM gaye | kavArTarli, volyuma IV, peIja 337). prathama hato; tenI sAthe munionA so putro paNa darzAvelI rIti pramANe ghaNuM aMtarathI rahita adhyayana karavA gayA hatA.' | dhavaMtari, didAsa ane sUkSatanI vacce eTalA.
Page #136
--------------------------------------------------------------------------
________________ upadmAta lAMbA samayanuM aMtara saMbhavatuM nathI; paraMtu | cAra AcAryomAMthI kayA AcAryanuM AyurvedataMtra suzrutanA anuyAyI samRta athavA bIjA koIe | prathama prakaTayuM hatuM-suzrutanuM ke A padhenava AdinuM? pAchaLathI saMhitAnuM saMskaraNa karyuM hoya temAM | e saMbaMdhe vizeSa ullekha maLato nathI, te paNa upara darzAvelA (1500 varSanA) samayanuM e nAgArjune tathA vyAkaraNa mahAbhASyakAra pataMjali aMtara saMbhave che; paraMtu vartamAnakALanI suzruta- | Adie mazatata | Adie sUzvatanuM tathA sauznonuM vizeSa prahaNa kareluM saMhitAnI ja uttarataMtrasaMhitAne anuvAda sAtamI che, paNa auSadhenava Adine nAmathI paNa kyAMya ke AThamI zatAbdImAM arabastAna Adi bIjA nirdeza karyo nathI, te uparathI suzratane saMpradAya dezomAM paNa te te dezanI bhASAmAM thaI gayo che pazcima dizAnA bhAgamAM tathA khAsa karI pUrva tema ja kaMboDiyAmAM gayelA yazovarmAnA zilA- pradezamAM paNa pracAra pAmyo hato, evo tarka karI lekhamAM paNa te saMbaMdhe ulekha maLato hovAthI zakAya che. temAMthI pazcimanA pradezamAM kAmacikitsAane teTalA dUra rahelA bIjA dezomAM paNa pracAra | prasthAna ane kAzI Adi pUrva pradezomAM suzrutanuM thavA mATe amuka vizeSa samayanI jarUriyAta | zalyaprasthAna pracalita thayuM hatuM, ema cokkasa kahI hovAthI tema ja vAgabhaTanA javarasamuracaya AdinA zakAtuM nathI ja. kAzImAM rahela dhavaMtarinA saMpralekhomAM paNa uttarataMtra sahita ja e suzrutasaMhitAne | dAyamAM paNa ATha prasthAnane ulekha jovAmAM Ave saMvAda hovAthI ane nAgArjune kahelA saMskArane che. carakasaMhitAnA vimAnasthAnanA 8mA adhyApravAha paNa svIkArI levAmAM Ave topaNa e. yamAM Atreya paNa Ama kahe che ke, "vivighAni saMskArathI taiyAra thayela hAla maLatI e saMhitAnA | zALA minAM pravAnti To-A lekamAM vidyAnAM varUpanI sthiti, chevaTe jaIne sattara ke aDhArase | vividha zAstro prayAra pAmI rahyAM che,' ema jaNUvI varSa pUrvenI hoya evo nizcaya thAya che ane tenI Atreya paNa (pitAnA samayamAM) sarva bAju aneka upara gaNitanI prakriyA dvArA prApta thayelAM 1500 prakAranI AyurvedIya cikitsAvidyAne pracAra potAnA varSonI meLavaNI karavAthI mULa suzrutasaMhitAnuM mukhathI jaNAve che. carakasaMhitA lakhAyA pachI astitva 3200 varSa pahelAM hoya ema jaNAya che. pAMcAla, kAMpiye Adi dezamAM; bheDasaMhitA lakhAyA dhavaMtarine, divodAsane, vAvidane tathA [ pachI gAMdhAra dezamAM ane kAzyapasaMhitA lakhAyA vAmakane paNa kAzInA rAjA tarIke kahevAmAM AvyA pachI gaMgAdvAra ane kanakhala Adi pradeza para che, tethI evA ghaNA vaidya-AcAryoe rAjarSi tarIke AyurvadAya vidyAne upadeza jovAmAM Avyo che, kAzImAM rahI pUrvakALamAM vaidyavidyAnI pratiSThA karI che, te uparathI tyAM paNa e AyurvedavidyA pracAra ema jaNAya che. buddhine samakAlIna kAzIne yuvarAja pAmI hatI, ema dekhAya che; te uparathI gAMdhAra brahmadatta, AyurvedIya vidyAnuM adhyayana karavA mATe dezathI mAMDI kevaLa gAMdhAra deza sudhI ja nahi, paNa takSazilA nAmanI nagarImAM gayo hato, ema bauddha- bAhalika dezanA vaidya kAMkAyana paNa te samaye hayAta nA jAtaka' graMthamAM jaNAveluM che, te uparathI pUrvanI | hatA ema jANavA maLe che, te uparathI bAlika para parAthI cAlu rahelI AyurvedIya vidyAnuM rakSaNa dezathI mAMDI kAzI paryata pazcimanA tathA utaranA karavA mATe kAzInA rAjakuLamAM lAMbAkALa sudhI | pradezomAM AyurvedanA pracAra tathA unnatinuM anuprema cAlu rahyo hato, ema jaNAya che auSadhenava, mAna karI zakAya che; paraMtu kAzInA yuvarAja aurabhra, sauzruta ane pauSkalAvata-e cAra vaidyaka | brahmada takSazilA nagarImAM jaIvaidyavidyAnuM adhyayana AcAryo sukRtanA samayamAM ekasarakhA hoI mukhya | karyuM hatuM, ema bauddhonA jAtakagranthamAMthI jANavA gaNAtA hatA, ema che ke jaNAvavAmAM AvyuM che; ] maLe che; tema ja buddhanA samayane jIvaka paNa magadha paraMtu temanA samayamAM jene pUrva puruSa athavA | dezamAMthI nIkaLI najIkamAM rahelI kAzInI upekSA prathama puruSa suzruta ke auSadhenava praNetA hoya evuM | karI tyAM na jaIne takSazilA ' nagarImAM ja karyuM AyurvedataMtra prathama prakaTa thayuM hatuM athavA e | jaI tyAM bhaiSajyavidyA eTale AyurvedIya vidyAmAM
Page #137
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA vizeSa vidvAna thayo hato ane tyAMthI adhyayana AtreyasaMbaMdhI vicAra karyA pachI pAchA pharatA e chavaka vaidya, te kALe vidyA A kAzyapa saMhitAmAM drazvavikhyaar. meLavIne rAjAnA pade ArUDha thayelA brahmadattanA | carAtrimarmete putregya: ziSya% ghaTTasamayamAM kAzInI aMdara keIka zeThiyAnA putranuM | daMtAna-prathama idra kAzyapa, vasiSTha, atri ane peTa cIrI zastravitisA dvArA tene sAjo karyo | bhagu-e cAra RSione (lekanA) hita mATe hate; e sivAya bIjA paNa ghaNA rogIone te chavaka vaidhe te te pradezamAM-kAI ne kAyacikitsAthI AyurvedavidyA ApI hatI, pachI te RSioe ane koIne zastracikitsAthI-sAjA karIne khyAti | | pitAnA putrone tathA ziSyone (lakanA) hita mATe meLavI hatI, ema "mahAvaga' nAmanA bauddhagranthanA AyurvedavidyA ApI hatI, ema AyurvedavidyAnA pUrNa saMpradAyane ullekha maLe che, te uparathI lekha uparathI jANavAmAM Ave che, tethI ane bIjA AyurvedavidyAmAM atri RSine paNa judo eka (bauddha) jAtakagranthomAMthI tema ja dezaparadezanA leke vidyAprApti mATe tyAM AvatA hatA, te vRttAMta saMpradAya pUrve cAlu rahyo hato, ema jaNAya che; jemAM gotranA nAme mAtrAvyo mirAtreyaHpaNa maLatuM hovAthI bIjI vidyAonI peThe bheSajaya | Atreya nAmane eka bhikSu-Atreya, bIje kRSNAtreya AyurvedIya vidyA paNa buhanA najIkanA samayamAM ane trIjo punarvasu Atreya e nAme traNa kALakrame kAzInA karatAM takSazilA AdinA pradezomAM vadhu pracAra pAmI hatI ane te ja AcAryo thayA che, ema jaNAya che; e sivAya pramANe zalyaprasthAnIya vidyAnA vijJAnanuM paNa te bIjA aneka AcAryo atrinI paraMparAmAM samaye vadhu gaurava hatuM, ema jaNAya che; kema ke thayA hovA joIe. jema kAzyapanI paraMparAmAM pAchaLathI jema jema samaya jato gayo, tema tema | 'mArIca' zabdathI vizeSaNa apAyelA kazyapa kAzImAM rAjyane upadrava vadhate cAlyo hato, ema | kImAra saMhitAnA AcArya gaNAya che, te ja ItihAsa dvArA jANavAmAM Ave che. tethI e pramANe AtreyanI paraMparAmAM "punarvasu e samayamAM te te vaidyavidyA Adi dhaNI vidyAone nAmathI vizeSa apAyela Atreya "agniveza" (e kAzImAM) hrAsa thavA lAvyo hato, ane Adi ziSyone AyurvedavidyAne upadeza ApanAra judA judA AyAryoe paNa vadhu pramANamAM te te ! thayA hatA ane te ja Atreya carakasaMhitAnA mULa vidyAonI carcAo karI karIne tathA zalA Adi upadezaka AcArya kahevAya che. te ja A punarvasa pradezomAM te te vidyAone ghaNI ja vadhArI | Ave, 'bhAmAM ne Atreya, "caMdrabhAgA' nAmanI mAtAnA putra hatA, dIdhI hatI, ema paNa saMbhave che; chevaTe jaI ne tethI carakamAM yathArtha mAvatA vyAtaM vAmananA'azoka rAjAnA samayamAM potAnA dezanI peThe videze caMdrabhAgA" mAtAnA putra Apa bhagavAne barAbara sudhI paNa cikitsAlaye (davAkhAnA) vagerenuM prazna pramANe uttara Apyo che (juo vara-sUtrathAna uddaghATana thayA karatuM hatuM, e kAraNe A bhaiSajya. | ma0 rU); temaja bheDasaMhitAmAM paNa sutronA nAma vidyA dUra dUra sudhInA pradezomAM prasaravA pAmI | meSathI ramAnAmuvAra ha'-je "medhA' nAmanI buddhine hatI; paraMtu pAchaLathI samaya jatAM tevA eka | dharAvane have evA "suzrotA" nAmanA ziSya vigha pITharUpa takSazilA AdimAM tathA tenI samIpanA | "caMdrabhAgA" mAtAnA putra punarvasra Atreyane pradezamAM paNa te te thI adi vidyA dvAsa | kharekhara Ama kahyuM hatuM : " ema "caMdrabhAgA' pAmI hatI. emAM paNa kAraNa te ItihAso dvArA mAtAnA putra hovAthI ja te punarvasu Atreyane jaNAta rAjya valava Adi ja hovo joIe; te ja "rAmApa:" ane "nAdramA"i evA nAmathI pramANe buddhanA samayamAM kAzImAM takSazilA karatAM paNa leke kahetA hatA ema jovAmAM AvyuM che. vadhu pramANamAM te bhAjya Adi vidyAne jANe cakamAM satrathAnanA 11 mA adhyAyamAM eka-be hAsa thaye heya evo anubhava thAya che. | ThekANe kinAro samukiH phAga dhImatA
Page #138
--------------------------------------------------------------------------
________________ upodaghAta buddhimAna kRSNatreye teone traNapaNathI yukta ] pAdanuM jyAM varNana karyuM che tyAM-maya paratuATha kahyA che" ema kahI punarvasu Avane mItte bezumAram | taLe guNavanto zi ja "kRSNAya' e nAme kahyA che; tema ja bheDa- | kayaH pAvA hnitAH neti prajJAtiH prANa mikTsa saMhitAmAM paNa kRtrei purA thAzcarmarSa - | vivillita I'-A cAra pAdo je kahyA che, te maharie kRSNAyane AgaLa karI kathAo temAM rogarUpa pAdane keTalAka AcAryo zreSTha karI rahyA hatA" ema kaI deI ThekANe punarvasu mAne che; kema ke e rogI mATe ja bIjA Atreyane ja "kRSNAya" evA nAme kahelA jovAmAM traNa pAdane AyurvedazAstramAM irita gayA che, Ave che, te uparathI keTalAka vidvAne Avo mata! ema keTalAka kahe che; paraMtu ema kahevuM te ThIka dharAve che ke, punarvasu Atreyane ja "kRSNAya" nathI, ema prajApati kazyapa kahe che; kAraNa ke evA nAmathI paNa vyavahAra karAya che; jyAre | harakoI cikitsAnuM mULa to vaidya ja che. (mATe bIjA keTalAka vidvAno te Ama kahe che ke, vaigha, auSadha, rogI ane pariyAreka-e cAra pAdamAM zrIkaMThedatta, zivadAsa Adi vidvAnoe ""nA mukhya tarIke te vaidya ja gaNAya che.) ema kevaLa nAme zAlAkya viSayane lagatAM judAM judAM vacanane | cAra pAdanuM kathana kahela che ane te paNa sa kSiptamAM ulekha karela hovAthI te "kRSNAtreya' Aya! kahela che; jyAre carakasaMhitAmAM "khu catuSpAda" punarvasuthI judA AcArya hatA. vaLI carakasaMhitA- nAmanA adhyAyamAM te cAre pAdone cAragaNA karI mAM AdithI aMta sudhI "Atreya' evA nAmathI 16 kalArUpe vadhAryA che; tema ja e carakaathavA "Atreya punarvasa" e nAmathI lagabhaga | saMhitAmAM AgaLa jatAM "mahAcatuSpAda' nAmane vyavahAra kareluM dekhAya che; vaLI bheDasaMhitAmAM | je adhyAya che, temAM paNa te ja cAra pAdanuM vizeSa paNa "punarvasu' evA bIjA nAmathI Atreyane | vivaraNa je varNavyuM che, te paNa kazyapa tathA lagabhaga vyavahAra karyo che, tema ja carakamAM tathA | AtreyanuM pUrvApara paNuM jaNAve che, eTale ke kazyapanI bheDasaMhitAmAM AtreyanI paraMparAmAM thayelA "kuNA- pachI Atreya AcArya thayA hatA ane kazyapanA ya' nAmanA bIjA acAryane mata grahaNa karI | samaya karatAM AtreyanA samaye anukrame AyurvedIya kyAMka nirdeza karelo hovAthI te "kRSNAya" | viSayamAM vicArono vikAsa thato cAlyo hato nAmanA bIjA AcArya saMbhave che; vaLI "kRSNAya' ema paNa jaNAve che. evA be zabdono ekasAthe pravega kyAye maLato e ja pramANe rogonuM varNana karatAM kAzyapanA nathI, te kAraNe paNa "kRSNatraya' ane 'punarvasu | AyurvedIya taMtramAM saMkSepamAM rogono vibhAga Aya' e nAmanA be judA judA Aca.! darzAvyo che ane tene lagatA viSayo kevaLa 27mAM hatA, ema paNa kahI zakAya che. eka ja adhyAyamAM batAvyA che; paNa AtreyanI carakasaMhitAmAM "Aya punarvasu e "vAryo. saMhitA-carakamAM te te rogonA viSayamAM cAra vida' nAmanA AcAryane ane temanI sAthe | adhyAyo lakhyA che; temAMnA ekala: mahArAgAdhyAyamAM thayelA mArIci kazyapane pUrvAcAryanI daSTie | ja kAzyapIyasaMhitAmAM kahelA badhA viSane maLatA ullekha karyo che ane te bannene pote prathama darzAvyA | viSaye jaNAvyA che, ane te mahArogAdhyAyanI che, te uparathI punarvasu Atreya e vA vada pahelAMnA 'yintaH zarasIya' Adi traNa adhyAyomAM tathA mAci kazyapa pachI thayelA hovA joIejudA judA vizeSa bhedo je batAvyA che, te ane carakasaMhitAmAM maLatA ullekha uparathI | vikAsadaSTine prakaTa kare che; ema ghaNuM prakAranAM pAMcAla pradezanA "kAMpilya" nagaranI rAjadhAnImAM ' daSTAMte maLI zake che. punarvasu Aya AcArya rahetA hatA, ema jaNAya kAzyapa ane AyanuM mAtra kevaLa pUrvAparapaNuM che. vaLI e pramANe A kAzyapa saMhitAmAM cAra / ja hatuM, eTaluM ja nathI, paraMtu carakasaMhitAmAM kA. 7
Page #139
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA prathama darzAvela "garbhAvakrAnti' nAmanA viSayane lagatA | siddhAMtanuM... pradarzana karyuM che, ane te dvArA carakaaneka prakAranA matonuM jyAM varNana karavAmAM AvyuM ! saMhitAmAM bharadvAjanI pAsethI meLavelA cikiche, temAM paraspara virodha dharAvatA aneka prakAranA tsAnA vijJAnane guNayukta karIne Atreya punavivAda ane sUtrakartA RSionA mate darzAvyA che; vasue upadeza karelA beDa, agniveza Adi che ane e rIte kumArazirasa, bharadvAja, kAMkAyana, bhadra- ziSyoe alaga alaga AyurvedamaMtro racyAne kAya, bhadrazaunaka, baDiza, vaidehajanaka tathA dhavaMtari je ulekha che, tenI sAthe pitAnuM maLatApaNuM Adi AcAryonI sAthe mArIca kAzyapane paNa sUtrakartA darzAvatAM bheDe, potAnI saMhitAmAM dareka adhyAyamAM RSionI maLe sUtrakartA tarIke Atreye pote svamukhe "yAha mAvAnAtreyaH-ema bhagavAna Atreya kahe che, batAvyA che ane te te badhAye sUtrakAronA matane ema jaNAvI. "Atreya pitAne upadeza ApanAra teomAM potAnAM nAmo laI laIne ulekha karyo pitAnA guru hatA" ema darzAvyuM che ane zarIranI che; uparAMta e maharSionA graMtho paNa Atreya racanAnA viSayamAM prAcIna AcAryonA matane jyAM punarvasue joyA tapAsyA che ane jANyA- ullekha karyo che, tyAM kazyapanA paNa nAmane anabhavyA paNa che; ema spaSTa jANavA maLe che | ulekha karI AtreyanI jema kazyapa paNa bheDathI ane te uparathI Atreya punarvasanA graMthanI racanA 4 bheDasaMhitAnA pRSTha 15 mAM Ama lakhyuM thayA pahelAM ja mArIca kazyapane graMtha prasiddha hato. che: "siddhathati pratikuLa sthAgeyartha rAsanama, ema paNa spaSTa thAya che. api cApratikurvANa ityaakhydbhdrshaunkH| na vetAM buddhicarakasaMhitAmAM "mahAcatuSAda" nAmanA mAtreya zaunakasyAnu manyate / pratikurvati siddhihi vrnnotsaahadhyAyamAM "pratikrvana siddhati, prati brije, samanvitA -je rogI potAnA roga pratikAra apratina viddhAti, ativRrvana priyate, tambAr athavA upAya kare te sAjo thAya" evo Atreyane megharajanA viziSTa-kaI rogI potAnA rogane upadeza che." te sAme prativAdI bhadrazaunaka kahe che pratikAra kare che ane sAjo thAya che ane kaI che, roga pratikAra athavA upAya na kare, te paNa rAgI pitAnA rogane pratikAra karatA nathI tethI | (devabaLathI) sAje thaI zake, paraMtu zanakanI e mare che ane koI rogI pitAnA rogane pratikAra | samajaNane Atreya saMmati ApatA nathI; ane te athavA cikitsArUpa upAya karato nathI, chatAM sAme potAne A siddhAMta jaNAve che ke, "je marato nathI, paNa sAjo thAya che ane koI rogI regI pitAnA rogane pratikAra kare che, tene zarIranA pitAnA rogane pratikAra ke upAya karate nathI mULa raMga tathA utsAha sAthe Arogya prApta ane marI jAya che. e uparathI koI paNa roganuM | thAya ja che." auSadha hovA chatAM te nathI ja, ema oSadhanA A vacanamAM joDe zaunakanA nAme je pratihavA-na hovAmAM koI vizeSatA rahetI nathI." vAdIne lIdhe che, tenA badale carake pitAnI e potAnA matathI viruddha maitreyane mata batAvI saMhitAmAM mahAcatuSpAda adhyAyamAM jaNAvela te tenuM khaMDana karavA tatpara thaIne "niSNA sthita vAdavivAdamAM maitreya nAmano prativAdI darzAve che; dAtreyaH-Atreya kahe che ke, "A khoTo vicAra | bAkI te saMbaMdhe carakane tathA bheDane siddhAMta mata te karAya che" ema jaNAvI potAnA siddhAMtane Atreye { ekasarakho ja dekhAya che. chapAyelA carakanA pAThamAM tyAM ulalekha karyo che; tema ja bheDasaMhitAmAM 'cata- | samayane vaza thaI nAmaviparyAya kaI e kayI hoya, pAda' nAmanA adhyAyamAM je rogI potAnA rogane | athavA zaunaka' evuM kuLanuM nAma hoya ane pratikAra na kare chatAM te sAjo thAya che' ema maneya" evuM mAtA uparathI nAma paDayuM hoya ke kahenAra matanuM khaMDana karatA AtreyanA zabdanA | eka ja AcAryane bheDe tathA Atreye nirdeza karyo. maLatA zabdono ullekha karI pitAnuM nAma laIne | heya ema paNa saMbhave che."
Page #140
--------------------------------------------------------------------------
________________ upodaghAta pahelAM thayA hatA, ema nirvivAda nakkI thAya che. ane jo ema hoya te "kauTilIya arthabheDasaMhitAmAM Atreya tathA kazyapanAM nAmone zAstra' Adi prAcIna gre zemAM manuSyo, "haspati ullekha karela che; kAzyapasaMhitAmAM bheDanA tathA tathA vAtavyAdhi vagerene tema ja yAska vageree grahaNa karelA prAcIna AcAryone pakSa-pratipakSapaNe Atreya punarvasunAM nAmone ulekha karela che; ullekha joke karyo che, to paNa eTalAM ja pramANu ane carakasaMhitArU5 AtreyasaMhitAmAM mArIci kazyapanAM nAmane ulekha maLe che; ema paraspara uparathI teone samakAlIna kalpI zakAya tema nathI. karelA nAmanA ullekha uparathI ane carakasaMhitAmAM bhUtakALanA AcAryonA viSayone paNa pitAnI Atreye vAvidane tathA mArIci kazyapane pakSa sanmukha rahela pustaka AdimAM je prApta thayA hoya pratipakSasaMvAda jaNAvyuM che; temaja kazyapa teone pitAnI buddhimAM dhAraNa karI laI parasaMhitAmAM vAvidane kazyape upadeza kyane ulekha sparanA vicArarUpe lakhI nAkhavAmAM Ave, e paNa prAcIna-pUrva kALanI eka zailI che; te uparathI che; ane jeone samaya samAna hato evA aneka atyaMta prasiddha AcAryonA paNa paraspara matonuM bIjA AcAryonAM nAma tathA matane eka bAju mAtra ullekha karyo hoya te emanA samakAlIna paNagrahaNa tathA nAmanideza potapotAnI saMhitAmAM thayelA hovAthI Atreya ane mArIca kazyapa bheDa ! ne siddha karI zake nahi. vaLI jyAM banneya AcAryo nA graMthamAM ekabIjAnA nAmane ulekha athavA karatAM thoDA ja samaya pUrve thayelA lAge che ane ! : te Atreya tathA mArIca kazyapa potapotAnI ! matapradarzana maLatAM hoya tyAM je pAchaLathI thayela saMhitAomAM ekabIjAnA nAmane nirdeza karavA | | heya tene nideza pahelAM thayele kare, e saMbhave nahi, chatAM tema thayeluM jovAmAM Ave tyAM jIvaka sAthe parasparanA matane paNa ullekha karyA kare che, te tathA vAsya Adi jevA pratisaMskartAnI hayAtIuparathI e Atreya tathA mArIcanI uMmaramAM bhale kaMIka sAdhAraNa pheraphAra heya; paraMtu teo banna: nA sthaLe AgaLapAchaLanA paNa banneya AcAryonA ekabIjAnA graMmAM nAmane tathA matane nirdeza eka samaye thayelA heI eka ja kALe hayAtI karI pAchaLanA AcAryoe pratisaMskAra paNa dharAvatA hoya, ema mAnavuM te yuktiyukta lAge che. karyo hoya, ema saMbhave che; athavA te ja baMne athavA A kAzyapasaMhitAmAM potAnA AcAryo samakAlIna hovAnA kAraNe teoe pote Azrita athavA ziSya vRddhajIvakanA tathA vAcanA ja ekabIjAnA nAma Adine paNa nirdeza karyo matano ullekha kazyapa pote kare, e to ayogya heya. ema paNa ghaTI zake che; e kAraNe evA hAI ghaTe ja nahi, chatAM vRddhajIvakanA tathA pAchaLathI pratisaMskAra pAmelA graMthamAM ekabIjAnA vAsyanA nAma tathA matane ulekha je jovAmAM nAmarahaNa Adi je karela hoya, te uparathI e Ave che, te pAchaLathI A kAzyapa saMhitAne baMne AcAryo ekabIjAthI AgaLa-pAchaLa thayA saMrakAra tathA pratisaMskAra (athavA sudhAro hoya ke samakAlIna hoya, e bAbata upara sUkSma vadhAro) jyAre thayo hoya, te ja samaye (A daSTithI athavA bIjA evAM koI sAdhane uparathI kAzyapasaMhitAmAM) avazya pravezela hevo joIe, vivecana karavuM jarUrI che. ema ja kahevuM yogya lAge che; e ja pramANe bheDa vagere je AcAryo mArIca kazyapanI pAchaLa thayA tibatIya-TibeTanI upakathAmAM takSazilA" che, teonAM paNa nAme tathA matane ullekha nagarImAM rahelA Atreya pAsethI javake adhyayana A kAzyapa saMhitAmAM je maLe che te paNa AkaryuM hatuM, e ullekha maLe che, tethI e buddhanA kAzyapa saMhitAnuM jyAre saMkaraNuM athavA saMzodhana | samayamAM thayela chavakane guru Atreya ja hovA thayuM haze, tyAre ja pAchaLathI pravezya heya ema | joIe eTale ke punarvasu Atreya ja te chavakanA saMbhave che. | guru haze, ema mAnIne carakasaMhitAnA mULa
Page #141
--------------------------------------------------------------------------
________________ ico kAzyapasaMhitA AcArya te ja punarvasu AcAryane paNa samaya ! "takSazilA " nagarImAM abhyAsa karyo na hato, paNa brahano ja samaya hovo joIe. ema dhaNA vive- vArANasI-banArasamAM jaI te adhyayana karyuM canakartA vidvAne kalpanA karI rahyA che; paraMtu e hatuM, ema jaNAvyuM che; ema upakathAomAM para chavakanA viSayamAM jema tibeTa dezanI kathAo | spara virodha jaNAto hovAthI kaI upakathAne maLe che, tema siMhala dezanI tathA brahmadezanI paNa pramANa tarIke svIkAravI ? bIjI virodhI upakathAupakathAo hAla jevAmAM Ave che, ane te badhIye ! e sAthe vivAda calAvatI kevaLa tibeTanI kathAnAM kathAonA azomAM paraspara bhinnatA paNa jovAmAM | vacane svIkArI laI Atreya AcAryane arvAAve che; jema ke jIvakanA abhyAsanuM jyAM varNana | cIna tarIke utArI pADavAne temaja temanA arvAche te "mahAvaga' nAmanA graMthanA lekha uparathI cInapaNAne siddha karavA mATe jeoe bheTa bAMdhI takSazilAmAM amuka kaIka ja dizA pramukha sarvatra che, tevA lene te upakathAnAM vacanane AdhAra prasiddha) AcArya pAsethI jIvakanuM adhyayana jANavA che je gamato hoya to bhale game; paraMtu evAM durbaLa maLe che; paNa e chavakanA guru Atreya ja hatA, pramANono AdhAra laI carakasaMhitAnA mULa AcArya ema spaSTa jANI zakAtuM nathI. vaLI "culakaseTTi' | Atreya punarvasanA samayane nizcaya kare, tene huM nAmanA jAtaka graMthamAM paNa takSazilA" nagarImAM che te kevaLa duSTa sAhasa ja mAnuM chuM. pAMcaso mANuvakanA AcArya "dikSapramukha" bodhi- e Atreya punarvasu chavakanA je guru hatA, sattane (jIvakane guru tarIke) nideza karyo che, te chavake pitAnA AyurvedataMtramAM e Atreya ane tenI kathAmAM Apta jIvakanA nAmane paNa | punarvasune pitAnA guru tarIke kema darzAvyA nathI ? nirdeza karyo che. siMhala pradezanI upakathAmAM te jyAzra-vinaya nAmanA graMthanA trIjA Uke pote jemane moTo mahimA vadhAryo hato, bhAganA 61 mA adhyAyamAM (9-108 pAnAMmAM) evA kapalaya" athavA "kapilAkSa" nAmanA guru jIvakakumAra' (chu ge sona nu) nAmanA vidyapAse chavakanuM adhyayana thayuM hatuM, evo ullekha rAjanuM AvuM AkhyAna jevAmAM Ave che: "juvake maLe che; jyAre brahmadezanI upakathAmAM taka chavake | pitAnA rAjAnI prArthanA karI pitAnI AjIvikAnA + chavaka AyurvedIya cikitsA vijJAnanA eka sAdhana tarIke AyurvedIya cikitsAzAstranuM adhyayana mATe takSazilA' gayo hato. tyAMnA | adhyayana prathama karyuM hatuM ane te pachI "kapAlaAcArya tene bhaNAvavA mATe saMmati ApI hatI; bhedana-cikitsA-vidyAnuM anubhava sahita jJAna te vakhate IMdranuM siMhAsana DelavA mAMDyuM hatuM: meLavavA mATe "takSazilA (jo) nagarImAM kAraNa ke jIvaka, potAnA guru "kAlaya'nI pAse ! "thuna zaki bhu" (nitvaprajJa), nAmanA eka vaidya, adhyayana karI AyurvedavidyAmAM atizaya nipuNa- ke jene e kapAlabhedana vidyAnuM vizeSa jJAna hatuM, tA meLavI rahyo hato; te pachI e jIvakane gautama ! tenI pAse javA mATe pitAnA rAjAne prArthanA buddha, lekanA rogonI cikitsA karavA anumati karI hatI. eTale ke temanI pAsethI te vidyA bhaNI ApI hatI; juo menyuala oNpha buddhijhama, bAya | lAvavA prathama saMmati meLavI hatI; te pachI e spensa hADI, peIja 239 ). nityaprajJa vidvAna pAsethI e AyurvedIya vidyAnuM x juvake lokone Arogya arpaNa karavA temaja vizeSa jJAna meLavavA mATe te jIvaka tyAM-takSazilAmAM regothI choDAvavA mATe AyurvedIya cikitsA AvI rahyo hata; tyAre mAro putra A juvaka tyAM Avela che, mATe tene adhyayana karavA mATenI zAstranuM adhyayana zarU karyuM hatuM; teNe vArANasI- | banArasamAM jaI keIka prasiddha vaidyanuM ziSyapaNuM zAstramAM kuzaLatA meLavI lIdhA hatA. (juo, svIkArIne tarata bahu ja thoDA samayamAM pitAnI ligenDa eN pha bormajha buddha, bAya rAITa phevareja pratibhAzaktinA prabhAvathI AyurvedIya cikitsA- | pI. bigaDeTa, peIja 197)
Page #142
--------------------------------------------------------------------------
________________ upAdhyAta 11 badhI vyavasthA athavA goThavaNa tamAre karI ApavI' graMthamAM "takSazilA" nagarImAM Atreya pAsethI evA abhiprAyane eka kAgaLa rAja biMbasAre, jIvake adhyayana karyuM hatuM, evo ullekha maLe te veLAnA "takSazilA nA rAjA "paghasAra" che, te uparathI "takSazilA ane adhyApaka Atreya (padma hi Di pi) upara lakhI Ape. te te ja agnivezanA adhyApaka hovA joIe, te kAgaLa laIne jIvaka, takSazilA pahoMcyo. te ! "takSazilA ne ulekha agnivezasaMhitAmAM kema kAgaLane lIdhe rAjAe "nityaprajJa' (yuna zaki | jovAmAM na Ave ? vaLI takSazilAnA pradezamAM bhu ) nAmanA potAnA vaidyarAjane te saMbaMdhe | yarAmAM prAcIna traNa nagaro je nIkaLyAM hatAM, bhalAmaNa karI hatI, tethI chavaka te vaidyarAja pAse | tenA dakSiNa bhAgamAM rahelo "virmAuraDa' nAmano je vidyA zIkhyo ha; ema yuna-sA athavA | bhAga che te pUrvakALane heII. pUrvenA 1000-1200 niH, ze-prajJAvA; mUH jUnaH saMdhI-eTale ke samayathI mAMDI prasiddha thayo hato, ema ItihAsanA je sarvakALa prajJAnA putra athavA te sAthe saMbaMdha jANakAro kahe che. vyAkaraNakartA pANinie paNuM dharAvatA hatA-evA vyutpatyarthane anusarI "nitya- | (sidhutakSAAmyiogagagau (4-2-13mA) mUtramAM ' athavA tibeTanI bhASAmAM "zun ja mu' "takSazilA' nagarIne nirdeza karyo che; vaLI buddhanA nAmane takSazilAno vaidyarAja juvakane guru hato. samayanI pahelAMnA samayamAM paNa takSazilAmAM e nityaprajJa kapAlabhedana-cikitsAvidyAmAM vizeSa vidyAne prayAra hatA, ema ItihAsavetAe prasiddha hato. tibeTanI e mULa kathAne anusarI varNave che. magadhadezano vatanI chavaka ane kAzIna joIe te chavakano vidyAguru "nityaprajJa' nAme ; rAjA brahmadatta paNa takSazilAmAM vaidyakazAstranuM eka vaidyarAja hatA, je takSazilAnA vatanI tathA adhyayana karavA mATe " takSazilA nagarImAM AvyA dizA pramukha eTale ke badhI dizAomAM prasiddha hatA, e ulekha maLe che. te uparathI te kALe gaNAtA hatA. mahApaMDita rAhula sAMkRtyAyane pAlI- takSazilA nagarI bIjI vidyAonI peThe AyubhASAmAMthI hiMdI bhASAmAM jeno anuvAda karyo che, vedIya vidyAnuM paNa eka mukhya vidyApITha hatuM, te "vinayapiTaka" nAmanA eka graMthamAM paNa Ama ema "mahAvaga-jAtaka' Adi bauddha graMthanA. lakhyuM che ke, "kasa samaya tArAmai (g) virA- lekhe uparathI paNa kharekhara spaSTa thAya che; chatAM pramuva-eTale vikAntaprasiddha vaida rahatA thA. (juo ! punarvasu Atreya ane temanA ziSya agniveza paNa 54 267) e uparathI jIvakanA guru Atreya che je te samayanA hota te AtreyasaMhitAnA kartAe hatA, ema mAnI zakAtuM nathI. jo ke tibeTanI | ke amivezasaMhitAnA kartAe evA prakAranI prasiddha upakathAnA AdhAre jIvakanA guru Atreya hatA, vidyApITharU5 e "takSazilAnuM nAma prahaNa paNa ema jaNAya che. e rIte keTalAka vidvAne kahe che karyuM na hata" te agnivezanI saMhitAmAM AtreyapaNa che; paraMtu e vidvAnane bIjuM baLavAna | punarvasunAM jeTalAM upadezasthAne4 varNavelAM che, pramANa vicAravAnuM sthAna to bane ja che. 1 x agnivezasaMhitAmAM Atreya punarvasue vaLI bIjuM Atreya punarvasue amilezane che jayAM jyAM upadeza karyo che, te sthAne Ama kahyAM jyAM upadeza Apyo hato, te sthAna to "napa che: prathama "maiM hanavaMtaH zu?-himAlayanI zubha mAre vAtre bilyarA dhAnyA'--janapada taLeTI para; pachI AgaLa jatAM "vane citrarathe ramaMDalamAM Avela pAMcAlakSetramAM "bilva' nAmanI citraratha nAmanA suMdara vanamAM" te pachI "janarAjadhAnImAM hatuM, evo nirdeza karela hovAthI ane vAsakSetra vAritralAnyAM ziSyamariverAkAMpilyane pradeza ja ho, ema spaSTa ja thAya | nakavIta'-janapadamaMDalamAM Avela pAMcAlakSetramAM che. je kadAca buddhanA samayamAM thayelA chavakanA kAMpilyanI rAjadhAnImAM Atreye agniveza ziSyane itihAsarUpa tibeTanI kathAonA jAtaka Adi | upadeza karyo hato. pachI "va punarvasu'-paraca
Page #143
--------------------------------------------------------------------------
________________ 102 kAzyapa saMhitA temAMnA ekamAM paNa "takSazilA'nuM smaraNa karyuM | bhAratamAM paNa AraMbhamAM tathA upasaMhAramAM ja nathI; evA prakAranI atizaya prasiddha takSazilAnuM | ane rAmAyaNamAM paNa uttarakAMDamAM ja takSazilAne grahaNa karyA vinA kAMpi9tha AdimAM rahIne Atreye | ulalekha maLe che, te uparathI takSazilAnuM astitva agniveza Adine upadeza karyA je ulekha maLe | vedanA kALa pachInuM ja spaSTa jaNAya che; ema kevaLa che, te uparathI sAbita thAya che ke te Atreya tathA Atreya punarvasue tathA agniveze potapotAnI agniveza AdinA samayamAM takSazilA nI prasiddhi | saMhitAomAM kayAMye "takSAi "ne ulekha karyo ja na hatI. e takSazilA jyAre vidyApITharUpe | nathI, ema nathI, paraMtu aneka dezenuM varNana jAhera thaI hatI, te samayanI pahelAM ja kAMpilyamAM | karatAM mArIca kAzyape tathA temanA ziSya vRddhajIvake Atreya-punarvasue agnivezane upadeza karyo hato, | paNa "takSazilA'no kayAMye ulekha karyo nathI; ema jaNAya che. vedanA samayathI mAMDI kAMpilya athavA samratasaMhitAmAM ke bheDasaMhitAmAM paNa deza ja kharekhara prasiddha hatA. zukala yajurvedanI | 'takSazilAnuM nAma kyAMya paNa maLatuM nathI. taittirIya, matrAyaNIya ane kAThakasaMhitAomAM| pRddhanA samayamAM thayelA vaka AcAryuM ja kevaLa "kAMpilya" zabda maLe che; tema ja "pAMcAla' zabda ! "Atreyazabda mUkIne te Atreya takSazilAmAM paNa vedamAM, brAhmaNagraMthamAM tathA upaniSadomAM | hatA, ema darzAvyuM che, paraMtu cakkasaMhitAnA paNuM jovAmAM Ave che e pramANe vedamAM brAhmaNa ! mULa AcArya "Atreyane to "punarvasu Atreya" granthomAM, upaniSadomAM ke prAcIna granthamAM kyAMya ! evA vizeSaNayukta nAmathI ane "kAMpilya" sthaLanA paNa takSazilA ullekha dekhAto nathI.* mahA- rahevAsI tarIke batAvavAmAM Ave che evo gaMgAnA pradeza para punarvasu Ayane avize spaSTa taphAvata jaNAya che. vaLI je e jIvaka pUchyuM hatuM; tema ja sTAphe nandanone"--naMdanavana tathA agniveza eka ja AtreyanA be ziSyo jevI kailAsa para Atreye agnivezane upadeza karyo | hatA te jIvakanI kathAmAM evA pitAnA mukhya hate. (A badhAM upadezasthaLo agnizasaMhitAmAM sahAdhyAyI agnivezanuM nAma kema lakhyuM na kramazaH pU4 5, 129, 236, 4ra4 ane 480 | hatuM ? ane agnivezanA lekhamAM paNa evA prakhara para maLe che.) buddhizALI ane prasiddha pitAnA sahAdhyAyI te jIvakanuM nAma kema darzAvyuM nahe tuM? vaLI agnivezane * yajurvedanA 2.3 mA adhyAyanA 18mA maMtramAM { AcArya punarvasu Aya kevaLa kAyacikitsAnA "ave vide..suma ivarAtparAsinI'-ema ja AcArya hatA, ema jaNAya che tethI agniveza kAlpI" dezamAM vasanArI kahIne kAMpiladeza darzAvyo che. ane zatapatha brAhmaNamAM "zAstranAM Adi temanA ziSyoe te kAyacikitsAnA ja viSayavALI saMhitA racI che; jyAre jIvakanA samitiyAya'-pAMcAladezanA kSatriyonI sabhAmAM te gayo hato.' ema kahI "pAMcAla dezane ulekha AcArya te kAyacikitsAnA te AcArya karyo che. hatA ja, paraMtu te karatAM ye vizeSa za9thazAstramAM paNa sArI rIte kuzaLa hAI prasiddha thayA hatA, * hAlamAM je mahAbhArata maLe che, temAM ema temanA ziSya jIvakanI cikitsAkriyAnI AdiparvamAM trIjA adhyAyamAM be vAra " takSazilA" zabda dekhAya che ane svargArohaNaparvamAM pAMcamA che. (juo bhAMDArakara, eNriyenTala rIsarca inisTaadhyAyamAM paNa takSaritna' zabda jovAmAM Ave Tayuzana, vaeNlyuma XVI pArTa III,IV mAM meM che. AdiparvanA pahelA sargamAM papamA zloka gurave te darzAvyuM che.) prANu namaya thI mAMDI mahAbhAratane AraMbha + rAmAyaNamAM uttarakAMDanA 114mA adhyAyamAM thAya che, tenI pahelAM bhAga te sUte pAchaLathI ! 201mA blekamAM takSazilA" zabdane prayoga vadhAryo che, ema mahAbhAratavimarzamAM me darzAvyuM che maLe che.
Page #144
--------------------------------------------------------------------------
________________ upodullAta 103 paddhati uparathI spaSTa thAya che; ema vighAne sthAna tarIke batAvelI takSazilAnA adhyApaka lagatA zAstranA jANakArapaNAmAM paNa te baMnenA tarIke tibeTanI te upakathAnA AdhAre jaNAtA e banne AcAryomAM taphAvata sAbita thAya che, Atreya punarvasu AtreyathI pAchaLa ja thayelA te uparathI paNa agnivezanA guru Atreya hoIne buddhanA samayamAM thayelA hovA joIe. e punarvasu Aya kevaLa kAyacikitsAnA AcArya ane te punarvasu Aya judA ja hevA chatAM judA hatA. ane jIvakanA guru Atreya kAya- | gAtravAcI nAma uparathI "Aya" tarIke vyavacikitsA uparAMta zalyazAstranA paNa pAragAmI | hAra karAyelA hovA joIe, ema kalpanA karI tarIke judA hatA-ema te banne AyorUpI zakAya che rAjarSi vAvida, buddhanA samayamAM no bheda siddha karI batAvavAmAM Ave athavA temanA pachI thayA hatA, ema koI paNa che; ema jovA uparathI takSazilAnI caDhatInI | itihAsamAM jANavA maLatuM nathI, chatAM ame te pahelAMne e kAzyapa, Atreya, agniveza, bheDa | prathama Ama kahI gayA ke vAvida ane punarvasu tathA divodAsa Adine AyurvedIya vidyAne upa- Aya baMne samakAlIna hatA ane mArIca kazyapadeza karavA, grahaNane tathA dhAraNa karavAne samaya nI sAthe temane samaya najIkane heI te upahato, ema kema kahI na zakAya ? ema pANinIya | niSadone kALa hato; te uparathI Atreya punarvasane vyAkaraNamAM kAdigaNa (-2-133)mAM ane samaya buddhanA kALanA hatA, ema nakkI karavA mATe takSazilAdigaNa (4-3-93)mAM dekhAtA pazcimanA | je sAdhanane Azraya levAyo che. te durbaLa prasiddha dezane kahenAra "kAzmIra" zabdane pravega jaNAya che. veda tathA brAhmaNa graMthamAM jema maLato nathI, agniveza saMbaMdhe vicAra tema AtreyanI tathA agnivezanI saMhitAmAM paNa carakasaMhitAmAM Aveya punarvasanA mukhya ziSya kyAMye (e zabdane praga) maLato nathI. e ! uparathI te kALe kAzmIra deza che ke astitva dharA tarIke "amizane darzAvyA che ane bheDa vagerene temanA sahAdhyAyI tarIke kahyA che, te uparathI e vata haze, topaNa vidyApITha tarIkenI prasiddhi thayA pahelAMne tene e astitvakALa gauNa svarUpe haze, agniveza vagere badhAye te Atreya punarvasanA samakAlIna ja hoya, ema mAnavuM yogya lAge che. ema jaNAya che; ema je na heya te kAMpitya | azinI saMhitAmAM takSazilAne ulekha ane pAMcAladezanI AsapAsanA pradeza para prakaTa nathI; paraMtu "sidhutakSAivigoDamgau (4-3, thayelI AtreyasaMhitAmAM kAMpilya AdinI khUba ) 13) e pANinIya sUtramAM takSazilAne ulekha najIkamAM rahela ane tevA prakAre prasiddha chatAM te maLe che; vaLI pANini munie ravigyo ca" kAzmIra dezane ullekha je kyAMya paNa karela nathI, | (4-2-206) e sUtrokta gargAdigaNamAM jatue zuM Azcarya nathI upajAvatuM ? karNa, parAzara tathA agniza zabdono ullekha ema tibeTanI te upakathAnuM pramANapaNuM svIkArI | karyo che, te uparathI agnivezane samaya pANini laI juvakanA AcArya tarIke Atreyane paNa munithI paNa pahelAMne jANI zakAya che. joke svIkAra karavAmAM Ave to paNa gotrane jaNAvanAra ! pANini muni viracita te te gaNemAM samAna * Aya' zabda dvArA aneka vyaktione | varganA ja zabdo batAvavAmAM Ave che, evA kAI. "Aya" tarIke vyavahAra dekhAte hovAthI mAtra niyama nathI; topaNa bhASAnI pragatinI daSTie gotravAcI "Atreya' zabdane grahaNa karIne paNa lagabhaga eka jAtanA zabdomAM pratyaya AdinI te ja e Atreya punarvasu (jIvakanA vidyAgururUpe) | ekarUpatA hovAne lIdhe zabdone lagabhaga eka hatA, evo nizcaya karI zakAto nathI; paraMtu | AkAra thato jovAmAM Ave che, jethI e bauddhonA te graMthamAM jaNAvela chavakanA adhyayananA | pANini munie kahelA zabdanA gaNomAM te te
Page #145
--------------------------------------------------------------------------
________________ 104 kAzyapa saMhitA RSio, deze, nadIo, nada, nagaro tathA prANIo | snehe kahe che; ane bharadvAja te sthAvara tathA AdinA vargone lagatA zabdo ekI sAthe grahaNa jaMgama-ema be ja prakAranA snehene kahe che (juo karelA lagabhaga jovAmAM Ave che ane e gargAdi- pAlakIyakRta hasti-Ayurveda, pRSTha 581); carakagaNamAM jAtukarNa, parAzara ane vaidyane lagatI | saMhitAmAM punarvasu AtreyanA mate be prakAranA cikitsAne jaNAvatA zabdone pATha che, tethI snehe je kahyA che te bhAradvAjanA matane Azraya teonI samIpamAM sAthe pAThane pAmelo "parAzara" | laIne kahyA che. e cAra prakAranA snehe je zabda koI vaidya-AcAryAne jaNAvanAra he darzAvyA che, te gItamanA matanA AdhAre kahyA che, joIe; ane te ja pramANe e gaNamAM pravezela ema pAlakAmAM jaNAvyuM che, paraMtu pAla agniveza' zabda paNa samAnanyAye karI Atreya- ! kApyamAM prayoganI dRSTie sAta prakAranA sneha nA ziSya vaidya-AcArya anivezane jaNAvanAra je kahyA che; te agnivezanA matanA AdhAre kahyA lagabhaga saMbhave che ane ema jo hoya te agni che. hAlamAM je carakasaMhitA maLe che, temAM (cAra veza AcArya pANininA karatAM paNa pahelAM sivAyanA) judA judA bIjA sneheno paNa ullekha thayelA hovA joIe, ema sAbita thAya che. | jeke che, to paNa khAsa karI cAra snehanA ja A ja upodaghAtanA lekhamAM prathama AcArya- . prayogo jovAmAM Ave che; chatAM e taphAvata je pariccheda pRSTha 30mAM hemAdri-lakSaNaprakAzamAMthI utA dekhAya che, te carakasaMhitAne jayAre sarakAra karAyo relA zAlihetranA kalekemAM AyurvedanA racayitA | haze, tyAre thayo haze? AcAryonI je nAmAvali lakhI che, temAM agnivezanA pUrvakALanA vedo tathA vedanAM aMgenA viSatathA hArIta, kSa.2pANi jAtRkarNa ane parAzara Adi ! mAM jema jJAna dharAvatA hatA, tema keTalAka e temanA sahAdhyAyIo tarIke jANItA AcAryonAM prAcIna RSio AyurvedanA viSayamAM paNa ane AcArya AtreyanA paNa nAmane ulalekha jJAna dharAvatA hatA, ema te te granthamAM maLatA karelo dekhAya che. vaLI pAlakA' AcAryo | viSayo dvArA jaNAya che. jo ke temAMnA aneka racelA "hasti-AyurvedamAM paNa cothA sthAnanA | RSio samAna nAmavALA paNa hoya, evuM paNa cethA adhyAyamAM judA judA snehanuM jyAM vana saMbhave che; jema ke " manAtha' nAmanA bodhakaryuM' che, temAM anivezanA matane paNa ullekha | granthamAM gautama buddhanI sAthe AdhyAtmika carcA karyo che, jema ke, "navanIte ghad masta majhA taiDha karavA tatpara thayele "saMcaka (satyaka)' nAmane pauDha melo vaNAM phArma-te nava naiviro:, 1 eka niga(nirgastha)nAthane putra paNa gotra17 gumativyatA sArtha jovA, thotiH johAna paraka "amiveza' evA zabdathI tene nirdeza samAdhiveza, vatu: snehAMtteSAM prANa gautana--saf. TviTa karelo maLe che, temAM sAdhaka-bAdhaka judAM judAM pramANe vasA, majjA ceti, bharadvAjastu sthAvarajaGgamau dvau vizeSau je na meLavAya to "te ja e agniveza A hoya prA-mAkhaNa, ghI, mastika-magaja mA | nahi ?' e nizcaya karI zakAya nahi; ane tela, phaLonuM tela, meda, vasA-carabI ane amuka vizeSavyaktine nizcaya karI temanA saMbaMdhe vIrva-ema nava judA rahe che, temAMnA zukra- na saMbhAvanA daDha karavA mATe bIjAM sAdhana virya tathA mastiSka e bene kADhI nAkhI | vikAsanI jarUra rahe ja che; topaNa brAhmaNagranthanA sAta snehe che, ema gAyuM kahe che; agniveza tathA upaniSadone lagatA kALamAM thayelA tarIke paNa praganI daSTie (nAgyanA mata pramANe ja) sAbita karelA divodAsa, pratardana Adi AcAryo sAta sneha kahe chejyAre gautama, e sAta karatAM bahu ja dUranA samayamAM Atraya thayA nathI, snehemAMthI traNa-mAkhaNa, phalaula ane medane kADhIne paNa teonA najIkanA ja kALamAM thayelA che, ema nAkhI ghI, tela, vasA ane majajA-ema cAra / prathama darzAvela che, tethI AtreyanA ziSya amisa
Page #146
--------------------------------------------------------------------------
________________ upodaghAta : 105 paNa te AtreyanA ja kALamAM thayelA hovA joIe; | vagere bIjA AcAryonA granthane pracAra bahu ja vaLI zatapatha brAhmaNagranthamAM Ayurvedane lagatA virala thayo che ane hAlamAM temAMnA keTalAMka viSayo paNa maLe che, tema ja te agnivezanA vaMzane ! taMtrone vilopa thavAmAM paNa e anivezadarzAvatA brAhmaNa grantha-zatapatha brAhmaNamAM "mama- taMtranI viziSTatA paNa kharekhara kAraNarUpa thayela che. perAliziraH'-agnizathI "agnivezya" nAmano vaLI "lalita-vistara" nAmanA eka bauddha temane putra thayA hata" ema "agnivezya' nAmanA granthanA pahelA adhyAyamAM "atIfamaMte agnivezanA putrane darzAvyo che ane te agnizyanA trAkaLavarAtrinAma'-bIjA dharmonA zramaNe, pUrNa puruSa tarAka je jaNAya che, te ja A mavaza brAhmaNa, carake tathA parivAja saMnyAsI ityAdi zuM A (bauddhamanyamAM jaNAvela) zuM haze ? ema kahIne zramaNa AdinI paMktimAM keTalAka pharyA paNa ghaNI vAra saMzaya thavAne saMbhava rahe che. karavAne svabhAva dharAvatA tapasvIone jaNAvanAra A AyurvedIya zAstramAM Ave e parama zreSTha | "vara' tyAM maLe che. AcArya kahevAya che, temanA cha ziSyo amaleza vagere caraka saMbaMdhe vicAra mukhya gaNAya che; teoe potAnA gurue Ave Atreya punarvasane upadeza grahaNa karI racAyelI yanA upadeze svIkArIne tema ja temanI Atreya agnivezasaMhitAne pAchaLathI caraka AcArya saMhitAnAM vacane grahaNa karIne potapotAnA vizeSa saMskAra karyo che, evo ullekha maLe che. e caraka vicAronI gUMthaNIthI yukta alaga alaga pota AcArya keNa hatA ? temane samaya karyo hato ? pitAnI saMhitAo prakaTa karI che, temAM amiveza mukhya taMtrakartA tarIke prasiddha hovAthI ane che e viSe jayAre vicAra karavAmAM Ave che, tyAre joke te te ma thomAM "caraka' zabdane je prayoga carakasaMhitAnA AraMbhanA ulalekha uparathI agnivezanuM taMtra, bIjAonAM badhAM taMtro karatAM pradhAna karyo che, tene te te graMthamAM judA judA aneka | prakAranA artho jaNAya che ane te te judA judA athavA mukhya tarIke (te kALe) hatuM, ema jaNAya ! tenA artho maLe paNa che. * topaNa amuka te kaI che; jema AkAzane madhyamaNi-sUrya je ke eka ' ja che, paNa tenI prabhA athavA kAnti. te te zuM artha grahaNuM karI vaidyonA AcArya caraka' nAme pradezanA tAratamyane laIne pratibiMbamAM paNa te prasiddha hatA athavA te nAme amuka kaI ochI-vadhatI jaNAya che, te pramANe AtreyanA AcArya hatA, ema nakkI karIne te saMbaMdhe barAbara kahI zakAtuM nathI.* upadezo paNa agniveza, hArIta, kSArapANi vagere vidvAna ziSyanA aMtaHkaraNomAM paDIne javuM, * jema ke kRSNa yajurvedanI eka zAkhA jenuM grahaNa, dhAraNa, manane prayoga tathA judA ! "caraka'ne nAme prasiddha che. e "caraka' zAkhAnuM judA anubhavomAM bhinnatA hoya, tene anusarI adhyayana karanArA brAhmaNone paNa "caraka' nAme vizeSa svarUpe nAnAM moTAM judAM judAM taMtronI ullekha "zatapatha brAhmaNa Adi graMthamAM jovAmAM racanA karavAmAM kAraNarUpa thayA hatA-te badhAMya Ave che. taMtromAM agniveze raceluM AyurvedataMtra sarva * "varAhamihira' nAmanA bauddha AcAryo karatAM prathama ane uttama tarIke lokamAM jAhera thayuM ! bahajajAtaka' nAmanA graMthamAM 15-1mAM pravajyA hatuM; e ja anivezanA taMtramAM caraka AcAryo ! athavA bauddhadIkSArUpa yoganuM varNana karatAM Ama jyAre saMskAra karyo hato, tyAre sarvatra tenuM lakhyuM che: "kavimisuddhavarA niSeprasiddhine pAmyuM che; e anivezataMtra athavA | vanyAsAnAH'-zAkya-bauddha sAdhuo chavika, miza, carakasaMhitAnI e ja viziSTatA che, ke tene jevo ! vRddha tathA caraka e nAme prasiddha heIne nigraMtha pracAra thayuM che, tenA karatAM hArIta, kSArapANi hoya che, eTale ke sarve parigrahathI rahita heya
Page #147
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa hitA bhAvaprakAzamAM AyurvedanA AcAryAnu jyAM varSoMna karyuM che, tyAM aMga sahita vedone tathA atharvavedamAM AvatA Ayurvedane jANatAM zeSa 'nAga A pRthvInu vRttAMta jANavA mATe 'ttara ' nA rUpe jyAre avataryA hatA, tyAre te avatAra-maLe che.x svarUpa caraka AcArya, veDho tathA vedonAM agAne jANunAra kAIka muninA putrarUpe avatarI AyuvadanA jANakAra banyA hatA ane ' = va '-kAI guptacara-jAsUsa hoya tema A pRthvI para vicarI rahyA hatA, e vyutpattinA AdhAre ' ' nAme prasiddha thayA hatA. temaNe AtreyanA ziSyAagniveza Adie racelAM AyurvedIya ta tro ekatra ane vanamAM thatAM phaLa AditA AhAra karanArA hAya che.' ema tyAM para ' zabda grahaNa karyo che. ane ' bhaTTola' nAmanA bauddha TIkAkAre tene artha ' vaURE: '-caraka eTale cakranI nizAnI . dhAraNa karanAra evA aM lakhyA che; paraMtu ' rudra ' nAmanA TIkAkAre vajA coLAmyAsA dhAriLazcitliAnipuLA: pAladamevAH '-jee yegAbhyAsa karavAmAM kuzaLa hoya, cakra-mudrAne dhAraNu kare ane vaidyakIya cikitsA karavAmAM heziyAra DhAya evA eka prakAranA je pAkhaDIo hoya che, teo ' caraka' nAme kahevAmAM Ave che. 106 ww caraka ' e zabda (te nAmanA eka) vaidyarUpa arthane jaNAve che, jethI eka be sthaLe te nAme bIjI kaI vyakti bhale jaNAtI hAya, tApaNu cara' zabdane vyavahAra (carakasa MhitA evageremAM te nAmanA eka ) vaidya tarIkenA ja jovAmAM Ave che, ema paNa keTalAka vidyAnA varNave che; paraMtu 'cara' zabdane prayAga vaidyana! paryAya tarIke jo thaI zakatA hoya teA abhidhAna graMtharUpa zabda karI teonuM sa MskaraNa sazAdhana karyuM che ane temAM sudhArAvadhArA karI carakasaMhitA ' nAmane graMtha racyA che' evu carakanuM ai,tahAsika vRttAMta bhAvaprakAza graMthakAre lakheluM (bhAvaprakAza graMthamAM) x jema ke ' anantazcintayAmAsa rogoparAmANam / suviya sa yaM taMtra mune: putro vasUva haiM / / prasiddhayya vizuddha theyelA velinaH| saghara thAyAto na jJAtaH kenacid yataH / tasmAccarakanAmnA'sau khyAtazca mudrA-nitimattuche| Atreyasya maneH ziSyA agniveDhyogabhvn / munayo bahavarataizca kRtaM tantraM svakaM svakam / tenuM tantrALi saMskRtya samAdatya vizciMtA / jenAmano nAgnA pranthoya varaH kRtaH || ( mAvadrArA )anaMta bhagavAna zeSanAge pRthvI paranA leAkeAnA rAga kayA upAye zAMta thAya te prathama vicAryuM hatuM; ane te vicAryA pachI temaNe pote eka muninA putrarUpe tyAM pRthvI para avatAra lIdhA hatA; te pAte jyAM avataryA hatA, te muni lekamAM prasiddha, atizaya zuddha ane vedo tathA vedanAM a gAte jANatA hatA; ema te zeSa bhagavAna pRthvI para jANe krAI jAsUsa heAya tema AvyA hatA, ane ema kAI na ALakhe tema pRthvI para 'cata'-pharyA karatA hatA, 'kRti vAdaH-' tethI caraka nAme pRthvI para prakhyAta thayA hatA. temaNe Atreya muninA ziSyA agniveza vagere ghaNA munie je thaI gayA che ane teoe pAtapAtAnAM je je AyurvedazAstro racyAM hatAM, te badhAMne saMskAra karyo hatA; temAM sudhArAvadhArA karI, te badhAMne ekatra karI e vidvAna caraka AcArya' carakasa`hitA' nAmaneA peAtAne nAme navA ja grantha racyA che.-bhAvaprakAza. : zrIha' nAmanA mahAkavie 'naiSadharita ' nAmanA potAnA mahAkAvyamAM (4-116 )mAM 'vevAjaya subrona cAkyona jJAneDalim '-e leAkamAM * he deva ! tame sAMbhaLA; eka caraka eTale guptacara jAsUse mane ( khAnagImAM) je kahyuM che, te meM barAbara sAMbhaLyuM che, tethI huM te badhuM jANuM chuM.' ema zrI kavie 'rara' zabdanA arthoM guptacara athavA jAsUsa evA karyA che. 6 vaLI 'brahmaLe brAhmaLamiti '-e taittirIyasa hitAnA maMtramAM varAcArya ' evuM je 56 mUkyuM che, tenI upara bhASyakartA sAyane vaMzApranartaH '- vAMsanI aNI para nRtya karanAra amuka kAI AgaLa paDatA naTa evA arthe lakhIne varada zabdanA a * amuka vizeSa naTa' evA jaNAvyA che. eka .
Page #148
--------------------------------------------------------------------------
________________ upadulAta. 107 keSamAM paNa "vaidyanA parvanI zreNImAM te zabda- kahevAyA haze ? khUhajajAtaka "nAmanA bauddhane paNa ullekha karelo hovo joIe, ane graMthanI vyAkhyA karanAra "ddha' nAmanA vidvAnanA sukRta" a di bIjA AcAryo viSe paNa te lekha anusAra jotAM e cakAcArya vaidyavidyAnA "ra" zabdane pravega tha joIe; paraMtu vizeSa vidvAna hatA ane kene upakAra karavAnI evo praga to thato nathI, te chatAM paNa "caraka ke daSTie "bhikSu' vRtti svIkArIne gAmegAma pharI saMhitA'nA racayitA amuka khAsa vyaktimAM ja pharI lokone vaidyavidyAne upadeza ApatA hatA ra" zabda rUDha tarIke vaparAya che ane sva- ane lokenI AyurvedIya cikitsA karIne lekone bhAvathI te ja vyaktine jaNAvanAra tarIke darekanI upakAra karyA karatA hatA. e uparathI ja temane buddhimAM potAnA te arthane upasthita karAve che; epAsa pharyA karavAne svabhAva tathA bhinnurUpa te uparathI bIjI koI vyaktimAM bhale "ra" ! artha grahaNa karI lokoe temanuM "caraka' evuM zabda vaparAto dekhAto hoya, topaNa e "ra" nAma pADyuM hatuM ane tethI ja lekamAM caraka zabda "nTimIna -kaliyugane bhImasena' ityAdi ! e nAmathI te prasiddha thayA hatA, ema paNa zabdanI peThe kevaLa aupacArika eTale ke mAtra lagabhaga ghaNA bhAge saMbhave che; e saMbaMdhe bhale nAmathI kahevA tarIke ja vaparAya che, ema ja ! game te heya, paraMtu temanI khyAti "caraka' e nAmathI kahevuM joIe. Ayurvedane lagatA viSaya atharva- thaI hatI; ane te ja carakAcArye Atreya saMhitAvedamAM vadhu pramANamAM maLe che, tethI kAzyapasaMhitAmAM ne upadeza grahaNa karI agniveze racelA AyutathA suzrutasaMhitAmAM jema atharvavedanA ja mukhya datatrane pratisaMskAra eTale saMzodhana athavA tarIke levAyelA gaNAya che. A carakasaMhitAmAM temAM sudhAro vadhAro karyo hato ane te pachI e paNa Ayurvedane lagatA viSayomAM atharvavedanI ja AyurvedataMtrane "carakasaMhitA" e nAme prasiddha pradhAnatA kahevAmAM Ave che; tethI carakAcArya je karyuM hatuM. vaLI te carakAcArya, AyurvedIya ke atharvaveda sivAyanA bIjA vedanI "vara' | cikitsAvidyAmAM atizaya niSNAta hatA, tethI zAkhAnuM adhyayana karanAra hatA, teye temanAmAM ja pahelAMnA samayathI mAMDIne ja temanI AcAryoatharvavedanA (AyurvedIya) viSayanuM adhyayana nI madhe gaNanA karI moTAmeTA vidvAnoe temanuM karavApaNuM saMbhavatuM na hatuM. ema samajavuM na uttama mAna karyuM hatuM, ema jaNAya che; vaLI joIe; tethI jema Atreya muni, "gotra' nAme temanI vaidyavidyAmAM sarvotkRSTa vidvattA hatI, tethI atreya' kahevAtA hatA, tema carakAcArya paNa ja vAgabhaTa vagere vidvAne paNa e cakAcAryanI (atharvaveda sivAyanA bIjA vedanI) "caraka" | vizeSa prazaMsA kare che; temaja "jayaMta bhaTTa' nAmanA nAmanI zAkhAne bhaNanArA hatA, tethI paNa e mahAvidvAna paNa "nyAyamaMjarI' nAmanA pitAnA "ra" evA ( bIja ) nAme prasiddha thayA hoya, graMthamAM Ama lakhe che ke, "caraka vagere AcAryoe ema paNa saMbhave che; athavA e "ranAme deza, kAla tathA puruSanI dazAnA bhedo anusAra kahevAtA e AcAryanuM "ra" evuM nAma rUDha ja samasta samAsa pAmela ane vyasta eTale samAsa hatuM ane temanuM ja e nAma saMketanAma tarIke nahi pAmela chUTAM pade tathA temanA arthonI jAhera thayuM hoya athavA pazcima vibhAgamAM pahelAM zaktine nizcaya pratyakSa karyo hato; ' ema ghaNuM nAgajAtinA lekene itihAsa maLe che. te mAna sAthe e caraka AcAryanuM smaraNa kare che. uparathI e carakAcArya, nAga jAtine ja kaI caraka AcAryanA samayane vicAra karavAmAM vidvAna heya; paraMtu bhAvaprakAzamAM jaNAvyA pramANe Ave te "Dhavahu' (4-2-201) e zeSanAganA avatArarUpe heIne (leke na jANe satra racIne pANini munie "caraka' zabdane tema e pharatA hatA tethI) "nara' e nAme zuM nirdeza karyo che, te uparathI cakAcArya paNa
Page #149
--------------------------------------------------------------------------
________________ 18 kAzyapasaMhitA pANini muninA pahelAM levA joIe, ema nAmanA AcArya tathA 2 varazaH paThanti'-caraka keTalAka vidvAnoe pratipAdana karyuM che, paraMtu nAmanI vedazAkhA bhaNanArAo e pramANe bhaNe pANinie uparyukta sUtramAM rAda' zabada darzAvyo che." e vAkya TAMkIne temAM banne azvinIkumArane che, tene "' zabdanuM sAhaya havAthI caraNa- vaidyakIya cikitsAne upadeza darzAvI upalaka vaidyamUha athavA zAkhAyetavAcI zabdanA kathanane te viSayane pratibhAsa jaNAya che, te paNa mane saMvAda eTale ke te sUtramAM batAvela "va8' tathA ApatikALamAM upayoga karAya te brahmacaryane nAza "' zabdo te te vedazAkhAnuM adhyayana karanAra karanAra thato nathI,' ema sUcavI te mane sAdhaka vyaktine jaNAve che, tethI te te saMhitAnA draSTI tarIke nirdeza karela hovAthI enI samAne zreNImAM deI RSine levA sUcave che athavA te te saMpra- 1 vAjasaneya zAkhA bhaNanArAonAM vayane paNa Ta dAyanA anuyAyI bIja keI prAcIna mahaSine ! batAvI tenA sAhacaryathI "I" e zabda jaNAve che, ema nakkI thAya che. e "ra mUkIne carakazAstranuM adhyayana karanArAone tyAM nAmanI vedazAkhAnI saMhitA paNa Aje chapAyelI | pANinIya satramAM darzAvyA che, ema spaSTa samajAya maLe che. vaLI "maLavAkhyAM lagna (--24) che. vaLI kAzikAvRttinA lekha anusAra vaizaMpAyananA e bIjA pANinIya sUtramAM je "vara' zabda | ziSyone ja "ghara" tarIkene vyavahAra paNa levAya che, te paNa "" pratyayamAne carakazAkhAnA pravartaka tarIke ja jovAmAM Ave che. hevAnuM prayojana (varita) svara karavAnuM che, zukalayajurvedanI saMhitAnA 70mA adhyAyamAM ema darzAvIne te svarane upayoga khAsa karI| puSamedha" yajJanuM je prakaraNa che, tenA 18 mA vaidikI prakriyAmAM hevAthI laukika eka "ghara" | maMtramAM "dujhatA vararAma'- evuM maMtrapratIka nAmanI vyaktine darzAvanAra tarIke e "caraka | jovAmAM Ave che, tenuM hiMdI bhASAmAM bhASya zabda ahIM sUtramAM lIdhe che, ema ka9panA karavAmAM | karanAra mitra "navArya' zabdano artha vaghazAstraAve, tenA karatAM "ra" zAkhAnuM adhyayana ne AcArya, evo karyo che, te uparathI udyonA karanAra harakoI vyaktine ja grahaNa karavA mATe te | AcArya caraka ghaNuM prAcIna samayamAM thayA hatA. zabda sUtramAM mukAya che, evI kalpanA karavI ! ema paNa kaI vidvAna kahe che; paraMtu evA prakAranuM gya lAge che, amuka vyaktine ja darzAvanAruM vyAkhyAna karavAmAM yAnava matinI vyAkhyAmAM vizvarUpa | mela pramANukayuM hoI zake ? eka ja yujavA yajJa kara nAro yajamAna, puruSamedha yajJamAM cakacAryane duSkata * yAjJavakathanI TIkA-bAlakrIDA 1-2-32mAM devatAne uddezI balidAna tarIke arpaNa kare, te vizvarUpa AcArya Ama lakhe che: "tathA 2 saravaI - patti-preta have trAva viANa gAi tA. | 'puruSa pote je jIvatA rahe che. te pachIthI jinAlUag:-madhumAMsau ji te camiti, sa hovA- bIjuM puNya karI zake cheeTale "huM jo jIvate HvaryAnI kathe mavazrIyAniti, to honA-'ghA rahIza te pAchaLathI puNya karIza,' ema mAnIne rAmanA puruSo nIti, mAnyatA mukata romIyAmAne haraI mANase kaI paNa upAyathI pitAnuM rakSaNa haveto jovAta' atha valvadurvAnasanezinaH yAti'- karavuM. te pachI vAjasaneyI vedazAkhA bhaNanArA AruNinA putra zvetaketu pAse teNe brahmacarya grahaNa teoe Ama kahyuM hatuM" vagere. karyuM hatuM, tyAre tene (DAI mAMdagI AvI haze * kAzikAtti-(4-2-204)mAM lakhyuM che tyAre) azvinIkumAree kahyuM: "magha ane mAMsa | ke, "vA hati vaizampA cAlyA, tasRpena sarve e bane tArA mATe auSadha che' te sAMbhaLI teNe tannevAniyara phyucate'-"vara' evuM vaizakahyuM ke, "huM brahmacarya pALuM chuM, te madha-mAMsa pAyananuM nAma che; tenA saMbaMdhathI temanA badhA kema khAuM' te sAMbhaLI azvinIkumAroe kahyuM ke, meM zikhya "vara' nAme kahevAya che.
Page #150
--------------------------------------------------------------------------
________________ upadulAta tenA pachI bIje yajavA-yajamAna, azvamedha AcAryanuM balidAna devAne abhiprAya nathI; yajJamAM duSkRta devatAne uddezI konuM balidAna te ja pramANe kRSNa yajurvedanA eka maMtramAM tevuM arpaNa karaze? e ja abhiprAyane dhyAnamAM rAkhI 5da jovAmAM Ave che, paraMtu tyAM paNa e ja mahIdhara" nAmanA saMskRta bhASyakAre "rajAnA pramANe prakaraNahine anusarI sAyanAcAryanA bhAvArthag'-caraka zAkhAnuM adhyayana karanArAonA vyAkhyAnanI peThe evA keI durAcArIne duSkata AcArya eTale gurunuM duSkRta devatAne uddezI devatA sAme balidAnarUpe lAva, e ja yogya balidAna devuM" ema aspaSTa vivaraNa karyuM che. | artha dhaTAvyA che; vaLI 'raH-parA, raraH rara caraka zAkhA bhaNanArAonA AcArya' e ! "cara" zabdane guptacara-jAsUsa evo artha thAya artha karI caraka zAkhAvALAonuM grahaNa karavAmAM che; ane te "ra" e ja " narala' paNa kahevAya Ave, te paNa ahIM prakaraNa viruddha lAge che; che; kema ke 'sara' zabdathI enA e ja arthamAM athavA koI paNa zAkhAvizeSanA anuyAyI amuka pratyaya lagADI "ra" zabda siddha karI zakAya kaI khAsa vyakti levAya te paNa ThIka lAgatuM ! che; ema "naiSadha' kAvyamAM... "" zabdane nathI. kema ke e ja maMtramAM kitava-jugArI ! -kapaTI vagere lagabhaga jeo durAcArI hoI . * je veLA damayaMtI naLa rAjA uparanA nIcI zreNInA je pura hoya che, teone ja ! premane vaza thaI machita thaI gaI hatI, te vakhate temanA yogya devatAone udezI balidAna Apa- tenI sakhIoe damayaMtInA pitAne te bAbatanI vAmAM AvatuM hevuM joIe, ema jaNAya che; khabara ApI tyAre damayaMtIne pitA vaidya ane te uparathI e maMtramAM duSkata devatAne uddezI je maMtrIo sAthe tarata ja tyAM AvyuM ane te carakAcAryanuM samarpaNa karavA jaNAvela che, te paNa vakhate maMtrIo tathA vaidya rAjAne kahyuM ke, "kanyAkaI duSTa vRtti dharAvato ja carakAcArya heya, ema 'ntaHpurabAdhanAya yaddhIkArAnna doSA nRpaM ho. mNtriu cata lAge che ahIM jJAnakeSakArane mata che ke, A pravarazca tulyamagadaMkArazca tAvUcatuH devAkarNaya suzrutena carakasyoktena jAne'khilaM syAdasyA nalada vinA na "rAcArya' e pada, caraka zAkhAnuM adhyayana karanArAonA AcArya, evo ja artha jaNAvanAra ! hastrane tAva jori kSaH: II (naiSadhI. 4-126) hAI e zAkha nuM adhyayana karanArAo upara -A damayaMtInA zarIramAM je pIDA thaI che, AkSepa sUcavavA mATe mukAyuM che; paraMtu "zatapatha " temAM adhikAranA kAraNe kaI deSa kAraNa nathI, paraMtu "revAra suna rAjena nAnevitra brAhmaNa graMthamAM "caraka na manI vedazAkhAne bhaNanAra' koI paNa vyaktibodhaka "ra" pada ghaNAM | | syAdasyA naladaM vinA na dalane tApasya ko'pi sthaLe ghaNIvAra jovAmAM Ave che, te paNa amuka kSamaH"-(A uttarArdha lekavAkyanA be arthe kaI vizeSa karmamAM mAtra tenA saMpradAyane ja tyAM nIkaLe che, temAM prathama maMtrI rAjAne AvI sUcanA kare che ke, "he deva-rAja! tame sAMbhaLoH te jaNAve che, paNa te saMbaMdhI AkSepane jaNAvatuM nathI; vaLI taittirIya brAhmaNamAM rahelA eka maMtramAM eka caraka-guptacara-jAsUse mane je khAnagI khabara paNa "sukatA vAcArya '-evuM thAya che, A ApI che ane meM te barAbara sAMbhaLI che, te tenA para sAyana' bhASyakAre "rAcArya vaMrA- | uparathI huM samajI zakuM chuM ke A damayaMtIne zarIranA tApane 'nad vinA'-eTale nala rAjAne va(7) nartanA zikSathatA navirodha - vAMsanI ! AnA pati tarIke meLavI ApanAra kaMI paNa Toca para rahIne nRtya karavAnuM zIkhavanAra ! mANasa vinA zAMta karavA bIjo koI paNa samartha amuka vizeSa (durAcArI)-mukhya naTanuM duSkata nathI.' (ema maMtrIe kahyA pachI damayaMtInA pitAne devatAne uddezI balidAna arpaNa karavuM' evo rAjave Ama jaNAvyuM ke"he deva-rAjA! tame artha karyo che, paraMtu tyAM caraka zAkhAnA koI | sAMbhaLe; caraka' nAmanA vaivaka AcArya caraka
Page #151
--------------------------------------------------------------------------
________________ 110 kAzyapasa hinA a ' arthAM 'guptacara-jAsUsa ' karyo che, tevA ja ahIM paNa svIkArI evA guptacarAnA AcArya kAI atizaya mukhya puruSane grahaNa karI (te jo durAcArI hAya tA ) tenuM balidAna - duSkRta devatAne devuM' evA paNu artha ahIM saMbhave che. evA a` jo levAya teA prakarazuddhi jaLavAya che ane tevA kAI kitava-durAcArI kapaTI mANusane balidAnarUpe duSkRta devatA sAme hAjara karavA, jethI e durAcArI hovAnA kAraNe 'yogya yogyAya rAtavyam -jetI jevI yeAgyatA hoya tevI tene ceAgya vastu aNu karavI joIe' e nyAyane anusarI duSkRta devatAne tevA kAI durAcArI nivedana karavA, e ja barAbara dhaTe che; vaLI yajIveCda upara bhASya lakhanAra 'yAnaMda sarasvatI ' svAmIe te - carAcArya ' padanA artha 'bhakSA eTale bahu ja khAnArA-khAudharA leAkeAnA AcAya eTale atizaya vadhu pramANamAM je khAdhA karatA hoya evA khUba ja khAudharA mANusanuM duSkRta devatAne balidAna dharI devuM' evA artha karyo che; ane evA arthe krUr natimakSaLayoH '-' car'dhAtu * javuM te khAvuM' e beya arthamAM vaparAya che, e kAraNe te 'khAvuM' a dhyAnamAM laIne lakhyA hAve joI e. vyAkaraNanA mahAvidvAna zrI nAgezabhaTTe pote racelA 'maMjUSA ' nAmanA graMthamAM carakamAMthI amuka vacane TAMkIne Ama lakhyuM che ke 'carave patAji: '- carakamAM pataMjali ema kahe che.' ema lakhI caraka AcArya ne ja pata jali tarIke jaNAvyA che; temaja huM vAta(mahAmArthya --pratisaMskRta-pAtaMjala mahAbhASyanA kartA carakAcAye pratisa'skAra karelA gra MthA' ema cakrapANidatta pAtAnI TIkAmAM lakhyuM che; e saoNMhitAmAM je vacane kahyAM che, tenA AdhAre tathA 'suzruta' nAmanA vaidyanA AcAye je kahyuM che, te uparathI huM badhuM jANI zaku chuM ke A damaya tInA zarIranA tApane 'nand vinA '-eTale sugadhI vALA-khasa thaseATIne zarIra para lagAvyA vinA bIjo kAI paNu upacAra nAza karavA samu nathI. bannenAM te vacanene pramANa gaNIne tema ja vijJAnabhikSu, bhAja tathA bhAvamizra Adi vidvAnonAM vacanene paNa pramANu tarIke svIkArI keTalAka vidvAne caraka tathA pataMjaline eka ja vyakti mAne che tathA keTalAka temane judI judI vyakti mAne che. A viSayamAM mAruM mAnavuM nIce pramANe cheH pata'jalie ' aphaLad vana: sAthetam '-yavanarAjAe ayeAdhyAne jyAre gherA dhAvyA hatA; tyAre e yavaneAnA AkramaNane eLavyA pachI 'puSyamitra yAjJayAmaH '- ame pumitra rAjA pAse yajJa karAvIe chIe ' ema jaNAvI azAka rAjA pachI vaidika dharma te sajIvana karatA puSpamitra rAjAne potanA samayamAM vatA lakhI jaNAve che, te uparathI vikrama sa'vatanA evA nizcaya karI zakAya che. mahAzaya bhAMDArakare AraMbhanI pUrve lagabhaga baseA varSe thayAM hatAM, paNa mahAbhASya, purANA ane pAzcAtya itihAse vagerene khUba tapAsyA pachI mahAbhASyakAra-pata'jalinA samaya IsvIsana pUrve 200 nA nakkI karyo che; e pramANe jo hoya tA carakane dhaNA prAcIna tarIke svIkAravAmAM dUra sudhI javuM paDe tema che. mAtra tripiTaka 'nA lekha uparathI carakane kaniSka 'nA samayanA svIkAravAmAM Ave te kaniSka 'nA tathA ' puSyamitra'nA samayamAM lagabhaga khaseA ke seA varSanuM aMtara gaNAtuM hovAthI caraka tathA patajali-e banne AyAne eka ja vyaktirUpe kalpavA e vAta mArI jAya che; vaLI yAgamAM ane vyAkaraNamAM ' pataMjali' e nAme vyavahAra jemanA karelA che, temaneA vaidyakazAstramAM ullekha maLatA nathI; paraMtu 'vaidyakazAstra 'mAM 'caraka' evuM nAma kahevAmAM kAraNa zuM heAya? vyAkaraNanA mahAbhASyamAM gonIyaA haiM '- gAna ' dezanA pataMjali te! Ama kahe che' evA nirdeza karI mahAbhASyanA kartA pataMjali potAne 'gAna dezanA vatanI jaNAve che, e paNa khAsa viyAravA jevuM che. geAna' deza paNa '6 prAmAM phero 'e pANinIya sUtranA vyAkhyAnamAM kAzikAkAre * gArzIya' zabdanA udAharaNa dvArA pUrvanA dezanI aMdara AvelA-peTAdeza tarIke jaNAvela che, e ja
Page #152
--------------------------------------------------------------------------
________________ upapadmAta 111 ma che; e ja pataMjali, jo vaidyakazAstranA AcAya hAya tA temAM peAtAnA khAsa navA ja pratibhA yukta nibaMdha lekha lakhavA cheDI daI khIkhanA lekhane mAtra saMskAra karIneja peAtAnA AtmAne sa MtASa kema pamADe? www * gAna ' dezane hAlamAM gAMDA pradeza' tarIke mahAzaya bhAMDArakara jaNAvavA mAge che. kAzmIrane! pUrva kALanA itihAsa jotAM geAna' nAmanA tyAMnA rAjA jANavA maLe che, te uparathI kAzmIranA 1 pradeza ja gAna- deza hoya, evA paNu ke Ika vidvAnanA mata che. vyAkaraNanA bhASyakartA pote ja jo gAnI~ya hAya ane temane tathA carakane jo abheda DhAya eTale ke 'gAnI~dha-pata'jali' tathA 'caraka" e beya nAme jo eka ja vyakti haiyA carake pratisaMskAra karelA kAI paNu bhAgamAM potAnA gena` ' dezA ullekha krama nathI karyA? carakasa`hitAmAM teA pAMcAla, paMcanada ane kAMpilya pradezanA ullekha che, paNa 'gAnaC' dezanA ullekha kyAMya paNa nathI. ' caraka ' evuM ' pataMjali 'tuM khIjAM eka nAma ja hoya te bhASyakartA e patajali, Thera Thera gonIyavAda - gAna dezanA pataMjila tA Ama kahe che' ema peAtAne gAnardaya' evA khIjA nAme jema kahe che, tema kyAMye ekavAra paNa * aravAhaiM -'caraka' evuM khIjAM nAma dharAvatA pataMjali tA Ama kahe cakradattanI TIkAmAM zivadAse 'tavu N vAta che' te vacana pAta Mjala yAgazAstramAM athavA mahA bhASyamAM Ama kahyuM che, evuM uddeza vacana lakhyA pachI je zlAka utAryA che, te rasanA eka viSaya tarIke dekhAya che ane carakasaMhitAmAM te kSeAkavAkya kyAMya maLatuM ja nathI, te uparathI vaidyaka viSe pata MjalinuM juduM ja 'pa!ta jalataMtra ' hovu joI e, ema jaNAya che; ema vaidyakanA raviSayamAM jemaNe grantharacanA karI hatI, te dhAturasAyananA AcArya pata Mjali ( pote ja carakAcA hAya te) carakasahitAmAM rasa tathA dhAtu Adine lagatAM auSadhAne viSaya kema na pesADI de? carakamAM kharekhara dhAtuonAM TUMkamAM devaLa nAme ja darzAvavAmAM AvyAM che ane eka vAra rasendra-pAradanuM grahaNa karela che, te sivAya evA eka puN rasa dhAtuviSayaka auSadharUpe prayoga kyAMya paNa . | che? ema kahevAnuM kema bhUlI jAya? teA e rIte samaya, nAma tathA dezAnA bhedathI te caraka tathA pataMjali bhinnabhinna siddha thAya che; vaLI pata vizeSa prakAre batAveleA maLatA nathI; athavA e . carakasa hitAmAM ya pazu mArA khIna jalinA mahAbhASyano lekha vacce vacce leAkeAkti-saMvaidyaka granthamAM amuka A bAbata vistArathI yukta hoI TUMkI ane vistRta dhaNI vAkyaracanAethI bharapUra ane ekadama samajavA muzkela hAI kahI che" evI sUcana paNa ApyuM na hoya evuM dekhAtu ghaNA ja judA prakAranA che, jyAre carakasaMhitAmAM nathI; vaLI eka ja vaidyakanA viSayamAM be prakAre grantharacanA karanAra jo eka ja vyakti hoya tA tA carakanA lekha tarIke manAtA amuka bhAgane lekha gaMbhIra avALA hevA chatAM paNa rasayukta . tema ja manehara racanA dvArA sahRdayI vidvAnAnA hRdayane AnaMda ApatA bhinna zailInA jaNAya che. ema lekhazailI paNa eka bIjAthI judI hoI te te caraka tathA pataMjali ekabI jAthI judA ja hatA, ema A sAbita thAya che. vaLI carake agnivezanA ta MtraneA kevaLa mAtra sauMskAra rUpe ullekha karela che, jyAre pataMjali teA vyAkaraNa upara mahAbhASyarUpa navA vizALa graMtha race che ane yAga upara sUtrarUpa sa` zreSTha graMthanI racanA kare rasavaidyakamAM 'vAtaprataMtram-' pataMjalie raceluM A vaidyakazAstra che ema lakhe che ane khIjI bAju. carakasa'hitAmAM agnivezate paravrutiyaMte '- A AyurvedIya taMtra agniveza AcAye racelu che ane carake tenA pratisa skAra karyo che, evA ullekha kare che; tema ja 'vhAyaribhiAAM caraNasaMhitA-zArIrika cikitsAmAM carakasaMhitA eka uttama grantha che' ema judAM judAM nAmeAthI vyavahAra karavAmAM kayeA hetu hovA joI e ? carake pote peAtAnA dvArA, adhUrA graMtha pratisaMskArapUrNa karanAra dRDhabale, prAcIna TIkAkartAe, bhaTTAra haricandra
Page #153
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa hitA 12 wwwm | Adie ane vAgbhaTa Adi khIjA AcAryoe paNa badhe samAnarUpe ' caraka 'nAthI ja vyavahAra karele che, chatAM arvAcIna cakrapANi tathA nAgeza AcAye e ja caraka' AcAryanA * pataMjali 'nArUpe kema ullekha karyo che, tema ja bhAja Adie paNa e ja pata Mjaline (carakanA rUpamAM) vaidyavidyAnA Aca. tarIke yetramAM paNa AcArya tarIke ane AkaraNamAM paNa (mahAbhASyarUpa) granthanA kartA tarIke je batAvyA che, te kharekhara ghaTatuM nathI. vaLI 'vAta,mahAmAMttarapratisaMskRta / manovAvAyoSALAM greMDatiye namaH '- pata MjalinArUpe mahAbhASya racIne tema ja carakanArUpe amivezasahitAnA pratisaMskAra karIne leEAnAM mana, vacana tathA kAyAnA dezane dUra karanAra ahipatizeSanAga bhagavAnane namaskAra thAe. ' e zlokavAkyanA lekhanA 'caraka' e ja ' pataMjali ' hatA, ema je siddha karavuM te paNu A kSeAkavAyanA zabdonA rahasyArtha te anukULa jaNAtuM nathI; kAraNa OM A zlokamAM ' vara' pada je mUkayuM che te ' caraka' nAmanI eka vyaktine jaNAvanAra che, evuM jo svIkAravAmAM Ave te ' parAyAhinaye namaH '- zeSanAganA avatAra 'caraka 'te athavA carakasvarUpa zeSanAgane namaskAra ema kahevuM cAgya hatu. vaLI upara jaNAvelA leAkamAM 'svara ' zabdane prati saMskRta ' padanI sAthe baMdhabesatA anvaya paNa dhaTatA nathI; chatAM ' nAmevero na madrahaLamU '-nAmane ekabhAga athavA amuka eka a`za lIdhA hoya tyAM tenI uparathI Akhuye nAma levAI jAya che, e nyAya uparathI 'varasaMhitA' evA AkhA nAmanuM 'cara' evA tenA amuka aMzathI paNa grahaNa karI tenI 'pratisaMskRta ' e padanI sAthe anvaya thaI zake; te pramANe svIkArI te samajI zakAya ke 'caraka' | . vyAkaraNa AcArya zrI nAgeza bhaTTe 'nAgezamaMjUSA' nAme eka vyAkaraNagraMtha lakhyo che, temAM temaNe 'AsovaverAva: rAy: pramALam / Ato nAma anumathena vatavanyAsanaina nizcayavAna,, rAti vazAvi nAnyathAvArI ya: sa kRti paNe patalui (nAgezabha'AyAma ) -Ama puruSonA upadezarUpe zabda te pramANa gaNAya che. 'Ata ' eTale anubhava dvArA vastunA tattvane jeNe saMpUrNa nizcaya karyA hoya ane rAga Adine vaza thaI te paNa je kadI viparIta vacana na khole athavA zAstraviruddha nAmanA graMtha vizeSa je pUrvakALathI prasiddha che, tenA pratisaMskartA 'pataMgali ' hatA; paraMtu Ama te jANI zakAtuM ja nathI. caraka e ja pata Mjali hatA, vaLI 'Aje patAhi: ' e nAgeza bhaTTanuM je vacana che, teneA karyo Azaya che ? ( te have ApaNe / asatya vacana je kadI na uccAre te Asa kahevAya ema caraka gra MthamAM pataMjali kahe che.' wwwww . ahI tapAsIe. )* * carakasaMhitA 'graMthamAM pataMjalinuM Ama kahevuM che. evA te nAgezanA kahevAnA abhiprAya hoya te temaNe te carakasahitAmAMthI TAMkelAM vacane AnupUrvI thI carakasahitAmAM hAvAM joI e. paraMtu temaNe utArelAM vAyeA e carakasa MhitAmAM maLatAM nathI, tethI temanA e Azayane aTakAve che. A carakasahitAmAM ja sUtrasthAnanA agiyAramA adhyAyamAM ane vimAnasthAnanA cothA adhyAyamAM paNa ' Ama puruSa kAne kahe ?' e saMbadhe je vyAkhyA karI che, te krAI bIjI ja AnupUrvI thI meLavAya che. para Mtu temaNe utArelI AnupUrvI uparathI meLavAtuM nathI. e kAraNe " carakanI upara pataMjali ema kahe che' evA a laI ne carakanA vyAkhyAnamAM pata Mjali ema kahe che, ema paNa te uparathI samajI zakAya che, teA carakanI vyAkhyA karanAra pataMjalinu A vacana che, ema paNa te nAgeza bhaTTa jaNAvavA mAgatA heya, ema paNa samajI zakAya che ane te uparathI pataMjalinI caraka graMtha upara krAI paNa vyAkhyA joke hAlamAM maLatI nathI, pazu te pahelAM hAvI joIe, ema te vacana uparathI jANI zakAya che; ane hAlamAM keTalAka vidvAne Ama varNave paNa che ke, ' pataMjali caraka graMtha upara vyAkhyA karanAra tarIke kahevAya che, paNa caraka e ja pata',la hatA, ema kahevuM te ThIka nathI ' vaLI caraka graMthanI 'mASA ' nAmanI |
Page #154
--------------------------------------------------------------------------
________________ upoduvAta 113 eka vyAkhyA hatI ane te pataMjalie | atizaya priya thaI (bIjA) aneka prakAranA racelI hatI. "Arya pradIpa' nAmanA Adhunika | judAM judAM prasthAne ke zAstragraMthamAM meLavI pustakamAM lakheluM che. e uparathI pataMjali, caraka | ekatra karI mUkela paNa jovAmAM Ave che; jema ke graMthanI "maMjUSA" nAmanI TIkAnA kartA hatA, bhAmatIkAra vAcaspati mizra graMthanA AraMbhamAM ema paNa keTalAka vidvAne kalpanA kare che. nAgeza mUkela vyApaka viruddha upalabdhi pramANurUpa yuti bhadde racelA "maMjUSA" nAmanA vyAkaraNagraMthamAM | bIjA darzanemAM tathA pitAnA nibaMdhagraMthamAM pUrve lakhela carakanAM vAkAne utAro paNa che. paNa kaMIka rUpe viparyAsa karIne ghaNI vAra mUkI che; maMjUSA" te nAgeze racela vyAkaraNa graMtha che ! e ja pramANe caraka AcArya ane mahAbhASyakAra ane te prasiddha ja che; paraMtu pataMjalie racelI | pataMjali je eka hoya to mahAbhASyanA viSayo maMjUSA" nAmanI carakanI TIkA kyAMya dekhAtI carakanA lekhamAM ane carakanA viSayo mahAbhASyamAM nathI ke saMbhaLAtI paNa nathI athavA cakrapANi" temanA kevaLa eka ja hadayamAM rahelA hoIne pagale Adi TIkAkAroe te pataMjalita "maMjUSA'| pagale kema na maLe ? joke AyanA ziSya agninAmanI caraka TIkAne kyAMya nideza paNa karyo nathI; | vezanI saMhitAnuM carake kevaLa pratisaMskaraNa athavA tethI jyAM sudhI bIjuM koI sAdhana maLe nahi saMzAdhana ja karyuM che; tethI temane mULa graMthane tyAM sudhI te saMbaMdhe nizcaya karavo zakya nathI, paravaza rahIne potAnI kalamane saMkeca sAthe calAvI e kAraNe prathama darzAvela "sarapratisaMH '- hoya, te kAraNe vyAkaraNa zAstranA AcAryae zabdo ane "va pAhi " e nAgezanAM paNAnA daSTAntarUpa vacane amuka khAsa zabda ke vacanane artha aTa ja rahe che, tethI e zabda | bIjA hetuo ke lakSa carakasaMhitAmAM pravecarakanI tathA pataMjalinI ekatAne siddha karavA zAvyAM na hoya, ema paNa kahI zakAya tema che, pramANa tarIke svIkAravA cogya nathI. tepaNa mahAbhASyanA lekhamAM to kevaLa satrone ja vaza vaLI bIju-je kAI viSaya athavA deza vagere- rahevAnuM hoIne potAnI icchAnusAra pitAnI vANInI ne je mANase vizeSa paricaya karyo hoya te ja dhArAo vaDe, udAharaNo vaDe, sAdhaka vacano vaDe ane viSaya ke deza vagere te mANasanA hRdayamAM vAraM- kahevata dvArA paNa vijJAna saMbaMdhI tathA vyAkhyAna vAparovAyela heI vakhatovakhata yAda AvyA | saMbaMdhI pitAnI kuzaLatAne bhASyakAra sArI rIte ja kare che; jema ke mahAbhASyamAM pATaliputra- batAvI zake che ane cakAsAye potAnA bhAvamAM (paTaNa)ne anekavAra ulekha jovAmAM Ave gUMthelA vidyakanA viSayone paNa avasara meLavI che. te uparathI mahAbhAgyakArane te pATaliputrane ghaNuM sthaLAmAM lakhI zake che; chatAM temane kaI vizeSa paricaya hovo joIe athavA te pATali- paNa sthaLe te koI paNa viSayane ullekha karela putra temanuM nivAsasthAna hovuM joIe; tethI ja | dekhAtA nathI. je aMzamAM sUtrAdine paravaza e pATaliputra bhASyakAranA hRdayamAM vAraMvAra yAda | thaI keI nirdeza karyo hoya, tevA aMzane te te AvatuM jaNAya che. keI eka vyaktie aneka | saMbaMdhI rahasyane vikAsa thAya, e kAraNe je kahevAmAM viSayamAM graMtharacanA karI hoya ane amuka eka | Ave, te temanI koI yogyatAne jaNAvI na zake; graMthamAM bIjA graMtha sAthe saMbaMdha pAmelA viSaye- jemake vAtimma, vaittim, khrimpa ityAdi zabdanI ne upavAsa karavAne prastAva karyo hoya tyAre | siddhi karanArAM udAharaNo je ApyAM hoya, tevAM "mara pratipatitameta '-A bAbata amuka bIjA | e udAharaNarUpa ciho, vaidyakazAstramAM vidvAnapaNuM graMthamAM Ama pratipAdana karela che; ema bannenI ! jaNAvanArAM thaI zake nahi; kevaLa tyAM ja ekavAkyatA jaNAvavAne graMthakArene saMpradAya heya | "tI nimitta saMyogosvAtI-e (1-2-38) pANiche. ema aneka prakAranA nibaMdhakAro ke graMtha- | nIya sUtramAM "tatha nimitte tenuM nimitta' kartAonA keTalAka viSaye, vacane tathA yuktio | e prakaraNamAM "vAtapittamaH manomayokI 8
Page #155
--------------------------------------------------------------------------
________________ 114 kAzyapa saMhitA saMdhyAna vacce, nipAtAti vacce-vAta,pitta ane AyuSa vadhAravAmAM nimittakAraNa bane che, ema zleSmana zabdathI tema ja saMnipAta' zabdathI tenuM | jaNAvavAmAM Ave che; evAM udAharaNe athavA zamana karanAra tathA teone kapAvanAra ke vadhAranAra daSTA ApyAM che; temAM mArve vRtama ghI e e be arthamAM "[ " pratyaya thAya, evAM be ! kharekhara AyuSa che' e daSTAntanI peThe ja vArtikane vaza thaI "vArikamma, vaivim, nija "patra, pracalo vara:, navo pAro:" sAMniSattim" e udAharaNo ApyAM che; e ja e baMne udAharaNe paNa prAcIna AcAryonAM pramANe "3 thAya (8-4-62) e be vAkayono ja utAro che, ema jaNAyuM che; pANinIya sUtramAM "pUrva jInTe yupasaMsthAne temAM kAraNa tathA kAryane ekarUpe ja vyavarone'-' upasarga pUrvamAM hoya ane tenI sAme hAra karelo darzAvyo che; ema te te kAraNe tathA . " jInTa' zabda Avyo hoya te vedamAM "roga' kAryane abhedavyavahAra darzAvanArAM bIjAM ghaNAM arthamAM "#' zabdane s UDI jAya che e udAharaNe saMbhave che, chatAM e vaidyane lagatAM ja vArtikanuM udAharaNa avazya kahevuM ja joIe. e udAharaNe bhASyakAre je ApyAM che, te uparathI kAraNe "3o rola:" e udAharaNa bhASyakAre e pataMjali AcArya vivakasaMpradAyanA jANakAra ApyuM che, paraMtu jyAM te pramANe athavA tethI | hatA, ema kone jaNAya che; paNa eTalA uparathI UlaTI rIte ke bIjA prakAre udAharaNa ApavuM | e pataMjali piote ja "carAcArya' hatA, ema e bAbatamAM saMthakAranuM svataMtrapaNuM hoya, tyAM | sAbita thatuM nathI; chatAM e pataMjali tathA tevuM udAharaNa apAya te e graMthakAranA aMtaH- | caraka e bane e eka ja AcAryarUpa hoya te karaNanI vAsanAne jaNAve che; jema ke bhASyakAre vyAkaraNane lagatA graMthamAM prAsaMgika prahaNa karelA va: saMprasAra (--62) e sUtranA vyAkhyAna- evA viSaye pitAnA vaidyaka graMtha-carakasaMhitAmAM mAM "mantari nimittarAkhyuM nimittArthoDavavA te- paNa asAdhAraNa tarIke temaNe kema lakhyA na hoya ? nimittazabda vinA paNa e nimittane artha jaNAya | dahIM ane kAkaDI-banne sAthe khavAya to tejavaranuM kAraNa che' e nyAya mUkIne "tripurva prathalo vara: dahIM bane che ane "narva "--eTale barU jyAM UgyuM ane kAkaDI ekIsAthe khavAya e pratyakSa javara che hoya te pradezanA saMbaMdhavALuM pANI paganA roganuM eTale ke varanuM nimittakAraNa bane che, ema che kAraNa bane che, evo ullekha carakamAM kema maLatuM nathI ? jaNAvAya che; tema ja "nava karoH"-naDa' | vaLI ' nAmano kaI roga bhAvaprakAza vagere nAmanuM ghAsa-barU jyAM UgyuM hoya te pradezanA | mAM jovA maLe che, paNa carakamAM maLatuM saMbaMdhavALuM pANI e pratyakSa pagane roga che! nathI. vaLI mahAbhASyakAre temane potAne eTale eTale ke paganA roganuM nimittakAraNa bane che, ema | badhe paricaya haze tethI athavA pote vasavATa jaNAvavAmAM AvyuM che, temaja Ayurve dhRtam'-| karyo haze tethI premane lIdhe pATaliputra(paTaNA)ne ghI e kharekhara AyuSarUpa che eTale ke ghI e ! ghaNIvAra pitAnA mahAbhASyamAM ullekha karyo che, tyAre carakasaMhitAmAM ekavAra paNa tene ullekha 1 x A zlokavAkyane A Akho zloka A karelo kema maLato nathI; temaja vaivAcAryonuM smaraNa pramANe cheH "mAyudhRta na puSya mayaM vIraH surya kiyA | karAvatAM agniveza, parAzara ane jatukarNae padane varaM gra guna evo trAsAdUnanam II-ghI kharekhara , vyAkaraNakAra pANinie gargAdigaNamAM ApyAM che, AyuSarUpa hoI AyuSane avazya vadhAre che; nadI e te temanAM udAharaNa ApavAnI jarUra hatI, chatAM puyarUpa hoI puNyane avazya vadhAre che; cora e bhASyakAre te padanA udAharaNo ApyAM nathI; vaLI kharekhara bhayajanaka che; pitAnI priyApatnI e bhASyakAre potAnA mahAbhASyamAM traNa sthaLax "agnisukharUpa che jugAra e vararUpa che; guru e jJAnarUpa che ane brAhmaNUnuM pUjana e kalyANarUpa che. * A traNa sthaLomAMnuM paheluM-"
Page #156
--------------------------------------------------------------------------
________________ , upAdghAta AA veza ' zabdanA ullekha karyo che tApaNuM svaranA viSayamAM ja tenuM grahaNa karI vaidyonA AcArya rUpe agnivezane jaNAvavAnA prayatna bhASyakAre kyAMya paNa karyAM nathI; temaja carake darzAvelA prAcIna vaidya-AcAryAnuM asAdhAraNa nAma paNa mahAbhASyakAre kyAMye jaNAvyuM nathI. . . vaLI ' RtUlathAti(pANinIya sUtra-4-2-60)nu vyAkhyAna karatI veLA ` sAvi' gaNumAM 'Ayuveda' zabda pravezyA che, chatAM tene ' pratyaya lAgatAM je rUpa siddha thAya che, tene bhASyakAre khatAvyuM nathI; vaLI tyAM ja ' vidyALa' ityAdi vArtika sabaMdhI vidyAnuM udAharaNa ApatI veLA ' vAyAvidhi:, sArvavidyi, A vidya, dhArmavizvaH, vaividyaH evAM dRSTAMtA ApIne paNa bhASyakAra pote AcA bhAve Azraya karelI Ayurveda vidyAnuM utAvaLamAM nAma paNa letA nathI; vaLI 'rozAyAM izyunadum (2-2-208) e pANinIya sUtranuM vyAkhyAna karatI veLA rAgavAcI zabdonAM udAharaNA ApyAM che; paNa rogacApanayane (1-4-41) e pANinIya sUtranA cikitsArUpa vilakSaNa amAM 'tavij' pratyayanu, jema kAzikA vageremAM 'pravAhiprAtaH kupha -pravAhikA rAmanI tu cikitsA kara ityAdi udAharaNA ApyAM che, tema bhASyakAre eka pazu udAharaNa ApyuM nathI, e bhASyakAra pAte , ja jo carakAcA hoya te kharekhara AzcaryAM pa je strI vate tene aniSTa saMtatinI utpattirUpa aa prApta thAya che, tenuM nirUpaNu mahAbhASyamAM vizeSa rIte karavAmAM AvyuM che. e ja pramANe suzrutamAM zArIrasthAnanA khInna adhyAyamAM rajasvalA strInA niyame| mahAbhASyakAre batAvyA pramANe phaLa darzAvavApUrvaka batAvyA che; jyAre Ayate, yAM manvAsarsa sammavanti yasato khAyate komiza, yAmaLye tathai sTena:, yAM pAvI tathai hIta mukhya pragalbhaH, yA snAti tasyA apsu mArukaH, cA'bhyaGkte satye tucaryA, yA prallite tathai latipamArI, yA sacce jALa, yA to thAyate sarca cAvavana, yA nalAni nizcantate tathai nalI, yA TMLatti tathai Iva, yA rajjuM sRjati tasyA udbandhukaH yA parNe na pibati tasya unmAdako jAyate, ahalyAyai jAramanAyai tntuHrajasvalA thayA pachI je zrI ThIMgaNA mANase ApeluM pANI pIe, tene ThIMgaNA cheAkarA janme che; rajasvalA dharmovALI hoI je melAM vao paherelI A sAthe jo maithuna kare te tenAthI je saMtAna janme te satra zApita thAya; je rajasvalA thayelIne jaMgalamAM bhAgave te strIne cAra saMtAna janme; jene UMdhA mAthe rAkhI je puruSa bhAgave te strIne zaramALa saMtAna janme; je rajasvalA strI snAna kare tene pANImAM DUbI maranAra saMtAna janme; je zrI rajasvalA hovA chatAM zarIre mAliza kare tene duSTa caritravALI prajA janme; je rajasvalA strI jamInane khAtare tene TAliyuM ane akALe maranAra saMtAna janme; je rajasvalA strI AMkhamAM AMjaNa AMje tene kANeA chokarA janme; je rajasvalA strI dAMta sAph kare, tene kALAzayukta pILA dAMtavALuM saMtAna janme; je rajasvalA strI nakha kApe tene kharAba nakhavALI prajA thAya; je rajasvalA strI kAI jIvanI hiMsA kare tene napu Msaka sa MtAna thAya; je rajasvalA strI deAraDI gUMthe tene UMcAM baMdhana bAMdhanArA chekarA thAya ane je strI rajasvalA thaI pAMdaDAMthI pANI pIe tene gAMDA chekarA janme; ane je strI ahalyAnI peThe peAtAnA yAramAM mana rAkhe tene tAMtaNA jevuM nabaLuM saMtAna thAya. upajAve che. " vaLI ' caturthe vaduruM atti ' (2-2-62) e pANinIya sUtramAM chaThThI vibhaktinA arthamAM ceAthI vibhakti kahevI ema te vArtikanA udAharaNarUpe taittirIya ' upaniSadanA vAkyamAM rajasvalAoe pALavA yAgya niyamA dharmazAstrane anusaratA jaNAvyA che; e niyamAthI UlaTI rIte valesmin ( 2-2-20) e pANinIya sUtra, khIjAM sthaLa-'- svaritA tsaMhitAyAmanuvAttAnAm ' (2-2-36) e pANinIya sUtra ane trIjAM sthaLa-'samAsasya ' ( 6-2-222) e pANinIya sUtra para je bhAgye maLe che te samajavAM. * jema ke tiorAtrIH yA haveLa pivati tathe vauM|
Page #157
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa hitA 16 pata'jali sAthe carakAcAryanI ekatA kalpI lIdhI che, chatAM carakAcAye zArIrasthAnanA jAtisUtra nAmanA adhyAyamAM rajasvalAnA niyamA sAmAnyapaNe ja kalA che; jyAre mahAbhASyamAM te ja dharmAne vizeSarUpe kahyA che; vaLI carakAcAye rajasvalAnA niyamAnAM phaLeAnA ullekha ja karyAM nathI ane pAtranA azamAM paNa caraka tathA pataMjalinAM kathana ekakhIjAne maLatAM AvatAM nathI, e paNa dhyAnamAM levA jevuM che. ( eTale ke caraka tathA patajali aMte judA ja che. ) vaLI bhASyakAranA kahevA pramANe tsye' dhAtunA a dhanarUpa thaI thIjI javuM, evA svIkArI te dhAtumAMthI 'strI' zabdanI siddhi kahI che. (eTale ke svAyataH-dhanImavataH jIjjoSite asthAma--jemAM puruSanuM vIrya tathA strIraja ekatra thaI dhaTTa thAya-- garbharUpe thIjI jAya te strI.) ane 'lU' dhAtune pravRttirUpa a svIkArI temAMthI 'pus' zabdanI siddhi sUcavI che. ( jema ke 'hUrta-pravartate pragoyaiI kRti pumAna-prajAnI utpatti mATe je pravRtti kare te puruSa ' e bhAva darzAvyo che. ) e uparathI jemAM ghanIbhAva thAya che, erUpa asvIkArI strItva vyavahAra leAkamAM cAle che, ema bhASyakAra sUcave AAKA jaNAvavA mAge che; ema carakanI tathA bhASyakAranI prakriyA judI judI che. ema upara darzAvela pramANeA uparathI ane bAdhaka dalIlA uparathI caraka ane pata Mjaline eka ja vyakti kahevI, tenA karatAM te baMnene judA judA AcAryo tarIke svIkAravA, e ja mArI daSTie yAgya dekhAya che. vaLI khIjuM carakasahitAmAM zArIrasthAnanA pahelA adhyAyamAM puruSanA vananA prasaMgamAM yogane viSaya paNa jovAmAM Ave che; temA pAta jala yAganA viSayanI sAthe sarakhAmaNI karyAnA ullekhane je viSaya che, tene paNa vicAra karatAM Ama jaNAya che; zArIranA prathama adhyAyamAM prathama darzAvela trevIsa praznomAM cha ye dhAtuonA samavAyarUpa athavA covIse tattvAnA samavAyarUpa vedanAnA yAgane dUra karavAne ceAgya evA kapuruSamAM ekavIsa praznonuM samAdhAna karI ' chaeN caitA yevanAH sarvAnivRtti vAyaroSataH-A badhIye vedanAe saMpUrNa paNe sthitimAM aTakI jAya che' e bAbata batAvIne badhI ce vedanAothI dUra thayelA puruSa viSenA khIjA praznanA uttara ApavA mATe 'coLe mokSe 2 sarvAAM vevanA nAmavartanam / mokSe nivRttini:zeSA yono mokSapravartaH // yAgamAM ane mAkSa che; carakanA lekha anusAra teA dhanIbhAvarUpa artharUpa avasthAmAM badhI ya vaidanA rahetI nathI; t svIkArI puruSapaNa pradarzita karAya che ane prasava e mAtAneA dharmAM hovAthI prALiyavimone prANIne gA~mAMthI chUTuM pADavuM evA jU dhAtuno atha pANinIya dhAtupAThane anusaratA lai jema lokamAM kahevAya che tema 'zrI sUte, mAtA sUte-strI prasare che, mAtA prasave che' evA svArasika adhakhesatA ja (strI zabdAmAM) prayAga darzAvyA che; paraMtu bhASyakAre kahelI prakriyA pramANe teA prasavane puruSane dharma batAvyA che eTale ke '* prajAnI utpatti mATe je pravRtti kare che te puruSa' ema sUcavIne 'pumAnlR sUte'-puruSa ja prajAnI utpatti mATe pravRtti kare che, e ja pramANe svArasika athavA barAbara baMdhabesatA darzAvyA che; jyAre 'mAtA sUte-mAtA garbhane prasave che' e prayAga tA judA artha kahevAnI IcchAthI kevaLa aupacArika ja hAI mAtra kahevAnA ja che paNa sAcA nathI, ema / kara kAraNa ke mekSa prApta thatAM saMpUrNa` nivRtti prApta thAya che- koI paNa vedanA rahetI ja nathI ane yoga paNa mekSa mATe ja pravRtti karAvanAra hoya che; ' ema aMtaHkaraNanA viSayavALI ane duSTa cAganA kAraNe thatAM sukhaduHkhathI rahitapaNArUpa avasthAnA udayasvarUpa yAtranu tyAM grahaNa vAmAM AvyuM che. te pachI pharI pAMcamA adhyAyamAM prathama kahelA ja viSayanuM vivaraNa karavA mATe agniveze jyAre pUchyuM hatuM tyAre Atreye pravRtti tathA nivRttine vibhAga karI darzAvatAM nidyAjJarUpa meAkSamAM pUrvokta satsa`ga, brahmacarya' Adhyu sAdhana tarIke gadyarUpa vAkyA dvArA vizeSe karI phrI pratipAdana karavAmAM AvyuM che. ema te banne AgaLapAchaLanA adhyAyAmAM eka ja viSaya judA prakAre Atreye ja nirUpaNa karyuM che; ema pratisaMskartA carakanA rUpamAM mAnI lIdhelA pataMjali
Page #158
--------------------------------------------------------------------------
________________ upodalAta 117 nI pahelAM ja e lekhane viSaya che, ema | jaNAvI saMprajJAta ane asaMprajJAta nAmanI be lAge che. kakSArUpa bhede dvArA yoganA be prakAre vibhAga karyA sukRtamAM cikitsAzAstramAM upayogI hovAnA ! che; ane evA prakAranA vegane udaya thatAM kAraNe temAM adhikArI TharAvelA ane paMcamahA- | RtaMbharaprajJA" Adi yoganAM phaLo tema ja mokSanuM bhUta tathA jIvAtmAnA samavAyarUpa karmaparaSa- | svarUpa siddha thAya che; jema ke "tavA kuru vadheDa' nuM svarUpa kahyuM che. te ja pramANe bherasahitAmAM vathAnam' (1-2) te veLA eTale uparyukta yoganA paNa tevA ja prakAranA cha dhAtuo tathA cetanAnA banne prakAre siddha thAya che tyAre draSTA-jIvAtmA samavAyarUpa karma puruSanuM svarUpa kahyuM che ane A pitAnA mULa svarUpamAM sthiti kare che ane kAzyapIya saMhitAmAM paNa rAhIndrithAramaNamu 'puruSArthazUnyAnAM guNAnAM pratiprasavaH, kaivalyaM svarUpaniSThA vA tira -(4-34) puruSArtha rahita guNonuM racuM () puSaHIkSate, bAramAname-zarIra, Ikriye, AtmA-jIva ane sattva-aMtaHkaraNanA samu | prAkaTya thAya che; kevaLa AtmAnI pitAnA mULa dAyarUpa puruSa che, ema kahe che ane tene ja svarUpamAM sthiti thAya che athavA caitanyazakti keTalAka AtmA paNa kahe che." ema zarIra tathA pitAnA asala svarUpamAM sthira thAya che." ema zarIri-jIvAtmAne samavAya ja darzAvyuM che ane AtmAnA asaMga, kuTastha ane mAtra caitanyasvarUpatene ja anusaratA prAcIna siddhAntanI rIti pramANe mAM vizrAMti thAya che, evA chellA siddhAMtarUpe Atreye paNa teTaluM ja darzAvI pitAnA vaidyakIya varNavAya che; paraMtu carakasaMhitAmAM - darzananuM ja paripAlana karavuM yogya mAnIne te Atmendriyamano'rthAnAM saMnikarSAt pravartate / pachI e prakaraNamAM mekSa mATe upayogI vegane sukhaduHkhamAnarambhAdyAtmasthe manasi sthire // je viSaya batAvyuM che te te pAchaLathI carake ja ! nivartate tadubhayaM vazitvaM copajAyate / pratisaMskaraNa karatI veLA pravezAvele hevo sazarIrasya yogazAstaM yogamRSayo viduH // iti joIe, ema svIkArIe; topaNa e carakanI AtmA, Idriye, mana ane teonA viSayane tathA pataMjalinAM pegasUtromAM kahelI bega paraspara saMbaMdha thavAthI sukha, duHkha, mAna ane prakriyA eka ja rUpamAM meLavI zakAtI nathI; kAraNa krodhAdinA Aveza vagere cAlu thAya che; paraMtu ke pAtaMjala yogadarzanamAM "yomttivruttiniro: AtmAmAM raheluM mana jyAre sthira thayuM hoya che, (2-2-cittanI vRttione viSayo tarapha jatI tyAre te baMne dUra thAya che ane zarIrarahita mana rokavI e "ga" kahevAya che AtmAne vaza rahe che; e sthitine yoga ane "tA jANanArA RSio "yoga' kahe che. ema Idri gva sIraH samaH " (2-46) ema viSayothI tathA aMtaHkaraNa Adine bahAranA viSayothI rokelI te cittavRttione ja "sabIja samAdhi" pAchAM vALIne mananI AtmAmAM sthiratA karavI, e kahI che; pachI "tacApa nirodhe sarvanirAtrirvInaH yoga kahevAya che; tema ja "molo rastoDamAvat samavaH (2-10)-e sabIja samAdhine paNa balavat karmasaMkSayAt / viyogaH karmasaMyogairapunarbhava nirodha thAya tyAre sarva bAbatone nirodha thaI 3khya baLavAna karmone sArI rIte kSaya thavAthI jAya che, e kAraNe te ja "nibIja samAdhi rajoguNa tathA tame guNa rahetA nathI, e kAraNe kahevAya che.' ityAdi sUtro dvArA aMtaHkaraNanI (jIvana) saMsArathI mokSa (chuTakA) thAya che bahAranI vRttione viSayothI rokyA pachI te ! ane ema karmanA saMyogothI je viyoga thAya, vRttione kevaLa AtmAkAra svarUpe sthApI devI | e ja apunarbhava athavA punarjanmathI rahitapaNuM ane te pachI chevaTe te AtmAkAra thayelI vRttine | athavA "mokSa' kahevAya che. ema rajoguNa ane paNa rokI laI vAyurahita pradezamAM rahelA dIvAnI | tamoguNa dUra thAya ane kevaLa sAtvikatA prApta jema te vRttine vyavasthita karavI joIe; ema | thaI jAya, tethI karmone kSaya thatAM zarIra, aMta:karaNa
Page #159
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa hitA e wwww AdinI sAthe AtmAne je sthAyI viyoga thAya, e ja meA che, ema te meAkSa avasthAnuM varSoMna karavAmAM Ave che. | kakSAthI upara rahelI asa'prajJAta samAdhinI kakSAmAM yAganI vizrAMti thAya che ane tethI ja ( svarUpAvasthAnarUpa ) iSTasiddhi thAya che, evuM pratipAdana karavAmAM Ave che, ema mukhya kakSAmAM je vilakSaNatA rahI che, te ja Ama vicAravA yAgya che. e rIte' Avezazvetaso jJAnamarthAnAM chandataH kriyA / raSTi zrotra smRti jJAntiSTitathA--varzanam // vyaviSamAlyAta yoninAM mahamezvaram / tatsarvamupajAyate // ' have e uparyuM kta baMne AyAryAnI meAkSa viSenI mAnyatAnI je tulanA karavAmAM Ave teA carakanA mate kevaLa zuddha sattvaguNu ja khAkI rahevAnA kAraNe kevaLa AtmAkAra aMtaHkaraNanI vRttinI sthiratA thavArUpa yoga dvArA triguNAtmaka avasthAthI prApta thatA zarIraneA tathA aMta:karaNanA saMyAga dUra thavArUpa sthitinI je sthiratA thAya e ja 'mekSa padanA a che; jyAre patajalinA mate teA chevaTe nikhI`ja samAdhirUpa sthiti prApta thavAnA kAraNe aMtaHkaraNanI sarva vRttionA vilaya thavAthI e vRttione pharI udaya ja na thAya, e rUpa yAga dvArA aMtaHkaraNanI vRttirUpa sukha-duHkhanI chAyAne udayana thavAnA kAraNe phUTastha caitanyamAtrarUpe AtmAnuM je pratiSThApana thAya e ja meAkSanu svarUpa che; ema carakanA tathA pataMjalinA matamAM mukhya prApa athavA yathArtha anubhavajanya jJAna ema carakanA mate parapurapraveza ' Adi tathA tenA phaLarUpa meAkSamAM svarUpataH vilakSaNatA ATha ja yAga saMbadhI vibhUti kahI che ane che; te kAraNe carake kahelA yoga- Atmathe manasi te paNa AtmAmAM mananI sthiratA thavArUpa mukhya sthire ravruttamoDamAvAt buddhasavasamAdhAnAt -AtmAmAM prameya prApta thayela hAya, tenI vibhUtie kahevAya raheluM mana sthira thAya tyAre rajoguNa ane che; ane te vibhUtio zvarI baLanA rUpe tameguNanA abhAva dUra thavAthI zuddha sattvaguNanuM kahevAya che; paraMtu pata MjalinA mate AtmA jene manamAM sArI rIte sthApana thavAthI yAgasiddhi viSama gaNyA che evA yAganAM phaLA ' Rta bharA ' prajJA thaI gaNAya che,' ema carake mUkelAM te te pAneA | vagere ja kahyAM che; te yAganI sAdhanA avasthAmAM svArasya athavA rahasyarUpa ane khetAM roguNu | abhyAsanI dRDhatA mATe jema trATaka vagerenI jarUra tathA tamAguNayukta maneAvRttinA parityAga thavAnA heAya che, tema pratyayakAyarUpa Adi te te judA judA kAraNe vizuddha sattvaguNu ja bAkI rahyo hoya, | viSayAmAM karAtA dhAraNA, dhyAna ane samAdhi-e tethI sAttvikavRttipradhAna evuM mana AtmAmAM traNarUpa yoganAM aMgabhUta sayama ja vibhUtisthiratA dhAraNa kare che, ema jaNAvI pataMjalinA rUpa hAIne te dvArA paracittajJAna-khIjAnA mate sa'prajJAta samAdhinI kakSAmAM pratipAdana karelA cittanA abhiprAyA jANuvA, sarvabhUtarutajJAna-badhAM ceAganA viSayamAM ja praveza thayAnI mananI sthiti prANIonA avAjo samAya, pUrvatijJAna eTale sUcavI dIdhI che; paraMtu ethI AgaLa manane laya ke pUrvajanmanuM jJAna, hastikhala-hAthInA jeTalu AdinuM je pratipAdana karyuM" hota te ja sAttvika baLa prApta thAya, bhuvanajJAna-samagra jagatanuM jJAna manovRttine paNa parityAga thayAnA kAraNe mAtra dhyeya- | thAya, tArAvyUhajJAna-tArAmaMDaLanuM jJAna thAya vastunA ja prakAzavALI avasthArUpa asa-prajJAta ane kAyavyUhajJAna eTale ke zarIranI racanAnu samAdhinI avasthAvALA ja yAga e uparathI samajI jJAna thAya, vagere ghaNI siddhio (pAta jala yeAgazakAta. pataMjalinA mate te saMprajJAta samAdhinI | sUtranA ) vibhUtipAdamAM varNavelI che; ema vizeSe | zuddhasattvasamAdhAnAt prathama cittane viSayAmAM praveza, te pachI e viSayAnuM jJAna, pachI temAM peAtAnI icchAnusAra kriyA, pachI te viSayA saMbaMdhI darzIna, zravaNa, smaraNu, icchA ane te te viSaya peAtAne RSTa thayA pachI paNa tenuM adarzIna, ema ATha prakAranuM yAgIonuM izvarI khaLa kahevAmAM AvyuM che; e badhuM zuddha sattvaguNunuM manamAM sArI rIte dhAraNa thavAthI utpanna thAya che '
Page #160
--------------------------------------------------------------------------
________________ upalAta 19 karI judo ja heta-hemabhAva athavA kAraNa-kArya- ' jaNAvI praNava-kAranI upAsanA, maitrI Adi bhAva batAvyA che ane tenI prakriyA paNa judI ja | cittanI zuddhi mATenAM karmo, prANAyAma tathA Asana darzAvI che; tema ja keI eka viSayamAM paNa judA | vagerene yoganAM aMgarUpe khAsa ( kartavya tarIke ) judA pAribhASika zabdone vyavahAra karAya che | kahevAmAM Ave che; jyAre carakasaMhitAmAM teone ane vibhUtionI AThanI ja saMkhyA nathI paNa ullekha karatA nathI, ema yoganAM sAdhanA pAtaMjala yoga siddha thayA pachI aneka saMkhyAmAM | aMzamAM sarvAze sArUpya nathI; jethI keTalAka te AvI maLe che, ema jaNAvyuM che ane te aMze je tulanA ane samAnatA maLe che, te vibhatio paNa "te samAdhApuparavyuthane siddhayaH te mukhya grahaNa karavA gya aMzamAM sarva sthaLe (26)-samAdhi avasthAmAM to upadravarUpa ja | avazya saMbhave ja che; kAraNa ke gavidyA kevaLa heIne vighakartA ja gaNAya che; paNa samAdhimAMthI pataMjalithI ja prakaTa thaI che, ema te che ja UThavAnI je vyutyAna avasthA hoya che, temAM nahi; paraMtu temanI pahelAM paNa yogavidyAnuM te siddhirUpe kAma kare che." ema siddhione mukhya | astitva hatuM ja ane tenuM varNana paNa mahAbhArata yegamArgane vyAghAta eTale nAza karanAra ja Adi (prAcIna) graMthamAM paNa karavAmAM AvyuM ja mAnelI hovAthI vidya karanAra ja gaNune teonuM | che; vaLI "dirathama yoAhya vaI-khuda brahmA varNana karyuM nathI. gavidyAne upadeza karanAra che' ema kahI hiraNyavaLI eganA tathA mokSanA upAyanuM jyAM garbha-brahmAnA ja samayathI mAMDI vegavidyAne varNana karyuM che tyAM paNuM Ama ja kahyuM che ke - | zAzvatika athavA kAyamI udaya jaNAvavAmAM AvyA 'satAmupAsanaM samyagasatAM parivarjanam / che. "mohe-jo-daronA bhoMyarAmAMthI paNa yogasAdhanAbrhmcryopvaasshc niyamAzca pRthgvidhaaH|| mAM beThelA puruSanI mUrti maLI AvI che, te dhAraNaM dharmazAstrANAM vijJAnaM vijane rtiH| uparathI veganI ekadhArI pravRtti ghaNuM pUrvakALathI vizvati vihAra | pRti | | bhAratadezamAM cAlu rahI ja che, ema sarjana mArzala" (ga tathA mokSane prApta karavA ) sapuruSanuM | nAmanA vidvAne paNa pitAnA rIporTamAM teno ullekha sArI rIte sevana, durjanene saMpUrNa parityAga, ! karyo che. zrIyuta dAsaguNe paNa te saMbaMdhe lakhyuM brahmacarya, upavAsa athavA brahmacaryarUpa upavAsa,! che.4 ema svarUpathI, kAraNothI, phaLathI, vizeSa judA judA niyamonuM pAlana, dharmazAstronuM dhAraNa upAyathI, pAribhASika zabdo paNa judA judA eTale paThana-pAThana tathA vijJAna-anubhavika jJAna, | hovAthI carakanI tathA pataMjalinI vilaekAMtamAM vasavA para prIti athavA ekAMta- kSaNatA dekhAI Ave che ane vaLI pataMjalinI vAsamAM AnaMdano anubhava, viSaya para aprIti, | gaprakriyAmAM kALe karI anukrame viSayanA vikAsamekSa mATe vyavasAya ke udyama karyA ja karavo ane nuM paNa anusaMdhAna maLe che ane carakanI tathA uttama prakAranuM dheya ityAdine vaLagI ja rahevuMpataMjalinI lekhazailI paNa ekabIjAthI judI joIe' ema jaNAvI sajajane saMga tathA paDe che, e kAraNe te baMne lekhanA lekhaka judA dunenA saMgane tyAga kara vagere ghaNA upAyo ! jAdA che eTale ke carakasaMhitAnA lekhaka carakAvarNavavAmAM AvyA che. A upAyomAMnA brahmacarya cAya e judI vyakti che ane pataMjali paNa vagere keTalAka upAyo te pAtaMjalate paNa yama- | e carakathI judA ja mahAbhASyAdinA lekhaka che, niyama Adi aMgomAM samAI jAya che; paNa * juo "mehe je dara enDa hiMdujha satsaMga, upavAsa tathA zAstradhAraNa vagerene te pAtaMjalamate yoganAM ke mokSanAM sAdhanamAM | sivilAIjhezana, volyuma-1, peIja-54. ullekha karAtA nathIparaMtu UlaTAM te pAtaMjamite 4 juo hisTarI opha inDiyana philosophI', abhyAsane tathA vairAgyane bheganA kAraNa tarIke | bAya dAsagupta, volyuma-1, peIja-226.
Page #161
--------------------------------------------------------------------------
________________ 120 kAzyapasaMhitA ema jaNAya che. ane tenA upAya tarIke yogazAstrane abhyAsa mahAbhAratamAM (Azvameghika parvanA peTA parva | karavo; ekAMtavAsa karavAmAM svabhAva keLavI anugItA parvamAM 18 mA adhyAyamAM) "ataH varaM saMyama pALavo ane Idriyone jaya Adi sAdhane pravAmi yorAmanuttamam'-have huM sarvottama | siddha karavAM joIe. ema ( siddha thayelA ), yogazAstra kahuM chuM,' ema zarUAta karIne vega- ga dvArA pitAnI IcchA pramANe aneka zarIrevidyA darzAvI che. temAM paNa e ja pramANe | mAM praveza athavA aneka zarIra dhAraNa karavAnI (caraka, pataMjali AdinA kathana pramANe) Idriya- zakti prApta karI zakAya che; devone paNa vaza karI nA nirodha athavA jayapUrvaka mananI AtmAmAM sakAya che, nirbhayapaNuM prApta thAya che, keI jAtaprathama sthiratA karIne mokSane vega Acaravo ne kaleza ke duHkha rahetAM nathI; ane nispRha* jema ke: paNuM ityAdi gula (te yogImAM) utpanna thAya che; ema mahAbhArata Adi prAcIna graMthamAM je 'ataH paraM pravakSyAmi yogazAstramanuttamam / prAcIna yugane viSaya nirUpaNa karyo che, tenI yuJjantaH siddhamAramAnaM yathA pazyanti yoginH||15|| tasyopadezaM vakSyAmi yathAvatvaM nibodha me| chAyAnuM sarvAza anusaraNa bhale karavAmAM na AvyuM yarizcArayannityaM pazyatyAtmAnamAtmani // 16 // hoya, paNa have yaMgaviSayanI prakriyAnuM sAMnidhya indriyANi tu saMhRtya mama Atmani dhaaryet| . tapIne prathama mokSa mATe yoga sAdhavo; ema tIvra taDvA tapa pUrva mokSayo samAre 27| | kAyama yogamAM joDAI rahetA yogI yogazAstrane tapasvI satataM yukto yogazAstramathAcaret / abhyAsa karavo; buddhimAna brAhmaNe manathI pitAnA manISI manasA vipraH pazyannAtmAnamAtmani // 18 // AtmAmAM AtmAne joyA kare joIe. evo te sa cecchanotyayaM sAdhuryoktumAtmAnamAtmani / sAdhupuruSa pitAnA AtmA viSe (manarUpa)AtmAne tataH ekAntazIlaH sa pazyatyAtmAnamAtmani // 19 // joDI devA je zaktimAna thAya che, te te pachI saMyataH satataM yukta AtmavAn vijitendriyH| ekAMte vasavAne te svabhAva thatAM pitAnA tathA'yamAtmanA''tmAnaM saMprayuktaH prapazyati // 20 // AtmA viSe AtmAnuM darzana te karyA ja kare che. e te saMyamI puruSa niraMtara e uparyukta yadA hi yuktamAtmAnaM samyakapazyati dehabhRt / yugamAM joDAyelA rahIne AtmaniSTha tathA atizaya na tathezvaraH zcita govasthApi ya: pramu: ll24 | jiteMdriya bane che. ane ema sArI rIte joDAaAvAva tanavo yatheSTha pratipadyate | yelA rahI pitAnA AtmA-mana vaDe AtmAne vinivRtya jarAmRtyU na zocati na hRSyati // 25 // sAkSAtkAra karyA ja kare che; ema jyAre pitAnA tAnI Teva vRttAH zarate varI AtmA-manane AtmA viSe sArI rIte yukta traNa vAvyayamanoti hillA semarAlpatama raddo | thayeluM te dekhe che, tyAre tene koI Izvara nathI, have je sarvottama yogazAstra che, tene huM kahuM ! paNa te pote ja traNe lekane Izvara bane che; tene g: e zAstra anusAra yogane siddha karanArA gIo | jo irachA thAya to judAM judAM aneka zarIramAM pitAnA AtmAne siddha thayele jue che; e yoga- pitAnI icchAnusAra praveza karI zake che ane ghaDazAstrane huM have barAbara upadeza karuM chuM, tene paNa tathA maraNane paNa oLaMgI jaI kaIne tame mArI pAsethI barAbara sAMbhaLe; je dvArA vaDe zeka karatuM nathI ane koInAthI harSa paNa pAmata haMmezAM, pravRtti karatA yogI pitAnA AtmA viSe nathI. ema gayukta banI sarvane vaza rAkhanAra te AtmAne kAyama sAkSAtkAra kare che; harakeI sAdhaka | yegI devanI upara paNa devapaNuM karAve che ane puruSe (prathama teo potAnI Idriyone viSayethI vALIne chevaTe nAzavaMta evA A deha tyAga karI avimanane AtmA viSe dhAraNa karavuM; pachI tIvra tapa | nAzI brahmane prApta kare che.
Page #162
--------------------------------------------------------------------------
________________ upodaghAta 121 carake darzAvelI A gaprakriyAmAM dekhAya che, ane caraka e banne judA judA ja hatA, ema te uparathI sAbita thAya che ke e prAcIna ja sAbita thAya che ane "abenI"nI mAnyatA yogane mArga A carakAcAryo lIdhelo che ane mArI jAya che; ema te baMne AcAryo judA pataMjalie ja yogamArgane prathama kahyo che, ema | judA ja hatA, ane te te vyaktine bheda paNa nathI, evuM lAge che; te uparathI e banne AcAryo- che ja, chatAM te be ya kRtio kevaLa eka ja caraka tathA pataMjalinI A judI judI jaNAtI | svarUpe bAkI rahelI hovAthI yazarUpe bAkI rahelA yogaprakriyAnA bhedo paNa e beya AcAryone ! te bannenA graMthanuM tAtparya jotAM khedanI vAta nI ekatAne siddha karavA samartha thaI zakatA nathI; che ke hAlamAM teo banne jANe eka ja heya tevuM paraMtu UlaTA te banne AcAryo judA judA hatA, thaI gayuM che. ema siddha karavA AgaLa Ave che." hAlamAM maLatI (carake) pratisaMskArayukta vaLI gasUtronA kartA pataMjali ane vyAkaraNa- karelI carakasaMhitAmAM paNa prAcIna sAMkhyadarzanane ja mahAbhASyanA kartA pataMjali eka che ke e ati vadhu pramANamAM Azraya karela hevAthI baMne pataMjali judA judA che, e viSayamAM ane bauddhamatanI chAyA paNa pravezelI na hovAthI paNa vidvAnone matabheda che; mahAbhASyakArane samaya; saMskAra vakhate pravezelA jaNAtA lekhanA viSayamAM dhAtuo saMbaMdhI rasAyananA viSayonuM jyAre utthAna | paNa prAcIna prauDharacanA dekhAya che, e kAraNe athavA prabaLapaNe pracAranI zarUAta je kALe | pratisaMskArakartA caraka paNa arvAcIna nathI, ema thaI hatI, tenI pahelAne heIne rasAyanazAstra- | jaNAya che; paraMtu "bhiSagajinIya' nAmanA adhyAnA AcArya pataMjali paNa judA ja hatA; kevaLa | yamAM nyAyadvAra darzana karavA yogya nyAya-nigrahateonA nAmanI ja samAnatA hatI, evo paNa sthAna Adi ghaNA padArtho jovAmAM Ave che, keTalAka vidvAnone vicAra che ema te pataMjalio te ene lagatA viSayanI atizaya prAcInatAne tathA caraka-e badhAnI ekatA che ke anekatA che? | svIkAra karavA sAmethI rokI de che. zrauta (vedone teo badhA judA judA hatA ke eka ja hatA, e lagatA) dArzanika graMthamAM gautamasUtronI pUrve viSe judA judA vicAra karyA karavAthI cAlu ane bauddha dArzanika graMthamAM nAgArjuna viracita viSayamAM viccheda thaI jAya, evo bhaya rahe che; upAya(kauzalya)hadaya Adi graMthanI pUve nyAyane mATe have te bAbatonA vicAro karavAnuM mAMDI | lagatA chalajAti nigrahasthAna Adi "vicUlavALavAmAM Ave che. saMbhASA mAM upayogI padArthonuM nirUpaNa maLatuM "abesanI" nAmane eka lekhaka te agni-| nathI, e kAraNe bauddhone "mahAyAnika vicAra" viza tathA carakanI paNa ekatAnuM anusaMdhAna kare | nAmane graMtha jyAre prakaTa thaye tyAre banne bAju che; paraMtu e vAta te carakasaMhitAnA pratyeka | (vaidika tathA bauddhamate) saMgharSa cAlu thatAM pakSaadhyAyanI aMte "mariphate tane vare prati- pratipakSa-jaya-parAjayanA niyamonI vyavasthA vikAsa -A AyurvedazAstra agniveze racyuM pAmI, evuM anusaMdhAna karavuM yogya jaNAya che; che ane carake pratisaMskAra karI sudhAryuM-vadhAryuM ane te uparathI e vikAsa thayA pahelAMnA keTalAka che' ema taMtrakAra agnivezane jaNAvate tathA x A "upAyahadaya" nAmano graMtha bauddha pratisaMskartA tarIke carakane jaNAvo ullekha | dArzanika AcArya nAgArjune racele che; e graMtha spaSTa karavAmAM Avyo che, te uparathI agniveza | vivAdanA viSayathI yukta che; e mULa graMtha hAlamAM * juo "hisTarI opha InDiyana philosophI', | jovAmAM AvatuM nathI, paNa cInI bhASAmAM tene bAya dAsagupta, volyuma 1, peIja 261 tema ja anuvAda maLe che. pro. "tuccI' mahAzaye te cInI 'ga sisTama opha pataMjali," bAya je.eca. vUDa.) bhASAnA anuvAdane saMskRtamAM paNa anuvAda karyo che.
Page #163
--------------------------------------------------------------------------
________________ 111 kAzyapasa hitA samayathI mAMDI ekadama jhaDapI pramANamAM A vivAdanA viSaya cAlu thayelA hAI ne gautama tathA nAgArjuna Adi AcAryAe evA ( vivAda : vivAdanA viSayamAM pariSkAro karI karIne te viSayane niyamita karyAM hoya, ema jaNAya che. pakSapratipakSa bhAvane lIdhe e ja vivAdane pAchaLathI thayelA diphanAga-dhama kIrti Adi bauddha AcAryae pramANasamuccaya, pramANuvArtikavAda, nyAyahetubiMdu Adi graMthA racIne teemAM ane nyAya-vaizeSika da nAcAryAe vAtsyAyana--bhASya, udyotakara, vArtikatApa, TIkA tAtpaya parizuddhi graMthA racIne te te graMthAmAM ane jainAcAryAe tattvasaMgraha ' Adi potapotAnA graMthAmAM madhyakALe paNa ghaNA vadhArI mUkrelA jovAmAM Ave che; te kAraNe jyAM jyAM vicAra karavAnA avasara maLyo. tyAM tyAM vimA~ athavA sAmasAnuM ghaNuM thAya evAM padmA pAchaLathI thayelA praveza te te samayane lagatA ja jaNAya che. Ayurvedane lagatA prAcIna graMthAmAM suzrute tathA bheDa AcAye te te vAdane lagatA padArtho dAkhala karavAmAM kevaLa udAsInatA ja rAkhI che. kazyape paNa vaidyonA paraspara vima" athavA vicArAne viSaya mUkIne temAM - saMdhAyabhASA'nuM ja pradarzana prathama karAvyuM che. ane te pachI vikRta sa'bhASA'nA viSaya bahu ja gheADA ja pramANamAM sUcita karyAM che, paraMtu tenA lAMkhA vistAra karyo nathI; ema joI te Atreye tathA agniveze paNa pAtapAtAnI -saMhitAmAM prAcIna AcAryAe grahaNa karelA mALe ' saMdhAyabhASA "mAM ja vizrAMti levI yogya gaNuvI jarUrI hatI; kAraNa ke cikitsAnA viSayamAM pakSapratipakSabhAva UbhA karI jematema karIne paNa pAtapeAtAnA pakSane sthApavAnA ane sAmAnA pakSane uDAvI devA durAgraha pakaDavA jatAM vastunA yathA tattvane chupAvI devAthI ana thavAne saMbhava thAya che, e kAraNe yathAvastutattvanuM ja anusakhAna rAkhavuM yAgya thaI paDe che; paraMtu vidya bhASAmAM upayogI chalannati, nigrahasthAna AdinA je prapaMca karavA te hitakArI mACne kAMTAethI vyApta banAve che. hAlamAM je carakasahitA maLe che, temAM vAdanA viSayane jyAM ullekha karelA che, temAM viruddhamASA tIvra hi viSayaka ) prathAnI racanA karIne banne bAjuthI temAMviddromAret jIrA banAmivRtti pahe samitI satAm -(vimAna. a. 8) vidghabhASA ja kharekhara keTalAka leAkAne avazya droha kare che; e kAraNe kuzaLa vidyAnA sajjanAnI sabhAmAM (vizvabhASAnA upayoga karI te dvArA ) kajiyA UbhA karavAnuM pasaMda karatA ja nathI." ema jaNAvI saMdhAyabhASAmAM ja viSayane upasa'hAra karavAmAM peAtAnA pakSapAta tyAM ja prathama darzAvyA che; te uparathI eTalA graMtha sudhIne ja graMthaviSaya Atreyaviracita tyAM mUkyA hAvA joIe; te pachI 'vitRbhASA 'nA judA judA padArtho grahaNa karI cAlu karelA graMthaviSaya jJAni latu vani mitrAjJAnArthamadhimyAni mavanti - A pado kharekhara vaidyone vAnuM jJAna thAya te mATe jANavA ceAgya che, ema zarUAta karI 'kRti vAvAnAvavAni thodezamaminirvini mavanti '-e pramANe vAdanA mArgIne lagatAM e paTTA, uddeza pramANe jema TUMkamAM vastusaMkIrtana karyuM" che, te rIte ahIM batAvavAmAM AvyAM che, tyAM sudhIne graMthavibhAga ( vigRdhrubhASAnA) upakrama tathA upasaMhArarUpe alaga karelA hAIne paraMparA mATe cAlu rahelA mArge pAchaLathI carakanA samayamAM paNa peThelA hAI kharekhara sa`deha upajAve che. pUrvakALamAM paNa judA judA mata dharAvatA aneka prakAranA AcAryo thayA hatA; jethI teonA mAMhemAMhenA viyArA ane te mATenA vAdanA niyame paNa judAM judAM pramANeA meLavyA vinA thatA na hatA, ema nizcaya vinA kahI zakAya tema nathI. bhAsa kavinA pratimAnATakamAM prAcIna AcAryAMnAM zAsrAmAM 'medhAtithi' nAmanA AcAryanuM nyAyazAstra paNa pratiSThA pAmeluM jaNAya che; temAM paNu vAdanA viSayanA ullekha sabhave che; paratu emAM bRhaspatinA arthazAstraneA ullekha alaga hovAthI * A nyAyazAstra che' eve mAtra zabdathI tarka, mImAMsA athavA judA ja viSaya jaNAya che. beMke te tarkazAstra hAvA chatAM temAM vAdanA viSaya hatA
Page #164
--------------------------------------------------------------------------
________________ upodavAta * 123 ke nahi? athavA je hatuM te kevA svarUpane te nAgArjuna bhale eka ja vivAdayugamAM anusUta hate? e aMge nizcaya karI zakAto nathI. gautama, parovAyelA jaNAya che, te paNa teonuM amuka nAgArjuna AdinI pahelAMnA graMthamAM e viSaya maLate thoDA samayanI aMtare AgaLapAchaLapaNuM sAbita nathI, tethI evI pratIti thAya che ke, sAmAnyapaNe thatAM gautama tathA nAgArjunanA samayathI carakane ja cAlyA AvatA e ja viSayone gautama, samaya pahelAM hoya ema jaNAya che. zrIyuta nAgArjuna Adie racelA graMthamAM mala-pratimA surendranAtha dAsagupta mahAzaye paNa banne bAjunA athavA pakSa-pratipakSabhAvane udaya thatAM vizeSa "vigRhya saMbhASAnA viSayono vicAra karyA pachI prasAra thayuM che, ema kahevuM zakya che; e viSayone gautama karatAM caraka prathama thayelA hovA joIe, najaramAM rAkhatAM khUba UMDo vicAra karI caraka, evo potAne abhiprAya spaSTa jAhera karyo che. gautama tathA nAgAne darzAvela vAdanA viSayonI (juo "hisTarI opha iDiyana philosepha," tulanA karatAM ane AgaLa-pAchaLanI paryAlayanA volyuma 1, bAya dAsagupta.) karatAM nyAyanA avayavo, siddhAMto ane teonA vaLI 'bauddhatripiTaka'nAmanA eka bauddha graMthane judA judA bheda vageremAM caraka tathA gautamanAM cInI bhASAmAM anuvAda thayelo maLe che, temAM kayane viSe jeke samAnatA jovAmAM Ave che; " kaniSka" nAmanA eka rAjAne "caraka' nAme to paNa gautame traNa prakAranI kathAone uddezI saMdhAya- rAjavaidya hatA ema jaNAvyuM che; e vaidhe te saMbhASA rUpa vAdane tattva jANavAnI IcchA dharAvatI rAjAnI rANIne duzcikitsya (maTADavo muzkela) roga kathArUpa mAnya che ane "vizrAsaMbhASA rUpa maTADyo hato, evuM varNana maLe che; te uparathI vivAdane pakSa-pratipakSane lagatI kathArUpa ga che caraka AcArya, "kanika" rAjAnA samayama ane chala, jAti, nigrahasthAna vagerene jalpavAdamAM hatA ema jANavA maLe che ane tethI Ama kahI upayogI tarIke darzAvyAM che; jyAre carake che, jema zakAya che ke, caraka AcArya, lagabhaga pahelI nAgArjune upAyadaya graMthamAM mAne che tema, vAda paNa zatAbdI eTale ke IsavI sananA pahelA ja sakAmAM vivAdane paryAyarUpa ja che, evo abhiprAya dharAvI thayA hatA, ema pAzcAtya paMDita "silavAna lebhI'tenI pAchaLa ja chala, jAti, nigrahasthAna vagere e svIkAryuM che; te kALe dArzanika AcArya paNa lAgu rahyA kare che, ema darzAvyuM che ane nAgArjunane paNa aitihAsika samaya jANavA pachI temAM paNa chala, jAti tathA nigrahasthAnanA | maLe che ane nAgArjuna' viracita "upAyajudA judA bheda mAnyA che ane carakanA kathananI | hadaya' graMthamAM jema "vikRta saMbhASA'ne la apekSAe gautamanA kathanamAM vibhAgo tathA saMkhyAnI ' viSayo mUkyA che, tema carakanA lekhamAM paNa adhikatA maLe che. te uparathI te kALe teonI vigRha saMbhASAne lagatA viSaye mUkelA maLe vikasita avasthA jaNAI Ave che; ane upAya- che; te uparathI AcArya nAgArjuna tathA sarakAhadayamAM keTalAka padArthomAM gautama tathA carake | cAryane beyano samaya "kanika' rAjAnA samayane kahelI rItithI judI ja prakriyA darzAvIne te dvArA maLato Ave che; paraMtu zilAlekha tathA aitiTUMkamAM badhuM batAvyuM che, chatAM adhika-jUnanA hAsika vRttAMta vagere uparathI "kaniSka' rAjA traNa prakAre, daSTAMtenA be prakAra ane siddhAMtanA bauddha saMpradAyane sAbita thAya che ane "nAgArjuna" cAra prakAra ane vIsa prakAranA praznottaranA saMbaMdhe AcArya paNa "kaniSka" rAjanA samayamAM thayA vagere ghaNuM vizeSa viSaya vikasita thayelA dekhAya hatA, ema lagabhaga puravAra thayuM che, to paNa che; e uparathI vikAsavAdane krama grahaNa karavAmAM amizataMtranA pratisaMskartA caraka AcArya Ave te carakanA samayathI mAMDI gItama ane "kaniSka" rAjAnA kulavava hatA, e ullekhanA nAgArjunanA samayamAM vicArone vikAsa maLI saMbaMdhamAM pramANa meLavavA vize matabheda che; Ave che ane te uparathI caraka, gautama tathA "kItha' nAmanA pAzcAtya paMDitane paNa e ja
Page #165
--------------------------------------------------------------------------
________________ 14 kAzyapa saMhitA pramANe mata che. cAyanuM smaraNa kema na kare? ane te caraka caraka AcArya je "kaniSka' rAjAnA AcAryane nAmathI paNa ullekha karavo kema vIsarI samayamAM thayA hoya te temanA lekhamAM kyAMya jAya? e viSe paNa vicAra karatAM ApaNuM citta paNa bauhasaMpradAyanI chAyAne praveza kema dekhAte cagaDoLe caDhe che ! (khUba vicAramagna bane che!) nathI? tema ja carakasaMhitAmAM paNa vaidika | e sivAya bIjAM sAdhanathI e nAgArjuna karatAM maMtro vagerene nirdeza karI chItaprakriyA dvArA paNa carakAcAryanuM arvAcInapaNuM jo siddha karavAmAM ja vyavahAra je karyo che, te paNa kema ghaTe ? mATenuM AvyuM hatuM, te AcArya nAgArjune sukRtanuM (caraka AcAryane kaniSTha rAjAnA samayanA kahevA ) | smaraNa karavA chatAM carakane kyAMya ulekha paNa e paNa vyAdhAta che eTale ke pramANuthI sAbita karyo na hovAthI e nAgArjuna karatAM carakane thaI zakatuM nathI, ema ghaNA vidvAne kahe che. samaya arvAcIna che, ema svIkArAyuM hatuM ! vaLI Atreya tathA agnivezanA graMthane varaka. nAgArjunane "upAyahadaya' nAmano graMtha te AcArya kevaLa pratisaMskAra karyo, ema kahevAthI dArzanika graMtha che, temAM amuka leza mAtra svarUpe ane te prAcIna AcAryanA lekhamAM sakhyadarzana pravezelA prAsaMgika vaidyakanA viSayamAM pUrvakALanA tathA zrautaprakriyA vidyamAna che, te uparathI carake ! Atreya, agniveza ema kazyapa AdinAM nAmone kahelA te saMskaraNamAM bauddhamatanI chAyAne | jema nirdeza karyo nathI tema pitAnA karatAM ghaNuM pAchaLathI paNa praveza thavA pAmyo nathI; eTalA ja najIkanA kALamAM thayelA cakAcArya ane pitAuparathI pratisaMskartA carakanuM atizaya prAcInapaNuM nA bauhaMmatamAM pravezelA pote joyelA prasiddha vaidya siddha karI zakAtuM nathI, ema paNa keTalAka vidvAne jIvakanA nAmane nirdeza e nAgArjuna AcAryo kahe che. vaLI keTalAka vidvAne Ama paNa kahe | karyo nathI, te kharekhara saMbhave ja nahi; ema temaNe che ke, "carakanA pratisaMskAramAM kyAMka kyAMka pitAnA graMthamAM temane ullekha karyo nathI teTalA svabhAvavAdanAM ulekhasthaLa che; tyAM caraka ja mAtra uparathI te carakAcArya tathA chavakanuM AcArya bauhamatane jaNAve che," ema TIkAkAra arvAcInapaNuM svIkArI levAya to Atreya vagerenuM cakrapANie vyAkhyAna karyuM che, e uparathI paNa te ja pramANe arvAcInapaNuM heya evI zaMkA carakanA pratisaMskAramAM amuka aMze bauddhamatane kema na karAya? sukRtane saMpradAya jema kAzImAM paNa praveza thaye che; e sAme keTalAka vidvAne udaya pAmele gaNAya che, tema carakane saMpradAya to Ama kahe che ke, "svabhAvavAda ekalA bauddha- pAMcAla, kAMpilya Adi pazcimanA pradezamAM udaya ne ja che, evuM nathI, paraMtu bauddhonA samayanI | pAmele gaNAya che. te kAraNe te te vibhAgI pradezapahelAMthI paNa svabhAvavAda te cAlu ja hato " e mAM temanA e baMne saMpradAyane vikAsa thAya te kAraNe carakanA pratisaMsakAramAM svabhAvavAdanA | tA yogya gaNAya, chatAM pUrvanA pradezomAM sukRtanA ullekha uparathI tema bokamatane pAchaLathI praveza saMpradAyane vikAsa tathA prasiddhi vizeSa thaI hatI. thayo che, ema paNa kahI zakAya nahi, e rIte jethI svAmakaMboDiyA pradezamAM gayelA yazovarmA paNa keTalAka vidvAne te sAme kahe che. tathA jayavarmAnA zilAlekhamAM vaidyonA AcArya vaLI ne caraka" kaniSTha rAjAnA kula tarIke ullekha karela maLe che. nAgArjunane dakSiNa hoya te AcArya nAgArjuna, pite racelA "upAya- | + jemake "sutotiyA vAnA samuhAvaralAyA hadaya' nAmanA graMthamAM cikitsAnA viSayamAM sukRta- | go vaida: varatrApanAvyAdhIna nAyakA mAyuvaitAnuM smaraNa kare che, paNa potAnA ja samayanA | veSa vidyavIrarvicArataika thoDAya rAkhavo jalAlIna ane pitAnA ja bauddha saMpradAyanA rAjA "kaniSka - meSagAyu -suzrutanI vANI uttama UMcA AcAranA kulakaMda tarIke prasiddha thayelA vidvAna sarakA- ( rU5 sAravALI che, te dvArA eka ve paradezamAM
Page #166
--------------------------------------------------------------------------
________________ upodullAta dezamAM tathA magadha dezamAM paNa vizeSa karI saMbaMdha mAnelA rogonA be prakArasaMbaMdha+ vAdI tarIke hatA, te kAraNe pUrva taraphanA vibhAgamAM ghaNuM prasiddha | "virecanIya" adhyAya viSe paNa graMthanI guTine hevAnA kAraNe ane potAnA samAjamAM mAna paNa lIdhe aspaSTa rahelA amuka vizeSa matanA vAdI pAmelA hovAthI suzruta ja temane prathama yAda AvI! tarIke-"rUti vAvidda (sthAna-5. 2) ema gayA hoya, tethI paNa nAgArjune temane ja potAnA "vAvida" nAmanA AcAryane siddhisthAnagraMthamAM ullekha karyo hoya, ema paNa kahI zakAya; ne nA trIjA adhyAyamAM ullekha maLe che. vaLI - paraMtu caraka, kaniSka rAjanA je kulaguru hoya ane pAvitasAdhyAya"nI aMte vAvika rAjAnI temane pitAnA samayamAM saddabhAva hoya temaja temane | AgaLa mArIca kazyape bAlabhaiSajyano upadeza pitAne paricaya paNa hoya, uparAMta e ja kAraNe darzAvyo che. temaja A kAzyapa saMhitAnA uttaravidvAnane paricaya vagere paNa pitAne thayela hoya | bhAgamAM ghaNI vAra "chavaka' ne prazna hoya ane chatAM e carakane nAgAne suzrata karatAM paNa prathama ! tana uddezA sa bAvana apAvuM thAya che tene udezI saMbodhana apAyuM hoya chatAM kema yAda karyA nahi heya? vaLI 'rAjataraMgiNI" | ema khilasthAnanA 10mA adhyAyamAM, "virA' graMthanA kartAe paNa "kaniSka' rAjAnA vRttAMtamAM | ema khilasthAnanA 10mA adhyAyamAM ane "pocarakane ulalekha kema karyo nahi hoya? gautamanuM sUtra | rama' ema paNa khisthAnanA 10mA adhyAyamAM prakaTa thayuM tenI pahelAM nyAyanA "vitaMDA" vagere. tema ja je nRpa, phe narAdhA," ema paNa vacce vacce padArthone paNa pracAra hatA. carakanI lekhazailI (vaidika)rAjAne uddezI saMbadhane apAyelAM jovAmAM Ave brAhmaNa graMthane anusaratI jovAmAM Ave che tethI che; te te saMbaMdhane bIjo koI paNa rAjA paNa caraka, " kaniSka'nA samayanA na hatA, ema | tyAM tyAM darzAvela na hovAthI eka sthaLe nAma sila" vagere vidvAno kahe che, laIne darzAvelA e ja "vAvida" rAjAne jaNAve A rIte ApaNe carakanA samayanI tapAsa che. ema "dezasAmya' nAmanA adhyAyamAM "dhi rAgo (zirASa) madani (khilasthAna-a0 ra5) karIe chIe tyAre ApaNane upapattivAda jemAM samAyela hoya che, tevA ghaNA vidvAnonA mate e rIte kAzInA rAjA tarIke je darzAvela che te najare jovAmAM Ave che. carakane samaya barAbara paNa e ja "vAryAvita hovA joIe, ema nakkI karavA mATe haju bIjAM ghaNuM pramANonuM jaNAya che. te uparathI e lekhanA pramANa dvArA Ama samajI zakAya che ke, mArIca kAzyapanA upasaMzodhana karavuM jarUrI che. zrIyuta praphullacaMdrarAye paNa carakanA tathA sukRtanA samayane vicAra dezane yogya-ziSya "vAvida' nAmane kAzIrAja, karavAmAM ghaNo vistAra karyo che. ane "vamana + jemake hI se nivathAntioti vAvika vAvida, dAruvAha, nagnajita ane rogo be prakAranA che, eka te nijadeSaja roga bheDa AcArya saMbaMdhe vicAra ane bIjo AgaMtu eTale bahAranAM kAraNothI A kAzyapa saMhitAmAM rogAdhyAya viSe kAzyape | thato roga, ema vAvida A kAzyapa saMhitAmAM jaNAve che.' paNa prajAonA rogo maTADanA hatA. vaLI je | 4 kAzyapa saMhitAnA khisthAna-adhyaya 13 sakate AyurvedarUpI astravedamAM aneka vIra vaidyo | mAM Ama jaNAvyuM che: taiyAra karI teo dvArA auSadhorU5 astrone upa- | ti vAvivArda mahIpAya mASiH Tega karAvI rASTrane pIDA karatA rogone nAza zazaMsa sarvamAkhilaM bAlAnAmatha meSajam // karAvyA hatA. "mahAna RSi mArIca kazyape vAvida rAjAne * juo "hisTarI opha hindu kemisTrI', | A samagra bALakanAM auSadho athavA bAlacikitsAvolyuma 1, pI. sI. rAya. zAstra kharekhara saMpUrNa upaderyuM hatuM."
Page #167
--------------------------------------------------------------------------
________________ 126 kAzyapasa hitA vaidyonA AcAya tarIke mArIca kAzyapanA ja sama- | vivAda calAvatA hatA, tyAre punasu Atreye | kAlIna thayA hatA. AtreyasahitAmAM ( caraka, sUtrasthAnanA) vAtakalAkalIya' nAmanA 13 mA adhyAyamAM mArIca tathA vAryAvidA pakSa-pratipakSa bhAve je nirdeza karyo che, te paNa te tenu eka vakhate samakAlInapaNuM' hatuM ema jaNAve che. ( carakanA sUtrasthAnanA e 13mA adhyAyamAM - vAtAjJAnamaSizya vakSamatAni trizAlamAnAH samupavizya maharSayaH papracchuranyonyam.... taSkRtvA jivananamuvAna vAovilo rASi:-vAyunA aMzezAnuM jJAna che tene uddezI ekabIjAnA matA athavA abhiprAyAne jANavA icchatA mahaSie eka sthaLe sAthe ekaThA mesI ekabIjAne ' . | te saMbaMdhe prazno pUchavA lAgyA hatA. te veLA ' Diza ' nAmanA maharSi nuM vacana sAMbhaLI vAyezvida rAjaSie temane Ama kahyu hatuM.) ema te ' vAtakalAkalIya' (nAmanA 6. jU. 22 mA) adhyAyamAM ' yajja:puruSIya ' nAmanA (6. jU. 25 mA) adhyAyamAM ane Atreya bhadrakAkhIya ? nAmanA (2. 4. 26 mA ) adhyAyamAM paNa AtreyanI sAthe ekaThA thayelA mahaSi AmAM paNa sAthe rahelA vAyevidane jaNAvavAmAM AvyA che, e uparathI Atreya tathA vAryAvinu paNa eka samaye astitva hatu. ane tyAM tyAM vAyeoviMdanA vizeSa matanA pazu ullekha karyo che, te uparathI vAyeuvida paNa eka vaidya-AcAryAM hatA, ema paNa spaSTa jaNAve che. ( cara-mUtrathAna 25 mA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke, ' purA pratyakSaSamAMLa . e 25mA A vacana kahyuM hatuM. vaLI ca sUtra 26 mA adhyAyamAM paNa Ama jaNAvyuM che ke, Atreyo madrAvyaAE... zrImAna vAvizvavarAnA matimatAM var:| teAMtatro vijJAnAmimamayavatI yathA... hUmA rUti vAyevito rASarSi: '-Atreya, bhadrakApya ane buddhimAnAmAM zreSTha zrImAna vAyevida rAjA, badhA tyAM kheThA hatA, tyAre teonI AvI ayukta kathA cAlI hatI. te veLA rAjiSa vAyevide Ama kahyuM hatuM ke, 'raseA cha che,") vaLI carakanA sUtrasthAnanA ' yajJa:puruSIya 'nAmanA adhyAyamAM 'vAmaka' rAjane paNa AtreyanA samakAlIna kAzIpati tarIke jaNAvyA che, te uparathI e 'vAmaka' paNa kAzIne rAjA hAI vaidyAcA paNa hatA, ema paNa jaNAya che. ( jema ke-'tavanantara ziSati|majo vAlyamavit Atreyalya vacanamanizamya punareva vAma: |pitivAna mavantamAtrayam ||-te pachI ane jANunArA kAzipati 'vAmake' AvuM vAkya kahyuM hatuM H ... pachI AtreyanuM vacana sAMbhaLyA pachI e kAzIpati vAmake karI Atreya bhagavAna pratye Ama kahyuM hatuM : ema kAzInA rAjA tarIke A traNa vyaktiA maLe che-divAdAsa, vAmaka ane vAvida. e AgaLapAchaLa thaI gayA traNe rAjAe kevA ' che, e viSe teenA ATalA ja itihAsa uparathI jANuvuM zakya nathI; vaLI hAlanA samayamAM vAvida rAjarSitA kAI graMtha athavA vayaneAdvAra lagabhaga maLatA nathI, tApaNa AtreyanI tathA kAzyapanI saMhitAomAM te vAryAvinA mata mavanvaM punarvasum| sametAnAM mahILAM kAnuDAsIliya-utAravAmAM AvelA dekhAya che, te uparathI te ' ' kathA - vAryovidastu netyAha, nahyekaM kAraNaM manaH tatharSiNAM vivadatAmuvAcedaM punarvasuH '-pUrve samagra vastuonA dharmAM athavA rahasyo pratyakSa dekhAtAM hatAM, evA bhagavAna punarvasunI AgaLa badhA maharSie jyAre ekaThA maLyA hatA, tyAre A kathA temAM carcAI hatI; te veLA vAvida rAjarSie paNa potAnA abhiprAya Ama jaNAvyA hatA ke, " nA, ema na hAya, ekaluM mana kAraNu AtreyanA tathA kAzyapanA samayamAM prasiddhine dhAraNa karatA rAjaSi * vAryAvida' te kAraNe amuka eka vizeSa vaidyAcAryAM hatA tema jANI zakAya che, e vAryAvidane kazyape khAlabhaiSajya athavA khAlacikitsAzAstranA upadeza karyAM hatA, ema kAzyapa saMhitAmAM ja jaNAvela che, te uparathI e vAryovida paNa 'kaumArabhRtyaprasthAna' athavA khAlacikitsAzAstranA zuM eka mAcA haze ! kAraNa DhAI zake nahi' ema te maharSi A paraspara / ke ema upara jaNAvyA pramANe mAtreya punaHvasa ..
Page #168
--------------------------------------------------------------------------
________________ upodulAta 17 tathA mArIca kazyapanI sAthe vAvida paNa sama-1 che. temanI "indu' nAmanI vyAkhyAmAM "namarito kAlIna hatA, ema te baMne AcAryoe potapotAnI | rAhavAhinaH"--namaji' e ja dArUvAhI hatA, saMhitAmAM jaNAvela che ane e vAryovidanA | ema namajita ane dAruvAhI-e beya zabdo nAmane emAM ullekha paNa karyo che, te uparathI ! eka ja vyaktine jaNAvanAra tarIke grahaNa karyA e "vAvida' nAmanA vaidya-AcArya, te Atreya che. jo ke temAM "hAphi' e "ra" punarvasu ane mArIca kazyapa e baMnenA samayathI pratyayAnta zabda lIdhe che, topaNu* carakanI lagabhaga najIkanA ja samayamAM thayA hatA, ema. cakrapANikRta TIkAmAM "rAvAha ' evA nAme vacane temaNe karela temanA nAmano ullekha jaNAve che. | TAMkelAM jovAmAM Ave che, te uparathI ane kAsya vaLI A kAzyapasaMhitAmAM-"upAyamAna- ] pIya saMhitAmAM paNa "vAhavAha'nA nAme matane maNimiH varSa lAvava:| vodvito sAvana renA- ullekha karyo che. te uparathI mAtra chelalA akSarageMDovata -RSiothI sevAI rahelA kazyapane ! "thI judI jaNAtI A vyakti eka ja dAvAhe prerelA vRddhajIvaka, AyurvedIya jJAna mATe lAge che (ekaMdara namajita dAruvAha ke dArUvAhina Ama pUchayuM hatuM.' ema batAvI pUrva bhAgamAM e nAme eka vyakti che, ema nakkI thAya che.) chavakane prazna karanAra jaNAvI dAruvAhane te athavA bIjA koI ThekANe "dAruka' e nAme je te vRddhajIvakane prazna karavA preraNA karanAra vyakti jaNAvI che, te ja "nAmaivA' e nyAyatarIke jaNAvavAmAM Ave che; vaLI te kAzyapasaMhitA- | thI eTale ke koInA nAmane kaI ThekANe amuka mAM ja rogAdhyAyamAM "rogo pAMca prakAranA hoya eka bhAga grahaNa karyo hoya, te te uparathI te che.' ema rogonA pAMca prakArapaNAnA vAdI ! AkhA nAmavALI vyakti jema samajI zakAya che, tarI 'paJca rogA Agantu-vAta-pitta-kapha-tridoSajA te ja pramANe "tArava" e ja "dArUvAha' evA ti rAva rASi-rogo pAMca prakAranA che; | AkhA nAmavALI vyakti zuM haze? e dAruvAha" jemake AgaMtuja, vAtaja, pittaja, kaphaja ane | nAmanI vyakti sAthe ja "nagnajita' nAmanI tridoSaja, ema pAMca prakAranA (sarva roga) vyaktinI ekatA gaNIne (eTale ke "sAravAra heya che' ema dAruvAha nAmanA rAjarSi kahe che e ja "namajita " ane te "namajita ' e ja che." e pramANe mA kAzyapasaMhitAmAM kahela che vAda" ema samajIne ja) bheDasaMhitAnA chApelA ema te dArUvAhane rAjarSi tarIke ullekha | pustakamAM jAsUnI rASirnati svarsamAvaDA karyo che. rogonA be prakAra hoya che. rogonuM | saMw gvI rAjamA punarvasu ! parvamurabe prakArapaNuM kahenAra vAdI tarIke "vAryo- tathA tau markaH rthivA viSayothuM visAna vidane kahyA che ane rogonA pAMca prakArapaNAnA | govAra 49to vara: . (juo bheDasaMhitA, pRSTha vAdI tarIke rAjarSi dAruvAhane alaga alaga 30)-gAMdhAra' dezanI bhUmi para "nagnajita" jaNAvyA che. te uparathI e "vAvida ' tathA nAme rAjaSi hato. te lokone svargane mArga dArUvAha" baMne judI judI vyaktio hatI, | ApanAra hatA. teNe eka samaye caMdrabhAgA ema spaSTa thAya che; paraMtu te uparathI e "dAsa- mAtAnA putra punarvasane temanA banne paga pakaDI vAha' rAjarSi kayAM janmyA hatA athavA mULa | prazna pUchaLyo hato, tyAre vaktAomAM zreSTha yAMnA hatA? e spaSTa thaI zakatuM nathI, paraMtu nA yogo viSenuM vijJAna kahyuM aSTAMgasaMgrahanA uttarasthAnamAM viSanA vegane | hatu." ahIM mULa lekanA bIjA caraNamAM "rAviSaya jyAM cAlu karyo che tyAM punarvasu, nagnajita, . videha, AlaMbAyana ane dhavaMtarinA judAjudA jemake vAha rAkavADa "hama sUmarApu tene ullekha karI batAvyo che, te uparathI " ityAdi juo-cakrapANinI vyAkhyA caraka, 'nagnajit ' nAmanA eka vaidya-AcArya jaNAya | cikitsAsthAna adhyAya 3.
Page #169
--------------------------------------------------------------------------
________________ 128 kAzyapasaMhitA nASita' evo pATha jovAmAM Ave che, te paNa namajita rAjA che, ema jANavA maLe che. "IMdu'nA mahAbhAgyazALI zrImAna yAdavajI vaidyarAje "taMjera'nuM lekhanA AdhAre nagnajita ane dAruvAha-e baMne mustakAlayamAMthI meLavelA eka pustakamAMthI "rA- | eka ja vyakti hovAthI e baMnenA viSayamAM te rniAnisvamAnavaH-rAjarSi nagnajita sonerI te nAme maLatA vizeSe "guNapasaMhAra'nyAya mArga batAvanAra hata" evo pATha meLavIne AgaLa- | anusAra samanvayaprApta thatA hoIne e gAMdhAra pAchaLanA vAkyane anusarI prathama vibhaphatyanta | rAjarSi kevaLa viSanA ja viSayamAM AcArya hatA, pATha ja egya lAgatAM te pAThane anusarI nagnajita" ema na hatuM, paraMtu vaivavidyAmAM paNa AcArya e nAmane gAMdhAra dezane eka rAjA "bheDa' | hatA, ema jaNAve che. vaLI prathama darzAvela AcAryanA samAnakALe thaya hatA; teNe eka zAvihetre kahela azvazAstramAM paNa AyurvedanA samaye caMdrabhAgA mAtAnA saMbaMdhane grahaNa karI | i AcAryonI gaNatarImAM paNa "nagnajitanuM cAndramA" evuM vizeSaNa dharAvatA ane AgaLa- nAma dekhAya che; e namajita paNa A "dAsvAha' pAchaLanA saMbadhathI prasiddha punarvasu-AtreyanI ! ja hovA joIe. pAse viSanA viSayane lagatA prazna pUcha mAsyapurANamAM vAstuzAstranA upadezaka tarIke hate, ema jaNAya che. "aSTAMgahRdaya" nAmanA ! paNa "namajita 'ulekha karela maLe che; (jemake AyurvedIya graMthamAM "sat ramUrasamAMthI lehI "mArakisi vizva matathA nAralo nAutpanna thAya che. e vAkya utArI aruNudattanI | nidaiva vizAstrAH purajUraH ......mArate vivyArA vyAkhyAmAM e vacanane utAro... namajitanA vAstuzAstroklerA -bhUgu, atri, vasiSa, vizvavAkyarUpe jaNAvela dekhAya che. te uparathI temaja karmA, maya, nArada, namajita tathA vizAlAkSa ane aSTAMgasaMgrahamAM vizvanA viSayamAM "ti namanito iMdra Adi 18 puruSa, vAstuzAstrane upadeza matama-namajitane evo mata che,' evo ulalekha | karanAra tarIke vikhyAta thayelA kahevAya che.'--juo maLe che, te uparathI ane "bheDa' AcAryo paNa mAsyapurANa, adhyAya 252 ) e namajita viSanA viSayamAM e prazna pUchelo dekhAya che, te gAMdhArane rAjA haze ke bIje kaI haze? uparathI te ja e "nagnajita ' "dAvAha" che, e tenA uparathI nakkI karI zakAtuM nathI. ema te saMvAda daDha thAya che. dArUvAha e ja! vaLI aitareya brAhmaNamAM kSatriya jAtinA yajJa * aSTAMgahRdayamAM Ama lakhyuM che: 'tuti | + aSTAMgahRdayanA te vAkya upara IMdunI AvI ane ra kivI athavA tame maLe tevA hari | vyAkhyA maLe che: "namanato tavAhinIpatra Tuti naSito manamA-viSanA pahelA vegamAM rakta-lehI | prathame rajUfmatsAvitrAmeLa sata re ti mataXbagaDe che, bIjo vega thatAM sojo utpanna thAya che | dArUvAhI-namajitane paNa A viSe A mata che ane chelle sAtame vega thatAM maraNa thAya che, ke, viSanA pahelA vegamAM rakta-rudhira duSTa thAya che, evo namajitano mata che." ityAdi krame viSanA sAta veno sAbita thAya che.' x aSTAMgahRdayanI TIkA aruNadattanI maLe che; * AnaMdAzramamAM chapAyelA "aitareya" brAhAtemAM zArIrasthAnanA trIjA adhyAyamAM A vacane NanA 35-8nA pR4 892 mAM Ama jaNAvyuM che: TAMkyAM che: "navikhyA- tAhira sAta pUrva - "tamevataM madhuM provAna rAmo mAyo vizvantarIya yauSadhaaturvivrdhte / raktaM ghAturasAzcaiva raktAkhyAnmAMsameva ca // - mnaay|...miimaay vaidarbhAya namajite gAndhArAya...te ha te nagnaji Ama kahe che: "AhAranA rasamAMthI| sarva jIva majhamurata marNa mathisthA sarve deva mahArANA prathama rasadhAtu vadhe che; e rasadhAtumAMthI rakta-lehI | bApunAhitya ratva priyaM pratiSitAni sabhyo tathA dhAtuonA raso vadhe che ane raktamAMthI mAMsa | digbhyo blimaavhntH|...ugrN hAsya rASTramavyathyaM bhavati vadhe che;' ityAdi. i meta marka mAri kSatriyo yavamAnaH'-bhagavaMzI
Page #170
--------------------------------------------------------------------------
________________ upaduddhAta 629 karanAra puruSo, phalarUpe camasa-carunuM bhakSaNa karavAne | nagnajitane paNa ullekha che; tyAM prANane mahimA sAMpradAyika-paraMparAgata rivAja jovAmAM Ave che; ! kahenAra tarIke ane rAjavaMzIonA baMdhupaNAne te viSe nagnaji-gAMdhArane ulekha che; e phala- nirdeza karIne zArIravidyAnA AcArya ane gAMdhAra darzaka camasabhakSaNathI gAMdhAra mahArAjA "namajita' | rAjarSi tarIke nagnajitane ja te dvArA nirdeza nAmane kSatriya pratiSThita lakSamIvALo ane sarva ! karelo jaNAya che; tema ja e viSayamAM te nagnazatruo para vijaya meLavanAra thayo hato, e | jitanA putrane "svarjisa" e nAme ullekha ItihAsa maLe che." ema aitareya brAhmaNamAM je | karela jaNAya che tema ja bheDa AcAryanA lekhamAM gAMdhAra mahArAjAne darzAvyo che, te ja e "nagnajita'! paNa "svamAH -svargane mArga ApanAra rAjAne deza, nAma AdinI samAnatA uparathI "bheDa' ! evuM vizeSaNa nagnajitane ApyuM che, te zuM AcAryuM sanmAna sAthe rAjarSi tarIke darzAvyo che, tenA keI vijayanA vRttAMtane samabhAve zuM sUcave te uparathI paNa gAMdhArarAjA e nagnajita hoya e ja che? ema e saMvAda uparathI nagnajitane gya jaNAya che. vaLI "zatapatha brAhmaNamAM paNa kALa aitareya tathA zatapatha brAhmaNanA kALathI nIti zakti para prANarU5 mRttikAnA upadhAne- | arvAcIna nathI paNa prAcIna che, e nizcaya prasaMge nagnajitanA putra svajitane ane gAMdhAra karAya che, to "nalito sAvAdinotra-nagna parazurAme te ja A bhakSacamasa-caru "suSamana'nA jit ane dArUvAhine paNa A viSayamAM" evA putra vizvantarane, vidarbha dezanA rAjA bhImane ane "Indu" TIkAkAranA lekhamAM " "zabdanI hayAtI gAMdhArarAjA nagnajitane uddezI taiyAra karAvyuM hatuM; hovAthI te nAmanI be vyaktionI kalpanA jeke karI jethI te badhAye mahArAjAo te caru bhakSaNa karIne zakAya che, te paNa opadezika saMbaMdhane lIdhe nagna | jitasaMbaMdha temaja punarvasu Atreyane tathA temanA mahAna phaLa pAmyA hatA; teo badhA kharekhara ziSya bheDa" AcAryane paNa saMbaMdha etareya tathA mahArAjA banyA hatA ane sUrya jevI zobhA tathA saMpattine paNa pAmyA hatA ane pratApI zatapatha brAhmaNanA kALa karatAM prAcIna ja hoya ema prApta thAya che; te uparathI ame "svabhAvaH' e pada banyA hatA; vaLI teo badhI dizAomAMthI kara lAvatA hatA; kAraNa ke je koI yajamAna kSatriya dekhAtuM hovAthI pArasika mahArAjA "dArAyasIne ema te uparyukta bhakSa-carunuM bhakSaNa kare che, tenuM je samaya (I. pU. 512-485 hato, te ja samaya rASTra kharekhara vyathArahita eTale ke kaI paNa gAndhAra mahArAjA nagnajitane tathA bheDane hato, pIDA vinAnuM thAya che." evI kalpanA karavI yogya lAgatI nathI. * vaLI zatapatha brAhmaNanA 8-1-4-10 mAM | e rIte mahAbhAratamAM pralayanA samaye paNa Ama kahyuM che ke, "tha huM mATu briAnita, adazya thayelA vedo tathA ItihAsa vagerene nagiddA para kALo hai samanaprasAra mana tapanA baLathI meLavI te te vidyAone prakAza vA ke bALo mati tat sa vAgrati prasArita karanArA maharSione nirdeza karyo che, tyAM kRSNa...taduvAna rASacavabhuriva raveva tahuvA-te pachI ! treyane paNa cikitsAzAstranA upadezaka tarIke namajitanA putra svajite athavA gAMdhAra nagnajite | ulekha karelo jovAmAM Ave che; e kRSNAya ja kahyuM ke, prANa ja sArI rIte gati tathA prasAraNa punarvasu Atreya hoya ke na hoya, e nakkI thaI eTale zarIramAM khUba saMcAra kare che; athavA je zakatuM nathI. "bheDa saMhitAmAM paNa caraka saMhitA aMgamAM prANu sArI rIte gati kare che ane te viSenA kRSNAtreyanA upadezano ullekha maLe che, te prANu bIjAne gati karAve che, e kAraNe te uparathI te kRSNatreyanI sAthe thayelA punarvasu rAjAonA baMdhu jevo che; ema teNe kharekhara Atreyane kALa, mahAbhAratanA kALathI paNa prAcIna kahyuM hatuM.' hoya ema te mahAbhAratanA ulekha uparathI paNa kA. 9
Page #171
--------------------------------------------------------------------------
________________ 130 kAzyapa saMhitA jANI zakAya che. rasagraMtha viSe vicAra te uparathI AtreyanA samakAlIna tarIke ! "bhAvaprakAza "vagere arvAcIna graMthamAM keTalAMka mArIca kazyapane ullekha maLe che, vA- | videzIya auSadho, keTalIka videzI prakriyA, dhAtuvidane samakAlIna tarIke mArIca kazyapa tathA rasa vagerenA vizeSa prayogo ane ahina-aphINa Atreya punarvasu sAbita thAya che; kRSNatraya ane vagerenA upayogo-ityAdi arvAcIna viSe. punarvasu Aya e baMne eka ja vyakti che evo maLe che, ane te uparathI keTalAka samayanI nizcaya, cikitsAzAstranA pravartaka tarIke kRSNa- pahelAMnA "siddhayega" AdimAM "pArada' Adi veyane mahAbhAratamAM nirdeza, AtreyanA ziSya dhAtuo vagerenA sAmAnyataH prAge paNa jovA tarIke bheDane ulekha, bheDanA samakAlIna tarIke maLe che, tepaNu e "bhAvaprakAza nA kALanI. Atreya punarvasu heIne bheDa te AyanA ziSya | pahelAMnA vAgabhaTanA samaya sudhI paNa evA viSayo hatA; gAMdhArarAjA e ja namajita hatA, evo che vizeSe karI kaI paNa auSadhagomAM pravezelA na ulekha; nagnajita ane dAsvAha e beya eka ja hatA, ema jovAmAM Ave che. cothI zatAbdInA hatA, paNa judA judA na hatA; vaLI dAruvAhano ! pustakanA lekha tarIke manAyela " bAbare ' uddhAra kAzyapasaMhitAmAM nideza, gAdhArarAjA nagnajitanuM | karela "navanItaka' AdimAM ane tenAthI paNa, aitareya brAhmaNamAM kathana, gAMdhArarAjA prANattA | pahelAMnA manAyelA tema ja "hAnala" nAmanA hatA ane nagnajitane putra varjita hato, ema aMgreja zodhake meLavelA lekhanA pustakamAM zatapatha brAhmaNamAM varNana; didAsanuM brAhmaNa paNa "setuM" vagere dhAtuone ullekha che ke graMthamAM tathA upaniSadomAM kathana; dhavaMtari e | karavAmAM Avyo che, te paNa tenAM zodhana vageredivodAsane pUrvapuruSa hatA, evuM varNana; e badhuM | nI vizeSa prakriyA ane 'pArada' AdinA cArebAju tapAsa karI vicAra karatAM mArIca | upayogo paNa maLatA nathI; chevaTe "mahAvaga' kazyapa, punarvasu Atreya, bheDa, nanajit , dAsvAha !' nAmanA bauddha graMthakta "juvaka' vaidyanA aitiane vAvida-e badhAye Ayurveda-cikitsA hAsika vRttAMtamAM AyurvedIya cikitsAmAM anuvidyAnA AcArya hatA; ane teo badhAya aita payogI vanaspatinA viSaya viSe gurue preraNuM reya brAhmaNa tathA zatapatha brAhmaNanA kALathI paNa karela chavake evA prakAranI eka paNa vanaspati maLatI nathI, ke je cikitsAnA viSayamAM pUrvakALanA hatA ane dhanvantari tathA divodAsanI peThe brAhmaNa graMtha tathA upaniSada graMthonA samayamAM upayogI na heya, ema kahyuM hatuM; temAM ghInAM nasya Adi auSadho vaDe athavA zastrakriyA dvArA paNa teo astitva dharAvatA hatA athavA amuka rogIonI cikitsA karavA kahyuM che; paraMtu rasa, thoDA aMze AgaLapAchaLa vatatA hovA joIe ema nakkI karavA mATe saraLa mArga ApaNuM sAme | dhAtuo vagerene kayAMya paNa upayoga karavA jaNAvyuM khullo thAya che. nathI. ema te rasa, dhAtuo vagerene je ke anupaye ja maLe che, te paNa chavakanA samaya tethI ema vedakALathI mAMDI A bhAratIya | sudhI paNa rasa, dhAtu Adine lagatAM auSadhone AyurvedavidyA pratiSThA pAmI che ane brAhmaNa upayoga karavAne pracAra na hatA, ema jaNAvagraMtha tathA upaniSadanA kALamAM paNa maharSioe vavAmAM Ave che; vaLI caraka tathA sukRtamAM te AyurvedavidyAnI pratiSThA bhAratamAM vadhArI che | paNa dhAtuone lagatAM athavA maNione lagatAM ane temAM paNa ghaNuM AcAryoe pazcima vibhAga-| auSadho viSe kevaLa nAma mAtrathI kathana mAM vizeSe karI A AyurvedavidyAne atizaya | kareluM jovAmAM Ave che. paraMtu te dhAtuo ke unniti pamADI che, ema paNa nakkI karI zakAya | maNio vagerenuM zodhana athavA te dvArA siddha che; te have te saMbaMdhe vadhu lakhavuM jarUrI nathI. | thayelAM auSadhene ke pAradayukta auSadhone ullekha
Page #172
--------------------------------------------------------------------------
________________ upadulAta 131 athavA aphINa vagerene nirdeza karela nathI; "yAmI' zabda maLatuM nathI; athavA te mizra paraMtu kAzyapIya AyudataMtramAM je khilabhAga | dezamAM A rasAyana vidyA prathama utpanna thaI hatI, kahyo che, te viSe Atreya saMhitAmAM tathA bheDa e saMbaMdhe koI aitihAsika vRttAMta paNa jANavA saMhitAmAM jema lohabhasma tathA tAmrabhasmane maLatuM nathI, mATe A "kemisTrI" zabda trIjI seja vagere upara upayoga karavAne ulekha zatAbdImAM thayela Araba pradezanA "kimAI ? maLe che, te ja pramANe te baMne bhasmano soja | zabda uparathI siddha thayo che; ane te "kimAI? vagerenI upara upayoga karavAne ullekha che ke | zabda "akemI' zabdanA arthamAM vaparAya che, traNavAra ja maLe che; vaLI kAzyapIya AyurvedataMtramAM | ema "sinisa' nAmane eka (aMgreja) vidvAna dhAtuo vagerenuM zodhana tathA bhasma karavAnI kriyA | pitAnA abhidhAna prantha-zabdakoSamAM jaNAve che; vagerene paNa nirdeza karyo nathI, tema chatAM te | eTale ke A rasAyanavidyA mizra dezamAM ke grIsa dhAtuonI bhasmane khAvAmAM upayoga karavA | dezamAM utpanna thaI nathI. je A vidyA mizra viSe lekha maLe che; te uparathI e dhAtuo dezamAM ke grIsa dezamAM utpanna thaI hoya te vagerenuM zodhana Adi karavA viSe paNa e taMtra- 'herADo, DADorasa, lucATa ane plInI vagere kArane abhiprAya hovo joIe, evuM anumAna che te dezanA prAcIna vidvAnoe te rasAyanavidyAnA karI zakAya che; eTalAM sivAya dhAtu Adine | viSayamAM kaMI paNa ullekha kema karyo na hoya ? tathA pAradane upayoga A kAzyapIya taMtramAM jovAmAM | mizra dezanA tathA grIsa dezanA vidvAnone (IsavIAvatuM nathI, athavA aphINa vagerene upaga ke sana) trIjI ke cothI zatAbdI sudhI rasAyanae sivAyanA bIjA dhAtu Adine lagatA viSaye | vidyAnuM jJAna ja na hatuM. alakemI (rasAyana vidyApaNa jema jevAmAM AvatA nathI; tema ja jema mAM pAradane prayoga pAchaLathI ja thayele jaNAya jema prAcInatA tarapha najara karavAmAM Ave che, zuM che. vaLI te uparathI pazcimanA dezomAM rasAyanatema tema e pAchaLathI thayelA viSayonI viralatA | vidyAne jANanAra vidvAnomAM saunI pahelAM Araba ane anupAdAna eTale ke te te (rasAdine lagatA) | dezane "nyAbara' nAmane eka vidvAna thayo hato, arvAcIna viSayanuM kyAMya paNa grahaNa karela nathIema nakkI thayuM che, ane te vidvAna thayA pachI ja ema jovAmAM Ave che. A rasAyanavidyA cAre bAju prasAra pAmI che, te pachI A rasAyana vidyAnI utpatti kyAMthI ema keTalAka vidvAno kahe che; vaLI keTalAka vidvAne, ane kayAre thaI haze, e viSe je vicAra karavAmAM Ama kahe che ke, vaidika samayamAM somarasane Ave te A rasAyanavidyAmAM prayoga karAto | vyavahAra ghaNA pramANamAM dekhAtuM hatuM, te uparathI 'kemisTrI' zabda, akremI-vijJAnane jaNAve che. ' sAbita thAya che ke, rasAyanavidyAnI utpatti. vaLI e "kemisTrI zabda, mizra dezane lagatA RgavedanA kALathI mAMDIne ja bhArata dezamAM thaI "kyAmI' e zabda uparathI siddha thayo che. te hatI; ane e ja mULa kAraNa hovAthI caraka uparathI jaNAya che ke, A rasAyanavidyA mizra AdinA samayamAM yUSa ane zArIrarasa agadamAM rasa zabdane vyavahAra karato hato; te pachI rasanA dezamAMthI prakaTa thayelI che ane pachI Araba dezamAM jevo caMcaLatAne guNa grahaNa karIne pAradamAM tathA tathA grIsa dezamAM prasAra pAmIne, tyAMthI yuropa pravAhI karI zakAtI dhAtuomAM paNa te "rasa" dezamAM te prasAra pAmI hatI, e kaIka vidvA zabdane vyavahAra karavAnI zarUAta thaI hatI, no mata che. ema bhArata dezanI rasaprakriyAnuM atizaya purAtanI keTalAka vidvAne A rasAyana vidyA viSe | mULa zodhAI cUkyuM che. e rarsa prakriyA ja rasane pitAne A abhiprAya jaNAve che ke "mizra | viSaya dharAvatA tAMtrika granthamAM prathamapaNuM dharAdezamAM A rasAyana vidyAne jaNAvanAra A ! vatI heIne e rasanA viSayathI anugrahaNayukta
Page #173
--------------------------------------------------------------------------
________________ 13 kAzyapa saMhitA thayelA eTale ke rasane viSaya ja jemAM pradhAnatA dezamAM paNa gayela che, evo lekha maLe che, ane dharAve che evA pAchaLanA rasagranthamAM vikasita tenuM varNana karatAM "jayasvAla' nAmanA vidvAne thayelI jovAmAM Ave che; te A rasaprakriyAne "rAte pArada e rasasijUra che" ema keSTikamAM nAgAne khUba ja vadhArI hatI ema vivecaka ApeluM jovAmAM Ave che; paraMtu rasasijUramAM vidvAnonA vicAro prakaTa thayA che; pataMjalie "raktapArada-rAto pAre evo zabdaprayoga kyAMya lehazAstra' racyuM hatuM, ema ghaNAM sthaLe darzA- jevAmAM Avato nathI, topaNa "hiMgula-hiMgavavAmAM AvyuM che. "pArasika' matanA pravartaka | loka'nA paryAyAmAM e "raktapArada zabdane 'jarathusta'nI pahelAM ja temanA dezamAM je "mAgI" prayAga maLe che, tethI te A "raktapArada' e zabda jAtanA leke rahetA hatA, temaNe rasAyananI A mAtra "hiMgula'ne ja jaNAve che, ema lAge che. gupta vidyA bhArata dezanA brAhmaNa pAsethI meLavI ApaNuM bhAratamAM rasavidyAnuM jJAna pahelAMhatI, ema teonA itihAsa uparathI paNa jaNAya thI ja hatuM, ema te pahelI zatAbdImAM hayAtI che. grIsa dezanA rasAyanagranthAmAM paNa e rasA- | dharAvatA* bhartuharinA "vArtA nidhirAcyA kSitita vanavidyAnA viSayamAM "parsiyA' temaja tenI hmatA jitavaH'-khAnAonI zaMkAthI pRthvInuM pahelAMnA athavA tenI pUrvamAM AvelA dezone. taLiyuM khodI nAkhyuM, ane parvatamAM thatI dhAtunideza lagabhaga ghaNuM sthaLe karelo che; te uparathI ene bALI-kIne teonI bhasmo banAvI evA A rasane lagatAM auSadhanI banAvaTa sau pahelAM | ulekha uparathI paNa daDha khAtarI karAya che, e A bhAratamAM ja karavAmAM AvI hovAnuM jaNAya rIte paNa keTalAka vidvAne varNana kare che. che. vaLI bhAratanA vaidyo arbastAna vagere dezamAM | vaLI dhAtuo saMbaMdhI vijJAna prathamathI ja jatA hatA, tema ja caraka tathA sukRta vagere hatuM, ema to Atreya, suzrata ane kAzyapa granthane arabI bhASAmAM anuvAda paNa thayela che AdinA dhAtuo saMbaMdhInA ulekha uparathI maLe che ane bhAratIya cikitsAne te dezamAM paNa jaNAya che. bALaka jevAM janme ke tarata ja sAro Adara paNa thayela dekhAya che, te uparathI jaNAya che ke, bhAratamAMthI ja A rasAyana teone sonAnuM prAzana karAvavuM ane sonAnI vidyAne pracAra Araba vagere dezomAM thaye banAvaTavALA avaleha vagere paNa caTADavo, temaja hate. agiyAramI ane bAramI zatAbdInA | tenuM je kaI phaLa tathA mahattava che, te paNa kazyape samayamAM Araba dezamAM paNa rasaprakriyA ucca sthAne (pitAnI saMhitAmAM) upadezeluM che; vaLI dhAtuo virAjatI hatI, ema te Araba dezanA itihAsa - tathA rasanA dhAraNa AdithI AyuSa, Arogya Adi uparathI jaNAya che; tethI rasanA zodhana vagerenuM jJAna kalyANakArI phaLanI prApti thAya che, e ullekha bhAratane Araba dezamAMthI maLyuM che. ema kahevuM kRtio tathA smRtio vageremAM ghaNA sthaLe te kharekhara yogya nathI. A rasAyanavidyAne ghaNI maLe che, te uparathI sAbita thAya che ke ghaNuM zatAbdI sudhI pAzcAtya lekee tema ja yuropa jUnA kALathI ja mAMDIne dhAtuonA tathA dezanA lekee paNa, te grahaNa karavA yogya rasenA upayoganuM jJAna bhArata dezanA kene nathI evI buddhithI tene svIkAra karyo na avazya hatuM, yajurvedamAM prathama daityo miSahatA; paraMtu samaya jatAM te vidyAnA guNonuM zrI ddhadeva saunI pahelAMnA denA vaidya hatA" ema barAbara jJAna thatAM arvAcIna samayathI ja pazci jaNAvIne zrIruddhadevane paNa saunI pahelAMnA vaidyonA manA dezamAM paNa te rasAyanavidyAne pracAra thayo AcArya tarIke pratipadana karavAmAM Ave che. vaLI hato, ema ItihAsalekhake pI. sI. raoNya vagere Atreya vagere te saunI pahelAMnA vaidyonA AcArya lakhe che. * A bhartuharinI hayAtI pahelI zatAbdImAM rAtA raMgane pArasa grIsa dezamAM ane prema hatI, e bAbata vicAravA jevI che.
Page #174
--------------------------------------------------------------------------
________________ upadughAta 136 tarIke brahmAne jaNAve che, paNa tyAM tyAM kyAMya saMzaya karAvatAM amuka pade, vAkyo tathA prabaMpaNa devane vaidyonA AcArya tarIke kahyAne dhone pAchaLathI ja praveza thayo che, te paNa ullekha maLatuM nathI. taMtrazAstrane lagatA "nAtha- saMskAravazathI ja thayela hovo joIe, ema saMpradAyanA graMthomAM te "rasavaidyaka'ne viSaya khAsa prathama darzAvavAmAM AvyuM che, temAM kAzyapaghaNuM sthaLe jovA maLe che; vaLI taMtrazAstrane saMhitAnA saMkSipta amuka svarUparUpI vRddhajIvakanA lagatA nAthasaMpradAyamAM te zivane rasazAstranA taMtranuM pratisaMskaraNa "vAsya" nAmanA AcAryo parama AcArya tarIke darzAvavAmAM AvyA | karyuM hatuM, ema A kAzyapa saMhitAnA kalpasthAnamAM che; te uparathI tAMtrika AdimAM pracalita "rasa- | spaSTa kahevAmAM AvyuM che; tema ja "Atreyavaidyaka AdirUpa eka judA ja zAstranA mULa saMhitA'rUpa agnivezanA taMtranuM pratisaMskaraNa AcArya sadradeva ja hovA joIe, ema mAnavuM caraka' nAmanA AcAryo karela che; ema hAlamAM te egya ja che; vaLI rasane viSaya prAcIna maLatI carakasaMhitAmAM pratyeka adhyAyane aMte maLatA taMtragraMthamAM paNa maLatA hovAthI caraka, "mirAte tatre gharavapratisaMte-A AyurvedIya suzrata ane kAzyapa taMtra AdimAM je ke tenuM taMtra agniveze racyuM che ane carake tene pratisaMskAra lezamAtra ja darzana thAya che, te uparathI e rasa- | karyo che' e zlokamAM spaSTa ja kahyuM che; tema ja vaidyakano viSaya arvAcIna che, ema te kahI ! suzratasaMhitAnuM pratisaMskaraNa, tenA mULa graMthamAM zakAya tema nathI ja. kyAMye spaSTa kahevAmAM AvyuM hoya ema dekhAtuM dhAtuonAM zeAdhana Adi yoga dvArA taMtra- nathI; topaNa "Dahana" Adi TIkAkAroe Avo zAstrokta bhAratIya rasavidyA paNa aneka prakAranA ullekha karele maLe che ke, suzrutasaMhitAnuM paNa rasane lagatAM auSadhanI banAvaTanI prakriyA paNa pratisaMskaraNa nAgArjune kareluM che; ema suzrutajUnA kALamAM gupta heIne pracalita na hatI saMhitAnuM pratisaMskaraNa karanAra "nAgArjuna athavA dhaNu ja thoDA aMzarUpe cAlu rahI hatI; | bhale hoya ke na hoya, paraMtu hAla maLatI sUzrataparaMtu pAchaLanA samayamAM "nAgArjuna' Adi saMhitAmAM tyAM tyAM judA judA viSayo jovAmAM bhAratIya rasavidyAnA AcAryoe tene prakAzamAM Ave che, ItyAdi uparathI hAlamAM maLatuM sakSataANI hatI ane vikasita karI hatI, jenA saMhitAnuM svarUpa avazya pratisaMskAra dvArA ja lIdhe ghaNA jUnA graMthamAM vizeSe karI te taiyAra thayuM che, ema te badhA vidvAnee nakkI vidyA jovA maLatI na hatI, ema kahevAne paNa karyuM ja che. bheDasaMhitAmAM paNa kazyapanA mata mana taiyAra thAya che; mATe have te saMbaMdhe ahIM tarIke jaNAvela "kSariti ratha:-mAnavazarIramAM vadhu kahevAnI agatya nathI. prathama cakSu bane che,' e pramANene je "cakSuni vRttivAda' kahyo che, te kazyapano potAne ja 3H pratisaMskAranI tulanA ane bheDasaMhitAmAM TAMkela heIne bheDanA matarUpe viSayone vibhAga jaNAya che; tema ja cha varSanI uMmara thayA prAcIna AcAryonA nAmathI maLatI saMhitA- pachI ja mANasane virecana apAya ema darzAvata emAM vRddhajIvakanA taMtrarU5 pahelI " kAzyapa je virecanavAda che, te paNa hAlamAM maLatI saMhitA" bIjI carakasaMhitArU5 "Aya- bheDasaMhitAmAM visaMvAdane darzAve che, ema kahevAyuM saMhitA" athavA "agnivezasaMhitA;" trIjI ja che; vaLI bheDasaMhitAmAM "javarasamuccaya'"suzrutasaMhitA 'rUpa "dhanvantarisaMhitA" ane ! mAMthI TAMkelAM bheDanAM vacane jotAM bheDanA cothI "bheDasaMhitA" e cAra saMhitAo prAcIna nAmathI TAMkelA lagabhaga pacAsa uparanA zlokamAM gaNAya che; temAM kyAMka kyAMka arvAcInapaNu | hAlamAM chapAyelI bheDasaMhitAmAM mAtra deDha ja
Page #175
--------------------------------------------------------------------------
________________ 134 kAzyapa saMhitA leka maLatA Ave che. te uparathI vera- | kare che ane je vibhAga ghaNe vistRta hoya tene prakaraNanI peThe bIjAM paNa prakaraNe lagabhaga guTaka| saMkSipta karI TUMkAve che; ema te purANa athavA ja hoIne vacce vacce lagabhaga adhurAM ane ! jUnA taMtra ke zAstrane pharI navuM ja banAvI de che." viSayAntararUpe dekhAya che. te uparathI e bheDasaMhitA- ene ja pratisaMskAra karyA kahevAya che. tADapatramAM mAM paNa pharI pratisaMskaraNa thayela hovuM joIe, lakhAyela carakasaMhitAmAM pratisaMskAranA lakSaNane ema spaSTa jaNAya che; te uparathI evA prakArane jaNAvatA A zlokamAM AvuM pAThAntara maLe che- e geTALo bheDasaMhitAmAM je maLe che, te buddhine zo vistaratyartha saMkSiyativistaraNa, saiAH kutte UlaTA mArge laI jAya che, kAraNa ke eka ja guru- | tatra saMskRta 2 punarnavamu-harakoI taMtra ke zAstramAM Atreyane upadeza grahaNa karI alaga alaga taMtrane je saMzodhana karAya che, te je viSaya DA pramANa racanAra agniveza tathA bheDanAM taMtromAM pAchaLathI mAM kahela hoya tene vistAra kare che ane je viSaya lagabhaga ghaNA aMze racanAmAM samAnatA dekhAya che! ghaNA vistArathI kahela hoya tene TUMkAve che; ema ane kaI kaI aMza mAM khUba ja maLatApaNuM paNa saMskAra taMtrane pharI navA rUpamAM rajU kare che.) Ama lAvavAmAM AvyuM che, te jotAM buddhinuM parAvartana je viSaya saMkSipta hoya tene vistAra karAya ane je thAya che; ema bheDasaMhitAmAM je doSa dekhAya che, viSaya vistArathI kahela heya tene TUMkAvAya, ema tenuM kAraNa mAtra kALa ja che, ema kahI zakAya; carakanA pratisaMskaraNanI be paddhati jovAmAM Ave bheDasaMhitAnuM punaH pratisaMskaraNa thayuM hovAne che; ane te ja e prakAra AvI racanArUpe maLe kayAe ullekha maLatuM nathI, chatAMya te saMhitAnuM che ke-pahelAne je grantha saMkSipta hato, tenA paNuM punaH pratisaMskaraNa thayuM hovuM joIe. sthAne vistRta bIjo lekha lakhIne tenI racanA - temAM AtreyasaMhitA Adine grahaNa karI karI che ane pahelAM je graMtha prathamathI vistAraracAyela "agnivezataMtra" AdinuM saMskaraNa caraka rUpe lakhAyo hoya, tene yathAyogya TUMkAvIne racavAAdi AcAryoe kevA rUpamAM karyuM che? e mAM Ave, ema AvA5 ane uThA5 eTale ke vadhu vicAra AvatAM carakane saMskaraNamAM daTabale umeravuM ane lAMbuM kADhI nAkhavuM karI-e mArge saMzodhana karavAno prakAra Ama varNavela che - navA jevI ja racanA karAya tene 'pratisaMskAra' 'vistArayati lezoktaM saMkSipatyativistaram / saMskartA | karyo gaNAya che; athavA pahelAMne graMtha je TUMkamAM te tatre purALe 2 punarnava-harakoI taMtra ke hoya ane vadhu spaSTa na hoya tene pAchaLathI spaSTa zAstrane pratisaMskAra karanAra puruSa te taMtramAM ke karI bIjA viratRta lekharUpe taiyAra karAya ane pahelAMzAstramAM je thoDA svarUpamAM kahyuM che, tene vistAra nA matha jayA vistRta rUpamAM hoya tene sahelAIthI prahaNadhAraNa karI zakAya e mATe sArAMza laIne * jema ke mULa bheDasaMhitAnAM pustakamAM je TUMkAvavAmAM Ave ane saMkSipta judA lekhaardho leka Ama maLe che: "yatveva mUtAni vALo " rUpe paNa taiyAra karAya; ema saMgraha-vigraha prakriyA viSamajavara:-viSamajavara-caDaUtara thayela tAva dAruNa dvArA ke punaruktinI prakriyAthI paNa pratisaMskAra hAI bhayaMkara svarUpa dhAraNa kare che ane prANIone zuM karavAnuM saMbhave che; A rItanI be paddhatimAMthI sUkavI nAkhe che;' vaLI eka zleka A maLe che? je pahelI AvA5-uThA5 prakriyA dvArA Aya'triphlaa kaSAyasiddhena ghatena matimAn bhiSak / snehayeta | saMhitAne pratisaMskAra karavAnuM svIkAravAmAM AvyuM cAI cukyA vRSapUna vA-viSamajavaramAM buddhi- heta, te e AyasaMhitArUpa anivezataMtranA mAnave triphalAnA kavAthamAM pakavelA ghIthI regIne | mULa granthanuM svarUpa ghaNA aMze viparyAsane sahana karAvavuM; athavA araDUsAnA kavAthamAM | pAmI jAta; ane je ema thAya te graMthanI pakavelA ghIthI yathAyogya yuktithI snehana karAvavuM | navI ja racanA thaI gaNAya. tethI carakasaMhitAjoIe.' ( juo mULa pustaka pRSTha 121, 122 ) | mAM graMthanI aMdara AtreyanA tathA anivezanA
Page #176
--------------------------------------------------------------------------
________________ upadmAta 135 pratyuttara tathA prazna Adine mUkavAnuM paNa zuM vibhaktigarbhapadalharUpa athavA vibhaktiyukta padaprayojana rahe ? vaLI te viSayamAM je kaMI kahevAnuM racanAnI goThavaNurUpe paNa jovAmAM Ave che. hoya tene sAmAnya tathA vizeSarUpe kaDIbaddha rIte vaLI te te adhyAyanA upasaMhAramAM je je saMgrahakahevAmAM na Ave, paNa saMkSepa tathA vistAra- zloka apAya che, temAM paNa je adhyAyanA nArUpe ane vAkyanA bheda dvArA vAraMvAra kahevAnI | je nAmanI racanA karavAmAM AvI che, te ja je rIti carakasaMhitAmAM maLe che, temAM hetu ko | nAmathI te adhyAyane ullekha kareluM jovAmAM rahe? e kAraNe mULasaMhitAmAM kevaLa AvA5-udgApa Ave che. te uparathI te te adhyAyanA te te nAmo adhyayana karanAranA saMpradAyamAtrathI ka9pI kADhelAM nI prakriyA dvArA pratisaMskAra karI carakasaMhitAnI nathI, paNa graMthakartAnI potAnI ja lekhanImAMthI navI ja racanA karavAmAM AvI nathI, paNa mULa graMtha nIkaLelAM te nAma che, evo nizcaya karAya che. mAM jyAM je viSayane TUMkAvIne kahyo che, tene bheDasaMhitAmAM paNa sUtrasthAna, vimAnasthAna, zArIraspaSTa karavArUpe vistRta lekha dvArA rajU karavAmAM | Avela che ane jyAM je viSayane vistRtarUpe | | sthAna, IdriyasthAna Adi sthAnamAM te te adhyA yanI zarUAtanAM vAyanAM pratIkane laI laIne ja kahevAmAM Avyo che, tyAM tene TUMkA upAyathI tenA , | te te adhyAyanAM nAma pADavAmAM AvyAM che; arthane grahaNadhAraNa karavAmAM upayogI TUMkA | temAM keTalAMka nAmamAM eka-be veNune pheraphAra lekha dvArA rajU karIne punaruktinI prakriyA dvArA paNa karelo che, to paNa keTalAMka nAme te carakasaMhitAnA carakAcA pratisaMskAra karyo che, ema kalpanA ! adhyAyanAM tathA bheDasaMhitAnA adhyAyanA eka karAya che. sarakhAM ja jovAmAM Ave che; jemake (juo koSTaka) adhyAyanAM nAma carakamAM adhyAyanuM bheDamAM adhyAya-AraMbhavAkya AraMbhavAkya na vegAndhAraNIyaH na vegAn dhArayeddhIraH na vegAn dhArayed dhImAn jAtrAya: mAtrAzI syAdahAramAtrA mAtrAzI syAdvipakvAzI AtreyabhadrakApyIyaH Atreyo bhadrakApyazca . AtreyaH khaNDakApyazca yasya zyAvanirmittiyaH yasya zyAve parivaste yasya zyAve ubhe netre avAkazirasIyaH avAzirA vA jihavA vA avAkuzirA vA jihvA vA hAlamAM je carakasaMhitA maLe che, tenA svataMtra- e rIte Aya saMhitAmAM tathA bheDasaMhi5Ne racayitA carakAcAryuM nathI, paraMtu te prathama- tAmAM paraspara eka sarakhAM IdripakamaNIya thI ja taiyAra thayela che. Atreya saMhitAgarbhita je -tisraSaNIya vAtakalAkalIya-vidhiNitIya-dazaagnivezataMtra hatuM, tenA kevaLa pratisaMskartA ja che. prANAyatanIya - dazamUlIya-aSTodarIya-rasavimAnae viSe vicAra karatAM nIcenAM pramANa maLe che. puruSanirNa(vi)caya-khuDDIkAgarbhAvakrAnti-jAtisUtrIya jemake AtreyasaMhitAmAM nidAna, cikisita Adi Adi adhyAya-nAmo jovAmAM A sthAnamAM lagabhaga te te viSayone grahaNa karIne snehAdhyAya, vedAdhyAya AdinA ane nidAnaja adhyAyanAM nAmane nirdeza karyo che, to paNa adhyAya tathA cikitsA-adhyAya AdinA viSayone sUtra, vimAna, zArIra Adi sthAnomAM kyAMka grahaNa karI te te adhyAyenAM nAmo je racAyAM vizeSa viSayane svIkAra karyo che, chatAM adhyAyanI che, teonAM nAmanI sAthe vataH samAnatA joke zarUAtamAM vAkyanuM pratIka athavA amuka bhAga laI saMbhave che, paNa ema baMne rathaLe eka ja dIrdha jIvitIya, apAmArgadaMDalIya, Ara vadhIya, pratIkathI adhyAyane AraMbha karAya che; vaLI katihApurUSIya, atula gotrIya, Adi adhyAyanAM vibhaktithI yukta pratIka laI ne paNa adhyAyanuM nAmo racyAM che, tyAM tyAM keTalAMka nAme ; nAma karavAmAM AvyuM che; jeonAM nAma samAna
Page #177
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA heya che, evA adhyAyamAM vizeSa viSayonI ja jaNAya che; kemake te te adhyAyanAM nAme ane samAnatA dekhAya che, te eka ja satrane anusarI | pratIko (potapotAnA guru) Atreye ja rAkhelo judA judA kartAoe racelA be lekhomAM saMbhave | hevAthI (temanA ja be ziSyo ) agnivezakRta che; paNa paraspara apekSA rAkhyA vinA ane ! saMhitA ane bheDakRta saMhitA e beyamAM eka eka eka ja sUtranI apekSA rAkhyA vinA je baMne | adhyAyavAra ane adhyAya tathA pratIka e beyane lekhA taiyAra thayA hoya, temAM evI samAnatA | anusarI ekasarakhApaNuM je jaLavAyuM che, te sAhajika saMbhave ja nahi e kAraNe Atreya. gya ja che; kema ke je kevaLa agnivezanuM ja anumunie te te adhyAyenAM AraMbhanAM vAkyomAM saraNa tenA sahAdhyAyI bheDe karyuM hota te temAM pratIka laIne te dvArA zarUAta karI upadezelA ! je mULa kAraNa che, tene jANavuM muzkela thAta; vaLI adhyAyanAM vA tathA viyene grahaNa karI caraka AcAryo te te pratIke dvArA adhyAyone pite jANelAnuM poSaNa athavA puSTi karavArUpa AraMbha karI pote ja carakasaMhitA je racI heta, judA judA arthone paNa aMdaranA bhAgamAM dAkhala to tenAthI pahelAM thayelA bheDe tenuM anusaraNa kareluM karI bheDe tathA agniveze alaga alaga taMtro racyAM ! che, ema kema mAnI zakAta ? temaja bheDasaMhitAmAM hovAthI evA prakAranI paraspara samAnatA thayelI tathA agniza saMhitAmAM bannemAM ekaMdara sthAnenI jaNAya che. * saMkhyA je AThanI che ane adhyAyenI saMkhyA AyasaMhitAmAM kyAMka kyAMka adhyAyanI | 5NuM (bannemAM) 120 nI che, te saMkhyAnI samAMzarUAtanAM vAkyanuM pratIka grahaNa karI keTalAka | natA paNa e ja darzAve che ke teo banne sahAdhyAyI adhyAyonAM nAmo racAyAM che, jyAre bheDasaMhi- | hovAthI potapotAnI saMhitAomAM ekasarakhI tAmAM adhyAyanA AdivAkyanuM pratIka juduM heya ja sthAnasaMkhyA tathA adhyAyasaMkhyA rAkhe te che, te paNa baMne saMhitAomAM te te adhyAyonAM yogya ja che. vaLI bheDasaMhitAmAM "catuSpAda" nAmo ekasarakhAM jovAmAM Ave che. jema ke- nAmanA adhyAyamAM pR4 15 upara 'sidgati pratibheDasaMhitA ane caraka bheDamAMnuM pratIka saMhitAnA adhyAyanAM nAme carakamAMnuM pratIka vyAdhitarUpIyam dvau puruSo vyAdhitarUpo bhavataH gururvyAdhirnaraH kazcit zarIravicayaH zarIravicayaH zarIropakArArtha iha khalvojastejaH zarIrasaMkhyA zarIrasaMkhyAmavayavazaH iha khalu zarIre SaT tvace pUrvarUpIyam pUrvarUpANyasAdhyAnAm antarlohitakAyastu gomayacUrNIyam yasya gomayacUrNAbham cUrNa zirasi yasyaiva ema AyasaMhitAmAM te te adhyAyanA kuLa sthAgeyastha zAsanama-je rogI pitAnA AraMbhanAM pratIke grahaNa karI adhyAyanAM nAmone roga pratikAra kare che, te rogathI mukta thaI je vyavahAra karyo che, te ja pramANe agniveze paNa sAjo thAya che, e zrI Atreyane upadeza vyavahAra karyo che, tyAre bheDe pitAnI saMhitAmAM che" ema jaNAvI, "roganI cikitsA karavI na adhyAyanA AraMbhanAM pratIke judAM rAkhIne paNa joIe" evA apratIkAravAdanuM khaMDana karatAM (prAcIna-AtreyanI) pUrva paraMparAthI UtarI AvelAM pitAnA guru AtreyanA matane te AtreyanA nAmane te ja nAme vaDe adhyAyene vyavahAra karyo che eTale grahaNa karavA sAthe temanA matane temanA zabdanI ke Atreye tathA agniveze pote potAnI saMhitAmAM chAyAne grahaNa karavApUrvaka jema jaNAve che, te ja adhyAyanAM je nAmo rAkhyAM che, te ja nAmo bheDe | pramANe hAlamAM maLatI carakasaMhitAmAM 5Nu sUtrapaNa pitAnI saMhitAmAM rAkhIne vyavahAra karelo te sthAnanA 10mA) "mahAcatuSpAda" nAmanA adhyAya
Page #178
--------------------------------------------------------------------------
________________ upaduddhAta 137 mAM AyanA mata anusAra ja apratIkAravAdanuM varNana karI siddhAMtarUpe khAsa vaidyarUpa pAdanA pradhAnakhaMDana vistArapUrvaka karI batAvIne bheDane mata | paNa ullekha karyo che, te pachI bIjA adhyAyamAM ane pitAne-agnivezano mata paNa pitAne guru | miya-zaunakanA tathA AtreyanA be matane pakSaAyanA ja mata pramANe ja darzAvI te saMbaMdhe pratipakSabhAvarUpe nirdeza karyo che; ema te ja viSaye samAnatA jaNAvI che. evA prakArano Atreyane eka adhyAyamAM TUMkArUpe ane bIjA adhyAyamAM mata potapotAnI banne saMhitAomAM darzAvIne vistRta svarUpe pratipAdana karelA jovAmAM Ave pitatAnA matanuM gurunA mata sAthe samAnapaNuM che. e ja pramANe lagabhaga ghaNAM sthaLomAM amije maLe che. te Atreyano upadeza prathamathI ja vezataMtramAM tathA bheDataMtramAM anukrame laMbANanuM tathA tevA prakArano hato eTale ke rogIe potAnA saMkSepanuM ja anusaMdhAna karI zakAya tema che. roganI cikitsA avazya karavI joIe, ema kAzyapa saMhitAmAM, carakasaMhitAmAM, bheDasaMhitAparaMparAthI cAlu rahelI tevA matanI paraMparAne spaSTa mAM tathA suzrutasaMhitAmAM paNa gadyamaya tathA padyajaNAve che. vaLI "khuThThAkacatuSpAda' nAmanA adhyAya- maya vAke jovAmAM Ave che; vaLI kSArapANi, mAM bheDasaMhitAmAM tathA carakasaMhitAmAM mRgve' jatukarNa tathA hArIta vagerenAM vAkaye paNa keTalAMka ityAdi siddhAMtane ke eka sarakhArUpe je maLe gadyarUpe ane keTalAMka padyarUpe TIkAkAroe (prAsaMche, te paNa mULa AyasaMhitAmAMthI ja UtarI gika) utArelAM jovAmAM Ave che; te uparathI AvyA hoya, ema ja mAnavuM yogya jaNAya che; temanA graMthe paNa gadya-padya beya prakAranI racanAevAM rUpe beya bAjuthI maLatA AvatA adhyAyanAM othI mizra hovA joIe, evuM te te vAkyo anunAmo tathA viSaya Adi uparathI e beya sahitA- bhAna karAve che. "javarasamuccaya' nAmanA graMtha A agnivezakata-carakasaMhitA tathA bheDasaMhitAnI kevaLa eka javarane ja viSaya grahaNa karI te viSayaaMdara barAbara ekasarakhI rIte cAlu rahelI Atreya- ' mAM kAzyapa, Atreya tathA sUkata AdinAM temaja saMhitA, e beya saMhitAonA mULarUpe pahelAM hatI hArIta vagere sahAdhyAyI AcAryonAM ane bIjA. ja. te ja AtreyasaMhitAne potapotAnI saMhitA- paNa prAcIna AcAryonAM kevaLa padyarUpa vAkyone emAM samAveza karI, tenA viSayone grahaNa karI jyAM utArelAM levAmAM Ave che; vaLI te graMthamAM jyAM jema egya lAgyuM tema potAnA vizeSa vicAro- lIdhelAM hArIta, kSArapANi, janUkarNa tathA bheDa vagere. thI puSTa karelI potapotAnI uktio dvArA vacce sahAdhyAyI AcAryonAM vAkaye grahaNa karI, teonA varace cAre bAjAthI poSIne TakAvavuM jene priya hatuM ! anasaMdhAnamAM zabdonI AnupUrva tathA racanAmAM evA bheDa AyAye (te ja AtreyasaMhitAne) TUMkA taphAvata hovA chatAM paNa jANe ke eka ja AcAryarUpamAM potAnA nAme bheDasaMhitA racI che; ane nA upadezane sUtrarUpe gUMthAyelo ekasarakhe nibaMdha. vistArapriya agniveze vistRta svarUpe te ja hoya ema jaNAya che. bheDataMtranI peThe jatkarNa, (AtreyasaMhitAne) pitAnA nAme alaga taMtrarUpe hArIta, kSArapANi vagere AtreyanA ziSyanA tathA prakaTa karI che. bheDe catuSpAdanA viSayamAM eka ja bIjA paNa AcAryonAM taMtra je saMpUrNa maLatAM. adhyAya ra che; temAM prathamathI ja Atreya tathA| hatAM ane bheDataMtra paNa je AkhuMye akhaMDa zaunakane vivAdaviSaya grahaNa karI vaidya AtreyanA | maLatuM hota, to e badhAMye taMtrane AgaLa rAkhI jJAnanI viziSTatAyukta daSTi siddhAMtarUpe darzAvI che barAbara vicAraNA karI jotAM eka ja upadezaane te pachI cAre pAdenA varNanane aMte siddhAMta- rUpa mULanuM sarva bAju anusaraNa heIne te rUpe vaidyanI pradhAnatAnA vAdane ullekha TUMkamAM te badhAye aMze prAcIna tarIke jaNAIne kevaLa darzAvyA che; jyAre AtreyI saMhitAmAM e AtreyI saMhitAnA ja jANavAmAM AvatA ane catuSpAdanA viSayamAM be adhyAye racAyA che, te ja AtreyI saMhitAnA e aMze paraspara vyAvRtta temAMnA pahelA khuDDAka adhyAyamAM cAre pAnuM | thaI tenI ja eka vizeSadaSTinA vikAsarUpa athavA
Page #179
--------------------------------------------------------------------------
________________ 138 kAzyapa saMhitA saMskAra ke saMzodhananI ja vibhUtiorUpe pariccheda- carakasaMhitAnA racayitA khuda caraka pote ja daSTie prasAra pAmelI che, ema paNa anubhavI | jo hoya te e AcArya, pitAnuM ja nAma e zakAta; tema ja agnivezanA taMtranI tathA carakanA | taMtranA kartA tarIke kema na lakhata? agnivezanAM -pratisaMskAranI paNa vizeSatA prakaTa karavA mATe nAmo graMthanI aMdara saMbodhana AdinA rUpamAM vizeSa jevAne lAbha maLavAthI saheluM thaI paData. ghaNIvAra maLe che, paraMtu ekanuM nAma "vara.ema ekaMdara varasamuccayamAM TAMkelAM keTalAMka vaca- pratisaMte' e sivAya bIje kyAMya paNa graMthanI nenA viSayamAM ekabIjA sAthe maLatApaNuM paNa te te aMdara maLatuM nathI; vaLI uttaragraMthane pUrNa karanAra sahAdhyAyI AcAryonAM nAnAM moTAM citrarUpI bhUmikA daDhabala paNa "mata tannottamaniTuM vaLAtivRddhinA | oi upara eka ja Atreya AcAryanA ja upadeza saMskRtaM tatta saMsRSTaM vibhaagenoplkssyte| yasya dvaadshrUpI bIjanI vAvaNI thayelI hovAthI pAsa sajA- sAdaDhI dRddhi tikRti saMhitA | vivitsA varirAtha tIya aneka aMkurone ja eka udaya thaye che, evI vAtRdita prati -buddhimAna carake A uttama khAtarI karAve che. taMtrane pratisaMskAra karyo che, ane tethI ja carakasaMhitAnI bAbatamAM vicAra karatAM caraka- A taMtra vibhAgavAra racAyeluM jaNAya che; bAra nA nAme prasiddha thayelI e carakasaMhitA cakA-3 hajAra kapramANunuM A taMtra je mANasanA cAryanI ja kRti che, ema TaMkArUpamAM je pahelAMnuM hRdayamAM kaMThastha hoya che, te mANasa svastha ane agnivezataMtra hatuM, tene ja sarvAze pheraphAra karI rogIne uddezI kahelI agnivezanI cikitsA barAbara nAkhI temAM amuka amuka vadhAro karIne carakA samajIne karI zake che.' ema kahIne carakane kevaLa thAye te eka navuM ja taMtra rahyuM che, ema Ayu- 1 pratisaMkartA tarIke ja jaNAve che ane agnivezakata vedane jANanArA maharSionA meLAvaDAmAM te te saMhitAne bAra hajAra zlokapramANunI spaSTa darzAve viSayane lagatA je judA judA vicAro prakaTyA che. carake je vizeSa racanA karI hoya ke svataMtrahatA, teone sAMbhaLIne, pAchaLathI te badhA vicArane page carakasaMhitA racI hoya te e carakanI pachI ekatra saMgraha karI caraka AyAye A carakasaMhitA thayelA ane te carakanA ja Azrita daDhaba9 5NuM racI che, ema aneka prakAranA vicAre tathA vitake tenA graMthane pUrNa karanAra hoIne agnivezane jovAmAM Ave che; paraMtu pUrvokta dizAe mULarUpa taMtranA kartA tarIke jaNAvIne carakane te taMtranA .AyasaMhitA ane te saMhitA jenuM mULa che ! pratisaMskartA tarIke kema lakhe? carakane svabhAva eivA agnivezataMtranI ja prathama hayAtI spaSTa jaNAya sarva tarapha saMcaraNa karyA karI musApharI ja karavAne che, te uparathI ane "phite tatre gharagati- | hato, tethI ja temanuM "varatIti ratha:'-pharyA karatA saM -amriveza raceluM ja A taMtra che ane temAM hovAthI "" evuM sArthaka nAma prasiddha thayuM cirake pratisaMskAra karyo che eTale ke saMzodhana karIne hatuM. evI sArthaka saMjJAne dhAraNa karatA e caraka sudhArAvadhAro karyo che,' ema caraka pote ja caraka- AcAye sarva bAju agnivezataMtrane pratisaMskAra, saMhitAmAM pratyeka sthAna tathA adhyAyanA aMte karIne tene pracAra paNa karyo hato ane pravacana spaSTatA kare che; ema carakanAM pitAnAM ja te vacana dvArA tathA prayoganI kuzaLatA dvArA te mArge uparathI taMtranA racayitA te agniveza ja che, paNa lekone upakAra paNa karavA mAMDyo hato, e carake te bIjAM taMtramAMthI cUMTIne saMgrahelA ane kAraNe ja te agnivezanuM ja taMtra "vAsaMhitA" potAnA vicAra para ArUDha thayelA te te bIjA evA temanA nAme prasiddhine pAmyuM hovAne paNa viSaya vaDe te agnivezataMtramAM vadhAro karIne saMbhava che. evI te prasiddhi ja carAcAryane tema ja e sivAyanA bIja paNa saMskAgya graMthanA kartA tarIkenI bhrAMti upajAvavAmAM kAraNa vidhi e racIne e azitaMtranA pratisaMskartA banI hoya, ema huM mAnuM chuM. tarIke ja potAnI jAherAta karI che. chatAM e ema pUrvokta daDhabalanI saMskaraNa paribhASAmAM
Page #180
--------------------------------------------------------------------------
________________ upaduvAta 139 kahelI rIti anusAra agniveza viracita ane adhyAyamAM te ja viSaya che; ema te baMne saMhitAcarakapratisaMskRta carakasaMhitArU5 AyurvedataMtramAM emAM te te adhyAyamAM te viSaya eka sarakho kyAMka kyAMka amuka amuka pado, amuka amuka vA maLe che te uparathI evA mULa rUpamAM ja Atreyane athavA amuka amuka saMdarbho, pratisaMkirtA carakA- siddhAMta ane agnivezane siddhAMta te adhyAyamAM cAryanI kalame lakhAyAM hoya, ema paNa saMbhave che; mUkavAmAM Ave che; carakamAM te khuphrikA adhyAya sAmAnyapaNe anusaMdhAna karatAM keTalAka evA paNa ! pachI pharI bIje "mahAgarbhAvakrAti' nAmanA adhyAya viSayo dekhAya che, ke je carakAcAryanI zailInI che; temAM garbha saMbaMdhI ja judA judA viSayanuM pratIti karAve che.' nirUpaNa karyuM che, paNa e viSaye bheDasaMhitAmAM vaLI carakasaMhitAmAM je vAda-nyAyane viSaya ! maLatA nathI, tethI e viSa carake pitAnA darzAvyA che, temAM pAchaLanA viSayane ja vikAsa anubhava ane abhyAsathI umeryA hovAnuM jaNAya dekhAya che ane te vikAsa carakanA samayane hoya, che. athavA "khuphrikA' e pada jovAmAM Ave che, evI paNa saMbhAvanA karI zakAya che. emAM prathama te uparathI 'mahAgarbhAvakrAnti' adhyAyanI paNa darzAvavAmAM AvyuM ja che. pahelAM te adhyAya agnivezanI saMhitAmAM hovo bheDasaMhitAmAM dakriyAnA vibhAganuM je joIe, jyAre bheDasaMhitAmAM te adhyAya paMDita nirUpaNa karyuM che, temAM saMkara, prastara, eka Adi thayo hoya ema paNa saMbhave che. ATha vibhAgo kahyA che, jyAre hAlamAM maLatI hAlamAM je carakasaMhitA vidyamAna che, tenA carakasaMhitAmAM bheDe jaNAvelA ATha vibhAgo AraMbhanA graMthamAM RSionA ekatra maLelA samuuparAMta bIjA paNa tenAthI judA pAMca bhede grahaNa dAyamAM bharadvAje I pAsethI meLavela. Ayurveda karIne tera prakAranA svade darzAvavAmAM AvelA jAheramAM prakAzita karyo hato, tethI Atreye te dekhAya che, kema ke te prakArane svadene vibhAga Ayurvedane meLavyo hato ane pacha Atreye Atreye pote ja upadezyo che, te e Atreyane ja ! amiveza Adi potAnA ziSyane te Ayurveda anusaratI bheDasaMhitAmAM paNa teTalA ja svedanA bhaNuvyo hatote pachI te agniveza Adi bhede hovA joIe ne ? paraMtu kAzyapa saMhitAmAM ziSyoe potapotAnAM nAme navAM AyurvedataMtro paNa ATha ja prakAranA no vibhAga darzAvya racyAM hatAM; pachI te agniveza ramAdinAM taMtra che, te uparathI e veda saMbaMdhI vicAra ATha pRthvI para pratiSThA pAmyAM hatAM; temAMnA amivezavibhAganI sAthe ja saMbaMdhavALo hoya, ema jaNAya taMtramAM agniveze je kaMI kahyuM hatuM, tenA karatAM che; paraMtu prAcIna ATha vibhAganI sAthe yojelA vadhu sudhAre vadhAre karI carake te graMthane pratibIjA (pAMca) bhedamAM jentAka ane hAlAka-e saMskAra karyo, tethI sAMpradAyikapaNe tenI utkRSTatA be zabdo jema bAhya dekhAya che, tema bIjA bhedane Adi mahimAnuM gAna karavuM te yogya che. vaLI paNa pAchaLathI yojI daI tera bhedanuM varNana je agniveze pote pAchaLathI A AyurvedavidyAnI kareluM che, te caraka AcAryanI vikAsa daSTine eka prApti bhAradvAjanA upadezathI thaI che, ema purA hovAnuM anumAna karAve che. kyAMya paNa sUcana karyuM nathI, paraMtu UlaTuM bhAravaLI bheDasaMhitAmAM kharikAmarbhAvaphAtino dvAjanA matanuM to temaNe khaMDana kareluM dekhAya che adhyAya eka ja che; temAM harakoI garbha, mAtA- ane bhAradvAja sAthe tene vizeSa saMbaMdha hato, pitA bannethI utpanna thAya che, e matane ema ullekha karavAmAM paNa temanI udAsInatA bharadvAja mAnatA nathI; mATe prathama temanA matanuM jaNAya che; vaLI "mathAto rdha vitIyadhyAya khaMDana karyA pachI e siddhAMtamatanuM Atreya | vyAkhyAsyAmaH, iti ha smAha bhagavAnAtreyaH -6 pratipAdana kare che ane te siddhAMta matane temaNe ahIMthI dIdhajIvitIya' nAmanA adhyAyanuM ame nirdeza karyo che, jyAre carakamAM paNa khuphrikA vyAkhyAna karIe chIe, ema bhagavAna Atreye
Page #181
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa'hitA 140 kahyuM hatuM' e khate vAkyAnI aMte 'hitAzti mudde duHlam' UsAdi zarUAta karIne ja agniveze peAtAnAM taMtrane prArabha karyA che, temAM vaccenA bhAgamAM graMthanI avataraNikAnA je aMza che, te caraka:cAyela pUrelA hovA joIe, ema paNa kalpanA karI zakAya che. hitAhitam '-ityAdi je graMtha che, tenI prAcIna prauDhatAne yAgya lekhanI chAyA, tenAM pUnAM vAkyamAM maLatI AvatI nathI, te paNa e ja kahevAne eTale ke carakapUrita hAya, ema jaSNuAvavAne hRdayane tatpara banAve che. hAlamAM maLatI carakasaMhitAmAM tathA bheTasahitAmAM 'na veLAnuM dhAraLIya' nAmanA je khe adhyAya maLe che, tenI tulanA karatAM caraka saMhitAmAM maLatA lekhamAM vega nirAdha karavAnI yogyatA-ayeAgyatA sAthe sabaMdha dharAvatA viSaya jovAmAM Ave che; paNa bheDanA lekhamAM te e adhyAya Ara MbhamAM tathA upasaMhAramAM jo ke te viSayanuM astitva che, tepaNa vacce tenI aMdara pesADI dIdhelA daMtadhAvana, dhUmati' Adi khIjA viSaye. pazu tenA sthAne jovAmAM Ave che, te uparathI agnivezanA saMdarbhomAM zuddhi jaNAya che ane meDanA lekhamAM ke temanI racanAmAM athavA temanI saMhitAnuM je pustaka hAlamAM maLe che, temAM pheraphAra thayelA hoI te viSayamAM azuddhi jaNAya che. 8 navanItaka 'nAmanA bauddha graMthamAM Atreya'nA matta tarIke ApelA ghaNA yogA tathA auSadho carakasahatAmAM paNa maLe che chatAM betraNa auSadhA maLatAM nathI; tema ja zrI cakrapANie tathA zivadAsa vageree agnivezanA nAmathI utArelA keTalAka zleke carakasa'hitAmAM dekhAtA nathI, te uparathI ema anumAna thaI zake che ke agnivezasaMhitAmAMthI sa`skaraNa vakhate temAMneA keTalAka bhAga kADhI nAkhavAmAM paNa AvyA DhAya ! e rIte bheDasa MhitAne tathA agnivezanA taMtrane sAme rAkhI vicAravAmAM Ave te (teemAM) khIna" sthaLo upara paNa carakasa`hitAmAM tathA bheDasahitAmAM paNa prApta thayelA huA pheraphAro dekhAya che. www carakasaMhitAmAM ghaNA adhyAyeAnI aMdara pazu tyAM tyAM kahelAM gadyavAyAnA ati lagabhaga padyo dvArA ane kyAMka gadyo dvArA paNa vistArathI ane kyAMka saMkSepanA svarUpe paNa pratipAdana karavAmAM Ave che; vaLI vacce vacce paNa * mavanti pAtra, atra johrA:-ahI AvA kSeA che, ahIM A laikA che ' ityAdi rUpe kyAMka saMkSepamAM batAvelA viSayane kyAMka pratipAdana karanAra ane paNa jaNAvatA padyalekhe ane pratyeka adhyAyanI aMte 'atra oLA:-ahI A leAkeA che' ema uddiSTa ane athavA saMkSepamAM kahevAyelA ane sagraha karanArA zlA paNu ovAmAM Ave che; vaLI je viSaya sa'kSipta hoya tene vistRta karIne samajavAmAM sahelA banAvyA che; tema ja je viSaya vistArathI kahyo hAya tene TrakAvIne sahelAlAIthI dhAraNa karavAmAM Ave evA lekhA, prAcIna AcAryAnA lekhAmAM paNa maLe che. vyAkaraNa mahAbhASyakAranI paNa evI ja zailI jovAmAM Ave che; temaja ' kusumAMjala ' vagere granthAmAM paNa kArikAmAM pratipAdana karavA yeAgya arthAnuM pUraNakArUpa gadyavAyeA dvArA spaSTIkaraNa karavAmAM AvyuM che; temaja ' zAstradIpikA ' tathA 9 bhAmatI ' Adi granthAmAM paNa vistRta pradhaTTakanA anI-viparIta vistRta bhAveAnI kArikArUpe saoNMkSepamAM samajUtI ApelI jovAmAM Ave che. zruta ane kAzyapa saMhitA vagere granthAmAM paNa sagraha-vigraharUpe be prakAranuM vana te te sthaLe jovA maLe che. ema eka viSayane TrakamAM tathA vistArathI nirUpaNa karavAnI paddhati mULa AcAryanI paNa sabhave che; pUnA AcAye eka prakAre je viSaya kahyo hoya tene pAchaLathI saMskartA vaLI khInna prakAre paNa nirUpaNa kare, ema paNa saMbhave che; je viSayA gahana hoI te samajavA kaThina jaNAtA hAya, teonuM rahasya samajavAne upayAgI thAya, te mATe ema judI vacanapaddhatithI je samAvavAmAM Ave, tethI punaruktideSa lAgu thatA nathI. ema jaNAvavA mATe (caraka-nidAnarathAnamAM adhyAya pahelAmAM A 41meA) leAka maLe che : goddo yaH punaH zlokairarthaH samanugIyate / taddvyaktivyavasAyArthe
Page #182
--------------------------------------------------------------------------
________________ upedghAta 141 ww | bhAradrAja AdinAM paNa vacane maLatAM devAthI temanI sahitAomAMthI paNa saMgraha karelA viSayA, carakAyAye pAchaLathI ( agnivezata tramAM) AvelA hovA joI e; ema ghaNA prayatnA dvArA pratisauMskAra karIne te carakAyAye A prAcIna ( agnivezanI ) saMhitAne dhaNA vicAra| ane viSayA dvArA pUrNatAne pamADelI hovI joIe; jenuM paripUrNa jJAna thayAthI khIjAM AyurvedataMtro sapUrNa rIte jaNAI gayelAM banI jAya che, ema A carakasaMhitAnI AdaraNIyatAne e carakasahitAne aMte dRDhabala svamukhe Ama nahera kare che: ' vihAsti taddanyatra yaAhAsti na tatvacit' kRti-A carakasaMhitAmAM je kaMI che te ja khIjA AyurvedataMtromAM che, paraMtu je kaMi carakasahitAmAM nathI, te khIje paNa kyAMya nathI. ema te prakAranA A guNagauravanA kAraNe peAtAnA ' para ' e nAmanI sAkatAne anusarI satra ghUmI vaLI A carakasaMhitAne pracAra karavAnA kAraNe kharekhara A grantha Abhyantara daSTie e ke Atreyasa'hitA ane agnivezasaMhitArUpa ja che, ye bAhya dRSTie vartamAna saMhitA carakasaMhitA nAmathI prasiddha che. | | vitta tatra dhaMte-je viSaya prathama gadyamAM ko hoya tene ja pharI zlokA dvArA kahevAmAM Ave che, te gadyamAM kahelA arthanI spaSTatA mATe ane sahelAIthI samajAvavA mATe kahevAya che; tethI evA prakAranI punarukti niMdA karavA yAgya na gaNAya. ' e rIte TUMkANamAM ane vistArathI kahIne grantharacanAnI je kuzaLatA hoya che, te prauDhisamAsau v'-TrakamAM tathA vistArathI grantharacanA karavI e prauDhi che eTale ke mahattA che.' eka Mdara punarukti eka guNurUpa che, paNu deSarUpa nathI. ( e rIte caraka AcAye" agnivezanA taMtranA eka eka vAkyane laI te kharAkhara ghaTanAnI pUrti karavA, saMkSipta karavA ane spaSTIkaraNa karavA mATe tema ja grahaNu-dhAraNa karavA upayogI thAya e kAraNe pote jAte ja pUraNa karavA yogya ane vadhArA karavA dvArA puSTi karavA ceAgya tarIke je pado tathA vAkyeA | joyAM teone pradhaTTakAmAM eTale ke meTAM meTAM vAyeAnA | samudAyamAM meLavI mULanAM vAkyAne tathA potAnAM vAyAne tala-cAkhAte mizra karavAmAM Ave tema mizra karI daI te ja pratisaMskaraNa karela che. jema ke bhArata graMthamAM judAM judAM AkhyAneA vagerene tema ja vaiza`pAyana vagerenA prazno tathA pratyuttara vagerene ane khIjAM pUNikA vAkayAte Adi-aMtamAM AraMbhanA tathA upasaMhAranA granthAne aMdara joDI daI bhAratane ja 'mahAbhArata rUpe karI devAmAM AvyuM che, e rIte ja lagabhaga caraka AcAye` A agnidezanA taMtramAM pratisaMrakaraNa karIne parimArjita svarUpa taiyAra karyAM che; jethI mULa granthane adhIna rahIne ja mULa granthA jevA viSayonA pUrvAparane krama che, te ja krama pratisa`skAra karyA pachI paNa jALavI rAkhyA che, e kAraNe Aje maLatI A carakasaMhitAmAM zrutasaMhitA karatAM granthasaMdarbha kharAkhara sa`kaLAyela rahyo nathI, e rIte carakAyA paNa zRMkhalAbaddha grantharacanA karI nathI, paraMtu carakAcAye jo svataMtrapaNe grantharacanA karI hota, teA evA prakAranA prauDha vidvAna e AyA. pUrvAparagranthasaMdarbhanI zuddhi karata nahi. evA prakAranA saMskaraNamAM varasamuccayamAM mAzvina-azvinIkumArAnAM tathA / | bheDasaMhitAmAM paNa carakasIhatA jeTalA ja adhyAyeA maLe che. bheDasa'hitA 120 pramANa madhyAyamAM maLatI hatI ane temAM sthAne pazu ATha ja hatAM, tema ja e bhegrantha paNa Atreya tathA agniveze karelA upadezanA ja kathanarUpa heAI te paripUrNAM ja hatA; paraMtu kALane vaza thaI temAM apasmAranAM prakaraNa pachInA uttaravibhAga vilupta thavAthI tema ja carakanA samayamAM paNa tene pratisa'skAra nahi thavAthI pAchaLathI Atreye upadeza karelA temanA ziSya hArIta AdinA upadezAmAMthI te te viSayA umerIne daDhakhale ja te bheDasahitAnuM pratisaMskaraNa karyuM hoya, ema kharekhara kalpanA karI zakAya che; kAraNa ke pAchaLathI umerelA teTalA bhAgamAM pahelAMnA karatAM pAchaLathI UtarI Avele lagabhaga padyomaya te vibhAgane lekha jude ja jaNAya che ane te ja buDhDhA paDatA le ema ja sAbita karI Ape che ke pAchaLathI dRDhapaNe ja e
Page #183
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa hitA 141 * bheDasahitAmAM pratisaMskAra karelA hovAM joI e. vaLI TIkAkAra cakrapANi tathA zivadAsa Adie agnivezanA nAme utArelAM keTalAMka vayanA uparathI teTalA samaya sudhI agnivezanuM taMtra ja maLatuM hatuM, ema pazu kalpanA karI zakAya che; paraMtu jo ema hoya teA daDhabalanA samayamAM paNa te agnivezataMtranI sthitine saMbhava hovAthI e amivezata'trathI ja zeSa bhAganI pUrti nahi karI, zileAMvRtti anusAra khIjAM ghaNAM tatromAMthI viSayAne cUMTI cikitsAsthAna sudhInA 17 adhyAye ane siddhisthAna tathA 45sthAnanI pUrti karavAmAM ze| hetu haze ? agnivezatatramAMthI pUti nahi karatAM khIjA' taMtromAMthI ja viSayone cUMTI pUrti karyAno ullekha daDhakhale pote ja karyo che. lagabhaga eka hajAra varSo pUrve lakhAyela pustA karatAM paNa vadhu prAcIna jaNAyelA ' varasamuccaya ' graMthamAM carakanAM vacane TAMkelAM maLe che, chatAM agnivezanAM peAtAnAM vacanA TAMkelAM maLatAM nathI te uparathI ane vAgbhaTa Adie paNa carakanAMja vacanAnA ullekha karyA che tathA hAruMrasIda ' khalIphAnA samayamAM paNa A carakasa`hitAnei ja anuvAda thayelA maLe che, te uparathI AvuM anumAna thaI zake cheke, vAgbhaTa ane dRDhabala vagerenA samayanI pahelAM agnivezanuM taMtra vilupta thaI gayelu hovu joI e. cakrapANi ane zivadAsanA samaya sudhI paNa agnivezanu taMtra jo ke maLatuM hatuM, temAM agnivezanA ane carakanA te te viSayamAM samAnatA tathA viSamatA jo ke darzAvavA yAgya hatI, chatAM amuka ja gaNyAMgAMdhyAM agnivezanAM vacanAne je utAre dekhAya che, te prAcIna nibadhAmAM ane TIkAomAM karelAM te te vacaneAnA utArA uparathI te agnivezanuM ta Mtra te te nibadhA ane TIkAonA samaya sudhI maLatu hatuM, ema jaNuAve che. suzrutasaMhitAnA saMkaraNa viSe te spaSTapaNe koI paNa graMthamAM lekha maLatA ja nathI, chatAM kevaLa - pratisaMskRta vIha nArjuna:-A suzrutasaMhitAneA paNa pratisarakartA nAgA na hatA' evA DalhaNane lekha meLavIne keTalAka vidyAnA nAgArjunane suzrutasaMhitAnA pratisa'skartA tarIke mAne che. kadAca e AAAA 9. nAgAna suzrutasahitAne pratisaMskartA bhale na na hoya tApaNu suzruta AcAya, te nAgArjunathI pahelAM thayA hatA, ema te! te uparathI siddha thAya. ja che; paraMtu hAlamAM maLatI suzrutasahitAne nAgArjune pratisaMskAra karyo hoya, te sAdhe kyAMya paNa baLavAna sAdhana maLatuM nathI, ema te pahelAM ja kahevAmAM AvyuM che; chatAM e nAgAna, suzrutasahitAne jo pratisakartA hota teA jema carake 'agniveza te taMtre capratisaMte ema pratisa skartA tarIke peAtAnA nAmaneA ullekha carakasaMhitAmAM karyAM che; tema nAgArjune paNa suzrutasahitAmAM tenA pratisa MskartA tarIke potAnA nAmanA ullekha kema karyAM na hoya? A nAgAnanI tathA khIjA nAgArjunanI paNa teenA khInna graMtheAmAM zalyanA viSayamAM sUcanA kyAMye maLatI nathI. A nAgArjunanA upAyahRdaya nAmanA gra MthamAM suzrutanA nAmanuM kathana jo ke maLe che, tepaNu prathama darzAvela bhaiSajyavidyAnA nirUpaNu vakhate zalyane viSaya alaga lIdheA nathI; vaLI zAMtipradhAna khaumAmAM pratiSThA pAmIne dRDha sthitie rahelA ane kheAdhisattvanA sthAne paheAMcelA nAgArjuna jevA vidvAna, zastrasAdhya zalyavidyAmAM krama pravRtti kare? ema cittamAM sa Mdeha thAya che. vaLI A. nAgAneke khIA tAMtrika nAgArjune A suzrutasahitAnuM jo saskaraNa karyuM" hoya te temAM bauddhasapradAyane lagatI chAyA dekhAvI ja oI e; paraMtu A suzrutasa`hitAmAM kyAMya paNa lezamAtra bauddhsa pradAyanI chAyA maLatI ja nathI; paraMtu tethI UlaTI rIte- mahendrarAmaLAnAM trAkSaLAnAM navAmapi tavasA tenasA vApi prAmyavaiM zivAya vai / / -- maheMdra, zrIrAma, zrIkRSNa, brAhmaNNA ane gAyAnA tapathI athavA tejathI paNa tame sanuM kalyANu karavA zAnta thAo.' ema zrIrAma tathA zrIkRSNa AdinA mahimAnA ullekha karyo che ane tyAM tyAM vaidika maMtrAne prayAga paNa jovAmAM Ave che; tema ja adhyAtmanA viSayamAM sAMkhyadarzInanuM grahaNa kareluM dekhAya che; tethI nAgArjunane suzrutasahitAnA pratisa skartA siddha karavA mATe baLavAna pramANunI jarUra jaNAya che. jo ke suzrutano pratisa"skAra thaye .
Page #184
--------------------------------------------------------------------------
________________ upodaghAta 143 hoya, ema te ApaNe jANI zakIe chIe ane paNa pravezelA hovAthI te nighaMTubhAga paNa saubutana dhaNa pUrvanA tathA pazcimanA paNa vidvAne tevo ne ja hoya ema egya lAge che. vaLI uttarataMtranI abhiprAya paNa dharAve che. vaLI suzrutamAM kyAMka ava- yojanA karyA pachI apUrNa aMzane pUrNa karanAra cIna viSayo paNa pAchaLathI pravezyA hoya ema paNa saukRta AcAryo pUrva bhAgamAM paNa amuka khAsa jovAmAM Ave che, te uparathI suzrutamAM paNa saMskaraNa kareluM hovuM joIe. mahAbhASyakAre pratisaMsakAranI thaye che, ema te mAro paNa "saumUta" zabdathI dhaTAveluM daSTAMta jevAmAM Ave abhiprAya che; paraMtu e sukRtanA pratisaMskAramAM che sauzratonI athavA suzrutanA vaMzajonI paNa carakasaMhitAnI peThe kayAMya paNa punaruktimaya pahelAM prasiddhi haze; kema ke suzrutanA vaMzaja-saumRta pratisaMskAra lagabhaga dekhAto nathI; vaLI suzrutane zalyavidyAne jANanArA hatA, tethI teone rAjapratisaMskAra karanAre pote ja uttarataMtrano bhAga onI sAthe saMbaMdha grahaNa karI "saumRtapArthivo" ye hoya, ema paNa spaSTa jaNAtuM nathI. paraMtu eTale ke suzratanA vaMzajonA saMbaMdhavALA rAjAo, mArI pAse nevAra saMvata 633 mAM lakhAyeluM ema pahelAMthI ja teonI prasiddhi hatI, ema sUchatanuM eka tADapatralikhita pustaka che, tenI pahelAM darzAvyuM ja che. te uparathI sukRtanA vaMzaja TippaNImAM prathama bhAgamAM "sute phAsthata -zalya- athavA sUzratanA sAMpradAyika 'sauRta' nAmane taMtra-suzrutamAM' 3ttaratatrAnta-uttarataMtranA cheDa' | kaI AyAye sRzratanuM pUrvAtaMtra saMskArayukta karyuM ema jaNAvI 'rUti sauzrate mahottaratanne tu:STi | haze ane uttarataMtra tathA nighaMTubhAga-e benI tamoDadhyAyaH-e pramANe sukRtanA mahAna uttarataMtramAM bhejanA karI haze, evuM anumAna karAya che. 64 mo adhyAya samApta thaye; te pachI e suzrutamAM pUrvAcAryanI saMhitAne maLavA chatAM paNa bIjA nighaMTu paNa haze, e kAraNe te uttarataMtranA chelle AcAryonA graMthomAMthI paNa maLatI vizeSatAone rahele nighaMTubhAga samApta thatAM "sauzraya saMhitAyAM | laI pUrvasaMhitAmAMnI nyUnatAne dUra karI sarvAgapUrti. mahottarIya nighaNuM: samAMtA-suzrutasaMhitAmAM mahAna karavA mATe prayatna karavo te uttama tarIke dekhAvAne uttarabhAga viSe nighaMTu samApta thayo" evo paNa lIdhe ja pAchaLanA yAjake bIjAM taMtromAMthI jANelA lekha dekhAya che. "suzrata phartha saunnatI tasyAM' evA viSayonuM paNa saMyojana karyuM hoya ane pahelAMnI "Y'nA arthamAM lAgela taddhita pratyayAH "sauata" divodAsanI saMhitAne grahaNa karI racavAmAM AvelI. zabda uparathI suzrutanA graMthane svIkAra paNa saMbhave suzrutasaMhitAmAM uttarataMtrarUpe chelo bhAga paNa racele che. paraMtu AgaLanA tathA pAchaLanA bhAgane ? he joIe. uttarabhAgamAM dAkhala karelA viSayo racayitA je eka ja hoya to eka ja rUpe ulekha videharAjAe kahelAM zAlAkya Adi bIja taMtro heya te ya havAthI pUrva bhAgamAM suzruta zabdo sAthe saMbaMdhavALA che, ema temanA potAnA ja mUkIne suzrutane lekha hevo joIe ane uttara- kathana uparathI spaSTa thAya che; te uttarataMtramAM bhAgamAM "saunnata' zabdano prayoga hovAthI te rahela kaumArabhAya-bAlacikitsAnA prakaraNamAM mULanI sukRtanA vaMzaja "saukRta' AcAryane judA ja aMdara bIjA AcAryone je nirdeza karyo che, prakArano lekha che, ema pratIti thAya che. e temAM "kumAra/vAdhadetuma bALakone pIDA karavAmAM nirdhA bhAgamAM zarUAtamAM divodAsanA upadezanA kAraNabhUta"--ema sAmAnya ullekha karyo che, topaNa saMbaMdhane ullekha joke dekhAya che, to paNa tenI TIkAnA kartAe pArvataka, baMdhaka, jIvaka mULa AcArya eka hevAthI Akheya graMtha samULa Adie, evo nirdeza karela hovAthI tema ja hevAthI tenuM vizeSa pramANapaNuM sthApavA mATe jIvakane A graMthabhAga paNa temAM maLato hevAthI. evA prakArane nirdeza karavo saMbhavita hovAthI kAzyapa, chavaka Adie kahelA temanA viSayane ene lekha paNa kaMIka aMze UtarI Avela hoya. paNa grahaNa karI uttarataMtramAM yojyA heya, evI. e nighaMTubhAgamAM uttarabhAganA amuka vizeSa zabdo | saMbhAvanA karI zakAya che.
Page #185
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA suzratanA uttarataMtramAM rasanA judA judA bhedAne | jene lIdhe navIna ane prAcIna ema be ya viSayendarzAvato 64 mo adhyAya ane dezanA judA mAM bIjI saMhitAomAMthI je viSayo lIdhA judA bhedane darzAvatA chellA adhyAyanI vacce hoya teone bheda karI zakAya che. suzrutasaMhitAmAM 65 mo adhyAya "taMtrayukti" adhyAya kahevAya che; pahelA adhyAyane aMte "sarveirAmasthAvarAta pazcanuM sthAe baMne adhyAyonI ekI vakhate AlecanA karatAM nevuM saMvimaya uttare tane zeSAnanuM vyAvyAsthAma - te baMne adhyAyomAM adhikaraNathI AraMbhI UA pahelAMnAM pAMca sthAnemAM 120 adhyAyone vibhAga sudhInI batrIsa prakAranI taMtrayuktio jaNAvI che | vAra goThavI daI te pachInA uttarataMtramAM bAkInA ane temAM samAI jatA uddeza, nirdeza, upadeza, viSayanuM ame vyAkhyAna karIzuM' evo pATha maLavAthI apadeza, pradeza ane atideza Adi a-1 pahelAMnI (hastalikhita) saMhitAnA samayamAM paNa sAdhAraNa judA judA bheda bIjA graMthamAM nahi ! uttarataMtra hovuM joIe, ema jANI zakAya che ane joyelA jaNAvyA che. ane te sivAya bIjA paNa te dvArA ema paNa nakkI thaI zake che ke, pUrva bhAga ane padArtho kevaLa pitapotAnA vaidyaka tathA nItinA uttarabhAga -baMne samakAlIna hovA joIe; paraMtu viSayane lagatAM udAharaNe sivAya darzAvyA che, temane mArA saMgrahAlayamAM eka prAcIna tADapatramAM hastaja te te padArthonA vyAkhyAnanuM paNa samAnapaNuM likhita pustaka che, temAM tyAM tyAM ghaNuM sthaLe judA joIne eka para bIjAnI chAyA hovAnuM jaNAya | judA pAThabhedo maLe che; "ajhApi saivimara 3ttare che. emAM konI konA para chAyA che e viSayamAM vaksAna -A pUrva bhAgamAM paNa keTalAka viSayane paraspara vicAra karatAM, kauTilIya arthazAstramAM vibhAgavAra darzAvyA pachI bAkInA viyene ame aupaniSada-adhikaraNanI samApti thatAM graMthanI aMte uttarataMtramAM kahIzuM." evo pATha maLe che; je uparathI zAstrIya yuktinuM jema pradarzana karAvyuM che, tema "120 adhyAyane pAMca viSamAM vibhAgavAra suzratanA uttarataMtramAM paNa sAthe sAthe ApavA goThavyA pachI uttarataMtramAM bAkInA viSaye ame gya rasabhedanAM tathA doSabhedanAM be prakaraNonI vacce kahIzuM,' e ja graMthane Azaya samajAya che; taMtrayuktine adhyAya ApavAmAM Avyo che te ethI uttarataMtrane nideza kharekhara karyo ja nathI pUrvApara athavA bIjAnA saMskaraNanI aMdara pAchaLa- ema jaNAya che; vaLI trIjA adhyAyanA prAraMbhamAM thI praveza pAmyo hoya evI saMbhAvanA karAve che. adhyAyanI gaNatarI karatAM chApelAM pustakamAM carakasaMhitAmAM paNa graMthanI aMte taMtrayuktinA dekhAte "tatttara vASTi-te pachI 64 adhyAyo viSe mAtra uddezarUpe ja dAkhala karelA jovAmAM che," e aMza paNa tADapatralikhita pustakamAM Ave che; ane te viSaye paNa daDhabele umerelA | maLatuM nathI, paraMtu "ata: paraM nAnaiva tannamuttaraeka aMzarUpe ja che. pAchaLathI banelA evA paNa | mukhya -have pachI potAnA nAme ja kahevAtuM e uttarataMtramAM dhanvantarinI uktirUpe pUrva bhAganI | uttarataMtra kahevAmAM Ave che, ema zarUAta karIne sAthe saMbaMdha jaNAvIne pramANikapaNuM jaNAvavA mATe racelA uttarataMtranA viSayone saMgraha karI batAva thovA mAvAna dhanvantari bhagavAna dhanvantarie | nAre "vidhinAdhIya guNAnA mavanti kALA je pramANe kahela che, te pramANe A che,' ema | muvi-A suzrutasaMhitAnuM vidhithI adhyayana pUrvabhAganI peThe lakhANa lekhake pAchaLathI umereluM | karI temAMnA vegone upayoga karI jANanArA che, evI paNa saMbhAvanA karI zakAya che; te uparathI vaidyo pRthvI para (maraNanI aNI para pahoMcelA) A suzrutasaMhitAmAM pAchaLathI dAkhala karavA rogIone prANa ApanArA thAya che. e chellA judA judA viSaye, mULa graMthanI AgaLa leka sudhInA ke tADapatranA pustakamAM paNa maLe uttarataMtrarUpe alagapaNe ja barAbara AvyA che, che. te pachI uttarataMtranA bhAganI yojanA karyA pachI paNa carakanI peThe mULa graMthanI sAthe ja viSayane tenA viSayanI sUcinA A zloke paNa pAchaLathI meLavI daI ekAkAra karavAmAM Avela nathI. pravezelA hoya, ema saMbhave che.
Page #186
--------------------------------------------------------------------------
________________ upaduvAta 15. vRddhajIvakanA taMtramAM te "pUrvatanyA: #-| vAstha sarva neti kathA -je bALake atizaya nAnAM saMhitAyA mana vRddhanIvana saMkSiNa tanne nirmita- | hoya teo viSe harakeI cikitsA sAhasathI karavA pahelAMnI kAzyapa saMhitA ghaNI ja moTI hevAne | kazyapa IcchatA nathI." tema ja "majavAyotu mAruM lIdhe vRhajIvaka vaidya te kAzyapa saMhitAne TUMkAvI | sarveSAM vaya: pUrva-majajA tathA vasA be A vRddhajIvakIya taMtra racyuM che" evo lekha saMhi- | snehanuM anupAna te maMDa hoya che; paNa bhagavAna tAkalpa adhyAyamAM maLe che. te uparathI jaNAya | kazyapa badhAye snehanuM anupAna paheluM uSNajala che ke kAzyapa saMhitA prathama je rUpe hatI, te ja ! mAne che." vaLI "tha kayoDanavIsa-sarSanajotasvarUpe vRddhajIvakanuM taMtra nathI, paraMtu saMkSiptaracanAne | sakhya"-pachI kazyapa bolyA te badhuMye barAbara laIne spaSTarUpe tenuM rUpAntara ja thayuM che. paraMtu te nathI' ityAdi sthaLo upara ane khilabhAgamAM vRchake, kAzyapa saMhitAno saMkSepa karatAM mULa paNa pAyeliti sAthaH (adhyAya 10,loka 73) saMhitAne paDatI mUkIne svataMtrapaNe racanA karI | AmAtisAramAM nIcenuM auSadha pAvuM," ema kazyapa nathI, paNa te kAzyapa saMhitAnAM upadezarU5 vAkyane | kahe che, temaja "thA svaniti thAH (a.20-66) ane tenA ane aMdaranA bhAgamAM samAveza | sagarbhA strInA atisAramAM doSAnusAra cikitsA karIne ja vacce vacce chUTA pADavA yogya vistRta | karavI joIe.' ema kazyapa kahe che. vaLI "pe aMzane choDI daI e saMhitAnuM kevaLa saMkSipta | ti mA lAzyapa (a. 20-18)-vAtapittarUpa ja karI dIdhuM che; ema tenA lekha uparathI javaramAM vidyArigaMdhA Adi kavAtha pI joIe jaNAya che. ema kazyape kahyuM che.' ityAdi sthaLe vAraMvAra kazyapa A vRddhajIvakanA taMtramAM cheka aMtaparyata pUrva- | zabdano ullekha karyo che, tethI chavake te zrIkazyapabhAgamAM rahela "khila' vibhAgamAM paNa "lyANa | nA siddhAntane arthanuvAda sUcavyo che. athavA mAvAna vayA -ema bhagavAna kazyape kahyuM che? | vRddhajIvakane upadeza ApanAra mArI kazyapa tyAM ti hUM mATu mAvAna vaya-ema bhagavAna | tyAM "kRti kathA -ema kazyapa kahe che," ema kahIne kazyape kahyuM che" ema zarUAtanA tathA upasaMhA- | je darzAvavAmAM Ave che, temAM prAcIna kazyapanI ramAM paNa vAkAnI ekarUpatA jovAmAM Ave che; [ paraMparA jaNAvavAno e abhiprAya che. zabdathI. te paNa tenI aMdaranAM badhAM vAkyo kazyapanAM nathI, | arthathI athavA banne prakAre je siddhAMta AdinAM paraMtu siddhAnta-upadezavAkaye ja kazyapanAM che ane te | vacane je grahaNa karyA che te "prAdhAnyana corAH te vAkAne te te viSayane upanyAsa karavAne umerA- | mavanti-harakeSTha vyavahAra pradhAnapaNe thAya che ? rUpe ja batAvelAM che ane te ja AraMbhanAM tathA ' e nyAya anusAra kazyapanA ja che. "manusmRti" upasaMhAranAM te vA vagerene pAchaLathI vRddhajIvake | Adi prAcIna nibaMdha athavA graMthamAM ziSya taMtranuM svarUpa prApta karavA mATe umeryA hoya ema | bhugue manunA upadezone zabda dvArA tathA artha paNa saMbhave che. badhAye adhyAyamAM zarUmAM tathA | dhArA saMgraha karelA dekhAya che ane " sAmagrava' aMte paNa "rUAha kayA -ema kazyape kahyuM che? | Adi ziSyoe yAjJavakyanA upadezone zabdathI evo je ulekha karyo che, te paNa pote darzAvela | tathA arthathI saMgraha karelA jovAmAM Ave che, e zelI badhAya viSaya pitAnI kapolakalpanArUpa nathI, paNa ahIM paNa yogya heIne svIkArelI jovAmAM kazyapanI potAnI ja racanA hoIne kazyape racelI Ave che. pUrvanA saMpradAyano jyAM jyAM ullekha saMhitAnA sArarUpa ja che ane tethI ja tenuM | karyo che, tyAM kazyapanI peThe ja temanA putra je pramANapaNuM che, ema ThasAvavA mATe jIveke ja te | 'kAzyapanAme oLakhAtA hatA, temanA pratye te ulekha karelo hovo joIe. "yAda karAvaH- [ paNa AcAryabhAva jaNAvavAmAM AvyuM che, ema kazyapa kahe che' ema zarUAtamAM kahIne darzAvelA topaNu dareka adhyAyanA AraMbhe tathA upaevA paNuM prakaraNanI aMdara pUrva bhAgamAM "sAhati- saMhAramAM paNa 'ti imAda saraya-ema kazyape kA. 10
Page #187
--------------------------------------------------------------------------
________________ 146 kAzyapa saMhitA kahyuM che. e rIte prasthanI aMdara paNa tyAM tyAM | ja saMnipAtanI cikitsAne ahIM paNa prayoga parathoDavI-ema kazyapa bolyA", "tti tathA- | karavA yogya che. vaLI khilabhAga adhyAya 1lAnA ema kazyape kahyuM che.' ityAdirUpe badhAM sthaLe | 3-4thA lokamAM Ama kahyuM che: "vara sarvakazyapa" zabdathI ja e vRddhajIvakanA AcAryane | rAri sarvastro] guma | mAva: ripa saMgharSa ullekha karavAmAM Ave che. saMzItavrataH / proktaM jvaracikitsAyAM viSamasvasya kAraNam / vasaMtamasi tana savighauM savistarama -sarva zAstroA graMthamAM "saMhitAka95" nAmanA graMthavibhAganI aMdara "pUrvane bhAga" ane tenI pachI | ne jANanAra ane sarva lenA guru kazyapa gurune | tIkSaNa vratone Azraya karanAra bhaguvaMzI vRddhajIvake ne "uttarabhAga '-'khila bhAga" ema be bhAgo pitAne Avo saMzaya pUchyo hato; javaracikitsAjovAmAM Ave che; e be bhAgamAM dareka adhyAya mAM Ape viSamajavara thavAnuM kAraNa je kahyuM hatuM, ne AraMbha karyo che tyAM ane upasaMhAra karyo tene have vizeSa sAthe vistAra sahita yathArtha rIte che, tyAM paNa 'lyANa thA-ema kazyapa kahe kahevAne Apa yogya cho." vaLI 13mA adhyAyamAM che" e prakAra kazyapanA upadezarUpe ullekha karyAnAM 25 mA gadyamAM Ama kahyuM che ke, "matha vahu amafmaH vA maLe che; vaLI "varasamuccaya'mAM paNa | pUrva yadsavimAne'bhihita laalaadicturvishtividhmaahaarkazyapanA nAme ApelAM vALe, A graMthanA pUrva mAne taghelAnAM prati vizeSAnupasyAmaH ||-have pahelAM bhAga ane uttarabhAga bannemAM maLe che. pUrva bhAgamAM ame ja rasavimAnamAM je "lAlA' Adi covIsa badhe ThekANe kazyapane pitAnA upadeSTA tarIke jIvakanAM prakAranuM AhAranuM pramANa kahyuM che, tenA dareka ka5mAM vacane che ane uttarabhAgamAM paNa adhikAMza javakane | | thatA vizeSAne ame upadeza karIe chIe. tema ja ja ane kyAMka kyAMka bIjI vyaktine paNa upadeza 13mA adhyAyamAM 25 mA lekamAM Ama kahyuM che ke, ApavA yogya ziSya tarIke ullekha karelo maLe 'pariSekAstu bAlAnAM dantajanmani ye mayA / kIrtitAste che; A saMhitAnA pUrva bhAgamAM tathA uttarabhAgamAM proDyAH parimUtAkSi rojis -bALakone jyAre eka ja upadezane jaNAvanArAM vALe ane pUrva dAMta AvatA hoya tyAre karavAnAM je siMcane meM graMthanI sAthe uttaragraMthane ane uttaragraMthanI sAthe kahyAM che, teone prayoga paribhUta-dukhavA AvelI pUrvagraMthane sArI rIte joDanArAM vAkyo banne AMkhanA rogavALA viSe paNa karavo joIe." bhAgomAM maLe che; (jema ke pUrva bhAgamAM) "vgche tema ja "pUrvavaraniyAne tu prottara pratyeno mA vinayAdvidvAn kazyapaM vRddhajIvakaH / sUtrasthAne bhagavatA yathAvAM pALi saMpravayAkhyataH gharam-pahelAM jvaranA nirdiSTo dvividho jvaraH // punaraSTavidhA prokto nidAne nidAnamAM dareka jvarane vistAra meM je kahyo che, tattvanI I-vidvAna vRddhajIvake kazyapane vinaya teonAM have barAbara rUpa athavA lakSaNo huM thI Ama pUchayuM hatuM ke, Apa bhagavAne sUtrasthAnamAM tamane kahuM chuM.' varane be prakArane kahyo che; ane pharI tattvadraSTA | ema banne bhAgo paraspara saMbaMdhavALA dekhAya. Ape e ja javarane nidAnasthAnamAM ATha prakAranA che. te uparathI AkhIye saMhitAnuM jANe eka ja kahyo che; vaLI "sUtrathAne manAvatA ho traLa rivartitau ! zarIra hovAthI Akhoya A graMtha "kAzyapa saMhitA'tayotinicchAmi tuM kSaNameva ja -A5 rUpe upalaka jaNAya che; paraMtu pUrvabhAganI aMte bhagavAne sUtrasthAnamAM be traNa kahyA che; teone pUrvagraMthanA upasaMhArarUpe "saMhitAka5" adhyAya vistAra ane lakSaNa huM sAMbhaLavA icchuM chuM" graMthanI samAptine darzAvanAra maLI Ave che; tema ja vizeSakalpamAM Ama kahyuM che ke, "tijo - | kaMIka aMze paNa graMtha je bAkI hoya to mAdhyAye ca vacce je kane tavAri probdha | AkhAye graMthanI aMte ja upasaMhAra karavo ghaTe nipAtavikristitaY I-he mune! khilabhAgamAM sati- | che. AtreyanI ane bheDanI be prAcIna AyurvedIya. kapakrama nAmanA adhyAyamAM je huM kahevAnuM chuM, te | saMhitAo hAlamAM je maLe che te sUtrasthAna,
Page #188
--------------------------------------------------------------------------
________________ upaghAta 147 nizcayaH / indriyANi cikitsA ca siddhiH kalpAzca graMthAmAM pUrvabhAga ane uttarabhAganI racanAmAM bheda che ane kyAMka kartAnA bheda che, evA paNa spaSTa ullekha che. evA graMthAmAM pAchaLathI umerelA bhAganA kevaLa uttarabhAga 'nA nAme ja alaga vyavahAra karAya che. gra MthanuM nAma teA je eka ja prathamathI rakhAyuM hoya te ja-kAdaMbarI, dazakumAracarita, ityAdi ja rakhAyuM hoya che. rAmAyaNumAM paNa zrIrAmacaMdranI sabhAmAM kuze tathA lave gAyelA saMhitA / / o-7mo )-sUtrasthAna, nidAnasthAna, bhAgathI mAMDIneja uttarabhAga pAchaLathI ja umerelA vimAnasthAna, zArIrasthAna, iMdriyasthAna, hovA joi e, evA dhaNA vidvAnAnA mata che. te cikitsAsthAna, siddhisthAna ane kalpasthAna-ema pAchaLathI umerAyelA bhAgane 'uttarakAMDa ' nAme A sthAne A kAzyapasaMhitAmAM che.' ema kahevAya che, tepaNu AkhAye graMthane te eka ja jaNAvIne A sahitAnA ATha ja vibhAgeA darzAva- | nAme vyavahAra karAya che; evAM sthaLAmAM jyAM vAmAM AvyA che; te sahitAnI aMte samAtA uttarabhAgamAM lekhanazailInA taphAvata hoya che, tyAM ceya saMhitA'-A saMhitA samApta thaI che; ane | kartAnA bhedathI athavA samayanA bhedathI racanAnA bheda ataHvara vizthAna maviSyati'-have pachI khilasthAna | lagabhaga anubhavAya che. suzrutamAM paNa pUrva bhAga viSe kahevAmAM Avaze, ema saMhitAnI samAptine sUca- | kaumArabhRtya-bAlacikitsA, zAlAkya Adi judA vartu TippaNInuM vAkya paNa jovAmAM Ave che. e judA viSayA vikAsa dvArA saMyeAjanatAthI--kharAkhara uparathI ATha sthAne| ane 120 adhyAyeAthI yAjanA vaDe yogya rIte apAyelA maLe che, te yukta A saMhitAne vRddhajIvake saMkSepamAM judA ja uparathI teonA kartA eka ja jaNAtAM tyAM tyAM racanAvinyAsa karIne pUrva-bhAgarUpe A kAzyapa vistAra sahita vananI yAgyatA hovA chatAM te saMhitA prakaTa karI che, ema jaNAya che. pUrva bhAgamAM zaNyaprasthAna athavA zAstracikitsAne bahu ja gheADA pramANamAM lIdhelA jovAmAM Ave lagatA zAstranI pradhAnatA jALavavA mATe tevA viSaye che. je viSayeA khIjA zAstrone lagatA che, tene vistRtarUpe lakhI uttarataMtranA rUpamAM karI apAyelA maLI Ave che ane te te viSayA pAchaLathI ja umerelA che, ema jANavuM yAgya hAI te ja te te viSayAnA vibhAgane * uttarataMtra'kahe che; te uttarataMtranA lekhamAM tathA racanAmAM taphAvata jaNAya che, te uparathI tenA nirmANanA bhedanuM paNa anumAna karI zakAya che; e ja pramANe kAzyapIya taMtra-kazyapasahitAne paNa khilabhAga ne ke pUrvIbhAganI sAthe ja racAyelA hAta tA pUrva bhAgamAM ApelA jvara AdinA viSayeAnI sAthe khilabhAgamAM kahelA jvara Adi viSayeAnI samAnatAne daSTimAM rAkhI tene anusarI varNana karavAmAM AvyuM hota paraMtu khilabhAgamAM punaH te ja viSayAnu` kathana heAvAnA meghadUta Adi keTalAka graMthAmAM kathAnA bhAgeAnA be vibhAga karIne pUrvabhAga ane uttarabhAgarUpe vibhAgaiA darzAvIne jema niyamana karela che, tema A sahitAmAM sarva sthaLe niyamana karavuM zakya nathI. tepaNu kAbarI ane zakumAra Adi | kAraNe upadeza, sthAna, samaya ane upadeza karavA nidAnasthAna Adi ATha sthAnothI yukta hoI 120 adhyAyeA dvArA pU thayelI jovAmAM Ave che; te ja pramANe A kAzyapasaMhitAmAM paNa pUrva bhAgamAM ja ATha sthAna che ane teTalA ja (120) adhyAyeA pUrNa karavAmAM AvyA che. sahitAkalpa nAmanA adhyAyanA je lekha che, te uparathI paNa * sUtrasthAnaniyAnAni vimAnAnyAma te pachI je kahevAyuM nathI tene pariziSTarUpe pUrNAM karavAsvarUpe pUrva bhAgamAM kahelA keTalAka viSayAnA vikAsa karavAnI prakriyA dvArA AmatemathI saMgraha karelA kazyape kahelA jANavA yeAgya vizeSa viSayeAnI yAjanA karIne pUrva bhAgamAM kahelA kramane grahaNa karyA vinA ja chUTA chUTA | viSayAnA saMgraharUpa karela eMzI adhyAyanA khila bhAga je racyA che, te Aga MtuAne chelle mesADavA' e nyAya pramANe suzrutamAM racela 120 adhyAyanA pUrvanI saMhitA pachInA uttarataMtranI peThe ja pharI cAjelA jovAmAM Ave che. | .
Page #189
--------------------------------------------------------------------------
________________ 148 kAzyapa saMhitA cogya vyaktine bheda Adi jaNAtA hovAthI adhyAya vageremAM kyAMka "juvaka" ane "bhArgava" pUrvagraMtha ane khilabhAgamAM paNa graMthakartAne, samaya- evA banne zabdothI chavakane saMbodhana apAyuM ne tathA racanAne paNa taphAvata mAluma paDe che. zuM che ane kyAMka chavakane prazna choDIne "pa!" Rgaveda AdimAM khilarUpe joDAyelA bhAgane samaya | "narapi!" "virA"--he rAjA ! ItyAdirUpe judo hoya, ema vidvAno svIkAre che; emAM | rAjAne ApelAM saMbodhane paNa maLe che. keDI khila' nAmathI je nirdeza karyo che, te ja eka sthaLe-bilasthAna 13 mA adhyAyamAM 'ti samaya tathA kartAnA bhedane prakaTa kare che. vaLI A vAvivAra'-ema vAvidane kazyape upadeza kAzyapa saMhitAmAM paNa saMhitAkalpanAmanA | karyo hato, ema jaNAvI vArthovidanI AgaLa adhyAyamAM "tatre savisTamukyate-khilabhAga sahita kazyape upadeza karyo hato evo paNa ullekha AyurvedataMtra kahevAmAM Ave che, evuM vAkya maLe che. A kAzyapa saMhitAnI lekharacanAnuM jovAmAM Ave che, te uparathI khila bhAga paNa anusaMdhAna karatAM pUrva bhAgamAM lagabhaga lekhanI gRhajIvakanA taMtrane bhAga jaNAya che tathA je | prauDhatA ane ArSabhAvanI pracuratA tathA khila bhAgamAM AvelA viSayo paNa kAzyapanA | viSayonI gaMbhIratA dekhAya che; ane uttarabhAgamAM upadezarUpe ja A vRddhajIvakanA hovAthI khila bhAga che te lagabhaga vikAsa pAmelA viSaye ane sahita A AkhAya graMtha "kAzyapa saMhitA' ja ' nirUpaNanI zailI paNa saraLa ane suMdara jaNAya che; paraMtu A saMhitAnA pUrva bhAgamAM jovAmAM Ave che; vaLI revatI kalpa, cala, A leka maLa che: "3AmanaRjimi yamAM | jAtakama-uttarIya ane zalacikitsita Adi vRddhanItra: rohito rASTravAdena nAyaeNDamporA- adhyAyamAM kyAMka pUrvabhAgane anusaratI prauDha AI RSio jemanI upAsanA karI rahyA hatA, evA racanA tema ja viSayane gaMbhIra bhAva maLe che. kazyapane vRddhajIvake, dAruvAhanI preraNAthI pitAne | ema dhaNuM karI dAsvAhe preraNA karelA chavakane jJAna prApta thAya te mATe A prazna pUchayo | kazyape karelA upadezAne mukhyatve grahaNa karI hatA," A rIte dArUvAhe preraNA karelA vRddhajIvakane | racAyela pUrvabhAga prauDha nA zelIvALo dekhAya che kazyape upadeza karyo hato, ema jaNAya che; ane jIvakane tathA vAryo vada Adi bIjAone te pramANe pUrva bhAgamAM lagabhaga ghaNA adhyAyamAM judA judA samaye kazyape upadezelA viSayane grahaNa jIvakane prazna hoya che ane pachI kazyapa tene | karIne racAyela uttarabhAga vikAsa pAmelI zilIthI pratyuttara Ape che, ema jovAmAM Ave che; vaLI racAyela jaNAya che; ane ema te judI judI paddha"vatsa" e bhagunI saMtati hovAthI te vatsanA tithI racAyelA vibhAgo kalama tathA samayanA bhedanuM putra vasyane mRguvaMzamAM pUrva puruSa tarIke anumAna karAve che. darzAvela che; ane tenI paraMparAmAM thayelA chavakane vaLI saMhitAka95-adhyAyanA kathana pramANe vRddha bhArgava' zabdathI saMbodhana ApavuM yogya che, | jIvake raceluM taMtra keTalAka kALa sudhI lupta thayuM hatuM, tepaNa kevaLa eka ja sthaLe "mAvANIni' ema te maLI AvatAM vAste tenuM saMskaraNa karyuM hatuM, mAnava" zabdathI chavakane saMbodhana ApeluM che; e evo nirdeza karyA pachI tyAM-saMhitAkalpanA zloka sivAya bIjAM badhAMye sthaLa para chavaka zabdathI ja | 28 mAM "sthAneSaNa zAvAyAM ya yatrIjuM prathonanamAM saMbodhana kareluM che; enAthI UlaTuM uttarabhAgamAM | tat tat mUya: pravakSyAmi vivu nilina te -ATha to dAruvAhanA nAmane bilakula ulekha ja nathI; | sthAnerUpa judA judA vibhAgamAM je je projana jIvaka' zabdathI saMbodhana paNa kyAMka kyAMka che; kahevAyuM nathI, te te samagra huM tamane khilabhAgamAM ghaNuM karI "bhArgava' zabdathI sarva sthaLe saMbodhana vadhu pramANamAM kahIza.' ema je vacana maLe che, te kareluM dekhAya che. vaLI jemAM aMtarvatnI-sagabhAM vAsyanuM jahevuM yogya che; te uparathI ATha sthAne rUpe strInI cikitsA che, te "kukaNaka' nAmanA ja kAzyapa saMhitAne saMkSepa karI vRddhachavake pUrva
Page #190
--------------------------------------------------------------------------
________________ upadyAta 149 bhAgarUpa pitAnuM taMtra racyuM tevuM joIe. te ATha | darzAvelA vAsya paNa prAcIna ja hovA joIe. sthAnerU5 vRddhajIvakanA taMtramAM je viSayo kahevAyA | zatapatha " brAhmaNamAM je vaMzamrAhmaNa che. temAM na hatA, te viSayane prajane sAthe bIjA AcAryo- bhAradvAja, pArAzaya, agnizya, hArIta, kAya, nA graMthomAMthI upadezanI paraMparArUpe je prApta thayA | gAlava, jAtukarNa ane Atreya Adi dhaNA prAcIna hatA te tema ja kazyape je viSayone upadezyA hatA, RSione darzAvelA jaNAya che, tenI sAthe te sarvane grahaNa karI vAce ja khilabhAgarUpe chevaTe | vAsyano paNa ullekha che; te te nAmavALA tenI yojanA karI hoya ema jaNAya che; ema | AyurvedanA AcAryo paNa AyurvedanA graMthamAMthI vacce e khilabhAganI yojanA karI hoya topaNa jANI zakAya che; je ke e "zatapatha " brAhmaNamAM kAzyapanA ja te upadezane zabda dvArA tathA artha je te upadazInA zabda dvArA tathA artha | te brahmavidyAnI ja paraMparAne nirdeza karyo che, dvArA Amatema-AjubAjuthI saMgraha karele ho | te uparathI te te uparyukta nAmavALA AcAryo joIe. tethI ja nAnA-moTArUpe rahelA ane te AyurvedanA AcAryo hoya, ema jANI zakAtuM te judA judA graMthamAMthI prApta thayelA lekhomAMthI nathI, paNa te te samAna nAmevALA bIjA paNa grahaNa karelA aMzane judA ja bhAve ahIM khila AcAryo hoya ema paNa saMbhave che, te paNa te bhAgamAM kyAMka prauDha racanAthI ane kyAMka sAdhAraNa AcAryo kevaLa brahmavidyAne ja jANatA hoya ane prakriyAthI graMthanuM lakhANuM je dekhAya che, te barAbara | Ayurvedane jANatA na hoya evo paNa nizcaya baMdhabesatuM jaNAya che; te khilabhAgamAM vAvida, | karI zakAya tema nathI; vaLI e badhAye AcAryonI kAMkAna, bhAradvAja, dAvAha, hiraNyAkSa tathA vaideha | pUrvakakSAmAM gaNAtA ane svarganA vaidya tarIke prasiddha nAmanA pUrva kALanA tathA te te kALanA AcAryonA thayelA azvinIkumArone paNa te zatapatha brAhmaNumAM matone nirdeza karI vRddhajIvakane paNuM vizeSa mata | ullekha hovAthI temanI paraMparAmAM UtarI AvelA te darzAvyo che. e vRddhajIvaka potAne samakAlIna ane] te AcAryo paNa AyurvedanA viSayamAM AcAryo (kazyapane) ziSya hevAthI tenA matane paNa tarIke hoya e 5Na saMbhavita che, AyurvedanA graMthekazyape pote athavA jIvake pUrva pakSanI zreNImAM | mAMthI te te AcAryane AyurvedanA AcArya darzAvIne chevaTe chelalA siddhAMtarUpe kazyapanA matane | tarIke jANI zakAya che, te evAM ghaNuM nAnuM nirdeza karyo hoya, e zakya che; paraMtu | e vaMzabrAhmaNamAM lagabhaga sAthe hovApaNuM jovAmAM pAchaLanA siddhisthAnanA "vamana-virecana adhyAya Ave che, te uparathI teo AyurvedanA paNa mAM kautsa, pArAzarya, vRddhakAzyapa, vaideha tathA | AcAryo hovAnI zakyatA che. vAryAvida nAmanA prAcIna tathA te samayanA pratisaMskAra karanAra vacce kevaLa khilabhAganI AcAryone mata darzAvyA pachI vAsthane mata | yojanAne ja vinAza karyo che, evuM nathI; paraMtu darzAvyo che ane te pachI e badhAye AcAryone | saMskRta tat punatatraM vRddhanavanirmita-vRddhajIvake pUrvavAda jaNAvI chellA siddhAMta tarIke kazyapano | banAvelA AkhAye taMtrane te vAste pharI saMskAra mata darzAvavo joIe, tenA sthAne vAstu pesI | karyo che" ema saMhitAka65 adhyAyanA 27mAM gayo che ane siddhAMtavAdarUpe nirdeza karelA kazyapanA | zlekamAM temanuM potAnuM ja lakhANuM maLe che, te matanI pahelAM pUrvavAdarUpe ghaNu kALa pachI thayelA | uparathI pratIta thAya che. paraMtu vAsya dvArA pratisaMskartA vAsyane kazyape ke jIvake nirdeza karavo potAnA vicArone meLavI aneka viSayovALA ayogya hovAthI A graMthanA saMskartA e vAsya khila bhAgane alagarUpe joDavAthI mAluma paDe che ke ja haze ke nahi evI zaMkA karavI yogya nathI. | teNe pUrva bhAgamAM mULa graMthanA pheraphAra 25 kaI vaLI A graMthamAM jeno ullekha karyo | vizeSa saMskAra karyo nathI paraMtu pUrva graMthamAM ja che, te kautsa, pArAzarya vagere badhAye AcAryo | mAtra kyAMka kayAMka umeraNI karanArAM vAkayo ane prAcIna ja che, tethI teonI samAna zreNImAM ) kyAMka pitAne vizeSa mata tema ja te samaye prApta
Page #191
--------------------------------------------------------------------------
________________ 150 kAzyapa saMhitA thayelA keTalAka viSayone ApyA che ane tethI tenA | pAchaLathI praveza karAvela hovAthI anubhavasiddha te mULa rUpamAM kaI pheraphAra thavA pAmyo nathI. te ghaNuM auSadhe vaDe temAM ghaNo vadhAro tathA umero dareka pratisaMskAra karanArAo harakeI vastu | paNa karAyo che, e 5Na saMtoSano ja viSaya che; ke nibaMdhamAM vizeSa guNonuM sthApana karI tene | paraMtu e prakAzanamAM lipine bheda hovAne lIdhe vizeSa pracAra karavA mATe ja pravRtti kare che, ema koThAo vagererUpe athavA vyAkhyArUpe navA umeraNuM upara darzAvelI prakriyA dvArA saMskaraNa karavAthI bhAganuM je prakAzana thayuM hota, to ATalo aMza te te prAcIna saMhitAomAM kaI lakhANane kyAMka | prAcIna che ane ATale aMza navA saMskaraNa saMkeca ane kyAMka vikAsa Adi dvArA navA vakhate pravezelo che, ema sArI rIte alaga alaga pratibhAsita thayelA viSayane praveza thavAne lIdhe | tAravaNI thaI zakata. jo ke hAlamAM mULa mAtra nAva je aMze ayogya dekhAyA hoya teone pheraphAra | nItaka graMtha yuropamAM tathA lAhoramAM alaga alaga karavo vagere judA judA vizeSa saMskAro dvArA chapAyele maLI zake che, tethI e banne graMthane meLavI navA karAyelAM dekhAtAM judAM judAM rUpe pamADI! jotAM temAMnA prAcIna aMzone tathA navIna aMzene dIdhAM hoya, tethI pratisaMskAra karanArAone | have tAravI zakAya che, to paNa amuka samayane vaza thatAM prayatna bhale yugya thayo gaNAya; paraMtu A| e hamaNuM maLatuM mULa pustaka 5NuM che ne viSayamAM amArA manamAM Ama jaNAya che; e | maLe to mAtra pratisaMskAra karAyelA pustaka uparathI ja rIte e prAcIna saMhitAonAM vAraMvAra saMskara | tevA prakAre prAcIna-arvAcIna viSayonI tAravaNI thayA kare, tethI prAcIna saMhitAnAM lakhA ane | karavI zakya ja na bane; ane UlaTuM vAgabhaTa tathA arvAcIna pratisaMskAra karanArAonAM lakhANono | nagendranAtha AdinA ulekharU5 pramANu uparathI jema pANI ane dUdha mizra thayAM hoya tyAre teono | nagendranAtha vidvAnanI 5chI mULa nAvanItaka graMtha paraspara jema samAveza thaI jAya che, tevo samAveza | racAyo haze, evI zaMkA pAchaLanA lokone thAya; pratisaMskAra karanArAonA nibaMdhomAM ke racanA- te ja pramANe koI samaye caraka tathA vAtsya dvArA zilImAM prAcIna saMhitAone aMdaranA bhAgamAM pratisa skRta prathAthI kAzyapa saMhitA, A ekatArUpe samAveza te thayela hato ja nathI; tema ja saMhitA, vRddhajIvIyataMtra tathA agniveza taMtranI te uparathI prAcIna AtreyanI saMhitAmAM agniveze | alaga sthiti avazya haze ja. rUpAMtara pratije umero karyo hoya ane te pachI agnivezanI saMskArone lIdhe prAcIna graMthane pracAra ocho saMhitAmAM caraka AcArya je saMskaraNa karyuM hoya; | thato gayo ane eTalA mATe e mULa pAchaLathI temaja kAzyapasaMhitAmAM vRddhajIvake je kaMI saMkSepa | prAcIna graMtho lupta thaI gayA. vaLI pratisaMskaraNamAM karyo hoya ane te vRhajIvakanA taMtramAM je kaMI] pahelAMnA keTalA aMzo tyajI devAyA hoya, keTalA vacce pharI saMkaraNa-kayuM hoya temAM A saMhitA-| navA aMze praveza pAmyA hoya ane keTalA aMze mAM ATalAM vAkyo ke pade AnAM che eTale ke amuka | rUpAMtarane pAmyA hoya jethI graMthanA che te aMgenI bhAga mULa AcAryane che ane amuka bhAga prati- | sAthe te te mULa AcAryanA samayane nirNaya karavo saMskAra karanArane che, e tAravavuM muzkela thaI paDe | kaThina bane che. che; jema prAcIna "nAvanItaka" nAmano mULa graMtha | mastiSkamAM udaya pAmanArA aneka prakAranA pAchaLathI navA pravezelA lekhanI sAthe pratisaMskAra-| vicAro tathA judA judA AcAryonA upadeza cukta thaIne "lAhAra' mAMthI tenuM prakAzana thayuM | vagerenAM anusaMdhAne kAraNe navA navA amuka amuka che; temAM tene pratisaMskAra karanArAe apUrNa | viyAre paNu tpanna thAya che; temaja pUrvanA viSayone umero karI upakAra ja karyo che; tema ja, AcAryonA siddhAMta 5NuM pAchaLanA judA judA e saMskaraNamAM vAgabhaTa tathA nagadranAtha vagere | AyAryonA judA jula vicAro dvArA viparIta svarUpe yAchaLanA vidvAne e upajAvI kADhelAM auSadhene paNa] pratibhAsita thatA hoI rUpAMtarane athavA parityAgane
Page #192
--------------------------------------------------------------------------
________________ upAdghAMta 151 AAAA | paNa prApta thatA sabhave che; kyAMka kyAMka pUrvanA vikRtie pravezI gaI che ane je je keTalAka siddhAMtA niLa hovA chatAM pAchaLathI sauMskaraNa | arvAcIna viSayA kyAMka kyAMka maLI rahyA che, te thatAM puruSamAM sulabha evA dASAnA kAraNe mali- keAnA che? mULa graMthakAranA te te dASA vagere che natA pAmI rahyA che. carakasa'hitAmAM cikitsita- | ke pratisaMskAra karanAranA che? e viSe kAI nizcaya sthAnanA chellA 17 adhyAyeA ane siddhisthAna ane thaI zakatA nathI, tethI mULasaMhitAnA racayitA kalpasthAna vilupta thayela hAI ne ne maLatAM na te te maharSiomAM arvAcInapaNAnI zaMkA upahatAM, te dRDhakhala AcAye pAchaLathI te 17 jAvanAra thAya che athavA te te saMhitAkAra adhyAyA ane siddhisthAna tathA kalpesthAna racIne maharSienA ja tevA khATA siddhAMtA haze ke zuM? carakasa'hitAne pUrNa karI ane temAM teTalA vibhAga evI paNa zaMkA upajjavI zake che; jema ke bhAratamAM dRDhabalanI racanArUpa hAI ne temAM AtreyanI, agni- pAchaLathI sudhArAvadhArA thayA, tethI e bhArata vaizanI ke carakAcAnI lekhaNune praveza thavA 'mahAbhArata'nA svarUpane pAmyuM; ane te pachI pAmyA nathI, te kAraNe chevaTanA bhAgamAM alaga paNa tenuM vAraMvAra saMskaraNa thayA karyuM, te veLA rahelA e dRDhakhala viracita bhAgamAM vicArAnI temAM je je amuka zabdo pravezyA che, tenA pravezA je yAgyAyeAgyatA heAya te khAkhatamAM dRDhakhalanI samaya nakkI karI zakAtA nathI, tethI emAMnuM mULa javAkhadArI rahe che; e ja pramANe agniveze tathA bhArata paNa arvAcInapaNAnI zaMkA tarapha AkarSAI carake paNa pAtapAtAnA khAsa vicAre ane jatuM dekhAya che! e ja pramANe carakasa hitAmAM lekhAne amuka vibhAgarUpe alaga alaga jaNAvyA paNa dekhAtA vikasita nigrahasthAnanA uttara vizeSahAta athavA amivezanuM taMtra Aje paNa jo alaga viSaya paNa AtreyanA, amivezanA ke carakanA maLatu hAta, teA e banne bhAganI meLavaNI karatAM lekhamAMthI prApta thayA che ke kema ema nizcaya karI te te bhAgamAM dekhAtA sArAnarasA vicArA ane zakAtA nathI, te kAraNe AtreyamAM paNa arvAcInalakhANeA ke vacaneA tenA tenA upara ja peAtAnI paNAnI zakAnuM AkarSINu karanAra te te thAya che. atizayatA athavA alaga alaga racanA svarUpane e ja pramANe A kAzyapasaMhitAmAM paNa utsarpiNI, pAmI zakata; AmAM kAnAM vacane ke vicAra avasarpiNI, ityAdi keTalAka je amuka zabdo cogya-ayeAgya che, ema ApaNe paNa jANI zakata; jovAmAM Ave che, te vAsye karelA pratisa`skaraNu paraMtu te te AgaLanA ane pAchaLanA AcAyaeNnAM vakhate ja pravezelA hAya, e yeAgya lAge che, vacane ane vicAra| gaMgA tathA yamunAnI peThe tApaNu te te zabdo kAzyapanA, vRddhvakanA ke eka ja svarUpamAM sArI rIte mizra thaI gayA che, vAsyanA haze, ema cAkkasa nirNaya karI zakAtA ane pahelAMnuM taMtra karyuM e kaMI alaga jANI nathI. kazyapa tathA vRddhajIvakanI prAcInatAne siddha zakAtuM nathI, tyAre kyAMka kyAMka je sArAnarasA karanArAM dhaNAM pramANA astitva dharAve che, tApaNu vicArA hAlamAM je dekhAI rahyA che, tene yaza ane e bannenuM arvAcInapaNuM teA nahi heAya evI zaMkA apayaza prAcIna AcAryane ke pAchaLanA AcAya te te zabdo UbhI karI zake che. phALe jAya, te aMge paNa kaI nizcaya thaI zake tema nathI; te kAraNe pAchaLanA AcAryAnA samayamAM paNa je viparIta bhAva thayA Aya te prAcIna AcAryAMnA haiAya, evI pazu zakA upajAvanAra bhavI zake che; A prasa`ga kevaLa carakasaMhitA viSe ja prApta thAya che evuM nathI; paratu satasa`hitAmAM tathA kAzyapasa MhitAmAM paNa pAchaLathI thayela. sa skaraNa vakhate je je keTalIka | prAcIna graMthAmAM ja AmatemathI UlaTasUlaTa karI navA vicArAte pAchaLathI ghusADI daI karI sauMskAra karavAnuM kevaLa bhAratIya graMthAmAM ja cAlu che. ema nathI; paraMtu agAunA samayamAM khInna dezAmAM paNu AvI ja pati cAlu rahelI hatI; jema ke grIsa dezanA prAcIna vaidyaAcArya-- hipekTis'nA graMthamAM paNa e ja pramANe prAcIna tathA navIna viSayeAnA tala-
Page #193
--------------------------------------------------------------------------
________________ 15ra kAzyapa saMhitA cokhAnI khIcaDI pramANe mizra bhAva thayela hovAthI auSadhAlaye jyAre ughADyAM hatAM, tyAre temAM eTale ke avibhAganI paddhatithI vAraMvAra saMskaraNa | suvicArapUrNa ane maryAdA saMpanna graMthanI jarUra thayela hovAnA kAraNe tyAMnA leke paNa AmAMnA jaNAtAM ane te auSadhAlayamAM prasiddha thayA kayA viSaya prAcIna che ane kayA viSaya navIna hoya evA vaidyonI paNa jarUriyAta jaNAtAM che, ema vivecana ke pRthakkaraNa karI zakatA nathI. tema ja sArI rIte parIkSA karAyelAM auSadhonI ema mizra dezamAM paNa evarTasa-pirasa"] ane abhinaMdana pAtra auSadhacikitsAnI paNa jarUra nAmanA prAcIna graMthanuM paNa vAraMvAra saMskaraNa | UbhI thatAM tene kevI rIte paripUrNa karAya e thayA karyuM hatuM; kAraNa ke pUrvanA graMmAM ja navA | vicAravA jevuM thaI paDyuM hatuM. kazyapa, Atreya vicArone udaya thatAM te vicAre paNa pAchaLathI tathA sukRta vagere prAcIna prauDha vidvAne ane te pUrvanA graMthamAM ja ghusADI devAya che; kyAMka te temanA graMthane je pAchaLanA kALamAM thayelA tarIke pUrvagraMthanA chevaTanA bhAgamAM te vicAro lakhI utArI pADavAmAM Ave, te emanA e graMthanI devAya che; athavA TIkA ke TippaNI AdinA rUpe | pUrve thayelA tevA prAcIna graMtha te kALe prasiddha hatA badhAye navA vicArone paNa graMthanI vacce ja! ja nahi, evI kalpanA karAya che. IsavI sana ghusADI devAnuM e saMskaraNa nimitte thayela | pUrve 401nA samayamAM "memayana" nAmane eka hoya che. prAcIna graMthane kevaLa sArabhAga ja | pArasI samrATa thayA hatA; tenA rAjakuLane. temAM nAkhI devAyelo hoya che; tema ja sthAna-| vaidya TI. sI. yasa nAme eka yavana vaidya hatA, bhedane anusarI je je pAThabhede athavA judAM ema tene itihAsa jotAM maLe che tema judAM pAThAMtaro maLyAM hoya teone paNa te graMthamAM | bhAratamAM te kALe kaI paNa bIjA dezane ja pAchaLathI ghusADI devAmAM Avela che. jethI | vagha e azAke ughADelAM oSadhAlayamAM Avyo pUrvagraMthamAM kayA aMze prAcIna che ane kayA | hAya evuM vRttAMta kyAMya paNa maLatuM nathI. IsavI aMze saMskaraNa vakhate pravezelA che e paNa | sananI pUrvanA kALe thayela "mahAvajI' nAmane jANI zakAtuM nathI; ema samaye samaye navA navA prAcIna bauddhone lagatA vaidyaka graMtha paNa Atreya vicAro thavA lAgyA hoya tyAre te te vicArone | AdinA siddhAMtane ja anusaratA hoIne emanA te eka ja pUrvagraMthamAM pAchaLathI ghaTADI devAthI | siddhAMtathI alaga paDato na hato; kema ke, AgaLa-pAchaLanA graMthanA lekhamAM meLa khAte nathI | badhAthI prathamarUpe maLelA kazyapa, Atreya ane ane vyAdhAtadoSa paNa najare dekhAya che; ema | suzrata AdinA graMthane tema ja teonA jANakAra AgaLa-pAchaLanA vicAronuM mizraNa karavAne | vidvAnene choDI daI, jeonI te samaye hayAtI saMpradAya prAcIna hoIne samaya jatAM sarvatra na hatI evA kaIka bIjA AcAryo ke gaDabaDa thatI ja AvI che. vidvAnanI kalpanA karIne zilAlekhamAM teone pUrve darzAvelI yuktiothI mahAvaga, pAlI- sthApI daI te cikitsAlaye, auSadhazALAo jataka ane tibbatIya-tibeTanI kathAo vagere saphaLatAne kaI rIte prApta karata? Atreya vagere dvArA paNa prAcIna tarIke dekhAtA dhanvatari, kazyapa te prAcIna maharSio, azake zarU karelAM te tathA jIvaka vagere tema ja temanA samAna nyAye | cikitsAlayonI pachIthI je thayA hota te Atreya tathA sUkSata AdinA graMthanA paNa prati- | lokakalyANanI dRSTithI atyaMta svIkAravAgyA saMskArane lIdhe prApta thayela arvAcIna viSayane tevA prakAranAM te sAdhAraNa auSadhAlayanI paNa jaNAvanAra kaI pada, vAkya ke viSayane mAtra teoe (Atreya vageree) upekSA kema karI hatI ? jevAthI maLa graMthane paNa arvAcInapaNuM tarapha eTale ke tenA varNanane lagate kaI ullekha te AkarSavAno prayAsa je thAya te 2300 varSanI | Atreya vageree kema karyo na hato ? paraMtu, pUrva azoka rAjAe dezabharamAM sarvasAdhAraNa | teonA te pAchaLanA prabhAvane lagate te Atreya:
Page #194
--------------------------------------------------------------------------
________________ upoddhAta 153 Adine kaI paNa lekha jovAmAM Avato nathI. | vikAsa thavAthI ane lAMbA kALa sudhI te te ema keTalAka sthUla siddhAMta. khoTA siddhAMto | viSayomAM tatparapaNuM hevAne lIdhe tema ja tapazcaryA athavA keTalAka apUrNa aMze paNa sUkRta AdinA | tathA dhyAnabaLathI jovAnA kAraNe e prAcIna te te graMthamAM Aje paNa kayAMka kayAMka jovAmAM rSionAM hadaya sArI rIte ujajavaLa thayAM Ave che, te paNa keTalAka vidvAnone azraddhA . | hatAM, tethI e ujajavaLa hadayomAM pratibhAsita upajAvanAra thAya che, temAM kAraNa A ja che ke, thayelA viSayo ghaNA prakAre nirmaLa paNa hoya mULa lakhANuM ane temAM pAchaLathI thayela prati ema saMbhave che. saMskAra e baMne dUdha ane pANInI peThe eTalA ekanA eka ja viSayane pharI pharI vicAravAthI badhA mitra thaI gayA che, te ja e azraddhAmAM | te atyaMta zuddha bane che; e ja rIte graMthakartAe mULarUpe thavA saMbhave che; kALabaLathI hAlamAM pote je pUrva nibaMdha vizuddha karyo hoya, temAM vijJAna tathA bIjI vidyAo ane judAM judAM paNa anya vicArono udaya thatAM AvA5 eTale yaMtro uttarottara eTalAM badhAM AgaLa paDatAM AgaLa navuM umeravuM ane uThA5 eTale jUnuM vadhArA AvatAM jAya che, ke jethI AjanA samayamAM navA paDatuM kADhI nAkhavuM-e paddhati dvArA judA ja navA siddhAMto jAheramAM prakaTa thatA jAya che, tethI prakAre saMskAra karavAmAM Ave to potAnA ja prAcIna maharSionA pUrvakALanA siddhAMta sthaLa | hRdayamAM vAraMvAra pratibhAsita thayelA vicAre athavA kheTA siddhAMtarUpe bhale bhAsatA jaNAya; ekarUpa thaIne pAchaLathI grathimAM parovAI gayA. paraMtu vicAradaSTi kharekhara maryAdita banI nathI; heya, tethI paraspara saMparka pAmIne mukhya prameya eka mANase je vastune sArI rIte joI che, [ siddhAMtane anusarI te ja kALanA viSayone anupraveza tene ja hAlamAM bIje viparIta svarUpe jovA mAMDe | thavAthI, je saMsakAra thAya te (bIjA) vadhu paDatA che. eka samaye sArI rIte je siddha karI batAvyuM guNonuM sthApana karavA mATe ja thAya che; paNa pharI hoya tene paNa bIjo samaya AvatAM tethI judA prakAre samaya jatAM bIjA samaye zaMkAthI thato goTALo vicAravAmAM Ave che; jema ke bhAratIya vaidyaka- upajAvavAmAM kAraNa thAya nahi; ane evA prakAranA zAstramAM pUrvakALathI AraMbhI cAlu rahelI zodhela | saMskaraNane ja vidvAne Ama vakhANe che: dhAtuonI tathA rasarUpa auSadhonA upayoganI | "Avo tAvat vAvoDhA mAM paddhatine videzIya vidvAne ghaNu zatAbdI sudhI padasya sthApite sthairye hanta siddhA srsvtii|| svIkAravAne taiyAra nahotA. te ja e dhAtuvidyA arthAta jyAM sudhI mana rithara na thAya tyAM tathA rasAyaNaauSadhonA upayoganI paddhatine e ja | sudhI AvA5 ane uThA5 thatA rahe che; paraMtu videzIya vidvAne svIkAravA yogya tathA uttama pada sthira thatAM arthAta pada-padArthanA saMbaMdhanuM tarIke siddha karI batAvavA lAgyA che ane te samyapha jJAna thavAthI sarasvatI siddha thAya che arthAta paddhatie teo vyavahAra paNa karavA lAgyA che; pitAnA vazamAM Ave che. paraMtu pachI AlocanA te ja pramANe pUrvanA keTalAka siddhAMtane pAzcAtya karatAM prAcIna maharSio vagerenA upadezarUpa graMthamAM vidhAnee vaijJAnika pragatinA kAraNe ghaNA samaya abhiprAya-bhedathI pUrva-AcAryonAM vAkyomAM viparIta sudhI khoTA siddhAMta tarIke jAhera karyA hatA, paNuM bhAsavAthI ane te te samayanA navA vicAronI topaNa e ja prAcIna siddhAMtane AjanA samayamAM sAthe pUrvanA vicAronuM viparItapaNuM svIkAravAthI pharI teonuM sArI rIte zedhana karI pharI sthApita navA udaya pAmelA vizeSa vicArone pAchaLathI praveza karavAmAM Ave che. prAcIna samayamAM vijJAnarUpa sAdhana | karAvI pUrvanA graMthanuM AvApa tathA uThA5nI kriyA kevA svarUpanuM hatuM, e kaMI jANI zakAtuM nathI, | dvArA parivartana, vikasana ke saMkSepaNa karavAthI te paNa prAcIna saMpradAyanI paraMparA anubhavane rUpAMtarane karavArUpa pratisaMsakAra thatAM arvAcInTa.
Page #195
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapama hitA 154 wwwwwm | vidyAnAnI anAvRtti ucita jaNAtI nathI; kAraNa ke pUnA siddhAMtAneA viparyAsa thatAM prAcIna siddhAMtanuM svarUpa ja badalAI jAya che; athavA khIjA doSanI za kA thavAne lIdheprAcIna siddhAMta khATI rIte bhAse che; eTalA mATe pUrvakALanAM sUtrA, bhASyA vageremAM je kahyuM heAya athavA na kahyuM hoya ke be vAra kadyAnA vicAra AvatAM zeAdhanIya buddhi thatAM temAM zuddhi karavAnA vicAra Ave tyAre te te sUtro vagerenA akSarAne jema heAya te ja pramANe rahevA I judA judA vidvAna potAnA judA judA vicArAne vAtika AdirUpe athavA alaga nikha dharUpe darzAve che; paraMtu te prAcIna sUtro, bhASyA vageremAM rahelAM padAne ke vAkyAne pheravatA nathI; e ja prakAre samayavaza navA vicArAne udaya thavAne lIdhe, vicArAnA vikAsanA kAraNe ane pU- AcAryonA khATA siddhAMtAnA bhAva darzAvIne pAchaLathI pratisaMskArane IcchatA ( arvAcIna ) vidvAnoe mULa thAne e ja sthitimAM rAkhIne temAM khilarUpe alaga sayAjana athavA peAtAnA vizeSa vicArA sAthe karAyela vyAkhyAna vagere thayelA hAya te tarapha peAtAnuM lakSya rAkhIne tema ja potAnA abhipreta viSayane sAdhana sahita bahAra khullA karyA vinA ja kevaLa A graMthanA amuka A samaya hovA joI e, ema darzAvIne pAtAnI saMzaya bharelI STine leAkAnI AgaLa jAheramAM mUke che; paraMtu teonI e daSTimAM kayAM sAdhanA anusaMdhAna pAmelAM che, e teA jANI zakAtAM ja nathI. ema aspaSTa sAdhanA dvArA vicArAnA mArgoM DhAMkI devAmAM Ave che; tenA manamAM pratibhAsita thayelA viSayeA kre sAdhaneA jo asAdhAraNa hoya ane teenuM spaSTa jJAna jo thaI zakatu. hAya tA ja te te viSayA ke sAdhaneAnuM yathApaNuM nakkI karavA mATe khIjAonA vicArAnI daSTine pravRtta karavA mATe suvidhA thAya, ema mane lAge che. | | A graMtha sahitArUpa ane taMtrarUpa che jo karavAmAM Ave, teA prAcIna tathA arvAcIna viSayAnuM mizraNa thavA na pAme, tethI alaga alaga prAcIna ke arvAcIna viSayeA paNa naNI zakAya, vicArAnA vikAsanuM vijJAna paNa samajAya ane AgalA--pAaA lekhAnA sArA-narasApaNAne vibhAga paNa alaga alaga jANI zakAya, tethI kAI prakAranI gaDakhaDa rahe nahi. A graMthamAM * sa`hitAkalpa ' nAmanA adhyAyamAM ' saMhitArUM vyAraNyAhyAmaH '--have ame saMhitAkalpanuM vyAkhyAna karIe chIe, evA AraMbha karIne vaidya tene jyAre pUche tyAre teNe sa MhitAneA vidhi 'A ghRNoDanTena vaidyana prayAtsaMhitAvidhima-khIjo tene kaheve; ' tema ja kRtisthAnamittantra mAt tantramiti smRtam / aSTau sthAnAni bodhyAni tatos - tastantramucyate / khilAnyazItira dhyAyAstantraM sakhilamucyate / dhAraNaM hyasya tantrasya vedAnAM pAraNaM yathA / tapasA nirmitaM tantramRSayaH pratipedire / jagRhe'gre mahAtantra saMcikSepa punaH sa tat / tataH kaliyuge naSTaM tantramaitan yara vA| anAyAsa pramAcAtha-A tantramit mat| saMskRta tat punastantra vRddhattIya nirmitam - A taMtramAM keTalAM sthAne che ? Ane kayA kAraNe taMtra kahyuM che? A saMhitAmAM ATha sthAno che, tethI Ane tatra kahevAmAM Ave che. A sahitAmAM je khilasthAna che, temAM 80 adhyAyeA che; ane tethI A taMtrane khila sahita kahevAmAM Ave che; A taMtrane jo meADhe karAya te tevedezanAM dhAraNa jevuM mAMgalika che. A taMtrane tapanA baLathI racavAmAM AvyuM che, tethI RSiee A taMtranA vaLI je prathA prAcIna bhAvathI yukta che, te gra MthI"mAM paNa saMzayayukta jaNAtA keTalAka amuka zabdone jovA mAtrathI ja AkhAya graMtha arvAcIna che, ema keTalAka Adhunika vidyAnA kahe che; paraMtu prAcIna graMthAmAM kAI jAtanA vizeSa sa MskAra thayA ja na hAya, chatAM paNa tevA prakAranA zabdone pAchaLathI praveza thayAnA saMbhava hAya tevA gra MthAmAM teTalA ja -mAtra sAdhanathI tevA graMthanu' arvAcInapaNuM' kI kADhavuM te kharekhara ceAgya nathI. keTalAka vivecaka vidyAnA evA amuka zabdane athavA khIjA keTalAka viSayekane te te gra MthAmAM aMdaranA bhAgamAM je pratibhAsita | svIkAra karyA che; A mahAtatranA RRcIkanA
Page #196
--------------------------------------------------------------------------
________________ upadullAta 155 pavitra putra juvake prathama svIkAra karyo hato, | omAM prakaraNe goThavIne tema ja umere vagere karI ane pachI te chavake A meTA taMtrane TUMkAvIne racelA graMthe zAstranA rUpane prApta thaI "taMtra rUpe racyuM hatuM; te pachI kaliyugamAM A taMtra | baMdhAyelA hoIne "taMtra " e nAme oLakhavAne devecchAthI nAza pAmyuM hatuM; paraMtu "anAyAsa" | yogya gaNAya che; A ja abhiprAyathI "tanAmanA eka yakSe A taMtrane dhAraNa karI rAkhyuM pratAprathamavero thatogamavA mathe medriya: hatuM tethI vRddhajIvakanA vaMzaja buddhimAna vAsya | ra vaM tatraM -sau paheluM taMtra banAvanAra "agnite "anAyAsa" yakSane prasanna karI A mahAtaMtrane ! veza' thayA hatA; te pachI bheDa vageree potameLavyuM hatuM ane vRddhajIvake banAvelA te A pitAnAM taMtro racyAM hatAM.' taMtrane e vacce saMskAra karyo hato evo saMhitAonI racanA RSio dvArA svayaM ullekha karyA pachI tyAM e saMhitAkalpa adhyAya-1 athavA emanA upadezone zabdathI ke arthathI grahaNa mAM "saETHI -neya saMhitA-A kAzyapa saMhitA | karI zikhyA vagere nirmANa karavAno saMpradAya che: samApta thaI che" ema upasaMhAra karavAmAM Avyo tema ja ziSyo vageree nirmANa karI hoya, topaNa che, e rIte tyAM A graMthane saMhitArUpe tathA / teonA mAtra anuvAdarUpe mULa AcAryanA nAme taMtrarUpe ema banne prakAre vyavahAra karyo che, ema | "saMhitA"ne vyavahAra jovAmAM Ave che, jyAre mULagraMthamAM ja TippaNanA vAkya uparathI jovAmAM | taMtrakartAo mULasaMhitAne ja aMdara samAveza Ave che. joke A graMtha upakramamAM (zarUAtamAM) | karI daI upakrama, upasaMhAra, prazno, pratyuttaro tathA upasaMhAramAM khaMDita thayela hovAthI A graMthane ane potAnA tema ja bIjAnA je matabheda hoya AraMbhanuM avataraNa tathA chello upasaMhAra kevA teone ApIne ene "taMtra'nuM rUpa Ape che. prakArane hato, e baMne bAbata jANavAnuM sAdhana paraMtu je pratisaMskartAo hoya eTale ke mULa maLyuM nathI, e kAraNe te dvArA jANI zakAya saMhitAmAM ke taMtramAM saMzodhana karanAra je hoya evI vizeSatA te gupta ja rahelI che. teo te judA judA vizeSo pAchaLathI te te saMhitA paraMtu e vAta nakkI jANI zakAya che ke, A | ke taMtramAM ApIne graMthanA AkArane moTo banAve graMthane "saMhitA" zabdathI vyavahAra karyAne kALa | che; ema pratisaMskAra karanAranI racanAmAM taMtra che taMtra' zabdanA vyavahAranA kALathI gha| samAI jAya che ane te taMtranI aMdara saMhitAne pahelAMne che. pahelAMnA ArSayugamAM je graMthe | samAveza thaI jAya che. racAyA che, te badhA lagabhaga sahitAnA rUpe lakhAyA je rIte maLatI caraka ane suzratanI saMhitAche; te pachI pUrvanA AcAryoe je graMtha racyA | emAM kramazaH Atreya tathA dhanvatAranI uktio che, te badhAne taMtranA rUpe vyavahAra karAya che. | guruonAM vAkyo tarIke, tema ja agnivezanAM tathA * saMhitA" zabdano artha evo che ke, te | suzrutanAM uktio umerelAM vAka tarIke. ziSyanAM hanana" kriyArUpa heIne chUTAchavAyA te te A| sUtra tarIke ane bIjA AcAryonI uktio pratibhAnAM jJAnabaLathI prApta thayela prakAzarUpa upadeza | ekIya sUtramAM tathA caraka, daDhabala AdinI uktio varane sAmUhikarUpe eka sthaLe ja goThavaNI | pratisaMskAra karanAsnAM sUtrarUpe eka ja graMthamAM karavI, e rUpI arthane pitAnI aMdara garbharUpe | gUMthela hoIne te beya hAlamAM maLatI carakanI jaNAve che; jyAre taMtra zabda evo che ke tathA suzratanI saMhitAomAM samAveza pAmelA prakaraNa, saMdarbha Adi vizeSa upanyAso dvArA | jaNAya che; te ja pramANe A kAzyapa saMhitAmAM zAstranA rUpane prApta thayelA ane darzAve che; e paNa kazyapanAM vacano gurunAM sUtrarUpe, vRddhajIvakanAM kAraNe Atreya, dhanvantari, kazyapa Adie | vacane ziSyanAM sUtrarUpe, anya AcAryonAM vacane upadezelA graMtha "saMhitA'rUpa gaNAya che ane ekIyasUtrarUpe ane vAsyanAM vacano pratisaMskAra agniveza, suzruta, vRddhachavaka Adi e mULasaMhitA- | karanAranAM satrarUpe eka ja A graMthamAM vyavasthita
Page #197
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA ApelAM che. hoI vAsyane che? athavA vRddhajIvake karela saMkSepa jema maharSi Aye prathama upadezelI saMhitA- | kevo che? te badhuM sarvA zataH athavA saMpUrNa ne grahaNa karI agniveze potAnA nAme je cikitsA | vibhAgavAra yathAtathyasvarUpe ke je pramANe te hoya che taMtra racyuM, tene ja carakAcA pratisaMskArayukta te pramANe ApavA ke jANavA samartha thavAtuM nathI.' karI prakAzita karyuM; ema AtreyasaMhitA ja kazyapa, Atreya, bheDa tathA suzratanA amivezamRta taMtranA svarUpane prApta thaI ane prathonI paraspara tulanA te ja Aje carakasaMhitArUpe jovAmAM Ave che; prAcIna saMhitAomAM pahelAMthI maLatI carakanI, te ja pramANe "saMhitAkalpa adhyAyanA lekha bheDanI tathA suzratanI saMhitAo ane A navI uparathI jaNAya che ke mULa je kAzyapasaMhitA maLI AvelI kazyapanI saMhitAne AgaLa rAkhI hatI, te ghaNI ja moTI hovAthI vRddhajIvake tene teonAM sthAno, adhyAya tathA prakaraNo Adi TUMkAvIne vRddhajIvakayataMtranA nAme judAM svarUpe thaI dvArA karAyelI graMtharacanA tathA viSayone je vicAra hatI ane samaya jatAM vAste karelA pratisaMskArane | karavAmAM Ave te paraspara AvI samAnatA ane prApta thaIne Aje A graMtharUpe ApaNe tene meLavI viSamatA jovAmAM Ave che: rahyA chIe; A graMthanI jema jema uttara kakSA A kAzyapasaMhitAnAM prakAra tathA adhyAyautpanna thatI gaI tema tema tenI pahelAMnI kakSA | nuM graMthakAre pote ja ka5sthAnanA chelA adhyAyaalaga alaga thavA mAMDI, paNa temAM (pratisaMskAra dvArA) AvA5 ane uddhApa dvArA saMskAra mAM Ama varNana karela cheH vagere thavAthI taiyAra thayelA judA svarUpe pracAra | aSTau sthAnAni vAcyAni tato'ta trmucyte| thayA chatAM amuka samaye tene vilepa thayA hatA, kAthAnA rAta urvaza thoDadhI ratu pAna athavA uttaranI kakSAmAM aMdaranA svarUpamAM pravezelI te | sUtrathAnanArAnA vimAnAcAramanizcaya: saMhitA eka graMtha tarIke thaI hatI; ema trIjI | $thA zillA rasiddhi pAtra saMhitA // saMskArakakSAne pAmyA pachI vyavasthita thayelI A sUtrasthAne visA = trirAdhyAya rUma saMhitAo taMtrarUpe athavA pratisaMskAra pAmelAM | ninAna vimAnAna rAjanAthagalna to tarUpe Aje ApaNA jevAmAM Ave che. joke | ragyo dvArANAyA: thApA yAji rA AgaLapAchaLano grotha barAbara tapAsatAM kyAMka | vidyAbhyAtidhyAyataMtre viramuthare prAcIna prauDha lekholI dekhAya che ane kyAMka || A kAzyapa saMhitAmAM athavA vRddhajIvakIya sAdhAraNa lekhaselI jaNAya che, tethI paraspara ghaNA | taMtramAM ATha sthAne kahyAM che ane te ja kAraNe prAcIna lekhanI sAthe meLavaNI karavAthI athavA | Ane "taMtra' kahevAmAM Ave che. AkhAya A. samadaSTie nirIkSaNa karatAM paNa kyAMka paricchedanA | taMtramAM ekaMdara 120 adhyAyo che; teonuM je prakAzanI jhAMkhI joke prakAze che, te paNa caraka- adhyayana kare che, te A taMtrane pAragAmI thAya saMhitAmAM keTalo aMza Atreyane che ? athavA | che. AmAM je sthAne che teo A nAme che- keTalo aMza amizana cheathavA ko lekha sUtrasthAna, nidAnasthAna, vimAnasthAna, zArIracarakAcAryane che? tema ja sutasaMhitAmAM keTale sthAna, idriyasthAna, cikitsAsthAna, siddhiaMza dhavaMtarina che? ane te mULa saMhitAmAM | sthAna ane kalpasthAna-ema ATha sthAnethI keTalo aMza divodAsane che? athavA ko aMza yukta A kAzyapasaMhitA che. temAM sUtrasthAna ane samRtane pratisaMskAra karanAra che? tema ja. cikitsAsthAna-e bemAM trIsa trIsa adhyAyo che; A kAzyapa saMhitAmAM paNa keTale aMza mULanuM nidAnasthAna, vimAnasthAna ane zArIrasthAnamAM kAzyapa saMhitAne che? athavA kayo aMza vRhajIvakana | ATha ATha adhyAyo che; siddhisthAna, ka5sthAna. che? athavA ko lekha zabdane ke arthane lagate | ane indriyasthAnamAM pratyekamAM bAra bAra adhyAya,
Page #198
--------------------------------------------------------------------------
________________ upoddaghAta 157 che, ane khisthAnamAM 80 adhyAye che; ema | eka ja pUrvAcAryanA saMpradAyanuM anusaraNa kareluM A vRddhajIvakIya taMtra khilasthAna sahita kahevAya | jaNAya che; kAraNa ke te sarva AcAryonA te te che. (ema A vRddhachavakIya taMtramAM ATha | pAchalA bhAgamAM vartatA najIkanA saMbaMdhanA kAraNe sthAnanA adhyAya 120 che ane temAM khila. | eka sarakhI chAyAnuM grahaNa kharekhara ghaTe che; temAM sthAnanA 80 adhyAyo je meLavAya to ekaMdara | paNa carakasaMhitA ane bheDasaMhitAmAM eka ja 200 adhyAyo pUrA che.) A uparathI A prakAranI cikitsAno mArga athavA eka ja kAzyapa saMhitAnAM tathA carakanI, bheDanI tathA cikitsAzAstra jaNAtuM hovAthI ane potAnA suzratanI saMhitAonAM sthAno tathA adhyAyanI | eka ja guru-Atreyane upadeza svIkArIne je meLavaNI karavAmAM Ave to nIce darzAvela | agniveze tathA bheDa Adie potapotAnA taMtranI koSTaka uparathI te Ama samajI zakAya che: racanA karyAne ullekha maLato hovAthI tema ja sthAne vRddhajIvakataMtra caraka bheDataMtra suzruta | viSayonA ghaNAM ja najIkanA saMbaMdhanA kAraNe tene sUtrasthAna adhyAya 30 30 30 46 nAmanirdeza karavAmAM tathA viSayonuM nirUpaNa karavAnidAnasthAne che ? mAM khAsa karI samAnatA anubhavAya che. jema ke vimAnasthAna , 8 8 8 4 carakamAM nidAnasthAna viSe ATha mukhya rogo levAmAM zArIrasthAna 8 AvyA che, te ja pramANe bheDanA graMthamAM nidAnaIdriyasthAna , 12 12 12 x sthAna viSe ATha ja mukhya rogo levAmAM AvyA cikitsAsthAna, 30 30 30 40 che; vaLI te banne saMhitAonA cikisita siddhisthAna , 12 12 9 (12) 8 sthAnamAM paNa prathama uddezakramathI darzAvelA te ja ATha rogone prathama grahaNa karyA pachI ja potakalpasthAna , 12 12 8 (12) * pitAnI buddhi pramANe dhaNA rogonI paNa cikitsA 120 120 120 120 khila bhAga-,, 80 ApI che. vaLI te beya saMhitAonA sUtrasthAnamAM x x 66 eka sarakhA nAmavALA ane eka sarakhA ja viSayoema cAre graMthamAM jeTalAM sthAna che ane vALA adhyAya prathama ja darzAvyA che; e ja pramANe te te sthAnamAM jeTalA adhyAya che, te jotAM AgaLa jatAM paNa (bIjAM sthAnamAM) ghaNuM khilabhAga sivAya kazyapanI, carakanI tathA bheDanI prakAre parasparanI chAyAnuM anusaraNa kareluM che, saMhitAomAM sthAnanI tathA adhyAyonI ekaMdara ema te te vibhAgone tapAsatAM jovAmAM Ave 120 nI saMkhyA samAna jaNAya che; phakta kAzyapa che; kevaLa bheDa AcAryanI racanA TUMkI hoI saMhitAmAM khilabhAga vadhu heIne temAM 80 sAdhAraNuM jovAmAM Ave che, jyAre AtreyanI adhyAyo vadhu che ane suvratamAM paNa khilabhAga athavA agnivezanI saMhitAmAM prathamathI ja vadhu hoI temAM 66 adhyAyo vadhu che; kevaLa | prauDha lekhanI zailI cAlu hoIne te dvArA viSayane kazyapanI tathA carakanI saMhitAomAM siddhisthAna paNa gaMbhIrapaNuM hovAne lIdhe pAchaLathI carake tathA kalpasthAnamAM AgaLa-pAchaLa karyAne pheraphAra tathA daDhabale saMkaraNa karIne paNa vikAsa karela, che. (eTale ke kAzyapa saMhitAmAM paheluM siddhi agAdha jJAnathI yukta ane aneka rahasyothI pUrNa sthAna che ane te pachI ka65sthAna che; jyAre asAdhAraNa racanA jovAmAM Ave che. carakasaMhitAmAM paheluM ka5sthAna che ane te pachI siddhisthAna chelluM che.) graMthanA avayane | A kAzyapasaMhitAmAM kaumArabhatya-bAlavibhAga jyAM karyo che, tyAM pahelA bhAganI chAyA | cikitsAzAstra graMtha hovAthI bALakone lagatA bIjAe tathA trIjAe lIdhelI jaNAya che. athavA | viSayone anusarI-dhAva mAtA, garbhiNI strI tathA uparyukta dareka saMhitAkAroe (pitAnA pUjya)| suvAvaDI Adine lagatA saMbaMdhane lIdhe aneka
Page #199
--------------------------------------------------------------------------
________________ 158 kAzyapa saMhitA prakAranA viSayo, rahe. judA judA rogo ane | che, temAM snehAdhyAya Adi samAna nAmevALA teone lagatI auSadha-cikitsA AdinA aneka | sAdhAraNa viSaye atizaya viruddha na hoya evI judA judA bheda hovA chatAM je je bhAga maLe prakriyA dvArA Ama jovAmAM Ave che? kAzyapasaMhitAmAM ane AyacarakasaMhitAmAM 22 viSayonI saMkhyAvALo nehAdhyAya ka 13 nI saMkhyAvALo snehAdhyAya 23 nI saMkhyAvALo svedAdhyAya , 14 , , svedAdhyAya upakalpanIya adhyAya - 15 , , upakalpanIya adhyAya vedanAdhyAya - 16 nI saMkhyA cikitsAprAtIya adhyAya cikitsasaMpadIya adhyAya 1 nI saMkhyA kiyanta zirasIya adhyAya rogAdhyAya , 18 nI saMkhyA, trizathAdhyAya 19 nI saMkhyA, aSTodarIya rogAdhyAya 20 nI saMkhyA mahArogAdhyAya 21 nI saMkhyA0 aSTanindritIya adhyAya AtreyasaMhitAmAM ane kAzyapasaMhitAmAM kyAMka bIjAe kaMIka pheraphAra karIne lIdhe haze ke bIjA kyAMka zabdonI AnupUvImAM ane kayAMka kyAMka | koI pUrvanA AcAryane te leka pAchaLathI meya zabdonI racanAmAM jeke vibheda bhale che, topaNa! jaNAe lIdhe hoya ema paNa saMbhave che. vaLI, viSayonA upanyAsamAM ane kayAMka lakhANanI kAzyapanI saMhitAmAM A bIjo zloka A prakAre zailImAM paNa paraspara jANe ke ekasarakhI ja chAyA | maLe che: hoya ema jovAmAM Ave che. 'auSadhaM cApi duryuktaM tIkSNaM saMpadyate viSam / kAzyapa saMhitAnA vRddhajIvaka viracita khila viSaM ca vidhinA yuktaM bheSajAyopakalpayet // bhAgamAM adhyAya 3 jAne 106 o zloka Ama eTale ke koI auSadhane durupayoga karyo hoya maLe che: athavA khoTI rIte vaparAyuM hoya to te auSadha thathA viSe thathA vathAnninirvathA | tINa viSarUpa thaI paDe che; jyAre koI viSa tathauvadhavizAtaM vizAtamamRtopam II | heya tene paNa je vidhithI upayoga karyo heya jema ajANya viSa, ajANya zastra, ajANyuM te te auSadharUpa thaI paDe che;" AvA ja AzayanA agni ane ajANye azani-vajapAta nukasAna | be leke AtreyIsaMhitA-carakamAM sUtrasthAnanA kare che, te ja pramANe ajANyuM auSadha nukasAna pahelA adhyAyamAM A pramANe maLe cheH kare che. paraMtu khAsa karI jANeluM tathA anubhaveluM | badhaM ghanamitaM nAmapATiyamikA te ja auSadha amRtatulya guNakArI thAya che, te ja vizA vAri turtharUmanathavApare ! pramANe Atreya-carakasaMhitAmAM sUtrasthAnanA prathama viSe tamuttama ejanna mattA adhyAyamAM upara jaNAvelI racanA jevo ja A meSajaM cApi duryuktaM tIkSNaM saMpadyate viSam // zloka maLe che kaI Sadha tenA nAma, rUpa tathA guNe-e thavA viSe yathA zaa vaghAnninirvathA | traNe dvArA je ajANyuM hoya athavA te traNe dvArA tathauvadhavizati vizAtamamRtaM yathA || bhale jANItuM hoya, paNa tene je durupayoga karyo A lokane bhAva eka sarakho ja che, kevaLa | heya, te te anartha upajAvanAra thAya che, jyAre thoDA aMze racanAbheda ja mAtra che; ema samAna Ana- | bhale tINa viSa hoya, tene paNa yogya rIte upayoga pUrvavALA le che beya saMhitAomAM maLe che, to karIne vAryuM hoya te te uttama auSadharUpa thAya A te zloka pahelAM eka ja heIne pAchaLanA ) che; e ja rIte kerI uttama auSadha hoya tene.
Page #200
--------------------------------------------------------------------------
________________ upodudhAta 15 paNa jo durupayoga karyo hoya te te auSadha paNa "aff pharipatighaM vasA mA mApada tIkSaNa viSarUpe thaI paDe che.' tailaM prAvRSi nAtyuSNazIte snehaM pibennrH|| e ja pramANe kAzyapIya saMhitAnA khila | muwAM revaM cUrtasetu racA bhAgamAM javaracikitsAnA bIjA adhyAyamAM 4ramo | vAmoju mave nirdhakUmathAphu yA leka A pramANe maLe che: "sa risai rAmati | zaradaRtumAM ghI pIvuM; vasaMtaRtumAM vasA phaoNlyA hAtha mA tam ! samAnarLamabaeNtata saMsthA- tathA majajA pIvI. prAkRSaRtumAM tela pIvuM, paraMd. jayate m II-ghImAM zItaLatAne guNa che, tethI atiuSNa na hoya ke zata na hoya evI RtumAM pittanuM te zamana kare che ane sneha guNane lIdhe ! mANase harakeI sneha pI; paraMtu ghInI pAchaLa vAyune paNa te maTADe che, te ja pramANe e ghImAM | uSNujalarUpa anupAna pIvuM; telanI pAchaLa te jo ke kaphanA jevA ja guNa rahyA che, te paNa bIjAM anupAna tarIke yUSa pIvAya te uttama gaNAya che; auSadho dvArA te ghIne saMskArayukta karyuM hoya to vasA tathA majajAnI pAchaLa te anupAna tarIke e saMskAranA kAraNe te ja ghI vadhelA kaphane | maMDa ja he joIe; athavA harakeI snehanuM paNa ocho karI maTADe che ema kAzyapIya | anupAna uSNu pANI ja uttama gaNAya che." ema saMhitAmAM ghInA jevA guNe kahyA che, tevA ja te eka ja artha baMne saMhitAomAM judI judI. guNo AyasaMhitA-carakanA nidAnasthAnanA | racanAo dvArA jaNAvela dekhAya che. pahelA adhyAyamAM A lokanI aMdara judI | (3) vaLI kAzyapIya rogAdhyAyamAM roganA.' zabdaracanAthI Ama kahyA che, jema ke- | viSayane uddezI ekathI mAMDI ATha sudhInA judA hArvatiM zamana tyAnna pitta niyati | judA pakSe batAvyA che ane chelle asaMkhyAta-- kRtaM tugu rovaM saM g Tceta thahkU' | no vAda paNa darzAve che; te ja pramANe AtreyI snehanA kAraNe ghI vAyunuM zamana kare che ane saMhitA-carakamAM paNa sUtrasthAna viSe 26 mA zItalatAnA guNathI te ja ghI pittane paNa zamAve | adhyAyamAM rasanA viSayamAM ekathI mAMDI ATha sudhInA. che; tema ja kaphadoSanA jevA ja guNovALuM havA | judA judA pakSe ane Akhare asaMkhyayapaNAne. chatAM te ghI, bIjA auSadhathI saMsakAyukta je vAda paNa kahyo che; ema samAna prakriyA dekhAya che. karyuM hoya to e kaphadoSane paNa maTADe che.' vaLI (4) vaLI roganA uddezamAM paNa kAzyapIyakAzyapIya saMhitAmAM AvA ke maLe che-"mannA- taMtramAM 80 vAtika rogo, 40 pattika rogo ane . vase vasante, prAvRSi tailaM pibeccharadi sarpiH / sarpi 20 laiSmika-kaphasaMbaMdhI rogo kahyA che. vaLI ' sarveSAM sarvazmina zaWte vAtuma || anupAnamuuT-tyAM je je rego batAvyA che, teone ja teTalA ja mu pRta taiRzya pUmiti / manavajayotu sarveSa | pramANamAM nAmathI paNa lagabhaga sarakhA ja carakanA rayA: pUrvam I-vasaMtaRtumAM majajA ane vasArUpa sUtrasthAnamAM 20mA adhyAyamAM uddezakramathI kahyA anupAna pIvuM, prAkRSaRtumAM tailarUpa anupAna | che, ema te viSayamAM paNa ghaNA bhAge samAnatAnuM pIvuM ane zaradaRtumAM ghIrUpa anupAna pIvuM; ja anusaMdhAna karI zakAya che. athavA sarva RtumAM sarvanuM anupAna ghI pIvAya te (5) tema ja kAzyapIya saMhitAmAM lakSaNauttama che; ghInuM anupAna garama pANI kahyuM che: | dhyAyamAM sAtvika, rAjasa tathA tAmasa chavAnA ane tenuM anupAna cUSa hoya ema vaidyo che. jema peTAvibhAge batAvyA che, te ja pramANe che; te ja pramANe majajA tathA vasAnuM anupAna | AtreyIsaMhitAmAM paNa zArIranA 7mA adhyAyamAM paNa yUSa hoya ema vaidyo mAne che; paraMtu kazyapa | kevaLa sAttvika prANIomAM ja eka bheda ocho te sarvanuM anupAna prathama jaNAvela-garama pANI | darzAvIne bIjA vibhAge te samAna ja kathA ja jaNAve che. AvA ja abhiprAyane caraka che; e ja pramANe baMne saMhitAomAM lekhazelI. sutrasthAnanA 13mA adhyAyamAM Ama jaNAve che: tapAsavAmAM Ave to bannemAM gaMbhIra vicArothI.
Page #201
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA anusUta ane navA navA tarka vitarkothI gUMthAyela | mAM kyAMka kyAMka viSamatA che, te paNa ghaNAmAM atizaya prauDha lekha anubhavAya che. | samAnatA che ane saLaga adhyAyonI saMkhyA paNa suzrutasaMhitAmAM paNa khilabhAganI pahelAMnA | badhAMye taMtramAM ekasarakhI ja che; tema ja pratibhAgamAM 120 adhyAyo che; ema traNe ane cAre | pAdana karavA yogya viSayomAM paNa potapotAnAM saMhitAomAM ekaMdara adhyAyonI saMkhyA samAna ja prasthAne sAthe saMbaMdhavALA judA judA viSayone che; mAtra vimAnasthAna, idriyasthAna tathA siddhisthAna | e ja pramANe rAkhyA che, chatAM sAdhAraNa viSayane sivAyanAM pAMca ja sthAne che ane temAM adhyAya- sarva sthaLe pravezAvyA ja che; vaLI te te sthAnanA nI saMkhyA paNa asamAna maLe che; chatAM "garbhAvakrAnti"] adhyAyamAM te te viSayanA nirUpaNanI paNa samAnatA adhyAya vageremAM bAla-dhAtrI AdinA saMbaMdhavALA che; joke keTalAka adhyAyane ochA-vadhatA rAkhyA viSayo paNa anusUta karI dAkhala karyA che ane karNa- 5 che, paNa te te adhyAyonI saMjJAomAM samAnatAnuM vedha, stanya parIkSA, sAmudrika lakSaNa ane sattvanA | je anusaMdhAna karyuM che, te uparathI Ama sAbita judA judA bheda vagere keTalAka viSayo lagabhaga | thAya che ke te badhIye saMhitAomAM pUrvanA eka vRddhajIvakanA taMtramAM jema kahyA che, te ja pramANe saMpradAyanuM anusaraNa karavAmAM AvyuM che; athavA batAvI tenI tulanA karI che; je ke suzratanuM e samIpanA samayamAM pracalita eka ja prakAranI taMtra zalapradhAna che eTale zastrakriyAne mukhya racanAzailI jaNAvI che. tarIke jaNAve che, chatAM sarvapradhAna viSayo sAthe joke te te kALe kazyape, Atreye tathA dhanvasaMbaMdhavALA viSayo pUrva bhAgamAM ane zAlAkya tarie svIkArelA saMpradAyonI zAstrIya paddhati Adi prasthAnanA peTA viSayo khilabhAgamAM bhale judI judI che paNa tenuM parasparanuM kahyA che; e samratanA khilabhAgamAM mAtra 66] sArvatrika jJAna eka ja che ane teone tenA tenA adhyAyo ja che; vRddhajIvakanA taMtramAM to bALakane | e jJAna tarapha sArI rIte Adara paNa jaNAya che. upayogI viSaye mukhya che ane teone pUrva- kAzyapIya taMtramAM Atreya-punarvasanA nAmane bhAgamAM TUMkI prakriyA dvArA darzAvIne khilabhAgamAM | nirdeza karyo che ane temanA matano utA paNa lagabhaga tevA ja dhAtrI AdinI sAthe saMbaMdha- karyo che, jema ke dvigraNIya adhyAyamAM zalya prakriyAne vALA keTalAka khAsa viSayo pUrva bhAgamAM kahyA | manamAM rAkhI Ama lakhyuM cheche te paNa vizeSarUpe teonuM pratipAdana karavAmAM | 'paratantrasya samayaM prabruvanna ca vistaram / AvyuM che; tethI A vRddhajIvakIya taMtramAM 80 | na zoma to maLe sudhaH rivAjaMtara adhyAyo che; je ke amuka rIte temAM samAnatA avazyaM bhiSajAtvetaja jnyaatvymnsuuyyaa| che, to paNa bIjI rIte banne taMtrano mArga judA tasmAt samayamAtraM bhoH zRNu baalhitepsyaa|| jAdo che ane te banne taMtromAM viSayonA vibhAgonuM ! -bIjAnA zAstrasiddhAMtane bhale kahevAmAM Ave, nirUpaNa karavAnI prakriyAmAM tathA rogonA nirdeza paNa tene vistArathI kahevo na joIe; kema ke AdimAM paNa viSamatA jovAmAM Ave che. bIjAnA zAstrIya siddhAMtane je vaidya vistArathI ema pUrvokta ArSagraMthanI racanA jyAre kahevA mAMDe te pUjA karelA lAlacu kAgaDAnI vicArIe chIe, tyAre zArIra, idriya, vimAna, siddhi | peThe sabhAnI vacce zobhato nathI; chatAM vaidya Adi sthAnanA vizeSa viSayone judAM judAM sthAne- adekhAI karyA vinA e pArakA zAstrane siddhAMta mAM pAchaLathI pravezAvI daI, kyAMka sukRtamAM te tene paNa avazya jANo joIe; e kAraNe che vizeSasthAnone alaga lIdhAM nathI, to paNa bIjA | ziSya! bALakanuM hita karavAnI IcchAthI tuM tamAM jema badhAye viSaya levAyA che, tema e ! e (zalya prakriyAnA) pArakA zAstrIya siddhAMta mAtranuM sukRtamAM paNa (bIjAnAM) AThe sthAnonA viSayo | ja (TUMkamAM) tuM zravaNa kara " ema kahIne zalyapradhAna te grahaNa karyA ja che, ane te dvArA peTA adhyAya- | vidyA athavA zastracikitsAnI vidyAne avazya
Page #202
--------------------------------------------------------------------------
________________ upodaghAta svIkAravA egya te darzAvI ja che ane te pachI | mUtrAzayamAM vadhyA karatI hoya che, tene regI je ghaNA nAnA bALaka viSe te zalya cikitsakonI | kSINa thayA karato hoya to e patharI paNa kSINa cikitsAne saMzamanarUpe, (pATo vagerenA) baMdhana- thAya che-eAchI ochI thatI jAya che ane tene rUpe, ukilanna karavArUpe, prakSAlana-dhoIne sApha regI je puSTa thayA karate hoya te tenI e patharI karavArUpe, kacchanA praNidhAna-mUkavArUpe, zodhanarUpe, paNa vadhyA kare che. e kAraNe te patharI e rogIne ropaNa-rUjhavavArUpe ane savarNakaraNa eTale ke | kAyama pIDA upajAvatI nathI, tethI tene zastra vraNanI cAmaDIne bAjunI cAmaDInA jevA raMgavALI | dvArA bahAra kADhI nAkhI hoya, e ja iSTa gaNAya karavI-vagere kriyAothI (vraNanuM) zamana karavuM, paNa che. evI patharIne bahAra kADhavA tIkSaNa auSadha atizaya nAnAM bALake viSe sAvaNa, pATana- ] paNa ApI zakAya che; tema ja te dvArA strotane zastrathI cIravuM, dahana-DAma devA, cIreluM sIvavuM, preraNuM karI zakAya che; chatAM bahu nAnAM bALake eSaNa tathA sAhasa Adi kriyAo na karavI | viSe te evuM (zastrakarma ke tIkSaNa auSadhaprayogajoIe e upakrama athavA AraMbha karyA pachI te rUpa) sAhasa karmathI koI paNa kAma na karavuM rogAdhyAyamAM Ama baMdhana, vraNaropaNa Adi prayogo joIe, ema kazyapa Icche che. kahyA che: ema patharIne zastrakriyA dvArA bahAra kADhI vaisarpaNaM cAtra vadanti siddhaM raktAvasekaM ca nAkhavAnuM prathama kahyA pachI paNa bahu nAnAM vizoSaNaM ca / natveva bAlasya vizeSaNaM hitaM | bALakonA viSayamAM kazyape tevuM sAhasakarma karavAne naivAtisaMzodhanaraktamokSaNe // snigdhaiH suzItairmadhu niSedha karyo che; e uparathI zalyaprasthAna athavA rairdaahibhisttropcaaro'shnlepsecnaiH|| zastrakarmane lagatI kriyAne Adara sAthe paricaya, tene prayoga tathA apraga karavAnuM jJAna kazyapane -harakoI raktaja deSamAM visarpa reganA jevI pUrepUruM hatuM ema jovAmAM Ave che. ja siddha cikitsA karavI ema vaidyo kahe che. | AtreyasaMhitAmAM paNa kazyapanA matane ulalekha uparAMta raktAvAseka eTale ke bagaDelA lohIne | ane "dhAnvantara' vRtane prayoga paNa maLe che; ane savAvI kADhavuM ane zarIranuM vizeSaNa-vadhu paDatuM | (caraka-cikitsAsthAnanA adhyAya pAMcamAmAM) sUkavI nAkhavuM, ema paNa vaidyo kahe che; paraMtu | Ama jaNAvela che ke, "TrAdde dhAnvantarIyA/matrA bALakanA zarIranuM vizoSaNa karavuM te hitakArI | miSagAM mata'-A kaphaja gumarogamAM (zastranathI; tema ja bALakane vadhu pramANamAM saMzodhana | karmanI peThe) DAma devArUpI agnikarma paNa karavuM, auSadha ApavuM nahi, tema ja tenA rudhiranuM | 6 evo dhavaMtarinA ziSya (subuta Adine) mata AvaNa paNa karavuM na joIe; paraMtu te | che.' ityAdi vAkya dvArA lagabhaga dhavaMtarinA bALakane te snigdha, atizaya zItaLa, madhura ane ziSyo-suzrata AdinI cikitsA paddhati darzAvI che, dAha na upajAve evA khorAka ApIne, lepa te uparathI e Atreyane paNa tenuM jJAna vizeSa lagADIne tathA siMcana karIne upacAro karavA karI khAsa hovuM joIe ema jaNAya che. joIe. chatAM yogya zalyakriyA paNa azmarI | bheDasaMhitAmAM paNa carake darzAvela AtreyanA prakaraNamAM Ama darzAvI che: matane ulekha tathA kazyapanA matane ullekha karyo zalyavatyazmarI bastau vrdhmaanaa'vtisstthte|| che; jema ke "pita vAlyANa sanvintAmathApi kSIyate kSIyamANasya puSpamANasya puSyati // | vA'-chidrodaramAM kalyANaka dhRta athavA dhAvaMtara tasmAnna nityaM rujati tsyoddhrnnmissyte|| vRta paNa pIvuM joIe." vaLI Ama paNa kahyuM azmayuddharaNaM tIkSNamauSadhaM srota iirnnm| cha, 'dhAnvantaraM pibet sarpiH snehanArtheSu kusstthitH'rA@iAtivANu sarve neskRti yag | | keDhiyA regInI jema A chidrodaramAM snehana mATe -je patharI zalyanA jevI hoIne bastirUpa- | dhAnvatara vRta rogIe pIvuM; tema ja Ama paNa kA. 11
Page #203
--------------------------------------------------------------------------
________________ 162 kAzyapa saMhitA kahyuM che ke, "dhanvantare viyeta sarSiH prAgApatyanathAra | ja karyo nathI ane evA bAlacikitsAne lagatA vA'-chidrodaramAM dhAvaMtari kRta athavA prAjApatya | viSayanuM je varNana karela che, te kAzyapane lagatA gRta paNa pIvuM joIe. ema dhAvaMtara eTale siddhAMta tarapha lakSya rAkhIne ke potAnI ja IcchAdhanvatarie kahelAM auSadhone upayoga chidrodaramAM thI karela che, te kaMI nakkI karI zakAtuM nathI; karavA jaNAvela che; tema ja azasa roga upara | kiMtu eTalA bAlacikitsAne lagatA viSayanuM temaNe zastrakriyA karavA paNa darzAvela che. e uparathI e | varNana karela che, te uparathI e dhanavaMtari AcArya bheDa AcArya paNa AtreyanA tathA kazyapanA | athavA suzrata paNa kaumArabhUtya athavA bAlacikitsA upadezane tathA dhanavaMtarinA saMpradAyane sArI rIte | viSenA viSayamAM paNa amuka pramANamAM khAsa vicAre Adara karele jaNAya che. dharAvatA hatA, ema paNa kahI zakAya che; temaja eka suzrutasaMhitAmAM paNa azmarI-patharI prakaraNanI eka prasthAna athavA kAyacikitsA Adine lagatAM cikitsAnA 7mA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke, | eka eka zAstranA AcAryo paNa judAM bIjA ghaH zAre pAzva kSIra sottaravahitamiH | yadi | prasthAnA AcAryonA viSayamAM paNa praveza nopazama gacchecchedastatrottaro vidhiH // kuzalasyApi karI te te bIjAM prasthAnA AcAryone te te vaidyasya yataH siddhirihAdhruvA / upakramo jaghanyo'yamataH bIja viSaye tarapha paNa AdarabhAva darzAve che. sa rizartitaH ||-azmarI roga auSadhapakava vRta AjanA samayamAM paNa zArIrazAstra ane tenA dhArA. kSAro dvArA, auSadhapakava dUdhanA prayogathI | tenA amuka vibhAgarUpa judI judI cikitsA ane uttarabastionA prayogothI je upazama na | karavAmAM niSNAta gaNAtA pazcimAtya dAktaro pAme eTale ke maTe nahi, to ja tene cheda karavA paNa judA judA amuka amuka khAsa avayanI eTale ke zastrakamathI te azmarIne kApI kADhavI | cikitsA karavA viSe pite te te viSayane naIe. Ama azmarI chedanano upacAra chellAmAM | lagatuM ja vizeSa vijJAna dharAvatA hoya che. teo chelo ja karavA kahela che; kema ke azmarInA | paNa potAnA viSayathI judA bIjA amuka viSayanA takamAM vaidya bhale kazaLa hoya teve temAM tene AcAryo tarapha paNa potAne AdarabhAva darzAve saphaLatA maLavI e acesa che; mATe emAM zastra che; jema ke kevaLa kAyacikitsA karanArA hoya teo kriyAnI cikitsA karavI, te chelAmAM chellI ane paNa amuka prasaMge zastracikitsA karanArAonI adhama kahevAmAM AvI che evo ullekha karIne, jarUra dharAve che ane kevaLa zastracikitsA karanArA zalyataMtranA AcArya hovA chatAM suzrute kAyacikitsA | hoya teo paNa amuka amuka 5 auSadhaprasthAna athavA oSadhacikitsAne ja dazAvatA | cikitsA karavAnA prasaMge kAyacikitsA karazAstra taraka pitAne Adara batAvyo che. dhavaMtari | nArAonI jarUra dharAve che ane te yogya paNa jo ke AThe AyurvedIya zAstronA AcArya tarIke che; paraMtu Atreya, bheDa Adi AcAryoe jANItA che, te paNa temaNe bIjA zAstrone | pitapotAnI saMhitAomAM jema kAzyapa tathA lagatA graMthamAM kaumArabhUtya athavA bAlacikitsA | Atreya Adi bIjA AcAryonAM nAme laI laI Adine lagatA viSaye paNa vizeSe karI batAvelA | teone te te viSayanA AcAryo tarIke grahaNa hovA joIe; A subuta graMtha ke vadhu karyA che, tema suzrute potAnI saMhitAmAM koI paNa pramANamAM zastrakamane ja anusare che te temAM | kAyacikitsakanAM nAmo darzAvI temane ulalekha pUrva bhAgamAM lakhelA zArIrasthAnamAM garbhiNI vyA- karyo nathI, kevaLa teonAM zAstrone lagatA karaNa" Adi, nAmanA adhyAyamAM kaumArabhUtya | viSayonuM ja sacana kareluM che; te ja pramANe eTale ke bAlacikitsA saMbaMdhI viSayo paNa | kazyape potAnI saMhitAmAM AtreyanA nAmane prasaMgAnusAra amuka gheDA aMze 5Nu avazya | nideza karyo che, topaNa "ziSyApakramaNIya" nAmanA batAvyA che; te sthaLe bIjAM prasthAnane ulekha | adhyAyamAM "dhanvanta svAhA"ema devatArUpe dhanva
Page #204
--------------------------------------------------------------------------
________________ upadullAta tarinA nAmane nirdeza karyo che, paNa te sivAya | grahe, skaMda nAmane bAlagraha tathA pUtanA Adi dhavaMtarine amuka AcArya tarIke potAnA hAlamAM | bAlagrahone dUra karavAnA upAyo ane temAM maLatA graMthamAM koI paNa vibhAgamAM nAmane | upayogI keTalAMka auSadhe ja kevaLa darzAvyAM nirdeza karele dekhAtuM nathI; kevaLa e dhanva- \ che, e kAraNe e viSayamAM jANavA yogya ghaNuM tarinA-zasaMpradAyane ja kyAMka ulalekha karyo che; enuM viSaye bAkI rahelA hovAthI e suzrute darzAvela zalyasaMpradAyane temaNe dhavaMtarine darzAvyuM che ke | kaumArabhUtya amuka aMzamAM ja darzAveluM jANuM divodAsane athavA koI AcAryone te zalyasaMpradAya | zakAya che. potAno graMtha mukhyatve karI kAyadarzAvyo che, ema cekasa jANI zakAtuM nathI; vedamAM | cikitsAne ja lagato hovAthI sarakAcA paNa A zalyavidyAne viSaya maLe che, te uparathI vedanA | AyurvedanAM ATha aMgemAM kaumArabhayane mAtra samayathI mAMDIne ja dhArAvAhika rIti anusAra nAmathI ja darzAvIne te viSayamAM devaLa udAsInatA paraMparAthI A cAlu rahelI che ane te ja zalya ja dAkhavI che. vidyAne Aya. kazyapa Adie paNa prathamathI ja paraMtu A kAzyapa saMhitAmAM to bALakanI tene sArI rIte AdarabhAva karyo hato; vaLI utpatti viSe, rogo viSe, rogonA nidAne viSe, Atreye paNa potAnI saMhitAmAM dhavaMtarine | ronA pratikAra athavA upAyo viSe, graha ja ullekha karyo che, paraMtu divAdAsana ke samratano | Adine pratiSedha karavA viSe ane bALakone ullekha karyo ja nathI; kevaLa "dhAvaMtariya" | saMbaMdha dharAvatI sagarbhA saMbaMdhe, athavA jene zabdane temaNe je ullekha karyo che, te uparathI kasuvAvaDa thaI hoya te strI saMbadhe ane bALakane dhavaMtarinA ziSyo-samata vagerene ke te sivAyanA | dhAvaNa dhavaDAvatI dhAtrI AdinA doSone dUra bIja pUrvakALanA dhanavaMtarinA zalyasaMpradAyanA karavA mATenA jANavA yogya viSayone tema ja AcAryone jaNAvavAne temane abhiprAya che, e te te viSayanA AdhAra tarIke zArIrasthAnanA, saMbaMdhe kaMI nakkI karI zakAtuM nathI; kevaLa temanA iMdriyasthAnanA tathA vimAnasthAna AdinA paNa e lakhANa uparathI zastrasaMpradAyanA prAcIna te te viSayone mukhyatve grahaNa karI prAsaMgika AcAryonA mArganA pite jANakAra hatA, eTaluM ja bIjA viSayone paNa vacce vacce saMpUrNa bharI bharIne nirUpaNa kareluM jovAmAM Ave che. te samajI zakAya tema che. uparathI AdithI mAMDI aMta sudhImAM kevaLa kaumAraA kAzyapagraMthane viSaya bhUtyane lagato ja viSaya AkhAye graMthamAM parovAyela A kAzyapagraMtha athavA vRddhajIvakanA taMtrane che, ema A graMthane je je vibhAga upalabdha mukhya viSaya komArabhUtya athavA bAlacikitsA che; heIne maLe che, temAM jema jaNAya che, te ja tenuM prayojana paNa kaumArabhUtya ja che eTale ke pramANe A graMthane je je vibhAga truTaka hAIne bALakanuM bharaNapoSaNa kaI rIte karavuM ? dhAvamAtAnA | hAlamAM kyAMya maLato nathI temAM temAM paNa e dhAvaNanA deSanuM saMzodhana kayA bhAge karavuM ? | kaumArabhUtyane ja viSaya sarvatra Apela tema ja duSTa dhAvaNa dhAvavAthI bALakane thayelA joIe, ema saMbhave che. e kAraNe A graMtha rogonuM saMzamana kevI rIte karavuM joIe? ema | sarvAgapUrNa kaumArabhUtyanA ja viSayanuM saMpUrNa suzrute paNa sUtrathAnanA pahelA ja adhyAyamAM sthAna che, ema kahevuM te barAbara dhaTe che. jaNAvyuM che, ane tema jaNAvIne suzrute vaLI A graMthamAM tyAM tyAM darzAvela bALake pitAne graMtha zalyapradhAna hovA chatAM sUtrasthAnanA saMbaMdhI prazno tathA pratyuttare jatAM "zomAmAuddezagraMthanA anusAre uttarataMtranA 27 thI 38 | mana tannAthapurAte-AThe taMtramAM komArasudhInA bAra adhyAyamAM kaumArabhUtya-bAlaciki- | bhatya e prathama kahevAya che." ane "jauramatyatsAnuM ja varNana karyuM che; paraMtu tyAM vizeSe karI | mativarSamatadut'-kaumArabhUtya-bAlacikitsA e
Page #205
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA gAmanA bALaka nA ba 1nA kAnA ? AcArya tarIke thayo che. ja ghaNe uttama viSaya kahevAya che, ityAdi | AzrayathI be prakAranI utpattivALa dhupa kahe che? graMthanI aMdaranA lekho jotAM, tema ja kyAMka kyAMka ema kahe5sthAnanA dhrupaka5mAM ulalekha maLe che, te "aumAmRtye rUti' evAM saMhitAkalpa adhyAyamAM uparathI kaumArabhUtyamAM bIjA paNa prAcIna AcAryo TippaNIrUpa lakhANe dekhAya che, te uparathI e ja | thaI gayA che ane te bIjA AcAryo paNa kazyamukhyatve spaSTa karI zakAya che ke A kAzyapIya | 5nA saMpradAyane Azraya karanArA hatA; tethI graMthamAM kaumArabhUtya viSaya ja mukhya che. sAbita thAya che ke kaumArabhUtyamAM kazyapa mukhya prAcIna 'nAvanItaka" nAmanA graMthamAM kaumAra- | bhaya viSayane ja 14 me adhyAya darzAvyo che; kaumArabhayamAM zarIranI prakRtimAM kaMI pheraphAra temAM kAzyapane tathA jIvakane paNa nAmanirdeza | thavAthI temaja skaMda revatI Adi grahanA karelo che ane tenI sAthe sAthe aneka prakAranA vaLagADanA kAraNe ane mAtAnA dhAvaNa AdinA auSadha prayogono paNa ullekha karelo jovAmAM Ave doSathI je je bALakone lagatI pIDA thAya che, che, te uparathI ane (vAgabhaTanA) aSTAMga te te dUra karavA mATe aneka prakAranAM auSadhe kahyAM hadayanA uttarataMtramAM kaumArabhUtya viSayanA traNa che ane ghaNA bALakonA rogane maTADanAra adhyAya lakhavAmAM AvyA che, temAM kazyape kahela upAyo tema ja bIjA paNa e bAbatane lagatA taroganuM auSadha lIdhuM che ane rahe-vaLagADa | viSayonuM varNana karavAmAM Ave che; te A komAravagerene dUra karanAra dazAMgadhUpanuM paNuM grahaNa karyuM che bhatya kAyacikitsAne lagatA tathA bhUtavidyAne lagatA ane te paNa kazyape A graMthamAM zarUAtamAM je temaja bAlabhaiSajyamAM upayogI viSayone mukhyatve kahela che, tenI ja chAyAnuM anusaraNa jaNAya che; karI svIkAre che ane te ja viSayonuM sArI rIte temaja dhAvaNanA doSa tathA dhAvaNanI parIkSA Adi poSaNa kare che. ane tenA saMbaMdhane lIdhe dhAtrI tathA paNa te traNa adhyAyamAM kahelAM jovAmAM Ave che: sutikA AdinA saMbaMdhavALA viSayone paNa pradhAnate uparathI e nAvanItakAre tathA aSTAMgahRdayakAre | paze grahaNa karI teonuM paNa sArI rIte piSaNa karI paNa kaumArabhUtyanA viSayamAM A kAzyapagraMthane ja judAM zAstrarUpe rahela che, e kAraNe te kaumArabhUtyamAM Azraya lIdhe heya, ema dekhAya che. vaLI suzrute | cikitsAprasthAnanI peThe bhUtavidyAprasthAnanA viSaye kahelA kaumArabhatya viSayamAM "ce ja vistarato daSTa paNa samAveza thayela che; jema AyurvedIya auSadhone kumAra vAdhyAmi -bALakone pIDAnAM kAraNothI lagatI vidyA, vedanA kALamAM paNa vidyamAna thatA je rogo vistArathI jovAmAM AvyA che? hatI, te ja pramANe bhUta, graha Adine pratiSedha ema sAmAnya nirdeza temaNe karela che. te paNa karavAnI vidyA paNa prAcIna vedakALamAM paNa e temanA vacananI vyAkhyA karatAM Da9Ne "pArvata astitva dharAvatI hatI ja. chAndogya upaniSadanA nIvavazvaprasimiTa-pArvataka, jIvaka tathA baMdhaka sAtamA adhyAyamAM 'nakSatravidyA mUtavidyAM sarvatravidyAm' vagere AcAryoe te te bAlacikitsArUpa upAya e vacana dvArA nakSatrone lagatI jyotiSavidyA, temanA rogo saMbaMdhe vistArathI kathA che" e bhUtavidyA tathA sarva janavidyA Adi prAcIna vacanathI kaumArabhatya-bAlacikitsAnA AcAryone vidyAono ullekha karI bhUtavidyA paNa darzAvavAmAM ullekha karyo che; temAMnA traNamAM mAtra benAM ja AvI che; vaLI atharvavedamAM paNa te te prAcIna nAmano ullekha nathI; ane A chavakIyataMtrane | vidyAone lagatA viSayo ane te te viSayomAM graMtha maLavAthI jIvaka te pharI jIvI ja rahyA che; upayogI maMtro paNa ghaNA maLI Ave che ema te tema ja 'mAramrabhAvapara gamasthAvarIyAtu | saMbadhe pahelAM kahevAyuM ja che; Ama atharvavedamAM dvivone kutte dhUpa vAyarastha mate hitAH ||-bIjA | A Ayurveda vidyA tathA bhUtavidyA vagere maLe paNa kaumArabhUtyanA je AcAryo thayA che, teo paNa che, te ja kAraNe te te vidyAne "AtharvaNavidyA" kazyapanA matamAM rahIne jaMgama tathA sthAvaranA ) e nAmathI paNa kahevAmAM Ave che. ItihAsanI
Page #206
--------------------------------------------------------------------------
________________ upodaghAta daSTie paNa A bhUtavidyA purANakALamAM paNa bhASAmAM chaThThI ke sAtamI zatAbdImAM thayele che, jANItI hatI, tethI atizaya prAcIna kALathI ja ! ema sAMbhaLavAmAM Ave che; e granthanA viSayamAM te vidyA pitAnuM astitva jaNAve che. | 'bibliothika nezanala perisa'nAmanA eka aMgrejI kaumArabhUtya-bAlacikitsAmAM kriyA tathA kALanA pustakamAM vadhu nirUpaNa kareluM che; te kALe teTalA guNonI zreSThatA darzAvatuM uttarataMtra maLe che, temAM | dUra pradezamAM te bAlataMtrane anuvAda thayela hovAthI bALakone pIDA karanArA grahe, keTalAka amuka te te tenAthI paNa prAcIna evA e taMtramAM paNa varSa, divaso sudhI, mahinAo sudhI athavA amuka mahinA ane divasanA bhedane anusarI vyavasthita varSo sudhI pIDA karanArA e judA judA bAlagraha | rahetA pUtanA Adi judA judA grahane ullekha varNavyA che tema ja te te grahane dUra karanArA keTalAka | karyo che, tethI e vikasita prakriyA paNa arvAcIna maMtraprayAga, ka tathA keTalAMka auSadhe vagere temaja nathI, ema kahI zakAya tema nathI, e kAraNe te dhAtu Adine lagatA ghaNuM prakAranA prayogo paNa avikasita paddhatinI prAcInatA tenA karatAM paNa batAvavAmAM AvyA che; vaLI te uttarataMtramAM zakunI, ghaNA pUrvakALanI hovI joIe." revatI tathA pUtanAothI judA bIjA lagabhaga se mukhamaMDikA, kaTapUtanA, zakunikA, zuSkarevatI, bAlagraho ane teone haThAvanArA maMtro paNa aryakA, sUtikA, niRtikA, pilipichikA ane maLe che; temaja "vidhAnamAlA" Adi graMthamAMthI kAmukA-e nAme 12 mAtRkAo darzAvI che; te utArelAM kaMdapurANa tathA mArkaDeyapurANa AdinA | graMthane lekha A rItane cheprathame vize mAre varSe vAkyo paNa TAMkelAM jovAmAM Ave che, ane bAla vA jAti nAnA nAma mAtRchA-bALaka jamyA cikitsAmRta' nAmane graMtha tathA kalyANavarmAe pachI tenA zarIramAM pahelA divase, pahelA mahine karela "bAlataMtraprayogasudhAnidhi" vagere arvAcIna | ke pahelA varSe "nandanA" nAmanI mAtRkA praveze nibaMdha tathA graMthe paNa AjanA-arvAcIna che;" "tayA jItamAtrA prathama mavati kavara:, mama bAlataMtranA viSayamAM maLI Ave che. e baMne zabdaM muJcati, AtkAraM ca karoti, stanyaM na gRhNAti, bAjunA-prAcIna arvAcIna graMthonA viSayonI je baliM tasya pravakSyAmi yena saMpadyate zubham ; naabhyttttulanA karavAmAM Ave to kriyA-kAla-guNa-uttara mRttikAM gRhItvA puttalikAM kRtvA zuklaudanaM, zuklapuSpaM, taMtra AdimAM batAvelA viSayamAM vikAsa avasthA # satavavAda, satIpAka, satasthati, satavavAda, nI prakriyA jovAmAM Ave che, paraMtu tenA karatAMye satarAsTika, satarabUAni, samRSTiA, nyA, kAzyapa hitAmAM ghaNA prAcIna saMpradAyane Azraya puSpaM, tAmbUlaM, matsyamAMsa, surAgrabhaktaM ca pUrvasyAM dizi karele dekhAya che. suzruta graMthamAM paNa je bAlagraho catuSpathe madhyAhane baliyaH, tato'zvatthapatraM kumbhe prakSipya darzAvavAmAM AvyA che, teo paNa avikAsa zAntyudakena snApayet , rsonsiddhaarthkmessshRnggnimbavasthAne anubhava karAve che. patrazivanirmAlyairbAlakaM dhUpayet , 'OM namo rAvaNAya, vaLI rAvaNe raceluM "bAlakumArataMtra' amukasya vyAdhi hana hana, muJca muJca hrIM phaT svAhA' evaM athavA "dazagrIva bAlataMtra" nAme kahevAtuM eka dinatrayaM baliM dattvA caturthe divase brAhmaNaM bhojayet, prAcIna bAlataMtra maLe che; ene anuvAda cInI | tataH saMghate suvam -e "naMdanA" mAtRkA je * A "bAlacikitsAmRta' nAmane graMtha bALakanA zarIramAM pravezI hoya tene prathama to tAva pitAnAM tathA bIjAonAM paghonA saMgraharUpa che | Ave che; tethI e bALaka cIso pADe che, dhAvaNu ane temAM bAlasaMbaMdhI rogomAM auSadhone saMgraha | dhAvatuM nathI, mATe e naMdanA mAtAthI te bALakane karyo che, tenuM eka pustaka lagabhaga jIrNa ava-| ne choDAvavA mATe tene je balidAna ApavuM joIe, sthAmAM nepAlanA rAjakIya pustakAlayamAM che. | te huM kahuM chuM. e balidAna ApavAthI e mAtukA * A bAlataMtramAM naMdA, sunaMdA, pUtanA, te bALakane choDI de che, tethI e bALakane sukha
Page #207
--------------------------------------------------------------------------
________________ 166 AAA kAzyapasa hitA khAlagrahanA rUpe ' skaMda'nA ullekha ane tenA ArAdhananuM vidhAna A sahitAmAM dekhAya che; skandagrahanI upAsanApraNAlI prAcIna che. chAndogya upaniSadamAM tathA gItAmAM ane mahAbhASya Adi granthAmAM paNa skandanA ullekha maLe che. ( jema ke chAMdogyamAM ' maLavAnuM manajImAratuM v phratyAkSatebhagavAna sanatkumAra tene ' skanda ' e nAme kahe che;' tema ja bhagavadgItAmAM * senAnInAmahaM 6:-senApatiemAM (devAnA senApati) skanda huM chuM ' ane vyAkaraNanA mahAbhASyamAM 'nItriArthe pALye e sUtranuM vyAkhyAna karatI veLA 'zivaH svandva: ' ema skandanuM nAma darzAve che.) vaLI mahAbhAratanA vanapava mAM strIonA garbhanA nAza karanAra bALakAnI rakSA karanAra tarIke 'skanda'nA ullekha maLe che; tema ja skaMda vagerenuM bAlagraharUpe varSoMna mahAbhAratamAM tathA suzrutamAM paNa lagabhaga sarakhu dekhAya che. pAraskara gRhyasUtramAM paNa navAM janmelAM bALakAnA vinAza karavAmAM kAraNa tarIke skandanA ullekha maLe che. | wwwww wwwww A viSayamAM zrImanmatha mukhApAdhyAye vizeSa varNana karyu che. (jIe iMDiyana hisTorikala kvAli, vaoNlyuma 7 peija 309) A kAzyapasahitAmAM sthaLe sthaLe aneka navIna viSayA, vicArA ane suMdara nirUpaNazailI tathA vizeSa daSTikANu A nibaMdhanA viSayamAM prAcIna RSionA vicArAnI uccatA prakaTa kare che. jema ke daMtajanya-adhyAyamAM dAMtanA judA judA bheda, tene lagatI sa`patti tathA vipatti ane kumArI tathA kumArIonA dAMtamAM taphAvata-vagere dAMtane lagatA nAnA nAnA viSayA tathA judAM judAM vijJAnA khIjA granthAmAM kayAMya paNa maLatAM nathI, mAtra A kAzyapasaMhitAmAM maLe che. svedAdhyAyamAM svedanA viSayamAM ghaNA jANavA yeAgya viSayAnuM nirUpaNa karavAmAM AvyuM che; hAlanA arvAcIna samayamAM arthAt bAhya-svedana AdinI paddhatinA karatAM A kAzyapasa'hitAmAM apAyelI te khAdya-svedana AdinI paddhatimAM kAI paNa vicAranI khAmI kahI zakAya tema nathI; temAMye bALakAnA svedana viSe mA`ika paddhati barAbara dekhAya che. ' lakSaNuAdhyAyamAM sAmudrika lakSaNAnuM khAsa nirUpaNa karavAmAM AvyuM che; paratu chevaTe te khaDita thayelAM maLe che. 'lakSaNuprakAza ' granthamAMthI utArelI 'pArAzarasahitA'mAM paNa AvAM ja prauDha sAmudrika lakSaNA che; tethI A sahitAnA khaDita viSaya sabaMdhe pArAzarasa'hitAmAMthI ja AdhAra levA zakya che. thAya che; nadInA eya kinArAnI mATI lAvI, temAMthI eka pUtaLI banAvavI, tene bhAtanuM naivedya dharavuM, dhALAM puSpA caDhAvavAM, pachI dheALI sAta dhajAe tenI AgaLa pharakAvavI, sAta dIvA karavA, sAta sAthiyA pUravA, sAta vaDAM dharavAM, sAta pUrI dharAvavI, sAta ja khUDAM dharavAM; sAta piDiyAM dharavAM tema ja caMdana, puSpa, tAMbUla, mAchalAMnu mAMsa ane madirAyukta bhAta dharI pUrva dizAmAM cauTAmAM bAranA vakhate balidAna devuM. pachI pIpaLAnu eka pAna eka dhaDAmAM nAkhI te zAMtinA jaLathI pelA bALakane snAna karAvavuM; tema ja lasaNu, sarasava, bakarAnuM zIMgaDuM, lIMbaDAnAM pAna ane zivanAM namaNuthI te bALakane dhUpa devA; ane OM namo rAvaNAya amukasya vyAdhiM hana hana muJca muJca TvIT svAhA-rAvaNane namaskAra ho; amuka prasavamAM vila`ba thavAthI anya AyAnA vyAyAma tathA musala vagere dvArA AdhAta karavAnA pakSanu yuktipUrvaCka khaMDana karavAmAM Avyu che. A bALakanA roganA tame nAza kareA, nAza karA; amuka A bALakane mAtRkAthI cheADAvA, cheADAvA.' 'UMTa svAhA ' e maMtra bhaNutA rahI traNa divasa sudhI balidAna devuM ane cAthA divase eka brAhmaNane ja jamADavA, tethI sukha thAya che." je bALakA bahu nAnAM heAya teenI patharIne kADhI nAkhavA mATe tIkSNa auSadha AdinA prayAga viSe mA`ika anujJA ApI nathI. | harakAI rAgamAM khInna upadraveAnI utpatti viSe pahelAMnA rAgane ke upadravanA ja prathama pratIkAra ke upAya karavA joI e, evA matane kabUla rAkhyA vinA ja atizaya tIvracikitsAnI zarUAta karI daI bannenA hitamAM tathA pratIkAra viSe potAnA mata darzAvyA che.
Page #208
--------------------------------------------------------------------------
________________ upodaghAta 167 bALako vageremAM bastikarma sArI rIte | e ja pramANe nAnAM bALakane phaLanA rasane ja jAyuM hoya ane te bastikarma amRtanuM sthAna upayoga karAvavA kahe che ane eka varSanI uMmara dharAvatuM hoya, te ja vaidyanuM tathA rogInAM mAtA- thayA pachI ja kamaLa-halake khorAka zarU karo pitA vagerenuM tathA bALaka vagere sarvanuM te ThIka che, ema jaNAve che. (A saMbaMdhe juo kalyANa karanAra thAya che; paraMtu e ja basti- | khilasthAna adhyAya 13 me ) karmane prayoga hoI barAbara thayo na hoya te te A saMhitAnA vedanAdhyAyamAM je bALako vaidya vagere sarvane nukasAnakartA thAya che, e kAraNe vANI dvArA potAnI vedanA-duHkha prakaTa karavA bALakane kaI uMmare bastikarmane prayoga karavo azakta heya che-jeone hajI kaMI belatAM AvajoIe, e bAbatamAM ghaNuM AcAryone tathA DatuM nathI, teonA te te rogone tathA teonAM pitAne paNa mata batAvI gaMbhIra vicAra darzAvela che. te te aMgenI vedanAne vaidhe te bALakanI te te bALakanA "phakka' rogamAM traNa paiDAMvALe ratha | judI judI ceSTAo uparathI jANI levA kALajI banAvavAno ullekha paNa maLe che. rAkhavI joIe, ema AnumAnika vijJAnanuM revatIka95mAM ka 62 mAM-baInAmiyo varNana karyuM che. smAta tulya mAnavitamU rorogye surva duHrva carakasaMhitAmAM nidAna, pUrvarUpa, rUpa vagere na tu tRptiH samAnagA || '--joDakAM bALakonI nAbhi rogone jANavAnA upAyo vimAnasthAnanA cethA eka hoya che te kAraNe te baMne bALakanuM maraNa, adhyAyamAM Ama kahyA che: "sAtatopana pratyakSajIvana, roga, Arogya, sukha tathA duHkha eka bena ra | anumAnena hiM vyAdhIna sabhya vidyAr sarakhAM hoya che, chatAM teonI tRpti samAna kema vizvakSaH |-vicakSaNavidvAna ane catura evA nathI hotI ? ItyAdi vicitra prazna jeDakAM bALako vaidya Ata puruSo pAsethI maLelA upadeza dvArA viSe karela che ane uttara paNa yukti sAthe apAyo che. rogIne pratyakSa jovAnA sAdhanathI ane anumAnathI vaLI "viSamajvaranideza' nAmanA adhyAyamAM paNa rogone sArI rIte jANuM levA joIe." tariyA, cothiyA vagere varamAM te te prakaTa thatA | ema kahI pratyakSa vagere pramANone paNa rogInA e javaranA AvirbhAvamAM je yuktio hoya che, rogane jANavAnA upAyo rUpe darzAvyAM che; tema ja teonuM varNana che. (juo khilasthAna adhyAya 1le). suzra paNa rAgIne jovosparza karavo ane bALakone chaThThA mahine annaprAzana karAvavuM prazno pUchavA vagere paNa rogajJAnanA upAyo joIe, evuM vidhAna che, te viSe paNa A| ullekha karyo che; e uparathI sAbita thAya che ke kA5 AcAye tenA saMskAra karavAnuM darzAvIne prAcIna AcAryonA saMpradAyamAM rogIne jovo, cha mahine bALakane mAtra phaLa ja (mosaMbIne sparza kare, prazno pUchavA vagere tema ja nidAna rasa vagerenuM) prAzana karAvavuM egya gaNAya che; Adi pAMca rUpone paNa vizeSa spaSTa samajI laI pachI te bALaka bAra mahinAnuM thAya ane khorAkanI | rogonuM barAbara jJAna karavA darzAvyuM che; paraMtu IcchA kare, tyAre tene zekuM halakuM bhejana ApavuM nADI parIkSA dvArA rogonuM jJAna karavAnuM caraka, joIe; kema ke jenuM amibaLa hajI vadhyuM na hoya sukRta Adi prAcIna graMmAM tema ja A kAzyapaevA ghaNuM nAnI uMmaranA bALakane Apela saMhitAmAM paNa kayAMya kahevAmAM AvyuM nathI, paNa kherAka komaLa hoya te ja pace che. e kAraNe tevA nADI parIkSA dvArA roganuM jJAna karavAnuM kevaLa ghaNA nAnA bALakane phaLanA rasano ja upayoga arvAcIna graMthomAM ja jaNAvavAmAM AvyuM che; karAvavo joIe; ane pachI te bALaka eka varSa ane te nADI parIkSAne viSaya pAchaLanA arvAcIna uparanI uMmaranuM thAya tyAre ja tene khorAkane kALamAM ja cAlu thayuM che, ema jaNAya che; upayoga karavo joIe, ema kahevAmAM AvyuM nADI parIkSAnuM jJAna, bhAratanA leka pAsethI ja che. AjanA elepathInA niSNAta dAktare paNa cInanA lekene prApta thayuM hatuM; tethI e nADI
Page #209
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa hitA 16. vijJAna kevaLa bhAratanuM ja che, evA paNa eka mata che; A nADIvijJAnanI prakriyA bhAratamAM ja utpanna thayelI che athavA khInna dezanI chAyA dvArA A dezamAM paNa pracalita thaI che, te eka judA viSaya hAI ahIM ene vicAravuM ceAgya mAnyu nathI. ekaMdara harakeAI prakAre prAcIna graMthAmAM A viSayane ullekha karyo nathI, tethI te nADIvijJAnanA viSaya pUrva.kALamAM paNa hatA, ema sAbita karavA mATe kAI khIjA` pramANanI paNa jarUriyAta rahe che; bALakanA viSayamAM atizaya nAnAM bALakAne khAlavAnI zaktinA hajI vikAsa thayelA hAtA nathI, tethI te nAnAM bALako peAtAne thatI vedanA barAbara jaNAvI zakatAM nathI, te kAraNe te nAnAM bALakAnI judI judI ceSTAo lakSaNeA uparathI ja teonA rAgane jANavAnI paddhati paNa A kAzyapasa`hitAmAM vedanAdhyAyanI aMdara ane te sivAya khInna sthaLe paNa varNavelI che. | | | aM khIne ja karyAM che; paraMtu athavavedamAM maLatAM 'vAtanulma, vAtIta' ityAdi pAmAM khIjo a dhaTatA nathI, e kAraNe sarva sthaLe ekarUpe ja arthAM svIkAravA te ceAgya hovAthI uparanA RgvedanA vAkyamAM rahela ' tridhAtu ' zabdane a-traNa deSA-vAta, pitta ane kapha evA ja ghaTe che, paNa khIjo artha ghaTatA nathI, ema pI. sI. rAye 'hisTarI oNpha hindu misTrI', velyuma pahelAnI bhUmikAmAM lakhyuM che. vaLI prAcIna graMthAmAM paNa Atreya, suzruta ane kazyapa Adie paNa AraMbhathI mAMDI Aja sudhImAM bhAratIya prakriyAmAM tridoSapaddhatine dhArApravAhanI gatie svIkArelI che; tema ja suzrutamAM vAta, pitta ane kaph- e traNa dhAtu ke doSothI prANImAtranu zarIra utpanna thayela darzAvyuM che; ane rAganI utpattimAM paNa e tridhAtu athavA trideSane ja hetu tarIke ghaNIvAra batAvela che. suzrutamAM kAI sthaLa prAcIna AcAryoM sUkSma vicArazakti dvArA trideSane dehanI tathA roganI utpattimAM keTalAka vikAsa pAmelI daSTivALA hatA, tethI teo je je AcAryanA mate kAraNa tarIke mAnyAnA ullekha karI viSayAmAM pravRtti karatA hatA, te te viSayamAM UMDA | rudhirane paNa rAga tathA dehanI utpattimAM ceAthA UtarI zakatA hatA ane pachI pote te te viSayeAnuM kAraNa tarIke svIkAravA darzAvela che; ( jema ke pUrNa jJAna prApta karI mArmika upadezA dvArA suzrutanA sUtrasthAnanA 21 mAM adhyAyamAM Ama ziSyAne te te viSayAnuM barAbara jJAna karAvI zakatA kahyu` che ke, vAtapittaOCALa vvesamavatavaH, hatA. te ja pramANe kazyape kaumArabhRtya '-bAla- tairevAvyApanna dhomadhyodhvaniviE zarIraminuM dhAryate, cikitsAnA viSayamAM pAte pravRtti karIne khIjA aAmiva sthULamiti-mitazrI tristhULamAve| AcAryonA sasAdhAraNa viSayeAnI peThe khALA ta eva vyApannAH pralayahetavaH tadebhireva zoNitacaturthaiH tathA ghaNAM nAnAM bALakAne paNa upayAgI aneka samavasthitipratyeSvavirata zarIraM mati-vAta, pitta viSayA sArI rIte sUcavyA che ema jANavA maLe che. | ane -e traNa ja zarIranI utpattimAM kAraNa che; vAta, pitta ane kak-e traNe doSonA nirdeza | e traNe deSA athavA dhAtue aghyApanna hAya vaidika lekhamAM paNa maLe che; jema ke RgvedamAM eTale ke bilakula vikAra pAmI na hoya teA * tridhAtu rAme vataM jImannati' e vAkyamAM tridhAtu zarIranA nIcenA, madhyanA tathA uparanA bhAgamAM eTale vAta, pitta ane ka-e traNa dhAtue kharAkhara sthiti karIne A zarIranuM dhAraNaathavA dASAnA ullekha karyo che. e tridhAtu pANu karyA kare che; jema keAI dhara traNa thAMbhalIzabdanuM vyAkhyAna sAyanAcAye` vAta, pitta ane enA AdhAre kharAkhara TakI rahe che, tema A kaphrUpI traNa doSone sUcavatuM karyuM che; ' jIphilma ' zarIra paNa bilakula vikArane nahi pAmelI e nAmanA eka a'greja vidvAne paNa e 'tridhAtu' traNa dhAtu vAta, pitta ane kaphanA AdhAre zabdanA aM~e ja vAta, pitta ane kArUpI traNa kharAkhara TakI rahe che. e ja kAraNe keTalAka vidvAnA dASA evA svIkAryA che; chatAM jImara vagere A zarIrane trisyUNa' eTale ke vAta, pitta ane keTalAka pAzcAtya vidvAnAe te tridhAtu zabdA kaphanA AdhAre TakI rahenAra' kahe che; paraMtu e ja | | |
Page #210
--------------------------------------------------------------------------
________________ pAta 169 | traNa dhAtuo ke traNa dASA vikAra pAmIne jo | agni tathA sAmamAMthI utpanna thAya che. tethI e khagaDyA hAya ! A zarIranA vinAzamAM kAraNa | agni tathA sAma e bemAMthI ekanA paNa zarIranI ane che; ema e traNa dASA-vAta, pitta ane aMdara praveza thAya tApaNu paTTAnI kriyAmAM vizeSa kaphtema ja ceAthu rakta-leAhI-e yArathI A vikAsa thAya, e dRSTie sattva, rajasa tathA zarIra utpatti, sthiti tathA nAzanA samaye paNa tamanI peThe agni, vAyu tathA sAmanAM ja svarUpa sa`kALe yukta ja hAya che.) pUrvakALanA 'mahAva' vAta, pitta ane kaph e traNe dhAtuo che; e ja nAmanA prAcIna vaidyakagraMthamAM ane khAvara nAmanA traNe dhAtue dehanuM dhAraNa-pASaNa kare che ane pAzcAtya vidvAne meLavela ' navanIta ' Adi grathAmAM traNemAM vikAra thavAthI doSanuM svarUpa pAmIne rAte paNa trideASanI ja prakriyAne Azraya karele dekhAya che; utpanna karanAra paNa e traNa ja dhAtu thAya tema ja jIvakanI cikitsAprakriyAmAM ane mahA- che, ema prAcIna AyurvedanA vidvAneAe nakkI varga ' nAmanA gra MthamAM tema ja ' vinayapiTaka' nAmanA karyuM' che; A trideSa paddhatinuM mULa paNa e ja bauddha graMthamAM paNa trideASa paddhati ja svIkArelI dekhAya traNa dhAtue che, ema samajI te ja kazyapa, che; kAtyAyananA vArtikamAM paNa vAta, pitta ane kaphanuM Atreya tathA bheDa Adi prAcIna AcAryAe te sahAccAraNa jovAmAM Ave che. IsavI sana pUrve 460 te tridoSapaddhati svIkArI che ane anukrame jema pahelAM thayela ' hipeAkrITasa ' nAmanA prAcIna pAzcAtya jema vizeSa vicArA prakaTa thatA gayA, tema tema vidvAnanA janmanI pahelAM paNa bhArata dezamAM navAM navAM tattvA paNa vidvAnAnI samakSa prakAzavA triSanI paddhati pracalita hatI; temanA vaidyaka- | lAgyAM; e uparathI ja suzruta AcAye dhaNI vAra vijJAnamAM paNa pitta, ka*, rakta tathA jala-e vAta, pitta ane kapha-traNa dASAne sarvanA mULa cArane ja zarIranA kAraNabhUta doSa ke dhAtu tarIke nidAna athavA kAraNa tarIke svIkArIne pazu darzAvelA che, te paNa bhAratanI prAcIna trideSa- | prathama kakSAmAM e traNene dASA tarIke mAnyA chatAM paddhatinI asaramAM AvavAthI temaja temanA manamAM khIjI kakSAmAM vikAra pAmeluM rakta paNa ghaNA suzrutanA vijJAnanI pragatinA vicArAnA ja vikAsa | ana upAve che, evA vicAra AvatAM thayA che, ema anumAna karI zakAya che. pUrvokta traNe dASAnI peThe ceAthA raktanu paNa pradhAnapaNuM kahIne traNu AdimAM te raktanA paNa prAdhAnyavAda upadezyA che; vaLI ' heAkrITsa ' nA vaidyaka vijJAnamAM pitta, kapha, rakta ane jala-e cArane ja Sa athavA zarIranI mULa dhAtu tarIke , zIta-e ahIM Ama bhAse che : pUnA vijJAnamAM spaSTa alaga alagapaNe saOmAM pravezIne rahelA agni tathA seAma athavA uSNu ane e ja mULa tattvA jaNAya che ane te ja zarIramAM bhAse che; AthI ja vedanI yajJaprakriyAmAM zarUAtathI ja agni tathA seAmanI upAsanA cAlu rahI che; zarIranI paristhitimAM zIta ane uSNu bhAve sAma tathA agninAM ja rUpe! rahelAM che ane zukra tathA zANita-Ava-e e ja dehanI utpattimAM kAraNa hAvAthI tenA saMbaMdhanA kAraNe garbhane paNa agni tathA sAmathI utpanna thayelA che ema suzrutamAM paNa darzAvyuM che. vAyu paNa e banne je darzAvela che, te paNa bhArata dezanI ja prAcIna tridoSapaddhatinI vAsanAthI raMgAyelA te vidvAnanA manamAM suzrutanA vijJAnanI pragatinA ja vicArAnA vikAsa thayelA jANI zakAya che. ema je je vicAra vikAsa thayela che, te badhA kALanA kramathI cAlI AvatI purAtanI paddhatine ja saMpU` sudhArA agninuM ja svarUpa che; kema ke gane agni tathA sAmanA saMbaMdhavALA kahyo che; vaLI suzrutanA 40 mA aghyAyamAM paNa Ama kahyuM che ke, 'tadma vIrya dvividhamuSNaM zItaM ca, agniSomIyatvAjragataH - * jema ke suzruta, sUtrasthAnanA 14 mA adhyAyamAM mArsanuM zonita svAmaiyam, amISonIya-vI. e prakAranuM che: uSNu ane zItala; kema ke svAd gamaya-strInuM raja tathA lAhI e baMne | A jagata agni tathA seAmanA saMbaMdhathI yukta che.
Page #211
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa hitA A che, ema dRDha sAkhita karI batAve che. ( * saMhitAmAM lasaNanI utpatti pUrvInA kALamAM kAzyapasa'hitAmAM Avela kalpasthAnanA lazuna- | ( IzvaranA) amRtamaya ADakAramAMthI thaI hatI, kalpamAM AzraCkAraka temaja vistRta lazunakalpanA ema kahIne sthAnanA doSathI te lasaNu durgaMdhathI prayAga ApyA che. cIna dezanA 'kAsagara' nAmanA yukta banyuM che, e kAraNe dvija vahunA lakAe eka sthAnamAM bauddhanA stUpanI sAthe sAthe khAvara tenA svIkAra karavA na joIe, ema dha zAstranI nAmanA eka pazcimanA zeAdhakane bhoMyarAmAMthI sAta | maryAdAnA spaSTa ullekha karyo che; tema ja leAkeA graMtheA maLyA che; jemAMnA traNa graMthA vaidyakanA che; para upakAra karavAnI dRSTie te lasaNunA guNNAnA jemAMnA eka 'nAvanItaka', khIjo lasaNanA vizeSa mahimA tathA tenA kalpa paNa lanakalpa ' guNAnI vizeSatA jaNAvanArA ane trIjo aneka nAmanA adhyAyamAM maharSi kazyape jaNAvyA che; prakAranA yogA tathA auSadhAne jaNAvate eka amuka jAtione anusarI ' surA '-madya vagere lekharUpe che; e traNenA lekhanA samaya prAcIna abhakSya padArthonA sarva zAstrAmAM niSedha karyo che, che, tApaNu te graMthAnI racanAnA kALa tenA chatAM hAthInA, mAMsanA tathA gadheDAMnA mUtra Adi lakhANanA samaya karatAM paNa vadhu prAcIna che, dravyAnA guNAne vicAra karI te te amuka rAgAmAM ema te saMbaMdhe prathama kahyuM ja che; chapAyelA te te dravyAneA upayoga karavAnA ullekhA paNa nAvanItaka graMthamAM paNa zarUAtamAM kAzIrAje A auSadheAnA guNAnA kAraNe karavA mATe ghaNuMAM suzrutanI AgaLa vistAra sAthe lasaNanA prayAganI sthaLA maLe che; te uparathI evA upadeza karanArA vidhi upadezelI batAvI che; temAM lasaNanI utpatti te te maharSioe dharma mAnA parityAga karyo viSe kayAMka kyAMka prayAganA 'zAmAM taphAvata hatA; athavA teoe tevA upadeza karyo che, mATe jovAmAM Ave che, tApaNu kAzyapasaMhitAmAM te te bhakSya padArtho paNa dharmAMmAM dRDha vratavALAjaNAvela lazunakalpanA prayAganI chAyA lagabhaga | Ae svIkAravA joIe, evI zaMkA paNa karavI ghaNA bhAge dekhAya che; vaLI bhASAnI racanA | yogya nathI; A saMbaMdhe Ama kahyuM ja che ke, tapAsatAM paNa nAvanItakanA lekha karatAM kAzyapanA | 'na zAstramastItyetAvat prayoo hArabaM mavet / rasalekha prAcIna heAvAnuM lAge che. carakasaMhitAmAM vIryaviSAdA phri zvamAMsacAvavaidyade (vAtsyAyanIya RRNu lasaNunA upayoga che. ema pahelAMnA samayanA namasUtra-sAM, 71. 6. 2)-zAstramAM amuka abhakSya auSadhacikitsAnA graMthAmAM lasaNanA upayega dravyAne paNa (amuka rAga para) upayAga karavA joke maLe che, tethI te arvAcIna samayaneA che, kahevAyuM che, e kAraNe tenA upayAga karavAmAM te evI zaMkA upajAvavA samartha nathI; lasaNu e kAraNa che, ema samajI harakeAI prakAre te te abhakSya kharekhara peAtAnA guNAnA gauravane lIdhe kevaLa dravyAnA upayAga karI na zakAya; kAraNa ke vaidyakaeken rasena-eka ja rasathI ' sana '-enDru zAstramAM te kUtarAnA mAMsanA rasanuM, vIryaM-prabhAva hAvAthI te 'sona'evA sAka sa`skRta nAme ke sAmarthyanuM tathA vipAka athavA pAcanakriyA kahevAya che; tema ja Ayurveda viSenAM auSadhA- pachInA pariNAmanuM paNa varNana karavAmAM AvyuM mAM paNa te lasaNu caDiyAtuM kahevAya che. che; tethI kUtarAMnuM te mAMsa abhakSya chatAM bhakSya dhArmika dRSTie dharma zAstranA-smRti graMthAmAM dvija mAnI zakAtuM nathI. varNanA brAhmaNAdi traNa varNA mATe lasaNane upayAga karavAnA niSedha bhale kahevAyA che, ane tethI e dvija vaNlR lasaNanA upayAga kare te niMdanIya che, tApaNu AyurvedIya auSadhAne lagatA graMthAmAM te lasaNanA guNAmAM gaurava hAvAnA #AraNe tenI praza'sA kema na karAya? A kAzyapa- | minyaneta-je mAsa " vaLI 'spenayAga hiMsArUpa hAya che, tethI te svIkAravA yAgya nathI, tApaNu tenA doSa svIkArIne AbhicAraka dvArA A lAkanuM zubha pariNAma je mANasa icchatA hAya teNe pAtAnuM Icchita siddha karavA mATe ' zyenena abhicArakama 170
Page #212
--------------------------------------------------------------------------
________________ upekSAta 11 karavA Icchato hoya teNe "spenayAga karavo | vaidyo tathA teonAM auSadhonuM bhAratanA prAcIna joIe, evuM zrautavidhAna maLatuM hovAthI te graMthamAM lIdhelAM che, te paNa ghaTe ja che. spenayAga paNa avazya karI zakAya che, kema ke je "bhAvaprakAza' (nAmanA AyurvedIya) graMthamAM mANasa koInI hiMsA karavA IcchatA hoya, tene pArasika dezamAM thatA thavAnI-ajamAne ullekha e "zenayAga' karma upAyarUpa gaNAya che, ema karyo che, te uparathI bIjA pAzcAtya dezomAM thatI zabarasvAmIe te cenayAga karavAnuM samarthana paNa vastuonuM grahaNa paNa jovAmAM Ave che, te paNa karela che. lazanane ulekha paNa gautama dharmasUtramAM | caraka, suzruta ane kAzyapIyasaMhitA Adi prAcIna (15-30mAM), manusmRtimAM (5-5-19 mAM), graMthamAM, anya pAzcAtya dezonI vastuone te yAjJavakyarakRtimAM (1-176mAM,) ane mahAbhAratamAM | pramANe ullekha karelo nathI; kiMtu mAtra "yavAnI " paNa (8, 2034mAM tema ja 13-4363 mAM,) | e zabdane nirdeza ja karelo maLe che. "thavAnI" karela che. e zabda "yavana" zabda uparathI siddha thayo nathI vaLI hiMgane prayoga jovAmAM Ave che, te | athavA "yavana lokenA saMbaMdhane paNa sUcavatA paNa arvAcInapaNAnI zaMkA upajAvI zake tema nathI; paraMtu thavAnI' zabda te pANinIya nathI; kAraNa ke ghaNuM bhAratIya graMthomAM ghaNA | vyAkaraNamAM "phandravaLa 0" (4-1-49) e pANikALanI pahelAM paNa hiMgane svIkAra karavAmAM nIya sUtranA peTA vArtika- yuvAvo' e dhArAAvyo che; dhArmika graMthomAM paNa zrAddha vageremAM | "kucho thavo thavAnI"--eTale ke doSayukta javane hiMgane pitRone priya tarIke gaNavAmAM Ave che; "vavAnI' kahevAmAM Ave che, e arthamAM strIliMga ane tethI tene ullekha maLe che. carakamAM, subutamAM | sUcaka tarIke siddha karavAmAM Ave che; e kAraNe tathA kazyapanI A saMhitAmAM paNa te te ghaNuM te "ghavAnI' zabda paNa bhArata dezano ja hoIne auSadhomAM hiMgane sahayoga varNavavAmAM Ave che; prAcIna che, te saMbaMdhe bIjI koI paNa zaMkA vaLI kAzyapIya-A saMhitA vagere graMthamAM hiMgane | karavI yogya nathI. kahenAra-tene bIjo paryAya zabda "bAhulikane graMthamAM AvelA dezanuM varNana paNa prayoga karavAmAM Ave che; e uparathI bAlika| upalabdha kAzyapa saMhitAnA chellA pAnAmAM nAmanA bIjA dezamAMthI e hiMgadravyano bhAratanA (khilasthAnamAM) "dezasAmya' nAmane je leke sAthe paricaya tema ja tene bhAratamAM | adhyAya che, temAM amuka deza para thatA amuka upayoga paNa karAyele hovo joIe; je uparathI | khAsa rogo batAvavA mATe A AyurvedavidyAnI e hiMgane te "bAlika" dezanA nAme paNa unnatinI daSTie prasiddha kurukSetrane madhya (kendra) vyavahAra thatuM jaNAya che. vaLI bIjuM paNa A | kalpIne tadanusAra pUrva Adi dizAomAM rahelA kAraNa che ke bhArata tathA bAhulika (balakha- | amuka khAsa dezone ulekha maLe che. e adhyAya aphaghAnistAna) dezane paraspara saMbaMdha tathA Akhoya maLI Avyo hata, te bIjA paNa te te te dezanA vaidyone paraspara paricaya paNa samayanA ghaNA dezo jANavAmAM AvyA hata; paraMtu pahelAMnA kALathI ja hato, ema Atreya, kAzyapa | A pustaka ghaNu sthaLe khaMDita thayeluM che, Adie bAlika vaidya-kAMkAnanA nAmane nirdeza | tethI bhUkhyA mANasanA memAMthI baLAtkAre karela che, te uparathI ane bahulika vaidyone jema ardho keLiyo chInavI levA samAna utkaTa vAraMvAra ullekha karela hevAthI paNa jANI zakAya | jijJAsAne kAbUmAM rAkhavI jarUrI bane che. che; bAlika (balakha) deza paNa yavanonA AkramaNanI A graMthane aMtima vibhAga paNa lupta thavAthI pahelAM kariAnIya jatinA rAjAonA sAmrAjyamAM pazcimanA tathA uttaranA dezone paricaya nahi hato; te kALe tyAM "IrAna" jAti vasatI hatI; maLavA chatAM paNa pUrva dizAmAM rahelA ane dakSiNa tenI unnatine e samaya hato ane te veLA tyAMnA | dizAmAM rahelA keTalAka dezono paricaya maLe che.
Page #213
--------------------------------------------------------------------------
________________ 172 kAzyapa saMhitA jo ke pUrva tathA dakSiNamAMnA badhAye prAcIna vaMza, padmapurANa, brahmAMDapurANa AdimAM "vAsudeva" dezone temAM ullekha karyo nathI, paNa te te | nAmanA rAjAnI rAjadhAnI tarIke paNa tene nideza rogone yogya amuka amuka keTalAka dezone to | karavAmAM Ave che; te ja pradeza hAlamAM mALavA temAM ullekha karela hovo ja joIe; te dezamAM | prAMtamAM Avela "pAMDuvA' nAmane pradeza kahevAya priyaMgu-navadvAna-vAnasI-kumuda-viveha tathA ghaTa | che. mahAbhAratamAM bhImane digvijayakALe pUrva vagere dezane bIjA maLI AvelA graMthamAM | dizAmAM puMDra deza kahevAtA hatA. varAhasaMhitAmAM saMvAdaka-niza maLato na hovAthI kaMI nizcaya | e par3a dezano ullekha karelo che. pAjiTa thaI zakatuM nathI, paNa tenI sAthenA nIce | paMDra tathA paur3a evA be deza svIkArI puMDra darzAvela dezanAM nAmo prAcIna lAgatAM hovAthI dezane gaMgAnI uttare Avela aMga tathA vaMga e badhAMye prAcInakALathI vyavahAra karatAM jaNAya | dezanI vacce jaNAvela che; ane pauMDra dezane che; vaLI nIcenA dezonAM nAmo prAcIna paricayanI gaMgAnI dakSiNe rahelA "saMthAla" paragaNunI vacce sAthe "kaniMgahAma' nAmanA vidvAne, naMdalAla rahela "vIrabhUma' pradeza tarIke jaNAvela che. mahAdaye tema ja I. je. resane pitAnA | | mRttikAvardhamAnaka-e pradeza "vardhamAna" nAmane prAcIna bhaugolika graMthe-ensiyanTa jogrAphI opha | deza hovo joIe. mArkaMDeyapurANamAM ane tAlaInDiyA, jophikala DikSanarI tema ja ensiyanTa | paMcaviMzati AdimAM te dezane viMdhyAcaLanI InDiyA (kaeNbrija hisTarI opha InDiyA volyuma | uttare Avelo jaNAvyo che ane devIpurANanA 1) mAM batAvelAM maLe che. 46mA adhyAyamAM taMgadeza-baMgALanI samIpe te jema ke vacce kurukSetrane pradeza so jana | vardhamAna dezane ulekha karela che. pramANane che; te sarvatra prasiddha che. "karvaTadeza-mahAbhAratamAM bhImanA divijayapUrva dizAnA deze nA varNanamAM pUrva dizAmAM karvaTa dezane ullekha tema ja pUrvanA pradeza mahAbhArata(sabhAparva a. | che ane bRhatasaMhitAmAM paNa e karvaTa dezane 29) mAM "kumAra" nAmanA dezane ullekha maLe che; | nideza karelo che. e kumAra deza "rIvA" nAmanI nadInI samIpe | mAtaMga pradeza-e "yuktikalpataru' graMthamAM Avelo che ema kahevAya che. kAmarUpa dezanI dakSiNa-pUrvamAM mAtaMga dezane ratnonI kaTIvavuM--Aje baMgALanA vardhamAna prAMtamAM | khANarUpe nirdeza karelo che. 'kaTavA pradeza' nAmathI prasiddha che. tAmralita-e pradezane mahAbhAratamAM bhISmaparvamagadha-RgavedamAM ane atharvavedamAM paNa nA adhyAya 9 mAM ane sabhAparvanA adhyAya 29 mAM magadha dezane ullekha maLe che; e dezanI prasiddhi | bhImasenanA digvijaya prasaMge tema ja bRhatasaMhitAprAcIna samayathI ja te ja nAme jaNAya che; vaLI | mAM ane purANakALanA bauddha graMthamAM tathA kumAramagadhane ulekha taittirIya brAhmaNa (3-4-11)mAM | carita AdimAM paNa nirdeza karyo che; hyu-ena-saMga che; ane jaiminIya brAhmaNamAM paNa (165) che. paNa e dezane ullekha karyo che. azokanA zilARSabhadvIpa mahAbhAratanA vanaparvamAM a0 85mAM lekhamAM paNa te pradezane batAvyo che. e pradeza RSabhane ulekha che; vRhatasaMhitAmAM paNa dakSiNa | vaMga deza-baMgALanA medinApuranA prAMtamAM Avela bAju RSabha"ne nirdeza karela che; madurAnI | che ane te ja hAla "tamalUka' nAme prasiddha samIpe "RSabha" nAmane eka pahADI pradeza che | thayele jaNAya che. ema keTalAka kahe che; paraMtu pUrvanA dezamAM ja rahelo | cInaka-athavA "cIna dezane ulekha mahARSabha dIpa, e mahAbhAratakArane mAnya thayo haze. bhAratamAM sabhAparvanA 51mA adhyAyamAM che; tema ja pauMDravardhanaka-e ja "paMDravardhanaka" nAme paNa manusmRtinA 10mA adhyAyanA 44 zlokamAM paNa kahevAya che. te paNa dezanI rAjadhAnI hatI. haritene ulekha karelo maLe che; sAhitya pariSadanI
Page #214
--------------------------------------------------------------------------
________________ upodaghAta 173 patrikAmAM "cIna' zabdane vartamAna "anAmA" hatuM. e ja nagarInuM bIjuM nAma "uragapura" tathA dezane jaNAvanAra tarIke darzAve che; kauzayavastra- | 'niyulapura' evuM kahevAyuM che; kAraNa ke eja rezamI kapaDuM "cInAMzaka" kahevAya che ane tenI tricinApallI pUva pAMDya rAjAonI tathA cAla e prasiddhi prAcIna kALathI cAlu che. barmA' | rAjAonI rAjadhAnI hatI. pradezamAM rezamane vepAra vadhu pramANamAM cAlu che | cIrarAjya-A cIra dezane ulalekha mahAane te ja kAraNe e pradezane cInanuM rAjya bhASyamAM paNa kare che. "cIra' zabda e "keralakahevAmAM AvatuM hatuM. "rIna" e zabdamAM ' | putra" zabdane apabhraMza heIne TUMkA bIjA nAme pratyaya lagADI te bama pradezane "nAnuM cIna" e ! kahevAya che; e ja cIra deza hAlamAM misUra nAme jaNAvavAmAM Avato hato. rAjyamAM samAI gayo che. kauzalya-e "kezala deza' tathA uttara kezala "cora' deza-A dezanuM ja bIjuM nAma deza tarIke rAmAyaNanA uttarakAMDanA 10mA adhyAyamAM cola' che; eTale cAra tathA cola eka ja tema ja padmapurANamAM uttara vibhAganA 68mA che; azokanA zilAlekhamAM ceDa' e zabdathI adhyAyamAM ane "avadAnazataka' AdimAM paNa vyavahAra karelo che; kAMcIpurane rAjA "la" darzAvela che. nAme je hato, tenA nAme e deza paNa "cola" kaliMga deza-mahAbhAratamAM vanaparvanA 113 nAme prasiddha thayela che. padmapurANamAM "cola dezane mA adhyAyamAM sahadevanA vijaya prasaMge tema ja ullekha draviDa dezamAM karele maLe che. pANinIya pRhatasaMhitAmAM tathA azokanA zilAlekhamAM paNa vyAkaraNanA gaNapAThamAM paNa dezavAcI 'cola" zabda jovAmAM Ave che; mRhatasaMhitAmAM paNa tene ullekha maLe che; mahAbhAratanA samayamAM utkala dezanA ghaNA bhAgo kaliMga rAjyanA peTA "cala' zabdane ullekha karelo che. A sela deza Aje "koromaMDala' pradezamAM samAI gayo che. vibhAgo tarIke gaNAtA hatA; ane kAlidAsanA samayamAM kaliMga tathA utkala nAmanA be deze pulinda-A nAmane deza mahAbhAratamAM saha | devanA digvijaya prasaMge dakSiNa tarapha Avela judA judA hatA (juo raghuvaMza-sarga 4 the). varNavela che. azokanA zilAlekhamAM paNa A dezanuM dakSiNAtya athavA dakSiNane deza nAma dekhAya che. narmadAnA kinArA para viMdhyAcaLa "kAMcI"-mahAbhAratanA bhISmaparvanA adhyAya | parvatanA madhya pradezamAM puliMda deza Avela 1 lAmAM ane padmapurANanA uttara vibhAganA 74mA | che, ema eka pAzcAtya vidvAna smitha darzAve adhyAyamAM ene ulekha karelo maLe che; vaLI che. "tArAtaMtra' nAmanA graMthamAM kAmarUpa dezanA mahAbhASyamAM paNa cIra, cola tathA kAMcIne ulekha uttarabhAge ane mahAbhAratanA vanaparvamAM haridvAranA che. e "kAMcI" nAmanI nagarI draviDa tathA cela | | uttara-pazcima pradezamAM paNa "puliMda dezane dezanI rAjadhAnI hatI. Aje paNa e ja kAMcI | ullekha karela hovAthI paliMkApati-bhIla leno "kAMjIvara' nAme prasiddha che. vasavATa gaNIne paNa tene puliMda deza tarIke prayoga kAvIra-e "kAverI" nAmanI nadInI samIpane thayela jaNAya che. himAlayanA cheDAnA bhAgamAM pradeza heya ema kalpI zakAya che. "kAverI" nadIne vasati jAtiomAM paNa "puliMda" zabdano prayoga ulalekha sakaMdapurANa AdimAM dekhAya che. kAlidAse pAchaLathI thaye che, ema paNa teo jaNAve che. paNa "raghuvaMza' kAvyanA 4thA sargamAM e kAverI draviDa deza-mahAbhAratanA vanaparvamAM ane nadIne ullekha karyo che. varAhasaMhitAmAM tathA manusmRti AdimAM paNa A ciripAlI-e "tricinApalI nuM bIjuM nAma draviDa dezano ullekha karyo che. madrAsathI mAMDI kanyAheya ema lAge che. rAvaNanA senApati "trizirasa"| kumArI sudhInA deza " draviDa dezanA nAme vyavahAra nA nAma parathI pahelAM enuM nAma "trizira pallI" | karAyo hato. "khUlara'nA nAme pAzcAtya vidvAna kaviDa
Page #215
--------------------------------------------------------------------------
________________ 174 kAzyapa saMhitA dezanuM ja bIjuM nAma "cala' kahe che. | kaMkaNa dezanI dakSiNa bAju "tApatI nadInA pazcima karadhATa-mahAbhAratanA sabhAparva adhyAya 31mAM | kinArA sUdhIne pradeza " AbhIra' nAme darzAvela sahadevanA digvijaya prasaMge dakSiNamAM "karaghATa" che. "lyAsana' nAmanA vidvAna te "vAyatila" nAmanA dezano ulekha che; tema ja skaMdapurANanA | graMthamAM darzAvela AphIra dezane ja "AbhAra" mAne sahyAdri khaMDamAM "kArASTra' dezanI rAjadhAnI darzAvI che. bhAratanI pazcima bAju AvelI "tApatIthI che; bhAMDArakare paNa E. H. D. pustakamAM A mAMDI devagaDha sudhIne deza "AbhIra" nAme che, ema karaghATa deza varNave che; hAlamAM te ja karATa | iliyaDane mata che. "vankiMDa" nAmanA vidvAna to deza " karADa' nAme prasiddha che, ema jaNAya che. | siMdhu nadInI pUrvamAM Avela pradezane "AbhIra' mAne - kAntAra-mahAbhAratamAM sahadevanA digvijaya che. viSNupurANanA pAMcamA adhyAyamAM tema ja brahmAMDaprasaMge " kAntAraka' dezano ullekha che. ene ja ! purANamAM AbhIra dezamAM siMdhu nadIne ullekha araNyaka' kahe che. mahAbhAratanA sabhAparvanA | karyo che; "AbhAra" zabda jAtivAcaka hovAthI te 31mA adhyAyamAM ane devIpurANamAM paNa 'araNya' | AbhIra jAtinA-bhIla, bharavADe ke rabArI leAkAnA nAmanA pradezane ulalekha che. e ja araNyapradeza, raheThANane grahaNa karI bIjA paNa deze "AbhAra" hAlamAM "auraMgAbAda' tathA dakSiNa kaNa | nAmathI vyavahAra karAyelA che; paraMtu A kAzyapakahevAya che. tyAMnI rAjadhAnI "tagara' nAme hatI, | saMhitAmAM kurukSetrane vacce gaNI dakSiNa bAju e ja hAlamAM "daulatAbAda' nAme kahevAya che. | varNana karatAM gujarAta prAntane je pradeza che, - varAha-vitastAnI dakSiNe varAhanA avatAranuM te ja AbhIra deza saMbhave che; jyAM hAlamAM je mULa sthAna hatuM, tenI jANe prasiddhi darzAvatuM paNa bhIla leke rahe che. bahatasaMhitAmAM paNa hoya tema kauzikI nadInA tIra para "nepALa' dakSiNa tathA naiRtyanA bhAgamAM AbhIra deza dezanI samIpe "kekAmukha' nAmanuM je tIrthasthAna darzAvela che. che, tenI ja prAcIna samayathI mAMDI varAhakSetra tarIke e pramANe upara darzAvelA deze prAcIna ja prasiddhi che. varAhapurANamAM paNa A kSetrane mahimA | hoya, ema samajAya che; A dezomAMnA magadha dezamAM gavAya che; paraMtu A saMhitAmAM te varAhakSetranI mahArASTra deza samAyela che, tethI magadha dezane dakSiNanA dezomAM gaNatarI karI che, tethI pazcimanA nirdeza mahArASTra tarIke maLe che tathA kauzalya dezane ane pUrvanA be dezone saMgama ghaTato na hovAthI paNa ullekha maLe che. kezala deza IsavI sana pUrve dakSiNamAM rahela te bIje ja pUrvakALe prasiddha 400nA samayamAM magadharAjyanA eka aMga tarIke varAha deza hoya, e A varAhadezavAcI zabdane | varNavAya che. buddhanA samayamAM kezala dezanI pratiSThA abhiprAya lAge che. hAlamAM je "varAra" nAme paNa hatI. magadha dezamAM mahArASTranI paristhiti prasiddha deza kahevAya che, te ja A "vAha' deza mauryavaMzI rAjAonI pUrve nandanA kALamAM buddhanA haze ke zuM ? samayamAM thayela zizunAga vaMzanA ajAtazatru rAjAnA AbhIra-gujarAtanA dakSiNa tathA pUrva bhAgamAM samayamAM paNa hatI ema Ara. DI. bena mahAdaye rahelo narmadAnA mukhya pradezane ja pUve "AbhAra" ane eca. caudharIe paNa pitAnA "prAcIna bhArata' nAme vyavahAra karatA hatA; e ja AbhIra pradezane nAmanA pustakamAM varNavelI che. kezala dezane alaga grIka leke "Abira' kahetA. mahAbhAratanA sabhA- | parvanA 31 mA adhyAyamAM samudranI samIpe "soma ulekha hovAthI tema ja pAMmAM dezanuM varNana kareluM na nAtha'nI najIkamAM Avela gujarAta dezanI sarasvatI hovAthI magadha dezamAM sAthe sAthe mahArASTra dezane nadInA tIre je loko vase che, teone "AbhAra" | je A ulekha karela che, te buddhanA samayanI parikahevAmAM Ave che. gujarAtanI dakSiNe Avela sthiti sUcave che. A kAzyapa saMhitAnA khilasuratane pradeza paNa AbhIra dezamAM maLela hatuM, evo | bhAgamAM vAsya umero karyo che, temAM ema jovAmAM paNa kaIka vidvAno mata che. "tArAtaMtra' graMthamAM) Ave che. tema ja vAste karelA pratisaMskaraNamAM
Page #216
--------------------------------------------------------------------------
________________ upAdghAta utsarpiNI tathA avasarpiNI-e be zabdo tathA zramaNu, nigraMtha, zaka, pallava, dRNu Adi saMzayajanaka zabda paNu jovAmAM Ave che, tethI pazu vAtsyanA samaya brahmadevanA samayanI samIpane hAvA joI e, evuM anumAna karAya che. vaLI A kAzyapasaMhitAnA ja pUrva bhAgamAM ' bhojanakalpa ' nAmanA adhyAyamAM zlAka 40-11 mAM paNa keTalAka dezAnAM nAmeAnA ullekha karyA che; temAM keTalAka prasiddha dezA-kuru-kurukSetra, naimiSa, pAMcAla, kAzala, zUrasena, matsya, dazA, zizirAdika himAdri, vipAzA, sArasvata, sindhu, sauvIra, kAzmIra, cIna, aparacIna, khaza, bAlika, kAzI, puMDu, aMga, vaMga-kali ga, kirAta Adi dezanu mahAbhArata Adi prAcIna granthAmAM paNa vana maLe che; tethI te te dezeA prAcIna che, ema nakkI gaNAya che; ane te sivAyanA khIjA mANIcara- hArItapAda-dAseraka, zAtasAra, rAmaNuM, kAca, anupaka, paTTana e dezAnAM nAmeA paNa khIjA graMthAmAM sulabha nathI; e kAraNe te te dezA joke aprasiddha che, tApaNu pUrvakALe te dezanA paNa vyavahAra thayelA hatA ema jaNAya che. e dezA kaI dizAmAM AvelA hatA ? pazcima ke uttaranA pradezamAM hatA ? te saMbaMdhe vidyAnAe vicAravA jevuM che. A saMhitAnA khila bhAgamAM dezAnA ullekha karyo che, temAM - magadha '| dezanA mahArASTra tarIke nirdeza karyAM che, tApaNu * magadha ' e nAmathI tenA nirdeza karyAM nathI; kAzala dezanA te ullekha karyo che; te sivAyanA khIjA paNa keTalA vizeSa dezAnA tyAM ullekha karyA che, pazu ahI teonA nirdeza karyAM nathI; UlaTAnA pahelAMnA tarIke nizcaya karAtA siMdhu, sauvIra, kuru, pAMcAla ane khAlika vagere prAcIna dezeAmAMnA keTalAka dezonA vyavahAra pAchaLathI vilupta thayeA che, teApaNu te ja dezeA pUrva bhAganA lekhamAM jovAmAM Ave che e kAraNe A pUrvabhAga tathA uttarabhAgamAM maLatA amuka vizeSa dezAnA ullekhAnuM anusaMdhAna karatAM muddanA samayanI samIpe jaNAtA vAtsya karatAM pUrvabhAganA racayitA vRdrajIvakanI tathA temanA mULa AcArya kazyapanI prAcInatAnu vizeSe karI anusadhAna karAya che. ( have te saMbaMdhe vadhu vistAra karavA jarUrI nathI. ) | 175 (4) bhAratIya auSacikitsAnu samana | A bhAratIya AyurvedavidyAnA vikAsa peAtAnA prAcIna sa`pradAyanI paraMparAthI ja thayA che athavA emAM kAI khIjA dezanA vaidyake pazu pagapesArA karyAM che? athavA yuropanA pradezamAM paNa sanI pahelAM grIsa dezanI aMdara sabhyatA tathA cikitsA nA vikAsaneA itihAsa jaNAtA hovAthI tyAMnI cikitsAnA bhAratIya cikitsA para kAI prabhAva che ke nahi? khInna dezAnI cikitsAmenA prabhAva na hovA chatAM pazu bhAratIya cikitsA ApaNA dezemAM ja sImita rahI che ke tenA prabhAva khIja dezAmAM paNa paheAMcyA che, ityAdi viSayAnA vicAra vinA bhAratIya AyurvedanA pravAhanI pUrvakALanI paristhiti kharAbara jANI zakAya tema nathI; tema ja pUrvakALanA AyurvedIya AcAryAnA aupadezika saMpradAya eTale ke upadezane lagatI para parA paNu kevaLa-bhAratIya paraMparA dvArA ja zithilatAne pAmI jAya. e kAraNe A viSayamAM paNa vivecana karavuM te ahIM prAcIna AcAryAnA aupadezika saMpradAyane TakAvI rAkhanAra e kAraNe te viSayanA vicAramAM aneka vidvAneAnA matAne paNu jaNAvI mArA peAtAnA vicAra paNa prakaTa karuM chuM. keTalAka vidvAneA bhAratIya cikitsA karatAM pAzcAtya cikitsAnI prAcInatA siddha karavAnI icchAthI temAM kaMIka sAdazya joI te bhAratIya vaidyaka para pAzcAtya vaidyakanA prabhAva mAne che ane bheDa AcAryAM gAMdhAra dezanA vatanI hatA evA ullekha maLatA heAvAthI yavaneAnA saMbadhanA kAraNe temanA vaidyakamAM yavana leAkeAnA vaidyakanA prabhAva pAchaLathI pravezyA che, ema paNa varNave che. khIjA keTalAka vidyAnA Ama varNave cheH saunI pahelAM yurepanA vibhAgamAM bhaiSajyavidyA athavA vaidyakIya cikitsAnA udaya thayA hatA; eTale ke IsavI sananI zarUAta thayA pahelAM pAMcamI zatAbdImAM (I. pU. 460mAM ) ' thiyAphresTasa ' nAmanA grIka vidvAnanA lekhamAM paNa ghaNIkharI bhAratIya vanaspationeA-jIruM, Adu, mariyAM,
Page #217
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA taja, elacI ane tejapatra vagerene-auSadhamAM tenI samIpamAM rahela IrAna, bebileniyA, prayoga karAya che; te auSadho bhAratamAMthI meLavAya | asIriyA Adi pradeza ja Aya lokenuM prathamanuM che; e ja pramANe bIjA paNa prAcIna pAzcAtya | nivAsasthaLa hoya ema jaNAya che. astu, A vidvAnoe bhAratIya vanaspati, auSadhI Adine | prathama ugamasthaLa kaI paNa he paraMtu jeo ullekha karelo dekhAya che, te uparathI jaNAya che | | kharekhara prAcIna jAtio che, teonI prAcIna ke te te pAzcAtya vaidyo upara bhAratIya vidyakanA | bhASAomAM RvedanI bhASA ja temAMthI utpanna thayela vijJAnane prabhAva paDyo hato. ane tenI samAna rUpe lagabhaga maLatI jovAmAM A baMne prakArano vicAra karatAM vastu-| Ave che, te uparathI bhASAnA tattvanI daSTie tatvane nizcaya karavA mATe bhaiSajyavidyAnI peThe paNa ghaNA kALathI mAMDIne pahelAM eka ja mULa sabhyatA paNa A dezamAMthI te te dezomAM gaI | vRkSamAMthI capAsa zAkhAe phelAI hoya, ema hatI ane tyAMthI AvI che, e saMbaMdhe pUrvana | vivecako anumAna kare che. itihAsa vagerene vicAra karavAnI paNa AvazyakatA ema kevaLa bhASAdaSTi ja maLatI Ave che, hovAthI lezarUpe tene lagatA viSayonA AdhAranI | eTaluM ja nahi paraMtu ghaNI prAcIna pAzcAtya sAthe cAlu viSayamAM lakhavA prere che : | jAtionAM tathA bhAratIya jAtimAM bIjA viSayanI bhAratanA lokonI peThe pitAne " Arya' sabhyatAnI paNa lagabhaga ghaNA prakAre samAnatA kahevaDAvatA pazcimanA lokonA prAthamika utpattinA jaNAI Ave che; temAM vadhu pramANamAM prAcIna sthAna viSe vicAra karatAM "3ttaradhruvasaMnnihitapherA: paristhitimAM vartatI je sabhyatA che, temAMthI praaktno'bhijnH| tata eva kramazaH prasaraNena parita cAlu thaIne phelAyelI zAkhAomAM prasAra pAmelI mAryAnAmuvAma:-uttara dhruvanI najIkano pradeza ja sabhyatA, pAzcAtya prAcIna jAtiomAM tema ja prAcIna lokenuM nivAsasthaLa hatuM; tyAMthI Arya | bhAratIya zAkhAmAM paNa chavadhatA bhAve samAna leke kramazaH phelAyA che ema keTalAkanuM mAnavuM me keTalAkInuM mAnavuM | prakAranI lAge che, athavA vedakALanI Aya sabhyatA che. jyAre bIjA keTalAka vidvAne ghaNA dUra uttaranA cAre bAju prasaratI rahIne pAzcAtya pradezanI prathamanI bhAgamAM ja A lekenuM prathama utpattisthAna hatuM; jAtiomAM paNa potAnuM pratibiMba pADI rahI che, te pachI judI judI zAkhAomAM prasAra pAmatA | evo paNa bIjo vicAra pedA thAya che. keTalAka A pAzcAtya pradezamAM ane keTalAka 'bebiloniyA dezanA "kasAITisa" vaMzanA pUrvanA pradezamAM jaIne vasyA hatA; temAMnI | rAjakumAronAM nAmamAM sUrya, IMdra tathA mata pUrvanI zAkhArUpe ja ApaNe bhAratIya leka chIe, | zabdo maLe che; tema ja pazcima eziyAnA ema jaNAve che; paraMtu saMsAramAM upalabdha sAhitya- "kaipaDAsiyA' nAmanA sthAnamAM hitAITI' ane mAM Rgaveda e sauthI prathama tema ja prAcIna sAhitya | "mittAnI' nAmanI e be prAcIna jAtiomAM che. RgavedamAM AvelA deze, nadIo, nagaro, | paraspara laDAI thaI hatI; pachI teonI saMdhi gAmaDAM tathA parvato vagere badhAM pAMcAla, siMdhu, 1 thatAM te saMbaMdhI je zilAlekha maLe che, temAM e sauvIra Adi dezenI samIpamAM ja AvelAM | beya jatine vaivAhika saMbaMdha thatAM sAkSI tarIke dekhAya che tyAM vasI rahelA Arya leke, bIjA mitra, varuNa, IMdra tathA nAsAnAM nAmo maLe che; koI paNa sthaLethI AvyA hoya ke teonuM bIjuM | tema ja "gasa%Aya" nAmanA zilAlekhamAM saMkhyAkaI pahelAnuM raheThANa heya evo kyAMya paNa kaMI | vAcaka Adi zabdo maLe che ane siriyA tathA ulalekha karela maLato nathI; vaLI devajAtio | pelesTAIna dezamAM utpanna thayelA rAjAonAM nAmetathA arUra jAtione paraspara saMgharSa AdinAMne AryonA jevAM nAmonA sarakho ulekha vRttAMta tyAM ja banelAM maLe che; enuM anusaMdhAna | che, te uparathI vaidika sabhyatAne prAcIna samayamAM jotAM pAMcAla, siMdhu tathA sauvIrane pradeza ane ! paNa eTale dUra pracAra thayelo hato ema spaSTa thAya che.
Page #218
--------------------------------------------------------------------------
________________ upodughAta 17 "sameriyana' pradezanA pahelAMnA je rAjAonuM bhAratIya lokoe vizeSe karI paricaya karelA varNana bhAratIya graMthamAM jovAmAM AvyuM che, asurone jANe oLakhAvatA hoya tevuM dekhAya che. temAM te prAcIna rAjAonAM nAmamAM kevaLa varNa. AjanA samayamAM siTAna lAyaDa ne DokaTara athavA amuka akSaranI tathA apabhraMza bhASAnI henarI phrekapherDanA adhyakSapade IrAka pradezanA "Tayala samAnatA jovAmAM Ave che; (jemake sumeriyana | agara ' nAmanA sthAnamAM bhUgarbhanI tapAsa thaI pradezanA e prAcIna rAjAo-kikusi, vasa, hatI, tyAre temAM bhaMgAra sthitimAM bacI gayelA nimirUda, punapuna, nakSaane zagura, manizamaMja, | maMdiranI aMdaranA koThAmAM aneka mahatvapUrNa prAcIna naramaaMza, dalIpa ityAdi nAmo pUrvakALanA Arya- vastuo maLI AvI hatI tema ja keTalIka rAjAo IvAku, vikRkSi,nimi, puraMjaya, anenA, ] moheM-jo-daronA bhUgarbhamAMthI maLelI vastuone sagara. asamaMjasa. aMzamAna tathA dilIpa-ityAdi | maLatI vastuo paNa maLI AvI hatI. te uparathI jevAM lagabhaga ghaNI ja samAnatAvALA jovAmAM IrAka dezanI pAMca hajAra varSo pahelAMnI sabhyatA Ave che (juo sarasvatI mAsikane 1937nI upara bhAratIya sabhyatAne prabhAva paDyo hato, ema sAlanA eprilane aMka); vaLI bebiloniyA dezane jaNAya che; tema ja sara ArelasTInanI zodhakhoLa"manasa' nAmane eka pahele vyavasthApaka je | mAM balucistAnanA tathA dakSiNa IrAnanA pradezamAM thaI gayo che, tenI samAnatA, bhAratIya graMthamAM je je prAcIna vastuo maLI AvI che, teone kahevAyelA "mana"nA nAma sAthe ane tenA kArya | jotAM bhArata tathA prAcIna sameriyA pradezane eTale sAthe paNa maLe che. tema ja te dezanA zilAlekha ke hAlanA IrAnane paNa prAcIna kALamAM AdimAM maLatA jUnA vyAvahArika niyamomAM paNa paraspara ekasarakhI sabhyatAne saMbaMdha hato lagabhaga manuna vyavahAranI samAnatA maLe che. pelesTAIna pradezanA bhUgarbhamAMthI nIkaLelI vaLI "sumeriyana' pradezamAM maLatAM nAma, vastuo sabhyatAnI parIkSA karavA mATe te pradezanI tathA lekha vageremAM paNa bhAratIya graMthamAM joyelAM upara samaye samaye judA judA dezanA lokoe te te nAmo vagerenI samAnatA lagabhaga maLI Ave AkramaNa karyuM hatuM, e kAraNe tyAM te te sthAne che, ema "vADela" mahAzaye paNa nirUpaNa karyuM" para tene tenA saMbaMdhavALAM pUrvanAM lakSaNo che ke che. ema banne taraphanA rAjAonI Anakamika maLe che, tApaNuM eka sthAna para sarva karatAM prAcInasamAnatA, sumeriyana pradezanA rAjAoe bhArata paNAne lIdhe mohe-jo-daronA uttara pradezamAM maLelAM deza para Adhipatya sthApyuM hoya te kAraNe athavA lakSaNone maLatAM prAcIna bhAratIya sabhyatAnAM cihno bhArata dezanA rAjAoe sumeriyana pradeza sudhI | maLI AvavAthI bhArata dezanI ja sabhyatAne prakAza potAnuM Adhipatya sthApyuM hoya, tethI-ema banne ! tyAM tyAM saunI pahelAM prasaryo hato, ema methika nA pahelA , prakAre saMbhave che; ane evuM te saMbhave ja sosAyaTIne lekha sAbita kare che. nahi ke eka dezanA rAjAoe bIjA dezanI upara AjanA samayamAM avara-javaranAM sAdhanone ghaNo potAnuM Adhipatya sthApyuM na hoya ? vikAsa thayela che. chatAM mirajApura vagerenAM suMdara pUrvakALamAM devone tathA asUrone parasparanAM mATInAM vAsaNane khUba ja najadIkanA zaheramAM kAryone lIdhe jyAre virodha thato hato tyAre paNa laI javAmAM lokone khUbaja sAvadhAnI rAkhavI paraspara yuddha vagere je thatAM hatAM te viSayone | paDe che. vaLI ghaNuM lAMbA ane durgama pahADI laI purANomAM tathA RvedamAM paNa asurone | tathA retALa Adi pradezo jenI vacce AvyA kare ullekha ghaNAM sthaLe jovAmAM Ave che. vaLI che, evA mizra, pelesTAIna, IrAka tathA bhAratanA asiriyana tathA bebiloniyana jAtinA lekanA lAMbe kALa TakanArA alaMkAro vagerene laI upAsya mukhya devo "asara, ehara " e nAme maLe javAmAM tathA lAvavAmAM ghaNo suvidhA che to paNa che; temaja "asIriyana ' e zabda paNa prAcIna ! ghaNI gheDI paNa Takkara mATInAM vAsaNo vagere kA. 12
Page #219
--------------------------------------------------------------------------
________________ 178 kAzyapa saMhitA sahana karI zakatAM nathI, paNa tenI kArIgarInI | vaLI pratyakSa anubhavane ja pramANa mAnIne paraspara samAnatA joIne ema kahI zakAya ke | bhAratanI prAcIna avasthAnuM anusaMdhAna karavAmAM te te dezane parasparane asAdhAraNa paricaya hato. | Ave te A bhAratanI sabhyatA ghaNI prAcIna kevaLa eTaluM ja nahi paraMtu pAzcAtya lekenI jaNAya che; tema ja mahe-jo-daranAM vizALa pAcIna zAkhAomAM ane bhAratIya lokonA pahelAMnA te rAjAnA samAdhinA mRtadehanI sAthe prAcIna paristhitimAM dhArmika, sAmAjika ane | vaidika vacananI chAyAne anusaratuM sUryanuM stotra AdhyAtmika Adi ghaNA viSayomAM samAnatAnI katareluM maLe che; vaLI pAMca hajAra varSonI pahelAMghAtaka sabhyatAnAM cine ItihAsane lagatA bhinna nA mizra dezamAM maLelAM vAsaNa, zilpakaLA vagerenI bhinna lekho uparathI aneka sthAna para maLe che.* hAlamAM zodhakhoLa thavAthI mohe-jo-daronA harappA mizradezanA pUrvakALanA saMpradAyamAM jenuM | Adi pradezanA bhUgarbhamAMthI nIkaLela prAcIna bhAratanI parivartana thaI zake tema na hoya evI kulaparaM- | vastuo tathA zilpakaLA AdinI tulanA karatAM parAne anusaratAM purohitapaNuM, senAvRtti zilpa, sAvati dipa | kevaLa banne dezonI samAnatA ja jaNAya che, eTaluM vyApAra tathA dAsatvabhAva-e cAra vibhAgamAM ja nahIM kiMtu mizra dezanI apekSAe bhAratIya bhAratIya varNabheda-chAyA maLe che. tyAMnA prAcIna kalAonI zreSThatAne laIne vidvAne mizranI apeitihAsanI samAna jalalAvana(samudrayAtrA)nuM kSAe bhAratane adhika prAcIna mAne che. vana tathA prajApatinA sthAnane lagato "" zabda- | vaLI roma dezanI iskana nAmanI prAcIna yakta devatAno ullekha maLe che. tema ja te te dezanI | jAtinI dhArmika bAbatamAM sAtamI ane pAMcamI bhASAmAM mata-g-mAmU-puSa-3SA-mA-adhUpa-trI- peDhIomAM vaivAhika saMbaMdhanA niSedhanA viSayamAM Adi ghaNA zabdomAM saMskRta-mAtA-jhuma-maramAM- "vA varaghu vA tAta: rasthA vari ama:-vahune ggvA -Ai-apa-nara Adi zabdomAM kaMIka | ke varane pitA mULa puruSathI je sAtamo hoya te pheraphAra thayA chatAM zabdathI ane arthathI samAnatA ja teone paraspara vaivAhika saMbaMdha thaI zake? dekhAya che. A viSayamAM zrI dhAnacaMdra (trimAsika | e prAcIna smRtivAkyamAM darzAvelA niyamanI methika sosAyaTI volyuma 21, naM 3, peIja samAnatA maLavAthI prAcIna roma, grIsa Adi dezanA 25 mAM) tathA zrI avinAzacaMdra paNa (Rvedika saMpradAyamAM maLatA liMgapUjana, naMdipUjana, pitRpariyA-volyuma 1 peIja 245 mAM) dhANuM | zrAddha, amizALA, annahema. gurukalanI zikSAlakhyuM che. bIjA maMtromAM paNa zAkhAbhedanA paddhati, jAtasaMskAra, punarjanmavAda ane adhyAtmakAraNe karAyelA pAThabheda vinA ja kevaLa eka ja | vAda Adi bAbatamAM bhAratanI bAbatonuM asAdhAraNa kramathI bhAratamAM maLato vaidika sAvitrImaMtra jaNAyAthI pratibiMba maLavAthI; tathA aMgreja jAtinI te RvedanA sauramaMtro vaDe pratipAdana karavA | pahelAMnI avasthArUpa keTa nAmanI eka jAtinA gya sUryadevanI upAsanA karAya che, evo bhAratIya dharmAcAryarUpa DUIDa jAtinA dhArmika niyamomAM prAcIna asAdhAraNa dharma che; tema ja bhAratanI dara | vIsa varSa sudhI brahmacaryadhAraNa, chelI uMmaramAM pazcimabhAgamAM raheluM prAcIna temaja vizALa naSTa- vAnaprastha AcaraNa, ucca kuLamAM vidyAdAna, bhai thayela maryanuM eka maMdira che, te paNa bhAratanA | AtmAnA amarapaNAne vAda, ityAdimAM bhAratanA lekenI lAMbA kALathI cAlu rahelI sUryanI upAsanAne asAdhAraNa dharmanI chAyA jovAmAM AvavAthI jaNAve che. tema ja mizra dezanA prAcIna nagaramAM sUrya- bhAratIya sabhyatAne saMbaMdha kevaLa ghaNA prAcIna upAsanA pracalita na hatI, tene pAchaLathI tyAMnA | mULa zAkhAomAM ja rahyo nathI paNa tenA pachI rAjAnA samayamAM aTakAva thayA chatAM baLajabarIthI paNa vibhakta thayelI peTA jAtio tathA peTA cAlu thayAne itihAsa maLe che. pAMca hajAra varSa | zAkhAomAM paNa maLe che.
Page #220
--------------------------------------------------------------------------
________________ upaduvAta 1 % bhUgarbhomAMthI ghaNIye atizaya prAcIna devamUrtio | eka bhAratIya samAna sUtranI parasparanI samAnatA paNa maLelI che; temAM brahmA, viSNu tathA mahezvara- | darzAve che. zaMkaranA traNa mizra rUpavALI trimUrti-guru dattAtreya- bhAratIya leke nA pUrvakALamAM dUra dUranA judA nI mUti; tema ja hAthI, vAgha, taravAyukta ane | judA deze sudhI paNa leke jatA-AvatA hatA, mRga sahita zivanI mUrti ane strIrUpa devatAnI- tethI teone paricaya jaNAya che; vedikI avasthAmUrti paNa jovAmAM Ave che; vaLI strIdevatAnI | mAM paNa "bhuvu vagerenuM bIjA dvIpamAM gamanane mUrtio paNa siMdhunA tIra upara retALa sthAnamAM | vRttAMta maLe che. prAcIna itihAsanuM anusaMdhAna ilAma, parsiyA, eziyAmAInora, siriyA, karatAM yayAtirAjAnA anukUlya, turvasu vagere je putropelesTAIna, sAIprasa, ejIensItaTa, bArakana karavAne saMpradAya bhAratamAM prAcInakALathI ja cAlu tathA mizradezamAM paNa ane grIsa dezanA deTA | che; kulajAtio paNa bhAratamAM pUrvakALathI ja cAlu dvIpamAM AgaLanI beya sapATI para siMha ane | rahelI che; mahAbhArata, rAmAyaNa, purANa vageremAM vAghathI yukta "mInana" nAme vyavahAra karAtI paNa durgAdevInI upAsanAnA aneka itihAsa maLe devInI mUrti che. tema ja "eleniyA" dezamAM | che; pUrvakALathI ja vedanI peThe prasiddha taMtrazAstra siMhavAhanA nAmanI devInI mUrti prAcIna hoya | vagere paNa ghaNAM zAstramAM paNa zaktine mahimA, ema jaNAya che, ema mohe-jo-daronA vivaraNa tenI upAsanA tathA upAsaka maharSionuM varNana vALA pustaka anusAra bhArata* tathA anya dezomAM maLe che. pUrva-pazcimamAM killAnI jema phelAyela * bhAratamAM brahmA, viSNu tathA.mahezvara-zaMkaranI | himAlayanA uttara tathA dakSiNa bhAgamAM avarajavara ghaNuM prAcInakALathI ja upAsanA karavAmAM karavAmAM sAdhana-dhATI-ThArarUpa udyAna, jAlaMdhara, Ave che; chatAM judA judA bIjA devonI paNa pUrNagiri, kAmarUpa e cAra zaktinAM mahApITha upAsanAno mArga dezakALanA aMtare pracalita che; tyAM tyAM bIjAM paNa seMkaDo pIThe tathA upakaravAmAM Avyo che, temAM te te upAsanAnA | pIThe AvelAM che; teone paNa bhAratamAM mAnya mArgone paraspara vAdavivAda cAlu thayo hato, gaNavAmAM Ave che. zaktinA judA judA bhede - tene dUra karavA mATe badhA mArgonuM ekIkaraNane kAlI vagerenI utpattinAM caritro tathA itihAso. karIne umA-mahezvara-hari-hara AdinI peThe brahmA, paNa bhAratanA ja gaNAya che. zaktinI upAsanAne viSNu tathA mahezvaranA abhedabhAvane jaNAvatI ane saMpradAya be hajAra varSonI pAchaLa che, ema e traNenA mizra AkAravALI trimUrti (guru | keTalAka vidvAne kahe che, teonI vAda karavA mATe dattAtreyarUpe) paNa upAsanA pracalita thaI.| mahe-jenA vizALa pradezamAM maLelI evI ghaNI jema ke dilIpa rAjAe "kAmikAcala' nAmanA | prAcIna mUrtio paNa vivecakonAM netro ughADI parvatanI upara e trimUrtinI upAsanA karI hatI, { nAkhe che. ema devIpurANamAM paNa 60mA adhyAyamAM kaheluM | ema setubaMdhathI mAMDI cheka himAlaya parvata jovAmAM Ave che. bhAratanA asAdhAraNa devatAo | sudhI cAre bAju vyApIne raheze ane bhAratamAM ja (brahmA-viSaNu-maheza vagere ) prAcIna kALathI ja | utpanna thayelI zaktinI upAsanAne saMpradAya potAnA prasiddha heI upAsanA karavA gya jaNAya che; je | guNanA mahimAthI zAkhA, upazAkhAo dvArA uparathI "mAMhe-je nAmanA vizALa pradeza upara paNa vizeSa phelAtA rahIne bIjA dezomAM maLelI strItrimUrti, zivamUrti vagerenI mUrtio maLe che te yogya svarUpa devatAonI mUrtionAM te dezamAM paDelAM ja che. evI mationI sAthe maLelI sI35 mati | jAdAM jAdAM nAmo dvArA vyavahAra karatA hovA chatAM paNa bhAratanA lekee jUnA kALathI upAselI strI- | te te dezamAM bhAratIya sabhyatAne prabhAva prasArI rUpa devatAnI ja mUrti samajavI. zaktinI upAsanA I rahyo che.
Page #221
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA ne, pitAnI AjJA nahi pALavA badala pitA- | kauzika sUtrakAre paNa kyAMka maMtranA upayogathI, yayAtie te putrone bIjA dvIpamAM kADhI mUkavA; | kyAMka kevaLa jaLa AdinAM siMcanathI athavA kyAMka pAMDavoe meLavelo dUra dUra AvelA deze uparano | (maMtareluM) kevaLa jaLa pAIne paNa cikitsAvijaya: mahAbhAratanA yuddhabhUmi upara dara dezanA | pravega karelo dekhAya che; kayAMka te maMtranI sAthe rAjAonuM ekaThuM thavuM; bhAratanA rAjAone gAMdhArI paNa te te rogo para amuka vizeSa auSadhone vagere pazcima prAMtanA rAjAonI sAthe vaivAhika | upayoga karavAmAM Avyo che; roganI utpattimAM saMbaMdha; purANamAM "nIla" nAmanI nadIne ullekha; kAraNa tarIke amuka duSTa devone, grahone, skaMda pAzcAtya dezanA prAcIna itihAsa, mudrAo AdimAM | Adine athavA yAdhAna-rAkSaso vagere mAnavAmAM samAna nAmavALA keTalAka rAjAone nAmAMne AvyA che ane teone dUra karavAnA maMtromAM te bhArata, harivaMza AdimAM maLatA ullekha; manu- te devAdinAM nAmo paNa maLe che; te te devo Adine saMhitAmAM paNa bIjA dezonI judI judI jAtionAM | dUra karavAnI dRSTie maMtrane lagatI prakriyA tema ja mULa pravAhane nirdeza maLe che; ItyAdi bAbate, te te rogone dUra karavA mATenAM amuka khAsa dvArA prAcIna bhAratane bIjA jAdA judA dezamAM | auSadhenI prakriyA paNu atharvavedIya cikitsAmAM saMbaMdha hato, ema jaNAve che; pAchaLathI paNa maLe che; paNa te pachI uttarottara samaya jatAM (I. pR. 217 nA samayamAM) TSIN SHIH | maMtravidyA dvArA upacAra karavAnA mArgathI caDiyAtA HUANUNCTI samrATanA rAjyamAM bhAratamAM- | mAga tarIke oSadhe dvArA upacAra karavAno mArga thI aDhAra bhikSuo cInadezamAM gayA tathA vRttAMtano | prasAra pAmyo hato, paraMtu chevaTe hajI paNa kyAMka I. pU. 200 zatAbdImAM "CHANGKIN" | kyAMka amuka amuka aMzathI mAMtrika vidyA paNa nAmane cInadezane eka puruSa bhAratamAM AvyA | upacArarUpe amuka amuka graMthomAM tathA vyavahAramAM vRttAMtane kAlidAsa nAge ulekha karyo che. | paNa cAlu rahI che, ema ame pahelAM kahyuM che. vaLI prAcIna samayamAM AvAnAM sAdhananA | asiriyA ane bebiloniyA dezamAM prAcIna viSayamAM ghaNuM vivecakenA bhinna bhinna mata che. paraMtu | kALamAM bhAratIya dRSTinI peThe apavitra puruSane samaya ja sAcI hakIkatane spaSTa karaze; athavA te ja ! sahavAsa ke saMbaMdha, tenI sAthe vAtacIta pramANe bIjA prakAre paNa bhAratIya prAcIna AryonI | ane ucikaSTa bhojana Adi kAraNe paNa tema ja pAzcAtya prAcIna jAtionI sabhyatAo- | rogonI utpatti mAnI hatI; tema ja rogo e mAM paNa ghaNuM jUnA kALamAM paNa najIkane paraspara | bhUta, preta, pizAca AdinA upadravarUpa hoIne saMbaMdha hatA, ema kahI zakAya che. jovAmAM muzkela bhayaMkara mUrti AdinI kalpanArUpe Ama judI judI sabhyatAone te saMbaMdha mAnyA che ane rogone dUra karavA mATe maMtrIne ne bAju para rAkhI prakRta vaidyaka viSaya para | jala Adi pAvAM, amuka khAsa auSadho khAvAM, vicArIe: amuka auSadhine dhAraNa karavI, amuka mALA ke lekamAM jeTalAM prAcIna vaidyaka che, te badhAmAM hAra athavA mAdaLiyAM paheravAM ke bAMdhavA; amuka Rgaveda pachI atharvavedanuM vidyaka sAhitya sarva karatAM] pIselAM dravyonI raja vagerethI rogIone pAsa paheluM che, ema mAnI zakAya che. atharvaveda DhAMkI devA; amuka vRkSonAM kUNAM pAna vagerethI bhAratIya cikitsAvijJAnanuM utpattisthAna hoIne | rogIne mAjana karavuM; rogane karanAra duSTa devatAvaijJAnikonI daSTimAM paNa amUlya che, ema kahI | ene uddezI bakarAM, bhUMDa AdinuM balidAna devuM; zakAya che. tAMtrika paddhatinI peThe virodhI vyaktinA keza, nakha, atharvavedamAM te te rogo upara maMtraprakriyA | paganI raja Adine maMtrIne tenI pratikRti-pUtaLuM dvArA tathA auSadhaprakriyA dvArA-ema be prakAranI | banAvI tenA vaDe apamAna karavuM; RvedamAM cikitsAnuM vidhAna che; ema hevAnA kAraNe ja ! maLatA "mAka' nAmanA devanI samAna chAyA
Page #222
--------------------------------------------------------------------------
________________ upodaghAta ane nAma dvArA te mADaka nAmanA devanI upAsanA | niyama ja hatA, ema darzAvatA " ardananA" nAmanA karI te dvArA rogo dUra karavA vagere atharva- eka vaidya I. pU.700nA samaye lakhelA vRttAMtavedamAM kahelA tathA tAMtrika Adi lagabhaga bhAratIya | patramAM lakheluM maLI AvyuM che; tema ja koInA prayogonA jevA ghaNuM upAya vagere jovAmAM | netranI cikitsA karavAthI sAta-ATha divasamAM Ave che. Arogya thatuM hatuM-netraroga maTI jato hato ane vaLI jamyA pahelAM oSadhano upayoga, vire. nAsikAnA traNamAMthI bahAranA bhAgamAM upacAra canane mahimA, tela dvArA virecana udaranA rogamAM karavAthI je rudhirastrAva thato hato, tenI aMdara pahADI lavaNune upayoga, lasaNano upayoga, meha- auSadhane pATA bAMdhI daI pratIkAra karAte hato. rogamAM mUtranI parIkSA, dAMtanA rogamAM kIDAonuM ityAdi pratIkAro vagere saphaLatAne ulekha paNa kAraNupaNuM-ityAdi paNa AyurvedIya vicArone maLI Ave che, te uparathI pUrvanA samayathI ja anusaratA vicAro tathA vastuonA upayogo paNa tyAM bebiloniyA pradezamAM bhraSavijJAna paNa te asiriyA tathA bebileniyAnA lekemAM jevA | unnatine pAmyuM hatuM. maLe che; vaLI jevA atharvavedanA saMpradAyamAM ja asiriyAmAM prAcIna kALamAM paNa zastrazAMti, puSTi Adine prayoga karanArA dhArmika cikitsA vizeSarUpe pracalita hatI, ema herabeTa AcAryo potAnI mAMtrika prakriyAthI ane oSa lee lakhyuM che. dhAdinA upayoga dvArA rogone dUra karanArA hatA | mizradezanA prAcIna "piparI' nAmanA tADa patra upara 150 rogo lakhyA che; tema ja eva te ja pramANe vaidyo paNa rogone maTADanArA hatA; ane te badhAne "AtharvaNa kahevAmAM AvatA | nAmanA tADapatramAM javara, udararoga, jalodara, dantazatha vagere 170 prakAranA rogo varNavelA maLe hatA, te ja pramANe mizra Adi dezane lagatA che. tema ja te dezanA bAramA vaMzanA samayamAM lakhelA pUrvakALanA vRttAMtamAM paNa dharmaguruo ja rogo vagerenA cikitsaka-vaidyo athavA dAktare tarIke, eka pustakamAM te dezanI koI eka strInA jehatA ema jANavAmAM Ave che, jethI teonAM | vikAra, temaja abuMda-rasoLI vagere rogo kahya. che ane AjanA samayamAM paNa maLI AvatA devAlayo ja mukhyatve karI cikitsAsthAne ke davAkhAnA tarIke hatAM; tevA sthaLo upara te te netrarogonA judA judA bhedo ApelA che. temAM auSadhone lagatA ulekhavALA lekho paNa maLI sUma rogonI paNa gaNatarI karelI jovAmAM Ave che, te uparathI rogonI upekSA nahotI; paratu te AvatA hatA. kALe tyAMnA vidvAnomAM rogo viSenuM vijJAna ghaNuM vaLI bebiloniyA dezamAM rogIonI cikitsA | ja unnata hatuM, ema jaNAya che. vaLI "haraDeTsa" mATe dukAne vageremAM tathA lokonA samudAyamAM nAmanA vidvAna paNa nIla nadInI samIpanA pradezane rogIone lAvI hAjara karAtA hatA evAM svAzyadAyaka varNave che, tyAMnA lekemAM paNa vRttAMte maLe che. te uparathI te kALe tyAM bhaiSajya- | asiriyA Adi bIjA pradezonI jema bhUta, vidyAnI vizeSa unnati na hatI, ema "herADoTasa" | preta ane devone prApa Adi kAraNathI roganI nAmane aitihAsika vidvAna kahe che; te uparathI | utpatti kahevAtI hatI; cikitsAnA viSayane kayAMbala themsa' nAmane eka vidvAna paNa Ama | lagatA graMtha paNa maMtramaya hatA; tema ja dhArmika jaNAve che ke, bebileniyAmAM te kALe vaidyakazAstra parahita ja vaidyo hatA, ema " phAusarTa' unnatine pAmyuM na hatuM; vaLI je zastravaiidyo | paNa jaNAve che. vaLI prAcIna mizra dezamAM paNa zalya cikitsAmAM kaMI viparIta kare ke beTI | atharvavedane anusaratuM maMtra-taMtra sahita cikitsAcikitsA kare to teone zikSA karavI, evo | vijJAna tathA rasAyanazAstrano vyavahAra paNa hatA, hemarvana' nAmanA rAjAnA samayamAM rAjyane | ema zrI surendranAtha dAsa darzAve che.
Page #223
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa'hitA rAma dezanI prAcIna 'Trukana' nAmanI jAtinA tathA grIsa dezanI prAcIna jAtinA prAcIna itihAsamAM paNa rAganivAraNa mATe devatAnI cInamAM sADAcAra hajAra varSoM pahelAMnA upAsanA, prArthanA tathA balidAneA devAM vagere | prAcIna graMthamAM jvaranA daza hajAra prakAra ane matrone lagatA upacArA paNa maLI Ave che. AmAzayanA cauda vibhAgA batAvyA che; vaLI te granthamAM nADIparIkSAnI bAbatamAM vizeSa vidhAna AvyuM che. IsavI sana pUrve 400 varSoMnA pUrvakALathI ArabhI dareka varSe utpanna thatA rAgAnuM nidha_ athavA gaNatarIpatraka ApeluM che. vaLI cInanA cikitsAprathamAM Adu, dADamaDInAM mUla, vacha- nAga, gaMdhaka, pArA, aneka prakAranAM prANIonAM mala-mUtra ane asaMkhya jhADAnAM pAMdaDAM tathA mULiyAM vagerenA paNa auSadharUpe ullekha karelA maLe che. cInamAM Aje paNa jhADa, pAna tathA mULiyAM vagere aneka dravya auSadha rUpamAM vecAya che. zILI TAMkavAnuM vijJAna paNa tyAM prAcIna kALamAM hatuM ema cikitsAzAstranA itihAsanA racanAra 'gyArisan' jaNAve che. cInanA leAkeAe barAbara bhAratanA leAkeA pAsethI AyurvedIya auSadhacikitsAnI vidyA meLavI hatI; ema zrI surendranAtha gupte paNu (' bhAratanA itihAsanI rUparekhA' mAM) jaNAvyuM che. | 181 www 'kaeNlTIka' jAtimAM paNa vaidyakanA tathA dharma paraspara ghaNA ja daDha saMbadha che. teonA dharma - gurue ' DuDi" nAme kahevAya che, ane tee ja vaidyo tarIke kAma karatA hatA; athavedanI paddhatinI peThe teonI paNa maMtrone lagatI tathA auSadhAne lagatI cikitsAmAM daSTi hatI, ema. TI. bansa lakhe che. . yuropanI ' TayUTana' nAmanI jAtinI prAcIna cikitsAmAM * makha ' nAmanA mAMtrika prayAganI sAthe keTalAka bhAratIya vaidika ma MtronI samAnatA maLe che; ane kRmiyAgamAM tathA asthibhagate lagatI cikitsAmAM paNa vizeSarUpamAM te vaidika matro sAthenI samAnatA dhaNI ja spaSTa dekhAya che, ema' eDAlabAkUna' nAmanA eka pravAsI vidvAna lakhe che. e jAtimAM prAcIna kALamAM | bhUtAne, devanA prakApane tathA pApAne rAganAM kAraNeA- | rUpe darzAvela che ane devanA pradeApathI utpanna thayelA rAgamAM pazunuM balidAna devAnA upAya jaNAvyA che tema ja rAgane dUra karavA mATe jhADanI chAla upara te te devanA maMtra lakhIne hAtha para dhAraNa karAvavA, te te matronA pATha, maMtradhAraNu ane devanI mUrtine snAna karAveluM pANI pivaDAvavuM tathA dhUpa vagere dvArA bhUtAne dUra karavAM vagere kriyAe maLe che. ema je. jI. jolI paNa varNave che. vaLI e viSayAnA anusaMdhAnamAM athavavedanI prakriyA tathA bhAratIya Ayurvedane lagatI prakriyAnI paNu lagabhaga samAnatA maLe che; vaLI lithuniyA Adi khIjI jAtiomAM paNa amuka zabdo, AcArA, vyavahAro tathA AyurveOdIya viSayA AdimAM bhAratIya chAyAnuM anusaraNa dekhAya che. | uttara amerikAnA reDa inDiyana ArAkI ' jAtinA leAkeAnI prAcIna mAMtrika cikitsAmAM paNa athava vaidyane lagatA matronA prayAganI samAnatA 4 www dhaNA bhAge jovAmAM Ave che, ema paNa je. jolI lakhe che. cInanuM rAjya I. pU. 200 varSoMnA samayanuM hAI ne kAI kAI vyaktinA mata che ke kauTilya arthazAstramAM cInane ullekha hAvAthI kauTilyazAstra prAcIna nathI; paraMtu enAthI viparIta 'avestA ' nAmanA graMthamAM pAMca naitie darzAvelI che temAM cInanA paNu ullekha maLe che, te uparathI cIna deza prAcIna ja che. 'cIna nAmanuM mAMDalika rAjya IsavI sana pUrve 900nI zatAbdImAM astitva dharAvatuM hatuM,' ema 'meAdI'e darzAvyuM che, ema jayacaMdra vidyAlaMkAra varSAM ve che. ' turkAna pradezathI dakSiNamAM ' kArAzara 'nAmanuM eka sthAna che; tyAM pahelAnA samayamAM keTalAka prAcIna ' sUca' jAtinA leAkeA vasatA hatA. IsavI sananA prArabhamAM tee tyAM kyAre vasyA haze, e viSe kaMI paNu jANavAmAM AvatuM nathI; e kUca' ti AryonI zAkhAmAMnI ja
Page #224
--------------------------------------------------------------------------
________________ upodullAta 183 eka hevI joIe, ema badhA vidvAne mAne tyAMthI meLavI zakAya, evI AzA rAkhI zakAya che; pAchaLathI bIjI ke trIjI zatAbdInA | che; vaLI tyAM brAhmIlipimAM lakhAyelAM prAcIna samayamAM vepArI konI sAthe bauddhadharmane pracAra | saMskRta pustakone bhAratIya saMskRta graMtha uparathI karavA mATe tyAM bhAratIya bauddhasAdhuo AvyA | kucabhASAmAM anuvAda thayele maLe che ane lAkaDAMhatA teone joIne " pUrvanA dezamAM utpanna | nI paTTI upara kotarAyelA tathA lakhelA ghaNA anuthayelA A sAdhuo ApaNA potAnA ja vAda graMtho paNa maLI AvelA che; vaLI tyAM bhAratIya che,' e temanA tarapha AmIya bhAva | bhUgarbhamAMthI ghaNI prAcIna vastuo paNa maLI batAvIne teoe temane ghaNo ja satkAra karyo | AvI che, ema paNa "sTAIne darzAvyuM che. hato, evuM temanA ItihAsa (IDiyA enDa cAInA bhASAtattvanA vidvAna e. sI. "ulanara ane naM. ranA 24mAM pAna)mAM jaNAveluM ja che. | tyAMnI kUca bhASAnI saMskRta sAthe tulanA karatAM e "kUca' jAti ane temanA pradezanA viSayamAM ja keTalAka bhAratIya Ayurvedika auSadhivAcaka saMskRta cInI bhASAmAM lakhele temane pUrvakALane itihAsa | zabdo temAMthI zodhIne ApelA che, je keTalAka Ama maLe che. bIjI ke trIjI zatAbdImAM madhya | avikRta (mULa) avasthAmAM tathA keTalAkamAM eziyAnI samIpanA pradezo para vijaya meLavyA uracAraNa athavA zeDoghaNo svarUpane bheda che. chatAM cIna rAye te baLavAna kUca jAtinA vasavATa- | royala eziyATika sosAyaTInI patrikAmAM te vALA temanA e pradeza para AkramaNa karavuM azakya te rUpe A pramANe prasiddha thayAM che: samajIne te baMne dezone paraspara mitratAno saMbaMdha sthApita thayo hato. IsavI sananI zarUAta kUca bhASAmAM saMskRtamAM kUca bhASAmAM saMskRtamAM thayA pachI 265 thI 316 varSa sudhInA vaccenA mAJcaSTha mAJjiSThA sUkSmela sUkSmelA samayamAM tyAM bauddhadharma pUrNapaNe pracAra pAye | karaJjapIca karaJjabIja priyaGku priyagu apamArka hate. 'kumArajava" nAmane eka bauddha sAdhu tyAM | apAmArga viraGka vika ja thayo hato; bIjA paNa ghaNA bauddha bhikSuo tyAM to zArivA upadrava upadrava vasavATa karI rahyA hatA; pachI te bauhastUpathI maLat zAlavarNI zAlaparNI yukta ghaNuM bauddha maMdire tyAM baMdhAyAM hatAM; e | kiJcala kiJjalka kirota badhAM maMdiro Aje paNa tyAM bhUgarbhamAMthI maLI takaru tagara kuntarka gundraka Ave che. bhAratIya vepArIo ane bauddhadharmane | pRGkaraca bhRGgarAja cipaka pracAra karanAra bhikSuo paNa e ja mAge cIna | sAri zAnusArI rIpo hihaabaa dezamAM Ava-jA karyA karatA hatA. IsavI sananA vaSa | pitara virAra upappA zikharI nI zarUAta thaI tenI pahelAMnA samayathI ja | azvakAntA azvagandhA motarte ajamodA AraMbhIne dakSiNanA rahevAsIone cIna dezamAM | tecavatI tejovatI korozA gorocana vyApAra karavA mATe mAga paNa e ja (kuca | meta medA pissau vizvA pradeza) ha. "hyuyenasaMga' nAmanA eka sIna | vAri hari sumAM dezane sAdhu paNa e ja mAge bhAratamAM Avyo ! ema pahelAMnA anizcita samayathI laI eTale hata; e rIte enAthI cIna tathA bhAratanA badhe dUra rahelI prAcIna kUca jAti paNa AryonI saMbaMdhanuM pUrvavRttAMta ghaNuM ja prAcIna hovAnuM ja eka jAti che, evo spaSTa ullekha maLe che, te varNana maLe che; e kuca dezamAM bhUgarbhanuM je uparathI pAchaLathI temanI sAthe joDAyela bhAratIya zodhana karavAmAM Ave te ethI paNa pAchaLanA lekenA AtmIya tarIke teone ghaNo ja Adara samayamAM cAlu thayelA itihAsamAM prAcIna bhArata | che, evo paNa ullekha maLe che, tethI bhAratIya saMbaMdhI ghaNuM judAM judAM vizeSa vRttAto ke dravyo e Arya jAti tarIke nakkI thayela kuca lekenI mArgI gilodha jIvaka soma
Page #225
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa'hitA 184 bhASAmAM paNa bhAratIya auSadhivAcaka zabdonA vikRta tema ja avikRtarUpe maLavAthI ema kahI zakAya ke bhAratIya jAtinA te dezamAM javAnI sAthe te te zabdo paNa tyAM gayelA haze ke amuka samaya thatAM te zabde tyAM paheAMcI gayA haze ke zuM ? ema eya prakAre bhAratIya Ayurveda teTalA dUra deza-kALamAM paNa pracAra pAmela hAI ne pAtAnuM prAcIna gaurava batAvavA samartha thAya che. | puchyo hoya; ema mAnIe te!paNa vaidyakanA viSayamAM | je bhAratIya Ayurve+da saMbadhI rAgA tathA zArIraka Adine lagatA viSayA tathA vicArA samAna rIte maLe che, athavA grIsa Adi dezamAM paNa sAdhAraNa evA bhAratIya vicArA je maLe che, temAM bhAratIya vaidyonA ane bhAratIya vaidyakatA ja prabhAva samajavA joIe. vaLI grIsa vaidyakamAM bhAratIya AyurvedanA viSayeAnI paNa samAnatA che, ema 'kIthe ' kharAkhara darzAvyuM che; kAraNa ke te `zAmAM paNa tyAM tyAM sAkSAt athavA paraMparAe bhAratIya prabhAva paDyo che, te paNa ahIM pAchaLathI jaNAvavAmAM Avaze. vaLI IrAna sAthe bhAratane khUba najadIkane sabadha paNa che; e ja IrAna dezanA pahelA DerIyasa'nAmanA rAjAnI sa'AyatAthI IsavI sana pUrve 479 nA samayamAM pleTiyAnI raNabhUmi'nA pradeza para grIsa yAAenI sAthe bhAratIya sainikAnA yuddhanA ullekha paNa maLe che; te uparathI irAna ane bhAratane paraspara ghaniSTha sabaMdha hAvAnuM sAbita thAya che; vaLI tyAM, bhAratIya vaidyonI paNa hAjarI hAvAthI temanI te dezamAM pratiSThA hatI ema jaNAya che ane tethI ja bhAratIya vaidyone pazu te IrAna dezamAM prabhAva paDelA jaNAvI zakAya che; tema ja IrAnanI ' pazu'' bhAratI-phArasI bhASAmAM bhiSaja, bheSaja, mtra Adi zabdonI samAnatA paNa maLeche; jema ke bheSaja 'nA badale ' vaiSaja ' zabda, ' bhiSak' zabdanA badale bhijiSNu ' ane mAtha ityAdi zabdo paNa (bhAratIya bhASAne maLatA ) maLe che. * Arminayan ' bhASAmAM paNa e ja zabdonAM khIjA svarUpA athavA rUpAMtarA ( Bzhishk, Bzhshkel) jovAmAM Ave che. IrAnI bhASAmAM paNa vaidyavAcaka zabda * bhijiSka' e pramANe maLe che; ane auSadhavAcaka zabda - vaiSaja ' evA maLe che; ane te paNa bhAratIya bhiSag tathA bheSaja zabdanA ja eka judA uccArarUpe athavA amuka vizeSasvarUpe prasiddha thayelA jaNAya che; tevA ja prakAranA athavavedamAM kahelA tathA RgvedamAM paNa kahelA e banne mukhya zabdo paNa bhArata dezamAMthI ja tyAM jo dAkhala thayA hoya tA te uparathI paNa bhAratIya AyurvedanA prabhAva ' - * avestA ' IrAna dezanA mULa vatanI pArasI leAkrenA nAmanA mULa graMthamAM atharvavedanI bhASAnA tema ja temanI potAnI bhASAmAM pazu devavANI-saMskRtane samIpanA saMbadha dekhAya che; vaLI e pArasI leAkeAnA upAsanIya devatA bhAratIya leAkAe paricaya karela ' asura ' zabdanA ja mAtra uccAraNane bheda thatAM * ahura' e nAme kahevAya che; vaLI agninI upAsanA, gAyAnI pUjA, sUnI upAsanA, hemanI pradhAnatA ane mitra Adi devatAo vagere ghaNA viSayAmAM paNa prAcIna bhAratanA prakAza te pArasIomAM bhAse che; vaLI IrAna jAtinA leAkA, bhAratIya AryAthI ja judA paDyA che, ema itihAsavettAe paNa ullekha kare che, IrAnanA pradezamAM ' ekameniyant ' nAmanA rAjAnA kuLamAM tema ja prathama Deriyam ' nAmanA rAjAnA samayamAM 'DemokreDiyasa ' nAmane eka grIka vaidya ane samaya jatAM ' sTesiyas' tathA 'apeAleAnIDasa' nAmanA mA be grIka vaidyo hatA. irAna dezanI tema ja grIka dezanI auSadhacikitsAmAM dhaNA bhAge vicArAnI samAnatA hovAthI IrAna dezamAM grIka dezanA vaidyakane paNa prabhAva paDyo hatA, evA paNa ullekha maLe che. vaLI IrAnanAM pradeza upara ' eseniyansa' rAjAnA vaMzamAM rAjakulanI aMdara jema grIka dezanA vaidyo kAma karatA hatA, te ja pramANe bhArata dezanA vaidyo paNa hatA. vaLI te veLA e IrAna dezanA vaidyonI temaja e dezamAM AvI vaselA videzIya vaidyomAM paraspara pratispardhA paNa hatI, evA spIgala paNa ullekha kare che; e uparathI IrAna dezanA vaidyakamAM je je azAmAM grIsa dezane lagatA asAdhAraNa viSayA jaNAya che, te te aMzeAmAM grIsa dezanA prabhAva
Page #226
--------------------------------------------------------------------------
________________ 185 chatAM paNa IrAnanA pradezamAMthI ke bhAratanA dezamAMthI amuka keTalAka vaidyakIya viSayA grIsanA vaidyakamAM pratibiMba pAmelA ja che, eneA mata paNa ' enasAikalApIDiyA briTAnikA 'mAM darzAvela che. upAdghAMta | tyAM paDelA hoya evuM anumAna karI zakAya che. pArasI dharmAMnA pravartIka jarathuSTra 'thI paNa pahelAM thayelA te dezanA nivAsI * mAgI ' jAtinA leAkeAe paNa A gupta vaidyakavidyA bhArata dezanA brAhmaNA pAsethI meLavelI hatI, ema ceAthI zatAbdInA ' rAma ' itihAsanA lekhA 'amInas' 'sinar' vagerenA lekhAmAM maLI Ave che, te uparathI IrAnadhaNA prAcIna kALathI bhAratIya vaidyakA spaSTa prabhAva ane bhAratIya vaidyonA vRttAMta maLavAthI bhAratIya AyurvedanA prakAza lAMbA kALathI hatA, ema spaSTa thAya che. AyurvedanA carakanA tathA vRddhajIvakanA graMthA vageremAM khAdlIka dezanA vaidya 'kAMkAyana'nA nAmanA nirdeza karyAM che. prAcIna kALamAM ghaNA kALa sudhI IrAna dezanA rAjAnI mAlikImAM rahelA ' khakh ' pradeza ' khAlIka ' nAme oLakhAtA hatA. e dezanA ' kAMkAyana' vaidya suzrutanI vyAkhyAmAM jaNAvela che ane tene suzrutanA sahAdhyAyI kahela che; ene pramANika mAnI tyAM Apela ' vATTImiSanavara:-khAlIka dezanA vaidyomAM zreSTha tarIke kahevAya che ane te kAMkAyana vaidye je vaidyakavidyAnA pracAra karyA hatA, te paNa bhAratanI ja vaidyakavidyAsane hatI, ema sAbita thAya che; khInna prakAre paNa bhAratIya AcAryonI sAthe pakSa-pratipakSabhAve jenA saMvAda darzAvyA che, te ' kAkAyana' vaidya tarapha eka AcArya ' jevuM sanmAna khatAvavAmAM AveluM hovAthI ane nibaMdha, saMgraha AdimAM paNa saMskRta bhASAmaya temanAM vacane paNa TAMkelAM jovAmAM Ave che, te uparathI paNa te kAMkAyanane sa MpradAya anya dezanA na hatAM, bhAratIya vaidyone anusaratA ja sAbita thAya che. vaLI qhuddhanA samayamAM thayela jIvavaidyane guru tarIke svIkArela Atreye tathA kAzyape paNa potapotAnA graMthAmAM darzAvela ane bAlIka vaidyomAM kAMkAyananeA samaya grIka vaidyonI sAthe saparkamAM AvelA pUrva ullekha karelA IrAnI rAjAonA samayathI ochAmAM AchI eka be zatAbdI pUnA maLavAthI, tyAM mAlIka dezamAM paNa bhAratIya leAkeAnA tathA vaidyonA sabaMdha tathA prabhAva paNa prAcIna ja siddha thAya che. jo ke cAsAIpUrvaka kaMI na kahI zakavA maLI Ave che. / vaidika kALathI ja AyurvedIya vidyAnuM sanmAna thatuM hAvAthI ene upaveda nAma ApavAmAM AvyuM che. vaidika kALamAM prathama maharSie judAM judAM aneka zAstromAM abhyAsa karI pAragAmI thayA hatA, te ja pramANe AyuveOdIya zAstramAM paNa te te maharSie dhaNA ja abhyAsa karI tattvadraSTA thatA hatA; vaLI te vaidika samayamAM paNa seMkaDA vaidyo, hArA auSadhA dUra dUra dezAmAM e prakAre zAkhA-upazAkhArUpa aneka prAcIna jAtiomAM paNa echA- vadhatArUpe bhAratIya prAcIna vyavahArAnI tathA athavedanI samAna mAMtrika prayAga tathA auSadhaprayAga dvArA cikitsAsa pradAyane jaNAvanArAM aneka lakSaNlRA jovAmAM Ave che; jenA vistArabhayathI ahIM sa' ketamAtra ja karyAM che. A udAharaNAthI bhArata tathA khIjA dezeAnA prAcIna kALathI ja cAlu rahelA parasparanA saMbaMdhane, vyavahArane tathA vidyA, vijJAna AdinA aMdara pravezanA nizcaya thAya che. prAcIna bhAratanI sabhyatAnA judA judA kALanA che. AdhyAtmika vicArAmAM tema ja khAdya vibhAgAnI jema AyurveOdIya vibhAga paNa prAcInakalA-kauzala AdimAM paNa pahelAMnA samayathI ja vikasita thayelI daSTine dhAraNa karI bhArata dezaAzraya karavA yogya ane zArIrayAtrA athavA paddhatimAM udAsIna svAsthya rAkhavAmAM upayAgI AyurvedIya cikitsA na ja rahe, AyurvedIya sahitAomAM paNa leAkasRSTinI sAthenA ja kALamAM brahmAthI Ayurve`danI utpatti thaI hatI, evu. pratipAdana karavAmAM Ave che. vaidika sAhityamAM vaidyaka saMbadhI viSayA paNa Rgveda, yajurveda, jema judI judI vidyAe maLe che te ja pramANe sAmaveda tathA taittirIya AdimAM paNa maLe che ane athava vedamAM vizeSe karI vaidyaka saMbadhI viSayA
Page #227
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA ane aneka prakAranA rogo tathA te te rogonA upAya | pRthA tatrAsana riNinaH prANAH rAto dvattavetanAH paNa ghaNuM ja hatA, ema prathama pratipAdana kareluM ja | sarvoparakhaithuna vaicAra zAstraviratAravAH te raNabhUmi che; tema ja te pachInA kALamAM paNa Adhunika vicAro | para rAjAonI alaga alaga mahAkiMmatI chAvaNIpramANe lagabhaga AjathI traNa-cAra hajAra varSonI | e hatI; ane te te chAvaNIomAM pagAradAra pahelAMnA prAcInakALamAM paNa astitva dharAvatAM | seMkaDo mahAbuddhimAna kArIgaro kAma karatA hatA; aitareya-zatapatha-kauSItakI Adi brAhmaNagraMthamAM che tema ja badhAM sAhitya sahita zAstrakuzaLa vaidyone ane chAMdogya upaniSadamAM, garbhopaniSadamAM zrautra-1 paNa tyAM hAjara rAkhavAmAM AvyA hatA.) A sUtra AdimAM tathA gRhyasUtro AdimAM tema ja | viSayane "mazu' nAmanA vidvAne paNa batAvela rAmAyaNa-mahAbhArata Adi purANomAM paNa aMga-ge che; vaLI rAmAyaNamAM suSeNa nAmanA vidyanI kathA pratyaMga vagere zArIra vibhAgo, tene lagatA rogonuM paNa prasiddha ja che; kauTilIya sAMgAmika 10mA, ane te te rogone dUra karanAra upAyarU5 auSadho | adhikaraNamAM 5Nu zastra, yaMtra, aMgada, sneha tathA Adine e ja pramANe grahaNa karIne Ayurvedane vastra paNa senAnA pAchaLanA bhAgamAM hovAne nirdeza lagatA viSayo ane te saMbaMdhI itihAsa. upA- maLe che (jema ke-nisi %I: rAtraya-trA snehakhyAna tathA ullekha paNa maLe che. mahAbhAratamAM yuddha | vastrahastAH striyazcAnnapAnarakSiNyaH uddharSaNIyAH pRsstthto'nuAdinA prasaMge paNa sAMgrAmika cetyonI sAthe vidyo | ucheyu -sainikanAM sabhyonI pAchaLa vidya, za, tathA cikitsakone paNa laI javAmAM AvatA hatAyaMtra, auSadha, snehe tathA vastro jemanA hAthamAM ane sarva upakaraNo tathA sAhitya sahita ghaNA zAstra- heya evA vaidyo ane khorAkapANIne sAcavatI strIkuzaLa vaidyone paNa yuddhonI chAvaNIomAM sAthe e paNa jenI sAthe maiithuna karI zakAya evI rAkhavAmAM AvatA hatA, ane teo dvAre hoIne te sonA pAchaLanA bhAgamAM jatI hoya che. ghAyala thayelA sinikenI cikitsA karAvavAmAM | (juo kauTilIya adhikaraNa 10muM) purANo tathA AvatI hoya ema te te prAcIna graMthomAM lakheluM | itihAsa vageremAM paNa A viSaya paryApta maLe che. jovAmAM Ave che. (rAma-rAvaNanA yuddhamAM ghAyala gurudakSiNa nimitte ApavAnA ghoDAo thayelA lamaNanI chAtImAMthI zaktiprahAra dara meLavavA gAlava jyAre kAzIpati didAsanI karAyo hato; mahAbhAratanA bhISmaparvamAM 120 mA samIpe Avyo hato, tyAre teNe himAlayanA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke "3AAtigtrathI vaicAH mUla pradezamAM vAyavya dizAmAM mArIca kazyapane ulyoraLawovivAra | sarvoauryuI: JrAtre sAdhu Azrama batAvyo che, te uparathI divodAsanI bahu zikSitA zothI ghAyala thayelA sainikonAM zalone | pahelAM nahi. athavA tenA samAnakALe mArIca kheMcI kADhavAmAM kuzaLa vaidyo potAnAM badhAM kazyapa himAlayanI samIpa Azrama karIne rahetA sAdhanonI sAthe te te yuddhaprasaMgamAM hAjara rahetA | hatA, e mahAbhAratane ullekha maLe che. vaLI hatA, e badhAye vaidyo te te zArIcikitsAmAM te mArIca kazyapane RkasarvAnukrama sUtramAM tathA bahu sArI rIte zikSaNa pAmyA hatA. vaLI udyogaparvanA | devatAmAM paNa ullekha che; tema ja AtreyanA sahabhAvI 151mA adhyAyamAM paNa Ama kahevAyuM che ke, tarIke temanA samAnakALe ja te thayA che, e kozaM yantrAyudhaM caiva ye ca vaidyaashcikitskaaH| tatsaMgRhma paNa ullekha che; vAvidanuM mArIca kazyapa tathA thI rAjJa che rAri urivAra || rAjAonA pari- Atreya punarvasanI sAthe astitva hatuM; kuNAtreya cAraka-sevako vagere paNa te yuddhakALe kAza-khajAno, | tathA punarvasra Atreya baMne ekI vakhate thayA yaMtro, Ayudhe tathA cikitsA karanAra vaidyone paNa hatA; cikitsAzAstranA pravartaka kRSNAyane mahAsAthe raNasaMgrAmamAM laI jatA hatA. vaLI udyoga- bhAratamAM nirdeza maLe che; AtreyanA ziSya tarIke parvanA 15ramA adhyAyamAM, paNa Ama kahevAmAM bheDane ullekha maLe che ane te bheDanI sAthe ja AvyuM che ke, " rinirALA mahAni agA taka prathA- | thayela ane Atreya punarvasanA ziSya tarIke
Page #228
--------------------------------------------------------------------------
________________ upaduddhAta 18s gAMdhArarAjA nagnajitane ullekha maLe che. te eka judA ja cikitsAzAstrarUpe heIne atyaMta nagnajita tathA dAruvAha baMne eka ja kALe sAthe | unnatine dhAraNa karatI jaNAya che; e ja Atreya thayA hatA; e dAruvAhane kAzyapIya taMtramAM nirdeza Adie lakhelA zAlAkya Adi judA judA cha karyo che; gAMdhArarAjA nagnajitane aitareya brAhmaNa- | vibhAgomAM paNa vicArapUrNa prauDha graMtha avazya mAM nirdeza karyo che; gAMdhArarAjA prANavid hoI havA joIe; paraMtu kALavaza e zAlAkyataMtrane prANAcArya hatA ane nagnajita tathA tene putra ne lagatA graMthe paNa lupta thayA che, te khedajanaka che. je svajita hato tenuM kathana zatapatha brAhmaNamAM azvinIkumAre, bhAradvAja, jatukarNa, parAzara, che; divodAsanuM varNana kauSItakI brAhmaNamAM, hArIta, kSArapANi, bhAnuputra bhoja tathA kapilakauSItakI upaniSaddamAM, kAThakasaMhitAnA brAhmaNa- bala Adi AcAryonA bhUtataMtrane lagatA mULa bhAgamAM tema ja mahAbhAratamAM paNa maLe che; ane te | graMtha joke Aje maLatA nathI, to paNa teonAM divodAsanA pUrva puruSa tarIke dhavaMtari maLe che; | vacane tADapatramAM lakhAyelA mULa javara-samuracaya ema sarva tarapha najara karatAM ane badhI rIte | graMthamAM maLe che. tema ja bIjA keTalAka AcAryonAM vicAratAM mArIca kazyapa, punarvasu Atreya, bheDa, ghaNuM vacane pAchaLathI banelA taMtrasAra graMthamAM nagnajita, dArUvAha ane vida-e badhA | ane caraka AdinI vyAkhyAomAM paNa TAMkelAM AyurvedIya auSadhacikitsA vidyAnA AcAryo hatA | maLe che; ema te te vacano maLatAM hovAthI teTalA ane te badhAye aitareya, kauzItakI, zatapatha brAhmaNa kALa sudhImAM paNa te te AcAryonA graMthe maLatA ane kAThaka brAhmaNathI paNa pahelAMnA samaye thayA hatA; | hevA joIe ane teone abhyAsa paNa thato tema ja dhavaMtari tathA divodAsanI peThe brAhmaNagraMtha | hovo joIe. ane upaniSadanI sAthe thayelA hoya athavA amuka Atreya, kazyapa Adi prAcIna AcAryo, thoDA kALe AgaLapAchaLa thayelA hovA joIe: kAMpilya ane gaMgAkAra Adi sthAnamAM tathA ema pahelAM paNa batAveluM ja che. bhinnabhinna sthAnamAM rahenArA bIjA AcAryo Atreya-kazyapa Adie paNa keTalAka pUrvAcArya | te te sthaLa upara ja mAtra potAnA upadezanI tarIke mAnya karela puruSonAM nAmo pitapotAnI paraMparA vaDe ziSyonA saMpradAya AdinI vRddhi saMhitAomAM grahaNa karelAM dekhAya che. e Atreya karatA hatA, tema ja potapotAnA vicArane ja vagere AcAryo jeke saMhitAonA kartA che, te kevaLa prakaTa karatA hatA ema nahatuM, paNa Atreya teoe keTalAka pUrvAcAryoe upadezelA chUTAchavAyA vaidyonAM vidyApIThamAM sthapAyelA te te vaidya AcAryoviSayone ekatra karI spaSTa karI batAvyA che. e te te pradeza para ekatra thaIne vaidyonA saMmelananI ema vaidikakALathI AvelI ane kramazaH | | samiti sthApIne pitatAnA vicAromAM prakaTa vikAsa pAmIne vadhelI cikitsAvidyA, prAcIna | thayelA navA navA ane prAcIna viSayenI vicAragraMthane vilepa thavAthI AjanA samaye joke | che ne | NAo jema karAya che, tema prAcInakALamAM paNa maLatI nathI, teye hAlamAM maLatA AtreyanA, | je koI kALe dezanA tathA videzamAMthI AvelA te kALanA prasiddha che te AcAryoe te te* sthAnamAM sukRtanA tathA kazyapa AdinA graMthonI aMdara rahelA viSayone vicAra karatAM teonA samayamAM A "bhoja" AcArya suzrata Adine khUba unnatine pAmI heya evo anubhava thAya che; samakAlIna che, paNa dhArAnagarIne rAjA bhoja nathI. jeoe zArIcikitsAnI mukhyatA gaNI che, evA * himAlayanI samIpe citraratha vanamAM, janapada Atreya, sukRta, kazyapa tathA bheDa Adi AcAryoe | maMDaLamAM, pAMcAla-kSetramAM, kAMpilya-nagaranI rAjazacikitsAnuM sucana karIne zalyavidyAne paNa dhAnImAM ane "paMcagaMga' nAmanA pradeza para ke prAcIna jaNAvI che, te paNa e zalyavidyA | Ayurvedane lagatA vicAra karavA mATe maharSie
Page #229
--------------------------------------------------------------------------
________________ 188 kAzyapa saMhitA ekatra thaIne pariSadanI sthApanA karIne paNa tathA ghaNuM mAna paNa hatuM, tethI ja te AyurvedanuM paraspara vicAravinimaya karatA hatA; kAraNa ke | paNuM pramANapaNuM svIkArAyuM hatuM, ema jasthAya ema vicAro karavAthI sarANu upara ghasAtAM che; A viSayamAM "nyAyamaMjarI' graMthanA kartA ratnanI peThe te te siddhAMtarUpI ratno navA navA | jayaMta bhaTTe paNa (nyAyamaMjarInA pRSTha 256vicAro ane potapotAnA abhiprAyane lagatA | 260mAM) sArI rIte nirUpaNa karyuM che. bIjA vicAro paNa pitApitAnI saMhitAomAM "mahAvaga" Adi pAlIbhASAnA maMthanA sthAna pAmatA hatA. vyAkaraNa-AcArya pANini- lekhamAM paNa kAlAMjana, rasAMjana, srotAjana tathA e paNa rico ya' e sUtramAM darzAvela gargAdi- airika-gesa vagere auSadhonA, bhagaMdara Adi gaNamAM jatukarNa, parAzara tathA agniveza zabdone rogonA, tridoSanA tathA svedana-bastikarma ulalekha karIne, "kathAvica9' e sUtramAM kathAdigaNanI Adi bhAratIya AyurvedanA viSayone te pAlI aMdara Ayurveda' zabdane "tatra sAdhuH e arthamAM bhASAnA zabdomAM vyavahAra karele maLe che gAyurveda sAdhuH kRti gAyurvedri:' AyurvedamAM sAre, tema ja jIvaka vighe karelI AyurvedIya cikitsAnuM e arthane jaNAvato "AyurveTiva' zabda siddha vRttAMta paNa maLe che. te uparathI buddhanA samayamAM karelo che. tethI jaNAya che ke te kALe paNa Ayurveda- | paNa I. pU. 600 varSanA kALe paNa ApaNA vidyA sArI rIte unnati pAmelI avasthAmAM hatI | prAcIna Ayurvedane pracAra hatA, ema spaSTa thAya che. ane te AyurvedavidyAmAM kuzaLa evA vidvAne paNa te mahAvagna graMthamAM darzAvela chavaka vaidyanA caritranuM kALe ghaNA hatA. vaLI "mannAyurvekAmAkhyA tarastrAmAM- anusaMdhAna jotAM gurue parIkSA karavA vanaspati othamAsAmAthAta'-maMtro ane Ayurveda jevAM pramANa AdinuM Alocana karavA mATe yojelA e juvake eka che, te ja pramANe vede paNa pramANabhUta che; kema ke paNa anupayogI vanaspati maLatI nathI, evuM varNana veda e ApavAkayo che, tethI ja teonI pramANatA karyuM che; tema ja auSadhanA prayogadvArA ghaNu tIva gaNAya che. (juo gautamasUtra 2-1-67) ema rogonI paNa temaNe cikitsA karI hatI. e vRttAMta kahIne sUtrakAra gautame te te auSadha mATenA upa- | uparathI kAyacikitsAmAM tathA AMtaraDAM cIravAM yoganA upadeza anusAra te te rogonI nivRtti ane parI cIravI sudhInI zastrakriyA dvArA paNa te AdinA lAbhane lIdhe Ayurvedane tathA viSa, bhUta | jIvake cikitsA karI hatI, te uparathI zalya prasthAnamAM ane azani-vApAtane aTakAvanAra maMtrone te paNa te jIvakanuM asAdhAraNa vijJAna hatuM, ema jaNAya te vizeSa pragamAM phalasiddhi cokkasa thatI hovAnA | che. vaLI e jIvaka saMbaMdhe mahAvaSyamAM tathA tibeTa ane kAraNe jema vyavasthita pramANabhUta gaNavAmAM Ave jAtaka AdimAM lekha maLe che, te uparathI temaja te che, tema e badhAMnI tulanAmAM sarva vedanuM paNa chavake buddhanI tathA te samayanA rAjAo vagerenI pramANapaNuM che, ema jaNAvI Ayurveda AdinuM 1 pazu cikitsA karyAne nirdeza karyo che, tethI e prAmANya vyavasthita TharAvI e badhAye prAcIna jIvakanuM buddhanA samayamAM astitva hatuM ane tenA AcAryonA samayamAM paNa Ayurveda vidyAne pracAra lakhANa uparathI teNe takSazilA nagarImAM adhyayana karyuM hatuM e paNa nizcaya karI zakAya che; paraMtu nAM saMmelana bharAtAM hatAM, ema carakasaMhitAmAM, mahAvaganA lekha uparathI koI prasiddha AcArya tyAM tyAM ghaNAM sthaLe ullekha karelo che; vaLI tyAM ja | pAsethI chavake adhyayana karyuM hoya ema sAbita thAya vimAnasthAnamAM pariSadanuM paNa nirUpaNa kareluM che. | che: tibeTanI kathAnA AdhAre jaNAya che ke te kAzyapasaMhitAmAM paNa "jAtisavIya" nAmanA jIvake Aya pAsethI adhyayana karyuM hatuM, ema adhyAyamAM "ti variSaduM" ema tathA "mAM" paNa keTalAka vidvAne kahe che, paNa tenuM mULa ityAdi dvArA paNa pariSadane tathA vidvatsamavAyane maLatuM nathI, ema pahelAM A udaghAtamAM ja paNa ullekha maLe che. kahyuM che; vaLI te chavake je Atreya pAsethI
Page #230
--------------------------------------------------------------------------
________________ upadyAta 189 adhyayana karyuM haze, te carakasaMhitAnA mUla AcArya | aMzarUpe ja samajavo joIe. TIkAkArone te punarvasu Atreya ja hatA, ema paNa te uparathI nakkI | saMbaMdhe matabheda hevAnA kAraNe te aMzane AtreyanA karI zakAtuM nathI. vaLI carakasaMhitAnA lekha upara- tathA agnivezanA aMza tarIke kahevAmAM Ave che, to thI paNa punarvasu Atreya, bhikSu Atreya tathA kRSNatreya paNa te 18 adhyAyamAM "ti paviSamuriSTha rAtraema traNe Atreye te veLA vaidyavidyAnA AcAryo karma manapimi vidvAnoe (pATana, vyadhana, chedana, tarIke prasiddha hatA. ema jaNAya che. Aya" | lekhana, pracchana tathA sIvana-ema cha e gAtravAcI athavA vaMzasUcaka nAma che, te kAraNe zastrakarma kahyuM che? juo caraka divaNaya-cikie atrinA vaMzaja aneka AgaLapAchaLanA puruSone ! sitasthAna-59 mo zloka) ane "teSAM vilisA Aya" e nAme kahI zakAya che; tethI chavakanA | rirTA cazAhaM nitte'-traNonA te 16 AcArya tarIke je Aveyane svIkAryA che, te kayA | upadravonI cikitsA potapotAnA cikitsakanA "Atreya' e saMbaMdhe koI nizcaya karI zakAto ! te te adhyAyomAM batAvela che (juo carakanathI, te kAraNe "Atreya' zabdamAtranI ja samAnatA | divaNIya cikitsitasthAna zloka 119) ema. uparathI te ja punarvasu Atreya jIvakanA guru hatA, kahIne ekaMdara zacikitsAne saMpradAya tene ema kahI zakAya tema nathI. punarvasra Atreye | lagatAM bIjAM zalazAstrane lagatA darzAve che, carakasaMhitAmAM "tisraSaNIya' nAmanA adhyAyamAM ema jaNAya che; vaLI te divaNIya adhyAyanI traNa prakAranAM auSadhonuM jyAM varNana karyuM che tyAM pahelAMnA azazcikisita prakaraNa nAmanA 14 mA strAnidhAnaM punarajIna-mena-cadhana-vAra-hevana | adhyAyamAM arza sonA upacArarUpe aneka prakAranA -vAdana-pracha-savana-5-kSAra- nausa'- auSadhanA prayogone prathama darzAvIne "tatrAdure chedana-kApavuM, bhedana-cIravuM, vyadhana-vIMdhavuM, dAraNa- rAtre vartane hitamasA ! tAruM zAre rAtre hAIphADavuM, lekhana-khetaravuM, utpAdana-ukheDavuM, pracachana- me tathAifmanA madhetamUratandrA dhImatA dagcharakA mAravA, sIvavuM, eSaNaeTale ke nADInI | TI kriyate trividhe karmazAstatra mudrAH ||-e gatinuM zodhana, kSArakarma, agnikarma-DAma devA | arzasenI cikitsA viSe keTalAka vaidyo kahe che ke ane jaLa mUkavI-e badhAM karmo zastrapraNidhAna arthasene zastrathI kApI nAkhavA te hitakArI karma che; eTale ke zastrakriyArUpa gaNAya che" ema kahIne paNa keTalAka kahe che ke arza sane kSArathI bALI nAkhavA tyAM e zastrapraNidhAnanA mAtra nAmanuM kathana joIe; ane keTalAka kahe che ke a ne agnithI karI batAvyuM che ane te paNa te adhyAyane lagatA | bALI nAkhavA te hitakArI che; ema upara viSayanI aMte kuNAtreyanA ulekharUpa hovAthI | darzAvelI azonI cikitsA ThIka che, paNa te temaNe te ullekha karI batAvyo hoya, ema jaNAya | cikitsAne ghaNuM AyurvedIya taMtrane jeNe abhyAsa che; vaLI kAzyapa saMhitAmAM "varatatrastha samayam'- karyo hoya ane jeNe te te zastrakama Adi cikitsA zalyavidyA e parataMtrarU5 che eTale ke bIjAnA najare joI hoya tevo buddhimAna vaidya ja te taMtrane viSaya che, evo ullekha karyo che, te ja ! traNa prakAranI cikitsAne kare te egya gaNAya pramANe Aya paNa "dhanvantariyALAmuM -zalyataMtra che; paraMtu temAM dAruNa braza eTale bhUlathI e dhanvantarinA ziSyone viSaya che, ema jaNAvIne | thatuM nukasAna paNa saMbhave che." (juo-varatema ja "'keTalAka zastracikitsake zastrakriyAne arzazcikisita-adhyAya 14-ka 33-34) mukhya gaNe che' ityAdi zabda vaDe zalyataMtrane dhAnva- ema kahIne zastrakriyA, kSArakriyA tathA dAhakriyArUpa nara saMpradAya darzAvela che; carakasaMhitAnA cikitsA- | kriyA bhale keTalAka anubhavI vidvAna vallo bhale kare, sthAnamAM paNa divaNIya" nAmanA adhyAyamAM zastra-| paraMtu e kriyA parakIya che eTale ke anubhavI cikitsAzAstrane lagatA upacArane paNa nideza | zastracikitsaka vaidyonI gaNAya che, ema darzAvIne karyo che, paraMtu te nirdezane pAchaLathI daDhabale pUrelA | Ama sUcana paNa karyuM che ke bina anubhavI vaidya te kriyA
Page #231
--------------------------------------------------------------------------
________________ 190 kAzyapa saMhitA je kare che tethI hAni thavAno saMbhava che, mATe tevI | paNa kema nahi ApyuM hoya ! buddhanA samayamAM zastrakama AdirUpa cikitsAne ghaNAM AyurvedIya | thayelA chavakanA guru AtreyathI paNa punarvasu Atreya zalyatatra AdinuM jJAna dharAvanAra anubhavI zastra- | arvAcIna hoya evI kalpanA je karavAmAM Ave vaidya je hoya te ja e zastrakriyA Adi karma te kAzInA rAjA vAryovida tathA vAmaka Adi bhale kare, ema kahIne khuda Atreya AcArya te vaideha niminuM samakAlIna varNana karatA punarvasu zastrakarma Adi parakIya cikitsAmAM potAnuM | Atreye "jAtaka' Adi graMtha anusAra vaidakanuM taTasthapaNe jaNAvyuM che. suzratamAM "aSTa prathAne adhyayana karanArA kAzIpati brahmadattanA nAmano chatA kathanamudrikAAniM-ATha AyurvedIya prasthAna ulekha kema karyo nathI ? emanA samakAlIna kAzyape -tatro che, temAMthI kyA taMtrane upadeza karuM ?" ema paNa enuM nAma kema ApyuM nathI? agnivezanA divodAse jema kahyuM che tema punarvasu Atreye kyAMya kaheluM AcArya punarvasu Atreyane te kAMpilyanagaranA dekhAtuM nathI, tethI AtreyasaMhitAmAM vizvataMtra Adi rahevAsI tarIke nideza maLe che; ane buddhanA bIjA viSayone pAchaLathI eke praveza thayo che, samayamAM thayelA jIvakanA AcArya Atreyane to. te paNa Atreye potAnA ziSyone zasavighAne takSazilAnA rahevAsI tarIke darzAvavAmAM Ave che; kyAMya upadeza karyo nathI ane pitAnA mukhya che ! vaLI kAMpila nagara te vedanA samayathI mAMDI prasiddha ziSyone Atreye kAyacikitsAnA viSayamAM ja che ane takSazilA te pAchaLathI prasiddha thaI che, graMtharacanA karavAnI AjJA karI che, tethI te ema pahelAM kahyuM che. vaLI punarvasu Atreyane je ziSyae paNa kAyacikitsAne lagatA ja pita- arvAcIna tarIke kApavAmAM Ave to temaNe carakapotAnA graMtha racyA che, paNa zalyaprasthAnamAM saMhitAmAM kyAMya paNa te prasiddha takSazilA tathA AtreyanA koI paNa ziSyanuM nAma dekhAtuM nathI, pATaliputranA nAmane ulekha kema nahi karyo hoya ? te uparathI jema AjanA samayamAM kAyacikitsAnA | ema badhe vicAra karatAM Atreya punarvasane kALa viSayamAM tathA zastracikitsAnA viSayamAM asA- arvAcIna he zakya ja nathI; mATe te punarvasu dhAraNa vidvattA dharAvatA vaidyonI alaga alaga prasiddhi | AyathI pAchaLa thayelA ane vasiSTha Adi hoya che, tema e Atreya Adi AcAryonA samayamAM | zabdanI peThe gotranA nAme "Atreya' za 5NuM punarvasu AtreyanI paNa kAyacikitsAnA viSayamAM vyavahAra karAyelA hoI zalya prasthAnanI tathA kAyaja asAdhAraNa gyatA hatI ema jaNAya che; "mahA- cikitsAnI legyatAvALA takSazilAnA rahevAsI vaga' graMthamAM jaNAvela chavakavaidya te kAyacikitsAmAM, te Atreya AcArya judA ja hovA joIe; jevA asAdhAraNa vidvAna jaNAya che, tema zavya- ane te ja buddhanA samayanA AtreyanI pAsethI cikitsAmAM paNa temanI asAdhAraNa gyatA temanA ja kALanA vake adhyayana kareluM hovuM jevAmAM Ave che; e chavakavaidya, punarvasu Atreyane | joI e, ema kahI zakAya tema che; e kAraNe je ziSya hoya to evA asAdhAraNa sahAdhyAyInA | kevaLa Atreya' zabda mAtrane ja prahaNa karI "punanAmane agniveza Adi cha punarvasu AyanA ziSyo-| vasu Atreya ja e chavakanA guru hatA" ema nI sAthe ullekha karavo joIto hato. vaLI siddha karavAmAM baLavAna pramANanI jarUra rahe che, Atreya punarvasunI paNa pahelAM atrinI paraMparAmAM ItyAdi badhuM A udaghAtamAM ja prathama pratithayela koI bIjA ja AtreyanA ziSya chavaka hovA | pAdana kareluM ja che. vaLI A kAzyapa saMhitAnuM joIe, evI paNa kalpanA karI zakAtI nathI; | saMzodhana karanAra vRddhajIvaka tathA buddhanA samayamAM kAraNa ke jo ema hoya te carakasaMhitAmAM AraMbhanA | thayela te jIvavigha paNa ekabIjAthI judA hatA graMthamAM ke vaccenA koI bhAgamAM paNa pUrvanA prasiddha | ane teo baMne 5NuM AgaLa pAchaLa ja thayA che, AcAryonAM nAmono jema nirdeza karyo che, tema | ema paNa pahelAM jaNAvyuM che, te uparathI jANI ativikhyAta ane mahAna vaidya jIvekanuM nAma kyAMya | levuM; ema vicAratAM jaNAya che ke tibeTanI kathAmAM
Page #232
--------------------------------------------------------------------------
________________ upaduvAta 19. jaNAvela Aya paNa punarvasu AyathI judA ja kaI daivI zakti athavA evA kaIka kautukane che, ema sAbita thAya che. | ullekha karAyo hoya, ema tyAM dekhAya che. temAM je pUrvokata vivaraNanA AdhAra para A| UMDo vicAra karatAM evuM kaMIka rahasya kaIka taMtranA AcArya vRddhajIvaka tathA "mahAvagna" judI prakriyA dvArA AnaMda upajAvanAra tarIke Adi bauddha graMthamAM darzAvela prasiddha zreSTha vidya | jaNAyeluM bhAse che; A kAzyapIya taMtramAM AvuM jIvaka-e bannenAM janmasthAna, gurukula ane lakhANa maLe che ke kazyapane ziSya-jIvaka jyAre cikitsAne ItihAsa vagere ekabIjAthI judAM paDe | pAMca varSanI uMmarano hato, tyAre teNe gaMgAnA che e ja te baMnene ekabIjAthI judA ja siddha dharAmAM DUbakI mArI ke tarata te ja kSaNe vaLiyAM karI batAve che ane te bannenI ekatA siddha | ne paLiyAMthI te vyApta banI gayo haI vRddha karavAmAM ghaNuM ja viruddha purAvA dekhAya che, to paNa jevo jaNAvA lAgyo hato, e paNa eka AzcaryapotapotAnA viSayonA kAraNe rogayukta daSTivALA janaka vRttAMta gaNI zakAya. tema ja baddha graMthamAM lokee lakhelA ItihAsamAM te te prakAre judA judA | jaNAvelA jIvakanuM paNa pahelAMnuM tenI utpatti ullekha hovA chatAM mAtra prameya aMzanuM anusaMdhAna | Adi bAlapaNAnuM vRttAMta paNa asAdhAraNa che; karI ame jaNAvelA viSayamAM saMvAda athavA | ema te baMne jIvakanuM bAlArahasya kaMIka ghaNuM gUDha pramANe dvArA sarakhAmaNuM mAnavA lAgyA che. mahA bhAse che. paMcanada, gAMdhAra Adi pazcimanA vibhAgavaga graMthamAM chavakanA pUrva caritranuM anusaMdhAna mAM judA judA aneka AcAryoe vaidya-vidyAne karI tadanusAra "kumArabhUta" evuM tenuM bIjuM | vadhAre karela joIe; kAraNa ke vaidyaka nAma kahevuM te ja yogya che, te paNa "kumArabho "| taMtronA AcArya tarIke Atreyane tyAM nirdeza evA vizeSaNathI "kumArabhRtya" e vizeSa pari- | karyo che, joke mahAvaganA lekhamAM Avo caya maLe che, te uparathI te vizeSaNane siddha karanAra | ullekha maLato nathI, te paNa tibeTanI gAthAmAM tarIke rAjakumAra abhayakumAre te chavakane pALI-| Avo ullekha che ke takSazilAnagarImAM AtreyanI poSI moTo karyo hato, te svarUpane darzAvatuM tenuM | pAsethI vaidyavidyA grahaNa karI hatI; carakamAM Atreye pUrvavRttAMta paNa darzAveluM ja che, tethI te bAbatamAM marIci kazyapane ulalekha karyo che, chatAM evA. baMdhabesato koI bIjo purAvo che ja nahi; pAlI | prasiddha chavakane kyAMya paNa ullekha karyo nathI, graMthanA lekha uparathI te jIvaka vaidya je "kumAra- tethI kAzyapasaMhitAnA kartA mArIca kazyapanA karatAM bhUtya" tarIke sAbita thAya che, to tethI tene | jIvaka temanA pAchIthI thayelo hovo joIe, kaumArabhUtya ke bAlacikitsAne vidvAna ja te heya | ema sAbita thAya che. vRddhajIvakIyataMtra-A ema pramANabhUta kahI zakAya; kAraNa ke pUrvanA | kAzyapa saMhitAmAM paNa prAcIna kAzyapamuninI sAthe saMpradAyane anusaratAM kaumArabhUtya zabdathI bAla- jIvakanA prazna tathA prativacanane saMbaMdha jovAmAM cikitsA ja samajAya che. kavi kAlidAse paNa Ave che, te paNa A pitAne graMthavuM dvachavakIya"kumAramAranuSite miSa milairatha - | taMtra maulika che, evo abhiprAya sUcave che. je maLa' ema raghuvaMzanA trIjA sargamAM kahIne e , ema che te tenA lakhANamAM paNa utsarpiNI, bAlacikitsAmAM kuzaLa vaidyoe garbhanuM poSaNa avasarpiNa, nirca Adi te samayanA laukika karyuM tyAre' ema jaNAvI e ja abhiprAya amuka amuka zabdone pAchaLathI A vRddhajIvakIya, jaNAvyuM che; vaLI evA te mahAna vaidya jIvakanA taMtramAM praveza thayela paNa saMbhave che. e rIte bAlacikitsAnA vRttAMtane kadAca ulekha maLata. sthAlIpulakanyA upalaka dRSTithI jotAM nAmanA na hoya, te paNa te bAlacikitsAnA vidvAna ne | amuka eka bhAganI mAtra samAnatA maLatI hovAthI heya ema paNa saMbhave nahi; pUrvanuM vRttAMta jotAM Atreya paNa te ja punarvasu Atreya heya ane kyAMka naisargika viSayanI upasthiti thAya che, temAM vRddhajIvaka paNa bauddha graMthamAM kahela te prasiddha vaidya.
Page #233
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1 kAzyapasa hitA WA jIvaka heAya ema jakharajastIthI te banne AtreyanI tathA baMne jIvakanI jo samAnatA svIkAravAmAM Ave tApaNu Atreyane tathA jIvakanA samaya vruddhakAlIna ja siddha thAya che. e uparathI paNa temA AjathI 2600 varSoMthI vadhu arvAcIna siddha thatA nathI. buddhanA samayamAM thayelA jIvake paNa zalyaprakriyA dvArA ane khIjAM aneka prakAranAM auSadheAnA prayAgA karIne paNa te jIvaka dhaNA ja yazasvI banyA hatA ane teNe potAnA baMne hAthe beya prasthAnAne samAna kakSAmAM racIne te kALe bahu prakhyAta karyA hoya ! sadgurunA upadeza ane adhyayananA baLathI utpanna thayelI adhyayananI tathA adhyApananI praNAlInA gauravanuM paNa te jIvakamAM anusa dhAna karavuM ceAgya jaNAya che, tethI tenA samayamAM pracAravaza seMkaDA uparAMta judI judI vyaktie AchA-vadhatA pramANamAM AyurvedavidyAne jANanAra hovAnA saMbhava hovAthI; tema ja kAyacikitsAmAM tathA zalyaprasthAnamAM paNa jANakArAneA te samaya hai,I Ayurve vidyAnAM rasAyana dvArA pU yauvanane ArUDha thayelA hovA joI e, ema jaNAya che. ww tenA samayamAM AyurvedIya para parAmAM prApta thayela heAI te samaye je je AzvinasaMhitA tathA bhAraddAjasaMhitA Adi khIjI sahitA maLatI haze, tenuM paNu jJAna meLavavA sAru adhyayana karyuM haze; kema ke temanA samayamAM maLatA e A graMtheAnI ane prAcInakALamAM prasiddha tathA itihAsamAM paNa maLanArA Atreya Adi AcAryAMne cheDI anupasthita videzI AcAryo pAsethI adhyayana karyuM. heAya evI kalpanA karavI e saMgata lAgatI nathI; kema ke evuM kaI paNa je hAta te Atreyane ullekha karanArI tikheTanI kathA ane jAtaka Adi graMthamAM te prakArane ullekha avazya karyo hota. bhArata dezanA pazcima vibhAga pUnA samayathI laI ne ja bhinna bhinna vidyAnA saMpradAyathI unnata che ane temAM paNa takSazilAnagarInI AsapAsane pradeza buddhanA samayathI pahelAM thaI cUkelA pANina tathA vyArDi jevA khIjA paNa seMkaDA veda-vedAMga tathA AyurvedanA paDitA dvArA pratiSThita hatA. A viSayamAM rAIsa DeviDa' nAmanA vidvAnaneA mata 'bhAratI'nAmanA mAsikanI 48 mA vanI AtreyanA ziSya tarIke kahevAyelA e jIvake patrikAnA 704 nA pRSTha para A pramANe darzAkAyacikitsAnuM jJAna meLavavA mATe Atreya- velA maLe che ke ' takSazilA ' vizvavidyAlayamAM saMhitAnuM ja adhyayana kareluM hovuM joIe ane Ayurveda, dhanurveda, gAMdhavidyA, arthazAstra, rasAtemanA e kALamAM te AtreyasahitA paNa carake yaNazAstra tathA dharmazAstra vagere aneka prakAranI pratisa*skAra karelI nahi hoya tevI mULa sthitimAM vidyAonA adhyayananI tathA adhyApananI pravRtti ja haze; tema ja e jIvaka vaidye zaNaprasthAnamAM cAlyA ja karatI hatI ane temAM paNa Ayurve 6vizeSa jJAna meLavavA mATe, Atreyasa hitAmAM paNa zAstranI carcA khUba ja vadhu pramANamAM thayA karatI samAna daSTithI dhanvaMtaranA ullekha maLatA hovAthI hatI; vaLI te vizvavidyAlayamAM membreliyana, misara, pUrvakALathI ja asAdhAraNapaNe prasiddhi dharAvatI kinIziyana, siriyana, arabiyana tathA cIna vagere suzrutasa`hitAnuM athavA tenI ja pUrvAvasthArUpa dezanA paNa dhaNA paMDitA vaidyakIya zikSAnA saMbaMdhane dhanvaMtarisaMhitAnuM ja adhyayana kareluM hAvuM joIe uddezI ekaThA thatA hatA, A pramANe takSazilA ema te jIvakanA itihAsamAM varNavelI tenI vizvavidyAlayanA mahimAnuM varNana che; tema ja e kAyacikitsAmAM tathA zalyavidyAmAM kuzaLatArUpa | rAIsa DeviDa' nAmanA vidvAne ema varNana karatAM phUlanA baLathI avazya kalpI zakAya che; vaLI e karatAM Ama paNa jaNAvyuM che ke te samayamAM e ja jIvake athavA te sivAyanA khInna varka paNu | takSazilAnagarImAM grIsa dezanA vaidyo paNa Ayurve nuM khAlataMtranuM paripUrNa jJAna meLavavA mATe paNa zikSaNa levA mATe AvyA karatA hatA ane tyAMnA ja tenA kALamAM prasiddha evI A kAzyapasahitAnuM | e vizvavidyAlayamAM jIvaka paNa jaI te Ayurve+daja adhyayana kareluM hAvuM joI e, uparAMta / vidyAnuM adhyayana karatA hatA. A dhaNu kharu' tenI
Page #234
--------------------------------------------------------------------------
________________ upAdghAta wwww AAKA 6 ' pAchaLanA samayamAM thayelA bauddhadharmInA phelAvAnA yavanaleAkeA ahI bhAratamAM AvIne A bhAratanA kALane dRSTimAM rAkhIne lakhavAmAM AvyuM che. vaidyakazAstramAM ghaNuM dhyAna ApavA lAgyA hatA; vaLI bauddhadharmInA jAtakagra MthAmAM paNa takSa- ane te veLA kAI paNa grIka vaidya bhAratamAM zilA vidyAlayamAM bhAratanA te te pradezAmAMthI adhyApaka banyA hoya evuM nRttAMta bhAratanA ke AvelA vidyArthIe bhAratanA ja adhyApa! | grIsadezanA itihAsamAM paNa kyAMya maLatuM nathI. pAsethI bhAratanA ja pUrva kALanA saMpradAyAne je veLA megasthanija ' nAmane eka grIka vaidya lagatA graMtho jevA ke smRti, Ayuveda, dhanurveda, pote rAjadUtapaNuM svIkArI bhAratamAM AvyA hatA, arthazAstra vagerenuM paNa adhyayana karatA hatA, te veLA teNe paNa yavanajAtinA grIka vaidyonu evA ullekha karelA jovAmAM Ave che; temAMye bhAratamAM adhyApakapaNu ke temane prabhAva darzAvyA Atreya pAsethI jIvakanA adhyayananA samaya teA dhaNeA nathI, paNa UlaTuM caMdraguptanA rAjyamAM rahetA ja pahelAMnA hatA, chatAM jIvakanA adhyayana saMbadhI peAtAnA videzI leke jyAre mAMdA paDatA hatA ane pAchaLanA bauddha samayane lagatA viSayanI eka ja tyAre teone AreAgya prApti thAya te mATe sUtramAM je gUthaNI karI che, te bhramane upajAve che; vaLI bhAratIya vaidyone ja nImavAnI vyavasthA karAtI ' mahAvarga ' graMthamAM jaNAvela jIvakanA adhyayana hatI, evA teNe pAte ullekha karyo che, te uparathI samaye magadha dezamAM paNa bauddhadharmInI avasthA zarUbhAratamAM te veLA Ayuve vidyA bhAratIya vaidyonA AtanA rUpamAM ja hatI; buddhadevanA aitihAsika hAthamAM ja rahI hatI ane videzaya vaidyone leza vRttAMta uparathI paNa te samayamAM magadha, sAketa, kapilamAtra paNa prabhAva paDatA na hatA, ema spaSTa vastu Adi najadIkanA dezAmAM ja te bauddhadharmAMtA jaNAya che. prabhAva jaNAya che; * manikAya ' vagere pAlI bhASAnA tripiTaka gra MthAnuM anusa MdhAna jotAM yamunAnI pazcima dizAnA bhAgamAM khudevanuM gamana ane dharmanA pracAra maLatA nathI; takSazilAnA paricayane karAvatA mahAvaganeA lekha paNa te pradezamAM bauddhadhanA prabhAva darzAvatA nathI; elekajhe DaranA AvavAnA samaye paNa khInna rAjAthI Azraya karelA takSazilAnA pradezamAM baudhadha nA prabhAva jaNAtA nathI; pAchaLathI azeAka rAjAnA samayamAM athavA mili dare bauddhadharma grahaNa karyo te pachI tyAM bauddhadharmInA pracAra thavAthI takSazilA vidyAlayamAM paNa te bauddhadharmanA prabhAva prakaTa thayA hatA; e kALa grIka vaidyo tyAM jo AvyA hAya tA te pachInA samayamAM ja bauddhadharmanA prasAranA samaya ja saMbhave che. buddhanA samayamAM thayelA jIvakanA adhyayananA samaye paNa janmathI ja jeNe sattA meLavI na hatI evA 'hipekriTasa'nuM Agamana paNa dhaTatuM nathI; tema ja tenA pachInA khIjAenuM adhyApakapaNuM teA bilakula ghaTe tema nathI; tenA samayamAM zrIkavidyAnI sugaMdha meLavavA mATe bhAratanA leke yavanadezamAM javA lAgyA hatA ane prAcIna | | kA. 13 193 'hipekriTasa" sabadhe vicAra pAzcAtya zrIkavaidyakamAM mukhyatve 'hipeAkiTsa'nuM AcAryapada darzAveluM che; tenA janma nAmanA sthAnamAM IsavIsana pUrve 460mAM athavA khIjA matamAM IsavI sana pUrve 450mAM thayA hatA; teNe potAnA patA-Heraclides pAsethI ane Herodicus nAmanA prephesara pAse adhyayana karyuM... hatu, vaLI te uparAMta potAnA vaidyakIya vidyAmAM vadhArA karavA dUra dezamAM paNa te gayA hatA; tenA jIvanakALa saMbaMdhe paNa 8pa athavA 110 varSa sudhInI avadhimAM matabheda che. 'hipokreTsa'ne vaidyakIyavidyA bhaNAvavA nimitte AjIvikA maLatI hatI ema meTAgeArasa' nAmanA graMthamAM tema ja darzIna viSayanA 'pheDresa ' nAmanA graMthamAM ' pleTA ' nAmanA vidvAne be vAra tenuM nAma lIdhuM che; paraMtu 'himiyasa" nAmanA iMdriyavijJAnanA viSayavALA graMthamAM te ' pleTA' e tenuM nAma bilakula lIdhu ja nathI. 'arisTATala' nAmanA eka vidvAne potAnA naitika graMthamAM eka ja vAra tenuM nAma lIdhelu dekhAya che; e jovAthI ' peiokriTsa ' vaidyakavidyA bhaNAvIne pAtAnI AjIvikA calAvanAra sa "
Page #235
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa hitA 194 - eka vidvAna hatA, ema sAbita thAya che 'grIsa'- nA itihAsa lakhanAra 'hIreDeTsa " nAmanA vidvAne pAyathAgorasa' Adi vidyAnemanAM nAmeAnA ullekha karyo che, tApaNu pAtAnI chellI uMmare paheAMcelA A 'hipeAkriTsa'nA nAmaneA karyAMya nirdeza karyAM nathI, te uparathI Ama jaNAya che ke tyAM sudhI tenI prasiddhi thaI na hoya. vaLI * hiAkriTsa"nA krAsa 'sthAnanA prAcIna vRttAMtanI zodha karanAra harajoga nAmanA eka vidvAne kAsa ' sthAna saMbaMdhe dhaNuM lakhyuM che; chatAM teNe paNa A ' hipokriTsa 'nA viSayamAM udAsInatA ja sevI hAvAnuM dekhAya che; vaLI khInna paNa grIsa dezanA prAcIna gra MthAmAM A 'hipeAkriTsa ' sabaMdhe kAI paNa vizeSa nirdeza karyA nathI. IsavI sana pUrve 427mA vaSa~thI mAMDIne IsavI sana pUrvInAM 400 varSonA samayathI bahu pAchaLa na hoya te kALamAM spAdana nAmanA eka vidvAne gra MthAnuM saMpAdana karyuM hatu, evA mahAzaya - galana ' nAmanA vidvAnanA mata che; ane * liTara ' nAmanA eka mahAzaya vidvAnanA AvA mata che ke IsavI sana 430thI pUrve 410 sudhImAM grIsa>> thAnuM sa pAdana thayuM hatuM; chaMda ane vyAkaraNanA lekhanI zailIenuM anusaMdhAna karatAM elekajhAMDaranI pachI 'hipokriTsa 'nA graMthanI racanA IsavI sana 300nA samayamAM thayelI hatI, evA kAIka vidvAnaneA mata che; e hipokriTsanA nAmathI yukta ghaNA prathA jovAmAM Ave che; teomAM paraspara virAdhayukta lekhazailI judI judI dekhAya che, te uparathI e badhAye graMthA * hipokriTsa 'nA ja che. ema saMpUrNapaNe AgaLa kahI zakAya tema nathI; ema nAmanA vidvAne kahyuM che; chatAM bIjA keTalAka vidvAne e badhA ya graMthA'hipoTisa 'nA bhale na hoya, paNa te graMthAmAM dhaNA graMthA tenA vaMzajoe tema ja tenA ziSyAe athavA tenA anuyAyIee lakhyA che, ema 'Drepara ' nAmanA vidvAne tathA pI. sI. rAya mahAzaye lakhyuM che; uparAMta khIjA paNa ghaNA vidvAnAe tema ja lakhyuM che. ' hipeAkriTsa 'nI pahelAM thayelA 'DemA- / . sanI premara ' keDisa 'neA graMtha paNa ' hipokriTsa 'nA graMthAmAM pesI gayA che. ema jaNAya che, temAMA 'ephiraja' nAmanA eka graMtha 'DAIkilasa' nAmanA vidyAne sau pahelAM jANyA hatA; khIjo eka * ArTikyulezana' nAmanA graMthranTeriyasa' nAmanA eka vidvAne sau pahelAM jANyA hatA ane te sivAyanA khIjA be traNa graMthe 'menana ' nAmanA eka vidvAnane sau pahelAM jANyA hatA; vaLI taicara oNk mena ' nAmanA eka graMtha * arisTATala" nAmanA eka vidvAne prathama jANyA hatA; paraMtu e vidvAna paNa te graMthane pAlivasa ' nAmanA eka vidvAnane lakhelA samaje che. amuka kA graMtha 'hipeAkriTsa 'nA peAtAnA ja lekhamaya che, ema nizcayathI kahI zakAtuM nathI; evA kAI paNa graM dha maLatA nathI, ke je vaidyaka vidyAnA pitAnA pade ArUDha thayelA * hipokreTsa 'nI racanArUpa che ema kahI zakAya, chatAM tenA nAmathI prasiddha thayelA gadheAnA saMgrahamAM lagabhaga seA jeTalA graMthA evA che ke jeemAM paraspara judA ane viruddha vicArA dekhAya che. judA judA saMpradAyanA ane trIsa dezathI judA khIjA dezAnA ane judA judA kALamAM thayelA aneka vidyAnAe racelA te te aneka prakAranA gra MthAneA e saMgraha jaNAya che, jenA samayanu parasparanuM aMtara cha zatAbdI sudhInuM paNa jaNAya che; temAMnA keTalAka graMthA tA rAma dezamAM A.D. trIjI zatAbdI sudhImAM taiyAra thayA hoya, chatAM ahIM te sagrahamAM pravezelA che, ema E.B. aMgrejI mahAkezamAM jaNAvyuM che. * hipokriTsa ' tA eka mahAna puruSa ja kahevAya che; teNe koI paNa graMtharayanA karI nathI, chatAM tenuM nAma samasta jagatamAM jAhera thayuM che, evA * vilAmAvija nAmanA eka vidvAnanA mata che. ariz2ATalanI pahelAM kAsa' nAmanA graMthasaMgrahamAM 'hipokriTsa'nA lekhAnA utArA karelA dekhAtA nathI, te uparathI 'hipekriTsa"nA nAme prasiddha thayelA graMthAneA kartA 'hipokriTsa' nathI, paraMtu pAlivasa" nAmanA kAI khIjo ja vidvAna che, evA paNa mata 'hipenkripTsa 'nA graMthAnA anuvAdanI bhUmikAmAM dekhAya che. prAcIna graMthAmAM * .
Page #236
--------------------------------------------------------------------------
________________ upadughAta 195 paNa kALavaza judA judA pAThone umere ane | kALanI peThe uttarakALamAM paNa grIsa dezanA kene dhaTADo vagere thavAthI ghaNo pheraphAra thayo hoya che, | vaidyakavidyAnuM adhyayana karavA mATe mizra dezamAM javuM ityAdi pAzcAtya vidvAno tathA bIjA vidvAnanA ' paDayuM hatuM, tyAM sudhI paNa grIsa dezamAM mizra dezane paNa judA judA mata hoya che; evA lagabhaga so | prabhAva paDyo che, ema itihAsakAro varNave che. jeTalA "hipokriTsa'nA nAmathI prasiddha thayelA pitAne saMpradAyane pracAra karavA mATe hoya, graMthe dhaNuM karI eka eka viSayanA eka eka | 5NuM " nIDasa" nAmanA sthAnanA ane bIjA prakaraNarUpe nAnA nAnA jovAmAM Ave che. A. D. | mata pramANe 'kAsa' nAmanuM paNa pUrvakALanA 130-200nA samayamAM "gAlana" nAmanA eka | pustakAlayane "hirekrise' saLagAvyuM evA vidvAne "hirekri'nA nAme prasiddha karelA keTalAka| haThAgrahathI athavA AmatemathI paNa vidyAnI vizeSa graMthanuM vivaraNa paNa karyuM che; teNe paNa "hipo- vRddhi thAya te mATe hipekrise yuvAvasthAmAM ja kiTsa'nA nAme prasiddha karelA graMthane judAM rUpe | potAnA sthAnane parityAga karI bIjA sthAne meLavyA hatA. teNe meLavelA graMthomAM paNa ghaNuM javArUpa tenuM pUrvavRttAMta paNa maLe che; ema teNe graMthe eziyA-mAInara pradezamAMthI ane eka-be | karelo pitAnA sthAnane parityAga tenA pitAnA graMtha "sisalI' pradezamAMthI paNa meLavyA hatA, mukhya sthAnamAM pracAra karavAnI sahelAIne to ema dekhAtuM hovAthI te graMthanI purAtanI grIsa rAjya- reke ja che! vaLI te kALe chApavAnI kaLA vagere mAM prApti thatI na hatI paNa amuka avasthAmAM ja ! te hatI ja nahi, tethI AjanI peThe tenI koI te graMtha tyAM maLato hato, ema jaNAya che; je tenA vaidyakIya prakriyAne ekadama pracAra karavAnuM sAdhana nAmathI dekhAtA badhAye graMthe tenA potAnA ja ! paNa te samaye na hatuM; chatAM ghaNA prakAranA hoya ane tenA samayamAM te thayA hota to emanA [ pratIkane lagatA lekho Amatema ja maLe che te graMthane grI sa dezamAM temanA samayathI mAMDIne ja | adhyayana tathA adhyApananI puSkaLatA ane pUrvakALana atizaya pracAra thayo hota; ane te ja "leTo" | vizeSa pracArane paNa te pragaTa kare che. grIsa dezamAM tathA " arisToTala" e baMne vidvAne e vaidyaka | ke eNlekajhaMDriyAmAM tene vizeSa pracAra pahelAM thayo zAstrInA adhyApananA viSayamAM tema ja AdhyAtmika | hoya ke vartamAnamAM hoya te vidvAna "gyAlana"nI viSayamAM paNa e hipeTisa'nA nAmanuM kathana | daSTi bahAra te na hota. eziyAmAInara-sisilInA jema karyuM che. tema "leTa" e karelA "Timiya' | pradezathI ja tenI prAptino prayAsa paNa na saMbhavata, nAmanA graMthamAM tema ja zrIsadezanA bIjA prAcIna ' ema 'liTare ' paNa kahe che. grIsanI bahAra mizra dezamAM sAmAM paNa te hiTisa nA vidyaka graMthanA | IsavI sananI trIjI zatAbdImAM thayela 'iyisa" pracArane saMbaMdha grahaNa karIne ghaNA ulekho | nAmanA vidvAna ane roma dezamAM pahelI zatAbdImAM avazya maLyA hatA; vaLI vaidyakanA pitApade pratiSThA | thayelA "eskilamiyA DIsa' nAmanA "hipojhiTsathI pAmelA "hipAkriTsa'nA saMpradAyano pracAra vizeSa | viruddha paNe parizIlana kareluM paNa jaNAya che. "kAsa" karI potAnA ja dezamAM je thayelo hato. to tenA nAmanA sthaLe "hipokriTarsa'nA sAMpradAyika pustapachIthI thayelA vidvAna vaidyakavidyAnA amuka vizeSane | kAlayanI sthitinuM pramANa paNa maLatuM nathI, ema meLavavA mATe pAchaLathI mizradezamAM doDyA na hota. | 'liTare' kahe che. se ke traNa varSanI aMdara 'hipojhiTsa'ne samaya pachI I. pU. 382-364 | "korpasa' saMgraha thayela hoya, ema "liTare nA varSonI aMdara cUDAsa' nAmanA eka grIsa dezanA kahevA uparathI kalpanA thaI zake che. " gAlana'nA mANase mizra dezamAM jaIne paMdara mahinA sudhI | vyAkhyAna pachI ja te saMgraha thayela hovo joIe, helipolisa" nAmanA sthAnamAM vasatA vaidyanA | tethI judAM rUpavALI thayelI avasthAmAM Amatema eka purohita pAsethI vaidyakavidyAnuM adhyayana karyuM vartatA ane tenA nAmathI vyavahAra pAmelA graMtha, hatuM, ema ItihAsamAM jANavA maLe che; e pUrva | jeTalA pramANamAM maLyA teTalA pramANamAM "gyAlane ';
Page #237
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa hitA 196 WA te gra'thanuM sakalana karyuM. che. temAMnA keTalAka gra MthAnuM vyAkhyAna paNa kareluM hAvAthI uttarAttara peAtAnAdezamAM tathA khIjA dezamAM paNa tenA vijJAnane prakAza maLatA rahyo che. trIjI zatAbdI sudhImAM navA khanelA graMthAnA paNa temAM praveza thayeA heAvAthI ane navA janmelA rAmana sAmrAjyane tene Azraya maLavAthI IsavIsananI sAtamI zatAbdImAM laeNTina bhASAmAM paNa te graMthAnA anuvAda thayA che. yureApanA keTalAka dezeAmAM paNa e saMpradAya phelAyA hatA ane prAcInakALamAM jema jema tenA nAme prasiddha thayelA prathAne vizeSa pracAra thayA hatA, tevA pracAra pUrvakALamAM grIsa dezamAM paNa thayA na hatA, ema kahevuM ucita che. vicAra sa. pUrve cAthI zatAbdI sudhI cAlu rahyo hatA. pAchaLathI vilaya pAmyA hatA, eve paNa ullekha maLe che. bhAratIya AyurvedamAM rudranA kApa vagerenA kAraNe lokomAM marakI vagerenI utpatti thAya che, ema varNavavAmAM Ave che. evA ja prakAranA daivanA kApathI rAga AdinI utpattineA prAcIna vicAra grIsa dezamAM pazu hatA ema * hemara 'nA lekha uparathI jaNAya che. ' hipekriTsa 'nI pahelAM thayelA temanA pUrva puruSa 'eskilapiyesa 'nA paNa evA ja vicArI hatA. | ' gyAlana"nA samaya sudhI pazu pUrvanA eNsiriyA, paziyA, eNkhileAniyA Adi dUranA dezAmAM hipeAkriTsa 'nA granthA nahi maLavAthI tyAM paNa hipeAkriTsa "nI vidyA nahi hovAthI maMDUkapluti nyAyathI prathama bhAratamAM te vidyA hovAnuM zA rIte sabhave ? | e ja pramANe bhArata dezamAM prAcIna vaidakavidyA dAOnika viSayanI sAthe jema maLelI hatI, tema ja grIsa dezamAM paNa 'hiMkriTsa' pahelAMnAM sAvamAM Ara'bhAyelI vaidakavidyA paNa dA'nika viSaya sAthe saMbadha pAmelI hatI, ema varlDsavavAmAM Ave che. te pachI e dA"nika viSayeAte dUra karI kevaLa vaidyakavidyA navA ja svarUpamAM 'hipekriTse ' naheramAM mUkI hatI, evA ullekha maLe che. te uparathI prAcIna dezeAmAM bhAratIya pUrvakALanA srotAnI samAnatAvALA sroteA ja vidyamAna hatA, tyAre grIsa dezamAM pazu tenI chAyAvALA grIsa tathA bhAratanI cikitsAnI samAnatA hipekriTsanA vaidaka lekhamAM nidAne viSe, jvara Adi rAga viSe, bhaiSajyaprakriyA athavA vaidakIya cikitsApaddhatimAM tathA auSadhAmAM, aneka viSayAmAM bhAratIya Ayurve vaidakanI samAnatA che. kItha, maikaDAlena vagere vidvAne ema pratipAdana kare che. amArI daSTie paNa mATe bhAge grIsanA tathA bhAratanA vaidakanI samAnatA jaNAya che. bhAratIya graMthAmAM rAga vagerenI utpatti tathA nivRtti jANavA mATe ane tene lagatAM ariSTonuM anusadhAna karavA mATe 'svaprAdhyAya' lakhAyelA hoya che. te ja pramANe eNsiriyA ane baeNbiloniyAnA pradezAmAM paNa I. sa. pUrve 668-626 nA samayamAM thayelI ' asuranipAla' athavA saMskRtanI STie ' asura-arvAnapAla ' nAmanA rAntanA kALamAM te te dezAmAM paNuM svapro viSenA vicArAne lagatI eka sasthA cAlu thaI hatI. tevA ja prakAranA vicAra grIsadanamAM paNa pahelAM AlekhAyelA pratibiMbita hatA ane te 'hipe|kriTsa 'nA lekhamAM darzAvAyelI che. te | srotA vidyamAna hatA. pAchaLathI grIsa dezano aMdara prAcIna sroteAmAM paNa pheraphAra thayA. hatA ane 'hipokreTsa 'nA samayamAM navA svarUpane udaya thayA hoya ema jaNAya che. paraMtu ' hipekriTse' navA svarUpamAM upajAvI kADhelA vaidakanA vijJAnane pramAva jo bhArata deza para paDyo hota, tA te grIsa dezanI peThe ja dArzanika Adi prAcIna strotAnA viSayathI rahita ja vaidakavidyA bhAratamAM paNa dekhAvA mAMDI heta; tema ja 'hipokriTse ' navA upagnavelA vizeSa viSaye ane tenA zabdonI chAyA vagere paNa bhArata dezamAM pAchaLathI vistAra pAmyAM hatAM; paNa tevuM kaI bhAratIya vaidyakavidyAmAM navuM thayeluM dekhAtuM nathI. bhAratIya vaidyakavidyA je pramANe prathamathI ja | dArzanika viSayathI AtapreAta che te ja pramANe Aje paNa cAlu rahelI che; prAcIna bhAratIya para parAthI prApta thayelA viSaye * hipokriTsa 'nA vaidyakamAM bhale na dekhAya; paraMtu tethI UlaTI bhAratIya vaidyakanI pratiSThA vadhI /
Page #238
--------------------------------------------------------------------------
________________ upedghAta 197 vAta, pitta tathA karUpI traNa dhAtu grahaNa karI tenA zamanathI thatA sukhanI prApti mATenI prArthanA evAmAM Ave che. te uparathI ane athava vedamAM vajAsa- 'nA rAganuM nidAna-cikitsA Adi (6-14-1-3mAM) kahela che; pittanA rAganuM nidAna Adi atharvavedanA 1-24-1, 18, 3, 5 matramAM kahela che ane vAyunA rAganAM auSadha, nidAna vagere atharvavedanA 4-13-2 maMtramAM kahela che; tema ja vaputra arci'; zAciSa Adi judA judA amuka zabdothI kak, vAta ane pittavarA nirdeza karelA dekhAya che, te uparathI bhAratIya vaidyakamAM vAta, pitta ane kArUpI traNa dhAtuone vAda vedanA kALathI ja cAlyo Ave che, ema jaNAya che. kauzika-sUtramAM paNa tridoSanA ullekha che, ema 'kItha 'kahe che. mahAbhAratamAM pazu te triSa athavA tridhAtueno ullekha maLe che. zarIranuM mULa kAraNa-* ka4, pitta ane vAta ' nAmanAM tattvA che, evA zrI ' matyu ' vagere ghaNA vidyAneAnA matA ApelA che, para`tu harakAI prakAre e eka bhinna prazna che; ' tridhAtuvAda' e bhArata dezanA ja 'purANA vAda'che; ema prAcIna vaidika kALathI mAMDI paraMparAthI cAlu rahele tridoSavAda ke tridhAtuvAda grIsa dezamAMthI bhAratamAM AvyA hoya ema mAnavuM e yuktiyukta nathI. je kALe bhAratIya vaidyaka zAstranuM vijJAna bhArata dezamAM prakaTa thayuM hatuM, te ja kALe sema, sUrya" tathA vAyunI jema visa`, AdAna tathA vikSepanuM kArya karanAra zarIranI aMdaranAM tattvA ka, vAta ane pittanA saMba dhavALuM vijJAna paNa udaya pAmyuM hatuM. saMbhava che ke bhArata dezanuM e prAcIna vijJAna, khIjA vijJAnAnI sAthe khIjA dezamAM paNa phelAve pAmyuM hoya tethI A tridhAtu saMbadhI vAda, e bhArata dezanA ja che ane 'hipokriTse' paNa te tridhAtuvAd bhArata dezaneA ja svIkAryo che, ema je. je. meAdI nAmanA vidvAne paNa jaNAvyuM che. | A gayA pachI ja ' hipokriTsa 'nA vaidyakanA udaya thayelA | jaNAya che. zarIramAM rahelAM mULa tattvA-ka, vAta ane pitta-grosa dezamAMthI bhAratamAM AvyAM hoya ema paNa kahI zakAya tema nathI. pazcimanA vidyAno tridhAtuvAda eTale ke vAta, pitta ane TaeNk-e traNa dhAtuo zarIranuM mULa che e siddhAMta mULa grIsa dezamAMthI UpajyA che, ema kahevA taiyAra thatA nathI, paNa mizra dezanA metU saMpradAyamAMthI e tridhAtuvAda levAyA che. evuM udAharaNa che. bhAratIya AyurveOdanA vizvamAM 'kItha'nA kadhanane vicAra karatAM temAM naitika vizeSa vayanA dekhAya che, tApaNa upakrama tathA upasa'hAranI dRSTie grIsanA vaidyaka karatAM bhAratIya vaidyaka khUba ja paDelAMnuM che ane te ja bhAratIya vaidyaka grIsanA vaidyakanuM paNa mULa che, ema jAhera karavAmAM te mizra dezanA vidvAne saMmata thatA heAya ema jaNAya che. vaLI dhaNA pahelAMnA samaya tarapha daSTi karatAM paNa RgvedanA (2-24-6) 'trio azvinA viyAni metranA triH pAAini trittamakSmavaH / omAna graMthormamAya sUnane tridhAtu rArma vahaTM gumavataH '--e Azvina sUktanex maMtra jotAM tridhAtu' zabdanA artharUpe * # A maMtranuM sAyana bhASya A che : Tre azvinA ! lmamAM vivyAni yuovartInimeSanA | trittam, tathA vArthivAni vRSivyAmutpannAni gauvadhAni trirdattam | adamya antarikSa saiArAAvyauSadhani | trittam, zamotannAma 7 dhRti putrasya saMnvin momAnaM sukha vizeSaM mamakAya sUnavemadIyAya putrAya vattam hai gumavatI-zomanauSadha nAtasya vAto mu triSAtu-vAtavitta cheghna-dhAtutraya svAmana viSayaM sula vahetaC-prAyayatam ||'~he khaMte azvinIkumArA! tame amane divya-svagIya auSadheA traNa vAra Ape; tema ja pRthvImAM utpanna thayela auSadheA traNa vAra Apo; ane aMtarikSamAMthI paNa traNa vAra auSadheA ApeA. vaLI ' za yu' nAmanA bRhaspati je putra che, tenA jevAM vizeSa mukhA paNa tame mArA putrane ApeA. tame uttama auSadha samudAyanA rakSaka che, tethA tame vAta, pitta tathA kaphanA zamanathI thaI sukha amane pamADA. ' vaLI bhAratanA * pAMcabhautika 'vAda paNa prAcIna che. AyurvedamAM paNa Atreya, dhanvantari tathA kazyapa vagere e zarIrane paMcabhUtAtmaka athavA pAMca bhUtAmaya ja darzAvyuM che; kAraNa ke e pAMca bhUtA bhale samudAyarUpe zarIramAM rahyAM hoya taiya
Page #239
--------------------------------------------------------------------------
________________ 198 kAzyapa saMhitA cetanArahita sthitimAM thAya tyAre "mRtyu' zabdathI mUlyana je bhArata dezamAM thayuM heta to bhUtanA paNa vyavahAra pAme che. te pAMca bhUta bhinna bhinna thaI | kAraNane khaMDanavAda paNa bhAratIya vidyakazAstramAM jatAM mRtyune paMcatva' (maraNa) zabdathI vyavahAra | jaNA hota! ema "hirekrise' jenuM khaMDana karyuM karyo che, (juo carakanA zArIrane prathamAdhyAya-| che, te pUrvavAda bhArata dezamAM maLe ane hiparise' 'paraM khAdInyahaMkArAdutpadyante yathAkramam / tataH saMpUrNa- jaNAvela tene pratikSepavAda bhArata dezamAM na maLe, so nAtoDamyurita pharate te pachI ahaMkAra | tathA te bemAMthI ka vAda pahelA ane ka. tattvamAMthI anukrame AkAza vagere to utpanna thAya | vAda pAchaLane, tema ja kayA vAdane bIjA dezamAM che. te pachI e garbha jyAre sarvAga saMpUrNa thaIne prakAza paDyo, e nakkI karavA vidvAne samartha janme che, te vakhate e jame ke utpanna thayo, | thaI zake che. ema kahevAya che. vaLI "rArata hi te tamina zUnya- | vaLI AtreyasaMhitA-carakamAM "vAtakalAkalIya" ramatanam | gzcamUtAvaraHvAta gaa tamura" || | nAmanA adhyAyamAM ekabIjAnA matAne jANavA e cetana dhAtu je kALe zarIramAMthI gayela hoya | irachatA maharSie ekaThA maLI jyAre vicAra tyAre sUnA gharanI peThe acetana thayeluM kahevAya che; karavA lAgyA tyAre kuza, bharadvAja, kAMkAyana, ane te veLA e zarIramAM pAMca bhUto ja bAkI | bhArgava ane vAvida nAmanA AcAryoe vAtarahyAM hoya che, tethI (e mareluM zarIra "paMcatvane | doSanI pradhAnatA jaNAvI che ane marIcie pittapAmyuM " ema kahevAya che.) e pAMca bhUtomAM | doSanI pradhAnatA kahI che ane "kAvya" AcAye AkAza taravane (pratyakSa na hovAthI) alaga na | kaphadoSanI pradhAnatA jaNAvI che. te sAMbhaLI Atreye gaNIne lokAyata Adi-cArvAka vagere matavAdIoe | sarva [va vahu vAtavijJasTeHIT: pratimatAH puruSamANu mAtra "catubhUta'vAda svIkAryo che ane te bhArata dezamAM | hitopAnti vAta, pitta ane kapha-e badhAye pracalita che; te ja pramANe "hipakrise' paNa cAtu- | zarIramAM prakRtirUpa athavA mULa kAraNa tarIke rahelA bhaitikavAdane pUrvanA vidvAnee svIkArela hoI | hoIne puruSane dIrdha AyuSa sAthe joDe che, ema ekarUpe grahaNa karIne te viSe potAnI abhiruci nathI | traNa doSonA mizra prAdhAnyavAdane potAnA vicAraema darzAvela che. grIsa dezamAM A cAturbhatavAdane rUpe darzAvela che, tyAre hipokri" paNa ekaekanI epiDokilasa" nAmanA vidvAne prathama upajAve pradhAnatAne vAda keTalAkanA matarUpe prathama darzAvIne hiteema tyAMnA dhArmika itihAsamAM maLe che | pAchaLathI dareka doSonI pradhAnatArUpa samuccayavAda e eNpiDokisa' IrAna tathA bhArata dezanI | darzAvelo dekhAya che; ekaeka doSanI pradhAnatA samIpe rahelA pUrva deza sudhI AvyuM hatuM, | darzAvatA vAda konA kone che ? e saMbaMdhe koInA ane tyAMthI dArzanika viSayanuM saMpUrNa jJAna | nAmane nirdeza karyo nathI; tema ja samuccayavAdane meLavIne teNe grIsa dezamAM dArzanika viSayane pracAra paNa pite upajAvI kADhelA siddhAMtarUpe darzAvela, nathI. karyo hato, ema jaNAya che. te "eNpiDo- | Atreye paNa te te matono prayama ullekha karyA kilase " svIkArela e "cAtutika pUrvavAdanuM | pachI badhA doSone saMmilitapaNAne vAda te khaMDana karI hirekrizne pitAnA hRdayamAM bhAratIya | pitAnA siddhAMtarUpe darzAvela che; te uparathI bhAratamAM prAcIna pAMcabhautikavAdane parAkSa athavA paraMparA- | ekaeka doSanI pradhAnatA darzAvatA vAdo paNa gata svIkAryo hoya ema lAge che. pAMca bhUto- prathamathI pracalita ja hatA ane pAchaLathI samuccayamAMnA eka AkAzatattvane dUra karI cAra bhUtomAMthI | vAda kahI batAvyuM che; te ekaekanI pradhAnatAvALA zarIranI utpatti thAya che, evo bhAratIya pUrva- | vAdamAM ane pitAnA siddhAMtarUpa samuccayavAdamAM siddhAMta maLe che, paraMtu badhAM bhUtonA kAraNanuM | paNa Aye pitAnI abhiruci darzAvI che te khaMDana karavAne vAda bhAratamAM, pUrvakALathI hoya. | spaSTa jaNAya che. ema dekhAtuM nathI. "hi kriTsa'nA vicAronuM ! eTaluM ja nahi, paNa daMtagamAM carakamAM
Page #240
--------------------------------------------------------------------------
________________ upodaghAta tathA saMskRtamAM paNa pattika vagere judA judA InDikA" nAmanA eka auSadhamAM "inDikA" bhede darzAvyA che, te ja pramANe De. "hiparise" zabda darzAvyA che. ema lagabhaga ghaNA bhAge bhArapaNa tachana-zatha-dAMtanAM peDhAM para sojArUpa | tIya vanaspatio tathA auSadhio grIsa dezamAM regane ullekha karyo che temAM pittane deSa tarIke gaI hatI, e ullekha "pokAka' Adi ghaNuM darzAvela che; ema te paitika daMta roganA nidAna | vidvAnoe karyo che. vaLI je auSadho bhArata tarIke bhAratIya vaidyoe je svIkArela che, te pitta- | dezamAM ja utpanna thAya che, je auSadhane bhAratIya deSane ja darzAvela che; ema Pituita (Bile) vaidyo ja te te rogo upara upayoga kare che, te e zabdamAM apabhraMza svarUpanI dRSTithI paNa auSadhenuM pUrNa jJAna karyA vinA grIsa dezanA dekhAya che. vaidyonA hRdayamAM svataH bhAsa thayo hoya evI e ja pramANe mukhanA durgadhapaNunA pratIkAranA kalpanA karI zakAya nahi. e ja daSTAMta uparathI viSayamAM je auSadha batAvyuM che, tene "bhAratIya Do. "hiiikraTarsanA vaidyaka viSayamAM bhAratIya vaidyakanA oSadha' e zabdathI vyavahAra karyo che, ema DaoN. | viSayone lagatA rogo, nidAne, auSadhe tathA je. je. modIe kahyuM che. bhAratamAMthI ja e upacAro vageremAM je samAnatA dekhAya che, temAM rega viSenuM jANavAmAM AvyuM che, tethI ja tenuM paNa tenuM bhAratIya vijJAna ja mULa kAraNa che, bhAratIya auSadha" evuM nAma rAkhyuM hoya, ema ema siddha thAya che; e ja pramANe A viSayamAM saMbhave che. vaLI bIjuM A eka ja pada tenA ghaNAM pramANe batAvIne DaoN. je. je. modIe bhAratIya vaidyakanA vijJAnane siddha karI batAve che; "Ijha Ayurveda e yokAre' emAM ane vaLI bIjuM zuM ke "hipokrinA meTiriyAmeDikA- "royala eziyATiksa sosAyaTImAM vaMcAyela nirdhA graMthamAM "vratamanANI (naTAmAMsI)', niri | patramAM paNa sarva videzIya cikitsA paddhationuM (javera )," " vaparanijhama (marAve fii vA)," | mULa bhAratIya Ayurvedapaddhati ja che, ema jaNAvela " (vivI)' "veririjhA (vidhyatrImUtram),' che. temanA vaidyaka graMthamAM paNa mAtra bhAratamAM "vahostava (358)," arjuna mosa (kramama), ja utpanna thayela aneka evI vanaspatio sarjana ( 1) ityAdi auSadhavAcaka zabdo, ' tathA auSadhIe darzAvI che, je uparathI zabda dvArA bhAratIya AyurvedanA saMskRta zabdone lagabhaga ane artha dvArA paNa bhAratIya vaidyaka vijJAna te maLatA hoI apabhraMza che, ema spaSTa dekhAya che. | 'hipokriTarsane parokSa athavA paraMparAe prApta thayuM vaLI bhAratIya 'ti-talane kahenAra 'sisamaM | hatuM, ema anichAe svIkAravuM paDe che. da' e zabdamAM ane bhAratIya "ka"ne | ke bhArata dezamAMthI grIse judAM judAM ghaNuM kahenAra "thoDu phudA " zabdamAM bhArata dezane | vijJAne grahaNa karyA che; paraMtu vaidyakavidyA grahaNa kahenAra "( yana)" zabda prayoga karI che ke nahi ? athavA vaidyakavidyA upara grIsane dekhAya che, te uparathI hipojhiTsane bhArata dezanuM | prabhAva paDayo haze ke nahi? evo nizcaya karI jJAna, bhAratIya judI judI vastuone vyavahAra zakAto nathI, ema prathama darzAvIne "tripiTavarsavana tathA tene svIkAra karele jaNAya che. vaLI rastha niSNAyajAvavAne mAratIyavaicAta hipokrAsa' nAmanA yogaviSayaka eka auSadhamAM prAktanatvaM hipokriTasasya, tena grIsasya bhArate prabhAvaH bhAratIya asAdhAraNa vastuo-tvaka, taja, Adraka- | UMtitaH"-tripiTakanA saMvAda uparathI carakane kaniSka Adu, zakarA-sAkarane praveza dekhAya che; e yoga | samaya jaNAya che, tyAre hipokriTsa bhAratIya saMbaMdhI auSadhane "hipokrAsa' nAmasaMketa rAkhelo vaidyakathI paNa pUrve thayela hovo joIe ane te hevAthI tene ja e vastuonuM parijJAna hatuM, ema daDha | uparathI bhArata deza upara prIsane prabhAva paDela thAya che. IsavI sana pUrve 350 mA varSamAM thayela hovo joIe, ema mekaDonale pAchaLathI thiyekeTsa' nAmanA eka vidvAne paNa " phikasa | lakheluM jovAmAM Ave che; paraMtu je caraka
Page #241
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa'hitA 200 ww AcArya ja A AtreyasahitAnA mULa AcA heta teA ema AgaLapAchaLanuM anusa dhAna thaI zakata; tyAre caraka AcAya aa carakanA nAmathI prasiddha thayelI AtreyasaMhitAnA mULa racayitA che ja nahi; paraMtu e caraka te| pAchaLathI AtreyasaMhitAnA pratisaMskArakartA tarIke ja prasiddha thayA che; jyAre saMhitAneA kALa teA Atreya tathA agnivaizanA samaya tarIke ja prasiddha che, ema pahelAM kahevAyuM ja che. vaLI kAzyapa, bheDa AdinA nirdezane saMvAda paNa A ja bAbatane dRDhIbhUta kare che; ane Atreya teA cheka upaniSadAnA kALamAM ja thayA hatA, ema paNa ahI kahyu ja che. chevaTe jaI te tibheTanI kathAoneA AdhAra levAmAM Ave tepaNu jIdda karatAM Atreya arvAcIna nathI; ema ja siddha thAya che. Ama pUrvAparanA nyAyathI AgaLa- pAchaLa barAbara jotAM UlaTA AtreyanI ja vidyAne prabhAva ' hipeAkiTsa 'nA vaidyaka upara paDyo hoya ema kahevuM te ja yAgyuM che. | AthI bhAratamAMthI teNe vidyA grahaNu karI hAya ke pradAna karyuM hoya evA kAI nizcaya karI zakAtA nathI. | | joke pahelA 'DekiDasa ' rAjAnA samayamAM-IsavI sana pUrve` para1 mAM 6 DemArkeDisa ' nAmanA eka yavana vaidya IrAna dezamAM AvyeA hateA, evu' vRttAMta maLe che, teApaNa tene samaya hipenkripTsanI pahelAM hovAthI tenA dvArA hipeAkriTsanA saMpradAyanA prabhAva paDyo che, evI zaMkAne paNa sthAna nathI. * hiMgakriTsa 'nA samaya pachI ' a kSIramekAnUna ' nAmanA rAjAnA samayamAM I. sa. pUrve` 404-359 ekaMdara lagabhaga ceAthI zatAbdImAM Teriyasa nAmanI vyakti IrAna dezamAM ane bhArata dezanI samIpe AvI hatI ane ' maigasthanisa ' cothI zatAbdInA aMte bhArata dezamAM AvyA hatA, evu' vRttAMta maLe che, teApaNu e banne 'hipeAkreiTsa 'nA saoNMpradAyanA ja anuyAyI hatA, evuM kAI pramANa maLatuM nathI. Teriyase hisTsinA 'ArTikalesana' nAmanA graMthanA eka vAra nirdeza karyAM che, paNa tethI e tenA saMpradAyaneA hateA, ema siddha thatuM nathI. rAkhanuM dUtapaNuM svIkArI bhArata dezamAM AvelA ' maeNgasthanisa ' joke grIsanA vaidya hatA, chatAM grIka vaidyakanA viSayAnA upadeza, pracAra ke prayAga teNe karyAM hoya evA kAI ullekha kyAMya paNa maLatA nathI; UlaTu teNe paNa bhAratIya vaidyonI prazaMsA karI che ane te dvArA videzanA lekAnuM AreAgya prApta karyAnA ullekha paNa teNe karyo che vaLI te pAte vaidya DhAvA chatAM teNe bhAratIya vaidyone sArI rIte Adara karyo che ane te dvArA auSadha paNu teNe taiyAra karyA hatAM. taduparAMta bhAratIya vaidyakanA vijJAnanI samRddhi paNa teNe siddha karI batAvI che. ' | * e'piDAklisa ' nAmaneA eka grIka vaidya 'hipeAkriTsa ' karatAM pahelAM thayelA che; teNe paNa adhyAtmavidyAnuM adhyayana pUrvanA ( bhArata) dezamAMthI ja karyuM che ane vaidyakavidyAnuM adhyayana paNa tyAMthI karyuM hoya, ema sabhave che. vaLI keTalAka vidvAneA Ama paNa kahe che ke, 'hipeAkriTse'bhArata dezamAMthI ja vaidyakavidyAnu` adhyayana kareluM hAvuM joIe; tema ja e ' hipekTsi ' bhArata dezamAM AvyA hatA, ema gAMDaLanA mahArAjA bhagavatasiMhajIe lakhelI phUMkI-'zA` hisTarI Aph Ana 'mAM jaNAvyuM che. ' eMpiDeDaklisa " nAmane grIka vaidya, bhArata dezanI naja- dIka AvyA hatA ema puravAra thAya che. paNa hipeATsi bhArata dezamAM AvyA hatA, ema siddha thatu nathI. kema ke e * hipokriTse ' kevaLa potAnA ja dezamAM rahI vidyA meLavI hatI, tema teNe dUra deze| sudhI jaI ne paNa vijJAnAne abhyAsa karyA hateA, ema vidvAneAnA nirdeza uparathI hipo- paNa tevA phrAI ullekha hAya ke te dvArA kriTsa ' pahelAMnA kALathI ja vaidyaka Adi vidyAmAM paNa bhArata dezamAM tenA prabhAva paDyo hAya pratiSThA pAmelA bhArata dezamAM athavA tenI najadIkanA evuM dekhAtu nathI. UlaTuM teNe uttara bhAratamAM pradezamAM na AvyA hAya, ema saMbhavatuM nathI. | AvIne tyAMthI pAchA pharIne 23 graMtharUpa 'parsikA' | . | < . bhArata dezanI najIka Avela Teriyase paNa 'hipenkripTsa 'nA saMpradAyanA ke khIjA kAI paNa saMpradAyanA ke grIsa dezanA vaidyakane paNa bhAratamAM pracAra Adi karela hAya evuM nRttAMta maLatuM nathI; tema ja ' DikA' nAmanA potAnA graMthamAM
Page #242
--------------------------------------------------------------------------
________________ upadughAta 201 nAmanA graMthamAM tema ja "iMDikA' nAmanA graMthamAM | ga hato. tene zastra vinA ja potAnA sthAne paNa bhAratanA viSe teNe ghaNuM ghaNuM nirUpaNa karyuM | sAMdhI daIne rAjAne sAjo karyo hato, ene che. vaLI te graMthamAM bhArata dezanA hAthIo, vAMdarAM, | 'DemakeDise"ne bhAgyavaza yaza maLyo hato; chatAM piopaTa, menA ane bIjA kIDAonA raMga AdinA | te viSayamAM zastra Adi sAdhane vinA ja karAyelI viSayanuM varNana karela che, tema ja judI judI | te cikitsAnI saMpUrNatA jaNAtI nathI e vanaspationuM paNa varNana karyuM che. bhArata dezamAM | ulekha maLato hovAthI jaNAya che ke, e mastakanA rogo, dAMtanA rogo, netranA rogo, mukhavaNI "DemekeDisanA samayamAM grIka vaidyakanI bAlyAvasthA tathA asthivraNa Adi amuka roga thatA ja nathI, sAbita thAya che. evI noMdha maLatI hovAthI bhArata dezamAM AvIne je grIkamAM zarUthI ja vaidyakavidyA prauDhabhAve IrAna dezanA samrATa, rAjakuLanA vaidyapade pratiSThA | vizeSe karIne phelAI hota, te tenA pachInA kALamAM pAmelA e grIka vaidya bhAratIya viSayone saMgraha ! "hipojhiTsane vaidyakavidyAnA pitRpade ArUDha karavAmAM karyo hato; tema ja pUrvakALathI pratiSThA pAmelI A naheta. "hirekriTsa'ne e vaidyakavidyAnA vadyakavidyAnA judA judA viSayono vizeSe saMgraha | pitRpade sthApita karavAthI te kALe grIsa dezamAM vijJAna karIne AtmasaMtoSa mAnyo hato. sahita vaidyakavidyAnI bAlyAvasthA ja jaNAvI che. te - prAcIna grIka vaidyaka saMpradAya samaye grIsa dezamAM vaidyakavidyAne sarasa pracAratha heta bhArata dezamAM "hipekiTsa'nA vaivakane prabhAva te mizra dezamAM gayelI vaidyakavidyAne joIne pravAsI bhale paDyo na haiya, kiMtu "hipokriTsanI pahelAM pAyathAgorasa ne Azcarya na thAta ema "proTasa" paNa grIsa dezamAM "prInasansa oNpha kAsa, pharsTa jaNAve che. te uparathI te kALe bIjA dezamAM vaidyakaprireTika ipiDokilasa" tathA sniDasa e nAmanA vidyAne prakAza hevAthI 'kAsa Adi grIsanA pradezamAM traNa saMpradAyo hatA, jemAM DemokreDisa vagere "pAyathA- | vijJAna sahita vaidyakavidyAnI zarUAta chatAM mizra deza gorasa'nA samakAlIna vaidyaka vidvAna hatA. teone AdinI peThe te vaidyakavidyA hajI prazaMsApAtra nIvaDI prabhAva bhArata upara paDyo hato ke nahi? e nahatI, e ja kAraNe pAthAgorasane Azcarya thayuM hatuM. taka paNa asthAne che. e traNe pUrvakALanA | grIsa dezamAM vijJAna sahita vaidyakIya vijJAna i. sa. saMpradAyanuM astitva paNa "hirekri'nI pahelAM pUrve chaThThI zatAbdIthI mAMDIne ja AraMbha pAmyuM se varSanI aMdara ja hatuM. ethI vadhAre saMpradAyanuM hatuM, ema che. "salara' paNa TAMke che. vaLI prAcInapaNuM te nathI. te saMpradAyomAM paNa je maMtra- "hipojhiTsa" pahelAMnA te (traNa) saMpradAyomAM paNa pradhAna jaNAya che, te ja saMpradAya prAcIna che. bhAratIya vaidyakanI jema dArzanika viSayonuM mizrabIjA te sivAyanA be saMpradAye te dArzanika paNuM ane bhAratIya vizeSa zabdonI chAyA vagere viSayathI mizrita che. "pAyathAgorasa" nAmane pahelo temaja bhAratIya vijJAnanAM cine paNa maLe grIka vidvAna paNa bhArata dezamAMthI ja adhyAtma-che che. grIsanA vaidyakanI pahelAM ja mizra dezamAM vidyAne grIsa dezamAM laI gayo hato. tenA samakAlIna vaidyakavidyA astitva dharAvatI hatI, te uparathI hevAthI ane tenI sAthe samanvaya hovAnA kAraNe grIsa dezamAM vaidyakanuM vijJAna mizra dezamAMthI prApta pAyathAgorasanA saMbaMdhamAM have je kahevAze te e ! thayuM hatuM tathA bhArata dezanAM asAdhAraNa cihno baMne saMpradAya sAthe bhAratIya viSayone saMparka dekhAte ! paNa grIsa dezamAM bhAratIya vijJAnane prakAza phelAyo hovAthI grIsa dezamAM teonI prathama utpatti athavA hatA, ema jaNAve che; eTale grIsa dezamAM tevA vijJAna sAthe saMbaMdha paNa maLI zakata vaidyakanA vijJAnane ja udaya thayo che ane te mizra nathI. "susAnagaranA kedakhAnAmAM potAnA dezanA pUrva pravAhanI jema bhArata dezane paNa pUrva nekaranI sAthe keda karelA "DemokaDise" ghoDA parathI | pravAha ja che, ema vivecake ulekha kare paDI javAnA kAraNe IrAnanA rAjAne paga bhAMgI uttara dezanI atizaya prAcIna mULa sabhyatAnI
Page #243
--------------------------------------------------------------------------
________________ 202 zAkhA tathA prazAkhAnA bhedoe karIne pUrva zAkhA dvArA jema bhArata dezamAM bhaiSajyavijJAna cAlu thayuM che, tema pazcima zAkhA dvArA grIsa Adi dezeAmAM paNa bhaiSajaya vijJAna pahelAMnA kALathI ja cAlu thayuM che. vaLI prAcIna grIsa mahAkavi ' heAmara'nA eDisI nAmanA graMthamAM, daivanA baLathI ja rAgeAnI utpatti thAya che ane daivakRpAthI ja rAgonI nivRtti paNa thAya che e kAraNe devatAi pUjA, maMtrA tathA upAsanA AdithI roga dUra thAya che, evA nirdeza maLe che. e DAmara 'nA ja ' iliyaDa ' nAmanA graMthamAM zasrakanI jhAMkhI dekhAya che, te paNa * ekhileAniyA 'nA prabhAvathI ja tyAM saMkrAMta thaI hAya . eve ' premara ' nAmaka vidvAnane abhiprAya che. temanA be grAmAM kyAMya paNa * peyA' Adi auSadhanA upayoga darzAvAyA nathI. prAcIna kALanI dhAraNA anusAra devAnI upAsanA, maM! Adi upAyA ja rAgAna! upAya tarIke vadhu vyA. hAvAthI tenA ja lekhamAM devanI kRpAthI mizra deze. rAgAne zamAvanArI auSadhie meLavI che, evA ullekha maLe che. te uparathI mizra dezanA viSayanA ullekha karIne peAtAnA deza viSe kaI paNa ullekha karyA nathI, paNa mauna ja dhAraNa karyuM che, tethI teTalA kALa sudhI paNa grIsa dezamAM vaijJAnika amuka vaidyakavidyAtA udaya thayA na hateA athavA khIjA dezamAMthI paNa AvI prApti thaI na hatI, ema spaSTa thAya che. grIsa dezamAM je paurANika kathAo che, temAM vaidyaka vadyAnuM darzIna thAya che, chatAM temAM samagra vaidyakavRttAMta dekhAtuM nathI, e vRttAMta pUrvInAM srotAmAMthI ja nIkaLyuM hAya ema vAIjha ' nAmanA eka vidvAna jaNAve che. * | bhAratIya vaidyakamAM ane grIka vaidyakamAM viSayAnI samAnatA ghaNI dekhAya che, ema pahelAM kahyuM ja che. mAtra be ke traNa viSayAmAM vidyAneAnA hRdayeAmAM Akasmika prakaTa thatA saMvAda sabhave che, paraMtu aneka viSayAnA asAdhAraNa viSayAnA eka bAjuthI khIjI bAjI prabhAvanA paDavA sivAya parokSa ke paraMparAgata AvA vagere amuka vizeSa saparka sivAya viSayAnuM pratibiMba je paDayuM che, te jANavuM kAzyapasa hitA wwwwwwwVVVVVV AAAAAA | muzkela thAya che. potAne A mAnatA lokeAnA mULa pravAhanI chAyArUpe zAkhAomAM tathA upazAkhAemAM je anusaraNu che, te mAMtrikaprakriyA tathA auSadhacikitsAnI prakriyAnA azamAM prathamathI ja maLe che, tepaNa zAkhA-upazAkhAomAM vibhAga pAmelI vaijJAnika tathA vaidyaka vidyA bhAratanI jema grIsa dezamAM paNa prathamathI ja vistarelI, tene siddha karanArAM pramANe! aprApya hAvAthI grIsa vaidyakamAM tathA bhAratIya vaidhakamAM je samAnatA dekhAya che te bhArata dezamAMthI tyAM athavA tyAMthI bhAratamAM parAkSa ke bIjA deza dvArA vaidyaka vijJAnanuM saMkramaNa thayuM che, evA anubhava karAve che. grIsa vaidyakanA prabhAva jo bhArata dezamAM prazno heta tA grIsa vaidyakamAM jovAtA tenA mastiSkanA aMkurita viSaye khAsa zabdA ane tenI amuka vizeSa prakriyAe bhAratIya vaidyakamAM amuka echA-vadhatA rUpe paNa avazya maLI Avata, paraMtu te tA kharekhara meLavAtAM nathI; UlaTA prathama darzAvela dizAe bhAratIya asAdhAraNa viSayAnA bhAsa tema ja bhAratIya zabdonI chAyAneA bhAratIya mukha dvArA ja kyAMka ullekha thayela prAcIna grIka vaidyakamAM dekhAya che. | ' nAlaMdA ' vizva vedyAlayamAM ( amuka ) rAge para acikitsA thatI hatI, evuM jaNAvIne bhAratIya AyurvedamAM zArIrika viSe kAI paNa vaidazaka zabda jovAmAM AvatA nathI, paNa UlaTuM pAzcAtya vaidyakamAM zarIranA amuka avayavAte batAvanArA zabdo, bhAratIya prAcIna zabdonI chAyAne darzAvatA dhaNA dekhAya che, ema 'DeArAthiyA ceplina' jaNAve che. yavana leAkeAe bhAratIya viSaye lIdhA che traka vaidyakamAM te dezanI mineAyana' nAmanI Adi jAtinA svacchatA sabaMdhI niyamamAM; 'meseApoTemiyA, eNsiriyA tathA mizra IrAna ane bhAratamAM maLatuM zArIraracanAnu` jJAna; ane bhUtapreta AdithI rAgonI utpatti thAya che, evA vAda tema ja auSadharacanAnI vidyA ane aneka auSadhAnA saMbaMdhe Ayurve`dIya AcAra tathA vyavahArA temaja zalya sabaMdhI zastravijJAnanuM grahaNa e uparathI tenA prAdurbhAvamAM cAre pravAhA prakaTa thayA hatA ema |
Page #244
--------------------------------------------------------------------------
________________ 203 w : abhiprAya maLe che. vaLI pAthAgArasa 'nA darzanamAM bhAratIya tathA bauddhadarzIna pratye jheka tA vadhu pramANamAM che; ema kevaLa tenA darzanamAM ja nahi, paNa tenA gaNitamAM paNa bhAratIya prAcIna zuvagaNitanA viSayeAnI samAnatA dekhAya che, ema DeA. thiATa tathA vibhUtibhUSaNadatta jaNAve che. te kALe khUba prasiddha pAmelA darzIna, gaNita vagere dhaNA viSayAne zIkhelA e pAthAgArase dArzanika viSayAthI sabhara ane vizeSe karI lekamAM upayAgI hoIne lAMbA kALathI pratiSThA pAmelI bhAratIya bhaiSajyavidyA paNa lagabhaga zIkhelI hovI joI e. ema te bhAratIya bhaiSajyavidyAne paNa pASAgArasa trIsa dezamAM laI gayA hatA ema kheDA' nAmanA pAzcAtya vidvAne suzrutanA anuvAdanI bhUmikAmAM lakhyuM che. tema ja ke. ela. bhiSane ane gAMDalanA DhAkAra sAhebe tathA jI. ena. mukhApAdhyAye paNa lakhyuM che. pAthAgorasanA anuyAyIo jo ke dArzanika hatA, teApaNu temane naiSavidyA sabaMdhI prabhAva 'hipokreTsa 'nI upara paDe jevAmAM Ave che, te uparathI pAthAgorasane paNa bhaiSajya vidyAnuM vijJAna lagabhaga ghaNA aMze hovuM joIe, ema mAnI zakAya che. vaLI krATana 'nA rahevAsI aljhamena' nAmanA vidvAna paNa pAthAgorasa 'nI sa MsthAnA anuyAyI hatA. te paNa vaidyakavidyAne! rasiyA hatA ane teNe hipenkripTsa 'nA sa MpradAya upara saMpUrNa prabhAva darzAvyA hatA, evA paNa ullekha che. te uparathI pAthAgorasa'nI sasthA vaidyakavidyA sAthe paNa saMbaMdha dharAvatI hatI, evuM anumAna thAya che. * pAyAgorasa 'nI vidyAnA viSayAnu nirakSaNa karatAM mAnava zarIramAM mAnasika tathA zArIrika je vikArA thayA heAya tene dUra karavA saMgItanA prayoga yAjI zakAya tema ja AkRtinI parIkSA dvArA zarIranI aMdaranA vikArA kharAbara samajI zakAya che; tema ja pazuonuM mAMsa zarIrane ahitakArI hAvAthI tenAthI dUra rahevuM e ja vadhAre kalyANakArI che; ane AreAgyanI soMpatti mATe pathyanA viSayamAM khUba Adara hevA joIe; zArIrika zakti vadhAravA mATe upAyeA ceAjyA ja karavA joI e; tema ja judI judI vyaktinI . upAdghAta | te aze! apramALubhUta che ema kahI zakAtuM nathI ema 'eNnsAiklepIDiyA briTAnikA'mAM paNa ullekha maLe che. chatAM IrAna vaidyakanI jema bhAratIya vaidyakanA amuka keTalAka viSayA grIsa vaidyakamAM praveza pAmyA che, e spaSTa thAya che. kayA kayA samayamAM kayA kayA dezamAMthI vaidyakavidyA saMbaMdhI kayA kayA viSayA grIsa dezamAM praveza pAmyA che e jaNAvavuM jeke muzkela che, tApaNu bhArata dezamAMthI grIma dezamAM te te viSayeA keTalA vistaryA che, e kalpI zakAtAM pramANeA ahIM darzAve che. | , 'hipokriTsa 'pahelAM thayelA dArzanika herAkliTse IsavI sana pUrve 504 mAM eka pustaka lakhyuM che, temAM ghaNI vAra jenA ullekha karyo che te pAthAgorasa ' nAmane eka trIsa vidvAna IsavI sana pUrve. 582-470 nA samayamAM grIsa dezamAM janmyA hatA. e 'pAthALerasa ' bhAratamAM Avyo hatA ane ahIMthI AdhyAtmika tathA dArzanika viSayezane jANI laI tene grIsa dezamAM pracAra karyAM hatA, ema 'pokAka ' tathA ' kheADara ' vagere pAzcAtya tathA bhAratIya vidvAne e ullekha karele che. vaLI te 'pAthAgArasa ' vaidyaka vidyA bhAratamAMthI zIkhyA. hatA evA spaSTa ullekha joke maLatA nathI, tApaNu pAthAgArasanI eka saMsthA IsavI sana pUrve chaThThI zatAbdImAM sthapAI hatI, e kAraNe pAthAgArasanA saMpradAyanA anuyAyIo tathA tenI pAchalI u maramAM thayelA tenA ziSyA prathama dAOnika hAI te te saMsthAmAM prathamathI ja vaidyaka vidyA dAkhala karAI hatI ane teenI ja vidyAnA prabhAva' hipokTsi ' nA vijJAna upara paDyo hatA evA paNa ullekha maLe che. bhArata pAsethI vaidyaka vidyAtA samudAya pAthAgorasa laI gayA hatA ane tenA anuyAyIo tyAM saunI pahelAM ja vaidyakavidyA zIkhelA hAI te ja dAnika gaNAtA hatA ane te ja 'hiyAkriTsa 'nA samayamAM bhAratIya vijJAnaneA udaya karavA mATe nimita thayA heAya ema sabhava che. ' pAthAgerasa ' e nAma te| saMskRta che, paNa grosa bhASAmAM ' putthagArasa ' evuM nAma jAhera che, evA buddha guru pokAka 'nA tathA 'kAlabruka' vagere vidvAnAnA ' '
Page #245
--------------------------------------------------------------------------
________________ 204 kAzyapa saMhitA prakRtimAM viSamatA hoya che, eTale dareka vyaktinI. | thayA hatA. vaLI te pAthAgorasa bhAratamAMthI dArzanika prakRti judI judI hoya che, e kAraNe sarvane | viSayane zIkhIne gayo hata; tema ja mizra dezamAM gayelI AhAra ekasarakho hai na joI e paNa darekanI bhaSavidyAno te draSTA hatA, evo ullekha maLe che. prakRti anusAra AhAranI goThavaNa jarUrI che, " | svAthyane lagatA ghaNA upadeza dvArA teNe e evA evA viSayo paNa pAthAgorasanI vidyaka- | bhaiSajya-vidyA tarapha potAnI abhiruci darzAvI vidyAmAM maLe che. e uparathI jaNAya che ke pAthA- | che, tethI bhaSajyanA viSayanuM tenI pAse UMDuM gorasanA jeTalA Adeza che temAM zarIranI | jJAna na hatuM, chatAM mizra dezanI bhaiSajaya vidyAthI jALavaNI karavA mATe pitAne anukuLa heya evAM te prabhAvita thayo hato. te bheSajyanA viSayamAM pazyanuM pAlana tathA niyamonuM paripAlana karavAnA | pahelAMnA samayathI ja pratiSThA pAmela bhAratIya upadeza mATe khAsa mahatva ApavAmAM AvyuM che. | vaiidakathI paNa tene vismaya utpanna thayo hoya ema pAthAgorasanA saMpradAyamAM rogone dUra karavA mATe paNa ghaTe che. zarIranI aMdara upayoga karavA yogya auSadhonA vaLI 'hipa nI bahu pahelAM nahi, prayogo karatAM vizeSe karI pathya AhAra-vihAra | paNa bahu ja najIkanA pUrvakALamAM grIsa dezamAM AdinA niyamonuM pAlana karavA mATe ane auSadhanA | vaidyakanA traNa saMpradAyA hatA. temAMnA ekane upayoga bAbatamAM lepa Adi zArIrika upacAro | pravartaka "eNpiDelisa" nAme je prIka vidvAna karavA tarapha vizeSa dRSTi hatI. vaLI IsavI sana | thaI gayo, te paNa IrAna tathA bhAratanA samIpanA pUrve 530mAM "keTanamAM jaIne pAthAgorasa | pradeza sudhI Avyo hato ane te paNa bhAratanI upadezo Apato. tyAM ekaThA thayelA traNa ja dArzanika vidyAne grIsamAM laI gaye hato, mANasoe tene upadeza svIkArIne auSadhonAM | ema pI. sI. rAya lakhe che. bhAratamAM jema pAMcaupayoga karatAM paNa pathya AhAra-vihAra AdinA bhautikavAda cAlu che, tema cAturbhotikavAda paNa niyamo dvArA zarIranuM svAzya meLavavAno upAya | pUrvakALathI ja maLe che; e ja catubhUtavAdane te karavA mATe segaMda lIdhA hatA. ema ghaNA dezomAM epiDokilase, grIsa dezamAM jANe te navo hoya paryaTana karato e "pAthAgorasa' jyAre mizra ! ema phelAvyuM che. vaLI na ja hoya e dezamAM Avyo haito, tyAre tyAM vaidyakavidyAne | bhaiSajyasaMpradAya paNa upajAvI kADhyo che; paraMtu vizeSa pracAra joIne te vismaya pAmyo hato. | pAchaLathI teNe svIkArelA cAtubha tikavAdanuM vaLI koTane pradezamAM pAthAgorasanI sAthe thayela | 'hirekrise' khaMDana karyuM che; tema ja e tenA ja saMpradAyano 'milo" nAmane tene eka | 'hipokrise' pitAnA dezamAM pahelAMthI cAlatA traNa jamAI hatuM. teNe bhaNajya viSaya saMpradAya cAlu saMpradAyomAM keTalIka vadhaghaTa karI pitAne Agavo karyo hato ane te saMpradAya IsavI sana pUrve trIjI- | saMpradAya upajAvI kADhyo che, ema jaNAya che. te cethI zatAbdImAM cAluM thayo hato. teNe "gresa" | uparathI e hipekiTsanI pahelAM thayelA te nAmanA eka vidvAne batAvelA bhASAzAstra saMbaMdhI | epiDakilase bhAratamAM AvIne athavA IrAna upadeza ApyA hatA; tema ja tene upadeza jeo | dvArA bhAratanI ja darzanavidyA jema zIkhI hatI grahaNa karatA hatA, teo paNa tene AdarasatkAra | tema dArzanika viSayethI mizra thayelI bhaiSajyakaratA hatA; vaLI mizra dezamAM bhraSavidyAnI | vidyA paNa bhAratamAMthI ja zIkhI hovI joIe unnati joIne pAthAgorasa khuba harSa pAmyA hatAH | ane temAM ja pAchaLathI "hipAkrise' sUdhArejethI bhraSavidyAnA pravartaka "mekeDisanA | vadhAro karI tene ja pracAra karelo hovo joIe. ziSya banI pathAgorasa paNa bhaiSajyavijJAna tarapha AthI bhAratanuM ja bhaSavijJAna grIsamAM pravezya khUba AdarabhAva dharAvavA lAgyA hatA, tema ja te bhaSa-nuM che ane te ja bhAratIya bhaSajyavijJAna ja 'hipavidyAnA jANakAra thaIne te vidyAnA pracAraka paNa krinA hRdayamAM paNa pravezeluM hovuM joIe
Page #246
--------------------------------------------------------------------------
________________ upAdghAta 205 ww IrAna, bhArata Adi pUrvanA dezAmAM AvIne bhAratIya vidyAne parAkSa athavA paraMparAgata pAzcAtya dezAmAM laI javAmAM kaDIrUpa khInna paNa keTalAka grIka vidyAnA pUrvakALanA atihAsika vRttAMtemAM guptapaNe chUpAI ne rahyA che, tevAM pramANA nAza pAmyAM hAvAthI tenI spaSTatA jaNAtI nathI. ghaNAMye khIjA pramANeA dvArA jaNAya che ke, uparathI jaNAya che. eNlekajhAnDaranA bhAratagamana pahelAM paNa bhAratIya vidvAnAnuM grIsa dezamAM gamana thayuM hatuM ane bhAratIya vidvAneAe grIsa bhASAnuM vijJAna meLavyuM hatuM tema ja grIsadezanA vidvAneA karatAM paNa bhAratIya lekeAnA vicArAnuM gaurava paNa spaSTa jaNAya che. eNlekajhAnDara dvArA bhAratIya jJAna prakAzanA prasAra 'hipeAkrisa 'nI pahelAMnA samayamAM ja nahi, paNa pachI bhAratIya vyavahArA jevA mATe 'vimerasa 'nAmanA eka vidvAna bhAratamAM AvyA hatA. teNe paNa bhAratIya sabhyatA joI te tenA abhyAsa karyo hateA; tema ja enI pahelAM paNa khIjA keTalAka grIsa dezanA leAkeA bhAratIya sabhyatAnA abhyAsa karavA bhAratamAM AvyA hovA joIe. ema pUrNAMmAMthI ane bhAratanI samIpa- | mAM rahelA bIjA paNa yavaneAe bhAratamAM AvIne keTalIka bhAratIya sabhyatAone zIkhI laI potAnA dezamAM dAkhala karelI hovI joI e, ema sabhave che. bhAratIya vidvAnAnuM grIsagamana kevaLa grIsa dezanA ja leAkeA bhAratamAM AvatA hatA, ema na hatuM paNa bhAratanA vidvAneA ane vaidyo paNa pazcimanA-zrIsa vagere dezAmAM jatA hatA, tyAMthI kaMI kaMI lAvatA hatA, tyAM kaMI kaMI meAkalatA hatA, tyAMnI rItabhAtanA AdarasatkAra karatA hatA ane tyAM jaI upadeza vagere paNa ApatA hatA, ema pUrvakALanA itihAsa vagere vRttAMteAmAM jANavA maLe che, IsavI sana pUrve 330nA samayamAM thayela prasiddha gavaiyA erisToTalanA ziSya arisTAkasena nAme thaI gayA. tenA lekha uparathI Ama jaNAya che ke grIsanI rAjadhAnI * eNthensa 'mAM rahetA * sekreTisa" nAmanA prasiddha dAnikanI sAthe manuSyanA AtmAnA viSayamAM tenA siddhAMtane hAMsIrUpe jaNAvatA kAIka bhAratIya vidvAnanuM paraspara AdhyAtmika sa MbhASaNa thayuM hatuM ema jANavAmAM AvyuM che; ane * eyusebiyasa ' nAmanA eka vidvAne paNa tenA saMvAdane ullekha karyAM che. te uparathI isavI sana pUrve cothI zatAbdInI pahelAM paNa bhAratIya vidvAnane yavanaleAkeAnI sAthe paricaya thayA hatA, ema eca. jI. raoNlinsananA lekha je deza kharekhara peAtAnI unnati icche che, te deza enA e kALamAM vidyA AdithI khIjA je dezA samRddha thayA hoya tenuM paNa avaleAkana kare che. ane potAnuM gaurava sthApavA mATe teenAM judAM judAM vijJAnAne peAtAne tyAM pracalita karavA prayatna paNa kare che. vaLI khInna dezanI je vidyA sArI rIte unnati pAmI hoya, teneA uttama yaza je phelAyA hAya tenA paricaya, tenI bhASAnuM vijJAna, prayAgAnA anubhavanI saphaLatA ane te pachI tenA taraphanI zraddhA tathA vizvAsane vadhAravA mATe te dezanA graMthA paNa grahaNa karavAmAM Ave che. te dezanA vidvAnAnuM sanmAna karAya che ane teenI prakriyA paNa svIkArAya che. bhAratIya vaidyaka vijJAna khUba prAcIna kALathI unnata pade raheluM hatu. tene sAMbhaLavA, jovA-bhaDuvA, vicAravA ane ghaNA ja AdarapUrNAMka tene zIkhavA mATe grIka Adi videzIya vidvAne bhArata dezamAM AvavA lAgyA hatA, te kharekhara Azcarya janaka nathI. je deza bIjA dezane jItI levA icchatA heAya te deza, jenA para caDhAI karavI heAya te dezanAM baLa, parAkrama, sabhyatA tathA paristhitine prathamathI ja kharAkhara joI tapAsIne ja te pachI peAtAnA paga paheALA kare che, e niyama pramANe yavanarAja eNlekajhAnDara bhArata deza para caDhAI karavA taiyAra thayA hatA, tenI pahelAM ja bhArata dezanI paristhiti kharAbara jANavA mATe tenA aneka catura yavana adhikArIo ahI AvelA heAvA ja joI e; najadIkamAM khInna yavanAe ja bhArata uparanI yavanalekAnI dRSTine udhADI pADI heAvI joIe. vijayanI icchAthI bhArata para caDhI AvIne tenA kAI paNa pradezane jItI laI yavanarAjA eNlekajhAnDara
Page #247
--------------------------------------------------------------------------
________________ 206 kAzyapa saMhitA ekadama turata potAnA deza tarapha ja pAchA | AvyuM che ke, te pradezanA loke 130 varSa sudhI pharyo hato. temAM lAMbA kALathI A bhArata | jIvI zakatA hatA. evuM lAMbuM AyuSa teo dezamAM vasI rahelAM tenA pitAnAM ja sainyone | bhagavatA hatA, temAM nidAna athavA mULa kAraNaazAMti thaI hoya e ja kevaLa kAraNa jaNAtuM! rUpe teone pramANasarane khorAka ja hata; vaLI nathI, paNa potAnA sabhyoe darzAvelA prathamanA | tyAMnA e loke bIjI vidyAo karatAM vaidakamArgane choDI navA naukAmAge ekadama potAnA vidyAnuM ja adhyayana karavA tatpara rahetA hatA, dezamAM te pAcho pharyo hato. temAM "mRdrArAkSasa'. | ema eNlekajhAnDaranA itihAsane lekhaka "erimAM jaNAvelAM vacane vicAratAM kaI bIjuM kAraNa | yam ' kahe che, ema smitha" varNave che. e paNa tevuM joIe, ema vicArI zakAya che. mUSaka rAjyanA pradezamAM 130 varSanuM AyuSa te yavanarAjA eNlekajhAnDara bhArata dezamAM praveza karI | asAdhAraNa tarIke lekhAtuM hatuM ane "eNlekajhAnDara" cUkyo hato; chatAM ekadama te pAcho pharyo hato, rAjA siMdhu nadInA pradeza sudhI AvyuM hatuM, e ullekha maLatuM hovAthI te kALe cANakya ! temAM e mUSaka rAjyane vizeSa ullekha karAye. jene pradhAna hato, e rAjA candragupta bhAratamAM che, te paNa eka kAraNa hovuM joIe. "sTrabe" rAjyazAsana calAvI rahyo hato. tethI vacce vacce nAmanA eka vidvAna paNa Ama varNave che ke, thayelA AghAtane sahana karavA chatAM bhArate ! mUSaka rAjapanA pradezamAM loke AyurvedavidyA sivAya pitAnA saMpradAyanuM rakSaNa karyA karyuM hatuM, tethI | bIjI vidyAmAM vadhu rasa dharAvatA na hatA. vaLI A bhAratanI upara yavana lokone prabhAva phelAvA | guthAyarasa' Adi bIjA grIsa dezanA vidvAnonAM pAmyo na hato ema jaNAya che. takSazilA, kAzI, ' vRttAMtAmAM paNa Ama ja spaSTa lakhANa maLe che ujayinI tathA vidarbha Adi dezomAM bhAratIya | ke, bhArata dezamAM AdhyAtmika Adi bIjI vidyAvizvavidyAlaya te kALe paNa hatAM. je veLA eNleka- | emAM paNa vadhu gaurava bhaiSajyavidyAne prApta karAya jhAnDare takSazilA para AkramaNa karyuM hatuM, te samaye ane temAM ja pUrNatA meLavAya tema hatuM, ema takSazilAnagarI samarata e zayA khaMDamAM sarva karatAM spaSTa jaNAvyuM che; tema ja eNlekajhAnDaranI sAthe caDiyAtI hoIne sarvotkRSTa eka bhAratIya vidyA- bhAratIya vidvAno takSazilAmAMthI javA IcchatA pITharUpa hatI; kema ke te samaye takSazilAmAM na hatA; chatAM temanA "kalyANu' nAmabadhI kaLAo, badhAM vijJAna, sainikane lagatI | dArzanika vidvAnane te eNlekajhAnDara ghaNA ja vidyA, tema ja vaidyakavidyA e sarvane saMpUrNa AdarasatkArapUrvaka pitAnI sAthe laI gayo hato. bhaNAvanArA ghaNuM moTA moTA vidvAno tyAM vasI e dArzanika vidvAna grIsa dezanA rAjAnI pAsa rahyA hatA ane dezavidezamAMthI AvatA ghaNuM kAyama rahenArA aneka dArzanika vidvAnomAM badhA vidyAothI samRddha A vizvavidyAlaya hatuM. ! karatAM atizaya mahAna tathA mAnya thaI paDyo e vizvavidyAlaya bhAratIya vidyAonuM ghaNuM ! ha. pAchaLathI e " kalyANa" nAmanA vidvAne prasiddha sthAna hatuM. temAM sarva vidyAo karatAM | pitAnA zarIrane tyAga karavAnI IcchAthI citA vadhu pramANamAM caDiyAtI bhaSajayavidyA viSe | para ArohaNa karyuM hatuM, te samaye grIsa dezanA vizvavidyAlayanI vizeSa prasiddhi tathA pratiSThA | rAjAe te vidvAnanuM khUba ja sanmAna, gaurava hatI, ema "vila pharAnTa"nAmanA vidvAna vaye ! tathA saMmAna karyuM hatuM, ema "eziyana' tathA che. e takSazilAnagarI paNa atizaya moTI tathA "sTrA" nAmanA be vidvAnoe varNavyuM che ane unnatine pAmyA karatA eka moTA kSetrarUpa hatI, "rAyasane' paNa tevuM ja varNana kareluM maLe che? ema "eriyana' darzAve che. te "kalyANa' vidvAna grIsa deza sudhI gayo hato, vaLI te kALe siMdhanadInI samIpe raheluM cheema "mekasamUlara' paNa varNave che; A eka ja mUSaka rAjya hatuM, tenA varNanamAM jaNAvavAmAM | dRSTAMta te kALe bhArata dezanuM AdhyAtmika gaurava
Page #248
--------------------------------------------------------------------------
________________ upaduddhAta 207 keTaluM hatuM te darzAve che. thAnatraya, piTakatraya bauddhagraMthe anuvAda thayo che. rAjA eNlekajhAnDaranI potAnI lazkarI chAvaNImAM ! te uparathI te te sthaLe azake karela dharma pracAra bIjA ghaNA yavano vidyamAna hatA, chatAM darzAvavAmAM Avyo che, temAM paNa pArasika dezanI pitAnA te yavanavaidyone sarSanA viSanI cikitsAnuM nIla nadInI uttare " sakama dezane paNa ullekha che. jJAna na hatuM, e kAraNe sarpanA viSanI cikitsA | azoka rAjAe kevaLa dharma vijaya tathA karanArA ghaNAye bhAratIya vaidyone lazkarI chAvaNImAM dharmAnuzAsana ja karyuM che, ema nathI, paNa tene rAkhyA hatA. vaLI te bhAratIya vaidyomAM bIjA eka bIjo zilAlekha "zAhAvA jagaDI' nAmane rogonI paNa cikitsA karavAnI kuzaLatA eNlekajhAnDare pradezamAM paNa AvA lakhANavALo jovAmAM Ave joI hatI, tethI potAnA deza tarapha pAchA pharatI che: "sarvatra vinine sevAnAM priyaNa priyariMno pADyo veLA paNa te bhAratIya vaidyone AdarasatkAra ye cAntA yathA coDAH pANDayA: satyaputraH kerlpUrvaka pitAnI sAthe laI gaye hatA. te vakhate putrastAmraparNI cAntiyAko nAma yavanarAjo ye cAnye rastAmAM pitAnI chAvaNInA je je lokone tasyAntiyokasya sAmantA rAjAnaH sarvatra devAnAM priyasya sarpadaMza thayA hatA, teonI cikitsA paNa bhAratIya priyadarzino rAjJo dve cikitse kRte manuSyacikitsA vaidya pAse ja karAvI hatI; tema ja potAnA dezamAM | , pavitA 2, mauSadhAna manuSyopani, 2. vApajaI ne paNa sadaza pAmelA lokonI cikitsA | jAni 1, catratrana kSatti sarvatra hAritAni, rASitAni bhAratIya udyo pAse ja karAvI hatI, ema tenA ca, mArgeSu vRkSA ropitA udapAnAni ca nitAni prtivRttAMtamAMthI jANavA maLe che. AthI sAbita thAya mAya manuSInAmuM -azoka rAjAe je deze che ke bhAratIya Ayurvedane prabhAva pAchaLathI paNa jItyA hatA te badhAye dezamAM devane priya thA grIsa dezamAM pracAra mAryo hato. priyadarzana yukta e rAjAe pazucikitsA tathA manuSyacikitsA karAvI hatI. chelA je dezomAM bhAratIya jJAnaprakAzane phelAvatA ceDa, pAMDavya, satyaputra, keralaputra, tAmraparNI tathA azokanA zilAlekha antipAka nAme rAjAo hatA ane te sivAyanA kevaLa pUrvakALamAM ja nahi, paNa pAchaLathI nAuM, paNa pAchaLavA | je bIjA rAjAo hatA. vaLI antAka rAjAnA azoka samayamAM teNe sthApelA tera zilAlekhonA baniA je samAntara rAjA hatA. te badhAnA pradezomAM Azare AThase yojanAnA pradezanI vacce antika | devone priya tathA priyadarzanayukta e azaka rAjAe nAmanA yavana rAjAnA, "turmayasa' rAjAnA, be cikitsA yojI hatI : eka manuSyacikitsA antikAna rAjAnA, "maga' nAmanA rAjanA, ane bIjI pazucikitsA. manuSyone upayogI alIka suMdara athavA elekajhAnDara rAjAnA dezomAM tathA pazuone upayogI auSadho paNa hAjara tema ja yavana dezomAM, kaMboja dezamAM, nIca, | rakhAvyAM hatAM. je je dezomAM tevAM auSadho la, pAMDava, tAmrapaNuM, darada, viSa, paMjAnAMbha, na hatAM, tyAM te rAjAe e auSadho maMgAvyAM nAbhaprAnta, bhoja, pitiniya, AMdhra, tathA hatAM ane ropAvyAM paNa hatAM. vaLI te huM badhAye puliMda Adi dezamAM paNa azakane dharmavijaya | dezanA mArgomAM e rAjAe vRkSo ropAvyAM hatAM tathA dharmAnuziSTi (zilAlekha) maLe che; e lekha. tema ja pazuo tathA manuSyane upabhoga mATe uparathI bhAratanA ghaNA ja pradeza-siriyA, mizra, jaLAzayo paNa dAvyAM hatAM. e pramANe mekaDeniyA, pazcima mizra, epirasa, yavana tathA bIjA zilAlekhamAM jaNAvyA pramANe azoka kaMbaja Adi dezamAM paNuM azaka rAjAe rAjAe bhArata dezamAM tema ja bIjA paNa te te dharmanuM sthApana karyuM hatuM ema jaNAya che; vimala- pradezamAM ane bhAratanI bahAra rahelA te te dezomAM prabhAnI kAlacakra nAmanI vyAkhyAmAM paNa buddhanA | tema ja "atika" nAmanA yavanarAjAnA dezanI nirvANa pachI te te dezamAM te te bhASAomAM | copAsa rahelA bIja dezanA rAjAonA te te
Page #249
--------------------------------------------------------------------------
________________ 204 kAzyapa saMhitA dezamAM paNa azoka rAjAe manuSyone tathA pazu- | ja te eNlekajhAnDara hovo joIe; tema chatAM AThaso one upayogI be prakAranAM auSadhonI vyavasthA | jananI sapATIvALA te te pradezomAM azakane karAvI hatI; tema ja auSadhIrUpa vRkSe, phUlajhADe dhArmika prabhAva paDyo hato ane siriyAnI tathA phUladAyI vagere jhADo ropAvyAM hatAM ane cAre bAju rahelA che te dezomAM bhAratIya auSadhe jarUriyAta pramANe sarvatra te vRkSone laI javAmAM paNa prApya hatAM, tethI te te auSadhane prabhAva AvyAM hatAM, evo zilAlekha maLe che. te uparathI | paNa vizeSe karI paDyo hato; tema ja grIsanI bhArata dezanI jema bIjA bahAranA aMtiyaka | pUrvanA pravAhanA sthAna tarIke svIkArAyelA mitra AdinA dezomAM paNa cheka sudhI bhAratIya dezamAM paNa e bhAratIya prabhAvane prakAza paDelo cikitsA paddhati ane bhAratIya auSadhonI paNa hatA, ema azokanA e be zilAlekha uparathI jarUriyAta, pravRtti tathA pracAra paNa azoka rAjAe jaNAya che. vaLI grIsa deza mizra sIriyAnI samIpe karyo hato, ema spaSTa thAya che. vaLI azokanA | rahelo hovAthI grIsa deze bhAratano tathA bhAratanI temAM "dharmavijaya' nAmanA zilAlekhamAM "ati- | vidyAne paNa 5ricaya prApta karela che joI e, yoka" nAmanA rAjAnI sAthe tamaya, anikezana, | tema ja grIsa dezanI adhyAtmavidyAmAM bhAratanA maga tathA alikasuMdara-e cAra rAjAone paNa spaSTa darzanane prabhAva maLe che, tethI ane "hipokriTasa" ja ullekha che; temAM cAre taraphanA ATha yojana | nA nAme uttarottara graMthasaMkalana thayeluM hovAthI tema ja pradezamAM rahelA te te dezane nirdeza karelo dekhAya | e graMthamAM bhAratIya AyurvedanA viSayanI che. bIjA zilAlekhamAM "antika" nAmanA | samAnatA paNa jaNAya che, te uparathI dArzanika ane yavanarAjanuM paNa nAma laIne grahaNa karyuM che; dhArmika viSayanI jema bhaiSajyavijJAnanA viSayamAM paNa tema ja bIjA rAjAo, jeo te atika | sAkSAta athavA paraMparAe azokanA samayamAM paNa rAjAnA sAmaMta rAjAo hatA, ema jaNAvIne te bhAratIya vijJAna grIsa dezamAM vistaryuM hatuM, rAjAnA dezanI cAre bAjI rahelAone sAmAnya | Ama te azokanA samaye paNa bhAratIya Ayurveda tarIke ja ullekha karelo jovAmAM Ave che, topaNa, vidyAne, bhAratIya cikitsA paddhatine, bhAratIya atika"nA sAhacaryathI bhaugolika dRSTie | auSadhane, bhAratIya vaidyone tema ja bhAratIya sIriyA" pradezanI cAre tarapha rahelA hovAthI sAmata- vaidyaka graMthane paNa e pAzcAtya dezomAM paNa paNAnI yogyatAne lIdhe paNa teramA zilAlekhamAM keTalo vistAra ane keTaluM gaurava hatuM. e barobara antikanI sAthe batAvelA je turmaya, aMti- | samajI zakAya che. kena, maga tathA alIka suMdara-e rAjAone je te zilAlekhamAM rAjA grIsa-bhAratanA prAcIna saMbaMdha tarIke jaNAvelA hovA joIe. grIsa dezane rAja eNlekajhAnDara azoka hAlamAM tenAM khAsa vizeSa pramANa maLatAM nathI, rAjAnI pahelAMne hovAthI azAka rAjanA samayanA , tApaNa prAcIna grIsa dezane tathA bhAratane paraspara bIjA rAjAonI sAthe tenI samakAlInatA nahi hovA avarajavarane saMbaMdha tathA vyApArI saMbaMdha nidechatAM bhAratamAM tenA AvavAne lIdhe prathamanA rAjAo- ! zAyelo hato. te kAraNe bhAratIya vaidyakavijJAna grIsa ne eNlekajhAnDara paricita hovAthI pUrvakALane laya dezanA kAne paDeluM hovuM joIe ema jaNAya che, mAM laIne e zilAlekhamAM "alIka suMdara' zabdathI tema ja eNlekajhAnDaranA samayathI laIne ghaNA grIsanA rAjA eNlekajhAnDarane jaNAvyA vinA, azokanA kALa sudhI grIsane tathA bhAratane saMbaMdha samayane "epirasa" pradezane ane bIjAnA matamAM atizaya vyApaka thayele jaNAya che, te uparathI temaja kerinya pradezane ja "eNlekajhAnDara' hovAnuM aiti- "hirekrisa", " DiskArAIDIsa" ane "glAyana" hAsike mAne che. vaLI te zilAlekhamAM rAjAo e AdinA lekhamAMnA anusaMdhAna uparathI aneka prakAranAM pada mUkeluM dekhAya che, te uparathI azAkane samakAlIna | auSadha tema ja rogone nirmaLa karavAnI paddhatio
Page #250
--------------------------------------------------------------------------
________________ upodaghAta 209 paNa bhAratIya vaidyoe je apanAvI che, te ja | pitta Adi rogo para dhaMtUrAnuM upayogIpaNuM auSadha tathA roga dUra karanArI paddhatio grIka | yuropIya dAktarone svIkArya nathI, ema "rAmala' vaidyoe paNa apanAvelI jaNAya che, ema "baka"| ullekha kare che, ane pAzcAtya dAktaro upara jaNAve che. bhAratIya vijJAnane prabhAva paDe che te paNa darzAve vaLI bhAratIya ane grIsanA prAcIna vaidyaka vijJAna che. prAcIna vaidyaka upara bhAratIya Ayurvedane pAchamAM paNa ghaNI samAnatA dekhAya che; chatAM te grIka LathI paNa keTalAka aMze prabhAva paDyo hato. bhAratIya vijJAna para bhAratIya vijJAnane prabhAva paDyo che, tathA grIka vaidyonI vaidyakIya praNAlImAM samAnatA ema keTalAka mAnatA nathI ane keTalAka te bAba- | dekhAya che, ema "hemeTana' nAmane eka vidvAna tamAM saMzaya kare che, e paNa Azcaryajanaka che. sArI rIte mAne che. "benarajI" nAmane bhAratIya hastalikhita prAcIna pustaka uparathI pahelAMnA | vidvAna paNa evuM ja vivaraNa kare che; tema ja zrIyuta prasiddha prAcIna bhAratIya graMthane samaya nakkI | ramezacaMdra datta paNa potAnA pustakamAM enuM samarthana kara e muzkela ja hatuM; paraMtu bhAratIya AcAryonAM vijJAna tathA kalAo vagere lagabhaga | pUrve "maMka' nAmane eka bhAratIya vidya I. sa. ghaNI zAkhAomAM bIjAnI apekSA ke jarUra 700 mAM arabastAnanA rAjA khaliphA hAruna rAkhyA vinA ja vicAra kare che, ane videzIya ala-rasIdanA rAjakulamAM gayo hato ane te rAjAne vijJAnanA prakAzane anAdara ja kareluM hoya che; | roga maTADyo hata; eTaluM ja nahi, paNa teNe vaLI bhAratIya bhaiSajyanA viSayamAM saMzodhana carakanA viSataMtrane anuvAda tyAMnI "paziyana' karatAM te viSayanuM utpattisthAna bhArata che, ema | bhASAmAM karyo che; tema ja "zalya" nAmane bIje sAbita thayuM che. vaLI bhAratIya prAcIna bhaiSajya- | kaI eka bhAratIya vaidya khAliphA 'hAsana-ala-razIda vidyAne vicAra karatAM, temanA gUDha vicAra, sUma | rAjAnA rAjakuLamAM vaidya tarIke sthAna pAmyA hatA. buddhi, vikAsa tathA lekhanI zreSThatA AdinuM avalekana | te vadhe "yAlisTAina" pelesTAIna pradezamAM jaI karatAM temanuM sthAna atizaya ugya hatuM ema "nyu- | tyAMthI IjiptamAM jaI potAne deha choDyo hato, bargara " jaNAve che. ema "inDaaseva" nAmanA arabI vidvAne pazcimanA dezonI sAthe bhAratane prAcIna jaNAvyuM che. kALathI ja paraspara paricaya, saM5rka tathA vyavahAra | ema upara darzAvyA pramANe "pAthAgorasa'thI hate ema heroDaTasa' ane 'phIlosTresa" vagere prAcIna | laIne ghaNAye grIka leke vidyA meLavavA mATe bhAratapAzcAtya vidvAne ulekha kare che. vaLI jaisoDasa, | mAM vakhatovakhata AvyA che ane teo bhAratamAMthI Aphimenasa ane Aphrikenansa vagere te te prAcIna ane bhAratanA najIkanA pradezamAMthI bhAratIya bhASAjJAna AcAryoe saMgraha karelA lekhe paNa e ja | meLavI gayA che. te ja pramANe keTalAka bhAratIya bAbatane daDha kare che. "lenI ' nAmane eka | vidvAne grIsamAM gayA che ane tyAM teone ghaNe grIka vidvAna IsavI sana pahelI zatAbdImAM thaI | ja AdarasatkAra thayuM che. vaLI bhAratamAMthI pAchA gayo che. tenA lekha uparathI paNa jaNAya che ! pharatI veLA keTalAka grIka rAjAo bhAratIya vaidyonI ke bhAratIya vanaspatio, auSadha, rogo tathA | vidvattA tathA paricayanA kAraNe teone potAnA dezamAM auSadhonA vecANa mATe te vanaspatio grIsa | sAthe laI gayA hatA; azokanA samayamAM maLelA dezamAM laI javAmAM AvatI ethI te vanaspati- zilAlekha pramANe pAzcAtya dezomAM bhAratIya bhaSae Aje tyAM maLe che. grIsane tathA bhArata- | vidyA pahoMcI gaI hatI ane tyAM tene pracAra ne parasparane saMbaMdha pahelAM paNa hatuM ane meM thayo hato, ema aitihAsika vRttAMta maLe che. je bhAratIya vaidyoe tyAM maTADelA pakSAghAta, amla- | je graMtha "hipojhiTsa'nA nAmathI prasiddha thayA che, kA. 14
Page #251
--------------------------------------------------------------------------
________________ 110 kAzyapasa hitA . | | te badhAye ghaNA jUnA nathI, paNa pAchaLathI teenuM | bhAratIya pUrvIyAyenAe jo anusaraNa karyuM.. hAya vijJAna vistaryuM che ane temAM je lekhA levAyA tA bhAratIya pUrvAcA*-viracita prathA paNa khAghu che temAM paNa vidvAneAe bhAratIya vijJAna barAbara saMpradAyAne anusaratA ja hovA joIe, paNa te joyuM che; chatAM temAM bhAratIya vaidyakanu kAI pramANe nathI; kiMtu prathama darzAvela rIta pramANe asAdhAraNa cihana teA maLatuM ja nathI, UlaTuM | eka ja mUSAmAM sIMcelA rasamAMthI jema aneka pratibhAratIya vaidyakanI chAyA grIka vaidyakamAM maLI Ave | mAe utpanna thAya che, tema eka ja bhUmikA para che. te uparathI ane tatkAlIna paraspara paricaya utpanna thayelI A judI judI racanAo prAcIna tathA avarajavarane kAraNe ' pAthAgorasa ' Adi grIka AyurvedanA eka ja Asrota athavA mahiSa evidvAnAe tathA bhAratIya vaidyAe bhAratIya vaidyakanA nI vANIrUpa pravAhamAMthI ja thayelA peAtAnA vibhinna AchAvadhatA aMzeAthI paNa vakhate|vakhata grIka svarUpane jaNAve che. hAlamAM je je vidyamAna tenI vaidyakanuM zarIra puSTa karavA. mATe saoNMpAdana kareluM pahelAMnA paNa je je AthA maLe che, te te hAya ema jaNAya che. 'hipeTisa'nA samayathI badhAye peAtAnAmAM rahelA viSayAnA vibheda darzAve AraMbhIne tenI pahelAMnA keTalAka samayanI pahelAM che, teApaNu e eka ja A srotamAMthI bahAra grIka vaidyaka udaya pAmyuM hatuM, tyAre tenI upara mizra paDatI AkRti dvArA astitva dharAvatA hAvA deza, khebileAniyA vagere prAcIna dezAnAM vijJAnAne joI e evuM anumAna karAya che. eTale 'hipokriTse' prabhAva ochAvadhatApaNe paDyo ja hatA, chatAM grIka cAlu karela athavA tenI pahelAMnA grIka vaidyakanA prakAza vaidyaka, khInna dezeAnI peThe parAkSa ke para parAgata paNa vedanA kALathI eka ja taMtumAM pUrAvelA hAI te bhArata dezanuM devAdAra avazya banyuM ja che, eTale itihAsanI dRSTie athavA bhaugAlika daSTie paNa ke bhAratanA vaidyakamAMthI paNa teNe amuka aMze! tenAthI bamaNA pUrvakALamAM paNa prakAza darzAve che, avazya lIdhA ja che, paraMtu pAchaLathI udaya pAmelI chatAM e prakAza bhAratIya AyurvedanA vaidyaka upara vijJAna sahita vaidyaka vidyA tenI pahelAM ja pratiSTA paDyo hAya, ema mAnI zakAtu nathI ja. pAmelA bhAratIya AyurvedanA vaidyaka upara lezamAtra prakAza ApavA samartha thaI nathI, ema niHzaMkapaNe bedhaDaka kahI zakAya che. | joke pAMca hajAra varSa pahelAM paNa bhAratamAM jyotiSavidyAnA jANakArA thaI gayA che, ema pAzcAtya vidvAnA paNa kahe che; paraMtu grIsa dezamAM jyAtiSavidyAnI unnatinA viSayamAM khIjI zatAbdImAM kAI eka yavana vidyAne yAvanI bhASAmAM jAtakapratha ramyA hatA, temAM vicArAnu gaurava hAvAne lIdhe teneA prasAra thatAM bhAratanA vidyAtAe tene AdarasatkAra karyAM hatA, tethI sa MskRta bhASAmAM tene anuvAda karAyA hatA ane ' nAme bhArata dezamAM te vikhyAta thayA hatA. yavanAtaka mahAvidrAna ' hipokriTse ' vaidyaka viSayamAM khInna dezAmAMthI ane judI judI paddhati dvArA paNa upayAgI viSayAnuM nirIkSaNa karI potAnA vicArArUpI kaseATI para kasI ujjavaLa banAvelA | viSayAne hAtha dharI ghaNA uttama nibadhAnuM sapAdana kareluM che. pariNAme lakhANamAM e ' hipokriTsa' pAzcAtya dezanA vaidyakanA pitApade ArUDha thayeA | hatA. 'hipokriTsa 'nA je viSayA tenA peAtAnA pariSkAra pAmelA vicAreAmAMthI utpanna thayA che, te viSe teA tenuM potAnuM ja jJAtApaNuM hovuM joI e, paraMtu tenA e vicArAthI phalita viSayAmAM jemAM bhAratIya AyurveCdanA viSayAne maLatA zabdo, viSayeA ke vicArA dekhAya che, teomAM parAkSa ke para parAe paNa bhAratIya prAcIna vaidyakanuM ja pratibiMba paDeluM dekhAya che. pahelAMnA bAhya dezeAnA vaidyakIya saMpradAyAnuM ', te pachI thayelA ' varAhamihira' vagere jyAtiSa AcAryAe paNa A yavanaAcA nirdeza karyA che. ramala, taOjaka Adi viSaye paNa pAchaLathI bhAratIya jyAtiSa-vijJAnamAM pravezelA hatA ane te ja pramANe rAmane siddhAMta paNa bhAratamAM prasiddhine pAmyA hatA; paraMtu prAcIna bhAratIya vaidyaka yuvanA dvArA maLyu. hAya evu kAI udAharaNu maLatuM nathI. je prAcIna vaidyaka
Page #252
--------------------------------------------------------------------------
________________ upadyAta 211 viSayamAM kaI paNa yavanane saMparka athavA | jema rAjAonAM paraspara yuddho thayA ja karatAM sahaga jo thayo hota te zArIrakamAM athavA hoya che, tethI pahelAMnA ja samayathI badhAye dezomAM zalya prakriyA ke zastracikitsAmAM athavA kAyacikitsA thatAM yuddhomAM je sanike vagere ghAyala thayA hoya viSenAM auSadhamAM ke upacAraviSayaka bIjI | temanA upacAra mATe zalyacikitsA paNa amuka koI paNa vaidyakIya prakriyA ke cikitsA paddhatimAM aMze pUrvanA kALamAM paNa thatI hatI. "hemara'nA yAvanIya vaidyakanuM pratibiMba AyurvedanA graMthamAM lekha uparathI grIsamAM 5Nu zastravidyAnI jANe jarUra jovA maLata. jhAMkhI ja thatI hoya, ema lAgatuM hatuM, te paNa joke Atreya, kazyapa vagere prAcIna AcAryo bhAratIya vaidyakavijJAnane videzamAM pahoMcADanAra "gyano nAma vATIfma, vAstrImitro vA, pAthAgorasa Adi pAzcAtya vidvAnoe jema grIka vAdIzAvare '- kAkAyana" nAmane bAhyIka dezane | dezamAM kAyacikitsAne sau pahelAM sthApI hatI, eka vaidya hate athavA te sivAyanA bIjA paNa tema vaijJAnika zastracikitsA paNa prathama zarU karI bAhulIka dezanA vaidyo prasiddha hatA ane bIjA hatI. paNa e zastravijJAna te kAyacikitsAnA paNa bAlIka dezanA vaidyo tyAM Atreya Adi vijJAnanA udayanI pachI amuka samayanA aMtare AcAryonI samIpe hAjara rahetA hatA evo ja grIka dezamAM prakhyAta thayuM hatuM ema jaNAya nirdeza kare che. ema je bAhalIka dezane 1 che. mizra dezamAM trIjI zatAbdImAM vijJAna ullekha karyo che, te ja bAlIka deza grIka | sahita zastravidyA mejUda hatI; e abhUtapUrva lekenA AkramaNa pahelAM "bakha' nAme prasiddha zastravidyAne grIka deze IsavI sana pUrve pahelI heIne IrAnane ja pradeza kahevAtuM hatuM. te zatAbdImAM mizra deza pAsethI meLavI hatI, evo kALe tyAM paNa vaidyakavidyAnI sArI unnati thayelI | ullekha maLe che. hipojhiTsanA lekha uparathI paNa te hatI ane te Atreya Adie kahelA amuka kALe tene potAne ja zarIranI zirAo, dhamanIo, AcAryonA vicAronI zreNamAM kAMkAnane nirdeza | hADakAM vagere zArIrika jJAna saMpUrNa na hatuM, ema karela hovAthI bhAratIya vaidyaka-prakriyAthI judApaNuM jaNAya che. jI.ena. benarjI nAme vidvAna paNa ema ja batAvatA nathI. amuka viSayamAM ja sAdhAraNuM phera | mAne che. hipokriTsane vyAyAmathI maLatA zArIrika paDe che. suzrutanI vyAkhyAkartAne lekha jo pramANu- | Adi bAhyajJAna sivAya AMtarazArIrajJAna vize yukta hoya te sukRta AcAryane sahAdhyAyanI | karI na hatuM, ema liTare pitAne je mata darzAvyA paMktimAM kAMkAnano ullekha hovAthI "vAhI che, te saMbaMdhe "geTasa" nAmanA vidvAna paNa miSagAM vara"-bAlIka dezanA vaidyamAM kAMkAnane e ja abhiprAya darzAve che. hipojhiTsanA graMthamAM zreSTha vaidya tarIke darzAvela che, te paNa tenuM vaidyakavijJAna amuka aMze ja zArIrika jJAna jevAmAM Ave che te bhAratIya vaidyaka vijJAnane anusaratuM jaNAya che. ane te paNa mizra dezamAMthI tene prApta thayuM hatuM. bhAratIya vidyaka upara je yavana AcAryone vaLI grIsa dezamAM mANasanAM hADakAM, dhamanIo prabhAva paDyo hota to e yavana AcAryonA vagerenA viSayanuM jJAna darzAvatA pUrvakALane kaI nAmane ullekha Atreya vagere prAcIna AcAryoe | khAsa lekha maLato nathI, ema "kIsa" paNa kahe avazya karyo hato te uparathI jaNAya che ke te | che. suzratanA jevo prAcIna zArIrika graMtha pahelAM yavana AcAryonA jJAnano prAcIna prabhAva Ayurveda | grIsa dezamAM na hatA, ema ena paNa jaNAve che. vidyA upara paDyo ja nathI. zastravidyA prathama bhAratamAM kAzI vagere grIsamAM zacikitsAne pracAra paNa pUrvanA dezamAM cAlu thaI hatI, tethI bhAratanA pAchaLathI thayo che pazcima vibhAgamAM-takSazilA Adi sthaLe kAyajeke zarIradhArI manuSyonI svAsthasaMpatti | cikitsAnuM ja vijJAna prathama hayAta hatuM, tethI ja mATe ochA vadhatArUpe vaidyakIya auSadhacikitsAnI, pAzcAtya leke potAnI najIkanA takSazilA Adi
Page #253
--------------------------------------------------------------------------
________________ 212 kAzyapa saMhitA pagava" nAmanA AcArya jevuM che zAviDa , A anusaMdhAna karavA paNa pari pazcimanA pradezamAMthI kAyacikitsAnuM jJAna pitAnA | raceluM "pIkalAvata' nAmanuM zalataMtra.) "puSkalAvata'nA dezamAM laI gayA hatA. te pachI kALakrame pUrvanA | racayitA AcArya prAcIna gAMdhAra dezanA rAja dezamAM paNa e zastravidyAne prasAra, saMparka | hatA. temane vasavATa kulaparaMparAne hatuM, ane tathA paricaya vagere thayo hato te vakhate tyAMnA | te ja e "puSkalAvata' nAme rAja hovA joIe; zastravijJAnane paNa pazcimanA leke pitAnA dezamAM | emane saMpradAya paNa takSazilAnI AsapAsa pracalita pAchaLathI laI gayA hatA, e kaIka vidvAnane | thayelo hovo joIe. "aupagava" nAmanA AcArya 5Na pazcima pradezanA hovA joIe; ane bAhalIka jevuM che-zastravidyAne saMpradAya kAzIrAja divodAse | dezanA vaidya kAMkAyananI peThe jai aurabhra" athavA sthApyo hato, te kAraNe e saMpradAya mukhyatve "urabhra' AcArya paNa Adhunika bhArata bahAranA kAzI dezano ja jANavAmAM Avyo che, topaNa | hoIne pazcima tathA uttaranI vaccenA dezanA hovA Atreya, bheDa, kazyapa Adie paNa "dhanvantara:'- | joIe. ema jotAM takSazilA, gAMdhAra AdinI dhanvantarisaMpradAyanA vidvAne te zastravidyAne | najIkane pradeza suzruta saMpradAyanA phelAvAthI jANanArA che, e bahuvacanAnta zabdavizeSa | rahita hatA, topaNa takSazilA tathA gAMdhAra vagerenI prayoga karI e zastravedakane paNa eka judI vaidyakIya | AsapAsanA pradeza pazcima dezamAM prasiddhi pAmelA paddhatirUpe darzAvela che. ane potapotAnA upadeza | tarIke judA judA AcAryone saMpradAyanA ullekhane kAyacikitsApradhAna che; temAM paNa zastracikitsA | lIdhe zastravidyAnA vijJAnathI te samRddha thayo hato, saMbaMdhI keTalAka viSayenuM teoe sUcana karyuM che ema jaNAya che. che, te uparathI Atreya Adi pUrvAcAryoe kAya- jIvaka vaidya je samaye takSazilAmAM adhyayana cikitsAnA vijJAna dvArA pazcimanA pradezane | karyuM hatuM, te kALe paNa tenA gurue (eka mANasanI) je ujajavala karyo hato, temAM zastravidyAnuM vijJAna khoparInuM oNparezana karyuM hatuM, AthI jIvakanI pracAra pAmyuM hatuM ane te saMpradAyanA vaidyo daSTi vadhu kuzaLa banI hatI, ema jAtaka graMthamAMthI paNa ghaNA thayA hatA ema jaNAya che; jIvaka | jANavA maLe che; tema ja takSazilAmAM abhyAsa vaidya takSazilAmAM adhyayana karIne uttama prakAranI pUro karyA bAda paNa chavake pote eka prasiddha vidyA pAmyA hatA; tathA te eka ucca kakSAne mANasanI khoparInuM oNparezana karyuM hatuM, ema zastravaiidya hatuM, evo "mahAvagra' nAmanA bauddha | "mahAvargI' graMthamAMthI jANavA maLe che. te uparathI graMthomAM ulekha che, te uparathI e jIvaka takSazilAmAM paNa hAMsaDInI uparanA vibhAgomAM vaidyanuM zastracikitsAvijJAna ghaNuM ja utkRSTa hatuM, zastrakarma dvArA cikitsA karavAnuM vijJAna paNa ema spaSTa thAya che. suzrutasaMhitAmAM divodAsanA | pracAra pAyuM hatuM ema kahI zakAya che ziSya tarIke darzAvelA sUkSatanA sahAdhyAyIo "eNlekajhAnDara" rAjA IsavI sana pUrve 327mAM judA judA dezanA hatA. teomAM zalyanA bhAratamAM Avyo hato ane bhAratamAMthI pAchA pharyA viSayamAM uttama taMtrakartA tarIke cAra AcAryone bAda potAnA deza grIkamAM tenuM maraNa thayuM hatuM, nirdeza karavAmAM Avyo che; (jema ke vanarijhuM sauzraa OAvatA phoTM 1zvarA | ta pachI IsavIsana pUrve 304 mAM varSamAM mizra dezanI aMdara "eNlekajhAMDiyA'mAM je saMgrahAlayanuM mUAjyetAni nirviro | upadhenu nAmanA AcAryo uddaghATana karavAmAM AvyuM hatuM, temAM "hIre phiksa" raceluM eka "aupedhanava" zalyataMtra, bIjuM "urabhra" ane "erAlisTreTa' nAmanA be vidvAnoe zArInAmanA AcArye raceluM "auraja ' nAmanuM zalya- | kijJAna saMbaMdhI lekhanuM je sthApana karyuM hatuM, taMtra, trIjuM saumrate raceluM "saumRta' nAmanuM | te bIjI zatAbdImAM thayelA "gyAlana' nAmanA grIka zalyataMtra ane cothuM "puSkalAvata' nAmanA AcAryo | vidvAne zodha karyA chatAM e gyAlane mizra dezamAMthI ja
Page #254
--------------------------------------------------------------------------
________________ upeAta zArIravijJAna meLavyuM hatuM, tethI khInna viSayAnuM anusaMdhAna rAkhyA sivAya mizra dezamAM trIjI zatAbdIthI mAMDIne zArIrikanuM tathA zastravidyAnuM temane vizeSa jJAna thayuM hatuM. vaLI grIsa dezanAM, mizra dezanAM zavaidyakasaMbaMdhI zasrAmAM paNa bhAratIya zavaidyaka zastronI samAnatA paNa maLe che; grIka vaidyakanAM zastro suzrutamAM kahelAM zastronA jevAM ja che, evA vidvAnAnA ullekha che. ane Aje paNa je samAnatA dekhAya che te paNa bhAratIya zasravaidyakane amuka aMzAthI videzA para je prabhAva paDyo hatA, tenuM darzana karAve che. bhArata dezamAM aneka prakAranI vidyAe saMpUrNa rIte vidyamAna che ane vizeSe karI bIjI vidyA karatAM zalyavaidyakIya vibhAganI vidyA tema ja kAyacikitsA vibhAganu` tathA bhaiSajyavijJAnanu gauravapaNuM takSazilA Adi pradezAmAM atizaya prAcIna hatuM, tene najare joyA pachI tenA guNAnA gauravadvArA potAnA dezane unnata karavA mATe grIsanA mahAna rAjA eNlekajhAnDare prayatna karavA mAMDyo hatA; tema ja e rAjAe gAMdhAra dezanA AcAya. paukalAvatanA tathA suzrutane paNa saMpradAya takSazilA, puSkalAvata ane gAMdhAra Adi dezamAM dhaNeA vRddhi pAmyA hatA; tema ja vaijJAnika zastravidyA paNa te te dezamAM khUba vadhI hatI tene paNa vizeSe karI khUba AdarasatkAra ane svIkAra karyA hatA. uparAMta e eNlekajhAnDara rAjA bhAratIya vaidyone potAnI chAvaNImAM sAthe ja rAkhatA hatA tathA peAtAnA dezamAM paNa sAthe ja laI gayA hatA evuM je vRttAMta maLe che te paNa bhAratIya vaidyakajJAnane gauravAnvita kare che. vaLI viSayothI virAga pAmI vAnaprasthavrutti jeNe svIkArI hatI evA AdhyAtmika vidvAna 'kalyANa ' tema ja takSazilAnA rAjyanI preraNA tathA sahAyane svIkArIne eNlekajhAnDara rAkha peAtAnA dezamAM vidyAnuM gaurava sthApavA mATe tene sAthe laI gaye " hatA. leAkeAmAM upayogI thaI paDe evA aneka zastravaidyone tathA ghaNA kAyacikitsaka vaidyone paNa te peAtAnA dezamAM laI gayA hovA joIe. eNlekajhAnDaranA itihAsamAM paNa e bAbata 113 jANavA maLe che ke I. sa. pUrve 327mAM eNlekajhAnDara bhAratamAM AvyA hatA. pAche pharyA bAda te maraNa pAmyA hatA, tyAre tenI yAdagIrImAM udhADavAmAM AvelI eNlekajhAMDriyA nAmaka sa sthAmAM paNu vaijJAnika zasravaidyakanI unnatti thayelI jovAmAM Ave che te ja bhAratIya vaidyakavijJAnanI guNavattA tathA prabhAvanI khAtarI karAve che. IrAna dezamAM mizra dezanA vaidyoe DerIyasa' pahelAnI cikitsA karI hatI, te uparathI mizra dezamAM IsavI sana pUrve trIjI zatAbdInI pahelAM paNa zaththuMvaidyaka pracalita hatuM, ema jaNAya che; paraMtu e dezamAM te bhAratIya vaidyo saphaLa thayA na hatA. tyAM teenI je hAlata banI hatI, tene paNa te kahe che; vaLI mizradezamAM pUrvakALamAM zArIraka vijJAnane kAI saMcAra nahAtA, pracalita hatuM te paNa bhAratIya vijJAnathI prabhAvita hatuM. grIsadezamAM je prAcIna mUrtio maLI che, temAmAM mAMsapezIonI racanA aDasaTTe thayelI jaNAya che, te uparathI tyAM zArIrika jJAna pahelAMnA samayathI hatuM, eve! tarka paNa karI zakAtA nathI; nI racanA teA bhAratamAM tathA sumeriyA, khebileAniyA kAraNa ke citramAM rahelI mUrtiemAM mAMsapezIoAdi pradezamAM prAcIna samayathI maLe che. citranI mUrtie mAM mAMsapezIonI (vyavasthita ) racanAnI suMdaratA ke kheALapaNuM hoya te tA citrakAranuM naipuNya ke anaipuNyane jaNAve che; vaLI aMdaranA zArIrika avayavanuM UMDuM jJAna hoya teA ja citrakalAmAM paNa guNasthApana saMbhave che; e viSe be mata nathI; paraMtu citranI racanA mAtra jovAthI avayaveAnuM vizeSajJAna kalpI zakAya tema nathI. zavaidyakamAM upayogI zArIrika vijJAna tA AbhyaMche. AjanA samayamAM paNa je leke citrakalAmAM taranuM sUkSma jJAna haiAI dhaNA viSayAthI puSTa thayeluM niAta thayA hoya, teo paNa aMdaranA zArIrika jJAna vagaranA hoya che; vaLI je aMdaranA zArIrika jJAnathI paricita hoya te racanAmAM nipuNa hotA nathI ema paNa khate che. zarIranuM bahAranuM jJAna tathA aMdaranuM vijJAna bhinna hoya che,
Page #255
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa hitA 214 tethI bAhya vijJAnadarzIna, aMdaranA vijJAnane jaNAvI devA sama thatuM nathI. milAMDara nAme eka grIka vidvAna ayeAdhyA sudhInA bhAratadezamAM AvyA hatA jeNe pAchaLathI bauddhadha svIkAryA hatA pAlIbhASAnA milindaprazna ' nAmaka graM'thamAM tene je upadeza ApyA che, temAM 'dhanvaMtari' AdinA ullekha karyo ja che; je mANasa bhANuthI vIMdhAyA hAya tenA traNamAM mAMsane vikAra tathA traNe doSonI vRddhi thatAM jvara AdinI utpatti thAya tyAre traNane zastrathI khAtarI | kADhI kSAra AdithI tene sAph karI tenI upara lepa lagADI seAjo utArI nAkhI zastracikitsake je upacAra kare che, temAM keAI AtanuM pApa lAgatu nathI, paNa leAkAnA upakAra thAya che, evAM dRSTAMtA dvArA traNAneA upacAra karavAmAM, zastrakriyA karavAmAM tathA traNa upara baMdhana bAMdhavA mATenA sUkSma vizeSA ane virecane, rAgeAnI utpattinAM nidAneA tathA auSadheAnA prayAgA vagere vaidyakaviSayAnA ullekhA paNa temAM jaNAvyA che. | | IsavI sana pUrve chaseA varSo pahelAM paNa bhAratIya bhaiSajyavidyA ghaNI unnati pAmelI hatI. temAM zacikitsA, hADakAM vagere zArIrika jJAna saMbadhI naipuNya paNa hatuM; bhAratIya prAcIna vaidyaka graMthAmAM paNa zArIrika vijJAnanuM vizeSa vivaraNa jovA maLe che. ' hipokriTsa 'nA saMpradAyamAM muDadAne chedavAnI kriyAnuM vivaraNu jaNAtuM nathI; * TerIyasa ' nAmane grIsa vidvAna bhAratamAM AvyA hatA te uparathI grIsa dezanA zArIrika vijJAnanuM mULa bhAratIya zArIrika vijJAna ja che, e bAbatamAM kAIthI paNa nA pADI zakAya tema nathI. te te dezanuM sAmIpTa A sUcave che; te uparathI mizradezanAM bhaiSajyavijJAnanAM khIjemAMthI paNa grIsadezamAM tenA navA aMkurA udaya pAmyA hoya ema jaNAya che. mizradezamAM je bhaiSajyavijJAna hatuM ane hAla che, temAM khIjA dezanAM vijJAne ja pAchaLathI prANa pUryAM hoya athavA teA potAnA khaLathI ja pratiSThAne pAmyuM hoya te saMbhave che. . IsavI sana 327mAM eNlekajhAnDriyAmAM bhaiSajyavijJAna vizeSa udaya pAmyuM hatuM temAM bhAratIya vijJAnaneA prabhAva saMbhavita lAge che, te kAraNe e samayathI laI ne paNa mizradezamAM bhAratIya bhaiSajyavijJAnanuM anusaraNa thayelu hAya ema ja kahevuM yogya lAge che. azAkanA zilAlekhamAM paNa mizradezanA adhipati tarIke ' turamaya ' nAmanA rAjAne nirdeza karyAM che. ane e ja rAAe eNlekajhAMDriyAnA prasiddha pustakAlayanuM sthApana karyuM hatuM. vaLI te pustakAlayane kAryAdhyakSa bhAratIya graMthAnA anuvAda karavA mATe atizaya utsuka rahetA hatA, ema epiphenisa nAmanA vidvAne varNavyuM che. vaLI bhAMDArakarakRta 'azAka' nAmanA pustakamAM paNa A vaSa~na jovAmAM Ave che. IsavI sana 479 mAM samayamAM IrAna tathA grIsa # dezanu ' pleTiyA 'nI raNabhUmi para je yuddha thayuM hatuM temAM trIsa yAddAenI sAthe bhAratIya senAnuM paNu yuddha jAmyuM hatuM. tenuM anusaMdhAna jotAM IrAna sAthe bhArata dezanA maitrIsaMbaMdha dhaNNA majabUta hatA, ema spaSTa jaNAya che. grIsa bhAratane barAbara jANatA hatA ane bhArata grIsane paNa avazya jANatA ja hAvA joIe, te uparathI trIsane tathA bhAratane hipokriTsanI pahelAM paNa paraspara paricaya hatA e sAbita thAya che. e yuddhamAM bhAratanA leAkeAnI jema mizradezanA lokA paNa sAthe hatA, e kAraNe mizra tathA bhArata dezanA paNa paraspara paricaya saMbhave che. vaLI yuddha grIsadezanA prAcIna vidvAneA tathA khIjA dhaNA karavAnI IcchAthI pArakA deza para caDAI karavA vidvAnAnA lekhAnuM anusaMdhAna karavAthI grIka dezanA | mATe bhAratIya senA jyAre te samaye jatI haze, vaidyakanuM mULa mukhyarUpe mizradezanA vaidyakavijJAnamAM te veLA e senAnI sAthe mahAbhAratamAM darzAvela raheluM jaNAya che. zrIsadezamAM vaijJAnika vaidyakanA | kauTilIya cANuyanA lekha anusAra bhAratIya vaidyo uya pahelAM ja mizradezamAM vaijJAnika vaidyaka | pazu avazya hAvA ja joIe. te kALe kevaLa pratiSThA pAmyuM hatuM, ema jANavA maLe che. vaLI | grIsa deze ja nahi, paNa vizeSe karI sAthe joDAyelA prAcIna mizradezamAM paNa bhAratIya vaidyaka- vijJAna ja hatu.
Page #256
--------------------------------------------------------------------------
________________ upodaghAta 215 mithalekenI sAthe paNa bhAratIya vaidyone paricaya je je patro vagere maLelAM hatAM te uparathI mizra thaye haze, evuM anumAna karI zakAya che. dezamAM pahelAnA samayamAM paNa bhaSayapravRtti | mizramisara dezanuM prAcIna bhaiSajyavijJAna | athavA vaidyakavijJAna astitvamAM hatuM. vaLI e kevA svarUpanuM hatuM ? e jANavA mATe ebirasa | mizra dezamAM bhaSayavidyA saMbaMdhI lekho tvapatratathA pepirasa nAmanAM tADapatrone prAcIna bheSajya tADapatrarUpe maMdiramAM sthApavAmAM AvatA hatA vijJAnanAM cihnarUpe meLavavAmAM AvyAM che; te ane rAjakuLamAM paNa mAMtrika tathA bhaiSajya-vaidyakatADapatromAM "kAhana pepirasa"ne samaya lagabhaga | paddhati cAlu hoI tenI pratiSThA paNa hatI. ghaNA IsavI sana pUrve 1850 ne jaNAya che; "eDavina | loka kahe che ke, ebirasa-pepirasa nAmanA patrasmithe meLavelA tADapatrone samaya lagabhaga IsavI | mAM manuSyane ane devene Arogya ApanAra tarIke sana 1600 ne jaNAya che ane ebirasa tathA ' ' nAmanA devatAne ulekha che, jema bhAratamAM pipirasa ne samaya lagabhaga IsavI sana eka hajAra sUrya deva tarIke pUjAya che, tema mizra dezamAM varSa pahelAMne jaNAya che; paraMtu e sarvamAM samaya | "rA' nAmanA " deva" ke "devI' pUjAya che. viSe je nirdeza karyo che te saMbaMdhe vidvAnone | 'asiriyA" tathA "bebileniyAmAM matabheda hevAthI samayamAM thoDuM ghaNuM ochA-vadhatApaNuM paNa pahelAM bhaiSajyajJAna hatuM saMbhave che. temAMnA kATuna pipirasa patramAM virecanAdi | 'asiriyA" tathA "bebiloniyA'nA pradezaviSaya che; eDavina smithe meLavelA tADapatromAM mAM paNa prAcIna bhaiSajya athavA vaidyaka saMbaMdhI zavya sAthe saMbaMdha dharAvatA 48 viSaya che; | viSaya maLI Ave che. "bebiloniyA "ne prAcIna rogonuM pUrNa jJAna, teonA upAya, vyavahAramAM rAjA-hemUrvana' nAme IsavI sana pUrve 100 mAM pracalita auSadho ane rogonI cikitsA paddhati | athavA bIjA mata pramANe IsavI sana pUrve paNa batAvI che, ane ebirasa-pepirasanA patramAM 2500 mAM thayo hato; tenA samayanA tera sarpadaMzathI mAMDI kSaya sudhInA 170 rogo athavA lekho maLI AvyA hatA. e lekhomAM je vaidyo matabhedanI dRSTie 700 rogo darzAvyA che, ema potAnA uttama abhiprAyathI ghaNu AdinI vivecake varNave che. vaLI e sivAya keTalAka rogo- cikitsA kare teone inAma tarIke ApavAnA dravyanuM nA pratIkAronI vyavasthA jaNAvatA patro paNa tathA zastracikitsAmAM je vaidya kaMI viparIta kare maLelA che. teomAM garaDInuM lehI, sUvaranA kAna, te teone je zikSA karavI joIe te bAbatanuM dAMta, mAMsa tathA medanuM varNana, kAcabAnA mastiSka- varNana kareluM che. je vaidyo miyA upacAra athavA nuM varNana, sUI gayelI strInA dhAvaNanA guNadoSa, beTI cikitsA kare, teone je zikSA karavI brahmacAriNe strInA mUtranA guNe ane manuSya, gadheDA, joIe, te bAbata ApaNu manu vagere smRtikUtarA, siMha, bilADA tathA cUka nAmanA kIDAnA | kAroe paNa darzAvI che. (jema ke manusmRtimAM vIryanA guNadoSa vagere batAvI teone auSadho- | 9mA adhyAyanA 28 mA zlokamAM kahyuM che kerUpe upaga batAvela che. vaLI temAMnA keTalAka "vivitsAnAM sarvepa mithyAkaratAM mA amAnuSepu patramAM maMtrone lagatI paddhati batAvI che. A prathAno mAnavuM tu madhyamaH |-je vaidyo khoTI uparathI jaNAya che ke te prAcIna mizadezIya leke cikitsA karatA hoya, teone zikSA thavI ja ghaNuMkharuM mAMtrika prayogo para vizvAsa dharAvatA hatA. | joIe; je teoe manuSyajAti sivAya-pazu vaLI tyAM mizra dezamAM bAramA vaMzanA rAjAnI rANI- vagerenI kheTI cikitsA karI hoya to teone e dATela eka muDadAnI sAthe "caSaka' nAmanA prathama daMDa-pahelA prakAranI sAmAnya zikSA karavI yajJa saMbaMdhI paDyo, nAnI dava-kaDachIesUkAM ane tevA vaidyoe je ke manuSyanI khoTI cikiauSadho ane maLiyAM paNa maLyAM hatAM ema paNa tyA karI hoya to teone madhyama daMDa eTale ke vila DarATa' nAmanA vidvAna jaNAve che. AvAM | bIjA prakAranI zikSA karavI joI e,' A ja
Page #257
--------------------------------------------------------------------------
________________ seva daganu seta marut matu, martu mardUka seTha 216 kAzyapa saMhitA pramANe yAjJavalayasmRtimAM paNa bIjA adhyAyanA bhAratamAM mizramAM bhAratamAM bebileniyAmAM 242 mA lekamAM Ama jaNAvyuM che ke "miSa | sUrya (ra) horasa hiM mithyAcaran daNDayastiryakSu prathamaM damam / mAnuSe Izvara osirIsa satyavrata hasisad madhyamaM rAnakuvebUttamaM saman ||-je vaidya khoTI ciki- IzvarI Isisa ahihan Ihan sA kare tene avazya zikSA karavI ja joIe. e ziva dahana vaidya pazu-pakSImAM khoTI cikitsA karI hoya te pahelI rAja sekheta candra sina sAmAnya zikSA tene karavI; paNa koI manuSyamAM khoTI prati pakhta vAyu vina cikitsA karI hoya te tene madhyama-bIjA prakAranI zveta zikSA karavI ane je koI rAjapuruSa ke rAjAnA adhi- ! mAtR metera dineza diyAnisu kArIo viSe khoTI cikitsA karI hoya to uttama sUryavaMzI sUriyasa mArDika eTale chelAmAM chellI moTI zikSA karavI joIe.) kSatriya kheta apa apsu hemUrvana" rAjanA samayanuM pUrNa varNana maLa- atri attis tamas tyAmata vAthI tenA samayanI sAcI paristhiti barAbara mitra mithra purohita paTesisa jANI zakAtI nathI, paraMtu tyAra pachI asura- | zarad saradI zreSThi vanipAla rAjAnA samayamAM bhaSayavidyA viSe ravi rA taimAta tiyAmat vizeSa jANavA maLe che; jema ke e rAjAe | vaLI bhAratamAM jema zivaliMgapUjA tathA dharma pahelAMnA samayathI cAlu rahela mAMtrika upacAra | ane baLada tarapha AdarabhAva jovAmAM Ave che, upayogitA ochI karAvI hatI, paraMtu tenA | tema bebileniyAmAM paNa pRthvInI pUjA vagere samayamAM paNa maMtra dvArA karAtA rogonA ghaNA prakAranI samAnatA jaNAya che. upacAra cAlu rahyA hatA. mizramAM bhaiSajya IrAnanA lokone prAcIna mULagraMtha "jendAvastA jJAnane thayelo prasAra bebileniyAne AbhArI che, ema keTalAka vidvAne kahe che. | cAra bhAgomAM che. temAMne eka "bendidAda" mizra, bebileniyA, IrAna tathA cInamAM | nAmane vibhAga che; tenAM prakaraNomAM bhaiSajyavaidyaka - bhAratIya zonI samAnatA saMbaMdhI viSayo che. temAM jaNAvyA pramANe mizra, bebileniyA, asiriyA, cADiyA sAmA sAmAvaMzamAM utpanna thayelA "zrita' nAmane tathA sumeriyA Adi prAcIna dezanI sabhyatAne | vaidya sau prathama hato. teNe lekanA roga maTADavA vihaMgAvalokana karatAM temAM bhAratIya zabdonI | mATe "ahurAmajadA' nAmanA devanI sArI rIte chApa jovA maLe che; tema ja bhAratIya viSayanA | prArthanA karI hatI; tethI teNe caMdra samAna ulalekha paNa te te dezanAM prAcIna sthAne nirmaLa, zItaLa ane baLadAtA daza hajAra oSadhio meLavI hatI. te vaidyanI mAnyatAmAM paNa viSe maLI Ave che. IzvAku vagere prAcIna bhAratIya rAjAonAM nAmo jevAM nAmo paNa vanaspatione rAjA "hAma-soma" hata; sumeriyA vagere pradezanA rAjAonAM maLI vaLI te "zrita" vaidya "kSavairya" tathA "saharavara" Ave che; te bhArata tathA tenI sabhyatAnI e baMnenI pAsethI rogone dUra karanArA upAyo samAnatAne saMbaMdha darzAve che. amuka keTalAka jANI lIdhA hatA ane pachI zastracikitsAnuM vijJAna aMzemAM vaidyaka saMbaMdhI keIka zabdo tathA amuka meLavIne javara-tAva, kAsa-udharasa, ziroroga tathA khAsa viSayo vageremAM paNa samAnatA che eva: | kSaya vagere rogone maTADyA hatA, evA aitihAsika upodaghAtamAM darzAvyuM che. vaLI bhAratanA amuka vRttAMta, te te rogonA vizeSa upacAro vagere ane amuka zabdo sAthe je samAnatA maLe che. te A | vaidyoe IndriyAnA jJAnayukta, auSadhAnA jJAnayukta kASTaka uparathI jANI zakAzeH | tathA auSadhonI racanAnA jJAnayukta, sArA svabhAva
Page #258
--------------------------------------------------------------------------
________________ vALA ane rAgIone prasanna rAkhanAra thavuM joI e, vagere prakAranI zikhAmaNeA paNa te ' khendidA ' nAmanA graMthamAM maLe che. vaLI 'jenda' bhASAnI avasthAmAM tathA vaidika sAhityanI AleAcanA karatAM temAMnA devatAe saMbadhI tathA vaidika devatAo saMbadhI zabdonI samAnatA maLe che; ema kevaLa teonI devatAnA viSayamAM samAnatA dekhAya che; eTaluM ja nahi, paNa teonI gAthAonA anuvAda jotAM temAM saMskRta zabdonI samAnatA paNa dhaNA bhAge che, ema vavavAmAM Ave che. vaLI prAcIna bhAratanA saMpradAyanI peThe agninI upAsanA, hAma, sRSTi, yAga vagerene lagatA viSayA paNa te graMthavibhAgamAM che, ' hama ' zabdanA paryAya * sAmanI praza'sA' ane te seAmanI auSadhionA rAjA tarIke tema ja yAga karavAnA upayoga vagere viSayA paNa te gra MthavibhAgamAM dekhAya che. tema ja 9 saskRta jenda sarasvatI saptasindhu soma 'jenda' bhASAmAM tathA saskRta bhASAmAM hatA, te joke jANavAmAM nathI, tApaNu tene nIcenA zabdomAM samAnatA jovAmAM Ave cheH jenda bhAratanI sAthe ane bhAratanA te cIna deza sAthe avarajavara tathA vepAra vagere sa MbaMdha pUrvakALathI ja hatA, ema spaSTa thAya che. kAzyapasa MhitAmAM paNa cIna dezanA ullekha che. bhArata ane cIna-e ane dezanI vaccenA mArgamAM 'kArAzara ' nAmanuM eka sthAna che. tyAM prAcIna 'kUca ' bhASA cAlu che. te bhASAmAM paNa bhAratIya auSadhavAcaka amuka amuka zabdonI samAnatA jovA maLe che. veretrajJa prAcIna bhAratanA bIjA dezA sAthenA saMbaMdha vayu dAnava izti eNsirIyA, baeNbile niyA, meseATaeNmiyA, mizra Adi dezAmAM zAkhA-upazAkhArUpe prAcIna vartamAna pAzcAtya jAtiemAM tathA amerikAmAM rahela reDa inDiyana' vagere jAtimAM bhAratIya graMthA viSe tathA bhUgarbhamAM maLela viSayA, AcArA tathA vyavahArA tathA AyurvedIya bhaiSajya-vidyAnI vanapArka paNa ochAvadhatIrUpe tulanA jovAmAM Ave che. jema athavavedamAM bhUta AdinA vAdanI prakriyAthI tathA mAMtrika prakriyAthI mizra bhaiSajya (vaidyaka ) maLe che, tema lagabhaga evA ja prakArane bhaiSajyasa MpradAya prAcIna badhAye dezAmAM tathA dhaNI kharI prAcIna jAtimAM mULagata rahelA che, ema vivecakA varNave che; chatAM A rIte AvAM nAsatya aryaman vivasvat haravatI hindu Ahuti hiMH gAthA atharvan yajJa haoma nAhatya eryaman vivaGkSvat kAvyauzanas kavausa adhvaryu rathvI AjU iti varezman gAthA athavan yasna saMskRta asura deva vizvedeva narAzaMsa pAta vAyu vRtrahA dAnava iSTi hotA AprI pazu ahi ahura daiva vizyodaiva naiyasaMgha nabotA AphrI pazu aji 17 cIna dezamAM paNa prAcIna bhaiSajya vaidyakane viSaya maLe che, ema pahelAM A upeUddhAtamAM ja darzAvavAmAM AvyuM che. e cIna dezanA sathI prAcIna bhaSajyagraMtha-vaidyakanA samaya I. sa. pUrve 2597 varNavavAmAM Ave che. cIna dezamAM bhAratIya tathA bauddhadharmAMnA prabhAvanuM paDavuM, te te dhA pracAra karanArA bhAratIya lekAnuM cInamAM javuM, bhAratIya graMthAne pazu te cInamAM pUrvAMkALathI mAMDIne prasAra, mahAbhArata Adi bhAratIya prAcIna graMthAmAM cIna dezanuM tathA cinAI vastra vagerenuM varNana, tatratra thAmAM paNa cIna dezanA AcAranA nirdeza ane kauTilyanA arthazAstramAM paNa cIna dezathI AvelI vastuo para amuka zulka-dANu levAnI vyavasthAnA nirdeza ityAdi parasparanA vyavahArA tathA sAdhanA paNa maLI Ave che. te uparathI vaidika samayamAM te cIna deza kayA nAme oLakhAtA aAMnapAtra vedamAM jema tetrIsa devatAo mukhya gaNAya che, tema ' avastA' gra'thamAM paNa tetrIsa devatAA mukhya gaNAya che. e badhuM jotAM prAcIna IrAnane tathA prAcIna bhArataneA sabdha mizra, eNsiriyA tathA baeNbileAniyA dezAnA karatAM vadhAre gADha hatA ema jaNAya che.
Page #259
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa hitA 218 asAdhAraNa pramANeA kAkatAlIya nyAyathI pAtAnI meLe-ApoApa upAvI kADhavAM, e kharekhara cegya nathI. prAcIna bhAratanI tema ja khInna prAcIna dezAnI AvI samAnatA lagabhaga ghaNA azAmAM parAkSa athavA paraMparAgata parasparanA paricayane, sabaMdhane tathA vyavahArane darzAvanArI che. . tema ja dakSiNamAM rahela ' cAla ' Adi deze| tathA ghaNA kALathI pratiSThA pAmela bhAratanI pazcimamAM rahela mizra Adi dezamAM paraspara avarajavara, vaipAravinimaya tathA paricaya Adi na heAvAmAM zuM bAdhaka hatuM? vaidika kALamAM paNa ' bhukhyu ' vagere khInna dvIpeAmAM gayelA pitA vageree dezanikAla karelA pUrvakALathI ja bhAratanA bIjA dezeAnI sAthene saMbadha avazya hatA, ema aneka vidvAnee ullekha karyo che. mizra dezamAM ane tenI samIpanAM khInna sthAnamAM paNa bhAratane vepAravaNaja hatA, ema I. sa. 100mAM thayelA mizra dezanA vidrAna pariplase jaNAvyu che. anududhu tathA tu sue khIjo vaMza cAlu karyAM hatA. vaLI pAMDavee dUranA deze! upara paNa vijaya meLavyA hatA, te uparathI jaNAya che ke pUrvakALeya bhAratIya leAkeA khInna meTAmAM avarajavara karatA hatA. Rgveda AdimAM paNa samudramAM prayANa karatI naukAone ullekha maLe che. prAcIna prathAmAM samudramArge vepAra karatA vepArIoe amuka vaLA sara viliyama jonsa, mejara vilphAI, luisa jyAkAliT vagere vidvAnAe paNa bhAratamAMthI ja sabhyatA, kalAe tathA smRtiAnAM jJAna mizra dezamAM gayAM che, ema kahyuM che. dANu levI, evI vyavasthA karelI jovA maLe che, vaidamAM ' paNi ' e nAme kahelA ane khInna dezAmAM janArA eka pRthak zreNIrUpamAM vidyamAna vepArIe upara paDyo hatA, ema pAzcAtya vidrAnA zakita hRdaye mAne che. mizra, parziyA tathA arebiyA dvArA bhAratIya bhaiSajyavijJAna grIsa dezamAM gayuM che ane mizra, parziyA tathA arebiyA dezoe paNa bhArata pAsethI ja te jJAna meLavyuM che, ema je. je. meAdI potAnA mata prakaTa karatAM vAIja nAmaka vidvAnanA bhAratIya bhaiSajyavidyAnA prabhAva grIsanA vaidyakatA nirdeza karelA jovAmAM Ave che; te vepArIoe pazcima eziyA, grIsa, mizra tathA saeNmeTika pradezomAM paNa bhAratanA prabhAva pADelA hatA. mahAjanaka tathA zaMkha-jAtakamAM paNa bhAratIya vepArIe siMhaladvIpamAM khebilAniyA tathA sauvabhUminA pradezamAM jatA hatA evA ullekha maLe che. kAlidAsa kavie paNa raghuvaMzakAvyamAM raghurAjAne parziyA upara mata darzAvye che ke badhAye deze!nI bhaiSajya vaidya paddhationuM mULa te| eka ja che, tema ja pAthAgArase athavA hipeAkriTsanA pUrvajoe paNu je bhaiSajayavijJAna sa*prathama zIkhyuM che, te paNa mizra dezanA RSienI sahAyathI meLavyuM che; tema ja mizra dezanA lokoe paNa rahasyAthI bharapUra evA pUrvanA dezamAMthI te jJAna meLavyuM che, sthaLamArge caDhAI karavA mATenI dRSTi ApI che. raghuvaMzanA 4thA saCmAM Ama kahe che ke, pArasIsthaLamArge parziyA jItavA prayANa karyuM" hatuM, ' nstato letuM pratasthe sthajIvanmanA--te pachI raghurAjAe pAchaLathI paNa cIna dezamAMthI kheAtAna ghATInA raste bhArata dezamAM Avele kAcAna' nAmanA cInI yAtrI silAnanA naukAmAge potAnA deza cIna tarapha pAchA pharyAM hatA; tema ja grIsamAM tathA rAmamAM naukA dvArA ja sahelAIthI bhAratIya hAthIe tathA siMhaiA vagerene laI javAnuM vRttAMta maLe che. vaLI bhAratathI ekadama pAchA pharatA yavanarAjA eNlekajhAnDaranI senA mATe paryApta thatI naukAonu` varNana jotAM mizra, mesApATaeNmiyA vagere dezAmAM sthaLamAga karatAM paNa jaLamA meniyaranA kahevA mujaba bhArata jyAtiSa, gaNita, vijJAna vageremAM pAraMgata hatuM. sabhyatA tathA jJAnanAM tattvA paNa pUrvamAMthI pazcimamAM gayAM che, pazcimamAMthI pUmAM nahi. pUrNAMkALamAM siMdhu nadInI pelI pAranA dezAneA samAveza karI daI te kALe sa` dezeAnA kendra tarIke sthapAyelA takSazilA tathA zarAvatI nagarInI samIpanA pradezathI pUrvamAM rahela AsAma dezane / anukULa jaNAyAthI bhAratanA pAzcAtya dezAnI sAthe
Page #260
--------------------------------------------------------------------------
________________ upodunnAta 219 pahelAMnA kALathI ja paraspara AvA, paricaya ciMtAmaNi vinAyaka darzAve che; tema ja tiSanI tathA vepAravinimaya vagere vyavahAra hato. | gaNatarI anusAra I. sa. pUrve 1850-2900ne. dhavaMtari AdinI prAcInatA | te upaniSatakALa he joIe, ema dIkSita bhAratIya Ayurveda vijJAnanA pravAhanA mULa | sAbita karyuM che. pAlInA lekha anusAra tema ja utpatti-sthAnane vicAra karatAM jaNAya che ke hAla- 1 mahAvaganA lekha anusAra ane siMhaladezanI tathA mAM AyurvedanA je graMtho maLe che, tenA AcArya brahmadezanI upakathAnA AdhAre ane tibeTane prAcIna tarIke gaNAtA dhanvatari, divodAsa, kAzyapa, Atreya, lekha joIne paNa chavakanA guru Atreya ja che ema agniveza, bheDa tathA suzruta vagerene samaya arvAcIna siddha karavAmAM koI pramANa maLatuM nathI, e nathI paNa prAcIna che. mahAbhAratamAM, harivaMzamAM, kAraNe takSazilAmAM bhaNIne pAMcAla, gaMgAdvAra bIjA purANamAM "milindapane" nAmanA pAlI- | vagere pradezamAM pharI pharIne te Atreye upadeza graMthamAM tathA ayogharajAtakamAM dhanavaMtarine ulekha | AyA hatA; tethI temaNe prasiddha takSazilAne maLe che; tema ja bhImasenanA putra divodAsane vidyApITha tarIke avazya svIkArI levI joIe. harivaMzamAM, mahAbhAratamAM tathA kaThakasaMhitAmAM temaNe e takSazilAnuM nAma paNa kyAMya nodhyuM nathI, paNa ullekha maLe che; tema ja pratardananA pitA ! e kAraNe tema ja mArIca kAzyape te e AtreyanuM tarIke divadAsane nirdeza koSItaki brAhmaNamAM, nAma pitAnI saMhitAmAM noMdhyuM che, tethI Atreya kauzItakiupaniSadamAM, kAtyAyananA RphasarvAnukramamAM purnavasane kALa arvAcIna nathI, ema nakkI thAya tathA mahAbhASyamAM paNa maLe che; tema ja bheDe che, te tibeTanI upakathAne dhyAnamAM laI javakanA darzAvela gAMdhAranA nasajitane aitareya tathA | garu Atreya buddhanA samakAlIna che, evI zaMkA karavI zatapathabrAhmaNamAM nirdeza kare che. divodAse te yogya nathI. jIvakanA guru Atreyano svIkAra vasAvelI vArANasI-kAzI nagarIne "mahAvaga" | karIe, te paNa evA gotranA nAme koI bIjA ja Adi graMthamAM nirdeza karela jevAmAM Ave che. Atreyane ullekha karAyela haze, paNa Atreya punarvasu mArIca kAzyapane mahAbhAratamAM sarvAnukramamAM, e to tenAthI judA ja hoIne upaniSatakALanA ja bRhadvatAmAM tathA atharva sarvAnukramamAM nirdeza samajAya che, ema A upodaghAtamAM darzAvyuM che. jovAmAM Ave che ane bheDane AtreyanA ziSya suzrutanA samayane je. je. modI I. sa. tarIke tema ja gAMdhAranA nagnajitanA sAthI tarIke 1500ne jaNAve che ane DorethiyA cepalina nirdeza karavAmAM Avyo che. vaLI Atreyane dhavaMtarine samaya hirekriTsanA samayathI 1200 marIca kAzyape nirdeza karyo che ane bheDa | varSa pahelAMne varNave che. zrIyuta akSayakumAra AcArya" vAkaye TAMkIne potAnA guru tarIke paNa | majUmadAra videharAjA janakane samaya IsavI sana nirdeza karyo che; ane mahAbhAratamAM te Atreyane pUrve 2500 varSa nA karyuM che, agatya pUrve 2500 varSane kahe che; agatyane samaya "kRSNAtreya' evA bIjA nAme paNa darzAvela che. IsavI sana pUrve 2200 varSane jaNAve che; jAbAlabhAradvAjane paNa mahAbhAratamAM nirdeza maLe che; ne samaya IsavI sana pUrve 2000 varSane, jAjatema ja bhAradvAja, dhuvaMtari, didAsa, Atreya, lIne samaya 1900 varSane, pilane samaya IsavI mArIci kAzyapa, nagnajita, dAvAha tathA vAvida- sana pUrve 1800ne, kavathane samaya IsavI sane e badhAye AcAryo paraspara saMbaMdhane dharAvatA pUrve 1800ne, dhavaMtarine samaya IsavI sana hoI teo upaniSadakALamAM thayelA hatA. ema upa- pUrve 1600ne, bhImarathanA putra divodAsane samaya niSadanA kALane vicAra karatAM pAzcAtya vidvAnane te IsavI sana pUrve 1500ne, caraka tathA suzrutanI saMbaMdhe je mata che, te pahelAM A upodaghAtamAM saMhitAne samaya IsavI sana pUrve 1400ne tathA darzAvela che, te paNa kaulItaki ane aitareyamAM 1500ne darzAve che. bhAratamAM bhaiSajyavidyA paNa I. sa. pUrve 2500ne te kALa jaNAvela che, ema ghaNuM pahelAMnA samayathI ja unnati pAmelI hatI ema
Page #261
--------------------------------------------------------------------------
________________ 0i0 kAzyapa saMhitA kI" nAmaka vidvAna kahe che. dharmadarzana, vijJAna, samayanI pahelAM paNa bhAratIya zavidyAne kalA, saMgIta tathA bhaSaya vidyAmAM IsavI sana | pracAra hatA ema jaNAya che. pUrve 1500 thI IsavI sana pUrve 500 varSa sudhI "mahAvaga" nAmanA bauddhagraMthamAM chavakane je bhAratanI sarasAI karavA bIjuM kaI paNa rASTra samartha ItihAsa che, temAM paNa mANasanI parI cIravI na hatuM, ema je. sI. ceTarajI paNa jaNAve che. tathA AMtaraDAM vIMdhavAM Adi zalyazAstra saMbaMdhI prAcIna tarIke nakI karAyelA dhanvantari, Aya ane bIjA kAyacikitsAzAstra jJAna viSe bhArata tathA kazyapa AdinA mala prasthAmAM mizra dezanA | nipuNa hatuM, ema dekhAya che. te jIvakanA samayanI vidvAne tathA hipojhiTrasa AdinA lekhanI peThe pahelAM paNa rAmAyaNa, mahAbhArata AdinA yuddhomAM pAchaLathI thayelA saMzodhanane lIdhe arvAcInapaNAnI | bANa AdinAM zo-aNIo vagere zarIranI zaMkA thAya che, ane tevA keTalAka aMze pAchaLathI | aMdara khUpI jatAM hatAM, teone avazya kADhI umerAyA hoya ema bhale svIkAravAmAM Ave tepaNuM nAkhavAmAM AvatAM hatAM ane teonA jakhamone jIrNoddhAra thavAthI prAcIna maMdira, mahelAto vageremAM paNa rUjhavI devAtA hatA, tethI te samayamAM paNa sarvAze navInatA jema kahI zakAtI nathI tema A e zalya vagerene bahAra kADhI nAkhavAnI vidyA badhA graMthanI prAcIna maulikatA nAza pAmatI nathI. avazya pracalita hatI ema "zaharaNa' nAmanI sumeriyana Adi mizra pradezanI unnati tathA te zatravidyAnuM astitva te kALe hatuM ema jaNAya che. Ayurvedane te pravAha tenI pahelAMnA sabhyatA jyAre pUrva kALanAM maLatI hatI, tyAre tenI sAthe saMbaMdha dharAvatuM bhArata mohanidrAmAM samayathI ja cAlu rahyo hato, te saMbaMdhe vicAra karatAM atharvaveda tathA Rgaveda AdimAM paNa sUI rahyuM hoya ema avazya mAnI zakAya ja nahi. mizradezanA bhoMyarAmAMthI eka muDadu je maLI | bhagnasaMdhAna vagere zalya cikitsAnA viSayo jovAmAM Ave che. AvyuM hatuM tenI khoparI toDatA ane sAMdhatAM je bhAratIya jJAnapravAhano pratyeka cihune maLI AvyAM hatAM tenuM AjanA niSNAta dezakALamAM prasAra zalyavettAo paNa samarthana kare che. mizradezamAM jemanA graMthe hamaNAM maLe che te dhanvatari, vikrama saMvatathI mAMDIne aDhIso varSa pUrve ! Atreya, kazyapa tathA bheDa vagere AcAryo ApaNuM IsavI sana pUrve 301 mAM varSa mAM zalavidyA | bhAratIya AyurvedazAstranA mULa AcAryo tarIke phUlIphAlI hatI; te pachI baso varSa vItyAM tyAre gaNAya che; eTaluM ja nahi, paNa pAchaLathI prasiddha e mizra dezamAM paNa zalyavidyAnI unnatine lIdhe thayela saMhitAonA kartAo-kAzyapa, Atreya, grIsa dezamAM paNa zatravidyAne udaya thayo hato, sukRta vagere paNa eka eka zAstranA adhiSThAtAema itihAsattAo lakhe che. e banelA keTalAka pUrvanA AcAryonA nAme suzratanA zavijJAnamAM bIjA dezanI zalya- darzAvavAmAM AvyAM che ane keTalAka te nAmanideza 'vighAnI chAyA maLatI nathI, e kAraNe sUzratanA | vinA ja "ApaNe"--bIjAo ane "ghare-tethIye, samayane vicAra karatAM chevaTamAM chevaTa 2600 varSothI | bIjAo ItyAdi zabdothI ja sUcavAyelA che. e arvAcIna kahevo zakya nathI, temaja pAzcAtya AcAryothI paNa atizaya pahelAMnA bhAradvAja, vidvAnanuM paNa A matamAM samarthana che tethI bIjA azvinIkumAro vagere paNa saMhitAonA kartAo dezanI pahelAM ja sukRtanA samayamAM bhAratIya tarIke oLakhAya che; azvinIkumAro vagerenI te te zavidyA prauDha avasthAne pAmI hatI. ema jaNAya | saMhitAo kALanA baLane lIdhe naSTa thaIne) Aje che. kAzyapasaMhitAmAM tathA AtreyasaMhitAmAM || jovAmAM AvatI nathI, toye te te saMhitAonA paNa zalyavidyAnA viSayane ulalekha maLe che. te | viSayane lagatA vacananA utArA vagere hAlamAM uparathI e kAzyapasaMhitA ane AtreyasaMhitAnA | maLatA tADapatra likhita "javarasamuracaya' Adi
Page #262
--------------------------------------------------------------------------
________________ padmAta prAcIna vaidyakathAmAM maLe ja che. hAlamAM maLatA AyurvedIya gra MthAmAMthI azvinIkumAra, iMdra, bharadvAja vagere tA paramazreSTha AcAryA tarIke oLakhAya che, ane teonI para parAe A Ayurveda sa'pradAya khUba phelAyA che, ema paNa jaNAya che. azvinIkumArA tathA iMdra vagerenuM vaidyapaNuM to vedamAM paNa vaSa~vavAmAM AvyuM che; AthI A Ayurvedasa pradAya paraparAne lIdhe bhAratane jJAnapravAha ati unnata avasthAmAM che; tethI dhaNA atizaya prAcIna bhAratanA samayathI mAMDIne ja vaizvika vijJAnarUpa eka meATA patamAMthI jharyA karatA AyurvedIya jJAnapravAha te te AcAryAMnA vicArArUpa dhArAothI puSTa thaI te dhaNA samaya sudhI dhaNA dezeA paMta phelAyA karyA che. e bhAratIya jJAnapravAha vAMsanA aMkurAnI peThe dhruvaLa uparachallA ja rahyo hatA; paraMtu aneka pradezanA dhaNA AcAryAMnA saMparka pAmatAM cAre bAju phelAI gayA hatA ema jaNAya che. | 23 kALe bhAratanI bahAranA bAhyIka dezamAMthI bhaiSajya vidyAnA abhyAsa karavA mATe AvyA hatA ane diveAdAsaneA ziSya banI tenI pAse AyurvedavidyA bhaNyA hatA, ema te kAMkAyana divAdAsanA ziSya hatA, chatAM Ayuve` vidyAmAM te atizaya pravINu banyA hatA, tethI ja tenA samayanA bhAratIya pUrvAcAyenAe paNa tenA matane potapeAtAnI saMhitAmAM nirdeza karI batAvyA che, te uparathI te pUrvAcAryAMnA e kAMkAyana sAthe paNa paraspara paricaya hatA, ema spaSTa thAya che. e rIte dhruvaLa kAMkAyana ja divAdAsane ziSya hatA evuM nathI, paNa aupadhenava, vaitaraNa, aurabha, pauSkalAvata, karavI, gApurarakSita ane bhAja vagere paNa te kALe diveAdAsanA ziSyA tarIke hatA, ema suzrutanA lekha uparathI jaNAya che. * AyeAdhara ' nAmaka pAlI graMthamAM buddhanAM pUrvajanmakRta zuddha karmonA ullekha sAthe bhUtakALanA vaidya-AcAya tarIke dhanvaMtari hatA ane temanI sAthe temanA sahAdhyAyI tarIke bhAja tathA vaitaraNuM paNu hatA, ema darzAvyuM che te uparathI buddhadeva Adine paNa te dhanvaMtari AdinI sAthe paricaya hatA ja, ema khAtarI karAve che; ema jotAM te aupadhenava Adi pUrvakALanA AcAryAM nAma vagerenI samAnatA chatAM judA judA dezanA hatA, ema jaNAya che. paukalAvata, karavI, aurabhra Adi | AcAryo viSene vitaka ' kAMkAyana ' nAmanA ( videzIya ) vaidya suzrutane sahAdhyAyI hatA, ema (TIkAkAra ) lheNuM darzAvyuM che, ' vAlhImitram ' ' vAr3hImitranAM va: ' ' kAMkAyana 'e kharekhara khAlIka dezanA vaidya ja hatA ane te khAlIkanA vaidyomAM zreSTha gaNAtA hatA, ema Atreye tene bAlIka dezanA uttama vaidya tarIke darzAvelA dekhAya che. mArIca kAzyape paNa te kAMkAyananA matane tenA nAmeAcAra sAthe grahaNa karI darzAvela che, te uparathI e kAMkAyana paNa tenA samayanA vidvAneAmAM vizeSa jANItA hAI khAlIka dezanA vatanI tarIke khUba prAcIna hoya ema dekhAya che. khAlIka dezanA vaidyomAM te kAMkAyana mukhya hatA ane davAdAsanA ziSya tarIke leAkA tene ALakhatA hatA. vaLI tenA samayamAM kevaLa bhArata dezamAM ja bhAratIya bhaiSajyavidyAtA pracAra hatA, eTaluM ja nahi, paNa bhArata dezanI bahAra paNa AdarzIrUpa bhaiSajyavidyA phelAI hatI; bhAratamAM bahAranA pradezAmAMthI bhaSajyavidyAnA abhyAsa karavA mATe vidyArthIe AvatA ema paNu jaNuAya che. e rIte kAMkAyana paNa te pUrvAMkALanA leAkA pitAnA, mAtAnA, AcAryanA, gAtranA, dezanA ke guNukathana uparathI nAmAMkita thatA hatA. te mujaba ' paukalAvata 'zabda paNa amuka dezane ke te nAmanI vyaktine sUcave che. paraMtu ' puSkalAvata' e nAme amuka koi vyakti bhAratIya itihAsamAM heAya ema jANavA maLatuM nathI; kiMtu ' puSkalAvata' nAmanA kAI pradeza hoya tevuM samarthana maLe che. te uparathI baneluM - pauSkalAvat ' ' puchAvatavero manaH ' puSkalAvata nAmanA dezamAM je utpanna thayA hoya te pIchAvata e nAme oLakhAyA che. vaLI pauSkalAvata' nAmanA eka deza A kAraNe te nAme prasiddha thayA che, 'marataputrena -
Page #263
--------------------------------------------------------------------------
________________ ra kAzyapasa hitA WA pulena nirdezitaH 'bharatanA putra 'puSkala' nAme hatA, teNe je deza vasAvyA te ' pauSkalAvata' e nAme ALakhAyA ema viSNupurANamAM jaNAvelu. che. A saMbaMdhe vAlmIki purANamAM paNa ullekha che. wwww ullekha maLe che. 'kRSadmatI ' nAmanI nadI vedamAM paNa prasiddha che; e ' karavIra ' zaheramAM utpanna thayelA hovAthI te AcAya karavI` ' kahevAyA AthI ' karavIra ' zaheranA te heAya ema saMbhava che; athavA zatrucikitsAmAM teo ghaNA kuzaLa hatA. e kAraNe 'kAta rAtravitsiAhaurAhavuM vIryavana bApAryavizeSaH 'vIrya' ti nAnA prasiddhaH sthapi saMmavati'-zastracikitsAmAM kuzaLatA rUpa parAkrama athavA sAmarthyane peAtAnA hAthamAM je dhAraNa karatA hatA, e kAraNe te vidyAna vIrya' e nAme prasiddha thayA hatA, ema paNa * saMbhave che. vaLI AsandIvat pantyAvata, zaNAvat, vagere vedamAM AvelAM nAmeA sAthe mahAbhAratamAM kahela ' vAraNAvata ' nAmanI sAthe samAnatA dharAvatu A' pauSkalAvata' nAma peAtAnA svarUpathI paNa | . | bhAratanA pazcima vibhAgamAM rahelA prAcIna dezanI khAtarI karAve che; kema ke ' puSkalAvatI ' e nAmanI gAMdhAra rAjAnI prAcIna rAjadhAnI paNa hatI; je ' eNlekajhAnDara 'nI caDAI vakhate paNa meAjUda hatI. TAlemI vagere ghaNA prAcIna grIsa vidvAnAe paNu siMdhunI najIkanA pradezamAM ja A 'puSkalAvatI ' nagarIneA eka meATA zahera tarIke ullekha karyAM che, te uparathI grIkalokAe paNu e 'puSkalAvatI ' nagarInA vizeSa paricaya karyA hatA ane tenuM vizeSa varNana paNa karyAM. hatuM; te uparathI mAnI zakAya che ke A pauSkalAvata ' nAmanA AcArya e puSkalAvatInA pradezanA ja rahevAsI hAvA joI e; e puSpalAvatane suzrute zalyapradhAnataMtranA kartA tarIke vizeSe karI khAsa darzAvela che ane temanI zavaidyakamAM gAMdhArapradezanI pahelAM paNa sthiti hatI ema teja suzruta sUtrasthAnanA 4 thA adhyAyanA zlokamAM jaNAve che : 'bhauvadhenavamAstra saujIta jaivatam | rojALamAM rAjyatantrALAM mUAnyetAni nirviot'-upadhenue raceluM ' aupadhenava' nAmanuM zataMtra, bre raceluM 'aurabhra ' nAmanuM zalyataMtra, suzrute raceluM * sauzruta' nAmanuM zalyataMtra ane puSkalAvate raceluM paukalAvata " nAmanuM zalyataMtra-e cAra zalyatAte bAkInAM badhAMye zalyataMtrAnAM mULarUpe darzAvatAM joI e.' vaLI IrAna dezanA prAcIna ' avestA ' nAmanA eka graMtha che, tenI aMdara paNa 'vendidAda' nAmanuM eka bhaiSajyavaidyakane lagatuM prakaraNa che; temAM tene saMbaMdha dharAvatuM zalyacikitsAnuM je vijJAna che, tenA mULa AcAya te 'kSavaiya` ' e nAme kahelA che; AjanA samayamAM jene vyavahAra karAya che te 'vendidAda' zabdanuM prAcIna svarUpa videvAdAta ' evuM kahevAya che. vaidika saMpradAyamAM yogya bhAvane jaNAvatA sura, deva Adi zabdomAM teoneA kharAba aMnA avabhAsa thavAnA kAraNe ja kharekhara sArA a` jaNAya te mATe asura, videva Adi prayAga jovAmAM Ave che, e nyAya anusAra ' vaivoddAta ' zabdamAM paNa 'viva' zabdanI sAthe 'vi' zabdanA saMbaMdha thavAthI bhaiSajyavidyAyukta vibhAgane jaNAvanAra evA aM te zabda jaNAve che; te ja apabhraMzanA bhAva dvArA diveAdAsane saMpradAya evA ane zuM jaNAve che ? evA tarka paNa udbhave che. | | ' . te ja pramANe 'ravIrya' zabda ' ravIpraveze mava: '-' karavIra ' nAmanA pradezamAM utpanna thayelo hAI te te artha te jaNAvatA hoya ema samajAya che. vIra ' nAmanuM zahera, dRSadUtI nAmanI nadInA kinAre hatuM, ema jaNAya che. 'kAlikApurANamAM paNa e karavIra ' nAmanA zaheramA vaLI ' prita ' nAmanA IrAnI vaidya 'ahuramajada' nAmanA eka IrAnI vaidyakanA AcArya pAsethI auSadhionuM jJAna meLavyuM hatuM; ane ' kSavaiya ' tathA 'sovara ' nAmanA e IrAnI vaidyaka AcAryo pAsethI kAyacikitsAnuM vijJAna tathA zatrucikitsAnuM vijJAna meLavyuM hatuM; temAMnA zastravijJAnane Aje ahAra prakaTa karanAra 'kSavaiya'' nAmanA eka IrAnI vaidyano ullekha karavAmAM Ave che; have thita ' nAmanA vaidyane paNa AcArya tarIke jemane |
Page #264
--------------------------------------------------------------------------
________________ upodaghAta 23. nirdeza karyo che e kSathavairya tathA soharavara-e be | heya ema jaNAya che; e sivAya bIjA zabdomAM AcAryo keNa hatA ? evuM anusaMdhAna karavuM te ahIM paNa anusaMdhAna jotAM ghaNAmAM samAnatA ane yogya che. "vivAdAta' e zabdamAM devadAsa' | pratirachAyA jaNAya che. e zabdanuM pratibhAna thAya che, tethI tenA sAhacarya | vaLI avestAmAM mana saMbaMdhI ane zarIra vaDe cikitsAvijJAnanA eka vizeSa AcArya | saMbaMdhI-ema be prakAranuM svAstha varNavAya che. saMharavara'mAM suzrutanI ane zalyacikitsAvijJAnane sukRtamAM paNa "puna trividhA: rArI, mAnasAgya'navIna prakaTa karanAra "kSavaiya'mAM divodAsanA ziSya (juo sUtrasthAna adhyAya 24) be prakAranA ane zalyaprasthAnanA AcArya tema ja sukRtanA rogo thAya che. eka zarIranA tathA bIjA sahAdhyAyI varavIrtha" zabdathI kahevAyelA ane mananA; ema be prakAranA rogone ullekha maLe kAryanA saMbaMdhathI prasiddha evA "navI' AcAryanI| che; vaLI avestAmAM eka "mana"--maMtrarUpa koI jhAMkhI uddabhave che. bhAratIya pUrvAcAryoe upAya, bIjo "rvara-mahI-vanaspatinA upayogakarelo nirdeza bAhalIka vaidya kAMkAnane bhArata rU5 auSadhI-upAya ane trIje "ta-rtiA- dezanI sAthe jema paricaya jaNAve che. temaNe tarata-patra vA-zastraprayAgarUpa upAya-ema traNa vendidAda" zabdane nideza, bhAratIya AcArya | rogone dUra karavAnA upAyo nya AcAya | rogone dUra karavAnA upAyo kahyA che; te ja pramANe didAsa, suzrata tathA karavI nAmanA AcAryone | bhAratIya bhaiSajya saMpradAyamAM paNa matroSaNRIANIrAna deza sAthe saMbaMdha zuM jaNAve che ? { fadhA pratArovAyAH pUrvanuvRttAM dRzyate"-maMtrarUpa, "avestA' nAmanA IrAna dezanA graMthamAM amuka auSadhaprayAgarUpa temaja zastrarU5 traNa prakAranA rogonA amuka bhAratIya zabdonI tathA viSaye vagerenI pratIkArarUpa upAyo maLe che; vaLI avestAmAM je samAnatA dekhAya che, ema pahelAM A upodaghAta naurina" zabda maLe che, tenuM pAchaLathI nArta' mAM ja kahevAyuM che; tema ja e graMthamAM jaNAvela che evuM rU5 thayuM che; tene sarva karatAM mukhya auSadhIvidyakavijJAnanuM anusaMdhAna karatAM paNa zabdonuM ! 25 2kSa evA bhAvathI nirdeza karyo che; je zabda A artha sAmya jaNAya che: novALuM '-eTale "azvagaMdhAnA saMskRta paryAyanI atharvavedamAM avestAmAM artha e nomina' e rUpe jANe vikRti thaI haiyuM ema lAge che; azvagaMdhA-AsaMdhanuM AyurvedamAM takman taknu javara paNa prAzaryA che; "soma' e zabda yajJane saMbaMdha apvA 3 nava kharAba rIte pAmI (skRtamAM paNa) gIna cAmaDInA roga prasa dharAvanAra tathA auSadhI tarIke haIne be prakAre upayogamAM Avate baMne ThekANe dekhAya che; ane rSatti: sAraratye ziroroga-mastakaroga stAmAM bhaiSajyavijJAna, vaidya, roga tathA rogane dUra zsAra: sArane jhADAne roga athavA karavAno upAya, ema cAra pAdo vaidyakIya cikaziroroga tsAnA kahyA che, te ja prakAre AyurvedIya saMprae pramANe avestAmAM "gha' zabdane dAyamAM paNa bhaiSajyavijJAna, vaidya, roga tathA artha duSTavaNa, "sura" zabdano artha azmarI paricAraka-ema keIka aMzamAM gaNatarInA aMzarUpe patharI "asti' zabdane artha zIrSAthi-saDeluM! vibheda paDe che, te paNa dhanvantari, kazyapa, Atreya hADakuM ane "su" zabdane artha vara evo | tathA bheDa Adi AcAryoe (vaidakIya cikitsAnA) karela che ane te te zabda kura, vRSa, gathi | cAra pAdone siddhAMta varNavela che. ane sAda e saMskRta zabdomAMthI apabhraMza banyA | (jema ke sUkSatanA sUtrasthAna-34 mA adhyAya4 A zabdane vaidika artha atIsAra-jhADAno | mAM "vaidyoH cANupatRkRdhdha saMpanna gharivAra:o te roga thAya che ane "avestAmAM tene artha | pAkrikriyA zarmasAdhanadetavaH -vadya, rogI, auSadha ziroroga evo kahelo che. tathA paricAraka e cArane cikitsArUpa karmane
Page #265
--------------------------------------------------------------------------
________________ 224 kAzyapa saMhitA siddha karavAmAM kAraNa tarIke kahyA che; temaja | buddhadeve bheSajya-vaidyakavidyAne upadeza karyo hato, kAzyapIya taMtramAM paNa min meSanam mAtura ema pahelAM A uddaghAtamAM ja darzAvyuM che. te parivAra-vaidya, auSadha, rogI tathA paricAraka e lekhamAM saMskRtanI sAthe prAcIna IrAnI bhASAmAM cArane cikitsAmAM upayogI kathA che; tema ja | karelo anuvAda paNa maLe che. te uparathI jaNAya caraka-sUrasthAna-9 mA adhyAyamAM paNa 'mi | che ke bhAratIya bhaiSajya viSaya IrAnamAM paNa levAyo. prabhANuYthAtA roja vaDhavaByama-vagha, auSadhadravya, | hato ane tenA tarapha Adara hoIne pitAnI paricAraka tathA rogI-e cAra pAdo cikitsAnAM | IrAnI bhASAmAM tene anuvAda karIne paNa tene sAdhana gaNAya che. prayAsa karAyo hato ema te lekha darzAve che. vaLI "zrita" nAmanA IzanI vaighe "ahura- vaLI avestAmAM bhaiSajyaprasthAna eTale ke majada' nAmanA tenA guru pAsethI viSane pratIkAra | vaidyakazAstrane prakaTa karanAra tarIke zritane temaja athavA upAya karavA mATe vicita" eTale | rogone dUra karanArI prArthanA karanAra zaitAnane viSacikitsA athavA "viSakRtya" meLavyuM hatuM; temaja | nirdeza karyo che; te uparathI ane vedamAM paNa 'trita" zalyacikitsA mATe sauvarNAgraskRrikA-sonAne tathA "maitana' e beyanAM nAmo maLe che; tethI agrabhAgavALI eka charI paNa meLavI hatI, ema | vedamAM tathA avestAmAM darzAvelA e banne, zabdanA varNavavAmAM Ave che; emAM "vijita ' e zabdamAM | sAmIpyathI baMne eka ja hovA joIe, evI viSanI cikitsA athavA viSa upara karavAnuM kRtya, | ghaNA vidvAnonI mAnyatA che. vaLI RgavedamAM evo artha chAyArUpe bhAse che. bhAratIya saMpradAya- | * Atana'ne paNa eka vAra ulalekha karele maLe mAM paNa karNavedha eTale ke kAna vIMdhavAnI kriyA che, te paNa e "caitana" te mArI nAkhavAnI karavAnI hoya tyAre sonAnI soya levI joIe, | IcchAthI "dIrdhatamasa nAmanA RSine jaLamAM tathA ema maLe che; ane "cUDAkSara" karma eTale ke | agnimAM nAkhI denAra tathA temanAM aMgone bALamevALA utAravAnI kriyAmAM sonAnA hAthAnA | chedI nAkhanAra 'dAsa' jAtine hato, ema darzAvasaMbaMdhavALe ja astro levA jaNAvavAmAM Ave vAmAM AvyuM che. tema ja banne azvinIkumAroe che. sukRtamAM zalya cikitsA mATenAM zastronuM jyAM te dIrdhatamasanuM vAraMvAra rakSaNa karyuM hatuM evo varNana karela che, tyAM te te zastro "ghAyaro auhAni paNa ullekha maLe che. te uparathI e dIrdhatamasa" mati"--lagabhaga lauha eTale ke strAH OM suvarNa- | RSine koI zatru e "tana' nAme hato, paraMtu 3ya:'-senuM vagere pAMca dhAtuonI mukhyatAvALI [ e tretanane tathA bhaSajaya-vaidyakavidyAne koI jAtane te zo levAvAM joIe, ema kahela che. | saMbaMdha na hatA, ema te vadaka lekha uparathI irAnane te "avestA' graMtha jotAM IrAnane jaNAya che; te ja pramANe "trita" e zabdane prathama vaidya je " zrita' thaI gayo che, tenA AcArya | ulekha vedamAM tathA atharvavedamAM paNuM ghaNIvAra athavA guru tarIke jaNAvela je "kSatravairya' zabda karele dekhAya che. te paNa kaIka ThekANe te "trita" che, temAM vIrya, kSetravIrya athavA kSatavIrya ItyAdi zabdane agni Adi amuka devatArUpa arthane bhAratIya saMskRtinI chAyA jANe jaNAtI hoya ema kahenAra tarIke kahyo che. jyAM e "trita' zabdane dekhAya che. te kAraNe bhAratIya saMpradAyamAM jaNAve manuSyabhAva jaNAvanAra tarIke sUcavyuM che, karavI ke bIjo koI ajANyo bhAratIya vaidya | tyAM kayAMka sUktadraSTA RSi tarIke e 'trita' AcArya jANe te "kSatrarya' nAme hoya ema | zabdanA arthane ulekha maLe che. evAM sthaLo jaNAya che. para "trita" zabdane judo judo artha maLe. tUhAMga sthAnamAM hAla nAmanA pAzcAtya cheparaMtu jyAM vedamAM "mALa, gAyaka, trita:, vidvAnoe je prAcIna lekho meLavyA che, temAM evA zabdo maLe che, tenA badale avestAmAM "nIvAya yukrena te maLyo'-jIvavaidyane ! "Aas:, trita' evA zabdo lagabhaga samAnatA
Page #266
--------------------------------------------------------------------------
________________ upAghAta vALA dekhAya che; paraMtu tyAM e 'ti' zabdanA atha"--parivedana-bhaNavuM-anubhava karavA, duSTasvapra, svarNAM kAra-sAnI, mAlAkAra-mALI vagere ane duSkRta mAna-pApane dhoI nAkhavuM-dUra karavuM, evA paNa aM darzAvanAra te 'trita' zabdanA ullekha dekhAya che. te uparathI vaidika sa'pradAyamAM 'tyAga karavA yeAgyapaNuM, evA paNu artha grahaNa karela hAvAthI jema 'sura' zabdanA viparIta ane jaNAvanAra asura' zabdanA atha samAya che, tema 'trita'| zabdamAM paNa vipakSabhAva eTale ke viparIta athavA viruddha atyAga karavA yeAgyapaNuM, evA aM samajAya che. 'trita' athavA IrAnI vaidya thita 'e bannenI ekAtmyatA hAvAthI vaidika Azvina sapradAyanI jema IrAnanA 'zrita' vaidyanA vaidyakIya sapradAyaneA samaya paNa prAcIna siddha thAya che; kiMtu vedamAM dekhAtA 'trita' nAmanA mANasa sAthe bhaiSajaya vaidyakanA viSayanA saMbaMdha kyAMye dekhAte nathI. chatAM 'taittirIya saMhitA'mAM eka sthaLe (1-8-10-2 mAM) AyuSyane ApanAra tarIke 'trita' nAmanA RSinI prArthanA maLe che. te uparathI vaidika athavA vedamAM jaNAvela 'trita'viSe paNa bhaiSajya-vaidyaka viSayanA saMbaMdha jovAmAM Ave che, ema 'mArTina nAmanA pAzcAtya vidvAna kahe che. te paNa te sthaLe 'trita' zabdanA a-'ami' thAya che, evuM TIkAkArAe vyAkhyAna karela che; tema ja rAjasUya yajJane lagatuM e prakaraNa hAvAthI trita' zabdane a 'agni' ja khadhakhesatA jaNAtA heAvAthI e ' trita'mAM bhaiSajya viSayanA saMbadha sabhavI zakatA nathI, ema spaSTa thAya che; eTale e viSayamAM vicAravA jevuM che. ' te ja pramANe 'aurabhra' zabda paNa 'saragrasya apatyam athavA '3premava'-bra' nAmanA mANasanA putra athavA ' urabhra 'nAmanA dezamAM je utpanna thayA haiAya te aurabhra ' kahevAya che; e a" svIkArI ' urabhra ' nAmanI koI vyakti putra athavA ' urabra' nAmanA dezamAM utpatra thayelA kAI vaidya hovA joIe; paraMtu 'kastra' nAmanI kA. 15 maLa kAI vyakti athavA 'ratra' nAmanA kAI deza pUrvanA bhAratamAM jANuvAmAM nathI. vastutaH '3rapra' zabda tathA 'saraLa' e zabda gheTuM' e ane jaNAvanAra tarIke prasiddha che. vedamAM paNa e ane jaNAvanAra e banne zabdo maLe che. vaLI jhAvatI' nAmanI eka nadI sidhamAM vahe che evA ullekha vedamAM paNa maLe che; tema ja gAMdhAra dezamAM ane tenAthI uttaramAM AvelA dezAmAM 'ramra '-dheTAM puSkaLa hAya che, ema prAcIna kALathI ja dheTAM AsapAsanA pradezamAM puSkaLa hAya che ane e saMbaMdhane kAraNe paNa te nadInuM nAma * | vatI'-eTale jenI samIpanA pradezeAmAM gheTAM puSkaLa hAvAthI temanAM UrdU-Una jenI AjIkhAju ghaNuM pedA thAya che; evu* sArthaka nAma hAvA sabhava che. vaLI avayavo ya saraLa badhAna ( RgvedamaMtra-2-14-4) e matramAM iMdre '3 nAmanA asurane mAryA hatA, evA ullekha maLe che. vaLI ' ebileAna ' dezanAM prAcIna nagarAmAM '3 e nAmanu' eka zahera paNa maLe che. e zahera cAlDiyanAnA samayamAM 'abrAhama ' nAmanA rAjAnuM mukhya rAjadhAnInuM sthAna gaNAtuM hatuM. 'sumeriyana ' lakreAnA samaya IsavI sana pUrve 3000 varSanA gaNAya che; te samaye tyAM 'semeTika ' rAjAnI sattAne prAra`bha thayA hatA; tyAre sAragAna vaMzonI pachI 'kar' athavA 'karna R ' nAmaneA eka rAjA thayA hatA. tenA samayamAM karanAra ' zahera mukhya hoI te rAjadhAnIrUpa hatuM ane ' ekhilAna'nA samayanA aMta sudhI te zahera dhArmika viSayamAM tathA vADmayazAstrIya jJAnanA viSayamAM - atizaya prasiddha hatuM. e uranagaramAM prAcIna '3ranakku' nAmanA tema ja 'vasina' nAmanA be rAjAonA e zilAlekhe maLI AvyA che; vaLI ' asIriyana ' pradezanI pUrva*kALanI jAtione asura' tarIke svIkAravAmAM Ave che. iMdre ' uraNa' nAmanA je asura mAryAM * hatA, te e 'asIriyana ' dezano hoya ema kalpI zakAya che. 'OM' zabda urabha' Adi zabdamAM paNa anusaryAM che, tethI ' urabhra'te paNa te 'asIriyana" dezanA saMbadha hAya, evA manamAM 225 .
Page #267
--------------------------------------------------------------------------
________________ 226 kAzyapa saMhitA saMzaya karAve che. "ura' pradezamAM bhArata dezanA | darzAvela che. viSNupurANamAM" "mithilA nagarInA sAgavRkSanuM kASTha maLyuM hatuM, ema e. sI. dAsa | rAjA "sIradhvaja"nA bhAI kAzIrAjAe kuzadhvajanA varNave che. te dezavAcaka "ura" zabdanA saMbaMdhane | vaMzamAM utpanna thayela "pA" nAmane eka kSatriya kAraNe ja "urabhra" zabda banyuM hoya te jema hatuM, ema kahyuM che; tema ja vasiSThanA gotramAM kAkAne bAlIka pradezane pitAnA vasavATathI utpanna thayele eka RSi paNa "3pa' nAme maLe zebhAvyo hato, tema divodAsanA ziSya urabhra | che. vaLI aurava-kautsa rAjAnA purohita saupravAsa AcAye "ura' pradezane potAnA vasavATa athavA upaganuM AkhyAna "paMcaviMza brAhmaNa" 14-6-8mAM janmathI zebhAge heya ema jaNAya che. jovAmAM Ave che; tema ja "mauryana chAtrA keTalAka vidvAne gapura-rakSita evA nAmathI mauvAvIyAH" upagunA yuvasaMka(saMtAna aupagava) nA vidyAthIo pagavIya' kahevAyA hatA, ema gopura tathA rakSita-e nAmanA judA judA be AcAryone mAne che; keTalAka te te AkhuM "gapura mahAbhASyakAre (4-1-3-90 ) mAM lakhyuM hovAthI rakSita" nAmanA eka ja AcAryane svIkAre che, vidyArthI saMpradAyapravartaka "aupagava" nAme hatA, ema dakSiNa dezanA zilpagranthamAM "gapura' e nAmane jaNAya che. te ja prasiddha pagava zuM "aupadhenirdeza maLe che. tathA AjakAla paNa dakSiNanA nava" haze ? kAraNa ke paryAya zabdothI paNa pUrvanA dezamAM gopuranI vizeSa prasiddhi hovAthI "go pura' lekene kayAMka vyavahAra karAyela dekhAya che. te e " padhenavaAcArya kayAM thayA hatA ? e nAmathI vyavahAra karAyelA AcArya dakSiNa dezanA paNa hoya ema saMbhave che; kiMtu mahAbhAratamAM ane saMbaMdhe koI nizcaya karI zakAto nathI. rAmAyaNamAM paNa "gapura' zabdano artha zaherane jeke daDha pramANenA abhAve kevaLa tarkonA daravAje evo thAya che tethI eTalA pramANa uparathI che AdhAre kaMI paNa nizcaya thaI zakato nathI, paNa paNa koI nizcaya karavo zakaya nathI. athavA "gapura upara kahelA A AcAryonAM nAme bhAratanA e nAme koI ajANyuM zahera hoya e saMbhava bhinnabhinna pradezomAM jema dvAranA astitvanI che ane te zaheranA saMbaMdha uparathI vyavahAra saMbhAvanA jaNAve che, tema bahAranA dUra sudhInA pradezamAM paNa dhanvantarinA saMpradAyanA prakAzane karAyela "gapura-rakSita" e nAmanA paNa AcArya saMbhave che. prasAra thavAmAM dvAra tarIke havA saMbhave che; e nyAya pramANe kevala dhanvantarinA ja saMpradAyane nahi, kiMtu \ prAcIna bhojadezanA kAnyakunja (. bIjA vibhAganA paNu vaidyakIya jJAnaprakAzonA prasAra pradezamAM AvelI bhAgIrathInA dakSiNa kinAre | thavA mATe kAra hovAM joIe. bIjuM zuM ? RgavedamAM paMdara-soLa kosanA gherAvAmAM phelAyeluM hovAnuM ! paNa vaidyavAcI "bhiSapha' zabdane temaja auSadhavarNana maLe che. divodAsanA ziSya bhejanuM | vAcI "bheSaja' zabdane prayoga karAya che. ane saMbhavataH e dezanA nAma pramANenuM nAma hatuM. ! te ja baMne zabdone vikata AkArane spaSTa tema ja "3Apenoram'upadhena nAmanI koI jaNAvatA vijiSka" ane "veSaja ' e be zabdo vyaktinuM je saMtAna te "gaughanava' nAmanA IrAna dezanI 5zubhAratIya" (pahalavI) bhASAmAM AcArya samajI zakAya che. A "auSadhanava" dekhAya che; tema ja e ja baMne zabdo vikata svarUpa nAmanA AcArya bIjA koI paNa pradezamAM thayA dhAraNa karI "vijhika" ane "vejhaSka" evA hoya ema jANavAmAM nathI; kiMtu 35rapatyaHaupanAvaH svarUpe "armeiniyana" bhASAmAM paNa maLe che, upagu' nAmanA keI RSino putra "aupagava" ema pahelAM A uddaghAtamAM darzAvyuM che. nAme hatuM, e pANinIya vyAkaraNaprayAganA udAharaNa | vaidya tathA auSadhavAcI mukhya zabda e (vikRta) para mahAbhASyakAre "3AvAcave gaupAvo nirvidaH | rUpe paNa pUrvakALamAM dUranA bIjA dezamAM je upaga" nAmanA RSinA saMtAnarUpe "aupagava'ne phelAyelA jaNAya che to A vaidyakIya vidyAnA
Page #268
--------------------------------------------------------------------------
________________ upadughAta 27 zAstronA viSaye copAsa phelAyA hoya emAM kaMI | gAlava zabdanI tema ja emadgala tathA mugala Azcarya nathI. "vADela" nAmanA vidvAne paNa zabdonI paraspara je ekatA saMbhavatI hoya te sumeriyana pradezanA prAcIna mudrAmAM maLelA sAMketika bhAratIya Ayurveda vidyAnA AcAryoe "sumeakSaro vaDe keTalAka te dezanA zabdonI tathA bhAratIya riyana' pradezane paNa potAnA prabhAvathI yukta zabdonI samAnatA Ama jaNAvI che: karyo hoya, ema taka saMbhavI zake che. paraMtu ameriyana saMskRta semeriyana saMskRta sumeriyana saM. te ghaNA prAcIna viSaya hovAthI; tema ja prAcIna | | lava 3 gupiyA nA muddAnA akSarone paNa ekamatapaNe nizcaya thayelo vatra mAva phundu sudra sina ! na hovAthI, tema ja te dezamAM manAyelA gAlava, gurgu garga assi azvi emadgala mudgala dhavaMtari tathA divodAsa AdimAM vaidyakazAstranA hanaka janaka galha gAlava urvasa haryazva jJAtApaNuM Adi viSaye maLatA na hovAne kAraNe, paripUrNa paNe anusaMdhAna thayA vinA mAtra eTalethI e dizAe ghaNu zabdone biMba-pratibiMba ja A bAbatamAM yathArtha paNe kaMI paNa kahI bhAva jaNAvIne samAnapaNuM mAneluM che. vadhAre zuM ? zakAtuM nathI. paNa dhavaMtari tathA divodAsanuM paNa te dezamAM prAkaTaya kalpeluM che. te dezamAM thayelA pUrvakALanA A kAzyapasaMhitAnA bhojanakalpa adhyAyamAM rAjAo vagerene IsavI sana varSanA AraMbhathI | sAmya-azana eTale pitAnI prakRtine mAkaka lagabhaga be-traNa hajAra varSo pUrve darzAvyA che. kherAka khAvAne je prasaMga che, temAM kAzmIra, prathama A upodaghAtamAM zAlihotrIyane nideza cIna, apara cIna Adi dezonI sAthe bAhalIka, karyo che, temAM AyurvedazAstranA kartAono je dAseraka, zAtasAra ane rAmaNa nAmanA dezone paNa ullekha karyo che, tenI aMdara gAlavane paNa ullekha maLe che. "dAseraka" nAmane deza mALavA ullekha hevAthI tema ja carakanA AraMbha prAMtane eka bhAga che, ema keTalAka vidvAne kahe graMthamAM paNa AyurvedanA pravartaka AcAryomAM che. paraMtu mahAbhAratamAM aneka sthaLe 'dAseraka' te gAlavanuM nAma maLatuM hovAthI e gAlava dezane ulekha hovA chatAM "mAlavA ne pRthapha paNa Ayurveda vidyAnA AcArya hatA ema ullekha karelo dekhAya che. (juo mahAbhArata jaNAya che. vaLI gAlavane kAzI rAjA divodAsa | bhISmaparva 117, 132-133, tema ja droNaparva sAthe samAgama ane mArIca kAzyapane Azrama11, 16-17). te uparathI jaNAya che ke e paNa te gAlave be hato, e bAbata mahAbhArata- | dAseraka nAmane deza mAlavA dezathI jude ja hovo mAM kahela che, ema pahelAM A upodaghAtamAM | joIe. tema ja zAtasAra' e kayA deza che darzAvyuM ja che. e gAlavane ghaDo meLavavAnI IcchA | e jANI zakAtuM nathI. topaNa bAhalIka tathA thatAM te prasaMge Amatema dUra sUdhI teNe paryaTana | rAmaNuM dezanA sAhacaryathI dAseraka tathA zA karyuM hatuM, ema mahAbhAratanA lekha uparathI jaNAya nAmanA banne dezo najIka najIkanA pradeza hovA che. "sumeriyana' pradezanI prathamanI mudrAmAM 'galha" | joIe, evuM anumAna thAya che. "rAmaNa' deza nAme je dekhAyA che. te ja e "gAlava' hovA ! "ameniyA' dezane kahyo che. 'rAmaNa' nAmanA joIe ema vADele mAnyuM che. vaLI mugala parvatane paNa ullekha (IrAnI dharmagraMtha) jendAtathA mogalya vagere paNa bhAratamAM vaidya- | vastA mAM che; vaLI mahAbhAratamAM uttara pradezanI AcArya tarIke hatA, ema jANavA maLe che. tema | judI judI aneka jAtione nirdeza karyo che, tyAM ja sumeriyana pradezanA magalamAM "anU' evuM draNa, pArasIka ane cIna AdinI sAthe "ramaNa" vaidyavidyAnA jJAnane jaNAvanAra vizeSaNa che, ema nAmanI jAtiono tema ja niSadhanI uttare ramaNa" paNa "vADela' kahe che. e rIte je gaha tathA varSa(khaMDa)ne paNa nirdeza jevAmAM Ave che; (jema
Page #269
--------------------------------------------------------------------------
________________ 228 kAzyapa saMhitA ke bhISmaparvanA 9 mA adhyAyamAM uttarAja sTecchA | chupAI rahelA hovA joIe. vaLI bIjA dezanA zarAH maratasattanA cavanAzrInAkhyonA rAjA cha | itihAsamAM gayelAM keTalAMka bhAratIya nAmo paNa vAtavaH || sAH 4thA dU: vAsi: sada | | te te dezanI judI judI bhASAomAM lagabhaga vikati tathaiva ramInAta zaiva rAtri: || he bharataka | pAmIne aparicita thaI gayA hoya che ane te te rAjA! uttara pradezanA bIjA zleSThadeze krara che; | dezanI judI judI vyaktionAM jANe nAme hoya, teo yavana, cIna, kAMboja ane dAruNa mleccha | tema jaNAya che. jema ke, " kalonasa' nAmanI bhAratIya jAtionA che; vaLI teo sakRgraha, kulatya, hUNa, vyakti "kalANu" e nAme hevI joIe, ema pArasIka, ramaNa, cIna, tathA dazamAlika nAme | vivecako jaNAve che. paNa kahevAya che. vaLI bhISmaparvanA 8 mA ! caraka, suzruta, kAzyapa tathA bheDa AdinA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke "rakSina tu zvetastha prAcIna graMthomAM AvelAM pUrvanA AcAryonAM tathA niSadhasthoLa to vadhe ramaLa nAma gAyatte tatra | bIjAonAM nAmo paNa eka eka laIne teonI navA: veta niSadhanI dakSiNamAM tathA uttaramAM | vyAkhyA karAya, vicAraNA karAya; tema ja viSayepaNa "ramaNaka" nAmanuM eka varSa-khaMDa che. tyAM nuM anusaMdhAna karavAmAM Ave te paNa deza, kALa manuSya utpanna thAya che." e ullekha jovAmAM tathA svarUpa anasAra AyurvedanI pUrvAvasthAne Ave che. te uparathI "ameniyA'nA pradeza sudhI ! thoDo ghaNo paricaya maLI zake che; paraMtu vistArabhAratIya pUrvAcAryone paricaya hate; evuM anu- | bhayathI ahIM vadhu ApyuM nathI. mAna karI zakAya che. rAjA elekajhAnDaranI sAthe vaidika sAhityamUlaka bhAratIya bhaiSajya che jeone laI javAmAM AvyA hatA ane azokanA samayamAM Amatema jeone mokalyA hatA, te te vaidika sAhityamAM mAMtrika prakriyA eTale ke vidvAnonAM nAme karyAM hatAM ? e bAbatane iti- maMtra dvArA thatI regonI cikitsA joke maLe che hAsa chupAve che. Insu khristanA samayamAM mizra ! tApaNuM kevaLa bheSajaprakriyA athavA AyurvedIya dezamAM "therAta' nAme prasiddha evA koIka auSadho dvArA thatI rogonI cikitsA paNa virakta "bhikSu" jIvana gALanAra (sAdhuo). ochI nathI; paraMtu ghaNA asAdhAraNa vize hatA; jeonI zikSAne prabhAva Isu khristanI upara RgavedamAM paNa jovAmAM Ave che. ane atharvapaNa paDyo hato. e bhikSuo pUvadezamAM vasavATa vedamAM paNa zarIrane lagatAM auSadho athavA zarIrane karatA hatA ane dharmanA upadeza sAthe cikitsA lagatAM varNane, auSadhIo, zastravaidyakane lagatA paNa karatA hatA. e bhikSuonA nAme pAzcAtya viSaye, rogonA nideze tema ja rogonA upacikitsAzAstramAM "therApUtikasa' nAmane amuka cAro evA evA bhaiSajyanA viSaye otapreta | che. ema A upodaghAtamAM prathama darzAvyuM ja che. vibhAga che; e "therAmRta' nAmanA bhikSuenuM jIvana bhAratIya there(sthavira ) bhikSukAnA zarIramAM rahelAM traNaso sATha hADakAMonuM jJAna, se jevuM hatuM. azokanA samayamAM je bhikSake dhamanIo, eka hajAra zirAo tathA dhamanIonuM tathA cikitsaka vaidya pAzcAtya pradezamAM gayA hatA jJAna paNa pUrva kALathI cAlu raheluM che, ema teonI ja saMtatirUpe e "therApUta" bhikSuo | maMtranAM cihana uparathI paNa spaSTa thAya che. hovA joIe, ema bhAratIya ItihAsanA graMtha. | (atharvavedanA 10, 8, 4mAM Ama jaNAvyuM che ke mAM "jayacaMdra vidyAlaMkAra' varNave che. (juo 'dvAdaza pradhayazcakramekaM trINi nabhyAni ka u ta tacciketa / bhAratIya itihAsanI rUparekhA bhAga bIjo pRSTha | tatrAhitAzrIna rAtana rAvaH pazci nA vivAvI 596); "pokAka" paNa ("iDiyA Ina grIsa | 2 | '-A manuSya zarIramAM bAra pradhio-jamInabAya pikAka'mAM) ema ja nirUpaNa kare che. bIjA | ne sparzatA cheDAo che; eka cakra che, traNa dezanA itihAsamAM paNa keTalAka temAMnA viSaya | nAbhimAM rahelAM cakra che. te kayAM che te jANavuM
Page #270
--------------------------------------------------------------------------
________________ upodaghAta 229 joIe. vaLI te zarIramAM traNaso hADakAMrUpa / bhagna-bhAMgelA vagere avayavonuM rUjhavavuM tathA khIlA che ane uparAMta sATha evA hADakAMrUpa | sAMdhavuM vagere mATe auSadhIonI prArthanA paNa khIlAo che, ke je atizaya sthira che. atharvavedamAM jovAmAM Ave che. vaLI RgavedamAM vaLI te atharvavedamAM ja 1-17-3mAM Ama "soma' nAmanI auSadhInuM auSadhIonA rAjAkahyuM che ke, "rAtaya dhamanInAM sahastra hirAnAm | | tarIke varNana paNa ghaNe sthaLe ghaNI vAra maLe che. laghurina madhyamAM TuHI: sAmattA asara ! '-A | je kALe sAma-oSadhIne lagatI yAjJika athavA zarIramAM se dhamanI nAmanI nADIo che ane ! yasaMbaMdhI prakriyA cAlu rahelI hatI, tyAre e eka hajAra hirAo athavA zirAo che. temanI | prakriyAnI sAthe ja soma auSadhinuM pradhAna auSadhIvacce rahelI ane temanI sAthe joDAyelI satata vahI| pANuM paNa jovAmAM Ave che. vaLI baMne azvinIrahI che. vaLI atharvavedamAM 7-36-2mAM Ama kahyuM kumAro devatAI vaidyo hatA ane soma tathA che ke, "TramAM vAte rAtaM hirA sadaDha dhamanItA | banne azvinIkumArone atizaya dhATe saMbaMdha tAsAM te safkAdamaphakanA vimadhAma che'-A | hatA, ema paNa dhaNAM maMtra cihane jaNAve zarIramAM je se zirAo athavA eka hajAra che. suzratamAM paNa temane auSadhI tarIke dhamanIo che, te sarvanA bila-chidrane meM paththarathI nirdeza ghaNI vAra ghaNe sthaLe karela che. tema ja DhAMkI dIdhuM che. vaLI zatapatha brAhmaNamAM paNa somane yAjJikI saMsthAmAM ane bheSaja saMsthA 1ra-1-10/1ra-3-2mAM zarIranAM traNaso sATha | athavA auSadhone lagatI koI saMsthAmAM paNa hADakAonuM varNana che. vaidikI-yAga prakriyAmAM pazu- | vizeSa saMbaMdha hoya che, ema paNa jaNAya che ene lagatA vibhAgamAM kevaLa pazuonA ja medha- ! ane te uparathI A bhaiSajya vidyA ghaNuM prAcIna yajJamAM nahi paNa manuSyanA paNa medha-yajJomAM te te che; ema paNa darzAvI zakAya che. atharvavedamAM "kucha' avayanuM pRthakkaraNa tathA te te avayavone TAeTale ' kaTha' nAmanA auSadha athavA kADha roganA karI devA ane pAchA joDI devAnI kriyA jovAmAM auSadhanuM varNana jemAM Ave che, te sUktamAM Ave che. atharvavedanI e kaMDikAone artha pharI | IkvAku, kAmya tathA vasa nAmanA kSatriyoe pUrvanA bhASya dvArA tapAsa jarUrI che. tene lagatA kALamAM kuka-kaTha auSadhInuM jJAna meLavyuM hatuM, viSayenA vizeSa vijJAnane spaSTa karI batAve che; evo nirdeza karele jovAmAM Ave che. te uparathI tema ja pazuonI vapA-carabI tathA hRdaya Adine | judI judI auSadhIonI zodha ane tene lagatuM bahAra kADhavAnI kriyAmAM hAthanI kuzaLatA paNa jJAna pahelAMnA kALathI ja ghaNA lokone hatuM, ema vijJAnavardhaka abhyAsa darzAve che. vaLI athava- | 5Nu atharvavedanA te maMtranA pramANuthI jANI vedanA dazamA kAMDanA bIjA suktamAM zarIrane lagatAM | zakAya che (jema ke atharvavedanA 4-12 ane 3-5 hADakAMonuM anukramapUrvakanuM varNana sArI rIte | mAM auSadhI pratye AvI prArthanA jovAmAM Ave kareluM maLe che. te uparathI sAbita thAya che ke, | che; "saM temanA majJA mavatu, samu te ghaHI: g:saM te vedanA kALanA bhAratIya vidvAnoe prathama zarIranA mAMsasya visrastaM samasthyapi rohatu // majjA majjJA saM dhIyatAM ane zarIrane lagatA vijJAnane saMbaMdha batAvatA carmaNA carma rohtu| asRk te asthi rohatu mAMsaM viSaye barAbara jANelA hatA, ema vaidikaviSayanA | masena rohatu || Dhoma honnA saM 25thA tvanI saMsthA vidvAne kItha tathA mekaDonala e baMnee paNa | janma marUvA te azu rohA chinna chello 'lakhyuM che. he eSadhi ! tArI majajA vaDe A rogInI majA vaLI Rveda, atharvaveda tathA yajurvedanA maMtranAM | sArI rIte utpanna thAo; tArI pasa-graMthithI A liMga athavA nizAnIo dvArA vizeSe karI | rogInI graMthio sArI rIte taiyAra thAo; tArA auSadhIonuM jJAna tathA tene viniyoga prathama | mAMsa vaDe mAMsa paNa sArI rIte taiyAra thAo ane te A upodaghAtamAM darzAvela che ja; tema ja vikRta, I mAMsa sAthe AnuM hADakuM joDAI jAya; vaLI tArI
Page #271
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa hitA 230 majA vaDe AnI majA sadhAI Ae ane tArI cAmaDI-chAlathI A rAgInI cAmaDI UgI nIkaLA; vaLI tAruM asakleAhI jevA rasa AnA hADakAmAM UgI nIkaLeA ane tArA mAMsa varDa mAMsa UgI nIkaLA. vaLI tArAM rUMvADAM vaDe AnAM rUMvADAM sArI rIte tuM taiyAra karI de ane tArI chAla vaDe AnI cAmaDIne barAbara taiyAra karI de; vaLI tAruM leAhI AnAM hADakAM para vahevA mAMDA ane AnuM chedAyeluM hADakuM tuM sAMdhI de. ' A sivAya athavedanA 19-39-9 mAM ku-kaTha auSadhIne uddezI Ama kahyuM che: cuM vAver pUrva vALo ya vA vA kuSTha kAmyaH / yaM vA vaso yamAsyastenAsi vizvabheSajaH // - he kucha ! eTale huM kaDa ASadhi ! tane prathama ikSvAkue jANI hatI; tema ja kAmya nAmanA kSatriye te pachI tane jANI hatI ane vasa tathA yamAsya nAmanA kSatriye paNa prathama tane jANI hatI; te uparathI tu vizvabheSaja athavA samagra rAgAnA auSadharUpa che ' eTaluM ja nahi; paraMtu vedanA maMtro te kALanI hajArA auSadhIone tathA te kALanA seMkaDA vaidyonuM paNa vizeSa jJAna jaNAve che; ema kevaLa vedanA ja kALamAM nahi; paraMtu traNa yugA pahelAM paNa oSadhIenuM pUrNa jJAna (leAkeAne) hatuM, ema ' yA oSadhI: pUrvA jJAtA vevembastriyu: purA'-je auSadhIe traNa yugA pahelAM devA mATe utpanna thaI hatI,' e vaidikamatranA pramANathI ja sAbita thAya che. vaLI khIjAM-vedamAM kahelI 'nakSatrAne lagatI sRSTimAM ' zatabhiSaja ' nAmanA nakSatranA 'yAjyA' tathA 'anuvAyA' nAmanA be taittirIya mAmAM varuNanI tathA ' zatabhiSaja ' nAmanA nakSatranI sekaDA auSadhIone utpanna karIne te dvArA leAkeAnuM AyuSya vadhAravuM vagerenuM vaSa~na karavAmAM Ave che ( jema ke-' kSatrasya rAnA vaLovirAna; nakSatrALAM zatabhiSagvasiSThaH / tau devebhyaH kRNuto dIrghamAyuH / zataM sahasrAbheSajAni dhattaH // anuvAyA )-kSatriyAneA rAjA varuNu ane nakSatrAne rAja zatabhiSaja nAmanu" nakSatra che; te khanne vaza rahyAM hAI devAnuM AyuSya vadhAre che; tema ja seMkaDo tathA hajAro auSadhAne te banne dhAraNa kare che.'| ahIM sAyananuM A bhASya paNa ahIM utAravAmAM Ave che. to vaharAtamitro vevempo levAtha yajJamAnasya dhamAyu: jIta:, tsityartha taMsaMkhyAjAni sahAsartheAAni ca medhanAauSadhani dattaH sAyataH e varuNudeva tathA zatabhiSaja nakSatrae banne devA mATe tathA yajamAnanuM lAMgM AyuSa kare che. ane AyuSanI siddhi mATe seMkaDA te hArA sakhyAmAM auSadhA meLavI Ape che. ' vaLI 'yarsa no rAnA vaLa kavayAtu | tanno viSe ami saMyantu levAH / to nakSatra rAmivALubALam / phIrghamAyu: prativ metrAni: ( yAgyA)- AnuM pazu sAyanabhASya ahI. Ama utAravAmAM Ave che; ' zatabhiSagAkhyaM tannakSatra no'smabhyaM dIrghamAyuzcira kaalmAyuSya metrAni tarthAauSadhAni ca pratit-prajaina vAstu '-zatabhiSaja nAmanuM je nakSatra che te amane lAMchuM AyuSa ane te AyuSa mATenAM auSadhA Apo.' (taittirIya brAhmaLa-rU thA 20) Ama A ma`traliMga athavA ma`tranA pramANa uparathI seMkaDA auSadheAne ApanAra tarIke A vizeSa nakSatra zatabhiSajanA nAmA vyavahAra pUrvakALanA che, ema jaNAya che. vaLI te ja taittirIya brAhmaNunA eka A bIjA vAkyamAM asurAnA sekaDA prahAronI cikitsA karAyelI hovAthI devane ArogyanI prApti je nakSatranA nimitte thaI hatI, te ja ' zatabhiSaja ' nakSatra kayA kAraNe te nAma dhAraNa kare che tenI khIjI eka vyAkhyA paNa tyAM taittirIya brAhmaNamAM Ama darzAvI che. jema ke ' yacchatamamitrayam tacchatamiLa ' AnuM paNa sAyanabhASya ahIM Ama utAravAmAM Ave che: 'yasmin nakSatramurata prahArALAM rAta revA mitrayana-anAyAseniikSitavantaH tasya rAtamiiita nAma / je nakSatranA kAraNe athavA je nakSatrane lIdhe devA, asurAnA seMkaDA prahArAnI anAyAse cikitsA karI zakyA hatA, te kAraNe e nakSatranuM zatabhiSaN ' evuM nAma paDayuM che. vaLI kRttikA Adi nakSatroneA kALa gaNutarInA AdhAre atizaya prAcIna jaNAya che. te nakSatromAMnA eka nakSatravAcI 'rAtamit' zabda vaidika samayamAM paNa nirUDha hatA eTale ke dhaNA prasiddha hatA. tenuM anusaMdhAna karatAM seMkaDA ne
Page #272
--------------------------------------------------------------------------
________________ upodughAta 31 hajAro auSadhIo tathA tenA upage tenA | rahelAM nADIcakro tathA te te cakronA adhiSThAyaka devatAuparathI ja maLI Ave che ane tethI thatA | o vagerenA viSayamAM lagabhaga ghaNe prakAza pADyo lAbho paNa te uparathI jaNAya che. e kAraNe che. (juo dha vaidika goDajha ejha phigarsa opha ghaNA pUrvanA kALathI ja te te seMkaDo ne hajAre | bAyelajI-vasaMta ji. rele) auSadhIo hatI, ema jaNAya che. yAjJavakyasmRtimAM yoganA saMbaMdhathI zarIranI AdhyAtmika prakriyAne jaNAvatAM upaniSadamAM | utpattinuM pradarzana karAvatI veLA vivaraNa sahita paNa "nADI AdinuM vijJAna maLe che. (jema ke traNaso sATha hADakAM, prANonAM sthAne, sAtase zirArAta hai dRyastha nAcatAsAM pUnamaminiHsRtA || e, navaso snAyuo, base dhamanIo, pAMcaso taporthamAyatrakUtatvati vizvAcA 3ramo mavatti che| mAMsapezIo, mastakanA vALa tathA zarIra paranAM (hopaniSad - 6 ) hRdayanI nADIo 101 che; rUMvADAMnI saMkhyA, zarIramAM rahetA rasa AditemAMnI eka nADI cheka mastaka tarapha nIkaLI nAM mApa ane hRdayamAMthI nIkaLelI botera che; e nADI dvArA UMce jate jIvAtmA amarapaNuM ! hajAra nADIo jaNAvIne e nADIonuM vijJAnapAme che, ane bAkInI bIjI se nADIo zarIra- vegamAM upayogI hoya che, ema paNa darzAvyuM mAM copAsa phelAyelI che; ane te Urdhvagati | che. (juo yAjJavaNyasmRtine prAyazcitta adhyAya, karavAmAM kAma lAge che.) ema vega mArgamAM paNa yatidharma prakaraNa, zloka 84-110). vaLI rAmAyaNa zarIra saMbaMdhI je sUkSma nADIo prANane vahI' tathA mahAbhArata AdimAM paNuM zastravidyakane viSaya rahI che, temanuM lagabhaga ghaNuM vijJAna ane darzAvelo che, ema paNa prathama A uddaghAtamAM ja pitAnI icchAnusAra aMdaranA vAyunuM saMcAraNa ! kaheluM che. vaLI kauTilIya arthazAstramAM paNa "zastratathA nirodhana-rokavuM AdimAM kuzaLatA paNa vaidyaka" ne lagatA viSayo dhaNu pramANamAM maLI Ave meLavI zakAya che. che; ane tenA ja caudamA aupaniSada nAmanA adhitaMtrazAstrane lagatI paddhatimAM paNa konuM ! karaNamAM zatruone nAza kevI rIte karo, adbhuta bhedana ane te te sthAne mAMthI varNonI utpattinuM ! Azcaryo upajAvavAM, bhaiSajyoga, maMtraga, jJAna tema ja mastakanA bhAgamAM kAna, AMkha, nAka ! pitAnA baLane je nAza thayela hoya te tene pratIkAra kevI rIte kare e saMbaMdhI ghaNI vagerenI sAthe saMbaMdha dharAvatI ane te te idriya- | ne lagatuM vijJAna jaNAvatI nADIonuM anu auSadhI AdinA prayoga paNa che. saMdhAna ane te te jJAnane prApta karAvatI, nADI- veda e saMsAramAM maLatAM sarva sAhityamAM enA keMdrasthAna tarIke gaNAtA gurupada viSe kaMDa- kharekhara zreSTha graMtha che. ghaNI prAcIna 'hitAItI " linI nAmanI nADImAMthI uThADavAmAM AvelI jIva- tathA "mittAnI' nAmanI be jAtionI paraspara zaktinuM saMyojana karI te dvArA prApta thatA lAbha- saMdhine jaNAvate eka zilAlekha maLe che. temAM ne svAda levo, ItyAdi sUkSma Abhyantara vizeSa nAsatya-azvinIkumAro mitra, varuNa iMdra Adi vijJAna, aMtarmukha athavA aMtaHkaraNa tarapha vaidika devatAone sAkSI tarIke ullekha karelo che, -vahetA vizeSajJAna ke AtmatatvanA jJAnane avabhAsa | ema pahelAM A upaghAtamAM ja darzAvyuM che. tenuM karAve che. vaLI moheM-jo-daronAM bhUgarbhamAMthI | anusaMdhAna jotAM te kALe potAnI pratijJAnuM pAlana maLI AvelI gAvasthAnI mUrtionI racanA karavA mATe sAkSI tarIke vaidika devatAone svIkAra jeIne paNa jaNAya che ke yaugika AMtarika | karAto dekhAya che. e vaidika sabhyatA, kevaLa te kriyAonuM vijJAna prAcIna hatuM. vasaMta rele | kALe ja hatI, ema jaNAtuM nathI, paraMtu te samaye nAmanA eka yogazAstrakuzaLa vidvAne vaidika maMtrone eTale badhe dUra rahela judI bhASAo belatI judI Azraya karI te te maMtranA AdhAre zarIranI aMdara judI jAtionA zilAlekhamAM paNa vaidika devatA
Page #273
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa'hitA Wh vaidika sabhyatA sarva karatAM zreSTha che, evI pUrvakALanI sabhyatA darzAve che. kevaLa eTaluM ja nahi paNa je baMne nAsatye-azvinIkumArA AyurvedIya vaidyaka zAstranA sauthI pahelAMnA AcAryAM che ane Rgveda Adi sAhityamAM jemanuM ghaNuM ja vizeSa varSoMna kareluM dekhAya che, temaneA zilAlekhamAM sAkSI tarIkenA je ullekha karela che, te bhAratIya AyurvedIya vijJAnanI prAcInatA sUcave che. Ane sAkSI tarIke nirdeza tathA uddharaNa maLavAthI | zrauta-smA-sUtra Adi rUpe maLe che. mULa zrutionI zAkhAonA nAza thaI gayA che ema paNa anumAna thAya che. te A vaida, peAtAnI Anuzravika prakriyA athavA paraMparAthI saMbhaLAtI paddhati dvArA, e be zAkhArUpe atyaMta prAcInakALathI AryonI tathA asaMkhya maharSionI vasatiomAM, hRdayAmAM tathA sukhAmAM etapreAta thayelI, savyApaka ane pUjanIya evI peAtAnI sthiti darzAve che. evA prakAranA vaidika saMpradAyamAM azvamedha jevA mahattvapUrNa yajJanA aMga tarIke bheSonuM AkhyAna te kALe gavAtuM hatuM. e AkhyAna zrutinA adhyayana tathA adhyApananI prakriyA dvArA tema ja hamezAM karAtA pArAyaNa tathA abhyAsanI rItithI, yAjJika tathA prayAga, carcA, anuSThAnarUpe tema ja Avijya athavA Rtvijone lagatAM karmanA mArge RSienAM raheThANAmAM ucca svare uccArAtuM hatuM. maMdira AdimAM rahela keTalAka bhaiSajya vaidyakIya lekheAnA viSayA karatAM tema ja kyAMka maLI Avela zilAemAM rahelA bhaiSajya saMbadhI viSaye karatAM paNa, pahelAM pratiSThA pAmelI vairdika sabhyatAnA udayanI sAthe sAthe bhAratIya bhaiSajyaprasthAna athavA AyuvedIya zAstranuM mahattva, vyApaka sthiti tathA atyaMta prAcInatA siddha thAya che. | 232 vaLI vaidika yajJasasthAomAM azvamedha yajJanI ghaNI moTI pratiSThA hatI; pahelAMnA kALamAM aneka zaktizALI rAjAo dvArA peAtAnA rAjyanI cAre tarapha rahelA badhA rAjAone namAvIne peAtAnuM gaurava prasiddha karavA mATe tathA paraleAkanuM kalyANa prApta karavA mATe karAtA e yajJanA anuSThAnanuM aneka sthAna para varNana maLe che. vedakALathI mAMDIne e azvamedha yajJa cAlu rahyo hateA ane chelle vaidika dharma'ne pharI sajIvana karatA ' puSyamitra' nAmanA rAjAe paNa te azvamedha yajJa karyo hateA ane te dvArA peAtAnuM nAma gaurava sAthe sthApita karyuM hatuM. e ja pramANe samudraguptanA zilAlekhamAM paNa azvamedhanA je ullekha karyo che, tenA tarapha paNa ghaNI ja mAnadaSTithI jovAmAM Ave che. e azvamedha yajJa, vaidanI badhI ye zAkhAmAM, huM saMhitAomAM, brAhmaNutra thAmAM tathA zrautatrAmAM paNa batAvelA che evA te azvamedha yajJamAM rAjAenI je pariSada bharAtI hatI, temAM maharSionI AgaLa eka varSa sudhI gavAtI te te gAthAomAM trIA divase bheSajavidyAnu AkhyAna gavAtuM hatuM, ema AzvalAyanasUtramAM tathA zAMkhyAyanasUtramAM paNa darzAveluM maLe che. vaLI e azvamedha yajJamAM bheSajavidyAnuM kIrtana thatuM hatuM, ema vidvAna * mekasamUlare ' paNa ullekha karyAM che. vaLI vedanI Rc yajI:, : sAma tathA atha vaidanI hArA zAkhAe vibhakta thavAnuM caraNavyUha ' graMthakAra pratipAdana kare che. temAMnI ghaNI zAkhAo kALadharmane kAraNe nAza pAmI che. tApaNu temAMnI dhaNI ye zAkhAe Aje paNa maLe che. temAMnI keTalIka zAkhAe Aje | ema aneka zAkhAomAM phelAyela Rg-athava Adi vedomAM paNa dhaNA bhAge potAnA viSaya taprAta heAvAthI, tema ja yajJane lagatA prayAgamAM paNa jenuM AkhyAna madhyamAM gavAtuM heAvathI AyurvedanA nAme eka vizeSa vaidikazAstra tarIke pahelAMnA kALathI judu paDela hovAthI, bhAratIya bhaiSajya vijJAnanI prAcInatA nizcita rUpe pragaTa thAya che. A sabaMdhe kAlkhake sAcu ja kahyuM che ke 'hiMdue jagatanA haMmezAM guru ja rahyA che, ziSya banyA ja nathI. " te ja pramANe meAniyara viliyamse paNu Ama ja kahyuM che ke- kresa-sabhyatA ane prakAzanA prathama aMkura ha MmezAM pUmAM ja udaya pAmyA che ane pUrvamAMthI tenA pracAra pazcimamAM thayA che, paNa pazcimamAMthI pUrvamAM tenA pracAra thayA nathI. '
Page #274
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddaghAta 33 bhAratIya bhUgabha anusAra prAcIna | zikharo upara ja saMbhave che. chatAM evA mRgonAM bhaiSajya daSTi ziMgaDAM paNa aneka DhagalArUpe thayelAM te bhUgarbha je bhAratanI prAcIna sabhyatA kharekhara mizra | Adi sthAnamAM maLyAM hatAM; atharvavedanI saMhitAmesepiTAmiyA Adi prAcIna sabhyatAnI sAthe | mAM haraNanAM ziMgaDAMne kSetriya roga-kSaya, kaDha, barAbara maLatI AvatI hoI tenAthI paNa AgaLa | apasmAra-vAI vagere rogone nAza karavAmAM vadhelI che te bhAratanA "mahe-jo-daro' pradezanA | upayogI jaNAvavAmAM Ave che.... te uparathI bhUgarbhamAMthI maLela nivAsasthAna, snAnAgAra, maLa- vaidika samayamAM paNa e harinAM ziMgaDAMne praNAlI AdinI sthApatyavidyAne paMDita dvArA auSadharUpe svIkAravAmAM AvatAM hatAM ema prazaMsita prAcIna nirmANa kalAthI pAMca hajAra varSe | jaNAtuM hatuM. te bhUgarbhamAM hariNanAM ziMgaDAMopUrve paNa bhAratIya svAstha vijJAnane pUrNarUpe ! ne paNa saMgraha karele have joIe. hariNanAM paricaya maLe che. vaLI te ja bhUgarbhamAMthI moTo | ziMgaDAMone Aje paNa gaMgapuTa Adi auSadhomAM eka zyAma gaLe paNa maLe che. tenI tapAsa bhAratIya vaidyo upayoga kare ja che. e kAraNe te karatAM Do. "sanAulA' nAmanA rasAyane AyAye bhUgarbhamAM hariNanAM ziMgaDAMone auSadha mATe tema ja DaoN. "hamIda" nAmanA eka zreSTha vadhe che tathA vepAra mATe paNa saMgraha karelo hovo joIe, parIkSA karyA pachI jAhera karyuM che ke "A evo pitAne Azaya sarjana mArzale paNa zilAjitane goLe che ane pahADI pradezamAMthI prakaTa karyo che. te ahIM Avyo che. mUtranA roga Adi ghaNA vaLI e bhUgarbha pradezamAM ghaNAM dhAtuonAM rogomAM te upayogamAM Ave che. ema auSadha- tathA mATInAM ramakaDAM paNa maLelAM che. kAzyapIya karmamAM ja ene vizeSa upayoga thAya che ityAdi | AyurvedataMtramAM jAtakarmottarIya adhyAyamAM ane vivaraNa ApyuM che. evA prakAranA parIkSakenA | carakamAM paNa "jAtisUtrIya' nAmanA adhyAyamAM vivaraNanI sAthe te gaLAnuM vRttAMta " jAna mArzale' | vinoda mATe tema ja buddhinA vikAsa mATe paNa paNa prakAzita karyuM che. Ama zilAjitanuM je | aneka prakAranAM pazu-pakSI vagerenI AkRtionA darzana thayuM che, te "bhaiSajyavidyAne prakAza karavA | bALakone ramavAnAM ramakaDAMonuM varNana maLe che. ujjavaLa dIvA jevuM prakAze che. vaLI zilAjitane ! Ama ramakaDAMone paNa AyurvedIya viSayonI upagadhanvantari, Atreya tathA kazyapa Adie paNa sAthe saMbaMdha hoya te kharekhara AzcaryakAraka ghaNo ghaNo darzAvyo che. (bauddha) nAvanItaka graMthamAM nathI. ema te badhAM Ayurvedane lagatAM sAdhane paNa te zilAjitane prayoga che e zilAjitanI] te bhUgarbha pradezamAM maLelAM hatAM. te uparathI utpatti jevAtevA pradezamAM thatI paNa nathI. | bhAratIya bheSajya vidyA itihAsanI dRSTie paNa paraMtu dUranA pahADI pradezamAMthI te zilAjitane | pAMca hajAra varSothI paNa prAcIna heya ema lAvavAmAM Ave che. teno upayoga kevaLa auSadha | sAbita thAya che. mATe ja prAcIna vaidyoe darzAvyo che. ene mahA- | bhinnabhinna dezanA prAcIna bhaiSajyanA rasAyanakalpa tathA mahimA bhAratIya AyurvedamAM | vimarzanI AvazyakatA gavAya che; lAMbA kALa sudhI bhUgarbhamAM hovAthI ahIM e kahevuM jarUrI che ke "mehe-jonaSTa thayelI auSadhI na maLe te svAbhAvika che, paNa bhAgyavazAta je auSadhi maLI che, te, bhAra * jema ke atharvaveda-3, 7, 1-2 mAM Ama tIya gaurava vadhAre che. jaNAvyuM che, "haribAghu raghuSyalobirAuM meSanam vaLI te ja bhagabha Adi pradezamAM kharekhara | sakSetriyam | viSANayA vipUnamanInarAta | mana vAmRgonI utpatti te avazya na ja hovI joIe. | harino SI krizcataf6%mItA viSANe vidhyArti paNa e mRga AdinI utpatti te himAlayanAM | nirgha dRddhiA.
Page #275
--------------------------------------------------------------------------
________________ 234 kAzyapasa'hitA w | " dare'nA bhUgarbha AdinuM anusa dhAna karavAthI spaSTa thAya che ke bhAratIya sabhyatA pAMca hajAra varSothI prAcIna siddha thAya che te ja pramANe prAcIna lekha, vastuo vagerenAM lakSaNA jovAthI mizra, ekhileniyA, siriyA, cIna Adi dezeAnI sabhyatA paNa cAra-pAMca hajAra varSathI paNa jUnI hAvI joI e, evA nizcaya thAya che. pUrvAMkALamAM paNa sabhyatAthI samRddha tarIke jaNAtA e prAcIna dezAmAM aneka prakAranAM judAM judAM jJAna-vijJAneA avazya hAvAM joi e. temAM paNa vizeSe karI jIvanamAM upayogI tathA vyAvahArika bhaiSajya vidyA paNa avazya hevI ja joI e. ghaNI uti pAmelA prAcIna dezeAnA bhaiSajya viSayamAM peAtAnA pUrvakALanA jJAnapravAhA paNa avazya hovA ja joi e. ' peperI ' nAmanA tADapatramAM darzAvela pallIrudhira-garALInuM leAhI, bhUMDa AdinuM mAMsa tathA meda ane kAcabAnuM mastiSka ane manuSyanuM vArUpa auSadha vagere bhAratIya AyurvedanA saMpradAyamAM lagabhaga maLatAM nathI, teApaNa tenA asAdhAraNa pUrvanA pravAhamAMthI jANe cAlu rahyAM hoya, ema jaNAya che. e khIgna dezAmAM paNa potapotAnA pUrvIsapradAyathI cAlu rahelA asAdhAraNa viSayeA heAvA joI e. khAlIka vaidya kAMkAyananA dRSTAMta uparathI khInna paNa keTalAka videzI vaidyo bhAratIya vaidyone ane bhAratIya vaidyo paNa videzIya vaidyone ekakhIjAne jANItA dvAvA joIe. A kAzyapasaMhitAmAM khilabhAgamAM * sUtikApakramaNIya' nAmanA adhyAyamAM vaivezyAkSa prayanti vividhA shejIMgItayaH '-A sUtikAcikitsAmAM aneka prakAranI mleccha jAtio ane videzI vaidyo rudhira, mAMsane rasa, kaMda, mULa, phaLa vagere Ape che. ' A vAkyamAM videzIya vividha mleccha jAtie, eveA sAmAnAdhikaraNya vizeSaNuvizeSyabhAve ullekha karIne bhArata dezanI bahAra rahelI aneka prakAranI mleccha jAtione A graMthakAra vRddhajIvakane paNa avazya jANItI hAvI joI e ema jaNAya che. ahI vAparelA 'mleccha' zabda mahAbhArata, harivaMza Adi prAcIna gra thAmAM paNa vAparelA dekhAya che. jema ke yayAti'nA upAkhyAnamAM pitAnI AjJA nadghi pALavAthI 'tu su ', * anu tathA ' vrukSu 'te temanA pitAne ja zApa thavAthI tee traNe vedabAhya mlecchAnA vazAnA pravaka thayA hatA, evA ullekha karelA maLe che; ' prayanto shejIverAH svAt mlecchAne deza bhArata pradezanI cheDe AvelA che, ema. kAzakAra-amarasiMhe paNa nirdeza karelo heAvAthI dhaNu kharuM bhArata dezanA sImADe rahelA badhAya dezAne ' mleccha ' deza tarIke jaNAvela che. pANinIya dhAtupAThamAM mleccha ' dhAtune grahaNa karI che; ane mahAbhASyakAra pataMjalie paNa 'teDyurAH helkyo dejja rUti vAvamUjI;, tamAcchA mA mUmedhyeya jyAraLaC '-te asurA 'he alibhamarA ! he alie' ema kheAlatA kheAlatA ekabIjAnuM apamAna karyA kare che; ema ApaNe pazu mlecche! na banI jaI e e kAraNe vyAkaraNa bhaNavuM joI e, evA nirdeza karIne te mahAbhASyakAre asurAne ' mleccha ' tarIke darzAvyA che. samudranA kinAre maLelI vastuomAM lagabhaga samAna saMketA maLe che, te uparathI IrAniyana, asIriyana vagare prAcIna mleccha jAtinA tathA bhAratIya lokeAnA paraspara paricaya jaNAya che. te uparathI te kALe prasiddha evI IrAnayana, asIriyana vagere vizeSa jJAna dharAvatI bhAratakhAdya vividha mleccha jAtiAne ahIM ' mleccha' zabdathI jANelI hAya ema paNa saMbhave che. ahI kAzyapasahitAmAM videzIya ' mleccha' vaidya tarIkenA je ullekha karyA che, te ' khilabhAtra'mAM hovAthI vRddhajIvakanA ke vAsyanA samayamAM aMtardezIya cikitsAnuM jJAna hAvAthI ja temaNe tevA ullekha karyA haze. carakamAM paNa vimAnasthAnamAM ' vividhAni phri mitranAM zAsrAni pravRtti hodde'-vaidyonAM vividha prakAranAM zAstra lokamAM pracAra pAmI rahyAM che' ema kahIne lokamAM aneka prakAranA vaidyakIya zAstrone pracAra darzAvyA che. jema AjanA samayamAM saucikitsA athavA sUrya*kiraNa dvArA karAtI cikitsA, jalacikitsA, bhaiSajya-auSadhIya cikitsA tathA zastracikitsA Adi aneka prakAranI cikitsApaddhatieneA pracAra thaI rahyo che tema e carakanA kALe | C !
Page #276
--------------------------------------------------------------------------
________________ upavAta 235 bhAratamAM tathA bIjA dezamAM paNa judI judI ciki.| vyavasthAsUcaka pA-kAgaLo vagere je kaMI maLe che, tsApaddhatiothI paNa vaidyakIya cikitsAno pracAra cAlu | tema ja asiriyA pradezamAM "hemUrvana" rAjAnA haze ema jaNAya che. vedakALathI mAMDIne cAlyA | samayanA zilAlekha para rahelA bhaiSajya saMbaMdhI karatA bhAratIya Ayurvedane saMpradAya e kharekhara je tera lekhe maLyA che, ane IrAnanA prAcIna bhAratIya ja che. ema ke A upoddhAtamAM avestA graMthamAMnAM vendidAda, yakSa tathA yasta pratipAdana karyuM ja che, topaNa kALakramathI bhAratIya nAmanAM prakaraNomAM bhaiSajya saMbaMdhI je viSaye. viSayono videzIya saMpradAyamAM ane videzIya | jovAmAM Ave che, ane "sumeriyana" pradezanA saMpradAyane lagatA viSayone bhAratIya saMpradAyamAM | bheAMyarAMomAMthI nIkaLelA ane IMTa para kotarAyelA ochAvadhatA azodArA pAchaLathI praveza thavAnuM | je lekho briTiza myujhiyama nAmanA saMgrahasthAnasaMbhave che. aneka prAcIna dazAmAM gayelA prAcIna | mAM saMdharelA saMbhaLAya che, temAM paNa bhaiSajya bhaiSajya viSayonuM barAbara anusaMdhAna karyA vinA | saMbaMdhI viSaye maLe che ema kahevAya che. cInamAM te saMbaMdhI te kALanuM bhaiSajya saMbaMdhI jJAna kevA paNa prAcIna bheSajya saMbaMdhI viSayo maLe che. svarUpanuM ane kaI avasthAnuM hatuM ? tema ja e rIte zodha karatAM bIjA paNa bheSajya saMbaMdhI teonuM pitAnuM ja e asAdhAraNa prAcIna jJAna-| ghaNA viSaya maLI zake che. cAre tarapha vicAradaSTi jharaNa hoya che, ke pArakA dezanA e jJAnajharaNumAMthI | phelAvyA sivAya potapotAnI sAMpradAyika paddhatipaNa te te viSaya zuM pratikalita thayA haze? e thI ja maulikapaNAnA durAgrahanA kAraNe rokAI jANavuM ghaNuM kaThina che. te te zAstromAM tathA te te| jatAM eka ja bAju DhaLelI daSTi, vAstavika pradezamAM gayelA e ucca kakSAnA viSayone barAbara | paristhitinuM mApa kADhavA mATe yogyatA lAvI vicAra karyA pahelAM tenA paricchedanI dRSTi kevaLa | zakatI nathI. e kAraNe pUrvanA ItihAso dvArA, kalpanAmAM ja pariName che, paNa chevaTanuM nirNayAtmaka ane moheM-jo-dare Adi (bhUgarbhanAM) sthaLamAMjJAna kaMI paNa thaI zakatuM nathI. thI nIkaLelI pUrvakALanI vastuo tathA pahelAMnA vizeSa vicAro najara samakSa rAkhI pAMca hajAra prAcIna dezamAM gayelA prAcIna viSayone varSothI adhika kALanI sabhyatAvALA tathA prAcIna laI judI judI pratyekanI AlocanA karavAmAM Ave kALamAM paNa parasparane paricaya avarajavara tathA te kaMIka pariNAma lAvavAmAM sahAyatA maLI zake saMparkavALA bhArata, mizra, IrAna, cADyiA, che ke te samaye A aMzamAM A be saMpradAyonI samA. bAhalIka, bebiloniyA, siriyA, cIna Adi natA hatI ke A be saMpradAyonI paraspara viSamatA ke prAcIna dezonA jeTalA paNa bhaiSajyanA viSayo judA judApaNuM hatuM. samAna viSayane paNa amuka maLyA che athavA maLatA rahe che te badhAne AgaLa saMpradAyathI amukane uddagama thayuM hatuM tathA amuka | rAkhIne tema ja bhAratIya prAcIna AyurvedanI amuka viSaya te te saMpradAyanA pitAnA ja hatA. paristhitinuM anusaMdhAna karI, samAna, viSama joke prAcIna dezanI pUrvakALanI paristhitine | ane tulanAtmaka dRSTithI vicArI kayA viSe barAbara jaNAvanArAM pahelAMnAM ghaNAMkharAM cihno | kyAMnA che, kyA viSayo kyAMthI zarU thayA che, kALavazAta vilupta thaI javAthI te te dezonI ) kayA viSayo kyAM prathama jaNAyA che, kayo aMza pUrvakALanI sthiti barAbara jANavI muzkela thAya | kyAM pratibiMbita thayo che, ane kene prabhAva che te paNa temAMnAM je kaI avaziSTa prAcIna cihno | konA gauravane sthApavA mATe ane kenI samRddhi maLI Ave che tenA AdhAre tenI aMtaHsthitinuM | mATe thAya che ? e vicAravuM joIe. bAkI te thoDuM ghaNuM jJAna thaI zake che; jema ke mizradezamAM bIjA dezane prakAza dhAraNa karanArA ane adhI prAcIna bheSajya saMbaMdhI tADapatra upara rahelA roga | umare pahoMcelA grIka vaidakane bhAratIya vaidyaka upara dara karavAnA pratIkA-upAyo tathA te mATenA prabhAva paDyo che, e zaMkA bilakula nirmaLa che.
Page #277
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA 5 : upasaMhAra karyo haze? athavA zAMtipriya brAhmaNa Adi prAcIna AcAryonuM gaurava zastracikitsakee tenI upekSA karI haze ? ke dharmazAstrakAronI daSTieM zastrakriyAnI niMdA thavAthI A bAbata vidvAnonA jANavAmAM AvI cUkI adhyAtmavAdanI daSTie emAM hiMsA dekhAvAthI che ke pUrvanA samayamAM dhanvatari, kazyapa, Atreya athavA ahiMsAvAda ane daza pAramitAjha siddhAMtane Adi AcAryoe vicArarUpI kasoTI para ghasIne vikAsa thavAthI ene lepa thayo haze ? AmAMthI -ujjavaLa karelAM siddhAMtorUpI ratnone pazcimanA karyuM mULa kAraNa te zalyavidyAne hAra thavAmAM vijJAnarUpI sUryanI prabhAthI aMjAI gayelI daSTi kAraNarUpe haze ? jethI sarvane upakAra karanAra vALA aneka vidvAne hAlamAM ghaNuM ja mAna sAthe hovA chatAM e zalya vijJAna ane te viSenuM hastajue che. ethI samajI zakAya che ke te te prAcIna kauzalya ane te zalyavidyAne upadeza tathA tenAM AcAryone vijJAnasAgara keTalo badho agAdha hato upakaraNe, zastro vagere samagra pariSkAra ekadama ke jemAM Aje paNa ratnanI kamInA nathI. evA hAsa pAmato pAmato vidvAnonA hAthamAMthI nIkaLI atyucca kakSAnA bhAratIya uttama graMtha bhArata dezanI jaI AjakAla bhAratamAM vidyA tathA vijJAnathI prAcIna vibhUtio che. Aje maLatA nibaMdhomAM zUnya gaNAtI nApita-hajAma vagere jAtiomAM sarva karatAM e ja graMthanI pradhAnatA jovAmAM lezamAtrarUpe maLe che. dhanvantari jevA pUrvakALanA Ave che; kema ke e prAcIna graMthonA viSayonuM AcAryoe unnata pamADelI te prAcInavidyA sUkSma dRSTithI anusaMdhAna karavAmAM Ave te AjakAla evI vyaktionA hAthamAM jaIne temAMnAM pratyeka vAkya sArarUpa tema ja niSkarSa pUrNa uttarottara, hAsa pAmatA dIvA jema holavAvAtathA sUtramaya jaNAya che. jene pariSkRta buddhivALA nI tayArImAM hoya tema, asta pAmavAnI rAha vidvAne potAnAM pravacana dvArA vizALa viSayane rUpa joyA kare che ! guNagrAhI tathA unnata pAzcAtya Ape che. jema bhUgarbhamAMthI aneka jAtanAM ratane meLavI vidvAne arvAcIna samayamAM vizrAMti pAmyA zakAya che, te ja pramANe e prAcIna graMthanI UMDI vinA ekadhArI mahenata karavI cAlu rAkhIne vicAro khANamAMthI parizrama karanArA vidvAne saMkhyAtIta dvArA tathA pariSkaraNa saMzodhana ane navA navA asakhya siddhAMta rUpI rane tIkSNa buddhi dvArA prayogo tathA anubhavo dvArA e zalyavidyAnuM rUpAMtara zodhIne meLavI zake che. pUrvanA samayamAM maLanArA karI, zalyavidyA, garbhacikitsA, bAlacikitsA, e prakAranA saMskArI vicArothI tatkAlIna kAyacikitsA ane vikRti vijJAnamAM vizeSarUpe unnati vicAronI unnatinuM samyapha jJAna thAya che; paraMtu karI lIdhI che. jethI pitAnI prAcIna vidyA bhUlelA te pachI vicAronI vRddhinuM eka paNa udAharaNa bhArata deza upara hAlamAM sarva tarapha prasarelI e maLatuM nathI. zalyaprasthAnamAM suzrutasaMhitA pachI pAzcAtya vijJAnayukta kuzaLatAe upakAra karavA mAMDyo kevaLa vAgabhaTa vagere be-traNa vidvAnoe ja bahu che. ApaNA A bhArata dezamAM kevaLa zalyaprasthAna thoDA pramANamAM zalyapakriyAne nirdeza karyo che, athavA zastracikitsA ja AvI durdazA pAmyuM che ane temAM paNa sukRtanA vijJAnanI AMzika chAyA ja dekhAya che. aitihAsika daSTithI paNa vRddhajIvakanA | * daza pAramitA-bauddha dharmagraMthamAM buddhatvanI samaya sudhI A vijJAna ApaNane dekhAya che. ATalI | prApti mATe daza guNonI parAkASTA sudhI pahoMcavuM unnatinI bhUmikA para ArUDha thayeluM e zalya- | jarUrI che. e daza guNo "pAramitA' kahevAya che. cikitsA vijJAna ekadama kayA kAraNe vilIna thayuM? | pAramitA eTale uccatama avasthA ke pUrNatA. zastrakriyAmAM leza paNa viparIta thatAM te dvArA zuM | e daza guNa cheH 1 dAna, 2 zIla, 3 kSAnti, 4 anarthanI zaMkAo thavA lAgI haze? athavA e vIrya, 5 dhyAna, 6 prajJA, 7 upAya, 8 praNidhAna, zastrakriyA bhISaNa che evI daSTithI tene zuM tyAga | 9 bala ane 10 jJAna.
Page #278
--------------------------------------------------------------------------
________________ upodaghAta 37. eTaluM ja nathI, paNa zAlAkya Adi bIjA prasthAne heta. kALakrame thayelI Ayurveda taraphanI upekSAnA paNa jevAM (ucca dazAmAM) utpanna thayAM hatAM tevAM ja | kAraNe hAsa pAmelA bhAratIya AyurvedanI prAcIna jarAjIrNapaNuM pAmyAM che. kAyacikitsAprasthAnamAM | gauravane najaramAM rAkhIne, ghaNA zreSTha vaidyo ane pAchaLathI paNa hajAro vidyakavidyAnA vidvAne prakaTa | vidvAne tene pracAra, pariSkAra tathA tene Azraya. thayA hatA ane seMkaDo vaidyakagraMtha paNa racAyA hatA, ApavA mATe navA vicAromaya nibaMdha, pracAranI jeone samUha ekatra karatAM Aje paNa mahAna saMsthAo, pariSkAranA mArgo ane auSadha banAvagraMtharAzi joI zakAya tema che; paraMtu Atreya) nArI zAkhAo-phArmasIo vagere prakaTa karI Adi maharSionA samayamAM jevA siddhAMto ane AyurvedanI puSTi mATe pravRtti karatA dekhAya che. vicAra AMtarika vidyAnA baLathI utpanna thayelA | AjakAla gaNanAtha sene pratyakSa zArIra tathA. je siddhAMta ane vicArone laIne Ayurveda samRddha siddhAMtanidAna-graMthanI racanA karIne prAcIna zArIrathayo hato tevA unnata tema ja navIna vicAra te ! avayava-vijJAnamAM ane roganA nidAnamAM ghaNo pachI prakaTayA nathI. ekabIjAnI spardhApUrvaka | vizeSa vicAra prakaTa karyo che. te ja pramANe kaviratna prakaTa thaIne A kevaLa prAcIna vicArone ja judI | zrI yAminIbhUSaNarAye paNa regavinizcaya zAlAkya, racanArUpe batAvIne athavA navIna anubhUta auSa- | viSa tathA prasUtinA viSayamAM nAnAM nAnAM taMtra racyAM dhio dvArA saMvardhita karIne prAcIna graMthenA kevaLa che. tema ja DaoNkaTara bAlakRSNa zivarAma muMje e. anuvAda athavA saMgraharUpa navAM zarIrane dhAraNa karI | netracikitsAnA viSayamAM koI paNa eka graMtha prakAzita bhinna bhinna nibaMdha ApaNI sAme rajU thAya che bhaSa- | kare che. e saMskRta bhASAmAM racAyelA navA nibaMdho jayanA viSayamAM vizeSarUpe nirIkSaNa karatAM dhAtu-rasa-] joIne AyurvedanI unnatinI ghaNI AzA rahe che. bhaiSajyaprasthAna athavA dhAtusaMbaMdhI tathA rasa- joke A bhAratIya AyurvedavidyA jarA-jINuM banI saMbaMdhI vidyakazAstra navA navA yogo tathA auSadho | che, topaNa hAlamAM jAgrata thayelA sUkSama buddhizALI. Adi prakaTa karIne, tema ja navA anubhava anusAra ughogI bhAratIya vidvAnone; tema ja bIjA paNa aneka graMthanI racanArUpe Aje paNa jANe ke khUba ! sahayogI AlaMbana videzI vidvAnenA rasAyana vRddhi pAmeluM dekhAya che; kAraNa ke hAlamAM paNa dvArA ja ApaNe Ayurveda, yavana RSinI cAre bAju AyurvedIya vaidyo e mArga upagarUpe, mAphaka pharI yauvana pAmaze ema AzA rAkhI pragarUpe ke saphaLatA tarIke svIkArI rahyA che. | zakAya che. samayavazAta ghaNuM viSayamAM vaijJAnika ene vizeSa pracAra Aje paNa AyurvedavidyAnuM | pragati thaI hovAthI tema ja pariSkAra pAmelI tathA prasthAne ke zAstronuM sArI rIte rakSaNa rAsAyaNika prakriyAne kAraNe ane navAM upajAvI kare che tema kahevAmAM kaI atizayokti thatI | kADhela dUra sudhI jovAnAM, aMdaranA bhAgamAM javAnAM nathI. prAcIna maharSionI jema temanA pachInA judAM judAM yaMtra vaDe; tema ja navA tarkabhaiSajyavaidyaka vidyAmAM kuzaLa gaNAtA je je | vitarko karatA te te dezanA vidvAnane sAkSAta vidvAno thayA che, temaNe paNa vicAronI paraMparAnA | lekha, nibaMdhe Adi dvArA athavA paraspara anusaraNa dvArA navA navA siddhAMtane je prakaTa karyA Apasa ApasamAM karAtA vicArone lIdhe ane hota; tema ja pUrvanA siddhAMtonuM paNa pariSkaraNa zarIranA avayavone sUkamapaNe jevAnAM sAdhane. -saMzodhana karyA karyuM' heta, adhUrA aMzane | vaDe; tema ja navA vicAramaya seMkaDo nibaMdhanA je pUrNa karyA hatA, anubhavamAM UtarelA vizeSa | (hAlamAM) thatA prakAzana dvArA pAzcAtya vidvAnoe saMskArone je upadeza karyo hota ane ucca | AjanA samayamAM bhaSaya-vaidyaka vidyAne aneka vicArothI pUrNa prauDha uttama nibaMdhane vAraMvAra | zAkhAothI unnatinA mArge ArUDha karI che; chatAM rayA karyA hota, to bhAratIya AyurvedanuM vijJAna | te vaidyaka vidyAnI AlocanA karatAM prAcIna bhAratIya paNa ATalA samaya sudhImAM unnatinA zikhare pahoMcyuM | AyurvedavidyAne. keTalAka vidvAnenI vicAradaSTimAM
Page #279
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa hitA 238 www sthULa tema ja bALakrIDA bhale pratibhAsita thatI hAya; paraMtu durgoMma pahADA, nadIo, vananA madhya pradezA, duSkara dezAMtarAmAM prayANa ane tyAMnA tyAMnA vidyAne sAthenA AbhyaMtara sapardhA tathA vicArI je kALe vizeSa thatA hatA evA te pUrvakALanA samayamAM, jaMgaleAnA mRgAnI sAthe vasavATa karatA hoI te jeoe ( hAlanAM ) yaMtrA Adi judAM judAM bhautika sAdhanA meLavyAM na hatAM, chatAM kevaLa praNidhAnazakti dvArA jemaNe peAtAnI tIkSNa aMtara prajJAnA aLatA ja Azraya meLavyA hatA evA prAcIna AcAya Atreya, kazyapa tathA dhanvantari Adie je vicArA AviSkRta karyAM hatA tene Adhunika unnata vijJAna dvArA pariSkRta daSTivALA vidvAnA Aje paNa je Adara kare che te AchA gauravanI vAta nathI. bhAratIya tathA anya vidvAno paNa cirakAra sudhI emanI A kRpAne lIdhe RNI raheze. e prAcIna AryaMne ApaNe seMkaDA vAra abhinaMdana karavuM joI e. | upadezeArUpa lekhA paNu lupta thayA che, chatAM khInna AcAryAe kAMka kAMka ullekha karelA keTalAka AyAryanA judA judA mate mAtra nAmarUpe maLe che. vaLI keTalAkanAM tA nAme paNa vilupta thaI gayAM haze. jo ApaNe AjakAla kAI paNa viSayanA krAI eka paNa upalabdha prAcIna graMthanuM adhyayana karIe te emAMthI ApaNune dhaNu! prAcIna AcAryo, emaNe jANelA graMthA tathA mukhya mukhya matAnA kevaLa nAmeAllekha maLe che. yAkanA niruktamAM khInna paNa vedanA arthAnu nicana athavA vyAkhyA karanArAo je thaI gayA che, temanAM mAtra nAmeA jANavA maLe che. pANinIya sUtreAmAMthI zAkalya, gAlava, gAgya, Apizali, kAzyapa tathA sphATAyana vagere prAcIna vyAkaraNa-AcAryAM mAtra nAmathI jANavA maLe che; tema ja pArAza, ka*nda, zilAli, kRzAzva vagere ane bhikSusUtra tathA naTasUtra Adi judAM judAM zAstronA kartA AcAryo paNa e pANinIya sUtrAmAMthI kevaLa nAmeA dvArA jANavAmAM Ave che. vaLI kauTilIya arthazAstramAMthI parAzara, uzanas, vizAlAkSa, kauNupa, danta, bharadvAja, vAtavyAdhi, bAhu, dantIputra, pizuna Adi pUrva kALanA khIjA arthazAstranA AyAryA paNa mAtra nAmathI jAgRvAmAM Ave che. sAyananA vaidabhASyamAMthI medhAtithi, zAkapUNi, agnisvAmI vagere pUrvI kALanA vedanuM vyAkhyAna karanArA kevaLa nAmathI jANavAmAM Ave che. pUrvamImAMsA tathA uttaramImAMsAnAM sUtrAmAMthI AsmaraNya, kAzakRtsa, auDalomi tathA bAdara vagere pUnA veda tathA upaniSadanA artha para mImAMsA karanArAonAM mAtra nAmeA jaNAya che. ema hAlamAM maLatA zrauta-smAta-dazana-yeA tiSa AdinA graMthAmAMthI paNa hArA pUrva kALanAM saMhitA, tatra, sUtra, vyAkhyAna tathA nikhadha AdinA kartA maharSio vagere te te viSayanA AcAryA kevaLa nAmarUpe ja bAkI rahelA jANavAmAM Ave che. vaLI keTalAka bhAratIya dAOnika prathA tathA bauddha grathA cInanI tathA tikheTanI bhASA emAM thayelA anuvAda rUpe ja hAlamAM prAcIna graMthonA nAza ane rakSaNa devatAI yuganA AraMbhathI laI AryAnA jJAna tathA vijJAnaneA pravAha saMhitAo, brAhmaNagraMthA, upaniSado, sUtreA, tatrA, bhASyA, TIkAo, upaTIkAo tathA ni MdhA sAdirUpe aneka zAkhAo dvArA khUba vahI rahyo che ane te- RSio, AcArya tathA nibadhakArI AdinA vicArAnI dhArAo dvArA-pANu pAmyA karatA rahI mAnave rUpI kSetrane cAre bAjuthI rasayukta karyA kare che, tethI Aje te vijJAnanA seMkaDA visAgA ane te te dareka vibhAgonA aneka prAcIna AyAryo, tema ja te te AcAryAMnA ucca ane ati uccapaNuM dharAvatA judA judA vicArA paNa jANavAmAM Ave che. paraMtu AryAnA mULa, sasvabhUta ane Ardra kALanA vijJAnanA mahAkalpavRkSarUpa bhagavAna vedanI paNa keTalIka zAkhAo ane te venAM aMgA tathA upAMgA paNa viccheda vilupta thaI gayAM che. dhaNI zAkhAenAM teA nAma paNa bAkI rahyAM nathI tathA keTalIka zAkhAonAM nAmo saMhitAomAM, brAhmaNaprathA mAM tathA sUtrAmAM kyAMka kayAMka kaIka nirdeza maLe che; pUrvI kALanA maharSi vagerenA tathA AcAryAnA |
Page #280
--------------------------------------------------------------------------
________________ upodulAta 239 maLatA hoIne kevaLa chAyA rUpe ja bAkI rahyA che. | ja na hoya tema ApaNe (zUnya jevA) besI lagabhaga hajAra varSonI paNa pahelAM thayelA seMkaDo | rahyA chIe. graMthe hAlamAM chinnabhinna thaI nAza pAmelA jaNAyA | pahelAMnA samayathI ja te te kALe thayela che. ema zruti, smRti, Agama, vedAMga, upAMga | " | prAkRtika ane vakRtika Akasmika athaDAmaNane ane darzane AdimAM; tema ja bauddha, AhaMta, | lIdhe tema ja judAM judAM rASTronAM paraspara thayelAM jaina Adi judA judA saMpradAyamAM paNa aphasosa- | yuddho vagere naitika upadravothI ane videzI rAjAnI vAta che ke, rUMvADA khaDAM karI de evo mahAna enAM vAraMvAra thayelA vinAzaka AkramaNane lIdhe viplava thayela che. ane paraspara thayelA sAMpradAyika saMgharSone kAraNe A AyurvedanA viSayamAM paNa hAlamAM maLatA | "danA viSayamAM paNa hAlamAM maLatA | takSazilA, nAlaMdA ane vikramazilA Adi zahereAtreya, suzrata ane bheDanI saMhitAmAM ane mAM je je moTAM pustakAlaya hatAM, te badhAM A kAzyapa saMhitAmAM paNa ulekha uparathI kAya, | bhasmIbhUta ane dhULadhANI thaI gayAM hatAM; tema ja vAvida, vAmaka, vaideha, kAkAyana, hiraNyAkSa, | jaLapralaya tathA amipralaya Adi upadravothI paNa zaunaka, pArAzarya, gArga, mAThara, kautsa, maula, te te hajAro prAcIna graMtharatna vinAza pAmyAM kuzika, subhUti, mArkanDeya tathA karavI vagere hatAM, ema kevaLa pUrvakALamAM ja banyuM hatuM dhaNA prAcIna AyurvedIya AcAryonAM nAme jANa evuM nathI, paraMtu AjakAla paNa prAcIna vidyAmAve che. emanAmAMnA keTalAkanAM vacane | sthAnamAM temaja gAmaDAMomAM rahelI paNa zALAomAM tathA mate paNa tyAM tyAM TAMkelAM maLe che; paNuM rahelAM seMkaDo graMtharatno ami vagerenA utpAtathI te te AcAryonA e uttama graMthe kyAM vilIna | kSaNavAramAM bharamIbhUta thaI jAya che. e kAraNe thaI gayA che ? te badhAye AcAryonA te te graMthe | temaja pUrvakALanA vidvAnoe saMgraha karelA keTalAka je maLI zake ane te badhA graMthanuM je saMkalana | uttama graMthanuM, tenA parivAra tathA saMtatimAM koI karavAmAM Ave to AyurvedIya graMthane eka mahAna | rakSaNa karanAra na hovAthI athavA te te graMthanA samudAya ApaNI sAme khaDo thaI jAya. be ke traNa rakSaNa mATe bedarakArI hovAthI temaja bhaTTIonA je graMtho hAlamAM maLe che. temAM avagAhana karavAmAM | mukhamAM. nadInA pravAhamAM ke bajAromAM vIkharAI Ave to pratibhA jJAnanA prakAzathI ujajavaLa javAne kAraNe, athavA bhoMyarAM, dhULanA DhagalAomAM evA seMkaDo gaMbhIra tane lagatA upadezanuM paDI rahevAthI, jIrNa thayela hovAthI ke UdhaI vagerethI jJAna maLI zake che je graMtha bacI javA pAmyA hatA te paNa e ja pramANe je judAM judAM aneka zAstromAM uttarouttara eka pachI eka vinAza pAmyA kare vibhAga pAmelA badhA prAcIna AcAryonA graMtha che. A badhuM vicAratAM kayA vidyApremI mANasanuM je maLI AvyA hota to keTalAka uttama vicAro-| mana duHkhathI cirAI na jAya ? kAraNa ke jJAnamaya rUpI ratna vaDe jijJAsu puruSonAM hRdayarUpI sthAno e prAcIna bhaMDArone e rIte vinAza thavo e paripUrNa bharAI gayAM hota. pUrva kALanA dayALa e meTA khedanuM kAraNa che. maharSio vageree pitAnA vicArorUpI dhArA- e prAcIna vidyAne vinAzamAMthI bacAvavA enA rasathI vijJAnarUpI kalpavRkSane sArI rIte mATe AjakAla seMkaDo prayatnazIla guNagrAhI vadhArI-ucherIne temaNe ApaNI upara anugraha temaja dayALa bhAratIya tathA pAzcAtya vidvAne karyo che. to paNa sarvAne puSTa evAM tenAM phaLothI badhe pharI pharIne ghaNA prAcIna graMthane zodhIne tene ApaNe jANe vaMcita rahyA hoIe eTale ke tenuM pustakenI zodha karavA mATe uddhAra paNa karI rahyA che. kalpavRkSanAM phaLa ApaNane jANe ke maLyAM ja na hoya | "beTA Adi pradezamAM rahela bhUgarbha AdimAMathavA te phaLone svAda ApaNe jANe anubhavyo | thI uddhAra karelA "bAbara menyukripTa" Adi
Page #281
--------------------------------------------------------------------------
________________ 240. kAzyapa saMhitA nAmathI prasiddha ane "nAvanItaka' Adi vikalAMga | lakhAyela graMtha tathA aitihAsika vRttAMta vagere. hoI chinnabhinna thayelA pUrvakALanA lekho Aje ane lAMbA kALathI TakI rahela keraNI prakriyA tathA temAM daSTAMtarUpe thayA che. keTalAka vidvAne cIna, lAMbA kALathI tyAM tyAM pracalita purAtanI lakSaNo tibeTa Adi pradezonI yAtrA karI tyAMthI meLavelA | uparathI asIriyana, bebiloniyana, sumeriyana, mULa lekhene anuvAda karI le che ane keTalAkane | mizra Adi prAcIna dazAnI jAtionI anukrame uddhAra kare che eTale ke teone mULa sthitimAM cAlu rahela prAcIna sabhyatAnI paristhitine samaya bahAra pADe che. evA vidvAnane e prayAsa ghaNuM nakkI thAya che. tenI sAthe e nakkI thayelI anuabhinaMdanane pAtra che. lagabhaga vinAzamukha kuLatA dvArA ghaNA pUrva kALathI AraMbhI cAlu rahela thayelI prAcIna vidyA, dAtAo, guNagrAhI, pUrva kALanA viSayonuM paripUrNa jJAna meLavavA mATeno zrImaMta tathA buddhimAnanA hAthanA AlaMbanathI | mArga lagabhaga sulabha thAya che. bhAratIya saMpradAyaamuka aMze bacavA pAmela pitAnI rakSAnA | mAM paNa pUrva kALathI mAMDI AhitAgni athavA sAdhananI jarUra dharAve che. je purAtanI uttama graMtho laukika agnithI muDadAM bALavAnI vyavasthA hevAne Aje paNa bacavA pAmyA che, te seMkaDo prayatnothI lIdhe, tema ja bAkI rahelI vastuone paNa dAna paNa zedhavA jevA, ane zaktimAna puruSo dvArA Adi dvArA vinAza thaI jato hovAthI ane maMdiro sArI rIte uddhAra karavA jevA che. pratyeka mATe | vagerene paNa ghaNI vAra thayelA viplave dvArA nAza evI baLavAna AzA ApaNe sevIe chIe. thayo hovAthI, tema ja prAcIna rItinI Anuzravaka purAtanI vastuo bAhya daSTithI ane purAtanI paddhatine lIdhe ke saMhitAo sUtro vagerene paraMparAthI lekha AtyaMtara daSTi dvArA pitAnI prAcIna [ sAMbhaLI sAMbhaLIne mukhapATha karavAnI paddhati cAlatI paristhiti jaNAve che. kAraNake e purAtanI vastuo hovAne lIdhe, eTale ke te te saMhitAo, sUtro vagere tathA purAtanI lekho sivAya bhUtakALanA samayanuM | prAcIna graMthane lakhI levAnI ruci lokone bahu ja bIjuM kayuM barAbara vijJAnanuM sAdhana hoI zake? | ochI thatI hatI, paraMtu pAchaLathI bhojapatra, pUrva kALanA padArtho athavA je kaI maLI AvyA | tADapatra Adi upara te te graMthanuM lakhANa hoya te ja ochI-vadhatA bhAve pitAnuM purAtanapaNuM ! cAlu thayuM hatuM. te te patra uparanA te prAcIna kaMIka paNa avazya darzAve ja che amuka aMze saMbhAva- lekha paNa lAMbA kALe chinnabhinna thayelA hoya na karI zakAya evA kaMIka pUrvakALa tathA pAchalA tethI ane vacce vacce thatAM parasparanAM tathA kALanA saMbaMdha dvArA jaNAtI prAcIna sabhyatArUpa eka videzI AkramaNe, yuddho vagere athaDAmaNone lIdhe ja satramAM gUMthAyela asIriyana, bebiloniyana, e prAcIna lakhANo vagere lagabhaga baLI gayAM sumeriyana, mizra Adi prAcIna jAtionA pAzcAtya | hatAM athavA chinnabhinna thaI vinAza pAmyAM hatAM. dezamAM, paNa kALakrama pramANe elephaDeMDriyA "mAM chatAM bhAratIya purAtanI lekhe, pUrvavRttAMta vagerenuM rahela vizALa pustakAlaya baLI jatAM tema ja AjanA samayamAM potAma, kAsagara AdimAM bhoMyarAMsamaye samaye tyAM thayA karatA rAjanaitika ane | mAM zodha karatAM ane cIna, tibeTa vagere pradezamAM sAMpradAyika vilane lIdhe, pAzcAtya dezomAM paNa rahelA lekhe vagere sAthenuM anusaMdhAna Adi karavAthI, prAcIna aitihAsika viSayo lagabhaga vinAza athavA anusaMdhAna karI zakAya evAM purAtanI pAmelA hovA joIe. te paNa te te dezomAM | ItihAsa vagerenAM lakSaNe ghaNuM ja ocho thayela maLatI aneka vastuo tathA lekhanI sAthe; tema ja ! hovAthI, tema ja purANa AdinI kathAo jeke maLe muDadAMo khodakAmane lIdhe, ane kayAMka maLI che te paNa mahAbhAratanAM gaNeza AkhyAna jevAM Avela maMdira, kIrtistaMbha-pirAmiDa, stUpa AkhyAne tathA arvAcIna viSe vacce vacce vagere paranAM aitihAsika vRttAMta uparathI, tema ja | pAchaLathI pravezelAM hovAthI, tema ja alaMkArika kaLyAMka ITo, zilAo tathA dhAtuo vagere upara | daSTithI pravezelI atizayoktione lIdhe ane te
Page #282
--------------------------------------------------------------------------
________________ upodalAta - 241 te sAMpradAyika hastakSepa paNa thavAthI, ane pota- | athavA abhyAsa karavA meLavI zakAya che. e moTA pitAnI anukuLa rIti dvArA pUrvanA viSayono vilopa saMteSanuM sthAna che; paraMtu chapAImAM ochI kiMmata, tathA parivartana thavAthI; temaja purAtanI aMzanuM | TAIpa tathA zAhI, e badhuM ThIka majabUta athavA dezAMtaranA lekha, zilAlekha tathA bhUgarbhamAMthI lAMbo kALa cAle tevuM hoya che. chatAM keTalAka graMtha maLela vijJAna Adi sAthe meLavaNI karIne te dvArA pramANapaNuM siddha karavAmAM AvatuM hovAthI, majabUta tADapatra ke copaDAnA kAgaLo para AjanA samayamAM "mohe-jo-daro' AdinA | hAthathI ane kalamathI je graMtha lakhAtA hatA, bhUgarbhamAMthI maLelAM paripUrNa sAdhananI jyAM sudhI tenI tulanA karatAM AjanAM chApakhAnAMomAM prApti na thAya tyAM sudhI bhAratadezanA pUrva kALanI | halakA kAgaLa para chapAtA graMthe lAbo kALa TakI paristhiti jANavI muzkela che; athavA te viSe | zaktA nathI. pahelAMnAM chapAyelAM pustake Aje bIjA prakAre kalpanA karavI paNa ayogya hoya | lagabhaga so vaSe to vikRta akSarovALA jhAMkha ema jaNAtuM hatuM. paraMtu AjanA samayamAM ane chinnabhinna kAgaLovALAM thaI gayelAM dekhAya mahe-jo-daro, harapA Adi pradezanAM bhaMyarAMonuM | che. vaLI chApelAM pustake maLavAM sulabha thavAthI anusaMdhAna athavA tapAsa karatAM temAMthI maLelA Aje lekha-nakalo athavA hAthe lakhavAnI lahiyA te te viSayothI prAcIna bhAratIya paristhiti ! lekanI kaLA uttarottara hRAsa pAmatI jAya che. upara ghaNo prakAza pADI zakAya che. bhAratamAM padaracchedanI spaSTatA, zuddhi, suMdara bAIDiMga moheM-jo-daro, harapA AdinA pradezo jevA | vagere dvArA manane AkarSatAM chApelAM pustake purAtanI pradeza gaMgAnA tIra sudhI ghaNA hoya | maLavAM sulabha thavAne kAraNe hastalikhita pustake evI saMbhAvanA karI zakAya che. kALakrama pramANe saMgrahAlaya vageremAM vidyamAna heya che, chatAM harappA ane mohe-jo-daronAM bheyara mAMthI maLelA | temanI sAcavaNI tarapha AdaradaSTi rahetI nathI. purAtanI akSaronA lekhe Aja sudhImAM jema jema ' chapAyelAMnuM punarmudraNa, adhyayana, adhyApana e prakAzamAM AvavA mAMDyA tema tema prAcIna bhArata- | badhuM paraMparAthI cAlu raheluM hoya te ja saMbhave che. nuM purAtanI vRttAMta prakAzamAM AvatuM jaze. | paraMtu te badhuM paraMparAthI cAlu raheluM na hoya tyAM A saMbadhe bIjuM paNa A eka kahevA jevuM | punarmudraNa IcchavAmAM AvatuM nathI. tethI eka vAra che ane te vivecaka-saMzodhake AgaLa rajU karavuM yogya | chapAyelA hoya ane pharI chApavA baMdha thayA hoya tevA lAge che. AjanA samayamAM chApakhAnAMone ghaNo | graMtha Aje maLavA durlabha thaI paDelA jovAmAM Ave pracAra thavAthI bhAratamAM tathA bIjA dezomAM paNa che. chapAInI daSTie lakhavuM baMdha paDavA mAMDyuM pracalita hoI navA navA maLelA ane jeo hajI| che ane eka vAra chapAyA pachI te te graMtha sudhI prakAzamAM na hatA evA paNa ghaNA bhAratIya | pharI chapAvA muzkela thayA che. baMne prakAre vaMcita prathA prakAzamAM AvI rahyA che. eka ja graMthanI hajAro rahelA prAcIna graMtho uttama hovA chatAM prathama prata prakaTa thaIne ghera ghera pracAra pAmI rahI che. e chapAyela pustakanuM AyuSa pUruM thatAM ekaso ke kAraNe pracalita evA graMthane vizeSa vikAsa thaI | baso varSa thatAM te graMthe naSTa thAya che. kAlavazAta rahyo che. keTalAka aprakaTa graMthane sarva sAdhAraNa je viSayo Anuzravika hatA, eTale ke paraMparAe athavA darekane maLI zake tevo prakAza thaI rahyo che jethI zodhavuM, tapAsavuM ke lakhavuM vagere parizrama | evA bIjA viSayo paNa Aje astitvamAM rahyA vinA ja thoDA kharce haraI graMtha maLI zake ja nathI. je viSa bAkI rahyA che, te paNa che. eTaluM ja nahi paNa potAnA pUrvaja bApa- prAcIna graMthanuM kevaLa maraNa ja karAvatA rahI hAthadAdAo vageree paNa kadI na joyelA ane na] mAMthI chUTI jaze tyAre bhaviSyakALamAM jANavAmAM sAMbhaLelA evA ghaNu graMthe anAyAse jevA ! paNa nahi Ave. e moTA anarthanI zaMkA rahe che.
Page #283
--------------------------------------------------------------------------
________________ 42 kAzyapa saMhitA e bhAvi anarthane pahelethI vicAra karI je | kare che. eTaluM ja nahi, paNa mohe-jo-dare, harappA prathAno lopa karavo ayogya che tevA graMthonI | AdinA bhUgarbhamAMthI nIkaLelI judI judI mudrAo, keTalIka pratane majabUta sthAyI kAgaLa para sikkA vagere paNa pAMca hajAra varSo pahelAMnI prakAzita karavAnI pravRtti viSe chApakhAnAvALAoe prAcIna sabhyatAne prakAzita karI bhAratanA prAcIna vicAravuM joIe; jethI keTalIka prate paNa gauravane ujvaLa kare che. tADapatra para lakhAyela lAMbA kALa TakI zake. pustakAlayamAM paNa tevA | pustake joke teTalA badhA lAMbA kALa sudhI majabUta kAgaLo para chapAyelA uttama graMthanI ] te na ja TakI zake te paNa eka hajAra varSothI amuka prata saMdharavI joIe. tenI kiMmata adhika varSo sudhI te avazya vinAza na ja pAme. bhale vadhAre rAkhavAmAM Ave, paNa te prato lAMbA | A ja kAzyapa saMhitAnuM pustaka, tADapatra upara ja kALa sudhI Take te kharI; eTaluM ja nahi, paNa lakheluM maLyuM hatuM. te hAlamAM lAMbA kALe paNa keTalAka aMgeno vilApa karavo tadana ayogya che. | pitAno prakAza karI nAza pAmyuM nathI, e dAkhalAevA prAcInakALanA sarvasvarU5 graMtha-jevA ke, | rUpa che. laMbA kALa sudhI sArI rIte rakSaNa karavAnuM vedasaMhitAo, brAhmaNagraMthe, sUtro ane bhASyagraMtha | sAdhana A ja che eTale ke tADapatro para uttama vagere te adhyayana-adhyApananI paraMparAmAM pravezyA pustake lakhAvIne saMgharI rAkhavAM joIe. e vAta hoya ke na pravezyA hoya, chatAM temane to ghaNo kharca | buddhimAna zrImaMtane avazya ruci javI joIe; karIne paNa tADapatro upara, ke copaDAonA jADA | evI AzA rAkhate viramuM chuM. kAgaLo vagere upara uttama prakAre lakhAvIne nepAla-kASThamaMDapa-khaTamaMDu-rAjadhAnIpustakAlayamAM sArI rIte saMdharI-sAcavIne rAkhI vaizAkha-zrIdhanvantari jayaMtI dina-1994 mUkavA mATe vidyAne uddhAra karavAnuM vrata dharAvatA zrImaMtonI zubha dRSTi prasaravI joIe. jethI | nepAlagraMthamALA-prathama prakAzana: majabuta kAjhapatra ke tADapatra vagere upara lakhAyelAM zrI zrI zrImAna nepAla-mahArAjA-yuddhasamazerate te uttama pustake sAtaso ke AThaso varSa | "jaMgabahAdura' rANA sAheba aneka prakAranI sudhInAM AyuSavALAM bane. temAMye tADapatra upara | padavIthI vizeSe karI zobhI rahyA che. temane vidyAlakhAyelAM te eka hajArathI paNa vadhu varSa TakI zakelAM prema ane potAnA dezamAM maLela amuka prAcIna Aje maLe che tema have pachInA kALamAM paNa lAMbA | maMthanuM prakAzana karavAnI abhiruci dhaNI ja kALa sudhI maLavAM sulabha thAya. bhojapatra upara abhinaMdanIya che. mATe temane abhinaMdana ApIne lakhAyeluM pipalAdanI zAkhAnuM eka saMhitA | upaghAtanA lakhANa sahita A kAzyapasaMhitA, taka Aje paNa bAkI raheluM heIne lAMbA | nepALa-graMthamALAnA prathama stabaka-pahelA gurarUpe kALa sudhI te zAkhAne meLavavAnA sAdhana tarIke | prakAzita karavAmAM AvI che. upayogI thaI paDyuM che. e ja pramANe eka A upaghAtanuM lakhANa karatI veLA pramANuvArtikanuM pustaka tADapatra upara lakhAyeluM. jemanI sahAya levAI che. temanA hoI te rUpI bakhatarathI rakSAyeluM heIne, hajAro taraphanuM AbhAra-pradarzana varSo sudhI eka guphAmAM DhaMkAyeluM rahA chatAM Aje 5Nu (bahAra AvI) pharI sajIvana thaI | A uddaghAtanuM lakhANa karatI veLA prAcIna rahyuM hoya evuM jaNAya che. A saMbaMdhe vadhAre | ane arvAcIna tema ja pUrvanA tathA pazcimanA lakhavAthI zuM? paNa ITa para kotarAyelA lekho je je vidvAnonA graMthane tema ja vizeSa vicArone ane zilAlekho paNa bhagarbha-bhoMyarAmAMthI prakaTa | AdhAra laI temAMnA vacane utArI TAMkI batAvyAM thaIne, nAmathI paNa vinAza pAmela traNa hajAra varSo che, temane huM adhamaNuM athavA devAdAra chuM. kevaLa pahelAMnA lekonI sabhyatAne jAheramAM prakAzita ! tApaNuM darzAvI che te vidvAnonuM smaraNa karyA
Page #284
--------------------------------------------------------------------------
________________ upodaghAta 243 sivAya temanuM RNa adA karavA bIje kaI mArga | bhASAonA viSayonuM vijJAna ane pUrvanA tathA mane jaNAtuM nathI. pazcimanA vidvAnonA graMthAkAra, prakIrNa lekharUpa A graMthanuM prakAzana tathA saMzodhana karavAmAM | bhinna vicAronuM anusaMdhAna, UhApoha ane aMtavidvAnamAM zreSTha mahAbhAgyazALI vaidya zrI yAdavajI | dRSTithI vastuonuM yathArtha jJAna ityAdi, evAM trikamajIe parizramapUrvaka ghaNuM ja sahAya karI che, | evAM ghaNu sa.dhonI paNa AvazyakatA che. AvAM tethI huM temane ghaNuM ja mAna ApI aneka dhanyavAda | sAdhano dvArA gaMtavya mArga upara javAnuM sAhasa ApuM chuM. vaLI A upadhAtanA lakhANamAM karanAra mArAthI A thaDAghaNA zabdo dvArA abhiasAdhAraNa sahaga ApanAra ane prasaMzodhanamAM | lakSita sthAna upara kaI rIte pahoMcI zakAya ? paNa sahAya ApanAra paMDita zreSTha seminAtha zarmAne | dubaLa aMgethI A viSama bhAgamAM cAlavuM e to paNa seMkaDo dhanyavAde huM AvuM chuM. vaLI DaoNkTara | jANe sAhasa ja che. paraMtu "namaH patanyAmane gokulacaMdra ane mAsTara i.vihArIzaraNe paNa A| pataMtriA: '-AkAzamAM pakSIo potapotAnA gajA upadhAtanA lakhANamAM aMgrejI graMthemAM rahela pramANe UDe che"-e nyAye yathAzakti ucita mArga mAM keTalAMka lakhANanI sUcanAo ApI che, tethI te ' vANIne viniyoga tathA sarasvatI sevA mAnIne bane upakAra paNa huM bhUlI zakuM tema nathI. | Ayurvedane meM vizeSa abhyAsa karyo nathI, chatAM AvA gahana athavA kaThina vicAro prakaTa | AyurvedanA prakAzaka prAcIna maharSionuM dhyAna karavAmAM kevaLa AyurvedIya graMthanuM ane zuM karIne A mudraNanA avasara para sAhityanI daSTie bIjA saMskRta graMthonuM parizIlana ja paripUrNa | AyurvedanA graMthane tathA A saMhitAne abhyAsa thaI zake tema nathI; paraMtu bhAratIya itihAsanuM | karavAthI je vicAra AvyA tene A upodaghAtarUpI nAna kema jarUrI gaNAya tema grIsa, mizra IrAna | pRpAMjali dvArA ApanA karakamaLamAM sAdara samarpita Adi deza-dezAMtaronA ItihAsanuM jJAna paNa karuM chuM. huM eka abhyasta vyakti hevAthI temAMnI pUrepUruM hovuM jarUrI che. judI judI aneka ! truTi mATe kSamA yAcanA karuM chuM. upadyAta samApta
Page #285
--------------------------------------------------------------------------
Page #286
--------------------------------------------------------------------------
________________ maharSi mArIcakazyapa viracita kAzyapasaMhitA athavA vRddhajIvakIyataMtra (vI nAmRca) sUtrasthAna lehAdhyAya | etanme bhagavan sarva vaktumarhasi tattvataH / lehanaviSayamAM zrIvRddhajIvakanA sukha(khaM)duHkhaM hi bAlAnAM dRzyate lehnaashrym|| zrIkazyapa pratye prazno he bhagavana ! (bALakone)caTADavA yogya zuM hoya che athavA je caTADayuM hoya tenuM lakSaNa ...... | zuM? vadhu pramANamAM je caTADayuM hoya tenA kiMvA lehayitavyaM ca kiMvA lehitalakSaNam / / kayA kayA deSo hoya che? je vastu ke auSadha atioiSa che je roja sTe izA | cATavA gya hoya te na cATavAmAM Ave te manvaTI rdhAi i guoSAya tatra | kayA deSo hoya che? je vastu ke auSadha ochA ioddhavA rorr: sevAmupama /rA | pramANamAM cATayuM hoya tenuM svarUpa kevuM * A vRddhajIvakIya taMtra-kAzyapa saMhitA tADa-| hoya che ? temAM guNe tathA de kayA patramAM hastalekhita maLI che ane te paNa khaMDita | hoya che ? (je cATavA gya na hoya te ) rUpamAM ja maLelI hoIne A pramANe chapAI che. auSadha cATavAthI ke caTADavAthI kayA roga jo ke A graMtha pUrNa rUpamAM maLatuM nathI, paNa utpanna thAya che? (e roge je thayA hastalikhita je maLela che, temAM paNa zarUnAM hoya) temanI cikitsA kaI hoya che? 28 pAnAM maLelAM na hatAM. 29 mA pAnamAM je | A badhuM tame mane yathArtha rIte kahevAne zarUAta thaI che te A lehAdhyAyathI maLe che. 29 mA | yogya che. kAraNa ke bALakone sukha tathA pAna pahelAM 28 mA pAnAmAM kayA viSaya haze, | duHkha je dekhAya che, te amuka vastu ke auSadha te kahevuM muzkela che. sUtrasthAnanA A lehAdhyAyamAM teone caTADavAne lIdhe thayela hoya che. 1-3 lehana saMbaMdhe vRddhajIvake prathama prazno pUchanyA che ane zrI kazyapane uttara tene zrI kazyape uttara Ape che. A adhyAyane mukhya viSaya lehana che. bALakonuM svAstha, bala, iti pRSTo mahAbhAgaH kazyapo lokpuujitH| buddhinI vRddhi mATe prAcInakALamAM bALakone aneka | praznaM provAca nikhilaM prajAnAM hitakAmyayA // 4 // prakAranAM lehane cATaNanA rUpe caTADAtAM hatAM. jema lokamAM pUjAyelA mahAbhAgyazALI kazyapaAjakAla bALakane svastha rAkhavA aneka prakAranA | ne (jIvake) ema prazno pUchavA hatA, dhasArAone upayoga karAya che. A adhyAyamAM tyAre prajAnA hitanI IcchAthI temaNe je lehana go batAvyA che, temAM suvarNa madha e samagra praznonA uttara A rIte ApyA sAthe upayoga vadhu maLe che, te AmAM jaNAze. hatA. 4
Page #287
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-sUtrasthAna sagarbhA strInI rasadhAtunA traNa vibhAga | (sagarbhA strIe sevelA khorAka pANImAMthI cannaparaM prALa mA zrI viSe | paNa rasane) eka bhAga e sagarbhA raso nirvartate tAdRk tridhA cAsyAH pravartate // 5 // mAtAnI puSTi mATe upayogI thAya che, ghaNuM kharuM sagarbhA strI je annapAna le | bIjo rasavibhAga garbhanI puSTi mATe upache, tene jevo rasa bane che, tenA vibhAgo | yogI thAya che, ane trIjo rasavibhAga e traNa prakAre cAlu thAya che. 5 sagarbhA strInA stananI puSTi mATe upayogI vivaraNa: sagarbhA strI je bhojananuM sevana | thAya che. ane e trIjA rasavibhAgamAMthI kare che, te dvArA temAM potAnA zarIranuM ane garbha paNa puSTa thAya che. 6 tenA garbhAzayamAM rahelA garbhanuM paNa te garbhanI prANIonI prakRti thavAmAM kAraNa era dvArA piSaNa thAya che. A saMbaMdhe sute ane traNa prakRtio paNa Ama kahyuM che ke "maNa vahu nimittA tAkprakRtayastasmAdgarbhAt prabhRti dehinaH / vaghuddhimata'-garbhanI vRddhi tenI mAtAe sevelA vAtapittakaphasthUNAstisraH prakRtayazca taaH||7|| khorAkanA rasanA kAraNe thAya che. tenI sAthe sAthe (mAtAe sevelA khorAka pANImAMthI garbhaNInA stanamAM paNa khUba vRddhi thAya che. A| thayelA rasane je svabhAva hoya tevI.) saMbaMdhe paNa suzrute zArIranA cothA adhyAyamAM Ama dareka prANuonI garbhathI mAMDIne prakRti ane cha zeSa cordhvataramAgataM payodharAvabhipratipadyate, che; jema ke e prakRtie vAtaNULa athavA tamAta jafmathaH vanotratAvoparA mavatti-era banyA vAtaSapradhAna, pittasthaLa athavA pittadeSapachI bAkI rahela e rajane bhAga UMce jaI pradhAna ane kaphasthaLa eTale kaphadoSapradhAnastanamAM prApta thAya che, tethI sagarbhA strInA banne stana puSTa ane atizaya UcAM bane che. A ema traNa prakAranI che. 7 suzruta prAthanI TIkAmAM Da9haNa Ama lakhe che: vivaraNa: (arthAta garbhane jevA prakAranuM 'stanAzrayameva kaphopaJjitaM stanyatAmupagata prasUtAyAH puna-1 piSaNa maLyuM hoya tevA prakAranI tenI prakRti RhArarasenAgAyate-sagarbhA strInuM raja UMce jaI | mana che. A saMba dha suzruta zArAranA cothA ratanane ja Azraya karI kapha sAthe maLIne dhAvaNarUpe | adhyAyamAM Ama kahyuM che ke "sumarofsaM yo thAya che ane te dhAvaNa suvAvaDI strIe khAdhalA ma DhoSa 3rTa: | pratijJate tena '-pitAnuM zukra khorAkanA rasathI vadhyA kare che. carake paNa zArIranA | tathA mAtAnA rajasa-rudhirane garbhAzayamAM saMyoga chaThThA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke "sa = sarasa-] thatAM te mizraNamAM je doSa utkaTa hoI adhikatA vAnAhArayA mAtrasaravAyASiA ra4H pratipadyate- | dharAvatA hoya tene anusarIne te garbhamAM Avela vArIpUrNa saMnyAya karmata '-sagabhAM thayelI | bALakanI prakRti thAya che. te badalAvI muzkela strIe badhAye rasethI yukta je kherAka khAdha hoya hoya che. hipadezamAM paNa A saMbaMdhe A te traNa prakAranuM kAma karanAra thaI traNa prakAranA vacana maLe che ke "H mAvo hi thathAti tathA thAya che. eka to e rasano eka bhAga tenA pitAnA | kutikSamaH | Waa yahi jiyate nAnA jiM nAyuzarIranI puSTi mATe thAya che, bIjA prakAre thayela | pAnaham-jene je svabhAva hoya te chUTo muzkela te AhArarasa bIjA-dhAvaNanA rUpamAM thavA mAMDe | bane che; kAraNa ke kUtarAne rAja banAvavAmAM che ane trIjA prakAre thayele temane trAje AhAra- | Ave toye te zuM khAsa khAte nathI? khAya rasa garbhanI ddhi karavA mATe kAme lAge che.' | ja che.' ekaMdara AyurvedanA siddhAMta anusAra traNa rasavibhAganAM traNa kAryo | vAta, pitta ane kapha e traNa denA AdhAre A mAtRpuSTImeolo ditI narmapuNA | zarIra TakI rahe che. jema kaI ghara thAMbhalAonA tathA stanapurbhe, nA narmaetu purSotAdA | Teke TakI rahe che tema prANInuM A zarIra vAtAdi
Page #288
--------------------------------------------------------------------------
________________ lehAdhyAya 247 traNa dezanI sAmya avasthAne lIdhe dhAraNa karAya | vAtazleSmika tathA pittazleSmika evI pravRtio che. e ja abhiprAyathI ahIM vAta, pitta ane / hoya che. ema cha uparAMta sAtamI prakRti, badhA kapha-e traNa doSone sthU-thAMbhalA sAthe sarakhA- | doSa eka sarakhA maLI "samaprakRti" heAya che.' vela che. te paNa sUtrasthAnanA 21 mA adhyAya-| carake paNa sUtrasthAnanA 7mA adhyAyamAM A sAta mAM "raghu zabdane A rIte prayoga karyo che; | pravRtiovALA lekene Ama jaNAvyA che? jema kevAtapittAna iva rehasaMmavahetavaH || 'samapittAnilakaphAH kecid grbhaadimaanvaaH| dRzyante taidevAyAvaromorvatrivie. rAma dhAta. | vAtA: vi pittA kahelAttathI keTalAka mANase miva yUifmatimatastrizULamAdu'-vAta,pitta, garbhathI mAMDIne ja samapitta, samavAta ane samaane kapha-e traNa ja A zarAranI utpattinAM | kaphavALA jovAmAM Ave che ane keTalAka mANase kAraNe che. e traNa ja A zarIramAM nIce, varace | garbhathI mAMDIne ja vAta-vAtAdhika, pittala-pittAtathA UcenA bhAgamAM rahelA heI A zarIrane | dhika ane zleSmala-kaphAdhika prakRtivALA hoya che; dhAraNa karI rahyA che. jema traNa thAMbhalIo gharane ! ane ahIM tathA zabda hovAthI Ama paNa kahevA dhAraNa kare che tema A ja kAraNe keTalAka vidvAne mAge che ke keTalAka mANaso garbhathI mAMDIne ja A zarIrane 'tripUNa' (eTale vAta, pitta ane | sAtamI "saMsRSTa" athavA "dhaja' prakRtivALA kapharUpI traNe thAMbhalAevALuM)nAmathI paNa kahe che. 7] hAya che.' loke sAta prakRtivALA hoya che ahIM mULa graMthamAM vAtika, pattika ane vAtikAH paittikAH kecit kaphinazcaiva dehinaH / .. | kaphina e traNa prakRtie kahI che paraMtu kharuM jotAM te uparathI vAtAdhika, pittAdhika ane dvandvaprakRtayazcAnye samasthUNAstathA'pare // kaphAdhika evI ja traNa prakRtie samajavAnI che. bharogAstu samasthUNA vAtikAdyAH sdaa''turaaH|| eTale vAtaSapradhAna, pittadoSapradhAna ane kaphakeTalAka mANaso vAtika-vAtaprakRtivALA, doSapradhAna ja prakRti je je hoya temAM temAM te te keTalAka pittika-pittaprakRtivALA, keTalAka deSanI adhikatA hoI te te prakRtivALA mANasa bIjA loko kaphi-kaphaprakRtivALA heya sarvakALa rogI ja rahe che. paraMtu je samayUNA e sivAya bIjA dvandaprakRtivALA eTale ke prakRtivALA hoya teomAM vAtAdi traNe doSonI vAtattika, vAtaplemika tathA pittazlemika sama-avasthA hoya che. tethI tene ja rogarahita prakRtivALA hoya che. ane te sivAyanA avasthA athavA "svAzya' kahevAmAM Ave che. bIjAo samayUNA eTale ke samaprakRti A ja Azaya carake sUtrasthAnanA 9mA adhyAyamAM vALA hoI jeomAM vAta, pitta ane kapha jaNAvyuM che ke "vijAro dhAtuvaiSamyuM lAge pratie traNe ekasarakhAM hoya che (Ama sAta ] rAte avasAyamArothe vivo suvameva : prakRtivALA loko A jagatamAM jovA maLe | vAtAdi dhAtuonI viSamatA eTale ke jUnAche.) temAMnA je samaskUNa hoya che teo | dhikapaNuM e vikAra athavA roga che ane vAtAdi nIrogI hoya che ane te sivAyanA vAtika | doSo ke dhAtuonuM sAmya eTale samAna avasthA Adi cha prakRtivALA loko sarvakALa rogI | e ja prakRti eTale ke svAzya athavA Arogya rahyA kare che. 8 kahevAya che. e Arogya ja "sukha' nAme kahevAya vivaraNa: sukRtamAM paNa prakRtinA sAta | che ane je vikAra che te ja "dukha' gaNAya che. prakAra Ama kahyA che: "sata pratiyo mavatti yoH ! ahIM keIne AvI zaMkA thAya ke A lekapRtha6 kizaH samatai'-alaga alaga traNa doSathI | mAM kaI paNa vyakti sama-vAta-pitta-kapha kadI vAtika, pattika ane zlembika ema traNa prakRtie | heI zake ja nahi; kAraNa ke dareka vyaktinA AhAraheya che. ane be be doSa maLI bIjI traNa vAtapattika, vihAramAM theDIghaNI paNa viSamatA hoya ja che;
Page #289
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa hitA-sUtrasthAna w | ja dareka vyaktionI prakRti badhAya che; ane mAtAnA AhAranI paNa viSamatA heAvAnA kAraNe koI paNa bALaka samadhAtu-prAkRtika hovAne saMbhava nathI. ema ekaMdara kAI kAI doSa vadhAre thavAthI harakeAI vyakti vAtAdhika prakRti, pittASika prakRti ke kAdhika prakRti ja hoI zake che. AthI Ama kahevu te yogya nathI ke, 'vAtiAnA savA'sturAH '--eTale ke vAtapradhAna Adi cha prakRtiAvALA sadAya rAgI heAya che. bhagavAna Atreye carakasa'hitAnA vimAnasthAnamAM A tarkanuM khaMDana karatAM Ama kahyuM che ke, samavAsavittA" yataH prakRtizvArogyam, ArogyArthA ca bheSajapravRttiH, sA ceSTarUpA, tasmAt santi samavAtapittazleSmaprakRtayaH, na tu khalu santi vAtaprakRtayaH, pittaprakRtayaH, zleSmaprakRtayo vA, tasya tasya | ane dareka bALakanI mAtAnA AhArarasa anusAra | karAya che. carake sUtrasthAnanA 9mA adhyAyanA jA zlAkamAM cikitsAnuM lakSaNa jaNAvatAM Ama sUcana karyuM. che- catuLa miSATInAM rastAnAM dhAtuvaite / pravRttiSThaturAmyArthI vivitsatyamilIyate || dhAtuonI vikRti thAya eTale ke zarIramAM je pramANamAM dhAtu joI e temAM vadhaghaTa thatAM kAI rAga thAya tyAre uttama guNAne dharAvatA vaidya, auSadha, sevaka tathA rAgI-e cAranI dhAtuenI samAnatArUpa rAgarahita sthiti karavA mATe je kriyA cAlu karAya te 'cikitsA' kahevAya che.' ema kharuM jotAM vAtika, aittika ane laiSmika e prakRti nathI paNa e teA doSonI pradhAnatA hAI 'doSaprakRti' kahevAya che; athavA rAgayukta avasthA gaNAya che. A abhiprAyathI carake sUtrasthAnanA sAtamA adhyAyamAM spaSTa kahyu` che ke ' teSAmanAturAH pUrve vAtAcA: sADatturA: '-sAta prakRti dharAvatA nIrogI hoya che paNa vAtala Adi dASaprakRtivALA lAkAmAM pahelAMnA samAtAdi prakRtivALA hamezAM rAgI ja kahevAya che. ' upayukta prakRtinA jJAnanI AvazyakatA hyarogamicchanti bhiSajaH, viSTha yoyAdhimAvAtmA sA roSaprakRtiryaMte manuSyALAm, na 2 vitevu roveSu prakRtisthattvamuva vadyate, tasmAzvetAH, prakRtayaH santi, santi tu ghaNu vAtA, pittA:, omAzrva, prakRtisthastu te jJeyAH '-je mANusa eka sarakhA vAta, pitta ane kaphathI yukta hAya, tene ja vaidyo reAgarahita mAne che; kAraNa ke Arogya e ja prakRti che ane harakeAI auSadhanu sevana paNa Aragya meLavavA mATe ja karAya che etAH prakRtayaH proktA dehinAM vRddhajIvaka ! // 9 // etA Azritya tattvajJo bheSajAnyupakalpayet / ya etA veda tattvena na sa muhyati meSaje // 10 // ane te auSadha-sevana iSTarUpa ja heAya che. tethI sAbita thAya che ke ' samavAtapittakaphavALA le heAya che, paNa kevaLa vAtaprakRtivALA, kevaLa pittaprakRtivALA ane kevaLa prakRtivALA leA hAtA nathI; kema ke dareka vyaktimAM te te amuka amuka daSanI adhikatA hAya che ane tene manuSyonI dASaprakRti-vAtAdhika, pittAdhika ane kAdhika kahevAmAM Ave che; kAraNa ke je je dASA vikRta thayA hoya temAM prakRtisthapaNuM kahevAtuM ja nathI. mATe e prakRtie nathI, paNa temane vAtala, pittala tathA zleSmala kahevAmAM Ave che; eTale ke temane te aprakRtistha jANavA joI e.' ekaMdara jee 'samavAtapittakA' hAya tene vaidyo nIrAgI athavA svastha kahe che. arthAt prakRti eja AAgya che ane e AreAgya mATe auSadhasevana 248 huM vRddhajIvaka ! leAkonI e sAta prakRtie ahIM meM kahI che. e prakRtie anusAra tattvavettA vaidya auSadheAnI cAjanA karavI joI e. je vaidya A( sAte ) prakRtikaravAmAM mUMjhAtA nathI. 9,10 ne khAkhara jANe che te auSadhacikitsA auSadha mAtrAnI kramaza: yAjanA viTa(3)jJamAtraM tu jJAtamAtrasya phaidinaH / menuM madhuryAM matimAnuvaqcet // 2 // vardhamAnasya tu zizormAse mAse vivardhayet / athAmalakamAtraM tu paraM vidvAna vardhayet // 12 // buddhimAna vaidye janmelA bALakane vADiMganA dANA jeTalI mAtrAmAM auSadha madha tathA ghI sAthe Apavu.. pachI e bALaka jema jema mADhuM thatu' jAya tema tema dareka mahine auSadhanuM pramANa vadhAryA karavuM. ane
Page #290
--------------------------------------------------------------------------
________________ lehAdhyAya ww chevaTa jatAM eka AmaLA jeTalA pramANathI vadhu auSadha ApavuM nahi. 11,12 | vivaraNa : prAcIna kALamAM vaijJAnika mApatAlanA vyavahAra na hatA paNa pracalita vastuonuM ja mApa-tAla vyavahAramAM levAtu hatuM; tethI ja ahIM khUba nAnAM bALakane auSadhapramANu eka vAvaDiMga jeTalu' jaNAvI anukrame vadhAratAM vadhAratAM chevaTe meATA mANasane eka AmaLA jeTalu' auSadhapramANa ApavA sUcavyuM che. suzrutamAM te zArIrasthAnamAM auSadhanuM pramANa judA ja prakAre darzAvela che; jema ke 'taMtra mAsAjU thai zorapAyAma uhi- dvayagrahaNasamitAmauSadhamAtrAM vidadhyAt, kolAsthisaMmitAM kalkamAtrAM kSorAnnAdAya, kolsmitaamnnaadaay'bALaka janme te pachI dhAvaNa dhAvatuM thAya ane eka mahinAnu thAya te pachI tene AMgaLInA e veDhA para letAM jeTaluM pramANa thAya te pramANamAM auSadhamAtrA ApavI. pachI e bALaka dUdha ane khArAka khAtu thAya tyAre tene meTA kheranA ThaLiyA jeTalI kakarUpa auSadhamAtrA ApavI; ane te pachI e bALaka meATI uMmaranuM thAya tyAre tene mATA eka kheranA jeTalI kakarUpa auSadhanI mAtrA ApavI joi e. bIjA eka graMthamAM auSadhapramANa saMbadhe. Ama jaNAvyuM che : 'prathame mAoi vAtasya zizormeSajJatti / avareghA turtA | madhukSIrasitAvRtaH // aaaN vadhayettAvar yAvat savasaro mavet / tapUrva mAtRddhiH sthAt yAvat voTarAvAvi: || '-nAnuM bALaka janme tene eka mahiA thAya tyAM sudhI auSadhanI eka ratI pramANa madha, dUdha, sAkara tathA ghI mizra karI cATaNarUpe ApyA karavI. te pachI e bALaka eka varSanuM thAya tyAM sudhI dara mahine e auSadhanuM mApa eka eka ratI vadhAratA javuM; ane tyAra pachI bALaka seALa varSanuM thAya tyAM sudhI dareka varSa' ene apAtA auSadhanA mApamAM eka eka mAsAnuM pramANu vadhAryA karavu. 10-12 | 249 | 2 dubaJAtArAvyAdhipIDitAyAmra ce sutAH / vAtikAH paittikA ye ca ye ca syuH kaphavarjitAH // stanyena jai na sunti pItvA pIvA hanti cA anidrA nizi cetra suryaMcavAjA mahAcanAH || avamUtrapurIjAAE vAjA pItAjJavazrva cai nirAmayAtha tanavo mudata hai = riAtAH // 26 varSarmana vRtti vAjA ye = kyadAt vam / vidhAoijUnAda sTeTa cevitti thavaH // 27 // je khALakonI mAtAne dhAvaNa AvatuM na hAya athavA bahu ja ochA pramANamAM dhAvaNu AvatuM hoya; vaLI je suvAvaDI mAtAnuM dhAvaNu athavA dhAva mAtAnuM dhAvaNa bagaDayuM hoya; vaLI je bALakonI mAtAne ghaNI ja muzkelIe prasava thayA hAya athavA je khALakonI mAtA atizaya rogathI pIDAyelI hAya; vaLI je khALako vAtAdhika athavA pittapradhAna prakRtivALAM hAya; tema je bALako khUba ja ochA pramANamAMka dharAvatAM hoya; vaLI je bALako dhAvaNathI tRpta thatAM na hAya ane dhAvaNa dhAvI dhAvIne rahyA karatAM hAya; vaLI je bALakone rAtre nidrA AvatI na heAya tema ja je khALako vadhu pramANamAM khArAka khAtAM hoya chatAM khUba ja theADA pramANamAM mUtra ane viSTA karatAM hAya; vaLI je bALakonA jaTharAgni vadhu pramANamAM pradIpta hAya ane je mALako bilakula rAgarahita hAya chatAM zarIre pAtaLAM athavA puSTa na heAya, kAmaLa zarIravALAM tathA kSINu zarIravALAM hoya ane je bALakone kharAkhara niyamita jhADA AvatA na hoya paNa traNa divasa pachI jhADA AvatA hAya, evAM bALakone auSadha caTADyA karavuM joI e ema kazyape kahyuM che. 13-17 jeone auSadha na caTADAya evAM bALakA ca mandAgnijaTharo janaH / nidrAlurbahuviNmUtraH svalpo yo dRDhagAtrakaH // 18 // kalyANa mAtRko jIrNo gurustanyopasevitA (taH) / | sutaH sarvarasAzinyA UrdhvajatrurujAnvitaH // 19 // / auSadha caTADavA ceAgya bALake akSIrA jananI yeSAmalpakSIrA'pi vA bhavet / duSTakSIrA prasUtA yA dhAtrI vA yasya tAdRzI // 13 //
Page #291
--------------------------------------------------------------------------
________________ 25e kAzyapa saMhitA-sUtrasthAna kAme vaDatisAre ja mArazothapAigy | che; eTale ke jenI mAtA akSaya svarga ke mokSane kAgyArazAseSu yuvAyurAma | 20 | | prApta thaI hoya athavA jenI mAtA vimAtA ke bhAnAhe gaNDavaisa chrghrockyo(ble)| oramAna hoya te bALaka paNa "jasthAnanAtR' ..................... ra ju 2 2 | kahevAya che. vaLI 18 mA zlokanA uttarArdhanA na lehayedalasake nAhanyahani naashitm| / chellA caraNamAM "jharvatrujhAnvitaH"-e pada a gayovAne nAnA nAtamAtra rara | che. tene artha A samajo ke jene jatu jene jaTharAgni maMda hoya, jeno svabhAva | eTale ke DokanA mULamAM ke tenI uparanA kAna, | AMkha, moDhuM, nAka tathA mAthu -e sthAnamAM vadhu UthA karavAne hAya, jene jhADI- | kaI roga thayo hoya evA zAlAkya rogavALA pezAba khUba thayA karato hoya, je kalyANa | bALakane auSadha caTADavuM nahi. chellA 21mAM mAtRka-jenI mAtA mRtyu pAmI hoya athavA | zlokamAM "astrA'nAme je roga kahyo che, te jene sAvakI mAtA hoya, jene ajIrNa | " vini 'ne ja eka bheda che. tenI vyAkhyA rahyA karatuM hoya, jenuM zarIra atizaya | AvI maLe che: "pyAti norve nAvaratAta mAhArI nAnuM hoya, jenA zarIranA avaya majabUta | = viSayo mAmADatrIsUtattena sosa: mRtaH || hoya, jenI mAtA nIrogI hoya, pacavAmAM | vadhI gayelA kaphanA kAraNe mANase khAdhelo khorAka bhAre evo dhAvaNathI piASA hoya, badhA | jyAre UMce jato nathI ane nIce paNa jato rasanuM sevana karanArI mAtAno je bALaka | nathI tema ja barAbara pacatuM paNa nathI; paraMtu hAya, haDapacI uparanA rogothI je yukta | ALasu jevo thaIne AmAzayamAM paDI rahe che, hoya, jene Amaga, javara, atisAra, roga "alasaka" kahevAya che." suzrute paNa kamaLo, sojo, pAMDu, hRdayaroga, zvAsa, kAsa- | | uttarataMtranA 53 mA adhyAyanA chaThThA zlekamAM A udharasa, gudaraga, bastino roga, udararoga, | alasaka roganuM AvuM lakSaNa kahyuM che ke, "kRSiAnAha-maLabaMdha, gaMDamALA, visarSa-ratavA, rAnahyate'tyartha pratAmyet parikajati / niruddho mArutazcaiva UlaTI, arocaka roga, badhAye grahone vaLagADa kukSAvupari dhAbati // vAtava!nirodhazca yasyAtyathai hAya tathA alasaka roga hoya tevA rogomAM | mavera | tasthAmAraNe tULorArI thatha tu llbALakane auSadha caTADavuM nahi. vaLI dararoja | je mANasanI kUkha athavA peTa atizaya cAre auSadha na caTADavuM ane divase jeNe khAdhuM | bAjuthI baMdhAI taMga thaI jAya, khUba vadhu pramANa mAM avAja kare ane pIDAya, jene apAnavAyu na hoya tene paNa auSadha na caTADavuM, tema ja | atyaMta rekAI jaIne kukhamAM uparanA bhAgamAM vAdaLAMthI divasa chavAyela hoya, je vakhate . deDyA kare ane te vAyune tathA vijhAne atyaMta pUrva dizAne vAyu vAte hoya te veLA paNa | rodha jemAM thaI jAya ane tevA rogIne vadhu auSadha caTADavuM nahi. tema ja je auSadha paDatI tarasa tathA oDakAra AvyA kare, e rogane asAmya hoya eTale ke zarIranI prakRtine vidvAne ( ajIrNa athavA visayikAne ja eka mAphaka na hoya tevuM auSadha paNa caTADavuM | bheda ) elasaka' nAme kahe che. 18-22 nahiM ane vadhu mAtrAmAM auSadha caTADavuM | sagarbhAe sevela annapAna bALakane nahi. 18-22 mAphaka Ave vivaraNa: ahIM 18mA lekamAM kALamAtR!! sevitAthannAnAni rfmaNA thIma..... " e pada mUkyuM che, tene artha-sthALI mAtA ca saH | tAnitajyAni thAya tamArA grupa jenI mAtA kalyANayukta hoya; ahIM " thasthAna" | lerAzimAtrALa na ja kudathatimamrA zabdane artha-akSaya, svarga evo paNa thaI zake ! garbhiNI mAtAe je annapAna sevyAM
Page #292
--------------------------------------------------------------------------
________________ 25 lehAdhyAya hoya, te bALakane sAmya athavA zarIrane | madha ane ghI (asamAna bhAge) meLavIne mAphaka Ave che. mATe te ja annapAnanuM bALakane caTADI devuM. ema cAlu karela mAtAe (potAnA) bALakane sevana karAvavuM e suvarNaprAzana "medhA" nAmanI buddhinI. joIe ane te uparAMta deza, kALa tathA | dhAraNAzaktine, jaTharanA agnine tathA agninA pramANunuM ullaMghana karavuM nahi baLane vadhAranAra thAya che. vaLI te suvarNa(athata sAmya annapAnanuM paNa deza, kALa ! prAzana AyuSyane hitakArI, maMgalakAraka, tathA agninI mAtrAne anusaratuM ja sevana | puNyavardhaka, vRSya hAI vIryavardhaka, varNa hoI karAvavuM. nahi to te sAmya annapAna paNa zarIranA raMgane sAre karanAra tathA grahonI viparItArthakArI siddha thAya che.) 23 | pIDAne nAza karanAra thAya che. ema eka vivaraNa : te ja annapAna bALakane mAphaka mahinA sudhI suvarNaprAzana karanAra te bALaka Ave che ke je annapAna mAtAe sagarbhAvasthAmAM | atizaya uttama "medhA'vALo thAya che ane sevyuM hoya; kAraNa ke mAtAnA AhArarasathI ja | kaI paNa rogathI pIDAto nathI. tema ja e garbhanI puSTi thaI hoya che. tethI garbhanA pratyeka rIte suvarNaprAzana karavAthI harakoI puruSa che avayavamAM e ja AhArarasane prabhAva vyApta mahinAmAM "zratadhara bane che arthAt enI thayo hoya che. vaLI mAtAe je prakArano AhAra | smaraNazakti vadhe che. 24-26 sevyo hoya tevI ja prakRti e garbhastha bALakanI | vivaraNa: koI paNa bALaka janme, te pachI ba dhAyelI hoya che. AyurvedamAM 'sabhya' zabdanI | tenA jAtakarma saMskAra karAya che. temAM paNa A artha-jenuM niraMtara sevana zarIranI prakRtine | suvarNaprAzanavidhAna maLe che. jema ke suzrutaanukuLa Ave te. carakevimAnasthAnanA 1lA adhyAya saMhitAnA zArIrasthAnamAM A suvarNaprAzanamAM A saMbaMdhe Ama lakhyuM che ke "sAcuM nAma vidhAna Ama jaNAvyuM che ke, "kumAruM rIta - tat yadA Atmanyupazete, sAtmyArtho hyupazayArthaH-re | bhirabhirAvAsya jAtakarmaNi kRte mdhusrpirnntcuurnnmguvastu potAnA zarIrane mAphaka Ave e ja "sAbhya cAinAbiyA seta-bALaka janme te pachI tene zabdano artha che; ane "uparAya' zabdane ja ! zItaLa jala pAIne-chAMTIne jAtakarma karAvavuM. te paryAya "sAmya" che. ekaMdara sAmya tathA upAzaya pachI madha tathA ghIthI mizra karela anaHcU-suvarNae banne ekabIjAnA paryAya hoI ne eka ja artha ! bhasma (jamaNA hAthanI) vacalI AMgaLI para laIne jaNAve che. 23 bALakane caTADavuM. A rukRtanA pAThamAM keTalAMka bALakone suvarNa caTADavAnI vidhi pustakamAM Avo pAThabheda paNa maLe che: "madhuvanantA dravyANAM lehanIyAnAM vidhizcaivopadezyate // sAkSIrasena suvarma cADanAmiyA yeta '-madha, viSNu ghare muvI DhapunAgyunA ra4 | ghI, dhamAso ke dharA tathA brAhmInA rasa sAthe ghaseluM khAmadhya madhuryA Dheta na iriAzuma ! | ke mizra kareluM sonAnuM cUrNa-bhasma (mAtA eka suvarNaprAzanaM hyetanmedhAgnibalavardhanam / sUyANIe ) pitAnA jamaNA hAthanI vacalI AMgaLI mAyuSya ma puchai kR varSe jhApam rahI | para laIne caTADavuM." vAgabhaTe A prAzana ke lehananI mArA paramadhAvI mirja ra chutha | viSi Ama judA prakAre kahI cheH "jendrI-hI zavapuSpI SaDbhirmAsaiH zrutadharaH suvarNaprAzanAdbhavet // 26 // vacAkalkamadhuptopetaM hareNumAtraM kuzalAbhimantritaM sauvarNe - bALakone caTADavA yogya dravyonI vidhi | nAthathavatrA dhAmedhAyuajhananaM prArAt vA vavAjhanantA ahIM batAve che. mAtAe pUrva dizA tarapha rAtAvardhanyatamajU'-indravaNa, brAhmI, zaMkhAvalI moDhuM rAkhI dhoyelA paththara upara thoDA | ane vajane kalaka madha tathA ghI sAthe mizra karI pANI sAthe suvarNa ghasavuM. pachI temAM | vaTANA jeTalo levo ane tene kuzala puruSe maMcyo heya
Page #293
--------------------------------------------------------------------------
________________ 15ra kAzyapa saMhitA-sUtrasthAna te e bALakane caTADavo athavA suvarNanA cUrNanI | matraupaSasamayurja saMvatsarahyau5, vighaNa cUrNa bhasmanI sAthe mizra karI madha ane ghI bALakane pujave tu durta vAranuM sarAH zrIsUnnena naraH caTADavuM; athavA pIpaLAnA pAnanA kaTaka sAthe kalpe sasuvarNa dine dine || sarpimadhuyutaM lihyaadlkssmiimadha ane ghI meLavI bALakane caTADavuM; athavA nArAne gharam II have AyuSane icchatA manuSya vaja, dhamAso ke dharo athavA zatAvarI-emAMnA mATenuM rasAyana huM kahuM chuM e rasAyana maMtra tathA keIpaNa ekanuM cUrNa madha tathA ghI sAthe bALaka- auSadhanI sAthe barAbara javAthI eka varSamAM phaLa ne janma pachInA traNa cAra divasa sudhI tenI ! Ape che. jema ke bilavapatranuM cU puSyanakSatramAM mAtAne dhAvaNa na Ave teTalA kALa paryata | zrIsUktane pATha karatAM karatAM eka hajAra vAra caTADavuM joIe. prasUtA strInA dhAvaNane vahetA he ryuM hoya ane te ka65prayoga jyAM sudhI cAlu sote prathama traNa cAra divasa sudhI baMdha rahetuM hoya tyAM sudhI puruSa dararoja madha ane ghI sAthe che. tethI tene dhAvaNa jyAM sudhI na Ave tyAM sudhI 1 senAne varakha cATe to te alamI-daridratAne tenA taratanA janmelA bALakane upara jaNAvyA pramANe | nAza karanAra thAya che. 24,25 auSadha caTADavuM. prasUtA strIne prasava pachI bIjA medhAjanaka cAraNe dhAvaNuM kyAre Ave ane tene dhAvaNa Ave tyAM brAhmI maNDUkaparNI ca triphalA citrako vacA / sudhI tenA bALakane suyANa strIe zuM caTADavuM, te zatapuSpAzatAvau~ dantI nAgabalA trivRt // 27 // saMbaMdhe suzrute zArIranA 10mA adhyAyamAM Ama ekakaM madhusarpibhyAM medhAjananamabhyaset / / kahyuM che ke, "dhamanInAM dRddhisthAnA vidyutavAyunattaram kalyANakaM paJcagavyaM medhyaM brAhmIghRtaM tathA // 28 // catU rAtrAt trirAtrAdvA strINAM stanyaM pravartate / / brAhmI, maMDUkapaNuM-majITha, triphalAtsmaat prathame'hni madhusarpiranantamizraM mantrapUtaM trikAlaM haraDe, baheDAMne AmaLAM, citraka, vaja, zatavAyavetA kritI strakamarfsaddha sarSitRtIye ra'-prasava puSpA-suvA ke variyALI, zatAvarI, nepALa, pAmelI strIonA hRdayamAM rahelI (dudhavahA) - nAgabalA nAmanI khapATa tathA nasetaradhamanI nADIo, prasava pachI traNa ke cAra divase | emAMnA koI paNa ekanuM bArIka cUrNa karI madha khullI thAya che. tethI te suvAvaDI strIne traNa che ane ghI sAthe cATavAno abhyAsa kare; tema ke cAra divaso pachI stanamAM dhAvaNa AvavA ja "kalyANaka" nAmanuM ghI tathA "brAhmIlAge che. e kAraNe te prasUtA strIne dhAvaNa na Ave tyAM sudhI tenA janmelA bALakane pahelA | dhRta" e bemAMthI ekane paNa cATavAmAM divase madha ane ghIthI mizra karelA dhamAsAno | dhamAsAne upayoga kare. 27,28 ke dhare rasa maMtrathI maMtare traNe kALa pAvo. vivaraNa: ahI chelle jaNAvela kalyANuka pachI bIjA divase ane trIjA divase lakSmaNA- | dhRta'ne carakasaMhitAnA "unmAdacikisita ' hanumAna velAnA kavAthamAM pakaveluM ghI pAvuM." nAmanA 9 mA adhyAyamAM A pATha maLe che ke ema sUte tyAM suvarNaprAzana karAvavA jaNAvela "virAtri triA zansI TevAtrAdun tharA nathI, paNa bALakanuM svAzya jaLavAI rahe tevAM ! naoN rananya sAvi de priyA nITotpatriAmagi judAM judAM cATaNane prayoga karavA sUcaveluM che. TuntIlAdimadAram, tArI patra dRDhatI mAlyA: mune jyAre ahIM kAzyapa saMhitAmAM te suvarNaprAzana ja navama | vire paf a vanapadmA gaNAkarAvavA sUyela che ane tene "bApu"- | viMtimi: malhAre taiH varSamafmajakU! vatuLa AyuSane hitakArI paNa jaNAvela che. A samyaka vRtArtha vipAye mAre kavare pAse rAone saMbaMdhe suzrute pazu cikitsAthAnanA "medhA- manveDana lo . vAtara pratiyA tRtIyAturtha | yuSkAmIya' nAmanA 28 mA adhyAyamAM Ama kahyuM mUkavuM visarSovahateSa rA igvAigvAmache, 'ata Urdhva pravakSyAmi, AyuSkAmarasAyanam , yonmAdaviSamehagadeSu ca / bhUtopahatacittAnAM gadgadAnA
Page #294
--------------------------------------------------------------------------
________________ lehAdhyAya 253 maretasAm / zastaM strINAM ca vandhyAnAM dhanyamAyurbala- nAza karanAra thAya che. vaLI te ja pramANe ahIM prama, macchIpA rakSAmaM sarvagrahanArAnam | T-! darzAvela bAhmIdhRtane pATha paNa tyAM carakanA na sarSi zreSTha puMsavanepura |-IndravaraNAM, triphalA- | cikisitasthAnanA 10mA adhyAyamAM A pramANe haraDe, baheDAM ane AmaLAM, kauntIreNukA nAmanuM lakhela che. "trAhmIrasavavAcharaMvapuLImiva ran gandhadravya, devadAra, caNakabAba meTo samara, purA pRtamudriAmyapamAnit-brAhmIne rasa, tagara, haLadara ane dAru haLadara-banne sacivA vaja, kaTha tathA zaMkhAvaLIne kaTaka mizra karI eTale kALI dhoLI beva upalasarI, ghauMlA, nIla- pakaveluM jUnuM ghI unmAdane, alakSmIne, apasmArane kamala, elacI, majITha, nepALAnuM mULa, dADamadANuM, tathA pApone dUra kare che. 27,28 nAgakesara, tAlIsapatra, meTI bharIgaNa, mAlatI- medhA, AyuSa tathA balane vadhAranAra jAInuM navuM-tAjuM puSpa, vAvaDiMga, nAne same samaMgAdila , kaTha, caMdana-ratAMjaLI ane padmakAi eTalAM | samannA trinel rAhI ? ghavitratA (ra) dravyone eka eka tolA pramANamAM laI | madhu piriti prArthe medhAyurthavRddha ra1 temane kalka taiyAra karI vaidya eka prastha-64 tolA samaMgA-majITha, triphalA-haraDe, baheDAM. gAyanA ghImAM te kalaka tathA ghIthI cAragaNuM pANI ane AmaLAM, brAhmI tathA be balA-khapATamizra karI te ghIne barAbara sArI rIte pakavavuM. | balA tathA atibalA ane citraka-eTalAne pravAhI baLI jatAM taiyAra thayeluM e "kalyANaka" | samAna bhAge laI bArIka cUrNa karI madha nAmanuM zreSTha ghI apasmAra-vAInA rogamAM, javaramAM, tathA ghI sAthe (gya mAtrAmAM) je cATavAudharasamAM, zeSa ke zarIranA sUkAvAmAM, mandAgnimAM, mAM Ave to medhA' nAmanI buddhinI kSayamAM, vAtaraktamAM, pratizyAya-saLekhamamAM, tarayA | dhAraNAzakti, AyuSa tathA balane te ke cothiyA tAvamAM, UlaTImAM, aza sa rogamAM, vadhAre che. 29 mUtrakRccha rogamAM, visarSathI pIDAtA lokone ! uttama medhAjanana kuNAdi vratacULamA, pAMDurogamAM, unmAda-gAMDapaNamAM, viSavikAra | yu$ ghaTA kauSiNiBTA vavA, mA, meharogamAM, bhUtanA vaLagADayukta cittamAM, ra kta ghauM pAkananamuttamam rU gagada-aspaSTa vANIvALAo ane vIryahIna kaTha, vaDanA aMkura, gaurI-pILA sarasava, puruSone phAyado kare che; tema ja vAMjhaNI strIone na | pIpara, triphaLA, vaja tathA saidhava-eTalAM garbhaprada thaIne uttama phAyado kare che. dhana meLavavA | | samAna bhAge laI temane kaka karI te preraNuM Ape che, AyuSa tathA bala Ape che; kalkathI cAragaNuM ghI ane ghIthI cAragaNuM alamIne, pApano tathA rAkSasano nAza kare che. sarva prahe ke vaLagADone vinAza kare che pANI ekatra karI te ghI pakavavuM. A ghI. uttama "medhA" nAmanI dhAraNAzaktine ane puMsavana eTale puruSa saMtati utapanna karavAmAM utpanna kare che. 30 phAyado kare che. "A ghInI mAtrA eka tela yogya | bhUtabAdhA AdithI rakSA karanAra abhaya vrata gaNAya che. vaLI ahIM darzAvela bIjuM "paMcagavyadhRta" paNa carakanA cikisitasthAnamAM apasmAra ! brAhmI siddhArthakAH kuSThaM saindhavaM sArivA vcaa| cikisita nAmanA 10mA adhyAyamAM Ama kahyuM pippalyazceti taiH siddhaM ghRtaM nAmnA'bhayaM smRtam // che ke, "norAkathakSI mUtraH samarthatamU | na pizAcA na rakSAMsi na yakSA na ca maatrH| pismArAma caranArAnama I-gAyanA chANane rasa, | prabAdhante kumAraM taM yaHprAznIyAdidaM ghRtam // 32 // gAyanuM khATuM dahIM, gAyanuM dUdha tathA gAyanuM mUva ! brAhmI, sarasava, kaTha, siMdhava, sArivAeTalAMne samAna bhAge laI temAM pakaveluM gAyanuM ghI | upalasarI, vaja ane pIpara-eTalAMne samAna je pIdhuM hoya te te apasmAra, kamaLe tathA varane | bhAge laI temane kalka banAvI, te kalakathI
Page #295
--------------------------------------------------------------------------
________________ 254 kAzyapa saMhitA sUtrasthAna cAragaNuM ghI ane ghIthI cAragaNuM pANI ekatra che ane jaladI cAlavA mAMDe che. vaLI A karI pakaveluM ghI "abhayaghata" kahevAya che. | dhRtanuM sevana karavAthI pAMgaLAM ke lUlAM laMgaDAM A ghIne gyamAtrAmAM je bALaka cATe tene | barAbara cAlavA mAMDe che, mUMgAM bolavA pizAca, rAkSasa, yakSe ke mAtRkAo pIDA | mAMDe che, baherAM sAMbhaLavA mAMDe che ane karI zakatAM nathI. 31,32 jaDa ke mUrkha paNa zANAM bane che. 33-35 - vivaraNa: aSTAMgahRdaya-uttarataMtranA 1 lA | brAhmIvarasapakava vRta adhyAyamAM paNa A abhayaghutane Avo pATha lakhe che-"rAtIsiddhAthavagAravAyusarveH | svarasasyADhake brAhmayA ghRtaprasthaM vipaacyet| sakaNaiH sAdhitaM pItaM vAGmedhAsmRtikRddhRtam / sa (vatsA)'jAgopayasAmADhakADhakamAvapet // 36 // triphalAM'zumatI drAkSA vacA kuSThaM hrennvH| . pAvakSonuM bhUtomAniyAm'-brAhmI, pippalIpippalImUlacavyacitrakanAgaram // 37 // sarasava, vaja, upalasarI, kaTha, saMdhava ane pIpara tvakpatrabAlakozIracandanotpalapadmakam / eTalAMne samabhAge laI temane kaleka banAvI te kakathI cAragaNuM ghI ane ghIthI cAragaNuM pANI zatAvarI nAgabalA dantI pAThA priyaGgakA // 38 // ekatra karI pakaveluM A "abhayavRta" je pIdhuM hoya | devadAru haridre dve jIvanIyazca yo gaNaH / te vANI, medhA' nAmanI buddhinI dhAraNa zakti viro mumuhurnAti......... / rUA. tathA smaraNazaktine vadhAre che. tema ja AyuSane hitakArI, pApane tathA rAkSasono nAza karanAra ane bhUtajanita unmAdane paNa maTADe che. 31 32 brAhmIne svarasa eka Adraka-256 | bALakone mATe saMvardhana vRta tolA taiyAra karI temAM eka prastha-64 khadiraH pRzniparNI ca syatR(ndanaH) saindhavaM ble| telA ghI ane eka eka ADhaka gAyanuM jevuti jAtha thAt tAro gADha rUrU tathA bakarInuM dUdha nAkhavuM ane nIce ardhabaLyuM vitra tIra kRtajI tA | darzAvela dravyono kaka nAkhI te dhI pakavavuM; kRtaM saMvardhanaM nAma haidya madhuyukta kA rUkA | jema ke triphaLA, aMzumatI-meTo samera, nirvittei phItra saMsarSAzu tiA | drAkSa, vaja, kaTha, hareNu-reNukA nAmanuM mUtinA zunyane zu miH rUpA | sugaMdhI dravya, pIpara, gaMThoDA, cavaka, citraka, - khera, nAne mero, spandana-TiMbarU ke | suMTha, taja, tejapatra, vALo, uzIra nAme ajuna-AsuMdara, siMdhava, banne balA tathA | sugaMdhIvALo, dhaLuM caMdana, utpala-nIlaatibalA nAmanI be jAtanI khapATa ane | kamaLa, paddhaka ke lAla kamaLa, zatAvarI, nAgakevuka athavA kemuka nAmanuM kaMdazAka-eTalAne | balA, dantI-nepALa, kALIpATa, priyaMgukAsamAna bhAge laI adhakacarAM karI temano eka | ghauMlA, devadAra, haLadara ane dAruhaLadara, ADhaka-256 tolA pANImAM kavAtha banAvavo. | jIvanIyagaNa, vAvaDiMga, gUgaLa tathA jAtie kvAtha eka caturbhAza bAkI rahe tyAre temAM | jAvaMtarI-eTalAM dravyo samAnabhAge laI arthe prastha-32 tolA ghI ane ghI jeTaluM temane kahaka nAkhI ghI pakavavuM. A brAhmI dUdha mizra karI pakavavuM. pravAhI baLI jatAM pakva ghIno cATaNa tarIke prayoga karavAthI pakva thayeluM e dhI "saMvardhana ghata" nAme uparanA saMvardhana vRtanA jevo ja phAyado kahevAya che. A ghI madhanI sAthe bALakane | kare che. 36-39 caTADavAthI te sarva regathI rahita thaI | vivaraNa: ahIM jaNAvela A brAhmIekadama vadhavA mAMDe che, sarakavA-khasavA mAMDe | svarasamAM pakavAtA kRtanA pAThamAM che je jIvanIya
Page #296
--------------------------------------------------------------------------
________________ kSItpatti adhyAya 19 me 255 gaNa jaNAvyo che, tene carake sUtrasthAnanA 4 thA | maLe che; A adhyAyamAM dhAvaNunA doSa saMbaMdhe, adhyAyanA 25 mA sUtramAM Ama gaNela che: "nava- | dhAvaNanI vRddhi mATe tathA duSTa dhAvaNanA saMzodhana varSamI me mahAme joI lIrAjorI kuSa- | mATenA aneka upAye kahevAmAM Avela che. temAM varSo nIvatI madhumiti TramAni jIvanIyAni maryAnti- | prathama bAlagrahanA AvezanA kAraNe duSTa thayela dhAvaNajIvaka, RSabhaka, medA, mahAmedA, kAkelI, kSIrakAkelI, 1 | nAM lakSaNe kahevAnI ahIMthI zarUAta karI che.1,ra mugapaNa, mAlapaNuM, jIvantI-mIThI kharakhoDI ane duSTa banIne judA judA rasayukta banela jeThImadha-A daza dravyo jIvanIya gaNamAM gaNAya che. - dhAvaNathI thatA vikAro : AmAMnAM pahelAM ATha "aSTavarga nAM kahevAya che | vaghuvimUtratA strAva mUtravitra ane te lagabhaga alabhya hoya che tethI te AThanAM | taiTava ghaTI tathA kRtava mAdhanA || rU I pratinidhi tarIke anukrame vidArIkaMda, zatAvarI | cAvI dhUmava zu rvAvita tathA azvagaMdhA-AsaMdha levAya che; kAraNa ke | rasmatta saMzodhanapatta nivaM dhAtrI ghara kA "rAmathagvatu thatoDagatidurtamaH" A aSTavarganAM , mAtAnuM dhAvaNa duSTa banI vadhu pramANa dravyone samudAya rAjAone-dhanikone maLavo paNa mAM madhura banI gayuM hoya to (te dhAvaNa atyaMta durlabha che." 36-30 dhAvavAthI) bALakane vadhu pramANamAM jhADo | iti zrI kAzyapa saMhitA sUtrasthAna 18 mo ane pezAba thavA mAMDe che ane duSTa thayeluM (1) lahAdhyAya samApta mAtAnuM dhAvaNa je kaSAya-tUrA rasavALuM - kSItpatti adhyAya 19 me banyuM hoya te te dhAvavAthI bALakane mUtra ane vijhAnI kabajiyAta thAya che, telanA dUSita thayela mAtAnA dUdhanAM lakSaNe jevA raMgavALuM hoya te bALaka baLavAna bane che ane samAna rasavALuM hoya tema ja ghInA jevA raMgavALuM hoya te bALaka mahA..............zinI yuti dhanavAna thAya che. ane dhumADAnA jevA skandaSaSThIgrahI jJeyau dhyApanne saannipaatike| raMgavALuM thaI jAya te e dhAvaNa dhAvanAra pUtanA svAdudu pA saMskRoSanA 2,2 bALaka yazasvI thAya che ane saMpUrNa rIte ' mAtAnuM dhAvaNa je tIkhuM ane kaDavuM zuddha hoya to e dhAvaNa dhAvanAra bALaka jaNAya te zakunI" nAmanA bAlagrahathI sava guNethI yukta thAya che. 3 tene dUSita thayeluM samajavuM. mAtAnuM | e kAraNe bALakane dhavaDAvanArI dhAva kharAba thayeluM dhAvaNa sAnnipAtika traNe hamezAM saMzodhana auSadhonuM sevana karatI deSanAM lakSaNavALuM jaNAya to temAM hoya to (bALakane dhavaDAvavAnA kAmamAM) da" nAmanA bAlagrahane tema ja pachI grahane te uttama gaNAya che. kAraNa tarIke samajavA. paraMtu mAtAnuM | vivaraNa : arthAta bALakanuM svArazya, tene dhAvaNa je mIThAzayukta tIkhuM thayeluM jaNAya | dhavaDAvanAra dhAva ke tenI mAtAnA zuddha dhAvaNa te temAM pUtanA nAmanA bAlagrahane kAraNa para AdhAra rAkhe che, mATe te dhAva ke mAtAnuM tarIke jANo. e sivAyanA bAkInA bIjA | dhAvaNa zuddha rahe te mATe tene vamana-virecana Adi de ke rasAsvAde mAtAnA dhAvaNamAM je | saMzodhana ApavAM jarUrI che. 3,4 jaNAya to e saMsaNa athavA mizra bAla- [, dhAvaNa zuddha karavAnAM sAdhane grahanA vaLagADanA kAraNe thayelA jANAvA. 12| jApArvalita vadhyamo tuM vivaraNa: A adhyAya zarUAtathI khaDita | zArIlinora vicalita *** * * * * ***
Page #297
--------------------------------------------------------------------------
________________ 256 kAzyapa saMhitA-sUtrasthAna - dhAvaNane zuddha karanAra kavAtha pIvAthI, rasa taiyAra thAya te "yUSa' kahevAya che. A vamanakAraka tathA virecanakAraka auSadhanA | yUSamAM "peya' karatAM kaThoLa dhAnya ochA pramANusevanathI, pathya-bhojana jamavAthI ane vAjI- | mAM hoya che; athavA "jaina vituSAra karaNa dravyothI pakava karelAM nehA-ghI-tela vaturmAsyusASitAnA nipIksa toyataSa saMta vagerenA sevanathI dhAvaNa zuddha thAya che. pa cUpa 3mte "-maga vagere kaThoLa dhAnyane bhUMjI, dhAvaNane zuddha karanAra zreSTha zedhana zaikIne phetarAM vinAnA karI, tenAthI cAragaNA triphalA satrikaTukA pAThA madhurasA vacA / / pANImAM pakAvavA. pachI temane kapaDAthI gALI kolacUrNa tvaco jambvA devadAru ca peSitam // 6 // lIdheluM je pANI heya tene ghIthI vadhAravuM e sarSapaprasRtonmizraM pAtavyaM kSaudrasaMyutam / / yUSa' kahevAya che. A yUSa peyA karatAM kaMIka etat stanyasya duSTasya zreSThaM zodhanamucyate // 7 // | ghATo hoya che-A abhiprAyathI ja kahevAyuM che ke "cUpaH kiMjita ghanaH smRtaH'-peyA karatAM je - triphaLA-haraDe, baheDAM ane AmaLAM; kaMIka vadhu ghATe heya te "yUSa' kahevAya che." 8 trikaTu-suMTha, marI ane pIpara, kALIpATa, jeThImadha athavA drAkSa, vaja, beranuM cUrNa, dhAvaNanuM uttama zodhana jAMbuDAnA jhADanI chAla, devadAra ane sarasava dhAtakIpuSpamelA ca samaGgA maricAni ca / eTalAM dravyone ekatra karI temanuM ATha jambUtvacaM samadhukaM kSIrazodhanamuttamam // 9 // telA cUrNa banAvI tene madhanI sAthe dhAva dhAvaDInAM phUla, elacI, majITha, kALAM mAtAe cATavuM. kema ke e cUrNa duSTa thayelA ! marI, jAMbuDInI chAla ane jeThImadha, dhAvaNana che zodhana kahevAya che. da. | eTalAne samAnabhAge laI cUrNa karI madha - vivaraNa: ahIM jaNAvela prakRta-pramANa sAthe cATavAthI dhAvaNane zuddha kare che. 9 8 talA cUrNanuM mApa ekI vakhate levuM e dhAvaNane vadhAranArA prago gya nathI paNa tenI yogya mAtrA-1 telAnI ja | tAhi samuha lA dinAtikusaMtA. levAya te ja yogya che. 5-7 kSIraM mAMsaraso madyaM kSIravardhanamuttamam // 10 // dhAvaNanI zuddhi mATe bIjo upAya | vAvIrasiddha vA kSIra kSIravivardhanamAM. zRGgaverapaTolAbhyAM pippalIcUrNacUrNitam / ghRtatailopasevA ca bastayazca payaskarAH // 11 // yUSapathyaM vidadhyAcca hyannapAnaM ca yallaghu // 8 // nADikA-karalIne zAkane goLathI mizra * AduM, paravaranA pAnano rasa ane karI pakava karavuM ane temAM hiMga tathA pIparanuM cUrNa mizra karI tenuM sevana karavAthI jAyaphaLa nAkhI sArI rIte saMskArayukta duSTa dhAvaNa zuddha thAya che. tenI upara cUSa karela dUdha, mAMsarasa ane madhanuM sevana (osAmaNa)nuM anupAna sevavuM tema ja karavAthI te dUdhane vadhAre che; athavA vAjIkaraNa halakuM annapAna levuM. 8 dravyanuM cUrNa nAkhI pakava kareluM dUdha sevavAvivaraNa: 18 gaNA pANImAM maga vagere | thI paNa suvAvaDInA dhAvaNane vadhAre che, (kaThoLa) pakAvI tenuM pAtaLuM pravAhI je taiyAra athavA auSadhapakava ghInuM ke telanuM sevana thAya te "yUSa' kahevAya che. A saMbaMdhe ( anya tema ja (anuvAsana) bastio paNa graMthamAM ) kahevAyuM che ke "macharALa nIra | suvAvaDInA dhAvaNane vadhAre che. 11 zivapAchUtoraNa: virahyo naH zizcita dhAvaNane zuddha karanAra auSadha dravya vecAto cUpa 3pa |'-kaI paNa kaThoLa dhAnyathI paNa mauSadha rAha mUrvAmutavallava aDhAragaNuM pANImAM te kaThoLadhAnyane pakavI je vigiTu pautaM triA thavA 2
Page #298
--------------------------------------------------------------------------
________________ kSIraspatti adhyAya 19 me 257 gurI madhu rakSA rAmU lIpam | motha, ativiSa, haraDe tathA devadAra ane nAgakesararakSaka paTotra pAra kSavizodhana zarU II | e che dravya maLI "vavAdigaNa" kahevAya che. mataH kathitatteSa : 3 7 sevitA | haLadara, dAruhaLadara, nAne mero, iMdrajava ane kSIraM zodhayati kSipraM ciravyApannamapyuta // 14 // | jeThImadha-e pAMca dravya maLI "haridrAdigaNu" kALIpATa, sUMTha dAruhaLadara athavA kahevAya che; A bane-vacAdigaNa tathA haridrAdigaNa devadAra, maravela, metha, iMdrajava, sArivA dhAvaNane zuddha karanAra che. tema ja motha, haLadara, upalasarI, ariSTa-lIMbaDe, kaDu, kariyAtuM, dAruhaLadara, haraDe, AmaLAM, baheDAM, kaTha, gheLI vaja, triphaLA-haraDe, baheDAM ne AmaLAM, vaja, rAtI vaja, kALIpATa, kaDu, pIluDI ativiSa, gaLa, jeThImadha, drAkSa, dazamULa, dIpanIya elacI, bhilAmAM tathA citraka-e soLa maLI mustAdigaNu" kahevAya che ane te kaphane nAza gaNa, rakSedana, sarasava, paravaLa, kSIraviza- | dhana athavA stanya zodhakagaNa emAMnuM je | ' kare che, yoninA doSo dUra kare che, dhAvaNane zuddha kare che ane pAcana hoI khAdhelA khorAkane pacAve kaI dravya maLe tene kavAtha karI sevavAthI che." A sivAya suzrutanA sUtrasthAnamAM 38 mA lAMbA kALathI bagaDeluM strInuM dhAvaNa zuddha adhyAyamAM "paTalAdigaNane paNa Ama hyo che? thAya che. 12-14 'paTolacandanakucandanamUrvAguDUcIpAThAH kaTurohiNI ca / vivaraNa : carakanA 4 thA adhyAyanA 4ra mA | choTADhiH pittarogajhanInaH | kavaro rAmano sUtramAM paNa A daza dravyo dhAvaNane zuddha kara ztharachaQiviSANaH '--paravaLa, caMdana, ratALI, nAra kahyAM che: "pATAmauSadhaturatAmuttamUfI morala, gaLo, kALIpATa tathA kaDuM-A sAta dravya vatsakaphalakirAtatiktakaTurohiNI sArivA iti dazemAni | maLI "paTolAdigaNa" kahevAya che; A paTolAdistanyAyanAni manti'-kALIpATa, sUMTha, devadAra, gaNa pitta, kaphane tathA arocakane nAza kare che; matha, maravela, gaLo, iMdrajava, kariyAtuM, kaDu ane javarane zamAve che, traNane maTADe che ane UlaTIne, sArivA-upalasarI-e daza dravyomAMthI kaI paNa caLano tathA viSano nAza kare che. 12-14 ekane kavAtha dhAvaNane zuddha karanAra hoya che; tathA uparyukta pAThAdi kaSAyanAM 'nyeSAM tiktakaSAyakaTukamadhurANAM dravyANAM prayogaH kSIra doSAnusAra anupAne vikAravizeSAnabhisamIkSya mAtrAM kAlaM ceti kSIravizo sakSaudraH kaphasaMsRSTe saghRtaH zeSayorbhavet / inAni"--te ja pramANe bIjA kaDavA, tUrA, tIkhA | | netyeke zleSmaNaH sthAnAt kSIraM hi kaphasaMbhavam / / ane madhura dravyane prayoga dhAvaNanA judA judA | vikArone joI mAtrA tathA samaya tarapha lakSa | suvAvaDI strInuM dhAvaNa je kaphasaMskRSTa ApIne je karyo hoya to te dhAvaNane zuddha kare che." | 2 | hoya ane kaphathI dUSita thayuM hoya te upara A ja prakAre suzrute paNa sUtrasthAnanA 38 mA | kaSAya madha sAthe Apa; paNa bAkInA adhyAyamAM stanyavizodhana eTale dhAvaNane zuddha | be da-vAta ane kaphanA saMbaMdhavALe karanAra vacAda, haridrAdi tathA mustAdi-ema | hoya to uparanA kaSAya ghI sAthe Apa; traNa vyagaNa kahyAM che; "vavAmuktAtiviSA- | chatAM keTalAka vidvAno A saMbaMdhe Ama bhayAbhadradArUNi nAgakesaraM ceti, kalazIkuTajabIjAni paNa kahe che ke dhAvaNa je kaphathI dUSita madhukaM ceti, etau vacAharidrAdI gaNau stnyvishodhnau|| thayeluM hoya te uparanA kaSAyane ghI sAthe mustAharidrAdAruharidrAharItakayAmalakabibhItakakuSThahaimavatIvacApAThAkaTurohiNIzAGgeSTAtiviSAdrAviDIbhallAtakAni Ape nahi; kema ke ghI e kaphanuM sthAna trivattiA 5 mutAviho nAHI MH kanikUdanaHA | che ane dUdha ke dhAvaNa paNa kaphamAMthI ja yonidoSaNa: stanyodhanaH vanastathA "--vaja, | utpanna thAya che. 15 kA. 17
Page #299
--------------------------------------------------------------------------
________________ 258 kAzyapa saMhitA-sUtrasthAna dhAvaNanA zodhanakALe paththa-apathya | ane bhUMDa tathA pADA sivAyanAM mAMsane majUTTH STi muddA tathA raDhiyo chUtam! | rasa hitakArI thAya che. tema ja lasaNanuM adhyanaM vADhavAM vAdathatimA ddA | tathA DuMgaLInuM sevana ane ArAmapUrvaka Ag/viziSTa stanyodhanavAsTivA | sUI rahevuM paNa hitakArI che; paraMtu kedha, gujaramAM tAni vivAra ra vace II 27] | musApharI, bhaya, zoka tathA parizramane tyAga masUra, sAThIcekhA, maga, kaLathI, zAlina kare. he vatsa! ema je strInuM dhAvaNa DAMgaranA cekhA, ghI, gAyanuM ke bakarInuM | sukAtuM hoya tevA dhAvaNane vadhAranArA dUdha tathA siMdhAlUNa eTalAM AhAradravya upAyo kahyA che. 18-21 strInA dhAvaNanI zuddhinI kriyA cAlu hoya | vivaraNa: ahIM sIdhu sivAyanA maghonuM te kALe pathya che; paNa bhAre khorAka, sneha, | sevana karavA jaNAvela che. e sIdhu madhanuM lakSaNa tema ja mAMsa ane divasanI nidrA e bhAvaprakAzamAM Ama lakhyuM che: "sUkSoH parvaH saiH apathya che. 16,17. siddhaH sIdhuH pakvarasazca saH / Amastareva yaH sIdhuH sa ca tarasa: mRtaH II" zelaDInA pakava karelA rasamAMthI vivaraNa: A saMbaMdha carake paNa zArIranA | je madya taiyAra karavAmAM Ave te sIdhu kahevAya 8 mA adhyAyamAM Ama kahyuM che : "vAnI na- ] che; ane zelaDInA te kAcA rasamAMthI je mA vivijJaEzIrAzAyatranobumarAtriAdimudagvatha- yAra gAya te zItala ramavALa' taiyAra karAya te zItala rasavALuM sIdhu madya kahevAya sAsauvIrarUpomeromenaTsanarakSaprAyaH thAt | | che. A ja prakAre zArDagadharasaMhitAmAM paNa kahevAyuM zIroSa thAkyA vekya tattaDhiyAna jAthe thAta' je strInuM che ke, "reraH zItarasaH sadhurapakvamadhuve: siddhaH dhAvaNa duSTa hoya tenA khorAka-pANInI vyavasthA pUrvasaH sIdhurapamadhuraH-pakava karela madhura java, ghauM, zAli-DAMgaranA cekhA, sAThIcokhA, pravAhImAMthI banAvela magha zatarasa sIdhu nAme maga, lasaNa, tathA karaMja-eTalAM jemAM lagabhaga jANavuM ane apakava-kAcA madhura pravAhI rasamAMthI hoya e pramANe karavI joIe ane dhAvaNanA taiyAra karela madya zItarasa sIdhu kahevAya che." 19-21 de joI tapAsIne te te doSone dUra karanArI , dhAvaNa vadhAranAra kSIvRikSa-vala-kapAya cikitsA paNa karavI. 16,17 vaTAdInAM ca vRkSANAM kSIrikAyAzca valkalam / sukAtA dhAvaNane vadhAravAnA upAyo pAkyaH kaSAyaH kvathitaHkSIraMtena punaHsRtam // 22 // zodhanAdvA svabhAvAdvA yasyAH kSIraM vishussyti| pAkyaM guDaviDopetaM saghRtaM zAlimAzayet / tasyAH kSIraprajanane prayateta vicakSaNaH // 18 // api zuSkastanInAM tat kSIropajananaM param // 23 // madhurANyannapAnAni dravANi lavaNAni ca / / kSIrivRkSo-vaDa vagerenI chAlane kavAtha mani dhuni siddhArthavAdane zA | banAvI temAM javakhAra tathA gAyanuM dUdha varAhamahiSAdUrdhva mAMsAnAM ca raso hitH| / nAkhI tene pAka kare. temAMno pravAhI nAnAM paTADUnAM sevana thai ga[ ll 20 | | kavAtha baLI gayA pachI kevaLa dUdha ja bAkI zodhAzva)mAjInAmAthAlAnAM varNanam | rahe tyAre tene agni parathI nIce utArI ma... mati vata ti vivardhanam 2 | laI tenI sAthe saMcaLa, goLa tathA biDala vidvAna vaidya je strInuM dhAvaNa zuddha | vaNathI mizra karela ane ghIthI yukta karelA karavAthI ke svabhAvathI sukAtuM hoya tene | zAli-DAMgaranA cokhAne bhAta, dUdha sAthe dhAvaNa Ave te mATe prayatna kare. madhura | ApavAthI sukAI gayelA stanavALI (khUba ane pravAhI annapAna, khArA padArtho, sIdhu | nabaLI) strIonA dhAvaNane atyaMta vadhAre sivAyanAM mA, sarasava sivAyanuM zAka 1 che. 22,23
Page #300
--------------------------------------------------------------------------
________________ kSatpatti adhyAya 19mo 259 dhAvaNa vadhAranAra bIjo prayoga sivAyanAM magho strInA dhAvaNane utpanna kare ane zAliSaSTikadarbhANAM kuzagundretkaTasya c|| vadhAre che tema ja gAmamAM rahetAM pazuonAM mAMsa, sArivAvIraNethUNAM mUlAni kuzakAzayoH // 24 // AnU5-jalaprAyapradezanAM prANIonAM mAMsa, jaLamAM peyAni pUrvakalpena zreSThaM kSIravivardhanam / utpanna thatAM prANIonAM mAMsa; zAka, dhAnya tathA svabhAvanaSTe zuSka vA duSTe sAdhvIkSite hitam // 25 // mAMsanA AhAro tema ja vadhu paDatA pravAhI, madhura - zAli-DAMgara, sAThI dhAnya, darbha, "kuza" tathA khATA khorAka jemAM chIra ke dUdha hoya che nAmano bIje darbha, "gundrA nAmano trIje | evI auSadhIo, dUdha pIvuM ane vadhu paDato parizrama darbha, "IskaTa' nAmanuM ghAsa-aru, sArivA- | na karavI-e suvAvaDI strInA dhAvaNane vadhAre upalasarI, "vIraNa" nAmane sugaMdhI vALo, che; tema ja vIraNavALa, zAli-DAMgaranA cokhA, zelaDI, kuza-dAbhanI jAti ane kAza-kAsaDo sAThIcekhA, zelaDI ane "IzubAlikA" nAmanI nAnI jAtanI zelaDI, darbha, ' kuza' nAmane dAbha, eTalAMnA mULiyAM samAnabhAge lAvI temane | kAsaDA, gundra-dhAsa ane ItkaTa-ba dhAsanA 16 gaNA pANImAM kvAtha banAvo. e kavAtha eka caturthAza bAkI rahe tyAre tene agni mULiyAMnA kaSAyo pIvAthI te dhAvaNa vadhAre che." A ja prakAre sukSate paNa zArIranA 10mA parathI nIce utArI vastrathI gALIne pIve | adhyAyamAM Ama kahyuM che ke, "zoravA-mavAtsalyAathavA te kavAthamAM cagya pramANamAM gAyanuM dibhizca striyAH stanyanAzo bhavati / athAsyAH kssiirdUdha nAkhI te kyAtharUpa pravAhI baLI jAya jananAthai saumanasyamutpAdya yvgodhuumshaalissssttikmaaNsrstyAM sudhI pakavavuM ane pachI te dUdhanI suraasoviirkpinnyaaklshunmtsykserukshRnggaattkbisvidaariisAthe zAli-DAMgaranA cokhAne bhAta kandamadhukazatAvarInalikA'lAbUkAlazAkaprabhRtIni vid(pahelAMnI jema saMcaLa, goLa, DilavaNa tha'-krodha, zAka ane avAtsalya eTale bALakane tathA ghIthI mizra karelo) ja dhavaDAvavAne premabhAva na hoya vagere kAraNe paNa je strInuM dhAvaNa svabhAvathI ja nAza pAmyuM | strInA dhAvaNane nAza thAya che. ema nAza pAmela hoya athavA sukAI gayuM hoya, athavA | dhAvaNane vadhAravA mATe strInuM mana prasanna rahe ema keI sAdhvI ke rajhaLatI bhikhAraNa vagerenI karavuM. te pachI java, ghauM, zAli-DAMgara tathA sAThIdraSTinA doSathI dUSita thayuM hoya topaNa e | cokhAne bhAta khavaDAvo. surA-madirA tathA dhAvaNane zuddha karI vadhAre che. 24,25 sauvIraka-kAMjInuM sevana karAvavuM. te uparAMta khoLa, vivaraNa: uparanA 22 mA zlekanI zarUAta- | lasaNa, mAchalAM, kasekaMda, zIMgaDAM, kamala-mRNAla, mAM ja kSIrikRkSa kahyAM che, te Ama samajavAMH | vidArIkaMda, jeThImadha, zatAvarI, nALiyera, mIThI codha kagvara-alpAtha-vArIpakSapAvAda-vaDa, uMbaro taMbaDI-dUdhI ane kAlazAka-zarapaMkha vagerene paNa pIpaLo, pArasa pIpaLe tathA pIpaLa-e pAMce kSIri- upayoga karAvavo. ema te te stanyavardhaka AyurvedIya vaho eTale ke jemAMthI dUdha jevuM sapheda kSIra bahAra | auSadhIone upaga karAvavAthI je ke dhAvaNa vadhe nIkaLe che tevAM vRkSo kahyAM che. e sivAya bIjI | che ane na AvatuM hoya to Ave che, e ThIka che, stanyavardhaka athavA dhAvaNane vadhAranAra auSadhIo | paNa sute prathama to A bAbata upara ja bhAra carake zArIranA 8 mA adhyAyamAM Ama kahI che. | mUkyo che ke prathama strInA mananI prasannatA hovI jema ke "kSIrajhananAIna tu mAni sIdhuvani grAmyA- joIe. dhavaDAvanAra mAtA ke dhAvanuM mana je prasanna nUpauvAne 2 rAdhAnyamAMsAni dravamadhurAsTamUthikAzcA-| na hoya tema ja bALaka pratye tene prema paNa na hoya R: kSIrithaauSadhayaH kSIravAne ravAnAyAsaneti | te tenA dhAvaNane vadhAravA mATenA te badhAye upAya vIrarASiNikakSavAsTivA sarmakAvIrAje muDha- | lagabhaga vyartha nIvaDe che. jema puruSanA vayanI kAcA nAmiti kSIragananAnyuksalni '-"sIdhu' | pravRttimAM tene mAnasika bhAva e prathama kAraNa che te ja
Page #301
--------------------------------------------------------------------------
________________ 260 kAzyapa saMhitA-sUtrasthAna pramANe strInA dhAvaNanI pravRttimAM paNa tene mAnasika-| bALakanI puSTi tathA Arogya karanAra thAya che. vAtsalayukta prasannatAno bhAva e mukhya kAraNa hoya | ema zuddha dhAvaNanI parIkSA kahevAmAM AvI che. che. A saMbaMdhe paNa sUkSate nidAnasthAnanA 10mAM e ja pramANe suzrute paNa zArIranA 10 mA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke, "AhArarasayonistrI- adhyAyamAM zuddha dhAvaNanuM lakSaNa ane tenI parIkSA devaM stanyamapi striyaaH| tadevApatyasaMsparzAd darzanAt Ama kahI che: "athANyAH tanyAhu parIkSeta, tat smaraNAdapi // grahaNAcca zarIrasya zukravat saMpravartate / zItalamamalaM tanu zaGkhAvabhAsamapsu nyastamekIbhAvaM gcchnairo nittaraztra prazna hetu I'-je ke strIne | nitramatakhtamotte na sati vA tAti dhAvaNa utpanna thavAmAM rAkane rasa e mukhya | vidyAt tena kumArAvocce sArIrovavo vaDhavRddhi kAraNa che. te paNa e dhAvaNa te strIne bALakano | mata " prasava thayA pachI bALakane dhavaDAvatI veLA sparza thavAthI, dekhavAthI, smaraNa thavAthI ane | dhAvanA ke mAtAnA dhAvaNane pANImAM nAkhI parIkSA bALakane hAthamAM levAthI paNa puruSanA vIryanI peThe karavI joIe. e dhAvaNuM zItaLa, nirmaLa (eTale ke jemAM strIne jotAM, tene sparza thatAM ane zaMkha jevuM sapheda hoya to tene pANImAM ke te strInuM smaraNa thatAM ane mithuna mATe te | nAkhatAM e pANInI sAthe maLI jAya che, temAM phINa strIne grahaNa karatAM puruSanuM vIrya potAnA sthAnethI rahetuM nathI, tAMtaNA jaNAtA nathI, UMce UchaLatuM ekadama cAlu thaI liMgamAMthI bahAra AvavA pravarta- nathI ane bagaDI jatuM nathI. evA dhAvaNane vaidya mAna thAya che tema) stanamAMthI dhodhamAra vahevA lAge zuddha jANavuM. evuM zuddha dhAvaNa dhAvavAthI bALakanuM che; ema ekaMdara strIne bALaka pratyene je sneha | Arogya, zarIranI puSTi tathA baLanI vRddhi thAya hoya che te ja enA dhAvaNane ekadhAro strAva | che. vaLI AvAM ja zuddha dhAvaNunAM lakSaNo suzrata thavAmAM kAraNa kahevAya che. 22-25 nidAnasthAnamAM paNa Ama kahyAM che ke, "yata kSIrazuddha dhAvaNanAM lakSaNo mudake kSiptamekIbhavati pANDuram / madhuraM cAvivavarNa ca avyAhatabalAGgAyurarogo vardhate sukham / / prasanna tat vinirvirot llstrInA dhAvaNane pANImAM nAkhavAthI tenI sAthe ekarUpa thaI jAya che. je zizudhAtryoranApattiH zuddhakSIrasya lakSaNam // 26 // dhoLAza yukta pILAzavALuM jaNAya che, je svAdamAM dhAvaNa je zuddha hoya to tene dhAvatuM madhura ane nahi badalAyelA raMgavALuM rahe che, tene bALaka nAza nahi pAmela baLa, aMge tathA AyuSyanI vRddhivALa thaI taMdurasta rahIne vaidya zuddha tarIke jaNAvavuM. UcharI moTuM thAya che, tema ja e bALakane zuddha-azuddha dhAvaNanA lAbha-alAbha tathA tene dhavaDAvanArI mAtA ke dhAvane saMbhavanti mahArogA azuddhakSIrasevanAt / | teSAmevopazAntista zuddhakSIraniSevaNAt // 27 // paNa kaI prakAranuM kaSTa paDe nahi e ja zuddha bALaka je azuddha dhAvaNanuM sevana kare dhAvaNanuM lakSaNa gaNAya che. 26 te tenAthI e bALakane moTA rogo thAya | vivaraNa: carake paNa zArIranA 8 mA zuddha che; ane zuddha dhAvaNanuM sevana karavAthI e dhAvaNanA bhautika guNo Ama darzAvyA che: prakRta ja moTA rogonI zAMti thAya che. 27 varNagandharasasparzamudapAtre duhyamAnamudakaM vyeti, prkRtibhuutvAta, tata puSTimArotha reti tanyUsapUta'-mAtA upacArathI kahevAtAM vajo nuM ke dhAvanuM je dhAvaNu svAbhAvika varNa, gaMdha, su kITa turaM sUve kSa maTApramrasa tathA sparzathI yukta hoya tene pANIthI yukta | (ni sTo ) 5 koI pAtramAM je dehavAmAM Ave to tenAmAM - 2 TakavAmAM Ave to tenAmAM | zAkhAcchAtiviDyiAM mtyupcaartH||27|| svAbhAvikapaNuM hovAnA kAraNe pANInI sAthe te | ghAsa athavA taNakhalu, kIDo, dhAnyanuM ekarasa thaI maLI jAya che. evuM te dhAvaNa photaruM, "ka" nAmano kIDo, mAkhInuM kaI
Page #302
--------------------------------------------------------------------------
________________ kSIrAtti adhyAya 19 me paNa aMga, manuSyanA zarIranA ATha mela, mATInuM DhephuM, mAthAnA vALa, gheTAM ke makarAMnuM Una tathA hADakAM vagerene upacArathI vA jANavAM. (eTale ke khArAkamAM khavAI jatI upara jaNAvelI vastue vajra jevI bhayaMkara hAI ne vA nAme gaNAya che.) 27 uparyukta vajra khAvAmAM AvavAthI thatu nukasAna sahAnnapAnena yadA dhAtrI vajraM samaznute / pacyamAnena pAkena hyanannatvAnna pacyate // 28 // apacyamAnaM viklinnaM vAyunA samudIritam / plena sadda saMvRtta yAti stamyavAH sittaH // 26 // sarvasrotAMsi hi strINAM vivRtAni vizeSataH / tat payodharamAsAdya kSipraM vikurute striyAH // 30 // keAI dhAva ke bALakane dhavaDAvatI mAtA, kAI khAnapAnanI sAthe bhUlathI e vajAne jo khAI jAya, teA (jaTharAgnithI) e pacavA mAMDe ke pacavAnI avasthAmAM jAya tAye te khArAka na heAvAthI pacatuM nathI. ema nahi pacatuM e vajra vizeSa karI pacapacatuM thaI ne vAyu dvArA UMce jaI ne rasanI sAthe maLI jAya che ane pachI te vA dhAvaNune vahetI sirAomAM jaI pahoMce che. kAraNa ke suvAvaDI strIonA adhAre srota vizeSa karI paheALA thayelA hAya che tethI e vajra strInA stanamAM paheAMcI jaI jaladI vikAra kare che. 28-30 161 | khAnapAna sAthe khAI-pI gaI hAya te strIne je vikArA thAya che te huM kahuM chuM, sAMbhaLeA. aNu, becenI, glAni thAya, kAIpaNa kAraNa vinA pIDA ane khArAka para aruci thAya; zarIranA sAMdhAne toDa thAya; badhAM aMgeA bhAMge; mAthAmAM pIDA thAya; zarIramAM saMtApa thAya; athavA vadhu pramANamAM chIke AvyA kare, UbakA Ave, zarIra jhalAI jAya; kaphanI meALa AvyA kare; jvara lAgu paDyo hAya; vadhu paDatI taraza lAgyA kare; vizvAnAM bheda-cheAtApANI thai jAya; mUtra zakAya, zarIranAM aMgA jakaDAya; stanamAMthI srAva thayA kare; zarIranI zirAonA samudAya cApAsa bahAra khullA thaIne chavAyelA jaNAya; anne stana upara sAjo, stanamAM zUla bheAMkAtAM heAya evI pIDA ane dAha thatA heAvAne lIdhe stananA paza paNu thaI zake nahi-stananI evI thayelI sthitine vidvAna vaidyo 'stanakIlaka' eTale ke stanavidraSi nAmanA rAga kahe che; kAraNa ke e rAga kIla-khIlA jevA kaThina hAI aMgomAM pIDA upajAvyA kare che. 31-34 uparyukta - stanakIlaka tathA sabaMdhe vadhu jANavA jevu' | uparyukta vajrathI thatA vikAro rUpANi pItavajrAyAH pravakSyAmyata uttaram / ajIrNamara tila niranimittaM vyathA'ruciH // 31 // parva medo'Ggamardazca zirorug da ( kSa ) vathugrahaH / phokledo jvarastRSNA viDbhedo mUtrasaMgrahaH // 32 stambhaH srAvazca kucayoH sirAjAlena saMtataH / zothasUnAvAdaH stanaH prathuMna rAjyate // rUrU|| stanakIlakamityAhurbhiSajastaM vicakSaNAH / dvijavat ninonnevu vAdhamAno hi tivrutirUpA have upara jaNAvela vajAne je strI | C vA " eSa pittAtmanA zIghraM pAkaM bhedaM ca gacchati / jJAcira orAti vAtAvAraNu nivartane (vivadhate ) meM rUpa // zAkhAzirobhistu yadi vimArgAna prapadyate / AkRSyamANaM bAlena kSipraM nirghAvati stanAt // 36 // nirduhyamAnamutpIDAdvajraM sakSIrazoNitam / athavA'bhyeti sahasA pratyakSaM copalabhyate // 37 // upara darzAvela ' vakIlaka' pittanI adhikatA hoya tA tenAthI jaladI pAkIne phUTI jAya che. kaphanI adhikatAnA kAraNe jo thayA hoya teA lAMkhAkALa sudhI herAna karyAM kare che ane vAyunI adhikatA hAya tA tenA kAraNe ekadama vadhavA mAMDe che. bALaka
Page #303
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa hitA-sUtrasthAna 262 jyAre dhAvatuM hAya tyAre tene jo kheMcavA mAMDe che teA e stanakIlakarUpe thayelu e (uparyukta ) vajra mukhya zirAo dvArA jo vimArgA tarapha jatuM rahe teA stanamAMthI bahAra nIkaLI jAya che athavA dabAvavAthI tene dohavA mAMDayuM hAya tA e vajra dhAvaNu tathA lAhInI sAthe ekadama bahAra nIkaLI Ave che ane te pratyakSa joI zakAya che. 35-37 vivarNa : upara jaNAvelA ' stanIlaka ' rAga athavA e sivAyanA bIjo kAIpaNa stanane lagatA rAga sAdhAraNa rIte sagarbhA strIne ke suvAvaDI strIne ja thAya che. suzrute nidAnasthAnamAM jaNAvela stana saMbaMdhI rogAnA varNanamAM Ama kahyuM che ke, ' dhamanya: saMvRttadvArA: nyAnAM stanasaMzritAH / drotrA visaraLAttAmAM na mavanti kSamAmyaaH / tAsAmeva prajAtAnAM garbhiNInAM ca tAH punaH / svabhAvAdeva vivRtA jAyante saMbhavantyataH // sakSIrau vA'Sya dugdha vA prApya doSaH stanau striyAH / raktaM mAMsaM ca samUkhya stanaroya jvate '-jemanAM lagna thayAM na hoya evI kanyAonA stanamAM rahelI dhamanI nADIonAM dvAra sAMkaDAM hoya che. tethI temAM dASA phelAI zakatA nathI. e kAraNe kanyAone stanane lagatA rAgA thatA nathI; paraMtu je strIe prasava pAmelI hoya ke sagarbhA thaI hoya temanA stananI dhamanI nADIe svabhAvathI ja khullAM kAravALI thAya che. tethI temane stanane lagatA rAgA thavA sabhave che. evI prasUtA ke sagarbhA strIonA banne stana dhAvaNuthI yukta thayA hAya ke dhAvaNuthI rahita hAya teAye temanA stanamAM doSa prApta thaI zake che ane aMdaranA lAhIne tathA mAMsane atyaMta dUSita karI stanane rAga upAvavA samartha thAya che.' 34-37 stanakIlarka roganI cikitsA ghRtapAnaM prathamataH zasyate stanakIlake / jotAMli mAnyaM oddAvAnti vajra = svAsthyane rUdra do mardanaM yuktyA pAyanaM ca galena ca / gItAH seAH pra@vAzca viSe vathamonanam // rU. | AAAA srAvaLa cAvidhastha roSavuM vyavekSA pakkasya pATanaM kuryAnmRjAM vidradhivaJca tat // 40 // stanakIlaka rAgamAM prathama teA ghI pAvuM e uttama upAya kahevAya che; kAraNa ke ema snehapAna karyAMthI aMdaranAM badhA srotA mRdu bane che tethI aMdara raheluM vajra bahAra savAvI zakAya che. vaLI e stanakIlaka para zItaLa sicanA, praleA, virecana tathA pathyabhAjana hitakArI thAya che; paraMtu e stanakIlaka kharAkhara pAkela na heAya tA doSa tathA dehakhala tarapha dRSTi rAkhI tadanusAra temAMnA vajrane bahAra savAvI kADhavuM; paraMtu e stanakIlaka jo pAkI gayela hoya tA tene vaidya vidraSinI peThe cIrI kADhavu' ane te pachI vidraSinI peThe ja tenu zeAdhana puN karavuM. 38-40 stanakIlaka na thAya tevI dhAtrI paravaddhitabhoktrI ca paralAlitatarpaNA / paravezmaratA dhAtrI mucyate stanakIlakAt // 41 // je dhAtrI bIjAnI jema eTale ke khIjA zreSTha leAkeAnI peThe hitakArI bhojana jamatI hAya, khIjAe dvArA lAlana-pAlana tathA tarpaNa karAtI hoya ane bIjAenA gharamAM AnadathI rahyA karatI hAya te stanakIlaka rogathI mukta rahe che eTale ke tene stanakIlaka roga thatA nathI. 41 stanakIlaka roga lagabhaga thAya temAM kAraNa vAnIthI stano vIno punAtau saMto samau / purI parvanIjo = rA svIkSa(sviccha )nti yuH // 42 // tato nAmavAnnoti hArye tantrAvALam / kRti haiM sAda maLavAnuM thavaH ||4rU // je strInAM stana dekhAvaDA, puSTa suMdara AkRtivALA, paraspara ekabIjA sAthe maLelA, ekasarakhA, uttama ane goLAkAra hoya che, tenA e banne stana tarapha duSTa hRdayavALA lAkA peAtAnI najara nAkhyA kare che. e (dRSTidoSanA) kAraNe te strIne stanarAga thAya che.
Page #304
--------------------------------------------------------------------------
________________ daMtajampika -adhyAya 20 me mATe e stanaroga maTADavA taMtraprayoganA | ane ema pratyakSa dekhAIne(peDhAmAMthI kyAre upacAra paNa karavA, ema bhagavAna kazyape | bahAra nIkaLe che? e dAMta AvavAnA hoya tyAre kahyuM hatuM. 2,43 temanAM pUrvarUpa kayAM hoya che? upadra kayA stanareganuM tAMtrika vicAraNa thAya che ane te upadravonI cikitsA kaI pArahatyAmamAMsaM tu nizi neyaM catuSpatham / / hoya che? vaLI dAMtanI kevI rItanI utpatti etacchratvA vacastathyamRSipatnyaH prhrssitaaH| uttama-adhama gaNAya che? e dAMta (dareka prazazaMsurmahAtmAnaM. kazyapa lokapUjitam // 44 // prANInuM)potAnuM ja aMga che chatAM je adhika stananA rogavALI e strIe rAtrinA | vadhavA mAMDe to kayA kAraNe te prANanA samaye kAcuM mAMsa potAnA stana uparathI saMzayarUpa thAya che ? dAMtanI saMkhyA keTalA pramANamAM hovI joIe? e dAMtamAM keTalA utAra utArIne (rAtre) cakalA vacce mUkI | AvavuM. e satya vacana sAMbhaLI RSionI dAMta "ji" eTale bevAra utpanna thanArA patnIo atyaMta harSa pAmI hatI ane 0 | hoya che? ane keTalA kALe te dAMta paDe lokamAM pUjAyelA mahAtmA kazyapanI prazaMsA che? ane te paDelA dAMta keTalAM kALe pharI karavA lAgI hatI. 44 utpanna thAya che? dAMtanI saMpatti kevI hoya iti "kSIrAtpatti' nAmane 19 me ane dAMtanI asaMpatti kevI hoya che? 3 adhyAya samApta bhagavAna kazyape ApelA pratyuttaro daMtajatmika -adhyAya 20 me athovAca bhagavAn kazyapaH-iha khalu nRNAM dvAtriMzadantAH, tatrASTau sakRjAtAH svarUDhadantA athAto dantajanmikamadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH // 1 // mati, gata rovA dinArA lAvavA iti ha mAha bhagavAn kazyapaH // 2 // mAseSu dantA niSicyante taavtsvhHsuudbhidynte| - have ahIMthI AraMbhI ame "danta- vavava = mANeju katarI rata drivane jamika" nAmanA adhyAyanuM vyAkhyAna | tAva 4 varSanu patita punadrAne satra karIzuM, ema bhagavAna kazyape kahyuM hatuM. 1,2 | madhye drAvurasta nattivaMza avatA, tau vitrau, dAMtanI utpatti saMbaMdhe vRddha chavakanA prazno tamArAmya vaDe na zrImati, avaro ___ atha khalu bhagavan dehinAM jAtAnAmabhivardha- hi sH| tayorubhayataH pArzvayorapi vastau(?). mAnAnAM katiSu mAseSu dantA niSicyante. tayorapi daMSTra, zeSAH svarUDhA hAnavyA iti niSiktAzca kiyatA kAlena mUrtIbhavanti, martI- cocyante; tathA'dhastAt // 4 // bhUtAzca kadAdbhibhadyante, kAni caiSAM pUrvarUpANi, | (te prazno sAMbhaLyA) pachI bhagavAna je ropavA, kAmutrama , vizva stananma kazyapa bolyA : "A lokamAM mANasone karAtamArUM = hiM, lIssA kamafmavardha- batrIsa dAMta hoya che. temAMnA ATha ekavAra mAna prApAra thAya mavati, ziyanta% sattA, | utpanna thayelA hoya che ane te potAnA pati : kinAra, pitA ja kAna pattatti, svarUpamAM ja UgelA hoya che. e sivAyanA titAvAjJAnti, raktasaMpadravaMcikradIti rU bAkInA dAMta "dvija" eTale ke bevAra utpanna manuSyone janma pachI UcharatAM keTalA thatA hoya che. jeTalA mahine dAMta peDhAmAM mahine (peDhAmAM) dAMta AvavA zarU thAya | Ave che teTalA ja divasomAM te dAMta (peDhAnI) che? ane peDhAmAM AvavA mAMDe te pachI dAMta | bahAra UMcA AvI prakaTI nIkaLe che, tema ja keTalA kALe mUrtarUpe pratyakSa dekhAvA mAMDe che?] janmelA bALakanA e dAMta jeTalA mahine
Page #305
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-sUtrasthAna nAomAM peDhAMnI bahAra UgI prakaTI nIkaLe | dAMta ghaTTa hoya che ane sthira svabhAvavALA che, teTalAM ja varSomAM e dAMta paDI jaI pharI | paNa hoya che. vaLI dAMtanuM sau pahelAM utpanna che. e badhA dAMtamAM uparanI paMktinI UMDANamAM siMcana thavuM, mUrtimAna thaI vaccenA be dAMta zreSTha hAIrAjadana" eTale ke | prakaTa thavuM, saMpUrNa UMce AvI bahAra dAMtanA rAjA kahevAya che ane te banne pavitra | nIkaLavuM, vadhavuM, paDavuM, pharI utpanna thavuM, che. e kAraNe te bemAMthI eka paNa khaMDita | barAbara AvI gayA pachI sthira thavuM, te pachI thAya ke paDI jAya tyAre te mANasa pitRonuM | cAre bAjuthI ghasAre the, hAlavA mAMDavuM zrAddha karavA lAyaka gaNAtuM nathI, kema ke | ane durbaLa thaI chevaTe nIkaLI paDavuM-e te mANasa apavitra thayelo gaNAya che. evuM badhuM amuka jAtine anusarI siMcana, banne vaccenA dAMtanI beya bAju, beya | svabhAva, mAtApitAnA anusaraNa tathA paDakhe paNa je be dAMta rahyA hoya che te pitAnA karmanA vizeSathI thAya che, ema banne "basta" kahevAya che, ane te banne | maharSio kahe che. tema ja bIjA paNa zarIradAMtanI banne bAju eka eka maLI be nI vRddhi, hAsa, guNe tathA doSonA prAdurbhA daMkhAo kahevAya che; (ema te cha dAMta pitAnA amuka khAsa kama Adine kAraNe thayo.) te sivAyanA bAkInA pitAnA svarUpamAM ja UgelA (10) dAMta "hAnavya" | vivaraNa: ahIM Ama kahevA mAge che ke eTale ke haDapacInA saMbaMdhavALA kahevAya | dAMtanA ghaNA vikAro ane temanuM nIkaLI javuM che. ema 16 dAMta jema uparanI paMktimAM vagere bIjI paNa vikriyAo AnuvaMzika hoya che che te ja pramANe nIcenI paMktimAM paNa | eTale ke vaMzaparaMparA anusAra thayA karatI jaNAya (16) dAMta maLI kula 32 dAMta hoya che. 4 che. dAMta suMdara havA e kharekhara vaMzaparaMparAchokarI karatAM chokarIone dAMta jaladI prApta vAraso che; eTale ke mAtApitAnA dAMta je ane thoDI pIDAe Ave che sArA ane suMdara hoya te saMtAnanA dAMta paNa tatra kumAra/mAta malhANAdhakAratta- | lagabhaga sArA ane suMdara hoya che ema lagabhaga nama, kAtvAzAnAM mRtvamAM - | jovAmAM Ave che. 5 kAlamAbAdhAbahulaM tu kumArANAmAcakSate, ghana- dAMtanI mAMgalika utpatti tvAiMzAnAM sthirasvabhAvAcca / dantAnAM niSeka ane tenI zAMti vagere mUrtitvodbhedavRddhipatanapunarbhAvanivRttisthitipari- | nRNAM tu caturthAdiSu mAseSu dantA niSikSayacalanapatanadRDhadurbalatA jAtivizeSAnniSekAt ! cyante / tatra sadantajanma ca, pUrvamuttaradantajanma svabhAvAnmAtApitroranukaraNAt svakarmavizeSA- ca, viraladantajanma ca, hInadantatA ca, adhikaccetyAcakSate maharSayaH; tathA'nye'pi zarIravRddhi- dantatA ca, karAladantatA ca, vivarNadantatA DhAlamuddoSaprAdurbhAvADa III ca, sphuTitadantatA cAmaGgalyA bhavati / tatra tamAM chokarIone khUba jhaDapathI ane rAjyartha mAhatamiSTi nivevena, thAchIpAmanAbahu ja thoDI pIDAe dAMta Ave che, kAraNa | pitA prapani, tathADajodyapi svAke chokarIonA dAMta pilANavALA ane | navalamApu tathA to gharati dA komaLa svabhAvanA hoya che; paraMtu chokarAone cothA mahinAthI mANasonA dAMta mULamAM dAMta AvatAM ghaNe lAMbo kALa thAya che ane | khUba UMDA utpanna thatA jaNAya che; (darekane temane aneka jAtanI pIDAo paNa ghaNI | sau pahelAM nIce vacalA dAMta AvavA joIe.) thAya che ema vo kahe che. vaLI chokarAonA | temAM koI bALakane dAMta sAthe janma thAya;
Page #306
--------------------------------------------------------------------------
________________ - -tajatmika '-adhyAya 20 mA 25 nityahAjopa tamanuMjInnakntastvArAAvntavaivaLyuMmAlannAvAyamiti // 7 // koIne uparanA dAMta pahelAM Ave; kAI ne dAMta AchA AchA Ave; kAI ne (32nI saMkhyAthI) adhika dAMta Ave; koI ne karAla-khUba bihAmaNA dAMta Ave. koI ne melA dAMta Ave; koIne phUTelA-cirAyelA athavA kha'Dita dAMta Ave; e dAMtanI amAMgalika utpatti thaI gaNAya che. te mATe zAMti karavA ' mArutI' thrI karavI joI e athavA je mANasa agniAtrI na hAya teNe sthAlIpAka-purADAzanA heAmavALI prAjApatya iSTI karavI ema keTalAka AcArcI kahe che. e ja pramANe bIjA paNa zarIranAM a'ga-upAMgA ochAM-vadhatAM Aya tyAre paNa te uparyukta iSTIemAMnI iSTI karavI joI e jethI te ghAra aniSTanI zAMti thAya che. 6 vidvAnA cAra prakAranI dAMtanI utpatti kahe che: sAmudga, saMvRta, vidyuta ane daMtasa MpatuM . temAM je kSaya pAmavAnA athavA ghasAvAnA svabhAvavALI dAMtanI utpatti thAya te 'sAmuga' kahevAya che; kAraNa ke temAM dAMta kAyama kharI paDyA kare che. bIjI je ' saMvRta ' nAmanI dAMtanI utpatti hoya che te ( sAMkaDI hAI ) adhanya heAI dhana ApanArI thatI nathI ane atyaMta malina heAya che. trIjI je ' vidyuta' nAmanI dAMtanI utpatti hAya che te vaccevacce jagyAvALI chUTIchavAI hoI ne mela vagaranI hAvA chatAM temAMthI kAyama lALa jharyA kare che ane hAThathI dAMta kharAkhara DhaMkAyela rahetA nathI ane ekadama dAMtane kharAba karanAra hoya che. tema ja temAM dAMtanI pIDA lagabhaga thatI ja rahe che. (paraMtu cAthI je 'daMtasaMpat ' nAmanI dAMtanI utpatti thAya che, te sarvAze kharAkhara hAI uttama gaNAya che.) 7 " mAsavAra niSikta dAMtanAM phaLa ane vivaraNa : ahIM mUlamAM karAla ' dAMta saMbaMdhe bhAvaprakAzanA madhyama khaMDamAM mukhareAga prakaraNanI aMtargata ItarAga saMbaMdhe kahevAyuM che ke, ...rAne prakrute yaMtra nyAzrito'naru: | rAAna vidyAna vantAn sa rAona siddhati'-jemAM krAMtamAM paheAMcelA vAyu dhIme dhIme dAMtane karAla-- bhayaMkara ane vikaTa-kheDALa karI mUke che, te dAMtA 'karAla' nAmanA rAga asAdhya hAI maTatA nathI.' dAMtaneA A 'karAla' nAmanA rega suzrute ane 'saMgraha' nAmanA graMthakAre paNa kahyo. che. vyAkaraNa daSTie A RIS ' zabdanI vyAkhyA tenA asalI gUDha ane kharAbara sama- | jAve che; jema ke 'chIryate-viziSyate kRti :, kRvikSepe Rdorapa' iti sUtreNa 'ap pratyayaH, karAya vikSepAya alanti-paryApnuvanti dantAH asmin vAyoH praznovAt ti rAja:-jemAM vAyunA Azraya ane prakrApathI dAMta vikSepa athavA meADhAnI bahAra nIkaLI javA tatpara thAya che, te dAMtanA roga * rAja' kahevAya che. 6 ' dAMtanI cAra prakAranI utpatti caturvidhaM tu dantajanmAcakSate sAmudra, saMvRtaM, vivRtaM, dantasaMpaditi / tatra sAmudraM kSayi, nitya saMpAtAt, saMvRtamadhanyaM maliSThaM vivRtaM vItama skrutasa pat'nAM lakSaNe catutha tu mAsi dantA niSiktA durbalA mavantyArazukSayiLazrAmavavaduhAtha, pazcame cannAtha prakRnizrAmathakanuhAzca che pratIpArzva majanizce vivazva ghuLaddantAzrva manti, saptame TvichuTA: oTinatha nimantazra NanAtha akSAzra viSamAzconnatAzca bhavanti, tathA'STame mAsi sarvaguNasaMpannA bhavanti / pUrNatA samatA ghanatA zuklatA snigdhatA zlakSNatA nirmalatA nirAmayatA kiJciduttaronnatatA, dantabandhanAnAM ca samatA raktatA snigdhatA bRhaddhanasthiramUlatA ceti dantasaMpaducyate / hInolbaNasitAsitA'pravibhaktadantabandhanatvamaprazastamRSayo vadanti / tat svabhAvAdantodUkhalakeSu yacchoNitaM garbhe niSiktaM tadeva jAtasya samato'bhivardhamAnasya krameNa mA
Page #307
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-sUtrasthAna - je dAMta janmathI cothA mahine niSikta che. ekaMdara ahIM jaNAvelI bAbata uparAMta vadhu thayA hoya eTale ke peDhAmAM UDethI UgavA | Ama paNa samajavAnuM che ke bALakane pahelA dAMta lAgyA hoya te durbaLa hoya che; ekadama AvavA lAge che tyAre temane aneka prakAranA ghasAro pAmavAnA svabhAvavALA ane ghaNA rogo paNa lAgu thAya che. AyurvedanA graMthamAM rogathI yukta thAya che. pAMcamA mahine A saMbaMdhe Ama lakheluM jovA maLe che? 'pRSThabhaGge biDAlAnAM barhiNAM zikharodagame / dantodbhede AvavA zarU thayelA dAMta (paru vagere) jharyA ! ja vADhAnAM na hi vinna dUyate | "-bilADAnI karavAnA svabhAvavALA, khUba aMbAI janArA pITha bhAMgI paDe tyAre ane morapakSIone mAthA tathA ghaNA rogothI yukta thAya che. chaThThI upara kalagI bahAra nIkaLe tyAre tathA nAnA mahinAmAM UMDethI AvavA zarU thayelA bALakane jyAre dAMta Ave che tyAre koI paNa dAMta pratIpa-vAMkAcUkA, melane grahaNa karanArA duHkha athavA roga na thAya ema banatuM nathI- hoI melA raMge phIkA ane "ghuNa" nAmanA ekaMdara te samaye bALakane ghaNA rogo lAgu kIDA jevA ke kIDAe jANe khAdhA hoya thAya che. koI bALakane tAva lAgu thAya che. keIna tevA thAya che. sAtamA mahine niSikta UlaTI thavA lAge che. koIne vadhu paDatA jhADA athavA AvavA zarU thayelA dAMta be paDa thavA mAMDe che. koIne udharasa AvavA mAMDe che. vALA, kharI paDavAnA svabhAvavALA, rekhA | kaI bALakane AMcakI AvavI lAgu thAya che ane vALA, khaMDita, rUkSa, viSama-UMcAnIcA ane | kaI bALakane dAMta AvatI veLA khUjalI ke ceLa UMce gayelA hoya che; paraMtu AThamA mahine Ave che. AvavA zarU thayelA dAMta sarvaguNothI yukta thAya | dAMta AvavAnA heya tyAre pUrvarUpa tarIke che. ema dAMtanuM pUrNapaNuM, ekasarakhApaNuM | bALakanA meDhAmAMthI lALo karavA mAMDe che, peDhAM ghaTTapaNuM, dhoLApaNuM, sinagdhapaNuM, lIlApaNuM| sUjelAM jaNAya che, peDhAmAM vedanA thAya che ane nirmaLapaNuM, nIrogIpaNuM, AgalA bhAgamAM | koI paNa vastune kApavAnI tene icchA thAya che. kaMIka UMcApaNuM tema ja dAMtanAM baMdhana- | evA upadravo dAMta AvatI veLA je thAya che, peDhAMnuM ekasarakhApaNuM, rAtApaNuM, snigdhapaNuM | temanuM je prabala svarUpa na hoya to temanI ane moTAM ghaTTa sthira mULapaNuM je hoya te | kaI khAsa cikitsA karavAnI jarUra hatI nathI; daMtasaMpatu " eTale ke dAMtanI zreSThatA kahevAya | kAraNa ke dAMta nIkaLatI veLA thatA bALakonA te che; paNa dAMtanI saMkhyAmAM eAchApaNuM, te upadravo te badhA dAMta AvyA pachI ApodAMtanI ugratA, ekadama vadhu dhoLApaNuM | Apa ja zamI jAya che. A saMbaMdhe Ama ekadama kALAza ane peDhAMnuM ekadama gIca | kahevAyuM che ke "ntoSa roSa na vAsmRtimatratA svayamevoparAnti nAtattatha javAH || "--bALakane paNuM je hoya tene RSio niMdita kahe che. | dAMta nIkaLatI veLA je je roga thAya che, vaLI dAMtanAM peDhAMomAM je lehI hoya che, temane maTADavA mATe auSadhIya upacAro karI te garbhanI aMdara svabhAvathI je sIMcAyuM hoya te ja raheluM hoI janma thayA pachI | bALakane vadhu herAna karavuM na joIe; kAraNa ke dAMta nIkaLatI veLA thayelA rAgo te badhA dAMta ekasarakhI rIte vRddhi pAmatA mANasamAM AvI jAya tyAre ApoApa ja zAMta thaI jAya te ja lohI anukrame vadhyA kare che. 8 | che." chatAM dAMta AvatI veLA thatA upadra je vivaraNa: A 8 mA sUtramAM chelle graMtha vadhu gaMbhIra hoya te tene zAMta karavA mATenA khaMDita avasthAmAM maLe che. tethI je kaMI maLe | upAya avazya karavA joIe. vadhu kALajI e che. temAM yathAsaMbhava pUrti karI levI, e jarUrI rAkhavAnI ke dAMta AvatI veLA bALakane jhADAnI
Page #308
--------------------------------------------------------------------------
________________ cUDAkaraNIya adhyAya 21 me kabajiyAta rahevI na joIe, paNa vadhu jhADA | e rIte bALI nAkhI taiyAra karelI bharama thatA hoya te sAdA upAyo dvArA ochA karavA / copaDIne khUba masaLavuM. tethI paNa e prayatna karavo. lIMbunA TukaDA peDhAM para ghasavAthI karNapAlI vadhe che ane puSTa thaI eka dAMta ekadama AvavA mAMDe che tema ja dAMta | sarakhI suMvALI ane lIsI thAya che. 1 AvatA hoya tyAre bALakonA khorAkamAM ghaTADo karavo joIe ane cUsavA mATe moDhAmAM keda vivaraNa: suzrute paNa karNapAlI vadhAravA mATe sUtrasthAnanA 16mA adhyAyamAM Ama jaNAvyuM che: kaThaNa vastu ApavI joIe, jethI bALakanI haDapacIne pUrNa vikAsa thAya che. 8 1. 'athaasyaaprdussttsyaabhivrdhnaarthmbhynggH| tad ythaaIti zrI kAzyapa saMhitAmAM dantajampika nAmane godhA-pratuda-viSkira-AnUpa-audaka-vasA-majjAnau payaH 20 me adhyAya samApta sarpistailaM gaurasarSapajaM ca yathAlAbhaM saMbhRtyAlirkabalAti blaanntaapaamaargaashvgndhaavidaariNgndhaakssiirshuklaajlshuukcUDAkaraNIya adhyAya 21mo madhuravargapayasyAprativApaM tailaM vA pAcayitvA svanugupta bALakonI kAnanI kinAra nidadhyAta / sveditonmarditaM karNa snehenatena yojayet / vadhAravAnA be upAye mathAnupadrava: saMkhyA vadhyAM% vivadhete - have je kAna kaI paNa doSathI duSTa thayela na hoya tene vadhAravA mATe A mAlisane prayoga ahIM kahevAya che; __ rohiNI svayaGguptAmUlaM dve haridre bRhatIphala jema ke caMdana ghe, tetara ane kUkaDAM vagere vRtArdhavatra , arthamAne pAmavAvaSe | vikira pakSIo (jeo jamIna khotarIne temAMthI siddhena karNapAlImahanyahani mrakSayedvimRdgIyAcca, | pitAno khorAka zedhI khAya che te); kAbara ane Azu vardhate pInA samA ca pAlI bhavati / kabUtara vagere prasuda pakSIo (jeo potAnA madhUcchiSTasarjarasayavavatsakairaNDAnyantadhUmaM dagdhvA khorAkane cAMcathI phelI khAya che te); suvara ane tena bhasmanA mrakSitAM karNapAlI vimRgIyAt, pADA vagere Anapa pazuo (jeo pANInA Azu vardhate pInA samA ca pAlI bhavatIti // 1 // kinAre kinAre carI khAya che te); ane (rohita *************** vagere ) jalacara jIvonI carabI tathA majajA ane - kaDu, kaucAMnA mULa, haLadara, dAruhaLadara ghI tathA sarasavanuM tela-e cAra snehamAMthI jeTalA ane bharIgaNano rasa ekatra karI temAM maLe teTalAne ekatra karI temane, tethI cAragaNuM tenAthI ardha (gAyanuM) ghI pakavavuM. ene dUdhamAM pakavIne bATalI bharI rAkhavI, athavA ekalA pakavatI vakhate aMdara agheDAnuM cUrNa sarasiyA telamAM AkaDo, dhoLe AkaDo, balAnAkhavuM. pravAhI baLI jatAM pakva thayelA baladANA, atibalA nAmanI khapATa, dhoLI upaghIne agni parathI nIce utArI gALI lasarI, agheDA, AsaMdha, vidArIkaMda, dUdha je laI bATale bharI levo. ema taiyAra sapheda athavA dUdha ke chIrathI yukta phagalAne kaMda, thayelA ghIthI dararoja kAnanI kinAre " jalazaka" nAmane pANImAM thato kIDe ke zevALa mAlisa karavAthI te moTI lAMbI, puSTa, | ane madhura varganI auSadhIone kaka nAkhI e khA aoLI ane cAkaNa thAya che. | tela pakavavuM. pachI e telane moTA bATalAmAM vaLI (e upara darzAvela ghInA mAlisathI | bharI laI te bATalAnuM moDhuM baMdha karI barAbara nigdha thayelI) e karNapAlI para mINa, | surakSita rAkhI mUkavuM. pachI bALakanA kAnane rALa, java, iMdrajava ane eraMDAnA pAnane | bApha daI masaLIne uparyukta snehathI ke telathI antadhUma vidhithI eTale ke temane dhumADo | e kAna para mAlisa karavuM, jethI kaI paNa aMdara ja rahe paNa bahAra nIkaLI na jAya | upadrava vinA kAna khUba vadhe che ane barAbara
Page #309
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa`hitA-sUtrasthAna 268 . baLavAna thAya che. vaLI tyAM ja suzrutamAM A khIjo yoga paNa Ama kahyo cheH 2. yuvAbAndhAyavAdyuMstiyaizrovartana hitam '-java, Asadha, jeThImadha ane tala-eTalAMnA kalka banAvI tene kAna para coLavAthI kAna tema ja-3. rAtAvaryazrAdhAmyAM cai3jiivnaiH| tailaM vipakvaM sakSIramabhyaGgAt pAlivardhanam ' // zatAvarI, AsaMdha payasyA-kSIravidArI vadhe che. kharaNera, eraMDA ane kAkAlI Adi jIvanIyagaNunI auSadhI samAna bhAge laI temane kaka banAvI tenAthI cAragaNuM tela ane e telathI cAra gaNuM dUdha ekatra karI pakavelA e telanI mAlisa karavAthI kAnanI kinArI vadhe che. A badhA upAye karyA chatAM kAna jo na vadhe te te mATeneA upAya paNa suzrute Ama kahyo che ke, 4. ' ce tu vaLAM na varSante vidhinAnena yogitAH / teSAmanA vezeSa durthAt praSnAnameya tu / / vAghache; na vyAvastu to dhruvAH ||-' upara batAvelI vidhi dhRta / karyA chatAM jo kAna na vadhe teA e kAnanA apAMga pradeza--pUtaLInA nIcenA bhAga para zastra vaDe cheH karavA; paNa e dhyAnamAM rAkhavuM ke pUtaLIthI ahAranA bhAgamAM cheda karavA nahi; kema ke tethI tA UlaTA kAnanA rAgArUpa bIjA upadravA thAya che.' 1 anubhavIe ja bALakanA kAna vIMdhavA vA yejyuM jya vemaM tra verUM thaM sthaghaH / ditodito'tyayaH zrva tatrAkSa: tri pravastyate // tasmAdvipa surAjA ne viccetikSaLaH / zizoSapramattasya dharmakAmArthasiddhaye // iti ha smAha bhagavAn kazyapaH / 2 kAna kayAre vIMdhavA ? kevI rIte vIMdhavA kayA pradezamAM vIdhavA? ane vedha kyA prakAre karavA? kyA vedha hitakArI thAya ? ane aAgya rIte kAna vIMdhAI jAya teA kayA upadrava thAya ? e viSe je kaMI jANatA na heAya tevA vaidya te viSayamAM zuM karI zakavAnA che ? mATe kuzaLa ane vidvAna vaidya dharma, kAma tathA anI siddhi mATe hathI atizaya matta evA bALakanA kAna vIMdhavA joI e, ema bhagavAna kazyape kahyuM hatuM. ra vivaraNa : ApaNA A bhArata dezanA badhAye pradezAmAM janma pachI dareka bALakanA kAna vIdhavAne rIvAja che. emAM lagabhaga A kAraNa jANavA maLe ajANyAe kAna na vIdhavA nAbhiSagrAjaputrANAmanyeSAM vA mahAtmanAm / karNAn vidhyet sukhaprepsuriha loke paratra ca // Amacchede'tyayo Atra kuvedhAdvopajAyate / abhiSak tatra mandAtmA kiM kariSyatyazAstravit // < kAna vIMdhavAnu na jANanAra vaidya A lAkamAM tathA paraleAkamAM jo sukha icchatA hAya tA teNe keAI rAjaputrAnA ke bIjA koI moTA lokonA bALakonA kAna vIMdhavA nahi; kema ke tevA ajANu mANasathI kharAkhara kAnana vIMdhAtAM aceAgya rIte kAna jo vIMdhAI jAya, ane tethI jo upadrava thAya tA e kAnane vIMdhI nahi jANanArA te bhUkha kuvaidya zAstra jANatA na hoIne zuM karI zakaze-arthAta te kayA zAsrIya upa* cArI karI zakaze ? che ke kAna vIMdhavAthI ghaNA rogA thatA nathI; evI prAcIna RSienI mAnyatA che. ApaNA cikitsAgraMthAmAM tathA dharma zAstromAM aneka sthaLe A saMbaMdhe ullekha karelo maLe che. suzrutamAM kAna vIMdhavAnI vidhi dhaNA ja vistArathI lakhI che ane temAM sAthe sAthe tenuM prayAjana, upadrA tathA cikitsA AdinuM paNa vana maLe che. jema ke suzrutanA cikitsAsthAnanA 16mA adhyAyamAM A saMbaMdhe karNau viSyate| sau je mAsi satame vA zukrapaNe prAptevu kahyu` che ke- rakSAsUSanimitte vAtsya tithidaLamuhUrtanakSatrevu tama, svastivAcana pAmya kumAraparade vA mA bhuvavezya vAmIkana: prajoyAbhisaantvyn bhiSag vAmahastenAkRSya karNe daivakRte chidre AciAvamAM sate ane naiziLastananuM vidhyet, pratanukaM sUcyA, bahalamArayA, pUrva dakSiNa mAraNya, vAma mAryAM:, tataH vidyuta pravezayet / / '- bALakanI rakSA mATe tema ja bALakane kAnamAM AbhUSaNA paherAvavA mATe bALakanA kAna vIMdhavAmAM Ave che. e beya kAnane chaThThA ke sAtamA mahinAmAM sudamAM |
Page #310
--------------------------------------------------------------------------
________________ cUDAkaraNIya adhyAya 21 me sArI tithi, karaNa, muhUrta ane nakSatra hoya te veLA | mahine karavA kahela nathI, paNa janma pachI trIjA jenAM maMgala ane svastivAcana karyA hoya evA | ke pAMcamAM varSe karavA kaheluM che. jema ke kAtyAyane bALakane dhAvamAtAnA kheLa mAM athavA kumAranuM dhAraNa | gRhyasUtranA 1-2 mAM kahyuM che ke "varNavedha varSe piSaNa karanAra keI bIjAnA khoLAmAM besADIne tRtIye pa vA'-kAna vIMdhavAnI kriyA janmathI. te bALakane ramavAnAM ramakaDAMothI lalacAvI, mAMDI trIja ke pAMcamA varSe karavI joIe." khUba sAMtvana ApatAM vaidya e bALakanA kAnane | vaLI A karNavedhana kAnanI buTTImAM je chidra pitAnA DAbA hAthathI kheMco ane pachI te | jevuM nizAna deve karela hoya che, temAM ja karavuM kAnanI bUTImAM deve ja je chidra karI rAkhyuM | jaIe, ema kahIne ahIM A sUcana karyuM che che, tene sUryanA prakAzathI barAbara joI tapAsIne | ke kAnanI e buTTImAM koI zirA ke dhamanI nADI. te ja chidramAM dhIme dhIme vaidhe potAnA jamaNA | hotI nathI, tema ja koI taraNuM asthi-hADakuM hAthathI soya pakaDIne tenI tINu aNuthI | hetuM nathI. tethI karNavedhana mATe deve ja tyAM ghaNo bArIka vedha karo. temAM chokarAne prathama bArIka chidra jevuM nizAna prathamathI ja karI rAkhela jamaNo kAna vIMdhavo ane chokarIne prathama | hoya che. kAna vIdhyA pachI e chidramAM telamAM DAbo kAna vIMdha. ema kAna vIMdhyA pachI bhIMjavelo pAtaLo doro nAkhI devAmAM Ave che. te barAbara vIMdhAyela hoya te temAM kAcA tethI e chidra pharI pUrAI jatuM nathI. kAna telathI bhIMjavelI pUmaDAnI vATa nAkhIne tenAthI | vI dhyA pachI temAM je bhUla thaI hoya to keTalAka cAre bAju siMcana karavuM." A uparathI jaNAya che | upadravo paNa thAya che; jema ke dhamanI nADI je ke bALakonA kAna vIMdhavAthI temanuM bAlagrahothI | vIMdhAI gaI hoya te raktastrAvarUpa upadrava thAya rakSaNa thAya che ane temane kAnamAM AbhUSaNe | che. nADIvedha je thaI jAya te vedanA thAya che paheravAnI paNa sagavaDa thAya che. A saMbaMdhe ! ane traNamAM saphAI vagere kALajI je na rahepaNa kahevAyuM che ke " thape te vA hai- te vara vagere upadrava paNa thAya che. rabhibhUyate ! bhUSyate tu mukha yasmAt kAryastat karNayo- | A adhyAya nAma "vUDAvaLIyaevuM caMdaH '--kAna vIMdhavAthI bALakane graho pIDA | rAkhyuM che. te uparathI AmAM zarUAtanuM cUDAupajAvI zakatA nathI ane te kAnamAM AbhUSaNe karma prakaraNa avazya hovuM joIe, paNa te dhAraNa karI zakAya tethI tenuM moTuM paNa suzobhita khaMDita thayeluM jaNAya che. cUDAkarma e bALakanA thAya che. e kAraNe bALakanA banne kAna vidhavA soLa saMskAro paikI AThamo vaidika saMskAra che. joIe.' vaLI Ama karNavedhanakriyA bALakane temAM bALakanA je janmasiddha mAthAnA vALa hoya. cha ke sAtame mahine karAya che, ema suzrute je tenuM muMDana karavAmAM Ave che; A saMskAra kahyuM che, tenI upara TIkAkAra DahaNa pitAne janmathI trIje varSe karAya che; jema ke AzvalAyana. Avo abhiprAya darzAve che ke, "kAna vIMdhatI gRhyasUtranA 1-17-1 mAM A vacana maLe che ke veLA chaThTho ke sAtamo mahine levAne kahela che. te janmathI chaThTho ke sAtame mahine samaja na | | tRtIye varSe caum'--janmathI trIjA varSe bALakanA caula saMskAra athavA cUDAkaraNa kama karAya che; joIe. paNa citrI varSane chaThTho mahine mAdha | chatAM pAraskaranA gRhyasUtramAM A vacana maLe che ke mAsa ane sAtame phAgaNa mAsa samajavo joIe; | kema ke e be mahinA lagabhaga zizira Rtu hovAthI sAMvatsariyastha gUMkAvArIm'-bALaka eka varSanuM e RtumAM kAna vIdayA hoya to te pAkavAno | thAya tyAre tene cUDAkaraNa saMsakAra (bALamevALA. bhaya ocho rahe che ane tene traNa paNa jhaTa | utarAvavA rUpe) karAya che. rUjhAI jAya che. A abhiprAyathI ja dharmazAstromAM iti zrIkAzyapa saMhitAmAM cUDAkaraNIya nAmane karNavedhana kriyAne janmathI mAMDI chaThThA ke sAtamA | 21 mo adhyAya samApta
Page #311
--------------------------------------------------------------------------
________________ 270 kAzyapasa hitA-sUtrasthAna snehAdhyAya adhyAya 22 me athAtaH snehAdhyAyaM vyAkhyAsyAmaH // 1 // iti ha smAha bhagavAn kazyapaH // 2 // have ahIthI snehAdhyAyanuM ame vyAkhyAna karIzuM, ema bhagavAna (kazyape peAtAnA ziSya vRddhajIvaka pratye ) kahyuM hatuM. 1,2 snehanAM e utpattisthAnA pistAM, akharADa karaja ane saragavA-eTalAM 'sthAvara' jAtinA snehanAM sthAna che; tema ja mAchalAM, pazue tathA pakSIe-eTalAM ja gama prANIe rUpa snehAzrayA che. A ja'gama prANIonA snehAmAM dahIM, dUdha, ghI, mAMsa, vasA-carakhI tathA majAnA upadeza karAya che. '3,4 sneho dviyoniruktazcaturvikalpazcarAcarasamutthaH / sarpirmajavasAkhyaM khagamRgajalajaprabhavamAhuH // 3 // uparyukta snehamAM zreSThatA keAnI konI? ghRtatailavasAmajAM pUrvaH pUrvI varo'nye (ntye ) bhyaH / mukhyaM ghRteSu gavyaM saMskArAt sarvasAtmyAcca // 5 // ghI, tela, vasA ane majjA, e cAra eraNDAta sizigrumadhUkamUlakakaraJjebhyaH // 4 // vaihAni codvivetijIvRtasarvayimItavilventhaH / prakAranA snehAmAM chellAM chellAM karatAM pahelA pahelA zreSTha gaNAya che eTale ke chellI majjA karatAM vasA uttama che, vasA karatAM tela uttama che ane tela karatAM ghI uttama gaNAya che. badhI jAtanA ghImAM paNa gAyanuM ghI mukhya athavA uttama che; kema ke te gAyanuM ghI sauMskArathI ane darekane mAphaka AvatuM hAvAthI zreSTha gaNAya che. pa vivaraNa : carake sUtrasthAnanA 13 mA adhyAyamAM A snehe saMbaMdhe Ama kahyuM che: * snehAnAM vividhA saumya ! yoniH sthAvaranuM mAsnehAnI ceAni eTale utpattisthAna be prakAranAM kahyAM che; eka sthAvara ane bIjuM jaMgama. te ja bAbate tyAM vaLI Ama kahela che ke* ti: piyAmikuau vimIta" -zciAmairajamadhU- sarSapAH / kusumbhabilvArukamUlakAta siinikockaakssoddkrAzimujaH // snehAzca yAH sthAvarasaritAstathA, syuikumA mastyamunA sakSiAH| teSAM vikSIravrutAmiSa vasA, snehevu mA 2 tathoyate II--tala, cAreALI, 'abhikSuk' nAmanuM uttarApathapradezaprasiddha dravya, baheDAM, ' citrA ' nAme gArakhakAkaDInuM khIja athavA meATI kAkaDI ke rAteA eraDA, haraDe, vivaraNuM : gAyanuM ghI saskArathI uttama che ema kahevAmAM AabhiprAya che ke gAyanuM ghI khInna dravyA sAthe ekatra thAya che tyAre peAtAnA guNNAnA tyAga karatuM nathI ane khIjAM dravyAnA guNAne grahaNa paNa kare che; jyAre te sivAyanA khIjA sneheAmAM e guNu hAtA nathI. khInna snehe teA potAnI sAthe khIjA dravyo ekatra thAya che, tyAre peAtAne guNu cheADI de che. A ja kAraNe carakamAM khIjA sneheA karatAM ghIne zreSTha kahyu che; jemake carake tyAM sUtrasthAnanA 13mA adhyAyamAM ja Ama kaheluM che ke ' sarvitantrasAmaggA / sarvasnehottmaa matAH / ebhyazcaivottamaM sarpiH saMskArasyAnuvartanAt // ' ghI, tela, vasA ane mA-e cAra snehA badhAye sneheAmAM uttama manAya che. e cAremAM paNa khIjA karatAM ghI uttama manAyuM che; kemake te ghI, peAtAnI sAthe maLelAM khIjA dravyAnA saskAra ke guNane anusare che ane potAnA guNAne tyAga paNa karatuM nathI. A sivAya khInna sagrahagranthamAM eraMDA, mahuDAM, sarasava, kasuMbeA, khIlAM, Aruka- paNa ghInuM sarvottamapaNuM Ama kahyu che ke Alu ke bhikSAmAnAM phUla, mULAnAM khI, aLasI, | * mAdhuryAvavivAhiAganmAyela 1 rInAt '--ghImAM . . snehanAM utpattisthAnA sthAvara ane jagama ema be prakAranAM che. tenA bhedo cAra prakAranA kahyA che. ghI, majjA ane vasA nAmanA traNa snehA pakSI, pazue ane jalacara prANIomAMthI utpanna thAya che, ema vidvAneA kahe che ane telarUpI ceAtheA sneha jamIna phADIne bahAra nIkaLatAM uddabhaThThAmAMthI ane tala, AMkhA, sarasava baheDAM, bilvaphaLa, eraDA, aLasI, saragavA, mahuDA, mULA ane karajamAMthI maLe che. 3-4
Page #312
--------------------------------------------------------------------------
________________ snehAdhyAya adhyAya 12mA bIna karatAM vadhu madhurapaNuM che. te uparAMta vadhu pramANamAM te dAhaka nathI-paNa zAntidAyaka che ane janmathI mAMDIne ja te ghInuM sevana cAlu karavAmAM Ave che.' uparAMta harakoI vyaktine te mAphaka Ave che. p zrInA sAmAnya guNA vinihanti pittamanilaM pItaM sarpiH kaphaM na ca cinoti / janayati balAgnimedhAH zodhayati zukraM ca yoniM ca // 6 // pIdhelu' zrI pittanA tathA vAyune nAza kare che ane kaphanA saMgraha karatuM nathI; tema ja satata sevAtuM ghI khaLane, jaTharanA agnine tathA medhAne vadhAre che, ane puruSanA vIryane tathA strInI ceAnine zuddha kare che. vivaraNa : carake paNa nidAnasthAnanA pahelA adhyAyamAM dhInA sAmAnya guNe! Ama kathA che 'snehAt vAtaM zamayati zaityAt pittaM niyacchati / dhRta tulyamuLa roSa sArAsu gayet m // ' dhImAM sneha-cIkAza vadhu che, tethI vAyune zamAve che ane zItaLatAnA kAraNe pittane paNa zAMta kare che. vaLI ghImAM tathA kaphamAM ekasarakhA guNa che, chatAM sa'skArayukta thavAthI kadoSane paNa te kAbUmAM le che. tema ja suzrute paNa sUtrasthAnanA 45mA adhyAyamAM dhInA vizeSa guNe| A pramANe varNavyA cheH ' dhRta madhuraM saumyaM mRdu zItavIryam alpA'bhiSyandi snehn36Avarta-3nmAd-apamAna-sUrNa- vara-AnAhavAta-- pitta-prAmanam aziddIpana smRti-matimedhA-jAtisvara-hAvay-saujhumAya-yoga-teno-varam AyuSya vRSyaM medhyaM vayaHsthApanaM guru cakSuSyaM zleSmAbhivardhanaM pApma- alakSmI- prazamanaM viSaharaM rakSoghnaM ca // '-dhI madhura, saumya, suMvALuM, zItaLa vIvALuM, gheADu abhiSyadI eTale cIkAza ane bhArepaNAthI rasavAhI zirAone rUMdhI daIne zarIramAM bhArepaNuM karanAra, zarIramAM cIkAza vadhAranAra tema ja dAvane, unmAdane, apasmAra-vAI ne, zULane, jI javarane, AnAha-malabadha athavA kabajiyAtane, vAyune tathA pittane atyaMta maTADanAra ane jaTharanA agnine pradIpta karanAra tema ja smaraNazaktine, puddhine, 201 dhArAzaktine, kAMtine, svarane, lAvaNyane vadhAranAra tema ja zarIranI kAmaLatA, Ajasa, teja tathA baLate karanAra, AyuSyane vadhAranAra, vI vadhAranAra, medhAne hitakArI, uMmarane sthira rAkhanAra, pacavAmAM bhAre, cakSune hitakArI, kane vadhAranAra ane pApa tathA alakSmIne atyaMta zamAvanAra, viSane dUra karanAra tathA rAkSaseAne nAza karanAra che. 6 telanA sAmAnya gaNA uSNaM kaphAnilaghnaM svaravarNakaraM tanusthirIkaraNam / bhagnacyutasandhAnaM dhAtuvraNazodhanaM tailam // 7 // talanuM tela uSNu hAI kanA tathA vAyunA nAza karanAra, svara tathA zarIranA vaSNune karanAra, zarIrane sthira karanAra, bhAMgelAMne tathA sAMdhA khasI gayA hoya tene sAMdhanAra ane dhAtuone tathA vane zuddha karI sApha karanAra che. 7 : vivaraNa : carake sUtrasthAnanA 13mA snehAdhyAyamAM telanA guNeA Ama lakhyA che : 'mArutaghnaM na ca zleSmavardhanaM balavardhanam / tvacyamuSNaM sthirakaraM tailaM yonivirodhanam // '--talanuM tela vAyuneA nAza kare che, kane vadhAratuM nathI, paNa baLane vadhAre che, cAmaDIne hitakArI, uSNu-garama, zarIrane sthira karanAra tathA yonine vizeSa zuddha karanAra che. ' vaLI suzrute paNa sUtrasthAnanA 45 mA adhyAyamAM talanA telanA guNeA je kathA che, te tyAM joI levA. 7 majjAnA tathA vasAnA sAmAnya guNA majjAvase vizeSAdvAtaghne vRSyasaMmate caiva / balinAM tatsAtmyAnAM prajAbalAyuH sthirIkaraNe // 8 // majjA tathA vasA vizeSa karI vAyuneA nAza karanAra ane vRSya heAI vIya varSa ka tarIke ja manAyelI che; jeo baLavAna hAya ane te majjA tathA vasA jeone sAtmya hoya tevA leAkeAne e vasA tathA majjA prajAnI, maLanI tathA AyuSyanI sthiratA mATe hitakArI thAya che. 8 vivaraNuM : carake sUtrasthAnanA 13mA adhyAya
Page #313
--------------------------------------------------------------------------
________________ 272 kAzyapa saMhitA-sUrasthAna mAM A majajA tathA vasAnA AvA guNe lakhyA | RtumAM ThaMDI ane garamI sAmAnya hAI ne te traNe che: "vidvamAhitaPyonivasironA vaupovara | Rtune samazItoSNu kahI che. e kAraNe e traNa te vyAyAme te vasA vArasakaste meloDjha,vava- | Rtuo zodhananI dRSTie yogya kahevAya che. vaLI dhanaH mannA viroSatoDanAM thatuM snehane hitaH ? | prathama snehana karyA pachI svedana karIne paMcakarmazarIrano koI bhAga vIMdhAyo hoya, bhAM hoya, | dvArA zodhana karAya te yogya che. A saMbaMdhe ghavAye hoya ke kaMI vAgyuM hoya, yoni pitAnA aSTAMgasaMgrahanA sUtrasthAnanA 25mA adhyAyamAM sthAnethI khasI gaI hoya, kAnane ke mastakane roga | Ama kahevAmAM AvyuM che: "bairuM pravruSi varSAnta thaye heya; puruSa paNuM vadhAravuM hoya, zarIramAM snehana | sarviI tu mATe sarva sarvasva snehuM gujarAta karavuM hoya tyAre ane kasarata karyA pachI vasAnuM | mAvati nirmo RtI sAdhArane '-arthAt prAvRd sevana IcchavAmAM Ave che. paraMtu majajA nAmane | ane varSA RtumAM mANase tela pIvuM; paraMtu sneha padArtha (je hADakAnI aMdara rahetI carabI | vizAkha mahinAmAM ghI tathA bIjA sneha-vasA kahevAya che te) mANasanA baLa, vIryane, rasane | tathA majajAnuM sevana hitakArI thAya che. je kALe kaphane, medane tathA majajAne vizeSa vadhAre che; tema ja | sUrya nirmaLa hoya eTale vAdaLiye kALa na hoya hADakAMne vadhu pramANamAM baLavAna banAve che ane tevA sAdhAraNa RtukALamAM harakoI vyaktine game snehana mATe khAsa hitakArI che. ekaMdara vasAnuM | te snehano prayoga karAvI zakAya che." vastutaH vadhu tathA majajAnuM sevana mukhya baLanI tathA vIryanI | zItakALamAM ane vadhu garamInA samayamAM snehavRddhi kare che. 8 pAnane niSedha karAyo che, chatAM Atmayika athavA talanuM tela ane ghIne nityapraga jarUrI che. khAsa jarUrI vyAdhimAM snehapAna harakoI samaye nityanitimavidhI tijorASTra yudha gurjatA ! paNa apavAda tarIke karavA kahela che. 10 eraNDazaGkhinIbhyAM sraMsanamanyadrasAyanaM nAsti // 9 // snehapAna pachInAM anupAno samaju mANase potAnI nityanI ke | anupAnamuSNamudakaM ghRtasya, tailasya yUSamicchanti / anityanI kriyAmAM talanA telane tathA | majjavasayostu maNDaM, sarveSAM kazyapaH pUrvam // 11 // ghIne prayoga vadhu karavo joIe; ane ghI pIdhA pachI tenA anupAna tarIke eraMDAnA tathA zaMkhAvaLInA telathI bIjuM garama pANI pIvuM. talanuM tela pIne tenI koI virecana rasAyana nathI. 9 upara anupAna tarIke yUSa-kaThoLanuM esAvivaraNa: arthAta dainika prayogamAM ghIne tathA maNa pIvuM; majajA ane vasA pIne tenI upara talanA telane prayoga hitakArI thAya che, paNa anupAna tarIke maMDa pI ema vigho irache virecananA kAmamAM te eraMDa telane tathA zaMkhA-1 che; athavA bhagavAna kazyapa kahe che ke koI vaLInA telane ja pravega karavo joIe. 9 paNa nehanuM pAna karI tenI upara anupAna tuparatve snehaprayoga tarIke garama pANI ja pIvuM joIe. 11 Hvase vasanta, prAkRSi sai, viveccharaDA | vivaraNa: carake paNa sUtrasthAnanA 13mAM parva sarvevAM sarvasmi9te vAsumA 20 || adhyAyamAM snehanAM anupAne AvA ja abhiprAyathI vasaMtaRtumAM majajA ane vasA; prAvR- Ama darzAvyAM cheH "gaDhamui kRte vece cUpataiis. comAsAmAM talanuM tela ane zaradaRtumAM nuksa vAnannotu, mag: cAra peMDULamathAvu ghI pIvuM joIe; athavA harakoI RtumAM vA ghIrUpI saneha pIdho hoya to tenI pAchaLa dareka mANase ghI pIvuM te uttama gaNAya che. 10 | anupAna tarIke garama pANI pIvuM. telarUpI sneha vivaraNa: ahIM vasaMta, prAkRSpa tathA zarada- | pIdho hoya te tenI pAchaLa anupAna tarIke yUSa Rtune sAdhAraNa kALa gaNe che; kemake te traNa | pIve te vakhaNAya che; ane vasA ke majajArUpa
Page #314
--------------------------------------------------------------------------
________________ snehAdhyAya adhyAya 22 me sneha pIdho hoya to tenI pAchaLa anupAna tarIke ! te koLiyA pramANunuM pANI 'kavala" pramANu samajI maMDa pIvo joIe; athavA dareka snehapAnanuM | zakAya che. A saMbaMdhe kahevAyuM che ke, "muvaM cAanupAna garama pANI ja yogya gaNAya che. AmAM | yate yA tu mAtrA sA thavaghaNA annAtha tu yAM harakeI snehanI pAchaLa garama pANInA anupAna | mAtrA jAhU: sa ArtitaH'-moDhAmAM dhAraNa karela che saMbaMdhe suzrata paNa sUtrasthAnanA 4mA adhyAyamAM | khAnapAnanuM pramANa sukhapUrvaka anAyAse moDhAmAM Ama kahe che: "3LoDhAnapAnanuM jonAtha | pAsa pheravI zakAya te mAtrA "kavala 'rUpe grahaNa zasyate / Rte bhallAtaka nehA snehAttIvarakAt tathA'- karelI gaNAya che; paraMtu je khAnapAnane moDhAmAM bhilAmAMnA tathA cerayAMnA tela sivAyanAM bIjAM | dhAraNa karyA pachI copAsa sukhethI pheravI na hAI snehanuM pAna karI tenI upara garama jaLanuM | zakAya te "gaMDUSa' pramANu gaNAya che. 13 anupAna pIvuM te uttama gaNAya che." (bhilAmAMnuM garama jaLanA anupAnane nidhela tathA ceriyAnuM tela atizaya garama hoya che, tenI | niritnA | payasi dadhani madhumaye tUkte nossnnodkNbhvetpthym| upara garama pANInuM anupAna sevAya nahi paNa | pitta raktasrAve garbhacyavane ca garbhadAhe ca // 14 // A zItala jaLa ja anupAna tarIke yogya gaNAya che.)11 | dUdha pIdhA pachI, dahIM khAdhA pachI, madha garama pANI pIvAthI thatA phAyadA sAthenuM auSadha ke kaI dravya lIdhA pachI @BnivRwridAroravivathaguhamamam ! | pittano prakopa thayo hoya tyAre, raktastrAva rAdhAnukUTUhInAmuwnovamuzakti | 22al | thato hoya tyAre, garbhapAta thayela hoya garama pANI pIvAthI zUla, kaphane, | ane garbhamAM dAha thato hoya te veLA vAyune, tarazana, heDakIne, arecakane, anupAna tarIke garama pANI pIvAya nahi. 14 vibaMdha-kabajiyAtane tathA gulamaregane | snehanI pravicAraNAo : nAza thAya che; tema ja traNane tathA dhAtu: | vinTelijjatanAthavAnA ene garama pANI ja komaLa banAve che kAmbalikasUpayUSaiH peyAzanabhakSyavikRtIbhiH // 15 // ane garama pANI jaTharanA agnine pradIpta nattodha karmami dvA() kare che, ema vaidyo kahe che. 12 cakSurvadanazrotrairdhAraNayogazca sAtmyajJaiH // 16 // garama pANInA anupAnanI vidhi | bhAta, vilepI, mAMsarasa, mAMsa, dUdha, gvAro ito ataM karuM mukl | dahIM yavAgU, kAMbalika sUpa-dALa, yUSa, udya vahiM haM phitathA vidyAthathati 23| piyA, azana-khorAka,bhajyanA vikAra, vamana te te deno nAza karanAra dravya | rUpa Urdhvakarma, virecanarUpa adhaHkarma, khala nAkhIne pANI ukALyuM hoya ane te eka | athavA khaDa, atyaMga-mAlisa, cakSu-netracaturtha za bAkI rahe tema pakavyuM hoya to | tarpaNa, mukhamAM gaMDUSa dhAraNa tathA zrotrate pANI anupAnarUpe pIvAmAM mukhya gaNAya | karNapUraNa-e vIsamAM sneha prayoga karAya te che. evA prakAranuM te garama pANI kavala- | ISTa che, ema sanehanA sAmyane jANanArArUpe grahaNa karI pIvuM joIe. evA prakAre | oe kahyuM che. 15,16 , - pIdheluM e garama pANI sevelA snehane | vivaraNa: carakanA 13 mo snehAdhyayamAM ogALI nAkhe che. 13 paNa snehanI A pravicAraNAo Ama kahI che? vivaraNa: ahI "kavala rUpe grahaNa karI, "manI vivI ja raso mAM thayo hAvAM thavA dUra pIvAya, ema kahevAmAM A abhiprAya che ke moDhA- | sUvA ja : Ti: vaDa: A vistipaNuM mAM grahaNa kareluM pANI aMdara epAsa karI zake | ra ma Astavi rI mInagyAne vastitathA ka. 18 'i 1,
Page #315
--------------------------------------------------------------------------
________________ 274 kAzyapa saMhitA-sUtrasthAna rottaravatayaH | TwdUSa. yati narca LasivaLamuI | jyAre sUrya nirmaLa hoya tyAre zarIra halakuM vartuivarAtirityetA sneha pravivAra:' -bhAta, | hoya te veLA nehapAna karavuM joIe. 17 vilepI, mAMsarasa, mAMsa, dUdha, dahIM, yavAgU-rAma, vivaraNa: nIcenA zlokamAM vAtaprakRti ke dALa, zAka, yUSa, kAMbalika yUSa, khaDayUSa, sAthe, pittaprakRtivALo mANasa vadhu garamInA samayamAM talavaTa, magha, leha, bhaThya padArtha, mAlisa, basti, je snehapAna kare te amuka rogone bhoga bane uttarabasti, gaMDUSadhAraNa, kAnamAM nAkhavAnuM tela, che, ema je kahevAze tenA apavAda tarIke ahIM nasyakarma, kAnanuM tarpaNa tathA netranuM tarpaNa-e Ama jaNAvavA mAge che ke jo Atmavika roga vIsa ramehanI pravicAraNA eTale upayoganA viSaya heya, jemAM snehapAna khAsa jarUrI hoya te che. eTale ke ATalAmAM snehano upayoga karavo pittaprakRti ane vAtaprakRtivALA mANaso jarUrI hoya che. Ama carake 24 pravicAraNA kahI paNa bhale uSNakALa hoya te rAtrinA samaye che. temAM yUSa, kAMbalika yUSa tathA khayUSa saMbaMdhe snehapAna karI zake che. te ja pramANe kaphAdhika jANavuM joIe, te ahIM jaNAvAya che-"harakeI prakRtivALA mANasa mATe paNa vadhu zatakALamAM kaThoLanI dALane tenAthI aDhAragaNA pANImAM pakavI snehapAna karavuM na joIe, ema nIcenA 18mA adhuM pANI bAkI rahe tyAre te "yUSa" taiyAra zlokamAM je niSedha sUcavyo che, tenA ja apathayo kahevAya che; ane "ta bdhi vArI mari vAda tarIke ahIM Ama jaNAvavA mAge che ke cAjAticitrakaiH / surakvaH khaDayUSo'yaM yUSaH kAmbali kaphAdhika prakRtivALAne paNa Atmayika roganA voDAka | TradhvasTaaoraneti8HEsamarivataH' chAza, kAraNe snehapAna karavuM jarUrI jaNAya te divase koDa-phala-garbha, khArIlUNI, marI, jIruM ane garama hoya ane sUrya nirmaLa hoya te vakhate citrakamUla cUrNa nAkhI paluM osAmaNa "khaDa zarIramAM halakApaNuM hoya to nehapAna karavuM. yUSa' kahevAya che; paNa dahIM ke bIjI khaTAI, carakamAM paNa A ja abhiprAya sUtrasthAnanA lavaNu, sneha, tala tathA aDada nAkhI pakaveluM 13mA adhyAyanA 19mA zlokamAM Ama kahevAya osAmaNa "kAMbalika yUSa' kahevAya che. A che ke, "vAtapittAva rAtrALuone rAzi vinnara: | sivAya khaDayUSa tathA kAMbalika cUSanuM lakSaNa Ama leSmAdhike divA zIte pibeccAmalabhAskare ||'paNa maLe che ke, "pateina rasastatra cUpo dhAnyaH je mANasa vAtAdhika prakRtivALo hoya tema ja khaDaH phalaiH / mUlaizca tilakalkAmlaprAyaH kAmbalikaH / | pittAdhika kRtivALo heya athavA vAtapitta kRtaH |-mAMsanA rasA sAthe dhAnya nAkhI pakaveluM mizra prakRtivALo heya teNe paNa atizaya uSNaosAmaNa paNa "khaDa' kahevAya che; ane phala kALamAM snehapAna karavuM na joIe. chatAM AtyatathA mULa sAthe talane kaleka ane khaTAI jemAM yika roga che, jemAM snehapAna karyA vinA chUTake lagabhaga vadhu hoya tevuM pakaveluM osAmaNa te ja na hoya te teNe atizaya uSNakALamAM paNa "kAMbalika" cUSa kahevAya che. 15,16 rAte snehapAna karavuM; te ja pramANe kaphAdhika kaI prakRtivALAe kayAre snehapAna karavuM? prakRtivALA mANase atizaya zatakALamAM snehapittaanilprkRtyH snehaM rAtrau pibeyuruSNe c| pAna karavuM na joIe. evo niSedha hovA chatAM dho vivone nimaNU yuvera | 27mA | Atmayika roganA kAraNe tene zItaLamAM paNa pitta prakRtivALA ane vAta prakRtivALA | nehapAna karAvavuM jarUrI jaNAya te atizaya mANasoe rAtre snehapAna karavuM. uSNukALa- | zItakALamAM paNa divasanA ja samaye garamI heya mAM paNa te banne prakRtivALAe rAtre ja ! ane sUrya nirmaLa hoya tyAre snehapAna karavuM.' snehapAna karavuM. paraMtu kaphanI adhikatAvALA | aSTAMgasaMgrahakAre paNa A saMbaMdhe Ama jaNAvyuM mANase divase tema ja uSyakALamAM ane zuM che ke, "sarva karva ja nairuM cukSA mAvati ni
Page #316
--------------------------------------------------------------------------
________________ snehAdhyAya adhyAya 22 me 275 bakatI rAdhAra, koSAgeDani | vivA-ni- kevaLa pittAdhika, vAtAdhika ane vAtani vitta saMsa pittAtyapi ! ramAne tu rIte | pittamizra prakRtivALo hovA chatAM je phivA taiDha rokata 3sfpa rAtrI safzva | mANasa upara jaNAvela vidhithI UlaTI rIte toSAkInA vIksa vAvathA "-dareka vyaktine harakoI eTale ghaNI garamInA samaye paNa nehapAna rahane prayoga, sUrya nirmaLa hoya tyAre ja | kare te vadhu paDatI tarasanA rogane, mUcchanA karAvavuM joIe; ane te paNa sAdhAraNa Rtu- | rogane tathA unmAda vagere rogane prApta kALamAM eTale atizaya zIta na hoya ane kare che. te ja pramANe kevaLa kaphAdhika prakRtiatizaya garamI na hoya tevI tumAM ja upara vALa ke vAtakaphamizra prakRtivALo hovA chatAM jaNAvyA pramANe darekane harake rahanuM pAna je mANasa atizaya zItakALamAM sanehapAna karAvI zakAya che, paraMtu doSanI samAnatA hoya ke | kare to kabajiyAta, aruci tathA sAMdhAomAM vAyu, pitta mizra deSo hoya ane kevaLa kaphanI zUlanI vedanAne pAme che. 18 ja adhikatA hoya to divasanA samaye snehapAna achasnehapAnanI traNa mAtrA karAvAya; paraMtu vAyunI adhikatA hoya te jarUra jaNAtAM rAtre snehapAna karAvavuM. pittAdhika hoya snehAcchapAne trividhA tu mAtrA ke vAyu-pittane saMsarga hoya toye jarUra jaNAtAM hrasvA'tha madhyA mahatI tRtIyA rAtre ja snehapAna karAvavuM. pittavALo mANasa hasvA dinArdhana, dinena madhyA, paNa snehapAna karavA utAvaLa karato hoya te jIryatyahorAtravazAt pradhAnA // 19 // zItakALe paNa tene divase tailarUpa sneha pAI achanehapAna eTale kevaLa zuddha snehazakAya che ane ukALe paNa rAtrinA samaye pAnanI traNa prakAranI mAtrA manAyela che. ghIrUpa sneha pAI zakAya che. ema doSa Adine eka hasva mAtrA, bIjI madhyama mAtrA joI tapAsIne Atmayika rogamAM snehapAna karAvI ane trIjI uttama mAtrA apAya che. temAMnI zakAya che; paNa tethI UlaTuM hoya to vAtAdhikane | je mAtrA ardhA divase pace te hasva mAtrA tathA pittAdhikAne ke vAtapittamitra prakRtivALAne | kahevAya che. je mAtrA AkhA divase pace atizaya uSNakALe snehapAna karAvAya nahi; ane te madhyama mAtrA gaNAya che ane je mAtrA kevaLa kAdhika athavA kaphavAyu mizra prakRtivALAne | eka divasarAtre (covIsa kalAke) pace te atizaya zItakALamAM snehapAna karAvavuM nahi. uttama mAtrA kahevAya che. 19 - suzrute paNa cikitsAsthAnanA 31 mA adhyAyamAM vivaraNa : ekaMdara je mAtrA ardhA divaseA saMbaMdhe Ama kahyuM che ke "tAre vivA eTale cha kalAke pace te hasva asnehamAtrA muSNakAle pibenishi| vAtapittAdhiko rAtrI vAtazle samajavI. je Akho divasa eTale bAra kalAke smAyiko vitA | zItakALamAM divase ane uSNakALamAM rAtre snehapAna karavuM; paraMtu vAtanI pace te madhyama achasnehamAtrA jaNavI ane adhikatAvALAe, pittanI adhikatAvALAe ane je AkhA eka ahorAtra eTale ke vIsa kalAke vAtapittanI mizratAvALAe (khAsa jarUra hoya to pace te uttama accharohamAtrA kahevAya. carake paNa kharekharA unALAmAM paNa ) rAtre tehapAna karava | A achasnehanI mAtrA A ja pramANe sUtrasthAnaane vAtAdhika, kaphAdhika tathA vAtakaka-mizra prati | nA 13 mA adhyAyanA 29 mA lokamAM Ama vALAe (khAsa jarUra paDe to ati zItakALe | kahI che ke, "mahotraTUH kuranaENhuM 2 pratIkSA . paNa) divasanA samaye snehapAna karavuM." 17 pradhAnA madhyamA hrasvA snehamAtrA jarAM prati / iti tisraH ayogyakALe snehapAnathI thatA rogo samuddhiA mAtrAH neltha mAnataH '--zuddha snehanI je chamAlIna pUvama vighA vinA | mAtrA pacavAmAM covIsa kalAkanI jarUriyAta dharAve te vAriNujarachogATA| uttama mAtrA jANavI. je mAtrA pacavAmAM AkhA
Page #317
--------------------------------------------------------------------------
________________ www kAzyapasa hitA-sUtrasthAna kRcchanA rAga ane ADAnI kabajiyAta hAya tethI jeoneA jhADA gaDhAI jatA hAya, geLAnA rAgathI jee pIDAtA hAya, jeene sarpa karaDyo hAya, je khUba rUkSa anI gayA haiAya ane jene ratavAne rAga lAgu thayeA hAya teoe snehanI uttama mAtrA pIvI. 20 276 eka divasa 12 kalAkanI jarUriyAta dharAve te zuddha snehanI madhyama mAtrA kahevAya ane je sneha mAtrA pacavAmAM cha kalAkanI jarUriyAta dharAve te snehanI hasva mAtrA kahevAya. ema snehanA pramANane uddezI traNa mAtrAe kahI che. suzrute paNa snehanI traNa mAtrAe cikitsAsthAnanA 31 mA adhyAyamAM Ama kahI che ke, yA. mAtrA parijIryeta caturbhAgagate'hani / sA mAtrA dIpayatyagnimalpadoSe ca pUjitA // yA mAtrA parijIryeta tathArdha divase gate / sA vRSyA bRMhaNI caiva madhyadoSe ca pUjitA // yA mAtrA parijIyeMta caturbhAgAvazeSite / snehanIyA ca yA mAtrA bahudoSe ca pUjitA // yA mAtrA parijIryettu tathA pariNate'hani / glAnimUrchAmadAn hilA sA mAtrA pUjitA bhavet // ahorAtrAdasanduSTA yA mAtrA parijIryati / sA tu kuSThaviSonmAdagrahApasmAranAzinI // 'eka prahara divasa caDatAM pace te snehamAtrA jaTharanA agnine pradIpta kare che ane thADA doSavALA mATe hitakArI thAya che. tema ja ardho divasa jatAM pace te mAtrA vIryane vadhAre, puSTikAraka thAya ane madhyama dAyavALAne hitakArI thAya ane divasanA cothA bhAga bAkI rahe tyAre pace te mAtrA zarIrane atyaMta snigdha kare che ane ghaNA doSavALAne atyaMta hitakArI thAya che. sAmAnya rIte snehanI mAtrA glAni, mUrchA tathA madane utpanna na kare ane divasa AthamavAnA samaye pace; paraMtu kADha, viSa, unmAda, grahASa tathA apasmAranA nAza karavA covIsa kalAke pace ane kAIpaNa duSTa vyadhine utpanna na kare tevI ApavI joI e. 19 uttama snehumAtrAne cAgya vyaktie dIptAgnayo balinaH sneha nityA "unmAdino dhRtiviNmUtrasaktAH / gulmArditAzcAdiSTA virUkSA vaisarpiNaH pravarAM te pibeyuH // 30 // jeonA jaTharAgni pradIpta hAya, jeo baLavAna ha|I kAyama snehanuM sevana karatA hAya, jeone unmAdarAga lAgu thayA hAya, jeo dhaiyavAna hoI viSThA tathA mUtrane rAmyA karatA hAya, athavA jeone mUtra vivaiNa : A saMbaMdhe carake paNa sUtrarathAnanA 13 mA adhyAyamAM 31-3ra zlAmAM Ama kahyuM che ke, ' prasUtaaihanityA ye zruSivadAsahA nAH | pAvakazcottamabalo yeSAM ye cottamA bale || gulminaH sarpadaSTAzca vIsarpopahatAzca ye / unmattAH kRcchramUtrAzca gADhavarnasa v 2 | pivaiyuttamAM mAtrAM-jee kAyama puSkaLa snehanuM sevana karatA hoya, je bhUkha ane tarazane sahana karI zakatA heAya, jemane jaTharAgni uttama baLavAna hAya, je baLamAM uttama gaNAtA hAya, gulmanA rAgathI je yukta hoya, jene sarpa karaDyo hoya, je ratavAnA rAgathI pIDAyA hoya, jeene mUtrakRcchu rAtra lAguM thayA hAya ane jemanI viSTA gaMThAI jatI hoya teoe snehanI ( upara kahelI ) uttama mAtrA pIvI. 20 madhyama snehumAtrAne ceAgya vyaktio pramehakuSTha nilazoNitAruci // 26 // vicikAsphoTaviSeSu kaNDau / mRdau tathA'gnau pravadanti madhyAM bale ca madhyA azane ca ye jeone prameha, kADha, vAtarakta, aruci, vicarcikA-kADhanA eka bheda-hAtha vagere avayavAmAM paDatA cIrA, viSavikAra tathA caLanA rAga lAgu thayeA hAya, jaTharaneA, agni AchA thayA hAya ane jenAmAM zarIranuM baLa madhyama hoya tema ja jeenA khArAka paNa madhyama hoya teone snehanI madhyama mAtrA ApavI, ema vaidyo kahe che.21 vivaraNa : A saMbaMdhe paNa carake sUtrasthAnanA 13 mA adhyAyanA 35-36 zlAmAM Ama kahyuM che. ke huM ajjoSiyAjuvAmAMminitA(suSTinapa
Page #318
--------------------------------------------------------------------------
________________ nehAdhyAya adhyAya 22 mo pramIdAzca vAtazoNitikAzca ye / nAtibaddhAzinazcaiva mRdu- hasvA parIhArasukhA'vikArA .. / ' koSThAstathaiva c| pibeyurmadhyamAM mAtrAM madhyamAzcApi ye vaSyA'tha balyA'pyanavartanI ca / che || " jeo aruSikA nAmanA zUdra rogathI, | tevA varjinitiphalAothI, nAnI phollIothI, khabhujathI ane nyAlakSyamAtrAM matimAn vidadhyAt // 24 // asanA rogathI pIDAyA heya; jeo keDhiyA, nehanI uttama mAtrA denuM anukarSaNa pramehanA regI tathA vAtarakta-rogathI yukta thayA hoya; | karanArI hoI zarIranA badhA mArgone anuatizaya vadhu pramANamAM khAtA na hoya; kemaLa saranArI hoya che ane kALajIthI sevavA kAThAvALA hoya ane madhyama (zarIra)baLa dharAvatA | yogya hoI zarIranA baLane vadhAranArI che. heya teo e snehanI madhyama mAtrA pIvI." 21 | te ja pramANe sanehanI madhyama mAtrA paNa snehanI svamAtrAne yogya vyaktie anyane hitakArI hAIne sukhethI nehana bAleSu vRddheSu sukhociteSu kare che; tema ja snehanI hasva mAtrA parijiirnne'tisaare jvarakAsayozca / hAramAM eTale parejImAM sukhakAraka hoI keI yeSAM hi koSTho na guNAya rito paNa vikArane karatI nathI, vRSya hAI manhAzivAryo ja nathI thAt II 22aa vIryavardhaka che, baLa ApanArI ane lAMbA bALako, vRddho tathA sukhamAM TevAyelA- kALa sudhI zarIramAM TakanArI hoya che, ene, jUne atisAra roga, jUne javara | mATe buddhimAna vidya deza, uMmara, kALa baLa tathA udharasanA rogamAM ane jeono koThe . tathA sAmyane joIne uparanI nehamAtrA khAlI thayelo hAIne kaMI guNa ke phAyado | ApavI joIe. 24 karato na hoya tema ja maMdAgnimAM tathA vivaraNa: carake sUtrasthAnanA 13 mA adhyAyazarIra kRza thayuM hoya tyAre nehanI khUba mAM A traNe snehamAtrAnA prayogathI thatA guNo ochI mAtrA ApavI. 22 kahyA che: "viIRAna rAmacaSA, rasIdhra sabhya vivaraNa : A saMbaMdhe carake paNa sUtrasthAna- | | prayojitA / doSAnukarSiNI mAtrA srvmaargaanusaarinnii| nA 13 mA adhyAyane 38-39 zlekemAM Ama vahyA punarnavakArI rAjendritasAna || " snehanI kahyuM che ke, "je tu vRddhAzra vAA sumArIH guvo- uttama mAtrA barAbara jAI heya te te sarva vikAjitAra I pittadoSavAhita zeSa mAmA re | karA- rone zamAve che. zarIranA doSanuM anukarSaNa karanArI tisArANA zeSa risamurithatA nehamAtra piyukta eTale ke kheMcI kADhanArI heI ne zarIranA sarva are jAvarA vA'jeo vRddha thayA hoya, bALaka mAne anusare che. badhAya strotomAM phelAI jAya heya, atizaya komaLa haiya, sukhamAM TevAyelA hoya, che, baLane Ape che ane zarIra, indriyo tathA cittane jeone kaTho khAlI thatAM ahita thatuM hoya, pharI navAM, tAjAM banAve che, ane snehanI madhyama jeone jaTharAgni maMda thayo hoya ane jeone mAtrA, " mA manvavikhrasA na cAtivadyAri, dhaNA lAMbA kALathI javara, atisAra tathA udharasa sukhena ca snehayati zodhanArthaM ca yujyate // ' yoch| thayela hoya tema ja jeonuM zarIrabaLa ghaTI gayuM pramANamAM vibhraza karanArI hoIne doSone samULagA heya teoe snehanI hasva mAtrA pIvI.' 22 | dUra karatI nathI. chatAM sukhapUrvaka snehana kare che ane snehanI judI judI maMtrAnA phAyadA zodhana mATe javAmAM Ave che; paraMtu hrasva mAtrA doSAnukarSiNyanusAriNI c| ke ochI snehamAtrA "rihAre suvA jaiva mAtrA snehanakopara varSanI jA dhRhnnii| vRSyA balyA nirAbAdhA ciraM cApyanuvartate // ' ... jyeSThA'tha madhyA na balaM nihanti parejImAM sukhakAraka, snehana karanArI, vIryavardhaka, aoyo (?) ne luNAcArarUpa baLaprada tathA koIpaNa pIDAthI rahita hoya che,
Page #319
--------------------------------------------------------------------------
________________ 278 kAzyapasa'hitA--sUtrasthAna vaLI te hrasva mAtrA zarIramAM lAMbAkALa sudhI ghI pIvuM. suzrute paNa cikitsAsthAnanA 31 mA TakI rahe che.' 24 adhyAyamAM ghInA guNA Ama lakhyA che : jee zarIre rUkSa thayA hAya, kSatathI ane viSavikArathI pIDAyA hAya, vAta ane pittanA vikArathI yukta thayA hAya ane jeenI medhA tathA smaraNazakti AchI thaI gaI hoya teoe ghI pIvuM e uttama gaNAya che.' 25 tailarUpa ranehane cAgya vyaktio pravRddhamedaHkaphamAMsavAtA nADIkamivyAdhyanilAta dehAH / krUrAnukoSThAstanuvIrya kAmA stailaM pibeyurna tu tIvrakuSThe // 26 // jeemAM meda, kapha, mAMsa tathA vAyu vadhI gayA heAya, jeenuM zarIra nADItraNathI, kRmirAgathI ane vAyuthI pIDAtuM hAya, jeonA kAThI kaThina heAya, jeonu' vIrya pAtaLu thayu. hAya ane jee vIyanI vRddhine icchatA hoya teoe talanA telarUpI sneha pIvA joIe; paNa jeonA kAThA tIvra garamIthI yukta heAya teoe tailapAna karavuM nahi. 26 uparanA snehA kAne hitakara che? pittAnilAtmA'nilapittarogI kSAmaH zizurvarNabalAyuraktaH (kSI) / medhendriyArthI viSazastradA hai rArtA:vitreyuSkRtameva Ahe // rI je mANasa pitta tathA vAyunI mizra prakRtivALA hAya, vAyunA tathA pittanA mizrarAgathI yukta thayA hAya, zarIre kSINu thayeA hAya, zarIranA varNa, khaLa tathA AyuSa meLavavA IcchatA hoya ane medhA tathA iMdriyazaktine icchatA hoya tema ja viSavikArathI, zastrapIDAthI ane dAhathI jeo pIDAyA hoya teoe cAgya samaye kharekhara dhI pIvuM. 25 vivaraNa : ahIM darzAvela ghIrUpa snehane pIvA lAyaka vyaktie paNa yeAgya samaye pIvu, ema jaNAvIne ' viveaerati sarviH '--ghI pIvA lAyaka vyaktie paNa zaradaRtumAM ghI pIvuM; carake paNa sUtrasthAnanA 13 mA snehAdhyAyamAM ghIrUpI sneha pIvAne cAgya vyaktie Ama jaNAvI che ke, ' vAtapittaprakRtayo vAtapittavikAriNaH / cakSuSkAmAH kSatAH kuM,LA vRddhA vAAstathADavA: | bAyu:prarSakaamaashc balavarNasvarArthinaH / puSTikAmAH prajAkAmAH saukumAryArthinazca ye || dIptyoja: smRti medhaagnibuddhiindriyblaarthinH| pibeyuH sarpirArttAzca dAhazastraviSAgnibhiH // - jee vAtapittamizra prakRtivALA hoya, vAtapittamizra doSanA rAgI hoya, netranuM teja vadhAravA IcchatA hoya, kSatathI kSINa thayA hAya, vRddha ane bALakeA hoya, tema ja balarahita thayA hoya, jee vadhu AyuSya icchatA heAya, khala, zarIranA sArA raMga tathA gaLAne sArA avAja icchatA heAya, puSTinI IcchA dharAvatA hoya, saMtatine icchatA hoya, kAmaLapaNuM icchatA hoya, kAMti, ejasa, smaraNazakti, medhA, jaTharAgninuM baLa tathA IMdriyanu baLa jeo icchatA hAya ane dADhathI, zastrathI, viSathI tathA agnithI jee pIDAyA hoya; teoe vivaraNa : carake paNa sUtrasthAnanA 13 mA adhyAyanA 44-46 glekemAM A saMbaMdhe Ama kahyuM che ke, 'pravRddha cheCmevAzravyU jovAH | vAtavyAdhibhirAviSTA vAtaprakRtayazca ye / balaM tanutvaM laghutAM dRDhatAM sthiragAtratAm / snigdhazlakSNatanutvatAM ye ca kAGkSanti dehinaH // kRmikoSThAH krUrakoSThAstathA naaddimirdritAH viveyu: zItare jAje taiha tejovitAzrva ce / / 'jeenA zarIramAM kaph tathA meda vadhI gayA heAya, jeenAM gaLAM ane peTa khUba jADAM heAI hAlyA karatAM hoya, vAyunA rAgathI jee gherAI gayA hoya, jeenI prakRti vAtadoSapradhAna hoya, je baLane, pAtaLAM zarIrane, zarIramAM halakAI ne, zarIranI majabUtAI te, zarIranI sthiratAne ane zarIranI- cAmaDIne snigdha, caLakatI ane suMvALI IcchatA hoya, jeenA krADAmAM karamiyA vadhI gayA hAya, jeonA krAThA kaThaNa hoya ane jee nADItraNathI pIDAyA hoya te talapAnane cogya |
Page #320
--------------------------------------------------------------------------
________________ snehAdhyAya adhyAya 2me hedI zItalakALamAM tailapAna kare.' joke taila-| hADakAMmAM, sAMdhAomAM, zirAomAM, snAyuomAM, pAnane yogya kALa te prAkRRtu ja kahI che. marmamAM tathA koThAmAM moTI pIDA thatI hoya, paraMtu Atmayika-vinAzaka roga thayo hoya ane jeone vAyu baLavAna thaI zarIranAM badhAM chidrone tatkALa snehapAna jarUrI hoya teo zatakALamAM | khUba DhAMkI daIne rahyo hoya, jeonuM agnibaLa paNa snehapAna karI zake che. A abhiprAyathI | ghaNuM vadhAre hoya ane jeone vasA sAmya heI aSTAMgasaMgrahanA sUtrasthAnanA 25 mA adhyAyamAM | mAphaka AvI hoya teone vasApAna karAvIne snehaAma kahyuM che ke, "nirAni pitta saMta ziravaca|i svaramANe tu rIte hivA ta ra yojayeta '-vAyunA | cikitsAsthAnanA 31 mA adhyAyamAM Ama kahyuM rogamAM rAtre ane pittamAM tathA vAtapittanA che ke, "vAyAmawtAH zukyArekorajI mAgaH saMsargamAM ke kevaLa pitta doSavALAne paNa rAtre ja mahAzimAtaHITI vasAyothA naraH kRtA:" -je leke nehapAna karAvavuM. paNa je rogamAM tAtkAlika | vadhu paDatA parizramathI kaza thayA hoya, jeonAM nehapAna jarUrI hoya temAM zItakALamAM paNa divase | vIrya tathA lehI sukAI gayAM hoya, mahArogathI tailapAna karAvI zakAya che. 26 jeo yukta thayA hoya ane jeonA jaTharane agni vasAsnehane yogya vyaktio ane prANavAyu baLavAna hoya teone vasA pAne saMzuSkamedaHkapharaktazukA mATe yogya mAnyA che." 27 vaataatpaadhvshrmraukssynityaaH| majajAsnehane yogya vyaktio bhRzAgnayo vAtanipIDitAGgA dIptAgnayo ghasmarAH snehanityAH vasAM pibeyukRtidhAtukAmAH // 27 // klezanamAH krUrakoSThAnilArtAH / jemAM meda, kapha, rakta ane vIrya majAnameteSu bhiSagvidadhyAt ta sUkAI gayAM hoya, jemAM vAtaSa, sUryanA sneho bhavetsAtmyato yasya yo vA // 28 // taDakAnuM sevana, zrama tathA rukSatA kAyamI jeonA jaTharano agni pradIpta hoya, thaI paDyAM hoya, jeono jaTharAgni ati- | jeo ghaNA ja khAudharA hoya, jeo kAyama zaya vadhu hoya, jenAM aMga vAyuthI | nehapAna karatA hoya, kalezane jeo sahI pIDAyAM hoya ane jeo vairya tathA dhAtuo | zakatA hoya, jeone kaThe kaThaNa hoya nI vRddhi IcchatA hoya teoe "vasA" | ane vAyuthI jeo pIDAtA hoya teone nAmane neha pIvo joIe. 27 | vaidya majajAne pIvAne Apavo athavA vivaraNa: A saMbaMdhe carake paNa sUtrasthAnanA jene je neha mAphaka Ave teone te saneha 13 mAM adhyAyanA 47-48 kalekAmAM Ama kahyuM | ApavA. 28 che ke, "vAtAtA 2 2 rakSA mAdArjitA | vivaraNa : carake paNa sUtrasthAnanA 13 mA hatofdharA niqtamesa: | athisadhiphirA- | adhyAyamAM 50 mAM lekamAM Ama kahyuM che ke, snAyumarmakoSThamahArujaH / balavAn mAruto yeSAM khAni 'dIptAgnayaH klezasahA ghasmarAH snehsevinH| vAtArtAH rAya titi || mauzivaruM ceSa vakAsArasthAzca 2 | roNA nehmA HjJAnamA tuyuH '--jeonA jaTharAgni naH | teSAM naitiyAnAM vasAvAnaM vidhIvate '-| pradIpta heya, kalezane jeo sahI zakatA hoya, jeo vAyune tathA sUryanA tApane sahana karI zakatA | khUba khAudharA hoya, snehanuM sevana karavA jee heya, jeo zarIre rakSa thayA hoya, bhAra tathA | TevAyelA heya, vAyuthI pIDAtA heya, kaThaNa kAThAmusApharIthI jeo zarIre kRza thayA hoya, jeonuM | vALA hoya ane snehana karavAne jeo lAyaka hoya vIrya tathA rudhira sukAI gayAM hoya ane jeone | teoe mAsneha pIvo." sute 5Na cikitsAkapha tathA meda khUba cUsAI gayAM heya, jeone) sthAnanA 31mA adhyAyamAM A saMbaMdhe Ama kahyuM
Page #321
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-sUtrasthAna che ke, "rAyA rAsa vAtA sItAna:I | snehane agya vyaktie majAnamApnuyuH sava sApakA svoSadhAnvitam '-mAnA na snehayegarbhiNI na prasUtAM koThA kaThaNa hoya, kalezane jeo sahI zakatA hoya, a v jaiva dhAti vAyuthI jeo pIDAtA hoya ane jeonA jaTharAgni na zleSmapittopahatAntarAgniM pradIpta heya teoe majajAha pIvo joIe mUrchAruciglAnibhRzAmatRTsu // 30 // athavA harakoI mANase potAnAM auSadho nAkhI bastau na nastazca vidhikriyAyAM pakaveluM ghI ja pIvuM joIe. 28 chA jvare viTaprakope kaphe c| - A snehanayogya vyaktio bRhattvajADyeSu galAmayeSu vyAyAmamadyacintAmaithunanityAH shrmaavshdehaaH| snehyaastthaavidhaaHsyublkaalvyognisaatmyjnyaiH||29 teSAM snehAcchapAnAnte (te)vardhante vyAdhayobhRzam / na snehayet snehamadAtyayeSu // 31 // jeo kAyama vyAyAma eTale zArIrika | asAdhyatAMvA gcchntisnehpaanaabhivrdhitaaH||32 parizrama karatA hAya, hamezAM madyapAna karatA | sagarbhA strIne, suvAvaDI strIne, dhAvaNa hAya, ciMtAmAM tatpara rahetA hoya ane dhAvatA bALakane, dAjhelA mANasanuM aMga maithuna karavAmAM hamezAM taiyAra rahetA hoya, | atyaMta phUlI gayuM hoya tene, kapha ane parizrama ane musApharInA thAkathI jeonAM | pittanA kAraNe jene jaTharAgni nAza pAmyA zarIra durbaLa thaI gayAM hoya, teone hoya; mUrchA, aruci, glAni, atizaya aLa, kALa, uMmara, jaTharAgninuM baLa tathA AmadoSa tathA vadhu paDatI tarasa jene sAmya jANanArA vaidyoe netanathI snigdha lAgyA karatI hoya tene, basti tathA nasyakaryA karavA joIe. 29 karma jene karavAmAM Ave tene, UlaTImAM, vivaraNa: carakamAM paNa 13mA adhyAyanA jvaramAM, vijhAne prakepa thayo hoya te paramA zlokamAM snehanogya vyaktio Ama atisAranA rogamAM, kapha vadhI paDyo hoya kahI che ke, "cA: rathitathA hakSA vAtaviI tyAre, zarIranI khUba skUlatA tathA jaDatArinnH / vyAyAmamadyastrInityAH snehyAH syurye ca cintkaaH|| 0 | mAM, gaLAnA rogamAM ane vadhu paDatA. jeo svedana tathA zodhanane yogya hoya, zarIre | nehasevananA kAraNe madAtyayoga thayo hoya zna thayA heya, vAyunA vikArathI jeo yukta thayA tyAre nehanakriyA karavI nahi eTale ke hoya, jeo kAyama zArIrika parizrama karatA hoya ane hamezAM strInuM sevana karatA hoya tema ja jeo uparanA rogomAM nehapAna karAvAya nahi, ciMtA karyA karatA hoya, teone snehana karAvavuM kAraNake upara darzAvela regavALAne nehajarUrI gaNAya che. AmAM jeo svedanogya tathA | pAna karAvavAthI temanA ane pAna karAvavAthI temanA e rogo khUba dhanayogya hoya teone paNa prathama snehana dvArA vadhI jAya che, eTaluM ja nahi paNa snehastidha karavA joIe ema bhAra daI jaNAvyuM che. | pAnathI atyaMta vadhI gayelA temanA e te saMbaMdhe paNa carake 13 mA adhyAyanA 99mA | rogo asAdhya bane che eTale ke kaI paNa zlekamAM Ama jaNAvyuM che ke, "Ina prayuSIta | upacArathI kadI maTatA nathI. 30-32 tata: vevamanantaram | snehaaopannaccha saropana- | vivaraNa: carakanA sUtrasthAnanA 13 mA manAra -sau pahelAM mANasane snehane prayoga | adhyAyamAM 53-56 zlokamAM paNa snehanane ayogya karAvavo ane te pachI svedane prayoga karAvo | vyaktio Ama kahI che ke, "saMkoSanAdare zeSa e; ema snehana tathA vedanathI jene yukta | saMgvakatA ja teSAM darna phAsta6 3satrakaryA hoya tene ja vaidya saMzAdhana tathA bIje | melAmA marthantAnanA nitye manthAmaya ! saMzamana ApavuM joIe. 29 : | tuwiAmUchaparIvAzca mathatAluzoSiH mannatiSa
Page #322
--------------------------------------------------------------------------
________________ snehAdhyAya adhyAya 22 me 281 chayanto mArTitAHA Tutra pratAntA - | jaIe; kema ke upara jaNAvelI koI paNa vyakti nA mahaturAH | nehA ghartAnevuM nasto deta- | je snehapAna kare che tethI te lene aneka varmA havAnA- prajJAcane teSAM roja muddA : " prakAranA rogo thAya che athavA tenA je re jeone saMzodhana karyA vinA ja rakSaNa karavAnuM hoya te kaSTa karIne sAdhya bane che athavA asAdhya kahevAze, teone snehana karavuM te sAruM nathI; thAya che. koI paNa upacArathI maTatA nathI. vaLI tema ja jeno ka, tathA meda vadhI gayo hoya, suvAvaDI strInA garbhAzayamAM lehI. kaleda-pacapacAjeonuM moTuM ane gudA kaphano strAva sabhA paNuM tathA maLI bAkI rahyA hoya che tethI suvAvaDI karatAM hoya, jeo kAyama maMdAgnithI yukta rahetA | strIe snehapAna choDavuM joIe ane pAcana hAya tarasa ane mUrachathI jeo gherAI jatA tathA rUkSa auSadha sevavuM joIe. hoya, sagarbhA thayelI strIo, tALavuM sUkAyA ! snehanA ayoganuM lakSaNa karavAno jeone roga hoya, kherAka upara jeone vAjaJAtre raudya vAtAvRtinyUTananA aNagamo raheto hoya, jeone UlaTI thayA | zuSkagrathitapurISaM lakSaNamasnigdhagAtrasya // 33 // karatI hoya, udararogathI ane gara-viSathI jeo pIDAtA hoya, kSayanA rogathI yukta thayA hoya, je mANasane vAyu apraguNa hoya jeo zarIre durbaLa thayA heya, atizaya kSINa eTale ke potAnA guNothI yukta ke anuloma hAya, nehathI jeo lAni pAmatA hoya, mada thayo na hoya, jenAmAM nehapAna karyA chatAM athavA kephathI jeo Atura hoya ane jeone rUkSatA heya, dhairtha na haya, jaTharane agni bastikarma tathA nasyakarma cAlu karAyuM hoya. teone maMda hoya ane jenI viSTA sUkAyelI tathA snehapAna karAvavuM na joIe; kAraNa ke teone gaMThAyelI hoya te mANasanuM zarIra barAsnehapAna karAvavAthI atizaya dAruNa roga thAyabara nigdha thayuM nathI ema samajavuM. A che. suzrute paNa cikitsAsthAnanA 31 mA | snehanA ayoganuM lakSaNa che. 33 adhyAyamAM snehanane ayogya vyaktio Ama vivaraNa: carake paNa sUtrasthAnanA 13 mA jaNAvI che ke, "vivaye nehanamanIff no adhyAyamAM 17 mA zlokamAM snehanA aganAM vrii| durvalo'rocakI sthUlo mUrtoi madapIDitaH / / A lakSaNe kahyAM che, jema ke "purISa thataM jI chAditaH pipAsAtaH zrAntaH pAnaklamAnvitaH / dattavasti- vAyurapraguNo mRduH / paktA kharatvaM zaikSyaM ca gaatrdvirittA vAnto pazcAvi mAnavaH | mAruM TUrti jaiva cAritaSa kSaNam I'--jenI vijhA gaMThAyelI ane na = saneha Hi | mAruM = prasUtA strI ne- rUkSa heya, jene vAyu potAnA guNothI rahita hAI pAnaM vivarjayet / snehapAnAdbhavantyeSAM nRNAM nAnAvidhA | anulema thayuM na hoya, jeno jaTharAgni mRdu eTale gdaaH| gadA vA kRcchratAM yAnti na siddhayantathavA maMda hoya, jenA zarIramAM kaThorapaNuM tathA rUkSatA hoya punaH zarmA sA: zU rAmAmaMtataH | tenA zarIramAM snehapAna barAbara lAgu thayuM nathI, triveta naM rUmeva ja !" ane ema jANavuM. e ja pramANe sute paNa cikitsArogIe, udaranA rogIe, javaravALAe, durbale, sthAnanA 31 mA adhyAyamAM snehanA ayoganuM arecakanA regIe, jaDA mANase, mUrachathI | e marathI athavA snehapAnane yogya vyaktinuM A lakSaNa pIDAyelAe, tarasanA rogIe, thAkelAe, madyapAnathI ! kahyuM che ke, "purIuM prathita dauM chUArja vivA thayelI plAnivALAe. jene basti tathA vire- 3ro virakta vAyu vahoNAtpara bAvati | tuve Turva8cana apAyuM hoya teNe, je mANasane UlaTI | va hRkSo mavati mAnavaH ."--jene nehapAnanI thaI hoya teNe tema ja dudina heya tyAre manuSya barAbara asara thaI na hoya athavA jene sneha snehapAna tyajavuM joIe; tema ja je strIne pAnanI jarUra hoya te mANasanI vijhA gaMThAI kasuvAvaDa thaI hoya teNe paNa snehapAna choDavuM | gayelI hoya che ane te viSTA rukSa hoya che, teNe
Page #323
--------------------------------------------------------------------------
________________ ja kAzyapa saMhitA-sUtrasthAna khAdhelo khorAka muzkelIo pace che. tenI chAtI | nidrA jevuM ghena, aruci ane moLa-UbakA Ave; baLe che. teno vAyu koThAnI upara doDe che. tenA | eTalAM lakSa jene snehane atiyoga thayo hoya zarIrano raMga kharAba thaI jAya che. te mANasa tene thAya che. A ja prakAre subuta cikitsAsthAnanA zarIre durbaLa-sukSa thaI jAya che. 33 31 mA adhyAyamAM kahyuM che ke, "mo muvasAvo snehapAna barAbara lAgu paDelAnuM lakSaNa gulavA pravAha / purANAtipravRttiOM mRAM utnaghaya dhRtimRdupurISatvaM medhApuSTayagnitejasA vRddhiH|| | stragsa '-khorAka para aNagame, moDhAmAMthI lALAnuM jAherArIvRtti sidhA vansiTiniArUkA karavuM, gudAmAM dAha, pravAhikA-jhADA-maraDA ane jenAmAM dhairya jaNAya, jenI vijhA | vijhAnI atizaya pravRtti eTalAM lakSaNe jene komaLa thAya, jenI medhA-dhAraNAzaktinI. | snehane atiga thaye heya tene thAya che." 35 puSTinI, jaTharanA agninI tathA tejanI vRddhi | snehapAna pahelAMnAM hitakara karmo thAya; ane egya samaye zarIranI pravRtti vamitighUmarsa pAvAgye vaDhamyuma barAbara thAya, ATalAM lakSaNe jene sneha- | WH snepAnamachana muti rathIta puzca rUddI pAnano samyagaga thayo hoya tenAmAM | je mANasa AvatI kAle snehapAna jaNAya che. 34 karavA Icchato hoya teNe (AgalA divase) vivaraNa: A saMbaMdhamAM carake paNa sUtra. | pravAhI, mApasara, halakuM, uSNa -garamAgarama, sthAnanA 13 mA adhyAyanA 58 mA zlokamAM Ama | sAmya-pitAnI zarIraprakRtine mAphaka, baLa kahyuM che ke, " vAtanoDyuM DhIloniH niSama- | tathA jaTharAgnine pradIpta karanAruM anna khAvuM hata | mArha unnadhatA jA nidhAnAmuvanAyate || ane ekAMtamAM (brahmacarya pALIne) sUvuM. 36 jeone snehapAnane samyagayoga thayo hoya te | vivaraNa: ahIM mULamAM uttarArdhanA pahelA mANasane vAyu anukULa gativALA thAya che, jaTharane | caraNamAM "va:' padanA badale "zva:" evo pATha agana pradIpta thAya che, vijhA snigdha thAya ane tuM hoya to ja arthamAM te baMdhabesata thAya ema gaMThAyelI na rahe, zarIramAM kamaLapaNuM thAya che | samajIne ame : e pada rAkhIne tene anusarI ane aMgamAM snigdhapaNuM thAya che. 34 "AvatI kAle' artha rAkhyo che. A saMbaMdhe carake atizaya vadhu snehapAna kyanuM lakSaNa sUtrasthAnanA 13mA adhyAyamAM 60mA zlokamAM auravajADyotklezAdhmAnAni purISamavipakvam / Ama jaNAvyuM che ke, "ToimanamiSyandri mocamarza arucirapi pANDutandre vdntytisnigdhlinggaani|| | pramANataH / nAtisnigdhamasaMkIrNa zvaH snehaM pAtumicchatA / / je mANase atizaya vadhu nehapAna je mANasa AvatI kAle snehapAna karavA icchatA karyA hoya tenAmAM A lakSaNo thAya che, | hoya teNe AgalA divase pravAhI, garama, abhigaMdIema vidvAno kahe che jema ke tenA zarIramAM kaphavardhaka na hoya evuM, pramANasara, atizaya bhArepaNuM, jaDapaNuM, utkaleza-moLa, UbakA, | snigdha na hoya evuM ane je asaMkIrNa hoya AmAna-peTano Apharo, viSTAmAM apakavatA eTale ke betraNa dhAne bhegAM karIne rAMdhyuM na -kacAza, aruci, zarIramAM pAMDatA ane ! heya evuM anna khAvuM joIe." 36 taMdrA eTale ke nidrA jevuM ghena thAya che. 35 snehapAna karyA pachInAM hitakara karmo - vivaraNa: A saMbaMdhe carake sarasthAnanA u pavA jindirAH sthAnita13 mA adhyAyamAM 59 mA zlekamAM Ama kahyuM che | zAthiH thothAmavettAtyAnI cheke, 'vATutA parva gAyaM purISasthAvipakavatA tandrI- porAH | rUchA. ravirAH cAratiniSikSAma' zarIramAM nehapAna karyA pachI mANase (te pace phIkAza, bhArepaNuM, jaDatA, viSkAnI kacAza, tannA- | tyAM sudhI sahevAya tevuM) garama-ukALeluM
Page #324
--------------------------------------------------------------------------
________________ snehAdhyAya adhyAya rUmA 13 snigdhamasaMkaram / uSNodakopacArI syAt brahmacArI kSapAzayaH / vyAyAmavegasaMrodhazoka harSahimAtapAn // prvaatyAnApAnAthyamAdhyAyazanaasthitIH / nIcAyu-ghopadhaanaahH svapnadhUmarajAMsi ca / yAnyahAni pibet tAni AvatI tAvanyanyAyapicanet ||--je mANasa kAle snehapAna karavAnA hoya ane jeNe snehapAna gaI kAle karyuM hoya teNe garama bhojana ane garama pANI yAgya pramANamAM pIvuM; pravAhI garama, abhiSyanta ( ka ) nahi karanAra, atizaya snigdha na heya evuM tema ja asakI eTale amuka jAtanAM judAM judAM annanA mizraNathI rahita bheAjana jamavuM; garama pANInuM sevana karavu; brahmacarya pALavuM; rAtre zayana karavu. paNa divase nidrA na levI; zArIrika zrama na karavA, maLamUtrAdinA vegA rokavA nahi tema ja zAka, ha, hiMma tathA sUryanA tApanA tyAga karavA; vaLI puSkaLa vAyuvALA pradezamAM javAnA, besavAnA, musApharIno, bahu khelavAne, khUba khAvAnA ane khUba khesI rahevAneA tyAga karavA; khUba nIcAM ane khUba UMcAM ezIkAM vagerano, divasanI nidrAtA, dhumADAnA ane raja-dhULa vagerenA paNa tyAga karavA joI e. e rIte jeTalA divaseA sudhI snehapAna cAle teTalA divaseA sudhI ane snehapAna che.jJA pachI paNa teTalA ja divase sudhI niyameAnuM pAlana karavuM. 37 pANI pIvuM; jite'driya rahevuM; vAyu vagaranA pradezamAM rahevuM; kasarata athavA zArIrika zramanA tyAga karavA; maLamUtrAdinA vegane rAkavAnA tyAga karavA; krodha cheDavA ane divase nidrAne tyAga karavA. 37 vivaraNa : A saMbaMdhe carake paNu sUtrasthAnanA 13mA adhyAyamAM 62-64 laikAmAM Ama kahyuM che ke, snehaiM pIvA nara: snehaiM pratinujJAna uSNodakopacArI syAt brahmacArI kSapAzayaH / zakRnmUtrAnilodgArAnudIrNaizca na dhArayet / vyAyAmamuccai cA caivana mopazojI himAlI / / varjhayevA ja seyeta zayanAsanam / snehanithyopacArAddhi jAyante dAruNAH ICI: / snehapAna karyA pachI mANase ( e sneha pacI gayA pachI ) khIjA snehathI yukta bhojana karavuM; garama jaLanuM sevana karavuM; brahmacaryuM pALavuM; rAtre sUvuM paNa divase na sUvuM; maLa, mUtra, vAyu tathA oDakAranA vegAne rAkavA nahi. zArIrazramanA, meATathI khAlavAnA, krodhanA, zAkanA, Tha DIneA tathA sUryanA tApanA tyAga karavA; vAyurahita pradezanuM sevana karavuM; sUvAnuM tathA khesavAnuM paNa vAyurahita pradezamAM rAkhavuM; kAraNa ke snehanuM pAna karyA kevA kAThAvALA keTalA divase snigdha thAya ? saMsnihyati mRdukoSTho narastrirAtreNa, saptarAtreNa / snehAcchapAnayogAjjIvaka ! yaH krUrakoSThastu // 38 // pachI niyama ruiddha khATA AcAravicArAne sevavAthI tA bhayaMkara rogA utpanna thAya che' vaLI carake siddhisthAnamAM paNa pahelA adhyAyamAM 53 mA zleAkamAM Ama kahyuM che ke, 'kAlastu bastyAdiSu yAta yAvA~stAvAn bhavedvaH parihArakAlaH / atyAsanasthAnavacAMsi pAnaM svapnaM divA maithuna vegarodhAn / / zItopacArAta zokaroSAMstyajedakAlAhita bhojanaM maiM // basti AdimAM jeTalA kALa jAya che, tenAthI begaNeA kALa parihAra ke parejInA hevA joI e; tema ja vamana Adi paMcakarmInuM sevana karanAre dhaNuM besI rahevuM, vadhupaDatuM UbhA rahevuM, atizaya khelavuM, dhaNu cAlavuM, divasanI nidrA, maithuna, (malamUtrAdinA) vivarNa : A saMbaMdhe carake paNa sUtrasthAnanA vegAne rAkavA, zItaLa upacArA, sUryanA tApa, 13 mA adhyAyanA 65mA zleAkamAM Ama kahyuM che zAka, rASa, akALe bhAjana tathA ahitakArI | ke * mRtyuoibrirAtreLa nihatyachovasevA / smikSati bhAjananA tyAga karavA.' A ja prakAre aSTAMgasaMgraha- joitu satarAtre mAnava: ' II-je mAzusa kAmaLa kAre paNa kahyuM che ke, moyo" mAtrA vAsyanuM kAThAvALA hAya te svaccha snehane pIvAthI traNa sva: vin pItavAva |omanamitinAti- | divase snigdha thAya che; tema ja je mANasa kahyu mANasa kAmaLa kADhAvALA hAya te svaccha sneha pIvAthI traNa divase snigdha thAya; ane he jIvaka! je kaThaNa kADhAvALA hAya te, svaccha snehanA pAnathI sAta divase snigdha thAya che. 38
Page #325
--------------------------------------------------------------------------
________________ 284 kAzyapa saMhitA-sUtrasthAna koThAvALA heya te mANasa svaccha snehane pIvAthI vadhAre hoya te komaLa kaMThe heya che, tevA sAta divase nigdha thAya che. 38 keThAvALAne dUdha ApavAthI virecana thAya che. jemAM kemaLa jeThAvALAne ApavAnuM virecana | vAyu ane kapha vadhu pramANamAM heya te kaThaNa HkSApatrijaTAjolataHTSatAmArA | koThA kahevAya che. evA kaThaNa keThAvALAne koI paNa bhuktvA'tha pAyasaM yo mRdukoSThaH saMsya(sa)te virecanathI reca thavo muzkela thAya che; paraMtu jemAM traNe doSo eka sarakhA pramANamAM hoya te madhyama je mANasa komaLa koThAvALo hoya te ke Tho kahevAya che ane te sAdhAraNa gaNAya che. temAMnA kemaLa jeThAvALAne virecananI mAtrA kamaLa drAkSa, pIlu, triphaLA, gomUtra, garama pANI, apAya che; kaThaNa keThAvALAne virecananI mAtrA tAjuM madha ane dUdha ke dUdhapAka emAMnuM tIrNa apAya ane madhyama koThAvALAne vire. eka paNa dravya sevIne virecana pAme che, | cananI mAtrA madhyama apAya che. 39 paNa bIje kaThaNa koThAvALo mANasa upara jaNAvelAmAMthI virecana pAmato nathI. 39 kamaLa keThAvALAne virecanamAM saraLatA ' vivaraNa: A saMbaMdhe carake sUrasthAnanA ___ pittabahuletarAlpA grahaNI bhavati mRdu13 mA adhyAyanA 66-67 lekamAM Ama kahyuM koSThinAM tasmAt / suvirecyA mRdukoSThAH prAyaH cha 'guDamikSurasaM yastu kSIramulloDitaM dadhi / pAyasaM pitta ghadhomAni ka | kRsaraM sarpiH kAzmaryatriphalArasam // drAkSArasaM pIlurasaM komaLa koThAvALA mANasanI grahaNa 44mukAmathA vo | ma va sakaLa vattA kRdoSo vadhu paDatA pittathI yukta hoya che paNa te vivyio virennatti maitAni karo hAjana ! grahaNImAM vAyu ane kapha ochA pramANamAM mati koSa prAthayutthAnA'II-goLa, zeraDI- | hAya che; tethI tevA komaLa koThAvALAne ne rasa, dahIMnI uparanuM mastu-pANI, dUdha, valeluM | saraLatApUrvaka virecana karAvI zakAya che; dahIM, dUdhapAka, (tala, cokhA ane aDadanI) | kAraNa ke (tevA komaLa koThAvALAno) khIcaDI ke yavAgU-rAba. ghI, gAMbhArIne rasa, pittadoSa nIcenA bhAgamAM rahelo hoya che. 40 triphaLAne rasa, drAkSano rasa, pIlune rasa, garama vivaraNa :carake sUtrasthAnanA 13 mA adhyAyamAM pANI athavA tAjuM madha-emAMnuM koI paNa eka | 69 mA zlokamAM A saMbaMdhe Ama kahyuM pIne komaLa kADAvALAne virecana thAya che; paNa 'udIrNapittA'lpakaphA, grahaNI mndmaarutaa|| mRdukoSThasya kaThaNa koThAvALAne AmAMnI kaI paNa vastuthI taramata sa, suviravyo nara: mRtaH'-jene virecana thatuM nathI; kAraNa ke kaThaNa koThAvALAnI | kamaLa hoya che te mANasanI grahaNu nADI vadhu paDatA grahaNI atizaya ugra ke vadhAre paDatA vAyuthI ! pittadoSathI yukta hoI ochI kaphavALI ane thoDA vyApta hoya che. suzrata cikitsAsthAnanA 32 mA | vAyuvALI hoya che tethI tevI prahaNIvALA-kamaLa adhyAyanA 17mA sUtramAM Ama traNa prakAranA | kAThAvALAne virecana karAvavuM saheluM thAya che. keThA varNavyA che, jema ke "tatra mRda davene madhya ahIM jaNAvelI "grahaNI "thI nAnA AMtaraDAne rati trividha: joko mavati | tatra vatto mRA 4 | prAraMbhika bhAga samajAya che. tenuM mA5 12 AMgaLanuM tuvenA visthita, duvAtaHI #R: sa TurivyaH | hoya che. temAM ardhapakava annane pacAvavA mATe samaloSo mama:, sa sAdhAraH, tatra pRthvI mAtrA | pittAzayamAMthI pAcaka pitta ane anyAzayamAMthI muvI. tIjA , mathe makhyA ceti'temAM tene rasa alaga alaga stroto dvArA ekatra thaIne mANasonA traNa prakAranA keThA hoya che. eka te grahaNImAM pahoMce che. pachI grahaNI dvArA pAcana thaI mRdu kamaLa keThe, bIje kaThaNa kaTho ane trIje | te AgaLa jAya che. tene "pittadhara kalA kahevAmAM madhyama keThe hoya che. temAM jenAmAM pitta ghaNuM | Ave che. A saMbaMdhe suzrute Ama kahyuM che ke, ghaNI
Page #326
--------------------------------------------------------------------------
________________ hAdhyAya adhyAya 20 me vidhAnAma yA rivartita - | mUrchA thAya. vasArUpI snehanuM ajINuM thayuM marthA praphaLI parivartitA - "pittadharA" nAmanI hoya te meLa-UbakA Ave; majajArUpI je chaThThI kalA kahI che te pakavAzaya ane AmA- | snehanuM ajIrNa thayuM hoya to mANasanA zayanI vacce rahelI heIne "grahaNa" kahevAya che. | zarIramAM bhArepaNuM thAya. vaLI snehanA e ja prakAre carakamAM paNa te prahaNIne "aminuM | ajIrNavALAnI pravRtti paNa vadhelA denA adhiSThAna' mAnI che; jema ke " avajhAnamatraNa | kAraNe ochI thaI jAya-pitAnAM dhArelAM. grahaNAd grahaNI mtaa| nAbherupari sA hyagnibalopastambha- | kAryo te barAbara karI zake nahi. 43 hitA / apakvaM dhArayatyanna pakvaM tyajati cApyadhaH / / -' snehanA ajIrNamAM vamana karAvavuM. nAbhinI uparanA bhAgamAM je grahaNa naDI rahelI che snehAjINe tRSNA zUlaM parikartikA ca yasya syAt / che te agninuM adhiSThAna eTale AzrayasthAna manAyelI che ane agninA baLanA TekAthI te puSTa samatItajaraNakAle tasya pracchardanaM zreyaH // 44 // jene nehanuM ajIrNa thAya tene vadhu thayelI hoIne apakava kherAkane dhAraNa kare che ane | tarasa lAgyA kare; bhUla bheMkAyA jevI pIDA pakava thayelA bhAgane nIcenA bhAge tyaje paNa che." thAya ane peTamAM cAre bAju jANe vADhanahi pacelA snehanuM lakSaNa | thatI hoya evI pIDA thAya che, te mANasane chazo pAmabhAmaH | snehapAcanane kALa vItI jAya tyAre UlaTI tIvAlA zA(Da)rvatIcANaIkazA | karAvavI e uttama upAya che. 44 nehanA guNone jANanArA Ama kahe che. vivaraNa: carake paNa sUrasthAnanA 13 mAke taraza, mUccha, moDhAnuM sUkAvuM, zabda | adhyAyanA 73 mA zlokamAM Ama kahyuM che ke, sAMbhaLavA tarapha aNagamo, aMgonuM bhAMgavuM, "mArge vAri tu tRUT cArja mir bagAsAM, tannA-nidrA jevuM ghena, vANImAM | zIta punaH vItyA mukvA kSatramujI - maMdatA ane zarIramAM kRzatA-e lakSaNa | snehanuM je ajIrNa thayuM hoya te vadhu paDatI uparathI sneha po nathI ema jANavuM. 41 | tarasa lAgyA kare che. te veLA vaidya e rogIne snehanA ajINanI cikitsA UlaTI karAvavI joIe. te pachI zItaLa pANI pAIne ane rUkSa bArAka khavaDAvI pharI UlaTI jIrNAjIrNavizaGkA kevalamuSNodakaM pibet taddhi / / udArasya vizuddhiM janayati bhaktAbhilASaMca // 42 // karAvavI. suzrute snehanI ajIrNa avasthAmAM garama , je mANasane nehanA ajIrNanI zaMkA pANI pAIne vamana karAvavAnuM kahyuM che. jema ke-- 'evaM cAnupazAmyantyAM snehamuSNAmbunA vamet // '-' thatI hoya teNe kevaLa uSNujala pIdhA karavuM; snehanuM ajIrNa thatAM UlaTI thavA mAMDe ane te kema ke te uSNajala oDakAranI vizuddhi ane UlaTI je zAMta na thAya te vadhe e rogIne khorAka uparanI ruci upajAve che. 42 garama pANI pAIne tenA keThAmAM rahelA ane nahi kyA snehanuM ajIrNa thayuM che te pacelA snehane ekAvI kADhavo joIe. carakanA jaNAvatAM cihane . tathA sukRtanAM A vidhine parihAra karavAne taile'dhiko(ke) vidAhaH, sarpiSi mUrchA, aSTAMgasaMgrahakAre Ama kahyuM che ke, "manILuM vahavsaasu hallAsaH / manjani gauravameSAM doSairalpA | vatyAM tu zItardihyAcchiro mukham / chardayet tadazAntoM pratistu / karU I ca pItvA zItodakaM punaH / rUkSAnnamulikhet bhuktvA' telarUpI snehanuM je ajIrNa thayuM hoya | tAdarAM 1ni | samatoSI nirouM nehamuLato (zarIramAM) adhika dAha thAya. dhIrUpI | myunItA "-(pitta prakRtivALA mANasane) snehanuM snehanuM ajIrNa thayuM hoya te mANasane | ajIrNa thayuM hoya ane te veLA khUba tarasa
Page #327
--------------------------------------------------------------------------
________________ 286 sA. kAzyapa saMhitA-sUtrasthAna lAgavA mAMDe to zItaLa dravyothI mAthA ane nehanuM avapIDa-nasya nAkamAM TIpAM mukha para lepa lagADavo; chatAM e tarasa | pADavAmAM Ave to tethI mANasenA pittanA jo zAMta na thAya to zItaLa pANI pAIne tathA vAyunA rogono nAza thAya che; te ajIrNa snehane kAvI kaDhAva joIe. ati, mUtrAzaya, sAthaLe tathA keDanI daDhatAparaMtu kamizra vAyuprakRtivALAne je snehanuM | ne kare che vRSya hoI vIryanI vRddhi kare ajIrNa thayuM hoya te e mANasane kSa ana che; manobaLane paNa kare che ane zramane jamADI tenI upara garama pANI pAIne 5chI | nAza kare che. 47 vamana karAvavuM joIe; paraMtu je mANasamAM badhAye vivaraNa : "avapIDana nasya' eTale ke koI doSo ekasarakhA hoya ane tene je snehanuM paNa auSadha AdinA kane nIcovI tenA rasanAM ajIrNa thayuM hoya te tene sahevAya tevuM garama | pANI pAIne te snehanA ajIrNanuM vamana karAvavuM TIpAM nAkamAM nAkhavAmAM Ave, tene "avapIDanasya' kahevAmAM Ave che. A saMba dhe kahyuM che ke, joIe arthAta pittaprakRtivALAne snehanA ajIrNa "avazya hIvate vADhavapadastataH mRtaH| vahImAM zItaLa pANI pAIne vamana karAvavuM ane ta'mazra prativALAne tema ja samadoSa prakRti kRtAdaupadhAdyaH pIDito nisRto rasaH / so'vapIDaH vALAne garama pANI pAIne snehanA ajIrNanuM samuddiSTAtIkSNadravyasamudbhavaH / galaroge sanipAte nidrAyAM vamana karAvavuM. ema jaNAvI aSTAMgasaMgrahakAre viSamajvare / manovikAre kRmiSu yudhyate cAvapIDanam // ' caraka tathA sukRtanAM paraspara viruddha kathanamAM amuka koI auSadhane kakarUpa karI tene nIcavIne Avato virodha dUra karyo che. 44 temAMthI kADhavAmAM AvatA 2kane apIlya kahevAmAM snehanuM ajIrNa na thayuM hoya tenAM 9 Ave che ane amuka kaI tIkSNa dravyamAMthI utpanna jIvirAtti kSacittAdhutvamavidA thayelA e nAkamAM nAkhavAnA rasane "avapIDana ijipanA jore yadag = chaI | nasya kahevAmAM Ave che. te ' avapIDane nasya' thawukSiNAvaruM tijokauna britiggaLAnA rogamAM, sannipAtamAM, nidrA na AvatI zAntistAdhana muDanusnAtA hoya te rogamAM, viSamajavaramAM, mananA vikAramAM sneha je pacI gayuM hoya te zuddha tathA kRmirogamAM ApavuM egya gaNAya che. 47 oDakAra Ave; khorAka khAvAnI ane bIjA snehanA samyaka sevanathI thatA phAyadA kAma vagere karavAnI IcchA thAya, zarIramAM varSomeghanazunyurghatithawAuisaMvRddhi sthiratA ane halakAza thAya. manamAM koI paNa | vimUtrAnivRtti puNena saMmoganannedA 48 jAtano kheda na rahe, baLa, vANI tathA nehanuM sArI rIte sevana karavAthI idrinI saMpatti eTale uttama guNe ane zarIrane varNa, gaLAne avAja, medhAyuktapaNuM thAya; ane baLa tathA sukha paNa zakti, ojasa, vIrya, AyuSya, dhairya, baLa thAya. vaLI kAna, netra ane prANamAM baLa tathA jaTharanA agninI sArI rIte vRddhi thAya Ave; smaraNazakti, keza tathA ejanI vRddhi che ane vijhAnI, mUtranI tathA vAyunI sukhathAya; buddhi ane dhIrajanI puSTi thAya che pUrvaka pravRtti thAya che. 48 ane te te rogonI zAMti thAya ema | ayogya rIte sevelA nehathI thatA doSo nehapAna karyA pachI te pacI jAya tyAre e pAchA thAtRmUchacharo rokavA lakSaNe thAya che. 45,46 grahaNIndriyopaghAtastaimityAnAhazUlAdyAH // 49 // . nehanA avapIDa-nasyanA guNe snehApacArajAste rogAH,svedopapAditA ye(t)ssu| pittAnilAmayanaM bassyurukaTIdRDhIkaraM vRSyam / vamanavirecanayogA. rUkSAzanatakamUtrAdyAH // 50 // zAM mama vidyAr neahuM tAhA agya rIte sevelA snehanA kAraNe
Page #328
--------------------------------------------------------------------------
________________ snehAdhyAya adhyAya 21mA wwwimm jvara, pAMDu, kADha, seAjA, vadhu paDatI tarasa, mUrchA, UlaTI, aruci, meALa--UbakA, grahaNIrAga, iMdriyAnI asvasthatA, mitya jaDatA, AnAha-malabaMdha (ApharI) ane zUla vagere rAgeA thAya che. ema snehanA ayeAgya rIte sevana karavAthI thayelA te zageA svedanarUpa upacArathI yukta karyA hAya tema ja vamana tathA virecananA yAgAthI caiAjyA hAya ane rUkSa kheArAkathI, tanA sevanathI tathA gAmUtranA sevanathI maTe che. / , vivaraNa : carake paNa sUtrasthAnanA 13 mA adhyAyamAM 77-78 mA zlokamAM Ama kahyuM che, ke tatrApyulekhanaM zastaM svedaH kAlapratIkSaNam / prati prati byAdhibalaM buddhvA saMsanameva ca / takrAriSTaprayogazca svavAnAJakSetranam| mUtrALAM trizAyAzca snehavyAvatti*metrajJam / / ' snehanA ayeAgya sevanathI utpanna thayelA e. upadravAmAM paNa UlaTI, svedana, kALapratIkSA eTale ke snehanA doSanA nAza thAya tyAM sudhI rAha joI te bheAjana karavuM nahi. dareke dareka tadrA Adi thayelA vyAdhinuM baLa joI te tenA pramANamAM saMsana ja karavuM joI e eTale ke vidheyana karAvavuM. carakanA cikitsAsthAnamAM kahelA takrAriSTa prayAga karAvaveA; rUkSa pINAM tathA rUkSa annanuM sevana karAvavuM. tema ja mUtrAnuM tathA triphaLAnuM sevana karAvavuM; e avivithI sevelA snehanA upadravAnAM auSadhA che. ' snehanA upavAnAM kAraNa ane saMzAdhana mAtrAkAlaviyuktaH snehaH sAtmyopacAraguNahInaH yujo thyApavamuRti tasmin saMzodhanuM paththamra je sneha mAtrA ane kALa vagara sevyeA hAya tema ja sAtmya upacArA tathA guNAthI rahita hAya tevA sneha ceAjyeA hAya teA te upadravAne utpanna karanAra thAya che. evA te snehamAM sa'zeAdhana Apavu eTale ke vamana tathA virecana karAvavu te hitakArI thAya che. 51 | | vivaraNa : A saMbaMdhe carake paNa sUtrasthAnanA 13mA adhyAyamAM 79mA zlokamAM Ama kahyuM e ke, magare nAhitathava mAtrayA na payobivaH / . 287 ww sneho mithyopacArAcca vyApadyetAtisevitaH // je | sneha akALe sevyA hAya, ahitakArI haiAya chatAM sevyA hAya, mApasara sevyA na hoya, khATI vidhithI sevyA hoya ane khUba vadhu pramANamAM je sneha sevyA hoya te vyApattine pAme che; eTale ke upadravAne upAvavAmAM kAraNa thAya che. 51 kevaLa snehanuM sevana kANe na karavu? sne dveSI kSAmo mRdujoiH nemanityazca / adhvaprajAgara strIzrAntA nAcchaM pibeyuste // 52 // teSAmannairvividhaiH snehasya vicAraNA sAtmyam / niAi mAsAthe jAjAgnivayaprarvAdya ||purU mupAnamoDyamAMtenuMDiitajarA munivRM na snehayet pramehe na kuSThakaphazoSarogArtAn // 54 // je mANasane sneha tarapha aNugamA hAya, zarIre je dukhaLa hAya, jenA kAThI kAyamane mATe snehanu tathA madyanuM setrana karatA hAya; musApharI karIne, ghaNA ujAgarA karIne ane khUba strIsena karIne je thAyA hAya teNe kevaLa sneha pIvA nahi; paraMtu evA leAkeAne tA vividha prakAranAM annanI sAthe sneha ApavAthI mAphaka Ave che; paraMtu e snehanA ceAga paNa mAsa ke Rtu Adine nirdeza karI tema ja kALa, jaTharAgni tathA 'maranA vicAra karI je sAmya hoya te ja cAjavA joI e. vaLI bhAre khorAka, pINAM, bheAjane mAMsa, geALa, dahI, tala, zAka, dUdha tathA niyUha dvArA snehanA cAga karavAthI sAtmya thAya che; paNa pramehamAM snehana karAvavuM nahi ane koDhanA, kaphanA tathA ze!SanA rAgIone paNa snehana karAvavuM nahi. para-54 vivaraNa: A saMbaMdhe carake paNa sUtrasthAnanA 13 mA adhyAyanA 82 mA leAkamAM Ama kahyuM che ke, ' snehadviSaH snehanityA mRtyukoSTAzrva ce naH | jherazAsahA macaniyAzleSAmiA vicAraLA ||' jee snehanA dUSI hoya eTale ke jeone kevaLa ekale sneha pIvA gamatA na heAya, je kAyama snehanuM sevana karatA hAya, jeone dADhA kAcaLa
Page #329
--------------------------------------------------------------------------
________________ 188 kAzyapasa hitA sUtrasthAna hoya, jee ( ekalA sneha pIvAnu") kaSTa sahana yogayeniAriH || ' gALa. Anupa-jaLaprAya karI zakatA na hoya ane jee kAyama madyasevana pradezanAM pazupakSIenAM mAMsa, dUdha, tala aDada, karatA hAya, temane kheArAka vagerenI sAthe | madirA tathA dahIM eTalAM dravyeAnA ke!DhanA, sAjAnA snehane yeAjIne ApavA te iSTa gaNAya che. tathA pramehanA rAgAmAM snehapAna karavA mATe AvA ja bhAva suzrute paNa cikitsAsthAnanA 31 | upayoga karavA nahi; paraMtu triphLA, pIpara, haraDe mA adhyAyamAM A leAkamAM jaNAvyA che; jema ke tathA gUgaLa Adi dravyo nAkhIne pakavelA nivi sumAra ruSNa vRddha zizuM snehaviSe tathA / tRSNArtanmu- | kArI snehe nA yeAgAyeAgya te te rAJAnusAra upayega --ANe 6 sahamattena vApayet / je mANasa karAvavA joi e. 55 atizaya AmaLa, kRza, dubaLa, vRddha, bALaka, (ekalA) snehA dveSI ane tarazanA rAgathI pIDAyela hAya tene ekalA sneha pAvA nahi paNa khArAkanI sAthe ke ekalA bhAtanI sAthe snehanI yeAjanA karavI; tema ja ukALe paNa khArAkanI sAtheja prayAga karAvavA.' 52-54 | nehathI snigdha karelAne svedana karavuM snehitavedArI svarmanantarmaya culIta / samyavinayaviaivizodhanamanantanuM hAryam // 1 // snehAne prameha Agni rogavALAone kyA prakAre snehayukta karavA ? taddoSaghnairdravyaiH snehaiH siddhairyathAsvamavikAraiH / snehyAstathAvidhAH syustriphalAsavyoSalavaNAdyaiH // upara kahelA prameha Adi rAgavALAone temanA te doSanA nAza karanArA triphalA, caiASa-trikaTu tathA lavaNu Adi drabyA nAkhI pakva karelA nivikAra snehA vaDe snehayukta karavA joIe. pa jenA zarIrane snehapAnathI snigdha karyu hAya tene e snehana karyA pachI svedananA prayAga karAvavA joIe. je mANusa snehathI sArI rIte snigdha thayA hAya ane svedanathI sveTTayukta thayA hoya tene e e kriyAo pachI ja saMzeAdhana kama karAvavu' joI e. 56 vivarNI : A sabaMdhe paNa carake sUtrasthAnanA 13 mA adhyAyanA 99 mA zlokamAM Ama kahyuM che ke, snehamatre prayulIta tataH sTeTmanantaram| sneha zveovavatrasya saMzodhanamathetat / harakeAI mANusane jyAre sazAdhanathI yukta karavA hAya tyAre prathama tA tene snehanA prayAga karAvavA joI e ane ema snehathI snigdha thayelA tene svedananA prayAga karAvavA joie. ema snehanathI snigdha tathA svedanathI jene svayukta karela hAya tene vivaraNuM : carake paNa A saMbaMdhe sUtrasthAnanA 13 mA adhyAyanA 92 mA zleAkamAM Ama kahyuM che ke, sneheryathAsya tAn sidhai: naiyeviA | nimi. vippannImiThThItayA siajgyiADaviyA ' jee snehapAna mATe ayeAgya gaNAya che tevA rAgI- enA pachI sa`zAdhana karAvI zakAya che. 56 iti zrIkAzyapasahitAmAM 'snehAdhyAya' nAmanA 22 me adhyAya samApta ene tenA raMga anusAra dravyA nAkhI pakava karelA avikArI snehA ApIne snigdha karavA joi e; jema ke kADhanA rAgI mATe pIparanuM cUrNa nAkhI pakva karela, seAjAnA rAgI mATe haraDenu cUrNa nAkhI pakavela ane pramehanA rogI mATe svedAdhyAya-adhyAya 23 mA athAtaH svedAdhyAyaM vyAkhyAsyAmaH // 1 // triSphaLAnuM cU" nAkhI pakavela sneha pAI ne snigdhati haiM AAda maLavAna thavaH // 2 // karavA. ' A ja prakAre aSTAMgasaMgrahakAre paNa Ama kahyuM che ke, gujJAnamiSakSIratimApurA dhi / jhukazo pramadepu snehArya na prazrvayet / triA vippaNI ththA mumukSmAvivivAvitAn| snehAna yathAsyameteAM / have ahI thI 'vedAdhyAya' nAmanA adhyAyanu... ame vyAkhyAna karIzuM, ema kAzyape peAtAnA ziSya vRddhajIvaka pratye kahyuM hatu. 1,2
Page #330
--------------------------------------------------------------------------
________________ svedAdhyAya--adhyAya 23 mA 189 A sveda sabaMdhe vRddhajIvakanA prazno samyaknigdhasya bhagavan kathaM svedaM prayojayet / anatyayaM bhiSagbAle dravyaM svedopagaM ca kim // 3 // mantrAtilamyavisvannAnAM vAjAnAM hakSaLa = vijmA kaH svedyo na ca kaH svedya ityuktaH prAha kazyapaH // 4 // vivaraNa : A saMbadhe. carake paNusUtrasthAnanA 14mA adhyAyamAM 7mA zleAkamAM Ama C | he bhagavan ! je mANasane snehana dvArA sArI rIte snigdha karela hoya tene (e krama pachI ) vaghe svedana kevI rIte karAvavuM? kayuM dravya bALakane kAIpaNa atyaMta pIDA upajAvyA vinA svedanamAM sahAyatA karanAra thAya che. vaLI je khALakAne svedananeA mayAga ke ayeAga thayA hAya athavA svedananA atiyAga ke samyagyeAga thayA hAya temanuM kahyuM che ke, vAtaoLi vAte vA yA sveT lakSaNa zuM hAya che ? vaLI sveda ApavAne cAgya kRSpate / sniyakSastathA sniyo kSazrAvyupasvitaH // ' ane ayeAgya kANu hAya che te Apa kaheA. vAtaka-be dASa jemAM mizra hoya evA rAgamAM ema vRddhajIvake jyAre prazno puchyA hatA, athavA jemAM kevaLa vAtadoSa mukhya hoya ke kevaLa tyAre kazyape tene Ama kahyuM hatuM. 3,4 kaphadoSa jemAM mukhya hoya evA rAgamAM veda bhagavAna kazyapanA uttara ApavA te iSTa gaNAya che. e sveda snigdharukSashRnnu svedavidhiM kRtsnaM vRddhajIvaka ! tattvataH / mizra hAya ke kevaLa snigdha athavA rukSa paNu yathA mAhe kyo vyaH prayudhdha thathA ditaH // , || hAvA joIe arthAt kevaLa vAtadoSamAM kevaLa he vRddhajIvaka ! sveda ApavAnI je snigdhasveda, kevaLa kaphadoSamAM devaLa kSarveda ane vidhi che, tene sa`pUrNa rIte tattvathI yathAtha | vAtakaphamizra deSamAM snigdharukSa-mizrarveda ApavA sAMbhaLeA. bALakane svedanA prayAga je rIte | oI e. 6 7 hitakArI thAya te rIte karAvavA joI e. pa | joI ne temAM je je dASanI adhikatA hAya te te dASAnusAra vAtika, laiSmika athavA vAtaja ke ka vikAra joI te te doSane dUra karanAra sveda ApavA te iSTa gaNAya che; jema ke vAtadoSamAM snigdha sveda, kapha dvASamAM rukSa sveda ane vAta ane kapha banne doSa hoya teA sAdhAraNa veda eTale ke snigdhatA ane rUkSatAnI mizratA hAya evA sveda ApavA cAgya manAyA che. 6,7 | bALakAne ApavA cAgya sveda DhASa pramANe sveda ApavA joIe bAlAnAM kRzamadhyAnAM sveda Avasthiko hitaH / staimityazUlakAThinyavibandhAnAhavAggrahaiH / zItavyAdhizarIrANAM bAlAnAM ca vizeSataH // 8 // hRllAsArucyalasakazItAsahana vepanaiH // 6 // je bALakA kRza-dukhaLa hAya ane je vAtazleSmodbhavaM dRSTvA pRthagvA sveda iSyate / bALakA madhyama khaLavALAM hoya temane vAte nidhaH je phloco lAdhArano mataH / / 7 | Avasthikaveda eTale ke te te bALakAnAM saimitya-jaDatA, zUla, ThAratA, vikha'dha- | zarIranI avasthAne anusaratA sveda ApavA kabajiyAta, AnAha jemAM jhADA gaMThAI hitakArI thAya che ane temAMya je khALaka aMdhAI ne khahAra na nIkaLe te rAga, zaradIthI ke keAI rAgathI yukta zarIravALA kharAkhara melI na zakAya te rAga, mALa, | hoya temane tA vizeSe karI te te avaUkhakA, aruci-ka IpaNa khAvApIvAnI ruci sthAne anusarate sveda ApavA hitakArI na thAya te, alasaka nAmaneA eka ajINune thAya che. 8 lagatA rAga, TADha sahana thaI zake nahi te rAga ane kapArI, e rAgarUpI te te lakSaNA 3. 19 | vivaraNa : ahIM Ama kahevA mAge che ke zaradI vadhu pramANamAM hoya te veda ke zeka vadhu
Page #331
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-sUtrasthAna pramANamAM Apavo joIe. te ja pramANe roga | na joIe; tema ja vaMkSaNa nAmanA jAMdhanA be je vadhu baLavAna hoya ane zArIrika baLa paNa | sAMdhAnI upara madhyamasveda karavo joIe ane vadhAre hoya te tene anusarI yogya pramANamAM te sivAyanAM bAkInAM aMgo upara potAnI irachAsveda ApI zakAya che, paraMtu roga ocho hoya | nusAra veda kare. 9 ane zArIrika baLa paNa ochuM hoya te veda | bALakane sveda ApatI veLA rAkhavAnI paNa ocho Apavo joIe. 8 sAvadhAnI. kayAM aMge para keTalA pramANamAM | kumulotpannAnAM bairAchA Dhorane ( sveda apAya? | vAsasA vA'tha zlakSNena bAle svedaM prayojayet // 10 vRSaNau hRdayaM cakSurmadu vA svedayenna vaa| muktaavliicndrkaantshiitaambukrbhaajnaiH| zepovaGkhaNasandhIMstu madhyamaM zeSamiSTataH // 9 // spRzedabhIkSNaM hRdayaM bAlasya svedakarmaNi // 11 // banne vRSaNa, hRdaya tathA AMkha upara | bALakane khUba zaradI vagerenA kAraNe bahu ja ocho veda (zeka) Apavo | jyAre sveda ApavAmAM Ave tyAre te joIe athavA bilakula veda Apavo na | bALakanAM banne netre para kumuda, nIlakamala joIe; tema ja zepa-puruSacihana vaMkSaNa tathA lAlakamaLanAM pAMdaDAM DhAMkIne athavA nAmanA jAMghanA sAMdhA ane e sivAyanA | suMvALAM vastrathI te bALakanA banne netrone zarIranA bIjA sAMdhAo para madhyama veda DhAMkIne veda Apavo joIe; tema ja Apavo joIe ane te sivAyanAM bAkInAM | motInI mALAo, caMdrakAnta maNi ane aMge para pitAnI IcachAnusAra veda ApI | zItaLa pANIthI bhareluM jaLapAtra emAMnA zakAya che. 9 koIpaNa dvArA te bALakanA hRdayane vAraMvivaraNa: ahIM dezabheda anusAra mRdu,| vAra sparza karAvatA rahevuM. 10,11 madhyama tathA mahAna-ema traNa prakAranA sveda | vivaraNa: A saMbaMdhe paNa carake sUtrasthAnanA batAvyA che. temAM vRSaNa, hRdaya tathA netrAnI upara | 14 mA adhyAyamAM 10-11 zlokomAM Ama kahyuM kharI rIte svedana karavuM ja na joIe chatAM che ke, " gu rUH vavgvA godhUmAnAmathA vA | te te avayavonI upara paNa sveda Apavo jarUrI | popausTAra daveH saMlya nakSaNI / mujhAvaTImiH jaNAya to paNa atizaya kAmaLa eTale khUba | zatAmiH tamafkanaifiA nAaanataiH dvito ja ochA pramANamAM sveda Apavo joIe. | dRddhAM chUrI II-atizuddha aLatAnAM pUmaDAMthI, te ja pramANe mANasanI jananendriya, vaMkSaNa-sAMdhA | ghauMnA loTanI thepalIthI athavA padma ke utpalaane e sivAyanA zarIranA bIjA sAMdhAonI | jAtinAM kamaLAnAM pAMdaDAMthI banne netra Adine upara sveda ApavAnI jarUra jaNAya to madhyama DhAMkIne te pachI tenI upara kemaLa da karavo sveda Apavo ane te sivAyanAM zarIranAM bIjAM | ane zItaLa motIonI mALAothI, zItaLa aMgo para jarUra hoya te pramANe madhyama tathA | jalapAtrothI ane pANIthI bhInAM karelAM kamaLAthI mahAda-emAMne kaI paNa veda nirbhaya thaIne | ke pitAnA hAthathI hadayane sparza karyA kare, ApI zakAya che. A saMbaMdhe carake paNa | sUte paNa cikitsAsthAnanA 32mA adhyAyamAM sUtrasthAnanA 14 mA adhyAyanA 9mA zlokamAM paNa A saMbaMdhe Ama kahyuM che ke, "snehAgyakArInI Ama kahyuM che ke, "vRSa hRdaye dI venTu naiva | rItairAchA vakSa I svimAna 2 mudde hi. madhyama vakSa Sama vicaNitaH be vRSaNa, rItasaiH vRrona -jene sveda ApavAne heya hadaya, netro eTalAM sthAne upara komaLa ja sveda | tyAre tenA zarIrane prathama snehathI mAlisa karavuM karavo athavA te te sthAne para Tveda karo] ane te pachI tenAM banne netrone zItaLa vastro
Page #332
--------------------------------------------------------------------------
________________ svedAdhyAya-adhyAya 23 mA vagerethI DhAMkI devAM ane te pachI tenA hRdayane zItaLa dravyothI vAraMvAra sparzI karatA rahIne sveda ApavA zarU karavA joI e. A ja pramANe aSTAMgasaMgrahakAre paNa sUtrasthAnanA 26mA adhyAyamAM A saMbaMdhe Ama kahyuM che ke ' vajJovAnimiH saktapiNDayA vAcchAdya cakSuSI / zItairmuktAvalI padmakumudopabhAjanaiH // muhuH karaizca toyAdraiH svidyato hRdayaM sthUzet / / -' jene sveda ApavAnA hoya tenAM banne netrone lAla kamaLa, nIlakamala vagerethI ke sAthavAnI thepalIthI DhAMkI devAM joI e tema ja tenA hRdayane zItaLa meAtIonA hArAthI athavA lAlakamaLa, kumuda-pAyaNAM, nIlakamaLa tathA zItaLa jalapAtrAthI ke pANIthI bhInA karela hAthathI vAraMvAra spa karatA rahevuM joI e. ' 10,11 sukhapUrvaka sveda mATe vadhu sUcana karpUracUrNamAsyena dhArayet svidyataH sukham / TAyu hatuM vA zrRdrIjAM vA sarAtam // 2 vaLI jene sveda ApavAnA hoya tene sukhapUrvaka sveda prApta thAya te mATe tenA mADhAmAM kapUranuM cUrNa rakhAvavuM' athavA phaLanI khaTAzayukta khAMDa ke sAkara sahita drAkSa mADhAmAM rakhAvavI--arthAt svedana ApatI veLA e mANusanA mADhAmAM kapUra athavA khAMDa sAthe khATAM phaLa ke munakkA drAkSa rakhAvavI jethI tene sukhapUrNAMka svedana prApta thAya. 12 291 jene sveda apAyA pachI viSAda, mUrchA, vadhu paDatI taraza, dAha, pittanA prakApa, becenI tathA bhrama thAya, gaLAnA avAja eche! thaI jAya, aMgAmAM hAni tathA vihavaLapaNu thAya, tene vadhu pramANamAM sveda apAyA che ema samajavuM. 14 vivaraNa : A saMbaMdhe carake paNa sUtrasthAnanA adhyAyanA 13 mA zleAkamAM Ama kahyu che vittaprakopo mUrchA cArIrasaranuM tRSA | vArto vevA vIvalyamativinnakSya kSaLam ||-jene vadhu pramANamAM veda apAI gayA haiAya, tene pittane prApa, mUrchA, zarIranI zithilatA, vadhu paDatI taraza, dAha, vadhu parasevA ane aMgAnI dubaLatAe lakSaNA thAya che. suzrute paNa cikitsAsthAnanA 32mA adhyAyamAM A saMbaMdhe Ama kahyu che ke 'svinne'tyartha sandhipIDAvidAhaH sphoTotpattiH pittrktpraznova:| mUrchA grAntihitRSNe kramazra' II-jene vadhu pramANamAM svedayukta karyA hoya tenA sAMdhAmAM pIDA tathA vizeSa dAha thAya; zarIra para phAllA utpanna thAya; pittanA tathA raktanA prakApa thAya; mUrchA tathA bhrama thAya ane dAha tathA glAni thAya che A ja pramANe aSTAMgasa grahamAM paNa kahyuM che ke, 'vijJAnnovaturthAMzvarA sanamramAH sandhiIdAdhAvarattama-Trakzanam / svAtiyonA carrizra 'svedanA matiyAgathI raktapittaneA prakApa thAya, vadhu paDatI taraza lAgyA kare; mUrchA, svara tathA a`ganI zithilatA, bhrama ane sAMdhAomAM pIDA thAya, jvara Ave ane zarIra para kALAM tathA rAtAM maMDalA-yakAmAM nIkaLI Ave ane UlaTI paNu ' thAya. 14 14 ke sveda ApavA adha kyAre karavA? zItagaurava viSTambhazulAdInAM nivartane / sadviparyayamATe A gheluM prAzo nivartayet // zIta,gaurava-zarIramAM bhArepaNuM, viSTa'bhajhADAnI kabajiyAta tathA zUla Adi vedanA jyAre maTI jAya eTale ke tethI viparItapaNuM thAya-arthAt zarIramAM garamI-halakApaNuM, jhADAnI chUTa tathA vedanA zAMta thAya tyAre vidvAna vaidya veda ApavA khaMdha karavA. 13 svedanA atiyeAganAM lakSaNA viSAdamUrcchAtRDdAhapittakopAratibhramAH / svAnivR svAMtasvinnaya kSam // 4 // | kRsAdhya jANavA. 15 svedanA atiyeAgavALAnI cikitsA tacitliAM prayukSIta yathA vaiviAM tathA / natraLavisaMzAmiH chUlAthaM tAttviot // 5 // ratavAnA rAgInI jema svedanA aticeAgavALAnI cikitsA karavI; paratu jyAre tene zarIre ratAza AvI jAya, traNa thayA hoya tema ja bebhAna thayA hoya tene
Page #333
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa hitA-sUtrasthAna kara vivaraNa : A saMbaMdhe carake paNa cikitsAsthAnanA 21 mA adhyAyamAM 43 mA zlokamAM visanI cikitsA Ama darzAvI cheH nochelane zaste tiktakAnAM ca sevanam | kaphasthAnagate sAme ruuksszataH pravanam ' -' je visa' (sAdhya sthitivALA hAI) AmadeSa sahita hoya ane kaphanA sthAnamAM gayeA hAya te| e rAgIne laMdhana tathA vamana karAvavu. e uttama upAya che; tema ja kaDavA padArthAnuM sevana karAvavuM ane rukSa tathA zItaLa pralepeAthI lepa lagADavA. e prakAranI visarpanI cikitsA svedanA atiyAgamAM paNa karI zakAya che. aSTAMgasaMgrahakAre paNa A ja cikitsAvidhAna darzAvyuM che paNa temaNe vadhumAM zItaLa prakSepAtA niSedha karI samazItApNa pralepa lagADavA kahyu che. cakra paNa sUtrasthAnanA 13 mA adhyAyanA 14 mA zlAkamAM svedanA atiyogavALAne karavAnI cikitsA Ama jaNAvI che : ' utathyAzitIye yo premilaH sarvazo vidhiH so'tivinnasya nartavyo madhura: nipIta: ' ||-sUtrasthAnanA tasyAzitIya ' nAmanA chaThThA adhyAyamAM carake grISmaRtucaryA saMbaMdhe je saMpUrNI, madhura, snigdha tathA zItaLa vidhi kahI che te ja vidhi svedanA atiyogavALAne paNa karavI yeAgya che. paraMtu grISmamAM je madyapAna batAvyuM che te svedanA atiyeAgavALAne hitakArI nathI, ema tyAM TIkAkArAe abhiprAya jaNAvyA che. 15 ma'svinna thayelAnuM lakSaNa vAtasyApraguNatvaM ca gurutvaM stabdhagAtratA / mantravize na ca hAniljIrInAM pavitramaH||6|| tatra svedaM prayuJjIta bhiSagbhUyo vicArayan / vAvayovotrAna paththareTTArAnazthitI: // aa jene jarUriyAta karatAM bahu ochA pramANamAM sveda karAyA heAya teneA vAyu anulAma thaI pAtAnA ceAgya mArge gati na kare, zarIramAM bhArepaNuM thAya; zarIranA avayavA jakaDAI jAya; ane glAni tathA tRSNA AdinI zAMti thAya nahi; evI sthitimAM vaidya rAgInA baLanA, kALanA, 'maranA, doSonA, pathyanA ceSTAnA, khArAkanA tathA sthitinA kharAkhara vicAra karI pharI vadhu svedanA prayAga karAvavA joI e. 16,17 svedanA sabhyayoganAM lakSaNA svedAbhinanditA saukhyaM mRdutA rogadehayoH / jAhevidhi: zruttu samyak vinnastha jALam // je svedane vakhANe jene sukhanA anubhava thAya; rAga halakA paDe ane zarIra kamaLa thAya, ceAgya samaye malamUtranI chUTa thAya ane bhUkha ane tarasa lAge; e badhAM svedanA samyagyeAga thayAnAM lakSaNA jANavAM. 18 vivaraNuM : arthAt upara darzAvelAM lakSaNA joI ne vaighe jAgruI levuM joIe ke A rAgIne yogya pramANamAM sveda thayA che suzrute paNa cikitsAsthAnanA 32mA adhyAyamAM A saMbaMdhe Ama kahyuM che ke, vevAsrAvo yApiAnighuvaM zItArthitvaM mArdavaM cAturasya / sabhyasvinne lakSaNaM ' prAdu
Page #334
--------------------------------------------------------------------------
________________ vedAdhyAya-adhyAya 23 me pIDAtA hoya, jeone kamaLAne tathA udara- | sukAI gayA hoya, jeonuM ojasa kSINa thayuM ne roga hoya, jeone chAtImAM cAMdu hoya ane jeo netranA timirogathI yukta thayA hoya athavA jeo ghAyala thayA hoya, | hoya teone vaidhe rada Apavo na joIe. suzrute kRzApaNuM, madha tathA viSanI asarathI jeo | parNa cikitsAsthAnanA 32 mA adhyAyamAM A pIDAtA hoya, jeono jaTharAgni atizaya | saMbaMdhe Ama kahyuM che ke "vAigEI ra#pittI tIvra heya, jeo netranA timira rogathI kSayAtaH kSAmo'jIrNI codarALgadAtaH // tRchA" garbhiNI pItamadyo naite svedyA yazca motisArI / / pIDAtA hoya, atisArarogathI jeo yukta svedAdeSAM yAnti dehA vinAzaM vAsAdhyatvaM yAnti caiSAM hAya, jeonAM aMgo sthAna parathI khasI vivAra: ||'- pAMDurogI, meharogI, raktapittathI pIDAgayAM hoya, bhAMgI gayAM hoya ke khUba pele, kSayano rogI, zarIre je kSINa thaye heya, dAjhI gayAM hoya teone sveda Apa na ajIrNane rogI, udarane rogI, "gara' nAmanA joIe. 19, 20 viSathI je pIDAyela hoya, tarasa ane UlaTIthI vivaraNa: A saMbaMdhe carake paNa sUtrasthAna-] je pIDAya , je strI sagarbhA hoya, jeNe madyanA 14mA adhyAyanA 15-18 zlokamAM Ama | pAna karyuM hoya te badhAMne ane atisAranA kahyuM che ke, "sAyamanityAno maLyA rUpitti- | rogIne vadhe da Apavo na joI e; kAraNa nAmU | pittinAM sAtisArA lALa madhumahinAm II 1 2 e lokone sveda ApavAthI temanA deha nAza pAme vidhabhraSTavanAnAM vidyAviITRLIm | zAntAnA | che athavA temanA vikAro asAdhya bane che. 1920 nasaMsAnAM ghUAnAM pittamahinAm ! tRSyatAM zughitAnAM | svAda ApavA lAyaka rogo ca kruddhAnAM zocatAmapi / kAmalyudariNAM caiva kSatAnA svarabhedapratizyAyagalagrahaziroruji / mAyarogiNAm // durbalAtivizuSkANAmupakSINaujasAM tthaa| fmaka saimittikALa 2 na haimavatAveta "-jeo manyAkarNaziraHzUle gaurave zvAsakAsayoH // 21 // pAcana Adi kaSA ane magha hamezAM pItA hoya; kukSipArzvakaTIpRSThavidmahe mUtrayakSmaNi / je strI sagarbhA hoya, jeo raktapittanA rogI | zukrAghAte pakSavadhe koSThAnAhavibandhayoH // 22 // hoya, jeo pittapradhAna prakRti dharAvatA hoya, vinAmAditajRmbhAsu hanumanyAzirograhe / aGgamarde mahattve ca vepathau vAtakaNTake // 23 // atisArathI jeo yukta thayA hoya, jeo zarIre zItazothAmakhalvI(llI)Su pANipAdAGgamArute / lukhA thaI gayA haya, jeo madhamehanA rogI hoya, je agnithI dAjhayA hoya, jenI AyAmAkSepazUlAdau svedaH pathyatamo nRNAm // 24 gudA pAkI gaI hoya ke potAnA sthAnethI khasI svarabheda thayo hoya, saLekhama thayuM hoya, gaI hoya athavA jeone * gudabhraMza' nAmane | gaLuM jhalAI gayuM hoya, mAthAmAM pIDA thatI roga thayo hoya, jene viSavikAra che madyavikAra | hAya, gaLAnI manyA nADImAM, kAnamAM tathA thaye heya, zrama karIne jeo thAkyA hoya. zarIre mastakamAM zUla nIkaLatuM hoya; zarIramAM bhArejeo jADA haya, jeone pittanA prakopathI . paNuM thayuM hoya, dama ke kAsa-udharasanA rogamAM; meharoga thaye heya, jeone vadhu pramANamAM tarasa | kUkha, keDa, paDakhAM ane pITha jhalAI gayela hoya lAgyA karatI hoya, jeo bhUkhyA hoya, krodha pAmyA | ane vijhAnI kabajiyAtamAM, mUtrarogamAM, karatA haya, zeka karyA karatA hoya, kamaLAnA rogI kSayagamAM, vIryanA aTakAvamAM, pakSaghAtamAM, heya. peTanA rogI heya, jeone (chAtImAM) | kaThAnA ApharAmAM, maLamUtranA aTakavAmAM, cAMdAM paDyAM heya athavA zastrathI jeo ghAyala | vAyunA kAraNe thayela kharIranA vinAma-namI thayA heya, AcavAta ke vAtaraktanA je rogI | javAmAM, "ardita" nAmanA meDhAnA lakaheya, jeo zarIre durbaLa thayA hoya, jeo ghaNA ja | vAmAM, jAMbhA-bagAsAnA rogamAM, haDapacInA,
Page #335
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-sUtrasthAna manyA" nADInA tathA mastakanA jhalAvAmAM, | eTalA vikAramAM svedana hitakArI kahevAya aMgamarda-zarIra bhAMgatuM hoya temAM, mahattva- \ che. 21,24 aMDavRddhi AdimAM, kaMpArInA rogamAM, pagamAM bALako mATenA ATha prakAranA kAMTA bhoMkAtA hoya evI vAyunI vedanAmAM, do ApavAnA zaradImAM, sajAmAM, AmavAtamAM, khAlInA | kamakamRti thArAnAM vamavidha miksa ! rogamAM, hAthamAM, pagamAM ke bIjA koI kazuta yathAvahiM te vyakSir II ra . aMgamAM vAyu hoya; AyAma, AkSepa ke | bALakone janmathI mAMDI vadhe roga phUla Adi rogamAM mANasone veda-zeka | tathA zarIranI apekSA rAkhI te tarapha dhyAna athavA bApha apAya te atizaya hitakArI ApIne samaya anusAra ATha prakAranA thAya che. 21-24 svedane prayoga karavo joIe. 25 vivaraNa: carake paNa sUtrasthAnanA 14mA ATha denI gaNanA adhyAyanA 19-23 zlokamAM svadayogya rogo | durtaH prastha nArI starasaMDA ! Ama gayA che; jema ke "pratiyA ja kare = 3panAvaI stithAgag / radda [ divyAkhyA | janajAAiraHzUTe mere stra | hastaveda, pradeha, nADIda, prastarada, pradeA marhisai#lzsakavalAvAte vinAmA zokInAha- saMkarasveda, upanAhada, avagAharveda ane vivadhevu sudhAte vikRmi | vArbaggTIsiMhe AThamo parika-ema ATha veda kahyA che.ra6 pratIpu ja ! mUtra che ma ra mukayoramane vo- | vivaraNa : carakamAM agnisaMsakArayukta svedanI nAnu dhArti saMdezvayathAva varjI gAmeq rIte vepa-| saMkhyA 13nI kahI che, jemake "saraH prastaro nA thau vAtakaNTake / saGkocAyAmazUleSu stambhagauravasuptiSu / | pariSeko'vagAhanam / jentAko'zmaghanaH karSuH kuttiibhuusaMveva vijApu ne hitamukhyate || saLekhamamAM, | Rrimavaiva rA pa hosTAla putyete tti DhA" udharasamAM, heDakImAM, zvAsamAM, zarIranA bhArepaNAmAM, saMkara, prastara, nADIsveda, parika, avagAhana, kAnanA, manyA nADInA tathA mastakanA zaLamAM, gaLAne | jentAka, azmana, karNa, kuTI, bhU, kuMbhika, kupa avAja besI gayo hoya tyAre, gaLAnA jhalAvAmAM, | tathA hAlAka ema 13 agnisaMskArayukta svadA arditanAmanA moDhAnA lakavAmAM, ekAMgavAta ane | kahevAya che.' e sivAya jemAM agrine saMbaMdha sarvAgavAtamAM, pakSAghAtamAM, vAyunA kAraNe zarIranA | hoto nathI evA bIjA 10 de paNa carake vinAma-namI javAmAM, kAThAnA ApharAmAM, jhADAnI | Ama gaNyA che: jema ke " vyAyAma 3UAsanaM TkabajiyAtamAM, vIryanA AdhAta aTakavAmAM bagA- | pravara sudhA | vepAne macakrodhAvupanAhAhavAtapAH | sAnA rogamAM, paDakhAnA, pIThanA, keDanA, kUkhanA | Qnita dratAni narazipunAte ' vyAyAma, jhAlAvAmAM, gRdhrasI-vAyunA rAMjhaNa rogamAM, mUtrakRcchamAM, garama ghara, kAmaLo vagere, bhAre oDhavAnuM-bhUkha, banne vRSaNanA aMDavRddha rogamAM ke vadharAvaLamAM, | ghaNuM pINuM, bhaya, krodha, upanAha-poTIsa bAMdhavI aMgamardana ke zarIranA bhAMgavAmAM, paga, sAthaLa, | vagere yuddha tathA sUryane tApa-e daza mANasane DhIMcaNa tathA jA dha-paganI pIDIomAM pIDA thatI agninA guNa vinA svadayukta kare che. A hoya ke temanA jhalAI javAmAM athavA tyAM tyAM je | badhAmAM agnine sAkSAta saMbaMdha hotuM nathI, Avyo hoya tyAre paNa; tema ja TAlanA ke khAlI | chatAM mANasane sveda upajAve che. subute cAra caDavArUpa vAtarogamAM, AmasaMbaMdhI rogamAM, zItamAM, prakAranA veda gaNyA che; jema ke tApasveda, kaMpArInA rogamAM, vAtareka rogamAM, sakecamAM, | umaTveda, upanAhasveda ane dravaccheda; e ja AyAmarogamAM, zaLamAM, vAyuthI jakaDAI javArUpa | pramANe suzrute agninA saMbaMdha vinAnA svede rogamAM, zarIranA bhArepaNumAM ane jaDatA thavI, | Ama kahyA che ke, "mekovite vAyau nivAtAtA
Page #336
--------------------------------------------------------------------------
________________ svAdhyAya-adhyAya 23 me 25 THvarAniyuddhAvavyAyAmamArAma mutavAra | hatA nathI; mATe paMDita vidhe te bALakanAM ceta' kapha ane medanI sAthe vAyunA pra5 heya | niSeka eTale ke janmasthAne tathA sAmya te vAyurahita gharamAM sUryanA taDakAnuM sevana, bhAre jANavAM joIe. jethI temanA kuLa ane oDhavAnAM, kAmaLA vagere, mallayuddha, musApharI, pAlanapaSaNanA prakAra jANIne vadhe te pramANe vyAyAma, kasarata, bhArane upADo ane krodha kara | temanI cikitsA karavI.30 e badhAM svedane upajAve che. Ama chatAM ahIM | ganI dRSTie badhA sarakhA che kAzyapa saMhitAmAM je ATha svede kahyA che te | avize vAdhaje sarve sarvAnnAna vATI bAlacikitsAne anusarI kahyA che; kemake A saMhitA | viroghara mA do kSiNika / rU mukhyatve bAlacikitsAne ja anusare che. 26 badhA rogo sarva lokone koIpaNa taphAvata bALakane hastasveda kyAre ? | | rAkhyA vinA eka sarakhA ja paDe che, to jJAtA tune mAna stavuM thokatA | paNa dhana, AhAra tathA auSadha viSene bheda amArI nivAsastho vadhUmAbUmAM rAmai lNA | rahe che. 31 bALaka cAra mahinAnuM thayA pachI tene | (eTale ke roga te badhAye lekene herAna hastarvedane prayoga karI zakAya che. kALajI | kare che ane temAM rogo e kaMI paNa jetA rAkhIne (bALakane kheALAmAM rAkhI) vAyu-| nathI ke A dhanavAna che ane A nirdhana che. rahita sthAnamAM besavuM ane pachI dhumADA | chatAM dhanavAna loke sAre khorAka khAI zake che vinAnA agni para hAthane tapAvIne bALakane tethI rogonA sapATAmAM ochA Ave che, jyAre dhIme dhIme sveda Apa ra7 nirdhana leke dhananA abhAvathI sAro kherAka khAI veda vadhAre kyAre apAya zakatA nathI. tethI vadhu pramANamAM roganA bhega nivartamAne bAlasya saukumArya yathAkramam / / bane che. dhanavAna loko jyAre rogI bane che, tyAre pravartamAne kAThinye teSAM svedaM pravardhayet // 28 // paNa dhananA kAraNe uttama auSadhenuM sevana karIne bALakanI komaLatA jema jema ochI tema ja pazya khorAka paNa sAthe sevIne tarata ja thatI jAya ane anukrame tenAmAM kaThinatA | rogamukta thAya che, jyAre nirdhana lake roganA AvatI jAya tema tema tene sveda ApavAmAM | bhoga bane che, tyAre dhananA abhAvathI uttama vadhAro karyo ja. 28 auSadha sevI zakatA nathI ane rogane anusarate hamezAM kamaLa rahetAM bALake pazya khorAka paNa laI zakatA nathI.) 31 santi cApyapare bAlAH sukumArAH sadAsukhAH / / bALakane sveda ApatI veLA rAkhavAnI ghRtakSIrAzinaH kalyA IzvarANAM mahAtmanAm // 29 // kALajI dhanADhya lokonAM bALakomAM keTalAMka | lerAviyomAtrArthamuhaTAvai | komaLa tathA hamezAM sukhI hoya che, kema ke | votirikta dIno vA nyAddhi thathA viSam | teo ghI-dUdhano AhAra vadhu kare che. tethI | deza, kALa, uMmara, mAtrA tathA sarva nirogI rahyA kare che. 29 regonA bhArepaNune ane halakApaNAne madhyama bALako anusarI vidya pramANamAM sveda apAmdhymaa madhyamAnAM ca daridrANAM ca duHkhinAm / | vave; kAraNa ke vadhu ke ocho sveda bALakane nirAlAntharatA vidatta paritomiSa viSanI peThe mArI nAkhe che. 32 jeo daridrI ane duHkhI hoya tevA | bALakane veda ApavA saMbaMdhe vadhu sUcana madhyamavarganA lokonAM bALako madhyama heAya | tasmAdavekSya dezAdIn kAThinyaM sukumAratAm / che eTale ke bahu komaLa ke bahu sukhI ] riAro huM prayuta thazodhanyA(mI)threlije !
Page #337
--------------------------------------------------------------------------
________________ 296 kAzyapa saMhitA-sUtrasthAna ethI vadhe dezakALa vagereno vicAra karI, athavA bIjA paNa tevAM vAtanAzaka ane bALakanI kaThinatA ane komaLatAne joI | kaphanAzaka dravyono kalaka banAvI tene paNa pitAne yaza, dharma tathA dhananI prApti thAya | sahevAya tevAM garama karIne tene paNa pradehada te mATe bALakane yogya pramANamAM svedano | saragavAnI jema hitakArI thAya che. 35-37 prayoga karAva. 33 nADIdanI vidhi pradehada kayA regIne Ape? | vaMrAmulunAzva yathAyo yathAsuvim | glkrnnshiromnyaakrnnaakssicibukorsi| RAruM praduSaNa nivAre vaDhavRtam II rU8 | mithenAta samudane prave re I rUkaI | jene sveda Apavo hoya te mANasane abhivRMdanA kAraNe gaLuM, kAna, mAthuM, (garama kAmaLA vagere) vastra oDhADIne manyA nADI, AMkha, haDapacI ane chAtI | vAyurahita pradezamAM besADI vAMsanI, maMjasUjI gayela hoya tyAre "pradehada' | ghAsanI ke naDa-baghAsanI vagere je koI Apa ISTa gaNAya che. (A pradehatveda paNa maLe tenI naLI vaDe sukha thAya te eTale sahevAya tevo garama auSadhAdine rIte nADIsvedano prayoga karo. 38 lepa lagADe te.) 34 vivaraNa: A nADIsveda saMbaMdhe carake paNa pradehatvedanAM sAdhano sUtrasthAnanA 14mA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke, eraNDavRSazigUNAM tvakpatraiH klksaadhitaiH| svedanadravyANAM punarmUlaphalapatrazuGgAdInAM mRgshkunimUtravR#(vi) cittazumi | pizitaziraHpadAdInAmuSNasvabhAvAnAM vA yathArhamamlalavaNazItIbhUtaM tu nirmUjya lepayedaparAparam / snehopasaMhitAnAM mUtrakSIrAdInAM vA kumbhyAM bASpamanudvamantyAanekazastu vijJAya khinnaM svedaM nivartayet // 36 // mutkvathitAnAM nADyA zareSIkAvaMzadalakaraJjArkapatrAnyatamadravyairvAtakaphanaizca pradehaH shivddhitH| kRtayA gajAgrahastasaMsthAnayA vyAmadIrghayAvyAmArdhadIrghayA vA anyairapi karISaizca gokharAzvAvibastajaiH // 37 // vyAmacaturbhAgASTabhAgamUlAgrapariNAhasrotasA sarvato vAtahara patrasaMvRtacchidrayA dvistrirvA vinAmitayA vaathrsiddheraMDe, araDUse ane saragavAnI chAla snehAbhyaktagAtro bASpamupaharet bASpo hyanUrdhvagAmI ane pAMdaDAMne kaleka taiyAra karI tene gomU vihatacaNDavegastvacamavidahan sukhaM svedayatIti, iti tramAM, bakarAnA hRdayanA mAMsa tathA lavaNa sAthe nArIH "- svedana mATenAM be-mULiyAM, kula, meLavI sahevAya te garama karyA pachI tenA pAMdaDAM aMkuro ke chAla vagerene athavA mRgonAM vaDe rogInA te sejAvALAM aMgo para lepa ke pakSIonAM mAMsa, mAthAM ane paga vagere je lagADavo joIe; (e pradehadanuM vidhAna uSNa svabhAvanA hoya temane athavA yathAyogya kahyuM che.) pachI te zItaLa thaI jAya tyAre khaTAza, lavaNa tathA nehathI yukta karela gomUtra tene luchI nAkhI te sthaLe pharI te ja Adi matrone ke dUdha vagerene kaI eka hAMDalI bIje garama lepa karyA karavo. ema anekavAra vageremAM prathama nAkhavAM; paraMtu e hAMDalI vagere veda ApavAthI te rogIne barAbara dayukta vAsaNa varALa bahAra nIkaLI na jAya evAM joI e. thayela(eTale parasevo Avela) jANIne sveda pachI te hAMDalImAM nAkhelAM te uparyukta dravyone ami Apa baMdha karavo e ja pramANe bIjAM vAta- dvArA khUba ukALavAM joIe. pachI te ukALelAM nAzaka tathA kaphanAzaka dravyo-gAyanuM chANa, dravyonI bAphane te hAMDalImAM joDI dIdhelI nIce gadheDAnI ke ghoDAnI lAda ane gheTAnI ke | kahevAtI eka naLI dvArA te svedane egya mANasane bakarAMnI lIMDIone ekatra karI temane paNa ApavI. e sveda lenAra mANase potAnA zarIra garama karI lepa lagADavArUpe pradehada Ape. para garama kAmaLo vagere kaMI oDheluM hovuM joIe.
Page #338
--------------------------------------------------------------------------
________________ svedAdhyAya-adhyAya 23mA 197 sukhakAraka sveda Ape che paNa gabharAvI nAkhatI nathI. adhI vAMbha lAMmIe naLI bAne vega rAkavA mATe traNa ThekANe vAMkI vALelI ane tenI AkRti hAthInI sUMDha jevI hAya che. vAMsa vagerethI banAvelI te nADI svedananA kAmamAM hitakArI thAya che ( A uSmasvedanA bhedane nADIsveda kahe che") aSTAMgahRdayamAM paNa A nADIsvedanuM vidhAna kahyuM che. 38 je dvArA te sveda apAya te naLI zara nAmanA zvAsanI ke pAna khAjariyAMnA agra bhAganI athavA vAMsanI ke karaMjanAM pAnanI ke AkaDAnA pAnanI karelI hAvI joI e. tenI AkRti hAthInI sUMDhanA agrabhAga jevI heAya. tenI laMbAI eka, adhI" ke dADha vAMbhanI hAya. vaLI e naLInA mULa bhAganA srotanI gALAI vAMbhanA cethA bhAga jeTalI hAya. tema ja e naLInI cepAsamAM drio vAyunAzaka eraMDAnAM pAna vagerethI kharAkhara lapeTI laI DhAM DelAM hovAM joIe ane te naLI prastararvenu vidhAna uSNAn pulAkAnAstIrya pAyasaM kRsarAdi vA / vAlasAntattti(taM) yAmayAM rAyacet khulam // pannAlluTonyUjhAtrA sahitotiH / zvetamistyAdu mIkLaparivartinaH // 40 // garama garama pulAka-bAphela kSudra dhAnya athavA pAyasa-khIra athavA kusarA-khIcaDI ( pATa para ) pAtharIne tenI upara eka vastra oDhADI je bALakane sveda Apave! hAya tenA zarIre mAlisa karI tene te zayyA para sukhethI suvADavA athavA dheALA eraMDAnAM ke lAla eraMDAnAM pAMdaDAM athavA AkaDAnAM pAMdaDAMne snehayukta karI garama karIne te pAMDAM zayyA para bichAvI tenI upara jenA zarIre mAlisa karyuM hoya evA khALakane suvADI be ke traNa sthaLe vAMkI vALelI hevI joIe. evA prakAranI naLIthI e svayogya rAgIe te nADIsveda levA; paraMtu e sveda lenAra mANase vAyunAzaka dravyothI taiyAra karela sneha vaDe zarIra para mAlisa kareluM hovu joI e. ema te naLIthI levAtI e bAph UMce jaI zakatI nathI ane be-traNa ThekANe te naLI vAMkI vaLelI hAvAne lIdhe te khAphanA ugra vega paNa AchA thaI jAya che; jethI sveda lenAra rAgInI cAmaDIne te sveda dAha karatA nathI paNa sukha thAya evuM svedana Ape che. A rIte nADIsveda kahyo che. zrute pazu cikitsAsthAnanA 32mA adhyAyamAM A nADIveda sabaMdhe Ama jaNAvyuM che ke, 'pArzvaoiTreLa vA jhummenA mulena tasya mughamisNdhaay tasmiMzchidre hastizuNDAkArAM nADIM praNidhAya taM svedayet / sukhopaviSTaM svabhyaktaM guruprAvaraNAvRtam / hastizuNDikA nADayA svedayed vAtarogiNam / sukhA sarvAGgagA hyeSA na ca kliSnAti mAnavam / vyAmArdha - mAtrA trirvakA hastihastasamAkRtiH / svedanArthe hitA nADI jignItizuhiA ' ||-pravAhIthI bharelI dhagadhagatI hAMDalInA meADhA upara jenA paDakhAmAM chidra karyuM hoya tevA bIjo eka dhaDA Udhe mukhe DhAMkI, tenA e chidramAM hAthInI sUMDhanA jevA AkAranI eka naLI nAkhIne te dvArA je bApha apAya che te uSmasveda kahevAya che. vAyunA rAgIne tyAM sukhapUrvaka besADI tenA zarIre sArI rIte mAlisa karI, tenA zarIra para garama kAmaLA | oDhADI, hAthInI sUMDha jevI pelI naLI aMdara te harakrAInI zayyA banAvI tenI upara rezamI ApIne tene bApha lavaDAvavI. e naLI te rAgIne / vastranA ke UnanA AchADa oDhADI athavA dheALA sveda ApavA ane te veLA e bALakane vAraMvAra paDakhAM pheravAvyA karavAM; e svedane vaidyo prastaraveda kahe che. 39,40 . vivarNa : A saMbaMdhe paNa caraka sUtrasthAnanA 14mA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke, zUrAnIdhAnyanuALAnAM verAvArAyasAro riAvInAMvA prastare DhoroyAvijottapratjhare vALuhorupUrvivatraprajIve vA svasthattasarvanAtrasya rAyAnasyori TvenuM prastaravela kRti vidyAt // '-zdhAnya-jaLa vagere, zamIdhAnya-maga vagere kaMThALa dhAnya athavA pulAka-bAphelAM kSudra dhAnya, vezavAra-vesaNu, pAyasa-khIra-dUdhapAka vagere athavA dhRsarA-khIcaDI emAMnA kAI paNa ekanI ke jeTalAM maLI zake athavA taiyAra thaI zake teTalAM
Page #339
--------------------------------------------------------------------------
________________ 298 kAzyapa saMhitA-sUrasthAna eraMDAnAM ke lAla eraMDAnAM pAna ke AkaDAnAM | madirAnI nIcenuM kaTu, aLasI, dahIM tathA pAna bichAvI tenI upara jenA AkhA zarIra para | dUdha meLavI piMDAkAra banAvI te dvArA sArI rIte mAlisa karyuM hoya evA rogIne | (rogInA zarIramAM) amuka sthAna para suvADavo. pachI tenI upara rezamI vastra ke UnanuM | vigho veda ApavAnuM Icche che, tene saMkarada vastra oDhADIne je sveda ApavAmAM Ave che. tene ' | kahevAmAM Ave che. 41,42 prastarasveda" jANo suine paNa A prastarasveda saMbaMdhe cikitsAsthAnanA 32 mA adhyAyamAM - vivaraNa: eTale ke A svedana amuka sthAna upara ke amuka aMganI upara ja karavAnuM che paNa Ama kahyuM che ke, "orAdhAnyAni vA sabhyapadyArtIrtha zarIranAM sarva sthAna para karavAnuM nathI. A kiliJja'nyasmin vA tatpratirUpake zayAnaM prAvRtya sveda saMkarasveda saMbaMdhe carake paNa sUrasthAna 14 mA ceta "--athavA zIMgamAM thatAM dhAnya-aDada vagerene adhyAyanA 80 mA zlokamAM Ama kahyuM che ke, sArI peThe bAphI tene vAMsa vagereno tevI koI 'tatra vastrAntaritairavastrAntarita piNDairyathoktarupasvedana bIjI lAMbI pATa vagere para pAtharI tenI upara saTTA rUti vidyAta -temAM sveda mATenAM dravyo ochADa oDhADI, tenI upara rogIne suvADIne, tala, aDada vagere (bAphelAM-garamAgarama) je vastranA tenI upara garama kAmaLo vagere koI vastra oDhADI aAMtare bichAvI piMDAkAra-goLA banAvI tenA vaDe je je bApha apAya te paNa uSmadano ja eka bheda sveda ApavAmAM Ave che tene "saMkarada' kahevAmAM prastarada' kahevAya che. aSTAMgasaMgrahamAM paNa Ave che. athavA A svedane carake sUtrasthAnanA e A saMbadhe Ama kahyuM che ke, "yathAkathAna caudamA adhyAyamAM ja 24 mA zlokamAM "piMDada" pihitamukhAyAmukhAyAM samyagupasvedya nivAtazaraNazayanasthe kilile prastIryAvikakauzeyavAtaharapatrAnyatamottarapracchade e nAme paNa kahela che; jema ke-tiHISakurathA mlaghatatailAmiSaudanaiH / pAyasaiH kRzarairmAsaiH piNDasvedaM rauravAjinaprAvArAdibhiH svacchannaM svedayediti saMstara prayogata'-tala, aDada, kaLathI, kAMjI vagere khaTAzathI; vedraH '--jenuM moTuM baMdha karyuM hoya evI hAMDalI dhI, tela, mAMsanA rasathI mizra karela bhAta, dUdhanI mAM navuM dravyone sArI rIte bAphI jyAM khIra, khIcaDI ke rAba ane mAMsa-eTalAM dramAMthI vAyunI bahu Ava-jA na hoya evA gharamAM kaI paNa garama dravyane ekatra karI tene piMDa banAvI vichAvela pathArI upara rAkhela vAMsanA deI pAtra sveda Apo e piMDada kahevAya che. ema te vAyunA para prathama mRgacarma ke koI jADo e chADa vagere rogIne snigdha dravyathI piMDada Apavo ema darzAvIADhADI daI tenI upara rogIne sArI rIte vastra ne kaphanA rogIne sakSa-piMDada ApavAnAM dravyo tyAM Adi oDhADIne suvADIne tene je sveda ApavAmAM ja carake Ama darzAvyAM che : "govarochavarAhAzvarakRddhiH Ave che te saMstarada kahevAya che. 39,40 saturyave: / sikatApAMzupASANakarISAyasapUTakaiH / shlaissmisaMkaradanuM vidhAna #Ana veta pUrvavatawAna samupAta |-gAya-baLada, pAyasaiH kRzarairmAsarodanaistrikaThorakaiH / gadheDAM, UMTa, varAha ke bhUMDa ane gheDA-e prANITH sarjavaLanAstaritaiH suvaH | 4 || | nAM tAjAM chANa, photarAM sahita pIsI nAkhelA kiNvAtasIdadhikSIrasaMyuktaiH piNDakaiH kRtaiH|| java, retI, dhULa ke mATI, patharA, sUkAM chANanuM sthAnakvenemicchatti kvera phate I kara || cUrNa ane loDhAnuM cUrNa-eTalAM dravyonI lavaNa ane snehathI yukta karela garama ane piTalIo banAvI kapha saMbaMdhI rogIone tenA sukhakAraka khIra ke dUdhapAka kuzara-khIcaDI, | vaDe rukSa veda Apo; paraMtu uparyukta tala vagere mAMsa, bhAta ke traNa prakAranI kaThaNa vastuo-] dravyothI vAyu saMbaMdhI rogo para ssidha sveda retI, dhULa ane paththarane vastranI upara | Apavo joIe. aSTAMgasaMgrahAkAre paNa A bichAvIne temAM kizva-surAbIja athavA | piMDada athavA saMkarasveda saMbaMdhe Ama lakhyuM.
Page #340
--------------------------------------------------------------------------
________________ svedAdhyAya-adhyAya 23 mA che ke, 'taMtra rRvAvASAnothrovijJAnamivAna sveda vakhaNAya che. saMdaMzena gRhItvAmbhasyamle vA nimajjet / tairArdrAvikavastreNa veSTitaiH zleSmamedobhUyiSTha sarujamaGgaM / granthimad vA zvetyet / vAMgusitArAvizvarI dhAnyanusAvavA lairvA'mlotkvathitaiH pUrvavad veSTitaiH / gatrAdizakRtArdreNa piNDIkRtena vA upanAhadravyotkArika kRsaramAMsapiNDairvA vAtarogeSviti pinTalveva:, sattva sadRrAjyaH '--temAM mATInAM ThIkarAM, paththara mATInAM DhephAM ane lADhAnA gALAne agnimAM lAlaceALa tapAvI sAMsIthI pakaDI khATA pANImAM jhakhALavA-ThAravA; pachI temane bhInA UnanA vajrathI vIMTI regInuM je aMga kar tathA medathI vyApta hoya ane pIDA upajAvatu hAya ke gAMThovALu -gaMThAI gayuM hoya tenA upara sveda ApavA; athavA dhULa, retI, gAya vagerenAM sUkAM chANAM, dhAnyanAM photarAM, kSudra dhAnyanA bAphelA bAkaLA 3 parALane khATAM dravya sAthe ukALI pahelAMnI jema temane garama kAmaLAthI vIMTI tenAthI sveda ApavA; athavA gAya vagerenA tAjA garama chANunA piMDA banAvI tenA vaDe sveda ApavA; athavA poTIsa bAMdhavAnAM dravyA utkArikA, khIcaDI ke mAMsanA garamagarama piDAtA vAyunA rogo para piMDasveda Apave, ( aDI' darzAvela kArikAnuM lakSaNa * aruNu ' nAmanA vaidhe Ama lakhyuM che: yava-mAtra-javInaatsii - kusumbhabIjAdibhiH viTazvingarhaSThiAnnatiya: svevanoAyaH sa 3AriA-java, aDada, eraMDAnAM khIja, aLasI, ane kasuMbAnAM khIja Adine pIsI bAphIne lAsI jevAM karI temane vastramAM lapeTI tenA dvArA je svedana ApavAmAM Ave che te utkArikAsveda gaNAya che. 41-42 299 vivaraNuM : carake sUtrasthAnanA 14mA adhyAyanA 34-37 laikAmAM A upanAha vedanAM dravyA vagere kahyAM che, jema ke 'zodhUmarAo'dhaiyayAnAmamsasNyutaiH / sasnehakiNva lavaNairupanAhaH prazasyate // gandhaiH surAyAH kiNvena jIvantyA zatapuSpayA / umayA kuSThatailAbhyAM yusyA covanAyet / zvamizrovanandvavyaH somirapUtimi: / 3LIyAme tu jozeyAvizA:| rAtrI vRddhe vivA muAmmuAdrAtro vivAtam|vivAharidvArArtha sthAt pravettu zItaae / / ' ghauMnA TukaDA, phADA ke karakarA leTa tathA javanA leTamAM khATI kAMjI vageranI khaTAza nAkhI tema ja tela sahita madirAnuM kiDu tathA lavaNu-saMdhava nAkhI taiyAra karela upanAha( pATIsa )svedanA dhATA pralepa karave e vAyumAM vakhaNAya che; paraMtu kamAM caMdana ke aguru vagere sugaMdhI dravyothI madirAnAM kiTTAM, mIThI kharakheADI ane suvAthI ( peTIsarUpe) sveda ApavA e yogya gaNAya che. tema ja vAtamizra kamAM kapha tathA telathI yukta aLasIthI upanAha pATIsarUpe sveda ApavA e yogya gaNAya che. e upanAhasveda durgaM dhathI rahita ane rUMchADathI yukta evAM vI-garama cAmaDAMthI baMdhanarUpe bAMdhave joI e; paraMtu evAM cAmaDAM jo na maLe te rezamI vastrothI ke dheTAMnA UnanA kAmaLAnA pATAthI te upanAhasveda khAMdhavA joi e arthAt jyAM sveda ApavA DhAya tyAM upanAha-pATIsa mUkIne tenI upara kAI paNa vastranA ke rezamI vastranA pATA athavA cAmaDAMnI paTTI khAMdhI devI joI e jethI a daranI garamI sthira rahI zake che, paraMtu upanAha*dhana jo lAMbA samaya sudhI emanuM ema baMdhAyeluM rahe ! te sthAne baLatarA thavA sa bhava rahe che. tethI amuka samaye te baMdhana heADI nAkhI te pachI te upanAha badalI nAkhavA jarUrA hoya che. 43 prANijanya padAthI avagAhaDha jJAnAvivAhena(srondra)nuMvilita zrunaH / . // 44 . upanAhavenI prazaMsA kiNvAtasIdadhikSIralavaNaiH sAmlacikkaNaiH / kuSThAdibhizva sasnehairupanAhaH prazasyate // 43 // kiNva-surAkhIja-madirAnI nIcenuM kiTu, aLasI, dahIM, dUdha, lavaNu-saiMdhava, amlakAMjInI khaTAza ane cIkaNA padArtho kaDa vagerene snehathI yukta karI je upanAha- gadheDAM, bakarAM, gheTAM, bilADAM, dra pATIsarUpe arUMdhAya te 'upanAha' nAmanA | nAmanuM eka pazu, vAgha ke IpaDA, siMha
Page #341
--------------------------------------------------------------------------
________________ 300 kAzyapasa hitA-sUtrasthAna avagA tathA emAMnA kAI paNa prANInA mAMsathI (5kavI) taiyAra karela pravAhI dvArA haveda ApavA joI e. 44 vivaraNa : A zloka vaccethI kha'Dita maLe che, tethI AneA abhiprAya zuM che e kahevu kaThina che; teAye A svAdhyAyamAM A zleAka maLe che te uparathI ane ATha prakAranA sva prathama . | | gaNI batAvyA che te uparathI AmAM avagAha-dhAnyAvRtavanAmUtreAyet ' dravasveda teA vAyunAzaka veda jaNAvyA hoya ema lAge che. avagAha- dravyAnA kvAthathI bharelA kaDAyAmAM ke }AThImAM rAgIne sveda levAnA prakAra A hAya che ke DAI Takha besADI sveda apAya te samajAya che. paNa suzrute vageremAM avagAharveda levAnAM dravyothI pakavela A pravAhI bharIne temAM besIne je sveda levAya te * avagAharveda kahevAya che; carake sUtrasthAnanA 14 mA adhyAyamAM 33 mA zleAkamAM 'nADIsveda' kahyA pachI avagAhavedanA prakAra Ama cheke, 'Dsa v tra niyUhAH prayoyA najoke svedanArthaM ghRtakSIratailakoSThAMzca kArayet // ' A zleAkanI upara tyAM carake je traNa nADIsvedeza mATenA ukALA kahyA che, temane ja pANInI krAThImAM ke TakhamAM bharI svedana mATe temanA prayoga karavA joIe; ane e ja pramANe auSadhapatra ghInAM, dUdhanAM tathA telanA kAThA ke meTAM Taba vagere pAtrA bharI temAM besI te dvArA avagAhanasvadA ApavAnI gAThavaNu (vaighe ) karAvavI; arthAt tyAM caraka graMthamAM sUtrasthAnanA 14mA adhyAyanA 28 thI 32 zloka sudhImAM kahela grAmya, AnUpamAMsa Adi tema ja varuNa, vAyavaraNA vagere tathA bhUtIka Adi dravyonA kvAthathI tema ja ghI dUdha ane telathI Taba bharIne avagAhasveda levA joI e. tema ja e carakamAM ja tyAM sUtrasthAnanA 14mA adhyAyamAM 44mA sUtramAM avagAha svedanI vidhi Ama kahela che ke ' vAtaharovavAykssiirtailghRtpishitkhossnnsaalilkosstthkaavgaahstu yathokta zrva avAha: ' vAyune nAza karanArAM dravyonA garama kvAtha, dUdha, tela, ghI, mAMsaneA rasa ane garama pANIthI bharelI kAThI ke TabamAM avagAhana karavu eTale ke tenI vivaraNa : jo ke ahIM zarUAtane bhAga vacce besI javuM ane tenI khAph levI. te ja khaDita che, tethI A kayA viSayane darzAvatA upara jaNAvyA pramANenA avagAharveda samajavA. adhyAya che ema kahevuM muzkela che, paNa carakamAM aSTAMgasa'grahanA sUtrasthAnanA 26mA adhyAyamAM sUtrasthAnanA snehAdhyAya tathA svAdhyAya kahyA pazu A saMba Mdhe Ama kahyuM che ke' * tairevAddhiH | pachI 15 me ' upakalpanIya ' adhyAya kahyo che, te avagAharvedane javaveda kahyo che. vaLI carake sUtrasthAnanA 14mA adhyAyamAM 43mA sUtramAM pariSekasveda paNa Ama lakhyo che ke, 'vAtiottaravAtiAnAM punarmUjArInAnubavAtha: suloH cummIrvagSTiAH nADIrvA pUrayitvA yathArhasiddhasnehAbhyaktagAtraM vastrAcchannaM uvenvayetiti niSeSThaH ' kevaLa vAtapradhAna dravyAnAM ke prabaLa vAyunAzaka athavA traNe doSone nAtha karanAra dravyAnAM mULiyAM vagerenA sahevAya tevA garama utkRSTa kavAthAthI meATI kAThIe ke nAnA ghaDA ke jemAM jALImAM nALacAM jomAM hAya; evA nAnA ghaDA ke jhArI bharI (vAMsa ke barU vagerenI ) mATI naLIone pelI kAThIomAM joDI yathAyavya taiyAra karelA snehAthI jenA zarIra para sArI rIte mAlisa karyuM. hAya ane vastra eDhADayu haiAya evA mANusanI upara naLIe dvArA sicana karavuM ( ane te dvArA sveda ApavA) e pariSeka sveda kahevAya che.' 44 iti zrIkArayapasahitA 'svekAdhyAya ' nAmanA 23 me adhyAya samAsa upakalpanIya-adhyAya 24mA ..meruM trizitsitam / pUrvI mahati jyAre mundre droLyAM vAvAhayet ' te ja garama kavAthajaLathI bharelA meATA kaDAyAmAM-kuMDAmAM ke kAThImAM rAgIne besADI 'avagAharaveda'apAvave' suzrute cikitsAsthAnanA 32 mA adhyAyamAM A avagAharvedane ja dravarvedanA rUpamAM Ama varNa vyA che ke, 'vazvetu vAtadravyavAthapULoSTha de droNyAM vAvagAhya svedayet evaM payomAMsarasayUSatela yo ... I ...II
Page #342
--------------------------------------------------------------------------
________________ upakalpanIya--adhyAya 24mA 301 uparathI ahIM paNa snehAdhyAya tathA svedAdhyAya ane te brAhmaNeAe ApelA AzIrvAde vaDe pachIte| A upakalpanIya aghyAya hovA joIe maMtarelA madha, jeThImadha, saiMdhava tathA phANitaema mAnI zakAya che. carake upakalpanIya adhyAya- apakava zelaDInA rasathI yukta evA mIMDhaLanA mAM snehana tathA svedana pachI vamana tathA ukALAnI mAtrA (1mana karAvavA) pAvI.' A virayana karAvavA mATe vaidya te mATenAM je dravyA vamanaauSadhavAthamAM madha ane saiMdhava nAkhavAthI kaph taiyAra rAkhavAM joI e te saMbaMdhe prathama pAtaLA thAya che. A vamanaauSadha pAtI veLA kahyuM che. A kAzyapasahitAmAM paNa snehAdhyAya- e khAsa jovuM joI e ke teNe AgalA divase mAM jaNAvela snehana pachI svedana karAvavA khAdhelA khArAka pacyA che ke nahi ? kAraNa ke kahyuM che ane te svedana karAvyA pachI sArI teNe khAdhelA e khArAka pacyA na hoya, e avarIte snigdha ane svayukta thayelA te rAgIne sthAmAM tene jo sa`zAdhana auSadha apAya te tene sa zASana karAvAya e ja yAgya hAya ema prabhAva viparIta thAya che. vamanakAraka auSadha pAyA lAge che. A kAraNe svedasaMbadhI varNana karyA pachI gheADIvAra rAha joyA chatAM jo vamana cAlu pachI ahIM saMzAdhananuM ja prakaraNa hoya ema kahI na thAya te vaighe e rAgInA gaLAmAM AMgaLIe zakAya che. saMzAdhananA abhiprAya vamana tathA nAkhIne paNa vamana karAvavuM joI e. paNa te virecana ja hAya, e kAraNe A adhyAya vamana- | veLA A vastu lakSyamAM rAkhavAnI ke te rAgIne virecanarUpI sa`zAdhanane ja sUcavatA hovA joie. | vamanane atiyAga, hInayAga ke mithyAyeAga thavA tema ja prasaMga ane khIjA 'thAnA viSaye | na joI e. te yAgIne vamanarUpa sa MzAdhananA joI ne paNa kahI zakAya ke, ahIM prAraMbhamAM samyagyeAga thaI jAya te pachI tene virecanarUpa je khaMDita bhAga jaNAya che temAM vamana ane sazeAdhanane prayAga karAvaveA jarUrI jaNAya teA karI virecanarUpa sa MzAdhananI ja vidhi hAvI joIe. snehana tathA svainakama karAvIne virecana prayAga e kAraNe ahIM zarUAtamAM carakamAM kahelI karAvavA; ema carake sUtrasthAnanA 15 mA adhyAyanA vamanavidhinuM TraMkamAM varNana kare che. jema ke 18 mA sUtramAM vistArathI kahyuM che. ahI A carake sUtrasthAnanA 15mA adhyAyamAM 7mA sUtramAM adhyAyanA AraMbhanA je khaMDita bhAga haze temAM Ama kahyu` che ke, 'tatan putraM snevelopapannamanu- | vamana-virecanarUpa sa`zAdhananu prakaraNa haze ema pahatamana samabhisamIkSya sukhoSitaM suprajIrNabhaktaM ziraH- jaNAya che. have pachI te vamana--virecananA snAtamanustitraM suviLamanupatavAsavotarevagni- atiyAga AdithI je upadrA thAya che tenI vijJAnavRddhavaiyAcitavanta, phanTe nakSatratithijaLamuhUrto cikitsA kahevAmAM AvI che, te ja nIce citrA trALAnuM svastivAnane pratyuttAmiAdamira | kahevAmAM Ave che. minditAM madhuvallusaindhavALitoSahitamAM vana hraSAyamAtrAM pAyayet // '-saMzAdhananI pahelAM jete | snehana tathA svedana karyuM karAvyuM hoya te puruSane saMzAdhana ApavA yogya che ke nahi te joI levA. pachI sukhethI svastha beThelA ane sArI rIte khArAka pacI gayA heAya tema ja mAthAkhALa jeNe snAna karyuM. hoya ane zarIra para jeNe vilepana lagAvyuM hoya ane puSpamALA tathA svaccha vastro dhAraNa karI devAnI, amitI, brAhmaNAnI, guruenI, vRddhonI tathA vaidyonI pUjA karI heAya evA te puruSa pAse brAhmaNeA dvArA svastivAcana karAvIne sa`zAdhanathI zuddha thayelAne ApavAnuM bhejana ataH paJcajanAt kaJcitsamyakzuddhaM prakAGkSitam / kahyuM vizvalA prasazendriyamadhrum // 2 // sukhAmbusiktasarvAGgamanuliptaM vibhUSitam / kRtapUjAnamaskAraM manozAsanavezmagam // 2 // purANaraktazAlInAM maNDapUrvAM susAdhitAm / thavAnuM trivrutAnuAM TrIpanIyopakaMtAm ||rU|| moyevu vaLAM mAM yuddhAzito mavet monanevu sudaghevu suaute parAti | cha || e rIte vamavirecanarUpa sa'zAdhanathI
Page #343
--------------------------------------------------------------------------
________________ 302 kAzyapa saMhitA-sUtrasthAna je sArI rIte zuddha thavAthI zarIre je | jAhera kare. 56 halake thaye hoya, jenAM badhAM aMge saMzodhana pachI saMsajana-bhejanakrama svaccha thayAM haya, jenI idri prasanna sukhoSitaM jIrNabhaktaM dvitIye'hani bhojayet / thaI hoya tethI jamavAnI je IcchA rAkhato yavAgU tu tRtIye'hni dadyAdasmai vilepikAm // 7 hAya, sahevAya tevA garama jaLathI jeNe dIpanodakasaMsiddhAM rUkSAmuSNAM sasaindhavAm / sarvAge snAna karyuM hoya, zarIra para jeNe caturthe mudgamaNDaH syAdodanazca susAdhitaH // 8 // vilepana lagADeluM hoya, (vastrAlaMkArothI) purANaraktazAlInAM bhRSTAnAM vA kRzAtmanaH / je zaNagArela hoya, jeNe pUjA tathA nistuSANAM ca mudgAnAM maNDaH namaskAra karyA hoya, suMdara AsanovALA | sthAku(g)rAvaLa: (sana) | II gharamAM je beThe hoya, evA te koI eka ISatphalAmlaH kartavyo mudgamaNDo'hni paJcame / "T% nA'-manuSyamAMthI ekane, jUnA lAla | TyUH tAH 1che tame vidhIvate . 20 || zAli-DAMgaranA cokhAnI uttama prakAre nAphAnAM rae sidaM tanu mAMsannatam | tiyAra karelI yavAgU-rAba bapora pachInA | vineza navameghAta pasaMskRtam aa22 samaye maMDa sAthe jamADavI; eTale ke vize sTavayaMskRta prathama (sthiti maveH) khUba pAtaLuM harIndrasiddha gujjo rAte vana 2 osAmaNa pAIne pachI yavAgU pAvI. e uovAnapAna thatAM vAtavaFIRmA yavAgU traNa vAra gALI hoya, garamAgarama tata ttAruM tu mohaMsa dhyate I zarU II hoya ane egya pramANamAM mIThuM nAkhelI | g(G)mavgvisaMva sarvacchAghijiyopA hoya evI rAkhane atizaya suMdara ane | maraknordAhavi4mane javAna II 24 sArI rIte dhoyelAM pAtromAM pIrasI hoya ema pahelA divase maMDapUrvaka yavAgU tevA prakAranA bhojanane te mANase yogya jamIne je svastha rahyo hoya ane jene pramANamAM khAvuM joIe. 1-4 khorAka pacI gayo hoya evA mANasane saMzodhananA samyagoganuM lakSaNa | bIjA divase paNa yavAgU jamADavI ane zirolalATahRdgrIvAvRSaNe sAkSazaGkhake / trIjA divase (jemAM pravAhIpaNuM ochuM hoya zveta tamArustha viSNujaM tamavivAha evI ghaTTa) vilaMpikA ApavI. e vilaMpikA SAravAtivarSamyAM vizuddhAbhyAM vine triA | dIpanIya auSadhapakava pANImAM pakavelI hoya; nipadravapuSTi zuiddha vinirvina dA rukSa. garamAgarama ane siMdhava nAkhelI hevI che upara jaNAvyA pramANe maMDa sAthe | joIe. pachI cothA divase magana maMDayavAgUpAna karyA pachI je mANasane mastaka, | osAmaNa ane sArI rIte caDelo bhAta lalATa, hRdaya, Doka, vRSaNa, AMkho ane Ape. e bhAta kRza zarIravALA e lamaNanI upara parase Ave te e rogIne jUnI lAla DAMgarane Apo ane mANasa saMzodhananA samyagayogathI zuddha | maMDa paNa magane prathama bhuMjI nAkhI photarAM thayo che ema vaidya jAhera karavuM. tema ja vagaranA karI teno ja banAvelo hoya ane jene tathA bIjA vAyunAM karmo oDakAra | temAM gya pramANamAM vesaNa paNa nAkhela anulomana prakAre hamezAM cAlu rahe ane | hovuM joIe. pachI pAMcamA divase e ja upadravarahita zarIrapuSTi thayA kare, tene | maMDamAM theDI (dADama Adi) phaLanI vaidya saMzodhananA samyagathI zuddha thayele | khaTAza nAkhIne Ape. chaThThA tathA sAtamA
Page #344
--------------------------------------------------------------------------
________________ upakalpanIya divase e ja maMDane saheja snehathI yukta karI ApavA. pachI AThamA divase jAgala pazu-pakSIonA mAMsanA pAtaLA rasa pakva karAne ApavA. navamA divase e ja mAMsane gheADA snehathI saMskArayukta karIne ApavA. pachI dazamA ane agiyAramA divase e ja mAMsarasane lava'ga' tathA snehathI vadhArIne bhAtanI sAthe ApavA joI e. paNa te rasayukta bhAta phaLanI khaTAza nAkhI taiyAra karIne ApyA hAya tA te uttama gaNAya che. je mANasa vAtapradhAna tathA kaphapradhAna prakRtivALA hAya temane uSNa jaLanuM anupAna Apavu' joi e. ema upara darzAvyA pramANe bhAjana sasarjana kramanI ceAjanA samApta thAya te pachI teA (ha MmezanA ) sAmAnya krama cAlu karavA. upara jaNAvela maDa Adi bhAjanasa'sarjana krama sava rAgeAne lagatI kriyAne anusaranAra che, chatAM je rAgI e bheAjanasa Msarjana krama meAhathI sAcavatA nathI tene bhayaMkara rAgeA thAya che. 7-14 adhyAya 24mA 303 pANImAM pakavavI jemAMthI dhAnya vibhAga kADhI nakhAyelA na hAya te pravAhI zaiyA' kahevAya che. tema ja dhAnyathI caudagaNA pANImAM je rAdhI pravAhI bhAga dhaTTa thaI jAya te vilepI kahevAya che. A saMbaMdhe paNa kahevAyuM che ke ' sithataiH rahito maLyu paiyA sithasamanvitA| vilepI vadhusinthA sthAt yavAnU vidrA || dhAnyanA kaNa vagaranA uparanA je kevaLa bhAga hoya te pravAhI * maDa ' kahevAya che. jemAM dhAnyabhAga rahelA hAya te pravAhI bhAga 'peyA ' kahevAya che, jemAM dhAnyanA bhAga puSkaLa hoya ne kaMIka aMze dhATI hoya te * vilepI ' kahevAya che ane jemAM pravAhI khUba echuM hoya te ' thavAnU ' kahevAya che. ahIM mULamAM hamA ' ' kalAkamAM yulezana: ' ema ' lesana ' zabdaprayoga karyo che. tenA gujarAtI artha vesaNu' thAya che. A vesananuM lakSaNa AvuM maLe che ke ' TrAjyaAELakaannaantu nistuSAH yatnapeSitAH / taccUrNe besanaM proktNcaNA vagerenI dALane phAtarAM vinAnI karI dhaTImAM bArIka daLelA leTane 'vesana' kahevAmAM Ave che. carake sUtrasthAnanA 15 mA adhyAyamAM 18mA sUtramAM Ama kahyuM che ke 'arthana sAyAhne j vA'muddhovaridhi purALAnAM srohitazAntinujAnAM svayaMonnAnAM majabUvA sulloLAM cAkhUM vivaraNa : ahI` bhAjanamamAM je 'yavAg'| kahI che, te cokhA, maga, tala vagere meLavIne je rAkha taiyAra karI hAya te samajavI. | pAyayemivamAmisamIkSya 2 | E dvitIye tRtIye pAtrahAre; caturthe vannATe tathAvidhAnAmevAAtitnnddulaanaamutsvinnaaN vilepImuSNodakadvitIyAmasnehalavaNAmalpasnehalavaNAM vA bhojayet / evaM paJcame SaSThe cAnnakAle; saptame tvannakAle tathAvidhAnAmeva zAlInAM vipravRta suvinnamovanamuSpovADanuvAna tanunA tanuMnevaLovavazena muyUveLa moye; madame navame vAnnAche; zame cannAre hA visAvInAmanyatmsy mAMsarasenauda kalAvaNikenApi sAravatA bhojyetuLo/nupAnama; meAvaze dAvo vAnnAche; ata UrdhvamanuguNAn krameNopabhuJjAnaH saptarAtreNa prkRtimojhanamA chet |-vamanarUpa sa MzAdhanane jeNe prayAga karyA hoya evA te mAsane sAMjanA samaye ke khIjA divase sahevAya tevA garama pANIthI snAna karAvavuM. te pachI tenA agninuM baLa joI te DAMgaranA ceAkhAnI yaMtrAgU-rAba chatAM A pramANe tenuM khAsa lakSaNa maLe che ke, ' yavAgU SaDguNe toye siddhA syAt kRsarA ghanA / taNDulairmudgamASaizca tilairvA sAghitA hi sA / yvaaguudinI vasyA tavaLI vAtanAzinI| dhAnyathI cha gaNA pANImAM je rAMdhI hoya, ( ane sAdhAraNa pAtaLI hAya ) te ' yavAgU ' kahevAya che; paraMtu cokhA, maga, aDada athavA talane meLavIne je ghATI taiyAra karI heAya te 'kRsarA '-khIcaDI kahevAya che. AmAMnI yavAgU grAhiNI hAI jhADAne kabaje karanArI, balava, tRpta karanArI tema ja vAyune nAza karanArI hoya che. kharI rIte maMDa, peyA ane vilepI-e traNe yavAnUnya ja bheda che. raMdhAI gayela ceAkhA vagere dhAnyanI uparanA je pAtaLA pravAhI bhAga hAya che te - maMDa ' kahevAya che; para Mtu dhAnyathI cauda gaNA | jUnI rAtI |
Page #345
--------------------------------------------------------------------------
________________ 304 kAzyapa saMhitA-sUtrasthAna garamAgarama pAvI. e rAbe dhAnyathI soLa | mIchim maniSaa svacchamugRSayukta tataH. gaNA pANImAM sArI rIte raMdhAI gayelI hoIne | riddhi pramANena rAta viMnnanam | tatatu tadANAvALI chatAM khUba pravAhI pAtaLI ane sahevAya | saMna nendriyavodhinA | grInaphAna vitaramAvatumatatevI garama hovI joIe; paraMtu tenI ye pahelAM | rAyaudanaM mRdum // tato yathocitaM bhaktaM bhoktumasmai prathama to rAbanI uparano maMDa eTale vadhu pAtaLe | vicakSaNaH / lAvaiNahariNAdInAM rasaurdadyAt susaMskRtaiH / / pravAhI osAmaNurUpa bhAga pAvo joIe. ema ! saMsA vivRddhasmau koSomA manetA prazna vadubIjA ane trIjA TaMkanA akALe paNa e ja | tijJa nidhAsTarjAvAna tataH | svAsDasTavAnuM pramANe maMDapUrvaka ja evI rAba tene pAvI joIe. mUya:svatipvata: parama tripakSana rAva tyApachI cothA TaMkanA akALe paNa evA ja sarvavattatA ahIM lehInA strAvaNa tathA rogIprakAranI jUnI rAtI DAMgaranA cekhAnI vilepI nA AhAranI mudatanuM pramANu batAvavAmAM Ave che. eTale jemAM cokhA karatAM pANI cAragaNuM hoya . cepana telA lehInuM sAvaNa karavuM heya te e ochuM ane jemAM dhAnyanA kaNa ghaTTa rAkhyA hoya paNa pramANa che. eka ATha tolA lehInuM srAvaNa karavuM gALI kADhyA na hoya evI pAtrane coMTI rahe hoya to e madhyama pramANa che; ane baso soLa tolA evI rAba khavaDAvavI. paraMtu tenI sAthe garama lohInuM srAvaNa karavuM hoya to e uttama pramANa pANI ja hovuM joIe ane te vilepImAM 1 che: je copana tolA lohInuM srAvaNuM karyuM hoya sneha ke lavaNa nAkhela na hovAM joIe athavA to eka TaMka theDA cokhAvALI rAba pAvI. je bahu ja ochA pramANamAM lavaNa tathA sneha nAkhI eka ATha lA lohInuM srAvaNa karAyuM hoya zakAya che. e ja pramANe pAMcamA tathA chaThThA to be TaMka thaDA khAvALI rAba pAvI. je basaakALe paNa evI ja vilepI khavaDAvavI. sAtamA soLa tolA lohInuM strAvaNuM karAyuM hoya to traNa annakALe paNa tevA ja lAla jAnI DAMgaranA | Teka thoDA cokhAvALI rAba pAvI. te pachI hamezanA khA prasRta pramANu-16 talA laI tene bhAta tenA khorAkanA pramANa karatAM eka caturthAza ochA ane magane yUSa taiyAra karI tenuM bhojana karA- pramANamAM lIdhelA cekhAthI banAvelI, pacapacatI, vavuM. e bhojananuM anupAna garama pANI ja cIkAza vagaranI ane sneha tathA lavaNa vinAnI hevuM joIe. paraMtu dazamAM annakALe to lAvAM ke vilepI tathA maganuM svaccha osAmaNuM upara kahelI kapiMjala pakSIomAMnA keIpaNa pakSIonA mAMsa- vidhi pramANe eTale ke eka, be ke traNa raMka sudhI rasanI sAthe jAnI rAtI DAMgaranA cokhAne bhAta | ApavAM. ema jeTalA raMka sudhI rAba pAI hoya tene jamADavo. paNa e mAMsarasa mIThAnA pANIvALo teTalA Taka pachI hamezanA AhAranuM pramANanA ane khUba ghaTTa banAvelo hovo joIe. tenuM anupAna kherAkanA pramANanA eka dvitIyAMza jeTalA cekhAne paNa garama pANI ja levuM joIe. e ja pramANe sArI peThe snigdha karelo bhAta upara jaNAvela agiyAramA tathA bAramA annakALe paNa evA ja ] krama pramANe eTale ke eka, be ane traNa raMka sudhI bhAtanuM bhajana karAvavuM. paraMtu te pachInA divasomAM de. pachI hamezanA AhAranA traNa caturthAMza jeTalA te kherAkanA kaThaNu, bhAre ane madhura padArthone cakhA kemaLa bhAta hRdayane priya ane iMdriyane upayoga karato karato sAta divasa sudhImAM pitAnI jAgrata kare evA osAmaNanI sAthe upara kahelA prakRti pramANenA mULa svAbhAvika khorAka para te krama anusAra eTale ke eka, be ane traNa TaMka AvI jAya che. suzrute paNa cikitsA sthAnanA 39bhA sudhI Apavo. pachI catura vaidya A rogIne lAvAM adhyAyamAM A saMbaMdhe Ama lakhyuM che ke ! pakSI, eNa-kALiyAra mRga ane haraNa vagerenA uthe varite kevA thavA| QqtA vaivA- mAMsanA rasone sArI rIte saMskArayukta karI tenI chaMda retye tinnAtha te che vivINanitAdrI- | sAthe haMmezanA abhyAsa pramANe saMpUrNa bhAta ghatartharAtAM tataH | jaina vidhinA brisithA- jamavA Apo. (ema vidhi karavAthI jenuM cepana
Page #346
--------------------------------------------------------------------------
________________ upakalpanIya-adhyAya 24 mA 305 ane pachI kRtayUSaneA upayoga karavA, te pachI traNa TaMka mAMsanA rasAneA upayAga karavA. paraMtu madhyama zuddhithI je zuddha thayA heAya teNe be Taka peyA-rAkhatA, khe TaMka vilepIne, be TaMka phUDa, marI, lavaNu vagerethI saMskAra ApyA vinAnA mALA yUSane, be TaMka sa MskAra ApelA yUSane ane khe Taka mAMsanA rasAnA upayoga karavA; paNa je mANasa hInazuddhithI zuddha thayA hoya teNe eka Taka rAkhane, eka TaMka vilepIne, eka Taka saMskAra ApyA vinAnA meALA yUSanA ane eka Teka sa'skAra ApelA cUSaneA ane eka Taka mAMsanA rasAnA upayega karavA joIe; kema ke ema karavAmAM Ave teA ja suzrutanA cikisitasthAnanA 36 mA adhyAyamAM kahelA viSaya pramANe uttama zuddhivALAnA vamana tathA virecananI vacce eka pakhavADiyAnu aMtara saMbhavI zake. khArAka khAvA. ema !hyA pachI AgaLa jatAM suzrate Ama kahyuM che ke je vyaktine kaivala snehana athavA kevala vamana ja karAvyuM heAya tene sAta divasamAM tene sAmAnya khArAka ApI zakAya che; paraMtu jene zirAvedhana tathA khIjA virecana ke zeAdhana Adi apAyuM hoya teNe eka mahinA sudhI halakuM bhAjana jamIne rahevu joIe. A saMbaMdhe tyAM suzrute ja Ama kahyuM che ke, ' kevalaM snehapIto vA vAntoyazcApi kevalam / sa upara kahelA sasarjanakrama ALagavAthI thatA upA jvarAmakAmalApANDukarNakuSThagalAmayAH / hikkAtisArazvayathukAsAdyA vyabhicArajAH // 15 // zUlAtisArau zuddhasya 'zItapAnAnnasevanAt / zothoravA anjarRrAne nivArAyAt // 6 // upara kahelA saMsaja nakrama jo eLa gAya tA tethI jvara, AmadoSa, kamaLA, pAMDu, kAnanA rAga, koDha, gaLAnA roga, heDakI, atisAra, dhaiyathu-seAjo ane kAsa-udharasa vagere rAgeA utpanna thAya che; tema ja ( vamana- virecanarUpa) saMzeAdhananA sevanathI zuddha thayelA mANasa jo zItaLa pANI ke zItaLa khArAkanuM sevana kare teA tethI zULa ane atisAra rAga thAya che. tema ja (e zeAdhana dvArA) zuddha thayelA mANasa ne khATA padArthonuM sevana kare, vadhu paDatA sneha seve ke divase UMghe, teA tethI sAjo, udararoga tathA vararUpa upadravA thAya che. 15,16 sannAtra manuno munnIta ghumoganam ' ||-jeNe doSanu" ke rAganuM saMzamana karavA kevaLa snehapAna ja karyuM hoya teNe athavA jeNe ajINu dUra karavA kevala vamana ja karyuM. heya teNe upara jaNAvelA raseAnA kramane anusarI, sAta rAtri vIte tyAM sudhI theADA pramANamAM halakuM bhAjana jamavuM. paraMtu jeNe zeAdhananA agarUpe vamana karyuM hoya teNe vAgbhaTanA kahyA pramANe karavuM; jema ke vAgbhaTa kahe che ke, * peya vijepImadata mRta ja cUpa rasa trInumayaM tathaivam / mena seveta naroDAAjInuM pradhAnamayyAvadvindvaH '~ uttama, madhyama ane hIna-ema traNa prakAratI je zuddhi che, temAMthI uttama zuddhi dvArA zuddha thayelAe traNa TaMka peyA-rAkha pIvI. te pachI traNa TaMka vilepI pIvI. te pachI traNa TaMka akRtayUSanA te | kA. 20 w teAlA leAhI kADhavu hoya tene pAMcamA Ta Mke, jenuM ekasA ATha tAlA leAhI kADhavuM hoya tene navamA Take ane jenuM khaseAseALa tAlA leAhI kADhavuM hAya tene teramA Take ane tenA khArAkanA saMpUrNa bhAta jamavA ApavA.) evA bhAjanasa'sakramathI jene jarAmi vRddhi pAmyA hoya evA te rAgeAnA doSAnA prakApa thAya te evA bhaya manamAM rAkhI vaidya tene vArApharatI paraspara viruddha rase| bhAjanamAM ApyA karavA joI e; jema ke prathama madhura tathA kaDavA rasa devA; te pachI khATA, khArA ane tIkhA rasa ApavA; pachI madhura, khATeA tathA khArA ane te pachI madhura tathA kaDavA rasa devA. ema snigdha tathA rukSa rasAne vArApharatI yAga ApyA karavA. evI yAjanA karIne vaghe te zuddha thayelA rAgIne svastha banAvavA. svastha banyA pachI ja te rAgIe peAtAneA huMmezaneA TevAyele vivaraNa : suzrute cikitsAsthAnanA 39 mA adhyAyamAM A saMbaMdhe Ama kahyuM che ke, ' tejapUrkhAmaDmAnDasadharmAMno maLAturAH / niSazudranetra
Page #347
--------------------------------------------------------------------------
________________ 396 kAzyapa saMhitA-sUtrasthAna roLArtA kavarAtIsAri re || gyataH vAvita vitta | jyAre mithuna seve che tyAre tenI guhya idriyamAMthI tAMtAnapadravAna bhAvAyataH roto vA vitta | vIryanI peThe rUdhira paNa nIkaLe che ane jenI sAthe vipramagRti || maithuno nona dayAdhInA noti | te maithuna kare che te strInI nimAMthI paNa rajanI tutiH | AkSepa pUrNadhAtakawAme | Ta- | sAthe dhira vahevA mAMDe che. vaLI te upara kahelA praveze zvANuM #AsazvAsa 2 TALo. vire sutra. | puSpomAMne je kaMI paNa puraSa divase nidrA le cI sarakavuM pravartate. camate vivAhUHiqttAMtAna te kaphapradhAna thaI te aneka rogone prApta kare che; vyAdhIna mAna | zrIhotra pratisAcuM vaLagar | jema ke baroLanA rogathI yukta-lahedaranA zvaryuM kavaram // mohaM saDhanamakvAnAmavivA tathA darim | | rogane, saLekhamane, pAMDurogane, sejAne, varane, tamasA rAmamUtaratu svamevAminati | 3 saMmAnAr mUrchAne, aMgonA zithilapaNAne, kherAkanA vAyuH zirasyApAdayedujam / AndhyaM jADyamajighratvaM avipAkarUpa pagane tathA arucine pAme che ane bAghiya mUkatA tathA / / hanumokSamadhImanthamarditaM ca sudA- | mohathI parAbhava pAmIne kevaLa sUI rahevAnuM ja mnetratama nimeSe vA tRri #AsaM thanAram II | pasaMda kare che. 8LI emane koIpaNa rogI je hRmate drattAtra 2 tAMta thavAnuvadravAna ! yAnayAnena | UMcA avAje bhASaNa kare che to tene vAyu camate charTinarazramavAna II tapaivakramarda ghorImadri- | prakopa pAmIne mastakamAM pIDA upajAve che pAnAM 2 vijhaman ! virAsanArA thAnAra chUkhyAM ane te bhASaNa karanAra rogI AMkhe aMdhApo, mavati venA || ativamaLAvAyuyoH kuharta | jaDapaNuM, nAkathI koIpaNa gaMdhane grahaNa na : // saMthArouM rouM vA varSa mathAvi vA zIta karavuM, kAne baherAza, mUMgApaNuM, haDapacInuM chUTA saMmontoyAnAM sevA mahidvRddho toDAmarraviNarma- paDavApaNuM, adhimaMtharoga, atizaya dAruNa arditasUtrahmAnapravepAH | vAtAtAmyAM vaivarSe varaM vA|i vAyune roga, netrAnuM sajajaDa thavuM, AMkhanA kevaLa sAdanuthAta varadvALurAnA mRtyutharSi vA gho | palakArA ja thayA kare te nimeSarAga, vadhu paDatI mRcchati || masAmona TUlyA vaDhavamasarAyamA | tarazane roga, udharasa, khUba ujAgarA ane dAMtanA anAtmavantaH pazuvad bhuJjate ye'pramANataH / rogAnIkasya khakhaDI javArUpa ke hAlI javArUpa daMtAla te mUDhanIjo prAranuvanita di ' vahunA rogIo, nAmanA rogane tema ja e sivAyanA bIjA paNa jeNe snehapAna karyuM hoya, zedhana auSadha sevIne upadravane prApta kare che. vaLI temAMne keIpaNa je zuddha thayA hoya, netranA rogathI jeo pIDAtA | rAgI koI vAhana para besI jo musApharI kare hoya jvarathI jeo yukta thayA hoya ane jeo ! te tethI UlaTI, mUrchA, bhrama tathA kalama-lAnine atisAranA rogI hoya, teo telathI bharelA | pAme che. tema ja aMgonuM jhalAI javuM ane mATInA kAcA vAsaNa jevA hoI khAvApIvAmAM | IdrinA ghora vibhramane paNa pAme che. vaLI temAMne saheja paNa bhUla kare to aneka upadrovALA thaI! koI rogI lAMbA kALa sudhI eka Asane besI jAya che. jema ke temane koIpaNa krodha kare te rahe ke ekAsane Ubhe ja rahe che tethI paNa tenI tethI temAMnuM pitta kepe che ane te pittajanya | keDanI nIcenA bhAgamAM vedanA thAya che. tema ja aneka upadravane kare che. teo mAne keIpaNa jo ! emAM koI paNa rogI je atizaya vadhu pramANazArIrika zrama se ke zoka kare to tenuM citta | mAM cAle to tethI tene vAyu tenI banna bramita banI jAya che. vaLI teomAMne kaI paNa paganI piMDIomAM dedanA kare che, sAthaLane je mathana seve to tethI e durmati mANasa ghora | atizaya sUkavI nAkhe che; athavA te sAthaLo para regone pAme che; jema ke te mANasa tANa, AMcakI, sojo kare che athavA pAdaharSa nAmane roga paNa lakavo, zarIranuM jhalAI javuM, guhyapradezamAM sojo, thAya che. vaLI temAM koI rogI zItaLa padArthone dAsaNa udharasa tathA zvAsa ke damano roga pAme | je upabhoga kare ke zItaLa pANInuM je vadhu sevana che eTaluM ja nahi paNa e puruSa strI sAthe kare che tethI tene vAyu khUba vadhI jAya che. tethI
Page #348
--------------------------------------------------------------------------
________________ upaka9panIya-adhyAya 24 me 307 aMgenuM bhAMgavuM, viSTama-zarIranuM jakaDAvuM, zaLa, | ajIrNa hoya che, temanAM lakSaNo have huM Apharo ane aMgone kaMpa thAya che. vaLI temAMnA | (nIce pramANe ) kahuM chuM. 19 kaI rogI vadhu pramANamAM vAyunuM ke sUryanA tApanuM vivaraNa: suzrute paNa sUtrasthAnanA 46 mA sevana kare che tethI tenA zarIrano raMga badalAI jAya | adhyAyamAM ajIrNanA A bhede Ama kahyA che, ane tene javara paNa Ave che. vaLI temAM koI jema ke: gAmaeN vidha viBdhe chawvattAnitrimaH | rogI je viruddha bhajana kare to tethI maraNane ke | ganI viMchArita vaturtha sareSata: kaphanA prakopathI - dara vyAdhine pAme che. pitAnI prakRtine mAphaka thatuM AmAjIrNa, pittanA prakopathI thatuM vidagdhAjIrNa, na hoya evuM te bhajana kare, to tethI tenA vAyunA prakopathI thatuM viSTabdhAjaNa ke zleSmAbaLane tathA zarIranA raMgano te avazya nAza jaNa ane evuM rasanA zeSathI keTalAka vaidyo kare che. emAMnA je rogIo (pazunI peThe) potAnA rasazeSAjIrNa' kahe che. manane kAbUmAM rAkhyA vinA pramANuthI vadhAre | upara kahelA ajINunAM sAmAnya lakSaNe bhojana kare che, teo rogonI eka chAvaNIrUpa thathama mAme, dhUmodrA vidyAnA ajIrNane avazya prApta kare che. 15,16 sazleSmaNi gurutvaM tu, rasazeSe tu hRdravaH // 20 khorAka barAbara paco hoya tenAM lakSaNe AmAjIrNamAM jANe ke meM hamaNuM ja kAMkSA bubhukSA vaizA laghutA sthiratA sukham khAdhuM che, ema regI mAne che. vidAhIsvasthavRttAnuvRtti% sa kSaK iaa | vidagdhAjIrNamAM jANe ke potAnA moDhAmAMthI khorAka khAvAnI IcchA thAya, bhUkha | dhumADA nIkaLatA hoya tema regIne jaNAya lAge, zarIranuM ke mana-Idriyo AdinI che ane te uparAMta uparAuparI oDakAra prasannatA jaNAya, zarIramAM halakApaNuM anu- AvyA kare. kaphayukta-zleSmAjIrNamAM te bhavAya, zarIranI sthiratA anubhavAya, sukha- 1 zarIramAM bhArepaNuM jaNAya ane rasazeSasvasthatA thAya ane svasthanA vartananuM ajIrNathI hRdayane drava-ogaLavuM ke bhArepaNuM anusaraNa thAya-e badhAM khAdhelo khorAka { thAya che. 20 barAbara pacce hoya tenAM lakSaNo jaNAya che. ' vivaraNa: A saMbaMdhe paNa suzrute sUtrakhorAka barAbara pacyo na hoya tenAM lakSaNe ' sthAnanA 46 mA adhyAyamAM kahyuM che ke, viSAdo gauravaM tandrI shlessmsekaartibhrmaaH| 'mAdhuryamannaM gatamAmasaMjJaM vidagdhasaMjhaM gatamamlabhAvam / kiciMda vipakvaM bhRzatodazUlaM viSTabdhamAbaddhaviruddhavAtam / svasthavRttoparodhazca tadajIrNasya lakSaNam // 18 // ' viSAda jaNAya, zarIramAM bhArepaNuM hAradrAva imablhnA nAyate . kaphanA doSathI dUSita thayelo kherAka madhurapaNAne pAmavAthI jaNAya, nidrA jevuM ghena jaNAya, kaphano vadhAro thayeluM ajIrNa AmAjIrNa kahevAya che." khAdhelo jaNAya, kaphanI lALa jhare, becenI jaNAya, je khorAka pittanA kAraNe dUSita thaIne tema ja bhrama thAya ke cakkara Ave ane svastha kaMIka pacele, nahIM pacelo rahI khATApaNAne pAmI jevuM vartana thaI na zake, te (badhAM) javAthI thayeluM ajIrNa vidagdhAjIrNa kahevAya che. ajIrNanAM lakSaNo jANavAM. 18 e ajIrNamAM khorAka kaMIka aMze ja po hoya, upara kahelA ajIrNanA cAra bheda tethI seya bheMkAyA jevI pIDA thAya ane temAM mAM vizve sTeH To tathaiva jA | vA yAre bAjuthI baMdhAyele. banI viruddha gati caturvidharmanI tu ta vaphAmi DhakSaNam II | kare che. rasazeSa ajIrNamAM oDakAranI zuddhi hoya AmAjIrNa, vidagdhAjIrNa, zleSmAjIrNa ! te khorAka khAvAnI IcchA na thAya ane hRdayanuM ane rasazeSAjIrNa -ema cAra prakAranAM che bhArepaNuM thAya che; e rasazeSa ajIrNane
Page #349
--------------------------------------------------------------------------
________________ 308 kAzyapasaMhitA-sUtrasthAna vaidyo cothuM ajIrNa kahe che. aSTAMgasaMgrahakAre pramANamAM paNa thAya che. e badhAye ekI paNa sUtrasthAnanA 11 mA adhyAyamAM kahyuM che vakhate je prabaLa thayA hoya to te dareka che ke " tannAne purato : photho bhaogifidhyoH | | ajIrNa asAdhya bane che. paraMtu te rAge udgArazca yathAbhuktamavidagdhaH prvrtte| viSTabdhe zUla- | jo thoDA pramANamAM hoya to te kamazaH mAdhmAnaM vividhA vaatvednaaH| malavAtApravRttizca stambho yAya ke sAdhya bane che. temAMthI je ajIrNa moroDakaTanA vize amaLamUcha. vijJAca vividha sAdhya hoya che, temAMnuM sAdhana huM tamane rujH| udgArazca sadhUmAmla: ravedo dAhazca jAyate / / je kahuM chuM, te tame sAMbhaLo. AmAjIrNamAM vigho darajJaDha // temAMnA AmAM- Amane upavAsa dvArA nikAla kare te jImAM zarIramAM bhArepaNuM mALa, UbakA tathA hitakArI che. vidagdhAjIrNamAM garama kAmaLA gAla upara ane AMkhonA khUNA para sojo vagere oDhIne sUI rahevuM; tema ja kaphayukta Ave che. vidadhAjIrNamAM je pramANe khorAka khAdhA ajIrNamAM parase thAya ema karavuM joIe hoya te ja prakAranA oDakAra AvyA kare ane ane rasazeSAjIrNamAM te rogIne khUba viSTabdhAjIrNamAM peTamAM zULa nIkaLe, peTano Apharo sUkavI nAkhavo joIe. 21-23 thAya ane judA judA prakAranI vAyunI vedanAo vivaraNa: aSTAMgasaMgrahakAre paNa kahyuM che ke thayA kare che. maLa-mUtra ane nIcene vAyu pravate vidagdhAjIrNamAM tatrImuvA vivA thAt / kaMI paNa nahi paNa rokAI jAya che. zarIranA avayavo jamyA vinA divase sUI rahevuM joIe. suzrute paNa sajajaDa thaI jAya che. mUrchA ke bebhAna sthiti sUtrasthAnanA 46 mA adhyAyamAM A badhAM ajIrNonI thaI jAya ane aMgomAM pIDA thAya che. vaLI A pramANe cikitsA kahI che; jema ke tatra naM vidagdhaachamAM cakkara Ave, vadhu paDatI tarasa kArya vidagdhe vamanaM hitam / viSTabdhe svedanaM pathyaM rslAgyA kare ane mUra thAya, tema ja pittanA ve rAvata 2" -temAMnA AmAjIrNamAM laMdhana deSane lIdhe aneka prakAranI pIDA thAya che; vaLI karavuM joIe. vidagdhAjIrNamAM vamana-auSadha oDakAra paNa dhumADA sAthe khATo Ave; parase pIne UlaTI karavI joIe. viSTabdhAjIrNamAM vadhu thAya tema ja zarIramAM dAha thAya; rasazeSajamAM dana karavuM eTale ke khUba oDhIne zarIramAMthI khorAka para aNagame thAya; hRdayanI azuddhi tathA parasevo bahAra kADhavo te jarUrI samajavuM ane bhArepaNuM thAya che. 20 rasazeSaajIrNamAM kaMI paNa khAdhA vinA sUI badhAM ajIrNanAM sAmAnya lakSaNe rahevuM te hitakArI thAya che. upara darzAvela ciTitndraashuulaartiglaanitRvidaahaarucibhrmaaH| sAmAM AvazyakatA anusAra pheraphAra paNa karI sarasavanAnaETH sarvezvavyArA navA raNA | zakAya che; jema ke aSTAMgasaMgrahakAra kahe che ke sarvairasAdhyatotkRSTaiH kramazo yaapysaadhyte|| yathAvasthaM hita mata"--ajIrNamAM tenI avasthAne rAdhyAnAM sAdhaje vastu tame pravataH a ArA anusarI vartana karAya te hitakArI thAya che. 23 AmoDhAM pUchyuM, vize prAkRtaH vetA | ajINamAM hitakara auSadhakalpanA sazleSmaNi bhavet svedaH, parizoSyo rsaadhike||23 yaduktaM pathyamazanaM tadevateSu zasyate / badhAM ajIrNomAM nidrA jevuM ghena, phUla | kIrghavAevadhAnAM tu mumauzH hima raka bheMkAyA jevI pIDA, becenI, zarIramAM sahastrAvyo mAMyaloji vA. parizrama vinA thAka, vadhu paDatI tarasa, thAkUTayUro vA hita phAlyonastathA rajA baLatarA, aruci-bhrama thAya, aMgamarda- vipittitaM cananAgu (6) rAjJAnopamaracavA zarIranuM bhAMgavuM, javara tathA maLa-mUtranI | ghaninAM nidhanAnAM vA yathArthanupAta ll rad aa kabajiyAta; eTalA roge thoDA thoDA ! upara darzAvela ajIrNamAM pathya khorAka
Page #350
--------------------------------------------------------------------------
________________ vedanAdhyAya-adhyAya 25me 309 ApavAne kahyo che e A ajIrNomAM ! samayane yogya vamana tathA virecanakAraka auSadha sevI cogya che ane AmAM dIrghakALa (kema ke | zake che. paNa dareka manuSyane dareka sAmagrI prApta thaI lIdhelo khorAka samaya jatAM pite ja pacI | zakatI nathI ane dAruNa rogo daridrone paNa pIDA jAya che) auSadha, dADamanA dANA sAthe karI zakatA nathI ema hatuM nathI. mATe dareka manuSya magana maMDa, neha tathA lavaNathI yukta rAga tyAre je je auSadha karavuM ghaTe te karavuM ja OoSa-sUMTha, marI ane pIparane ukALa | joIe; ane vastro tathA AhAra paNa yathAzakya athavA mAMsana rasa pIvo joIe athavA sevavA ja joIe. ema te saMzodhana sevyAthI je kUNa mULAne yUSa-ukALo ke osAmaNa ! phaLa prApta thAya che te saMbaMdhe paNa carake tyAM ja kahyuM ane tenI sAthe zAli-DAMgarano bhAta khAvo | che ke "maDhAvae roharaM vastrAprasAnam vIravA saMzodhana e paNa hitakArI thAya che. temAMnuM harakoI sabhya gAyuSA gucave viram' -je saMzodhana cikitsita je rAjAne, rAjA jevA mANasane. . maLane nAza karanAra, rogane dUra karanAra ane baLa dhanavAnane ke nidhanane yogya hoya te, tathA zarIranA raMgane khUba svaccha karanAra hoya tevA koIpaNa vaidya Adi pAsethI jANune kalpavuM saMzodhanane sArI rIte-sevavAthI lAMbu AyuSya maLe che. aSTAMgasaMgrahakAre paNa A saMbaMdhe kahyuM che ke, joIe. 24-26 'buddhiprasAdaM balamindriyANAM dhAtusthiratvaM jvalanasya lAMbuM AyuSa meLavAya tevuM saMzodhana karavuM dIptim / cirAcca pAkaM vayasaH karoti saMzodhanaM balapnaM doSazamanaM balavarNasukhAvaham / samyagupAyamAna" -harakoI saMzodhanane sArI sA saMzodhanaM kuvA rIrthamAkuvAnu che te rIte sevavAthI buddhinI prasannatA, ikriyAnuM baLa, iti ha mAha bhagavAn kazyapaH // 27 // dhAtuonI sthiratA, agninuM dIpana thAya che je saMzodhana doSonA baLane nAza ane vRddhAvasthA paNa lAMbAkALe Ave che. carake karanAra, doSone zamAvanAra, zarIranA baLa, 1 paNa sUtrasthAnanA 13 mA adhyAyamAM A saMbaMdha varNa tathA sukhane karanAra hoya te karIne kahyuM che ke-TopA drAcit yuthati nitA saMgajIrNano rogI lAMbuM AyuSa meLave che, | pAvaH | nitA: saMrodhanerya tu na teSAM punarmaH - ema bhagavAna kAzyape kahyuM che. 27 ' je doSone baMdhanothI ane pAcana auSadhothI vivaraNa: A saMbaMdhe carake paNa sUtrasthAnanA ! | kAbUmAM levAyA heya te kaIpaNa kALe (pharI) 15mA adhyAyamAM kahyuM che ke, "enena vidhinA kepe che-vikAyukta thaI rogone utpanna karanAra rAjA rAjamAtro'thavA punaH / yasya vA vipulaM dravyaM sa thAya che; paraMtu je doSone saMzodhana-auSadhothI saMzodhanamahati // daridratvApadaM prApya prAptakAlaM vire jItyA hoya ke kAbUmAM lIdhA hoya temanI pharI canam / pibet kAmamasaMbhRtya saMbhArAnapi durlabhAn / utpatti thatI nathI.' na hi sarvamanuSyANAM santi sarvaparicchadAH / na ca rogA iti zrI kAcipasaMhitAmAM upakalpanIya na bAdhante daridrAnapi dAruNAH / yad yacchakya nAmane 24 mo adhyAya samApta manuSyeNa kartumauSadhamApadi / tat tat sevya yathAzakti vedanAdhyAya-adhyAya 25 me vatanAnsaranAni 1 ||-e vidhithI rAjAe, rAjA jevA mANase ke jenI pAse puSkaLa dhana hoya ! 3thAto nANArthe cAlyAWAma: che ? .. tevA mANase saMzodhana sevavuM ya che. paNa | $ta Tu smAi mAvAna thag // 2 / daridra mANasa te Apatti AvyA pachI eTale ke have ahIMthI ame vedanAdhyAyanuM vamana-virecanane yogya roga prApta thayA pachI ja | vyAkhyAna karIe chIe, ema bhagavAna durlabha sAmagrIo ekaThI karyA vinA paNa te te | kazyape kahyuM hatuM. 1,2
Page #351
--------------------------------------------------------------------------
________________ 310 kAzyapa saMhitA-sUrasthAna vRddhajIvakane kazyapane prazna bALakanA mukhaganAM lakSaNe upAsyamAnamRSibhiH kazyapaM vRddhjiivkH| lAlAsravaNamatyartha stndvessaartivythaaH| codito dAruvAhena vedanArthe'bhyacodayat // 3 // pItamudriti kSIraM nAsAzvAsI mukhAmaye // 8 // bAlakAnAmavacasAM vividhA dehvednaaH| - bALakane jyAre mukhano roga thAya tyAre prAdurbhUtA zaM vaidya jJAna vAkSArthataH a || tenA moDhAmAMthI ghaNI lALa jhare che, tene eka samaye badhA RSio bhagavAna | dhAvaNa dhAvavuM gamatuM nathI; becenI thAya che, kazyapanI sevA karI rahyA hatA tyAre dAra- | moDhAmAM pIDA thAya che, tethI teNe je dhAvaNa vAhe preraNA karelA vRddhajIvake vedanAnA | dhAvyuM hoya ke dUdha pIdhuM hoya tene ekI viSayamAM kazyapane pUchayuM hatuM ke, "he ! kADhe che ane nAsikAthI zvAsa le che. 8 bhagavanuM ! nAnAM bALaka kaMI bolI zakatAM kaThavedanAnAM lakSaNe nathI te temane aneka prakAranI je veda. | vItamudrita taLuM vikRmisTemaNeyanam | nA prakaTa thaI hoya tene vaidya lakSaNothI | swvoDarasjini jA nayA te / 1 ane arthathI kevI rIte jANI zake ? 3,4 bALaka jyAre gaLAnI vedanAthI pIDAyuM kazyapane uttara | hoya tyAre paNa dAvelA dhAvaNane te ekI iti pRSTo mahAbhAgaH kazyapo lokvRddhpH|| kADhe che; tema ja jhADAnI kabajiyAta karanAra provAca vedanAstasmai kAraNairbAladehajAH // 5 // tathA kaphane vadhAranAra padArthonuM sevana tene. lokamAM rahelA vRddha puruSomAM zreSTha evA dhavaDAvanArI mAtAe kareluM jANI zakAya ane mahAna bhAgyazALI kazyapane vRddhajIvake che; thoDo javara rahyA kare che, aruci thAya che ane tene kaMI gamatuM nathI. 9 ema pUchayuM, tyAre temaNe bALakonA dehamAM utpanna thatI vedanAone, te vRddhajIvakane adhijivikA roga lAlAsrAvo'rucirlAniH kapole shvythy'thaa| kAraNo sAthe kahI hatI. 5 ziraHzala vedanA ane tenAM lakSaNe mukhasya vivRtatvaM ca jAnIyAdadhijihikAm / / 10. jyAre bALakanA moDhAmAMthI lALa jhare, bhRza ziraH spandayati nimIlayati ckssussii| aruci thAya, glAni jaNAya, moDhA para avakRjatyaratimAnasvapnazca ziroruji // 6 // sojo Ave, gabharAmaNa thAya ane moTuM jyAre mastakamAM pIDA thAya che tyAre pahoLuM thAya tyAre tene adhijivikA. bALaka mAthAne vAraMvAra halAvyA kare che; nAmano roga jANo. pitAnI AMkho mIcI rAkhe che, aspaSTa vivaraNa: A adhijivika roganuM lakSaNa avAjo kare che, becenIvALuM thAya che ane suzrute nidAnesthAnanA 16mA adhyAyamAM Ama (divase ke rAtre) UMghatuM nathI. dara lakhyuM che ke, "jJaDhavAda: zvavadhuH + 7 nivAkaNa vedanA ane tenAM lakSaNe prabandhopari raktamizrAt jJeyo'dhijihvAH khalu roga. vALa dhRti duttAmyAM oi amathare murA | g:-bhanA mULa baMdhana sthAnanI upara ke pelA atyavAghaunanethAt janam II 7 || lehI sAthe mizra thayelA vikRta kaphanA kAraNe je kALe bALaka kAnane be hAthe aDakyA | moje dekhAya tyAre e ja rogane "adhiji" kare mAthAne khUba bhamAvyA kare ane ! nAme jANo. 10 becenI, aruci ane UMghe nahi tyAre ! praharoganAM lakSaNo vadhe e lakSaNo uparathI tenI karNa vedanAne | vavarAharimuvA niine DhaTTA jANI levI joIe. 7 | kaNDU(NTha)ke zvayathuH kaNThe jvarArucizirorujaH // 11
Page #352
--------------------------------------------------------------------------
________________ vedanAdhyAya-adhyAya 25 me 311 grahanA kAraNe thayelA rogamAM bALakane | bALakane zUlarega thAya che tyAre te javara Ave, aruci thAya, moDhAmAMthI lALe | dhAvavuM choDI de che; raDyA kare che; catta jhare, gaLuM jhalAI jatAM te bALaka zvAsa- | rahI zarIrane bhAMge che; peTanI stabdhatA racchavAsa letAM kaNase che, zarIra para caLa | thAya che, zarIramAM zItaLatA thAya che ane Ave, gaLAmAM sojo thAya, javara, aruci | moDhA para parasevo AvyA kare che. 15 tathA mAthAmAM pIDA thAya che. 11 UlaTInAM pUrva lakSaNe vivaraNa: ahIM mULa lokanA pUrvArdha mAM | animittamabhIkSNaM ca yasyodgAraH pravartate / grahaga ane uttarArdhamAM kezotha eTale gaLA paranA sejAne rega kahyo che, ema TIkAkArano | nidrAjRmbhAparItasya chardistasyopajAyate // 16 // abhiprAya che. 11 je bALakane kaI paNa nimitta vinA bALakanA jvaranAM pUrva lakSaNe oDakAra cAlu thAya; nidrA ane bagAsAmAM muhurnamayate'GgAni jRmbhate kAsate muhuH|| je bALaka gherAI jAya tene UlaTane roga dhAtrIzArIrekawArararara(caM)nAcamittatratA lAgu thAya che. 16 prasrAvoSNatvavaivarNya llaattsyaatitpttaa| bALakanA zvAsaroga tathA heDakInAM aruciH pAdayoH zaityaM jvare syuH pUrvavedanAH // 13 // | pUva lakSaNe bALakane javara Ave tyAre pitAnA | niinasyuraHDayui zvAnaratarathonAthA aMgone te vAraMvAra namAve che, bagAsAM | gAma hatorA: ze hiTsa pravartate . 27 khAya ane ALasa maraDe, vAraMvAra udharasa | je bALaka chAtImAMthI ghaNe garama khAya; tema ja akasmAta pitAnI dhAtrI- zvAcchavAsa le che athavA kaNase che tene mAtAnI godamAM bharAI jAya che. dhAvaNa dhAvavuM | zvAsa athavA hAMphaNane roga utpanna thAya pasaMda paDatuM nathI; moDhAmAMthI lALa khUba ! che; tema ja zarIre je kRza hoya tene jharyA kare che. tenuM zarIra garama rahyA kare che. | akasmAta vAyunA oDakAra cAlu thAya che; zarIrano raMga badalAI jAya che; lalATa | tene heDakIno roga cAlu thAya che. 17 atizaya tapyA kare che; aruci thAya ane banna tarazanA rogathI pIDAyelAnAM lakSaNo paga ThaMDA thaI jAya che; ATalI vedanAo stanaM pibati cAtyarthana ca tRSi-(pya) ti roditi / bALakanA varamAM prathamathI thAya che. 12,13 bALakanA atisAranAM pUrva lakSaNe | shusskausstthtaalustoyepturdurblstRssnnyaa'ditH||18|| dehvaivrnnymrtirmukhglaanirnidrtaa| je bALaka dhAvatuM nathI ane ghaNuM vAtakarmanivRttizcetyatIsArAgravedanAH // 14 // tRSAtura thaI raDyA kare che tema ja jenA bALakane jyAre atisAra-jhADA thavAnA heTha ane tALavuM sUkAtuM hoIne vAraMvAra hoya, tyAre tene pahelAMthI A vedanAo thAya pANInI icchA karyA kare che ane zarIre durbaLa thaI jAya che, tene tarazanA rogathI che. zarIrano raMga badalA, becenI, mukha jhAMkhuM thavuM; nidrAne abhAva ane vAyunuM pIDAyela jANavuM. 18 karma aTakI paDe che-baMdha thAya che eTale ke ApharAnA rogavALAM bALakanAM lakSaNo vAyunuM anulomana thatuM nathI. 14 | vizAlastabdhanayanaH prvbhedaartiklmii| bALakanA udarazUlaroganAM lakSaNa | saMdamUtrAnivi riAzurAnAnI 21 ratanuM zu joti vottAnazcAttama re | je bALaka ApharAnA roganI vedanAthI karatAdhatA kSetre muva niH + 2 | yukta thayela hoya tenAM netro (pIDAnA kAraNe)
Page #353
--------------------------------------------------------------------------
________________ 312 W kAzyapa saMhitA-sUtrasthAna phATIne sajjaDa thaI jAya che; parva-sAMdhA- | hoya che; enA zarIramAM kSINatA thAya che; omAM toDa thAya che; becenI ane parizrama | gudAmAM atizaya pIDA ane jANe se vinA thAka jaNAya che tema ja tenAM mUtra, | bheMkAtI hoya evI vedanA thAya che, te uparathI adhevAyu tathA viSTA rokAI jAya che. 19 vadhe te bALakane azasa roga jANa. 23 vAI tathA unmAdanuM regI bALaka bALakanA azmarIganuM lakSaNa akasmAdaTTahasanamapasmArAya kalpate / rAtamUtravaM mUtrazA 4 verA pralApArativaicittyairunmAdaM copalakSayet // 20 // | pratataM roditi kSAmastaM vayAdazmarIgadam // 24 // je bALaka akasmAt aTTahAsya kare je bALakanA mUtramAM sAthe zarkarA-retI moTethI hasavA mAMDe tene vAIne roga utpanna jevA kaNa bahAra Ave ane mUtra paNa thAya che; tema ja vadhu paDatuM bakavATa, becenI atizaya thAya; tema ja mUtranA samaye tathA cittanI vyagratA uparathI bALakanA unmAda. vedanA thAya, ekadhAruM rudana karyA kare ane (gAMDapaNanA)ogane oLakhI levo. 20 tethI jyAre te bALaka kSINa thaI jAya tyAre mUtrakRcchanuM rogI bALaka | vidya tenA e rogane patharIne rega kahe. Tagsfsa mUtravAre ra verA ! bALane ratavAnA roganAM pUrva lakSaNe mUtrakRcchre dazatyoSThau basti spRzati pANinA // 21 raktamaNDalakotpattistRSNA dAho jvro'rtiH| je bALakane mUtrakRcchA thAya tene roma svAduzItopazAyitvaM visarpasyAgravedanAH // 25 // harSa thAya-zarIranAM ruvAMTAM khaDAM thaI jAya; aMgaharSa thAya-eTale ke zarIramAM kama jyAre bALakanA zarIra para rAtAraMganAM cakaraDAM UThI nIkaLe; vadhu paDatI tarasa lAge; kamATI thAya ane mUtra karatI veLA vedanA javara Ave; becenI jaNAya; chatAM madhura thAya; tethI potAnA banne hoThane te dAbe ane zItaLa padArtho mAphaka Ave, tyAre vidya ane hAtha vaDe basti-mUtrAzayane sparza | karyA kare che. 21 jANavuM ke A bALakane visarSanI avedanA ke tenAM pUrvarUpanAM lakSaNe thaI cUkyAM che. 25 bALakanA prameharaganAM lakSaNo gauravaM baddhatA jADyamakasmAnmUtranirgamaH / bALakanI visUcikAnAM lakSaNe pramehe makSikAkA(kA)ntaM mUtraM zvetaM ghanaM tathA // 22 | dahyante'GgAni sUcyante bhajyante niSTanatyati / bALakane jyAre prameharoga thAya tyAre | vipUriyA vADhAnAM dara 4 ra vardhati raddA tenA zarIramAM gaurava-bhArepaNuM, maLa-mUtramAM bALakonI visUcikA-kolerAnA rogamAM kabajiyAta, akasmAt mUtranuM nIkaLI tenAM aMgo baLavA lAge che jANe ke soyo. paDavuM ane bahAra nIkaLelA mUva upara | bheMkAtI hoya tevI pIDA thAya che; aMge mAkhIonuM chavAI javuM, mUtrano raMga dhoLo | bhAMge che, atizaya avAja kare che ane ane mUtramAM ghaTTapaNuM-e lakSaNo hoya che. 22 | hRdayamAM bhUla kAyA jevI pIDA vadhe che. 26 bALakanA azasa roganAM lakSaNo | bALakanA alasaka roganAM lakSaNe baddhapakvapurISatvaM saraktaM vA kRshaatmnH| | ziro na dhArayati yo bhidyate jRmbhate muhuH / gudaniSpADanaM kaNDUM todaM cArzasi lakSayet // 23 // stanaM pibati nAtyartha grathitaM chardayatyapi // 27 // bALakanA asarogamAM viSThA baMdhA- | vivAdAnAmividyAsaM rAro | celI-gaMThAyelI ane pakava hoI barAbara | vivRttizAstrajJane rakSavi I 28. pacelI hoya che athavA te vijhAmAM ratAza bALaka jyAre pitAnA mastakane thoDI
Page #354
--------------------------------------------------------------------------
________________ vedanAdhyAya-adhyAya 25 mA 313 vAra kharAkhara dhAraNa karI zakatuM nathI, tenA | rAganuM AvuM lakSaNa kahyu` che ke, ' tuvarasvAsvAmevaduzarIramAM tADa thAya che, vAravAra agAsAM | heppaLo vAtamUtrapurISane vidhAri sthijIvaduhAkhAya che, vadhu pramANamAM stanapAna karatuM tajI sevinantarnavAnanivrapIcita raheLA A nathI, gAMDAgAMDAvALI UlaTI paNa kare che vibaddhamArgamatimAtra pralInamalasatvAnna bahirmukhI bhavati, tatazchatisAravajrjyAnyAmapradoSaliGgAni yathoktAnyabhi ane kheda, AkarA tathA arucirUpa lakSaNA paNa sAthe hAya che te uparathI vaidya bALakanA alasaka rAga jANavA. upara jaNAvela visUcikA tathA alasaka rAganAM ( alaga alaga) lakSaNA tathA auSadha jANavAM muzkela ane che. 27,28 rAyasthatimAtrAni; atimAtrapraduSTAzca yovA praduSTAmayuddhamA'stiye chantaH vivaTamevAya zarIra rjIvastammati, tatastamatamasAZ dhruvate / jene jaTharAgni dubaLa hAya, jeneA ka* dhaNA ja vadhI gayA heya ane je vAyunA, mUtranA tathA vidyAnA vaigAne rAmyA karatA hoya tema ja sthira, bhAre, khUba lUkhA, TADhA ane sUkA annanuM je sevana vivaraNa : ahIM jaNAvela alasaka tathA karyA karatA hAya, te mANusanuM e annapAna vAyuthI upara kahela vicikA e banne rAga AmadoSathI atizaya pIDAyelu thaI ne tema ja kaphane lIdhe rAkAutpanna thAya che, hatAM te bannenAM alaga alaga yelA mAvALuM thaI te amuka sthaLe vadhu pramANamAM lakSaNA tathA auSadhe jANavAM muzkela bane che. bharAI rahe che ane ALasu thai te uparanA ke e be rAgane alaga alaga samajavA ma.Te nacenA mArge bahAra nIkaLatuM nathI. e kAraNe carake vimAnasthAnanA bIjA adhyAyamAM !hyuM che UlaTI tathA jhADA sivAyanAM AmapradeSanAM prathama ke, 'taMtra vibhUttiAmUrdha vAdhazra pravruttAmAMmomAM kahelAM cihnane vadhu pramANamAM darzAvyA kare che thayottAM vidyAt ' arthAt visUcakA rAga ane khUkha ja duSTa thayelA dASA, dhaNA duSTa thayelA AmanA deSathI utpanna thAya che ane temAM uparanA AmanA kAraNe rUMdhAyelA mAvALA thaI ADAane nIcenA banne mAge UlaTI tathA jhADAnA avA javA lAge che. tethI ke.I veLA e rUpe AmadeASa bahAra nILyA kare che; tema ja mANasanA zarIrane devaLa lAkaDInI paDe sajjaDa tenuM rUpa athavA lakSaNA upara kahyA pramANe karI nAkhe che tethI e rAgane vaidyo 'alasaka ' jANuvAM. aSTAMgasaMgrahamAM paNa A saMbaMdhe nAme kahe che. ane te asAdhya hoya che. A kahyuM che ke, vividharvenosmeTainimUjovataH / | alasaka rAga saMbadhe khInna taMtramAM paNa kahyuM sUcImiriya gAtrALiviSyatIti vibhUSiA ' visa- | che ke, prAti nordhva nApatAnnAdAro'vinayate / cikA nAmane rega AmadeSajanita hoi te vAyu | AmArAyeDImUtaptena soDasa: smRtaH / ' jene Adi doSAnA prakAthI utpanna thAya che. temAM khArAka vAyu tathA kanA prakaiApathI AmAzayamAM aneka prakAranI vedanAo utpanna thAya che bharAI rahIne uparanA ke nIcenA mALe gati karatA ane zarIranAM agA jANe ke seyAthI bhAMkAtAM nathI, paNa AmAzayamAMja ALasu thaI bharAI hAya evAM pIDAya che. vaLI zrute pazu A rahe che te rAgane vaidyoe 'alasaka' kahyo che. saMbadhe kahyuM che ke, 'sUriyAtrArLa tuvan ( ema visUcikAmAM Ama`Sa uparanA mukhamAge santigte'niru: | vayAnInaina sAdhaidyarvisUcIti niTM- | ane nIcenA gudAmArga gatimAna heAya che eTale cate // ' je mANasane vAyu ajanA kAraNe ke jhADA ane UlaTI banne cAlu hoya che, tyAre prakApa pAmIne sAyAthI a MgAne jANe vIMdhate hoya | alasaka rogamAM AmadoSa bemAMthI ekeya mAge tevI pIDA upajAve che, te rAgane vaidyo tricI gati karateA nathI, paNa ALasunI peThe AmAzayamAM kahe che. vaLI carake tyAM ja vimAnasthAnanA khIjA ja bharAI rahe che. Ama visUcikA tathA alasaka adhyAyamAM visUcikA bharAyA ja bheda-alasaka | rAgane bheda samajI zakAya che. ) 27,28 .
Page #355
--------------------------------------------------------------------------
________________ 314 kAzyapa saMhitA-sUtrasthAna bALakanA netraroganAM lakSaNe levAmAM tathA sUI rahevAmAM ane dhAtrI upara dRSTivyAkulatA todshothshuulaacrkttaaH|| tene kAyama aNagame thAya. pote snAna karyuM jofjhaghatte cakSu rAma ! ra1 | na hoya chatAM tenuM rUpa jANe ke snAna karyuM bALakanA netrarogamAM banne netromAM hoya evuM jaNAya; te ja pramANe pite je ke thAkuLatA, netromAM soye bheMkAyA jevI snAna karyuM hoya chatAM jANe ke snAna pIDA, AMkho para sojo, zULa, AMsuonuM karyuM ja na hoya evuM tene lAge che. 32,33 vahyA karavuM ane netromAM ratAza thAya che. - bALakanA pAMDu roganAM lakSaNe vaLI te netrarogI bALaka jyAre UMghI gayuM nAbhyAM samantataH zothaH zvetAkSinakhavakratA / hoya tyAre enAM banne netromAM cIpaDA pANDuroge'gnisAdazca zvayathuzcAkSikUTayoH // 34 // vaLIne cATI jAya che. 29 pItacakSurnakhamukhaviNmUtraH kAmalAditaH / bALakane sUkI ane bhInI caLane roga mAtra nidattA nagsf+gg: II rUpa che dharpatyaGgAni zayane roditIcchati mardanam / bALakane jayAre pAMDuroga thAya tyAre tenI guNavaData vighAratAUM pravartate rUnA nAbhi upara cAre bAjuthI je Ave; tenAM sukhAyate mRdyamAnaM mRdyamAnaM ca zUyate / netra, nakha ane meTuM dhoLA raMganAM-phIkAM zUnaM stravataraNoDhA(?)mAayAM chUTAvat rU thaI jAya che. tene jaTharAgni maMda thAya che. bALaka jyAre pathArImAM aMge ghase AMkhanAM banne popacA para seje Ave che, raDyA kare che ane zarIrane khUba masaLavA che. tenAM netra, nakha, moTuM, viSTA tathA icche che, tyAre te bALakane sUkI caLano roga mUtra, pILA raMganAM thAya che. te kamaLAnA thayo che ema jANavuM. sUkI caLa AvatI hoya rogathI pIDAya che. pAMDuroga ane kamaLa temAMthI bhInI ceLano rAga cAlu thAya che. e banne rogamAM bALaka usAharahita thaI temAM ghasAvAthI tene AnaMda Ave che; jAya che. tene jaTharAgni maMda thAya che ane paNa e ghasAto bhAga sUjI jAya che ane tene prANInAM rudhira(pIvA)nI icchA thAya sUjI gayelA bhAgamAMthI pANI vahe che, che; athavA A rogamAM vaidyane bALakane tema ja e bhInI thayelI cULamAM zULa tathA rudhira ApavAnI jarUra jaNAya che. 34,35 dAha thAya che. 30,31 bALakanAM dAyaya roganAM lakSaNe AmadoSanAM pUrvarUpa muupijaagrcchrdidhaatriidvessaartibhrmaiH| staimityamarucinidrA gaatrpaannddktaa'rtiH| vitrAsodvegatRSNAbhirvidyAdvAle madAtyayam // 36 // ramaNAzanazayyAdIn dhAtrI ca dveSTi nityshH|| mUrchA, ujAgarA, UlaTI, dhAva tarapha akSAtaH smAta dvAzcAkSAtarInA | aNagame, becenI, bramaNA ke cakkara Ave, gAmaatAra TIfja vidyA mavathataH rUA vadhu paDato bhaya thAya, kaMTALo ane vadhu bALakane AmadoSa thavAno hoya tyAre paDatI tarasa eTalAM lakSaNo uparathI bALakavaidya tenAM A pUrvarUpa jANavA jema ke ne madAtyaya roga jANa. 36 taimitra-zarIra jANe ke bhInA kapaDAthI bALakanA pInasaroganAM tathA lapeTavuM hoya ema lAge; aci thAya; ughAtanAM lakSaNo UMgha vadhu Ave; zarIramAM phIkAza thAya, mudrnanorajIMvatati vava vavA stanaM 4 thI becenI thAya, ramavAmAM ane khorAka saMrato jAti vAra rara grAmatagte arUNA
Page #356
--------------------------------------------------------------------------
________________ vedanAdhyAya-adhyAya 25 me 315 strotamai smRti pAse kauti vApare che | jAya che, UlaTIo thAya che, peTane Apharo thAya che. hovAne taththava sthAnnignayunattAdhim rUTa ane AMtaraDAMmAM guDa-guDa avAja thAya che. te bALakane pInasa thayela hoya tyAre te uparathI tenA koThAmAM rahelA deze jANavA ane vAraMvAra dhAvaNa dhAvatAM dhAvatAM moDhethI raDavA uparathI tenA deSone sarva sthAne rahelA jANavA. 39 zvAsa le che. tenA nAkanAM banne chidro gaLe che. tenuM lalATa cAre bAjuthI tapyA bALakanA cahereganAM lakSaNe kare che. badhAye tene te vAraMvAra aDakyA | gavAtu trita dhAtrI suvinI moninI . kare che. tene chIka tathA udharasa AvyA kare | gyamasaMge sutaM svayaM kSara pravartate II 0 / che. te ja pramANe bALakanA ughAta kaphathI | bAlovi('pa)smarate cAsyAH sahasA'GkAt patatyapi chAtI jakaDAI javI. rogamAM paNa e ja | asajanena saMsarga yAti saMbhojanaM tathA // 41 // lakSaNo thAya che ane vadhumAM te bALaka mRtanagarammiH purANitimiH | chAtIthI kaNasyA kare che. 37,38 amaGgalAni ghorANi pazyatyAcarate'pi ca // 42 // sevate viparItAni mRtyuM codayate zizoH / bALakane thatA jatu-daMzanAM lakSaNo sute zizau nilIyante pakSiNo daarunnodyaaH||43 svasthavRttaparo bAlo na zete tu yadA nishi| biDAlo laGghayatyenaM paradhUmaM ca jighrati / . raktabinducitAGgazca vidyAttaM jantukAditam // 39 // parAvatAraNabaliM prekSate laGghayatyapi // 44 // bALaka svasthavRtta parAyaNa arthAt taddana | durgandhadeha vakratvaM nAsikAgre malodbhavaH / nIrogI hoya, chatAM rAtre jyAre UMgha| HdarAmAravAnAM mAtAputranavAn ! kapa / nahi ane tenAM aMge lAla raMganAM | masmAratuvAnadharosevanam | biMduthI chavAI jAya tyAre tene jatuonA | rodityakasmAttrasati chAyAzIlaviparyayaH // 46 // daMzathI pIDAyelo jANa. 39 alpAzito'tiviNmUtrastvaviNmUtro viparyaye / bhaviSyatAM nimittAni grahANAM vedanAzca tAH // 47 // vivaraNa : sane paNa A saMbaMdhe zArI na yaH zirodhArayati kSipannyaGgAni durbalaH / na: 10mA adhyAyamAM TUMkamAM kahyuM che ke, zvAsAdhmAnaparItAbhyAmantavaccopalakSyate // 48 // 'aGga pratyaGgadeze tu rujA yatrAsya jaayte| muhurmuhuH | vinodyamAno vahudhA vinodaM nAbhinandati / spRzati taM spRzyamAne ca roditi || nimIlitAkSo mUrdhasthe ziroroga na dhArayet // battisthe mUtrasaMghAte rujA tRTapramIlakanidrAtaH kUjatyapi kapotavat // 49 // tRSyati mUrcchati / viSmUtrasaGgavaivarNyadhmiAnAntra je samaye bALakanuM lAlana-pAlana kara1: do hovAnuM vijJAnIdA sarvAM nArI dhAtrI sukhI tathA sarva bhAgIne bhogavI roauH'-jyAre bALakanA aMgomAM tathA pratyaMgamAM rahI hoya chatAM vAraMvAra kharAba svamo upAMgomAM pIDA utpanna thAya che, tyAre te bALaka jue ane tenA stanamAMthI ApoApa vAraMvAra te te aMga-upAMgane sparza kare che. dhAvaNa vahevA mAMDe; tema ja te potAne ane mAthAmAM pIDA thatI hoya tyAre Akho | dhAvatA bALakane bhUlI jAya athavA tenA mIMcIne raDyA kare che. ane mA sthira rAkhI kheALAmAMthI ekAeka bALaka paDI paNa zakato nathI. vaLI te bALakanA mUtrAzayamAM mUtrano jAya; tema ja e dhAvamAtA kaI durjana samudAya rokAI rahyo hoya tyAre tene pIDA thAya sAthe saMsarga pAme ane te durjana sAthe che, tasa lAgyA kare che ane bebhAna thaI | bhojana karavA lAge; te uparAMta jenAM saMtAjAya che. vaLI jayAre te bALakanAM vikA tathA no marI gayAM hoya tevI strIo sAthe athavA mUtra aTakI jAya tyAre tenA zarIrano raMga badalAI jeoe potAnAM vrata khaMDita karyA hoya
Page #357
--------------------------------------------------------------------------
________________ 316 kAzyapa saMhitA-sUtrasthAna "ane jeo bIjAnI AbAdI sahana karI ne vaLI jyAre te bALaka pitAnA mastakane zakatI na hoya tevI strIo sAthe sebata sthira dhAraNa karI zakatuM nathI ane durbaLa pAmI hoya; athavA e dhAva mAtA pote thaI potAnAM aMgone Amatema pheMkyA kare amagalone dekhatI ane AcaratI paNa che athavA zvAsaroga tathA AkarAthI e hoya tema ja pite sevavA yogya na hoya bALaka gherAI jAya che tyAre te bALakane evAM viruddha karmo sevatI hoya, tyAre aMtakALa samIpa che, ema jANI zakAya te dhAvamAtA pitAne dhAvatA bALaka- che. jyAre koI bALaka akasmAta becena nuM (grahanA vaLagADa nimitte) mRtyu | banyuM hoya ane te veLA tene aneka sUcave che. vaLI te bALaka jyAre sUteluM | prakAre te AnaMdamAM rahe tevA ramADavA hoya tyAre bhayaMkara AkRtivALAM pakSIo vagerenA prayatno karavA chatAM te bALaka tyAM tenI AsapAsa mALAo banAvIne vinedane pasaMda ja na kare (paNa raDyA ja rahe che athavA bilADo te bALakane oLaMgI kare che, tyAre paNa jANavuM ke te bALaka jAya che ane jANe te bALaka dhumADAne grahogathI ke koI bAlagrahanI pIDAthI suMghatuM hoya tema lAge che. vaLI te bALaka pIDAI rahyuM che. vaLI jyAre bALaka vadhu bIjA para utArelA utArane ekITase jue paDatI tarasa, ghena ke nidrAthI pIDAtuM hoya che; ane oLaMge paNa che. vaLI te bALakane ane kabUtaranI peThe aspaSTa avAja karyA deha tathA moTuM (akasmAtu) dugadhathIyukta kare tyAre paNa jANavuM ke te bALaka grahaganI thAya che ane te bALakanI nAsikAnA agra- vedanAthI vyApta banyuM che. 40-49 bhAge (akasmAta) mela utpanna thAya | vivaraNa: ahIM 4ra mAM lekamAM pahelA che. vaLI jyAre te bALakanI mAtA ane | caraNamAM "mRtA' zabda pachI "vai1fIna " te bALaka pote hRdayane na game evAM rAtAM | zabda mUkayo che. tenI vyAkhyA vyAkaraNa daSTie puSponI mALAne dhAraNa kare che; uparAMta AvI thAya che-3navAryate 3 vaLe vA # vize e bALaka ApoA5 bhamanA, aMgArA- 1 athavA m hiMsAyAmya mAta mAve , arvakolasAnA tathA dhAnyanA photarAMnA DhagalA kIrNa-vikSipta-vinAzitaM vrataM brahmacaryarUpaM yena sHpara caDhI bese che, akasmAta raDavA "rUNAgnizra' (1-2-88) te niyataMtratamAMDe che, ociMtu bIe che ane te traNa niH pracaya:-jeNe brahmacaryarUpa vratane khaMDita bALakanI chAyAmAM tathA zIla-svabhAvamAM karyuM hoya te " 35 paudi " kahevAya che. dharmaaNadhAryo pheraphAra thaI jAya che tema ja zAstramAM paNa A saMbaMdhe Avo loka maLe chee bALakano khorAka ghaNo ja ocho hoya to tA: se vratatha ajhanmanaH | kAtikrama chatAM tene vijhA tathA mUtra vadhu pramANamAM vratarADumarA travAhinaH kAvaLa mad garavI Ave che ane tethI UlaTuM eTale ke te hAvA1 tu yodhitam | TTuM pazunAgya naiRta bALaka khUba vadhu pramANamAM khorAka khAya che e vizudrathati ||-je jinmA-brAhmaNa, kSatriya ke chatAM tene viSTA ane mUtra khUba ja ochA vacce, brahmacarya vratanuM pAlana karavAnuM vrata lIdhuM chatAM jANIbUjIne e vratanuM je khaMDana kare, pramANamAM Ave che tyAre jANavuM ke e tene dharma nA jANakAra brahmavAdIe vrata atikrama bALakane bhaviSya mATe vaLaganArA grahonI kahe che. vaLI je brAhmaNa, kSatriya ke vaizya brahmavedanAo thavAnI che ane temanAM e cArI hoya chatAM jAbUjIne strI pAse jaI nimitto te vedanAone sUcavI rahyAM che. ! maithuna sevI brahmacarya vratanuM khaMDana kare teNe
Page #358
--------------------------------------------------------------------------
________________ cikitsAsaMpadIya-adhyAya 26 mo 317 (prAyazcittarUpe) tkiMti deva jene adhiSThAtA nuM sthAna, tyAre haju pazcivillitacopache, evA gadheDAnuM yajJamAM balidAna devuM joIe, ane te yA kuvA 35thane tavA pADyo jethI te vizuddha thAya che. 48-49 vyApanativartare | tathA-mijA, meghanam, bALakanA asAdhya roga maTe nahi mAtura, parivAra ta aa rUA pIDyamAnasya rUpANi jvrcchtisaarissu|| cikitsAsaMpada je prakAre ghaTe che, te vaidyo dRSTvaiva jAnIyAt kRcchre sarva na sidhyati // 50 upAyanuM paNa have pachI ame vyAkhyAna - je vakhate kaI bALaka jvara, UlaTI | ane atisAranA rogathI pIDAtuM hoya karIzuM. cikisita eTale cikitsAnA khare. tyAre te rogonAM lakSaNo tapAsIne jANavuM khara cAra ja pAda ghaTe che. te cAre pAcho joIe ke je roga kaSTasAdhya hoya te sarva jyAre guNavAna tarIke ghaTe che, tyAre koI maTato nathI. pa0 paNa vyAdhi sAdhya thaIne potAnI e bALakonI vividha vedanAo | sAdhyatAne oLaMgato nathI eTale kadI sutA vividhA: gho gheranA vastrajJA | | paNa asAdhya banato nathI. te cAre pAdo guthoddhavAnAM #rUpena karSiT ISazA A pramANe che-bhiSaphavidya, bheSaja, Atura- maharSi kazyape e pramANe je vividha rogI ane paricAraka-sevA cAkarI karanAravedanAo bALakonA zarIramAM utpanna thAya nokara. 3 che, te te lagabhaga utpanna thatA ghaNuM ye rogo saMbaMdhe ahIM kahI che pa1 vivaraNa: ahI cikitsAnA sAdhanarUpa cAra pAdo kahyA che, paNa e cikitsA paNa sAdhya - te te roganI cikitsA cikitsata roganI ja karavA mATe sAdhananI jarUra samajavI. sthAnamAM jevI joIe paNa asAdhya roganI te cikitsA ja teSAM cikitsitaM svaM svamaviruddhaM yathAkramam / karavAnI hotI nathI ema caraka kahe che ke, dRSTvA cikitsitasthAne doSatazcAbhyu(pyu)pakramet // "sAdhana na rasAsthAnAM cAdhanAmAyika '-sAdhya te raMgonI je cikitsA pitapotAne | vyAdhionA ja sAdhanane AyurvedamAM upadeza viruddha na hoya te anukrame A graMthamAM karAya che, paNa asAdhya roganA sAdhanane upadeza cikisita sthAna viSe te te dezane anu- ' karato nathI. e sAdhane ahIM cAra pAda rUpe saratI joIne karavI, ema bhagavAna kazyape ! kahe che ke-vaidya, auSadha, rogI tathA paricAraka. kahyuM hatuM. para carake paNa sUtrasthAnanA khuTTAkacatuSpAda nAmanA iti zrI kazyapa saMhitAmAM vedanAdhyAya nAmano 9 mA adhyAyamAM kahyuM che ke-miSaT - 25 me adhyAya samApta mupasthAtA rogI pAdacatuSTayam / guNavat kAraNaM jJeyaM cikitsApadIya : aDayAya 26 mo viphA yuvarazAntaye "-roganI zAMti mATe vaidya. dravya, upasthAtA paricAraka ane rogI-ema cAra athAtazcikitsAsaMpadIyamadhyAyaM vyaakhyaasyaamH|| kAraNa ke sAdhanane guNavAna jANavA. e ja pramANe iti ha smAha bhagavAn kazyapaH // 2 // ruzrute paNa sutrasthAnane 34mA adhyAyamAM kahyuM have ahIMthI "cikitsAsaMpadIya' che ke, "vaico cANurU% mevana parivAra nAmanA adhyAyanuM ame vyAkhyAna karIzuM | vArisAyA: karmasAdhanatad: I-vaidya, rogI. ema bhagavAna kazyape kahyuM hatuM. 1,2 | auSadha tathA paricAraka-e cArane cikitsArUpa vivitAdgvathoNaparAtamupAyamanudhyAhyA- | karmanA sAdhana athavA kAraNa tarIke pado kahyA che.'
Page #359
--------------------------------------------------------------------------
________________ 318 kAzyapa saMhitA-sUtrasthAna upara kahelA cAra pAda paikI vaidyanA guNe | vivaraNa: A saMbaMdhe carake paNa sUrasthAna tatramANatIcAnAjJAnagovijJA- | nA khuThThakacatuSpAda nAmanA 9 mA adhyAyamAM navAnane dagvAna vivitaraNo sakSo vaidyanA A cAra mukhya guNone Ama ullekha dakSiNaH zuciranuddhataveSaH sarvabhUteSu bandhubhUtaH karyo che ke "za: varcavAtAvuM vA: dagyarkhatA | siddhimAn dharmArthadarzI satyadayAdAnArjavanirato DhAThya vanati seve vece guNavatuSTayam II ' zAstranuM devadvijagurusiddhAnAM pUjayitA cAbhigantA cotta uttama jJAna, anubhava, caturAI ane zuddhatArottrprtipttikushlo guruvRddhasevI nyAyAbhi e cAra guNe to vaighamAM avazya hovA joIe. nivezI vyapagatabhayalobhamohakrodhAnRto'paizunyo' vaidyanA A guNo saMbaMdhe suzrute paNa sUtrasthAnanA madyalaulpaH sumukhazcAvyasanI ceti // 4 // 38mA adhyAyamAM kahyuM che ke-tatrAghAtaphAstrArtho dRSTakarmA svayaM kRtI / laghuhastaH zuciH zUraH sjjopskrtemAM vidyarUpa pAda yogya gurunI pAse | meghanaH || pyuvatirdhAna vyavasAyI virAvaH | meLavelA jJAnathI yukta hovo joIe; tema ja | sadhavaro sa miy gya 3 -jeNe samagra nyAyapUrvaka ArSajJAna jeNe meLavyuM hoya zAstronA artho jANyA hoya, vaidyakIya cikitsAtevo hoI anubhavajJAnathI yukta ho | karma jeNe pratyakSa joyuM hoya, pote paNa e joIe. tema ja e vaidya anekavAra | cikitsAkarmamAM kuzaLatA dharAvato hoya; jene cikitsAkarma(pratyakSa joyeluM hovuM joIe. | hAtha cikitsAkriyAmAM jhaDapI hoya; bAhya - aneka siddha yogo athavA auSadhapragone ! Abhyantara pavitratAthI je yukta hoya, zUrA tathA teNe jANelA hovA joIe. dakSa tathA kuzala | cikitsAnAM sAdhanane tathA auSadhane taiyAra rAkhahAI bAhya-AtyaMtara pavitratAthI te yukta | nAro, takALa upAya sUjhADatI buddhithI yukta hoI hovo joIe; teno veSa uddhata na hoya | uttama buddhi dharAvanAra, udyamI, heziyAra ane paNa pavitra hovo joIe. prANImAtra tarapha | satya dharmamAM je tatpara hoya tevo je vaidya hoya baMdhubhAve vartato hoya ane siddhahasta hoya; te cikitsAne pahelo pAda athavA prathama sAdhana dharma tathA arthane mATe rogIne jato hoya | kahevAya che. 3,4 satya, dayA, dAna tathA saralatA jALavavAmAM auSadhasaMpata athavA auSadhanA guNo ghaNo tatpara hoya; tema ja devonI, | tatra mepanasaMgha7-sumUma narta, jA jorabrAhmaNonI, vaDIlonI ane siddhonI | pRd, wATe votpannakU, vikAra, annitapaNa pUjA karanAro hoya--ane e deva, | kasuvimUtranariAmAnupad, tarojayothuM, brAhmaNa, guru, tathA siddhonI sAme jaI | mena 2 vidhavalupatamiti II temano AdarasatkAra paNa karato hoya; temAM AvI bheSajasaMpatti uttama gaNAya uttarottara temane satkAra karavAmAM kuzala | che-je auSadha eTale auSadhi uttama bhUmi para hoya; guruo tathA vRddhonI sevA karavAnA | utpanna thayela hoya, egya samaye ukhADI svabhAvavALo heya; nyAya jALavavAmAM | kADhela hoya, egya samaye utpanna thayela hoya, AgrahavALo hoya, jenAmAMthI bhaya, lobha, je avikArI hoya eTale ke vikAra karanAra meha, kepa tathA asatya dUra thayAM hoya; na hoya; agni, pANI, jIvajaMtu, viSTA, pazunya-cADIcUgalI karavAthI dUra rahetuM hoya; / mUtra tathA jarAthI bagaDI gayela na hoya madyapAna karato na hoya; lolupatAthI rahita | tema ja atizaya pAkela ke jIrNa thayela hoya; suMdara mukhavALe hoya ane kaI paNa na hoya ane te te rogane yogya paNa vyasanathI paNa rahita ho joIe.3,4 | hoI anukrame vidhipUrvaka siddha karela hoya
Page #360
--------------------------------------------------------------------------
________________ cikitsAsa padIya-adhyAya 26mA 319 te auSadha ke auSadhi guNavAna gaNAya che. jalAzaya hAya, tethI je snigdha aMkurAvALI, kAmaLa, sthira, sapATa, kALI, dheALI athavA lAla heAya tevI jamInantI, vaidya auSadhi ugADavA mATe auSadhi UgI DhAya temAM pazu je gu parIkSA karavI. evI guNusa panna jamInamAM je hovA joIe tenI parIkSA mATe paNa suzruta 37 mA adhyAyamAM kahyu che " tasyAM jAtamapi kRmiviSazastrAtapapavana dahanatoyasaMvAdha sUtrasthAnanA vivaraNa : carake paNa sUtrasyAnanA 9 mA adhyAyamAM auSadhinA guNA Ama kahyA che- vadutA taMtra yogyayamane vizvavivanA| sapTeti joDayuM prakhyALamAM muLa ujyate || '-bahupaNuM, roga ane regI uparanI yogyatA, aneka prakAranI ane sapatti athavA atizaya guNasa pannatA-e cAra prakAranA dravyAnA guNa kahevAya che. arthAt paripUrNa - ceAgyamAtrA, vyAdhimAM upayogIpaNuM, ekaja auSadhi mArgoranuttamejarasaMpurNa pRthvayAyamUlamuddIcyAM cauyamAmAMthI aneka prakAranI banAvaTa ane rasa AdithI vItepTIvavamUnivarolAvirodha: sAmAnyaH '-upara darzAvelI yuktapaNuM-e auSadhirUpa dravyanA guNa `hyA che. guNayukta bhUmi upara paNa je auSadhi UgI hAya te paNa kIDA, viSa, zastra, tApa, pavana, suzrute paNa trasthAnanA 34 mA adhyAyamAM A saMbaMdhe kahyuM che ke- prAptaye saMmUrta prApteni yukta, puSTa, pRthvI para jenAM UMDAM mULa gayAM agni tathA pANIthI bagaDelI na heAya, ekarasathI codyutam / custanAtra manaskAnta varasAnvitam / hoya ane uttara dizAmAM je UgelI hoya tevI phoSajJAniraviAriviyeye / samIkSa vatta auSadhIne vaidya grahaNa karavI. ema auSadhI tathA tAre 2 meghanuM vAr3vyate / '-je auSadha uttama tene yogya bhUminI vizeSa parIkSA sAmAnyapaNe dezamAM u-panna thayela hoya, jene sArA divase kahI che. e uparyuMkta auSadhIne ukhADI ukheDI ApyuM hoya, ceAyamAtrAmAM je apAyuM lAvavAnA kALasaMbaMdhe paNa zrute sUtrasthAnanA hAya, manane je game evuM hAya, uttama va 37 mA adhyAyamAM kahyuM che ke, saumyAauSadhAni tathA gaMdhathI je yukta hoya, deSane je nAza saumyavRtuSpAvaTItAmaiyAnvAmaeNcevu, karanAra hoya, je glAni karanAra na hoya ane mavanti | saumyAauSadhAni saumyaSu Rtuvu gRhItAni UlaTI rIte apAyuM hoya teApaNu je vikAra somajInamUyiAyAM mUmau jJAtAnyatimadhurabhi pazItAni karanAra na heAya tevuM je auSadha te AyurvedIya nAyamse -saumya auSadhAne saumya RtuemAM grahaNa cikitsAmAM bIjo pAda athavA khIjuM sAdhana karavAM joIe. agniguNupradhAna auSadhAte agnikahevAya che. ahIM mULamAM sumUmau vAta ema kahIne guNapradhAna RtuemAM grahaNa karavAM joI e. ema sUcavyuM che ke je auSadhanA upayoga karavAnA hAya te uttama bhUmimAM utpanna thayela hovuM pAmatA nathI. vaLI e rIte saumya auSadhAne jo kAla anusAra grahaNa karelAM auSadhAnA guNA vinAza joI e, evI uttama auSadhinI yAgya bhUminuM sauthya RtuomAM grahaNa karyA... hAya ane te auSadhA varNana paNa suzruta sUtrasthAnanA 37 mA adhyAyamAM adhika saumya guNane dharAvatI jamInamAM je utpanna kare che ke * zvaarArA viSavIzmAnAvAta- | thayAM hoya te te atizaya madhura, vadhu pramANamAM navevatAyatanasitAmiranupahatAmanUparAmamajurAmajUromAM snigdha tathA atizaya zItaLa bane che. 5 snigdhAM prarohavatIM mRdvIM sthirAM samAM kRSNAM gaurIM lohitAM vA bhUmimauSadhArtha parIkSet' - ne bhUmi khADA-TekarAvALI na heAya, bahu ja retALa na heAya, evamavyApannaguNA | patharAethI rahita hoya, rADA vinAnI hoya, smazAnarUpa sthAnathI rahita hAya, devasthAna vinAnI hAya ane meATI retIvALI paNa na heAya ane khagaDelI na hoya, je jamIna khAravALI na hoya, bhAMgelI eTale cirADA vinAnI heAya, jenI samIpe Aturasa'pat athavA reNInA guNo tatrAturasaMpat-sAdhya rogatA, sattvabala buddhizarIrandriyavRtisenamAM vArya, niyAnapUrva vAtajovayAtroparAyAnurAyAmAM yathAvatrAsthAna, dhAvA vA zraddhAnatA, leninanumitra meSanasuTAminanam, bastiyaM, vinayapradhAnatA, thayotjhAai zivaM ceti // 6 //
Page #361
--------------------------------------------------------------------------
________________ 320 AAAAA kAzyapasa`hitA-sUtrasthAna je rAgInA guNa sAdhya hAya, je reAgImAM sattva, baLa, buddhi, zarIra, iMdriya, thaiyA tathA tejanI dRDhatA hAya, je rAgInI AgaLa tenA rAganAM nidAna, pUrvarUpa, rega, tenA upadravA, yAtrA eTale tenA zarIrane TakavAnAM sAdhana, tene je vastu upazayamAphaka hoya ane je vastu anupazaya hAyamAphaka na hoya te badhuM barAbara kahevAmAM Ave; tema ja khIjAnI AgaLa te rAgI badhuM kharAkhara kahI zake; tema ja je khALaka rAgIne peAtAnI dhAvamAtA upara zraddhA athavA vizvAsa hoya ane je rAgI devA, brAhmaNA, guru-vaDIleA, vaidya, auSadha ane peAtAnA mitro tarapha sanmAna dharAvatA hoya; je rAgImAM AstikapaNu. hAya, vinayanA mukhyatA hAya, vaidya jema kahe tema karyA karatA hoya ane je rAgI peAtAnI iMdriyAne vaza rAkhI zakatA hAya, te rAgIne uttama guNaiAthI cukta jANuvA. 6 paricArakanA-sevakanA guNo tatra paricArakasaMpat-vipakkakaSAyatA, boLyuM, rAtti, mamatti, vacArajJatA, rAjyuM zaucam, manuSThAyim, sarvamenu jorAjam, pravRttiyam, amutraputratvam, aGeviNyuM, to, nitaodhAritA, sahivvutA ceti 57 // je kaSAyA eTale ke auSidha vagere pakavavAnuM kArya karI zake che, jenAmAM AreAgya hAya, zarIranI zakti paNa jemAM kharAkhara hAya, peAtAnA svAmI para jenI bhakti hAya, sevA je barAbara jANatA hoya; caturAI, pavitratA, jhaDapathI kArya karavAnA svabhAva, sarva karmAmAM kuzalapaNu ane jenAmAM dhRNA na heAya, je kSudra vyaktinA putra na hoya arthAt khAnadAna hAya, jenAmAM bhedabhAva na heAya eTale ke je ahIMnI vAta tyAM ne tyAMnI vAta ahI karatA na . hAya, dama eTale iMdriyA paranA kAbU jenAmAM hAya, jeNe krodhane jItyo hoya ane jenAmAM sahanazIlatA paNa hAya evA paricAraka-sevaka hoya te paNa cikitsAmAM uttama sAdhana gaNAya che. 7 viSNu : carake paNu sUtrasthAnanA 9 mA adhyAyamAM rAgInA guNe! Ama kahyA che ke, ' smRtinirdezakAritvamabhIrutvamathApi ca / jJApakalaM ca ronALAmAturamya zuLA: smRtAH ||'-je rAgImAM smaraNazakti hAya, vaidyanA kahevA pramANe je karyA karatA hAya, jene vabhAva khIkaNu na hoya ane je rAgI vaidyanI AgaLa peAtAnA rAgAne jaNAvyA karatA hAya, te rAgI uttama guNAthI yukta gaNAya che. e ja pramANe suzrute paNa sUtrasthAnanA 34 mA adhyAyamAM kahyuM che ke ' AyuSmAn savAn sAdhyo. dravyavAnAmAvi / Astiko vaidyavAyaththo vyAdhita: vAt ucyate |-je rAgI lAMbA AyuSavALA hAya, sattvavAn eTale ke hRdayanA baLathI yukta hoya, jenA Atra sAdhyuM hoya, jenI pAse dravya-dhana hoya, manane tathA IMdriyAne je vaza rAkhatA hAya, Izvara pratye AstikatAthI yukta heya ane vaidyanA vAkyamAM sthiti karatA hoya eTale ke kahevA pramANe karatA hoya te rAgI paNa cikitsAnA eka pAda eTale ke khIjuM aMga kahevAya che. 6 vivaraNa : carake paNusUtrasthAnanA 9 mA adhyAyamAM A saMbadhe kahyuM che ke 3vacArajJAtA rAjyanurAgazca mari, zaurzva ceti tukkovaM muLaH upare baMne '-upacAra eTale ke rAgInI sevA karI jANanArapaNuM, caturAI, pAtAnA svAmI-rAgI para prema ane zo' eTale ke bAhya-AbhyaMtara pavitratA-e cAra guNA rAgInA paracAraka( sevaka )mAM hovA joI e. e pramANe carake cikitsAnAM aMgabhRtacAra pAda-vaidya, auSadha, rAgI tathA tenA paricAraka pratyekane cAra cAra guNethI yukta jaNAvI chelle te saMbadhe kahyuM che ke, 'dAraLa chokarAnuna siDhI vAvavatuSTayam'--e rIte cikitsAnI saphaLatAmAM je cAra pAdeza vaidya, auSadha, reAgI tathA paricArakane kAraNa tarIke kahyA che, te pratyekamAM mukhyatve cAra cAra guNA heAya te maLIne ekaMdare te sALa guNAthI yukta cAra pAde samajAya che. A ja pramANe aSTAMgasaMgrahakAre paNa kahyu che ke, * vaturM pokarA | |
Page #362
--------------------------------------------------------------------------
________________ cikicAsaMpadIya-adhyAya 26 me 321 kArca menati mag=o mApajo"--upara jaNAvela | vivaraNa : A saMbaMdhe carake paNa sUtrasthAna cAra pAda soLa kalAvALA eTale ke pratyekanA 9mA adhyAyamAM Ama kahIne vaidyanI ja zreSThatA cAra cAra guNo maLI soLa guNothI yukta hoya | svIkArI che; jema ke- vijJAtA phArita yoga pradhAne te ja bheSaja che eTale ke saMpUrNa a gAvALI | mitra tu | vo hiM zaraNuM vityathA pAtrampanAnaH || cikitsA che, ema vaidyo kahe che. 7 vijeturvijaye bhUmizcamUH praharaNAni ca / AturAdyAstathA tatra -A saMbaMdhe A zloko paNa siddhI vAra vArasaritA: I vaicayAta sAyAM pradhAnaM bhagavAna kazyape kahyA che : kAraNa bhiSak / mRddaNDacakrasUtrAdyAH kumbhakArAd Rte asya pAdacatuSkasya manyante zreSThamAturam / yathA // na vahanti guNa vaidyAd Rte pAdatrayaM tathA ||'tartha TUvata triAH pati dalitaH 8 jema rasoI karanAra mANasanI rasoInI kriyAmAM neti prajJAti prANa miznarja vijillitam aa vAsaNa, lAkaDAM ane agni-e traNe avazya miSatriya di sigi mina thatA 2 sahAyakArI kAraNe che ane te ja pramANe vijaya ra yu idhu ra pharita 4 jJAnavakuTT karanAra yoddhAnI vijaya meLavavAnI kriyAmAM raNatasmA jJAne vijJAne gurU zreSThatama mitra 20 medAna, sainya tathA zastro sahAyakArI kAraNa che; yadA caturNAM pAdAnAM saMpadbhavati jiivk!| e ja pramANe vaidyanI cikitsAkriyAnI siddhimAM rogI tava dha rAnAM vaidya mavati mAnanam | 22aa vagere traNe pAda sahAyaka heI sahAyakArI kAraNo _iti ha smAha bhagavAn kazyapaH // avazya che, chatAM e badhAmAM vaidya ja cikitsAkriyAnI upara je cAra pAde kahyA che, temAMthI saphaLatAmAM mukhya kahevAya che." A ja abhiprAya je gIrUpa pAda che tene vidyo zreSTha mAne suzrute paNa sUtrasthAnanA 34 mA adhyAyamAM Ama che; kAraNa ke te rogInI cikitsA mATe ja kahyo che ke "vaidyahInAstraH vA kuLavatoSArtha: bIjA traNa guNavAna pAdone IcchavAmAM Ave tRhotutrahmAno yathArtha vinAzvare | vaidyag che. ema keTalAka vidyA kahe che, te sAme juvAnetArayet mAturAnuM saTTA | jhavaM pratini prajApati Ama kahe che ke "nA, ema kahevuM kravAra rUvAmAd I'-vaidya vinAnA traNe pAdate barAbara yogya nathI kAraNa ke rogInI auSadha, rogI tathA paricAraka bhale guNavAna hoya to je cikitsA karavAmAM Ave che, tenuM mULa to niSphaLa nIvaDe che. jema yajJamAM vaidya ja che kema ke trivarga-auSadhI, regI "avayuM' nAmanA yajurvedI yAjJika Rtvija tathA paricAraka-e traNenA samudAya vaidyane | vinA udgAtA, hatA tathA brahmA e traNe yAjJika Rtvije yajJakriyA karavAmAM niSphala nIvaDe che, vaza rahe che ane cikitsAnI siddhi paNa te ja pramANe eka ja guNavAna vaidya heya te ja vaidyanA AdhAre rahelI hoya che. vaLI te rogIone temanA rogomAMthI sarvakALa mukta kare vidya ja pitAnI jJAnadaSTithI auSadhane prayoga che; jema khalAsIo bhale sArA na hoya, paNa kare che ane teno prayoga karavA ane karAvavA eka sukAnI je uttama hoya to te pANImAM rogIne tathA paricArakane upadeza Ape | naukAne tArI zake che, e ja pramANe vaidya je che athavA AjJA kare che. e kAraNe | uttama hoya te rogIne rogathI rAhata ApI zake anabhava sahita jJAnamAM joDAI rahetA vagha 1 che. vaLI cikitsAnuM lakSaNa paNa carake Ama ja cAre pAdomAM atizaya zreSTha kahe kahyuM che : "vatuLa miviAvInAM rAtrInAM dhAtuve to vAya che. he jIvaka! cAre pAdenI saMpatti | pravruttitasAgyAtha visercAmadhIto'-rogInA bhale hoya, paraMtu temAM vidya je uttama hAya | zarIramAM dhAtuono vikAra thAya tyAre vaiidya Adi te ja te dharma, artha ane yazanuM pAtra | cAre pAda uttama hoya ane te cArenI dhAtuonuM bane che ema bhagavAna kazyape kahyuM hatuM. | samAnapaNuM karavA mATe je uttama pravRtti thAya, e ja kA, 21
Page #363
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa hitA-sUtrasthAna 322 'cikitsA 'kahevAya che. A ja Azayane manamAM rAkhI ahI A 26mA adhyAyanuM 'cikitsAsa MpadI' evuM sArthaka nAma rAkhyuM che, ' iti zrIkAzyapasaMhitAmAM cikitsAsa'padIya ' nAmanA 26mA adhyAya - samApta gAdhyAya : adhyAya 27 me athAto rogAdhyAyaM vyAkhyAsyAmaH // 1 // iti ha smAha bhagavAn kazyapaH // 2 // have ahIMthI ame rAgAdhyAya kahIe chIe, ema bhagavAna kazyape kahyuM hatuM. 1,2 rAgAnI saMkhyA paratve judA judA matA eko rogo rujAkaraNasAmAnyAditi bhArgavaH prati, Dhau onI nimazrAnanuzruti vAiiva tho roLaH lAyAvyAsa dhvA kRti zAkayana, catvAro rogA AgantuvAtapittakaphajA iti jaLo makAna, pazca temAM ALasuvAtapittatriotranA kRti vAravAdo rAoi:, vaTronA SaDrasatvAdannapAnasyetyRSiSandrayaH (?); sapta rogA vAtacenitriotranA ti viSNAta, a" ronA vAtAghe dghitriyoSA sunimittA kRti vaideho nimiH, aparisaGkhyeyAH samahInAdhikadoSamedAditi vRddhajIvakaH, evamanavasthAnamupalabhyAha maLavAnu thajo DhAyeya haju teno nizcArAtuzrva, tAvane vistaraviti // 2 // uttama buddhivALA bhAva AcAya kahe che ke pIDA karavI e badhA rAgAnI eka sarakhI kriyA che. tethI dareka rAga rAga tarIke teA eka ja che; te sAme vAIMvida AcAya kahe che ke nija ane Agantu-ema e prakAranA heAvAthI rAge e che. te sAme kAMkAyana' nAmanA AcArya kahe che ke, sAdhyuM, yApya tathA asAdhya-ema pratyeka rAga traNa prakAranA heAya che. tethI rAgeAnI saMkhyA traNa gaNAya che. te sAme ' kRSNa bhAradvAja' nAmanA AcAya kahe che ke, Agantu, vAtaja, pittaja ane kaphaja ema rAgeA cAra prakAranA hoI / temanI saMkhyA cAranI che. dAruvAha rAjiSa kahe che ke Agantuja, vAtaja, pittaja, kaeNja ane tridoSaja-ema rAgeA pAMca prakAranA che. RSi Sabhya kahe che ke dareka khArAkapANImAM cha rasA rahelA hAya che, tethI rAgeAnI saMkhyA paNa chanI hAvI joI e. te sAme 'hiraNyAkSa'nAmanA AcAya ema kahe che ke vAtAdi eka eka dASathI thatA traNa prakAranA rAgeA-vAtaja, pitta ane kaphaja; tema ja babbe doSathI thatA-vAtayaittika, vAtalaiSmika ane pittalaiSmika-e traNa maLI cha rAgeA ane sAtamA tridoSajaeka rAga maLI rAgeAnI saMkhyA sAtanI thAya che. te sAme vaideha nimi AcAya kahe che ke vAtAdi eka eka doSaja traNa, maLye doSaja traNa, trideSaja eka ane Agantu eka maLI ekadara rAgA A prakAranA hoya che. te sAme vRddhajIvaka ema kahe che ke rAgeA agaNita che; kAraNa ke doSonA bhedo sama, hIna tathA adhika-ema ghaNA hAya che; jyAre bhagavAna kazyapa kahe che ke, avasthA tarapha dRSTi karIne nakkI ema samajAya che ke rAge| e ja prakAranA che- eka nija-doSaja ane khInne Agantuja rAga hoya che ane te ja be rAge aneka vistAravALA thAya che. 3 nidAna AdinA tathA cikitsAnA vistAra uparathI asabhya rAgA hetupratyadhiSThAviqAyatanAtaH / zaiyA rogA asayeyAjillAnAM ca vistarAt // adhiSThAnaDhaya tevAM rArI mana ttva ca mAnalAnAM ca coLAM chArI vat niyAm // rAgAnA hetu, prakRti tathA AzrayAnA bhedane kAraNe tema ja cikitsAnA vistAra uparathI rAgeAne aNita jANavA. e rAgeAnAM AzrayasthAne e cheH eka zarIra tathA bIjI mana. (ema ekadare zarIranA rAgA
Page #364
--------------------------------------------------------------------------
________________ gAdhyAya-ayAya 27 me 323 tathA mananA rogo asaMkhya che ema sama- vivaraNa : A ja abhiprAya A saMhitAjavuM.) temAMnA mAnasaroganI cikitsA | nA prathama lenAdhyAyamAM sUcavyo che ke, "marozarIranA rogonI jema ja karavI. 4,5 nAstu samayUNAM vAtikAtyAH sADaturA:'-vAtAdi vivaraNa: A saMbaMdhe carake paNa sUrasthAna jemAM eka sarakhA hoya te sarvakALa nIrogI nA 20mA adhyAyamAM kahyuM che ke, "tyAro 3 hoya che; paNa je leAkomAM vAta prakRti Adi ronA mArira- mAtavAsa--Tekanimitta: | dezai | raghUlatA ochIvatI thAya che te hamezAM regI caturNAmapi rogANAM rogatvamekavidhaM rUpasAmAnyAt / gaNAya che. e ja pramANe carake paNa sUtrasthAnanA dvividhA punaH prakRtireSAm Agantu-nijavibhAgAt / 7mA adhyAyamAM kahyuM che ke, "samarpittAnisTaRI dvividhaM capAmadhiSTAnaM manaHzarIra-vizeSAt / vikArAH kecida garbhAdi maanvaaH| dRzyante vAtalA kecit punareSAmaparisaMkhyeyAH, prakRtyadhiSThAnaliMgAyatanavikalpa pittalAH zleSmalAstathA // teSAmanAturA: pUrva vAtalAdyAH virodhAtu ! teMghAmUrisarAvata'-rogo cAra prakAranA sAtura: -keTalAka mANaso garbhAvasthAthI mAMDI hoya che-Aga-tu, vAtanimitta, pittanimitta ane eka sarakhA vAta, pitta ane kaphathI yukta jovAmAM kaphanimitta. te cAre rogomAM "rogapaNuM to eka ja Ave che ane keTalAka garbhAvasthAthI mAMDI prakAranuM hoya che, kema ke badhA rogomAM kaphapIDA e vAtAdhika prakRtivALA, keTalAka pittAdhika prakRtito eka sarakhI ja hoya che. chatAM e rogonI prakati | vALA ane keTalAka kaphAdhika prakRtivALA hoya che. te be ja prakAranI hoya che. te ja pramANe e rogonAM temanA pahelA prakAranA nIrogI hoya che ane AzrayasthAna paNa mana tathA zarIranA bhedathI be jUnAdhika dRSAvALA sarvakALa rogI ja rahyA che. prakAranAM hoya che. topaNa e rogonA vikAro | ekaMdara doSAnI samAvasthA ja svA2zya che agaNita hoya che; kAraNa ke te rogonI prakRti, ane dezanI nyUnAdhikatA ja rogIpaNuM che. Azraye, lakSaNo, nidAna, vedanA tathA vikalponA A ja Azaya carake sUtrasthAnanA pahelA bheda asaMkhya hoya che." vaLI te ja carake sUtra adhyAyamAM A rIte kahyo che ke, "dhAtusAnthakriyA sthAnanA 18mA adhyAyamAM paNa kahyuM che ke nora tatrakAra prayoganam'- zarIranI dhAtuonuM 'ta evAparisaMkhyeyA bhidyamAnA bhavanti hi / nidAna- ekasarakhApaNuM karavuM ane te dvArA rogIne veDhanAvaLathAna saMsthAnanAmaH '--e ja cAra prakAranA nIrogI karavo e ja A Ayurveda zAstranuM rogo nidAnone kAraNe, vedanAone lIdhe, varNonA prayajana kahevAyuM che.' rathAne ke AzrayanA bhedathI, AkRtione lIdhe cikitsAnuM prayojana tathA nAmanA bhedathI asaMkhya prakAranA thAya che. 4,5 avyAhatazarIrAyurabhivardheta vA katham / du:kha eTale vyAdhi ane sukha eTale svAstha | ityartha bheSajaM prokta vikArANAM ca zAntaye // 7 // dhAtusthUNAtmavaiSamyaM tadaduHkhaM vyAdhisaMjJakam / / zarIra tathA AyuSa koI aDacaNa sivAya dhAtuzramayaM tu tanuvaM pratizya nA #ddiA vadhe, tene mATe tema 8 vikAronI zAMti dhAtuo eTale vAta, pitta ane kapharUpI mATe AyurvedIya cikitsA kahevAmAM AvI je traNa, zarIranA AdhArabhUta sthaMbho che, che. (zarIra tathA AyupanI vRddhi ke temanA mULa svabhAvamAM je viSamatA thAya, | svasthavRtta te cikitsAnuM paheluM projana e ja vyAdhi evI (bIja) saMjJA che ane utpanna thayelA rogonI zAMti karavI dharAvatuM duHkha che paraMtu e traNa dhAtuorUpa te cikitsAnuM bIjuM prayojana che.) ! je traNa thaMbhe che, temanA svabhAvamAM vivaraNa: sute paNa A saMdhe sUvarathAnaekasarakhApaNuM hoya e ja sukha che ane nA pahelA adhyAyamAM kahyuM che ke, " lhAe ja prakRti arthAt rogarahita avasthA che.yudayo vALupaNukAnAM dayApArinola,
Page #365
--------------------------------------------------------------------------
________________ 324 kAzyapa saMhitA-sUtrarathAna raphaLa ' ! A jagatamAM AyurvedanAM prayojana | Agavu tathA nija roganAM kAraNo be che: rogothI gherAyelA lokone rogothI choDAvavA | TwifmavAnAvAtunanA vAtAkatavaH | ane nIrogI mANasanA svAyanI rakSA | vAtapittAnAM 7 se thanAra me 2gy Saa karavI. carake paNa sUtrarathAnanA 30 mA adhyAyamAM zApanA tathA abhicAranA kAraNe kahyuM che ke, "yogane vAstha ravasthaghu vAstharakSaT Agantu vyAdhi utpanna thAya che ane nijamAraNya vijApurAna ceti " nIrogI mANasanA deSaja vyAdhionAM kAraNe vAtAdi doSa ja svAzyanI rakSA karavI ane utpanna thayelA rogone hoya che. have e vAta, pitta ane kaphanAM maTADavA e AyurvedanAM (be) prajane che. 7 zarIramAM je sthAne che, te tame mArI regonI be prakAranI prakRti pAsethI sAMbhaLo. 9 nijAgantunimittA ca dvividhA prakRtI rujAm / vAtAdi doSonAM zarIramAM sthAno nakhadantAgnipAnIyavadhavandhAdhidevatAH (tH)||8|| tathA karmo nija'=traNa doSo tathA Aganta= | sarvagAnAmapi satAM prAyaH sthAnaM ca karma ca / bAhyakAraNa-ema be nimitte rogonAM be adhonAbhyasthimajjAnau vAtasthAnaM pracakSate // 10 // prakAranAM kAraNo che; temAMnAM AganuM kAraNuthI | pittazAmAzAdaH to tada alIdhar . thatA rogo nakha, dAMta, agni, pANI, vedha, phAra 3 grova dhirvAdaH zrAH 22 baMdhana tathA adhidevatA, zApa ane abhi vAtAdi de zarIramAM sarvagAmI che cArakarma-e bAhya kAraNothI thAya che. 8 | to paNa tenuM mukhya sthAna tathA kama alaga vivaraNa : arthAt vAtAdi dezonI nyUna- ] alaga hoya che. nAbhinI nIceno pradeza, dhikatAthI ane nakha, dAMta vagere bAhya kAraNothI hADakAM tathA majajA-eTalAMne zarIramAM vAyunuM paNa rogo utpanna thAya che. e prakAranAM rogonAM mULa mukhya sthAna kahe che. pittanuM mukhya sthAna, kAraNe maLe che. A saMbaMdhe carake paNa sUtrarathAnanA AmAzaya, parasevo, lohI tathA lasIkA 20 mA adhyAyamAM kahyuM che ke, muvAni su vahu (nAmanuM cAmaDInI nIce rahetuM pANI) che; AgantonakhadazanapatanAbhighAtAbhicArAbhizApAbhiSaGga- / tema ja meda, mastaka, chAtI, Doka, sAMdhA vyadhabandhapIDanarajjudahanamantrAzanibhUtopasargAdIni, nijasya | ane bAhu-eTalAM zarIramAM rahela kaphanAM, 7 arthe vArtApattatteHI vaiSamyam' Agatu rogonA mukhya sthAne che. 10.11 zarUAtanAM kAraNe-nakha vAgo, dAMta vAgavA, kyAMya paDI javuM, zastra Adine prahAra thavo. | kapha, pitta ane vAyunAM vizeSa sthAno kAmAdine ke bhUta Adine saMbaMdha thavo, abhi- | dauM tu viror HT: thAnakuLa cAraka, abhizApa, vadha tha ke mAra paDavo, baMdhana gAmapArAtho thAne viroga pittavAtoH 2. thavuM, vIMdhAI javuM, vIMTAI javuM, pIDAvuM ke | kaphanuM vizeSa sthAna hRdaya kahevAya che. dabAI javuM, doraDIthI baMdhAvuM, AgathI dAjhI | pittanuM vizeSa sthAna AmAzaya che ane javuM. zastrathI ghAyala thavuM, vIjaLI ke vajI paDavuM, | vAyunuM vizeSa sthAna pakavAzaya che. 12 bhUtane vaLagADa thavo ane ulkApAta vagere utpAte | vivaraNa : A saMbaMdhe carake paNa sUtrasthAnathavA athavA kITANuone trAsa thavo vagere hoya nA 20 mA adhyAyamAM kahyuM che ke, "teSAM che; paraMtu nirgastha tu vahu muva tAtapittaHLAM | yAvi DhovAnu sArIre thAnavimA yuvate, tavaiSabdha' nijavikAra ke deSajanya vyAdhinuM kAraNa | yathA-vastiH purISAdhAna kaTi: sakthinI pAdAvasthIni to vAyunI, pittanI tathA kaphanI nyUnAdhikatA thavI ja vAtasthAnAni, tatrA gharAco vivena veDho raso e ja che."8 JlasIkA rudhiramAmAzayazca pittasthAnAni, tatrApyAmAzayo
Page #366
--------------------------------------------------------------------------
________________ rAgAdhyAya-adhyAya 27 me 325 viroga pittasthAna, uraH ziro grIvA dhvaryAkhyAmAMrAyo | thayela roga to prathama dezone vadhu pramANamAM meSTha kaDheLa thAnAni, tatrIbyuro virodha HT: | ekaThA kare che ane te pachI vadhI jaIne sthAnam I zarIramAM vAtAdi traNe doSonAM sthAne | zarIrane atizaya pIDe che. 13 vibhAga A pramANe kahe che. basti, mUtrAzaya, | vivaraNa: A saMbaMdhe paNa carake sUtrasthAnanA purISAdhAna-vijhAdhAra, keDa, be sAthaLo, be paga 20mA adhyAyamAM kahyuM che ke, "mAtufI rahyathApUrva ane hADakAM eTalAM vAyunAM sthAna che; chatAM samutpanno jaghanyaM vAtapittazleSmaNAM vaiSamyamApAdayati, pakavAzaya e vAyunuM khAsa sthAna che; tema ja parasevo | nine tu vAtapittazALaH pUrva vaiSamyamAte, ghanya lasIkA nAmanuM eka prakAranuM pANI, lehI tathA | vyathAmaministAnti'-Agatu rega, bAhyakAraNathI AmAzaya eTalAM pittanAM sthAne che. temAM paNa sIdho utpanna thaI prathama pIDA upajAvI pAchaLathI AmAzaya e pittanuM khAsa sthAna che. chAtI, mAthuM vAta, pitta ane kaphanI nyUnAdhikatA pAme che; paNa Doka. zarIranA avayavonA sAMdhA, AmAzaya tathA nija-doSajanya vyAdhimAM te prathamathI ja vAta, meda eTalAM kaphanAM sthAne che. temAM chAtI e | pitta ane kapha viSamatA pAme che ane pAsa kaphanuM khAsa sthAna che. aSTAMgasaMgrahamAM paNa vyathA upajAve che. 13 sUtrasthAnanA 12 adhyAyamAM kahyuM che ke, "pasvIrAya- Agantu roganI cikitsA nijanA kaTisakthizrotrAsthisparzanendriyam / sthAnaM vAtasya tatrApi jevI ja karavI pakvAdhAna vishesstH| nAbhirAmAzayaH svedo lasIkA | tasmAdAganturogANAmiSyate nijavat kriyA / rudhiraM rsH| dRka sparzanaM ca pittasya nAbhiratra | nijAnAM pUrvarUpANi dRSTvA saMzodhanaM hitam // 14 // vishesstH|| uraH kaNDaH ziraH koma parvANyAmAzayo Agantu-go paNa chevaTe vAtAdi rasaH / medo ghrANaM ca jihvA ca kaphasya sutarAmuraH // | doSanI ja viSamatA che, te te rogonI pakavAzaya, keDa, sAthaLa, kAna, hADakAM ane cAmaDI eTalAM vAyunAM sthAne che. temAM paNa pakavAzaya cikitsA paNa nija rogonI peThe karavAmAM vAyunuM khAsa sthAna che; tema ja nAbhi, | Ave te ISTa gaNAya che ane nija rogomAM AmAzaya, parase. lasIkA nAmanuM pANI, rudhira, paNa vaidya temanAM pUrvArUpane joI tapAsIne lohI, rasa, daSTi ane tvacA Ikiya eTalAM prathama saMzAdhana auSadha Ape te hitakArI pittano rathAne che. temAM nAbhi pittanuM mukhya | thAya che. 14 sthAna che. chAtI, kaMTha-gaLuM, mAthuM, taraza lAgavAnuM ejanuM lakSaNa sthAna, zarIranA dareka sAMdhA, AmAzaya, rasa, meda, H HTTtriRNamAa rajavatam | dhrANendriya ane jIbha, eTalAM zarIramAM rahelAM | takono, vAre narasutaphlI , te kSe 25 kaphanA rathAno che. temAMye chAtI e kaphanuM khAsa| hadayamAM je padArtha kaphanI sAthe saMbaMdha rathAna che. 12 | pAmelo na hoya, saheja kALAzayukta pILe Aganta ane nija rogomAM rahela bheda | hoya ane ratAzayukta pILo paNa je hoya AganturbAdhate pUrva pazcAddoSAn prapadyate / te "ojasa" kahevAya che. e ojasa jema niraMtu te pUrva pazcAddha prAdhate zarU | vadhe che tema prANI vadhe che ane jema ghaTe Agantu eTale bahAranAM kAraNothI | che tema prANu kSINa thAya che. 15 utpanna thayelo roga prathama (sI) zarIra- | vivaraNa: carake sUrasthAnanA 17mA adhyAyane pIDe che ane te pachI e Aganta roga | mAM A ojasanuM lakSaNa Ama lakhyuM che : paNa vAtAdi doSathI yukta thAya che; paraMtu | "dRddhi tikRti zuddha ramISata sItam monaH nija eTale vAtAdi doSanA prakopathI utpanna | zarIre saMhayAta tannArAnA vinazyati | "-hRdayamAM je
Page #367
--------------------------------------------------------------------------
________________ 326 kAzyapa saMhitA-sUtrasthAna zuddha vastu rAtA raMganI ane thoDI pILAzavALI para" kahevAya che. hRdayane Azraya karanArI rahe che, tene zarIramAM raheluM ojasa kahyuM che. tene | dhamanIo ardhA khobA pramANana ejasathI. nAza thavAthI mANasa nAza pAme che. e ja pramANe | yukta rahe che. mATe te ojasanuM sthAna hRdaya ja suzrute paNa sUtrasthAnanA 15 mA adhyAyamAM Ama | che. pramehamAM ardha aMjali pramANanA ja ejana. kahyuM che ke, "gonaH somAma nirdha zu taM kSaya thAya che. paNa ATha biMdu pramANunuM je ejasa. sthiraM saram / viviktaM mRdu mRtsnaM ca prANAyatana- che, tene te kSaya thato ja nathI; kAraNa ke ATha muttamam II : sAvayavamattena vyAso mavati hinAm | biMdupramANamAM rahelA ojasane saheja paNa kSaya. tamArA rIryanta zArIrALa zArIrijAm II"--ojasa | thAya te mANasanuM kharekhara maraNa ja thAya che. e caMdra svarUpa hoI zItaLa, snigdha, dheLA raMganuM, jyAre pramehamAM te ojasane kSaya thAya che te paNa sthira, sarakavAnA svabhAvavALa, atizaya zraddha, mANasa jIve ja che. te uparathI sAbita thAya che. kAmaLa, suMvALuM ane uttama hoIne prANonuM Azraya- ke ojasanA kSayanuM lakSaNa paNa ardha aMjali rathAna che. te ojasa ja na hoya to prANIonAM zarIra pramANanA ojasanA kSayamAM ghaTI zake che. A nAza pAme che. keTalAka vidvAna e ojasane 1 ojasanA saMbaMdhe saMpUrNa nizcaya thaI zakato. AThamI dhAtu kahe che. A saMbaMdhe paNa sute | nathI, te paNa ATaluM te spaSTa thAya ja che ke sUtrasthAnanA 15mA adhyAyamAM kahyuM che ke "tatra | zarIramAM "ojasa' nAmane ati mahattvano kaI rasAdInAM zukrAntAnAM dhAtUnAM yat paraM tejastat khalu eka padArtha avazya che. temAM ATha biMdupramANa mobas taphleva vaniyukta !'-temAM rasathI mAMDI hRdayamAM rahe che ane temAMthI saheja paNa kSaya thatAM vIya sudhInI je sAta dhAtuo che, temanuM je cheluM | mANasa maraNa pAme che. te sivAyanuM bIjuM je zreSTha teja hoya te ja "ojasa' kahevAya che ane apara' nAmanuM ojasa che, te hRdayamAM saMbaMdha dharAtene ja "bala' kahevAmAM Ave che. kharuM jotAM vatI dhamanIono Azraya dharAve che. tene kSaya thatA. ojasa tathA balamAM bheda che paraMtu sAmAnya rIte prANI maraNane zaraNa thatuM nathI; jema ke madhumeha ojasa tathA baLane eka mAnyAM che. kAraNa ! Adi rogomAM e apara' saMjJAdhArI ojasane ja ke baLanI utpattinuM mukhya kAraNa ojasa ja che. | kSaya thAya che chatAM mANasa jIve ja che." 15 tethI ja ejasane kSaya thatAM baLane sauthI vadhAre! ejasane vadhAranAra sAdhano kSaya thAya che. A ojasanA viSayamAM prAcIna | punnidhazatAni vRni 2 hitAni jA graMthAmAM juduM juduM varNana maLe che. arvAcIna | sonovaInAnnAdawvAratharzAtA vidvAne hajI sudhI e viSe koI nirNaya karI | madhura, snigdha, zItaLa, pacavAmAM zakyA nathI, chatAM carakanI TIkAnA kartA cakrapANie | halakA ane hitakArI padArtha athavA evA. potAnI TIkAmAM be prakAranA ojasanuM varNana karyuM | khorAka ojasane vadhAranAra che, ema che: "jona dvividhanono yati-papa tatrAsTi vidvAno kahe che, mATe bALakone tevA pramANamaparam , alpapramANaM tu param-ardhAJjaliparimita khorAka jamADavA joIe. 16 syaujaso dhamanya eva hRdayAzritAH sthAnam tathA pramehe vAtAdi doSanuM samAna-viSamapaNuM ardhAJjaliparimitamevojaH kSIyate, nASTabindukam / aspa - sukha-du:khanuM kAraNa hi kiMcitkSaye'pi maraNaM bhavati, pramehe tu ojaH kSaye vRddhivarNabalaujognimedhAyuHsukhakAraNam / jIvatyeva / tAvat , ojaH kSayalakSaNamapi ardhAJjalyojaH | vAtAdisAmyaM, vaiSamyaM vikArAyopakalpate // 17 / / kSaya gva voTvacam !'-A uparathI Ajasane be prakAranuM darzAve cheeka "para" ane bIjAM vAtAdi denI samAnatA zarIranI "apara. temAMnuM eka bA pramANanuM ojasa apara' vRddhi, varNa, baLa, ojasa, jaTharAgni, kahevAya che ane tethI ochA pramANanuM ojasa | medhA, AyuSa tathA sukhanuM kAraNa gaNAya che;
Page #368
--------------------------------------------------------------------------
________________ regAdhyAya-adhyAya 27mI 327 zuM che. 17 paraMtu e vAtAdi doSonI viSamatA vikAra | gurjara kuvArti tRSaUkSepattA utpanna karavAmAM kAraNa che. 17 zepha stambhaH zroNibhedo vaMkSaNAnAhaviDgadau vivaraNa: A saMbaMdhe paNa carake sUtrasthAnamAM (3 ) 22 udAvoM'tha kubjatvaM vAmanatvaM trikagrahaH / kahyuM che ke, "vikAro dhAtuvaiSya sAgye prakRtivyo avayaMsamArothe vivAra suvameva 2 || - zarIramAM pRSThagrahaH pArzvazUlamudarAveSTahRddvau // 23 // hRnmoho vakSasastodo vakSoddharSoparodhako / (vAtAdi) dhAtuonI nyUnAdhikatA thAya e grAvAstambho bAhuzoSaH kaNThoddhvaMso hanugrahaH // 24 rogonuM kAraNa che. e ja vAtAdidhAtuonI samatA Arogya kahevAya che. temAM je vikAra che te to dantacAlauSTabhedau ca mUkatvaM vAggrahastathA / | kaSAyAsyAsyazoSau ca ghrANanAzorazAzatA // 25 dukhamAM ja che. 17 bAdhiryamuccaiH zravaNaM krnnshuulmshbdtaa| asaMkhya rogomAMthI moTA moTA rogo vartmasaMkocaviSTambhau timiraM zUlamakSiSu // 26 // kahevAnI pratijJA vyudAso bhravyudAsazca zaGkhabhedaH shirorujaa| teSAmaparimeyAnAM vikArANAM svalakSaNaiH / sphuTanaM kezabhUmezca daNDakAkSepako'rditam // 27 // aviSkRtatamAn vyAdhIn yathAsthUlAn pracakSmahe // ekAGgakaH pakSavadhaH shrmbhrmvijRmbhikaaH| rego agaNita che. temAMthI je rogo | kaDhApo vepathuna taikSya nidrAvaliH 28 pitAnAM lakSaNo vaDe spaSTa jaNAyA che, tevA | WvamAnavamanasthAnameva rA. moTA moTA rogone ame kahIe chIe. 18 vizvANa vividhyAvaMSAyameva ja pAra vAtika, pattika tathA kaphaja raMgonI pratizyAyaH zaraNyazca praadhaanyenaanilaatmkaaH| gaNatarI | teSvanukteSu cAnyeSu vAyoH svaM rUpamucyate // 30 // azItirvAtikA rogAzcatvAriMzattu paittikaaH| pAdabhraMza-jyAM paga mAMDa hoya tyAM viMzatiH kaphajAH proktA vAtarogAnnibodha me // 19 na mUkAtAM bIje paDe. pAdazUla-pagamAM nIkaLatuM zUla. nakhabheda-nakhanuM cirAvuM, vipAdikAvAyunA prakopathI thatA rogo 80 hoya che; pittanA prakopathI thatA rogo 40 che paganuM phATavuM. pAdasupti-paganI jaDatA eTale ane kaphanA prakopathI thatA rogo 20 kahyA ke paga upara sparza thAya tenI khabara ja na paDe. vAtakhaMDa-paganI pIDI ane sAMdhAmAM che. temAMnA vAtika rogone (prathama) tame vAyu prakopa. vAtagupha-paganI ghUMTImAM mArI pAsethI sAMbhaLe. 19 vAyu prakopa. anilagraha-vAyuthI zarIranuM | vivaraNa: carake paNa sUtrasthAnanA 20 mA | jakaDAvuM. gRdhrasI-vAyunA prakopathI keDanI adhyAyamAM A pramANe rogonI gaNatarI karI che : | pAchaLa bhAga jhalAya te-rAMjhaNa vagere. "ativaMtavivArA: vArittivijhA, rAtiH | piMDikoSTa-paganI piMDIomAM goTalA caDe kaSpavirAra-eMsI vAyunA vikArathI thatA rogo | te. jAnavizleSa-paganA DhIMcaNa jANe judA kahyA che-cAlIsa pittanA vikArathI thatA roga che | paDI jatA hoya evI pIDA. jAnubeda-DhIMcaNo ane-vIsa kaphathI thatA vikAro samajavA. 19 tamajavA. 19 | jANe cirAI jatA hoya tevI vAyune lIdhe 80 vAtaja vikArone nAmathI nideza | thatI pIDA. ustaMbha-vAyunA prakopathI pAdabhraMzaH pAdazUlaM nakhabhedo vipaadikaa| / DhIMcaNa sajajaDa thaI jAya che. urasAda-vAyunA padrikutiyuSa vAtamunisTAra kAraNe paganI sAthaLe jemAM zithila thaI bIpiuigo jJAnavimeva | jAya te vAyunA roga, pAMgulya-pAMgaLApaNuM. tamokSa kuzaM vAtAiTala razA ! vAtakaTaka-vAyunA prakopathI kAMTA bheMkAtA
Page #369
--------------------------------------------------------------------------
________________ 328 kAzyapa saMhitA-sUtrasthAna hoya evI pIDA. gudabhraMza-vAyunA prakopathI te. kaSAyAsyatA-vAyune lIdhe moTuM tUruM gudA pitAnA sthAnathI khasI paDe che. rahyA kare. AsthazeSa-vAyunA kAraNe moTuM gudAti-gudAmAM vAyunA prakopathI je pIMDA | sUkAyA kare. ghANanAza-vAyunA prakopathI jemAM thAya che. vRSaNAkSepa-vAyunA prakopathI vRSaNo dhrANendriyanI gaMdhagrahaNazakti nAza pAme che. kheMcAIne UMce caDhI jAya paNa nIce na | razAjJatA-vAyunA prakopathI jIbhane rasanuM Utare. zephastaMbha-vAyunA prakopathI puruSanI | jJAna na thAya te roga. bAdhirya-vAyunA jananeMdriya sajajaDa thaI jhakaDAI jAya, | prakopathI thatuM baherApaNuM. ucca zravaNa-vAyunA zoNibheda-keDanI pAchaLanA bhAgamAM vAyunA | prakopathI kaNendriyane dhImA zabdo ke avAje kAraNe thatA teDa. vaMkSaNanAha-sAMdhAnuM | paNa ghaNuM moTA saMbhaLAya te rega. karNa jhalAI javuM. vidgada ke vigraha-jhADAnI phUla-vAyunA prakopathI ja kAnamAM thatuM zULa. kabajiyAta. udAvata-vAyu prakopa pAmI azabditA-eTale ke vAyunA prakopathI koI UMce ghUmarIo le te vAtaroga. kujatA- | paNa zabda ke avAja thayo na hoya chatAM vAyuthI thatuM kubaDApaNuM. vAmana-vAyunA te thayo hoya evuM saMbhaLAya. varbhasaMkocakAraNe mANasa ThIMgaNo rahe. trikagraha-vAyunA | vAyunA prakopathI AMkhanI pAMpaNe barAbara prakopathI keDanI pAchaLa te nAmane sAMdhe ughaDe nahi ke bilakula baMdha ja na thAya. jhalAI jAya che. pRSThagraha-vAyunA kAraNe pITha | viSTabha-vAyunA prakopathI zarIranA avayavo jhalAI jAya che. pAndhazUla-vAyunA kAraNe jakaDAI jAya, timira-vAyunA prakopathI paDakhAmAM thatuM zULa. udarAveSa-vAyunA | AMkhe aMdhArAM Ave te netrapaTala roga. prakopathI peTamAM jANe ghUmarI paDatI hoya akSizula-jemAM vAyunA prakopathI netramAM tevI pIDAvALo roga. hRdadrava-vAyunA praka5- jANe phUla bheMkAtAM hoya evI pIDA thAya; thI hRdaya jANe pharakatuM hoya evI pIDA | akSibudAsa-jemAM vAyunA prakopathI AMkho thAya. hameha-vAyunA kAraNe hRdayamAM thatI UMce caDhI jAya. bhracudAsa-vAyunA prakopathI mUMjhavaNa. vakSastAda-vAyunA prakopathI chAtInA mANasanI bhammara UMcI caDhI jAya. zaMkhaphephasAmAM sayo bheMkAtI hoya evI jemAM bheda-vAyunA prakopane lIdhe mAthAMnAM be pADA thAya te roga. vakSegharSa-vAyunA | lamaNAM jANe cirAI jatAM evI pIDA thAya. prakopathI chAtImAM jANe kaMI ghasAtuM hoya | zirojA-vAyunA kAraNe mAthAmAM thatI pIDA. evI pIDA thAya. vakSauparodhaka-vAyunA kezabhUmikuTana-vAyunA prakopathI vALanI prakopathI chAtImAM kaMI rokAtuM hoya evI jagyA cirAI jAya te roga. daNDakAkSepakapIDA thAya che. grIvAstabha-vAyunA dabANathI, jemAM zarIra kheMcAIne lAkaDI jevuM sajjaDa Doka sajajaDa thaI jAya che. bAhazeSa- | thaI jAya. ardita-jemAM moDhAno koI paNa vAyune lIdhe banne hAthe sUkAI jAya te bhAga vAMko thaI jAya te-moDhAno lakavo. roga. kaMThedavaMsavAyunA prakopathI gaLuM ekAMgaka-jemAM zarIranuM amuka aMga vAyuthI besI jAya te roga. hanugraha-vAyunA kAraNe jhalAI jAya te-zarIranA eka aMgano lakavo. haDapacI jhalAI jAya te; dantacAla-vAyunA pakSavadha-jemAM zarIranA eka paDakhAmAM ke prakopathI badhA dAMta hAlavA mAMDe che. ew. zarIranI eka bAjumAM vAyuno prakopa thaI bheda-vAyune lIdhe hoTha cirAI jAya. mUktA- lakavo thaI jAya te ekabAjunA lakavAno vAyunA prakopathI thatuM mUMgApaNuM. vAgraha- roga. zrama-vAyunA kAraNe jaNA thAka, vAyunA prakopathI bolatAM aTakI javAya | bhrama-vAyunA prakopathI mANasane cakkara Ave
Page #370
--------------------------------------------------------------------------
________________ regAdhyAya-adhyAya 27 me te roga. vijAlmikA-jemAM vAyunA prakopathI provAvamarta, 38ravezca, dRnmohya, dRDhavazva, vakSa mANasane bagAsAM ke ALasa AvyA kare 3DharSa%, vala 3varodha%, (vakSaratodrazca), ve duzoSThi, te-vAtarega. pralA5-vAyunA prakopathI thatA grIvA tame, mAtarama, to dhvaMsa%, dRnuttamazra, ekavATa vepathu-vAyunA prakopanA kAraNe momezva, (me), Tuttameza, raktazAthatyaM kaMpArIno roga. glAni-jemAM vAyunA 2, mUrva 2 (AravuM ,) vArtA, pAyAsthatA prakopathI zarIramAM dhAtuono kSaya thatAM 2, muropa, avaLuM , sarasajJatA , (mA-patA , becenI rahyA kare te vAtaroga. rukSatA-jemAM | prALanArAzca) rAtre 2, barAbUmALa 2, 3ghakRtithya, vAyunA prakopathI zarIramAM lukhApaNuM thaI | varSiye , varmahattamazra, vasovartha, timira 2, jAya te eka vAta roga. nidrAparikSaya ke akSizUlaM ca, akSivyudAsazca, bhravyudAsazca, zaMkhabhedazca, nAza vAyunA prakopathI UMgha uDI jAya te eka jhATaW, zirora 2, vezamUriyTana , artita vAtaroga, zyAvAruNAvabhAsatA-jemAM zarIra 2. #lporArtha, sarvAsozva (Avadha%) kAze , suiea, zradhdha, azva, vevazudhdha, kRmAM 2, ne raMga pILAzayukta kALe athavA IMTanA viSAdazca (hikA ca) atipralApazca, gla.nizca, rozyaM ca, jevo ratAzavALo thaI jAya te eka vAtaga. pAruSyaM ca, zyAvAruNAvabhAsatA ca, asvapnazca, anvsthianavasthA-jemAM vAyunA prakopane lIdhe | sarva titavizArada, vAstaviITTImasiMghemANasanuM citta asthira banI jAya te. hikkA- | zAnAmAvikRtatA vyAyAtA:" -temAM prathama vAyunA vAyunA prakopathI thato heDakIno roga. zvAsa- | vikArone ame nAmathI kahIe chIe : nakhabheda, vAyunA prakopathI jemAM hAMpha-dama caDe che te vipAdikA, pAdazala, pAdabhraMza, pAdasumatA, vAtaeka vAtaroga. viSAda-vAyunA prakopathI thato | khuDatA, gugraha, piDikeASTana, gRdhrasI, jAnubeda, kheda vaMdhyatva vAyunA prakopathI strImAM vAMjhiyA- 1 jAnu vizleSa, urustaMbha, urasAda, pAMgulya, gudA bhraMza, gudArti, vRSaNeleMpa, zephasta bha, vakSaNanAha, paNuM thAya che te eka vAtaroga, pAMtya- zreNibheda, vibheda, udAvarta, khaMjatva. ( kutva), vAyunA prakopathI puruSamAM napuMsakapaNuM thaI | vAmanatva, trikagraha, pRigraha, grIvAvamaI, udarAi, jAya te vAtaroga ane pratizyAya-saLekhama- hoha, hRdaDhava, vakSauddha, vakSauparAdha, (vakSastAda), mukhyatve thatA vAyuthI A 80 rogo kahyA bahuzoSa, grIvAstaMbha, manyAstaMbha, kaMThe duvaMsa, che. e sivAya bIjA je vAtarogo kahyA hanutaMbha, ochabheda (akSibheda), databheda, dantanathI temAM paNa vAyunuM lakSaNa kahevAmAM zathilya, mUkatva( gadgadava ), vAphasaMga, kaSAyAsmata', Ave che. 20-30 mukhazoSa, arasajJatA, (agabdhatA, dhrANunAza), karNazala, azabdazravaNa, ucca butiva, bAdhiya, vivaraNa: carake paNa sUvarathAnanA 20mA varmAstaMbha, varmasaMkoca, timira, akSizala, adhyAyamAM lagabhaga ahIM kahelA ja vAtarogo ! akSibudAsa, bravrudAsa, zaMkhabheda, lalATabheda, Ama gayA che: tatrayI vAstavikArAnanu vyAvasthA- zirorAka, dezabhramiTana, adita, ekAMgarAga, sthAma:-taithA "navameDha, vADhiAM 2, pazuDha | sarvAgaraNa (pakSavadha), AkSepaka, daMDaka, zrama, 2, airAza, pramumatA 1, vAtavukutA 2 - | bhrama, vadhu janmA, viSAda (hikA), atipralApa, grahazca, piNDikodveSTanaM ca, gRdhrasI ca, jAnubhedazca, jAnu- SlAni, rauphTa, pArabdha, zyAvAsaNAvabhAsatA, vizleSazca, ururatambhazca, urusAdazca, pAGagulyaM ca, asvapna ane anavasthitatva-ema 80 vAyunA aizazca, gu%, vRghaLovazva, zetamazra, vakSa- rogo kahyA che paraMtu kharI rIte e vAtarogo nAnArtha, nimezva, vizva, sAvartaA, | agaNita che. temAM mukhya mukhya ja ahIM 2, ( garva ), vAmanararve 3, trizradhdha, ggggzca, | kahyA che. 20-30
Page #371
--------------------------------------------------------------------------
________________ 330 kAzyapasa hitA-sUtrasthAna suti-samu Ana-tamana-satAni ca vAyoH 1, teranvita vArtAvAramevAvakSet-uparyuMkta vAyunA e badhAye vikArAmAM tema ja khIjA paNa je vAtavikAre| ahIM kahyA nathI, temAM paNa (kApelA) vAyunuM nIce kahevAtuM rukSatva Adi peAtAnuM lakSaNa hAya ja che. tema ja stra'sana Adi te vAyunA kanuM lakSaNu paNa avazya heAya ja che; kema ke te badhAye vAyunAM avyabhicArI lakSA deya che. vaLI te vAyunA te te karmInA je avayava hoya tene paNa barAbara jANI laIne kuzala vaidyo sa Mderahita thaI te te vAtavikArane nizcayapUrvaka jANI zake che ane nizcaya kare che ke kharekhara A vAyunA ja vikAra che. jema ke rukSatA, laghutA, vizadatA, zItalatA, gati ane asthiratA-e paNa vAyunAM ja lakSaNA hoya che: vAyu, mANasanA zarIramAM amuka amuka che. vAyunA kanAM paNa svalakSA A prakAranAM avayavAmAM jyAre praveza karatA hoya tyAre tenAM A lakSaNA jaNAya che: nIce paDI javuM, amuka sthAnethI bhraSTa thavuM ke amuka kAI sthAna cUkI javAya, vistAra thAya, amuka sAthe Asakta thaI javAya, jANe cirAI jatuM hoya ema jaNAya; rAmAMca thAya, vadhu paDatI tarasa lAge, geALa gALa bhamI javAya, zarIra jANe bhAMgatuM heAya tema jaNAya, dhrujArI thAya, amuka sthAnethI khasI javAya, sAya bhAMkAtI heAya evI pIDA thAya, bhaya lAge ke gabharAmaNunI pIDA thAya tema ja khIjI je kAI ceSTA vagere thAya che te vAyunA ja karmanAM vivaraNa : upara darzAvela vAyunA guNakarmAM tathA cikitsAsaMbaMdhe carake paNasUtrasthAnanA 20 mA adhyAyamAM kahyuM che ke, 'sarvedavi havetevu vArtAvAra pUttavayeSu cAnu tevu vAyoramA- | tmarUpamapariNAmi karmaNazca svalakSaNaM yadupalabhyaM tdvayaM vA vimukttasaMveddA vAtavizAramevAsarta, rAjA:, tav yathA-rokSya dharma vayaM zaryAtiramUrtittva aiti vAyorAmaLi, ZvidhavAdharmaLa: svAmitanaya maryAta, tuM tArAvayavanavirAtaH tadyathA- hrata -- strA - nyAsA, mena-tta-sarva-ta-mavuM - lakSaNA che. tema ja kaThAratA, nitA, vizadatA, driyukta thavuM te ane IMTanA jevI ratAza thAya. turAza jaNAya, mukha besvAda khate, gaLu sukAya ane zarIra paNa sUkAya. spanuM jJAna na thAya, zarIranA avayavA ke nADIe athavA snAyue sakrAcAya, zarIra sajjaDa thaI jAya ane lagaDApaNuM thAya--e paNa vAyunAM karyAM che. emAMnA kAIpaNa kathI yukta je kAI aMga thAya tene paNa vAyune ja vikAra che evA nizcaya karave, vaLI cara tyAM ja sUtrasthAnanA 20mA adhyAyamAM vAyunI prAsa`gika cikitsA paNa jampa-vAha-to.-vyathA-ceSTAauni tathA ghara-varSa- darzAvI che, te madhurAvaLaHi dhoLavaaihavameta, virAT-suvitA-ahaLa-bAya-visa-mulazotra-sUjha- | snehasvedAsthApanAnuvAsana naptaH karmabhojanAbhyaGgotsAdanapari vAyunAM lakSaNo tathA karmA zaityaM raukSyaM laghutvaM ca gatizcetyatha karma ca / vizadAruNapAruSya suptisaMkoca vairasam // 31 // zUlatodakaSAyatvazauSirya kharakampanam / sAdaharSI kAryavartadhyAsasraMsanabhedanam // 32 // udveSTadazabhaGgAzca zoSazcAnilakarma tat / madhurAmloSNalavaNastatropakrama iSyate // 33 // zItaLatA, rukSatA ane laghutA-e vAyunA guNA che ane gati e vAyunu karmAM che. vizadatA, aruNatA, kaThAratA, jaDatA, saMkeAca, virasapaNuM, seAya bheAMkyA jevI pIDA, kaSAyatA, chidrayukta hAvuM te, kaThAratA ane ka'pArI upajAvavI, zarIramAM zithilatA karavI, ruvAMTAM khaDAM karavAM, dubaLApaNuM karavuM, gALa bhamavuM ke bhamAvavuM, vistAra pAmavA; saheja khasavuM-nIce pADavuM ke paDavuM ane cIravA jevI pIDA upajAvavI e paNa (zarIramAM vadhelA ke kApelA) vAyunAM karmo che. vaLI te ja pramANe hAthapagamAM geTalA caDavA, jANe kaMI karaDatuM hoya tevuM lAge, zarIra bhAMge tathA zarIranuM sukAvuM-e paNa vAyunAM kama che; tema ja (zarIramAM vadhelA ke kApelA) e vAyunI cikitsA A pramANe samajavI madhura, khATA, garama tathA khArA padArthAnuM sevana karavAthI upara kahelA vAyunA vikAro zame che. 31-33
Page #372
--------------------------------------------------------------------------
________________ regAdhyAya-adhyAya 27 me 331 vevimitratatra zAstra pramALIya; mAthA- te, bhrama-pittanA prakopathI zarIra bhamI jAya, panAnuvAsane vahu sapakramemyo vAte pradhAnamaM cakkara Ave te dAha-pittanA prakopathI AkhAya manyate miSagaH, taDhavAvita Ive pArAyamanughaviya | zarIramAM tIvra baLatarA thAya te, vamathudeve vaivAriE vAtamU chinatta, tatrAvanite vAtevara | pittanA prakopathI mANasane UlaTI thayA ja rAntitA vAtavA: pratimA catte yathA vana-| kare te, dhUmaka-pittanA prakopanA kAraNe mAthuM ute che dharAvAvarohakusumapa0vastrArAvAnA | Doka AdimAMthI jANe dhumADA nIkaLatA niyato vinArA tata'-e vAtavikAranuM madhura, khATA | hoya ema jaNAya te, amlakapittanA prakotathA khArA evA snigdha padArtho vaDe temaja uSNa | pathI aMdaranA pradezamAM dAha sAthe hRdayamAM padArthothI cikitsA karavI joIe. vaLI e vAyune | zULa nIkaLe ane sAthe sAthe khATA oDakAra jItavA mATe snehana, vedana, AsthApanabasti, { AvyA kare te antarvAha-pittanA prakopathI anuvAsanabasti, nasyakarma, bhajana, abhaMga, { zarIranI aMdara baLatarA thAya te javaratelamAlisa, usAdana tathA pariSeka-siMcana Adi pittanA prakope tAva Ave te, atiuNatAvAtahara karmothI paNa mAtrA tathA kALane anusaratI pittanA prakopathI atizaya tapAro rahyA kare vAtavikAracikitsA zarU karavI joIe. vAyunI | te, ativeda-pittanA prakopathI zarIramAM sarva cikitsAomAM vaidya AsthA5nabastine tathA | khUba parasevo AvyA kare che, aMgadAhaanavAsanabaritane mukhya cikitsArUpe mAne che | pittanA prakopane lIdhe zarIranAM badhA kAraNa ke te AsthApana tathA anuvAsana basti aMgomAM je dAha thAya te, tvagrAha-pittanA AraMbhathI ja pakvAzayamAM pravezI kevala vikArarUpe | prakopane lIdhe zarIranI cAmaDImAM dAha thayA. thayelA vAyunA mULane ja kApI nAkhe che ane ! kare te, zeNitakaleda-pittanA prakopathI mANapakavAzayane vikRta vAyu paNa tenAthI je jitAya sanA zarIramAM lohI pacapacatuM ane durgadhato zarIranI aMdara gayelA bIjA sarva vAtavikAro yukta tathA pAtaLuM thaI jAya te, mAMsadapaNa mULamAMthI ja jatA rahe che; jema kerI pittanA prakopathI mANasanA mAMsamAM pacapacAvanaspatinuM mULa kapAI jAya to tenuM thaDa, zAkhA, paNuM ane durgadha thAya te, aMgazIraNaaMkuro, puSpa, phaLa tathA pAMdaDAM vagerene paNa vinAza avazya thAya ja che. 31-33 pittanA prakopathI mANasanAM aMgo jANe tUTI paDatAM hoya te, mAMsapAka-pittanA pittanA cAlIsa vikAre prakopathI mANasanA zarIranuM mAMsa pAkavA. o: gojo vA vamathubUmavA | mAMDe te, carmadala-pittanA prakopathI atto kavolyauthativoDarAva: rUcha mANasanA zarIra paranI cAmaDI phATI jAya; trA zoLito maroDaHzIrtha (2)rKI | raktavizleTa-pittanA prakopathI mANasanA mAMsapAzcama raviSNodamauhe rUDA | zarIra para rAtA raMganAM cakatAM phUTI nIkaLe. raktapittaM ca koThAzca kakSyA haaridrniilke| | te, raktamaMDala-pittanA prakopathI mANasanA mA tivavatravaM dhAsthatA tathA rUdra | zarIra para rAtA raMganAM goLAkAra maMDaLo. avRtti pUtivatratve vAvAnaM tatRSA | thAya; raktapitta-lohInA prakopa sAthe mANasamejayusTAcApo mUitravid ! rU7 | nA zarIramAM pittano paNa prakopa thAya. - oSa-pittanA prakopathI AkhAye aMga. | koTha-pittanA prakopathI mANasanA zarIra para mAM jethI tItradAha thAya te, pleSa-pittanA | prAmaThAM UThI nIkaLe; kazyA-pittanA prakopathI prakopathI zarIranA amuka pradezamAM ja agni | mANasanA banne hAtha, paDakhAM, khabhA vagere. vaDe jANe dAha thato hoya tevo dAhajemAM thAya | bhAga upara pIDA karatI kALI gAMThe nIkaLe
Page #373
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa`hitA-sUtrasthAna 331 te, hAridra-pittanA prakopathI mANasanuM zarIra haLadaranA jevA raMganuM pILuM thaI jAya te, nIlikA-pittanA prakopathI mANasanuM zarIra nIlavaNuM ke vAdaLI thaI jAya te, kAmalA- pittanA prakopathI mANasanuM zarIra pILuM thaI | jAya te rAga-kamaLA; tiktavatratA-pittanA caritttavikArALAmaPage #374
--------------------------------------------------------------------------
________________ rogAdhyAya-adhyAya 27 me 333 vivaraNa: carake paNa satrasthAnanA 20 mA | snehana, saMsana tathA zeSaNa karavavuM. 40 adhyAyamAM A saMbaMdhe kahyuM che ke, "sarvezvava | vivaraNa: carake paNa sUtrasthAnanA 20mA khalveteSu pittavikAreSvanyeSu cAnukteSu pitta- adhyAyamAM pittanI sAmAnya cikitsA Ama kahI syedamAtmarUpamapariNAmi karmaNazca ravalakSaNaM, yadupalabhya | che-taM madhuratiktakaSAyazItairupamairupakramet , snehavirecanatadavayavaM vA vimuktasaMdehaH pittavikAramevAdhyavasyanti pradehapariSekAbhyaGgAvagAhanAdibhiH pittaharaimAtrAM kAlaM ca kuzalAH, tadyathA-auSNyaM takSNyaM lAghavamanatiraneho / pramANIkRtya virecanaM tu sarvopakramebhyaH pitta pradhAnatama varNazca zuklAruNavoM, gandhazca visro rasau ca kaTukA- | manyante bhiSajaH, taddhayAdita evAmAzayamanupravizya kevalaM mlo pittarayAtmarUpANi evaMvidhatvAcca karmaNaH svalakSaNa vaikArika pittamUlaM cApakarpati tatrAvajite pitte'pi zarIrAmidamasya bhavati taM taM zarIrAvayavamAvizataH tad yathA- | ntargatAH pittavikAgaH prazAntimApadyante yathA'gnau vyapoDhe dAhoSNyapAkasvedakledakothanAvarAgA yathAravaM ca gandhavaNe- varabrigrae rItImavati ta1i '-e pittanA. rasafmanirvatane vitta, varmANa tairavita vivaIR- | vikAronI cikitsA madhura, kaDavA ane tUrA rasamevAzvata ' A badhA pittavikAromAM tathA bIjA vALA zItaLa padArtho dvArA karavI joIe. tema ja je kahyA nathI, te badhAmAM paNa (kepelA) pittanuM | pittane dUra karanAra neha-virecane, pradehe, siMcanaje ( have kahevAze ) te uSNatva Adi pitAnuM | kriyAo, abhaMga-mAlisa tathA avagAhana AdithI je vyabhicArI lakSaNuM hoya tene tema ja tenA | paNa mAtrA tathA kALane anusarI cikitsA zarU karmanuM je have kahevAze te dAtAdi svalakSaNa hoya karavI. temAM paNa vaidyo, virecanane te bIjI sarva athavA tene je avayava hoya tene barAbara jANyA | cikitsAo karatAM mukhya mAne che. kAraNa ke te pachI saMdeharahita thayelA kuzaLa vaidyo "A pitta- | virecana AraMbhathI ja pittanA mukhya sthAnarUpa vikAra ja che ema nizcaya kare che. uSNatA, tIkSNatA, | AmAzayamAM eTale ke AmAzayanI nIcenA bhAgarUpe pravAhIpaNuM, halakApaNuM, atizaya snehane abhAva, grahaNImAM praveza karI kevaLa vikAra karanAra pittanAM dhoLo tathA aruNa sivAyane varNa, raMga, durgadhI mULane nIcethI bahAra kheMcI kADhe che ane e gaMdha, tIkha tathA khATo rasa tathA saratva eTalAM AmAzayanI nIcenA bhAgamAM raheluM te vaikArika pittanAM pitAnAM lakSaNo hoya che. evA prakAranuM | pitta tenAthI jitAya che. tethI jema avina dara thatAM pitta prANInA zarIramAM te te avayavamAM pravezya AkhuMye asiMgraha zItaLa thaI jAya che tema hoya tyAre tenA karmanuM pitAnuM lakSaNa A prakAranuM zarIranI aMdara rahelA bIjA badhAye pittanA. thAya che. dAha, garamI, pAka, veda-parasevo Ava; | vikAro jitAya che. 40 pacapacApaNuM, kohavATa ceLa, sAva, ratAza karavI; kaphanA vIsa vikAre pitAnA jevo ja gaMdha, raMga tathA rasa banAvo staimityaM gurutA'Ggasya nidraatndraatitRptyH| e badhAM pittanAM pitAnAM ja karmo che. e karmothI je yukta hoya tene pittane ja vikAra nizcayapUrvaka mukhamAdhuryasaMsrAvakaphodgArabalakSayAH // 41 // hRllAso'tha malAdhikyaM dhamanIkaNThalepakau // 42 // jANo . 38,39 AmaM ca galagaNDazca vahnisAda udrdkH| pittanI sAmAnya cikitsA | zvetAvabhAsatA'GgAnAM tathA mtrpriissyoH||43|| vidyAt pittavikArAta kamaitat tadupakramaH / taimitya eTale ke zarIrane bhInAM kssaaytiktmdhursnehsrNsnshossnnaaH||40|| kapaDAMthI jANe lapeTayuM hoya tema jaNAya upara jaNAvelA vikAro uparathI mANasa- | zarIranAM aMgomAM jaDatA, nidrA, taMdrA, vadhAre ne pittanA vikArothI pIDAyelo jANo. | paDatI tRpti, moDhAnI madhuratA, moDhAmAMthI tenI cikitsArUpa karma Ama samajavuM? | lALa jharavI; moDhAmAMthI vadhu pramANamAM tUrA, kaDavA ane madhura padArtho javA. kapha bahAra nIkaLa; baLane kSaya, maLa,
Page #375
--------------------------------------------------------------------------
________________ 334 kAzyapa saMhitA-sUtrasthAna maLanI adhikatA, dhamanI ane gaLuM kaphathI kaphajanya asaMkhya rogomAMthI mukhya rogalepAI jAya; AmanI upatti ane gaLAmAM nAM lakSaNo kahevAmAM AvyAM che. zarIramAM gUmaDAM ke gaDa thAya; jaTharane agni maMda paDe; neha, zItaLatA, bhArepaNuM, dhoLAza, madhurapaNuM chAtI kaphathI bharAI jAya; zarIranAM badhAM ane cikaNApaNuM thAya e kaphanuM lakSaNa che. aMgomAM dhoLAza Ave; tema ja mUtra tathA kaphanA roganAM karmone vaidyo A pramANe gaNave vijhAmAM paNa dhoLAza thaI jAya-ema kaphanA che-sneha Adi jaNAya, roganAM lakSaNe lAMbA vIsa vikAro hoya che. 41-43 kALa sudhI jaNAvAM athavA kAryamAM vilaMba vivaraNa : kaphanA vikAro dhaNA che, to paNa thAya; baMdhAI javuM; upacaya-kaphano saMcaya, temAM je mukhya gaNAya che, teTalAnI ja ahIM | ALasa ane zarIranuM jakaDAvuM-e badhAMne gaNatarI karI che. carake paNuM sUtrasthAnanA | kaphanAM karmo kahe che.44,45 20mAM adhyAyamAM kaphanA mukhya rogonI saMkhyA - vivaraNa: A saMbaMdhe cake paNa sUryasthAnanA Ama 20 nI ja kahI che : "DhedavA2AMhya viMzatimata Ubai vyAkhyAsyAmaH, tadyathA-tRptizca 20mA adhyAyamAM kahyuM che, ke "sarvezvara tu zve teSu zleSmavikAreSu anyeSu ca cAnukteSu zleSmaNa idatandrA ca, nidrAdhikyaM ca, stamityaM ca, gurugAtratA | mAtmarUpamapariNAmi, karmaNazca svalakSaNaM yadupalabhya tadavayavaM ca, AlasyaM ca, mukhamAdhuryaJca, mukhasrAvazca, zleSmo vA vimuktasaMdehAH zleSmavikAramevAdhyavasyanti kuzalAH, giraNaM ca, malasyAdhikyaM ca, kaNThopalepazca, balAsazca, tad yathA zvatyazatyasnehagauravamAdhuyamAtrAni zleSmaNa hRdayopalepazca dhamanIpravicayazca, galagaNDazca, atisthaulyaM ca, zItAmitA ca, udardazca, zvetAvabhAsatA ca, AtmarUpANi, evaMvidhatvAcca karmaNaH svalakSaNamidamasya bhavati, taM taM zarIrAvayavamAvizataH, tadyathA-zvaityazaityazvetamUtra-netra-varcatvaM ceti viMzatiH zleSmavikAgaH, lessmvikaaraannaamprisNkhyeyaanaamaavisskRtmaavyaakhyaataaH||' kaNDusthairyagauravasnehastambhasuptilledopadehabandhamAdhucirakAri tvAni zleSmaNaH karmANi, tairanvitaM shlessmvikaarhave pachI vIsa kaphanA vikAro ame kahIe chIe ? mevA vyavasthata'-upara jaNAvelA badhAye kaphanA vikAro- tRpti, tandrA-nidrA jevuM ghena, vadhu paDatI nidrA, | mAM ane e sivAyanA je bIjA kaphavikAro kahyA nathI, taimitya, zarIranuM bhArepaNuM, ALasa, moTuM | 2 temAM paNa (kepelA) kaphanuM je A svarUpa lakSaNa madhura rahyA kare, moDhAmAMthI kaphanI lALa jhare, | hoya che tema ja e kaphanA potAnA kamanuM je moDhAmAMthI kapha bahAra nIkaLyA kare, maLanI adhikatA lakSaNa hoya che, tema ja zarIranA te te avayavamAM thAya, gaLuM kaphathI lepAyeluM rahe, baLano nAza thAya, praveza karatA kaphanuM je lakSaNa tathA karma hoya che, khAdhelo khorAka pace nahi, kaphathI hRdaya lepAyeluM tene jANIne saMdeharahita thayelA kuzala vaidyo, te te rahe, gaLuM paNa kaphathI lepAyeluM rahe, dhamanI nADIo vikArane A kaphane ja vikAra che ema nizcayakaphathI kharaDAyelI rahe, gaLAmAM gUmaDAM ke gAMTha thAya, pUrvaka kahI zake che. zarIramAM te te avayavanI zarIramAM kapha vadhavAthI atizaya jADApaNuM thAya, jaTharane agni maMda thaI jAya, chAtI kaphathI bharAI | zItaLatA, dhoLApaNuM, bhArepaNuM, sneha, madhuratA. jAya, zarIramAM dhoLAza jaNAya ane mUtramAM, ritharatA, cIkAza ane kamaLatA thAya che, te netramAM tathA vichAmAM dhaLApaNuM thAya-ema visa | kaphanAM pitAnAM lakSaNe samajavAM. evA prakAranA kaphanA prakaTa vikAro ahIM kahevAmAM Ave che. | te kapha hoya che, tethI mANasanA zarIramAM te kapha phanAM lakSaNe athavA kaphanuM svarUpa | praveze tyAre tenA karmanuM lakSaNa AvuM jaNAya che: kaphajAnAmasaMkhyAnAM pradhAnAH prikiirtitaaH|| avayavonuM zItaLapaNuM, dhaLApaNuM, ceLa, sthiratA, snehazaityaguruzvetamAdhurya kaphalakSaNam // 44 // UMcAI, bhArepaNuM, sneha, sajajaDapaNuM, jaDatA, zlakSNatA cAmayotpattau tasya karmANi cakSate / / pacapacatApaNuM, kaphathI kharaDAvuM,jakaDAvuM, madhuratA ane ritikAritve vopayuta / kapa | | lAMbAkALe kArya karavApaNuM vagere je thAya tene
Page #376
--------------------------------------------------------------------------
________________ regAdhyAya-adhyAya 27me 35 kaphanAM karmo samajavAM. e karmothI je yukta thAya kaSAya, kaDavA Adi rasothI yukta dravyonA upayogathI tene vaidya "A kaphane ja vikAra cheema nizcaya- tema ja te sivAyanA svedana, vamana, zivirecana, pUrvaka kahevuM. 44,45 vyAyAma Adi kaphanAzaka kriyAo dvArA kaphanuM kaphanA vikAranI sAmAnya cikitsA zamana thAya che chatAM kaphanA rogonuM zamana karavA viSTambhazceti, tatra jJaH kssaaykttutiktkaiH|| mATe vaidyoe vamananuM ja prAdhAnya mAnyuM che. 46 rUkSoSNaizcApyupacarenmAtrAkAlau vicArayan // 46 // vAtanAzana cikitsAmAM kaphanA vikAramAM vidvAna vaidya mAtrA anuvAsananI zreSThatA ane kALane vicAra karIne tUrA, tIkhA, snehasvedopacArau ca teSu karmANi paJca ca / kaDavA, rukSa tathA uSNa padArtho dvArA upa vAtaghnAnAM tu sarveSAmanuvAsanamuttamam // 47 // cAra karavA. 46 upara kahela vAta, pitta ane kaphanA vivaraNa: arthAta kaphanA vikAramAM vagha tUrA, rogomAM prathama sanehana tathA vedanarUpa be tIkhA, kaDavA, rakSa tathA uSNa padArtho dvArA snehana, upacAra karI zakAya che ane te pachI te svedana tathA paMcakarmone prayoga karavo joIe. te doSajanita rogomAM paMcakarmarUpa cikitsA A saMbaMdhe carake paNa sUrasthAnanA 24mAM adhyAya- paNa karI zakAya che. chatAM vAtanAzaka mAM kahyuM che ke, "te tijavAyatIkaLory | badhAye upacAromAM anuvAsanabasti uttama pakrameyapakrameta vaidranavAnasirovivanavyAyAmAiimaH | gaNAya che. sTebhatrAM jAtra pramAI, vamane tu sarvo- dhananA ciAimAM virecananI tathA abhyaH kaLi pradhAnatame manvanta miSaaH, tatayA kaphanAzana cikitsAmAM vamananI zreSThatA dita evAmAzayamanupravizya kevalaM vaikArikaM zleSmamUla. mapakarSati, tatrAvajite zleSmaNyapi zarIrAntargatAH zleSma | pittanAnAM virekazca vamanaM zleSmaghAtinAm / vivAre prAntanA ghare yathA-fmane vAta jJAtri- pittano nAza karanArI cikitsAomAM racavASTiAvIncanamiSamAnAmAM propamApadyate | virecana zreSTha che ane kaphanAzana ciki-sariti-kaphanA e vikArane tIkhA, kaDavA tathA tUrA | sAomAM vamanane zreSTha kahyuM che. rasavALA ane tIkaNa, uSNa tathA rukSa-padArthoyukta | cikisitasthAnamAM kahevAnArA re cikitsAkarma vaDe cikitsA karavI joIe; tema ja svedana, vamana, zivirecana tathA kasarata vagere kaphane | vevAM vivillita thAnamathe tu kSirtita6 48 dUra kare evAM karmo dvArA paNa mAtrA tathA kALane anu- tAMtu rori gvAmi na hamaitandu samA sarI cikitsA karavI. temAM paNa vaidyo, kaphanA roga- | mAvotha saMnyAsa jharatAmata ghara 42 mAM vamanane ja mukhya cikitsArUpe mAne che; kAraNa ke varaghAmathutra zAmA vAtarANitam te vamanakAraka auSadha prathama ja AmAzayamAM praveze ! aravitathADavAno iivadhA thAdhatu te che ane te pachI tyAM rahelA kevaLa vaikArika ane meM vAtAvRzcitrarathAtu trividhAH unnataiitA: kaphanA mUlarU5 dezane kheMcIne bahAra kADhI nAkhe | grAphikSavinAzva jo muvAmA che. ema te deza jitA hoya to zarIranI aMdara apasmAra ratiH zALar to mArA rahelA kaphanA vikAre atyaMta zAMti pAme che. | caturvidhAste nigr mUcha dhyAna jaiva hi jema kyArAnI pALa jo tUTelI hoya te temAMnuM | RTI dvaiizvAnAsagulmaNAravivyathA pANI bahAra vahI jatAM te kyArAmAM rahela DAMgara, mirAno dara vAkuvaMzaT IkarU java, sAThI vagerenA cheDavA pANInI bhInAza dUra | ute pavidhA ghara, pavidhAna e thatAM atyaMta sukAI jAya che tema upara jaNAvela | va atIsAra, savaisA mathAmaya pachA
Page #377
--------------------------------------------------------------------------
________________ 336 kAzyapa saMhitA-sUtrasthAna mehinAM pis $ sata lopaDhatA | kahyo che ke ahIM eka eka roganA traNa vargo, guvAra ghoravA mUtrAghAtorLa Apa be benA ATha vargo, traNa traNanA traNa vargo, cAra magvo vacetAnuM grAhu aa taitA: | cAranA ATha vargo, pAMca pAMcanA paMdara vargo, ronithApatkRmimena viMzatti viMrAtiM vitu: I6] cha inA be vargo, sAta sAtanA traNa vargo, ATha je regonA varNana mATe cikitsatasthAna | AThanA cAra vargo, daza dazane eka varga tathA kahevAyuM che, te rogo huM ahIM kahuM chuM; | vIsa vIsanA traNa vargo jaNavyA che; carake paNa paraMtu te rogone lagatuM A prakaraNa ahIM | sUrasthAnanA 19 mA aSTodarIya nAmanA adhyAyamAM samApta thatuM nathI. saMnyAsa (mUccharoga). 48 rogAyikAra tarIke A vargone vistArathI e mahAroga che ane UrutaMbha paNa eka | varNavyA che. 48-56 mahAroga che. te ane eka eka prakAranA kahyA upadravanuM lakSaNa che; tema ja vara, vraNa, AmadoSa, gRdhrasI, ete samAsataH proktAzcikitsAsthAnahetavaH / kamaLo, vAtarakta, azaMsa tathA AyAma pUrvodbhavanimittena yo'paro jAyate gadaH // 57 // (antarAyAma tathA bahirAyAma) e roga | " upara je rogonA vargo kahyA che, te be prakAranA hoya che. vAtarakta, dhoLe koDha | TUMkamAM ahIM batAvyA che ane te ane sojo-e roga traNa traNa prakAranA cikitsAnA sthAnamAM hetuo rUpe thAya paNa kahyA che. grahaNI, netravikAro, kAnanA che. ane je roga prathama utpanna thayelA rogo, mukhanA rogo, apasmAra-vAIna | roganA kAraNe utpanna thAya che, te bIjA rogo, saLekhama, zeSanAM kAraNo-(sAhasa, rogane "upadrava" nAme kahyo che. pa7 vegarodha, kSaya tathA viSamAsana) ane vivaraNa: A saMbaMdhe suzrute savasthAnanA made, mUcha tathA lIbatA-e regone | 35mA adhyAyamAM kahyuM che ke, "tatra gauNo H cAra cAra prakAranA darzAvyA che. tarasa, UlaTI, pUrvotpannaM vyAdhi jaghanyakAlajAto vyAdhirupasRjati sa zvAsa, udharasa, gaLAnA rogo, baroLanA | tamramUra juvo vasaMjJa: I temAM je aupasargika rogo, aruci, vyathA, heDakIo, unmAda, | vyAdhi hoya che, te prathama utpanna thayelA rogamAM mastakanA roga, hadayanA rogo tathA pAMDu e | maLI jaIne pAchaLathI chellA kALe utpanna thAya rogone pAMca prakAranA kahyA che. have je che ane te ja prathamanA vyAdhinA mULamAMthI roge cha prakAranA paNa che, te tame mArI utpanna thayelo hoIne "upadrava" e nAme kahevAya pAsethI sAMbhaLo : udAhartA, atIsAra tathA che. carakamAM paNa A upadravarU5 roganuM AvuM visapa-ratavAnA rogo-cha cha prakAranA hoya lakSaNuM kahyuM che : "3Avatu vahu rozottarazAstrano che ane mehanA rogIone je phollIo rogAzrayo roga eva, sthUlo'NurvA rogAt pazcAjjAyate, thAya che te tathA kuSTharoga-e rogone sAta rUti upadravasA: upadravarUpe thato roga e ja kahevAya sAta prakAranA jANavA. zukadeSa, dhAvaNanA che ke je eka mULa roganA chevaTanA kALamAM utpanna thayelo hoya che ane tethI ene prathamanA mULarogade, mUtrAghAta tathA udararoga eTalAne ne Azraya hoya che. ema eka mULa rogamAMthI vaidya ATha prakAranA kahe che; ane grahadoSa utpanna thayelo nAne ke moTo bIjo roga hoya janya rogo daza kahyA che. yoninA roge. kRmi rogo tathA meharogone vIsa vIsa te ja "upadrava" nAme kahevAya che. kahe che. 48-56 upadranI cikitsA vivaraNa: ahIM rogonI je A gaNatarI | ta milyAMdurastInA vathA re. che, te TUMkamAM kahI che, eTale ke temAM A prakAra | vizilitaM tathatti tevA pravakSa pha8
Page #378
--------------------------------------------------------------------------
________________ rAgAdhyAya-adhyAya 27mA 60 mANasanuM rudhira paNa prakupita thAya che. tethI ja prAcIna zAstromAM pittane rudhiranA eka maLa mAnavAmAM AvyA che. A saMbadhe suzrute paNa strasthAnanA 46 mA adhyAyamAM kahyuM che ke, ' : pittaM malaH kheSu svedaH syAnnakharoma ca / netraviT ravakSu ca sneho dhAtunAM mo mAH / ' zarIramAM je ka* che te rasane maLa che; je pitta che te rudhirateA maLa che; nAka, kAna tathA mukha vagere srotamAM je mela thAya che, te mAMsane mela che; je parasevA thAya che te medane mela che; nakha tathA je vAMTAM che te hADakAMoneA mela che; AMkhanA cIpaDA tathA cAmaDInI upara je sneha hAya che te mAne mela che. ema rasa Adi dhAtuenA mela anukrame kahyA che. (zarIramAM je vI che te teA hajAravAra gADhelA suvarNa jevuM niLa che, tethI tene mela heAI zake ja nahi; chatAM keTalAka vidyAne Ama kahe che ke je puruSanA vRSaNA kheMcI kADhavAmAM Ave che, tenI mUcha vagerenA vALa kharI paDe che. te uparathI sAbita thAya che ke mUcha vagerenA vALa e vInA melarUpe heAvA joI e; paNa DahuN vagere TIkAkArA e mAnyatAnuM khaMDana kare che. ) ahIM mULamAM kahyA pramANe pittaneA tathA rudhirane paraspara najIkanA saMbaMdha che. e ja kAraNe pittane kApAvanArAM saphaLa karavA IcchatA zreSTha vaidhe te mULa prakRti thAya che. A saMbaMdhe suzrute paNa kAraNeAthI ja rakta paNa upara jaNAvela rAgane vaidyo upadrava kahe che; jema javaramAM atIsAra-jhADA thaI jAya, tene upadrava kahevAmAM Ave che. te upadravAnI cikitsA tathA utpatti khAkhata keTalAka AcArce kahe che ke-upadravAnI cikitsA pahelI na karavI, ema kazyapa kahe che. eTale je mULa rAga hoya tenI cikitsA pahelAM karavI ane te rAganI pAchaLa thayelA upadravarUpa rAganI cikitsA tenI pachIthI karavI joIe. keTalAka AcAryoM Ama kahe che ke e bannemAM eTale ke prathamanA mULa vyAdhimAM tathA tenI pAchaLa thayelA upadravarUpa rAgamAM te atrenI zAMti mATe je pAna, bhAjana tathA auSadha ceAgya hoya tenI cAjanA ekI vakhate karavI joIe, jethI te banne rAgo vadhe ja nahi; athavA peAtAnI cikitsAne | vyAdhinA upadravanAM pAtapAtAnAM lakSaNeAthI je rAgane vadhAre tIvra jue, tenI ja cikitsA pahelAM zarU karavI. 58-60 pittaja tathA raktaja rAganAM eka ja niAna yo hetuH pittozALAM ratnajJAnAMsa va tu // 6 // zoNita kupita nanuM lRijJAti vaghuminuMla da|| pittanA rAgomAM je nidAnA hAya te ja nidAnA raktaja rAgonAM paNa hAya che. kApelu. rudhira ja aneka prakAre prANI. te pIDe che. 61,62 sUtrasthAnanA 21 mA adhyAyamAM kahyuM che ke, ' vittaprakopaNaireva cAbhIkSNaM dravasnigdhagurubhirAhArairdivAsvapnakrodhAnalAtapazramAbhighAtA jiirnnviruddhaadhyshnaadibhivirodha praznovamAvayate' pittane kApAvanArA padArthonuM ja nira Mtara sevana karavAthI tema ja pravAhI, snigdha tathA bhAre khorAkAnu vadhu sevana karavAthI, divasanI nidrAthI, krodhathI, agnithI, taDakAthI, zramathI, abhidhAtathI, ajINuM thI, viruddha bhAjana karavAthI, khUba vadhAre bhAjana karavAthI ane tevA ja khIjA prakArAthI rudhiranA vikAra thAya che. tema ja vAyuthI bagaDeluM leAhI vAyunA prApanA samaye kApe che, pittathI bagaDeluM leAhI pittanA pradeApa samaye kApe che ane kaphanA prApathI bagaDeluM lehI kaphanA pradeApa samaye bagaDe che. 61,62 upadravANAmityeke pUrva netyAha kazyapaH / ubhayatraiva yadyuktaM pAnabhojanabheSajam // 59 // zAntaye tat prayuJjIta na vardhete tathA hyubhau / yaM vA tIvratara pacer dhi vidvAna svarukSanaiH tamevopakrametAdau siddhikAmo bhiSagvaraH / 337 ww vivaraNa : ahIM Ama kahevA mAge che ke je kAraNeAthI pitta prakupita thAya che, te ja kAraNathI | kA. 22
Page #379
--------------------------------------------------------------------------
________________ - 338 kAzyapasa hitA-sUtrasthAna vikRta lAhIthI thatA rogA vaivarNyasaMtApazirokSirogadaurbalyadaurgandhyatamaH verAH / vaividra myujhikanumaprametrA tanidrAH || 63 / / mandAgnitA srotasAM pUtibhAvaH svarakSayaH sveda madAnilAsRk / tRSNA'ruciH kuSThavicarcikAzca duH soTA: vikAH saH drSTiI vavaSNu -zarIranA raMga badalAI jAya te; saMtApa, mastakanA rogo, netranA rogo, zarIramAM du lapaNuM; aMdhArAM AvavAM, ratavA, vidraSi, upajihA, gulmareAga, leAhIvA, raktapradara, atinidrA, madAgni, sroteAnI dudha; gaLAnA avAja besI jAya; vadhu parasevA Ave; maLa ke mada vadhu thAya; vAyu vadhI jAya; rudhiranA srAva, vadhu paDatI tarasa dareka padArtha upara aruci thAya eTale ke ka'I paNa game nahi; kADha, pagamAM cirADA paDe, ceLa, kATha-zrAmaThAMnA roga ane ceLacukta phAllIo thAya-te badhA raktavikArathI thatA raktaja rAgo jANavA. 63,64 vivaraNa : suzrute paNa sUtrasthAnanA 24mA adhyAyamAM raktaja rAgA Ama gaNyA cheH krujhavisarva - vidyA- marAja - nIchinnA- tiA-ghRccha- | cya,ndrata--chIha -vidrI- zukSma-vAtazoLita-gItaarjuna-sannamay-asaTra-7vitta-prastRtayo roSanAH zudra-mulamendravALArzva -kADha, ratavA, phAllI, masa, dAjha, zarIra para thatAM kALAM tala jevAM cAThAM, lAkhAM, khIla, TAla, khareALane rAga, gALAnA rAga, vAtazAtha-vAtarakta, as, raseALI-kensara, zarIranuM bhAMgavuM, lAhIvA-pradara, raktapitta vagere ane gudapAka, li'gapAka tathA mukhapAka-e badhAe rAgA raktanA doSathI utpanna thAya che. A ja prakAre carake paNa sUtrasthAnanA 28 mA adhyAyamAM raktanA doSathI thatA rAtreA A pramANe kahyA che * chatrIsarvaviDajA ratttavittamaH| jImednAthavALAdhdha vhIhA gulmo'tha vidrI | nIAi gamagavya, viSTha caltiAON: I SYzcarmaruM citra vAmAkoTAsamaham| rajJaprayoSAkhAyatte-kADha, ratavA, phAllIo, raktapitta, lAhIvA, gudapAka, liMgapAka, mukhapAka, khareLane rAga, geALAnA rAga, vidradhi, nIlikA--dAjha, kamaLo khIla, jatumizu roga, zarIra para thatAM kALAM tala jevAM cAThAMnA raMga, dAdara, cA~dala-eka jAtane kADha, jiMtra-dhALA koDhanA roga khasa, koDa-dhAmaDAMnA rAga ane asamaDala-eTalA rAgeA raktanA doSathI utpanna thAya che. '63,64 upara kahelA raktaja rogAnI cikitsA anye ca rogA vividhA anuktAsteSvAditaH sraMsanameva pathyam / vaisarpavaccAtra vadanti siddhaM raktAvasekaM ca vizoSaNaM ca // 65 // upara je raktavikArathI thatA rAgeA kahyA che te sivAyanA bIjA paNa aneka prakAranA raktaja rAgeA thAya che. te ahI kahyA nathI. te badhAye raktaja rAgAmAM zarUAtamAM saMsanarUpa virecana cikitsA karavI e ja pathya gaNAya che; tema ja e badhAe raktaja rAgeAmAM ratavAnI peThe raktasrAvaNa tathA vizeASaNa eTale ke zarIrane sUkavavu te pazu saphaLa cikitsArUpa thAya che. 65 vivaraNa : ahIM jaNAvela raktAvaseka cikitsA karatI veLA suzrute sUtrasthAnanA 14mA adhyAyamAM kahela keTalIka bAbate avazya dhyAnamAM rAkhavA jevI che. jema ke-tatipravRtta ziro'mitAvAndhamapimanya timiprAtuva dhAtukSayamAkSeva rakSAvAtameLA vidhArM tuLAvAho himAM vAsa zvAsa vATTuroga mA cAyati, tasmAtra zIte nAluLe nAstrine nAtitApite / yavA'' pratiItathya zoLita mokSayend mik II '-bagaDeluM lehI kADhatI vakhate e leAhI puSkaLa pramANamAM be satrAvI kADhayu` hoya tA rAgInA maratakamAM cAre bAju tapArA upajAve che; aMdhApAne rAga utpanna kare che, adhimaMtha ' ane 'timira' nAmanA netraregAne paNa utpanna kare che, dhAtuone kSaya kare che, tANa-AMcakIne | rAga upajAve che; lakavAnA roga kare che, zarIranA eka bAjunA aMgamAM vikAra utpanna kare che; vadhu
Page #380
--------------------------------------------------------------------------
________________ lakSaNAdhyAya--adhyAya 28 mA paDatI tarasa ane dAhane kare che; tema ja heDakI, udharasa, zvAsarAga, pAMDurANa tathA (kadAca) maraNu paNa nIpajAve che. e kAraNe zItakALamAM ke ghaNI garamI paDatI hoya tyAre unALAmAM rudhirasrAvaNu karavuM nahi; rAgIne svedanakriyA karavAmAM na AvI hoya te paNa raktasrAvaNu karAvavuM nahi; tema ja rAgIne sUryanAM kiraNA vagerethI atizaya tApa lAgyA hoya te vakhate rudhirasrAvaNa karAvavu nahi. je rAgIne rudhirasrAvaNu karavuM hAya tene prathama be ke traNavAra yava g-rAba pAI te te pachI ja vaidya tenA zarIramAMthI raktasrAvaNu karAvavuM joi e. ( ahI' 'yavAgU ' zabdathI talanI rAba samajavI); kema ke tarata ja snehana kare che; ane rudhirana utkaleda kare che; chatAM keTalAka vaidyo ahIM. Ama kahe che, ke maganI kaNIe nAkhI banAvelI saheja pAtaLI yAgU ne rAgI pIe teA tene te vadhu hitakArI thAya che. yavAjhUmAM dhaNuM karI kleda tathA svedana karavAne svabhAva hAya che. vaLI yavAnU pravAhI tathA garamAgarama pAvAmAM AvI heAya rAgInA leAhIne tarata ja pIgaLAve che. tethI dhisrAvaNu karyA pahelAM rogIne yuvAnU avazya pAvI joI e. A vaidyakamAM AvI cokkasa mAnyatA che ke sa kholatI veLA prathama bagaDelI ja vastu bahAra nIkaLe che, tethI evI vikRta vastu jaladI bahAra nIkaLI Ave, e mATe rogIne upara jaNAvelI thavAgU sau pahelAM jarUra pAvI joI e, ke jethI e vikRta vastu zarIramAMthI jaladI bahAra nIkaLI Ave e ja kAraNe radhirasrAvaNu karAvanArane vAmakukSaLAjA trANumanto manti cheH pahelAM ja pAvI joI e; kAraNa ke te yAlano yulina ke phleMgho vidyAdnAyuvaH ||rU lehImAM pRthakkaraNa karI de||ne tarata alaga tipAni maryAnAM jJAnAMkSaLa = vin ! karI nAkhe che. 65 prazastaM ninditaM dehe yadyattattadihocyatAm // 4 // AALakanI cikitsA saMbadhe bhagavAna kazyapanA abhiprAya na tveva vAlasya vizoSaNaM hitaM naivAtisaMzodhana raktamokSaNe / snigdhaiH suzItairmadhurairadAhibhi 339 bALakane vizeASaNa karavuM eTale ke tenA zarIrane atyaMta sUkavavuM te kharekhara hitakArI nathI; tema ja atizaya sa`zeAdhana tathA raktamAkSaNa cikitsA paNa khALakane hitakArI thatI nathI ja; e kAraNe bALakanA rAgamAM snigdha, atyaMta zItaLa, madhura ane dAha na kare evA ja khArAka, lepa tathA secaneA dvArA upacAra karavA joIe. 66 iti zrIkAkSpasahitAmAM rAgAdhyAya nAmane 27 mA adhyAya samApta statropacAro 'zanalepasecanaiH // 66 // lakSaNAdhyAya-adhyAya 28 me athAto kSaLAdhyAyaM vyathAsthAmaH // r|| kRti haiM svAda maLavAnuM thapaH // 2 // have ahI thI ' lakSaNAdhyAya' nAmanA adhyAyanuM ame vyAkhyAna karIe chIe ema bhagavAna kAzyape ( peAtAnA ziSyane ) kahyuM hatuM. 1,2 vivaraNa : A adhyAyanuM nAma ' lakSaNAdhyAya evuM rAkhavAmAM kAraNa A che ke, vAnAM zarIratha zubha-azubhalakSaNa sUcako'yamadhyAya iti kSaLAdhyAyanAnnA dhyate' bALAnAM zarIramAM zubha tathA azubhasUcaka je cihno hoya che, tenuM A adhyAyamAM varNana karavAmAM AvyuM che, e kAraNe A adhyAyanuM ' lakSag2AdhyAya ' evuM sA ka nAma jANI zakAya che. 1,2 bALakenAM zubha-azubha lakSaNA jANavA vRddhajIvakanA pAMca prazno Tu he lagavan ! kayAM ( zubha ) lakSaNeA ke cihanA uparathI khALake lAMbA dhavALA thAya ? ane kayAM ( zubha ) lakSaNAthI te bALakaiA sukhI thaze, ema jaNAya che? vaLI kayAM azubha lakSaNA uparathI vaidya bALakIne duHkhI tathA lAMbA AyuSa
Page #381
--------------------------------------------------------------------------
________________ 340 kAzyapa saMhitA-sUtrasthAna 12nA nayI za cha ? vI manuSyonA asire alomike prazasyete, zuSkasthUlasirAsatvA eai DAya cha ? mane manuSyonA lomaze viparIte, vaidhavyakayau~ tu nArINAm / mAhemA satvAnu uttama tathA nihita jAnunI ca gUDhe dhnye| UrU mAMsopacitau gUDhasirau sakSaya Deya, te 555 mA5 maDI 411. 3,4 zlakSNau prshsyete| sphicI nirvRttAvalambo...... savAnazyapanu athana nirbaNAvalomazAvaviSamau prazasyete, zuSkAvanapaJcAvadAnavacanaM zrutvA provAca kazyapaH / patyAnAM, lambI pradhAnanAzAya, mahAntau pauzcakRtsnaM lakSaNavijJAnaM satvaM ninditapUjitam // 5 // lyAya, alpako zIlavatAm / kukundarI gambhI__vRddha 952nasomA pAMya | rAvalomazau pravibhaktau samau prazasyete, lomazau praznI pUcyA cha, te sAmI (mAvAna) pravrajyAya, pradakSiNAvartI tu dhanyau, vipulau diirghaakazyapa manuSyanA zarIramAM je zubha-azubha yuSAM, zliSTAvanAyuSAm / jaghanamurasA tulyaM lakSaNo hoya che, tenuM vizeSa jJAna tema ja prazasyata ityeke / kumArANAmurastu vizAlataraM, mANasenuM uttama satva tathA niMdita sattva jaghanaM tu kumArINAM, na tu madhyAya kalpate / Ama saMpUrNa kahevA lAgyA. 5 vRSaNau pralambo bRhatau gaurasya, kRSNau kRSNasya, gaurau raktasya, zyAmau zyAmasya, raktau lomazI iha khala kumArANAM vRddhajIvaka ! snigdha madhyau smRtau, pInau prazasyete, viparItau daurbhAgyatanuzlakSNatAmrA nakhA AdhipatyAya bhavanti, puMstvaprajAhAnikarau, svalpAvanAyuSAM, duHkhAya sthUlA AcAryANAM, rAjImantazca dIrghAzcAyupmatAM, caike, gokharahayAjAvikAkRtI tu subhagAnAmAnimnazuktituSAkRtayo daridrANAM, rUkSA duHkha yuSmatAM ca vijJeyau / prajananaM mRdu dIrghamucchritaM bhAginAM, puSpitA luNThAnAM, zvetA maNDalA anA bRhattAmranirvRttamaNi mahAkoza mahAsrotaH prazayuSAM, sphuTitA asvatantrANAM, vivarNA vyasa syate, tanu hasvaM lambi vikozaM zvetazyAvaninAM, samunnatA nipiNDAntA alpAH sukhabhAgi visRtaM vaamaavRttmprshstm| mUtramanAviddhamatanukanAM, vipulainacarmadhyatvamAha, sthUlAH zvetA viSa manalpamRjuvegaM prazasyate, tadviparItamatigandhi mAzca pravAjayanti / pAdaiH pInaH supratiSThitai savedanamatyuSNaM vivarNamanimittakAlamazabdamaprazarU_lekhairAyuSmanto dhanavanto'dhipatayaH, svastika staM; kanyakAnAM ca sphAlitamUtratvamubhayorvA'nalAGgalakamalazaGkhacakrahayagajarathapraharaNamaGgalAGkitai patyakaram / yoniH zakaTAkRtirapatyalAbhAya, pInA rAjAnaH, tAmraH snigdhaiH subhagAH, utku(ka)TakaiH | saubhAgyAya, lambA'patyavadhAya, maNDalA vyabhimadhyadhanAyuSaH, zvetairadhanAH, alekhaiH parakarmakarAH, caraNAya, utkSiptA'napatyatvAya, sUcImukhI daurbhAbahulekhaiH rogiNaH, suvRttazlakSNapANibhiH sarva gyAya, bhRzavivRtasaMvRtazuSkA lambA viSamA guNopapannA bhavanti, hInapANibhiranAyuSaH prajA viliGgA klezalAbhAya, madhyanibiDA kanyAprajanahInAH, cipiTAH pAradArikAH / aGgalInakhapAdai- nAya, unnatA ramaNIyA mAMsalA putrajanmane, dardIdhairdIrghAyuSo, hrsvairhsvaayussH| aGgulIbhirghanA- vyaJjanavatI ca dhanyA, atilomazA vaidhavyakarI, bhirbhAgyavanto, gUDhaparvAbhi ginaH, sthUlaparvAbhi- vyaJjanahInA tvayazase, pillumadvasAvatI vyabhirAcAryAH,lomazAbhiradhanAH / kharaparuSata tuviSama- cArapravrajyAyai / tathaiva lomarAjyubhayato madhyamAsphaTitamalinA paannirprshstaa| uttara pAda- gatA nAtighanA prazasyate, vaidhavyAyAtisthUlA, mannatamasiramalomakaM prazasyate, viSama viparItaM atesthUlaghanalomA pauMzcalyAya, adhojAtA daurbhAca taskarANAm / gulpho gUDhAvalpAvaTo sirau gyAya, nAbhimativRttA madhyatvAya / kukSI samuprazasyete, dhananAzAyolvaNo, vipulau parikle- nato prazasyete, lomazau pravrajyAyai, sirAlau zAya / prajaGghA tanvI prazasyate, sthUlA patiputra- kubhojanAya, ninnau dAridrayAya, samau madhyatvAya, dravyasukhakSayakarI stenAya ca / jo cAnudche dakSiNotratI putrajanmane, vAmonnatI vipriitau|
Page #382
--------------------------------------------------------------------------
________________ lakSaNAdhyAya-adhyAya 28 me 341 ISadunnatamudaramazithilamakaThinamavipulaM prazasyate, | dAridrayAya zuSkam , unnataM bhogAya, vizAlaviSamaM viSamazIlabhogAya kalpate, bhRzazuSkamana- strINAM cAtidIrghAzcAtihrasvAzca ninditaaH| kezapatyaM; striyAzcAdhastAdapacitamasiramativipulamava- | bhUmiH snigdhA lohitA nirmalA nirvaNA ca likamanAyuSe, madhyaM nAbherupariSTAdanAyaSe, eka- prazasyate // valikaM dhanyaM, dvivalikaM buddhilAbhAya, trivalikaM | mattagajavRSabhasiMhazArdUlahaMsagatayo'dhipatayaH, saubhAgyAya, caturvalikaM prajAyuSe, bahuvalikamadha stimitagatayodhanyAH, capalagatayazcapalasukhaduHkhama / nAbhiH gambhIrA prada lAbhinaH, tiryaggatayastvadhanyAH skhalanAzcAGgakSiNA vRttotsaGginI lomasirAvartavarjitA praza-| visphoTinazcAprazastAH / tathA, atigauramatisyate, gartAkRtiranunnatA sukhaduHkhakarI, viSamo kRSNamatidIrghamatihasvamatikRzamatisthUlamatilonatA'nAyuSyA, svalpAkRtiranapatyA, videzasthA mazamalomazamatimRdvatikaThinaM ca zarIreSva(rama)pravrAjayati, bRhatI gambhIronnatA''dhipatyAya / | prazastamucyate / tathA bAlAnAM ruSitaruditasvapnanAbhyA prAyurvyAkhyAtaH / pArzva vRtte mAMsale prajAgarakrodhaharSavisargAdAnapatisthairyagAmbhIryAsnigdhe alomasire prazasyete, lomasire pravrAja Ni yuktAni guNAdhikAni prazasyanta iti // 6 // yete / pRSThaM samamuparivizAlamasiramalomakamanAva- vRddha014 ! ma bhane mana takaM prazasyate, madhye nimnamA yuSmatA, nirbhagnaM (khAya-5ganA) nama yatA, pAtA, duHkhabhAginAM, saMkSiptamanAyuSAM, lomazamamaitrANA- supaNa mane tain Palana yAta malpApatyAnAM ca / lomaskandho vaNigbhArajIvI | adhipati svAmI athavA jyAMya samabahAra kitavo raGgajIcI vA, zuSkAMso daridraH, tAvubhau | thAya che. 13 napAya to mAyA thAya dIrghAyuSo kadAcit pravrajetAmapi; snigdhAMsaH | che. reNAvA tathA aim namavANAnu karSakaH, pInAMsa ADhyaH, kaThinAMsaH zUraH, zithi- AyuSa iyAya che. ridrana napa se lAMso'sa(za)ktaH; unnatAMsaH pumAn prazasyate, chI52vI dhAnyanA zatavImAkRtibhraSTAMsA kanyA; viparIte tadaguNahAniH / kakSA- pAya che. hubhiyaan| na sUpA vannatI prathalau pInau savyaJjanau prazasyete. vipa-DAya che. dAra-yAranA nasaNyAnA rItAvadhanyau, bhRzalomazau ca nArINAm / tathA / jevI gaMdhavALA hoya che. dhoLA ane goLa bAhU AnupUryopacitau gUDhAratnI dIrdhI jAnu-navANAnumAyuSa TU DAya che. shttes| spRzau prazasyete, sirAtatAvAyuSmatA, pakSma (sa)- sirAyeA nArA parAdhIna DAya che. vantau prajAvatAm , alirAvaprajAnAM, tiryasirau | nimA vyasanI du:bhI thAya che. kRcchrajIvinAM, tilaghantau pravrAjayataH, mazaka- | atyata gANa bhane nAnA nA suma lakSaNavantau kalahAya / maNibandhane sthUle puMsaH | nAgave. maTanamANAta madhyama sthitiprazasyete, tanU striyAH / ubhayoreva tisro yava- 23 cha. ma moTA, ghoNA bhane paGktayo'cchinnAH prazasyante, prathamA dhanyA, | yuu| namANa sanyAsI thAya che. dvitIyA mukhyA, tRtIyA prajAyuSe, sarvAzceda-ranA 51 puSTa, sArI pratiSThAvANA-sthira vicchinnAH snigdhA vyaktagambhIralikhitA Adhi ane taLiyAmAM UrdhvarekhAvALA hoya che patyAya, catasro rAjarSeH, paJca SaT zataputrasya, teo lAMbA AyuSavALA ane dhanavAna sapta devanikAyAnAm , ekA'pi cedavicchinnA vyaktA sukhAyopapadyate / ..................... thAya che. nA 5mA sAthiyA, 7, maNa, zama, 2, ghAu, thI, 2tha, 5y zastra tathA mAMgalika padArthonAM cihno hoya
Page #383
--------------------------------------------------------------------------
________________ 342 kAzyapa saMhitA-sUtrasthAna che teo rAjA thAya che. lAla raMganA ane che. jenI paganI pIMDIo pAtaLI hoya caLakatA pagavALA bhAgyazALI thAya che. te vakhaNAya che; paraMtu jenA paganI ubhaDaka pagavALA madhyama dhana tathA madhyama pIDIo jADI hoya te patine-zeTha ke AyuSavALA; dhoLA pagavALA nirdhana, koI svAmIno, putrane, dravyane tathA sukhane paNa jAtanI rekhA vagaranA pagavALA pArakAM nAza karanAra thAya che; tema ja cerI karAvakAma karanArA nekara, ghaNuM rekhAovALA nAra paNa te bane che. vaLI jenI banne rogIsArI rIte goLa ane lIsI pAnI- jAMgha anukrame baMdhAyelI zirAo vagaranI vALA sarvaguNasaMpanna; nAnI pAnIvALA TUMkA ane vAMTAM vinAnI hoya te vakhaNAya che; AyuSavALA ane saMtAna vinAnA hoya che. paraMtu je strIonI banne jaMghAo sukAyelI, capaTA pagavALAo parastrIlaMpaTa thAya che. jADI, zirAothI yukta ane ruvAMTAvALI. jenA hAthapaganI AMgaLIo, nakha ane hoya te azubha gaNAya che ane te vidhavA paga vadhu paDatAM lAMbAM hoya teo dIrdhA bane che. jenA banne DhIMcaNa mAMsathI yuSI thAya che ane jenA hAthapaganI bharAvadAra hoI te vakhaNAya che. tema ja AMgaLIo, nakha tathA paga TUMkA hoya jenI banne sAthaLa mAMsathI bharAvadAra, gUDha teo TUMkA AyuSavALA thAya che. hAthapaganI zirAovALI ane lIsI hoya te vakhaNAya ghaTTa AMgaLIovALA bhAgyazALI thAya che, che. jenA be kulA goLa ane TUMkA hoya jenA hAtha-paganI AMgaLIonA veDhA moTA te paNa vakhaNAya che. te banne kulA traNahoya teo vaibhavI bane che. jADA veDhAvALA rahita, vAMTAM vinAnA ane sarakhA hoya vidvAna thAya che; paNa jenI AMgaLIo te paNa vakhaNAya che; paraMtu je strInA be ruvAMTAvALI hoya teo nirdhana thAya che. kulA rUkSa hoya te saMtAnarahita thAya che, jenA paganI pAnI kharabacaDI, pAtaLI, ane lAMbA hoya to potAnA mukhya mANasano vAMkIcUkI, phATelI ane malina hoya te nAza karanArA thAya che. tema ja je banne kulA uttama gaNAtI nathI. jenA pagane AgaLano khUba moTA hoya to e vyabhicArIpaNuM uparano bhAga UMco hoya, nADIo dekhAtI sUcave che; paNa je khUba ja nAnA hoya na hoya ane ruvAMTAM vagarano hoya te to te sadAcArI bane che; jenA be kulAmAM vakhaNAya che; paraMtu tenAthI UlaTI sthitivALo rahelA "kukundara" nAmanA khADAo UMDA, ke vAMkocUko ane viparIta hoya te ruvAMTA vinAnA, ghaNA vibhAga pAmelA cora ke lUMTArunuM cihna gaNAya che. evAM ane eka sarakhA hoya te vakhaNAya che; azubha lakSaNavALA bALaka bhaviSyamAM cera paraMtu e banne kukundara je svAMTAvALA bane che. jenI ghUMTIo mAMsathI DhaMkAyelI hoya to saMnyAsa levaDAve che; paraMtu hoya, bahAra bahu dekhAtI hoya, nAnI jamaNI bAjue vaLatA vALavALA hoya hoya ane ruvAMTA vagaranI hoya ane to uttama gaNAya che. jemanuM AyuSya lAMbu zirAo paNa bahAra dekhAtI na hoya te hoya teonA e banne "kukundara" nAmanA vakhaNAya che. jenI banne ghUMTIo khUba ja khADA vizALa hoya che; paNa jemanuM AyuSa. bahAra nIkaLelI hoya to te dhanano nAza kara- TUMkuM hoya temanA banne "kukundara " nAmanA nArI thAya che. jenI banne ghUMTIo ghaNI khADA ekabIjA sAthe joDAyelA hoya che; moTI hoya te ghaNuM duHkha ApanAra thAya ! keTalAka vidvAno kahe che, ke mANasane
Page #384
--------------------------------------------------------------------------
________________ lakSaNAdhyAya-adhyAya 28 mo 343 keDane Agale bhAga chAtI je paLe | avAja vagaranuM hoya te mUtra uttama gaNAtuM hoya te vakhaNAya che; ane je kumAranA | nathI. vaLI je kanyAonuM mUtra phelAyeluM chAtI atizaya vizALa hoya te ja vakhaNAya | nIkaLe athavA je bALakanuM mUtra paNa tevuM ja che. kumArIonuM vizALa jaghana hoya te uttama | phelAyeluM nIkaLe che te saMtAnahIna rahe che. gaNAya che; ane banne madhyama hoya to uttama | je kanyAnI yoni gADAnA jevI AkRtivALI gaNAtA nathI. gauravarNa bALakanA be vRSaNa hoya te saMtAnane Ape che. puSTa hoya te khUba lAMbA ane moTA hoya che; paraMtu | saubhAgyadAyaka che; paNa lAMbI hoya te te kALA raMganA bALakanA kALA hoya che; lAla saMtAnanI nAzaka che. je goLa hoya te raMganA bALakanA dhaLA hoya che, ane vyabhicAra karAvanAra samajAya che ane zyAma raMganA puruSanA paNa zyAma hoya | upaselI hoya te saMtAnarahitapaNuM sUcave che. je puruSanAM be vRSaNa lAla raMganAM che. seya jevA sAMkaDA moDhAvALI durbhAgIpaNuM ane ruvAMTIvALAM hoya te madhyama gaNAya | jaNAve che. pahoLI, sAMkaDI ke sUkAyelI; che. paraMtu jenA banne vRSaNe puSTa hoya tevuM lAMbI, vAMkIcUMkI ke UMcInIcI ane vakhaNAya che. be vRSaNe puSTa na hoya | cihnathI rahita hoya te leza ApanAra te durbhAgIpaNuM, puruSatvanI hAni tathA thAya che. je vaccethI jADI hoya te kanyAne ochI prajAnuM sUcaka che. jenuM AyuSa utpanna karanArI ane UMcAIvALI, suMdara ghaNuM ochuM hoya tenA banne vRSaNa ane mAMsathI bharAvadAra hoya te putrane janma khUba nAnA hoya che, ane tevA khUba nAnA | ApanArI thAya che. koI paNa nizAnIvALI vRSaNe duHkha upajAvanAra thAya che, ema ni uttama, ghaNuM ruvATAMvALI ceni keTalAka vidvAna kahe che. jemanA banne vaidhavyasUcaka, nizAnI vagaranI apayazadAyaka, vRSaNa baLada, gadheDo, bekaDo tathA gheTAnA masanA cihnavALI tathA medavALI jeni vRSaNanA jevI AkRtivALA hoya temane | vyabhicAra karAvanArI athavA sAdhvInI dIkSA uttama bhAgyavAna tathA lAMbA AyuSavALA ApanArI thAya che. te ja pramANe je jANavA joIe. puruSanuM prajanana-cihana ninI svAMTAMnI paMkti banne bAju thaIne lAMbuM, UcuM, meTuM, lAla raMganA goLa maNi- madhyabhAgamAM AvI hoya ane atizaya vALuM moTA kezavALuM, meTA sotavALuM hoya te ghATI na hoya te vakhaNAya che. ane ghaTTa uttama gaNAya che; paraMtu jenuM liMga pAtaLuM - hoya te vidhavApaNuM Ape che, tema ja nAnuM, laTakatuM, koza vinAnuM, dhALA tathA atyaMta jADI ane ghaTTa vAMTAvALI hoya te kALAzayukta srAvavALuM ane DAbI bAju vyabhicArapaNuM karAvanAra thAya che. ruvAMTAnI vaLeluM hoya te uttama gaNAtuM nathI. jenuM pakti nIcenA bhAgamAM utpanna thaI hoya mUtra truTaka dhAravALuM na hoya, pAtaLuM na te durbhAgIpaNuM sUcave che ane nAbhine hoya, puSkaLa pramANamAM bahAra nIkaLatuM eALagIne rahetI hoya to te adhamapaNuM hoya ane sIdhA vegavALuM hoya te sUcave che. jenI banne kRkha khUba unnata vakhaNAya che. paNa tethI je viparIta hoya te vakhaNAya che; ane svAMTAvALI I atizaya gaMdhAtuM, vedanA sahita, hoya to dIkSA apAvanAra ane zirAothI atizaya garama, badalAyelA raMgavALuM, kaI | vyApta hoya te kharAba bhejana maLe che. khUba paNa nimitta ane samaya vinAnuM tathA | khADAvALI hoya te daridrapaNuM; eka sarakhI
Page #385
--------------------------------------------------------------------------
________________ 344 kAzyapasa'hitA-sUtrasthAna ww | | peTa hAya tA madhyamapaNu jaNAve che. jo manne te ja phaLa gudA sa`badhe jANavuM. jenAM manne kUkha jamaNI bAjuthI UMcI hoya. tA paDakhAM gALa, mAMsathI bharAvadAra, lIsAM ane putranA janma sUcave che; DAkhI mAjuthI suvALAM hAya. tema ja ruvAMTAM tathA zirA UMcI hAya tA viparIta phaLa Ape vagaranAM hAya te uttama gaNAya che; paraMtu che. jenu peTa saheja UMcu... hAya, zithila ruvAMTAM ane zirAovALAM hAya tA te na hAya, kANu hAya ane khUba vizALa na sanyAsa levaDAve che. jenI pITha ekasarakhI hAya te vakhaNAya che; paraMtu sUku hAya uparanA bhAgamAM vizALa tathA zirA te daridratA sUcave che. UMcu hAya te bhAga- ane ruvAMTAM vagaranI heAya tema ja AvatathI vaibhava ApanAra thAya che, tema ja vizALa paNa rahita hoya te vakhaNAya che. jenI tathA UMcuMnIcu' hAya te viparIta zIla- pITha vaccenA bhAgamAM nIcANavALI hAya, sadAcAra ke svabhAva tathA viparIta bhAga te lAMkhA AyuSane sUcave che; paraMtu jenI ApanAra thAya che; paraMtu atyaMta sUkuM... hAyapIThe khUkha vAMkIcUkI ane vaLela heAya te duHkha pAme che. jenu AyuSa TU'ku` heAya tene vAMse khUba TUMkA heAya che. jeneA vAMse ruvAMTAMvALeA hAya te mitrA vinAnA tathA gheADAM satAnA vALA thAya che. jenI khAMdha upara ruvAMTAM hAya te vepArI, bhAra upADanAra, jugArI athavA raMga upara AjIvikA calAvanAra thAya che; jenA khabhA zuSka hAya te ridrI thAya; tema ja jenA khabhA ruvAMTAMvALA hoya ane sukAyela paNa hoya te khanne lakSaNAvALA mANasA lAMkhA AyuSavALA thAya ane kadAca te anne sanyAsI paNa thAya. jene khabhA snigdha hoya te kheDUta bane che ane jenA khabhA puSTa heAya te dhanavAna thAya che. jenA khabhA kaThina hoya te zUrA thAya. je puruSanA khabhA zithila hAya ane UMcA hoya te vakhaNAya che. je kanyAenA khabhA nIcA sUkI paDyA hoya te paNa vakhaNAya che; para`tu tethI viparIta eTale ke kanyAe unnata khabhAvALI ane khALaka zithila ke nIce jhUkI paDela khabhAvALA hoya teA temanA guNamAM te nimitte UNapa gaNAya che. jenI e kAkha unnata, paheALI, puSTa ane sArAM lakSaNathI yukta hAya te vakhaNAya che; paraMtu e lakSaNathI viparIta hAya adhama gaNAya che. je strIonI eya khagaleA te saMtAnarahitapaNu jaNAve che. tema ja nIcethI puSTa hAI zirAothI rahita, atyaMta vizALa ane karacalI tema ja hAya te alpa AyuSa batAve che. jeneA madhyabhAga nAbhithI upara hoya te paNa alpa AyuSane jaNAve che. jenu eka ja karacalIvALuM hoya te dhana ApanAra thAya che; e karacalIovALuM hAya te buddhinA lAbha sUcave che; traNa karacalIevALuM hAya te saubhAgyanuM sUcaka che ane cAra karacalIovALuM hAya te prajA tathA AyuSanI vRddhi jaNAve che. jenI nAbhi UMDI hAya, jamaNI khAjI kuMDALu vaLatI hAya, UMcI tathA ruvAMTI ane zirAonA AvatathI rahita hoya te vakhaNAya che. jenI nAbhi khADA jevA AkAravALI ane UMcAI vinAnI hAya te sukha tathA du:kha khanne ApanArI thAya che; paraMtu jenI nAbhi viSama-unnata hoya te alpAyuSa jaNAve che; jenI nAbhi atizaya thADA AkAravALI hAya te niHsaMtAnapaNuM jaNAve che. jenI nAbhi peAtAnA sthAnamAM rahI na heAya te sanyAsa levaDAve che; para'tu jenI nAbhi mATI, gabhIra tathA UMcI heAya te adhipatipaNuM sUcave che. A nAbhi sabadhe je kaMI phaLa darzAvyuM che |
Page #386
--------------------------------------------------------------------------
________________ lakSaNAdhyAya-adhyAya 28 mAM 345 puSkaLa vALavALI hoya te adhama gaNAya ! vraNarahita hoya to te prazaMsApAtra gaNAya che. jenA banne bAhu anukrame puSTa hoya;] che. je strI ke puruSo madenmatta hAthI, gUDha hoya ane lAMbA hoI cheka DhIMcaNa baLada, siMha, vAgha ane haMsanA jevI sudhI pahoMcatA hoya te vakhaNAya che. jenuM | cAlavALAM hoya te adhipatio thAya che AyuSa lAMbuM hoya tenA be bAhu zirA- | eTale ke amuka dhana AdinA svAmIothI chavAyelA hoya ane jemanA banne paNAne prApta kare che. je strI ke puruSonI bahu ruvAMTAMthI chavAyelA hoya temane ghaNI | cAla zAMta athavA khUba dhImI hoya teo prajA thAya che. jenA bAhu zirAthI rahita | paNa dhanya hAI dhanane lAyaka athavA dhanyaheya temane tyAM prajA thatI nathI; tema ja | vAdapAtra thAya che. je strI ke puruSe jenA banne bAhu trAMsI zirAovALA hoya ! capaLa gativALA hoya teo caMcaLa sukhateo muzkelIe jIvana gALe che; ghaNA | duHkhane pAmanAra thAya che; paraMtu jeo talavALA hoya temane saMnyAsa levo paDe | vAMkIcUkI gativALAM hoya che teo adhanya che ane bAhumAM masAnI nizAnIo heya | heI dhana Adine prApta karavA egya gaNAtAM te kajiyA kare che. puruSanA hAthanAM bane | nathI. jeo Thera khAtA cAlatA hoya kAMDAM jADAM hoya ane strInA hAthanAM banne | ane zarIre cirAyelA hoya teo aprazasta kAMDAM pAtaLAM heya te uttama gaNAya che. | heIne vakhaNAyelA nathI. vaLI jenuM strI ke puruSanAM banne kAMDAnI upara javanI zarIra ghaNuM gauravarNa, ghaNuM kALuM, traNa paMktio truTaka na hoya te uttama ghaNuM ja lAMbuM, khUba ja TUMkuM, khUba gaNAya che. te traNa paMktiomAMnI pahelI | pAtaLuM, khUba jADuM, atizaya vAMTAvALuM paMkti dhana ApanArI thAya che, bIjI paMkti ke ruvAMTAM vinAnuM, ghaNuM ja komaLa tema ja mukhya gaNAya che ane trIjI paMkti prajA | ghaNuM kaThaNa hoya te nidiMta che. tema ja je tathA AyuSane vadhAranArI gaNAya che. e | bALakono roSa, rudana, nidrA, jAgavuM, krodha, badhIye paMktio truTaka na hoya ane rinagdha | harSa, maLamUtrano tyAga, AhAra AdinuM hoya tathA spaSTa tema ja UMDI hoya to | grahaNa, pAcana, sthiratA ane gaMbhIratA adhipatipaNuM pAme che. keI rAjarSi hoya | ' hAya | e guNo cagya pramANamAM ke adhika hoya tene hAthanAM kAMDAM upara javanI cAra | te teo vakhaNAya che. paMktio hoya che. je mANasanA hAthanA kAMDA para javanI cha paMktio hoya to te se vivaraNa: carake zArIrasthAnanA 8mA adhyAyaputrono pitA thAya che; ane jenA hAthanA mAM lAMbA AyuSavALAM bALakonAM lakSaNo Ama lakhyAM kAMDA para javanI sAta paMktio hoya te | che. tatramA nyAyuSNatAM mArALa kSAni avantiA tathAdevonA samUhanI jAtimAMthI janmelo samajAya ! ekaikajA mRdayo'lyAH snigdhAH suvaddhamUlA: kRSNAH che. ekaMdare jenA hAthanA kAMDA para eka paNa kezAH prazasyante, sthirA bahalA tvaka, prakRtyAkRtisu. ekadhArI, truTaka na hoya evI javanI paMkti saMpannamISatvamANAtivRttamanurUpamAtapatropamaM ziraH, vyUDhaM dRDhaM samaM suzliSTazaGkhasandhyUrdhvavyaJjanamupacitaM valinamardha. hoya te te sukhakAraka thAya che. strIonA candrAkRtilalATaM, bahalau vipulasamapIThau samau nIcarvRddhau vALa ghaNuM lAMbA tathA ghaNA TUMkA hoya to pRSThato'vanatI suzliSTakarNaputrako mahAcchidrau kI, iisstprte nidita gaNAya che. kezanI bhUmi, vALanAM | vanyAvasate same sahate mayI muvI, same mAmULa snigdha, rAtA raMganAM ane nirmaLa ! ditane rAmAnavimA vatI tenasova jJAna
Page #387
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasahitA-sUtrasthAna 34 www | cakSuSI, RvA mahoravAnA yaMsaMvaASavanatAtrA nAsii, mahada guruniviTTarntamANyam, AyAmavistArovavannA rajnA tanvI prakRtivarNayukttA giddA, phaLa custonnayamUlmovapax ra tAlu, mahAnavIna: ni dhoDanunAvI zammIsamutho dhIH svara:, nAtizrRSTau nAtiTTa zAvAsyaprajJAnau rajJAvoau, malyo hanU, vRttA nAtimahatI prIvA, nyUdamunitamuraH, mUDha nannu pRSThavaMAkSa, viSTAntarI stanau, apAtinI sthire pArthe, ghRttarapUrvAyato yAdU sathinI anulyazra, mahadupacita pALivAtuM, sthivRttAH niSNAtAmrAstukA: dhUma ArA: gA:, prakSiLAvartta sotsaGgA na nAmi, 3ratrimATInA samA samupatimAMsA TI, ghRttau sthirovazvitamAMthI nAhyunnata nAthavanatau sphicau, anupUrva vRttAvupacayayuktAvUru nAtyupacite naatyvite LIvaye, pravRtasisthitathI che. nAthupatiau nAcito khullo pUrve viSNuLI vATI cUrvAvArI, prakRtiyujJAni vAtamUtrapurAvALi tathA ghughnanAgaraLAyAsammitavitatanapradaLAni ca vicindhavyanuttamapti tapi sarva prakRtiyukttamiTTa, viparIta punaraniSTam , ti rAryurekSaLAni / bALakanuM nAma pADyA pachI tenA AyuSanuM mApa jANavA mATe te bALakanI parIkSAnI zarUAta karavI. temAM lAMbuM AyuSa dharAvatAM bALakAnAM Anace kahevAtAM lakSA DhAya che : je bALakanA vALa pratyeka alaga alaga mULavALA, kAmaLa, AchA, snigdha ke caLakatA hoya, atizaya budhAyela mULavALA ane kALA heAya te sArA gaNAya che. jenI cAmaDI sthira tathA khUba dhATI ane jADI hoya (tema ja rinagdha caLakatI hoya ) te sArI gaNAya che jenuM mastaka svAbhAvika pramANathI kaMIka adhika mApavALu hoya chatAM zarIrane yAgya hoI chatranI upamAvALu heAya; jenuM lalATa vizALa, dRDha, ekasarakhuM, sArI rIte vahelI lamAMtI saMdhievALuM, UrdhvarekhArUpa cihnavALuM, cAre bAju puSTa, karacalIevALuM tathA ardha caMdrAkAra hoya; jenA banne kAna jADA, vizALa, eka sarakhI pIThavALA ( eTale ke jyAM kAnaneA saMcAga hoya che te vizALa ane eka sarakhA haiAya) ane te kAna pAchaLanA bhAgamAM nIcA namelA, sArI rIte "dha khesatA kAnanAM | | bhUTiyAMvALA ane meATA chidravALA hoya; jenI banne bhammara kaMIka lAMbI, ekakhIjI sAthe nahi maLelI, eka sarakhI, dhATI ruMchADathI yukta tathA meTI hAya; jenAM netro eka sarakhAM hAI sarakhI rIte jonArAM, sArI rIte sthapAyelAM, tamelAM tathA sthirapaNe jonArAM hoya; vaLI e netronA kALAdheLA bhAga barAbara spaSTa hAya, baLavAna heAya, tejathI yukta ane suMdara pApacAM tathA apAMga-kaTAkSa ke khUNAothI yukta hoya; jenI nAsikA sIdhI, lAMbA zvAsa lenArI, UMcI dAMDIvALI ane kaMIka nIcA namela agrabhAgavALI hoya; jenu* mADhuM moTuM, sIdhuM tathA sArI rIte ghaTTa evA dAMtanI paMktivALuM heAya; jenI jIbha yogya laMbAI tathA vistArathI yukta, lIsI, suMvALI, cIkAzayukta ane pAtaLI hoya; tema ja prakRtiyukta eTale svAbhAvika dheALAzathI yukta ratAzavALI heAya; jevuM tALavu` paNa svAbhAvika suMvALuM, yogya puSTatAvALuM', uSNu tathA ratAzavALu hAya; jenA svara mATe, dInatArahita, snigdha, paDadhA paDe evA, gaMbhIra, nAbhipradezamAMthI utpanna thana 2 tathA dhIra heAya; jenA be hoTha jADA na hAya; tema ja dhaNA pAtaLA paNa na hoya, meDhAne barAbara DhAMkI de tevA ane lAla raMganA hAya; vaLI jenI haDapacI meATI hAya, jenI DAka gALa tathA atizaya vizALa na heAya, jenI chAtI atizaya vizALa tathA puSTa heAya; jenI chAtI tathA gaLAnI saMdhi-ha MsaDI gUDha hoya eTale bahAra dekhAtI na hoya; tema ja jene merudaMDa athavA pIThanI dAMDI paNa gUDha hAI bahAra dekhAtI na hoya; jenAM banne stana vacce dhaNuM aMtara hoya, jenAM paDakhAM khabhAnI nIce gayelAM hAI ne sthira hoya, banne bahu gALa, bharAvadAra ane lAMbA heAya; jenA hAthapaga moTA ane khUba bharAvadAra hoya; jenA nakha sthira, gALa, caLakA, lAla, UMcA tathA kAcabAnA jevA unnata hoya; jenI nAbhi jamaNI tarapha vaLAMkavALI hAI ke vaccenA bhAgamAM U'DI heAya, jenI kreDa hAtInA mApa karatAM trIna bhAge echI heAya; ( eTale ke puraSanI chAtInu
Page #388
--------------------------------------------------------------------------
________________ lakSaNAdhyAya-adhyAya 28 (347 mApa pitAnA 24 AgaLa mApanuM haiya, kaMkAyela hoI bahAra dekhAtA na hoya, jenuM temAM trIjo bhAga eTale 16 AMgaLa mApanI | aMga majabUta hoya, jenI Idriyo sthira hoya puruSanI keDa hovI joIe;) tema ja e keDa | ane jenuM zarIra uttarottara suMdara hoya, te eka sarakhI heI mAMsathI bharAvadAra paNa hevI mANasa lAMbA AyuSavALa kahevAya che. je joIe; jenA banne kulA goLAkAra, sthira, mANasa garbhathI mAMDI nIgI hoya, zarIrathI, mAMsathI bharAvadara, atizaya UMyA ke nIcA paNa jJAnathI ane vijJAnathI je dhIme dhIme puSTa, na heya; jenI be sAthe anukrame goLa ane 1 thato hoya te TUMkamAM dIrdhAyuSa kahevAya che. mAMsathI bharAvadAra hoya; jenI jAMghe eTale paganI paraMtu have je mANasanuM AyuSa madhyama hoya tenuM piMDIo ghaNI bharAvadAra na hoya tema ja atizaya jJAna tame mArI pAsethI sAMbhaLoH je mANasanAM pAtaLI paNa na hoya eTale ke te aMdhAo akSaka nAmanAM be asthionI nIce lAMbI be, mRgalInI jadhA jevI hoIne atizaya gUDha | traNa ke tethI adhika spaSTa rekhAo heya, jene zirAo tathA hADakAMnA sAMdhAvALI hoya; jenA | be paga ane kAna mAMthI puSTa hoya, jenI be paganI ghUMTIo paNa atizaya bharAvadAra na | nAsikAnA agrabhAga UMco hoya ane pIThana. hoya ane atizaya pAtaLI paNa na hoya; bhAgamAM UMcI UbhI rekhAo hoya; tenuM vadhAremAM jenA be paga pahelAM kahelA varNanathI yukta vadhAre AyuSa 70 varSanuM hoya che. have je he I kAcabAnA jevA AkAranA hoya; jenA | mANasanuM AyuSa ochuM hoya tenuM jJAna tame adhevAta, mUtra, vidyA, guhyacina tathA sUvuM-| mArI pAsethI sAMbhaLoH je mANasanI AMgaLIonA jAgavuM, parizrama, maMdahAsya, raDavuM tathA veDhA TekA hoya, puSacihana atizaya moTuM hoya, dhAvavuM e badhI kriyAo svAbhAvika hoya | jenI chAtImAM ADAMavaLAM ruvAMTAMnA cakaraDAM heya, e uttama gaNAya che; paNa ethI je viparIta | jenI pITha vizALa na hoya, jenA be kAna tathA hoya to adhama gaNAya che. ema dIrdha AyuSanAM nAka temanA sthAnathI UMcA hoya ane je mANasa lakSaNA ahI kahyA che. e ja pramANe suzrute | jyAre hase, tathA vAtacIta kare tyAre jenA dAtanI paNuM sUtrasthAnanA 35 mA adhyAyamAM bALakonAM | peDhAM bahAra dekhAya che ane je karavakara joyA dIrdha AyuSanAM, madhyama AyuSanAM tathA a5 | kare che, te mANasa (vadhumAM vadhu ) pacIsa varSa AyuSanAM lakSaNo Ama kahyAM che: "dadhasirA- | sudhI jIve che. 6 snAyuH saMhatAGgaH sthirendriyaH / uttarottarasukSetro yaH sa A viSayamAM ahI: nIcenA dIrghAyurucyate // garbhAtprabhRtyarogo yaH zanaiH samupa- - kaleke maLe che : cIyate / zarIrajJAnavijJAnaH sa dIrghAyuH samAsataH / / | yathA vaktraM tathA vRttaM yathA cakSustathA manaH / madhyamasyAyuSo jJAnamata Urdhva nibodha me / adhastAda- yathA svarastathA sAro yathA rUpaM tathA guNAH // 1 kSayoryasya lekhAH syurvyaktamAyatAH // dve vA tisro'dhikA / mANasanuM jevuM moTuM hoya tevuM tenuM vAva vATI daLa mAM nANAmUrva 2 matUrtha | vartana ke caritra jaNAya che. mANasanAM vAgha [: I vadhu tai paramamAghurmati saptatiH II | jevAM netro hoya tevuM tenuM mana hoya che ghanavaNAyu jJAnamata kaI navopa che. svAna eTale mANasanA netranA bhAvo ke ceSTAo cA ghaaffja sunAva menan II tathoravITAni | uparathI tenuM mana jANI zakAya che. mANasana ja thANUkamAyatanuM | zarva 2 zrava thAnAtrAsA | no je avAja hoya tevuM tenuM mAnasika vorA sArarin: II hRsato jJasvatI vADI sUratamAM | baLa jaNAya che ane mANasanuM jevuM rUpa pradAtA praznane vibrAnta sa nIvaviMzatim | hoya te uparathI tenA guNo jANI zakAya che. jenA sAMdhA, sirAo tathA snAyuo mAMsathI | vivANa : A saMbaMdhe bIjA sthaLe paNa
Page #389
--------------------------------------------------------------------------
________________ 348 - kAzyapa saMhitA-sUtrasthAna kahevAyuM che ke-"mAre tyAM thI brAhmasavanuM lakSaNa bhASaNena ca / netrabaktravikAraizca lazyate'ntargataM mnH||' tapaHsatyadayAzaucadAnazIlarataM samam / mANasanA bahAranA AkAra, aMdaranI ceSTAo, | jJAnavijJAnasaMpanna grAhna vidyAnitendriya ka , avarajavara, bahAranI ceSTA," bhASaNa ke bolavuM je zuddha sattva tapa, satya, dayA, zaucaane meDhAnA tathA AMkhanA vikAro uparathI tenA bAhya-atyaMtara pavitratA, dAna tathA zIlamanano bhAva jANI zakAya che. 1 savartanamAM Asakta hoya; tema ja "sama' savanA traNa bheda hAI prANImAtra tarapha samAna bhAvathI 'trividhaM sattvamuddiSTaM kalyANakrodhamohajam / yukta hoya ane jJAna tathA vijJAnathI yukta zraNamAdhamatve ra tevo pro yathAt II | hoya tema ja jiteMdriya hoya, te zuddha mANasanuM satva eTale ke mAnasika | sarvane "brAhmasatta" kahevAmAM Ave che. 4 abhiprAya traNa prakAranA hoya che; eka to vivaraNa: A saMbaMdhe carake paNa zArIranA kalyANa-saumyapaNAthI utpanna thAya che; bIjuM | 4 thA avAvamAM kahyuM che ke, "gurja sayAmakodhathI utpanna thAya che ane trIjuM mohathI | sarSe nitAramAna saMvimAni jJAnavijJAnavaranAtiutpanna thAya che. anukrame temAMnA kalyANathI | vavanakavanna smRtimatta zAmakodhomAnanodethatA satvane zreSa, krodhathI thatA sattvane | hamagvetaM sanaM sarvabhUteSu zrA vicAta /l'-je madhyama ane mohathI thatA savane adhama mANasa pavitra, satya pratijJAvALo, jitAtmA ke kahyuM che. 2 jiteMdriya, potAnI saMpattine vibhAga karI vivaraNa : A saMbaMdhe carake paNa zArIra- | ApavAno svabhAva dharAvanAra; jJAna-vijJAna, vacanasthAnanA 4 thA adhyAyamAM kahyuM che ke, " trivirSa bolavuM tathA prativacana eTale ke praznonA pratyuttara vahu saravai zuddha rAgase tApasamiti | tatra drama. | ApavAnI zaktithI yukta, smaraNazaktithI yukta, doSamAkhyAtaM kalyANAMzatvAt , rAjasaM sadoSamAkhyAtaM geSAM- | ane kAma, krodha, lobha, mAna, moha, IrSA, harSa rAvata, tathA tamAma koSamAhyAd morAlAta' | tathA asahiSNutAthI rahita hoya ane sarva prANIo mANasonuM satva traNa prakAranuM hoya che. eka zuddha | viSe samabhAvathI yukta hoya tene "brAhma' satvathI sava, bIjuM rAjasa sattava ane trIjuM tAmasa yukta jANo. e ja pramANe suzrute paNa zArIrasattva hoya che. temAMnuM zuddha sattva nirdoSa kaheluM sthAnanA 4 thA adhyAyamAM kahyuM che ke, "rache; kema ke te kAne aMzarUpa hoya che; bIjuM | mAstikyamabhyAso vedeSu gurupUjanam / priyaatithitvrAjasa sarva doSayukta kahyuM che kema ke te krodhanA | mithA ja hAthatha rAjAm |'-je mANasamAM zauca aMzarUpa hoya che, ane trIjuM tAmasa sarave paNa eTale bAhya-Abhyantara pavitratA hoya, AstikadeSayukta ja kahevuM che kema ke te mehanA aMzarUpa paNuM heya veda viSeno abhyAsa hoya, vaDIla hoya che. 2 tathA pUjaya vyaktio viSene pUjyabhAva hoya, A traNa satyanA pratyekanA vadhu bheda | atithio upara prema hoya ane yajJa-yAga aSTa sapta tridhA caiSAM kramAdbhedaH pravakSyate / Adi tathA IzvarapUjana karavA je tatpara rahetA karavAnAM, saravavijJAnaM timaudharapane rU | hoya te brahmakAya eTale brahmasattayukta zarIravALAnuM upara jaNAvela traNa prakAranA sattvane | lakSaNa jANavuM. 4 paNa anukrame ATha, sAta tathA traNa prakAranuM | prAjApatya sattvanuM lakSaNa kahevAmAM Avaze; mANasonA e satvanuM | prakAnta ziyAvarta dharmazaruM kAtrithama vizeSa jJAna auSadhakalpanAmAM hitakArI | nIrthamarAThe prajJA kAnApatyaM vin II thAya che. 3 je mANasa ghaNI prajAvALo hoya, yajJayAgAdi
Page #390
--------------------------------------------------------------------------
________________ lakSaNAdhyAya-adhyAya 28me * 349 kriyAo karavAmAM tatpara raheto hoya, dharma ekasavanuM lakSaNa zIla hAI dharmAcaraNa karavAno svabhAva dharAva | trivarganityaM vidvAMsaM zUramakliSTakAriNam / to hoya, AkhAya jagatane priya thaye heya, | prAhuraindraM mahAbhAgamadhiSThAtAramIzvaram // 7 // IrSyAthI rahita hoya, zaThatA vagarane heya je mANasa dharma, artha ane kAmane prApta karavA kAyama tatpara raheto hoya; mahAbuddhimAna hoya ane bAhya-AtyaMtara vidvAna ane zUra hoya; uttama karmo pavitratAthI yukta hoya tene "prAjApatya karavAnA svabhAvavALo hoya tema ja mahAna nAmanA zuddha sattvathI yukta kahe. 5 bhAgyazALI hoI adhiSThAtAthI yukta tathA ASasattvanuM lakSaNa aizvaryavAna hoya, te mANasane "eMdra" zaucavratejyAdhyayanabrahmacaryadayAparam / nAmanA zuddha sattvathI yukta jANavo. 7 jitamAnamadakrodhaM vaktAraM cArSamAdizet // 6 // | vivaraNa: carake paNa zArIranA 4thA adhyAya- je mANasa zauca eTale khAdA AvyuM. | mAM A enkasattvane Ama kahyuM che ke, "zvaryatara pavitratA, vrata, yajJayAgAdi kiyAe, | vantamAdeyavAkyaM yajvAnaM zUramojasvinaM tejasopetama kliSTakarmANa dIrghadarzinaM dharmArthakAmAbhiratamaindraM vidyAt / adhyayana, brahmacarya tathA dayA pALavAmAM je mANasa aizvaryavAna, saune grahaNa karavA yogya tatpara raheto hoya; mAna, mada tathA ko vAyavALA, yajJayAga karyA karanAro, zre, ojasvI, ne jeNe jItyA hoya ane je uttama vaktA | tejathI yukta, uttama karma karavAnA svabhAvavALA, hoya tene "ArSa" nAmanA zuddha sattvathI bhaviSyanA lAMbA samaya sudhInA bhAvIne joI zake yukta kahevo. 6 tevo ane dharma, artha tathA kAma saMpAdana karavAmAM vivaraNa: A saMbaMdhe carake paNa zarIra. | je saMpUrNa prema dharAvatA hoya tene "endra" nAmanA, sthAnanA 4 thA adhyAyamAM kahyuM che ke, dulA- | zuddha saravathI yukta jANu. suzrute paNa zarIranA dhyayanavratahomabrahmacaryaparamatithivratamupazAntamadamAnarAgadveSa 4 thA adhyAyamAM A saMbaMdhe Ama kahyuM che kemohlobhross pratibhAvacanavijJAnopadhAraNazaktisampannamA 'mAhAtmyaM zauryamAzA ca satataM zAstrabuddhitA / bhRtyAnAM vidyAta !'--je mANasa yajJayAgAdi kriyAo mara vAra mArUM vAcakSaNam II"-mahAtmApaNuM karanAra ane vedAdhyayana, vrata, homa tathA brahma zarApaNuM, AjJA karavAnuM sAmarthya, niraMtara zAstranuM carya pALavAmAM parAyaNa, atithisatkAra karavAnuM jJAna ane bharaNa-poSaNa karavA gya lekanuM bharaNa- vrata dhAraNa karanAra, jenA mada, mAna, rAga, piSaNa paNa kare, e "mAhendra" nAmanA zuddha deSa, moha, lobha tathA roSa gayAM hoya, je | sattvanuM lakSaNa jANavuM. 7 pratibhA nAmanI buddhinI zaktithI yukta ane yAkhyasavanuM lakSaNa vijJAnazakti tathA medhA nAmanI buddhinI zaktithI | cAlmamathakSodha pratinizvimA. yukta hoya tene ArSa sattva ke RSisaMbaMdhI zuddha samaM mitre ca zatrau ca yAmyaM vidyAt sunizcitam / / satvathI yukta jANo. suzrute paNa zArIranA kathA jeNe daMbha, bhaya tathA krodha tyajyA adhyAyamAM A RSisattvanuM lakSaNa Ama kahyuM che? | hAya, cagya samaye je kArya karavAnuM prApta 'japatratabrahmacaryahomAdhyayanasevinam / jJAnavijJAnasampanna thAya te karyA karavAne jene svabhAva hoya, visarva nara vitu" je mANasa tapa, vrato, je sarva kArya karavAne samartha hoya ane je brahmacarya. hama tathA adhyayananuM sevana karato hoya | mitra tathA zatru tarapha paNuM samAnabhAva ane jJAna tathA vijJAnathI yukta hoya tene RSi- rAkhatA hoya tene kharekhara "yAmya" nAmanA sarvathI yukta jANa. 6 pAMcamAM zuddha sattvathI yukta jANo. 8 :
Page #391
--------------------------------------------------------------------------
________________ 350 kAzyapa saMhitA-sUtrasthAna - vivaraNa: carake paNa zArIranA 4thA adhyAya- vALo, jaLamAM vihAra karavA upara prema dharAvanAra, mAM A saMbaMdhe Ama lakhyuM che ke-"vANavrutta | kaleza vinAnAM uttama karmo karanAra ane megya prAptakAriNamasaMprahAryamutthAnavantaM smRtimantamaizvaryAlambinaM 2thAne krodha karanAra tathA prasanna thanAra hoya tene cAtaravuMmoTuM vAgye vidyAta | jenuM vartana yeya | 'vAruNa' sattvathI yukta jANo. suzrute paNa maryAdAmAM raheluM hoya, prApta thayela kartavyane kare zArIranA 4thA adhyAyamAM A vAraNakAyanuM e jene svabhAva hoya, koIpaNa vastune | lakSaNa Ama kahyuM che-' zItavA sadiya pakahyuM saMyaya karavAne jene svabhAva na hoya athavA | vararAtA | fpraya vAviyetALa vAyarakSaNam II jene prahAra kare zakya na hoya; je harakoI zItaLatAnuM sevana, sahanazIlatA, piMgaLAM netro, kArya karavA utsAhathI taiyAra heya; je smaraNa- | piMgaLA vALa ane priya bolavuM-eTalAM vAraNazaktithI yukta hoya, aizvaryane Azraya kara- | kAya-eTale ke vAruNa savathI yukta mANasanAM nAra hoya ane jeno rAga, dveSa, IrSA tathA lakSaNo jANavAM. 9 meha gayA hoya evA mANasane "vAgya' nAmanA | kauberasattvanuM lakSaNa zuddha sattvathI yukta jANavo. sukSone paNa zArIranA | thanamAnArIvA dhamanImArthominIm | 4thA adhyAyamAM A yogya sattva Ama kahyuM che ke zodhakarAITuM 4 prAdunnatam II 20 || prAtA doravAno nirmAH smRtimAn viH | je mANasa sthAna, mAna, AdarabhAva, rAjamohanarmito vAgyasarvavAna II'--je mAthusa sevA, dharma, kAma tathA dhanane lebhI hoya AvI paDelAM kAryo karavAnA svabhAvavALA hoya, daDha | ane kepa tathA prasannatAnuM phaLa ApI utsAhazaktivALa hoya, nirbhaya tathA smaraNa | zakato hoya ane zarIra tathA manathI je zaktithI yukata hoya, pavitra tathA rAga, meha, mada baLavAna hoya tene vidvAne "kaubera" nAmanA ane draSa vagarano hoya tene yamadeva saMbaMdhI yAmya zuddha sattvanA bhedathI yukta jANa. 10 satvathI yukta jANu. 8 vivaraNa: carake paNa zArIrarathAnanA 4thA vArANasanuM lakSaNa adhyAyamAM A saMbaMdhe Ama kahyuM che-bAnaashucivishuciH zUraH zIghrakrodhaprasAdavAn / mAnopabhogaparivArasampannaM sukhavihAraM dharmArthakAmanityaM puNyazIlo mahAbhAgo vAruNo vrunnpriyH||9|| raM catto sATuM krIvera vidyAr II" je mANasa je mANasa amuka aMze apavitra hoya sthAna, mAna upabhoga tathA parivArathI yukta hoya, chatAM amuka aMze vizeSa pavitra paNa hoya; sukhapUrvaka vyavahAra karanAra, dharma, artha ane kAmanA zUra hoya tema ja jaladI krodha karanAra | sevanamAM kAyama tatpara rahenAra, pavitra ane jene tathA jaladI prasanna thanAra ke kRpA karanAra paNa | krodha tathA prasannatA spaSTa hoya evAne "kaubera' hoya; puNya karavAnA svabhAvavALA tathA nAmanA zuddha sattvathI yukta jANu. suzrute paNa zIlavAna paNa hoya ane mahAna bhAgya- zArIranA 4thA adhyAyamAM A kabarasatvayukta zarIrazALI hAI varuNadevane priya paNa haya | dhArInuM AvuM lakSaNa kahyuM che ke, "madhyasthatA sagitene "vAruNa" nAmanA zuddha sattvathI yukta | rAmarthayAnamagayI | mahIsarve jIve kAyara kSAt / je mANasa badhI bAbatomAM madhyasthapaNuM vivaraNa: carake paNa zArIranA 4 thA adhyAyamAM | ke taTasthabhAva jALavate hoya, jenAmAM sahanazIlatA A saMbaMdhe kahyuM che ke-"sUre dhIre vinaviviLa | heya, dhananI Avaka tathA saMgrahane je karI jANato thavAnAmovihAraratidvidaLa sthAnopAsA vAra | hoya ane jenAmAM prajA utpanna karavAnI moTI vidyAtA'-je mANasa zura, dhIra, pavitra, zakti hoya tene kauberasayukta zarIranA lakSaNoapavitratAne dveSa karanAra, yajJa karavAnA svabhAva-| vALe jANavo." 10 jANa. 9
Page #392
--------------------------------------------------------------------------
________________ lakSaNadhyAya-adhyAya 28 mo 3pa1 , gAdhava sarvanuM lakSaNa kalyANa hoya che tevuM ATha prakAranuM zuddhakothatihAzi pamADyAnil | sarva ame ahIM kahyuM che. nRttAtaparza nyUrve sumavi vihu // 2 / | vivaraNa: carakamAM tathA suzrutamAM zuddha sattvanA je mANasa zleke, AkhyAna tathA | 7 bhede kahyA che, jyAre ahIM "prAjApatya" ItihAsane jANatA hoya, jene caMdana, | sattvane vadhu jaNAvI zuddha sattvanA ATha bhedo kahyA puSpamALA tathA uttama vastro priya hoya che. caraka A zuddha sattvane Ama sAta prakAranuM ane nRtya, gIta tathA upahAsa paNa je | kahI batAve che: "rUlyavaM zukraya sabhya savirSa karI jANato hoya tene vigho zuddha sattvanA | mArA vicAt kathAnAvAtu, so grAhyamItabheda gAdharva satvathI yukta uttama bhAgyavAna | zuddha Tavayet | -ema zuddha sattvanA sAta jANe che. 11 prakArarUpa bhedonA aMze jANavA; kema ke temAM kahevANanA aMze rahelA hoya che. paraMtu te badhAMyavivaraNa : A saMbaMdhe carake paNa zArIra- | no saMga brAhmasamAM khAsa thayelo hoya che. sthAnanA 4thA adhyAyamAM kahyuM che ke, "priyA e kAraNathI "brAhmasatvane atyaMta zuddha jAvuM. gItavAditrolApakaM zlokAkhyAyiketihAsapurANeSu kuzala sute paNa A ja zuddha sone zuddhakAya e gandhamAlyAnulepanavasanastrIvihAranityamanasUyakaM gAndharva nAme kahela che: "satate sArivavA vAyAH'-ema vidyAta '-jene nRtya, gIta ane vAditranA ullApa-ste priya hoya; ke, AkhyA A sAtane sAttvika zarIravALA kahyA che. 12 yikA, itihAsa tathA purANomAM je kuzaLa hoya; zuddhasatvanuM sAmAnya lakSaNa caMdana, puSpamALA, vilepana, vastro tathA strIo | moDyuM pramo paM jJAnavijJAnamAtA sAthenA vihAre jene kAyama gamatA hoya; ane dIrghamAyuH sukhAtyaktaM sAmAnyaM zuddhalakSaNam // 13 // jene asUyA eTale ke pArakA guNo tarapha deze Arogya, jJAna, vijJAna, zAMti, rUpa, prakaTa karavA gamatA na hoya te mANasane zuddha | svAmIpaNuM, lAMbuM AyuSya ane kAyama savanA AThamA bheda gAdharvasattvathI yukta jANu. sukhIpaNuM-e zuddhasatvanuM sAmAnya lakSaNa sUkSate paNa zArIranA 4 thA adhyAyamAM A samajavuM. 13 gAndharvakAnuM AvuM lakSaNa kahyuM che: "azva rAjasasavanA bheda: Asurasava mAlyapriyatvaM ca nRtyvaaditrkaamitaa| vihArazIlatA pariyA nava mAndharva cakSaNam ' jene caMdana tathA pu5 sAnukrozabhayo raudrohantA shuurstthaa''surH||14 mAlA priya hoya tema ja nRtya ane vAdinI je mANasa Izvara hAI ezvaryavAna hoya; icchA jene thayA ja karatI hoya ane vihAra (bIjAnA guNe para doSAropaNa karavArUpa) karavAne jeno svabhAva heya tene gandharva satvathI ) asUyAthI rahita hoya, ugra svabhAvavALo yukta jANo. hoya; pitAnI pUjA tathA chaLa-kapaTa jene bIjA paNa zubha ne sAtvika bhAve jANavA | priya heya, dayA tathA bhayathI je yukta hoya; re rAjevi bhA mAvA gudAjo vA|i ugra svabhAvavALo hoya, hana ugra svabhAvavALo hoya; hatyA karanAre sAttvikAH / etat kalyANabhUyiSThaM zuddhaM sattva- tathA zUra hoya tene AsurasattvathI yukta miSTadhA 22 jANa. 14 upara je sAtvika bhAve kahyA te vivaraNa: carake paNa A Asura sattva Ama sivAyanA bIjA zubha tathA zuddha bhAvone | kahyuM cheH "sUra maukAryava7mauvadhi raudra'paNa sAtvika jANavA; paNa jemAM ghaNuM ja | mananuworAmAraHpUnamAsura vidyA'--je mANasa ekazcaNDa
Page #393
--------------------------------------------------------------------------
________________ upara kAzyapa saMhitA-sUtrasthAna zaro, ugra, asUyAvAna, aizvaryavAna, kapaTI, paizAcasarva bhayaMkara, kRpAthI rahita ane pitAnI pUjA karanAra zudrivatti mIrmItAvitrI hoya tene AsurI sattathI yukta jANavo. A ja nAmAMkiyaH rAphI jorAvo vadumonA pramANe suzrute paNa zArIranA 4thA adhyAyamAM je mANasa pavitrane dveSa kare, pite Ama kahyuM che ke "phavarcavanta raudra ra ra vI - paNa apavitra rahyA kare, kara hoya, je svabhAve gam TEAjJine vavimAsura saravemAdarAm ' bIkaNa na hoya paNa bIjA lokone je bhaya je mANasa aizvaryavAna, bhayAnaka, za, ugra, pamADyA karato hoya, zarIrathI ane manathI asayAvALo ane ekalapeTa hoya tene AsurI je melo hoya madya tathA mAMsa jene priya sattvathI yukta jANavo. 14 heya, sarva tarapha zaMkA karavAne jeno rAkSasasa svabhAva hoya ane je khUba ja khAudharo krUracchidraprahArI ca rosserdhyaamrsssnttH| hoya tene pizAcanA paizAcasattvathI yukta vaimAMsAhAnAyAsa: sTArthI 2 rAkSasa pa jANo. 16 - je mANasa krara heya, lAga joIne prahAra vivaraNa: carake paNa zArIranA 4 thA adhyAyakaranAro hoya, roSa, IrSA tathA asahiSNutA mAM A paizAcasavanuM lakSaNa Ama lakhyuM che: thI vyApta hoya, vaira karavAmAM tathA mAMsano mahAlasa straNaM strIrahaskAmamazuciM zucidveSiNaM bhIra AhAra karavA mATe zrema karato hoya ane mIyatA vikRtavihArohArIruM virA vidyA ! kalaha-kajiyAnI IcchA rAkhavAnA svabhAva je ghaNe ja ALasu strIlaMpaTa, strIo sAthe ekAMta IcchanAra, pate apavitra heI pavitrane vALo hoya tene rAkSasasatvathI yukta jANo. deSa karanAra, svabhAvane bIkaNa chatAM je bIjAone vivaraNa : carake paNa zArIranA 4 thA adhyAya- | bhaya pamADato hoya ane vikata vihAra tathA mAM A rAkSasa sattanuM AvuM lakSaNa kahyuM che : | AhAranuM sevana karavAne jene svabhAva hoya amarSiNamanubandhakopaM chidraprahAriNaM karamAhArAtimAtra- tene pizAcanA sattvathI yukta jANavo. suzrute rucimAmiSapriyatama svapnAyAsabahUlamIyu rAkSasa vidyaat| I[ Btama svanAvAsavaduSmApu rAkSasa vighatA paNa zArIranA 4 thA adhyAyamAM A pizAcakAyanuM tamArahetA raudramarthA dharmavadghitA. murAmAmata- | lakSaNa Ama kahyuM che ke, "njhiNAhAratA taithuM vasthApe rAkSasa TekSanam // je asahanazIla hoya, sAhasapriyatA tathA strotrA risarca ekadhAro krodha karanAra, lAga joIne prahAra karavAne #AyakSam | jene bIjAne e AhAra ja svabhAva dharAvanAra, kUra, AhAramAM atizaya vadhu game che, jenAmAM tINatA hoya, sAhasa sacivALe, mAMsa jene atizaya priya hoya tema ja karmo jene priya hoya, strIo viSe je vadhu laMpaTa nidrA tathA parizrama je vadhu karyA karate hAya hAya ane jemAM nirlajajapaNuM hoya te pizAca ane je IrSyALu hoya tene rAkSasI sattvathI yukta jANo. sukSate paNa zArIranA 4 thA adhyAyamAM sArpasattvanuM lakSaNa A rAkSasakAyanuM lakSaNa Ama kahyuM che: 'Inti | tIkSNamAyAsabahulaM nidrAlu bahuvairiNam / grAhitA raudramasayA dharmavAhyatA / bhRzamAtmastabazcApi | akruddhabhIru straiNaM ca sArpa nityauSThalehinam // 17 rAkSasa zAyarakSaNam "--ekAnta grahaNa karavAne jeno svabhAva hoya, je bhayaMkara hoya, asUyAyukta hoya, je mANasa tIkSaNa hoya, vadhu paDato je dharmathI viruddha vartato hoya ane jene pitAnAM parizrama karyA karato hoya, vadhu paDatI nidrA vakhANa khUba gamatAM hoya te rAkSasI sattvathI yukta karavAne jene svabhAva hoya, jenA zatruo lakSaNavALo jA . 15 | ghaNA hoya, jyAM sudhI krodha na pAmyo hoya
Page #394
--------------------------------------------------------------------------
________________ lakSaNAdhyAya-adhyAya 28 me 353 tyAM sudhI bIkaNa svabhAvane dhAraNa karanAra, | jeono AtmA vikArayukta hoya ane strIo vize laMpaTa tathA kAyama hoThane je | rAtrino samaya jemane priya hoya evA cATyA karato hoya tene sApa sattvathI yukta | lokone bhUtasattvathI yukta jANavA. 19 jANa. 17 vivaraNa: A saMbaMdhe carake zArIranA 4 thA vivaraNa : carake paNa zArIranA 4thA adhyA- | adhyAyamAM Ama kahyuM che : mAhyarAmamaMtikuvarIyamAM A sApa savanuM lakSaNa Ama kahyuM che : | lAcAropacAramasUyakamasavibhAginamatilolupamakarmazIlaM pretaM zuddha rAmakRmIruM tIkAmavAsavaduruM saMtrastarovaramAM- | vicAta ? je vadhu khorAka irachato heya, atyaMta hAvirapuraM sarva vidyAsA' je krodhI hoya, zaro hoya | du:khI svabhAva, AcAra tathA upacArathI yukta chatAM krodha pAmyo na hoya tyAM sudhI bIkaNa heya, asUyAthI yukta hoI bIjAonA guNo svabhAvano hoya, tINa hoya, vadhAre parizrama karyA para doSAropaNa karyA karatA hoya, atithio karato hoya, maMtra ke maMtraNAo jene suMdara viSaya | vagerene temane vibhAga ApatA na hoya, atizaya heya ane AhAra-vihAra karavAmAM je tatpara | lAlacu hoya ane karmo na karavAne jene svabhAva raheto hoya, tene sArdha sattvathI yukta jANu. | hoya te pretasatva eTale ke bhUta satvathI yukta suzrute paNa zArIranA 4 thA adhyAyamAM A sarSa- jANo. suzrute paNa zArIrasthAnanA 4 thA sattvane Ama kahyuM che : "tIgamAyAsina mI. adhyAyamAM A bhUtasavane ja presarvA kahyuM che; mAthAnjhirta tathA vihAravArajaparuM sarvasarva | jema ke saMvimAnamaDhapta surIsTamathavanDhosTa viTurnara // je tIkSaNa hoya, vadhu paDato parizrama | vALavAtAra pretasarave vidurnAmU II" je atithio karyA karate heya, bIkaNa svabhAvane heya, ugra vagerene temane vibhAga Apate na heya, ALasu hoya, kapaTathI yukta hoya tema ja vihAra tathA | heya, dukhI svabhAvane heya, asUyA karyA AcAramAM je capaLa heya tene vidvAne satvathI | karate hAI bIjAonA guNe para doSAropa yukta jANe che. 17 karate hoya, lAlacu hoya ane keIne kaMI paNa yAkSasanuM lakSaNa dAna karato na hoya tene vidvAne pretasavathI daanshyyaatylngkaarpaanbhojnmaithuneH| yukta jANe che. 19 niyoti prasuti yakSa vidyA pramANam 28 | zAkunasatvanuM lakSaNa je kAyama dAna, zayyA, ghaNuM | arSivutsitahivAna nityAnuM ! alaMkAre, pAna, bhejana tathA mithunathI | ai sugaMdhaNaM madhuM rAta vizvano san 20 cukta hoya, atyaMta harSa pAmela hoya je asahanazIla heya, niMdita AhAranuM tema ja ghaNuM pramANamAM khorAka khAte hAya | sevana karatA hoya, niMdita vANIne uccAra tene yAkSasattvathI yukta jANo. 18 karato hoya, kAyama zaMkAthI yukta hoya, vivaraNa: A vAkSasava carakamAM ke sukRtamAM caMcaLa tathA duSTa buddhivALo hoya, bIkaNu dekhAtuM nathI. svabhAvane hoya ane jene rahevAnuM koI bhUtasaravanuM lakSaNa sthAyI ghara na hoya tene tame zAkunasavathI mahakRtA mahAhArA vairiNo vikRtaannaaH| / yukta jANe. 20 virUpA vikRtAtmAno bhUtasattvA nizApriyAH // 19 | vivaraNa: carake paNa zArIranA 4thA adhyAyamAM jeo ahaMkArI hoya, ghaNuM pramANamAM | A zAkunasavanuM A lakSaNa ApyuM che: "manuSaAhAra sevatA heya, badhA sAthe vairabhAvathI | kAmamajastramAhAravihAraparamanavasthitamamarSiNamasaMcayaM zAkunaM yukta rahetA hoya, jemanAM moDhAM beDoLa | vidyAra " niraMtara kAmavAsanAmAM Asakta rahetA hoya, jemanAM rUpa paNa viparIta hoya, | hoya, kAyama AhAravihAramAM je tatpara rahete heya, kA. 23
Page #395
--------------------------------------------------------------------------
________________ 354 kAzyapa saMhitA-sUtrasthAna je anavasthita hAI kaI cokakasa rathaLe sthira | ja tatpara raheto hoya, UMdhyA karavAnA raheto na hoya, krodhI svabhAvane tathA asahanazIla | svabhAvavALo hoya, medhA" nAmanI buddhinI hoya ane koIpaNa vastune je saMgraha karate | dhAraNazaktithI rahita hoya ane bAhyA na hoya tene zAkunasattva eTale pakSInA jevA | AtyaMtara zuddhi tema ja AbhUSaNothI paNa sattvavALe jANo. suzrute paNa zArIranA cothA | rahita hoya, evAne pAzava satvathI yukta adhyAyamAM A zAkunasattvanuM AvuM lakSaNa lakhyuM | jANo. 22 che: "prAmasevI vANanatsAhAra Izva jI ama vivaraNa : carake paNa zArIranA 4thA "Lo nAthAlI rAine akSaNo' atizaya vadhelA adhyAyamAM A pAzavasantane Ama jaNAvyuM cheH kAmanuM sevana karavA je TevAyelA hoya, umezA | " nirAUiHdhamAM jJAsitArAnA kinAre kevaLa AhAranuM ja sevana karyA karato hoya, kaMI svArae pArAvaM vidyAtA" jeno svabhAva sarvane paNa sahana karI zakato na hoya ane jenuM raheThANa | anAdara karavAnuM hoya, jene veza adhama hoya, paNa kaI cokkasa na hoya tene zAkunakAya eTale ke | jene AcAra tathA AhAra nizvita heya, mithuna pakSInA jevA savayukta zarIravALe jANuM. 20 | karavAmAM je tatpara raheto hoya ane UMdhA karavuM rAjasasatvane upasaMhAra e jene svabhAva hoya tene pAzavatattvathI yukta kuvaitahiM sarva dha zodhAritam | jANu. suzrute paNa zArIranA 4thA adhyAyamAM mitro = = gvopara 22IL | A pAzavasattvanA guNe Ama kahyA che: "durgedhaa ema upara jaNAvyA pramANe sAta | mandatA 2 vanamaithunanityatA | niriNutA vaiva prakAranuM rAjasa sarva kahevAyuM. e rAjasa | viyA: pArAvA guNaI: //' duSTabuddhi jaDatA, kAyama sarve krodhanA kAraNe utpanna thayeluM hoya che. | svapnamAM mithuna karavAne svabhAva ane keInuM temAM guNa ane daSa-beyanuM mizraNa hoya paNa apamAna karavAne svabhAva pAzava eTale pazu che ane tethI ja temAM rajoguNane ja kAraNa saMbaMdhI guNa jANavA. tarIke oLakhavo joIe. 21 mAsyasanuM lakSaNa vivaraNa: carakamAM tathA sUkatamAM ahIM | mImakazimanaM vImodhavAM tamAma jaNAvela A rAjasasanA sAta bhedone badale hiMnnamAramAra vinimArca suna radama ra3 cha ja bheda kahyA che. kema ke tyAM ahIM jaNAvela che. kema ke tyAM ahI jaNAvela | je mANasa bIkaNa svabhAvano hoya, yAkSasarvA kahyuM nathI. caraka, zArIranA 4thA| uttama buddhithI rahita hoya, kevaLa potAnuM ja adhyAyamAM Ama jaNAve che ke, "yevaM caMhu peTa bharavAmAM tatpara raheto hoya, kAma tathA rAgasara sarvastha pavirSa mAM vidyAta roSarA- | krodhane vaza thaI gayo hoya, hiMsA karavAno vAta ema rAjasattvanA cha ja prakAranA bhede | svabhAva dharAvatA hoya, kevaLa pitAnA mATe ja rU5 aMze jANavA; kemake te ye bheda roSanA je | tatpara rahetuM hoya, adhika saMtAnavALo aMzarUpa hoya che. suzrutamAM paNa A rAjasI hoya ane zaTha hoya tene mAsyasava eTale satvane cha bhedavALuM jaNuvyuM che: "pate rAsA: ke matsyanA jevA savathI yukta jANo.23 jAyAH " A cha rAjasa zarIravALA ke rAja- | vivaraNa: carake paNa zArIranA 4 thA sattvavALA mANase kahyA che. 21 adhyAyamAM A mAsya sattvanuM AvuM lakSaNa kahyuM tAmasa sattvanA bheda: pAlava sarva | che: "bhImapuSamAruSanavathitamanuSAnouM AhAramaithunaparaM svapnazIlamameghasam / maLaIM toyame mAthe vitA' jene svabhAva avaM parAve vidyAnmunAphannatam rirA | bIkaNa hoya, jene koIpaNa samajaNa ke vizeSa je mANasa AhAra tathA mithuna karavAmAM | jJAna na hoya, kherAka mATe je lAlacu haya, je
Page #396
--------------------------------------------------------------------------
________________ lakSaNAdhyAya-adhyAya 28 355 anavasthita haI caMcaLa hoya, je vadhu pramANamAM ema traNa prakAranAM tAmasasava ahI kAmAsakta tathA krodhAsakta hoya, sarakavuM jene svabhAva (upara jaNAvyA pramANe) kahyAM che. e hoya ane vadhu pramANamAM je jaLanI IcchA dharA- traNe tAmasasava mohathI utpanna thAya che. vato hoya tene mAryo satva ke mAchalAMnA jevA | ekaMdara je kaMI buddhinI medhAzaktine hitasattathI yukta jANo. sute paNa zArIranA 4 thA | kAraka na hoya ke apavitra hoya, kalyANaadhyAyamAM A saMbaMdhe Ama kahyuM che ke anava- | svarUpa na hoya te sarvane paNa tAmasasava sthitatA mauyaM bhIrutvaM slilaarthitaa| parasparAbhimardazca ja kahevuM joIe. 25 macasaravastha RkSaNam je mANasamAM vadhu paDatI vivaraNa: A saMbaMdhe caraka paNa zArIranA aritharatA hoya; vadhu paDatI mUrkhatA paNa hoya 4 thA adhyAyamAM kahe che ke, "dheyaM vahu tAnasa, ane pANInI IrachA jene vizeSa thayA karatI savAya trivirSa mAM vidyA moharA-AtA" tAmasahoya ane paraspara ekabIjAne je nAza karavA sattvanA traNa prakAranA bhedo jANavA ane te tatpara rahe tene mAsyasattvanAM lakSaNavALe jANa. mohane ja aMza hovAthI "tAmasa' gaNAya che." vAnaspatyanuM lakSaNa suzrute paNa zArIranA 4 thA adhyAyamAM A vadhabandhapariklezazItavAtAtapakSamam / saMbaMdhe kahyuM che ke, "ratyete trividhA: vAH cho , buddhayaGgahInamalasaM vAnaspatyaM vadejum // 24 // vai tAga tathA I' e pramANe A traNa prakAranAM . je mANasa vadha ane ba dhananA duHkhAna | zarIre je kahyAM che te kharekhara tAmasa ja tema ja TADha, vAyarA tathA sUryanA taDakAne hoya che. 25 paNa sahana karI zakatA hoya; buddhithI satva, rajasa ane tamasanAM lakSaNe ane amuka aMgothI rahita hoya tema ja sarva prakAza viddhi, niSi pravartam ALasu ane saraLa hoya, tene vAnaspatya tamo niyAmAM komomithunarivaF rAka ke vanaspatinA savathI yukta kahevo. 24 satvaguNane tamAre prakAzaka jANa; vivaraNa: carake paNa zArIranA 4thA adhyAya- ' rajoguNane pravRtti karAvanAra jANo ane mAM A vAnaspatya sattvanuM lakSaNa Ama kahyuM che: tamoguNane niyAmaka eTale ke uttama arsa vevamaminivihAre sarvayuddhathI hInaM vAnasvayaM | pravRttithI aTakAvanAra kahyo che. sAmasAmAM vidyAsA' je mANasa ALasu, kevaLa AhAramAM | maMthana karavAM e ja tamAgaNIne priya che ja rapa raheto hoya ane koIpaNa | vivaraNa: A saMbaMdhe sAMkhyakArikAmAM prakAranI buddhithI rahita hoya tene vAnaspatya eTale kahyuM che ke, sarave yuvarAmiSTamapaSTamUkyuM ja ke vanaspatinA jevA satvathI yukta jANu. rjH| gurucaraNakameva tamaH pradIpaccArthato vRttiH|| suzrute paNa zArIranA 4 thA adhyAyamAM A prAtyaprItivizada tmakAH prkaashprvRttniymaarthaaH| vanaspatya. sattva Ama kahyuM che: "pusthAnartinitymaahaare kevale rtH| vAnaspatyo naraH sattvadharma anyonyAmimavAzrayanananayuinavRtta TTT II" sarva yAta: || '--je mANasa eka ja sthAna para halakA, prakAza karanAra ane sane - kiya hoya rahevAmAM AnaMda mAnato hoya, hamezAM kevaLa che; paNa roguNa thaMbhAvI denAra tathA caMcala kherAka khAvAmAM ja Asakta raheto hoya ane heya che; jyAre tamoguNa bhAre hoya che; jJAnane ima. kAma tathA artha-e traNe puruSArthothI je DhAMkI denAra hoya che ane dIpakanI peThe arthadvArA rahita hoya tene vAnaspatya sattvathI yukta jANa | va che. traNe guNo prIti, aprIti ane vizada traNe tAmasasanA kathanane upasaMhAra | svabhAvavALA tema ja prakAza, pravRti tathA niyamane trividha saravaMtAmAM momavam | karavArUpa prajanavALA ane ekabIjAne parAbhava, thavAmAyA tava tacApa tAmaNam ripa! Azraya, utpanna karavuM tathA yugalavRttivALA hoya che.
Page #397
--------------------------------------------------------------------------
________________ 356 kAzyapa saMhitA-sUtrasthAna guNe anusAra phaLabhAga ravAmAM sameToDathamajhaghutrasAni | - mANasanA thavA idhi hI tena mAvataHA | zarIramAM keTaluM baLa che tenuM mA5 jANavA mATe gumAzumAvati zaruM mu tathAvidha ra7 temanA zarIramAM ADa sAro ahIM upadeza karAya je prANImAM jyAre je guNa adhika | cheH tvacA, rudhira, mAMsa, meda, hADakAM, majjA, vIrya hoya, tyAre te guNathI bhAvita thayelo e tathA sarva eTale mana. ema manuSyanA zarIranA baLanuM mANasa zubha-azubhanuM AcaraNa kare che ane mApa jANavA mATe tenA ATha sAro jANavA jarUrI tevA prakAranuM phaLa bhogave che. 27 hoya che. e sAro viSe prathama sAta dhAtuo darzAvI che. te viSe TIkAkAra cakrapANi "dhAtu' zabdanI kevI dhAtrI prazasya ane aprazasya hoya? vyAkhyA Ama lakhe che ke, "vizuddhataro dhaturate" samAnasattvA bAlAnAM tasmAddhAtrI prazasyate / arthAta atizaya vizuddha je sAra hoya che, te udvegavitrAsakarI viparItA na zasyate // 28 // dhAtu' kahevAya che. je bALakamAM je guNanI upara darzAvelA kAraNathI ja samAna | vizeSatA heya, tene tene sAra kahevAmAM Ave che. sattvavALI dhAtrI bALako mATe vakhaNAya che jemake je bALakamAM sattvaguNanI adhikatA hoya. paraMtu (bALakathI) viparIta sattvavALI to te bALakane sarvasAra kahevAmAM Ave che. ema dhAtrI vakhaNAtI nathI. 28 carakamAM mANasanA ATha sAre kahyA che. jyAre bALakanA jIvitamAM kAraNa dhAtrI A kAzyapasaMhitAmAM ahIM nava sAra kahyA che na jIvantyatha jIvanti kRcchrA dhAtrIviparyaye / / ane temAM "ojasa'ne adhika gaNyuM che. 30 samAnasattvA bAlAnAM puSTirAyurbalaM sukham // 29 vAra bALakanuM lakSaNa dhAtrI je viparIta sattvavALI hoya te | rohito mana prasanna thalanacchavirA bALako jIvI zakatAM nathI ane kadAca jIve che | tA:kSatigaDha caHTT: tanu // rU I te mukelIe jIvatAM rahe che. mATe bALakonA | samAna sattvavALI dhAtrI hoya te bALakonI je bALaka cAmaDInA rogathI rahita puSTi, AyuSa, bala tathA sukha vadhe che. 29] hoya, bhoga-vaibhavothI yukta hoya, jenI harakeI zarIranA nava sAra kAMti tathA zarIra uparanAM cihuno spaSTa mevozcima zukra dhAtA ! hAya, jene tvacA upara koI cAMdu paDyuM sonA saravaM ca sarve ja tatsAvaMtu nijodha meM rU. | hoya ke koI ghAva thayo hoya to te tvacA, dhira, mAMsa, meda, hADakAM, tarata ja rujhAI jAya che ane jenAM vATAM majajA tathA zuka-e sAta(zarIranI) | svaccha hoya te mANasane "vakasAra kahevAmAM dhAtuo ane eja tathA satva-ema e Ave che. 31 nava padArtho zarIramAM sArarUpa hoya che, paraMtu sattAvAsanAmAnaH"--jenI ema tame mArI pAsethI jANe. 30 | zarIrakAMti aruNanA jevI lAla jhAMIvALI vivaraNa : carakamAM je je lakSaNo dvArA ! hAya te "raktasAra' kahevAya che. manuSyanA baLanI parIkSA karAya che te prakRti-vikRti | vivaraNa: A kAzyapa saMhitAnuM "sUtrasthAna" Adi sAthe manuSya zarIrane sAra paNa darzAvela che; | ahIM sudhInuM maLe che. ahIMthI te khaMDita eTale ke manuSya zarIranA sAra dvArA paNa rogInA thayeluM jaNAya che, tethI A viSayano je apUNa baLanI parIkSA karavA carake vimAnasthAnanA 8 mA bhAga rahyo che, tenI pUrti bIjA graMthonA AdhAre adhyAyamAM Ama kahyuM che ke, "sAratathati-sArAkhya] karavI joIe. tethI te saMbaMdhe carakanA vimAnagSAnAM vastramAnaviroSajJAnArthamurnAviyaoNA tathA- | sthAnamAMthI ahIM utAravAmAM Ave che. carake va
Page #398
--------------------------------------------------------------------------
________________ lakSaNAdhyAya-adhyAya 28 . 357 -tyAM vimAnanA 8mA adhyAyamAM tvaphasAranuM lakSaNa | tAne, niSkapaTIpaNane, Arogyane, baLane, tema ja Ama lakhyuM che-tatra unAvavAmRdu samUhamA- | lAMbA AyuSane sUcave che. mAMsasAranuM lakSaNa kahyA lpagambhIrasukumAralomA saprameva ca svak tvaksArANAM, pachI caraka tyAM ja medarUpa sAravALA puruSonuM lakSaNa sA sAratA suvasaumAryopamosaddhividyArothA- Ama kahe che: "varasAstromanavantaumUtrapurI nyAyunivaramANe | jenI tvacA samarUpa ke veju viroSataH sneho meDhaH sArALAM, sA sAratA visaizvaatyaMta zuddha hoya, tenI e cAmaDI tathA te | AsuvovamonAnAjArnavaM sumArovavAratA rAjA'uparanAM ruvAMTAM rinadha, saMvALAM, kamaLa, svaccha, jemanA zarIramAM medarUpa sAra hoya eTale ke jemanuM pAtaLAM, ochAM, gaMbhIra tathA sukumAra heya ane | meda zuddha dhAturUpa hoya, temanA zarIrane raMga, svara, temanI e cAmaDI jANe kAMtiyukta hoya tema | netra, keza, saMvATAM, nakha, dAMta, heTha, mUtra tathA camakatI jaNAya ane teonuM e vaphasArapaNuM | vijhAmAM vizeSe karI cIkAza hAya, e medarUpa sAratemanAM sukha, saubhAgya, aizvarya, upabhoga, buddhi, vALA mANasanuM lakSaNa che. evo medarUpa sAra vidyA, Arogya, AnaMdIpaNuM tathA lAMbuM AyuSa jemanA zarIramAM hoya te mANasa dhanavAna, aizvaryasUcave che. te pachI tyAM vimAnasthAnanA 8 mAM vAna, sukhI, upabhogavAna, dAnavAna tathA saraLatAadhyAyamAM carake raktasAranAM AvAM lakSaNe yahyAM | yukta hoya che ane teNe atizaya komaLa padArthonuM che : limurnAhAnAsaukapALavA tanavastragaTamedanaM | sevana kareluM hoya tene batAve che. te pachI e caraka snigdharaktaM zrImad bhrAjiSNu raktasArANAM, sA sAratA / AcAryo tyAM ja vimAnasthAnanA 8mA adhyAyamAM sukhamudagratAM medhAM manasvitvaM saukumAryamanatibalamakleza- | asthisAra puruSanAM AvAM lakSaNa kahyAM cheH sahigvamuLa/sahisgve vAvaNa-jemanuM rudhira zreSTha | KaiformgAnvaraniSatravuizira parvaghU ghUstrIhoya, temanA kAna, ne, me, jIbha, nAka, | sthinakhadantAzcAsthisArAH, te mahotsAhAH kriyAvantaH hoTha, hAtha-paganAM taLiyAM, nakha, lalATa,] rAsAH sArathirArA mavaSANununta " jemanA tathA liMga cIkAzavALAM tathA lAla raMganAM paganI pAnI, ghUMTI, DhIMcaNa, TacalI AMgaLI heya che; tema ja zobhAyukta tathA dedIpyamAna | sivAyanI khulI mUDI, gaLAnI hAMsaDI, haDapacI, hAI kAMtithI jANe ke camakatAM jaNAya che. evuM mAthuM ane zarIranA badhA sAMdhA khUba jADA raktasArapaNuM mANasonA sukhane, vizALa "medhA' | hoya tema ja jemanA hADakAM, nakha tathA dAMta nAmanI buddhinI dhAraNazaktine, manasvIpaNAne, paNa jADA heya, temane hADakAMrUpa sAravALA eTale kamaLapaNAne, madhyama baLane tathA uSNutAne sahana | ke temanAM hADakAM zuddha asthirUpa dhAtuvALA hoya karavAnA svabhAva vinAnuM sUcave che." rakta- | che; tethI temAM moTo utsAha hoya che, ane sAranuM lakSaNa kahyA pachI tyAM vimAnasthAnanA | teo badhI kriyAo karavAmAM samartha ane badhA 8 mA adhyAyamAM caraka mAMsasAranuM lakSaNa sUcave | kalezo sahana karanArA hoya che ane te uttama che ke, "zastrakriTiiskSiAnughIvALo | asthirUpa sAranA kAraNe sthira zarIravALA tathA TrAvakSa:pALavApayo guhathiraHsonnitA mAMsa- | lAMbA AyuSavALA hoya che. ema tyAM asthisAra sArA, sA sAratA kSamAM timaurSa vitta vidyAM | puruSonuM lakSaNa kahyA pachI carake majajArUpa sArasumArgavanArogye vAyu sImAvache --jenuM | vALAonuM lakSaNa paNa Ama kahyuM che: "sarvekSA mAMsa atizaya zuddha dhAturUpa heya tenAM lamaNAM, | velvantaH nidhavasvaraH yUTTIvRttasadhamagalalATa, AMkha, gAla, haDapacI, Doka, khAMdha, peTa, sArAH, te dIrghAyuSo balavantaH zrutavijJAna vittaaptysmmaabagala, hAtha ane paganA sAMdhA sthira, bhAre, uttama | namAjha% mavati | majjA-dhAturUpa sAravALA tathA mAMsathI puSTa hoya che. e mAMsarUpe sArathI puruSo, pAtaLAM suMdara aMgavALA, baLavAna, snigdhayuktapaNuM kSamAne, sahanazIlatAne, dhIrajane, lolu- | snehayukta-caLakatA zarIranA raMgavALA ane patAthI rahitapaNAne, dhanane, vidyAne, sukhane, saraLa- I snigdha-snehayukta svaravALA tathA jADA, lAMbA
Page #399
--------------------------------------------------------------------------
________________ 358 kAzyapa saMhitA-sUtrasthAna ane geLa sAMdhAovALA hoya che. vaLI te majajA- ahIM kahyAM che. carake ADa sAronAM judAM judAM sAravALA puruSo lAMbA AyuSavALA, baLavAna lakSaNo kahyA pachI e AThe sAro jeomAM, zAstrajJAna tathA anubhavajJAnathI yukta ane sanmAna | ekIsAthe rahela hoya tevA puruSonAM lakSaNe pAmanArA hoya che" ema tyAM majjAsAravALA puruSonAM paNa carake vimAnasthAnanA 8mA adhyAyamAM Ama lakSaNo batAvyA pachI caraka tyAM ja vimAnarathAnanA ' kahyAM che: "tatra sarveH sAraitA: puruSa mavA8 mA adhyAyamAM zukasAravALA puruSonAM lakSaNe tirADa para yuil: phesa sarakhevAramati Ama kahe che: "sakhyA: sauprekSiAzra kSIrapULa- jAtapratyayAH kalyANAbhinivezinaH sthirasamAhitazarIrAH locanA iva praharSabahulAH snigdhavRttasArasamasaMhatazikhari- susamAhitagatayaH sAnunAdasnigdhagambhIramahAsvarAH dazanAH prasannasnigdhavaNasvarAbhrAjiSNavo mahAsphicazca sukhaizvaryavittopabhogasammAnabhAjo mandajaraso mandazukrasArAH, te strIpriyA; priyopabhogA balavantaH vikArAH prAyastulyaguNavistIrNApatyAzcirajIvinazca suvAvarothavittasammAnA rathamAgazca mavantiA jemAM | mavantiA' temAM upara jaNAvelAM badhAM sothI zuddha zukradhAturUpa sAra rahelo hoya te puruSo yukta puruSe atizaya baLavAna hoya che, gauravadekhAve saumya, zAMtipUrvaka jonArA ane temanAM vaLA hoya che; koI paNa kaleza, saMkaTa ke duHkhane netro jANe ke dUdhathI bharyA hoya tevAM hoya che. sahana karI zake tevA hoya che; kAryanA AraMbhamAM temAM ghaNA pramANamAM harSa rahelo hoya che. teonA ! temane potAnI jAta upara vizvAsa hoya che (ke dAMta snigdha, caLakatA, goLa, majabUta, ekasarakhA ame A kAryane avazya saMpUrNa karI zakIzuM); ane ekI sAthe rahelA hovA uparAMta tIkSaNa ane dareka kalyANamAM teo Agraha dharAve che. temanAM aNiyALA hoya che. temanA zarIrane varNa tathA zarIra sthira ane uttama prakAranA baMdhAraNavALAM. gaLAne avAja prasanna, svaracha tathA snigdha heya hoya che. temanI cAla paNa sArI rIte vyavasthita che ane zarIre tejasvI ane moTA kulAvALA thayelI hoya che. temanA gaLAne avAja paNa hoya che. vaLI tevA zukrasAra athavA zuddhavIryarUpa pAchaLathI garjanAvALa, snigdha gaMbhIra ane dhAtuvALA puruSa strIone priya hoya che tema ja moTo hoya che. jyAM hoya tyAM teo sukha, evA puruSone upabhoga priya hoya che. teo ezvarya, upabhega, vaibhava tathA sanmAna prApta kare che. baLavAna hoya che ane sukha, aizvarya, Arogya, temanI vRddhAvasthA maMda hoya che eTale ke ghaNI ja dhana, sanmAna tathA saMtAnane prApta kare che. ema ochI asara karanArI hoya che. temane koI roga tyAM zukrasAra puruSanAM lakSaNe kahyA pachI carake thAya te paNa khUba ochA pramANamAM thAya che. satvarUpe sAravALA puruSonAM lakSaNe paNe tyAM Ama temanAM je saMtAna thAya te paNa lagabhaga temanA. kahyAM che: "skRtimantomattimantaH kutarAH prAsA: jevAM ja guNayukta ane ghaNI saMkhyAmAM hoya. zuvayo mahollAha: DhakSA dharA: samaravikAntayoni- che ane te puruSo lAMbo kALa jIvanArA hoya. virATa svarathitatiiAmIraNiAH kalyANA- che." ema upara carake darzAvelA ATha sAro ahIM minivenizca sarvasAvA , tevAM sthaLatva vyA- darzAvyA che. te ja sArAne suzrute sUtrasthAnanA rahmAtAH " sattva eTale uttama manarUpa sAravALA 35 mA adhyAyamAM TUMkamAM kahI batAvyA che : puruSo smaraNazaktithI yukta, bhaktimAna, katajJa, ghaNuM smRtibhaktiprajJAzauryazIcopetaM kalyANAbhinivezaM sttvuttama jJAnavALA, pavitra, moTA utsAhavALA | sAraM vidyAt, snigdhasaMhatazvetAsthidantanakha bhulkaamcatura, dhairya saMpanna, yuddhamAM parAkramapUrvaka yuddha karanArA, prajaM zukraNa, akRzamuttamabalaM snigdhagambhIrasvaraM saubhA-- khedane tyAga karanAra, sArI vyavasthita gativALA, gyopapannaM mahAnetraM ca majjJA, mahAziraHskandhaM dRddhdntgaMbhIra buddhi tathA gaMbhIra ceSTAothI yukta ane hanvasthinakhamasthibhiH, snigdhamUtrasvedasvaraM bRhcchriirkalayANumAM ja AgrahavALA hoya che. sarvasAra | mayAsAsari merA, machidranAa hAsthisaMdhi puruSanA guNo temanAM pitAnAM lakSaNe uparathI | manovita na mAna, nirapatagrinavanayanatAvihI
Page #400
--------------------------------------------------------------------------
________________ lakSaNAdhyAya-adhyAya 28me 35 vApAta8 rana, suprasannamRduvaghomA vAraM vidyA- ' hoya tene uttama hADakArUpa sArathI yukta jANo. hiti. gSa pUrva pUrva pradhAnama:saumAthavoriti | jenuM mUtra, parase tathA gaLAno avAja snigdha je puruSa smaraNazaktithI yukta, bhaktimAna prajJA- hoya, jenuM zarIra moTuM hoya ane zarIranA paribuddhivALo, zauryavAna ane bAhya Abhyantara zramane je sahana karI zakatA na hoya tene medarUpa pavitratAthI yukta tathA kalyANa mATe AgrahavALA sArathI yukta jANo. jenuM zarIra koI paNa chidrathI heya tene satvarUpa sArathI yukta jANavo. jenAM rahita hoya, jenAM hADakAM ane sAMdhA mAMsathI hADakAM, dAMta ane nakho snigdha, ekIsAthe sArI bharAvadAra hoI bahAranA bhAgamAM dekhAtA na hoya rIte goThavAyelAM hoya ane jenAmAM kAmavAsanA ane jenuM AkhuM zarIra mAMsathI puSTa hoya tene vadhu hoya tema ja jene ghaNuM saMtAna hoya tene mAMsarUpa sArathI yukta jANavo. jenA nakha, netra, zukrarUpa sArathI yukta jANo. je mANasa zarIre tALavuM, jIbha, hoTha ane hAtha-paganAM taLiya pAtaLo athavA dUbaLa na hoya; uttama baLathI lAla hoya tene lohIrUpa dhAtunA sArathI yukta yukta hoya jenA gaLAne avAja snigdha tathA jANavo. jenI cAmaDI ane ruvAMTAM atizaya gaMbhIra hoya; je uttama bhAgyavALo hoya ane jenAM svacha tathA komaLa hoya tene uttama tvacArUpa netro uttama hoya tene uttama majajArUpe sArathI. sArathI yukta jANavo. ahIM jaNAvelA ATha sAromAM yukta jANu. jenuM mAthuM ane khAMdha meTAM heya! chellethI mAMDI pahele sAra uttama jANavo." jenA dAMta, haDapacI, hADakAM tathA nakha majabUta iti zrIkAcapasaMhitAmAM sUtrasthAna samApta sUtrasthAna samAsa
Page #401
--------------------------------------------------------------------------
Page #402
--------------------------------------------------------------------------
________________ maharSi mArIcakazyapa viracita kAzyapasaMhitA atha vA vRddhajIvakIya taMtra ( jau mAra nRtya ) 3 : vimAnasthAna karNAvajayAvachIvana vimAna adhyAya 1 lA A adhyAyanI chellI e ja pukti maLe che. bAkInA AkhAya adhyAya khaDita hAi maLI zakatA nathI. A adhyAyanI samAptine sUcavatu chelluM vAkya ' kruti vijJayAyIvana vimAnam' e pramANe maLe che.' paNa teneA kayA artha thAya, e kahevu muzkela che; chatAM ATaluM te| kahI zakAya ja che ke A aghyAyanA amuka viSaya che. ' avennitajJAn pAn' ema nIcenA vAkyamAM je pada maLe che, te jovAthI jANI zakAya che ke A adhyAyamAM doSathI je rAge utpanna thayA hAya temanuM vana hAvu' joI e. chevaTe temanA devatA tathA nakSatra AdinI pujA dvArA temaneA pratikAra kahevAmAM AvyA che. AthI vadhAre A adhyAyamAM kayA viSayA che, te kahevu muzkela che. pRthak pUjA hitAzanam / tithinakSatradevArcA prantyavekSitajAn gadAn // iti ha smAha bhagavAn kazyapaH // alaga alaga pUjA ane hitakArI bheAjana karAya; tema ja te te tithi, nakSatra tathA devajA e daSTidoSathI utpanna thayelA rAgeAnA nAza kare che, ema bhagavAna kazyape kahyuM hatuM. iti karNAvajacAvaRIvana vimAna samAsa ziSyApakramaNIya vimAna adhyAya 2jo athAtaH ziSyopakramaNIyaM vimAnamadhyAyaM vyAghyAyAmaH // R // kRti haiM mAda maLavAna thavaH // 2 // have ahI thI'ziSyApakramaNIya'vimAna nAmanA adhyAyanuM ame vyAkhyAna karIe chIe ema bhagavAna kazyape kahyuM hatuM. 1,2 vivaraNa : A adhyAyanuM nAma * ziSyApakramaNIya ' evu' rAkhavAmAM AvyuM che. temAM abhiprAya A che ke, adhyayana karavA mATe ziSya guru samIpe kevI rIte AvavuM joI e tenu jemAM prathama kathana che ane pachI te ziSyane guru kevA prakAre upadeza Ape ane tenI pahelAM e ziSya vidyAne adhikArI che ke nahi ityAdi jANavA mATe guru ziSyanI parIkSA kare ane te pachI ja ziSyanI ye|gyatA jANIne guru te ziSyane vidyAnA upadeza kare ema darzAvavA A aghyAya zarU karavAmAM Avela che. 1-2 atha khalu guruH ziSyamabhigataM vidyArthinaM ziSyaguNAnvitaM vidhinopana yedudagayane puNyAhe nakSatreDazrvayuniophiyAmuttAvanyasmin vA / pujye prAnupravaLaveze nomayenAndriya normamAtra rsthA'muTippa; thotaM taMtra hakSaLochelanAnniprAyanapaslimUdanaparyuMkSaLamApraNItAntarnnaajyotpvnaaghaaraajybhaagaagnihomaan kRtvA, pAlAzIH samidho ghRtAktA juhoti - agnaye
Page #403
--------------------------------------------------------------------------
________________ 362 an kAzyapasa hitA-vimAnasthAna svAhA, somAya svAdA, prajJAvatare svAA, thavAya svAhA, azvimyAM svAhA, ztrAva svAdA, dhanvantaratye svAdA, sarasvaO svAdA, pUrNamAya svAhA, annaye sviSTate svAhA, kRti mrutvA; brAhmaLa vidhvaMaunena rakSiLAvatA tapavitrA, levAMzca limi:, zuddhe pUrvamAMM kSiLAM vavA, 'ddhizALa' kRti prAmulo kRSi prAca, vastuvAddhi, parizrva prakSiLa, orthInuM saMghUsya chUTAtlAvara putra kRti, pachI parisamUhana eTale ke Amatema vikharAyelI vastuone ekatra karavI; pakSaNa karavu' eTale tyAM cArebAju pANI chAMTavuM; brahmapraNitAstaraNa karavuM-eTale ke brahmA banelA RtvijanuM tyAM Asana bichAvavuM; AntyAtpavana eTale ke ghIne pavitra karI ogALavuM; AghArAjya-Ahuti eTale ke mukhya hAmanA AdimAM tathA aMtamAM je Ahuti apAya che, temAMthI yajJanA kuMDanA kuMDanA dakSiNabhAgamAM zrIjI Ahuti apAya uttara bhAga tarapha eka Ahuti ane yajJanA che, te samajavI; jemake OM arce svAdI, mAye rUM nAma,' ema khelI yajJakuMDanA uttarabhAgamAM Ahuti ApavI; ane pAdau saMspRzya brUyAt - asAvahaM ziSya iti // 3 // te pachI potAnI sAme AvelA ziSyane vidyAnA athI-vidyA meLavavA Atura ane ziSyAnA guNAthI yukta jANIne guru te ziSyane vidhipUrvaka pAtAnI samIpa lAve. te veLA uttarAyaNanA sUrya hAvA joIe; pavitra divasahAya ane te divase azvinI, rAhiNI ke uttarAphAlgunI ke uttarASADhA nakSatra hAvu joIe. evA zubha OM somAya svAhA, idaM somAya, idaM na mama' ema belI yajJanA kuMDanA dakSiNu bhAgamAM je bIjI Ahuti apAya-te khanne Ahutione ' AghArAnyAhuti ' kahevAmAM Ave che; ane te pachI AjyabhAga-Ahuti prajJApataye svAda, ve prajJAvataye, tuM na mama ApavI; jema ke kuMDanA madhya bhAge emaelI kuMDanI vacce eka Ahuti ApavI ane te pachI 'OM OMndrAcavAdI, minTrAya, tuM na mama' ema beAlI trIjI eka Ahuti paNa kuMDanA madhya bhAge ApavI e divase prathama pavitra ane pUrva tathA uttara dizAnI vaccenA pradezane gAyanuM chANa meLa velA pANIthI lIpavA joIe. e pradeza paNa 'gAcama ' pramANa hAvA joI e-eTale ke 2100 hAtha lAMkhe paheALA heAvA joI e. A 'geAcama ' pramANanA saMbadhe Ave eka zlAka paNa maLe che; jema ke- RAhastena daNDena triMzadaNDairnivartanam / daza tAnyeva zodharma yuvA sthaLa mahIyate / / '-sAta hAthanI eka lAkaDI taiyAra karI te lAkaDIthI cAre khAjI trIsa lAkaDI bharIne jeTalA hAthanI saMkhyA maLe tene dazagaNI karIne te eka dara sakhyA 2100nI gaNI teTalA hAtha bhUminuM dAna karavAmAM Ave te geAcama bhUminuM dAna karyuM" gaNAya che. eTalI bhUminuM dAna karIne mANasa svaga leAkamAM pUjAya che. ema te gAcama pramANu stha`Dilane lIpIne te pachI e stha`Dila para prathama kahyA pramANe jamInane khAtarI kADhavI joI e. te pachI te jamIna para agni padharAvaveA. agniheAma karyo pachI khAkharAnI simadhA 'AjyabhAgAhuti ' kahevAya che.' ema ghIthI palALI nIce pramANe devatAone uddezI Ahutio devI : thAya svAhA, somAya svAhA, prajApataye svAhA, kazyapAya svAhA, azvibhyAM svAhA, indrAya svAhA, dhanvantarAya svAhA, sarasvatyai svAhA, pUrNabhagAya svAdA, zramaye sviSTate svAdA'-ema beAlI daza devAne uddezI daza Ahutio devI. te pachI haviSyAnna-bhAta jamADI brAhmaNane tRpta karI tene dakSiNA ApavI ane devAne balidAna aNu karI tRpta karavA. |
Page #404
--------------------------------------------------------------------------
________________ zikhepa maNIya vimAna-adhyAya 2 je 363 gurune pUrNa kalazanuM dAna daI dakSiNe devI. | madha4punarvapakSatAparomita vA, tatra te pachI "dhi 20:" e maMtra bhaNI | pAramiriphAmirauTurIfmadhuma sadviraziSya pUrva tarapha mukha rAkhI dahIMnuM mimupasamAdhAnya prAkSaH zuciradhyayanavidhimanuvidhAya prAzana karavuM ane te pachI jala vaDe | madhusafkhyo tribriphuyAdhimArIH yuraoNmatrazrehAma upasparza karI-moTuM sApha karI-luchIne gurune ! dhanvantari prajJAvatimafzvanAvikRdhIMzca sUtrA;AnamipradakSiNA karavI. ane pachI gurunA jamaNA mantrayamANaH pUrva svAheti / ziSyazcanamanvAlabheta hutvA ca hAthano sparza karI-pitAnA hAthamAM laIne | pravRttimaprimanuparimeta tatoDanuparakamya trAhmaLAvatA te gurune Ama kahevuM ke, "huM Apane putra | vAta, maghanazrAmipUgatA evA prakArane guNachuM." ema kahI gurunA banne pagane sparza saMpanna ziSya bhaNavA mATe potAnI samIpe jyAre Ave ane potAnI sevA karavA Icche tyAre AyAye tene karI pharI temane (hAtha joDI) Ama kahevuM | Ama kahevuM joIe ke "uttarAyaNanA samaye mAgha ke, "A huM tamAro ziSya chuM." 3 mahinAthI mAMDI cha mahinA sudhInA koIpaNa vivaraNa: ahIM upara "rivata' mahinAmAM zukalapakSa-ajavALiyAmAM uttama divase Ahuti, je chellI dazamI kahI che, te je ke puSya, harata, zravaNa ke azvitI-emAMnA koIpaNa eka batAvI che, paNa te Ahuti be apAya che nakSatra sAthe kalyANakArI bhagavAna caMdrane yoga hoya. ane te veLA A maMtra bhaNavAmAM Ave che : ane (bava-bAlava Adi) koI kalyANakArI karaNa >> cahya kamaLo.rIrirca thA nyUnamahA2vam, | heya tema ja (zivabhujaga Ada) mitra-anukUla. agniSTut sviSTakRt vidyAt / sarva sviSTaM suhutaM karotu me' muhUrta hoya tyAre mastake muMDana karAvI upavAsa ema maMtra bhaNuM bIjo A maMtra paNa bhaNo tathA 2nAna karI kaSAya raMganuM-lAla ke bhagavuM 'agnayesviSTakRte suhutahuto sarvaprAyazcittAhutInAM vastra dhAraNa karI, hAthamAM caMdana tathA (khAkharo. kAmAnAM samarthayitrai sarvAnna; kAmAn samardhaya svAhA / ye vagere) samidho ke he makAcho ane agni, ghI, gAyanuM maMtroccAra karyA pachI "mamaye viNate heTuM na chANu vagere lIpavAnAM dravyo, jaLa bharelA kalazo, mam' ema bolI sviSTakata homanI be Ahutio puSpamALA, dIpaka, suvarNa, rUpuM, maNio, matIo, ghIthI tathA bhAtathI ApavI joIe." ema ahIM viduma-paravALAM, rezamI vastro tathA paridhio. je vidyAdhyayananI vidhi kahI che, tethI kaMI vizeSa carake eTale ke hemavAnA kuMDanI cAre bAju sthApavAnI paNa vimAnasthAnanA 8mA adhyAyamAM Ama jaNAvyuM | eka eka hAtha mApanI khAkharA vagerenI lAkaDIe; che:va vidhamadhyayanAthamuthitarirAyapumAvavaizvAna- darbha, lAja ke DAMgaranI dhANI, sarasava, akSatabhaasset-athodgyne zuklapakSe prazaste'hani tiSyaharata akhaMDa cekhA, (mALArUpe) gUMdelAM ane nahi. avAyunAmanyatana nakSatramAM yogamuunte mavati | graMthelAM dhoLAM pupa, ( talanA lADu vagere ) madhyarini kalyAne vaghAne 2 karo mAtra muhUrta mung: | buddhivardhaka pavitra bhaya padArtho tathA vaselAM sugaMdhI brAtaH to vAsa: vAyavatrasaMvataH amathoDamiA | ko paNa sAthe laI tuM mArI pAse (bhaNavA) munamudramAM% Tdhasto mA2AmagrIvahiraNyama-1 Avaje.' ema garu AjJA kare tyAre ziSya rajatamaNimukta vidrumakSaumaparidhikuzalAjasarSapAkSatAMzca zuklAMzca paNa te ja pramANe varta. gurunI AjJA pramANe mumanaso ghafthatAghafthatAM% medhyAM% madyAna -dhAMzca | ziSya pAse potAnI samIpe Avelo jaNAya. pUNAnAvAyotikRti, 3tha soDa itathA kuryAta ! | tyAre te AcAryo ekasarakhA- hi nIcA ke tamupasthitamArAya same zu karI prApravo 3pravaLa | UcA-sapATa, pavitra pradeza para athavA pUrva dizAmAM vA catuSTimArga vaturaDhaMsthaoDha nomayonovaTiR | ke uttara dizAmAM anukrame nIcANavALA pradeza para zAstI suparidid mrimizraairAM yathovandrano- | cAra hAtha cokhaMDa sthaDila(vedI) banAvavuM ane tene fmakSaumihiraNaragatamaLimuttavikramati megjha- | gAyanA chANathI lIMpavuM. tenI upara darbha pAtharavA
Page #405
--------------------------------------------------------------------------
________________ 364 kAzyapa saMhitA-vimAnasthAna ane (upara jaNAvela ) paridhie ke khAkharA | sapATa pradeza para cAra hAthanuM carasa spaMDila vagerenI lAkaDIothI cAre bAju tene sArI rIte | banAvI tene gAyanA chANathI lIpI tenI pAsa vIMTavuM. pachI ziSya ANela caMdana, pANIthI bharelA | devaja bichAvI, puSpa, zALanI dhANI tathA kaLazo, rezamI vastra, suvarNa, rUpuM, maNi tathA para- ratnathI devAnuM, brAhmaNonuM tathA vaidyonuM pUjana karI vALAMthI cAre dizAomAM te spaMDilane zaNagAravuM. 1 thaMDilanI upara thoDuM pANI chAMTI tenI dakSiNa tema ja pavitra talanA lADu vagere bhaya padArtho, bAju brahmAnuM Asana sthApI UDilanI upara sagaMdhI dravyo, dhoLAM pupo, lAja ke zALanI agnine padharAvI (sAmavedIya agnihotrI brAhmaNe dhANI, sarasava tathA akSata-te sthaDilane zobhatuM | prasiddha) dAvI temanI vidhi pramANe dahIM, madha tathA karavuM te pachI tenI upara khAkharAnI, iMgaLiyAMnI ! ghI vALI khera-khAkharo devadAra tathA bIlI-e uMbarAnI ke mahuDAnI samidha ke homakAchothI cAra kSIrI vRkSanI samidhena homa karI OM bhUH amiAdhAra-prajavalita agninuM sthApana karI, vAha, cha muva: vAha, % 4: svAhA, 3 mUkuMva: pavitra thaIne pUrva dizA tarapha mukha rAkhI, adhyayana- vaH svAhA' ema mahAvyAhUtionA uccAranI vidhine anusarI eTale ke vedano AraMbha pUrvaka ghInI Ahutio hemavI; tema ja brahmAkaravAnI vidhi AzIrvAdAtmaka maMtra ke RyAo prajApati, azvinIkumAra tathA Idra e pratyeka devatAuracArI brahmAne, amine, dhanvantarine, prajApatine, Ane uddezIne tema ja dhanvantari, bharadvAja tathA azvinIkumArane, Ikane tathA bharadvAja Adi ! atreya Adi RSione paNa uddezI mane svAha satradhAra RSione prathama ( cothI vibhakita lagADI) | ityAdi maMtroccAra karIne Ahutio hemavI. abhimaMtrita karIne (aMte) svAhA padano uccAra tema ja ziSya pAse paNa e maMtrone uccAra karI eTale ke "DhALe vAhA" ItyAdi kahIne madha karAvI ghInI Ahutio hemAvavI. 3 ane ghIthI traNa traNa vAra Ahutio ApavI. ziSyanA guNe ema homa karyA pachI agnine (jamaNI bAju atha zizuuT:-kSattika kSaNamArAkhI) pradakSiNA karavI; ane te pradakSiNA karyA | naralve naM kure kama dharmasatyArdiArAma - pachI brAhmaNo pAse svastivAcana karAvavuM ane | zALajJAnavijJAna sthitivinigherA: pATAM thovidyAnuM paNa pUjana karavuM.' sute paNa sUtrasthAnanA | kAritve trasaMgharthanuNejo stromeryAvivamiti bIjA adhyAyamAM ziSyane AyurvedanI dIkSA | toDavyathA ro vacce ja ApavA prakAra Ama ja kahyo cheH jemake - have A cethA sUtramAM ziSyanA guNa upanayanIyaratu brAhmaNaH prazasteSu tithikaraNamuhUrttanakSatreSu | kahevAya cheH zAnti-kSamA, dAkya-caturAIkarAtAyAM ririsa zucI same re vArtA vAraa | hoMziyArI, dAkSiNya-DahApaNa, AnukUlyasthnnddilmuplipy gomayena darbhaH saMstIrtha ratnapuSpAja | gurune anukULa rahevuM, zauca-bAhya-AtyaMbhktairnnaishc pUjayitvA devatA viprAn bhiSajazca tatrolli tara pavitratA, uttama kuLamAM janma dharma, khyAbhyukSya dakSiNato brahmANaM sthApayitvA'gnimupasamAdhAya satya, ahiMsA, sAma-zAMtapaNuM, kalyANa, khadirapalAzadevadAruvilvAnAM samidbhizcatuNI vA kSIri jJAna tathA vijJAnamAM sthiti-ane temAM vRkSANAM nyagrodhodumbarAzvatthamadhUkAnAM dadhimadhuptAktAbhi praveza tha-barobara samajAvuM, pATavaviiNhaumiken vidhinA sapraNavAbhirmahAvyAhRtibhiH sraveNA caturAI, zAstramAM kahyA pramANe karavuM, brahmacarya jyAhutIrjuhuyAt / pratidaivatamRSIMzca svAhAkAraM juhuyAt / pALavuM, anusaeNkagarvano abhAva eTale ziSyamari tu II je brAhmaNa ziSyane potAnI samIpa lAvA vidyAdhyayana mATe dIkSA ApavAnA | garva na ha; lobha tathA IrSAne tyAga heya teNe uttama tithi, karaNa, mudra ane zuM karava; e ziSyanA guNo che. paNa ethI nakSatrayukta divase uttara dizAmAM pavitra tathA ! UlaTA devALA ziSyane gurue tyAga
Page #406
--------------------------------------------------------------------------
________________ zipakamaNIya vimAna-adhyAya 2 je 36pa karI de. 4 badhAM kAryo paDatAM mUkanAra, lobhathI ane ALasathI vivaraNa: carake paNa vimAnasthAnanA 8 mA rahita, sarva prANIonuM hita IcchanAra, AcAryanI adhyAyamAM ziSyanA guNo A pramANe kahyA che jema ke badhI zikhAmaNuM ke upadezAne svIkAra karanAra ane adhyApane tAdhirAvAH AidhyamevAvitaH varIdatA | guru uparanA anurAga-premathI yukta evA prakAranA tathA-prazAMtabhAI jatisarakaforgRgukSavanAsAvaMi ! ja guNasamudAyathI yukta-zaSyane vidvAne adhyAtanajavikADhafzgFvitAntajhamaf=fHLa pratimatamana- ] 5ne karAvavA ke bhaNAva 1 egya kahe che. ane Bta medhAvina vitaRtisAnnamArasaravuM tadvidara | parNa sUtrasthAnanA bIjA adhyAyamAM ziSyanA guNa jamathavA tadvidyavRttaM tattvAbhinivezinamavyaGgamavyApanendriyaM A pramANe kahyA chejemake- trALakSatriyAnAmanyanibhRtmnuddhtveshmvysninmrthtttvbhaavkmkopn zIla- | tamamanvayavayaH zIlazauryazaucAcAravinayazaktivalamedhAdhuzaucAcArAnurAgadAkSyaprAdakSiNyopapannamadhyayanAbhikAmamartha- tismRtimatipratipattiyuktaM tanujihvauSThadantAgramRjuvaktrAkSivijJAne karmadarzane cAnanyakAryamalubdhamanalaptaM sarvabhUtahite-nAsaM prasannacittavAkceSTaM klezasahaM ca bhiSak ziSyaSiNamAcAryasarvAnuziSTapratipattikaramanuraktamevaMguNasamadita- | mupanapet / ato viparItaguNaM nopanayet / / '-7 ziSya madhyAvAdu: 'je ziSyane bhaNAvavA jemaNe vicAryuM | brAhmaNa, kSatriya ke vaizya jAtimAMthI koI paNa eka hoya ke nirNaya karyo hoya evA AcArya prathama jAtino heya; uttama vaMza, yogya umara, zIlate te ziSyanI parIkSA karavI joIe. jemake je sadvartana, zaurva-parAkrama, zauca-pavitratA, AcAra, ziSya atizaya zAnta, Arya-uttama prakRti-svabhAva- | vinayazakti, baLa, medhA nAmanI buddhinI dhAraNAvALo, zudra-halakAM karma nahi karanAra, jenAM netra, zakti, dharva, smaraNazakti, buddhi ane pratipatti moTuM ane nAkanI dAMDI sIdhI hoya, jenI eTale ke artha grahaNa karavAnI zaktithI je yukta jIbha pAtaLI, lAla tathA svaccha heya, jenA dAMta haya, jenI jIbha, hoTha ane dAMtanI aNIo ane haTha vikata-beDoLa na haya, je nAkamAMthI pAtaLI hoya, jenuM meTuM, netro ane nAka saraLabela na hoya eTale gUMgaNe na hoya, dhi- | sIdhAM hoya jenA cittanI tathA vANInI ceSTA, saMpanna haya, ahaMkArathI rahita heya, medhA nAmanI prasanna haya, ane kalezane je sahana karI zakatA. buddhinI dhAraNAzaktithI je yukta haya, vita| hoya evA ziSyane vaidya bhaNAvavA mATe pitAnI. tathA smaraNazaktithI je yukta haya, moTA sattva samIpa lAvo; paNa ethI je viparIta guNa eTale mane baLathI je yukta hoya, tadvidyA-Ayu- dharAvato hoya tene bhaNAvavA mATe potAnI samIra vadane jANanAranA kuLamAM je jamyo hoya athavA lAvavo nahi. 4 AyurvedavidyAne jANanAranA jevA vartanavALA guru-AcAyanA guNa heya, tatva-vastumAM je abhineza eTale Agraha- a -dharmazAnavijJAnopotittine dharAvato hoya, koIpaNa vyaMga-kheDa-khAMpaNa- zAstronusaMpannaH saunaH jiriAtithI je rahita hoya, jenI koIpaNa idriya vyApa | ra ropA 4 miphatriI thAnapurAke bagaDelI athavA kharAba thayelI na hoya, je ! tIrthAtijJAnavizAnaH vaDananyavyavRtta atizaya zAMta haya, jene veza uddhata na haya, | rANAnvitA matoDavA Torca pAchA jene koI paNa jAtanuM vyasana na hoya, koI paNa | te pachI dharma, jJAna, vijJAna, UhApohavastunA tatvane je vicAraka haya, krodhI svabhAvane tarka-vitarka ane yuktiomAM kuzaLa, sarva na hoya; zIla-zauca, AcAra, anurAga, dAkya- ' guNasaMpanna, saumya-zAMta dekhAvanA, pavitra, caturAI tathA prAdakSiNya eTale sarva pratye anukuLapaNe vartanAra, adhyayana mATe pUrNa IcchA dharAvanAra, | ziSyanuM hita jenArA, samIpamAM besADI zAstrIya arthane barAbara samajavA mATe, anubhavamAM | upadeza karanArA, vaidyakazAstranuM vyAkhyAna levA mATe tathA zAstrIya karma jevA mATe bIjAM karavAmAM kuzaLa, guruparaMparAthI jemane jJAna
Page #407
--------------------------------------------------------------------------
________________ 388 kAzyapa saMhitA-vimAnasthAna tathA vijJAna prApta thayela hoya, je upadeza | nAra hoI pAThane samajAvavA mATe je samartha devAmAM kalya-samartha hoya, paThana-pAThana hoya; evA prakAranA AcArya RtukALane medha karavA sivAya bIjuM kArya jemane na hoya, | jema koI uttama khetarane dhAnyanA guNothI yukta kevaLa adhyApanakarmathI je pAchA pharelA na banAve tema uttama ziSyane tarata ja vaidyanA guNothI hoya ane uparyukta ziSyanA guNothI paNa yukta banAve che. 5 je yukta hoya, tevA guru-AcAryane ziSya ziSyane guruno upadeza pitAnA guru tarIke svIkAra kare; paraMtu atha riANAnurANanaM-maH jonArena ethI viparIta eTale dezothI je yukta dhAni jiniridUtAvanA 2 mavitahoya teno ziSya tyAga karavo. 5 the, nitrinA samAnatu na terATina vivaraNa: gurunA A guNe saMbaMdhe paNa tamAMro dhRtimatA ca bhavitavyaM, lobhakrodhamoheAprahA nivaji(tti)tavyuM, guru carake vimAnasthAnanA 8 mA adhyAyamAM Ama zrUSA'vazeSeNAdhyetavyaM, na cAnanujJAtena na caankahyuM che ke, "tatoDanattaramAcArya parIkSeta tathA-varya bhyarcya vA gurumasamAptavidyena vA prcritvym||6|| vadAtazrutaparidRSTakarmANaM dakSaM dakSiNaM zuciM jitahastamupa he ziSya! tAre saumya-zAMta, anukULa, karaNavantaM sarvendriyopapannaM prakRtizaM pratipattijJamupaskRta dhArmika, jitedriya ane bolAvyA pachI vidyamanahakRtamanasUyakamakopanaM klezakSama ziSyavatsala. madhyApakaM jJAnasamartha ceti, evaMguNo hyAcAryaH sukSetra bhaNavAnA svabhAvavALA thavuM; tema ja badhuM mArtavo megha iva sasyaguNaiH suziSyamAzu vaidyaguNaiH / jANanAra, samAna dukhavALA, eTale mArA sakvAti | || te pachI ziSya AcAryanI dekhane potAnuM duHkha samajanAra, deza paNa Ama parIkSA karavI; jema ke jemanuM zAstrIya tathA kALane jANanAra tathA dhIrajathI yukta jJAna cAre bAjuthI ujajavaLa-zuddha hoya, jemaNe thavuM; lobhathI, krodhathI, mohathI, IrSothI. cikitsAkriyAne potAnI najare pratyakSa joI ne vadhu paDatA hAsyathI, virabhAvathI, madyapAnathI, heya, je pote pazu cikitsAkarmamAM kuzaLa heya, mAMsasevanathI ane strIothI aTakavuM-dUra vaLI je ziSyane dakSiNa-anukuLa hoya, bahArathI rahevuM; gurunI sevAne tyajyA vinA bhaNavuM ane aMdarathI paNa je zuci-pavitra hoya, jemaNe gurunI AjJA vinA, gurunuM pUjana karyA pitAnA hAtha para kriyA mATe kAbU meLavyo | vinA ane guru pAse vidyA samApta karyA hoya athavA jemaNe potAnA hAthathI jhaDapI kriyA vinA tAre koInI cikitsAdikiyA karavI karavAnI zakti meLavI hoya; jemanI pAse na joIe. 6 cikitsAkriyAnAM badhAM upakaraNe ke sAdhane vivaraNa: A saMbaMdhe paNa carake vimAnataiyAra rahetAM heya; jemanI badhI Idriye paripUrNa sthAnanA 8 mA adhyAyamAM kahyuM che ke, "gadhehoya eTale ke jemanI koI paNa Idriya kheDathI namannisAro , grAhakanAro mo vanarahita heya; regInI prakRti-svabhAvane je jANato | zidhyAt-ddhavArijA mathadhArita sacavAhinADamAMsAhoya, tema ja roga para je cikitsA karavAnI | Tena mesevinA nirmasaLArAtradhAranA ja bhavitavyama, hoya tene paNa je jANato hoya jenI vidyA | na ra te mananAiiArtha vADhacatra rAjJaddhibIjAM zAstronA jJAnathI upaskRta-zuddha thayelI | girdarAdvipurAdharSA nathawyuplaiSgharthAta, maraheya, ahaMkArathI je rahita hoya, ayA- ubena maudhAnena priyaditAnuvataiinA 2 zvaviadekhAIthI paNa rahita hoya, dhI svabhAvanA taDyuM putravatavadhavacovacaratADanuvartAvyo.manasuna hoya, kalezane je sahana karI zakatA heya, | nAhitenAnanyamanasA vinItenAveaiADanasUyana, ziSya upara premALa hoya ane adhyApana karAva-[ 1 jAnanujAtena praviticaM, manusarena pravi
Page #408
--------------------------------------------------------------------------
________________ zipakramaNIya vimAna-adhyAya 2 je 367 caratA pUrva vargonyAne yathA pracatitavyuM, te tAre mane hamezAM arpaNa karavuM. tArI badhI tharmasimarthasiddhi cotrama pretra michatA vaiyA | bAbatomAM tAre mane ja haMmezAM mukhya gaNavo. gobrAhmaNamAdau kRtvA sarvaprANabhRtAM zarmAzAsitavyamahara- mane ja adhIna ke vaza thaI tAre rahevuM ane dattakatA vo viratA ja sarvAnanA vAtura nAro! mAruM priya tathA hita je kaMI hoya tene ja prayatitavyaM jIvitahetorapi cAturebhyo nAbhidrogdhavyaM, anusaravA tAro kAyamI svabhAva hovo joIe. manasoDa iva gharAiyo nAmikAmanI yAtathA sarvameva parahyuM, | jema putra pitAne seve, dAsa jema sva nimratAparinTena vitathama renA penApasaMda- zeThane anusare, athI ke yAcaka jema dhanavAnane na = phaLajhadharmUdhanyatarArthahitamitadvasA | anusare te ja pramANe tAre mArI sevA karatA rahI pherA#AstravivAranA kRtikatA jJAnorathAnopAsapUratuM che mAruM anusaraNa karavuM; tema ja tAre utsukatArahita nirce vanavatA, 7 varAtriAjJiiAnAM rASami | ke atizaya utkaMThArahita thaIne sAvadhAna, vAM dAnanatinA mAnanavina vAghadhanavidhI- | ekAgracitta, vinayasaMpannajoI tapAsI-vicArIne tavyaM tathA sarveSAmatyarthavikRtaduSTaduHkhazIlAcAropacArANA- kArya karanAra, asUyAthI ke bIjAonA guNe manapavAdapratIkArANAM mumUrpUNAM ca tathaivAsannihite- para doSAro5 na karI kevaLa mArI AjJA ke zvarAnAM trIjAnadhyakSAnAM vA, na va AvitrIdra- anujJA-salAha pramANe ja tAre vartana karavuM. vaLI mAmiSamAvatathamAnujJAte maxfothavAdhyakSekha, mAtura- meM tane jyAre AjJA karI hoya tyAre ane AjJA re vAnapraviratA vayA vivisenAnumatawverisanA sArdha | na karI hoya tyAre paNa tAre, e rIte ja vartavuM kuLa muvInAvALavArasA smRtimatA tinitenA- | joIe ke, prathama tArA guru mArA mATe ja harave ca manasA sarvamAnavatA yuTyUyA sAnu- koI vastu lAvavA yathAzakaya prayatna karavo joIe. pravedavya, anuvica ja vAkSanovRddha kriyALi na jyAre tuM vaigha thAya tyAre tArI karmasiddhi vita praLiyAtavyAjatrArADhAturopawArArthaaiss_ra- ke cikitsAkriyAmAM saphaLatA, arthasiddhi ke tevaLevu vA mADu na vAtutukapravRttayo vahirnizA- dhanano lAbha, yaza tathA harakeI lAbhanI prathama ravita thA, isita rAgu: amAnamagvastha na vaLati- | irachA karavI; ane maraNa pachI svaLa mATenI tavyaM jAnatA'pi tatra yatrocyamAnamAturasyAnyasya vA'pyu- | icchA rAkhyA karavI. vaLI tAre gAyonuM tathA vAtAya saMghate, jJAnavatADapi 2 nAyarthanAmano jJAne brAhmaNanuM kalyANa sau pahelAM karI te pachI sarva vithitavyuM, A i ivisthamAnArthabuddhi- jIvAnuM paNa kayANa avazya IchavuM. (uparAMta) de ? te pachI AcArya, e ziSyane agni | harakeI vidya banelA mANase haMmezAM sUtAM, besatAM, samakSa, brAhmaNa samakSa ane vaidya samakSa Ama upa- ! UThatAM, harakoI sthitimAM rogIonA Arogya deza Ape ke, "tAre brahmacArI rahI dADhI-mUcha | mATe ja prayatna karyA karavo joIe. pitAnA jIvana dhAraNa karavAM; satyavAdI thavuM, mAMsAhAra na kare, mATe paNa rogIone droha karavo na joIe. pavitra ane medhAvardhaka padArthonuM sevana karavuM, | eTale ke rogIone pIDA upajAvIne pitAnI mAtsarya ke dveSabhAvathI rahita thavuM tema ja zastro | AjIvikAnuM sAdhana meLavavuM na joIe. eTaluM dhAraNa na karavAM. rAjAne TheSa, prANaghAtaka moTo ja nahi, paraMtu te mATe tAre manathI paNa vicAra anartha ane anarthathI yukta koIpaNa bAbata na karavo joIe; te vANIthI ane zarIrathI sivAya tAre mArA vacanathI koI akArya na karavuM. rogIone droha ke pIDA kema karAya ? na ja karAya. eTale ke rAjAnA aparAdha vagere sivAya bIjuM vaLI pArakI strIo pAse tAre manathI paNa vyabhikoI paNa kArya karavA huM je AjJA karuM te cAra karavA na javuM, te vANuthI ane zarIrathI tarata ja tAre te kAya avazya karavuM; paraMtu rAjAnA | tuM parastrIo pAse kema jaI zake? uparAMta pAraku aparAdha vagere karavA kadAca hu AjJA karuM to ye | sarva dhana tAre manathI paNuM icachavuM na joI tAre te kArya kadI na ja karavuM. tuM je kaMI lAve te vANIthI ane zarIrathI te pArakuM dhana laI
Page #409
--------------------------------------------------------------------------
________________ 368 kAzyapa saMhitA-vimAnasthAna levA tuM kema taiyAra thaI zake ? vaLI tAre tAro veza ane nIcuM-namra rAkhavuM ane smaraNazaktithI yukta sAdhanasAmagrI barAbara rAkhavI joIe; tema ja tAre | tathA sthira, zAMta banI, manathI joI vicArI madyapAna kadI paNa na karavuM. keIpaNa pApa kadIye na | sarva AcaraNa karavuM ane te pachI ema sArI karavuM. pApI lekanI sahAya ke mitratA kadI na karavI. | rIte praveza kare. vaLI ema rogInA gharamAM tAruM vacana kamaLa, nirdoSa, dharmathI yukta, sarvane praveza karyA pachI paNa vANI, mana buddhi tathA sukhakAraka, dhanyavAdane pAtra, puNyathI yukta, satya, hita- Idriyone kevaLa eka rogI tathA e rogIne kAraka, mApasara belavuM joIe; vaLI tAre dezane upakAra karavA mATenAM prayojana sivAya bIjA tathA kALane vicAra karyA kare; smRtimAna thavuM kaI paNa regIne lagatA bhAvo ke viSayaeTale ke smaraNazaktine keLavavI joIe; jJAna | vastuomAM kyAMya paNa joDavA nahi. tema ja tathA Arogya mATenI sarva sAdhana-saMpatti mATe rogInA gharanI pravRttiono kyAMya paNa bahAra tAre hamezAM prayatna karavo, kALajI rAkhavI; jeo | pracAra na karavo. vaLI (tuM jyAre vaidya bane rAjAnA draSI ke zatra hoya, rAjAnA prItipAtra | tyAre ) rogInA AyuSanuM pramANa ochuM ke ghaTI na hoya ke rAjAnA aparAdhI hoya; moTA | gayuM hoya, ane te (aniSTa cihune uparathI) mANasonA helI heya temanI tAre auSadha ke tArA jANavAmAM Ave to paNa tAre tenuM cikitsA karavAM nahi; tema ja je rogInuM vartana varNana regI samakSa na karavuM; kema ke rogInuM tathA cikitsA ghaNI vikRta ane duHkhadAyaka | te kSINa thayeluM ke ghaTeluM AyuSa, je tuM tyAM ravabhAvanAM hoya, je rogI vaidyanI sAme vAdavivAda | jAhera kare to e rogInuM ke tenA bIjA koI karyA karato hoya ke koI jAtane sAmane karate priya saMbaMdhI manuSyanuM tethI maraNa thavAne hoya, athavA vaidyanI niMdAne sAmane karI | saMbhava rahe che. potAnA jJAnanAM vakhANa tAre zake tevo na hoya tethI "janapada-uvaMsanIya' | pote kadI karavAM nahi; kema ke evA aneka adhyAyamAM jene cikitsA mATe tyajI devA yogya | sajajane hoya che ke je kaI Apta ke satyavaktA kahela che) ane maravA Atura ke marI javA | gaNAto mANasa paNa je pitAnI AtmazlAghA IcchatA hoya athavA maravAnI aNI para AvyA | ke potAnAM vakhANa karato hoya te te hoya teona auSadha ke cikitsA tAre na ja | sAMbhaLIne kaMTALe che. A ja prakAre suzrute. karavI; tema ja je strIonA pati teonI samIpa | sUtrasthAnanA bIjA adhyAyamAM kahyuM che ke, "tatoDamiM hAjara na hoya athavA je strIonA adhyakSa ke triH pariNIyAgnisAkSika ziSyaM bryaat-kaamkrodhlobhrakSaka temanI samIpa hAjara na hoya tevI strIonI mohamAmAhakAreApAruSyapaizunyAnRtAlasyAyazasyAni hitvA, pazu cikitsA tAre na karavI. vaLI strIe nIcanakharomNA zucimA kaSAyavAsasA styvrtbrhmcryaaApeluM dhana ke evI kaI bhogya vastu, tAre tenA mivAnatAraparekhADavaracuM, mavita manumAthAnamanapatinI ke adhyakSa rakSakanI anujJA ke saMmati zayanAsanabhojanAdhyayanapareNa bhUtvA, matpriyahiteSu vrtivinA tAre (vaidya tarIke) kadI levI nahi. vaLI tavya, mato nyathA te vartamAna mati, marA tuM jyAre koI rogInA gharamAM (vaidya tarIke) 2 vicA, na pratye prAmoti || marda vA vayi praveza kare tyAre tArI sAthe te rogIne ke tenA | sabhyanuM vartamAne caDhi anyathAra sthAna nomAna sarva saMbaMdhIone jANa mANasa avazya ho | mayamahstravidyA zivakuritrapranatopanatajoIe; tema ja e mANase te rogInA gharamAM sAdhvanAthAmyupatAnAM rAmavAvAnAmiva meSaH praveza karavAnI saMmati ke salAha ApelI hovI | pratikartavyamevaM sAdhu bhavati / vyaadhshaakunikptitjoIe. te veLA te potAne ghaTe evAM uttama | girLa na ra pratikartavyamevaM vidyA prArAte. vastro paherelAM hovAM joI e; ane te vakhate | mitraroSathavAnAMTha praNoti pachI agnine traNa tAre athavA bIjA kaI paNa vaidya pitAnuM mastaka pradakSiNA karI te agnine ja sAkSI rUpe karI gurue
Page #410
--------------------------------------------------------------------------
________________ zipakramaNIya vimAna-adhyAya 2 je ziSyane Ama kahevuM ke "tAre abhyAsa pUro thatAM | saMvanApUrvani voTuM vAthaai rastharsudhI kAma, krodha, lobha, meha, mAna, ahaMkAra, | cAlo dhanya, dhANApanArthataSiAmanuM IrSA, kaThora vacana, cADI-cUgalI, mizyA bhASaNa, | tu mokSAmAM nAnAzvadhIthIta, guhasthIALasa ane pariNAmamAM je vakhANavAlAyaka na jevu, , sAtha, viduhoya evI pravRttio choDavI joIe. tema ja | jhavaNUryaney (?), 7 mota, 7 mujanakha ane vALa ochA rAkhavA; pavitra yAt, nAmutane, na jotrAmAguparimarahevuM, kaSAya raMganAM bhagavAM kapaDAM paheravAM; | pIDAyAM, ghakSifpu, nAthagNu, nAjusatyavrata, brahmacarya ane mAnanIya lokone abhi- | nivRtava, nAmuvA guNo, nArti , vAdana-vaMdana karavAmAM avazya tatpara rahevuM. mArI | na saMdhi , na cakSutpipAsAvyAdhivaimanasthAdiAjJA pramANe ja sthiti, gamana, zayana, Asana, yurogyaseva | 7 | bhajana tathA adhyayananI kriyAomAM sAvadhAna | gurue pavitra thaI, hAtha UMco rAkhI, rahevuM ane mane prasanna karanAra ane jenAthI mAruM pavitra pradeza para rahIne tema ja ziSya paNa hita thAya tevAM kAryo karavA tatpara thavuM. A te veLA barAbara sAvadhAna thayo hoya tyAre niyanothI tuM je UlaTI rIte vartIza te tane | prathama "ka" zabdane athavA "kArano adharma thaze ane tArI vidyA niSphaLa nIvaDaze. | uccAra karI te pachI mahAvyAhationotema ja te vidyA kayAMya paNa prakAza nahi pAme. | eTale ke jI mUH svA, che muvaH svAdA, te ja pramANe tuM sArI rIte vartate hoya chatAM svaH svAda ane mUra muvaH svaH ravAno huM mArA dharmathI je viparIta vatuM, to mane | uccAra karavo. ane te pachI sAvitrIpaNa pApa lAge ane mArI vidyA paNa niSphaLa | gAyatrI maMtrano traNa vAra uccAra kare; nIvaDe. vaLI Ayurvedano abhyAsa pUrNa karyA pachI ane pachI te ziSyane Ama kahevuM ke tAre brAhmaNa, guru, daridra, mitra, tapavI tathA "badhI mo" "he ziSya! tuM have adhyayana samIra rahenAra snehIjane, sapuSa, anAtha ane | zarU kara." ema kahI tene eka rUpa athavA dUrathI AvelAone potAnA bAMdha jevA gaNuM | amaka eka viSayano upadeza kare ane teonA roganI cikitsA, tArA pitAnA ja ! pharI paNa te ja rUpa ke viSayane tenI pAchaLa dhanathI taiyAra karelAM auSadhethI karavI. ema kara-| pite pATha karI je-te ja pATha pharI tene vAthI tAruM kalyANa thaze. vaLI pazuonI hiMsAnuM kahI batAvo. te pachI ziSya, te ja rUpa karanAra, patita-vaTalI gayelA ane corI tathA athavA viSayane khUba abhyAsa kare ane vyabhicAra karanAra vagere pApakamI lokonA punarAvartana dvArA barAbara daDha athavA sthira rogonI tAre cikitsA karavI nahi. A pramANe kare. uparanAM traNa vAryomAM Avo bhAva vartavAthI vidyA prakAze che ane mitra, yaza, dharma darzAvyA che ke gurue eka-eka viSayanA dhana tathA kAmasukhane (vaidya) meLave che. 6 | svarUpane upadeza karavo ane pharI paNa te ja guru pAse adhyayana karavAnI vidhi | viSayanA svarUpane upadeza Apa. ziSya adhyayanavidhinAhaka hitadattaH te ja viSayane barAbara samajavA, tenuM zu leze taLiyAvaditAthatharAddhamo | Avartana karyA karavuM ane te ja zabdasvarUpanuM vA pUrva prathuSya mAthAdatI kUtha sAvitrI Avartana karyA karI che te viSayane khUba trizALISa mo (vA) me daDha karyA karo. pitAnI grahaNazakti anuniti, taM vAnuvTe, tarachaLo pataM sAra khaMDana, samyagurzana tathA apUrva-navuM saMthId = kuryA, rasyakSa padana-! navuM je zIkhavAmAM Ave-tene barAbara kA. 24
Page #411
--------------------------------------------------------------------------
________________ 30 kAzyapa saMhitA-vimAnasthAna rIte dhAraNa karavuM ane barAbara sAMbhaLelAne | eTale vyagracittathI yukta ke udAsI thaye je abhyAsa kare te dhanyavAdapAtra thAya che; hoya tyAre paNa abhyAsa karavo nahi. 7 vadhu pramANamAM uttama bane che. vaLI e rIte | vivaraNa: carake paNa vimAnasthAnanA 8 mA abhyAsa dvArA je te viSayane dhAraNa viSaya | adhyAyamAM A saMbaMdhe Ama lakhyuM che ke, bIjAne bhaNAvavAmAM samartha bane ane te tatrAyamadhyayanavidhiH-kalyaH kRtakSaNaH praatrutthaadvArA te arthatatvane je prApta karAya te te | copaNU yA kuvADavayamuJo kevotrahAnamokSa meLavI ApavA samartha thAya che. vaLI zuddhasadbhAvArthebhyo namaya ane zu che suvoje divaso (aSTamI-pratipadA vagere) | vize mana:pura sarAmima: sUtramanurimapunaH anadhyAya mATe kahyA che, te divase (paraMparA- ] punarAvartayet yuddhayA sakhyAnupraviyArthataravai svopArithI bhaNavA mATe agya gaNAtA hovAthI) hAraparadoSapramAnArtham . Urva madhyanTineDA rAtrI 2 te divasee bhaNavuM nahi. tema ja gurune rAvavarihAnadhyayana-vyavhevityaSyayanavidhiH | temAM vyalIka-duHkha- roga vagere koIpaNa pIDA harakoI zAstranA adhyayananI vidhi A che ke. je thaI hoya tyAre, ane parvonA divasoe, mANasa zarIre nIrogI hoya, teNe prAtaHkALe UThI banne saMdhyAkALanA samaye, vIjaLI paDI | prabhAtamAM karavAnA sarva kAlaniyama tathA Avahoya, ulkApAta thayo hoya, vAdaLa vinA zyaka kriyAo karI laI Acamana karIne dene, akasmAta varasAda paDato hoya ane vAdaLiyo | RSione, gAyane, brAhmaNone, guruone, divasa thavAthI) sUryanuM darzana thatuM na hoya, | zraddhone, siddhone tathA AcAryone namaskAra karI koI moTo utsava cAlu hoya, pote bhajana sama-eTale sapATanahi U cA ke nahi nIcA karyuM na hoya eTale ke upavAsI hoya, adbhuta pavitra pradeza para sukhapUrvaka besI potAnA adhyaAzcarya dekhAtuM hoya, gAyone, brAhmaNone, | yananA doSo dUra karavA mATe ane bIjAnA dezone gurune, harakoI bIjA mANasane ke potAne sAbita karI batAvavA mATe manapUrvakanI vANIthI tema ja buddhithI arthatattavane barAbara samajI kaI paNa pIDA thatI hoya tyAre(vidyArthIe) | sUtronA anukrame pATha kare; tema ja pharI pharI bhaNavuM nahi eTale ke navo pATha na le. | temanuM Avartana karavuM. ema divasanA madhyabhAge, (paNa svAdhyAya to karI zakAya che.) vaLI bapore, tema ja divasanA pAchalA bhAge-sAMjanA pakSiNI-amAsa ke pUnamanA divase ane ane rAtre paNa kAyama adhyayanane tyAga karyA vinA aSTakA nAmanuM pitRonuM zrAddha je divase | (vidyAthIe) abhyAsa karyA ja kare. e hoya, te divase paNa (vidyAthIe) bhaNavuM adhyayana karavAnI vidhi che." nahi. khUba UMcA svare, atizaya nIcA avAje, huta svare eTale ke traNa mAtrA vaLI carake tyajavAyogya asadvartane jaNA vatAM sUtrasthAnanA 8 mA adhyAyanA 47 mA sUtramAM cukta avAje ke lIba-kAyaranA jevA | kahyuM che ke, "na vizvanAtavIpu nAmyuvitAnuM avAje kadI bhaNavuM nahi. gurunA mukha vinA dikSu nAgnisaMplave na bhUmikalpe na mahotsave nolkApAte bIjA koInA mukhathI (navuM) bhaNavuM na mahAgrahopagamane na naSTacandrAyAM tithau na sndhyyonahi. pitAne je ajANyuM lAgatuM hoya mukhAd guro vapatitaM nAtimAtra na tAntaM na ke je saMdehayukta jaNAyuM hoya te paNa visvaraM nAnavasthitapadaM nAtidrutaM na vilambita nAtiklIvaM bhaNavuM ke gokhavuM nahi; tema ja je kALe | nAyujarnAtinI riyanamasthata ||-je kALe * pita-vidyArthI bhUkhyo hoya, tarasyo hoya, | RtukALa vinAnI vIjaLIo thatI heya, dizAo regathI yukta banyA hoya ke vimanasya saLagI UThI heya ke barAbara svaccha na hoya;
Page #412
--------------------------------------------------------------------------
________________ ziSyApakramaNIya vimAna-adhyAya 2jo agniA upadrava thayA hAya ke akasmAt Aga lAgI hAya, bhUMkapa thayeA hAya, meTA kAI utsava cAlu hoya, ulkApAta thayeA heAya, meTA graheneA samAgama ke caMdrasUryanA grahaNakALa hoya ane je tithie caMdra dekhAyA na hoya te divase vedenuM ke zAstronuM adhyayana karavuM nahi; tema ja gurumukhe sAMbhaLyA vinA OM gurunA mukhathI bhaNyA vinA, akSarAna kharAkhara uccAra karyA vinA, lUkhA svare, khesurA svare, truTaka padeAthI, ghaNI utAvaLathI, ekadama dhImethI, kAyarapaNAthI, khUba UMcA svare ke khUba nIcA svare paNu adhyayana karavuM nahi. abhyAsa karI vedya anelAnu ke vya JapIvAnujJAtaH pranarendvavAsAH saMgha(va)kesho'ddhaanto yugamAtrAvalokI pUrvAbhibhASI sumulaH | maiM cAturvumanAH pravirot, pravirAzca nimittani kSayet / na ca sayaMto'vaDho yaM yaMtrAturAt| na cAtura hevu strImiH zreSThAmivi sopaTTAnuM nakket, na cAlAmampUnAputttanuM nAma praznothAt, mAnyathanenaiva tu brUyAt, na ca tAbhiH saMvyavahAramatipraNayaM vA yuti, na ca manuMvirita srAmyaH vinnivAracAt, na cAtiH prati(vi)zet, na ca dRtti zriyA sada pravArAsIka vA, nacamAM vidyutAM prekSeta vihasedvA, praNayantIM copekSeta, na ca gujArAyet / na cAturanuAM prajrArA cait, nAtu purovAna prathayet / rAvizvavi cAturaM na tattraM brUyAt, nityamAzvAsayet / na mRtyuparigatazarIramasAdhya rogamanupakaraNaM copdet, nauSadhamameLovizeta, napAvIne kuryAt / na svayaM kRtakamauSadhaM prayuJjIta, zarIrauSadhavyAdhivayasAM cAvasthAntarazaH syAt / nityasaMskRtapUpA nauSadhaH cArTM cAmir gbhirvirodhaM gacchet / saMyuktazca tairauSadhaM prakalpayet / pragalbho niHzaGka upasthitapade vispaSTaM vicitra mRdUvanayavatrA vihatuM dharmAM savA brUyAt / prajJAnAM hi svastiAmo mizid cAmutra A navRta ti||8|| guru pAse aghyayana karyA pachI, (vaidya ! 31 tarIke taiyAra thayelA ziSye ) gurunI saMmati laI ne (svadeza-anya deza vageremAM) khUkha vicaravuM. te veLA dheALAM vastro dhAraNa karavAM; mAthAnA vALa kharAkhara eLavA; jarAye bhramita thavuM nahi; vicaratI veLA eka yuga-dhU'sarI jeTalI laMbAI-cAra hAtha jamIna joyA karavAnI Teva pADavI. kAI paNa sAme maLe tyAre tenA mAlyA pahelAM ja prathama khelavAnI Teva pADavI. mADhu prasanna rAkhavuM. kAI paNa rAgInA ghera kheAlAvyA vinA praveza karavA nahi. ( kAI khelAve tyAre paNa) gharamAM praveza karatAM karatAM nimitto ke zukanA avazya jovAM. rAgInA gharamAM praveza karyo pachI paNa rAgI sivAya khIjI keAI paNa khAnu kaMI jovuM nahi. rAgInA kuLamAM paNa strIonI sAthe ke temanI dAsIo sAthe paNa upahAsa ke hAMsI athavA mazkarIe karavI nahi. e strIonA AdarasatkAra ke sadbhAva vinA temanuM nAma paN na levuM. mAna ApavA ceAgya sthAna hAya tAja tyAM pote khelavuM. rAgInA gharamAM je strIe hAya temanI sAthe vadhu paDatA vyavahAra ke atizaya prema athavA sneha karavA nahi. te rAgInA gharanI je strIe hoya temanA patithI je kaI ajANyuM hoya te kaMI paNa te strIonI pAsethI (vaidya ) levuM nahi. rAgInA gharanAM je mANasA hAya te na jANe tema te rogInA gharamAM praveza karavA nahi; tema ja temane ( khAnagImAM ) kaI batAvavuM ke kahevuM nahi. rAgInA gharanI kAI paNa strI sAthe ekAMtamAM ka MI khelavu nahi ke besavuM nahi. rAgInA gharanI kAI paNa strIne nagnAvasthAmAM jovI nahi tema ja te strI sAthe khUba hasavuM nahi. rAgInA gharanI kAI paNa strI karavI. tema ja prema kare teA tenI upekSA pAte paNa e strInI sAthe
Page #413
--------------------------------------------------------------------------
________________ 372 kAzyapasaMhitA-vimAnasthAna sneha prakaTa na kare. rogInA kuLanI kaI | hito granthanADakarelU, rAza vAvAze gupta bAbata bahAra kahevI nahi. regInA suvatoDapi o ra -naivakuLanA doSone bahAra jAhera na karavA. rogInAM | mItA datta, aparAdhvagrAmya vismRtIyAt, ariSTa ke azubhasUcaka cihana pote jeyAM | mathe chachuM vanamAvatAra, 7 jainamaverA pahahoya to paNa rogIne te sAcesAcAM kadI | vayeta, stotra naM pavitti 1 kahevAM nahi ane kAyama te rogIne | bIjo koI vidya je potAnI sAme, AzvAsana ja ApyA karavuM. je rogInuM | sabhyatApUrvaka vartana rAkhe te vaidhe tenI sAme zarIra mR yuthI pAsa gherAI gayuM hoya | madhura zabdothI khUba ja vinaya darzAve-khUba ane je rogIne roga asAdhya hoya tenI | sabhyatA jALavavI; paraMtu e kaI vidya je pAse upakaraNo ke pUratAM auSadhAdi sAdhano | vAraMvAra pitAnI niMdA kare, to tenI sAthe vinA kadI javuM nahi. regIne koIpaNa prathama graMthanA pramANathI vigRhya saMbhASA auSadhano tenA krama vinA upadeza karo | eTale prativAdIne jItI levA vAdarUpe prayoga nahi; eTale ke barAbara kramapUrvaka auSadha | karI sAmano karavo ane parAjita kare; levA jaNAvavuM ane te bAbatamAM tene ' tema ja sAme vAkyaprayoga karavAno ene parAdhIna na kare. vaLI vaidya koI paNa kRtrima | avakAza ja na Ape; bolato baMdha ja auSadha ke je zAstrIya pATha pramANe na hoya | karI de; chatAM te sAmethI je belavA tene regI para prayoga kare nahi. rogInA | mAMDe te teNe kaheluM ja tenI sAme bolavuM zarIranI, audhonI, roganI tathA uMmaranI ane te ThIka nathI, ema tene kahevuM ane judI judI avasthAone vaigha jANelI hevI tene mazkarImAM khUba uDAveenA apajoIe; tema ja kAyama dhUpa, aMjana tathA | zabda sAme vigraha karo eTale ke te auSadhene pitAnI pAse taiyAra rAkhavAM. | zabdathI tene pakaDamAM levo tema ja tene bIjA vaidyonI sAthe vidya kadI paNa virodha | kaThina viSayamAM laI javo; paraMtu pite karavo nahi; bIjA vaidyonI sAthe joDAIne | pitAno kAbU gumAvI tene kaThera zabdo ja vaidya auSadho taiyAra karavAM. vaLI avasara | nahi kahetAM mIThAM vacanothI ja ene parAsta prApta thatAM vaidya barAbara hiMmata rAkhIne karavo te tema ja zaMkArahita thaIne vizeSa spaSTa, vivaraNa: carake paNa vimAnasthAnanA 8 mae vicitra-abhuta-AzcaryakAraka, komaLa nIti- | adhyAyamAM prativAdI sAmenA vAdane viSaya Ama yukta, sAmAne grahaNa kare-AkarSe ane je | lakhe che ke, "tavidhena 2 sa8 thathatA gAyikIrthasUtraviruddha na hoya evuM dharmayukta vacana ja saMca thatithya, atidurNa mudupatA hamezAM bolavuM; kemake je vedya prajAonuM va va tA varipamAgRvatA vA vAyAvakAronA kalyANa Icche te ja A lokamAM tathA para- a. PrAvatA vayo "noratha' kRti, athavA lokamAM AnaMda pAme che, rasukhI thAya che. 8 | TH hInA te pratijJA' sUti punazrAthamAnaH prati- vivaraNa : caraka paNa A sajaLI bA ne | #:- parisaMvasaro mA ziva tAvatu pafasUtrasthAnanA 8 mA adhyAyamAM khUba viratArathI | nAte, sa idi viE nita nitaHduriti kahI che, te tyAM joI levI. nAzya yogaH kartavyaH kathaMcidapyavaM zreyasA saha vigRhya bIjA vaidya sAthe vaidhe kema vartavuM? vaktavyamityAhureke, na tvevaM jyAyasA saha vigrahaM prazaMsanti athANo mijamita meta, rAnnA | kurAcA. -e ja prativAdI je jJAnI-jANakAra jAnunattA punaH punaH tu diur- | hoya tema ja vacana-prativacana kahevAnI zakti
Page #414
--------------------------------------------------------------------------
________________ ziSyApakramaNIya vimAna-adhyAya 2 jo cANI hoya to tenI sAthai vAha kuravo nahi paraMtu sevA prahIta yazavANA bhane bhoTA bhAgusanI sAthai vigRhyasa bhASA meM bhayavAha aranArAye aTapaTAM tathA sAMSAM sUtrothI vyApta sAMyAM vA vigRhyasa bhASA } vAha aravI, te yogya gAya che. theve| vivAha nyAsata! hoya tyAre vAhIye atizaya bhAvI dhuM bhane sAmA prativAhIne vAraMvAra basI aDhavA mane bharImA anya 2. ghotAnA khaare| } dveSyAvI dvArA pariSahane udezI ( yotAnA pakSanu ) nirupaNa uratA rahe; tema 04 yethe prativAdI mosavA taiyAra thAya tyAre tene mosatrAno avakAza 04 na ApavA. tenI sAme -samayAM mukhela hoya vAMni vAuyo ubhyA2 arthA / yAne te pachI te ativAhIne vAhIye AmaDeyu }, 'Dhave tu molI rAsto nathI, tethI niruttara thayo che rakhane tethAnaM tu pammAM bhAvI gayo che bhane tArI pratijJA dIna tharma che kheTase } teM pratijJAnA laga yo che ne rIte - pratijJA harI battI, tethI buddha are tu mose che.' te pachI me prativAdI le irI vAha 42vA AhUyAna re } yeseM 3 to tenA pratye vAhIye khAma ahevu - 'bulu goDa varSa sudhI tamAre gurunI pAse rahI temanI sevA kuzane "rAbhara abhyAsa vA athavA tamArA bhAre khATa 4 jasa hai; prema he ne prativAdI khemvAra parAya yo hoya, to vidvAno tene 52. 4 mAne che. tenI khAme dUrI vAhavivAha 12vA 4 nahi mevA para ya pAmesA prativAdI sAthai irI ardha pa| vADhavivAha ra nadi sebha -atizaya zre gAtA tevA ardha zreTha prativAhInI sAme pazu vigRhyasa bhASA usI leIye, yema -TasA vidvAno De che; paraMtu ne prativAdI potAnA uratA gho prazaMsApatra hoya, tenI sAthai me zatanI vigRhyasa bhASAne purANa vidvAne vajAyutA nathI. 8 prativAdI sAmenA vivAdanA prakAra 373 tantraM, kazcaiSAM dhuryaH, katamaM ca vedaM zrayati, kiM nityo'nityaH kimAzrayazcAyurvedaH, kAni caiSAM susva ) lakSaNAni ta prakRtInAM tisRNAM ca vedanAnAmatItavattamAnAnAgatAnAM katamAM bhiSak cikitsati, kiM cAsyAyurveda (sya) sAdhanaM, kiM puNyo'puNyaH ? iti pRSTo vA pratibrUyAt bhoH tatrAyurjIvitamityucyate // 'vida' jJAne dhAtuH, 'vila' lAbhe ca, Ayuranena jJAnena vidyate jJAyate vindate labhyate na riSyatItyAyurvedaH katyaGgazvAyurveda iti aSTAGgaH tasya kaumArabhRtyaM kAyacikitsA zalyAhartuka zAlAkya viSatantraM bhUtatantramagadatantraM rasAyanatantramiti // atrAhaaGgAnyetAni zarIramasya katamat, yadAzrayantyaGgAni, aGgAni hi zarIrAzrayANi bhavanti; atrAha tasya zarIraM dharmaH, dharmAzrayaM hyasmin karma sidhyatIti // kathaM cotpanna iti, Aha-atharvavedopaniSatsu prAgutpannaH; svayaMbhUrbrahmA prajAH sisRkSuH prajAnAM paripAlanArthamAyurvedamevAgre'sRjat sarvavit, tato vizvAni bhUtAni / tatastaM puNyamAyurvedamanantamAyuSo vardhanamAdhAramApyAyanamamRtamazvibhyAM kaH pradadau tAvindrAya indra RSibhyazcaturbhyaH kazyapavaziSThAtribhRgubhyaH te putrebhyaH ziSyebhyazca pradadurhitArtha dharmArthakAmamokSazaktiparipAlanArtha ceti, evamutpannaH // kathaM cAdhyeya iti, guroranumateneti // kena cAdhyeya iti, brAhmaNakSatriyavaizyazUdvairAyurvedo'dhyeyaH // tatrArthaparijJAnAtha puNyArthe cAtmanaH prajAnugrahArtha brAhmaNaiH prajAsaMrakSaNAtha kSatriyeH, vRtyartha vaizyaiH, zuzrUSArthamitaraiH dharmArtha ca sarvaiH / sukhajIvitadAnaM hi sarvadharmasyAdhikaM bruvate; tatazca puNya evamAyurvedaH / sukhajIvitadAna tuSTAzca dehinaH kRtajJAya saMvibhajanti puraHstuvanti ca tadasya dharmArthakAmanirvartakaM bhavatIti kimarthaM cAdhyeya ityatroktam // kiMcAsyAdyaM tantramiti ? bho bhiSak ! AyuH kiM kimAyurvedasya - Ayu- vaidatvaM, kiM cAyurityucyate, katyaGgazcAyurvedaH, kaumArabhRtyamaSTAnAM tantrANAmAdyamucyate / Ayurvedasya mahato devAnAmitra havyapaH // ada hi saMbadhitamitare cikitsanti / bAlasya - kathaM cAdhyeyaH, kimarthaM cAdhyeyaH, kiJcAsyAdyaM / hRdyamauSadhamanyat pramANamanya ( danya ) upakramo
Page #415
--------------------------------------------------------------------------
________________ 374 kAzyapasa`hitA-vimAnasthAna vairamiyAda, tatra dikSAddhidomAnti.... pratidharmavidhAnamutinuM vizeSe, taddavAyurveDhe, tasmAdhavevenuM zrati / sarvAna venisce, vacavayovavidyAzrayAvitti; na cetavetram, Ayu vaijJevAzrayante verAH / tathayA-kSine pALau catasthULAmaphTInAmakui AdhipatyuM te, na = nAma tAmi: sajja samatAM iti, mizra vALI mati, vamevAyaATyanu sAmaveAthavedebhyH paJcamo bhavatyAyurveda iti / kiM kAraNaM ? nizrayala sthita, vameva sminnavi veDhe nidvAnospattihikAri vijilliteH satatamena hitanulakrN trivargasArabhUtaM puruSanizreyasaM cintyate; tadyathA ca vividhavijJAnajJAnopapannA bhASyavacanavido 'grAGgayA buddhayopapannA laGghanaplavanasthAnAsanagama DaLye, dha viroSaH // 4 caitruM zrati? matharya | kAne kahe che? AyurvedanAM agA keTalAM che? AyurvedanuM adhyayana kevI rIte karavuM joIe ane zA mATe bhaNavA joie ? AyurvedanuM prathama taMtra kayuM che ? AyurvedanAM e badhAM taMtromAM mukhya tatra kayuM che?' Ayurveda kayA vedanA Azraya kare che? Ayurveda nitya che ke anitya che? Ayuvadane kAneA Azraya che? Ayurvedane jenA Azraya che, tenAM uttama lakSaNA kayAM che ? tema ja temanI prakRtinAM pAtAnAM yadi verevu satata prahAaihmisaMyuktta puSa-lakSaNA kayAM che? bhUtakALanI, vartamAnakALa nI tathA bhaviSyakALanI je traNa vedanAe che, temAMthI kaI vedanAnI vaidya cikitsA kare che? A Ayurvedanu sAdhana kayuM hoya che ? Ayurveda puNyajanaka che ke apuNyajanaka che AvA pratyuttara Ape ke-temAM jIvanane ema pUchavAmAM Ave tyAre te prativAdI. AyuSa kahevAya che 'Ayurveda' zabdamAM * vid'-jANavuM' e dhAtu che ane ' vila '- lAse-vid-meLavavuM; e paNa dhAtu samajI zakAya che; eTale ke Ayurveda zabdane atha AvA thAya che-je jJAna vaDe AyuSa jANI zakAya che ane jenA vaDe AyuSa meLavI zakAya che athavA AyuSanI prApti thAya che, paNa teneA nAza na thAya, te nAgamananamI va ca nAma manuSyA AverA jJAnavanto nityameva dezazaM daizikamanvayurevameva lajI veranAmu rAzApavRnivRttajImno yajJasaMstarajJAnasamuccayavizeSajJA AyurvedamevAnudhAvanti, tasmAdbrUmaH Rgveda yajurveda sAmavedAtharvavedebhyaH paJcamo'yamAyurvedaH / yatazca vyAdhitasyArogyamarogasya ca zeSAH kriyA dharmArthakAma C " mokSevu nivRrtanse // di nityo'nikSya kRti, (nikSya kRti pramaH)yuta ? arvavacanaprAmaththA-vinAshitvaat sAdhyAsiddherdezakAlasAmAnyAditi // kimAzraya iti, vAtapittakaphAzrayaH / te ca dve dve devate zritA; mArutamAkAza ca vAtaH zrita: agnimANiM ca vitta, somaM vAMca ja; tAtevAM kSetratAH / dharmArthAmanitya, sacara nastamAMnIce, sAyavAsAmitvejhe // jJAti caitAM svakSaLani tatvatInAmitrocyte / tatra zleSmA snigdha0 | vAdIe prativAdIne prathama AvA prazno pUchavA H * huM vadha! AyuSa zuM che? Ayurvedanu Ayurveda zuM che ? AyuSa | Ayurveda' kahevAya che. have te AyurvedanAM keTalAM aMgeA che? e praznanA uttaramAM. AyurvedanAM ATha aMgeA che; jema ke-kaumAra bhRtya-khAlacikitsA, kAyacikitsA, zalyAhatRka eTale zalyane bahAra kheMcI kADhavuM, zAlAkya, viSataMtra, bhUtataMtra, agadataMtra ane rasAyanataMtra-ema AyurvedanAM ATha a'geA che. A aMge| jenA Azraya kare. che te AyurvedanuM zarIra kayuM che kemake aMgeA tA zarIraneA ja Azraya karanArAM. hAya che; Ane! uttara prativAdIe Ama ApavA joIe ke Ayurvedanu' zarIra dharma
Page #416
--------------------------------------------------------------------------
________________ ziSyApakramaNIya vimAna-adhyAya 2 jo che; kema ke dharmanA AzrayavALuM je kama hoya te ja siddha thAya che. vaLI te Ayurveda | kevI rIte utpanna thayA che? tenA uttaramAM kahevu ke atha vedanAM upaniSadomAM sauthI pahelAM Ayurveda utpanna thayA che. svayaMbhU- brahmAe prajAne sarjavAnI icchA karI hatI, tyAre prajAonu` kharAkhara rakSaNa karavA mATe sarvaijJa brahmAe prathama Ayurvedane ja utpanna karyA hatA; ane te pachI ja badhAM bhUtaprANI-padArthone temaNe sarjyo hatAM. te pachI e brahmAe te pavitra ana'ta, AyuSane vadhAranAra, AyuSaneA AdhAra, puSTi karanAra ane amRtasvarUpa te a yuveda, e azvinI kumArAne ApyA hatA. pachI e azvinI kumAroe te Ayurveda iMdrane ApyA hatA. pachI te iMdre kazyapa, vasiSTha, atri, bhRgu-e cAra RSiene ApyA hatA; ane te pachI e cAre RSioe peAtAnA putro tathA ziSyAne ApyA hatA. 35 wwwwww | bIjA badhA-zUdra Adi leAkeAe Ayurvedanu adhyayana karavuM joIe; kAraNa ke vidvAnA kahe che ke darekane sukha tathA jIvananuM dAna karAya, e sarva dharma karatAM adhika che; te kAraNe Ayurveda ja puNyarUpa athavA puNyakAraka ane pavitra che, kema ke te Ayuveda dvArA sukha tathA jIvana ApavAthI sa MteASa pAmelA jIvA, kRtajJapaNuM darzAvavA mATe te te sukhadAtA ane jIvanadAtA vaidya Adine peAtAnI sa'pattimAMthI sArA evA hissA arpaNa kare che ane tenI leAkeAnI AgaLa prazasA paNa kare che. Ama AyuvadanuM adhyayana A jagatane athavA vaidya Adi sarvane dhama, atha tathA kAmane meLavI ApanAra thAya che. ema kahIne Ayurveda zA mATe bhavA joIe tenA uttara ahI` kahyo che. have te AyurvedanuM pahelu taMtra athavA prathama aMga kayuM che ? e praznane uttara ahIM ApavA ke kaumAramatyamaSTAnAM taMtrALAmAthamucyate, bAyurvaizya mato levAnAmiva yapaH, '-AyurvedanAM ATha taMtra ke aMgeA che. temAMnuM kaumArabhRtya taMtra eTale ke mAlacikitsAne darzAvatuM taMtra pahela kahevAya che. jema badhA devAmAM agni mukhya che, tema A mahAna AyurvedamAM badhAM ta Mtro ke aMgAmAM kaumArabhRtya-khAlacikitsA mukhya taMtra che; kema ke kaumArabhRtya-khAlacikitsA | < dvArA je sArI rIte ucharIne meTA thayA hAya, tenI khIjAe cikitsA kare che. vaLI harakAI bALakanA hRdayane priya evu... auSadha judu ja hoya che. mAlacikitsAmAM je pramANabhUta thayu hoya te auSadha paNu jIdu' ja hoya che ane khAlacikitsAne krama paNa judA ja hAya che ane tene lagatI khAsa kriyA paNa judI ja heAya che. have A Ayurveda kayA vedanA Azraya kare che ? e praznaneA uttara ahI' A che ke Ayurveda, temanA hita mATe tema ja dharma, artha, kAma tathA meAkSa mATenI peAtAnI zaktinuM rakSaNa karavA mATe Ayurveda ApyA hatA. ema te Ayurveda utpanna thayA che. tenuM adhyayana kevI rIte karavu joi e ? tene uttara A che ke-gurunI saMmati pramANe te Ayurveda bhaNavA joI e. paNa te AyurvedanuM adhyayana kANe karavu joI e ? tA brAhmaNe e, kSatriyAe, vaizyAe tathA zUdroe AyuvedanuM adhyayana karavu joIe. temAM paNa arthanuM paripUrNa jJAna karavA mATe, puNya mATe tema ja peAtAnI prajAne - upakAra thAya te mATe brAhmaNAe Ayurveda bhaNavA joIe. tema ja prajAnuM sArI rIte rakSaNa thAya te mATe kSatriyAe Ayurveda bhaNavA joIe. tema ja vaizyAe peAtAnI AjIvikA cAle te mATe Ayurveda bhaNavA joIe ane leAkeAnI sevA karavA mATe
Page #417
--------------------------------------------------------------------------
________________ 376 kAzyapa saMhitA-vimAnasthAna, atharvavedano Azraya kare che, kAraNa ke te [ triva-dharma, artha tathA kAmanI sAthe ja atharvavedamAM ja bALakanI rakSA, te nimite | temanA sArarUpa nizcayAtmaka kalyANano ja devone apAtAM balidAno, te te devone | vicAra karavAmAM Ave che. vaLI vividha lagatAM homa, zAMti tathA pratikarmanAM vidhAna | vijJAna tathA jJAnathI yukta evA bhASyapaNa khAsa karI jema batAvyAM che, te ja | vacananA vettAo, ATha aMgothI yukta pramANe AyurvedamAM paNa teNe rakSA, bali, buddhi ke jJAna vaDe saMpanna ane laMghana, homa tathA zAMti vagere batAvyAM che, e ja | plavana-pANImAM taravuM, sthAna--amuka samaya kAraNe Ayurveda, atharvavedano Azraya kare | sudhI UbhA rahevuM, Asana-ekAsane besI che-eTale ke te atharvavedano ja eka rahevuM, gamana tathA Agamana karavAmAM samartha upaveda-peTAvibhAga tarIke Ayurveda gaNAya | manuSyo hovA chatAM Adeza pUrNa jJAnathI yukta che; chatAM keTalAka AcAryo Ama paNa kahe | heIne paNa hamezAM dezajJAnanA jJAtA evA che ke Ayurveda badhAye vedano Azraya kare | gurune tene anusaratA ja hatA eTale guru che-sarva vedono eka peTAvibhAga kahevAya che | dvArA ja jJAnane prApta karanArA hoI kema ke Ayurvede badhAye vedanAM padha, gadyo, | gurune avazya anusaratA ja hatA. vaLI kathAo, geya-gIto tathA vidyAone Azraya teo zikSA, ka95, sUtra, nikta, vRtta, karyo che. Ama je keTalAka AcAryo mAne | chaMda, yajJa ane saMstara-jJAnanA vizeSa che, tenI sAme bIjAo vaLI Ama kahe | samuccayane jANatA hatA, chatAM vedanAo che ke, ema kahevuM barAbara nathI; kema ke | ke rego thatAM te AyurvedanI pAchaLa ja badhA vedo Ayurvedano ja Azraya kare | doDI jatA hatA eTale ke AyurvedanuM ja che. jamaNA hAthamAM rahele aMgUThe jemanuM zaraNa letA hatA. e ja kAraNe ame kahIe cAra AMgaLIomAM mukhya heI te cAre | chIe ke Tveda, yajurveda, sAmaveda tathA AMgaLIone adhipati kahevAya che, paNa atharvaveda-e cAra vedathI judo pAMcamo te cAre AMgaLIonA samAna jevo | veda Ayurveda ja che; kAraNa ke te AyunathI, paNa te AMgaLIothI vizeSa ja rveda ja rogInuM Arogya kare che ane je gaNAya che; chatAM te aMgUTho badhIye AMgaLI- | mANasa rogarahita hoya te paNa bAkInI enI sAthe te eka ja hAthamAM rahelo | je kiyA-dharma, artha, kAma tathA mokSane hoya che, te ja pramANe A Ayurveda, lagatI hoya che, te karI batAve che. Rveda, yajurveda, sAmaveda tathA atharvavedathI e Ayurveda zuM nitya che ke anitya che? alaga ja hoI teo karatAM adhika e A praznano uttara ame Ama ja kahIe pAMcamo veda ja kahevAya che temAM kAraNa zuM | chIe ke te Ayurveda nitya ja che kAraNa che? kAraNa e ke, vedomAM jema brahmajJAnIo | Ayurveda nitya che te saMbaMdhe RSionAM niraMtara traNa vargo-dharma, artha tathA kAmanI | vacane pramANu tarIke maLe che ane sAthe ja mANasanA nizcayAtmaka kalayANane | | Ayurveda avinAzI paNa che. vaLI deza vicAra kare che, te ja pramANe A AyurvedamAM | tathA kALanuM samAnapaNuM hoya te tethI paNa rogonA nidAna, utpatti, liMga-hetuo, sAdhyanI siddhi ja na thAya; tethI paNa ariSTo tathA cikitsAonI sAthe ja niraMtara | AyurvedanuM avinAzIpaNuM siddha thAya che. lokonAM hita tathA sukhane karanAra ane athavA ahIM Ave pATha rAkhavuM joIe
Page #418
--------------------------------------------------------------------------
________________ ziSyApakamaNIya vimAna-adhyAya 2 37 ke "sAdhyasiddhiH"--deza tathA kALanuM samAna- | karyuM hoya che? Ayurveda puNyakAraka che ke puNyakAraka paNuM hovAthI ja sAdhyanI siddhi thAya che. zuM nathI ? ityAdi prazno pUchavAmAM Ave tyAre bIjo vaLI te Ayurvedane kene Azraya hoya | vidvAna vaidya tene Avo uttara Ape che-"he che? Ane uttara A che ke vAta, pitta | vaidya ! AyurvedamAM je "AyuSa" zabda che, teno ane kapha-e traNane ja Ayurvedane Azraya | artha jIvana ke jIvatara thAya che. e AyuSa ke che ane vAta, pitta tathA kapha-e traNene ! jIvana jenAthI "vit jJAne viTTa ame'-jANavAmAM be be devatAono Azraya hoya che jema ke | Ave ke meLavAya te Ayurveda" kahevAya che. ekaMdara mahAna vAyu tathA AkAza-e be devano AyurvedathI AyuSa jaNAya ke meLavAya che, paNa vAtaSe Azraya karyo che; agni tathA teno khulAso karatuM nathI. have te AyurvedanAM aMge keTalAM che ? e praznano uttara ApavAmAM Ave Aditya sUrya-e be devano pitta deze che ke kaumArabhatya, kAyacakitsA, zalyaharaNa ke zalyaAzraya karyo che; sema-caMdra tathA varuNa e cikitsA, zAlAkya, viSataMtra, bhUtataMtra, agadataMtra be devone kapha deze Azraya karyo che, tethI ane rasAyanataMtra-e ATha AyurvedanAM a go e traNe dezonA te te devatAo gaNAya che. che. ahIM gaNelAM AyaMdanAM ATha aMgomAM keTalAka AcAryo ahIM kahe che ke-vAta, "vAjIkaraNa"no ullekha karyo nathI. tema ja viSanA pitta ane kapha-e traNe dee anukrame sattva, vijJAna mATe vizvataMtra tathA agadataMtra e be rajasa tathA tamasa-e traNa guNane Azraya zabdano prayoga karyo che, te ThIka nathI; mATe karyo che tyAre keTalAka kahe che ke A | ahIM vizvataMtra ke agarataMtra-e bemAMthI ekane traNe dezoe sAdhyatA, yApyatA tathA asA- | badale vAjIkaraNano pATha rAkhavo joIe. e thatAno Azraya karyo hoya che. have A | AyurvedanuM zarIra kayuM che? kAraNa ke aMgene traNe denAM potapotAnAM lakSaNe tathA | zarIrane ja Azraya hoya che. Ano uttara A te te deSanI prakRtivALAonAM kayAM lakSaNe | che ke "dharma' e AyurvedanuM zarIra che; kAraNa hoya che, e ahIM kahevAmAM Ave che. | ke te dharmarUpa AyurvedanA zarIrano Azraya karIne ja kapha snigdha hoya che ? badhI kriyAo siddha karI zakAya che. have te (vimAnasthAnano ATalo ja bhAga maLe che.) Ayurveda kayAMthI utpanna thaye che? Ano uttara ahIM Apavo joIe ke te Ayurveda sau pahelAM vivaraNa: vaidyomAM vivAdanI zarUAta thAya atharvavedanAM upaniSadomAMthI utpanna thaye che. tyAre eka vaidya bIjA vaidyane Avo prazna pUche ke, sarvajJa svayaMbhU brahmAe lekone utpanna karavAnI vaghaI a31 e zuM che ke AyurvedanuM aAyu- ! jyAre IchA karI hatI, tyAre prathama temanI vedapaNuM karyuM che? AyuSa kayuM kahevAya che? | rakSA karavA mATe AyurvedanI racanA karI hatI; AyurvedanAM aMge keTalA che? AyurvedanuM pAlana kayA ane te pachI ja temaNe manuSyAdi prANIonI prakAre ane zA mATe karavuM joIe ? AyurvedanAM utpatti karI hatI. te pachI e brahmAe te puNyabadhAM ta tromAM badhA karatAM zreSTha taMtra (graMthavibhAga) kAraka, anaMta, AyuSane vadhAranAra, AyuSano kayo che? AyurvedanAM badhAM taMtromAM mukhya kayuM | AdhAra tathA tRptakAraka te Ayurvedane che? Ayurvede kayA vedane Azraya karyo che? A yu- azvinIkumArone upadeza karyo hato. pachI te vaidanI prakRtinAM pitAnAM lakSaNo kayAM che? bhUta- azvinIkumAroe Ayurvedane idrane upadeza, karyo kALanI, vartamAnakALanI tathA bhaviSyakALanI. je hato. pachI te Idra kazyapa, vasiSTha, atri tathA vedanA ke roga hoya, temAMthI vaghe prathama kenI | bhagu-e nAmanA cAra RSione te Ayurvedano cikitsA karavI joIe ? A AyurvedanuM sAdhana | upadeza karyo haro ane pachI e mahaSioe
Page #419
--------------------------------------------------------------------------
________________ 378 kAzyapa saMhitA-vimAnasthAna lekonA hita mATe ane sarvane dharma, artha, kAma evA te AyurvedanuM prAraMbhika zreSTha taMtra kayuM che ? tathA mokSarUpa cAre puruSArthonI siddhi thA rakSA ane uttara A Apavo joIe ke jemAM thAya te mATe pota potAnA putro tathA ziSyane te badhAye devomAM agni zreSTha manAya che, tema A mahAna Ayurvedane upadeza karyo hato. e prakAre Ayu- AyurvedanAM upara kahelAM je ATha taMtro che, temAM vaMda utpanna thaIne lekamAM pracAra pAme che. te | kaumArabhaya athavA bAlacikitsA mukhya taMtra AyurvedanuM adhyayana kayA prakAre karavuM, te have manAya che, kema ke e kaumArabhatya dvArA ja vRddhi pAmelA kahevAmAM Ave che ke, gurunI doravaNI anusAra ja athavA UcharIne moTA thayelA badhA lake, paNa Ayurveda bhaNavo joIe. temAMye brAhmaNa, kSatriya, cikitsA karI zake che. vaLI meTAo karatAM bALakavio tathA zudro paNa AyurvedanuM adhyayana ne ApavAnuM auSadha vadhu hada tathA rucikara levuM karI zake che. paNa "brAhmaNae Ayurveda dvArA joIe. te bALakane ApavAnI auSadhamAtrA paNa badhA viSayanuM jJAna, puNya tathA pitAnuM ane moTAo karatAM bahu ja ochA pramANunI hovI joI e. bIjanuM paNa kalyANa karI zakAya e abhiprAyathI te bALakanI cikitsA, meTAenI cikitsA tenuM adhyayana karavuM joIe. kSatriyoe Ayurveda | karatAM ghaNI ja judI paDe che, tethI te bAlacikitsAmAM dvArA lekenuM rakSaNa karI zakAya, e abhiprAyathI moTAonI cikitsAo karatAM ghaNuM ja aMtara tenuM adhyana karavuM joIe; ane vaizyae te athavA bhinnatA sAbita thAya che. ghaNA prAcIna Ayurveda dvArA pitAnI AjIvikA meLavI AyurvedIya graMthomAM Thera Thera Ayurvedane "puNya ' zakAya e abhilASAthI tenuM adhyana karavuM vizeSaNa ApIne prayajanaka tarIke spaSTa zabdomAM joIe; paNa zakoe Ayurveda dvArA sarvanI sevA jAhera karyo che; kAraNa ke A Ayurveda dvArA sarva thaI zake ane sarva vaNene dharma te dvArA jaLavAya, prANIonuM, A lokanuM tathA paralokanuM kalyANa e abhiprAyathI tenuM adhyayana karavuM joIe. sAdhI zakAya che. A saMbaMdhe carake sUrasthAnanA carakamAM ahIM zakone AyurvedanuM adhyayana 1 lA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke, "tarathayu jaNAvyuM nathI. temaNe satrasthAnanA 30mA adhyAya- | pupyatamo vedo vedavidAM mataH / vizyate yanmanuSyANAM mAM kahyuM che ke, "sa jAgyeto trALaroga ! | covaramayorjitam II AyuSane veda eTale ke AyutatrAnA prANanAM trAhmaLaH 'ArakSArtha rAtrajaiH vRrtha vaida atizaya puNyakAraka athavA ghaNo ja pavitra vaika, sAmAnyatave dhamAnavaripradIrdha sarve - manAyo che ane vedane jANanArA-vidvAnoe tene brAhmaNa, kSatriyo tathA vaio AyurvedanuM adhyayana mAnya gaNyo che; kAraNa ke manuSyonA be ya lokanuM karI zake che. temAM brAhmaNoe lekenuM kalyANa karavA che je hita che te AyurvedamAM kahevAmAM Ave che.' mATe, kSatriyoe lokonI rakSA karI zakAya e IcchAthI, AyurvedanuM uddezya lekenA AyuSamAM vRddhi vae Ayurveda dvArA pitAnI AjIvikA meLavI karavArUpa tathA svAdhya-pradAna karavArUpa che. e zakAze e IcchAthI AyurvedanuM adhyayana karavuM; kAraNe saMsAramAM AyurvedathI adhika puNyajanaka athavA harakeI vanA mANase sAmAnyapaNe dhama, kaI paNa nathI; A saMbaMdhe sutro paNa artha tathA kAmane ravIkAra karI zakAya, e daSTi rAkhI- kahyuM che ke-"sanAtanavAr devAnAm akSaravattane ja AyurvedanuM adhyayana karavuM. lekone svAratha jaiva | tathA dag0ravIgha' hitavApi hinAm ! tathA jIvanadAna e Ayurveda dvArA ja prApta karAvI | vAMsamUhAthava tArAkU pUtivA2 sehimira vivizakAya che, e kAraNe Ayurveda puNyajanaka | hisatAtu puthatame na viMvikari suzramaH" || veda athavA puNyarU5 che; ane svArazya-sukha tathA sanAtana-anAdi kALanA svayaMsiddha che ane te jIvanadAnathI saMtuSTa thayelA le kRtajJa bane che veda akSara-avinAzI paNa che; tema ja e vedonuM ane stuti-praza sA paNa kare che. te prakAre phaLa pratyakSa dekhAya che ane prANImAtranA hitakartAdharma, artha tathA kAmanI paNa nivRtti thAya che. rU5 che. vaLI te veda vANInA samUha tathA
Page #420
--------------------------------------------------------------------------
________________ zipakramaNIya vimAna-adhyAya 2 3se arthanA vistArarUpa che ane badhAMye prANIoe vedamAM vizeSe karI rakSA, bali, hema, zAMti te vedane pUjelA 5Na che; vaLI te veda.mAM (Ayurveda | Adino ullekha maLe che. e uparathI sAbita . dvArA) lekonA rogonI je cikitsA kahI che, thAya che ke Ayurveda atharvavedane Azraya karyo tenAthI atizaya puNyajanaka bIjuM kaMI paNa che; chatAM keTalAka AcAryo ahIM Ama paNa (yajJAdi karma) ame sAMbhaLatA nathI. e ja ' kahe che ke, AyurvedamAM padya, gadya, kathA, geya, prakAre "viTuM zAzvataM puSya gharSa tharAthanAyubdha | vidyA Adi rahelAM che. tethI Ayurvedane cAre kRttikAM ti'- |A je AyurvedIya cikitsA- | vedane Azraya che; paraMtu ema kahevuM te ThIka zAstra che te za.zvata hoI sanAtana kAmanuM-nitya- | nathI; chatAM Ama kahI zakAya kharuM ke cAre vedAne. siddha che, puNyajanaka athavA pavitra che; tema ja ! Ayurvedano Azraya che. jema hAthanI cAre svargane tathA yazane ApanAra hovA uparAMta AyuSa- AMgaLIo karatAM aMgUThe zreSTha che; eTale ke cAre ne vadhAranAra che ane AjIvikAne paNa siddha | AMgaLIo karatAM aMgUThAnI vizeSatA che; e ja karanAra che.' A saMbaMdhe bIjA sthaLe paNa pramANe Ayurveda paNa Rgaveda, yajurveda, sAmaveda kahyuM che ke, "travidrAna rojana varSa- tathA atharvavedathI judo ane temanA karatAM zreSTha pAlya ca / yat puNyaM mahadApnoti na tat sarva. pAMcamA vedarUpa che. tenuM kAraNa e che ke, jema. mehamavaH || tanA mokAvArtha porna samAreta || vedamAM brahmajJAnI RSio dvArA trivarga-dharma, haroI brAhmaNa, kSatriya, vaizya ke zUdra rogathI | artha ane kAma sahita niHzreyasa-mokSane ja pIDAtA hoya, temanuM (AyurvedIya cikitsa- | vicAra karyo che, tema AyurvedamAM paNa nidAna dvArA) rakSaNa karIne vaidya, je mahApuNya meLave | rogonI upati, lakSaNa, ariSTa tathA cikitsA che te sarva prakAranA moTA yajJA karIne paNa te dvArA hitakArI, sukhakAraka ane trivarganA sArarUpa dvArA meLavI zakatA nathI. te kAraNe vaidya A| niHzreyasa-mAkSane paNa vicAra karyo che. vaLI jema lakanA tathA paralokanA bhege tathA mokSa meLa- traNa prakAranA vaidika jJAna tathA vijJAnathI jeo vavA mATe rogathI pIDAyelAnI cikita sA karavI yukta hoya, bhakhrivacana AdinA jeo 5Dita joIe' arthAta AryuvedazAstravidhi anusAra hoya ane aSTAMgabuddhithI paNa jeo yukta adhyayana karI temAM batAvyA pramANe cikitsA hAI ne laMdhana, lavana-pANImAM taravuM, sthAnakarIne ghaNA lokone svAzya ApI vaidya amuka samaya sudhI UbhA rahevuM, Asana ekAsane anaMta puNyane bhAgIdAra thAya che. e kAraNe besI rahevuM, harakoI rathAne gamana-AgamanaAyurveda puNyakAraka che. evA te Ayurvede AvavuM-javuM Adi kriyAo karavAmAM paNa jeo. kyA vedane Azraya karyo che ? Ane uttara A sazakta hoya, tevA leke paNa jo amuka dezache ke- Ayurvede atharvavedano Azraya karyo che; { videzanA jJAnathI rahita hoya te te dezavideza. kAraNa ke A saMbaMdhe sUkSane sUtrasthAnanA pahelA AdinA jANakAra lokonI pAse jaIne tyAMnuM. adhyAyamAM Ama kahyuM che ke, "phuda vastra AyurveDho | jJAna meLave che, te ja pramANe jeo zikSA, nAma yadupAGgamatharvavedasyAnutpAdyava prajAH zlokazatasahasra ka5, sUtra, nirukta, vRtta, inda, yajJa saMstara madhyAhaa tavAna vayaMmaH-A lokamAM Aya- tathA bIjA 5NuM jJAna rAzinA bhale vizeSajJa vaida e kharekhara atharvavedana upara che. tene | athavA vizeSa prakAre jANanArA hoya, teo paNa svayaM bhU brahmAe saunI pahelAM prajAone utpanna jayAre kaSTadAyaka raMga AdithI jayAre pIDAya karyA vinA ja prathama utpanna karyo hate. tena| che, tyAre Ayurvedane ja zaraNe jAya che. e pramANa eka lAkha lekenuM ane eka hajAra uparathI Ama kahI zakAya che ke veda, yajurveda, adhyAyanuM che. ema carake paNa Ayurvedane atharva- | sAmaveda tathA atharvavedathI jude Ayurveda ja vedane ja upaveda mAnya che, kAraNa ke atharva- | avazya pAMcamo veda ja che; kema ke rogI mANasane.
Page #421
--------------------------------------------------------------------------
________________ 380 kAzyapa saMhitA-vimAnasthAna svAra ke Arogya mATenI saMpUrNa kriyAo | vAkyAMzanI zarUAta karI che, te uparathI Ama ane te uparAMta dharma, artha, kAma ane mokSanI | samajI zakAya che ke ahIM graMthakAre prakRtistha paNa prApti Ayurveda dvArA ja avazya thaI zake kapha AdinAM lakSaNe kahevAnI zarUAta karI che: che ane svastha ke rogI kaI paNa vyaktine dharma | paraMtu te vibhAga maLatuM nathI. A adhyAyanA , artha, kAma tathA mokSarUpa cAre puruSArthanI ja | prAraMbhamAM je prazno che, te jotAM ahIM AvuM siddhi parama dhyeya rU5 heya che. have te Ayurveda anumAna thaI zake che ke e praznonA uttara pachI nitya che ke anitya che ? tene paNa uttara ahIM ! "tilAM 2 veDhAnAtItavartamAnAnA nAnAM katamAM mULamAM ja apAyo che ke ArSa vacananAM pramANe- | mija vivisati'' jiM vAsthAyu )sAdhana' thI sAbita thAya che ke Ayurveda avinAzI che | traNa prakAranI vedanAo je bhUta, bhaviSya tathA ane tethI ja tenA dvArA sAdhasiddhi ke phaLa- vartamAnakALanI heya che, temAMthI kaI vedanAnI nipati thaI zake che, tema ja deza ane kALanI | vaidya cikitsA karI zake che? vaLI A AyurvedanuM samAnatAthI paNa jaNAya che ke Ayurveda nitya | sAdhana kayuM che?" I yAdi praznonA uttaro che. evA te Ayurvedano Azraya ke AdhAra karyo ahIM prathama kramazaH apAyA che; paraMtu chele che ? tene paNa uttara ahIM apAyo che ke vAta, jyAMthI A graMtha kha Dita thayela che, tenA saMbaMdhe pitta ane kapha-e traNa zArIra padArtho Ayu- vAcakone jJAna thAya, te mATe caraka, suzrata vidane azraya ke AdhAra che. e vAta, pitta ane | Adi A graMthane adhAra laI ahIM yathAkapha e traNa padArthone pratyekane be-be devatAone | zakaya prayatna karavAmAM Ave che, temAM sauthI Azraya che. "vAta" nAmanA zArIrapadAtha ne | pahelAM prakRtistha vAtanAM, pittanAM tathA kaphanAM lakSaNo bahAranA vAyudevane tathA AkAzadevatA Azraya che, | kahyAM che. jema ke carake vimAnasthAnanA 8mA "pita" nAmanA zArIrapadArthane bAhya-AtyaMtara | adhyAyamAM kahyuM che ke, " HT nidharaami tathA Aditya-sUryadevane Azraya che; ane | mRtyupasArasAndranagara tamitapdazItapiThThiAi8:, taya kapha nAmanA zArIrapadArthane bAhya-sema-ke jalIya nehAnta TreSmAH triAdhA, rastrAvI kAra tava candrane tathA varuNa devane Azraya che; eTale | mRdutvAd dRSTisukhasukumArAkdAtagAtrAH, maadhuryaatprbhuutke te be devo vAta, pitta ane kaphanA che. zukravAyAvasthA , sAravAta sArasaMta-tharArIrA, keTalAka acAryo ahIM kahe che ke, Ayurveda- kAvAdupatasiyAtrA, vAmaNAno ke tenA AdhArabhUta vAta, pitta ane hAravihArAH, stamiyAdazIghrArambhAlpakSobhavikArAH, kaphane Azraya dharma, artha ane kAma che ane gurutvAtsArAdhiSThitAvasthitagatayaH, shtyaadlpaatssnnaakeTalAka AcAryo ahIM kahe che ke, satva, rajasa santApasvedadoSAH, piccha ratvAtsuzliSTasArasandhibandhanAH, ane tamasa-e traNa guNe AyurvedanA ane tathA'cchatvA prasannadarzanAnanAH prasannavarNasvarAzca ta evaM - vAta, pitta tathA kaphanA AdhArabhUta ke AAvarUpa guNayoga cchleSmalA balavanto vasumanto vidyAvanta che; athavA sAdhya, yAya ane asAdhya rogo | navinaH sAntA mayueH7mavanti ||-kapha e ja AyuvedanA tathA vAta, pitta tathA kaphanA kharekhara nirudha-cIkAzavALo, zlaphaNu-kaThoratAAzraya ke AdhAra che. e vAta, pitta tathA kapha | rahita-saMvALA, kamaLa, madhura, sAra ke prasAdarUpa, - jayAre pratistha hoya tyAre temanAM patayetAno | sa d-ghATo. maMda dhImI gati ke ceSTAvALe, lakSaNo kayAM kaya che ? e praznano uttara ahIM mULamAM | timita thIjI jAya evo sthira ke bhInAzavALA, chelle kahevAnI zarUAta karI che ke temAM kapha e | guru-bhAre zItaLa, pichila-cIka zane kAraNe snigdha Adi lakSaNovALA hoya che guMdaranA jevA tAMtaNAvALe tathA acha-pAra- ahIM A rIte A avAya vaccethI khaMDita | darzaka hoya che evA te kaphanA snehane kAraNe thayo che. chelle "tatra sTemAM hinadha" ityAdi. jeo kaphAdhika prakRtivALA hoya che teo
Page #422
--------------------------------------------------------------------------
________________ zipakramaNIya vimAna-adhyAya 2 je 381 rinagdha athavA snehayukta aMgavALA heya | guNa heya che. te ja kAraNe kapha prakRtivALA che. kaphamAM kSaNapaNuM ke suMvALApaNuM hoya che, ke zarIre baLavAna, dhanavAna, vidyAvAna, tethI kaphAdhika prakRtivALA leke zarIre suMvALA | Aja svI, zAMta tathA lAMbA AyuSavALA hoya. ane kaThoratAthI rahita hoya che. kaphamAM kamaLa- che. ema prakRtistha kaphanAM lakSaNo kahyA pachI, paNuM hoya che, tethI kAdhika prakRtivALA prakRtistha pittamAM paNa carake tyAM ja vimAnaloke zarIra kemaLa hoya che; tema ja avadAta | sthAnanA 8mA adhyAyamAM Ama kahyuM che keeTale ke ujavaLa aMgovALa-dhaLA hoya che, ! pittama tIrgha prarva visamaruM ja 4, tAkaphamAM madhuratA che e kAraNe kaphAdhika prakRtivALA vittalA bhavanti uSNaHsahAH, uSNamukhAH, sukumaaraaleke puSkaLa vIvALA heI khUba maithuna karI vAtAtrA, pramatavihudathatiwwvadafl:, kSattipazakanArA tema ja ghaNAM saMtAnavALA paNa hoyarAvata, trivatrI citavArighakoSA: prAyormuche. vaLI te kapha sArarUpa ke prasAdarUpa hoya che, tethI pitrazromarA, tagya rIkaLag2]krama, tIkaLAkaphaprakRtivALA lekanAM zarIra paNa sAravALAM gnayaH, prabhUtAzanapAnAH. klezAsahiSNavo dandazUkAH, -prasAdayukta, majabUta, puSTa ane sthira hoya | vAridhivRdusaMdhivadhamAMsA:, kamtayuivevamUtrache. kaphamAM sAndrapaNuM eTale ghaTTa paNuM hoya che, puraSa , vikSasthAtrimUhUtikSasthaziraDArIyAdhAra, tethI kaphadhika prakRtivALA kenAM aMge paNa | vAghutravyavAsAvA, ta irva kuLayo - ghaNuM ja dhak-paripuSTa ane paripUrNa heI kaI | tpittalA madhyabalA madhyAyuSo mdhyjnyaanvijnyaanvittopaNa kheDa-khApaNu vinAnAM hoya che, tema ja varaNAnta maryAnti -pitta uSNa, tIkaNuM pravAhI, kapha pote ja maMda ke dhImI ceSTAvALA hoya che, vizva-Ama ke ardhapakava arasana jevI duga dhatevI kAkAdhika prakRtivALA loko paNuM maMda-dha mI | yukta, khATuM ane tIkhuM hoya che. pittamAM uSNatA ceSTAvALA hAI dhIme dhIme AhAra khAnArA ane ! hoya che. tethI pittAdhika prakRtivALA loko uSNatA dhIme dhIme bolanArA hoya che; vaLI kaphamAM svaimitya ke garamIne sahana karI zakatA nathI. temanAM zarIke sUko ke sthiratA heya che, tethI kaphAdhika prakRtivALA leke | kaThora ane avadAta eTale pILAza mathe ujajavaLa paNa dhImA hoI sthiratAthI kAryonA AraMbha karanArA hoya che. temanA mukha ane zarIra upara 'pilu' ane kSobha tathA vikArane nahi pAmanArA hoya che. nAmanA vyaMga-dAjha ke kALI jhAMI. tala ane phelIo. vaLI kaphamAM gurupaNuM athavA bhArepaNuM heya che. | puSkaLa hoya che, pitta vika prakRtivALA lekone tethI kAdhika prakRtivALA leke paNa (hAthIonI bhUkha ane tarasa vadhu lAge che. temanA zarIra para peThe) sArathI Azrita dhImI ane sthira gati- | karacalIo jaladI paDavA mAMDe che, paLiyAM jaladI: vALA hoya che. vaLI kaphamAM zItaLatA hoya che ! AvI jAya che ane mAthA upara TAla hoya te kAraNe kaphAdhika prakRtivALA leke theDI bhUkha, che. temanA dADhI-mUchanA vALa ane mAthAnA tarasa, theDe saMtApa ane ghoDA parasevAthI yukta vALa lagabhaga kemaLa, thaDA ane pIMgaLA heya hAI ghoDA doSavALA hoya che. vaLI kapha pote ja che. temanI pratirUpa pittamAM tINatA hoya picchila-cIkaNa ane tAMtaNAvALa hoya che,' che, e kAraNe pittAdhika prakRtivALA lake tIkSaNa tethI ja kaphaprakRtivALA lenA zarIranAM baMdhane | parAkrama karanArA hoya che. vaLI temanA jaTharAmi paNa cIkAzavALAM atyaMta saMyukta tathA sAra- tIrNa hoya che. temane khorAka tathA pANI puSkaLa, bhUta AdithI yukta hoya che. kapha pote a7 | joIe che. temane svabhAva kalezane sahana karI. ke nirmaLa hoya che, e ja kAraNe kaphaprakRtivALA | zakatA nathI. temane vAraMvAra khAvA joIe che. lekenAM netro ane mukha prasanna hoya che; tema ja | pitta pravAhI che tethI pitta prakRtivALA lenA temanA zarIrano raMga tathA ravara paNa prasanna tathA | sAMvAnAM baMdhane tathA mAMsa DhIlAM ane kamaLa snigdha hoya che, ema kaphamAM upara jaNAvelA) hoya che. temane parase. mAtra tathA viSTA, vadhAre
Page #423
--------------------------------------------------------------------------
________________ 382 kAzyapa saMhitA-vimAnasthAna pramANamAM bahAra Ave che ane pitta pote vistra ke | heTha, jIbha, mastaka, khAMdha ane hAthapaga vagere Ama jevuM durgadhI hoya che tethI pitta prakRtivALA | avayavo kAyamacala-anavarita-asthira ke caMcala mANasonI bagala, moTuM, mAthuM ane zarIranI gaMdha rahyA kare che; kAyama hAlyA kare che. vAtala ke vAtAdhika kharAba hoya che. tema ja pitta pite tIkhuM ane prakRtivALA lekamAM vAyu ghaNA pramANamAM hoya che, khATuM hoya che, tethI pittAdhika prakRtivALA | tethI vAto prakRtivALA leke ghaNuM ja vAvaDA-ghaNo manuSyamAM vIrya-maithunazakti tathA saMtAnaprApti ochAM ! ja bakavATa karanArA hoya che ane teo AkhAya hoya che. evA pittanA guNane saMbaMdha hovAnA | zarIre kaMDarAo tathA zirAonA samUhathI vyApta kAraNe pitta prakRtivALA mANase madhyama baLavALA | thayelA jaNAya che. temanI kaMDarAo tathA zirAo madhyama AyuSavALA ane madhyama jJAna, vijJAna | spaSTa khulelI dekhAya che vAyu ghaNo ja utAvaLa dhana tathA sAdhanasaMpattivALA hoya che. Ama hoya che, tethI vAtala ke vAtAdhi prakRtivALA prakRtistha pittanAM lakSaNo kahyA pachI tyAM ja ! leke, utAvaLa hoI jaladI kAma karanArA carake prakRtithe vAtanAM lakSaNe Ama kahyAM che- | athavA harake I kAryano AraMbha jaladI karanAra 'vAtastu rUkSalaghucalavahazIghrazItaparuSavizadaH, tasya hoya che, jaladI kSobha pAmanArA ane jaladI vikAro ke rega pAmanArA hoya che. vaLI te e rokSyAdvAtalA rUkSApacitAlpazarIrAH, pratatarakSakSAmabhinna 1 | jaladI trAsa, rAga-sneha ke premane pAmanArA mandasaktajarjarasvarAH, jAgarUkAzca. ladhutvAcca, laghucapala. gaticeSTAhArAH, calatvAdanavasthitasandhyasthibhrahanvoSTha ane tarata ja vairAgya pAmanArA hoya che; tema ja jihvAziraHrakandhapaNipAdAH, bahutvAdvahupralApakaNDarA e vAtAdhika prakRtivALA loke, je kaMI bole che ke sAMbhaLe che, tene jaladI pakaDI levAne svabhAva sigapratAnAH, zIghratvAcchoghasamArambhazobhavikArAH zIghrotrAsarAgavirAgAH zrutagrAhiNo'lpasmRtayazca zatyAcchItA dharAve che, paraMtu temanI smaraNazakti ghaNuM sahiSNavaH. pratatazItakodvepakastambhAH, pAruSyAtparuSakeza ochI hoya che, tethI teo jaladI bhUlI javAno zmazraromanakhadazanavadanapANipAdAGgAH, vaizadyAtsphuTitAGgAH / svabhAva dharAve che. vAyu pote zItaLa hoya che, vayavAH, satatasandhizabdagAminazca bhavanti, ta evaM tethI vAtAdhika prakRtivALA leke ThaMDI sahana guNayogAdvAtalAH prAyeNAlpabalAzcAlpApatyAzvAlpasAdhanAzca. karI zaktA nathI; tema ja kaMpArI tathA zarIradhanAzca mavati ll-vAyu te rUkSa ladhu, caLa, ghaNo ja nuM jakaDAvuM vagere vAto temane rahyA ja kare * utAvaLA, zItaLa, paruSa, kaThora tathA viSada eTale che. vAyumAM paruSatA arthAta karatA kAyamI hoya ke pichilathI viparIta hoI cIkAza vinAne che, tethI vAtAdhika prakRtivALA lekenA mAthAnA hoya che. vAyumAM rukSatA hoya che, tethI vAtAdhika vALa, dADhI-mUchanA vALa, ruvAMTI, nakha, dAMta, moTuM prakativALA lekanAM zarIra kSa-lukhAM apaSTa ane ! ane hAthapaga kAra rahyA kare che. vAyumAM vizadapaNuM nAnAM heya che. vAta dhika prakRtivALAne svara-gaLAno | ke pizkilatA athavA cIkAzathI rahitapaNuM hoya che. avAja ke ghaTe ekadhArA sakSa-lUkhe, kSINa-bhAMgelAM te kAraNe vAtAdhika prakRtivALA lekenA aMganA kAMsAnAM vAsaNanA jevo maMda hoI aTakI aTakIne | avayava phATelA rahe che, ane te vAtAdhika bolAte ane khAkharo hoya che temane svabhAva | mANase jyAre cAle che, tyAre temane sAMdhAvadhu jAgaraNa karavAnuM hoIne temane UMdha ochI emAM ekadhAre avAja thayA kare che. evA hoya che. vAyu pote ladhu-halake ke phero hoya | guNothI yukta te vAyunI adhikatAvALA leka che, tethI vAtAdhika prakRtivALA lekonI gati-cAla lagabhaga ochA baLavALA, ochA AyuSavALA, ke ceSTAo, AhAra tathA bolavuM paNa laghu-halakuM ochA saMtAnavALA, ochA sAdhavALA tathA ke keruM tathA capaLa hoya che. vAyuno ravabhAva ochA dhanavALA hoya che. have vaidyo kaI sala-capala ke asthira hoya che, tethI vAtAdhika | vedanAnI cikitsA kare che ? e praznane ahIM prakRtivALA lekenA sAMdhA, netro, bhamara, haDapacI, 5 uttara Ape che. A saMbaMdhe paNa carake zArIra
Page #424
--------------------------------------------------------------------------
________________ ziSyopakamaNIya vimAna-adhyAya 2je 383 2thAnanA pahelA adhyAyamAM agnivezanA punarvasu bhUtakALanI vedanAne zAMta karanAruM kahevAya che. Atreya pratye Avo prazna jaNAvyuM che ke, (temAM A daSTAMta paNa apAya che ke-) je atha vArtatha mavaMhitA kA triviNati atIta pANIe pahelAM dhAnyano nAza karyo hato te ja veDhAnAM vaidyo vartamAnAM mavidhyatIma | mavidhvajA pANI pharI AvyAM che. tene rokavA mATe jema 5 mawANiratItAyA anAmaH | sApratikSA mA ke baMdha bAMdhavAmAM Ave che tema zarIramAM AvatI sthAna nArayelaiH sarAyo hataH ?-he bhagavana Aya! vedanAne rokavA mATe cikitsAkarma karAya che. bhUta, bhaviSya ane vartamAna-e traNa kALanI | Ama jUtakALanI vedanAnI cikitsA jaNAvIne vedanAo hoya che, temAMnI kaI vedanAnI vaidya caraka tyAM ja zArIrasthAnamAM bhaviSyakALanI vedanAnI cikitsA karavI ? bhaviSyakALanI vedanA to hajI cikitsAne sUcavatI yukti paNa Ama jaNAve cheutpanna thaI hatI ja nathI; ane chUtakALanI 'pUrva viIRILa davA prAdurmavidhyatAm ! yA kiyA je vedanA vItI gaI hoya che. tenI cikitsAkALe jiyate nA vena dayanALatAma | '-bhaviSyamAM prApti hotI nathI ane vartamAnakALanI vedanAnI prakaTa thanAra vikAro ke rogonuM pUrvarUpa joI je paNa sthiti hotI nathI; kema ke kALa nitya kriyA ke cikitsA karAya che te bhaviSyakALamAM gati karanAra che. e kAraNe saMzaya thAya che, thanArI te vedanAne nAza kare che." bhaviSyakALanI ke vaMghe kayA kALanI vedanAnI cikitsA karavI vedanAnI cikitsA karavAnI te yukti jaNAvIne koI paNa kALanI vedanAnI cikitsA karavAnuM vaidya have carake tyAM ja zarIranA pahelA adhyAyamAM mATe zakya ja nathI! tenuM kema ? A praznane vartamAnakALanI vedanAnI cikitsA karavAnI A uttara paNa carake tyAM zArIrasthAnanA pahelA adhyAyanA yukti Ama kahI che ke, "qqnavapallu 85 mA zlokamAM kahyo che ke " vivirati mikSa- TuvAno vinivartite | suhetUvAre surgha vArSi triA nA rUti cA yuvA vaye sA pravatate I'-sukha athavA ArogyanuM kAraNa evA ttirUchAtAma ||' vaidya, traNe kALanI sarva ! upacAronA sevanathI duHkhonuM ke regorU5 vikAronI vedanAonI cikitsA karI zake che, ema keTalAka paraMparAnuM anusaraNa athavA pharIpharI AvavuM vidvAno je yuktithI kahe che te yuktine tame sAMbhaLoH avazya aTake che ane sukha athavA Arogya paNuM nastarijhara: zUruM kavara: 4 punarAta | punaH sa cAlu rahe che.' ema sukhakAraka ArogyanA hetu#A vavartiH tA punarAvatA | gfmaH prasidga- | enuM sevana karavAthI je phaLa prApta thAya che tene vAnaratItAnaM matagU | WAtrAzayamatItAnAmArTInAM paNa carake tyAM zarIramAM tarata ja Ama kahyuM che ke, punarAgataH // tamartikAlamuddizya bheSaja yatprayujyate / 'na samA yAnti vaiSamyaM viSamAH samatAM na ca / hetabhiH atItAnAM prAtharna venAnAM taduSyate | sattA sadara ni gAyane pAtavaH | "-yogya upacAronuM punarAgurmA yAbhiH zasya purA hatam / yathA prakriyate satata sevana karyA karavAthI sama dhAtuo viSamatA setuH tirma tathA ahIM prathama bhUtakALanI pAmatI nathI ane viSama dhAtuo samapaNAne vedanAonI cikitsAne sUyavatI A yukti jaNAve | pAmatI nathI; kAraNa ke dehanI dhAtuo hamezAM che ke mAthAnuM zaLa pharI AvyuM che, te javara | hetanA jevI ja utpanna thAya che. yuni metAM pharI Avyo che, te udharasa pharI thaI che, te pura6 trizAstra veDhanAM mizra dRrtIyu-A baLavAna UlaTI karI thaI che; A prasiddha vacane yuktine AgaLa karI vagha traNe kALanI vedanAuparathI bhUtakALanI vedanAonuM pharI AvavuM eno nAza kare che. A cikitsAnA prasaMgane jaNAya che; tema ja bhUtakALanI vedanAone ja te anusarI ahIM ema kahyuM che. have AyurvedanuM kALa pharI Avyo che; e vedanAnA kALane sAdhana kayuM che? e praznano uttara ahIM uddezI je auSadhane prayoga karAya che, te auSadha ! apAya che ke, AyurvedanuM sAdhana e kAraNa
Page #425
--------------------------------------------------------------------------
________________ 384 kAzyapa saMhitA-vimAnasthAna kahevAya che. carakamAM dhAtusAmyarUpI kArya athavA kiyA no tatraNA yojanaH I'-ema (sAmAnya. sa,dhya siddha karavA mATe kAraNarUpa cha padArthonuM | Adi 7) kAraNe kahyAM; have dhAtuonI samAnatA varNana karavAmAM AvyuM che ke sAmAnya, vizeSa, rU5 kArya (Arogya ke svAzya) ahIM kahevAya dravya, guNa, karma tathA samavAya; e cha sAdhano che. dhAtuonI samAnatArUpa kriyA karavI, e ja A dvArA dhAtusAmarUpI kArya-svArazya siddha thAya che | AyurvedazAstranuM prajana kahyuM che. Ama kahIne carake sUtrasthAnanA 1 lA adhyAyamAM kahyuM che ke AyurvedazAstranuM sAdhana ke prayajana kahevAmAM 'thALa, # dhAtusAmihocatA dhAtusAmya- ' AvyuM che. vimAnasthAna samApta
Page #426
--------------------------------------------------------------------------
________________ maharSi mArIcakazyapa viracita kAzyapasaMhitA athavA vRddhajIvakIyataMtra (kau mA ra bhRtya ) 4: zArIrasthAna adhyAya ? prasAraNavajya, garbhavAso'syASTamAsikaH, stanyajIvikA ca, dva ziraskapAle, pArzvayorekaikaH sandhiH urasi ca, vyasthi pRSThaM, koSThasya sirA tasmAt paJcaiva khalu Rtavo'pi, tadanupapa- viMzatiH, zukra ca, palitopama(?)caturbhAgamAyuternAsti SaTtvamiti; atrocyate-rasArthameSAM rutkRSTaM pUrvAcArdhaguNAvasarpaNamiti // atha dvApare SaTtvaM rasavimAne proktam // 1 // kazikasahananaM zarIramutpadyate kezamAtrANusuSi___sa kaH kalAsamUhaM kAlaM dvividhamakalpayat- rAsthi, atikSiptasandhi, mahAhastibala (laM), zubhaM cAzubhaM ca, to tulyapra(pari )mANau bhUna- sirAnuveSTitagAtraH(tra), gAtrasandhiSu cAsya zukra, vartamAnAnAgatavibhAgAt / tatra zubha utsarpiNI, | palitopamA(?)STabhAgamAyurutkRSTaM pUrvAJcAdhaguNAazubho'vasarpiNI; te punarubhe trividhe yugabhedena- vasarpaNamiti // atha kaliyuge prajJaptipizitaM saMhaAdiyuga devayugaM kRtayugamityutsarpiNI, tretAdvA- | nanaM zarIgmutpadyate / tasya SaSTizca trINi cAsthiparakaliyugAnyavatapiNI; tayorAnantyAt pari- zatAni bhRzasuSirANi majapUrNAni nalavadAsannamANaM nocyte| tatrAdiyugadevayuge'cintyapra(pari)- vadhAni, catvAri mAMsapezIzatAni, sapta sirAmANodbhave karmabhojanapAnagativIryAyuSi anirdeshye| zatAni hRdayamUlAni, nava snAyuzatAni mastu kRtayuge tu nArAyaNaM nAma dehinAM saMhananaM zarI- | luGgamUlAni, dve dhamanIzate tAlumUle, saptottaraM ramutpadyate; tasmAttadAhuH-tasya ghanaM niSkapAlaM | marmazataM, trINi mahAmarmANi, daza prANAyatanAni, ziraH, asthIni ca sattvAspadAnyAkRtayo vajra- paJca hRdayAni, trINi sandhizatAnyekAzItA(tyagarIyasyaH, hRdi cAsya mahAsirA dazaiva, tvagasya | dhikA)ni, caturdaza kaNDarAH, kUrcA dvicatvAzirazcAmedyamacchedyaM, sarvato'sya zukra, yojanaM | riMzat, SaT tvacaH, sapta dhAtavaH srotAMsi dvivicAsyotsedhaH, saptarAtraM cAsya garbhavAsaH, sadyo- | dhAni, jAtasya pRthagdantajanma, dazamAsaM garbhajAtasya cAsya sarvakarmANi zakyAni bhavanti, vAsaH saMvatsarAdurgha pratitiSThati, vAcaM ca visR. na canaM kSutpipAsAzramaglAnizokabhayeA'dharma- | jati; tasya varSazatamAyurutkRSTaM, sukhaduHkhAdhicintAdhivyAdhijarA bAdhante, na ca stanyavRtti- vyAdhijarAmRtyuparigataH,...sarvagAtraH, kSutpipArbhavati, dharmatapojJAnavijJAnasthitiyuktizcAti bhava- sAgauravazramazethilyacittAroSAnRtalaulyapariti / tasya plitopmaadh(?)maayurutkRssttmaahuriti|| phlezamohaviyogaprAyaH, saMsAragocaraH, AbAdhaatha tretAyAmardhanArAyaNaM nAma dehinAM saMhananaM | bahula iti dve dve yuge sattvarajastamonvaye viddhi / zarIramutpadyate / tasyakAsthiprAyaM zarIramAkuzcana- / iti puruSasya sRSTikAraNamuktam // 2 // kA. 25
Page #427
--------------------------------------------------------------------------
________________ 386 kAzyapa saMhitA-zArIrasthAna te kAraNe Rtuo paNa kharekhara pAMca ja che, tethI tenuM mApa kahI zakAtuM nathI. temAMnA hoya che. chaThThI Rtu ghaTatI ja nathI, e kAraNe | Adiyuga ane devayuga vicArI na zakAya RtuonuM chApaNuM nathI. ahIM keTalAka evA mApamAMthI utpanna thAya che ane te loko kahe che ke rasone mATe eTale ke | yugamAM karma, bhojana, pAna-pINAM, gati, jema rasa cha che, tema temane anusarI | vIrya tathA AyuSa anirdezya hoIne RtuonuM paNa cha paNuM rasavimAna (nAmanA batAvI ke kahI zakAtAM nathI; ane kRtakhaMDita bhAga)mAM kahela che. 1 yugamAM te "nArAyaNa" nAmanuM lokenuM te prasiddha brahmAe kalAonA sama | saMhanana athavA zarIra utpanna thAya che e dAyarUpa kALane be prakArano karyo cheeka kAraNe tenuM vidvAno AvuM varNana kare zubha kALa che ane bIjo azubha kALa che. | che te "nArAyaNa' zarIranuM mastaka ghaTTate bannemAM parimANa ekasarakhAM che eTale majabUta, kapAla ke khoparIthI rahita hoya ke zubhakALa paNa bhUta, vartamAna tathA che. te nArAyaNazarIranAM asthi satvabhaviSya evA vibhAgathI traNa prakArano che nA sthAnarUpa hoI ghaNAM majabUta hoya ane te ja pramANe azubhakALa paNa bhUta, che ane tenI AkRti vajanA jevI vartamAna tathA bhaviSya-evA traNa vibhAgathI atizaya guru athavA bhAre-majabUta hoya traNa prakAranuM che. temAMno zubha kALa "usa | che. e nArAyaNa zarIranA hRdayamAM meTI piNa" arthAt "unnatikALa" nAme kahevAya zirAo daza ja hoya che. nArAyaNa zarIranI che ane azubhakALa avasaNI " arthAta | cAmaDI ane mAthuM abhedya ane a chedya hoya "avanatikALa" nAme kahevAya che (eTale che eTale ke te cIrI ke kApI zakAya nahi. ke je kALamAM ApoApa vRddhi prApta thAya e zarIramAM copAsa zuka athavA vIrya che athavA lokomAM AyuSa Adi bhAvane bharapUra hoya che ane tenI UMcAI eka je ApoApa vadhAre che, te ja utsarpiNa jana hoya che. e zarIrano garbhavAsa sAta rAta-divasano hoya che ane te zarIra kALa unnatikALanA rUpamAM hAIne zubha kahevAya che ane jemAM lokamAM AyuSa jevuM jame che ke tarata ja sarva karmone Adi bhAvomAM ApoApa ja hAsa thAya te karI zake che. vaLI bhUkha, tarasa, zrama-thAka, che, te avasarpiNI nAmano kALa ava. | glAni ke dhAtukSaya, zeka, bhaya, IrSA, adharma, natikALa nAme hoIne azubha kahevAya che.) | citA, Adhi-mananI pIDA, vyAdhi-roga te banne prakArano te kALa yuganA bhedathI, ane jarA-ghaDapaNa tene pIDA karatAM nathI. traNa prakArano che, jema ke Adiyuga, deva. te zarIrane dhAvaNarUpa (bAla) AjIvikA yuga ke kRtayuga-evA judA judA bhedarUpe hotI nathI; ane dharma, tapa, jJAna tathA je zubhakALa Ave che, te ja "utsarpiNI | vijJAnamAM atizaya sthiti hoya che. kALa gaNAya che ane te ja unnatikALa athavA | tenuM utkRSTa AyuSa "palipama" kALane caDhatIrUpa kALa heI caDhate kALa kahevAya ardhabhAga hoya che ema vidvAne kahe che. che ane tretA, dvApara tathA kaliyuga-. te pachI tretAyugamAM lokonuM zarIra e traNa yuganA bhedathI "avasarpiNa" "ardhanArAyaNa" nAme utpanna thAya che. tenuM nAmano avanatino kALa kahevAya che ane zarIra kevaLa eka ja hADakAMnuM hAIne te azubha gaNAya che. te banne kALa anaMta ! saMkecAvuM ke phelAvuM-e kriyAthI rahita
Page #428
--------------------------------------------------------------------------
________________ adhyAya ? 387 hAya che. e zarIranA garbhavAsa ATha mastubhruMga-magajanAM mULarUpa 900 snAyue mahinA sudhInA hoya che. tenI khAlyakALanI hoya che ane tALavAnA mULa rUpa 200 AjIvikA dhAvaNu hAya che; tenA mAthAnI dhamanIe heAya che. vaLI 107 ma bhAgA khAparInA be vibhAga hAya che. tenAM banne hAya che, traNa mahArmI heAya che; daza paDakhAmAM eka eka sAMdhe hAya che ane prANAnAM sthAneA hoya che, pAMca hRdaya hAya chAtImAM pazu eka eka ja sAMdhA hAya che; 381 sAMdhA hoya che; 14 kaDarAe haiya che. tenI pIThamAM traNa hADakAM hoya che. che; 42 kUrcA-gAbhA hoya che; cha tvacAtenI kAThAnI zirAo vIsa hAya che. cAmaDI heAya che; sAta dhAtu ane e tenAmAM nArAyaNa zarIrathI a* vI heAya prakAranA srotA haiAya che. e kaliyuganu che. tenuM utkRSTa AyuSa palitApama kALanA manuSyazarIra janme che te pachI te janmathI cAthA bhAganu hAya che eTale ke pahelAMnA alaga (lagabhaga cha mahinA pachI) tenA nArAyaNa zarIranA karatAM ardhAMgaNuM UtaratuM dAMta Uge che. daza mahinA sudhI tene ke echuM hoya che. te pachInA dvAparayugamAM garbhamAM vAsa heAya che. ( janma pachI ) eka "kauzika' nAmanuM saMhanana-ke zarIra utpanna varSa vIte che tyAre te zarIra UbhuM thAya che thAya che. tenAM hADakAM mAtra keza athavA ane khelavA mAMDe che. tenuM utkRSTa-vadhumAM vALanAM jevAM aNu-sUkSma ane peAlANavALAM vadhu AyuSa se| vatu... hAya che; ane hoya che. tenA sAMdhA atizaya kSikSa-preraNA- sukha, du:kha, Adhi-maneAvyathA, vyAdhi- dAyaka heAya che. te zarIramAM eka meATA regeA, ghaDapaNu tathA mRtyuthI te zarIra hAthInA jeTaluM khaLa heAya che. te zarIranA cApAMsa vIMTAyuM heAya che. temAM badhAye pratyeka avayave! zirAethI kharAkhara adha avayavA alaga alaga rahyA hAya che.. esatA-vI*TAyelA hoya che. te zarIramAM bhUkha, tarasa, gaurava-bhArepaNuM, zrama-thAka, dareka avayavanA sAMdhAmAM zukra-vIya raheluM | zithilapaNuM, cittanI IrSyA, rASa tathA hAya che. tenu utkRSTa AyuSa eka pali-asatya-e badhAM A manuSyazarIramAM vadhu tApama kALanA AThamA bhAga jeTaluM hoya | pramANamAM hAya che. Ama babbe yugeA che ane ekadare pahelAMnA tretAyuga karatAM sattvaguNu, rajoguNa tathA tamAguNunA anusaraNavALA hoya che, ema tamAre jANavu.. ema ahIM' puruSanI sRSTinu kAraNa kahyuM che. 2 emAM aradhA guNeAnuM avasarpaNa-Utaratu ke ochu hoya che. te pachInA kaliyugamAM 4 prajJapti-pizita ' nAmanuM leAkeAnuM saMhanana ke zarIra dhAraNa utpanna thAya che. te zarIramAM 360 hADakAM hoya che. te kAM atizaya meATAM chidrovALAM eTale vadhu peAlAM hAya che; ane te hADakAM majAthI khUba bharelAM hAya che ane naLa(nALI)nI peThe ekadama najIka najIka ke tarata ja bhAMgI paDe evAM hoya che. vaLI te zarIramAM 400 mAMsanI pezIe hAya che ane hRdayanA mULarUpa 700 zirAe hAya che; tema ja AAAAAA vivaraNa: ahI' mULamAM 'kAsamUduM kAm' nAnI nAnI kalAe ke azeneA samudAya te ja kALa kahevAya che. A uparathI kalA' zabdanA artha ahIM ' sUkSma ' kALa evA ja karavA yogya jaNAya che. A saMbaMdhe suzrute sUtrasthAnanA chaThThA adhyAyamAM kahyu` che ke, sa sUkSmAvi hrAM na sIyate iti jA: ' | A vAkaya upara TIkAkAra DahaNe Ama samajAyuM che ke, * saH hrA: sUmAmaji stoAvi jyAM mArga na hrIyate natimattvArTTo na mavRtti''|-te kALa, sUkSma kalA eTale ke thADe! sama
Page #429
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa`hitA-zArIrasthAna 388 www chISAtAtha bhAga paNa lIna thatA nathI eTale ke pote gatimAna | hAthI pe ta.nA sakSama bhAgamAM paNa aTakIne temAM Asakta tha| nathI ke temAM vaLagI rahetA nathI ke rAkAI rahetA nathI. e uparathI keTalAka vidvAna ahIM kahe che ke sArAv yA jAmIyAjarAvvamizrRti: || '-' vA'zabdamAMthI '' ane 'hA ' mAMthI ` / ' grahaNu karI hAja ' zabdane prakaTa karavAmAM AvyA che ke siddha karAyA che. ' A ja kAraNe A khIjA adhyAyamAM kahevAyuM che ke pratyeka yugamAM puruSanu AyuSa Ama batAvyuM che ke, pratyeka yugamA puruSanA AyuSaneA ane te te khIjA guNNAneA kramazaH hAsa thatA jAya che. carakasahitAmAM paNa vimAna thAnanA trIjA adhyAyamAM kahyuM che ke, ' yuge yuge dharmapAdaH krameNAnena hIyate / guNapAdazca bhUta nAmevaM lokaH pralIyate // saMvatsarazate pUrNe yAti saMvatsaraH kSayam / dehinAmAyuSaH kAle yatra ynmaannite||' pratyeka yugamAM e pUrvAktakrame dharmanA eka eka caturthAMza ane prANI padAtha atranA guNAne paNa eka eka caturthA'za Ache eche thA ya che ane ema thatAM chevaTe leAka nAza pAme che. leAkeAnA je AyuSanA kALamAM jeTaluM pramANa ke mApa mAnavAmA AvyuM che, temAM yugAM seA varSo pUrAM thAya che eTale ke yuganA prANumAMthI sAme aza vIte che tyAre eka varSa echu thAya che; ( jema ke kaliyugamAM mANusAnuM seA varSanuM AyuSa gaNAya che, paraMtu kaliyuganA peAtAnA pramANamAM se va Aya tyAre leAkeAnA AyuSanA mApamAM paNa eka varSa echuM thatAM 99 varSanuM AyuSa thAya che. ityAdi kramathI leAkanA AyuSamAM eka eka varSA ghaTADe thatAM chevaTe leAkeAnA layakALa AvI jAya che; ) ema vikArA ke geAnI utpattinuM kAraNa upara pramANe ahIM kahevAyuM che. ahIM mULamAM utsarpiNI tathA avasarpiNI na manA je lAMbA pramANanA kALa kahyA che ane nArAyaNa, anArAyaNa, kauzika tathA pravruptipizita Adi je zArIrika baMdhAraNA kahyAM che. te saMbadhI A sahitAnA udmAtamAM vizeSa vicAra karavAmAM AvelA che. 2 samudayakAraNaM tu zramaH - avyaktAn mahAn, maDhutodarAH; addakArAt lArIni, tA ma bhUtaprataya:| cakSuH zrotraM strALa rasataM sparzanamiti paAyiALi, tAnyeva yudghandriyALi; dattau pAvau nihvA nur 3patha kRti pazca ma triyALi; rA--sparzala vadhAH vacendriyAthI; atIndriyaM tu manaH; ityete SoDaza vikArAH mhrAT sarve kSetramanyamA kSate, kSetranuM tu zAzvatemacintyamAmAnam| asya jijJAti-cetanAe~dvArakALApanomeniEvasulavu vecchAdveSasmRti dhRtiyukrayA; tamAre mrutAyA / zarIrendriyAmajJavalamutyuM puruSamAcakSate, kAmAnamaMtre / jJAnasvAmAyaNe mAyazca manaso jALa, tathaivamanutraM ca Dhau muLA, prayatajJAnI pacAve, pRthak (1) / samanamindriyamarthagraLasamartha mavati / khaM vAyusteja ApaH pRthivIti paJca mahAbhUtAni zarI raheturucyate / zabdAdayasteSAM guNAH / guNavRddhyA'vasthitAni mahAbhUtAni digAtmA manaH kAlazca dravyANi / dravyAzrayA guNAH / vayApratiSadho hiM, vAyoghraja, tenala zauyam, avAM pravartya, pRthiyAH caiTam / manavagAnamindriyALAM trIpti zrIni vipravRaenniivRttIni| manazcakSuHzroAti vipravRttani, dhrALa rasanuM dhvaniti sannivRttauni / tat sarve sparzanakSaLamAMdu:; tathathA-puruSaH sarvatonavAA prAsAmiraDhattAMttAnazana gavAkSarAjocayascethamayamAtmA zarIrastha ndriye jIvatarmanaH50 IIT have sRSTinA samudaya arthAt utpattinu je kAraNa che, te paNa ame ahI' kahIe. * chIe. avyakta-mUlaprakRtithI mahAna-maha mahattattvamAMthI ahaMkAra utpanna thayA hatA. ttattva prathama utpanna thayuM hatu`. pachI te pachI te ahaMkAramAMthI AkAza vagere mahAbhUtA utpanna thayAM hatAM. ema te ATha ta'bhUta prakRti'e nAme kahevAya che. cakSu, zrotra, gha:Na, rasana tathA sparzana-e pAMca ikriyA che, temane ja pAMca
Page #430
--------------------------------------------------------------------------
________________ athAya ? 389 jJAneMdriya kahevAmAM Ave che; ane be dravyonA Azraye rahelA hoya che. jene hAtha, be paga, jIbha, gudA ane upastha- | kayAMya paNa pratiSedha arthAt abhAva nathI. te guhya-iMdriya-e pAMca karmendriyo kahevAya | AkAzanuM lakSaNa che. cAlavuM ke akhalita che. zabda, sparza, rasa, rUpa tathA gaMdha-e | gamana e vAyunuM lakSaNa che; uSNatA tejanuM pAMca jJAnendriyanA viSaya che; ane mana e lakSaNa che. pravAhIpaNuM pANInuM lakSaNa atIndriya tatva che. ema te soLa vikAro | che; sthiratA e pRthvInuM lakSaNa che. mana kahevAya che. mahattattvathI mAMDI te badhAM tonA sahita cha iMdriyomAMnI traNa traNa iMdriyo samudAyane avyakta kSetra kahe che, ane te dUra sudhI ane atizaya samIpamAM vartAnArI kSetrane jANanAro je kSetrajJa-AtmA che, tene hoya che; jema ke mana, cakSu ane zrotra-e traNa to zAzvata-sanAtana kALana-nitya tathA 1 iMdriyo khUba samaya sudhI kAma karanArI hoya aciMtya-ciMtavavAne azakya-ciMtana karI na che ane ghaNuMdriya, rasaneMdriya tathA tvacAzakAya tevo kahe che. e kSetrajJa AtmAnAM Idriya samIpamAM rahIne kAma karanArI hoya liMgo ke tene sUcavatAM lakSaNo A pramANe che. e badhI indriyo sparzarUpa lakSaNavALI che-cetanA, ahaMkAra, prANa, apAna, umeSa, ne hoya che. jema keI puruSa cAre bAju nimeSa (AMkhanA palakArA), sukha, duHkha, gokhavALA potAnA mahelanI aTArI IcchA, dveSa, smaraNazakti, dhairya ke dhIraja upara caDyo hoya ane te gokha athavA ane buddhi ke jJAnazakti. te lakSaNeno jharUkhA dvArA te te padArthone joyA ja abhAva thatAM "mANasa marI gayo" evI | kare che, te ja pramANe A AtmA zarIramAM saMjJA lAgu thAya che. zarIra, iMdriyo | rahIne haNAyelI na hoya evI kheDakhAMpaNa AtmA ane sattva-mana-e tanA samu- vinAnI mana sahita cha iMdriya vaDe te te dAyane "puruSa" kahe che ane te ja samu- sarva viSane jue che-grahaNa kare che. 3 dAyane keTalAka "AtmA" paNa kahe che. vivaraNa: je ke mana acetana che, paraMtu jJAnane abhAva eTale ke jJAna thAya nahi AtmA cetanAyukta hovAthI te AtmAnI sAthe tema ja jJAnano bhAva-thavuM te mananuM joDAIne mana badhI kriyAo kare che ane tethI lakSaNa che. ekapaNuM ane aNupaNuM arthAt ja AtmAmAM kartApaNAne vyavahAra karAya che. AtmAne jJAnanI pravRti mana tathA pAMca jJAnendri sUkSama-e be mananA guNo che. koI paNa dvArA thAya che, tethI mana sahita Idriyane AtmAnAM- prayatna tathA jJAna ekI vakhate thatAM nathI, karaNa ke jJAna sAdhano kahevAmAM Ave che. AtmAnAM e kAraNe te mana eka ja che, paNa alaga, e karaNe je nirmaLa na hoya te AtmAne nathI. e mananI sAthe iMdriyo joDAyelI viSayanuM jJAna spaSTa thatuM nathI. AvA abhiprAyathI hoya tyAre ja te indriyo potapotAnA | carake zarIrasthAnanA prathama adhyAyamAM kahyuM che ke, viSayone grahaNa karavA samartha thAya che. | " mAravA : vALanA jJAna sAthe pravartate 2TIAkAza, vAyu, teja, pANI tathA pRthvI-e | pAMca mahAbhUta zarIranuM kAraNa kahevAya che; \ che ane jANakAra che, chatAM tenuM jJAna karArUpa ' | nAmacAryo pravartate "-AtmA jJAnIzabda (sparza) Adi te mahAbhUtonA guNe | IdrinI sAthenA yogathI pravarte che eTale che; e guNonI vRddhithI rahelAM (pAMca) | Idri sAthe AtmAne saMbaMdha mana dvArA mahAbhUto, dizA, AtmA, mane tathA kAla- | je thAya, te ja tene jJAna thAya che; paraMtu te e nava dravyo kahevAya che. guNo te 1 karo ke indriyonI je nirmaLatA na hoya ke te
Page #431
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-zArIrasthAna indriyanI sAthe ja AtmAne vega ke saMbaMdha ja ! Idriyo buddhIndriya ke jJAnendriya kahevAya che; ane na thAya te AtmAne kaI paNa viSayanuM jJAna ! bIjI pAMca karmendriya kahevAya che. e be indriyamaya. thatuM ja nathI. sUte paNa zArIranA pahelA | mana hoya che. te ja pramANe taijasa ahaMkAranI adhyAyamAM A saMbaMdhe kahyuM che ke- "sarva- sahAyatAvALA "bhUtAdi" nAmanA ahaMkAramAMthI bhUtAnAM kAraNamakAraNa satvarajastamolakSaNamaSTarUpama- teja ahaMkAranAM lakSaNovALI pAMca tanmAtrA. khilasya jagataH saMbhavaheturavyaktaM nAma / tadekaM bahUnAM utpanna thAya che. jema ke-zabdatanmAtra, sparzakssetrjnyaanaamdhisstthaanN samudra ivodakAnAM bhAvAnAm / tasmAda- tamAtra, rUpatanmAtra, rasatanmAtra ane gaLyatanmAtra; cAhanA tarapha gvA tarapha matakata- te tamAtrAonA ja rasthUlabhado, te zabda sparza, fjas gva hRAra karavacane sa ra trivadho vaiwAri- rU5, rasa ane gadha; te zabdAdi vizeSamAMthI. kastaijaso bhUtAdiriti / tatra vaikArikAdahaMkArAt tejasa- ja AkAza, vAyu, agni, jala tathA pRthavIsadathaa taLAvaioriyApuparAtA tathrathA- nAmanAM pAMca mahAbhUto utpanna thAya che. A badhAM zrotratvakacArjihvAghrANa vAgghAtopasthapAyupAdamanAMsIti / / maLI A 24 to ahIM kahyAM che. A prakRti tatra pUrvALi yudvIndriyALa, hRtarANi pazna nidra- tathA puruSanA ja saMgamAMthI A sRSTi utpanna yANi, ubhayAtmaka manaH, bhUtAderapi taijasasahAyyAttalla. { thAya che. sAMkhyakArikAmAM AnuM ghaNuM ja suMdara kSanAnceva unnatanmAtrALuvAno, tathA rIndrata-mAtra, varNana ubekSArUpe Ama karavAmAM AvyuM che : sparzatanmAtra, rUpatanmAtra, rasatanmAtraM, gandhatanmAtramiti, 'puruSasya darzanArtha kaivalyArtha tathA pradhAnasya / pabandhateSAM vizeSAH zabda parzarUparasagandhA ; tebhyo bhUtAni vyomA- vadubhayorapi sayogastatkRtaH sargaH // prakRtermahAratato'haMkAranilAnalajaloLaH, evameSA tattvacaturviMzatirvyAkhyAtA / ratasmAd gaNazca SoDazakaH / tasmAdapi SoDazakAtpaJcabhyaH vaMttamutAni |' puraSanA darzana mATe tema ja pradhAna. avyakta" nAmanuM paheluM ja) tattva sarva prakRtithI kaivalya-mekSa mATe pAMgaLA tathA AMdhaLAnI prANI-padArthanuM kAraNa tathA akAraNuM paNa kahevAya jema te banneno saMyoga thAya che ane pachI te che. satva, rajasa tathA tamasa-e traNa lakSathI saMgamAMthI A sRSTi thayelI che. jemake prakRtite yukta ane ATha rUpavALuM hoI samagra jagatanI mAMthI mahattavane mahattattvamAMthI ahaMkAra; te ahaMutpattimAM kAraNa che; te eka ja avyakata tattva kAramAMthI sama tane samudAya-pAMca jJAnendri, aneka kSetrarUpe AmAonuM adhiSThAna athavA pAMca karmendriya, agiyAramuM mana ane zabdAdi. AzrayasthAna che ane samudra jema badhAM jaLanuM pAMca viSaya utpanna thAya che ane te pachI AzrayasthAna che, tema A avyakta badhAye bhAvo e seLanA samudAyamAMthI zabdAdi pAMcatanmAtrA, -prANIpadArthanuM AzrayasthAna che. e avyakta nAmanA tathA pAMca mahAbhUta thaIne ekaMdara 26 to. tattvamAMthI "mahAna' nAmanuM mahattava utpanna thAya samudAya prakRti tathA puruSanA saMyogathI ja thAya. che. tethI te mahattavamAM 5Nu e avyaktanAM ja che. temAM prakati svabhAvathI jaDa che ane lakSaNe hoya che. te avyaktanA ja lakSaNavALA | paruSa e cetana hovA chatAM svabhAvathI ja mahattattvamAMthI e avyakta tathA mahattavanAM ja niSkriya che, tethI te banne alaga alaga rahene lakSaNavALe ahaMkAra utpanna thAya che. te ahaMkAra | sRSTine utpanna karavA samartha thatAM nathI. e ja traNa prakArane heya che: vaikArika, tejasa ane kAraNe te baMnenA saMganI AvazyakatA sUcavelI. bhUtAdi. temAMnA tejasanI sahAyatAvALA vArika che. te prakRti tathA puruSane parasparane sAga, ahaMkArathI teonAM ja lakSaNovALI agiyAra vastutaH AMgaLA tathA pAMgaLAnA jevo che. jema, iMdriya upanna thAya che. jema ke-zrotra, tvacA, cakSu, | AMdhaLAmAM ApoApa cAlavAnI zakti nathI jihavA, ghANa, vANI, hAtha, upastha-gughandriya, ane pAMgaLAmAM eTale laMgaDAmAM paNa ApoApa pAyu-gudA, paga tathA mana. temAM pahelI pAMca cAlavAnI zakti nathI; paraMtu jema AMdhaLAmAM.
Page #432
--------------------------------------------------------------------------
________________ adhyAya ? 391 pilA pAMgaLAnI preraNAthI mAtra cAlavAnI ! kahevAya che. gItAmAM paNa A saMbadhe kahyuM che zakti prakaTe che ane te ja pramANe pAMgo bhale | ke, "TuM zIra kauntara kSetramamipIyata uta lo mArgane dekhe che paraMtu te ekalo ApoApa | vetti te prAdu kSetrajJamiti tarika | =AmUtAvAyo mArge cAlavA zaktimAna nathI, e ja kAraNe yuddhicameva jI rundriyALa reDhiyateo banne ekabIjA sAthe joDAIne mAge | govara: || chA murNa sukuM sAtatanAdhRti: javAnI kriyA karI zake che. te ja pramANe prakRti | itarakSetra mAsena saviIRmutam II" he kuMtIputra ane puruSa ekabIjA sAthe maLIne sR STarUpa kArya | arjuna! A zarIra kSetra kahevAya che. e kSetrane utpanna karavA samartha thaI zake che. temane puruSa je jANe che tene kSetrajJa e nAme tenI jANakAra prakRtine saMyoga e kAraNe Icche che ke te prakRti dvArA | kahe che. pAMca mahAbhUto, ahaMkAra, buddhi, puruSa vijJAna prApta karI mokSane meLavI zake | mahatatva, daza Idri, eka mana, pAMca iMddhinA ane prakRti paNa puruSanA saMyegane A kAraNe viSaya-zabdAdi, IrachA, dveSa, sukha, du:kha, saMdhAta Icche che ke, puruSarUpI bhoktA je na hoya to | cetanA tathA dhRti-dhaMI-e kSetrane ahIM TUMkamAM pitAnAmAM je bheyApaNuM che, te kevI rIte siddha | vikAro sa the kahela che. carake paNa zArIrasthAnanA thaI zake ? e ja kAraNe ahIM puruSarUpI bhaktA | pahelA adhyAyamAM A saMbaMdhe Ama kahyuM che tathA prakRtirUpI bhagyAnA saMyoganI AvazyakatA | 'taveva mAvAkAhya niyavAna putazcata | mAvA jevuM, sUcavI che. upara suzratanA vacanamAM tathA sAMkhya- | tadravya vinavuM tharamavathA arthakAranA kSetra: kArikAmAM je sRSTi vikAsakrama darzAvyo che, tenuM | zAzto vibhurvyyH| tasmAdyadanyattadvyaktaM vakSyate keSTaka Ama batAvI zakAya cAparaM dvayam / / vyakta candriyakaM caiva gRhyate tdydindriyH| puruSa+prakRti ato'nyat punaravyakaM liGgagrAhyamatIndriyam // khAdIni ( vyA ) buddhiravyaktamahaMkArastathASTamaH / bhUtaprakRtiruddiSTA vikArA zcaiva SoDazaH / / buddhIndriyANi paJcatra paJca kandriyANi mahattatva (buddhitattva) ca / samanaskAzca pazcaryA vikArA iti sajJitAH // iti kSetra samuddiSTaM sarvamavyaktavarjitam / avyakamasya kSetrasya ahakAra kSetrajJakRSayo vidu che je vastu nitya hoya te ja bhAvathI grAhya na hoya; eTale ke nityapaNAne vaikArika tejasa lIdhe ja te vastu koI paNa upatidharmathI yukta bhUtAdi (sAI ) jaNAtI nathI; vaLI e ja vastu avyakta haya, (tAmata ) eTale ke prakaTa jaNAtI nathI; tema ja aciMtya hoya eTale ke cittathI ciMtana karavAnuM zakya paNa hetI nathI; paraMtu je vastu e nityathI UlaTI eTale ke anitya heya te bhAvathI grAhya hoya; ekAdaza indriyo pAMca tanmAtrAo eTale ke prakaTa jANI zAya tevI hoya ane ciMtya (5jJa nendriyo+5 karmendriyo+1 mana) / hoya eTale ke cittathI ciMtavI zakAya tevI hoya gamahAmato che. AmAM avyakta che. te kSetrajJa, zAzvata-sanAupara darzAvela tattavomAM pahele je puruSa che, | tana, vibhu ke vyApaka ane avinAzI che. e te ja kSetrajJa' evA bIjA nAme prasiddha che, kAraNake | AtmAthI je kaMI juduM che, te vyakti prakaTa kSetra jJAnAte ti kSetrA-prakRti avyaktathI mAMDI | athavA pratyakSa hoya che; e sivAya bIjAM paNa pAMca mahAbhUto sudhInAM je 24 tRo che te kSetra | be (vyakta tathA avyakta) kahevAya che; iMdriya vaDe * kahevAya che ane te kSetrane je jANe che te kSetrajJa che je grahaNa karAya che te "ndriya" eTale ke Idriya sahAyatAthI sahAyatAthI
Page #433
--------------------------------------------------------------------------
________________ (392 kAzyapa saMhitA-zArIrasthAna nA virU5 che.Ine I yethI pratyakSa anubhavAya | u meSa ( AM banuM baMdha thavuM ja vaDavuM ), jIvavuM, che. tethI ja te vyakta kahevAya che. e sivAyanuM bIjuM | mananI gati, judI judI iMdriyonA vikAra, sukha, hetu dvArA jenuM anumAnathI jJAna karI zakAya che | duHkha, IcchA deva ane prayatna-e badhAM AtmAte paNa atIndriya hoI avyakta kahevAya che. nAM lakSaNa che. (A badhAM uparathI AkAza vagere pAMca mahAbhUta ke pAMca tanmAtrAo, | AtmAnuM astitva samajI zakAya che). vaLI carake buddhi ke mahattava, avyakta mULa prakRti tathA | zArIranA pahelA adhyAyamAM mananuM lakSaNa Ama kahyuM AThamo ahaMkAra-e (ATha prakAranI ) " bhUta- che: "kSai manaso jJAnad mAvo mAtra wva vA sati prakRti' kahevAya che ane pAMca jJAne kiyo. pAMca | a.bhenidrAthanAM sarSei na varto | pRcAmano karme kiyo tema ja mana sahita pAMca viSayo e | jJAnaM sAtri,raMgha vataMte maJtvanAtha + soLa vikAro kahevAya che. ema avyakta sivAyanuM | rLI masaH kRta I-( eka vakhate ) jJAna badhuM "kSeta' kahevAyuM che; arthAta bhUtaprakRtimAMthI | abhAva hoya eTale jJAna na thAya ane jayAM (mana) avyakta sivAyanI sAta prakRti tathA seLa vikAro | piote hoya tyAM jJAna thAya, e mananuM lakSaNa che; maLI 23 to 'kSetra' kahevAya che ane e jema ke AtmAnI sAthe idrino ane temanA kSetrano saMbaMdha avyakta-AtmAne RSio "kSetrajJa| viSayone saMnikarSa-saMbaMdha hoya, chatAM jo nAme jANe che. zrI bhagavadagItAmAM "avyaktI' temanI sAthe mananuM sAMnidhya na hoya to te te zabdathI sarava, rajasa ane tamasa-e traNa guNenA | viSayanuM (AtmAne) jJa na thatuM nathI; paNa te sAmyarUpa maLa prakRti levAmAM AvI che ane veLA mananuM paNa tyAM sAM nartha arthAt sAmIpya heya carakasaMhitAmAM "avyakta' zabdathI AmA sAthe | che te ja AtmAne te te viSayanuM jJAna thAya che. saMyoga pAmelI mULa prakRti lIdhI che. vaLI carakanA | (mananuM samIpya hoya tyAre jJAna thAya ane zArIranA pahelA adhyAyamAM AtmAnAM liMga | samIpya na hoya te jJAna na thAya e ja manane arthAt sucaka cihano A pramANe kahevAyAM cheH | lakSaNa che ) aNapaNuM eTale ke sUma karatAM prajAvAnau nimevA nIvane manaso utaH kriyAntara- paNa vadhu sumi ane ekapaNuM e be mananA saMcAra: preraLa pAra na thatu II rezAntaranfta ne guNe kahyA che. AtmA dvArA viSayenuM grahaNa paJcavaM grahaNaM tathA / dRSTasya dakSiNenAkSNA savyenAvagamana thAya che, tyAre AtmAne prathama mana sAthe saMbaMdha tathA / rUchI : suthuM du: prayatnazcatanA dhRti | thAya che ane pachI e mana sahita AtmAne te yuddhaH hamRtiradRAro trikoni pa2ma,ramanaH ||' prANa, te I dro sAthe ane pachI te te IdriyonA apAna, AMkhanuM mIMcAvuM, U vaDavuM. jIvana, mananI | viSayo sAthe sabaMdha thatAM AtmAne te te Idriyoichita viSayamAM gati, eka Idiyama thI bIjI | nA viSayanuM jJAna thAya che ane te paNa ekIIdriyamAM mananuM javuM ke vicaravuM, manane thatI | vakhate dareka idrinA viSayonuM jJAna thatuM nathI. preraNA, dehanuM piSaNa-pu chuM, svapramA eka pradezamAMthI | temAM kAraNa e che ke mana atizaya sUkSma bIjA pradezamAM javuM, maraNane svIkAra tema ja tathA eka ja hoI eka eka IdriyanI sAthe ja jamaNI AMkhe joyelane DAbI AMkhe jAvuM ke | anukrame ( AtmAnI IcchAnusAra ) saMbaMdha pAmIne oLakhavuM, tema ja IrachA, Sa, sukha, duHkha te te eka eka IdriyanA viSayane grahaNa karI prayatna, cetanA, dhIraja, buddhi-jJAna ke samajaNa | zake che; AvA AzayathI nyAyadarzanamAM paNa smaraNazakti tathA ahaMkAra-eTalAM lakSaNo para- kahyuM che ke-' pukAnAnurminaso sima'mAtmAjIva kSetrajJanAM samajavAM. vaizeSika darzana-| eka vakhate AtmAne badhIye IdrinA badhA mAM paNa A saMbaMdhe Ama kahyuM che ke "prAvAnaname | viSayonuM jJAna thatuM nathI, e mananI ekatA athavA pobhejanIvananontItrikAntanA2AH suvAcchA-ekapaNAnuM lakSa zuM che. e ja kAraNe AtmA bhale pravanAthAramano iinA' prANa, apAna, nimeSa, | sarvavyApI tathA sarvajJa che, te paNa AtmAne eka
Page #434
--------------------------------------------------------------------------
________________ adhyAya ? vakhate badhIye iMdrayAnta badhAya viSayAnuM jJAna thatuM ja nathI; kema ke mana eka ja heAvAthI te te AtmA je je viSayanuM jJAna karavA icche che, tyAM tyAM te eka ja heAI te tenI sAthe joDAyelA hAI mAtra te te eka eka ja IMdreyanA eka eka viSayanuM ja AtmAne jJAna karAve che. a vA ja AzayathI vaizeSika danamAM paNa kahevAmAM AvyuM che ke, AtmendriyArthasannikarSe jJAnasya bhAvazcAbhAvazca manaso cim / '- mAtmAneA mana sahita ane iMdraya sahita viSaya sAthe jyAre sanika eTale sabaMdha thAya che tyAre ja AtmAne te te iMdriyanA viSayanuM jJAna thAya che ane manane jo AtmA sAthe sabaMdha na hoya teA AtmAne kAI paNa IMdriyanA viSayanuM jJAna thatuM nathI, e ja mananA hevApaNAnuM lakSa che-te uparathI ja mananuM astitva sAbita thAya che. vaLI pratyeka zarIramAM mana eka ja hAya che ane te paNa aNu jevuM, sUkSma karatAM paNa sakSama hoya che. aNupaNuM tathA ekaNuM e e mananA guNA che; kema ke mana ne aneka hAya tathA mahat parimANu heya te| AtmAne ekIvakhate badhIye inDiyAnA badhAye viSayAnuM jJAna thavA mAMDe, paNa tema thatuM nathI, tethI ja sAbita thAya che ke badhAM ye pra NImAM mana eka ja ane te sUkSmamAM sakSama hoI aNuparimANu che. AvA ja AzayathI carake sUtrasthAnanA 8 mA adhyAyamAM paNa kahyuM che ke 'na cAneya nAbve vAmaneg pravartake'-manamAM anekapaNuM nathI paNa ekapaNuM ja che ane te aNuparimANu hAI sUkSma karatAM paNa suma che, tethI te eka vakhate aneka iMdriyAnA aneka viSayamAM pravRtti karatuM nathI. ' Ave| ja abhiprAya vaizeSika danamAM paNa jaNAvyA che. ke ' prayatnAyauvadyAjJAnAyauvadyAcattvam '-eka vakhate mananA viSayagrahaNa mATe prayatna hateA nathI ane te ja kAraNe atmAne ekIvakhate badhI iMdriyAnA badhA ke viSayAnuM jJAna thatuM nathI. te uparathI sAbita thAya che ke manamAM ekapaNuM che eTale ke pratyeka prANInA zarIramAM (juduM juduM) mana eka ja huM ya che. ane 'muLajIthAsthi tAni'-AkAzAdi pAMce mahAbhUta eka eka 393 guNanI vRddhithI sthiti karI rahyAM che; eTale ke AkAzamAM kevaLa eka zabdarUpa ja guNa che ane te pachI vAyumAM zabda tathA sparza khe guNA rahelA hAIte vAyumAM zabda uparAMta sparzI guNa dhyeA che; te pachInA agnimAM zabda. sparzI ane rUpa e traNu guNA hAI ne trIjo eka rUpa guNu vadhelA che. te pachInA jaLamAM zabda, sparzI, rUpa tathA 25-e cAra guNA rahelA heI eka rasa guNu vadhelA che ane te pachInI pRthvImAM zabda, sparzI, rUpa, rasa ane gaMdha e pAMca guNeA rahyA che; tethI temAM cAra guNeA uparAMta eka guNu vadhyo che. AvA ja AzayathI carake zArIranA 1 lA adhyAyamAM kahyu che ke, 'hAbhUtAni haM vAyurasira,pa: kSitistathA / zabdaH sparzazca rUpaM ca rasonapajja sadguLaH || tetrAmeLunaH pUrve guLavRddhiH paraMpare / pUrvaH pUrvaguNazcaitra kranazo guNiSu smRtaH // AkAza, vAyu, agni, jaLa, tathA pRthvI e pAMca mahAbhUtA kahevAya che; tema ja zabda, sparza, rUpa, rasa tathA gadha-e pAMca te mahAbhUtAnA guNA kahevAya che. te mahAbhUtAnA pahelA eka eka gugu, pachI pachInAM te te bhUtemAM anukrame vadhelA hAya che; jema ke AkAzamAM eka zabda ja guNa che; ane te pachInA vAyumAM zabda uparAMta sparzI guNu vadhele hAI e guNeA che. te pachInA trIjA agnimAM zabda, sparzI tathA rUpa e traNa guNA heIne rUpaguN vadhele che. te pachInA jaLamAM zabda, sparzI, rUpa tathA rasa .e cAra gu! heIne eka rasaguNa vadhelA che ane chellI pRthvImAM zabda spa, rUpa, rasa tathA gadha e pAMca guNA heI te chellA eka ga guNa vadhelA gaNAya che. vaLI carake sUtrasthAnanA 1 lA adhyAyamAM dravyA tathA temanuM lakSaNa Ama kahela che yaMtrAzritAH dharmamuLA: hArA samatrAyi yat / ' ka tathA guNeA jemAM Azraya karI rahyA che, ane je (guNa-karmanuM) samavAyI kAraNa hAya te dravya kahevAya che. e ja pramANe vaizeSika darzInamAM paNa dravyanuM lakSaNa A pramANe kahyu che ke, 'niyAvat zuLavajJamatrayi hALa dravyam / je kriyAvAna tathA guNavAna hAI e kriyA tathA |
Page #435
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa hitA-zArIrasthAna 394 w guNunuM samavAyI kAraNa hoya te 'dravya' kahevAya che. A dravyasa Mgraha Ama kahelo che ke, ' lAvInyAmAM manaH hAjo virAkSa dravyasaMgrahaH |'-AkAza vagere pAMca mahAbhU aa, AtmA, mana, kALa tathA dizAo-e e navanI TUMkamAM dravyasa Mgraha-dravyo tarIkenI gaNatarI che. Ama dravyo kahyA pachI carake guNanu lakSaNa pazu sUtrasthAnanA 1 lA adhyAyamAM Ama kahela che ke, ' samavAyI tu nizrvaSTaH dALa zuLaH -je (bIjA) guNunuM samavAyI kAraNa hoya, dravya sAthe samavAyI saMbaMdhathI rahetA hoya; paraMtu je nizceSTa hAI kriyAnya hoya te guNu kahevAya che. guNusa'prazna paNa carake tyAM sUtrasthAnamAM Ama jAvela che ke, 'sA> : suryAyo vRddhi prayanAntAH vAc: | JLA: proA: '...zabda Adi pAMca viSayA, cinya Adi pAMca mananA viSayA, guru Adi 20 guNA, sRddhi, sukha, duHkha, icchA, dveSa, prayatna tathA para Adi 10 guNeA maLI AyumAM lagabhaga 45 guNA mAnyA che. AmAMnA zabdAda pAMca mahAbhUtAnA vaizeSika-khAsa guNNA che. cittva, vicA, udgha, dhyeya tathA sa'kalpa-e pAMca mananA vaizeSika guNNA kahyA che. guru, laghu, zIta, uSNa, nigdha, rUkSa, maMda, tIkSNa, sthira, sara, mRdu, kani, vizada, zlaSNu, khara, sthUla, sUma, sAndra tathA drava ane - e 20 ane te uparAMta icchA, dveSa sukha, duHkha, prayatna, paratva, aparatna, yukti, saMyoga, vibhAga, pRthaktva, parimANu, saMskAra ane abhyAsa-ema te badhA ce guNNAnI saMkhyA lagabhaga 45-50 sudhInI thAya che. AmAM guru Adi 20 sAmAnya guNA gaNAya che ane buddhi, icchA, dveSa, sukha, duHkha tathA prayatna-e AtmAnA guNA che. A guNNAnI saMkhyA saMbaMdhe judA judA matabheda maLe che. 3 ema uparanA zArIra prathamAdhyAya jeTaleA upalabdha che, te jaNAvIne have khIjo zArIra adhyAya nIce Ara'bhe che; ahIM pahelA zArIra adhyAyanuM nAma maLatuM nathI paNa nIceneA khIjo adhyAya nAma sAthe jaNAve che. asamAnageAtrIya zArIra adhyAya 2 je A adhyAya zarUAtamAM ja khaMDita maLe che. adhyAyane aMte samAptecaka vAkya maLe che. te joI te A adhyAyanA nAmanA saketa. nAma tathA prakaraNa maLe che. A aghyAyanA jotAM Ama kahI zakAya che H-A adhyAyamAM ga` saMbadhI vivecana karavAmAM AvyuM che. garbhAzayamAM garbhanI mAsika vRddhinA viSaya A ardhya yumAM apAyeA che. trIjA mahanAmAM garbhanI kramika vRddhinA viSayathI ja A khaMDita adhyAyanI zarUAta thAya che. A uparathI ahIM Avu" anumAna karI zakAya che ke A adhyAyanA prathamanA kha MDita bhAgamAM garbhadhAraNanI prakriyA ane garbha - dhAraNa pachIA pahelA tathA khIjA mahinAmAM garbhanI je vRddhi thAya che tene lagate viSaya apAyelo have eI e. te sabadhe vAyakAne jJAna thAya mATe ame caraka tathA zruta Adi A - prathAne AdhAre te viSayanuM spaSTa karaNa karavA prAtna karIe chIe. prathama to A adhyAyanA nAma uparathI A spaSTa thAya che ke manuSyA paraspara vivAha tathA maithuna judAM judAM gAtrovALAMnAM ja thaI zake, eTale ke samAna gAtra ene parapara vivAha ke maithuna karAya te zAstra viruddha che. te | jo ke samAna gAtravALAM strI-puruSanA vivAha tathA maithunathI garbha teA utpanna thAya ja che; paraMtu e ganIrAgI na thatAM avazya rAgI ja thAya che; A ja kAraNe manu mahArAje sagAtrIonA vivAhate niSedha karyo che; jema ke avenDA va yA mAsurasgotraa ca yA pituH / sA prazastA dvijAtInAM dAra maiithune ||-je kanyA mAtAnI sapiMDa ke sageAtrI na hoya ane pitAnI paNa sageAtrI na DhAya te brAhmaNAdi traNa dvijAtine parasparanA dAraka --vivAha mATe tathA maithuna mATe uttama gaNAya che. A ja viSaya carakasa hitAmAM zArIrasthAnanA anucotrIya zarIra 'nAmanA khIjA adhyAyamAM carcavAmAM AvyA che; mATe have ame garbhadhAraNa prakriyAnuM varNana karIe chIe. puruSa "
Page #436
--------------------------------------------------------------------------
________________ asamAnagAtrIya zArIra-adhyAya 2 jo jyAre pU yuvAvasthAe paheAMce che tyAre pUrNa yuvAvasthAvALI ane mAsika RtusravathI zuddha | thayelI juvAna strI sAthe maithunakama kare che tyAre hathI preraNA pAmelA tenA zarIramAMthI zuddha zukra liMga mAge bahura nIkaLIne strInI ceAninA mArga tenA garbhATayamAM praveza kare che ane tyAM rahelA Ava sAthe te maLe che, tethI tyAM garbha dhAraNa thAya che. A gabha dhArakriyA strInA garbhadhAraNane yogya RtukALamAM ja thaI zake che. te RtukALa nI DagI strIne lagabhaga 28, 28 divase prApta thAya che. te veLA rajodarzana yukta pahelA traNa divasemAM strIe zuddha brahma pALavuM joIe ane cethA divase snAnAdithI zuddha thayelI te strIe zRMgAra AdithI suze bhita thaI rAtre patisaga karavA joi e. ceAthA divasathI mAMDI 12 divase sudhInA te samaya garbha dhAraNane yeAgya kALa gaNuva mAM Ave che; mATe puruSe te bAra divasanA garbhagrahaNu TALamAM strI sAthe maithuna karavuM joI e; kema ke te pachI tA 16 divasA sudhI yAni saMkucita rahe che; mATe te kALe maithuna kriyA karavI na joIe A saMbadhe paNa caraka zArIranA bIjA adhyAyamAM vistArapUrvaka garbhAdhAna prakaraNa lakhyuM che. te gate pAMca bhUtaeNnA vikAra tatha cetanA-AtmAne Azraya mAnyo che; eTale ke garbhamAM jyAM sudhI cetanAnA sayAga thatA nathI tyAM sudhI tene garbha sa MjJA lAgu thatI nathI. te saMbaMdhe carake tyAM kahyuM che 4, zukrazoNitajIvasaMyoge tu khalu kukSigate garbhasaMjJA mati ' / garbhAzayamAM puruSavI strIraja tathA jIvanA sayoga thAya che tyAMre ja tene gasanA ' lAgu thAya che; ema garbhAzayamAM rahelA te gA anukrame vikAsa thavA mAMDe che, te viSe paNa carake zArIranA 4thA adhyAyamAM kahyuM che ' sa sarvaguNatrAn garbhatvamApannaH prathame mAsi sammUrchitaH sarvadhAtukalanI kRtaH kheTabhUto bhavatyavyaktavigrahaH sdsattAkavayava: / te cetanA dhAtu sarvAM guNAthI yukta thaI ga`paNAne pAme che, ane pahelA mahine te saguNlRAthI sArI rIte mizra thaine sarvadhAtuonI kalala ke mizraNarUpe karAya che; ane peTa ke zleSmA eTale ke nAkanA kaphanA jevA khanI | ke, | 395 | rahe che. e veLA tenuM zarIra avyakta ke aprakaTaH rUpe ja hAya che ane tenA aMganA avayave paNa sata--asatarUpe ja thayA hoya che. zrute paNa zArIranA trIjA adhyAyamAM A saMbaMdhe Ama kahyuM che: 'taMtra prathame mAsi OM hrAyate| '-garbhAzayamAM mizra thayela puruSavI tathA strIraja pahele mahine eka kalalarUpe ke mizrarUpe thAya che; tema ja carake paNa zArIranA 4thA adhyAyamAM A sabadhe kahyuM che ke, * dvitIye mAsi ina: sampathate-vigsa: pecavuMt bIjA mahine te garbha dhana ke ghaTTa bane che. te vA, tatra piNDaH puruSaH strI pezI arbudaM napuMsakam / piMDAkAra ke pezI jevA athavA ardhuMda gALAkAra phaLanA abhAga jevA ke AjInI TekarInA jevA AkAranA te ga thAya che. temAMthI jo te garbha dhana-dhaTTa ke piMDAkAra thAya che teA puruSarUpe janme che; pezInA jevA AkArane jo thAya che tA strIrUpe janme che ane je khuMdanA jevA AkAranA thAya che te napuMsaka tarIke janme che.. ema upara prAsaMgika prakaraNane upalaka batAvIne have ahI je khaMDita adhyAyamAM bAkInA bhAga maLe che, te batAve che. garbhAzayamAM pravezelI bIjadhAtunuM prathamanu' rUpa.tara prANastu bIjadhAtuM hi vibhajatyasthisaMkhya (stha) yA praviSTamAtraM bIjaM hi raktena pariveSTayate // 1 // gujArAEsthito mAMtamumamyAM sAyavaH smRtAH; sarvendriyANi garbhasya sarvAGgAvayavAstathA // 2 // tRtIye mAli yuvattiyaMtane yathAmam / sparlRte cetativenAthAvatru yaMte rU (garbhAzayamAM rahelA ) prANavAyu tyAM pravezelA bIjadhAtu-puruSavIne prathama tA tyAM rahelA strIrakta-AvathI vIMTI de che; eTale ke prANavAyu dvArA puruSavIne strI-- raktA vanuM prathama teA vena thAya che; ane pachI temAMthI asthi-hADakAMnI AkRtirUpe tene karI devAmAM Ave che. zukra-vIya mAMthI.
Page #437
--------------------------------------------------------------------------
________________ 396 kAzyapa saMhitA-zArIrasthAna ane tenI sAthe maLelAM strIrajasamAMthI | Indriya utpanna thaI jAya che, te ja kALe e garbhamAM prathama te hADakAMnI AkRti baMdhAya che | rahelA jIvanA citamAM (sukhaduHkhanA) anubhava ane pachI temAMthI mAMsa utpanna thAya che | rUpa jJAna prakaTa thAya che. te ja kAraNe te kALathI ane te asthi-hADakAM tathA mAMsamAMthI | mAMDI garla pharake che ane pote bIjA-pUrvakALanA snAyuo utpanna thatA kahevAya che; tema ja | janmamAM je kaMI anubhavyuM hoya, tenI te IcchA pachIthI te garbhAzayamAMnA zukrAvanA | paNa kare che. ene ja anubhavavRddha vidvAne mizraNamAMthI garbhanI badhI IMdra tathA | hRAdhya ke "dauhRda" kahe che; kema ke te veLA te badhAye aMgonA badhA avayavo paNa garmagata jIvamAM mAta (anukrame) utpanna thAya che. te pachI trIjA | yuktapaNuM hoya che. vaLI te veLA e garbhagata jIvanuM mahine garbhanI badhI iMdriya tathA avaya hRdaya tenI mAtAnA hRdayathI ja utpanna thayeluM anukrame eka vakhate utpanna thAya che. upa | heIne e mAtAnA hRdayanI sAthe ja rasavAhinI rAMta e garbha khUba pharakavA mAMDe che, cetana | 'savAhinI nADIo dvArA cAre bAjuthI saMbaMdha yukta thAya che ane badhI vedanAone paNa pAmeluM hoya che. te ja kAraNe e mAtAne tathA jANI zake che. 1-3 garbhagata saMtAnane--bannene rasavAhinI nADIo vivaraNa: A sabaMdhe carake paNa zArInA dvArA eka ja prakAranI IcchA thAya che ane e ja 4 thA adhyAyamAM kahyuM che ke, "tRtIze mAsika kAraNane jotA vidvAne te kALanI e garbhanI IcchAne tathA sagarbhA strInI paNa te ja irachAne sandriyANi sarvAGgAvayavAzca yogapadyanAbhinivartante / ' trIjA mahinAmAM garbhanI badhI I dro tathA badhAye | 5 | pUrNa kare che; kema ke te kALanI IcchAne pUrNa karavA- aMgonA avayavo paNa eka vakhate taiyAra thaI | mAM na Ave to e garbhano vinAza athavA vikAra thato jovAmAM Ave che, mATe e samaye te sagarbhA jAya che." suzrata paNa zArIranA 3 jA adhyAyamAM mAtA kaI kaI ichita viSayomAM garbhanI tulya A saMbaMdhe kahe che ke, "tRtIye kRtazirasa ye gakSemavALI jovAmAM Ave che. tethI ja kuzaLa paJca piNDakA mirtante'GgapratyaGgavibhAgazca sUkSmo mavati aa' garbha rahyA pachI trIjA mahine be hAtha, vaidyo garbhiNI strInA priya tathA hitakAraka padArtho be paga ane mAthAnA pAca mAMsapiMDo taiyAra dvArA khAsa karI upacAro kare che-eTale ke - thAya che ane bIjA a go tathA pra yaMgene sUkSma garbhiNI strIne je kaMI priya tathA hitakAraka vibhAga paNa taiyAra thAya che. vaLI carakamAM garbha padArtho joItA hoya, te badhA pUrA pADavAnI ne trIjA mahinAmAM garbhanuM hRdaya vikasita kALajI rAkhe che. Ama carake trIjA mahinAmAM thAya che, ema paNa sUcita karyuM che, jema ke - | garbhanuM spandana-pharakavuM vagere mAnyuM che, paNa suzratamAM A dauhRda tathA spandana vagerene cothA * tasya yatkAlamevendriyANi santiSThante, tatkAlamevAsya mahinAmAM thatAM mAnyAM che; jo ke kharI rIte cetasi vedanA nibandhaM prApnoti tasmAttadAprabhRti garbhaH garbhanuM spandana garbhanA trIjA mahinAmAM zarU spandate prArthayate ca, tad dvahRdayyamAcakSate vRddhAH / thaI jAya che, paraMtu te veLA garbhiNIne tenI mAtRga rAga dRDha mAtRDhanAmasaddha mavati | barAbara samajaNa paDatI nathI, paraMtu cethA ane rasavAhinImi: zaivAdinImi:, taHTotAmirpatti: | pAMcamA mahinA mAM garbhanuM te spandana Adi vadhu - saMghAra | ta A2AmalaHITI na dR zya | spaSTa anubhavAya che. 3 vinAnitaM garbhamicchanti kartu, vimAnane hyasya dRzyate trIjA ane cothA mahinAmAM vinAzo vikRtiLa, samAnayogakSemA hi mAtA tadA garbhanI thatI avasthA.. gauNa keSucidartheSu, tammAtpriyahitAbhyAM garbhiNI vizeSe- | sUkSmapradhyaktakaraNastRtIye tu mano'dhikaH / / gopatti rA'--e garbhamAM je kALe badhI / ratu riyata yAMti karma pura nirAmayA pAka
Page #438
--------------------------------------------------------------------------
________________ asamAnagotrIya zArIra-adhyAya 2 je 39 ' * trIjA mahinAmAM garbha sUkSma prakaTa thayela tathA lehamAM vadhAre thAya che, tethI tenAmAM iMdriyAdi-karaNothI yukta thAya che ane tenI | paMdana-pharakavuM paNa vadhu thAya che. paraMtu sukRtamAM sAthe mana paNa temAM vadhArAnuM utpanna thayeluM | e mahinAmAM mananuM adhika spaSTapaNuM thAya che. jaNAya che. pachI cothA mahinAmAM garbha | ema ethI viparIta kahyuM che. jema ke-"me manaH kUkhamAM sthiratA pAme che ane nirAmaya thaI | prativRddhatAM mavati | pAMcamA mahinAmAM garbhanuM sarva roga arthAta upadravothI rahita thAya che. 4 | mana vadhAre pramANamAM jAgRta thAya che. 5 vivaraNa: A saMbaMdhe paNa carake zArIranA pAMcamA ane chaThThA mahinAmAM 4 thA adhyAyamAM kahyuM che ke, "caturthe mAsi sagarbhAnI sthiti sthiratAmApadyate garbhaH, tasmAttadA garbhiNI gurugAtra * | garbhiNI paJcame mAsi tasmAt kAryana yujyate / vadhimAvate vija " cethA mahinAmAM garbha | vaDhavANAM vRddhi mAtu moDadhA sthiratA pAme che. te kANe garbhiNI strI te | | sagarbhA strI, pAMcamA mahinAmAM e. veLA zarIranA avayavomAM khAsa karI bhArepaNuM ! kAraNe eTale ke garbhanAM mAMsa-rudhiranI pAme che. kAraNa ke te samaye garbhamAM vRddhi | vRddhi thaI hoya tethI kuzapaNuM pAme chethavAnI zarUAta thAya che. suzrutamAM paNa zarIranA | dUbaLI thaI jAya che; tema ja chaThThA mahinAmAM trIjA adhyAyamAM A saMbaMdhe kahyu che ke, garbhanAM baLa, varNa tathA ojasanI vRddhi 'caturthe sarvAGgapratyaGgavibhAgaH pratyakto bhavati / garbha thAya che tethI tenI mAtAne adhika zrama hRdayapravyaktibhAvAccetanAdhAturabhivyakto bhavati kasmAt anubhavAya che. 6. tasthAnavAtacothA mahinAmAM garbhanAM badhAM ye vivaraNa: A saMbaMdhe carake zArIranA thA a go tathA pratyaMga-upAMgeno vibhAga ghaNo adhyAyamAM kahyuM che ke, "gTe mAsi narmaNa mAMsaspaSTa thAya che; kAraNa ke te samaye te garbha zoNitopacayo bhavatyadhikamanyebhyo mAsebhyaH tmmaattdaasthAnamAM sthira thayela hoya che; taHd Amazcaturthe jamIvastra hAnimAvate viroSa " chaThThA mahinAmAthamika minnivAryeSu roti !" tethI e garbha mAM garbhanA mAMsa tathA rudhirane vadhAro bIja cethA mahine ikiyenA viSamAM potAne abhi mahinAo karatAM vadhu thAya che, tethI te kALe prAya athavA IchA kare che. 4 garbhiNI baLa tathA zarIranA raMganI hInatA pAMcamA mahinAmAM sagarbhAnI sthiti athavA nyUnatA vadhu pramANamAM pAme che. suzrute gurugAtratvamadhikaM garbhiNyAstatra jaayte| paNa chaThThA mahinAmAM garbhanI vRddhimAM Ama mAMsarojitaddag vme mAsi navA! II | AvirbhAva batAvela che ke, "ghaTe zuddhi' chaThThA he jIvaka! pAMcamA mahinAmAM garbhiNI. | mahinAmAM garbhanI vadhu vRddhi thAya che. 6 nAM aMge vadhAre bhAre thAya che ane garbhamAM | sAtamA mahinAmAM sagarbhAnI vadhu glAni mAMsa tathA dhiranI paNa vRddhi thAya che. 5 sarvadhAtvaGgasaMpUrNo vAtapittakaphAnvitaH / vivaraNa: A saMbaMdhe carake paNa zArIranA 4 thA adhyAyamAM kahyuM che ke, "pazcame mAsi samaya saptame mAsi tasmAcca nityaklAntA'tra garbhiNI // 7 . mAMsazoNitopacayaH bhavatyadhikamanyebhyo mAsebhyaH, sAtamA mahinAmAM garbha badhI dhAtuo tamArA ghafmaLa vArcanA te virALa " pAMcamAM tathA aMgothI saMpUrNa taiyAra thAya che ane mahinAmAM garbhane mAMsa tathA rudhiramAM bIjA | vAta, pitta tathA kaphathI paNa yukta thAya che; . mahinAo karatAM vadhAre thAya che, tethI e kALe te kAraNe sagarbhA strI sAtamA mahinAmAM kAyama garbhiNa vadhAre pramANamAM kRzatA athavA durbaLatA | kalama eTale thAkI jAya che. 7 pAme che. garbhanA pAMcamA mahinAmAM tenA mAMsa | vivaraNa: A saMbaMdhe carake paNa zArIranA .
Page #439
--------------------------------------------------------------------------
________________ 398 kAzyapa saMhitA-zArIrasthAna 4thA adhyAyamAM kahyuM che ke, "tame mAusa aH RAnA tathA narma, tamArA rAma nAmAvatti . sarvabhAvairApyAyyate, tasmAttadA garbhiNI sarvAkAH madbhavatyojaso'navasthitatvAt ; taM caivamabhisamIkSyASTamaM tataHI mavati ' sAtamA mahinAmAM garbha zarIranA | mAsamaNUmivAvakSare rA: I'-AThamA mahinAmAM sarva bhAvothI vadhu ne vadhu puSTa thato jAya che, tethI garbha mAtAthI ane mAtA garbhathI rasavanI e kALe sagarbhA strI ghaNI thAkelI lAge che; paraMtu | nADIo dvArA paraspara vAra vAra e jasu grahaNa sUBte sAtamA mahinAmAM garbhanI sthiti AvI | kare che. kema ke te veLA garbha saMpUrNa taiyAra varNavI che ke, tame sakRtyavima . pracaMntaraH || thayo hoya che. tethI e veLA gaNiI vAraMvAra sAtamA mahinAmAM garbhanAM badhAM a go upAgone harSa thI yukta thAya che ane vAraMvAra glAni pAme vibhAga spaSTa prakaTa thaI jAya che. 7 I-jhAMkhI thaI jAya che. te ja pramANe garbha paNa AThamA mahinAmAM sagarbhAnI sthiti | te vakhate vAraMvAra harSa ane kalAni pAse kare aSTame garbhiNIgarbhAvAdadAte parasparam / che. e kAraNe te samaye garbhane janma thAya ojo rasavahAyukteH pUrNatvAcchalayatyapi // 8 // te ojasa sthiti vadhu asthira hovAne lIdhe vinAzakAraka athavA upadravayukta ke saMkaTagrasta bane tasmAttatra muhuglAnA muhurhRSTA ca grbhinnii| che. e abhiprAya tarapha dhyAna ApIne kuzaLa vaidyo atyayaM cApnute tasmAnna mAso gaNyate'STamaH // 9 // AThamA mahine agaNya eTale ke prasava mATenA AThamA mahinAmAM garbhiNI strI tathA | yogya kALa tarIke na gaNavA ya kahe che-AThamA garbha-e banne jaNa ravAhI nADInA cAgathI- | mahinAne prasava mATe ayogya kahe che; paraMtu te dvArA paraspara-sAmasAmA ejane grahaNa e AThamo mahino pUrNa thayA pachInA (navamAthI kare che ane pUrNapaNAne lIdhe ekabIjAne mAMDI cheka bAramA sudhInA) mahinAone prasava chaLe paNa che eTale ke ekabIjAne ojasa mATenA yogya kALa tarIke gaNe che. suzrute paNa pUruM pADavAmAM apUrNatA paNa rAkhe che, | zArIranA trIjA adhyAyamAM A saba pe kahyuM jethI paripUrNa ojasa paNa pahoMcADI zakatAM che ke, "agsfthAmayoga: tatra sAtakSetra nIvenninathI. te kAraNe garbhiNI strI vAraMvAra glAni | ronAvAne tamAd/ca, tato vaDhi mAMsaunamaLe TrApAme che ane vAraMvAra harSa paNa pAme che- ' yeta I'-AThamA ma hanAmAM garbhanuM ojasa asthira eTale ke koI vAra ejasa barAbara maLI hoya che tethI te AThamA mahinAmAM janmele garbha rahe che tyAre AnaMdI bane che ane kaI ejasathI rahita hevAnA kAraNe ane rAkSasanA vAra ojasa barAbara maLatuM nathI, te glAni | bhAgarUpa gaNAto hevAthI jIvatuM nathI. e kAraNe pAme che-ema garbhanI tathA sagarbhAnI banI ! AThamA mahine bALakane janma na thAya te mATe sthiti thayA kare che, ane kaI veLA te vaidhe rAkSasane uddezI mAMsathI mizra karelA bhAtanuM garbhane paripUrNa ojasa na maLe te atyaya- | balidAna apAvavuM joIe 8,9 - nAza paNa pAmI jAya che. te kAraNe e - navamA vagere mahinAmAM AThamo mahine prasavakALa mATe yogya gabhajanmanI gyatA gaNAtuM nathI. 8,9 | navamAdiSu mAseSu janma cAsya yathAkramam / vivaraNa: A saMbaMdhe paNa carake zArIranA pUvaveha9te meM jarmAvANuNaINuNam II 20 cothA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke, "mane mAri jJAtA mati tAva vAvati bIpivAmAM -garbhazca mAtRto garbhatazca mAtA rasavAhinIbhiH saMvAhi- | iti ha mAha bhagavAn kazyapaH jIvakaM prati // 11 nImirmadutoH parasparata AvA garmaNAsaMpUrvatthAta, | e kAraNe navamA vagere mahinAmAM A - tamArA gaLI mudrAyu mavati - | bALakane je anukrame janma thAya che te yogya
Page #440
--------------------------------------------------------------------------
________________ garbhAvakrAMti zArIra-adhyAya 3 jo gaNAya che. te garbhastha bALaka navamA vagere / mahinAmAM jyAre janme che ane janmyA pachInI AjIvikA dhAvaNa dhAvavuM-vagerene te jyAMsudhI meLavatA nathI tyAM sudhI peAtAnA pUrvajanmamAM karelAM kamane tema ja garbhAvAsanAM sukha tathA duHkhane paNa te yAda kare che, ema bhagavAna kazyape peAtAnA ziSya jIvaka pratye kahyuM hatuM 10,11 vivaraNa : arthAt ahIM Ama jaNAvavA mAge che ke garbhastha bALaka navamA vagere mahinA pachI janmIte dhAvaNu dhAvavuM vagere bilakula navIna AjIvikAne jevA meLave che ke tarata ja pUrvajanmanA dehathI karelAM karma te tathA garbhavAsanA sukhaduHkhate bhUlI jAya che. ba Lakane janma thayA pachI jyAM sudhI navI AvikA maLatI nathI tyAM sudhI ja pUrva dehathI karelAM karmane tathA garbhavAsanAM sukhaduHkhane te yAda karyA kare che; eTale ke tene navuM maLe che, te pachI tene A duniyanA jIvana pavananI asara thatAM tene pUrvajanma AtuiM kAI paNa jJAna rahetuM nathI. A saMbadhe carake zArIranA cothA sthAnamAM Ama paNa kahyuM che ke, 'tazminekdivsmtikraante'pi natramaM mAtamupAdAya prasavakAlami yAduLakAzamAsAt, tAyAnkAsTa:, vaijJArimataH paraM zAvavasthAnuM gamaya |'-navamAthI bAramA mahinA sudhInA prasavakALane vaidyo yeAgya prasavakALa kahe che, paraMtu e bAramA mahinAnI upara jo eka paNa divasa vItyeA hAya tA e kukSistha garbhane vaidyo vaikArika garbha kahe che athavA tenA ekukSimAM rahevAne paNa vaidyo vaikArika kahe che; mATe upara je AnupUrvika krama che, te ja kramathI kUkhamAM garbha paripUrNa taiyAra thAya che. suzrute paNa ahIM zArIranA trIjA adhyAyamAM kahyuM che ke, 'navamalAmAtAdvArAnAmanyatasmin nAyate, atoDanyathA vidhArI mati / '-navamA, dazamA, agiyAramA ke bAramA mahinAmAMthI kAI paNa eka mahinAmAM je gabha janme che, te ja enA yeAgya prasavakALa gaNAya che; paratu ethI UlaTA prakAre eTale ke navamA mahinA pahelAM garbhanA janma ke 399 bAramA mahinA vItyA pachI paNa garbhanuM je kUkhamAM rahevuM thAya te te vikArarUpa gAya che; arthAt garbhanA garbhAzayamAM rahevAne samaya sAmAnyapaNe 280 divasa sudhInA hoya che. eTalA samayamAM garbhanI AnumAnika sthiti jANI zakAya che; eTale ke chellA RtukALanA pahelA divasamAM 280 divaseA joDI daI prasavakALanI tithi jANI zakAya che athavA chellA RtukALanA pahelA divasamAM sAta divasa umerI daI je tithi Ave te ja tithi navamA mahiMnAmAM prasava tithi kahI zakAya che; jema ke dAkhalA tarIke kAI strInA chellA mAsika srAva sembaramAM thayA hoya tA temAM sAta divase umeravAthI AgaLa jatAM navameA hateA sapTembara ja prasavakALa mATe yogya kahI zakAya che.' 10,11 iti zrIkAzyapasa pritAmAM bIjuM * asamAna zArIra' nAmanuM zArIra samApta garbhAvakrAMtizArIra-adhyAya 3 je prayAso zarmAzAnti zArIAM chAyAyAmaH Ti tirUtu maLavAnuM thavaH // 2 // have ahI'thI Ara'bhI 'garbhAvakrAMtizArIra' nAmanA adhyAyanuM ame vyAkhyAna karIzuM, ema bhagavAna kAzyape (vRddha jIvaka nAmanA peAtAnA ziSyane ) kahyuM hatuM. 1,2 . viSNu : A adhyAyamAM have A sabaMdhe vavAze ke garbhAzayamAM garbha kevI rIte utpanna thAya che? ane garbhamAM jIvananuM kayA prakAre avakramaNu-praveza thAya che. zrutanA zArIranA trIjA adhyAyamAM TIkAkAra haNe lakhyuM che ke, atra hi zukrazoNitaM grbhaashysthmaatmprkRtivikaarsaMmUrjita garma hyujyate, tasyAvAntivAmanamantratarAmiti yAvat vizrAnti, sAvinatIti / / A garbhAzayamAM puruSanuM vI ane strI-rudhira kra Ava prApta thaI ne-ekatra maLI te garbhAzayamAM sthiti karI rahela hAya ane prakRtinA vikArA sAthe sArI rIte je ekAkAra thaIne je sthiti kare, te gala'' kahevAya che; garbhanI avakrAnti { ke pravezarUpe garbhAzayamAM gamana ke prApti thAya athavA
Page #441
--------------------------------------------------------------------------
________________ 400 kAzyapa saMhitA-zArIrasthAna meM bhavata295 4 12j thAya, te 16ziyamA zAnnintei, ke vAyoH, ke tejasaH, ke'dbhayaH, rAmanI santa' yehI 43vAya cha ' 12 ke pRthivyAH, ke cAsya mAtRtaH saMbhavataH sabha' jIvastu khalu bho sarvagatatvAdIzvaraguNa- vanti, ke cAsya pitRtaH, kimAtmanaH, kiM ca samanvitaH pUrvazarIrAccAvakrAmati parazarIraM copa- sAtmyataH, kiM ca rasataH, kiMca sattvataH, kutra krAmati yugapat, na kadAcidapi bIjazoNita- caite sarvabhAvA anvAyattA bhavanti, kaM cAthamavAyvAkAzAdimanobuddhi bherviyuktapUrvaH, sarvagata- vejhante; iti pRSTo bhagavAn kazyapa uvAcatvAcca na kasyAM cedyonau nopapadyate svakarmaphalA- garbhasya khalu bho zabdazca zrotraM ca lAghavaM ca nubhavAditi // 3 // saukSmyaM ca vivekazca mukhaM ca kaNThazca koSThaM 754! to pa252 sabhA cAkAzAtmakAni bhavanti, sparzazca sparzanaM ca 2De che. te 4AraNe zvaranA gupathI yuta rokSyaM ca preraNaM ca dhAtuvyUhana ca prANazcApAnazca cha, chatai (pUrvamata bhane 1za zarIraceSTA ca vAyvAtmakAni bhavanti, rUpaM ca tha6) te vAtmA 5sAMnA zarIramAthA cakSuzca prakAzazca pittaM ca paktizcomA ca zarIra(AyuSyapU thatai) mahA2 nIjI taya vRddhizca taijasAni bhavanti, rasazca rasanaM ca cha bhane (potAnAM bhavazAta prAta thaye) zaityaM ca mArdavaM ca dravazca snehazca kledazca zleSmA bhI zarIramA sahI mate homasa thAya ca medazca raktaM ca mAMsaM ca zukra cAprAni bhavacha. te ve 55 tenA bhI4-puruSavIya, nti, gandhazca ghrANaM ca gauravaM ca sthairya ca mUrtizca rudhi2-khI-sAtava, vAyu, sAtha mAhi pArthivAni bhavanti; tasmAt puruSo lokasaMmitaH bhana tathA muddhinI sAthe paDatAM procyate / lohitaM ca mAMsaM ca nAbhizca hRdayaM 59 ||nne viyoga thayoDAta nathI ana ca kloma ca yakRcca plIhA ca vRkko ca bastizca cAtAna bhanI anubhava athavA poza purISadhAraNaM cAmAzayazcottaragudazca kSadAntraM ca 42vAnA DAvAthI bhanenu sAtapA. sthUlAntraM ceti mAtRjAni, kezAzca romANi ca 4 sabhA 2ApAzu' 55 havAnA zmazruNi ca nakhAzca dantAzcAsthIni ca sirAzca sa yonimAdI nAnI | snAyavazca dhamanyazca zukra ceti pitRjAni, Ayasabha hI mana nathI. 3 zvAtmajJAnaM ca manazcandriyANi ca prANApAnau ca vi1295 : athAta yAmA, zarIra dhAraNaM ca preraNaM ca cAkRtizca svaravarNApacaya80 mIla zarIramA praveza 42 tyAre tanI vizeSAzca sukhaduHkhe icchAdveSau ca smRtizcAhase panne miyA mate yAyale sa GkArazca prayatnazvAvasthAntaragamanaM ca satvaM ca 59 zarIramA pAre praveza 2 the, tyAre ne nAnAyoniSUpapattizcetyAtmajAni, ArogyaM cotthAnaM puruSanA pAyanI, zrI24 bhAtavI pAyIca saMtoSazcandriyaprasAdazca svaravarNabIjasaMpaJca AkAza Adi pAMca mahAbhUtone ane mana tathA medhA ca praharSabhUyiSThatA ceti sAtmyajAni, shriibuddhino saMga paNa avazya thAya ja che-eTale rAbhinivRttizca zarIrAbhivRddhizca prANAzca bandhazca 4 te yAMnA sayAma vinA tanI mAla zarIramA vRttizca puSTizcotsAhazcati rasajAni / kalyANa tpatti salavatI nathI bhane te vAtmA, saba- roSamohAtmakaM tu satvaM trividhamuktamane, ttraupgata hovAthI pitAnAM pUrva janmakRta phalajoga anu- | pAdi(da)kaM sattvaM manazca layi(?) nityaM zubhAsAra tane hI juhI bhane yonimA banna zubhamizrabhAvAnAM sparza ityucyate / te sarvabhAvAH thavAnuM hoya ja che 3 | svakarmaNyAyattA: kAlaM cAvekSante / vAyuhi kAlavRddha74 sayAna 125yana praznottarI sahitaH zarIraM vibhajati saMdadhAti ceti // 4 // garbhasya punarbhagavan ! ke zarIrAvayavA AkA- bhagavan! mana zarIranA 4yA
Page #442
--------------------------------------------------------------------------
________________ garbhAvakAMtizArIra-adhyAya 3 je 401 avayavo AkAzamAMthI bane che? kayA | pRthvImAMthI bane che; (ema pAMca mahAbhUtaavayavo vAyumAMthI bane che? kayA avaye | nA vikArarUpa athavA temAMthI banelA tejamAMthI utpanna thAya che? kayA avaya | hoIne) te kAraNe puruSa lokasaMmita athavA jaLamAMthI bane che? kayA avaye pRthvI- | lokatulya kahevAya che. vaLI garbhanuM dhira, mAMthI taiyAra thAya che? kayA avayavo tenI | mAMsa, nAbhi, hRdaya, leman nAmanuM pipAsA mAtAmAMthI utpanna thAya che? kayA avaya | athavA tarasa utpanna karavAnuM sthAna, yakRtae garbhanA pitAmAMthI utpanna thAya che? | kALajuM ke kalejuM, plIhA-baLa, kaI vastu te garbhamAMthI potAmAMthI bane | nAmanA be paDakhAMnA be mAMsapiMDa-gudA, che? kaI vastu sAmya eTale te garbhanI mULa basti-mUtrAzaya, purISadhAraNa-viSThAzaya, prakRtine mAphaka AvavAthI tayAra thAya che? kaI AmAzaya, uttaragudA, kSudrAnna-nAnuM AMta(anA) rasamAMthI bane che? kaI vastu | raDuM ane sthalAnatra-meTuM AMtaraDuM-eTalAM te garbhanA sarvamAMthI bane che ? ane te che garbhanI mAtAmAMthI utpanna thAya che; tema ja garbhane lagatA A badhA bhAva ke padArtho | keza-mAthAnA vALa, rUMvADAM, zamazra-dADhIkone anusarI konA svAdhInamAM rahe che; | mUchanA vALa, nakha, dAMta, hADakAM, zirAo, tema ja kayA padArthanI jarUriyAta dharAve che? | snAyuo, dhamanI-nADIo ane zukra-vIrya- ema vRddhajIvake pUchyuM tyAre bhagavAna kazyape ! eTalAM garbhanA pitAmAMthI utpanna thAya che; tene Ama kahyuM hatuM ke, he jIvaka! garbhane | paraMtu AyuSa, AtmajJAna eTale ke potAnA zabdaviSaya, zrotraidriya, lAghava-halakA- | viSenuM jJAna, mana, iMdriya, prANa, apAna, paNuM, sUkSmapaNuM, viveka, mukha, kaMTha-gaLuM | dhAraNa eTale badhuM dhAraNa karI rAkhavuM, ane koSTha-kaThe-eTalAM AkAzamaya hAI preraNA, AkRti ke AkAra; svara tathA varNa- AkAzamAMthI utpanna thAya che tema ja | raMgane upacaya arthAt vadhAre athavA temAM sparzaviSaya, tvacA-Idriya, rUkSatA, preraNA, 1 thatA vizeSa arthAt pheraphAro, sukhaduHkha, dhAtuonuM dhUhana- goThavaNI, prANa, apAnI IcchA, dveSa, maraNazakti, ahaMkAra, prayatna, tathA zarIranI ceSTA-eTalAM vAyu svarUpa hAI | judI judI avasthAne prApta thavuM, sattvavAyumAMthI bane che; tema ja rUpaviSaya, cakSu- 1 mAnasika zakti ke manobaLa, aneka ceniidriya, prakAza, pitta, pakti-pAcanakriyA, | omAM utpanna thavuM-eTalAM garbhagatazarIranI uSNatA ane zarIranI vRddhi-eTalAM | jIvamAMthI potAnAmAMthI utpanna thAya che. tejasa heI tejane vikAra athavA tejamAMthI te ja pramANe Arogya, utthAna-utsAha bane che, tema ja rasaviSaya, jihavAiMdriya, ke unnati, saMtoSa, iMdriyonI prasannatA, zItalapaNuM, mArdava-kamaLapaNuM, drava-pravAhI- svarasaMpan - gaLAne uttama avAja; varNana paNuM, snehakleda-bhInApaNuM, kapha, meda, saMpatu, bIjasaMpat, medhA nAmanI buddhinI rakta-lehI, mAMsa tathA zuka-vIrya-eTalAM | dhAraNazakti ane praharSabhUyiSThatA eTale Apya hoI jaLanA vikArarUpa ke jaLamAM- | ke ghaNuM pramANamAM harSa athavA AnaMda thI bane che; tema ja gaMdhaviSaya, ghANadriya, je rahyA kare-e badhAM sAmya athavA gaurava eTale zarIramAM bhArepaNuM, sthiratA ane pitAnI zarIraprakRtine je mAphaka hoya mUrti eTale kaThinatA ke kaThaNapaNuM-e badhAM | tevA padArthonuM sevana karyAthI utpanna thAya che; pArthiva athavA pRthvInA vikArarUpa heI | paraMtu zarIranI utpatti, zarIranI vRddhi, kA. 26
Page #443
--------------------------------------------------------------------------
________________ 402 an kAzyapasa hitA-zArIsthAna sveda-parasevA vagere eTale ke vI vagere che ane rasa tathA rasanendriya che te badhAM Apya' eTale ke jaLanA mukhya vikArarUpa athavA jaLapradhAna avayave che. vaLI A zarIramAM je pitta che, uSNutA ke garamI che ane zarIramAM je kAMti che; tema ja rUpa tathA darzIna che, te sat agninA vikArarUpa athavA agnitattvanI mukhyatA dharAvanArA te te avayaveA che. vaLI A zarIramAM je kaMI ucchvAsa ke UMcA zvAsa levAya che, eTale ke je zvAsa bahAra kADhavAmAM Ave che, je prazvAsa eTale ke aMdaranA bhAgamAM je prANavAyu, khaMdhana, vRtti-AjIvikA, puSTi ane utsAha-eTalAM (khArAkanA) rasamAMthI utpanna thAya che. traNa prakAranuM sattva prathama kahevAI gayuM che; eka kalyANarUpa sattva, bIjI rASamaya sattva ane trIjuM mAhamaya sattva kahyuM che. temAM je sattva utpatti karavAnA svabhAvavALu, manarUpa ane kAyama laya pAmavAnA svabhAvavALuM hoya che te zubha tathA azubhathI mizra bhAveAnA sparUpa athavA anubhava karanAra che, ema kahevAya che. te badhA pArthA, jIvanA peAtAnA karmamAM adhIna thayelA hAI ne kALanI rAha joyA kare che. kharekhara vAyu ja kALanI sAthe rahIne zarIranA vibhAga kare che ane zarIrane sAMdhe che-ekatrita kare che. 4 vivaraNa : carake zArIranA 7 mA adhyAyamAM zarIranA je padArthoM pAMca mahAbhUtamAMthI utpanna thAya 1 che te saMbaMdhe jaNAvyuM che ke, 'taMtra dizetAH sthUlaM sthiraM mUrtimadgurukharakaThinamaGga nakhAsthidantamAMsacarmavarcaH kezazmazrunakhalomakaNDarAdi tatpArthivaM gandho ghrANaM ca yadddravasaramandasnigdhamRdupicchilaM rasarudhiravAkaphapitta mUtrasvedAdi tadApyaM raso rasanaM ca, vittamUCA yo yA 2 mAH zarIre tatsarvAzcarya vaMzane ca, catuSTAsaprazvAsonmeSanimeSAzrunaprasAraLAmanakeraLadhAraLAvi sadAyIya sparzaH varzana 6, dhivimukhyate mahAnti cAnUni srotAMsisayAntaraoNla zamva: zrotra 2, thaprayojatu sapradhAna, yuddhirmanazruti zarIrAvayavasaMkhyA yathAsthUlamedenAvayavAnAM nirdiSTA // 'A zarIramAM je vizeSathI sthUla, sthira, mUrtimAna, guru-bhAre, khara-kharasaTa tathA kaThina aMgeA che, jevAM ke nakhA, hADakAM, dAMta, mAMsa, cAmaDI, viThThA, deza-mAthAnA vALa, dADhI-mUchanA vALa, ruvAMTAM tathA je kaDarAo vagere che, tema ja gaMdha ane prANendriya che te pArthiva che-pRthvInA vadhu azAmAMthI banelAM che; tema ja A zarIramAM je ka'I drava ke pravAhI, sara, mada, snigdha, mRdu-aAmaLa, picchila-cIkAzavALuM che ane je rasa, rudhira, vasA, ka, pitta, mUtra, / avayaveAnI saMkhyA, je je avayaveA sthUla che, | temanA bheda dvArA ahIM darzAvela che. A ja pramANe suzrute paNa zArIranA pahelA adhyAyamAM kahyuM che ke, 'antarikSAstu-rASTra: rAphendriya sacchisamUho vivittatA 6 / vAyavyAstu-svaH, sparzendriyaM sarvaceSTAsamUha: sarvazarIrasvana zrutA tenasAtu-vaM pendriye : santAvo strALutA hima ztanya zaurya 6 / AvyAtu raso rasendriyaM savasamUho zutA AthaM sneho retaAE | vArthivAstu-vandho nyUTriya sarvabhUtasamUho jItA aiti / '- zabdaviSaya, zabdane grahaNu karanArI zrotraiMdriya, badhAM ye drione | zvAseA levAya che; unmeSa tathA nimeSa AMkhanuM UghaDavu. ane mI'cAvuM thAya che; tema ja zarIranA je je avayavA sakAya thAya che, tema ja prasAraNa eTale je je avayaveA phelAya che, gamana javuM, preraNA tathA dhAraNa vagere je karAya che te te vAyavIya hAI vAyutattvanI pradhAnatA dharAve che; tema ja sparzI viSaya tathA tvacA IMdriya che, te paNa badhAMye vAyatrIya hoI vAyutattvapradhAna che. vaLI A zarIramAM je kaI vivikta eTale chUTI jagyA che; tema ja meATA ane aNu-sUkSma je srote ke drio che, te ane je zabdaviSaya tathA zrotra iMdriya che, te badhAM aMtarikSa eTale ke AkAzanI mukhyatA dharAvanArA padArtho che. zarIramAM je prayAkta che eTale ke iMdriyAne tathA manane pAtapeAtAnA viSayAmAM je prere che te ( Atmatattva) pradhAna che ane buddhi tathA mana paNa pradhAna ( mULa prakRtirUpa) che; ema zarIranA vaLI
Page #444
--------------------------------------------------------------------------
________________ garbhAvakAMtizArIra-adhyAya 3 je 403 -samUha ane viviktapaNuM eTale ke zarIramAM pAtavaH savitA "DhokaH " ti rada mane." je je jagyA che, te badhA AkAzanA | 'taya vizva pRthivI mUrti, grAH cheH tenofmavikAro ke avayava che; tema ja sparzaviSaya, satApo, vAyuH kALo, vivirALa, zraddhAnaMtarAma, sparza-indriya-tvacA, badhAM chidrone samudAya, yathA khalu brAhmI vibhUtirlo ke tathA puruSe'pyAntarAtmikI AkhAya zarIranuM spaMdana-pharakavuM vagere ceSTA vibhUtiH, brahmaNo vibhUtiloM ke prajApatintarAtmano vibhUtiH ane zarIramAM laghutA-halakApaNuM -e badhAya puruSe satvaM, yastvindro loke sa puruSe'haGkAraH, aadi-bhA vAyunA vikArarUpa che. tema ja rU5- | yAtu mAna, ho roSa:, sonaH prasAlo, vasavaH viSaya, rUpane jonArI cakSuIdriya, varNa eTale surya, azvinI krAMti:, madurAho, vizvetA sandri-zarIrane raMga, saMtApa, caLakATa athavA tejasvI yANi sarvendriyArthAzca, tamo moho, jyotirzAnaM, yathA paNuM, pAcanakriyA amarSa- krodha athavA sahanazIla yathA lokasya sargAdistathA puruSasya garbhAdhAnaM, yathA paNuM, tIkSNatA ane zaurya athavA zUravIrapaNuM e kRtayugamevaM vAlyaM, yathA tretA tathA yauvanaM, yathA badhAye bhAvo tejasvI hoI-agni saMbaMdhI ke dvAparastathA sthAviya, yathAkalirevamAturya, yathAyugAstathA aminA vikArarUpa che; te ja pramANe rasaviSaya, maraNamiti evamanumAnenAnuktAnAmapi lokpurussyorvyvrasana nAmanI jihavAIdriya, sarva kava-pravAhIno viraHITIHzaheze sAmAnya vidyAta -jema samusamudAya, zarIramAM gurutA-bhArepaNuM, zItaLatA, dAyarUpe ekatra maLelI cha dhAtuo "loka' evA sneha ane retasa-vIrya e badhA ye bhAvo nAme kahevAya che; jema ke pRthvI, jaLa, teja, vAyu, Apya hoI jalanA vikArarUpa che; tema ja gaMdha- AkAza ane avyakta brahma e ja cha dhAtuo viSaya, gaMdhane grahaNa karanAra idriya, badheya mUta ekaThI maLelI heIne "puruSa' zabdane pAme che, che. jethI haO , samadAya ke kaThina bhAga ane gurutA arthAta eTale ke puraSa' nAme kahevAya che. temAM - zarIranuM ke bhArepaNuM--e badhAya bhAvo pRthavInA je mUrti-kaThina bhAga che te pRthvI che; kaleda vikArarUpa hoI pArthiva gaNAya che. A uparathI bhInAza ke bheja che, te puruSanA saMbaMdhavALuM sAbita thAya che ke A mAnava-puruSa e jaLa ke pANI che; abhisaMtApa ke pAsa je bahAra dekhAtA A mahAna lekasamudAyanuM ja umA ke uSNutA athavA garamI rahelI che e eka bIjuM nAnuM svarUpa ja che; kAraNa ke puruSanA saMbaMdhavALuM teja che; "prANa" e puruSane jeTalA mUrtimAna bhAva A lokamAM bahAranA | saMbaMdha dharAvate vAyu che. dehamAM jeTalAM chidro ke bhAgamAM dekhAya che teTalA ja mUrtimAna bhAvo polANa che te "puruSa'nA saMbaMdhavALuM AkAza che. mAnavazarIranI aMdara paNa rahelA hoya che; jema | dehamAM rahela aMtarAtmA ke citanya dhAtu che, te ke pravI. jaLa, teja, vAyu, AkAza tathA avyakta | puruSane saMbaMdha dharAvatuM brahma (paramAtmAnuM svarU5) brahma-e cha to bahAranA lokamAM-lokanI ! che. jema lokamAM brahmanI vibhUtio ke ezvaryA aMdara pratyakSa dekhAya che, te ja pramANe te ja prakaTa dekhAya che te ja pramANe aMtarAtmA cetanya cha padArtho mAnava zarIranI aMdara paNa pratyakSa | dhAtunI vibhUti ke aizvarya paNa puruSa-mAnavadehamAM rakhAya che. A saMbaMdhe carake paNa lekanI | prakaTa athavA spaSTa dekhAya che. lAkamAM jema dakSa tathA mAnava-zarIra-puruSanI vistRta tulana | prajApati Adi moTA devo che, te brahma-paramAtmAnI zArIranA 5mA adhyAyamAM Ama karI che; jema ke, ' vizrutio che te ja pramANe puruSamAM je sarva ke puruSoDaze Dhokrasati hyuvAra mAvA-punarvasu- mana che te aMtarAtmA-caitanya dhAtunI vibhUti che. rAtreyaH, vAvanto hi roke mUrtimanto mArovAtAvattaH | lekamAM jema IMdra mukhya devarUpe gaNAya che tema gs, rAvataH puSe tAnto stro | pRSAtava: | dehamAM puruSane je ahaMkAra che te ja iMdra che. vaLI samarinA "voka" zuti rAvuM Dhama te; tathA-thi- | jema lAkamAM bAra Aditya srayanAM 213pa che rAjono vAsarAjhArAM traNa vIcarumilveta | te ja puruSanA dehamAM AdAna arthAta grahaNarUpe rahelA
Page #445
--------------------------------------------------------------------------
________________ 40 kAzyapa saMhitA-zArIrasthAna che. lokamAM je rudradeva che te ja puruSamAM roSa ke | vaE vAvane ti mAtRjJAni"--A garbha krodharUpe rahela che. lokamAM je soma ke caMdra che, | mAtAthI paNa A rIte utpanna thAya che; kAraNa ke te ja puruSamAM prasAda ke prasannatArUpe rahela che. lekamAM mAtA vinA garbhanI utpatti thatI ja nathI. je "vasu' nAmanA devo che te ja puruSamAM mukha- tema ja jarAyuja-eTale ke oramAM thatAM manuSyo, rUpe rahela che. lokamAM je be azvinIkumAro che, | pazuo vagere prANIonI utpatti mAtA vinA. te ja mAnava-puruSamAM kAMtirUpe rahela che. lokamAM thAya ja nahi. tenI samajaNa mATe mAtAthI utpanna je 49 masta-vAyude che, te ja puruSamAM utsAha | thatAM garbhanAM aMgo viSe ame kahIe chIe : tvacA, rUpe rahela che. lekamAM je "vizvedevA 'nAmanA devo | sadhira, mAMsa, meda, carabI, nAbhi, hRdaya, kalamana che, te ja mAnava deha-puruSamAM badhI IdriyorUpe tathA | tilaka nAmanuM tarasa lAgavAnuM sthAna, yakRta-kaleje, IdriyonA viSarUpe rahelA che. lokamAM je tamasa | (lIvara) ke jamaNA paDakhAnI gAMTha-lIhA, DAbA ke aMdhakAra che te ja mAnava dehamAM meha ke ajJAna paDakhAmAM thatI gAMTha-baroLa, vRkra, gudA, bastirUpe rahela che. lekamAM je jyoti che te ja mAnava | mUtrAzaya, purISAdhAna-malAzaya ke vijhAsthAna, AmAdehadhArI puruSamAM jJAnarUpe rahela che. jema lekanI | zaya, pakavAzaya, uttaraguda-gudAne nIcene bhAga, kSudrAnca sachi vagere thAya che te ja pramANe mAnavadeha- ' arthAtu nAnA AMtaraDAM, sthUlAtra-moTAM AMtaraDAM dhArI puruSanuM garbhAdhAna ke garbhAgamana hoya che. | vipA eTale hRdayamAM rahelo meda ane vAhana lokamAM jema katayuga ke satyayuga che te ja mAnava | eTale ke te medane vahana karanAra-vapAvahana-teladehadhArI puruSanuM bALapaNuM ke bAlyAvasthA che. vAtika nAme rahelA komaLa padArtha-eTalAM aMgo lokamAM jema tretAyuga prApta thAya che, te ja pramANe mAtAnA rudhiramAMthI utpanna thatAM hoIne mAtRmAnavadehadhArI puruSamAM te rUpe yuvAvasthA prApta thAya | janya kahevAya che. sute paNa zArIranA 3 jA che; lokamAM jema dvAparayuga prApta thAya che, te ja | adhyAyamAM A saMbaMdhe kahyuM che ke-mAMsapramANe mAnavadehadhArI puruSamAM (te yugarUpe ja )| rojitameTromAnAnnAImayastrItrAmRtIni mRduni vRddhAvasthA prApta thAya che. jema lekamAM kaliyuga | mAtRjJAni |-mAMsa, lohI, meda, majajA, hRdaya, nAbhi, prApta thAya che te ja pramANe mAnavadehadhArI puruSamAM yakRta-kalejuM, plIhA-baroLa, nAnuM-moTuM AMtaraDuM (e kaliyugarUpe ja) AturapaNuM-rogIpaNuM prApta ane gudA vagere kamaLa aMgo ke zarIranA vibhAgo thAya che. loko jema yugAMta pralaya thAya che, te ja | mAtAthI utpanna thayelA che. te ja pramANe pitAnA pramANe mAnavadehadhArI puruSanuM maraNa thAya che. ema | bIja-vIryamAMthI garbha mAM je je avayava u5 he agniveza! A uparathI lekanA tathA mAnavadeha- thAya che, te ahIM kAzyapa saMhitAnA mULa graMthamAM dhArI puruSanA amuka amuka je avayavo ahIM kahyA A pramANe kahI batAve che: keza-mAthAnA vALa, nathI, temanuM paNa e rIte samAnapaNuM samajI levuM. | ruvAMTAM, dADhImUchanA vALa, nakha, dAMta, hADakAM,. vaLI A mAnavadehamAM je je bhAvo garbhanI mAtAthI zirAo, snAyuo, dhamanI-nADIo ane viya utpanna thAya che te ahIM jema mULamAM kAzyapa- . A zarIranAM aMgo ke avaye garbhamAM saMhitAmAM kahyA che, te ja pramANe carake paNa zArIra- | pitAthI utpanna thayAM hoya che. A saMbaMdhe nA 4thA adhyAyamAM Ama kahyAM che: "mAtRzrayaM | carake zArIranA trIjA adhyAyamAM kahyuM che kegrbhH, nahi mAturvinA garbhopapattiH syAnna ca jarAyujAnAM, 'yAni cAraya pitRtaH sambhavataH bhavanti, tAnyanuyAni cAsya mAtRtaH sambhavataH saMbhavanti, tAnyanu- | vyaakhyaasyaamH| tadyathA-kezazmazrunakhalomadantAsthivyAkhyAsyAmaH / tadyathA-tvak ca lohita ca, mAMsaM sirAnAyudhamanya: zukramiti pitRjJAni " mAnavagarbhamAM ca medazca nAbhizca, hRdayaM ca, valoma ca yakRcca pitAthI ATalAM aMgo ke padArtho utpanna thAya che. sTa 2, vRau 2, vatithya, purAdhAnaM vAnArAyaA ! jema ke keza : mAthAnA vALa, dADhI-mUchanA pAyottaragurda vAparavuM 2 mudrAnna 2 zUrAnnavALa, nakha, ruvAMTAM, dAMta, badhAM hADakAM, zirAo,
Page #446
--------------------------------------------------------------------------
________________ garbhAvakAMtizArIra-adhyAya 3 je 405 snAyuo. dhamanI-nADIe ane vIrya eTalAM mULamAM-kAzyapasaMhitAmAM varNana karela che. te ja garbhazarIramAM tenA pitAthI (vIrya dvArA) utpanna ! ahIM TIkAmAM Ama vadhu spaSTa rIte kahe che, thAya che. vaLI suzrute paNa zArIranA trIjA Arogya, utthAna ke unnati, saMteSa, IdrinI adhyAyamAM A saMbaMdhe Ama kahyuM che ke, prasannatA, svara, varNa tathA bIjanuM uttamapaNuM, namastha rAmaznaromAniyaMDhantasivAranAyu dhamanIrataH "medhA' nAmanI buddhinI dhAraNuzakti, harSa-prasannapratIni thirAzi pitRjJAni'-garbhanA mAthAnA tA-AnaMda ke maithunakriyAnI adhikatA-eTalAM vALa, dADhI-mUchanA vALa, hADakAM, nakha, dAMta, sAmya eTale potAnI prakRtine mAphaka Ave evA zirAo. khAya, dhamanIo tathA vIrya vagere padArthonA sevanathI utpanna thAya che. A saMbaMdhe sthira aMgo tenA pitAthI (vIrya dvArA) utpanna | carake paNa zArIranA trIjA adhyAyamAM kahyuM che ke, thAya che; paraMtu AyuSa, AtmajJAna, mana, ikriye, yAni jA sAmyataH samavataH saMmatti, tAcanaprANa, apAna, zarIradhAraNa, preraNA, gati, ca vyAkhyAsyAmaH / tadyathA-ArogyapanAlasyamalolupatvami svara tathA varNa ke dehanA raMganI vRddhi, sukha-du:kha, riyANAH dharavaLavInasapUrajharlaeNmUyarsTa reti IcchA, dveSa, smaraNazakti, ahaMkAra, prayatna, | sArasthAna " garbhAzayamAM utpanna thatAM A garbhamAM avasthataragamana eTale ke judI avasthAmAM javuM, je je bhAvo sAme padArthanA sevanathI utpanna sattva tathA aneka niomAM gamana-javuM eTalAM thAya che, tenuM ame vyAkhyAna karIe chIe. garbhathI pitAthI utpanna thAya che. A saMbaMdhe paNa Arogya, ALasarahitapaNuM. keIpaNa vastunI carake zArIranA trIjA adhyAyamAM kahyuM che ke, upara lolupatA ke lAlacathI rahitapaNuM, IdriyanI yAni tu khalvasya garbhasyAtmajAni, yAni cAsyAtmataH prasannatA, svarasaMpatti, varNasaMpatti, bIjasaMpatti saMbhavataH saMwvati, tAvanagAthANAma; tathA- | ane harSa ke AnaMdanuM bahupaNuM -e bhAre A tAnuM tAm yonivRttinApurAmAnaM mana rUdrathALa | garbhane je sAmya athavA mAphaka hoya, tenA prA/vAnI preraLa dhArAmAkRtivAvivAda survadu:- sevanathI utpanna thAya che. suzrute paNa zArIranA chAvelI tanAvRtivRddhiH kRtihAraH prayatnazreyA- trIjA adhyAyamAM A saMbaMdhe kahyuM che ke, "vIryanortha ramajJAni ' A garbha jyAre garbhAzayamAM hoya | vALe medhA ja sAmyajJAni' -A mAnavagarbhamAM tyAre tenA pitAthI je aMge utpanna thAya | vIrya, Arogya, baLa, zarIrane uttama varNa tathA che. tene ahIM kahIe chIe. te te yoniomAM ! "medhA' nAmanI buddhinI dhAraNAzakti-e bhAva te garbha jyAre utpanna thaI rahyo hoya te garbhane je padArtha sAmya athavA prakRtine tyAre AyuSa, AtmAnuM jJAna, mana, iMdriye, mAkaka hoya tenA sevanathI utpanna thAya che. prANa, apAna, preraNA, dhAraNuzakti, AkAra, tema ja rasanA sevanathI garbhamAM je bhAvo utpanna svara tathA varNanI vizeSatA, sukha, duHkha, ! thAya che, te ahIM kAzyapa saMhitAmAM Ama kahyA irachA, deSa cetanA, dheya. baddhi, smaraNa- che ke-zarIranI vRddhi, prANu baMdhAya tevI vRttizakti, ahaMkAra ane prayatnaeTalAM te garbhathI | jIvana ke zarIrayAtrA, puSTi tathA utsAha-e pitAthI utpanna thatAM hoya che. suprata paNa bhAva, (mAtAe sevelA khorAkanA) rasamAMthI zArIranA trIjA adhyAyamAM A saMbaMdhe kahyuM | utpanna thatA hoya che. carake paNa zArIrane che ke, "kALa jJAna vijJAnamAyuH suvaHlAvi trIjA adhyAyamAM A saMbaMdhe Ama kahyuM che ke vAramajJAni ' idri, jJAna, vijJAna, AyuSa, yAni tu valvastha rAmastha rasajJAni, yAni jAya tathA sukhaduHkha vagere garbhathI pitAthI ja rasataH saMbhavataH saMbhavanti tAnyanuvyAkhyAsyAmaH, tadyathA utpanna thAya che. te ja pramANe sAmya athavA | -rIrI sthAminivRttiramivRddhi: khAjAnuva5tRtiH puSTiprakRtine mAphaka padArthanuM sevana karavAthI je | rassAdathati rasajJAni' - garbhAzayamAM A garbha bhAvo zarIramAM utpanna thAya che, tenuM ahIM | jyAre utpanna thayo hoya tyAre teNe sela kherAka
Page #447
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-zArIrasthAna nA rasamAMthI je bhAvo utpanna thAya che, te che. vaLI te mana idriyone temanA viSayamAM ame kahIe chIe. jema ke zarIranuM thavuM, te laI janAra ke preraNuM karanAra paNa kahevAya che. zarIranuM vadhavuM, prANa sAthe saMbaMdha, tRpti, puSTi e mana traNa prakAranuM kahevAya che? zuddha, rAjasa tathA utsAha-eTalA bhAvo garbha sevelA khorAka- ane tAmasa. je kAraNe A AtmAnuM mane je nA rasamAMthI utpanna thAya che. suzrute paNa guNanI adhikatAvALuM hoya te ja mananI sAthe te zArIranA trIjA adhyAyamAM A saMbaMdhe Ama AtmAne bIjA janmamAM paNa saMbaMdha thAya che. kahyuM che ke, "sAro vayo varuM vaLa: sthitihAnizca je kALe A Ama te ja zuddha mana sAthe joDAya rasajJAni - zarIranI vRddhi, baLa, zarIrane raMga, che te kALe ene bhUtakALanI jAti ke pUrva zarIranuM TakavuM, ane zarIramAM hAni ke nyUnatA- janmanuM paNa smaraNa thAya che. e AtmAne te e A ga zarIre sevelA che. rAkanA rasamAMthI mRtijanya jJAna thAya che. te e zuddha mananA ja utpanna thAya che. A saMhitAnA pahelA lakSaNa- anubaMdha eTale anusaraNuthI thAya che. je zuddha mananI dhyAyamAM prathama kahevAyuM che ke, sAva traNa prakAra, anuvRtti ke anusaraNane AgaLa karI puraSa "jAti nAM che eka kalyANusattva, roSa ke krodhasatva, smaraNa" athavA pUrvajanmane smaraNa karavAnA svabhAvaane mahAtmaka sattva e traNa prakAranAM vALo che, ema paNa kahevAya che. Ama te sarva savamAMthI je sattava zubha tathA azubha bhAvonuM athavA mana kahevAmAM AvyuM che. upara darzAvelA sUcaka hoI jJAna karAvanAra che, te saMbaMdhe carake badhAye bhAvo AtmAnA potAnA karmothI Azrita zArIranA trIjA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke, hoya che ane pitAne anukuLa kALanI pratIkSA ti vavava savamauTu vAvaNUka phAraNA- karanArA ke rAha jonArA hoya che; ekaMdara kAla misavanAti, cahninnA manapura sIsTama cAvatate, sahita evo vAyu ja zarIranuM vibhAjana karyA kare masjirvivastha, sarvedriyAgrutiSyanta, vastra yate, che tethI e kALa sahita vAyu ja zarIranuM dhAraNa vyAdhaya gaNAyanta, yaIddhanaH prANAti, addhi karanAra kahevAya che. dizAmafmakA ra manaH rumilIyate, taritravidha- ahI A saMbaMdhe A leko maLe che : mAkhyAyate-zuddhaM rAjasaM tAmasaM ceti / yenAsya khalu zoNitAdadhadayaM tasya jAyate hRdayAdyakRt / mano bhUyiSThaM tena dvitIyAyAmajAtau samprayogo bhavati, id yakRto jAyate plIhA plIhnaH phupphusamucyate // 5 // yadA tu tenaiva zuddhena saMyujyate tadA jAteratikrAntAyA parasparanibandhAni sarvANyetAni bhArgava ! / api smarati, smAta hi jJAnamAtmanastasyaiva manaso'nu- pAstAdripalaM srotaH kuNDalasaMsthitam // 6 // vandhAdanuvartate, yasyAnuvRttiM puraskRtya puruSo jAtismara jarAyuNA parivItaM sa garbhAzaya ucyate / pyuvate hRti samum' | sattva eTale mana : || 7 nA paNa AtmAne zarIranI sAthe joDanAra tarIke te gAmaudIrAthajI tamannapAnAzra pUrNA AtmAnI sAthe ja garbhamAM avazya prApta thatA tasmAnuM sannAthate vastaH briA hoya ne te garbhamAM vidyamAna ja hoya che, kAraNa dhamanImukhasaMsthAne srotasI cApyadhaH smRte // 8 ke mane javanI sAthe kAyama rahe che ane tethI ja vimUtramaghwfpArAvA: g* . te mana zarIranI sAthe saMbaMdha dharAve che. je rIte tenAM jaI trithA jamarAthag: IS mana (maraNusamaye A zarIramAMthI) khasI javA gu jJAtha pitRta mAtRta mAMationtamAM taiyAra thAya che, tyAre e mRtyu pAmanAra )no para praveze te di mAva | 20 svabhAva badalAI jAya che, icchA paNa palaTAya che, sarva Idriyo saMtApa pAme che, baLa ochuM thaI jAya che, vyAdhio vadhI paDe che ane e he bhaguvaMzI vRddha jIvaka! garbhamAM lohImanathI rahita thayela mANasa prANa tyAga kare che mAMthI tenuM hRdaya utpanna thAya che. pachI te
Page #448
--------------------------------------------------------------------------
________________ zarIra-vicayazArIra-adhyAya 4 tho 407 hRdayamAMthI tenuM yakRta-kalejuM eTale lIvara | AThame garbhAzaya rahelo hoya che. garbhamAM pitAnA utpanna thAya che. pachI te yakRtamAMthI tenI virU5 aMzamAMthI vIrya, majajA tathA asthiplIhA-bALa utpanna thAya che. ane pachI | hADako urupanna thAya che ane mAtAnA ArtavarUpa te baroLamAMthI phephasuM utpanna thAya che. e aMzamAMthI garbhanuM mAMsa tathA radhira utpanna thAya phephasuM jarAyu-eLathI pAsa vIMTAyeluM che. keTalAka AcAryo ahIM AvI mAnyatA dharAve thAya che tyAre te garbhAzaya kahevAya che. che ke, lekanA dehamAM cha Thazo rahelA che. 5-10 vaLI te phephasAmAM annapAnanA AzrayabhUta ahIM A adhyAya vaccethI khaMDita heya evA AmAzaya tathA pakavAzaya rahelA che; ema jaNAya che, e kAraNe ahIM te khaMDita tema ja gudA rahelI che. pachI temAMthI aMzanA viSayonuM pUrNa jJAna karavuM kaThina che tethI basti-mUtrAzaya utpanna thAya che. te ATalAthI ja saMtoSa mAnavo paDe che. basti-mUtrAzaya parizcaMda eTale mUvarUpa | iti zrIkAzyapa saMhitAmAM garbhAvakrAMtisAvathI bharAya che. te bastinI nIce zArIra-adhyAya 3 je samApta dhamanInAM moDhAnA jevI AkRtivALA be | zarIra-vicayazArIraH adhyAya 4 thI stroto rahelA che. mANasenA koThAmAM viSTA, mUtra kRmi, pakva, Ama, kapha tathA pittanA ****************************************** Azaye alaga alaga rahyA che ane strInA koThAmAM garbhAzaya e AThamo che. manuSya (dvAtriMzattu matA dantAstAvantyU) khalikAni ca / garbhamAM pitAthI vIrya, majajA tathA asthi- | siLapAvApurArthanag dhuvaMtarnag I? hADakAM utpanna thAya che ane mAtAthI mAMsa | vAparavA viMrAti virtita tathA rudhira utpanna thAya che. keTalAka pANipAdazalAkAnAmadhiSThAnacatuSTayam // 2 // AcAryo dehane cha kezavALo kahe che. pa-10 dve pAyorasthinI kUrcAzcatvAraHpAdayoH smRtaaH| vivaraNa: garbhanA rudhiramAMthI tenuM hadaya bane | TAve dastamA varavAdunig I rU . che. pachI te hRdayamAMthI plIhA-araLa tathA baroLa- nAnI saMthAle ravivArthIni vorA mAMthI phephara utpanna thAya che. e badhAM aMgo | jUno ke 4 thate jJAnu i ka aa ekabIjA sAthe saMbaMdhavALAM che. temanI nIce | prAvasAvelaHTAva jhaveva rAkSa jarAya-LathI vIMTAyela ane kuMDalinIkamAM che vAduna che ke zrotindra tathA II rahela eka moTuM strota che, tene garbhAzaya kahe che. | i naTu madhye zravA gharAi . suzruta kahe che ke strInAM tu vastipAzvAtA kAmA hRti-' | bhArgavA'sthIni pRSThayAni catvAriMzacca paJca ca // 6 strIonI basti-mUtrAzayanI pAse garbhAzaya rahela caturdazAsthInyurasi hanvasthyekaM tu nirdizet / hoya che; tema ja e phaphaphasanI nIcenA bhAgamAM zirasastu kapAlAni catvAryAhurmanISiNaH // 7 // AmAzaya, pakavAzaya tema ja annapAnane Azraya caturvizatiH pArzve ca tAvanti sthAlakAni ca / tathA gudA rahela che. tenI samIpe basti-mUtrA caturvizatirevAhuH sthAlakArbudakAni ca // 8 // zaya je rahela che te mUtranA strAvathI pUrNa- ! | dvau zaGkhau parisaMkhyAtau dve hanumUlabandhane / bharela hoya che. tenI nIce dhamanI nADInA moTAM | TaTarinANaaI" padAthe vinirvize jevI AkativALAM che. sotama rahetAM hoya che | phuTyasthisaMthAlAmAtRddhidAnimittai20 manuSyonA keDAmAM maLa, mUtra, kRmi-karamiyAM pakava, manuSyane 32 dAMta hoya che; teTalAM ja Ama, kapha tathA pittanAM Azrayo ke sthAne alaga | (32) dAMtanAM peDhAM hoya che. hAtha, paga alaga rahelAM hoya che. ane strIonA koThAmAM ! ane AMgaLIonAM hADakAM 60 hoya che;
Page #449
--------------------------------------------------------------------------
________________ 408 kAzyapasa`hitA-zArIrasthAna ww nakhA 20 heAya che; hAtha-paganI AMgaLI- | vimAona jJAnamistyayaH / ' zarIra saMbadhe je vibhAgavAra nAna kahevAya te ' zarIraviya' kahevAya che. carake zArIrasthAnanA pahelA adhyAyamAM prathama 360 hADakAMonI gaNatarI karI batAvI che; ahIM kAzyapasaMhitAmAM paNa zarIramAM rahela hADakAMenI upara mujaba judI judI gaNatarI karI batAvI che. | enI saLIo 20 kahI che. te saLIonAM adhiSThAna-AzrayasthAna cAra che. paganI e pAnIonAM hADakAM be hAya che. e paganAM kUrcAsthie cAra che. be hAthanAM maNika-kAMDAnAM hADakAM e ja che. aratnie-pramADuomAM cAra hADakAM hoya che. DhIMcaNamAM e hADakAM gaNyAM che. jaghApaganI pI'DIemAM cAra hADakAM hAya che. e sAthaLAmAM e nalakAsthi che. e DhIMcaUAnI e kapAlikA DhAMkaNIe rUpe e hADakAM hAya che. khabhAnAM e hADakAM ane asaphalaka khabhAnA e pATiyAMrUpe e hADakAM hoya che. 'akSaka' nAmanAM hADakAM paNa e ja hoya che. bAhuonA be naLarUpa e nalakAsthi kahevAya che. e phUlAnA be uSaka nAmanAM hADakAM che. hAMsaDInuM hADakuM eka che. strInI ceAninuM bhagAsthi hADakuM eka che. DeAkamAM paMdara hADakAM hoya che. pIThamAM bhAgava' nAmanAM hADakAM pistAlIsa hAya che. chAtImAM cauda hADakAM hAya che. haDapacInuM hADakuM eka samajavu.... mastakanAM ' kapAla ' nAmanAM hADakAM cAra che, ema vidvAneA kahe che. paDakhAmAM cAvIsa hADakAM che. paDakhAMomAM 'sthAlaka' nAmanAM hADakAM paNa cAvIsa che. 'sthAlaka-arbuda ' nAmanAM hADakAM paNa cAvIsa che, ema vidvAnA kahe che. zaMkha nAmanAM e lamaNAMnAM hADakAM gaNyAM che. haDapacInA mULanA adhanarUpe e hADakAM gaNyAM che. lalATa, nAsikA, gaMDasthaLa tathA kaTAsthi eka eka ( maLI cAra ) sama javAM. e pramANe hADakAMnI sa`khyA sAmAnyapaNe ahI (363) kahI che, chatAM temAM amuka koI kAraNathI vadhaghaTa samajavI. 1-9 | | vivaraNa : zarUAtamAM ja A adhyAya kha`Dita maLe che. A adhyAyamAM zarIra sabaMdhe vizeSa jJAna varNavyu` che. * zarIravicaya ' zabdanI vyAkhyA ke vyutpattine carakanI TIkAnA kartA zrI cakrapANi Ama darzAve che- rAIraNya viSayanaM-viSaya:, rAnAsya | sAthe manuSyazarIramAM trasA sATha (360) alaga alaga gaNatarI karatAM hADakAMnI saMkhyA 363 nI thAya che. carake zArIranA 7 mA matamAM pazu alaga alaga gajutAM ekaMdara saMkhyA adhyAyamAM 360 hADakAM gaNyAM che, paraMtu temanA 368nI thAya che. carakanI hiMdI TIkAnA kartA jayadeva vidyAla'kAre hAtha-paganAM zalAkAsthienAM cAra zalAkAsthie tathA hAthapaganAM cAra pRSThAsthine alaga na gaNIne carakAyAye gaNelI 360 nI saMkhyAne pUrNa karI batAvI che. te ja pramANe ahIM kAzyapasaMhitAnI gaNatarImAM paNa te zalAkAsthionAM adhiSThAneAne jo alaga na gaNIe aa mULa sakhyA 360nI lagabhaga gaNI zakAya che. carake tyAM-zArIranA 7mA adhyAyamAM zarIramAM rahelAM hADakAMnI gaNatarI Ama karI batAvI che-trILi payavijJAni zatAmyanA saha TntonalaH; tathathA-- dvAtriMntA:, dvAtriMrAntovAni, trirAtinelA, vijJatiH vALivArAAA:, cavArthaviSThAnAnyAmAM, cavAri pALivAghRthrAni, vajracanuSyasthAni, ke vAryo, ke vRdha:, vastrAH pALyomAMLAH pavAra: vAdyonuMrA:, pallAyaranyorasthIni, vAri nayoH, DhuM nAnuno:, ke pUrvayo, 3 o, vAo: mAMsayoTTe, dvAvakSato ke tAjInI, ke zronike, hearts mAthi, pusamAM medrAsthi, ekaM trikasaM zritam ekaM gudAsthi, pRSThagatAni pnyctrirAt, vastrarAArthIni provAyAM, ke gatru, n haeNncasthi, ke hanumUvanyane, ke jATe, ke aLo:, gaLyuyorko, nAsikAmAM trILi dhoLANyAni, Eyo: vAvayozcaturvijJatizravarAti: pannAthIni 2 pArvAni, sAyanti vaiSAM sthAjinnAnuMvAvArALi tAni TvikSati, dhro zau, vAri zira:vAjAni, vRkSatti sasarA, phati trAni pracavijJAni rAtAyanAmiti / '-dAMta, 1 lUkhala-khAMDaNiyA-gAkhalA-peDhAM ane nakhA dAMtanA |
Page #450
--------------------------------------------------------------------------
________________ zarIra-vicayazArIra-adhyAya 4 the 409 X 8 X = X 8 X 8 X X X X o o X o hADakAM che; jemake-32 dAMta, 32 dAMtanAM peDhAM, Ama carake tathA kAzyapasaMhitAmAM gaNelAM 20 nakha, 60 hAtha-paganI AMgaLiyonAM hADakAM, hADakAM jyAM jyAM gaNatarImAM judAM paDe che te 20 hAtha-paganI zalAkA-saLIrUpa hADakAM, 4 | nIce pramANe darzAvyAM che: e hAtha-paganAM zalAkAsthionAM adhiSThAna ke caraka kAzyapa saMhitA AzrayasthAne; 8 hAtha-paganA pRSTha ke mULanI upara bana; uthi-paganA 8 ka mULanA upara | hAtha-paganI pAchaLanAM 4 rahelA pahoMcAnAM hADakAM, paganI pAnIonAM be be mAnI ba ba | kuryAsthi . maLI 4 hADakAM, 2 pharyA ke gAbhAomAM nIce- hAthanAM maNasthi nAM hADakAM, 4 be hAthanAM maNikAsthio ke gupha-ghUMTInAM hADakAM maNibaMdha-kAMDAnAM hADakAM; 4 be paganI ghUMTIonAM | kura-koNInAM hADakAM hADakAM; be hAthanI aranio ke prabAhuonAM ritnio ke prabAhunA | aM saphalaka-hADakAM ja hADakAM; paganI be aMdhA ke piMDIonAM | bAhunAM hADakAM 4 hADakAM, be DhIMcaNonAM, 2 kapAlAsthi medrAsthi-liMganuM hADakuM 1 ke DhAMkaNIrUpa hADakAMkoNIonAM 2 hADakAM, be trikAsthikulAnuM hADakuM 1 sAthaLAnAM 2 nalakAsthi-naLIrUpa hADakAM, be guda sthi-gudAnuM , 1 -bAhuonAM 2 nalakAthie; hAMsaDInA khIlArUpa | pRchAsthi -pIDanAM hADakAM 35 2 akSakathio; (ahIM TIkAkAra cakrapANi javuM-hAMsaDInAM hADakAM 2 lakhe che ke-akSAvivAha satraH sIsTa'- lalATanuM hADakuM 2 hAMsaDInA sAMdhAnA jANe be akSaka-khIlA hoya ! AMkhanAM hADakAM te hADakAM;) khabhAnAM 2 hADakAM 2 aMsaphala kAsthi; gaMDAthi-gaMDasthalanAM hADakAM 2 janu-hAMsaDInuM eka hADakuM; zoNiphalaka-kUlAnAM nAsikAsthi nAkanAM , 3 be hADakAM; strInuM eka bhagAsthi-oninuM eka chAtImAMnAM hADakAM 17 hADakuM. (ahIM paNa TIkAkAra cakrapANi lakhe ! DhIMcaNanAM kapAlAsthi x che ke-mAsthi-mamimuha TIsaMdhAnAra tirthAthi kUTAsthi sAme rahIne keDano sAdho ke joDANa karatuM je 82 tIrachuM-trAMsuM hADakuM che te "bhagAsthi' kahevAya | A sivAyanAM bIjAM badhAM hADakAMonI che; purUnuM medrAsthi-liMganuM 1 hADakuM, kUlAnA | gaNataro carakanI tathA kAzyapa saMhitAnI paraspara trika pradezano Azraya karatuM 1 hADakuM; pRSTha ke pITha maLatI Ave che. bhAgamAM rahelAM 30 hADakAM; chAtImAM rahelAM 8 hADakAM, DokamAM rahelAM 13 hADakAM; gaLAnI nADImAM prANunA daza ja sthAne rahelAM 4 hADakAM, tALavAmAM raheluM 1 hADakuM bane teravAyatanA du: prANAnAM tAna che ag i22 paDakhAMomAM 12-12 maLI 24 hADakAM, teTalAM ja mUrdhADatha stara daunaH suzoNitam ! 24 hADakAM "sthAnakAbuda" nAmanAM pAMsaLIonA | rAva 6 tatazrI ja mAmA caritaH 22 maLarUpe rahelAM ahaMda jevI AkatinAM che. ha. vidvAno kahe che ke, prANAnAM sthAno upacInA mULanA baMdhanarUpe 2 hADakAM che; gaMDAsthi | daza ja che. te huM kahuM chuM. tame mArI ke gAlanAM 2 hADakAM che; kAnanAM 2 hADakAM pAsethI sAMbhaLe. mastaka, hRdaya, basti-mUtrAche; nAkamAM rahelAM 3 hADakAM che; zaMkhAsthi- | zaya, kaMTha, gaLuM, ojasa, vIrya, lohI, be ke lamaNunAM 2 hADakAM che; ane mastakanAM kapA- zaMkha-lamaNA tathA gudA e dazane prANelAsthi nAmanAM 6 hADakAM che; ema te badhAM maLI nAM sthAne kahevAmAM Ave che. temAMnA ekaMdara 360 hADakAM manuSyanA zarIramAM che. pahelAM traNa mastaka, hRdaya tathA basti-mUtrA o x
Page #451
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa hitA-zArIrasthAna 40 zaya, e traNane mahAma-moTAM masthAnA kahe che. 11,12 vivarNa : carake paNu sUtrarathAnanA 29 mA adhyAyamAM A saMbaMdhe kahyuM che ke, zaivaaytnaanyaahuH prANA yeSu pratiSThitAH / zaGkhau marmatrayaM 62o raE zubhaugasI zuram / jeemAM prANeA, pratiSThA pAmyA che eTale ke sthiti karI rahyA che, te daza ja sthAne che. jema ke, e zaMkha-lamaNAM, khasti-mUtra:zaya; huM gaLuM, sAtamuM lehI, AThamuM zukra-vI, navamuM ejas ane 10 muM gudArathAna. ema sUtrasthAnamAM kahIne e ja caraka zArIranA 7 mA aghyAyamAM kahe che ke, TrA prALAyatanAni tadyathA-mUrdhA jo dRrya nAmiH v yaktiH pronaH subaM ronitaM mAMsamiti / prANAnAM sthAne daza che: mastaka, gaLuM, hRdaya, nAbhi, gudA, ati-mUtrAzaya, ejas, vI, leAhI, tathA mAMsa,-ema tyAM carake ja e zaMkha-lamaNAne badale nAbhi tathA mAMsane prANanAM sthAna gaNIne daza prANasthAne kahyAM che. aSTAMgasaMgraDanA zArIranA pamA adhyAyamAM mAMsane badale jijJAbaMdhanane prANanuM sthAna kahela che- TrA prALAyatanAni-mUrdhA niAvasthane kaNTho hRdayaM nAbhirvastirgudaH zukramojo raktaM ca / prANanAM sthAne daza cheH mastaka, jIbhanuM baMdhanasthAna, gaLuM, hRdaya, nAbhi, basti-mUtrAzaya, gudA, vI, ejas tathA rakta-leAhI; teSAmAcAni sannapunarmadAmarmasaMjJAni / upara je daza prANasthAnA kahyAM che, temAMnAM pahelAM sAta 'mahAma" ' kahevAya che.'12 kADAnAM 13 agA nAbhiH plIhA yakRt kloma hRdvRkkau gudavastayaH / kSudrAntramatha ca sthUlamAmapakvAzayau vapA // joiAkAni vati jJAH pratyAniniodha me ||rU nAbhi, kharALa, yakRt-kalejI ke lIvara, kleAma-tarasa lAgavAnuM sthAna, hRdaya, e vRkke gurdA, gudA, sta-mUtrAzaya, kSudrAntranAnuM AMtaraDuM, sthUlAMtra-mATuM AMtaraDuM, AmAzaya, pakvAzaya tathA vA (hRdayamAM rahelA me) e 13ne vidvAnA koThAnAM a'geA kahe che. e sivAyanAM bIjA je / pratyaMgeA che, te paNa huM nIce jaNAvyA pramANe kahuM chuM, te tame sAMbhaLeA. vivaraNa : carake zArIranA 7 mA adhyAyamAM kAThAnAM agA 15 kahyAM che, jema kepnycdsh koSThAGgAni tadyathA - nAbhizca hRdayaM ca, phroma 6, yarRca, hA tra, vRI ca; stazra, purIAdhAratha, AmAyazra, vadhArAyazra, uttajIvuM 4, mut va, kSudrAztra 2, bhRAntra, vAvaha ceti / nAbhi, hRdaya, lemana-taraza lAgavAnuM sthAna, yakRt-lejI, plIhA-kharALa, vR-be basti- mUtrAzaya, viSThAneA AdhAra, AmAzaya, pakvAzaya, uttaragudA, adharagudA, nAnuM AMtaraDu ane meM AMtaraDuM ane carakhIne vahenAru' sthAna-ema 15 kAThAnAM age che. AmAM purISAdhArane tema ja uttaragudA tathA adharagudAne alaga alaga kahyAM che, tethI kAzyapasa'hitA karatAM be vadhu agA kahyAM che, eTale carakamAM kAThAnAM aMge. 15 thAya che. 87 pratyagAnI gaNatarI akSiNI nAsike karNau stanAvoSThau kukundarau / hasto pAro graMtho chUTo yAduna TropikA // 24 sRkkiNI karNazaSkulyo karNaputrAkSitArake / zuSaLI rastaveau dharA jAvurvAnaMdaje // 1 // vantaro dhimUni che ke sarvAMgi nizeit bastirbastiziraH zephaH pRSThaM sacibukodaram // 16 jATamArUM zokhrijJA ziro DhathamerA paLipAtarelveya cAri daini tu // 27 // zAkhA hRdayasaMjJAni paJcamaM cetanAzrayam / akSindhAni catvAri vidyAdviMzatiraGgulIH // 18 // e AMkha, be nAsikA, be kAna, e stana, be hATha, be kukudara-jA...dhanAM hADakAMnI aMdaranA e khADA, be hAtha, be paga, be bhammara, e phUTa-AMkhanA khADA, e khADunI pi'DIkA, e ja dhA-paganI piMDIo, e sAthaLeAnI piMDIkAo, be galeAAM, e kAnanA mAhyabhAgeA, e ka putraka, AMkhanI kIkIo, e vRSaNeA, e daMtaveSTaka eTale uparanAM tathA nIcenAM banne peDhAM, e zaMkhaka
Page #452
--------------------------------------------------------------------------
________________ zarIra-vicayazArIra-adhyAya 4 4nt lamaNAM, be upajihivakAo-paDacho, be | basti zIrSa eTale ke nAbhinI nIceno bhAga, eka kUlA, be gAla, be vaMkSaNa-sAMdhA, eka basti- peTa, be stana, be bhujAo, be bAhupiMDa ke mUtrAzaya, eka-bastizira-mUtrAzayanI bAhunAM mAMsa, eka cibuka-haDapacI, be heTha, uparano bhAga, eka zephasa-puruSacihana tathA 1 be galephAM, be daMtaveSTaka eTale ke uparastrIcihana, eka pITha, eka haDapacI, peTa, nIcenAM be peDhAM, eka tALavuM, eka galalalATa, moTuM, gojihavA-jIbhanI nIcenI iMDikA-paDachabha, be upajivikA-gaLAmAM lAgelI paDachabha, eka mastaka ane eka hadaya, be | nAnI be -cariyA, eka gojivikAhAthapaganAM taLiyAmAM rahelAM eka eka maLI | mukhya jIbha, be gAla, be karNazakulie-kAnanAM cAra hRdaya jeone zAkhAhadaya kahevAmAM | chidro, be karNaputraka-kAna, be akSikaTa-AMkhanA. be goLA, cAra AMkhanA popacAM, be AMkhanI Ave che, pAMcamuM je hadaya che te cetanAnuM kIkIe', be bhamaro, eka kAkaDA ane cAra Azraya gaNAya che, cAra akSiAbaMdhana ke hAtha-paganAM taLiyA-ema 56 pratyaMgo che. AMkhanAM baMdhane ane 20 AMgaLIo e ja pramANe, sUte paNa nIce darzAvyA pramANe ema te 87 saMkhyAmAM pratyaMge jANavAM. pratyaMga gaNyAM cheH-takoDha99nAmitrATanAsAvivuM- vivaraNa : carake paNa zArIranA 7mA adhyAya- vastigrIvA TUlyatA dAH | jaLanetrasUraphrAMsalA:- mAM Ama 56 pratyago kahyAM che, jema ke - * | kSattanakRSAvAzvahinAnuvAdRmRtayo , viMrAssttpnycaashtprtynggaani SaTasvaGgedhUpanibaddhAni yAni yAnya tiraGgulayaH, srotAMsi vakSyamANAni, eSa pratyaGgavibhAga mrisarahyAtAni pUrvamag grisaMthAyApu tAni tApUvaeNka : mAthuM. peTa, pITha, nAbhi, lalATa, nAka, paryAyairiha prakAzya vyAkhyAtAni bhavanti; tadyathA haDapacI, basti-mUtrAzaya ane grIvA-Doka eTalAM. te nAviDui, ke rUpifd , a f , Dha | pracaMga eka eka ane kAna, AMkha, bhramara, kRpaLI, dazerA, ke ve, to vaLI, DI kukunyA, ' lamaNAM, khabhA, gaMDasthaLa, bagala, stana, vRSaNa, eka vastizIrSam , ekamudaraM, dvau ratanau, dvau zleSmabhuvau, | rAma, muvi, vai ratanA, dhIM muvI | paDakhAM, kUlA, DhIMcaNa, paDakhAM ane sAthaLa vagere dve bAhupiNDike, cibukamekaM, dvAvoSThI, dU sRkkaNyo, dvau prayaMgo be be, vIsa AMgaLIe ane je kahevAze, raktavedI, parka tANu, fol, OM 3 nihi, te sroto maLI A pratyaMgano vibhAga kahyo che. TI pojhihi, kI inhI, tuM rASphaLa, lI | karNa patrako, dve akSikaTe, catvAri akSivAni, de sUkSma tathA meTA-be prakAranA stroto akSikanI nike, he bhravau, eko'vaTaH, catvAri pANipAda- srotAMsi dvividhAnyAhuH sUkSmANi ca mahAnti c| dRDhayAni zarIranAM mukhya cha aMgomAM baMdhAyelAM mAnita nava nAnIthA che rAdhA raNa ropari . ke teonI sAthe joDAyelAM pratyago ke te aMgonA nAmaDha pAzca vRkramasrotAMtiniti 22. avayavo ke vibhAgo 56 che. prathama be mukhya srotAne vidvAno be prakAranA kahe che; cha aMgo gayAM che, tene have ahIM pratyaMgAmAM che jema ke sUma hote tathA moTA sote. gaNavAmAM AvatAM nathI; paNa teonI sAthe temAMthI moTA strota be nIcenA ane sAta joDAyelAM je pratyaMge che, teone ja have ahIM uparanA maLI nava jANavA. nAbhi tathA gaNI dekhADavAmAM Ave che, jema ke-be jAMghanI rUMvADAMnAM chidrone sUkSma stroto jANavA. 19 piMDIo, be sAthaLanI piMDIo, be kUlA, be vivaraNa : ahIM be prakAranA stroto kahyA vRSaNa, eka zephasa-puruSacina tathA strIcihana che, temAMnA meTA stroto nava che; temAMnA be- be ukhAo eTale bagalanA khADA, be vaMkSaNa mUndriya tathA jananendriya ke gughendriya e be nAmanA sAthaLonA sAMdhA, be kukuMdara eTale strota dehanA nIcenA bhAgamAM che ane be pIThanI karoDanI nIce kUlAnI aMdaranA khADA, eka | AMkha, be nAka, be kAna tathA eka moDhAnuM chidra
Page #453
--------------------------------------------------------------------------
________________ 41 kAzyapa saMhitA-zArIrasthAna maLI sAta stroto dehanA uparanA bhAgamAM che; | 10 zirAo kahI che; AmAM abhiprAya A che ke paraMtu eka nAbhi tathA rUMvADAMnAM asaMkhya chidro | mukhya 10 zirAo ja hRdayamAMthI judA judA e sakSama srota eTale ke zarIramAM rahelAM khUba vibhAgamAM phelAIne 700 ke tethI paNa adhika bArIka chidro jANavAM. carake paNa zArIranA 7mA saMkhyAmAM thAya che. suzrute zArIranA 7mA adhyAyaadhyAyamAM A saMbaMdhe Ama kahyuM che ke, "nava | mAM nAnI nAnI jalavAriNI ke pANInA dhariyAmahatti chidrALa saMta zirasi se rAdha: " be prakAra nuM daSTAMta ApI temAMthI bIjA ghaNA nAnA nAM srota ke chidromAMthI moTAM nava chidro che; dheriyAo dvArA AkhAye khetaramAM ke vADImAM temAMnAM sAta dehanI uparanA bhAgamAM-be kAnanAM, 1 pANI phelAya che, te ja pramANe hRdayamAMthI nIkaLelI be nAkanAM, be AMkhanAM tathA eka moDhAnuM chidra mukhya 10 zirAomAMthI bIjI nAnI nAnI zirAo maLI 7 thAya che ane be chiko-eka mUtramAgarUpa banI AkhAye zarIrane poSaNa Ape che; A tathA eka vijhAnA mArgarUpa chidra maLI moTAM navA abhiprAya sute tyAM Ama kahyo che kechidro dehamAM che. carakanA TIkAkAra gaMgAdhara te sata sirAtini mavati, yAminiTuM rAparamArAma va saMbaMdhe Ama kahe che ke, puruSanA zarIramAM ema kahyALAma: vedvAra rUva = kullAmarupatridyateDanuM-- upara gaNyA pramANe nava moTAM chidro che ane te | gRhyate cAkuJcanaprasAraNAdibhirvizeSaiH, drumptrsevniinaasivAyanuM dazamuM "trA pra' nAmanuM chidra paNa che; mitra ja tAsa pratAnAH tArAM nAmitra, tatazra prasaraparaMtu strInA zarIramAM tera chidro gaNAya che; eka racUrNapatid 2 | mAnavazarIramAM 700 meninuM chidra ane be stananAM chidro maLI tenI zirAo che, jethI A zarIra, jema pANInI saMkhyA gaNAya che. ema mAnavadehamAM rahelAM moTAM judI judI na ke dhariyAothI bagIca poSAya chidro uparAMta sukama chidro te - vADAM vagere che athavA khetaranA judA judA kyArAo judA asaMkhya che. 19 judA nAnA dhoriyAo dvArA pANI meLavI dhAnya hRdayamAMthI nIkaLatI 10 mukhya zirAo | poSaNa pAme che; jema jhADanAM pAMdaDAMmAM rahelI hRdayAt saMpratAyante sirANAM daza maatrH|| judI judI naso dvArA paNa meLavIne e karSavato tirthannarodhaagr: dipAra pAMdaDuM vRddhi pAme che ke poSAya che ane te nasonA vyApnuvanti zarIraM tA bhidyamAnAH punaH punH|| aMkuro jema AkhAye pAMdaDAmAM phelAya che, tema parNAnAmiva sIvanyaH saraNAcca sirAHsmRtAH // 21 hRdayamAMthI nIkaLatI moTI dasa nADIo judI judI je dasa zirAo hRdayamAMthI cAre bAju AkhAye zarIramAM phelAIne zarIrane poSaNa Ape che; te ja zarIramAM rahelI 700 nADIo dvArA sArI rIte phelAya che, te mukhya hoIne AkhuM zarIra piSaNa meLave che; e badhIye mAtara" athavA mAtAo kahevAya che. | nADIonuM mULa nAbhi che; ane te nAbhimAMthI e temAMnI cAra UMce phelAyelI che, be ' nADIo upara, nIce tathA tIrachI-ADIavaLI tirachI phelAyelI che. ane cAra zirAo ! phelAyelI che; A abhiprAya aMge tyAM ja suzrute nIcenA bhAgamAM vahe che. e dasa ja vAraM. Ama spaSTa jaNAvela che ke thAkUvamato TeTuM vAra judI judI phelAIne AkhAye zarIra- rAtti: gaga: sirAH | utAnA vatrivanDAsiddIno mAM phelAyelI che, jema jhADanAM pAMdaDAM. yathA stram ' || nAbhimAMthI cArebAju phelAyelI nI nase resAorUpe zirAo che, tema zirAo AkhAye zarIrane vyApta kare che, jemAM AkhAya zarIramAM je phelAya che, te kAraNe kamaLanA choDanA kaMdamAMthI phUTelA aMkuro temAMthI sAta sirA-zirAo kahevAya che. nIkaLelA kamaLanA dAMDalA vagere badhA avayavone vivaraNa: pahelAM zArIrasthAnanA pahelA jaLarUpa piSaNa pahoMcADe che, tema AkhAye apAyamAM 700 zirAo kahI che; jyAre ahIM zarIramAM phelAyelI zirAo te zarIrane poSaNa
Page #454
--------------------------------------------------------------------------
________________ zarIra-vicayazArIra-adhyAya 4 413 pahoMcADe che." 20,21 paNuM sUcana karyuM che ke-dhamanAta-anirupUrAt ghara ane zarIranI sarakhAmaNI dhanya:-jeo vAyunuM pUraNa athavA vAyune bhare che, yathA kASThamayaM rUpaM tRNarajjvopaveSTitam / / te kAraNe te nADIo "dhanana" kahevAya che; vaLI bhavelliptaM mRdA bAhya tathedaM dehasaMjJakam // 22 // tyAM TIkAkAre Ama paNa lakhyuM che ke-"DAdrA rasadhavadyAvi dhamanInAmuM-zabda, rUpa, rasa tathA asthIni snAyubaddhAni snAyavo mAMsalepanAH / / sirAbhiH puSyate nityaM tasya sarve tvacA tatam // 23 // gaMdhane vahana karavuM vagere kArya dhamanIonuM che.'' ema te vacana parathI sAbita thAya che ke, dhama-- jema lAkaDAnuM banAveluM koI ghara, | ghAsa-doraDAM vagerethI cAre bAju vIMTayuM | nI e vAtavAhI nADIo kahevAya che. 24 heya ane bahAranA bhAgamAM mATIthI | saMvADAMnAM chidronI saMkhyA tathA zarIramAM jema lIpyuM hoya, te ja pramANe dehasaMjJA- | rahelA pravAhInuM mApa dhArI A eka ja ghara heIne temAM je | sa rAta te vanti NT . hADakAM che, te lAkaDAMrUpe goThavAyelAM che ane temapAna taravarita jJAtAjA ri para hADakAMrUpa lAkaDAMone snAyuorUpI deraDAM- | vRddhidAtta nivedira mAvadizvaraH thI bAMdhI levAmAM AvyAM che ane te | grAmavihInAni strInAM viddhi mAvataH radda snAyuone mAMsarUpI mATIthI lIMpI levAmAM | gRpa gRpa cApa vidyAr hUkama sinAmuham ! Ave che. vaLI A dehasaMjJAdhArI khetara | prasthamAnate huM vimuzcata virAmu ra7. zirAorUpI dhoriyAthI kAyama pioSAya | natI vadhemAnI gUno graMtha nirI che. ane tenA badhAye vibhAgo cAmaDI svenA pramANena vALa memImad aa 28 | vaDe upara uparathI phelAyelA hoI tenA vaDe | mANasanA zarIranI bahAranA bhAgamAM jANe ke maDhAyelA che. 22,23 | tathA aMdaranA bhAgamAM rUMvADAMnAM chidro ta...(saMtai) mUThThabhya dhamanInAM rAd rAta be lAkhanI upara rahelAM che; ane te eka tApu nityoDanistawatoma vimavi pArakA eka rUMvADAMnA teTalI ja saMkhyAmAM cheka vaLI te A dehasaMjJAdhArI ghara kAnanA | garbhamAM AvyA pachI joke thayelAM hoya che, be mULathI mAMDIne se se dhamanI nAmanI | tApaNa vizvakarmA-paramezvaranA svabhAva athavA nADIo vaDe copAsa phelAyeluM che ane te | svecchAthI te rUMvADAnA chidramAM vadhAro ke nADIomAM kAyama rahele vAyu aMdaranA | ghaTADo thaI zake che, paraMtu strIonA zarIrajaTharAgnine tathA sematattva pravAhI bhAgane | mAM te ruMvADAMnAM chidro svabhAvathI eka piSyA kare che. 24 cothA bhAge ochAM hoya che, ema tamAre. vivaraNa : dareka kAnanA mULamAM so so jANavuM; vaLI te te pratyeka rUMvADAMnA chidramAM dhamanI nADIo phelAyelI che; teomAM vAyu kAyama eka eka zirAnuM sUkSma mukha paNa raheluM che rahe che ane te vAyu dehanA agnine tathA sema ema jANavuM; je veLA mANasa parasevAne tatvane piSyA kare che; suzrute paNa zarIranA 9mA | bahAra kADhe che, te veLA te te zirAonA adhyAyamAM "dhamanI" zabdanI vyutpatti lakhI che | mukhadvArA parasevAne bahAra kADhe che; kaI ane TIkAkAra DahaNe tyAM AvI TIkA lakhI che ke, paNa mANasa janma pachI moTo thatAM te "mAnAta-manisTaphUraNArdhamaH" jeo vAyunuM pUraNa | yuvAna ane vRddha thAya che, tyAre te mANasanA karyA kare che, te kAraNe e nADIo dhamanI' nAme | zarIramAM je (mUtra-parasevo vagere) pravAhI kahevAya che. ema jaNAvIne TIkAkAre tyAM Ama | hoya che, te pota potAnI aMjali eTale
Page #455
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-zArIrasthAna eka khobo bharAya teTalA pramANamAM hoya | rUpe) thAya che; vaLI agni tathA vAyuthI che, ema ame te pravAhInuM mApa kahIe khUba mizra thayeluM te ja pANI veda athavA chIe. 25-28 parasevo kahevAya che; vaLI manuSyanA zarIrazarIramAM rahela majA vagerenuM mApa mAM jeTalA pramANamAM kapha rahelo che, teTalA ja majamedovasAmUtrapittazleSmANi viTa tthaa|| pramANamAM ojasa raheluM che; ane manuSyanA ekadvitricatuSpaJcaSaTsaptAJjalikAH smRtAH // 29 dehamAM vIryanuM mA5 ardha aMjali eTale zoNitAJjalayo'STau tu nava paktirasasya tu| arthe khAbo kahevAya che ane magajamAM rahela "dhatikA" nAmano padArtha paNa ardhA dazaivAJjalayaH proktA udakasya tvagAzrayAH // 30 // tenodakena puSyanti dhAtavo lohitaadyH|| khobA pramANamAM rahela che. A badhuM pramANa atIsAre purISaM ca tato mUtraM pravartate // 31 // ke mApa kharekhara utkRSTa eTale ke vadhumAM trane rasI pUi pichI vAtaH pravartA | vadhu kaheluM che, je pramANe prajJaptipizitIya" matti tasmana I AkRvivAda rUra zarIranuM jaNAveluM samajavuM; chatAM tethI DhaTTmadA jillAAni TTTT sAvadhAthar | madhyama tathA adhama pramANa paNuM saMbhave tamiAhatoddhi () v speDha3rate rUrUpa ja che. 29-35 zleSmaNastu pramANena pramANaM tulymojsH| vivaraNa : A saMbaMdhe carake paNa zArIragujaWArdhADhi mati jastha tarthava 4 rUkA nA 7mA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke - etat pramANamuddiSTamutkRSTaM sarvameva tu| yattvaJjalisaMkhyeyaM tadupadezyAmaH, tatparaM pramANamabhijJeya prazAptapizitIyasya tato madhyaM tato'dhamam // 35 tacca vRddhihAsayogi, taryameva; tadyathA-dazodakasyAJjalayaH zarIramAM rahela majajA, meda, vasA, mUtra, zarIre svenAJjalipramANena yattat pracyavamAnaM puriipmnupitta, kapha ane viSThA-anukrame eka, be, badhnAtyatiyogena tathA mUtraM rudhiramanyAMzca zarIradhAtUn , traNa, cAra, pAMca, cha ane sAta aMjali yattat sarvazarIracaraM vAhyA tvabibharti, yattu tvagantare (khebA) kahevAya che; lohI ATha aMjali vraNagataM lasIkAzabdaM labhate, yaccoSmaNA'nubaddhaM lomakUpebhyo niSpatatsvedazabdamavApnoti, tadudakaM dazAJjalipramANaM, ATha khAbA raheluM che, pAcanarasa nava aMjalinA mApe rahela che ane cAmaDIne navAJjalayaH pUrvasyAhArapariNAmadhAtoya taM rasa ityAcakSate, Azraya karI rahela pANI dasa ja aMjali aSTau zoNitasya, sapta purISasya, SaT zleSmaNaH, paJca pittasya, catvAro mUtrasya, trayo vasAyAH, dvau medasaH, enA pramANamAM kahela che. e pANIthI lohI | ekaH majjaH, mastiSkasyArdhAJjaliH zukrasya tAvadeva vagere dhAtuo piSaNa pAme che ane e ja ! pANI atIsAra jhADAnA rogamAM viSTArUpe have zarIramAM je padArtho aMjalipramANa eTale pramANaM, tAvadeva zleSmaNazcaujasa ityetaccharIratattvamuktam // tathA mUtrarUpe bahAra nIkaLe che; tema ja | eka khobo ke 18 talA pramANamAM rahelA che, vraNa-ghAruM ke gUmaDuM thayuM hoya temAM e teone ame upadeza karIe chIe, ahIM je je ja pANImAMthI lasIkA, paru tathA pichI- | aMjalinAM pramANa kahevAya che, te te utkRSTa eTale cIkAza cAlu thAya che; tema ja zarIramAM ke vadhumAM vadhu pramANa samajavAM joIe; ane te raheluM e pANI je dukha ke vikRta thayuM hoya aMjali pramANa paNa vRddhinA tathA hAsanA yogato dAdara, ceLa ane vicarcikA nAma vALuM jANavuM; eTale ke temAM vadhaghaTa paNa (paga phATavAne) roga, cAmaDInA rogo, saMbhave che; ane te Ama tarka karavA yogya heI kilAsa nAmane dhoLA kaDhane roga, khasa- | anumAnathI ja jANI zakAya che, jema ke A khUjalI tathA mAthAnA vALane nAza (TAla- | zarIramAM dareka mANasanI potAnI aMjali ke
Page #456
--------------------------------------------------------------------------
________________ zarIra-vicayazArIra-adhyAya 4 415 khobA pramANamAM eTale ke 16 tolA mApanI eka | che; ane vIryanuM pramANa paNa teTaluM ja ATha tela aMjali gaNI tevI daza aMjalipramANamAM pANI | sudhInuM zarIramAM rahe che; tema ja kapharUpa evA raheluM che. e jaLa atiyoga dvArA bahAra kaDhAtI | ojasanuM pramANa paNa zarIramAM te vIryanA vijhAne anusare che eTale ke atisAra vagere | jeTaluM ja ardha aMjali ke ATha tolA ja hoya che; rogamAM vadhu pramANamAM bahAra nIkaLatI vijhAnI | e pramANe A zarIramAM rahela tarU5 rahasya sAthe bahAra nIkaLe che; vaLI te ja pANI ati- | meM tamane kahyuM che. 29-35 yoga dvArA mUtrane, dhirane tema ja zarIranI bIjI vI pravRttine kALa ane mahAbhUtano dhAtuone paNa anusare che; vaLI e ja dasa anyAzraya aMjali pANI AkhAye zarIramAM pharatuM rahe che. zukraM tu SoDaze varSe saMpUrNa saMpravartate / / tene bahAranI cAmaDI aMdaranA bhAgamAM dhAraNa anyonyasaMzrayANyAhuranyonyaguNavanti ca // 36 // kare che. paNa bahAra nIkaLavA detI nathI; tethI ja mANasane jyAre seLayuM varSa zarU ke pUruM e tvacA "udakadharA' kahevAya che; vaLI e ja pANI tvacAnI aMdara thayelA traNamAM jaI thAya che, tyAre tenuM vIrya saMpUrNa sArI lasIkA" nAmane dhAraNa kare che, ane te ja rIte pravRtti kare che. paripakva sthitimAM pANI zarIranI garamI umA sAthe saMbaMdha pAmI taiyAra thaI (mithunamAM) bahAra nIkaLe che; rUMvADAMnAM chidromAMthI jyAre bahAra nIkaLe che, vaLI jema lAkaDuM ane temAM rahelo agni tyAre te parasevo e nAmathI kahevAya che, ema tema ja tala tathA temAM raheluM tela ekate ja pANI AkhAye zarIramAM raheluM hoI bIjAno Azraya karI rahyAM che ane eka10 aMjali eTale 160 tolA gaNAya che; paraMtu khAdhelA kherAkanuM pAcana thayA pachI saunI pahelAM bIjAnA guNothI paNa yukta che, tema badhAMye rasa' nAmanI je dhAtu taiyAra thAya che, tenuM | mahAbhUta ekabIjAno Azraya karI rahelAM pramANu ke mApa zarIramAM nava aMjali ke nava | che ane ekabIjAnA guNothI yukta che. 36 khobA eTale ke 144 tolA hoya che; ane te rasa zarIravicaya-zArIranI samApti mAMthI taiyAra thatA rudhiranuM pramANa zarIramAM ATha mahAbhUtAni dRzyAni dArvagnitilatailavat / aMjali ke 128 tolA hoya che; paraMtu khorAka zarIrasaMkhyA nirdiSTA yathAsthUlaM prakArataH // pacyA pachI tene maLa, je viSTArUpe taiyAra thAya | *| levathavakUpha tu mevAnanyuM putra II rU7 | che, tenuM pramANa zarIramAM sAta aMjali ke 112 iti ha smAha bhagavAn kshypH|| tolA sudhInuM hoya che; tema ja zarIramAM je ema sthUla daSTie ane sthUla prakAre zleSma-kapha che, tenuM pramANa cha aMjali ke 96 dehanA avayanA sUkSama vibhAgone tathA tolA sudhInuM hoya che; ane pittanuM pramANa pAMca aMjali ke 80 tolA sudhInuM hoya che; tema ja zarIranA avayavonI saMkhyAne A "zArIramUtranuM pramANa cAra aMjali ke 64 tolA sudhInuM vicaya zArIramAM ame darzAvI che; bAkI hoya che; paraMtu carabInuM mApa traNa aMjali ke 48 | zarIranA avayavanA sUkSama bheda te ahIM telA sudhInuM heya che; tema ja meda nAmanI je | kahevA atizaya muzkela che, ema bhagavAna dhAtu kahevAya che, tenuM pramANa zarIramAM be aMjali- | kAzyape (A viSe) kahyuM che. 37 ke 32 tolA pramANamAM hoya che ane majajA nAmanI | iti zrIkAzyapa saMhitAmAM zarIra-vicayazArIra dhAtunuM pramANa eka aMjali ke 16 tolA pramANamAM adhyAya 4 the samApta hoya che; paNa mastiSka athavA dhRtikAnuM pramANu adhIra aMjali ke ATha tolA sudhInuM hoya |
Page #457
--------------------------------------------------------------------------
________________ 416 kAzyapasa hitA-zArIrasthAna jAtisUtrIyazArIra : adhyAya 5 me athAto jAtisUtrIyaM vyAkhyAsyAmaH // 1 // iti ha smAha bhagavAn kazyapaH // 2 // have ahIM'thI ' jAtisUtrIyazArIra nuM ame vyAkhyAna karIzuM, ema bhagavAna kAzyape kahyuM hatuM. ( eTale ke A adhyAyamAM janmazAstra athavA utpattizAstranu vyAkhyAna karavAmAM Avaze.) 1,2 nAtau nAto haju svamAva dyAvRttimani vRrtathitA mati / svamAvato ghasya vAyupamALavA saMyogavibhAgaceSTAdhikArA aakunycnprsaarnnkoDA praca dhAtucetanAsrotAMtti vimanti / sama-eTale tyaje dhAtuvi nivijJa: puttvaH puttviinardesaMti, zaumizyo'zvamevAti / muLAvi tu maLye narmanivRttiH / taMtra thorka vasyoH camAvAt carmarinAmAdA pragamivRddhimati, tau dhanyo; atoDanyathA minitathyo| esthevavavire canAsthApanAnuvAsanaiH kramaza upacarenmadhurauSadha siddAmAM zrI dhRtapuSTa puchyuM, zriyaM tu temAMnA(mAtrA)mpAmiye; sAthaiveti prajJApatiH ||rU jAAMta jAtimAM ke pratyeka janmamAM prANInA svabhAvathI ja AkRtinA bheda ane che. eTale ke judI judI AkRti banavAmAM prANIne svabhAva ja kAraNa hoya che; A jIvAtmAnA svabhAvathI ja tenA sabaMdha dharAvatA vAyunA paramANuo tenA khIjA sAthe saMyAga, khIjAthI vibhAga-judA paDavu, tathA ceSTAo karavA adhika kriyAo karanArA thAya che; vaLI zarIranA avayavAnuM saMkeAcAvuM, phelAvuM, kADAnAM aMgA, pratya'gA, dhAtuo, cetana tathA srotAnA vibhAga paNa te vAyunA ja paramANuo kare che; jema koI dhAtune (gALIne) khIkhAmAM DhALI hoya teA te khIkhAMnA jevA AkArane utpanna kare che, tema A sRSTimAM eka puruSa mANasa khIjA puruSa ke mANasa khIjI gAya ke baLadane (peAtAnI jAtimAM ) utpanna kare che ane te ja pramANe eka gheADA khIjA gheADA vagerene (pAtapeAtAnI jAtimAM) utpanna kare che; manuSyeAmAM paNa ( strInA) garbhAzayanI aMdara khIjA manuSyagarbhanI utpatti thAya che; temAM srIpuruSanA svabhAvathI ke peAtAnA karmonA pariNAma ke phaLabhAganA kAraNe prajAnI cAre bAju vRddhi prajAne utpanna karI zake evAM nIrogI hAya thayA kare che; evAM te 6'patI ( ke jeo te) dhanyavAdane pAtra che; paraMtu e daMpatI ethI jo viparIta sthitivALAM hAya ke rAgI heIne prajAne ja utpanna karI zake tevAM na hoya te teonA te te rAgane dUra karavA mATe ( auSadhanA upacAra dvArA ) teonI cikitsA karavI joI e; temAMnA puruSanA snehana, svedana, vamana, virecana, AsthApana tathA anuvAsana (rUpa uparAMta madhura auSadhadravyeAthI siddha karelA paMcakarma ) dvArA anukrame upacAra karavA dUdha tathA ghInA prayAgAthI te puruSane puSTa karavA joI e; paraMtu strIne teA auSadhapakva telane prayAga karAvIne tema ja mAMsa ke aDadanuM sevana karAvIne puSTa karavI joIe ema keTalAka AcArcI kahe che; paraMtu prajApati kazyapa te Ama ja kahe che ke te krU patI strIpuruSo je padArtho sAtmya-prakRtine anumULa hAya teonu ja sevana karAvIne puSTa karavAM ( ane prajA utpanna karI zake te ( sthitimAM taiyAra karavAM joI e.) 3 vivaraNa : ahIM mULamAM koI paNa dhAtune egALI bIbAmAM reDIne judA judA AkArA taiyAra karavAnuM je dRSTAMta ApyuM che, te ja pramANe carake paNa zArIranA trIjA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke- mUtAnAM caturvidhA yonimati-rAyu-aju sveT- umara:, tAsamAM laghu zvatanuLAviyonInAmevA : | ne ( strInA garbhAzayamAM) utpanna kare che. yonirasiMhayeyameddAmavRti mUtAnAmArRtivizeSArvara ane te ja pramANe eka gAya ke baLada saMkhyeyatvAt / tatra jarAyujAnAmaNDajAnAM ca prANinAmete
Page #458
--------------------------------------------------------------------------
________________ jAtisUtrIyazArIra-adhyAya pAme 417 narmadA mAvA vA vA yoninAdyanta tathAM tallAM vonau | teone peyA AdinA kramapUrvaka svAbhAtathA tathA rUpA mati, taTu yathA-nAragatatAtra. | vika bhajana para lAvavAM joIe. ema teo trapurAsAnyAsinAnAni tevu tevu madhUchavipu barAbara zuddha thaI jAya tyAre vadhe teonA tAni ya manuSyavizvamAM te to manuSpavipradeza | AsthApana tathA anuvAsana basti dvArA paNa upagAyatte, tamAta samAcAmavaH san sa narmo manuSya- cAra karavA joIe; tema ja puruSane madhura vithaLa gAyate, manuSyo manuSyAmava rUlyucyate | auSadhathI saMskArI karelA ghInuM tathA dUdhanuM sevana tayonivA'-prANIonI yoni cAra hoya che. eka karAvavuM; paNa strIne te (auSadhapakava) telanuM jarAyu, bIjI aMDa, trIjI sveda ane cothI tathA aDadanuM khAsa sevana karAvavuM joIe. ubhibheda. e cAre prakAranI yoniomAMnI eka eka aSTAMgasaMgrahamAM paNa A saMbaMdhe Ama kahyuM che ke yoni kharekhara asaMkhyAta bhedovALI thAya che; | vitatu chatalavadimaMdhurauSadhakSAH puSa, taina kAraNa ke prANIonI te te AkationA bhedo ja | nAra pittazca moH | ghI ane dUdhathI yukta karela agaNita hoya che; temAM jarAyu ke orathI utpanna madhura auSadhanA saMskAro vaDe puruSanA khAsa thatAM prANIonA tema ja aMDa ke IMDAMmAMthI utpanna upacAro karavA ane pittavardhaka auSadhayukta) telo thatAM prANIonA A garbhakara bhAve je je tathA mAM vaDe strInA paNa khAsa vadhu upacAra yonimAM ke garbhanI utpattinA kAraNamAM prApta thAya karavA joIe. 3 che, te te nimAM tevA tevA prakAranAM rUpovALA garbhAdhAna egya kALa thAya che; jema ke mINamAMthI banAvela AkRti yathA ca puSpamadhye phalamanivRttaM susuukssmmdvArA mATImAMthI banAvela che te judAM judAM bIbAM- | | sti na copalabhyate, yathA cAgni ruSu sarvagataH emAM sonuM, rUpuM, trAMbuM, kalaI ke sIsuM jyAre prayatnAbhAvAnnopalabhyate, tathA strIpuMsayoH shonni(tapAvI-ogALIne) siMcavAmAM ke reDavAmAM Ave tazukre kAlAvekSe svakarmAvekSe ca bhavataH / ssoddtyAre te ogaLela sonuM vagere dhAtuo manuSyAkRti | sAvara zotirmaze ghamavata - bIbAmAM sIMcAIne manuSya zarIra rUpe utpanna thAya che, | ja ivadA[varonAvAze pm mavata ti to paNa manuSyAkRtimAM manuSya zarIra rUpe te utpanna thAya che paripat aa ka II che. ane ema tenI e manuSyayoni ke manuSya tarIke jema puSpamAM phUla taiyAra thayuM na hoya, utpanna thayAnuM kAraNa hovAthI manuSyamAMthI ja utpanna chatAM atizaya sUkSma svarUpe te raheluM ja thaIne te garbha "manuSya" ema kahevAya che. paraMtu hoya che, paNa te sthULarUpamAM maLI zakatuM garbhanI utpattimAM kAraNa evAM daMpatI ke strIpuruSa nathI; te pramANe lAkaDAmAM atisUmarUpe (rogI hoIne) garbhane utpanna karavAmAM je azakta agni pAsa vyApIne rahele ja hoya che, hoya che teone sazakta banAvavA mATe teonI cikitsA karavI joIe; A saMbaMdhe carake paNa te ja pramANe strI-puruSanA vIryamAM tathA zArIranA 8 mA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke ArtavamAM garbha paNa ati sUkSmarUpe rahelo athApyetau strIpuruSo snehasvedAbhyAmupapAdya vamanavire | hAI amuka cogya paripakavakALanI apekSA nanAbhyAM saMzothra meLa prakratinApAta, saMzathvI | ke jarUriyAta dharAve che; tema ja potAnAM jAthApanAnuvAsanAkhyAmupAti, 354 madhurauSadha- karmaphaLanA udayakALanI paNa apekSA ke saMskRtAmyAM pururSa, triyaM tu taiHISAkhyA have | jarUriyAta dharAve che, kAraNa ke puruSa ane evAM e strIpuruSa bannene prathama te snehana tathA strI jyAre soLa varSanI uMmaranAM thAya svedanakarma karAvavAM joIe; ane te pachI vamana che tyAre ja teonA vIryamAM tathA Artana tathA virecana auSadho dvArA saMzodhana karAvI | vamAM garbhanI utpatti karavAnuM sAmarthya anukrame prakRtine pamADavAM joIe eTale ke, utpanna thAya che; chatAM teTalA samayanI pahelAM kA 27
Page #459
--------------------------------------------------------------------------
________________ 418 kAzyapa saMhitA-zArIrasthAna paNa, je vizeSa pauSTika AhAranuM sevana taM vAtArmamavAre vizva vAtapuevmaddhikaravAmAM Ave ane tethI Arogya ke tAnAM; dilIpeDani aMra racava vA; nIrogIpaNuM je hoya to tethI paNa e toDani tivArane bri ira va yupuruSavIrya tathA strI Artava pUrNa thaIne - rmavati, rInA nAte matagaNvaRturAduM garbhanI utpatti karavA samartha thaI zake che, | grAhmanim, izArdU kSatriyALa, zArda ema vidvAnono mata che. 4 vaizyAnAM, navarAtramitarAsAm / RturbIjakAlama- vivaraNa: sukRtamAM kahyuM che ke, puruSanI | sata phUlyAMdurvAsA mata makAnamAM duH 22 varSanI ane strInI 16 varSanI uMmara thAya | aDhii dIna durvaciramatamanamadhAtyAre teo paraspara mithunakriyA karavAnI yogyatA | ziva mati paI dharAve che; joke eTalI uMmara pahelAM paNa puruSamAM rajasvalA strIne pahelA divase je garbha tathA strImAM vIrya tathA ArtavanI upasthiti thaI rahe, tene vaidyo vAtagarbha kahe che; e garbha cUkI ja hoya che, paraMtu te kALe te vIryamAM tathA vRkSonA vAtapuSpanI peThe niSphaLa nIvaDe che; ArtavamAM pUrNatA prApta thayelI hetI nathI. eparaMtu te ja rajasvalA strIne je bIjA abhiprAya suzrute zArIrasthAnanA 40 mA adhyAya- divase garbha rahe che, te e garbha savI ke mAM Ama jaNAvyuM che ke-3nAvavAmaprAtaH thavI paDe che. paNa te ja rajasvalA strIne paJcaviMzatim / yadyAdhatte pumAn garbha kukSisthaH sa je trIjA divase garbha rahe to te garbha vipadyate / / jAto vA na ciraJjIvejIvedvA durvalendriyaH / / soLa varSathI ochI uMmaravALI strImAM pacIsa ! sUtikA gRhamAM janmIne tarata ja marI jAya che athavA te lAMbA AyuSavALe thato nathI. varSanI uMmare nahi pahoMcelo puruSa je garbhAdhAna ane eAchAM aMgavALo jame che; mATe kare te e garbha strInI kukSimAM ja (apUrNa | 2jasvalA thayA pachI cothA divasathI mAMDI avasthAmAM rahI) nAza pAme che; kadAya e bAra divasa sudhI brAhmaNa strIono (kAro) garbha janma pAme to lAMbo kALa jIvato (garbhadhAraNa nathI athavA evo te garbha jamIne je jIve te 5 ) RtukALa gaNAya che; ane kSatriya jAtinI strIone rajadurbaLa idrivALo ja rahe che. eTale ahIM Ama jaNAvavA mAge che ke-16 thI 20 varSanI | svalA thayA pachI cothA divasathI mAMDI uMmaravALI strI saMtAnanI utpatti mATe gya '! 11 divasa sudhI (garbhadhAraNa yogya) gaNAya che, paraMtu ethI ochI uMmaravALI strImAM RtukALa gaNAya che, paraMtu vaizya jAtinI saMtAne je utpanna thAya te e kAcuM rahI bhAgye strIone rajasvalA thayA pachI cothA divasaja jIve che; e ja pramANe puruSa paNa 20 thI thI mAMDI daza divasa sudhI (garbhadhAraNa mAMDI 30 ane 35 varSanI uMmara thaIne cAgya) RtukALa gaNAya che; paNa te sivAya saMtAna utpanna karavA yogya gaNAya che; te pachInI zudra jAti vagere halakA varNanI strIono uMmaramAM te puruSanI saMtAna utpanna karavAnI zakti rajasvalA thayA pachI cethA divasathI mAMDI pratidina ghaTatI jAya che; e sAmAnya niyama | nava divaso sudhIno (garbhadhAraNa cogya) jaNAvavAmAM Avyo che; enA apavAda tarIke ! RtukALa gaNAya che. e upara darzAvela vAjIkaraNa auSadha AdinA sevanathI ghaNI moTI RtukALa bIjavapana cogya hoIne garbhauMmaramAM paNa puruSa saMtAna utpanna karavAnI yogyatA dhAraNanI yogyatAnI jarUriyAta dharAve che dharAvI zake che. 4 ema maharSie kahe che, paraMtu te te ayogya-cogyakALe rahelA garbha saMbaMdha | darzAvela RtukALa vItyA pachI kALa te rahyathAta ni jarma ApatI garbhadhAraNane ayogya haI te kALe rahelA
Page #460
--------------------------------------------------------------------------
________________ jAtisUtrIyazArIra-adhyAya 5 me 419 . garbhane maharSio akALe rahelo garbha paDatA zArIra parizramane tyAga karavo. temAM kahe che; e akAlaja athavA akALe | kAraNa che ke sagarbhA strI je divase UMghe utpanna thayelo garbha hIna-halake durbaLa, te tene garbha UMdhyA karavAnA svabhAvavALo thAya; asthira, nabaLo, apuSTa ane bhaMgura-nAza AMjaNa Aje tene garbha AMdhaLo thAya, pAmavAnA svabhAvavALa hoI turacha dhAnya sedana kare te tene garbha vikRta-rogI daSTivALo je thAya che-lAMbo kALa Takato nathI | thAya, snAna ke vilepana karavAthI te strIne garbha ane kevaLa nakAmo ja nIvaDe che. 5 duHkhI svabhAvavALo thAya che, telanuM mAlisa karavAthI te strIno garbha keDhiyo thAya che. sagarbhA vivaraNa : A saMbaMdhe carake paNa zArIra- | strI potAnA je nakha kApe to tene garbha kharAba nA 8 mA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke-"tataH nakhavALo thAya che, vadhupaDatuM je haze to tene garbha puSSAtprabhRti trirAtramAsIta brahmacAriNyadhaHzAyinI pANi kALAzayukta dAMta, hoTha, tALavuM ane jIbhavALo thAya bhyAmannamajarjarapAtre bhuJjAnA na ca kAMcid mRjAmApadyeta / che, atizaya vadhupaDatuM bolavAthI te strIne garbha te RtukALa prApta thAya tyArathI mAMDI strIe traNa vadhu paDatA pralApa-bakavAda karanAro thAya che, atizaya divasarAta sudhI brahmacarya pALavuM, jamIna vadhu zabdo sAMbhaLavAthI tene garbha kAne bahero para (darbha sivAya bIjuM) kaMI paNa pAtharyA thAya che, jamIna khetaravAthI te strIne garbha mAthe vinA sUvuM, (kevaLa darbha ja pAtharIne sUvuM); TAlavALo thAya che ane vAyunA vadhu paDatA sevanathI ane bhAMgeluM na hoya evA kevaLa mATInA ja ane vadhu paDato zArIriparizrama karavAthI te strIne patramAM khorAka laI athavA koI paNa pAtra tyajI | bha rA ya che e kAne sagarbhA : kevaLa potAnA be hAtharUpI pAtramAM ja kherAka te te divasanI nidrA vagerene tyAga karavo joIe. laI te khAvo ane 1I paNa saphAI ne svIkAra rajasvalA strI sAthe pahelA traNa divasa sUdhI na karo eTale ke koI paNa prakAre zarIrane mithuna karAya ja nahi, chatAM koI puruSa te rajasaMskAra ke saphAI rAkhavI choDavI joIe. suzrute | svalA strI sAthe maithuna kare ane te strInA rajepaNa zArIranA 2 jA adhyAyamAM A saMbaMdhe Ama kahyuM | darzananA bIjA divase tene je garbha rahe to te cha 4, Rtau prathamadivasAt prakRti brahmacAriNI divAsvapnA- garbhane strAva ke pAta ja thaI jAya che. A saMbaMdhe anAzravAtanAnAnAnAmyanavanapradhAnasanatha- sute nidAnasthAnanA 8 mAM adhyAyamAM Ama kahyuM che nAtizabdazravaNAvalekhanAnilAyAsAn pariharet / kiM , 'AcaturthAt tato mAsAt prasraved garbhavidravaH / vALa ? phivA vayAH sthAvatrA, anAvRdha: tataH sthiraphAra vAtaH ghaaggyoH '--garbha rahyA rodanArikAda nAnAnAnA duHzvaraDhiH, saiAkhya- | pachI cothA mahinA sudhI garbhanuM pravAhI svarUpa kAta kuchI, navAvartanAta naravI, vadhAvanAvazva:, (kevaLa letIrUpe) hoya che, te kAraNe cothA mahinA hRkSanAvAyatakatAnaEUR, prastrAvI grAtinAt, sudhI garbhanA (keI upadravanA kAraNe ) strAva thavo atizabdazravaNAdhiraH, avalekhanAt khalatiH, mArutA- saMbhave che ane te pachI garbhanuM zarIra sthira nAmasto jarmo matabhecametAnuM rihetI thAya tyAre pAMcamAM ane chaThThA mahinA sudhI (koI RtukALa pahelA divasathI mAMDI strIe brahmacaryanuM upadravanA kAraNe) garbhane pAta saMbhave che. vaLI pAlana karavuM ane divasanI nidrAne, AMjaNa rajasvalA strInA pahelA traNa divasomAM tenI AMjavAno, AMsu pADavAne, snAnane, anupana- sAthe maithuna karavAthI je kharAba pariNAma Ave ne, mAlisane, nakha kApavAne, khUba doDavAne, che ane cothA divasathI mAMDI 12, 11, 10, 9 khUba hasavAno, bahu bolavAne, vadhu paDatA divase sudhInA pUrNa RtukALamAM te strI sAthe moTA zabdo sAMbhaLavAna, avalekhana-jamIna maithuna karavAthI je yogya pariNAma Ave che, te saMbaMdha khetaravAne, vadhu paDatA vAyusevanane ane vadhu : paNa suzrute zArIranA bIjA adhyAyamAM Ama kahyuM cheH
Page #461
--------------------------------------------------------------------------
________________ 420 kAzyapa saMhitA-zArIrasthAna tatra prathama divase RtumayAM maithunamanAputhuM pua utpatti thaI zake che. ahIM vadhu Ama paNa bhavati, yazca tatrAdhIyate garbhaH sa prasavamAno vimucyate, samajavuM joIe ke kevaLa RtunI gyatA. dvitIye'pyevaM sUtikAgRhe vA, tRtIye'pyemapUrNAGgo- hovAthI garbhanI utpatti thAya, e paNa pUratuM hatuM alpAyurvA bhavati, caturthe tu saMpUrNAGgo dIrghAyuzca bhavati / nathI, paraMtu Rtu, bIja, Artava ane kALa-e na ca pravartamAne rakte bIjaM praviSTa guNakaraM bhavati, yathA nadyAM pratisrotaH plAvidravyaM prakSiptaM pratinivartate cArenI paraspara anukuLatA hoya te ja garbhanI no gacchati tadvadeva draSTavyam / tasmAniyamavartI trirAtraM utpatti thaI zake che. jema varSA Adi Rtu, kSetrarahare mataH ghare mAsAtA rajasvalA strI sAthe jamIna, pANI ane bIja e cAranI paraspara pahelA divase je maithuna karavAmAM Ave to te po- anukULatA hoya te dhAnya vagerenA aMkuranI nA AyuSane ochuM kare che ane je te veLA gabha| utpatti thaI zake che; tema garbhanI utpattimAM rahe che to te paNa janmatAM ja marI jAya che paNa je cAranI anukULatA hovI joIe, ema che. te ja pramANe e rajasvalA strI sAthe je paNa suzruta zArIranA bIjA adhyAyamAM kahe che kebIjA divase maithuna karavAmAM Ave to tethI dhruvaM catuLa sAnnidhyA ArmaH sthAdhipUrva: | RtupuruSanA AyuSamAM hAni thAya che ane te divase kSetrAvuvIjhAnAM sAmADhavuro yathA || jema Rturahelo garbha paNa janmatAM janmatAM maraNa pAme varSo vagere, kSetra-sArI jamIna, pANI tathA bIja e che athavA jamyA pachI dasa divasanI aMdara cArano yogya kALe sahayoga thavAthI dhAnya AdinA marI jAya che; tema ja rajasvalA sAthe trIjA divase | aMkaranI utpatti thAya che, te ja pramANe Rtu eTale maithuna karavAmAM Ave ane te divase je garbha rahe strInA rajodarzana pachIne yogya garbhAdhAnakALa, to te paNa jIvato nathI; chatAM kadAca te jIve kSetra-uttama garbhAzaya, pANI rasadhAtu tathA bIjatopaNa te apUNuM aMgovALo athavA alpa uttama prakAranuM puruSavIrya--e cAranI je ke pUrNatA AyuSavALA thAya che, mATe te traNa divaso tyajIne hoya te ja tethI vidhipUrvaka garbhanI utpatti cothA divase snAna karI zuddha thayelI rajasvalA thAya che." ema sute garbhanI utpatti tathA strI sAthe rAtrinA samaye je maithuna karAya ane aMkuranI utpattinI suMdara tulane karI batAvI te divase je garbha rahe to te garbha saMpUrNa che. A uparathI Ama paNa jaNAvI dIdhuM che aMgopAMgavALe ane lAMbA AyuSavALe thAya che; che ke, strInA rajodarzana pachInA 12 divasanA RtuvaLI rajasvalA strInA pahelA traNa divaso sudhI | kALa sivAyanA bIjA badhA divase garbhanI, te Artava vahyA ja karatuM hoya che, tethI te kALe | utpatti mATeno akALa ke ayogya kALa kahyo tenA garbhAzayamAM (puruSavIryarUpI) bIja praryuM ' | che; eTale te akALe strI sAthe maithuna karavuM na hoya to te guNakArI ke phAyado karanAra thatuM nathI; / joIe; AvA ja abhiprAyathI suzrute Ama kahyuM jema nadImAM kaI sAme pravAha taravAnA svabhAva- | vALuM dravya je taratuM mUkAya to te pAchuM ja phare che ke-"trayodrIkamRtayo nijoH '--strInA rajodarzana che, paNa uparavAsa jatuM nathI, te ja pramANe raja- 5chInI 12 rAtrie garbhanI utpatti mATe yogya svalAnA pahelA traNa divasamAM tenI sAthe maiithuna | gaNatI hovAthI te ja rAtriomAM te strI sAthe karI tenA garbhAzayamAM je vIrya siMcana karAya che te mithuna karavuM joIe, paraMtu 13 mI rAtrithI veLA to temAMthI vahetA Artava-rudhiranI sAthe te mAMDIne bAkInI rAtriomAM strI sAthenuM maithuna vIrya pAchuM ja phare che, paNa garbhAzayanI aMdaranA niSphaLa hoI kevaLa rogone ja upanna karanAra thAya. bhAgamAM jaI zakatuM ja nathI ema samajavuM; e che; eTaluM ja nahi, paNa te akALa athavA garbhokAraNe rajavalanA pahelA traNa divasono te mithunamAM tpatti mATenA ayogya kALamAM je garbha rahe che, tyAga ja karavo joIe; pachI cothA divasathI | te te garbha paNa guNahIna, durbaLa, asthira, adaDha mAMDI 12 divaso sudhImAM strIsaMga karavAthI garbhanI tathA alpAyuSa thAya che. 5
Page #462
--------------------------------------------------------------------------
________________ jAtisUtrIyazArIra-adhyAya mA wwwww putra ane putrInI utpatti thAya te rAtrie yumeLvAsu putrAmoDayaMtra nyArthI viMtstRpto'nuruddhH striyamupeyAditi siddham // 6 // je puruSa peAtAnI patnImAM putranI utpattine icchatA hAya teNe patnInA rodarzana pachInI 12 rAtriomAMthI yugma ekInI rAtrie 4-6-8-10-12 mI rAtre patnI pAse maithuna karavA javuM; ane je puruSa peAtAnI patnImAM kanyAnI utpatti thAya ema jo icchatA hoya te teNe upara darzAvelA sivAyanI ayugma rAtrie- 5-7-9-11 mI rAtre patnI sAthe maithuna karavAnI icchAthI javuM ane te te mathuna kALe te puruSa ha yukta, tRpta tathA strI pratye anukULatAthI yukta rahevu joIe; ema vavAthI te puruSanuM manavAMchita siddha thAya che. 6 41 | patnI pAse maithuna karavA javuM; kema ke e rIte te bekInI rAtrimAM patnItu: sevana karanAra puruSa uttarAttara adhikAdhika AyuSya, AreAgya, prajA, saubhAgya, aizvarya tathA baLane avazya meLave che; paraMtu je puruSa pAtAnI patnImAM kanyAnI utpattine jo icchatA hoya te teNe rodana pachInI 5-7-9-11 mI rAte strI pAse maithuna karavAnI icchAthI javuM; paraMtu te sivAyanI teramI rAtri vagere rAtrie tA niMdanIya hoI maithuna mATe ayogya gaNAya che. rajodarzana pachInA ceAthA divase maithunanI vidhi vivaraNa : A saMbaMdhe carake paNa zArIranA 8 mA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke, nAnApravRti yugmehaH saMvasetAM putrakAmau, ayugmeSu duhitRkAmau / rajodana pachI ceAthA divase strI jyAre snAna kare tyAre te patnI tathA tenA patie putranI icchA hoya te yugmarAtri-4-6-8-10 ane 12 mI rAtre maithuna mATe sahavAsa karavA; paraMtu jo te bannene kanyAnI icchA hAya teA tee bannee ayugma rAtri-5-7-9-11 mI rAte maithuna mATe sahavAsa karavA. A ja abhiprAya suzrute paNa zArIranA ra aa adhyAyamAM Ama jaNAvyA che ke, nArImuyAdrAtrI sAmAvimimivizvAsthya vivartyanuM caturthAM paRcAmadamyAM zamyAM prAcyAM copeyAviti 6 | putrakAmaH / eSUttarottaraM vidyAdAyurArogyameva pranAsaumAEya varuM 6 vivaseSu vai| ataH vai praJcamyAM saptamyAM navamyAmekAdazyAM ca strIkAmaH, trayoddIpravRtayo nindA || pAtAnI patnIne rajodarzana thAya te pachI cAthI, TTI, AThamI, dasamI tathA bAramI rAtre puruSe putranI icchA dharAvIne sAma, dAma Adi upAyAthI patnIne rAjI karIne temaja bIjI paNa badhI taiyArI karyA pachI | yuni sADhe zvetena vAnthena vAlasAatha zuddhabhAtAM (tA) hriyaM (strI) catusagunntthyaanvlokyntii zucirdevagRhaM pravizyo ghaTAgni vahAM dhRtAkSartanArtha prAjJaLamI zvaraM viSNuM skandaM ca saMprekSyAbhivAdya, niSkramya sUryAcandramasAviti na tu pretapizAcarakSAMsi ; zuddhabhAtamAtrAdi zrI yaM vA pati manalA vA'bhidhyAyati tAdRzAcAravapuSaM prAyeNa janayati; tasmAddevagobrAhmaNaguruvRddhAcAryAn sataH pazyet, maithuna voyAnnAthamanA kRti // 9 // kalyANamanAzca syAt / na tu sandhyayoH snAnaM rajodarzana pachInA ceAthA divase strI snAna karI zuddha thAya tyAre teNe snAnagRhamAM ja dhALuM vastra ke khIjA keAI raganuM vastra paherI laI AjubAju kaI paNa joyA vinA pavitrabhAve bahAra nIkaLI devama'diramAM praveza karI tyAM(havanaheAmathI ) vadhu pramANamAM prajavalita thayelA dedIpyamAna agninuM ghIthI yukta ceAkhA vaDe pUjana karavuM ane te pachI brahmAnuM, zaMkaranuM, viSNunuM tathA kAti keyanuM darzana karI temane vaMdana karavuM; te pachI tyAMthI bahAra nIkaLI sUrya tathA caMdrane namaskAra karavA; paraMtu preta, pizAca ke rAkSaseAne namaskAra na karavA; kAraNa ke rajodarzana pachI snAna karI zuddha thayelI te strI je kAIne prathama jue che ke manathI prathama ciMtave che, tenA
Page #463
--------------------------------------------------------------------------
________________ 42 kAzyapa saMhitA-zArIrasthAna jevA AcAra tathA zarIravALA bALakane te / te pachI (pitAnA purohita dvArA) janma Ape che te kAraNe e strIe devanuM, e RtusnAtA-strInA patie putra saMbaMdhI gAyanuM, brAhmaNanuM, guru-vaDIlonuM tathA vRddha | "putrIyA" nAmanI ISTi karavI; pachI vAyune AcAryonuM ke puruSanuM ja prathama darzana | nAza karanAra mAMsayukta bhAta athavA ghInA karavuM ane kalyANayukta manathI yukta thavuM. | be bhAgo taiyAra karAvA tema ja javanA loTano joIe. vaLI banne saMdhyAkALe te strIe pareDAza-pUDA je ATha kaleDAM athavA tAvaDI snAna ke mithuna paNa karavuM na joIe; ane | upara pakavIne taiyAra karAya che te taiyAra karavA te maithunakALe paNa e strIe (pati sivAya) | tema ja vrIhi-DAMgarano bhAta rAMdhavo; te bIjA koImAM paNa mana rAkhavuM na joIe. 7 | pachI A banne strI-puruSe A paroThAza ane vivaraNa: suzrute paNa zArIranA 2 ja bhAtane sevanathI pati patnI banne buddhi adhyAyamAM A saMbaMdhe Ama kahyuM che ke- | ane AyuSathI yukta thAya che. "bA zradyuna pUrva pazyed RtusnAtA yAdRzaM naramaGganA / tAdRzaM 2DhA e maMtrathI yajamAnanA bhAgane banaputra mAM peDhataH || rajodarzana pachI maMtarIne bAkInA bhAga te daMpatIe khAvo. RtukALe-cothA divase snAna karIne zuddha thayelI | pachI dhaLe baLada ke ghoDo athavA suvarNanI. te strI jevA puruSane prathama jue che, tevA ja | brAhmaNane dakSiNa Ape; tema ja vaidyane putrane janma Ape che, mATe (potAnA patinA paNa te ja dakSiNa apAya che ane jeNe jevo putra thAya evo abhiprAya manamAM dharAvI) te agnihotra homyuM na hoya tevA (agristrIe prathama patinAM ja darzana karavAM joIe. 7 hotrI na hoya tevA) brAhmaNane paNa e ja RtukALe mithunanI pahelAMnuM ane pramANe dakSiNa ApavI joIe; pachI agnipachInuM kartavya homanI yajJazALAmAM nitya karavAno homa . tata Rtvik putrIyAmiSTiM nirvapet / siddha homIne te daMpatIe te ja maMtrano uccAra mAMnA vAto (?) vADaDaghamA, cavA | karI homa karatAM je bAkI rahela hoya te puroDAzo'STAkapAlo, brIhimayazcaruH, ubhauvAgA hutadravyanuM prAzana karavuM; te pachI komaLa gurthata prajJA ......., "gAtrAna | bichAnAthI bichAvela uttama zayana (palaMga) grAhma' ti janamAnamAminAra upara pitAnI e patnIne suvADIne "lamaNA" rAta pravAtAkU zveta #vmeDaDyo vA nAmanI putradA auSadhIne pANIthI pIsI dijAuM vA miSane seva rakSiA , zaivamattA nAkhI tenA e pANInuM, "soma: pavara" e tA. sAdA hUM do duvA, tenaiva mA, maMtrano so vAra uccAra karIne athavA so vAra dutaze ( zrataH) rAyanI RtuvAradI- | gAyatrI maMtrano japa karIne athavA " offiDa mata!...............tra maUTIR- | mUra muvaH svaH' ityAdi vyAhutione dijADho, "soma: gvata' jaina rAtanA uccAra karI athavA 'po vIrapamRtta' e sAvA zrAdgatimira "arg vIkRSa? tamaMtra bhaNIne te strInA nAkamAM nasya ApavuM, mA nargha drA, vArtha pillA, kSina pachI "vAvya" e sAmagAna gAIne te pArzvana striya rAvathIta, vAmapArthena punAgna- strIne puruSe potAnA jamaNe paDakhe suvADavI; datta parathIta jo prajJArtha vAratA ane puruSe te strInA DAbA paDakhe uparathI vaDavarije vidhArthavanA phItona = uttara tarapha sUvuM. ane te pachI prajA utpanna zaucaM kuryAt / tata UrdhvamagnikarmapratApAyAsa- | karavA mATe te strI sAthe mithuna karavuM, pitAnuM dhyAyAmazokAdivarjanamiti // 8 // bIja ke vIrya strInA garbhAzayamAM sIMcAI
Page #464
--------------------------------------------------------------------------
________________ jAtisutrIyazArIra-adhyAya 5 43 jAya tyAre puruSe te strInI uparathI nIce e strIe potAnA patinI sAthe rahI agninI UtarI javuM ane te veLA zItaLa pANIthI pradakSiNA karavI. te pachI brAhmaNo pAse svastisnAna karI puruSe potAnuM zauca athavA | vAcana karAvI tema karatAM bAkI rahelA ghInA pavitrapaNuM karavuM. te pachI strIe agnikarma- | be bhAga karI pahelAM puruSe eka bhAga khAvo ane rasoDAnuM kAma athavA vadhu paDatA tApa ke pachI strIe khAvo. paNa temAMthI bAkI rAkhavuM zArIraparizrama ane zAka Adino tyAga nahi. te pachInI ATha rAtri strIpuruSanA sahavAsa kare. 8 mATenI yogya gaNI che. te veLA paNa evA ja prakAranAM veta vastro teoe dhAraNa karavAM; ema vivaraNa: ahIM je kahevAyuM che te ja abhi- | karavAthI teo potAnI IcchA mujabanA putrane prAya carake zArIranA 8 mA adhyAyamAM Ama jaNAvela meLave che." che-tatatasthA mArA/sAnAyA sva prakAtimaminirviya | saMtAnanI utpatti thAya te mATenA maithunayonI tAH jAmavaripUranAtha #nirvata samaye puruSe upara ane strIe puruSanI nIce 'viSNuyoni kalpayatu ' ityanayA Rcaa| tatazcevAjyena rahevuM joIe, e ja Asana barAbara che; chatAM thArIvAmidhAryA tridudhAta, thADagannAye ropatrita- kAmazAstramAM maithuna samayanAM aneka Asane kahyAM muddAtra tathai hRdyAsarvodrAthana kuveti . tataH che, paraMtu te Asanono uddeza judAM judAM Asane samApta karmaNi pUrva dakSiNapAdamabhiharantI pradakSiNamagni- dvArA maithunane judA judA AnaMda meLavI zakAya manaparikametA tato grAhmaMAna svarita saDha maass- te ja che, paNa saMtAnanI utpatti mATenuM uttama kacarouM prAranI yAt, pUrva pumAna pathArastrI, na vorichaE- | Asana te puruSe upara ane strIe nIce rahevuM mavazeSayet ; tatasto saha saMvasetAmaSTarAtraM tathAvidhapari- e ja kahevAyuM che. A saMbaMdhe carake paNa jIrAva thAta, taputra janacetAm ! te pachI zArIranA 8 mA adhyAyamAM Ama ja kahyuM che keputrane ichatI RtusnAtA strIe potAnA patinI | 'na 2 yunAM pArvata vA saMseveta, junAvA vAto sAthe manamAM putranI icchA dharAvI pitAthI vaDhavAnuM sa yoni parathati, pArAvAyA li pAre pazcimamAM agni rAkhIne tema ja dakSiNamAM brAhmaNa- zleSmA saMcyuto'pi dadhAti garbhAzayaM, vAme pittaM pArzva ne besADI tyAM besI javuM ane pachI te brAhmaNa tasyAH pIDitaM vidahati raktazukraM, tasmAduttAnA satI jema kahe tema karyA karavuM. te pachI e Rtvija- vIga jhoyAta; tathA yathAsthAnamatiete Dho: | brAhmaNe putrane irachatI e strInI nimAM eTale | mathanakALe puruSa strIne UMdhI rAkhIne ke paDakhAMbhara ke yonine uddezI te nirUpe prajApati-- badhAne | suvADIne tenuM sevana karavuM na joIe; kema ke nirdeza karavo ane te pachI e strInI kAmanA ! strIne UMdhI suvADIne tenI sAthe je mithuna paNa thAya te mATe " vini vakvacata'-zrI sevAya to e strInA vAyu baLavAna thaIne viSNu bhagavAna A strInI penine putranI utpatti | tenI yonine pIDA kare che; ane paDakhAMbhara mATe samartha banAvo" e kAcA dvArA kAmya ISTi | suvADIne te strI sAthe je maithuna karAya to athavA putreSTine uddezI homa karo. te pachI sthAlI- tenA jamaNA paDakhAmAM kapha jharI Ave pAka-casane ghIthI mizra karI tenA vaDe vedamAM ane te strInA garbhAzayane te DhAMkI de che; tema ja kahyA pramANe traNa vAra hema karavo eTale ke traNa | DAbe paDakhe suvADIne te sAthe je maithuna karavAmAM Ahutio ApavI ane te pachI maMtrathI maMtrIne | | Ave to te strInuM pitta, dabAIne te strInA prathama tyAM rAkhI mUkeluM jalapAtra 'tuM A jala | lehI-Artavane tathA tenI sAthe maLelA puruSanA vaDe badhAM jalakAryo karaje' ema kahI te strIne | vIryane paNa bALI nAkhe che, e ja kAraNe strIe Rtvije ApavuM. pachI e rIte karma samAsa | mithunaveLA cattA sUIne ja puruSanA vIryarUpa thAya tyAre jamaNA pagane prathama upADatI veLA ' bIjane grahaNa karavuM, jethI e strInA badhAye
Page #465
--------------------------------------------------------------------------
________________ 424 kAzyapa saMhitA-zArIrasthAna deSo potapotAnA yogya sthAne rithara rahe che." | karavI. athavA jamaNA hAtha upara dhAraNa karavI; ema maithuna karyA pachI strInI yonimAM vIrya- tema ja e dase auSadhIo nAkhI taiyAra kareluM siMcana thaI jAya, eTale puruSe tathA strIe dUdha ke ghI pIvuM; tema ja dareka puSya nakSatramAM alaga alaga thaI javuM joIe ane zItaLa | e auSadhIo nAkhI ukALelA garama jaLa vaDe pANIthI zuddhi karI levI joIe; eTale ke snAna karavuM ane te te auSadhIone sarva kALe zItaLa pANIthI strIe ni para ane puruSe | sparza karyA kara-eTale ke te te auSadhIethI guThThabhAga para siMcana karI saphAI karI levI. zarIra coLavuM; tema ja jIvanIya gaNamAM kahelI maithuna pachI strI potAnI ni para zItala | jIvaka, jabhaka Adi sarva SadhIone te te pANIthI siMcana kare che, te yoninI mAMsa- | upayogavidhi anusAra samakALe upaga kare; pezIo vadhu saMkucita thavAthI te enimAM vIryanI | (jethI sagarbhA strIne garbha sthira thAya che;) sthiratA thatAM garbhanI utpattinI vizeSa saMbhAvanA | ema garbhasthApana auSadhe ahIM' kahyAM che ema rahe che; A saMbaMdhe carake paNa Ama kahyuM che ke | ga sthira thAya te pachI paNa te sagarbhA strIe " nAM zIlona riSita-mathuna samApta | agnikarma eTale ke agninI samIpamAM besI kAThI thAya tyAre e strInI yoni para zItala pANIthI | kArya karavAne, AyAsa eTale vadhu paDatA. siMcana karavuM. e vAkyanI TIkA lakhatAM zrI | zArIrazrama, vyAyAma tathA zAka Adine paNa gaMgAdhara paNa tyAM Ama lakhe che ke-junAM kutaramAM tyAga karavo joIe; A saMbaMdhe paNa carake triya maithunazokanagarAmAdhe zItone munayanAvivuM | zArIranA 8mA adhyAyamAM Ama kahyuM che keyonig a cravikreta' -maithunakrIDA jeNe karI tamAhitInAhAravihIrAnuM pravAsamajIntI strI hoya evI te strInA methanane zrama tathA garamI viroga vakata, sAdarAnArA sAmAnamagvatAzAMta karavA mATe puruSe te strInA moDhA para, netra khyAmAhAravihArAkhyAm || 8 || e kAraNe utama para ane yoni para zItaLa jaLa sIMcavuM." prajA ke saMtAnane IratI strIe ahitakArI vaLI carake zArIranA 8mA adhyAyamAM garbha- AhAravihArone vizeSe karI tyAga karavo joIe sthApanakAraka auSadhIo paNa tyAM Ama darzAvI | ane uttama sadAcAranuM ke maMgalAcAranuM sevana che, mATe tenuM paNa sevana karI zakAya che; jema ke- | karatAM rahI hitakArI AhAravihAra dvArA potAnA pata kartha mathApanAni cAlyANAma:-ndrotra:NI- dehanA caya upacAro karyA karavA joIe. (ane rAtavAsadaDhavIDimoghAvyathAravA variSTAvATya- e ja pramANe puruSe paNa hitakArI AhAraguIviSyavasenazAntA , mAsAmoSadhInAM riArasA - | vihAranuM ja sevana cAlu rAkhI ahitakArI AhArabena gifoLanA dhAma , tAmiva sidgag gvasaH | vihArane vizeSe karI tyAga karavo joIe.) 8 sarpiSo vA pAnaM, etAbhizcaiva puSye puSye snAnaM, sadA uttama saMtatine chatI srAe samAlabheta ca tAH, tathA sarvAsAM jIvanIyoktAnAmoSa sevavAnAM kale dhInAM sadopayogastaistairupayogavidhibhiH, iti garbhasthApa- | sA cedicched gauramojasvinaM shucimaayussmnAni thAkyAtAni matta |'-have garbha sthApana te putra nayamati, tathA gvaM zuddhahmanAt auSadho ame kahIe chIe; jema ke eNkI-gorakha- prasRti athavasanAM madhuvRtAmyAM tALA kAkaDI ke ikravAruNI, brAhmI, zatavIryA ane sahastraviryA | zvetapuMvaranAthA no je saMsRtha maLyuM tAre eTale ke lIlI-dhoLI be ya jAtanI dUrvA-dhrokhaDa, vAtre kAMdhe vA vA vAyata, TorathavaameghA-pATalA ke pADala, azvathIgaLa, zivA- kSIvidyutakA ra aa mAtrathA agnIvAra, haraDe, a.2STA-kaDa, vAdhyayupI-pILI khapATa, | kuppama vAlola = aitta vibhrayata, sAthe viSyakasenakAMtA-priyaMgu ke ghauMlA-e dasa auSadhI- | pratiSTha zvetamaa vRSa vAta, sauthatione (sagarbhA strIe) mAthAnI upara dhAraNa biyathAminAtIta, anurAvA ra dagi
Page #466
--------------------------------------------------------------------------
________________ jAtisUtrIyazArIra-adhyAya 5 me 45 ImapatyuM nathati thA tu rathamaM Dhotia pANI tathA dheLA talanA telamAM pakAveluM bUDhAra putrama chezaUT vA tatra tAdagupa- anna suMdara (gaura) vaNuM ApanAra che. 9 cAro bhojanavasanakusumAlaGkArANAM, tAgdezAnucintanaM ceti / yavAgU tu kanyArthinIbhyo - vivaraNa: carake paNa zArIranA 8 mA ma. uttaratitriA zaLA - adhyAyamAM A saMbaMdhe Ama kahyuM che ke sA cedevamAzAsIta bRhantamavadAtaM haryakSamojasvinaM zuci zyAmakRSNebhyo'nye varNA ninditAH // 9 // rajodarzana pachI sanAna karI zuddha thayelI satvasaMpannaM putramiccheyamiti zuddhasnAnAtprabhRtyasyai manthamava dAtayavAnAM madhusarpibhyAM saMsRjya zvetAyA gauH sruupve strI je Ama che ke "huM gaura-dheLA ttAyAH payasA''loDya rAjate kAMsye vA pAtre kAle raMganA, ejasathI yukta pavitra ane Ayu kAle saptAhaM satataM prayacchetyAnAya, prAptatazca shaaliykamAna putrane janma ApuM to zuddha snAna vAnnavikArAn dadhimadhusapibhiH payobhirvA saMsRjya bhuJjIta, karyA pachI e strIne dhoLA ghauMno sAtha, tathA sAyamavadAtazaraNazayanAsanayAnavasanabhUSaNA ca dhaLA raMganI gAyanA dUdha sAthe mizra karI syAt , sAyaM prAtazca zazvacchvetaM mahAntamRSabhamAjAneyaM tene banAvela e maMtha rUpAnA ke kAMsAnA haricandanAGgadaM pazyet , saumyAbhizcanAM kthaabhirmno'nupAtramAM hamezAM pAvo joIe; tema bhojana- | FAmiAhIta, saukhyAtivAno vAraNAMca strIne samaya thAya tyAre te strIo, zAli- puruSAnitarAnI renidrAnavavAvAna vayeta, saharyaDAMgaranA cokhAno bhAta ke dhoLA raMganA zcainAM priya hitAbhyAM satatamupacareyuH, tathA bhartA, na ca javane khorAka dUdha sAthe ke dahI sAthe mizrImaviyApacayAtAm | rajodarzana pachI zuddha thayelI vadhu ghIthI yukta karI cagya pramANamAM e strI je AvI IcchA kare ke, "huM moTA jama ane puSpa, AbhUSaNe tathA zarIravALA, zuddha gaura varNavALA, siMha jevA vastro paNa dheLA raMganAM dhAraNa karavAM; parAkramI, ojasathI yukta, pavitra ane satvasaMpanna tema ja dararoja sAMje ane savAre dheLA putrane maLavuM " to e strIne, cothA divasanuM zuddha raMganA ghoDAnuM athavA baLadanuM darzana karavuM; snAna kare te divasathI mAMDI zuddha svacha maMthatema ja saumya, hitakArI, priya kathAo eTale dUdhathI mizra kare sAtho sAta divasa kahIne ke sAMbhaLIne besI rahevuM ane pitAne | sudhI Apavo joIe ane te paNa rUpAnA ke anukULa parivArathI yukta rahevuM; ema vartavA | kAMsAnA pAtramAM potAnA jevA ja rUpavALA thI te strI pote IcchelA-manavAMchita putrane | vAchaDIvALI gAyanA dUdhamAM mizra karI temAM madha janma Ape che; paraMtu je strI zyAma raMganA, ! ane ghI meLavIne kALe kALe-savAre ne sAMje lAla netrovALA tathA vizALa chAtIvALA hamezAM pIvA devo joIe. vaLI te strIe prAtaHputrane jo I che athavA kALA raMgano hoI | kALamAM zAli DAMgaranA cokhA tathA javanA te zrIkRSNanA jevA guNathI yukta putrane banAvelA padArthone dahIM, madha, ghI tathA dUdhanI je che te te veLA tenA jevA upacAra sAthe mizra karI khAvA joIe; tema ja sAMjanA teNe sevavA; tema ja bhajana, vastra, pupo | samaye paNa tevA ja kheArA ke khAvA joIe ane tathA alaMkAro paNa tene anusaratAM dhAraNa kAyama svaccha ghara, zayana, Asana, pAna, vastra, AbhUSaNa tathA vezathI yukta rahevuM joIe. vaLI karavAM. ane tevA dezanuM anuciMtana karavuM; te strIe hamezAM sAMje tathA savAre dhoLA moTA paraMtu je strIo pitAne tyAM kanyAone baLadane ke kuLavAna dhaLA ghaDAne, sapheda caMdanane janma IcchatI hoya, teone to bhojanamAM | tathA aMgada-bAhubhUSaNa ke bAjubaMdhane jevAM yavAgU-rAba ja ApavI joIe. ane dUdha, | joIe; vaLI te strInI pAse manane anukULa
Page #467
--------------------------------------------------------------------------
________________ 426 kAzyapa saMhitA-zArIrasthAna saumya kathAo karatA rahI besavuM joIe; tema haya, te saMbaMdhe paNa carake tyAM zArIranA ja e strIe paNa saumya Akati, vacana, upa- 8 mA adhyAyamAM Ama paNa kahyuM che kecAra tathA ceSTAothI yukta evAM strI-puruSane yA jA ja yathAvidha putramArAsata tathAstasthApta tathA bIjA paNa zuddha ujajavaLa idrinA viSayone putrASimanirakhya tAMDatAnuM jJAna manasADanuparijoyA karavAM joIe, tema ja e strInI sahacarI- | kAma, tAnanuparikrakhya yA yA zeSa banavAnAM manasakhIo ke bahenapaNIo hoya teoe paNa pyANAmanurUpaM putramAzAsIta sA sA teSAM teSAM jnpdaanaapriya ane hitakArI vyavahAra dvArA te strInA mAhAIvahArovavAraparachadrAnanuvidharati vAgyA yAta; upacAre-sevA karyA karavI joIe ane te rUtyetara putrAvi sarkyulara varba thAkyAta mavati | pramANe e strInA patie paNa tenA upacAro vaLI je je strI jevA prakAranA ke je je dezanA karavA tatpara rahevuM joIe; paraMtu te pachInA mANasenA jevA putrane irachatI hoya, tenI te te. samaye te strIpuruSe mizrabhAva-maithunanuM sevana karavuM putra mATenI icchAne sAMbhaLI laI te pachI manathI te te dezanuM ciMtana karavA mATe tene kahevuM joI e; ema te vidhithI sAta rAtridivasa sudhI joIe; te pachI je je strI je je dezanA rahI AThamA divase te strIe potAnA patinI manuSyonA jevA putrane IcchatI hoya, te te strIne, sAthe mAthAboLa snAna karI phATelAM na hoya evAM te te dezanA manuSyanA AhAravihAra-upacAra svaracha dhoLAM vastro dhAraNa karavAM joI e; tema tathA pariccheda eTale ke vastrAdi dezAlaMkAra dhAraNa ja nirmaLa deLI puSpamALAo tathA ujajavaLa | karavAnuM kahevuM joIe. ema A badhuM putranI AbhUSaNo paNa dhAraNa karavA joIe. irachAne siddha karavA mATenuM karma kahyuM che. 9 paraMtu te strI-puSe sAta tri pachI mizrabhAva- AhAranA cAra prakAra ane roga maithuna karavA tatpara na thavuM. vaLI carake tyAM ja paratve teno prayoga zArIranA 8mA adhyAyamAM Ama paNa kahyuM che AgrzcattavidhaHTHzraNa. dvirAti3, yA tu strI zyAmaM lohitAkSaM vyUDhoraskaM mahAbAhuM ca vikalpogurulaghuzItoSNasnigdharUkSamandatIkSNasthira putramAzAsIta, yA vA kRSNa kRSNamRdudIrghakezaM zuklAkSaM, saramRdukaThinavizadapicchilazlakSNakharasUkSmasthUlazukladantaM tejasvinamAtmavantam , epa evAnayorapi homa- | sAndradravavikalpAta: tena tvagAdayaH zukrAntA vidhiH, kintu parivahavajya syAt ,putravarNAnurUpastu yathA''zo dhAtava ApyAyante / teSAM samAnaM vrdhnmviruddhaavaravaheMDavIH yAt ! paraMtu je strI zyAma raMga- rAnam vAtAkInAM tu dhAtUnAma dhAtavamAghAvALA, lAla netrovALA, paheLI chAtIvALA ane vitA (7) mati; mAmAna mAMsI, moTI bhujAovALA putrane jo icchatI hoya athavA rajitaM bisthati, tamithAniI, taje strI kALA raMganA, kALA, kamaLa, lAMbA keza- juratu vimAdA: dhAtUnANAnA vALA, dhoLAM netrovALA, gheLA dAMtavALA, tejasvI / madhurasnigdhajIvanAnAM ane AtmavAna-jitendriya putrane meLavavA IcchatI vAghASi kUdavAnAmavidattAM gharAcare, hoya to e banne strInA saMbaMdhe homavidhi to mUtra punarikSaravAmA madhurADhavaeka prakArane karavAno hoya che, paraMtu paribaI- batakagago karinAM, purAvakSa vAvaAsana, bichAnAM, pukho, bhojana, vastra tathA dhara tikSmAmApakAyAvaraNIsTavatrivagere to upara darzAvela dhoLA varNathI rahita ja dharAvo , vAta TutirUvAthag vAM joIe; eTale ke IcchelA putranA varNane rakSIta vAsrothona, pittakSe TuvAjIanusaratA, jevI potAnI IcchA hoya te ja toLAkSAra, kSa dhimapura surakSApramANe te bannene bIje badhA paribahaM-eTale ke brAphInAmu 20 || bhojana, puSpa, Asana, zayyA, vagere hovAM joIe. vaLI je strI jevA raMganA putrane IcchatI ! " by S, K1 | jazo
Page #468
--------------------------------------------------------------------------
________________ jAtisUtrIyazArIra-adhyAya 5 AhAra athavA khorAka cAra prakArano | vikAro, kumASa-bAkaLA, aDada, sAThIhoya che ane teone cha rasano Azraya | cekhA, yAvaka-dhAnya-cavAgU ke rAba, gorasahoya che; e AhAranA 20 vikalpa- | dUdha-dahIM vagere khATA, khArA ane snigdha bhedo kahevAya che; jema ke guru, laghu, zIta, | padArtho tema ja zAkane upayoga karAvo uSNa, snigdha, rukSa, maMda, tIkSaNa, sthira, | joIe; zarIramAM rahetA vAtane kSaya thayo sara, mRdu, kaThina, vizada, pizkila, lakSaNa, | hoya te tIkhA, kaDavA, kaSAya-tUrA, laghukhara, sUkSma, sthUla, sAMdra ane drava. e halakA, rUkSa tathA zItala padArthone ane AhAranA kAraNe athavA te AhAranA | javanA khorAkano upayoga kare; ane je sevanathI tvacA Adi zukra-vIya sudhInI | pittano kSaya thayo hoya te tIkhA, khArA, (zarIranI) badhI dhAtuo cAre bAju vadhe | khATI, tIkSaNa, uSNu-garama ane kSAra che ane poSAya che; e dhAtuonI je | padArthone upayoga karo ane je kaphano. samAnavRtti athavA ekadhArI je vRddhi thAya | kSaya thayo hoya te snigdha, madhura, gurute anukULa AhAra sevya gaNAya che; vAta | bhAre ane sAndra-ghATAM vagere dravyone upaga karavo joIe. 10 Adi dhAtuonI je vRddhi thAya che, teonA saMbaMdhe paNa (teo sivAyanI) bIjI | - vivaraNa: AhAra-vihAra AdinA sevanathI dhAtuo ja vadhAro karanAra thAya che; | ja samAnatA udaya nA ? je samAnatA hoya te zarIranI dhAtuomAM vadhAre mAMsanuM sevana karavAthI te mAMsano vadhAre thAya che; A saMbaMdhe carake zArIrasthAnanA kare che; dhira-lehInuM sevana karavAthI | 1 lA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke-"Izvameva te rudhirane vadhAro kare che; paraMtu mAMsa | sarvadhAtuguNAnAM sAmAnyayogATa vRddhiviparyAsAhrAsaH, etasmAnmAMsamApyAyyate mAMsena bhUyastaramanyebhyaH shriirtathA dhiranuM sevana karavAthI adharma dhAtubhyastathA lohitaM lohitena, medo medasA, basA thavAno bhaya ii te aniSTa vasayA, 3 thi tarAnA, makanA makathA, * che-IcchavAyogya nathI; te kAraNe e mAMsa | kuLa narmaragAmanarmaLa | e ja pramANe badhI dhAtuo AdinA jevA pauSTika guNIne dharAvatA | nA guNonI vRddhi teonA jevA samAnanuM sevana bIjA pavitra AhArathI ja kSINa thayelI | karavAthI thAya che; ane tethI viparIta guNavALAMdhAtuone puSTa karavI joIe; vIyana kSaya | enA sevanathI hRAsa-kSINatA thAya che; e ja thayo hoya to dUdha ane ghIne upayoga | kAraNe mAsanA sevanathI bIjI badhI dhAtuo kare; tema ja madhura, snigdha tathA jIvanane | karatAM mAMsa atizaya vadhe che. lohInA sevanathI hitakArI bIjAM paNa dAha na kare evAM | lohI vadhe che; medanA sevanathI meda vadhe che; dravyono upayoga kare te vakhaNAya che; vasAnA sevanathI vasA vadhe che; hADakAMthI hADakAM mUtrano je kSaya thayo hoya to zelaDIno | vadhe che, majajAthI majajA vadhe che; vIryathI vIrya rasa, vAruNI-madirAno, maMDadrava uparano | vadhe che ane kAcA garbhathI garbha vadhe che." ema pravAhI rasa ane te sivAyanAM bIjAM paNa sAmAnya niyamAnusAra koIpaNa dhAtunI vRddhi mATe madhura, a-khATAM tathA khArAM dravyo | tenA ja jevI dhAtunuM sevana azakya bane athavA chAza, goLa ane trapusa-kAkaDI vagere upa- te dhAtu jo na maLI zake athavA te dhAtunuM sevana. karavAmAM je kaMTALo Ave to te kSINa thayelI. ledI eTale ke zarIramAM bhInAza-bheja vadhAre dhAtunI vRddhi karavA mATe tenA samAna guNa dharAvatAM. evAM dravyono upayoga karavo joIe; | bIjA dravyone upayoga karavo joIe. vikAno kSaya thayo hoya te javanA kherAkanA ! jema ke vIryanI kSINatA thAya te vIryanI vRddhi.
Page #469
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa'hitA-zArIrasthAna karavA mATe magaranA vIryanuM sevana karAvAya che; ghI-dUdhanI sAthe paNa madhura, snigdha ane zItala paraMtu tenuM sevana karatAM kAMTALA Ave te tenA guNavALAM dravyAnA ja upayAga karavA joIe; jevA ja guNeA dharAvatAM ghI-dUdha vagerenuM sevana paraMtu je mUtraneA kSaya thaye! hAya teA zelaDInA karAvI zakAya che; A saMbaMdhe paNa carake zArIra- rasane, vAruNI-madirAnI uparanA ma`Da eTale nA haTTA adhyAyamAM Ama kahyuM che - pAtaLA pravAhI rasanA ane te uparAMta madhura, yaMtrastreyaM zona sAmAnyana sAmAnyayatAmAhAraviArA- | ala-khATAM, lavaNa-khArAM ane upakaledI-bhInAza nAmasAMnidhya sthAt saMnitiAmAM vADayuvAnopayono ke bheja athavA pacapacatApaNuM kare evAM dravyAne dhvanisvArasyamAMnA AraLAt, sa ca dhAtumivadhayitathyaH | upayAga karavA; paraMtu jo vidyAnA kSaya thayA hoya sthAt tasya ce samAnanuLAH surAdAraviArA asevyAztra, teA kumASa-bAkaLA eTale ke bAphelA caNA, kaLathI taMtra samAnatuLamUyiSThAnAmanyaprakRtInAmavyAhAravivArALA- kaThoLa vagerenI dhUdharIneA, aDadaneA, kukuDa-cAmAsAmuyoga: svAt, tathA-gukSaye kSIrasarviSovayogo mAM thatI chatrI jevA AkAranI vanaspatimadhurakttipannamAnyAtAnAM vApareSAme dravyAnAM, mUtrakSaye bilADInA TApatA, bakarAMnA madhyadehanA, javatA, punarikSurasavALIma-vanadhurAvovanaGeTinAM puroSa- | aneka prakAranAM zAkAne tema ja dhAnyAla athavA kSaye vukSmASamAvavu gamayAdhAmyAAnAM, AthelAM dhAnyanI khaTAIrUpI kAMjInA upayAga vAtAye yutiRSAya kSannuzItAnAM, vittakSaye'tna- karavA; paraMtu jo vAtaneA kSaya thayA hAya tA vaLatukSAroLatIjJAnAM, heSvakSaye nidhAmapura. | kaTu-tIkhAM, tikta-kaDavAM, kaSAya-tUrAM, rUkSa-lUkhAM, sAntravicchiAnAM dravyALAM, viSa yadyasya pAto- | laghu-pacavAmAM halakAM ane zItala dravyonA upavRdvinAM tattavAseththuM, manyeSAvizarIradhAtunAM | yAga karavA; paNa je pittane kSaya thayA hoya teA sAmAnyaviparyayAmyAM vRddhidAsau yathAAruM kAryAM, kRti ala-khATA, lavaNu-khArA, kaTuka-tIkhA, kSArarUpa, sarvAtUnAme zo'tiverAtathya vRddhirA ivyAjJAtAni uSNu-garama ane tIkSNa padArthonA upayoga karAmati '-jyAM evAM lakSaNavALAM ke evA prakAranAM vavA joIe; paraMtu jo kaphaneA kSaya thayA hoya sAmAnya ke samAnatA dharAvatAM dravyo dvArA eTale teA snigdha, gura-bhAre, madhura, sAndra-TTa ane ke mAMsadrArA mAMsanI, leAhI dvArA leAhInI vRddhi pioila-cIkaNAM dravyAne prayAga karAvavA joIe; thAya che; ityAdi niyama dvArA je dhAtunI vRddhi eTalu' ja nahi, paNa je karmAM paNa je je mATe evAM sAmAnya yukta AhAranA vikArAnI dhAtunI vRddhi kare, te te ja sevavuM joIe; ema samIpatA na heAya, jethI temAM tevAM dravyo khIjI paNa zarIranI dhAtuenI samAnatA ane jo maLI zake tema na hoya athavA evAM dravyo viSaya ke asamAnatA dvArA tenI vRddhi tathA sevavAM te ayeAgya hAya tethI tevAM dravyonAM (vadhelane) hAsa-paNa samaya anusAra karave joI e. sevana tarapha ghRNA thAya te kAraNe evAM dravyone jo upayAga karI na zakAya ane tethI kSI! thayelI te te dhAtuonI vRddhi karavAnuM jarUrI hAya chatAM tevAM dravyo dvArA te te dhAtunI vRddhi karavAnuM jo na batI zake, te te te kSINu thayelI dhAtuonA jevA gu! jemAM adhika hoya evI khIjI prakRtie ke vibhinna athavA te te dravyethI vistRtIya AhAra-vihArAne ke bhojana karavA ceAgya padArthAnA upayoga karave joIe; jema ke vIryaMte kSaya thayA hAya tA dUdha ane ghInA yathAyAgya upayoga karyA karavA; tema ja e ema (zarIranI) sa dhAtuemAMnI pratyekane uddezI upara kahyA pramANenA atideza dvArA sUcavela vRddhi-DrAsa karanArAM dravya-guNa-karmone ahIM kahevAI gayela samajI levAM joIe.' 10 sagarbhA strInA saMbaMdhe AcAra-vyavahAra yAni vyAni puchyAni mannasthAni yudghati = navAyamannavagAti punnAmAni priyALi = ? mithai tAncupa reTTAmAMsyAmaLAni ca / | maiM srInavuMlANyAna dhAakA jameta vA 428 A
Page #470
--------------------------------------------------------------------------
________________ jAtisUtrIyazArIra-adhyAya 5 me 429 tema ja udaya pAmatA sUryanuM caMdana, dhUpa, aghyapradAna, jaLa tathA japa vaDe pUjana karavuM. vaLI te sagarbhA strIe kSINa thatA caMdranAM tathA asta pAmatA sUryanAM kadI darzana karavAM na joI e; tema ja rAhunAM darzana vakhate eTale ke sUrya ke caMdranuM grahaNa thatuM hoya tyAre paNa e sUrya - caMdranAM darzana karavAM nahi, paNa caMdra ke sUrya rAhuthI gherAyelA sAMbhaLIne garbhiNIe gharanI aMdaranA bhAgamAM praveza karI tyAM zAMti mATenA japa karavA tatpara thaIne besavuM ane sUrya-caMdrane rAhunA grahaNanA ceAga chUTI jAya te mATenI prArthanA karavI. keAI paNa atithi AvI caDe tyAre teneA dveSa na karavA ane kAI paNa sAdhu-brAhmaNa bhikSA mAge tyAre tene bhikSA ApavI, pazu tene nA na pADavI. vaLI je agni ApeApa (araNi AdimAMthI ) prajvalita thayA hoya temAM garbhiNIe zAMti mATe ghInA hAma karavA; vaLI te sagarbhAe (jala AdithI) pUrNa bharelA ghaDA ke kaLaza, ghI, puSpamALA, pUrNa pAtra, ghI tathA dahI-emAMnA kAIne paNa peAtAnI sAme AvatAM ke peAtAne apAI rahyAM hAya tA temAMnAM keAIne paNa rAkavAM nahi; tema ja garbhiNI strIe sUtarathI ke dAraDAMthI khaMdhana vagere khAMdhavuM nahi; tathA teNe peAtAnAM badhAM adhanA DhIlAM rAkhavAM joIe. arthAt garbhiNI strIe kAI paNa vastra athavA anya aMdhana vagere bahu kasIne khAMdhavAM nahi. jeneA prasavakALa najIka hoya te ganAM lakSaNA je dravyeA puNyakAraka, mAMgalika, pavitra, navIna, bhAMgelAM na heAya tema ja akhaMDa hAya, vaLI je dravyeA puruSanuM nAma dharAvatAM hAI puruSa jAtinAM hAya ane te sagarbhA strIne priya hAya tevAM tevAM dravyA tathA va ane AbhUSaNe paNa te sagarbhA strIe dhAraNa karavAM joIe; paraMtu strI jAtinAM nAma dharAvanArAM ane napusaka jAtine darzAvatAM drabyA, vastrA ke AbhUSaNA vagerene te sagarbhA strIe dhAraNa na karavAM ane te te dravyA teNe prAsa paNa na karavAM. 11,12 garbhiNI mATenA ghara vagere sabaMdhe sUcana dhUpitArcitasaMmRSTaM mazakAdyapavarjitam / brahmaghoSaiH savAditrairvAditaM vezma zasyate // 13 // (prAtathAya )zaucAnte gujyevArcane ratA / arvedAdityamudyantaM gandhadhUpArghyavArjavaiH // 14 // kSIyamANaM ca zazinamastaM yAntaM ca bhAskaram / na pazyedgarbhiNI nityaM nApyubhau rAhudarzane // 15 somA sagrahau zrutvA garbhiNI garbhavezmani / zAntihomaparA'' sIta muktayogaM tu yAcayet // 16 na dviSyAdatithiM bhikSAM dadyAnna prativArayet / svayaM prajvalite cAgnau zAntyarthe juhuyAduddhRtam // 17 pUrNakumbhaM ghRtaM mAlyaM pUrNapAtraM ghRtaM dadhi / na kiJcit pratirudhnIyAnna ca badhnIta garbhiNI // 18 sUtreNa tanunA rajjvA stambhanaM bandhanAni ca / varjayedgarbhiNI nityaM kAmaM bandhAni mokSayet // 19 sagarbhA strInuM ghara dhUpa karI sugadhayukta kareluM, pUjeluM ane sArI rIte sApha kareluM hAvuM joI e; tema ja e ghara macchara vagerethI rahita hAya, vAdinI sAthe brahmAnA ghASa athavA vedamatrAnI garjanAthI yukta hoya; ane vAjA vagere jyAM vAgI rahyAM hAya te ghara uttama gaNAya che. garbhiNI strIe paNa savAramAM vahelAM UThI zauca-snAna Adi(zArIrika)kriyAe karyA pachI guru-vaDIlA vagerenI tathA devAnI atha hImAni rUpANi garbhiNyA upalakSayet / yAni TA vijJAnIyAdrAnTananma(ma)cupamRt (mam) | 20 // mulajAti jhumo'nnAnAkSiyadhanamuhatA / pUjA karavAmAM rata-Asakta thavuM joIe; | kurukSeAE sAvahaMsavadho matsya gauravam // 22 | |
Page #471
--------------------------------------------------------------------------
________________ 40 kAzyapasa'hitA-zArIrasthAna www pRSThapArzvaTI stivaMkSaNaM cAtitudyati / yoniprasravaNaudAryabhaktadveSAratiklamAH // 22 // tAni rA nityA mAALavAcanam| paNa zithilapaNuM thAya; zarIranA nIcalAbhAganuM bhArepaNuM jaNAya; ane vakSaNa nAmanA sAMdhA, basti-mUtrAzaya, keDa, kRkha, e paDakhAM ane praviroyuH zriyovRddhA durAjA: rAstAvita rarU pIDamAM vedanA ke pIDA thAya; yeAnimAMthI ghaNA srAva nI thavA mAM; khArAka khAvAnI icchA na thAya; ane te pachI ' AvI '-garbhakALavedanAe ke veAA prakaTa thAya ane garbhanI cAre bAju raheluM pANI karI jaI yAninI bahAra jharavA lAge che.' znane paNa zArIranA 10 mA adhyAyamAM A saMbaMdhe Ama kahyuM che ke" jAte hi zithile kukSau mukte hRdayabandhane / sazUle navanA nArI sevA sau tu prAyinI || sagarbhA strInI have gabha`NInAM A lakSaNA ( vaidya ) | avazya jANavAM joI e, ke jeone joIne te vaidya khALakanA janma vizeSe karI jANI zake ane te pachI te bALakanA janma mATenI khIjI ( joItI ) taiyArIo kare; jyAre garbhiNI strInA mukhanI glAni pAme. zarIranAM badhAM aMgeAmAM zithilatA thAya; netranuM baMdhana chUTuM thaI jAya; kukSi-peTa athavA kUMkhanuM zithilapaNuM thAya; nIcenA bhAgamAM bhArepaNuM thAya; pITha, paDakhAM, keDa, asti mUtrAzaya tathA vakSaNa-sAMdhAmAM seAyA bheAMkAtA hAya evI atyaMta pIDA thAya che; uparAMta ceAnimAMthI khUba srAva thavA mAMDe, udAratA thAya, khArAka upara aNugamA, becenI ane parizrama vinAnA thAka ke zithilapaNuM jaNAya; ema upara jaNAvelAM lakSaNA joIne sagarbhA strInA pati Adi saMbaMdhIoe brAhmaNa pAse svastivAcana karAvavu... ane pachI uttama prakAre zuddha thayelI kuzaLa vRddha strIoe te garbhiNI strInA gharamAM praveza karavA. 20-23 | kukSi jyAre zithila thAya ane hRdayanuM baMdhana jyAre chUTI paDayuM hoya ane jadhana-A dhamAM jyAre zUla nIkaLavA mAMDe tyAre jANavuM ke have A strI prasavanI taiyArIe paheAMcelI che.' ema jaNAvyA pachI suzrute tyAM ja pharI Ama kahyuM che ke'ttropsthitprsvaayaaH kaTIpRSThaM prati samantAdvedanA bhavatyabhIkSNaM purISavRttirmUtraM prasicyate yonimukhaacchuujemA 6 // " te veLA jyAre prasavakALa samIpamAM hoya evI te sagarbhA strIne keDamAM tathA pIThamAM ceApAsa vedanA thAya che; ane vAraMvAra viSThAnI tathA mUtranI pravRtti thAya che te mATe yoninA mukhamAMthI kakne srAva cAlu thAya che. evAM te lakSaNA joyA pachI uttama saphAI dharAvatI kuzaLa vRddha strIe te sagarbhA strInA gharamAM praveza kare. A saMbaMdhe paNa carake zArIranA 8mA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke- tAM tA: samantataH parivAya yathottagunnaaH striyaH paryupAsIrannAzvAsayantyo vAgbhirgrAhiNIyAbhiH sAnghIyAmiH |-e sagarbhA strInI tenI samIpe jaI uttama guNAvALI te strIe tenI cAre bAju khesI jAya ane tene AzvAsana ApatI hAI ne hRdayane AkanArI tathA sAMtvana pamADanArI vANIthI Ama kahevA mAMDe che.' e ja prakAre suzrute paNa zArIranA 10mA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke, ' prajanayiSyamANAM kRtamaGgalasvastivAcanAM kumAraparivRtAM punnAmahastAM svakhya/muLavaratrittAmathanAM saMskRtAM thavArUnAoAt vAyayet / tataH tovadhAne mRduni vistI" rAyane sthitAmAMmuAsathImuttAnAma nIyA vivaraNa : carake paNa zArIranA 8 mA adhyAyamAM A saMbadhe Ama kahyuM che ketsyaastu khalvimAni liGgAni prajananakAlamabhito manti, tadyathA-kamo gAtrALAM, AniAnanasya, aLoH zaithilyuM, vimukttavandhanamitra vakSasa: julevardhana, adhonuE, vaMzaLavasti TiTyulipA vavRvRnissoro, yoneH praznavA anannAmiA zrRti, tatoDana staramAvInAM prAdumAMvaH prasetha no~htva -je sagarbhA strI prasavakALanI najIka paheAMcI hoya tenAM cihna kharekhara A pramANe thAya che; jema ke zarIranA avayavanI zithilatA thAya; mukhanuM karamAvu. tathA banne maitrAnI paNa zithilatA thAya ane chAtInAM baMdhane jANe chUTAM paDI gayAM hoya evuM jaNAya; kUkhanuM
Page #472
--------------------------------------------------------------------------
________________ jAtisUtrIyazArIra-adhyAya 5 me 43. tannaH trivaH parintamayaa: nananakurAlyA: rtita- | prasava pahelAMnA kALanA srAvanA raMga nalA: rivaraphuriti ! e sagarbhA strI jayAre prasavanI | uparathI putra ke putrIno prasava kahI zakAya taiyArImAM hoya tyAre je maMgala svastivAcana karyuM tatravaparAH zrAva: 4H putranarmAni . heya, jenI AsapAsa nAnA kumAro vIMTAI | zizukravAra putrizAna rAMti 27 | vaLyA hoya, punnAganuM phUla jenA hAthamAM heya, prasava karavA tatpara thayelI e strInI - zarIra para jeNe sArI rIte mAlisa karyuM hoya yonimAMthI Avate te kALano strAva je ane garama pANIthI jenI upara capAsa siMcana | cIkaNo, thoDA pramANavALo ane dekhAvamAM karyuM hoya, tevI te garbhiNI strIne sArI rIte gaLAnA rasanA jevo hoya, to e sAva taiyAra karelI yavAgR-rAba gaLA sudhI te dharAI putrano janma sUcave che; paraMtu je sAva rahe teTalA pramANamAM pAvI. te pachI jenI upara khAkharAnA puSpa-kesUDAMnA pANInA jevA ozIkuM-takiyo mUkela hoya evI komaLa vizALa raMgavALo hoya, to e strAva putrI-kanyAnA zayA para tene besADavI. te veLA tenI sAthaLAne jamane jaNAve che. 27 lagAra vAMkI vALavI ane te strIne cattI rAkhavI. prasava pachInA kALanA strAvanI parIkSA pachI jenI upara kaI jAtanI zaMkA lAvI na | sUterUz2a tu ye srAvA ninditAJ zamayettu tAn / zakAya evI cAra strIo, jeonI uMmara pari. pakava thaI hoya, prasava karAvavAmAM jeo kuzaLa tathA asthAmAthAthAkuthAta devatA: 28 je strIne prasava pachInA kALe je strAva hoya ane jeoe nakha kapAvyA hoya evI bIjI thAya che, teo to niMdita gaNAya che; mATe cAra strIo te sagarbhA strInI baradAsa karavA tyAM - hAjara rahe." 20-23 teonuM to zamana ja karavuM joIe-teone baMdha karavA prayatna karavA; tema ja e strInI prasava karAvanArI suyANa strIonuM kartavya te avasthAmAM devatAonI prArthanA karavI, frofi sAghuttA uoH zivaeNvavA. teonI amuka amuka bAdhAo rAkhavI. 28 AzvArthatha royanta prajApatim ArakA gabhanI sthiti tarapha dhyAna ApI lokAn putravatInAM ca sukhAni vividhAni ca / sagarbhAe vadhu kIrtayeyuraputrANAM duHkhAni nirayAdiSu // 25 // avyAvRte striyA garbhe vivRte cAparAmukhe / aditi kazyapaM devamindrANImindramazvinau / grAhISu vartamAnAsu sA vivartata garbhiNI // 29 // AyuSmatAM putravatAM maGgalyAnAM ca kIrtanam / / 26 - strIne garbha je saMkucita thaI gayo e strIo te sagarbhA strIne sAMtvana heya, tenI jarAyu-eranuM mukha jo vivRtaApe, priya vacane bolIne te garbhiNIne khulluM ke phelAI gayuM hoya ane grAhIteo harSa pamADe; dharma tathA arthanI preraNA prasavanI vedanAo (ve) jo cAlu ja rahyA karatI hoya, to e sagarbhA strIe te karatA prajApati-brahmAnuM ane putrothI yukta sthitine anusarI vizeSa vartana karavuM, thayelI strIonAM vividha sukhanuM varNana kare, paDakhAM pheravyA karavAM. 29 tema ja putrarahita strIonAM duHkhone varNave prasavanI vedanAone anusarI ane aditi, kazyapa, iMdradeva, iMdrANI, janmanI parIkSA azvinIkumAro tathA lAMbA AyuSavALA, | tai diku kSi6 nA prakAre che putrayukta ane maMgalakArI evA puruSanuM | vizvitAmi vami irAvate striyam rU paNuM varNana kare. 24-26 grAhI ke prasavakALanI vedanAe je
Page #473
--------------------------------------------------------------------------
________________ 432 kAzyapa saMhitA-zArIrasthAna tIkaNa hoya, to e sagarbhA strI jaladI | gayo hovA pravRtti vidyArthIne dhAtA prasave che; paraMtu vilaMbita athavA lAMbA | Frma tavasthA hitadhA viroSataH purU kALa sudhI cAlelI prasavanI vedanAothI [ paraMtu bhagavAna kazyapa Ama kahe che to e gabha te sagarbhA strIne khUba herAna | ke, te sarva-musala AdithI khAMDavuM, khUba kare che. 30 ALasa maraDavuM ane vAraMvAra khUba cAlavuM-te prasavanI vedanAo vizeSa hoya to badhAMne prasavakALe strIe avazya tyAga karavAnA upacAra karavo joIe; kAraNa ke prasavakALe tevI. triva@AmavathANAM thAyAma kutastrAvim | | kriyAo karavAthI te strInuM zarIra UlaTuM jRmbhAcaGkramaNAdyaM ca bhiSajo bruvate hitam // 31 vadhu pIDAya che tema ja traNe doSo atizaya. e prasava vedanAo khUba vadhI hoya vadhu kope che, zarIranI badhI dhAtuo vizeSa athavA lAMbA kALa sudhI cAlu rahI hoya | calita thaI jAya che; e ja kAraNe e to te avasthAmAM vaidya musaLa-sAMbelAM | avasthAvALI garbhiNa strone vizeSe karI vagerethI karavAno vyAyAma-zArIrazrama kALajIthI avazya sAcavavI joIe-te jAMbhA-ALasa maraDyA karavuM ane vadhu vakhate tenuM khUba dhyAna rAkhavuM. 32,33 pramANamAM vAraMvAra cAlyA karavuM vagere prasavakALa e strI mATe ati bhayaMkara che hitakArI kahe che. 31 vivaraNa : arthAta upara darzAvelI te te = 2 | have tamArtha hi mithA ghara trA kriyAo karavAthI lAMbA kALa sudhI cAlu rahelI | zrAvakSetre viroSe vikrama saMzrAH | ka prasavavedanAo baMdha thAya che ane jaladI prasava pAro mATe pAra para phuda ritiH | thAya che. A saMbaMdhe carake paNa zArIranA 8 mA | davA kuNa zriyastasthA rUce traNe mithaH rU. adhyAyamAM Ama kahyuM che ke sA reDhAvIfma | prasavanA samaye sagarbhA strI vadhu pramAsaMkiyAnA na karAtAnAM graMthAta 3ttig mArca- ] NamAM sukumAra athavA komaLa vadhu thAya che, manyatarat gRhaNISvAnenaitadulUkhalaM ghAnyapUrNa mRhumuhura- | tema ja zarIra bhInAza ane cIkAzavALuM fmannadi, mudravajJama, camaDha vAntarottara, lAge che. tema ja prasavanA e strAvanA samaye ratyevamuhirAnce prasava mATe taiyAra thayelI e vizeSe karI-vadhu pramANamAM viSAda-beda tathA sagarbhA strI (lAMbI) prasavanI vedanAothI je | bhaya thAya e ja kAraNe prasavakALe prasava atizaya pIDAtI hoya ane jaladI prasavane na | mATe tatpara thayelI te strInA duHkhane karI zakatI hoya, te prasava karAvanArIe te strIne joIne strIo, paraspara Ama kahe che ke, Ama kahevuM ke-UTha, UbhI thA, musala ke bIjuM | A strInA eka paga yamanA ghera ane kaMI zrama karavAnuM sAdhana grahaNa kara ane tenA | bIjo paga ahIM rahyo che-eTale ke, AmAMthI vaDe dhAnyathI bharelA A khAMDaNiyAmAM vAraMvAra | A strI bhAgye bace tema che. 34,35 prahAra kara-khUba khAMDa; tema ja vAraMvAra ALasa arthAta prasavakALe strIne vyAyAma maDa-bagAsAM khA; tema ja vacce vAraMvAra khUba Adi hitakara na thAya cAlyA kare, evo te strIne keTalAka vaidyo vagere upadeza kare che. 31 tasyAstvasyAmavasthAyAM vyAyAmo na prazasyate / (kazyapamate) prasavakALe strIe vyAyAmaH sevyamAno hi garbhiNImAzu nAzayet // 36 ' avazya tyajavA jevuM aticaGkramaNenApi hanyAdgarbhamupasthitam / varjanIyaM tu tat sarvaM bhagavAnAha kshypH| atyayaM prApnuyAddhoraM dehAntakaraNaM mahat // 37 // nAtha hi sArI mupamRte rUA. e avasthAmAM eTale prasavakALanI vedanA
Page #474
--------------------------------------------------------------------------
________________ jAtisUtrIyazArIra-adhyAya pama 433 thI sagarbhA pIDAtI hoya tyAre tene | sagarbhAe kaMTALyA vinA zarama vyAyAma ke zArIrazrama karAvavo, te yogya choDIne prasava kare nathI, kema ke e avasthAmAM te je vyAyAma | kaviISttasmAniviUTT(Da)trapavitA seve to e sagarbhA strIne tarata ja nAza kare vRddhastrIdravyasaMpannA prajAyeta prajArthinI // 38 // che; tema e je tene vadhu cAlavAmAM Ave to e kAraNe vAraMvAra beThelI (vedanAthI) tethI paNa najIkamAM AvelA garbhane te nAza nahi kaMTALelI ane zarama vinAnI thayelI kare che, eTaluM ja nahi paNa e veLA prasava te sagarbhA strIe vRddha strIo tathA gya parAyaNa thayelI te strI je vyAyAmAdi zrama dravyanI sAthe rahI saMtAnanI IcchA rAkhIne ke vadhu heraphera kare to tenAthI dehane nAza prasava karavo joIe. 38 kare tevA mahAghora vinAzane athavA maraNa prasavakALa thayA chatAM prasavamAM vilaMba kAraka anarthane prApta thAya che. 36,37 thAya to te mATenA upAya vivaraNa : carake paNa zArIranA 8 mA vacA lAGgalikI kuSThaM cirbilvailcitrkaaH| adhyAyamAM A saMbaMdhe paNa Ama kahyuM che ke cUrNitaM mukha(hu)rAji tathA zIghra prajAyate // 39 tannetyAha bhagavAnAtrayaH-dAruNavyAyAmavarjanaM hi AjibredbhUrjadhUpaM vA na merorguggulostathA / garbhiNyAH satatamupadizyate, vizeSatazca prajananakAle atha(dhaH) prapadyate garbhastathA kSipraM vimucyate // 40 pracalitasarvadhAtudoSAvAH sukumAryA nAryA musalavyAyAma | pArzvasandhikaTIpRSThaM tailenoSNena mrakSitam / samIrito vAyurantaraM labdhvA prANAn hiMsyAt , duSpra- | mRdgIyuravakarSeyuHzanaiHprAjhyaH striyaHsukhAH(kham ) / tIkArA hi tasmin kAle vizeSeNa bhavati garbhiNI, vaja, kalihArI, kaTha, ciravi -karaMja, taH-musaprada varihAryapRSayo manyate, jhummaLa | nAnI elacI tathA citraka-eTalAM dravyone HLe punaraguDemiti | Atreya bhagavAne kahyuM samAnabhAge laI tenuM bArIka cUrNa karI tene ke, ne, te ema nathI, kAraNa ke garbhiNI strIe vadhu | je sagarbhA strI (prasavamAM vilaMba thAya tyAre) paDato zArIrazrama to tyajavo joIe, ema ja te vAraMvAra je suMghe, te tarata ja prasava pAmesaMbaMdhe upadeza karAya che; ane temAMye prasavakALe | bALakane janma Ape che; athavA bhAjapatrane, te vizeSe karI khAsa tevo zArIrazrama avazya | nameru-saralakAcha ke devapunAga vRkSa ke rudrAkSa tyajavo ja joIe, kema ke te samaye jenI sarva tathA gUgaLano dhUpa je sagarbhA strI suMghe to dhAtuo tathA doSo potAnA sthAnethI vizeSe calita teNIne (rokAyelo pakava) garbha nIcenA thayAM ke khaLabhaLI UThyAM hoya tevI ane atizaya | | bhAgamAM Ave che ane tarata ja garbhAkamaLa tevI prasavaparAyaNa te sagarbhA strIne vAyu zayamAMthI chUTA paDe che (tema ja prasava sAMbeluM laI khAMDavAnA parizramathI prerAIne ke pAme che; ) vaLI je sagarbhA strIno garbha atizaya prabaLa thaIne UlaTo avakAza meLavI cheka hRdaya sudhI pahoMcI jaI te garbhiNa strInA prasavakALa vItyA chatAM je rokAI rahyo hoya ane prasava pAmato na hoya, to prasava prANane paNa nAza kare che. kema ke te prasavanA kALe to e garbhiNI strInI koI paNa cikitsA karAvavAmAM vadhu jANakAra evI zANI paNa karavI atyaMta muzkela hoya che, te mATe sAMbeluM suyANI-strIo te sagarbhA strInAM banne paDakhAM, laI khAMDavuM-kUTavuM vagere kriyA to e samaye te keDa ane pIThanA pradeza para (sahevAya strIe avazya tyajavI ja joIe, ema RSio | evA) garama telathI mAlisa tathA mardana mAne che. kevaLa jabhaNa ke ALasa maraDavuM athavA kare ane pachI dhIme dhIme sukha upajAvatI hAthapaga vagere avayavo prasAravA ane Amatema | e strIo, te sagarbhA strInA garbhane nIcenA vAraMvAra haraphara karavuM te ThIka che. 36,37 bhAgamAM kheMcyA kare (jethI te garbha dhIme kA, 28
Page #475
--------------------------------------------------------------------------
________________ 434 kAzyapa saMhitA-zArIrasthAna dhIme nIce moDhe bahAra Ave che). 39-41 | FstiImamA/mavakRti natti vivaraNa: A saMbaMdhe carake paNa zArIramAM | nizca kAtharelyartha thomyupIme namuM lies 8mA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke, agAdhe racA- | durta raviMdyArmI rivartanamAM skuSThalAlAGgalikIvacA citrakaciravilvacUrNamupAghrAtu, sA athAsyAH prasavazceti tataH paryaGkamAruhet // 45 // tamumukatrita, tathA mUrtava=pUrma vA, tathAthAnta- | prIvAramupadhAne va............ .... ............... rAntaga kaTIpArthapRSThasakthidezAnISaduSNena tailenAbhyajyA- | je kALe garbhanuM pANa zULanI vedanA nusuvanavanIyara, nena tu karmaLA pADavAjAti- | sAthe yonimAM sArI rIte vahetuM cAlu te ' (prasava thavo muzkela thAya ane te veLA) thAya ane (janmaveLA) kALathI prerAyelA thI khaba kaSAya te pachI e kajhAtI) | garbha, hadaya tathA udara-garbhAzayanA pradezane strIne kaTha, elacI, kalihArI, vaja, citraka tathA vizeSathI cheDI basti-mUtrAzayanI Toce cirabilava-karaMjanuM sUkama cUrNa sUMdhavA mATe nIcenA bhAgane nIcethI grahaNa kare-khUba nIce ApavuM; eTale te strIe te cUrNane vAraMvAra AvI jAya, tyAre e prasavaparAyaNa thayelI saMdhyA karavuM; tema ja bhejapatranI ke zIzamanA | strIne ghaNI nirutsAha sthiti utpanna thAya che sAranI dhumADI devI (eTale te dhumADIne paNa evuM ane nimAM khUba pIDA tathA bhedana eTale kachAtI strIe vAraMvAra saM yA karavI.) tema ja | ke yoni jANe cirAI jaze ke zuM evI vedanA vacce vacce te strInI keDa, paDakhAM, pITha tathA | thavA mAMDe che; e pramANenAM e kAraNe sAthaLanA pradeza para lagAra garama karelA telathI | uparathI jANavuM ke garbhanuM parivartana thaI mAlisa karyA karavuM ane te strIne sukha Upaje | cUkyuM che, tethI have A sagarbhA strIne prasava tema mardana paNa karyA karavuM; e karmathI te strIne thavo ja joIe; ema jANyA pachI te strIne garbha, mAtAnA hRdaya-baMdhanamAMthI chUTo paDI (yoni cAdara tathA takiyAvALa palaMga para caDAvavI dvAramAM) nIce moDhe prApta thAya che." 39-41 | (ane takiyAnA AdhAre cattI banne sAthaLo atizaya dubala sagarbhA strIne |_| pahoLA rakhAvI suvADavI ane khUba jora prasavakALe zuM pAvuM? karavAnI teNIne sUcanA ApavI.) 43-45 durbalAM pAyayenmadyamityeke, neti kshypH| vivaraNa: carake paNa A saMbaMdhe zArIranA pUrva itacaivAcA()vALaMpatAvita | 8 mA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke sa ya nAnI keTalAka AcAryo Ama kahe che ke- | cAmuca hRdayuTaramacAravavirati mittaziraDavasagarbhA strI durbaLa hoya te (prasavakALe DJ rAti, svarayatyenAmAvavA, rivartate gapo "rma ti, te strIne madya (madirA) pIvA ApI zakAya | WAmavAyAM vacce menAmArotha pravAditumupama / che; paraMtu kazyapa bhagavAna kahe che ke te je kALe vidya athavA sagarbhA strInAM sagAMbarAbara nathI, paNa e sagarbhA strI (prasava- | badhA saMbaMdhIo ke parivAranAM leke Ama jANe ke kALe) prathama kaSTa pAmI hoya ke kaSTAI hoya; A garbhiNI strIne (paripakava) garbha, tenA tema ja e veLA te je tarasI thaI hoya hRdayarUpa baMdhanane choDI, udaramAM pravezI rahyo che to te strIe e samaye yavAgU-rAba pIvI ane basti-mUtrAzayanI uparanA pradezane grahaNa joIe. 42 karI tyAM sudhI AvI pahoMcyo che; tema ja prasavanI vedanAo rU5 veNa, e strIne prasava mATe utAvaLa - prasavanI taiyArI veLAnuM kartavya karAvI rahI che, pIDA upajAve che ane te sagarbhAne yadA garbhodakaM yonau sazUlaM saMpravartate / / garbha, nIcA moDhe pharI jaI yoninA dvAra tarapha vana vitA ane vimukhya pravadhU karU AvI rahyo che, e avasthAmAM te garbhiNIne palaMga
Page #476
--------------------------------------------------------------------------
________________ jAtisUtrIyazArIra-adhyAya 5 me 435 para suvADI daI ke prasava mATenuM jora karavAnI apAnavAyu, mUtra ke vijhAnA vego AvyA na hoya te garbhiNI pAse zarUAta karAvavI joIe; ane teone AvavAne kALa paNa prApta thayo na tema ja kaI anukuLa strIe, te sagarbhA strInA heya, chatAM te vegone (baLa karI) lAvavA prayatna DAbA kAnamAM A maMtra japavo joIe? | kare, to te mANasa e vegone meLavato ke lAvI kSitirjalaM viyat tejo vAyuviSNuH prajApatiH / zakato nathI; athavA mahAkaSTa ke muzkelIe te vegone meLave ke lAvI zake che; te ja pramANe, jene sagabhI tvAM sadA pAntu vaizabhyaM ca dizantu te / / prasavakALa prApta thayo na hoya, evA garbhane prasuva tvamavikliSTamavikliSTA zubhAnane / prasava karavA mATe je sagarbhA strI jera karyA kare. kArtikeyadyutiM putraM kArtikeyAbhirakSitam / / tenuM e jora vyartha thAya che (eTaluM ja nahi, -pRthavI, jaLa, AkAza, teja, vAyu, viSNu ane paNa samaya vinA te je karavAthI tevuM jora prajApati garbha sahita tArI hameza rakSA kare; karavAthI UlaTuM nukasAna thAya che;) vaLI te ja he suMdara mukhavALI strI! tuM lagAre kaleza ke duHkha pramANe e chIMka vagerenA vego AvyA hoya chatAM pAmyA vinA, kArtikeyanA jevI kAntivALA ane teonA e vegone jo rokavAmAM Ave to te kAti keya vaDe cArebAjuthI rakSAyelA kalezarahita putrane enA nAza mATe ja thAya che eTale ke tethI te prasava kara." ema tene maMtra saMbhaLAvyA pachI paNa te mANasa potAne vinAza ja karI rahyo che; tAnAM yathonAH zriyoganuSya - nAtAvarmA | te ja pramANe jene prasavakALa prApta thaI cUkyA hoya pravAhikA, yA dyanA tAvaH ghavAyate thathemevAsthAta- | tevA garbhanA (prasavakALanI vedanA ke vago Ave RI mati, prajJA jAthA vikRtimApanI zvAsorAradoSa- tyAre) prasava mATe karavAnuM jora je na karAya grIsa$T vA mata, yathA hi kSayUAravAtamUtra- | to te paNa sagarbhA strIne nAza ja karanAra thAya purISAnuM prayatamAno vaghAsacAna rumate brenache; mATe te (prasavaparAyaNa) garbhiNa strIne vAgavAnoti tathADanA tiruM ramamAM pravAhamAMgA, yathA tenI sAravAra karanArI strIoe Ama avazya caiSAmeva kSavathvAdInAM sandhAraNamupadhAtAyopapadyate tathA kahevuM joIe ke, "jema ame kahIe chIe tema ja prAptakAlasya garbhasyApravAhaNaM sA yathAnirdezaM kurumveti tuM kara" pachI e strIonA kahevA pramANe karatI vaktavyA, tathA ca kurvatI zanaiH zanaiH pUrva pravAheta tato' | e garbhiNI strI, prathama te dhIme dhIme ja pravAnantaraM vaattara tathA raghavAraHITyAM briAyaH rAaryuM haNa eTale ke prasava mATe karavAnuM era karyA kare 'prajAtA prajAtA dhanyaM dhanya putram' iti, tathA'sthA ane te pachI garbha jema jema nIce Avato gAyatte prANA-jeonA guNe prathama kA | jAya tema tema khUba vadhu pramANamAM jera kare. che, evI te (pAravArarUpa) strIo (prasava mATe ema te sagarbhA strI jyAre jora karI rahI taiyAra thayelI ) e sagarbhA strIne te veLA AvI hoya tyAre tyAM hAjara rahelI pelI strIo, AvA zikhAmaNa Ape ke "jo tane prasavakALanI vedanAo zabda karyA ja kare ke, "dhanya che, dhanya che; tuM na thatI hoya te tuM prasava mATe parANe jora na prasava karI cUkI che; teM dhanyavAdapAtra putrane janma karIza, kAraNa ke prasavakALanI veze ke vedanAo A che" evA zabdone sAMbhaLatI e suvAthatI na hoya te veLA je sagarbhA strI, prasava mATe vaDI strInA prANa harSane lIdhe puSTa tathA tRpta thAya je jora kare to tenuM e karma vyartha ja thAya che; che. ema te strI harSa pAme tyAre tene garbha eTaluM ja nahi, paraMtu e strInI prajA ke saMtAna ekadama bahAra AvI jAya che. ane te garbha vikata-beDoLa athavA koI kheDakhAMpaNavALa bahAra nIkaLI jAya te pachI e strInA garbhAzayajanme che; tema ja zvAsa, udharasa, zetha-jojo ke nI aMdara je Ara bAkI rahI gaI hoya tene kSayaroga athavA baroLanA regavALI te prA | bahAra kADhI nAkhavAnI vidhi Ama karavI joIe : janme che. jema keI mANasa chIMka, oDakAra, | garbha bahAra nIkaLI Ave tyAre te strInI parisTa - 5
Page #477
--------------------------------------------------------------------------
________________ 436 kAzyapa saMhitA-zArIrasthAna cArikA strIo ke suyANIe e vakhate prathama A nIcurya thAt vAva-prANAnAM pratyAgamana+ - kartavya karavuM joIe ke, te strInA garbhAzayamAMthI e bALakanA banne kAnanA mULanI pAse be patharone garbhanI badhI era bahAra AvI gaI che ke nahi? paraspara sArI peThe aphALavA joIe jethI te prasava thAya te pachI 40 miniTa vItI jAya tyAM banne paththarane avAja kAnamAM meTathI saMbhaLAya; sudhImAM garbhAzayamAMthI badhI ora bahAra na AvI tema ja te bALakanA moDhAnI upara zItaLa ke garama jaya te nIce kahelI vidhithI te orane bahAra jaLathI siMcana karavuM, jethI te bALaka, prasavakALanA kADhI nAkhavA prayatna karavo joIe. eka suyANI kalezane lIdhe lagabhaga jatA rahelA prANone pharI meLave strIe te suvAvaDI strInA peTanI ekabAjuthI| che; tema ja "kRSNapAlikA eTale ke ISakA ghAsanI garbhAzayane e prakAre pakaDavo joIe ke jethI | sAMThIothI banAvelAM sUpaDAM vaDe athavA kALI ThIkarI nA saMkeca thatI veLA te garbhAzayanI | rUpI sUpaDAM vaDe e bALakane pavana nAkho , tema ja sAme e strIne aMgUTho rahe ane tenI pAchaLa bIjuM je je kaMI ISTa hoya te te badhuM karma e strInI AMgaLIo rahe; pachI te garbhAzayana | paNa jyAM sudhI te bALakanA prANa pAchA Ave saMkoca karavA mATe te garbhAzayane e prakAre dAbavo tyAM sudhI avazya karavuM, kAraNa ke te taratamAM joIe ke jethI cAre bAjuthI te garbhAzaya janmeluM bALaka evA sthAnethI bahAra AveluM saMkocAtAM tenI aMdaranI badhIye ora ni hoya che ke jyAM bahAranA vAyumaMDala sAthe tene dvArA bahAra nIkaLI paDe che. te pachI yonimAM lagAre saMbaMdha ja thayela heta nathI, bahAra AvyA telanI anuvAsana tathA AsthA5na basti ApIne pachI te bALakane potAnuM svataMtra jIvana vyatIta vAyunI anulomana kriyA karavI joIe, ke jethI karavAnuM hoya che. jIvananI daSTie te bALakane mUtrAdinI kriyA niyamita cAlu thAya che ema mAtAnI sAthe khAsa koI paNa saMbaMdha rahe. aparApAtana -eTale ke era pADavAnI kriyA nathI; tene potAnA jIvanane prAraMbha karavA mATe upara samApta thayA pachI "zizuparicaryA' athavA navA kahelI vidhithI tene raDavAnI zarUAta karAvavAmAM prasavelA bALakanI saMbhALa rAkhavAnI kriyA karavI Ave che, tenI sAthe ja e bALakanA gaLAmAM ne joI e. taratamAM janmela te bALaka yonidvAramAMthI kapha jAmela hoya to tene paNa AMgaLI para kapaDuM bahAra nIkaLatI veLA te ghaNuM ja duHkhI thayela hoya lapeTI tenA vaDe sApha karI nAkhavo joIe, che ke jethI te bALaka amuka samaya sudhI to jethI tenA zvAsocchavAsanI kriyA barAbara cAlu bebhAna ja paDI rahe che ane te veLA pUrA zvAsa paNa thaI zake che. jyAre tenI sAravAramAM rahetI syANalaI zakatuM nathI; te pachI e bALaka barAbara ne barAbara jANavAmAM Ave ke have A bALaka bhAnamAM Ave che tyAre pitAnI meLe ja raDavA jIvita dazAmAM rahI pitAnuM svataMtra jIvana jIvI mAMDe che. e rIte bALakanuM raDavuM jarUrI gaNAya rahyo che, tyAre teNe e bALakanI nAbhinA nALanuM che; kema ke ema te raDavA mAMDe che tyAre ja te chedana karavuM joIe; tenI vidhi A pramANenI dvArA tenA zvAsanI kriyA barAbara cAlu che ke, bALakanA janma pachI keTalIka veLA thAya che; ane phephasAMomAM havAnI Ava-jA zarU | vItyA bAda nAbhinI nALanuM spaMdana baMdha thAya che; paraMtu e rIte bALaka potAnI meLe paDe che; te vakhate nAbhithI be IMca tathA traNa je na raDe to tene raDAvavA mATe prayatna IMya dUra baMdhana bAMdhIne nAbhinuM nALa kApI nAkhavuM karavo joIe; te sabaMdhe carakamAM bALakanA joIe, nAbhimAMthI lohIne strAva na vahe, kAnanI samIpe paththaro aphALavA vagere kriyA | e ja kAraNe te baMdhana bAMdhavAmAM Ave che, jaNAvI che ke, kamaramayoH saMghane phaLayomU, zIto- ( emAMnuM bIjuM baMdhana paNa eTalA ja mATe bAMdhajenoLona vA mudde variSeva, tathA saMstherAvihitAna vAmAM Ave che ke garbhamAM kadAca be bALaka-jeDakakAna punameta, paIiRIoNna nimaminipu- rUpe heya to tenI rakSA karavA mATe bIjuM baMdhana
Page #478
--------------------------------------------------------------------------
________________ jAtisUtrIyazArIra-adhyAya 5 437 paNa avazya jarUrI hoya che; ema te nAbhinuM | vaLI te bALakanA prAraMbhika traNa divasanA khorAka nALa davA pahelAM A bAbata para dhyAna ApavuM | mATe paNa paricArikAe kALajI rAkhavAnI hoya che; paNa khAsa jarUrI hoya che ke te nAbhinA nALanuM ! kema ke pahelAMnA traNa divaso sudhI mAtAnA stanamAM spaMdana baMdha paDayuM che ke nahi ! nAbhinALanuM | dUdha utpanna thatuM nathI; chatAM je utpanna thAya che paMdana baMdha paDyA pachI ja tenuM chedana karI che to te paNa ghaNuM ghaTTa hoya che, tethI e dUdha je zakAya che, e vAta avazya dhyAnamAM rahevI ja | dhavaDAvavAmAM Ave che te pacavuM bhAre thaI lagajoIe. ema nAbhicchedananI kriyA karyA pachI | bhaga virecana karanAra thaI paDe che; e ja kAraNe jyAM nAbhi chedI hoya tyAM jhaTa rUjha AvI jAya | pahelAMnA traNa divasa sudhI te bALakane mAtAnA te mATe evuM koI jhaTa rUjha lAvanAruM cUrNa | dUdha sivAya madha ane ghI samAna pramANamAM na avazya bhabharAvI daI tenI para pATo bAMdhI devo | hoya tema mizra karI caTADavAmAM Ave che; A joIe; te pachI e bALakanAM netra tarapha dhyAna | saMbaMdhe carakamAM paNa zArIranA 8 mA adhyAyamAM ApavAnI paNa khAsa jarUra hoya che; tenAM e | Ama kahevAyuM che ke "tatoDanattara nAtafma kumArastha banne netrAne barAbara sApha karI temAM netra-auSa- | jAma, tathA-madhusarviSI matrovatrite thathAnA dhanAM eka be TIpAM paNa avazya pADI devAM | prathamaM prArA_mazna DhAtA tanamata kRam | bALaka joIe, jethI mAtAne kaI paNa sAMsargika roga | janme te pachI prathama to tene jAtakarma saMskAra te bALakanA netramAM lAgu na paDe; tema ja bALaka- karAya che ane te pachI pahelA traNa divasa sudhI nAM te banne netrAmAM bIjI koI paNa vikRti samAna pramANamAM na hoya evAM madha ane ghIne paNa thavA na pAme; ema te badhI Avazyaka | maMtrathI maMtrIne cATavA mATe ApavAM joIe. kriyAo thaI rahe te pachI te bALakane mAtAnI | ema traNa divaso vIte te pachI ja e bALakane samIpe suvADI devuM joIe; kAraNa ke prasavanA mAtAe dhavaDAvavuM joIe." sute te zArIranA parizramane lIdhe te bALaka paNa khUba thAkeluM hoya10mA adhyAyamAM bALakane traNa divasa sudhI che. tethI te bALakanA zarIramAM uSNatAnuM pramANa zravaNanuM prAzana karAvavA kahela che; jema ke, paNa vadhyA karatuM hoya che. be-cAra divasa sudhI "3Atha mAre zItAmidvira zvAstha nAtaja te te e bALakanA zarIranuM uSNatAmAna lagabhaga | madhusarvinantA trANorasena muLajUmAlyAnAniyA, 100 DigrI sudhI rahe che; paraMtu e kALe tenA | setA bALaka janme te pachI prathama to tene zItala e uSNatAmAnane sAmAnya ja samajavuM joIe, pANIthI snAna karAvIne prathama tenA jAtakarma saMsakAra paraMtu te sivAya bIjA koI khAsa kAraNa vinA | karavA ane te pachI tene madha, ghI, dhamAse ke ja te bALakanuM uSNatAmAna 103 sudhInuM je dharo tathA brAhmIne rasa mizra karI te rsa sAthe dekhAya te samajavuM joIe ke te bALakanA sonuM ghasIne TacalI AMgaLInI pAse rahelI-anAzarIramAMnuM pravAhI amuka kaI aMze ochuM hovuM mikA AMgaLI vaDe te (traNa divasa sudhI) caTADavuM joIe; te mATenA upacAre tarapha paNa te veLA | joIe." Ama caraka tathA suzrutane abhiprAya avazya javAna apAvuM joIe; ane uSNatAmAna na hovA chatAM keTalAka vaidyo te prathamathI ja te ochuM thAya te mATe kALajI levI joIe; vaLI te bALakane mAtAnuM dUdha ja khorAkamAM Ape che; veLA kaI paNa kAraNe te bALakane zvAsano avarodha joke te dUdha prathama te khIrArUpa hoIne na thAya te tarapha paNa avazya dhyAna devuM joIe; te bALakane prathama 5cavuM bhAre paDe che ane tethI bALakanuM gaLuM barAbara sApha heya ane nAka paNa virecana paNa karAve che, te paNa tethI bALakanuM ravaccha hoya to ja tenA zvAsanI kriyAmAM lagAre | peTa sApha thaI jatAM koI paNa roga rahevA ja avarodha thatuM nathI; mATe tenA gaLAnI tathA nAkanI | pAmato nathI; tenA AMtaraDAMomAM je sukAyelA sakAI tarapha paNa pUratI kALajI rAkhavI joIe. ] maLa jAmyo hoya te paNa nIkaLI javA pAme che.
Page #479
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAryapA'hitA-zArIrarasthAna mmm. ema dasa divase pasAra thaI jAya te pachI e | karIne peAtAne je priya hoya te athavA janma bALakanA janmanakSatra anusAra nAma pADavuM joI e. | nakSatra anusAra te ALakanuM nAma pADe che. ' A sabaMdhe suzrute zArIranA 10mA adhyAyamAM ema nAmakaraNasa'skAra thaI jAya te pachI e Ama kahyuM che ke, 'tato zameni mAtApitarI bALakanA mAtApitAe caraka tathA suzrute kalA samagrInuM klivApAM vA nAma karyA pramANe bALakane vacce, ASaNA, mahidhAraNa Adi je je karAvavA vistArathI karela che, te te badhuM avazya karAvavuM. itti kAcasa hinAmAM zArIrasthAna viSe atisUtrIca' nAmanA gAma samApta cabhipreta nakSatra nAma vA' bALakanA janma pachInA dasamA divase jeee maMgala kautuka karyAM hoya evAM te bALakanAM mAtApitA svastivAcana eeeeeeeeeeeeeeee zArIyasthAna samAma
Page #480
--------------------------------------------------------------------------
________________ maharSi mArIcakazyapa viracita kAzyapasaMhitA atha vA vRddhajIvakIya taMtra (aunAra mUlya ) 5 : iMdriyasthAna auSadhabhaiSajendriya H adhyAya 1lA (athAta oSadhabheSajIyamindriyaM vyAkhyAsyAmaH // 1) iti ha smAha bhagavAn kazyapaH // 2 // have ahIMthI iMdriyasthAnanA auSadhabhaiSajIya ' nAmanA ( pahelA ) adhyAyanuM ame vyAkhyAna karIzuM ema bhagavAna kazyape ( peAtAnA priya ziSya) vRddhajIvaka pratye kahyuM hatuM. 1,2 vivaraNa : ahIMthI zarU thatA iMdriyasthAnanA A pahelA aghyAya ja maLe che khIjo eka paNa adhyAya maLatA nathI. A sthAnanuM nAma 'IMdriyasthAna' che; temAM abhiprAya A che ke phandra' zabdaneA artha ' jIvAtmA ' evA thAya che; tene jaNAvanArAM lakSaNA ' iMdriya ' kahevAya che, arthAt jIvAtmAnuM astitva ke jIvana tathA maraNu e bannene jaNAvatAM je lakSaNeA prasiddha hAya che, te 'phandriya' kahevAya che; te banne jIvana tathA bharaNunAM lakSaNAne A iMdriyasthAnamAM kahevAya che. eka Mdara jIvAtmAnA maraNanAM cihno ke lakSaNA A iMdriyasthAnamAM kahevAze, arthAt je lakSaNA joI vaidya rAgInA rAgane asAdhya samajI zake ane rogiLo maLa yamAvavazya mAvi. kSte / tajJaLa . machuiM tyAdriSTa cApa tanuSyate| jenAthI rAgInu maraNa avazya jANI zakAya che, te aniSTa lakSaNa ariSTa' tathA * STi' kahevAya che.' cikitsA karavA pahelAM e ariSTa lakSaNNAne jANI levAM jarUrI che sAdhyatA ke asAdhyatA vicAryA pachI cikitsA karAya. te ja ceAgya gaNAya che; kAraNa ke jenu maraNu najadIka hoya tevA rAgI mANusanI cikitsA karavAthI kAI lAbha thatA nathI, paraMtu tethI teA vaidyanI je pratiSThA hoya tene hAni thAya che. A saMbaMdhe suzrute paNa sUtrasthAnanA 29 mA adhyAyamAM Ama kahyu che ke siddhimAnuyAjJone prativartAyutraH / to'riTAni yatnena kSayat pururAjA miz / jenu AyuSa lagabhaga gayuM hoya tenI cikitsA karanArA vaidya leAkamAM kAI paNa siddhi ke lAbhane meLavatA nathI, e kAraNe kuzaLa vaidye kALajI rAkhI rAgInA mRtyunAM ariSTo ke azubha lakSaNNAne jANI levAM joi e.' AvA ja abhiprAyathI ahIM prathama IMdriyasthAna batAvIne te pachI ja cikitsatasthAna kahevAmAM Avaze.' 1,2 ! te rAgathI rAgInuM mRtyu paNa jANI zake, te lakSaNNA A iMdriyasthAnamAM jaNAvAya che; mANasanA mRtyune jaNAvatAM lakSaNNAne riSTa ke ariSTa paNa kahevAmAM Ave che; te ariSTo / riz2one ahI* iMdriyasthAnamAM jaNAvI graMthakAra rAgIne, thayelA rAganI sAdhyatA tathA asAdhyatA paNa vaidyane jaNAvI devA mAge che. A saMbaMdhe kahevAyuM paNa che ke, cikitsAnA e prakAra ottva mena oruM dvimAra citsitam| sovironuM vAmi mevanauSadhayogoH // rU| cikitsAne e prakAranI kahI cheH eka auSadhacikitsA tathA bIjI bheSajacikitsA. e banne kSeSaja tathA auSadhanA vizeSa taphAvata huM ahI' kahuM chuM. 3
Page #481
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-IdriyasthAna auSadha tathA bheSajanuM lakSaNa | vivaraNa: carake indriyasthAnanA 12 mA oSadhaM tharaMtho yuvate vIpanAvin! | adhyAyamAM A lokane akSarazaH utAryo che. te dutavratatAnaM rAntivarSa mepanam | | uparathI zaMkA thAya ke A loka asalI kene dIpana Adi dravyanA saMgane vaidyo | haze ? suzrute paNa A saMbaMdhe Ama kahyuM che ke, auSadha" kahe che; ane homa, vrata, tapa "jomayajUrNaprArArtha vA ranano namuttamAke tathA dAna rU5 zAMtikamane vidyo "bheSaja" | vizcanagna | 6 || gAyanAM aDAyA chANAMnA bhUkkA jevI raja je mANasanA mAthA para dekhAya ane uparyukta banne cikitsA niSphaLa thavAthI pAchI te raja vilaya pAme-dekhAtI baMdha thAya, maraNa tene mANasanA maraNanI nizAnI jANavI.'6 ubhayaM tadyadA jantoH kRtaM na kurute guNam / ardhA mahinAnuM jIvana sUcavatuM kSINAyuriti saM(taM)jJAtvA na cikitsedvickssnnH||5 aniSTa lakSaNa je rogInA saMbaMdhe karelI upara kahelI kukSi satAnuMDhirA pUrva kaccha vipuSyati banne cikitsA jyAre phAyado na kare tyAre ! bApu sarvAgyeSu mANArthe tatha vitam aa catura te rogIne kSINa thayelA AyuSavALo | je mANase prathama snAna karI pachIthI jANI tenI cikitsA karavI na joIe. 5. zarIra para vilepana lagADayuM heya, tenI - vivaraNa : A saMbaMdhe suzrute paNa sutra-| kUkha badhAM aMgenI pahelAM atyaMta sukAI sthAnanA 31 mA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke, jAya ane bIjAM badhAM aMgo bhInAM ja pretA mUtA: pirAnAzva rakSAMsi vividhAni jA R- rahyAM hoya, tenuM jIvana artho mahine NAbhimukhaM nityamupasarpantima mAnavam / / tAni bheSaja bAkI rahyuM che, ema jANavuM. 7 vIryANi pratighnanti jighAMsayA / tasmAnmoghAH kriyAH vivaraNa: carakanA idriyasthAnanA 12 mA samavaye jatAyuSAr / 1. je mANasa maraNa- | tApIma I l je mANasa maraNa adhyAyamAM A kane Avo pATha rAkhyo che nI sAme rahyo hoya athavA maravAnI taiyArImAM ane temAM ahIM jaNAvela kukSinA sthAne '32H' heya tenI tarapha preta, bhUta, pizAco tathA vividha pATha rAkhyo che; jema ke, vacce nAnAnutrita pUrva rAkSaso niraMtara prApta thayA kare che; ane teo te shupytyurobhRshm| ArTeSu sarvagAtreSu so'rdhamAsaM na te bheSaja-cikitsAnAM sAmarthone paNa te mANasane ! nIti -je mANase prathama snAna karI vilepana mArI nAkhavAnI IcchAthI nAza karI nAkhe che. e lagADayuM hoya, tenA badhAM aMge bhInAM heya, chatAM kAraNe jenuM AyuSa pUruM thayuM hoya tenA saMbaMdhe tenI chAtI saunI pahelAM atyaMta sukAI jAya badhI kriyAo kharekhara niSphaLa thAya che." 5 che, te mANasa arthe mahine paNa jIvato nathI." eka mahinAnuM jIvana sUcavatuM ariSTa e ja prakAre suzrute ahIM batAvela "kukSi" yasya gomayacUrNAbhaM cUrNa mUrdhani jAyate / zabdanA sthAne "dRya' zabdane pATha rAkhe che; rahyuM ane jaiva mAtta tasya nIvitam ddA | jema ke- pravikuSyamAnadaya mArArIH" || 7 || , jenA mastaka upara gAyanAM aDAyAM | je mANasa, snAna karI AkhA zarIra bhIne the chANAMnA je ke bhUke ApoApa utpanna hoya tyAre tenAM badhAM aMga bhInAM hoya tyAre thayA kare ane te bhUko nehanI sAthe | saunA pahelAM tenuM hadaya sukAya to samajavuM, (cIkAzayukta thaI) jenA mAthA uparathI | ke te mANasanuM jIvana ghaNuM thoDuM ja che." kAyama kharyA kare, te mANasanuM jIvana eka svapino nAza tija tAni jA mahinA sudhInuM che ema nakakI jANavuM. 6 | zivopAnti patana vRkSayoH u 8aaaa
Page #482
--------------------------------------------------------------------------
________________ auSaghabheSajendriya-adhyAya 1 lo divarAtra canaM strane virditam | skandagrahathI thanAra bhayane te (svama) sUcave #w udha na muSTAM DhatiDhocanIm II che; athavA jyAre te bALaka svapamAM mora, ne rava nAnAmadUtAnupasthitAnA | kUkaDAM, bakarAM ke gheTAM para savArI kare je mANasa svamamAM potAnA adhipati- athavA te te mera vagerenI sAthe pite no ke parvatane nAza jue, nakSatrAdine | pUjAIne teonI para savAra thAya, tyAre kharatAM dekhe, agnithI dAjhe ane tethI tenuM paNa te bALakane skandagrahathI bhaya thavAnuM zAMti anubhave, pitAnA ke harakoInA ' che ema te (svama) sUcave che. vaLI je gharanA athavA jhADanuM paDavuM dekhe tema ja | bALaka svapramAM jamIna para tUTI paDelI koI cukAmAM ke jaMgalamAM potAne | ghaMTaDIne ke patAkAne jue athavA potAnA praveza thayelo dekhe, to te niMdita | zayanane lohIthI kharaDAyeluM jue, te paNa gaNAya che, tema ja eka niMdita svapramAM | te (sva) e bALakane skaMdagrahathI bhayane je bIju niMdita svama dekhe, athavA kALA | sUcave che. 11-13 raMganI, hAthamAM lAkaDIne dhAraNa karatI, | skandApasmAra grahanA bhayane sUcavatuM mAthA para muMDana karAvelI ane rAtAM azubha svapta netrovALI strIne svamamAM dekhe te samajavuM . @gudhA vandranakitA che zvA ke, yamadUto potAnI samIpe AvI pahoMcyA | nRtyane sad mUrti rAparamAto mam | che-eTale ke potAnuM maraNa ghaNuM ja najIka ' athavA jyAre bALakanI mAtA, svache ema jANavuM. 8,9 mAM lAla puSpa tathA vastro dhAraNa karIne AvI strIne kAlarAtri jANavI temaja rAtAM caMdanathI kharaDAIne bhUtaDAMdiirghkeshstnnkhii virAgakusumAmbarAm // 10 // onI sAthe nRtya kare, tyAre te mAtAe svapne dRSTvA striyaM kRSNAM kAlarAtrI nivedayet / / samajavuM ke potAnAM bALakane skaMda apa | mAra ke skadanA mitragraha ke vizAkha - je strInAM keza, stana tathA nakha lAMbA | hoya ane jeNIe atizaya lAla raMganA nAmanA grahathI bhaya thavAno che. 14 puSpa jevuM vastra paheryuM hoya, tevI kALA skandanA pitA zaMkarathI thatA bhayane raMganI strIne svamamAM jeI te mANase e sUcavatuM azubha svama | raktapadmavanaM prApya dhAtryAtmAnaM yadA'rcati // 15 // strIne pitAnA kALarUpa rAtrI jANavI eTale ke | bAlaM vA padmamAlAbhistadA skandapiturbhayam / kAlarAtri athavA chelI rAtrI jANavI. 10 bALakanI dhAva-mAtA svamamAM jyAre kAgrahanuM bhaya sUcavatuM azubha svama lAla kamaLanA vanamAM jaI potAnA bALakane gandhAna puSpANi bAsAMsi yA raktAni nissevte||11 ne athavA pitAne lAla kamaLanI mALAthI yadA svapne zizurvA'pi tadA skandagrahAdbhayam / | [ | pUje, tyAre teNe samajavuM ke pitAnA te mAM dara varaM 6 vA thoDadhoti rajA bALakane skaMdagrahanA pitA-zrIzaMkarathI bhaya javataH sarva tatrapi vandrato mam | thavAne che. 15 ghaNTAM patAkAM yaHsvapne vidhvastAM bhuvi pazyati // 13/ puMDarIka grahanA bhayane sUcavatuM zayanaM zoNitAktaM vA tatrApi skandato bhayam / azubha svama je bALaka athavA tenI mAtA svamamAM | puruSave dhAtrI jevA thAyaro 2 jyAre sugaMdhI padArthonuM lAla raMganAM puSpanuM | @ vAzinA vADhA parIva-dvayaM tavA tathA rAtAM vastranuM sevana kare tyAre te bALakane | bALakanI dhAva mAtA, svamamAM rAtAM
Page #483
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-iMdriyasthAna puSponA vanamAM ke agnimAM praveza kare ! javuM ke "mukhamaMDikA" nAmano bAlagraha athavA tene bALaka (svapramAM) agnithI mArA bALakane nAza karI rahela che. 19 dAjhe, tyAre te dhAva mAtAe samajavuM ke pUtanA nAmanA bAlagrahathI bhayane pote jene dhavaDAve che te bALakane puMDarIka sUcavatuM svama nAmanA bAlagrahathI bhaya thavAne che. 16 | nakSatraravAtAvADakSiAnInivaI / 20 revatI nAmanA bAlagrahanA bhayane dRSTvA prapatitAH svapne pUtanAbhyo bhayaM bhavet / sUcavatuM azubha svama jyAre svamamAM mAtA nakSatrone, grahane, samudrAripu topu nimannei vartamAna 27] candrane, sUryane, tArAone tathA netronI - jyAre mAtA potAnA bALakane (svama. | kIkIone nIce jamIna para kharI paDelI. mAM) samudra AdinA jaLamAM DUbI gayelo ! dekhe, tyAre te mAtAe samajavuM ke mArA dekhe tyAre te mAtAe samajavuM ke potAnA bALakane pUtanA nAmanA bAlagrahathI bhaya e bALakane "revatI" nAmanA gAlagrahathI | thavAnA che. 20 bhaya thavAno che. 17 "naigameSI prahanA bhayane paNa uparyukta zuSka pavatI tathA zanigrahanA | svama sUcave bhavane sUcavatuM svama sarvANyetAni rUpANi naigameSyAM prapazyati // 21 // zuSkakUpanadIdarza nihnyaacchusskrevtii| naigameSI" nAmanA bAlagrahathI bALakane mAMsAkSarodaarAva(va) zizu bhaya thavAne hoya tyAre paNa mAtA upara - jyAre svamamAM mAtA sukAyelA kUvA ke | kahelAM badhAM rUpe ke azubha svapradarzanane nadIne jue to teNe samajavuM ke mArA | khAsa jue che. 21 bALakane zuSka revatI graha taddana mArI ja ! viSa ane jvara dvArA bALakanA mRtyune nAkhaze; tema ja jyAre mAtA svamamAM sUcavatAM azubha svamo mAMsAhArI pakSIone jue tyAre teNAe vaTavRzcika raNa dvipamRtyu samajavuM ke, mAre bALaka zakuni grahavaDe | amiH Dipi kSiuri kAti tiH 22 pakaDAze ke mAryo jaze. 18 kRpyate mRdyate tairvA jvarasyAntastaducyate / mukhamaMDikA nAmanA bAlagrahathI bAlaka- - jyAre mAtA svamamAM potAnA bALakane nuM maraNa sUcavatuM azubha svama | kIDA, vIMchI ke sarpathI karaDAyela dekhe, tyAre avaDInAbhidaSTastu sadyo maraNamRcchati / teNe jANavuM ke mArA bALakanuM maraNa viSathI jillAdimI tiH pItAmbA 21 ja thavAnuM che; athavA potAnuM bALaka mAMData zyane taM ti muvamave | mastaka para muMDana kareluM hoIne duSTa kUtarAM - jyAre mAtA svamamAM potAnA bALakane | ke gadheDAM para savAra thaI je dakSiNa dizAmAM avaDI" nAmanAM pakSIthI nAbhi para ghasAte | jAya athavA te kUtarAM ke gadheDAM te bALaka ke kocAta jue, te te mAtAe sama- ne dakSiNa dizAmAM kheMcIne laI jAya ke javuM ke mAre te bALaka tatkALa maraNa pAmaze. cUMthI nAkhe, to te mAtAe jANavuM ke mArA athavA jyAre mAtA pitAnA bALakane | bALakanuM maraNa javarathI thaze. 22 svamamAM haratAla vagere raMgothI zaNagArelo | vivaraNaH ahIM A lekanA pUrvArdhamAM jue, tema ja pILAM vastrone dhAraNa karelo | svapramAM kIDA, vIMchI ane sarvene daMza thatAM mAMsathI bharAvadAra-puSTa tathA alaMkArothI | pitAnA bALakanuM maraNa viSathI thAya che ema zaNagArelo jue, tyAre te mAtAe sama- I jaNAvyuM che; paraMtu sukRtamAM AnAthI UlaTuM Ama
Page #484
--------------------------------------------------------------------------
________________ auSadhabheSajendriya-adhyAya 1lo 444 jaNAve che ke "karo vA vastro vA grAmaro vAIpa meM | tyAre tenI e nidrAnI avasthAmAM tevA prakAranI tA mArothe nirvirota tatha ghanazrAma ja yuddhimAna che te prathama pratyakSa joyelI vastuone samudAya'. mANasane svapramAM sarpo athavA harakoI jalacara | (svapnamAM) tenA anubhavajJAnanA rUpamAM je prANI ke bhamaro karaDe te buddhimAna je rogI hoya anubhavAya te "daSTa'-najare joyela svapra te vaidhe te mANasanuM Arogya jaNAvavuM ityAdi ) kahevAya che. "yazca mAtra vastunAta zrotrendriA , zubha phalane sUcavato zloka chapAyela suzrutamAM | Jdhate takiyAnI sunAvathAya tadavaripatayA:maLe che, paraMtu tADapatrIya pratamAM maLato nathI. 22 | nubhUyate ja "zrata " 3 je svapra, mAtra zabda daza prakAranAM niSphala svapro | rUpe zrotrendriya dvArA vastuonA samudAyane grahaNa prArthitaM kalpitaMha 2 va ArarUA karAya ane te pachI tarata supta avasthAmAM nidrA-- mAvata riti sthaLe ghaMTI liva 4 thatA | no anubhava letAM tevA prakAranA anubhavanA jJAnamA sarva te nidrAno suyojana rajA rUpe je anubhavAya te "zrata'-sAMbhaLela kahevAya prArthita, kalpita, daSTa, anubhUta, zrata, che. paraMtu paraMtu jhAjhaHvasthAmAM thAyathamirtharanubhUyate suptAvasthAyAM tAdRgantaH saMvittirUpatayA'nubhUyate soddbhAvita, hasya, dIrgha, divAsvama tathA nidAna namUta' 3mte je svama jAgrata avasthAmAM je sthAnamAM kahela doSaja svama ema daza vastuonA samudAyane iMdriyo dvArA anubhavane te prakAranAM svamone mANasa jue che, paraMtu pachI taratanI supta avasthA ke nidrAvasthAmAM e badhAM ye svamone zAstramAM saphala athavA (svapnAvasthA thatAM) tevA ja prakAre aMtaramAM niSphaLa ja kahyAM che. 24 anubhavajJAnarUpe je anubhavAya te anubhUta-anuvivaraNa: carake paNa iMdriyasthAnanA pAMcamA | bhaluM kahevAya che. temaja mina ke zruteDanuadhyAyamAM Ama sAta prakAranAM svane kahyAM che. bhUte vA yatpUrva jAgradavasthAyAM vastujAtaM manasA'bhyarthyate 'dRSTa zratAnubhUtaM ca prArthitaM kalpitaM tathA / bhAvika tathaiva ca suptAvasthAyAmantaHsavittirUpatayA'nubhUyate sa doSaja caiva svapnaM saptavidhaM viduH // tatra paJcavidhaM pUrvamaphala bhiSagAdizet / divAsvapnamatihasbamatidIdhe tarthava || daSTa-joyeluM, zrata-sAMbhaLeluM, anubhUta- jemAM je samudAya prathama vastuone jAgratA anubhaveluM, prAti -IracheluM kalpita-kapeluM | avasthAmAM joyela hoya ke sAMbhaLela hoya ane athavA manathI saMka95 kareluM, bhAvika eTale tenI ja manathI irachA karI hoya te ja suNAvasthAmAM- bhaviSyamAM thanAra zubhAzubhane sUcavatuM ane svapra thatAM aMtaranA anubhavanA jJAnarUpe anubhavAya. deSaja-vAtAdi doSanA kAraNe prApta thayela ema te ja "prArthita-manathI IDela svama kahevAya che." sAta prakAranA svapnane vidvAno kahe che. temAMnA | yag fmaH pratyakSanunAvimi do nAgi: pahelAM pAMca prakAranAM svaprane vaidya niSphaLa jaNA- zruto nApyanumato dRSTazrutAnubhUtatvAbhAvAdeva na ca vavAM; tema ja divasanA svaprane, atizaya prArthito'pi tu kevalaM manasA yathecchamutprekSya ytkiNcsvaprane tathA atizaya lAMbA svaprane paNa buddhi- nAmaH valpanAmaH Rsthito gAvAyAM vasumAna vaidya niSphaLa kahevuM TIkAkAra aruNudate upara te gAtAtaHsaMvattAvArtAnI muvAvasthAmAM tAdAnubhUyate kahelAM sAte svaprone Ama vistArathI varNavyAM | sa "RtvitaH' paraMtu je vastuone samudAya pratyakSa, che; jemake zramuNI nAvasthAthAM varaMtuSArta anumAna Adi pramANethI prathama jAgrata avasthAmAM dagvA taddAnI mutAvasthAmAM tAda vAtunAte saMvitti- kadI joyela, sAMbhaLela ke anumAna paNa karela na hoya hahatayAonubhUyate sa "dag" 3 . je mANasa | tema ja joyela, sAMbhaLela ke anubhavela paNa pitAnI najare jAgrata avasthAmAM koI paNa vastu- na hoya, manathI kadI Irachela 5NuM na hoya, chatAM onA samudAyane joIne te vakhate sUI jAya | jAgrata avasthAmAM manathI jenI mAtra kalpanA ja
Page #485
--------------------------------------------------------------------------
________________ 444 kAzyapa saMhitA-idriyasthAna kirela hoya, te ja vastuono samudAya aMtaramAM niSphaLa nIvaDe che." A uparathI Ama ja kahI zakAya kevaLa te kalpanAnA ja anubhava-jJAnarUpe ArUDha | ke harakoI svama bhAgye ja sAcuM hoya che. 23,24 hAIne te veLA saptAvasthA ke nidrAvasthAmAM tevI phalavALAM ke sAcAM svo kalpanArUpe je anubhavAya te ja " kalpita - yathA tu phalavAn svapno vRddhajIvaka ! tacchRNu / kalpanA karela svama kahevAya che. te ja pramANe araSTamazrutAnuktamakalpitamabhASitam // 25 // yazca daSTazrutAdibhyaH svapnebhyo'nyo vilakSaNaH kAryamAtraM ca yaH svapno jIrNAnte phalavAMstu sH| svapno yathA dRzyate suptAvasthAyAmuttarakAlaM tathaiva svapna etAMzcAnyAMzca duHsvapnAn raSTvA rogI vinazyati // darzinA nareNa tanmukhAvagatatadarthairapi pratyakSato dRzyate sa mAvi' je svapra daSTa, zrata Adi svakhothI judu svasthastu saMzayaM gatvA dharmazIlo vimucyate / ja hoI teo karatAM vilakSaNa athavA judAM lakSaNa he vRddhajIvaka, je svama phalavALuM vALuM dekhAya ane sukAvasthA ke nidrAvasthAmAM athavA sAcuM nIvaDe che tene paNa tame pAchaLathI te ja prakAre svama jotA mANasa vaDe | sAMbhaLo. je svama adaSTa, amRta, anukta, tenA mukhathI jANelA che te artho dvArA paNa je | akalpita tathA abhASita hoya eTale ke pratyakSa dekhAya te "bhAvika" svama kahevAya che. vaLI nahi joyela, nahi sAMbhaLela, nahi kahela, toSaH sa javano lo vAtaH vitta no vA nahi ka9panAmAM Avela tathA bhASaNathI je thAyathe koSAgAmanuSponantaH savijJAnamUre sa| jaNAvela na hoya te pAMca svamo tema ja "oSaga' pharate -je svama vAta, pitta ke kapharUpa mAtra kAryarUpe je svama Avela hoya ane deSanA kAraNe utpanna thayela hoI te te dezane je svapna khAdhelo khorAka pacyA pachI Avela barAbara anusare ane aMtaramAM tevA anubhava hoya te badhAM phalavALAM ke sAcAM paDe jJAnarUpe je anubhavAya te "deSaja' svama | che; evAM svapnane tema ja bIjAM paNa kahevAya che. ema carake upara je sAta svo | kharAba svamone joIne rogI mANasa kahyAM che, temAMnAM pahelAM pAMca-daSTa, zrata, anubhUta, | vinAza pAme che. paraMtu je svastha ke nIrogI prArthita tathA kalpita-e tema ja ghaNuM lAMbu, hoya te saMzayane pAmIne paNa jo dharma ghaNuM ja TUMkuM ane divAvama-e badhAM niSphaLa karavAnA svabhAvavALo hoya to vizeSa karI nIvaDe che; paNa bAkInAM be bhAvika tathA deSaja | mukta thAya che. eTale ke jIvato rahI bacI e svama phaLadAyI thAya che; ema caraka saMhitAmAM | jAya che. 25 'paNa doSaja svaprane phaLadAyI mAnyuM che; jyAre A kAzyapa saMhitAmAM te ahIM A zlokamAM vivaraNa: A saMbaMdhe carake paNa idriyadeSaja svaprane paNa niSphaLa kahela che. te ja pramANe sthAnane 5 mA adhyAyamAM Ama kahevuM che ke, ityete dAruNAH svapnA rogI yairyAti paccatAm / arogaH aSTAMgahRdayamAM paNa prakRtine anukULa devaja svaprane | niSphaLa mAnela che; jema ke pittaprakRtivALAne | * sAthe svA dhideva vimukhyate -upara je dANuM tenA pittadoSane anukaLa doSaja ravajha Ave to aniSTa svapro kahyAM che, teone joI rogI maraNuM tenI pittaprakRtine te anukULa heI niSphaLa thAya ke | pAme che, paNa nIrogI mANasa tevAM svapro joIne che. A saMbaMdhe aSTAMgahRdayamAM Ama kahyuM che ke | kaIka jIvananA saMzayamAM paDIne paNa bacI " teSvAdyA niSphalAH paJca yathA svaprakRtirdivA vismRto 3 jAya che. Avo ja abhiprAya suzrute paNa kahela tIvo" (-e badhAMye svomAM pahelAM pAMca che ke-"vathaH 3 mare vyArSi vyApito mRtyumRniSphaLa hoya che; tema ja potAnI prakRtine anusarI chati-upara jaNAvela aniSTa svapro joIne je svapra Ave ane divasanuM svapra, ghaNu ja lAMbuM | svastha mANasa hoya te rogI bane che ane je svama tathA atizaya TUMkuM svapra paNa atyaMta ] rogI hoya te maraNa pAme che." 25,26
Page #486
--------------------------------------------------------------------------
________________ www. auSadhaleSajendriya-adhyAya 1 lA zubha phaladAyaka svapnA yadyadeva dvijAdInAM svapne zItakRzAtmanAm // 27 malinAmbarapuSpANAM darzanaM na prazasyate / teSAmeva tu hRSTAnAM zuddhapuSpAmbarAtmanAm // 28 // darzanaM zasyate svapne taizca saMbhASaNaM zubham / prAsAdavRkSazailAMzca hastigovRSapuruSAn // 29 // adhirohanti svapne teSAM svastyayanaM kRtam / sUrya somAgniviprANAM nRNAM puNyakRtAM gavAm // 30 matsyAmiSasya cASasya darzanaM puNyamucyate / zuklapuSpAdarzacchatragrahaNaM toyalaGghanam // 31 // svaraktadarzanaM caiva surApAnaM ca zasyate / gavAzvarathAnaM ca yAnaM pUrvottareNa ca // 32 // rodanaM patitotthAnaM ripUNAM nigrahastathA / paGkakUpaguhAbhyazca samuttAro'dhvanastathA // 33 // evaMvidhAni cAnyAni siddhaye munayo'bruvan / zItala tathA kRza zarIravALA je daradIne brAhmaNa vagerenuM tathA melAM vastra ke puSpAnuM darzana thAya te prazaMsApAtra nathI. paraMtu e ja brAhmaNa vagere harSa pAmelA ke prasanna thayelA hAya ane zuddha puSpA tathA vastrAne teoe jo dhAraNa karyA... hAya te svapnamAM evAM zuddha puSpA tathA vastrAne dhAraNa karelAonu dana ane tevAonI sAthe svapnamAM saMbhASaNa ke vAtacIta karavAnA prasaMga prApta thAya tA te uttama kalyANakArI hAI vakhaNAya che--ladAyI thAya che. vaLI svapnamAM UMcA mahela, vRkSA, pahADo, jeA hAthIo, baLado tathA mANasAnI upara caDhe ke savArI kare, tA teone te svastiayana-kalyANanuM AzrayasthAna ane che. tema ja svapnamAM sUrya, candra, agni, brAhmaNa, puNyazALI mANasA, mAchalAnuM mAMsa ke cASapakSInuM jo dana thAya te te puNya kAraka athavA pavitra kahevAya che. vaLI svapnamAM dheALAM puSpa, darpaNu tathA chatra grahaNa karAya, pANI oLaMgAya ke tarI javAya, peAtAnI upara rakta-rAgI ke premI mANasanuM 445 w dana thAya athavA madirAnuM pAna karAya te te uttama gaNAya che. ladAyI thAya che. vaLI svasamAM baLada, gheADA ke thapara savArI karAya, pUrva ke uttaradizA tarapha prayANa karAya, Adana ke raDavu' thAya, paDI jaI UbhA thaI javAya, zatruone je kabaje karAya ke zikSA karavAmAM Ave; kIcaDa, kUvA ke guphAAmAMthI bahAra nIkaLAya tema ja koI mArga uparathI pasAra thaI javAya ke rastA eLagIM javAya evAM evAM svaso ke khIjA' evA prakAranAM svaso dekhAya, te siddhi mATe ke amuka iSTa phUlanI prApti mATe thAya che, ema muniee kahyuM che. 27-33 uparyukta uttama svothI thatA lAbha adAruNatvaM rogANAM vaidyabhaiSajyasaMbhavam / vruttirNamAnullaM ca saa dharmazra sUtace rUkA upara kahela zubha svo dekhAya tA tethI rAge! bhayakara nIvaDatA nathI--zAMta thAya che; tema ja uttama vaidya tathA auSadha paNa maLI rahevAM sabhave che; ( rAgI ke arAgImAM) dhIraja prApta thAya che. mANasanA jIvanamAM badhI anukUlatA thaI rahe che. sattva-mAnasika maLa prApta thAya che, dhama thaI zake che ane sa`patti paNa maLI rahe che. 34 vivaraNuM : carake iMdriyasthAnanA pAMcamA adhyAyamAM zubha phaLa ApanAra svagna saMbaMdhe Ama kahyuM che : ' dada: prathamarAtre ya: svapnaH soDavAthI mavet / na svapedyaH punardaSTvA sa sadyaH syAnmahAphalaH // akalyAmapi svapnaM daSTvA tatraiva yaH punaH / pazyetsaumyaM zubhA Ara tasya vidyAnnuma jnma-je svapna pahelI rAtre dekhAya tenuM phaLa AchuM maLe che; ane je zubha svapna joyA pachI mAsa karI sUve nahiM eTale ke UMghI na jAya, te! tenu... e zubha svapra mahAna phaLadAyI thAya che; vaLI ne kAI akalyANukArI ke azubha svapna dekhAya pachI pharI nidrAvaza thatAM temAM te temAM je khIjuM zubhakAraka saumya / svapna dekhAya te tenu zubha phaLa javuM.' |
Page #487
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-IdriyasthAna AvA ja AzayathI suzrata paNa sUtrasthAnanA | karavuM eTale ke tenA rogane dUra karavA mATe yogya 29 mA adhyAyamAM AvA zubha svapnane darzAve | upacAre paNa avazya karavA 34 che. jemake azubha svapronA phalanuM vAraNa karavAnA upAyo ___ ata Urdhva pravakSyAmi prazastaM svapnadarzanam / devAn dRSTvA svapnAn dAruNAnvetarAn vA dvijAn govRSabhAn jIvitaH suhRdo nRpAn // samiddha pUtaH snAtaH sarSapAnagnivarNAn / hutvA sAvitryA sarpiSAtAMstilAMzca magni sAdhUMzca nirmalAni jalAAna ca / pazyet kalyANa pUtaH pApairmucyate vyAdhibhizca // 35 // lAbhAya vyAdherapagamAya ca // mAMsa matsyAn srajaH zvetA je mANasane dAruNa evAM koI bIjAM vAsAMsi ca phalAni ca / labhante dhanalAbhAya vyAdhe svamo levAmAM Ave, te (teja vakhate rapagamAya ca // nadInadasamudrAzca kSubhitAn kaluSodakAn / na | zayanamAMthI UThI jaI) snAna karI pavitra taret kalyANalAbhAya vyAdherapagamAya ca / urago vA '| thaIne agninA jevA raMgavALA pILA jalauko vA bhramaro vA'pi yaM dazet / ArogyaM nirdize raMganA sarasAne temaja talane ghIthI ttasya dhanalAbhaM ca buddhimAn // evaM rUpAn zubhAn | yukta karI gAyatrI maMtrane uccAra karatA rahI svapnAn yaH pazyed vyAdhito nrH| sa dIrghAyuriti yastamai varma samAre-have huM uttama svapro teone agnimAM homa kare; ane tevA nuM darzana kahuM chuM-je vidvAna ke samaju mANasa | pavitra thayele te mANasa e azubha sva nA phalathI mukta thaI badhAM pApathI ane vanamAM devAne, brAhmaNane, jIvatAM gAya-baLadane, jIvatA mitrone, rAjAone, prajvalita asine. | rogothI paNa chUTI jAya che. tenAM badhAM sAdhu-saMtane tathA nirmaLa jalAzane jue to te pApa tathA rego paNa dUra thAya che. 35 mANasane kalyANane lAbha thAya che, ane je kaI | vivaraNa: A saMbaMdhe suzrute paNa sUtraroga hoya te te dUra thAya che; tema ja je mANasa | sthAnanA 29 mA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke, svapnamAM mAMsa, mAchalAM, gheLAM puSponI mALAo. | svanAvavighAna davA prAtarathAya navAnA vastro ke phaLane jue to te svAnadarzanathI te | dadyAnmASAMstilAMllohaM viprebhyaH kAJcanaM tathA // japeccApi mANasane dhanane lAbha thAya che; ane tene je koI | gumAna mannAna mAtra trivAM tA / DhagvA tu prathama roga thayo hoya to te maTe che; vaLI jo koI paNa | yAme svapyAd dhyAtvA punaH zubham // japedvA'nyatamaM devaM mANasa svapnamAM moTA mahele, phalayukta vRkSo, brahmacArI samAhitaH / na cAcakSIta kasmaicid daSTavA meTA hAthIo ke parvata para caDhe te tevA svapna-| naromanam II revatAyane caiva varAtritrayaM tathA darzanathI paNa te mANasane dhanane lAbha thAya che | vijhAMzca pUniye duHzvanAt vimukhyate || | ane tene jo koI roga hoya to te paNa maTe che. evA prakAranAM azubha svAnene joIne mANase vaLI je mANasa svapnamAM tophAnI hoI melAM | prAta:kALe UThIne kALajIthI (snAnAdi kriyA jalavALI nadIone, nadIne ke samudrone tare te ye karIne) brAhmaNane aDadanuM, talanuM, loDhAnuM tathA te zubha svapna dekhavAthI te mANasane kalyANa | senAnuM dAna devuM; te pachI zubha maMtrAne tathA lAbha thAya che ane tene je kaI roga thayo hoya tripadA gAyatrIne japa karavo. rAtrinA pahelA to te paNa maTe che. vaLI je mANasane svapnamAM | prahara zubha svapna joIne (pathArImAMthI UThI sarpa, keI jalajaMtu ke bhamaro karaDe, te tene | jaI) zubha dhyAna dharIne pharI suI javuM athavA paNa buddhimAna mANase te zubha darzanathI Arogya | harakeI devanuM dhyAna dharI tenA maMtrane japa karavo no lAbha jaNAvo. evA prakAranAM zabha| ane sArI rIte ekAgra thaI brahmacArI tarIke svapnane je rogI mANasa jue, tene vaidya lAMbA | rahevuM. koI veLA je azubha svapna joyuM hoya AyuSavALe jANavo ane tenuM cikitsAkarma / te tene koInI AgaLa kahevuM nahi; ane rAtri
Page #488
--------------------------------------------------------------------------
________________ maharSi mArIcakazyapa viracita kAzyapasaMhitA athavA vRddhajIvakIyataMtra ( kraunA mRca) 6: cikitsitasthAna vara-cikisita : adhyAya 1 lo Ama maLe che- vipo viSimevena varaH zAraathaato jvaracikitsitaM vyAkhyAsyAmaH // 1 // | mAnasaH / punazca dvividho duSTaH saumyazcAgneya eva ca // antarvego bahirvego dvividhaH punarucyate / prAkRto iti ha mAha bhagavAn kazyapaH // 2 // have ahIMthI (varunI cikitsAne . vaijJAtava sAtha%AsArtha dave | cikitsAne bheda uparathI javarane be prakArane kahyo che; eka zArIradarzAvatAM) javaracikisita nAmanA adhyAya javara eTale ke zarIra saMbaMdhI ane bIje mAnasa nuM ame vyAkhyAna karIe chIe, ema eTale ke manane lagatA javara hoya che. vaLI paNa bhagavAna kazyape kahyuM hatuM. 1ra te javara be prakArane dekhAya che; eka saumya. vRddhajIvakane kazyapane prazna hoI zItajavara ane bIje Aneya hoI agni prajApati samAsInamRSibhiH punnykrmbhiH| sAthe saMbaMdhavALe uSNajavara hoya che; vaLI paNa papra% vinAdikAna 2thAM vRddhAvaH II rU . te javara be prakArano kahevAya che; eka aMtarvega sUtrane maLavatA nioi vidho 2 | eTale ke aMdaranA bhAgamAM vegavALA hoya che ane punAvidha promo nirAne taraverAnA II & II bIjo bahivega eTale ke bahAranA bhAgamAM vega (eka samaye) puNya karma karanArA vALa hoya che; tema ja vaLI paNa te javara be RSienI sAthe prajApati kazyapa sArI rIte | prakArano hoya che; eka te prAkRta javara kahevAya nirAMtathI beThA hatA, te vakhate temanA vidvAna che ane bIjo vaita javara kahevAya che; te ja ziSya vRddhajIvake temane vinayathI ema pUchayuM ! pramANe vaLI paNa te javara sAdhya tathA asAdhya hatuM. he bhagavan ! Apa bhagavAne sUtrasthAna- ema be prakArane avazya hoya ja che." ema prathama mAM be prakArane javara batAvyuM che; ane javarane be be prakArane kahyA pachI te ja javarane te pachI tattvadraSTA evA Ape ja nidAna- carake nidAnasthAnana 1lA adhyAyamAM ATha prakArane sthAnamAM te varane ATha prakArane kaho kahyo che; jema ke-matha dvaBkhyo kavara saMgAtha che (te e prakAro amAre kevI rIte manuSyALAma, tathA-vAtAt, vittAta, #ta, vAtasamajavA ?) 3,4 pittAbhyAM,vAtakaphAbhyAM,pittazleSmAbhyAM,vAtapittazleSmabhyaH, vivaraNa: je ke A kazyapa saMhitAnuM sUtra- kAntiomAta vAratA mANasone A ATha sthAna khaMDita hovAthI A viSaya temAM kyAMya kAraNothI vara Ave che; jema ke-vAtathI, pittathI, maLato nathI, te paNa carakane cikitsita sthAnanA kaphathI, vAta ane pitta-be mizra thavAthI, vAta trIjA adhyAyamAM jvaranA be prakArone ulekha ane kapha-be mizra thavAthI, pitta ane kaphabe.
Page #489
--------------------------------------------------------------------------
________________ auSadhabheSajendriya-adhyAya 1le 447 sudhI kaI devasthAnamAM rahevuM; temaja hamezAM | temAM jaNAvela A iMdriyasthAna phakta brAhmaNonuM pUjana karavuM; jethI duHsvapna jonAra | ariSTa AdinAM rUpa dvArA dehamAM rahela mANasa tenA aniSTa duHkhathI chUTI jAya che. 35 | azubha ke aniSTane jANIne he dharmamAM chello satya upadeza buddhivALA loko tame amuka aMze adhUrI kaumArabhRtyamativardhanamuktametaj ke ayogya cikitsA karavAmAM tatpara evA jJAtvA hi dehgtmindriymaadiruupaiH| ajJAnI vaidyone tyAga karo ane zAstrIya AjJAnuM barAbara pAlana kare ( jethI tamane azAMzcikitsitaparAMstu vivarjayadhvaM / / zAstraM ca dharmamatayaH paripAlayadhvam // 36 // sAce lAbha thaze) iti ha smAha bhagavAn kazyapaH A kamAbharatya eTale ke bAlacikitsAne | ema bhagavAn kazyape (satyavacana) darzAvatuM A AyurvedIya zAstra atizaya | kahyuM hatuM. 36 vRddhi karanAra athavA lokonA kalyANamAM | iti zrIkAzyapa saMhitAmAM idriyasthAna viSe vadhAro karanAra kahyuM che, tenuM jJAna karI | "auSadhabheSajedriya' nAmane agAca samApta iMdriyasthAna samApta
Page #490
--------------------------------------------------------------------------
________________ javara-cikisita adhyAya 1le * * * * * * * * * mizra thavAthI; vAta, pitta tathA kapha-e traNa ke tethI e praznonA pratyuttarone ahIM bIjA graMthenA ekasarakhA mizra thavAthI, sAtame sAMnipAtika AdhAre ame ApIe chIe-vAtAdi dezanA javara ane AThame AganuM kAraNathI-ema ATha | prakopathI zarIramAM prathama je javara-saMtApa ke tAva kAraNene lIdhe mANasone ATha prakArano vara Ave che, te zArIra javara kahevAya che; tema ja e Ave che; ema minnaH kALamekena punaraividho , zArIra javaranA kAraNe manamAM tathA IdriyomAM paNa cvara: || ATha judAM judAM kAraNothI bheda pAmela | saMtApa athavA vikAra thAya che tethI ja te ATha prakArane javara kahyo che. 4 zArIra javaranuM lakSaNa Ama kahevAyuM che ke rUdriyAmAM 2 hasantApaljhakSaNam - zarIramAM vRddhajIvakanA prazno (cAlu) jyAre javara Ave che tyAre Idriyono paNa vikAra teSAM jvarANAM katamo jAtamAtrasya jaayte|| thAya che ane tene ja dehamAM thayelA saMtApa ke pUrvarUpaM ca rUpaM ca kiJca tasya cikitsitam // 5 // javaranuM lakSaNa samajavuM, paraMtu je mAnasa javara itareSAM jvarANAM ca pUrvarUpaM salakSaNam / kahevAya che, te te saunI pahelAM sIdho ja cikitsitaM ca kiM teSAmAmajIrNajvareSu ca // 6 // | manane Azraya kare che ane temAM mukhya kAraNa kSIrapasya ca kiM pathyaM pathyaM kiMcAnnabhojinaH / rajoguNa tathA tamoguNanI adhikatA ja hoya kSIrAnabhojinaH kiMca jvaritasya zizohitam // 7 che. Avo mAnasa javara prApta thAya che tyAre pAchaLathI tenI asara zarIrane paNa lAgu thAya che. A saMbaMdhe carake cikisita sthAnanA pahelA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke-vaiviyaratije bALaka taratamAM janmya heya tene | nirmanasastA strakSaNam'-manamAM vai ca ya-vyagratA thAya, e uparyukta javara paikI kaye vara Ave | arati-becenI thAya ane glAni-AnaMdane abhAva che. e javaranuM pUrvarUpa, rUpa tathA cikitsA | anubhavAya te manamAM saMtApanuM lakSaNa kahevAya che. kaI hoya che? e (bAlajavara sivAyanA) | ema zArIra tathA mAnasa varanuM lakSaNa jANyA bIjA navaronuM lakSaNa sahita pUrvarUpa | pachI saumya-zItajavara ane Ameya-uSNa javaranuM tathA cikitsA zuM hoya che? vaLI te | je lakSaNa carake cikitsatasthAnanA 3 jA adhyAyamAM javaromAM je AmavAra hoya tathA jIrNa- | kahyuM che te ahIM utAravAmAM Ave che. jema ke vara hoya teonuM paNa pUrvarUpa rUpa tathA vAtAvettAma rajatamuLa vAtai: chelyucikitsA zuM hoya che. vaLI je bALaka | mavametAvaro thAmizrarukSar: // yojavA paraM vAyu: dhAvaNane dhAvatuM hoya tene pathya hoya | saMyomTumathArthatA dAdAnA gurU: AMtakRtsomache? tema ja je bALaka annA hoya eTale | saMzayAtll vAta-pitta be doSanA saMbaMdhavALo hoI ke anAjano khorAka khAtuM hoya tene pathya zuM te be doSanA kAraNe utpanna thayela javara Aneya hoya che? vaLI je bALaka dUdha ane khorAka hoI zItane Icche che; paraMtu vAtakapharU5 be bane AhAra sevatuM hoya ane evA dezanA saMsargathI thayele javara zItathI utpanna bALakane vara Avyo hoya tene pathya zuM ! thayelo ke saumya hoI uSNatAne icche che paraMtu e be be doSanAM mizra lakSaNavALo javara vAtahoya che? vaLI te badhAye javAnI vRtti ke | yukta pittathI ane vAtayukta kaphathI bannathI zarU pravRtti kaI hoya che, te tame kaho. 5-7 karAyelo heI zIta-uSNa bane icche che. vivaraNa: ahIM vRddhajIvake je prazno pUchayA | " kAraNa ke vAyu atizaya yogavAhI che, tethI, che, tene pratyuttara zrIkazyapa bhagavAne je Apyo te vAyu saMyoganA kAraNe beyanAM kArya kare che; haze, te vibhAga khaMDita heI upalabdha nathI, eTale ke e vAyu jyAre tejanI sAthe joDAyela kA. 29 A
Page #491
--------------------------------------------------------------------------
________________ 50 kAzyapa saMhitA-cikitsitasthAna heya che, tyAre dAhane kare che, paraMtu somanA [ vAyunA prakopathI utpanna thAya che te paNa prAkRta AzrayathI zItane kare che. ema ekaMdara je | ja hoya che, chatAM te duHkhakAraka heI lagabhaga jvaramAM vAyunI sAthe pittane saMbaMdha tha | kaSTasAdhya ja hoya che; paraMtu bIjA kALa hemaMta hoya te vara Agneya kahevAya che; paraMtu je | vageremAM tathA zarada, vasaMta tathA prAvRSa RtumAM jvaramAM e vAyu sAthe kaphane saMbaMdha thaye heya | je javara nidAnasthAnamAM kahela kAraNathI kepelA tyAre te vara saumya athavA zItajavara kahevAya | doSone lIdhe utpanna thayA hoya te vara vikRta che; e ja kAraNe Agneya javaramAM rogI zItane kahevAya che ane te paNa duHkharUpa hoI kaSTasAdhya Icche che ane zItajavaramAM rogI uNutAne iccha | ja hoya che. jemake vasaMtamAM paittika javara Ave che, paraMtu je javaramAM vAtanI sAthe pittanuM tathA ane zaradamAM kaphajvara Ave to te vara vakRta kaphanuM bannenuM je mizraNa thayela hoya te tevA | hoIne kaSTasAdhya gaNAya che; chatAM-vaivasvalporepu javaravALA rogI zIta ane uSNa bane irache che. | saH sAdhyoganavaH-je javara atizaya ochA have antarvega tathA bahiga javaranuM lakSaNa carake | doSovALA ane baLavAna mANasone Avyo hoya cikisitasthAnanA 3 jA adhyAyamAM je kahyuM che ane jemAM koI paNa upadrava na hoya te te te ahIM utAravAmAM Ave che. jemake antarvAho- | javara sukhasAdhya thAya che; paraMtu-hemadumirjAto ghikastRSNA pralApaH zvasanaM bhramaH / sandhyasthizUlamasvedo | blibhirbhulkssnnH| jvaraH prANAntakRdyazca zIghramindriya doSava! vinigrahaH / / antaveMgasya liGgAni jvarasyai- nArAnaH-je javara dhaNu baLavAne kAraNethI utpanna tAni je javaramAM zarIranI aMdara dAha adhika | thayelo hoya ane jemAM ghaNA doSonAM lakSaNo jaNAtAM heya; taraze ane pralApa-bakavAda paNa vadhu hoya; zvAsa, hoya te javara prANAne aMta karanAra hoI tarata ja bhrama,cakkara tathA sAMdhAomAM ane hADakAMmAM zaLa nIka- Idriyone nAza karanAra thAya che. eTale ke A Latu heya; parasevo na hoya ane vAtAdi doSanuM tathA | lekamAM kahela javara asAdhya hoya . vijhAnuM aTakavuM heya-eTale jene vega aMdara heya | vaLI ahIM tathA carake ATha prakAranA javara evA aMtagajavaranAM lakSaNo jANavAM "paraMtu | je kahyA che, temanAM lakSaNo paNa nidAna sthAnanA santApo'bhyadhiko bAhyastRSNAdInAM ca mArdavam / bahirvagasya | 1lA adhyAyamAM kahyAM che jemake-vAtajavaranuM lakSaNatrikAni suvAdhyameva ja che je javaramAM bahArane tasyemAni liGgAni bhavanti, tdythaa-vissmaarmbhvissaMtApa adhika hoya paNa tRSNa ke taraza vagere ! gitvam , USmaNo vaiSamyaM, tIvratanubhAvAnavasthAnAni ochAM hoya, tene bahiveganAM eTale ke jene vega | jvarasya, jaraNAnte divasAnte nizAnte gharmAnte vA bahAranA bhAgamAM hoya e javaranAM lakSaNo jANavAM | jvarAbhyagamanamabhivRddhirvA jvarasya vizeSeNa prussaarunnane te bahivegavara avazya sukhasAtha ja hoya ! vavaM navanayanavamUtrapurISatvavAmathatha varmImAva4, che, anAyAse UtarI jAya che." anekavidhopamAzcalAcalAzca vedanAmteSAM teSAmagAvayavAnAM, A uparAMta prAkRtajvaranAM tathA vikatavaranAM tathA-vAyoH sutatA, diyoddhana, jJAnano lakSaNo paNa carake cikitsAsthAnanA trIjI vaDhAnAM ja sandhInAM vivaLa, karyo. sADa, adhyAyamAM Ama kahyAM che. jema ke-prAtaH | TapAravRSa#dhavIghaMsorasa ja mamaLamRtimathitasukhsaadhystu vsntshrdudbhvH| kAlaprakRtimuddizya | caTitAvapIDitAvanunnatvamiva, hanvozcAprasiddhiH svanazca procate prArato vasaMta ane zaradaRtumAM karNayo, rAyornistotrA, pAyAgratADanAsthavairarca vA, je tAva uddabhave te prAkRtavara heIne sukha-| muvatAru02zoSa:, upavAsa. hRdayauH zuwcharti, sAdhya paNuM hoya che; ema kAlanI prakRti eTale | Hel:, kSavaghugAraviniuha, mannarasaraveH, gNesvabhAvane uddezI je utpanna thAya che, tene prAkRta- | kArovAvivAWI:, viSAvijJamAvinApazuprimakajavara kahevAmAM Ave che. paraMtu-prAAnino pagAra ramantastonifmaprayatA, nitAnosuvaH vaita-je javara (varSARtumAM) | nAnaparAyo viparAtorAyati vAtAvaraTiphAni .
Page #492
--------------------------------------------------------------------------
________________ 451 pace; kheda thAya; bagAsAM AvyA kare; zarIra namI jAya; zarIramAM kaMpArI AvyA kare. parizrama vinA thAka jAya; bhrama ke cakkara AvyA kare, bakavAda cAle, U dha na Ave; tethI unnagarA thAya. zarIranAM rUvATAM khaDAM thayAM kare; dAMta aMbAI jAya; uSNu-garama dravyonI icchA thAya; nidAna tarIke kahelAMnA upayoga duHkhakAraka thAya ane ethI UlaTAM dravyA? upayoga upazaya-sukhakAraka thAya ema vAtavaranAM lakSaNNA kahyA pachI tyAM ja caraka pittajvaranAM lakSaNAne Ama kahe che; jemakeyuveva jevale zarIre jvarAbhyAgamanamabhivRddhirvA bhuktasya vidAhakAle madhyandine'rdharAtre zaradi vA visheveLa, dujAyatA, kALamula TautAluvA:, tRSNA, zramo mo mUrchA, vittajjInam, atIsAra:, annadveSaH, satna, sveTH, prAvo rahrakoTAminivRtti: carIre, harisahAriEnalanayanavavanamUtrapurIjavavAm, atyarthamUmaLatIvramAvo'timAtra vAha: zItAmiAyatA, nironostAnAmanuvarAyo vivaritoSarayazruti pivajijJAni mavanti| have pittajavaramAM li MgA ke lakSaNA thAya che, te A pramANe samajavAM; eka vakhate AkhAya zarIramAM jvara lAgu thAya; athavA ekadama vara vadhI jAya, khAdhelA khArAka jyAre pacatA hoya tyAre khapeAranA vakhate arAtrinA samaye athavA zaradaRtumAM vizeSa karI pittajvara Ave che; ane te veLA AvyA hAya tA khUba vadhe che; e pittajvara AvyeA heAya tyAre mADhuM tIkhuM thaI jAya; nAka mADhuM, gaLuM, hATha ane tALavuM pAkI jAya; taraza lAgyA kare; mada, bhrama, mUrchA, pittanI UlaTI pittanA jhADA, khArAka para aNugame zarIranu DhIlu thavuM, parasevA Ave; bakavAda NA cAle, zarIra para rAtA raMganAM dhrAmaThAM thAya; nakhA, tetrA, meADhuM, mUtra, viThThA tathA zarIra paranI cAmaDI haLadaranA jevA raMganI thaI jAya; zarIrane uSNutA tIvra thaI jAya; vadhu pramANamAM dAha thAya; zItaLatA ane zItaLa padArtho para ruci thAya; ane nidAna tarIke je jaNAvela che, tenuM sevana ke upayoga karAya te du:khakArI thAya; paraMtu ethI UlaTA padArthonA upayAga sukhakAraka thAya. ema pittajavaranAM lakSaNA kahyA pachI carake tyAM varacikitsita-adhyAya 1 lA jANe vAtavaranAM A lakSaNA heAya che; jemake e vAtavaranA AraMbha tathA tyAga viSama-aniyamita ke aceAsa heAya che; uSNutA paNa aniyamita hAya che; jvaranI tIvratA ane ochApa paNa aniyamita haiAya che; khAdheleA khArAka pacyA pachI divasanA aMte ke pAchalA bhAge rAtrinA aMte ke rAtrinA pAchalA bhAge, athavA varSARtumAM te javara Ave ke vadhI jAya che; e varamAM nakhA, netro, meDhuM, sUtra, viSThA ane cAmaDI kaDhAra tathA IMTanA jevA lAla raMganAM thaI jAya che; temAM mUtranI tathA vidyAnI pravRtti vadhu thatI nathI paNa te te aMgeAnI tathA avayavanI aneka upamA yogya atizaya caLa tathA vedanAo thAya che; jemake beya pagamAM spenu N jJAna na thAya, paganI eya pIDio para lAkaDIonA jANe prahArA thatA hAya ema jAya; baMne DhIMcaNAnA tathA AkhAye zarIranA hADakAMnA sAMdhA kapAI jatA hoya ema jaNAya; baMne sAthaLAmAM pIDA thAya eTale ke te baMne paga peAtAnI kriyA karavA asamartha bane che; kreDa jANe ke bhAMgI paDatI hAya, beya paDakhAM jANe ke cirAi jatAM hoya pITha jANe ke masaLAI jatI hAya, khAMdha jANe ke araNIkASThanI peThe mathAI jatI hoya, baMne bAjue jANe. ke cirAI jatAM hAya; baMne khabhA jANe ke (te pIlavAnI dhANInAM lAkaDAMnI jema) pIDAtA hAya; ane chAtIne jANe kAI dhakelatuM hoya evuM lAge; eTaleke evI vedanA thAya; baMne haDapI potAnA vyApAra karavA asama ane, banne kAnamAM avAja thAya, kheya lamaNAmAM ANe ke sAyA bheAMkAtA hAya evI pIDA thAya; mADhuM tUrA rasathI yukta bane athavA meDhu jANe rasa vinAnuM mesvAda banyuM hoya ema jaNAya temaja e mehuM, tALavuM tathA gaLuM sUkAyA kare, taraza lAgyA kare; hRdaya jhalAI jAya, sUkI UlaTI thayA kare eTale ke khAlI bakArI ke UbakA AvyA kare; sUkI udharasa ke khAMsI thAya; chIMka ane oDakAra na Ave khArAka upara aruci thAya; meDhAmAMthI lALA jharyA kare; areAcaka thAya; eTale ke meDhAmAM nAkhelA erAka khAvA na game; temaja khAdhelA khArAka na | | |
Page #493
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasahitA cikitsitasthAna 452 zleSmajavara athavA kavaranAM lakSaNA Ama kahyAM che; jema ke, yuveva jevache rArIne rAmyAmanAMmavrudviryAM bhuktamAtre pUrvarAtra vasantakAle vA vizeSeNa, gurugAtratvaM, manannamiAtra:, sTenaprasejo, mulabhya 2 mAdhurya, dRAso, daityopaGeva:, jJimitai, harti:, mRtyullitA, nidrAdhi, stamma:, tantrA, zvAsa:, yAsa:, pratizyAyaH, dhairya, caitya ja nahanayamavanamUtrapurIjavavAmastyartha, zItavidazri murAmamempa uttiinti, 35mitrAyatA, nivAnostAnAmanuvazayo viparItopAyazruti raheCUjijJAni manti -kaphajavaramAM je ligA ke lakSaNNA thAya che, te Ama samajavAM; jema ke ekIvakhate AkhAye zarIramAM vara AvI paheAMce ane cApAsa khUba vadhI jAya; khorAka khAdhA hoya ke tarata athavA divasanA pahelA ( cAra kalAkanA ) bhAgamAM athavA rAtrinA prathamanA Ara MbhakAle ke AgalI rAtre athavA vasaMtakALe kak khAsa vizeSe karI kApe che ane varate utpanna kare che; tema ja atizaya vadhAre che; kavara AvyA hoya tyAre zarIranA avayava bhAre thaI jAya che; khArAka para amilApa ke IcchA na thAya kaphanI lALA jhare; mADhu madhura thaI jAya; mALa-ubakA AvyA kare; hRdaya jANe ke kaphathI lepAyuM hoya ema jaNAya; zarIrane bhInAM kapaDAMthI jANe ke lapeTAyuM hAya evuM lAge; UlaTI thAya; jaraneA agni maMda thaI jAya; nidrA khUba Ave; zarIra sajjaDa thaI jAya; ghena thAya; udharasa Ave; zvAsa ane pratizyAya saLekhama thAya; TADha vAya ane nakhA, netrA, mehuM, mUtra, viSThA tathA cAmaDI khUba dheALI thaI jAya; AkhAye zarIra para zItanI phAllIe UThI Ave; garama padArthonI tathA garamInI icchA thAya; ane nidAna tarIke pahelAMneA upayoga duHkhakArI thAya; tema ja nidAnathI viparItane upayAga sukhakArI thAya che; ema te kapha javaranAM lakSaNA jANavAM ' ema vAta, patta ane kaphanA javaranAM lakSaNA kahIne te ja ThekANe (ceAthA dvandvaja) vAtapittaja varanAM lakSaNNAne caraka Ama kahe che keshiroruk parvaNAM bhedo dAho romNAM praharSaNam / kaNThAsyazoSo vamathustRSNA mUrcchA bhramo'ruciH // svapnanAzo'tivAgajRmbhA vAtapittajvarAkRtiH // bhAthAbhAM pIDA thAya, zarIranA sAMdhAe jANe ke cirAi jatA hoya tevuM lAge, AkhA zarIre dAhabaLatarA thAya, rUMvADAM khaDAM thaI jAya; gaLu ane mADhuM sUkAya; UlaTI thAya; temaja mUrchAmUMjhavaNu athavA bebhAna sthiti thAya; aruci thAya--kaMI paNa game nahi; nidrAne nAza thAya; dhaNA bakavAda cAle ane bagAsAM AvyA kare; e vAtayukta pitta doSathI utpanna thayela dvandvaja javaranuM lakSaNa samajavuM. ema te cothA dhrUja javaranuM lakSaNa kahyA pachI carake te ja ThekANe pAMcamA ja vAtakaphajvaranuM lakSaNa Ama kahyu che ke zItaLo gaurava tandrA saimirtya parvanAM ca zirotrahaH pratizyAya : vAsa: svevApravartanam || santAvo madhyavezra vAtaraoSNajvarAkRtiH ||-TADha vAya, zarIramAM bhArepaNuM thAya; nidrA jevuM ghena--tandrA thAya; mitya eTale ke zarIra para bhInuM kapaDu' lapeTaDyu hAya ema lAge; sAMdhAemAM pIDA thAya; mAthuM pakaDAya; pratizyAya---saLekhama thAya; kAsa-khAMsI udharasa Ave; parasevA lagAre na Ave saMtApa hAvAnI sAthe jvarane vega madhyama hAya; e vAtayukta kaphanA ( dvandvaja-pAMcamA ) javaranuM lakSaNu kahyuM che. te pachI carake tyAM ja TTA ka -pitta jvara(Andraja )nAM lakSaNA Ama kahyAM che, jema 4, muhurdAho muhuH zItaM svedastambho muhurmuhuH / moha: jAso'vistRLA sTevittapravartanam // tita tittAzyatA tamnAsTepittaLyAkRtiH / / zarIramAM vAra vAra dAha thAya ane vAraMvAra zIta thAya, TADha lAge, meha-mUrchA ke mUMjhavaNa thAya; kAsa-khAMsI udharasa Ave; aruci-aNugamA thAya taraza lAgyA kare; kapha ane pittanI pravRtti thAyabahAra nIkaLyA kare, mehuM kaphathI lepAyuM rahe ane kaDavuM jaNAya ane tandrA ke nidrA jevu. dhena thAya-e kayukta pittanA-dvandvajaranAM lakSaNA jANavAM. ema cha jvarAnAM lakSaNA kahyA pachI carake tyAM sAtamA sanipAta jvaranAM lakSaNA Ama kahyAM che; prema he saMnipAtajvarasyordhvama to vakSyAmi lakSaNam / kSaNe dAhaH kSaNe zItamasthisandhizirorujA / sAsrajo kaluSe rakte nirbhugne cApi darzane || sasvanau saruvA
Page #494
--------------------------------------------------------------------------
________________ javara-cikisita-adhyAya 1 le w3 w ko kaNThaH shuukairivaavRtH| tandrA mohaH pralApazca kAsaH pAtanA javaranAM lakSaNo jANavAM.' ema sAtamA zvAso'rucibhramaH || paridagdhA kharasparzA jihvA srastAGgatA | sAMnipAtika javaranuM lakSaNa kahyA pachI carake tyAM para chavane rajIpattatha noaitasya ra I sirasa cikisitasthAnanA trIjA adhyAyamAM 8 mA Aga 4 DhoTane tRMI nidrAnAro rivyathA mUtrapurIvALAM javAnuM lakSaNa Ama lakhyuM che. jema keciraaddrshnmlpshH // kRzatvaM nAtigAtrANAM pratataM AganturaSTamo yastu sa nirdissttshcturvidhH| abhighAtAkaNThakUjanam / koThAnAM zyAvaraktAnAM maNDalAnAM ca bhiSaGgAbhyAmabhicArAbhizApataH // te pUrva kevalA: pazcAnnidarzanam // mUkatvaM srotasAM . pAko gurutvamudarasya naimizrakSA: hevauSadhavirAchAmavasthAnattavo 2 | jIvarAjapAThya pitaravarAtiH || 1 || AThamo je Agatu jvara gaNyo che, tene have huM sannipAta jvaranuM lakSaNa kahuM chuM. cAra prakArane darzAvyo che. eka abhighAtathI thAya che, sAMnipAtika-videSa janita jvaramAM mANasanA bIjo abhiSagathI, trIje abhicArathI ane cothe zarIramAM kSaNavAramAM dAha ane kSaNavAramAM zIta-TADha | abhizApathI thato hoya che te badhAye AgaMtu jaNAya che; hADakAMomAM ane tenA sAMdhAomAM javare prathama to kevaLa svataMtra te te bAhya kAraNothI tathA mastakamAM pIDA thAya che; banne netro mAM. thayelA hoya che, paNa pAchaLathI teo paNa doSothI thI pANI paDatuM hoI te melAM, vAMkAM ane mizra lakSaNovALA thAya che; chatAM hetu ane rAtAM thaI jAya che; beya kAna avAjathI auSadhothI yukta thayelA te AgaMtu javA doSaja yukta ane pIDA sahita thAya che; ane gaLuM javarothI judA paDe che ema te ATha javara kahyA jANe ke zaka athavA dhAnyanAM kaNasalAMothI pAsa pachI carake cikisitasthAnanA trIjA adhyAchavAI gayela heya ema lAge che; jANe nidrA yamAM AmajavaranuM lakSaNa Ama kahyuM che keAvatI hoya evA ghenarUpe tandrA, moha-mUMjhavaNa, arucizcAvipAkazca gurutvamudarasya ca / hRdysyaavishupralA5-bakavAda, kAsa-khAMsI-udharasa, zvAsa-hAMpha, ddhizca tandrA cAlatyameva ca / / jvaro visargI balavAn aruci kaI paNa vastu paranI rucino abhAva | ToSAmapravartanam ! sTADhAse dRSTAso kSanArA tathA cakakara Ave che; jIbha paNa cAre virasaM mukham // stabdhasuptagurutvaM ca gAtrANAM bhumuutrtaa| bAjuthI dAjhI gaI hoya tevI ane kaThora sparzathI na vijJI na 1 rAuna rasthAmaNya kSanama | yukta thAya che, zarIranAM badhAM aMgo atizaya je javaramAM aruci, apaco, peTanuM bhArepaNuM, DhIlAM thaI jAya che; moDhAmAMthI kaphathI mizra thayeluM hRdayanI zuddhine abhAva taMdrA ke nidrA jevuM raktapitta-leDI sAthenuM pitta ghUMkAya che; mAthuM ghena hoya. ALasa, ekadama na choDe e sthira rahetuM nathI, paNa bAju para DhaLI paDe baLavAna javara hoya, denI pravRtti na hoya evuM che; vadhu paDatI tarasa lAgyA kare che; eTale ke bahAra nIkaLavA cAlu na thAya; nidrAne nAza thAya che; hRdayamAM pIDA athavA moDhAmAMthI kaphanI lALa jharyA kare; halAsameLagabharAmaNa thAya che; lAMbA kALe ceDA thoDA ubakA-cAlu thAya; kSudhAne nAza thAya; bhUkha na lAge, pramANamAM parase, mUtra ane vijhA jovAmAM meTuM besvAda banI jAya; zarIranA avayavo Ave che; zarIranAM gAtro ke avayavo dhaNAM | stabdha-sajajaDa ane bhAre thaI jAya; mUtra ghaNuM Ave; kaza na thaI jAya: ekadhAro gaLAno avAja . pAkI-pacelI vijhA bahAra na Ave, (5Na kAcIcAlu rahyA kare; kATha-dhrAmaThAM tathA (chAtI para nahi pacelI vijhA bahAra nIkaLe); tema ja glAni ane peTanI upara vadhu paDatAM) kALA raMganAM ke kSINatA na thAya, e AmajavaranAM lakSaNo ane rAtA raMganAM maMDala-cakaraDAM ke cAThAM | jANavAM. A AmajavaranAM doSo paripakava thAya te zarIra para dekhAya; mUMgApaNuM thAya; strotone pAka mATenI cikitsA karavI joIe; te mATe AmathAya; peTanuM bhArepaNuM thaI jAya ane doSone ! javaranI cikitsA kahI che-"kavare DhaghanamevArtA'pAka ghaNuM lAMbA kALe thAya; ATalAM saMni | AmajavaramAM prathama laMdhana karavuM eTale ke dezo
Page #495
--------------------------------------------------------------------------
________________ 454 kAzyapa saMhitA-cikitsitasthAna pAke tyAM sudhI laMdhana eTale upavAso ja karavAnuM prAkuntaH | tAtretAyAM DhomAmadroha, madrohAtRjoI e; kema ke Amane pacAvavA mATe laMdhana ja | tavacanam , anRtavacanAt kAmakrodhamAna dvesspaarussyaabhimukhya upAya che; te laMdhanathI Ama-apakva doSo vAtabhayatApazokacittodvegAdayaH pravRttAH, tatastretAyAM jaladI pAke che ane ema de pAkyAthI javara tarata | ghavAyoDattananAmA, tayAtanAra ( suvarNa UtarI jAya che. pramANasya pAdahAsaH ) pRthivyAdInAM guNapAdapraNAzo'bhUt A saMbaMdhe aSTAMgasaMgrahakAre Ama kahyuM | tatpraNAzakRtazca sasyAnAM snehavaimalya rasavIyavipAkaprabhAche-AmAzayastho hatvA'gniM sAmo mArgAn pidhaapyt| vaguNapAdabhraMzaH, tatastAni prajAzarIrANi hiingunnpaadaivivAti kavara yottamArjanamAra-AmAzayamAM cAhAravihArairayathApUrvamupaSTabhyamAnAnyagnimArutaparItAni rahelA de AmanI sAthe maLIne aneka mArgomAM prAgvyAdhibhirvarAdibhirAkrAntAni ataH prANinI haasjaIne jaTharanA agnine prathama nAza karI nAkhe che navApurAyuE:- rati-satyayugane keTalAka samaya Amajanita javarane | vItI jAya che tyAre keTalAka dhanADhya leke utpanna kare che; te kAraNe e AmadAnuM pAcana vadhu pramANamAM khorAka khAya che eTale ke karavAne saunI pahelAM laMdhana karavuM joIe (5Na AhAranA pramANane tyAga kare che tethI vamana ke virecana auSadha ApavuM na joIe). e teonA zarIramAM bhArepaNuM thAya che. ema Amajavara amuka samaya vItyA pachI jyAre jINuM | zarIramAM bhArepaNuM thavAthI teone zrama-thAka lAge javara35 thAya tyAre tenI cikitsA Ama karavI che. zAka lAgavAthI ALasa thAya che ALasa joI e-nI varALa sarveSa vacaH prAmane gharam | | thavAthI (dhanasaMgraha karavArUpa) saMcaya saMdhare ciM tatuLa vA thAa meSaH kRtamu-haroI thAya che; saMcaya thavAthI parigraha-mamatA thAya che; jIrNa javarone atyaMta zAMta karanAra dUdha ja zreSTha ane parigraha thavAthI lobha prakaTa thayuM hatuM. pachI upAya che, mATe jIrNajavarane atyaMta zAMta karanAruM | netAyuga zarU thatAM e lebhanA kAraNe sAmasAme zItala ke tene anukuLa auSadha nAkhI garama kareluM | droha eTale ke ekabIjAne mArI nAkhavAnI IcchA dUdha ja pIvuM joIe.' vaLI te uparAMta jIrNa thAya che; evo abhidroha ke mArI nAkhavAnI IcachA javaramAM vighe javaranA zIta-uSNupaNAne anusarI thavAthI asatya vacana cAlu thAya che; ema te alaMga-telamAlIsa, zarIra paranA vilepane paNa asatya vacana cAlu thavAthI kAma, krodha, mAna, zIta-uSNurUpe vibhAga karIne karavAM joIe. TheSa, kaThoratA, abhidhAta ke sAmasAmI mArAmArI, javaranI pravRtti ke utpattimAM vadhe carake cikitsA bhaya tApa, zoka, ciMtA, tathA udvega vagere cAlu sthAnanA 3 jA adhyAyamAM 13 mAM lekamAM Ama thAya che; te pachI tretAyugane barAbara madhyakALa kahyuM che- pratiH pro. pravruttistu variprahAn | cAlu thatAM dhamane eka caturthAMza bhAga adazya nivAre pUrvamudiSTa vAgha phALA-ema e javarane thAya che; ema dharmane te caturthAza adazya thavAthI mULa svabhAva kahyo che, paraMtu e javaranI pravRtti- | satyayuganA varSa pramANamAM paNa eka caturthAMza bhAga eTale prathamanI utpatti te pArakAM dhana laI levAM vagere ocho thaI jAya che; tema ja pRthvI Adi pAMca rU5 adharmanAM kAraNothI thAya che; tema ja atizaya mahAbhUtonA guNomAM paNa eka caturthI za guNone dAruNa ddhanA kApathI paNa javaranI utpatti eTale ! bhAga nAza pAmavAne lIdhe dhAne sneha-cIkAza, ke prathama prAdurbhAva je thayela che, te nidAnasthAnamAM nirmaLatA, rasa, vIrya, vipAka, prabhAva tathA kahela che. tema ja miAnasthAnanA trIjA adhyAyamAM | guNomAM paNa eka caturthAMza bhAga ocho thaI paNa carake parigaDha thatI javaranI utpatti Ama jAya che, tethI te kALanI prajeonAM zarIra paNa kahI che-atitRta ane khrityAhAnAstAMtriAnAM | eka catuthAza guNethI ochAM thaI jAya che. ane zArIrauravamAlI, sArIraravAr amara, amAruca, eka caturthAza ochA guNovALA heIne ja hIna mAsthAt saMva, saMyA rika, hAstromaH | thayela guNavALA AhAra-vihAranA lIdhe emanAM
Page #496
--------------------------------------------------------------------------
________________ jvara-cikitsita-adhyAya 1 lA pa . hatA; eTale ke badhA devAnA yajJabhAgeA tyAM gAThavAyA hata!, chatAM temAM zaMkarane yajJabhAga geAThavAyA na hatA. vaLI RgvedanA je maMtro 'vApIRRvA, kahevAya che ane je 'rIva' Ahutie kahevAya che, tee yajJanI siddhine ApanArI che, chatAM dakSa prajApatie te pAzupatI' RcAothI ane zaivI ' AhutiothI rahita ja te yajJa karyo hatA. te pachI AtmavettA deva zakare potAnu zAMti vrata samApta karyuM hatuM. te vakhate kSa praznapatinA te aparAdhA temaNe jANyA hatA, chatAM peAtAnA raudra-bhayAnaka ugrabhAva prakaTa hatA; tema ja lalATamAM rahelA trIna / karyA " zarIre ( eka caturthAMza hIna thayelA ) jaTharAgni tathA vAyuthI ja dhAraNa karAtAM hAvAthI pahelAMnA jevAM rahetAM nathI, paraMtu tee paNa eka caturthAMza AchA thaI jaI teonAM zarIrAmAM vyApta rahe che, tethI e zarIre ( te kALe ) prathama ja var Adi rAgeAthI AkrAMta ke dabAyelAM thAya che, e kAraNe prANIe kramaza: AyuSane! paNa hAsa pAmyAM hatAM eTale ke tenA AyuSanA mULa pramANamAM paNa eka caturthAMza ghaTADA thAya che. te jvaranI utpatti dranA kApathI je prakAre thaI che, tenu vana carake cikitsitasthAnanA trIA adhyAyamAM Ama karyuM che jema De-dvitIye huM yuo savamoSavratanAsthitam / vivya | | saha sahasraM varSANAmasurA abhidudruvuH // tovighnArAmAH | netranA sparzI karI-tene khulluM karIne te netramAMthI tuM tovighna mahAmanAm / vazyan samarthazropellAM tre krodharUpa agnine temaNe bahAra kADhyo hatA ane dakSaH prajApatiH || punarmAhezvaraH bhAgaM dhruvaM dakSaH prajA- te agni vaDe pelA asurAne te prabhue khALI patiH / yajJena kalpayAmAsa procyamAnaH surairapi // nAkhyA hatA. te pachI peAtAnA ekrodharUpa RSaH vAvatervAzrazAdutayazca yAH / yajJasiddhi agnithI atizaya prakAzI rahelA ane zatruone pradAstAbhirhInaM caiva sa iSTavAn // athottIrNavrato nAza karanArA bALaka vIrabhadrane temaNe utpanna tevo puSnA kSatimam| dro raudra puraskRtya karyA hatA. pachI te khAlasvarUpa vIrabhadre dakSanA te mAtramAtmavidAmanaH|| muddA ATe pakSurve rdhvA yajJanA nAza karyAM hatA ane devAte gabharAvI tAnasurAn prabhuH / bANaM krodhAgnisaMtaptamasRjatsatranAzanan // mUkyA hatA. te samaye dAhanI vyathAthI gherAyelAM tato yA: sa visto vyathitAzrva viausaH / vAda- prANIonA samudAyA, dizAomAM bhamI rahyA vyathApItAzra prAntA mUtALA vizaH / athezvara yevALaka hatA; te veLA devAnA samudAye saSienI sAthe saptarSimivimuktaizmirastuvidyAvacchine mAve rahI RgvedanA maMtrA vaDe izvara-zaMkaranI tyAM zivaH sthitaH / / zivaM zivAya bhUtAnAM sthita jJAtvA | sudhI stuti karI hatI, ke jyAM sudhImAM te zaMkara dvaitAnnahi| miyA malmapraharabrizirA navocanaH || khvAjA- | ( kroSa rahita thaIne) potAnA zAMta svarUpamAM mAlTAnujo raudro ivanovara: mAt / krodhAmihattavAna sthiti pAmyA hatA; ema prANIonuM kalyANa devamahaM kiM karavANi te / tamuvAcezvaraH kroghaM jvaro karavA mATe zaMkarane zAMta svarUpamAM rahelA jANI loke bhaviSyasi / janmAdau nidhane ca tvamapacAraH ntareSu ca traNa mastAvALA, nava maitrAvALA, bhasmarUpa khIjA tretAyugamAM zaMkare devatAI eka hajAra varSAM zAstrane dhAraNa karatA, javALAonI mALAethI sudhI akrodha vrata-zAMti jaLavavAnA vratanA Azraya vyAkuLa ane bhayAnaka heAI anukrame TraMkI jAMgha karyAM hatA; te vakhate asurA temanI tarapha dhasI tathA peTavALA te krodhAgni-vIrabhadre, me hAtha joDI gayA hatA, te veLA mahAtmA zaMkaranI tapazcaryAmAM deva-zaMkarane Ama pUchyuM hatuM ke, have huM e viSra thayuM hatuM, tene prajApati dakSa joI rahyo ApanuM karyuM kAya karuM ?' pachI te Izvare e hatA; ane te vighnane dUra karavA te sama krodhane Ama kahyuM hatuM ke- tuM lekamAM janmanA hatA, chatAM teNe te tarapha upekSA karI hatI. Adi samaye, madhya samaye tema ja prANIonA vaLI te dakSa prajApatie jyAre yajJa karyo judA judA apathya sevanarUpa) apacArAmAM tyAre paNa te yajJamAM badhA devAe kahyuM hatuM, teA vararUpe sthiti karaje.' paNa teNe mahezvara-zaMkaranA yajJabhAga kalpyA na | paNu vaLI aSTAMgasaMgrahamAM pazu varanI utpatti
Page #497
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAyapasa hitA--cikitsitasthAna www varNavI che; jema ke--varatu sthANurApAt tenAM dareka vADAMnAM chidromAMthI nIkaLyA hatA; prA-khetasatyamuvAtasya pragAvate katau mAnavariq- | tenI AkRtie aneka prakAre kheDALa hatI; catattahinArArthe pUrvananmAvamAnitayA hradrALyApreritathya teonA kAI aMta na hatA eTale tenI pazupaterdivyamabdasahasraM parirakSitavataH jodhamati sa MkhyA gaNavI zakya na hoI te tee asa khya virAsarlRto pratAntaromaH viveLavi hatA; teonAM vAkyA, kriyAo tathA zarIre bhayApinndditmuurti vIrabhadranAmA bhasmapraharaNa strishiro'kssinaka hatAM. evA te vIrabhadra yugAnA aMta samaye bAhupAdaH piGgalalocano daMSTrI zaGkukarNaH kRssnntnuruttpralaya karavA caDhI AvelA hArA medhamaMDaLeAnA mAGgAnnizcacAra / sa devIvinirmitayA saha bhadrakAlyA jevI garjanA karatA hateA; tethI A pRthvI tathA prtiromkuupmbhiniHsRtairvividhvikRtaakRtibhirnntairbhyaaAkAzanA maDaLane peAtAnI garjanA paDadhAthI | navAyayiAvaghuminuvare: vRitazratuntarAjAmosahAninavoDanunATyam roTlI vALameLa parItaH hajAra veLa mahAbhUtasaMvAriLA vidhAya TrAnavavarSamshvmedhaadhvrvidhvNsnnyc prAJjalivijJApayAmAsa zivam | zivanAmUto'sa yevaTeva, saiyaiH vitAmahavRtimirgataH vitrA 2 dhAtrAmiSTrayamAna:| sampratyanuM rivALIti| taM zUlI krodhamAdideza / yasmAt tridazairapyajayya ! matkrodha ! tavighna viIhaiMsanya cakSo vRkSathaM svayA nIrnamato nAtoDasya sasthAvarasya rayitA svaro mAna mavatu svaM hi sarvaroLAnAM prathama: pravaro sanmamaLevu tamomayatayA mahAmohaH prAjJanmano vidhmArayitAvanArAntareSu caSmA yamANatvAtsantApAtmA dvayeSvapi dhruvo bhaveti / javara paNa zaMkaranA zApathI prAcetasapaNAne pAmelA prajApati dakSanA yajJamAM bhagavAna zaMkaraneA yajJabhAga jyAre gAThavAyA na hatA tethI e dakSanA vinAza karavA mATe pUjanmamAM apamAna karAyelI devI drANIe zaMkarane preraNA karI hatI, tethI e zaMkare eka hajAra varSoM sudhI krodhane kAbUmAM rAkhyo hateA, ema ghaNA lAMbA kALasudhI ekaThA thayelA e krodharUpa ami, temanA vratanI aMte, dAsanA rUpamAM, ekaThI thayelI, mativALA thaI vIrabhadra nAme prakaTa thayA hatA; tenu hathiyAra bhasma ja hatuM; tene traNa matA, traNa netro ane dhaNA paga hatA; tenAM netro pigaLAM hatAM; tenI dADhA lAMkhI hatI; tenA kAna zaMku khIlA jevA hatA; ane tenuM zarIra kALuM hatuM; evA te vIrabhadra zakaranA mastakamAMthI te veLA nIkaLyo hatA; tenI sAthe devI rudrANIe banAvelI bhadrakALI paNa sAthe hatAM; tenI sAthe tenA aneka anucarA paNa bahAra nIkaLelA hAI tenI cApAsa vIMTAI vaLyA hatA; e badhAye anucarA gajAvI rahyo hatA; tenI ceApAsa agninI javALAe vITaLAI vaLI hatI. teNe pote yiciyArIonA cArebAjuthI avAjo karavA mAMDyA hatA. je avAe mahAbhUtane jANe ke pralaya karI rahyA hatA; teNe prathama teA khadhA dAnavAno sahAra karyA hatA ane pachI dakSanA azvamedha yajJanA paNa nAza karyA hatA. te pachI me hAtha joDI teNe zivane Ama vinati karI hatI ke hai devAnA deva ! Apa zivarUpe samastanA kalyANu svarUpa thayA che; tethI ja brahmA Adi devatAo ane jagatanA pitA dhAtA viSNu bhagavAna paNa ApanI sa bAjI stuti karI rahyA che. te Apa AjJA kare| ke huM have ApanuM kayu* kAryAM karuM ?' te sAMbhaLI trizULadhArI zakare pAtAnA krodhasvarUpa e vIrabhadrane AvI AjJA karI hatI ke, 'je kAraNe tuM devAthI paNa jItI zakAya tevA nathI, evA mArA krodharUpa vIrabhadra ! teM mArA vratamAM vighra karavAne icchatA daityAnA sainyanA tathA dakSanA havya yajJane paNa nAza karyA che; ane te dvArA sthAvara sahita A jagatane te javara ke saMtApa upajavyA che, tethI tuM e ja pramANe jagatanA jvara nAmanA rAgarUpe thA; tuM ja kharekhara badhAye rAgeAmAM prathama ane zreSTha gaNAIza; prANImAtranA janma tathA maraNa samaye tuM ' tamasa ' aMdhakAra athavA ajJAnakAraka thaI 'mahAmeAhu ' nAme prasiddha thaIza ane darekane te (janmanA ) samaye pUrvakALanA janmAte bhUlAvI daIza; temaja judA judA apacArA athavA lekeAnAM apathya ayeAgya vartana thatAM temAM vadhu pramANamAM uSmA-garamI upAvI (tAvarUpe) saMtApasvarUpe prakaTa thaIza, eTaluM ja nahi paNu | | | 456 Ama
Page #498
--------------------------------------------------------------------------
________________ gabhaNIcikitsita-adhyAya 2 je 57 tuM prANIonA A loka tathA paraloka beyamAM | tene ja zelaDInA vikAromAM "phANita' nAmathI acaLarUpe rahyA karaje." e ja pramANe subrata | kahevAmAM Ave che; ahIM jaNAvela parikartikA paNa uttarataMtranA 39 mA adhyAyamAM Ama kahyuM | rogamAM gudA, nAbhi tathA basti-mUtrAzayamAM che ke, holimUtaH sarvabhUtapratApanaH rudranA ! jANe ke vaDhAtuM hoya evI pIDA thAya che; kaparU5 agnimAMthI utpanna thaIne javara sarvabhUta | tene "parikartikA' roga kahevAmAM Ave che. A prANImAtrane atyaMta saMtApa upajAvI rahyo che."| saMbaMdhe suzrute pazu cikitsAsthAnanA 34 mA ema ame A kAzyapa saMhitAnA cikitsata- | adhyAyamAM Ama kahyuM che ke-tatra gunAmimedrastisthAnanA pahelA adhyAyamAM je khaMDita vibhAga | ziraHsu savAe rikrartanamaniTano vAyuvamo maiche, temAM pUrti karavA prayatna bIjA graMthanA | viThTha mavati' che temAM gudA, nAbhi, meTa-liMga, AdhAre karyo che. basti-mUtrAzaya tathA mAthAmAM dAhanI sAthe pAsa iti zrIkAzyapa saMhitAmAMcikitsasthAna viSe "java2-- | vADha thAya, apAnavAyunuM aTakavuM thAya, vAyunuM cikillita' nAmane adhyAya 1le sama , vizeSa staMbhana thAya ane khorAka para aruci thAya e parikartikA rAganuM lakSaNa samajavuM. 1 garbhiNIcikisita adhyAya 2 je pravAhikA reganI cikitsA A adhyAyamAM garbhiNI strInA judA judA phANitaM tilakalkaM ca zarkarA madhukaM tathA / rogonI cikitsA ApavAmAM Avaze. A adhyAya paNa zarUAtamAM khaMDita maLe che. tethI te te taNDulodakasaMyuktaM sadyo hanti pravAhikAm // 2 // khaMDita aMza mAM paNa prAsaMgika te te rogonI kAzmaryavRkSatvakalkaM zyAmAmUlaM tathaiva ca / cikitsA ApavAmAM AvI che. yavAgU dadhimaNDena siddhAmalpaghRtAM pibet // 3 // piTamAM thatI vAtanI cikitsA kirAtatiktakaM lobhraM yaSTImadhukameva ca / | pAtavyaM madhusaMyuktaM sadyo hanti pravAhikAm // 4 // *** .. *** ... saMyojya madhunA zItaM kSIraM madhu-rasAdhika(ta)m / upara jaNAvela phANita eTale ke ardha zarkarA madhu tailaM ca yaSTImadhukaphANitam // pakava zelaDIno rasa, talane kalka-talavaTa, ete hi lehitA nanti tathaiva parikartikAm // 1 // sAkara tathA madha athavA jeThImadha eTalAMne madhura dravyo nAkhI pakavela dadha zItala | cokhAnA osAmaNamAM mizra karI pIvAthI thAya tyAre temAM madhane mizra karavuM; pachI pravAhikA-maraDAne rogane tarata nAza temAM sAkara, madha, talanuM tela, jeThImadha | thAya che. athavA gAMbhArI vRkSanI chAlane phANita-eTale ke barAbara nahi pAkela kalka tathA nasotaranuM mULiyuM nAkhI ardhapakava zelaDIno rasa mizra karI te yavAgU-rAba banAvavI ane pachI te dahIMnA cATaNa je cATayuM hoya te e parikartika maMDa-uparanA pANI-sAthe pakava karI temAM eTale ke peTamAM thatI vADhane avazyane thoDuM ghI nAkhI te pIvI; athavA kariyAtuM, maTADe che. 1 lodhara ne jeThImadhanA cUrNamAM madha meLavI - vivaraNa: ahIM mUlamAM je phANita kahela | cATavAthI pravAhikA rogane tarata ja che, tenuM lakSaNa "Ayu' nAmanA graMthamAM Ama nAza thAya che. 2-4 kahyuM che, jema ke-"kSo rasasurAH vicitra vivaraNa: pravAhikA roganuM lakSaNa suzrute sAdo duvaH | sa veNuvihu thAtaH Lita- | cikitsAsthAnanA 34mA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke, sAyA | zelaDIno je rasa pakaLyo hoya te kaMIka | tatra saMvataM salAhaM sarNa puru vicchiruM haved out gADha-dhATe rahe ane vadhu paDato pravAhI rakhAya, | sarjI vA pravAhamAba: muviTAtiA eTale ke
Page #499
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa`hitA-cikitsitasthAna 458 te pravAhikA rAgamAM mANusa vAyu sahita dAhanI sAthe, zUlanI vedanA sahita, bhAre, cIkAzathI yukta, dhoLA raganA, kALAzayukta athavA ratAzavALA kane atizaya jora karatA bahAra kADhe che. 2-4 zAtharoga-sAjAnI cikitsA varSAbhUmUlaniSkAthaM yojayeddevadAruNA / tat viSemadhusaMyu N nA zrI mUrvayA sadda || sAToDInA mUlanA kvAtha banAvI temAM devadAra tathA meAravelanu cUrNa ane madha mizra karI seAjAnA rAgavALI strIe te pIvA. 5 / kAmalAroga-kamaLAnI cikitsA pippalyaGkoTamUlAni vAjileNDarasaM tathA / mAhiSeNa pibedanA kAmalAyAM cikitsitam // 6 // kamaLAnA rogamAM pIpara, aMkolanAM mUla ane gheADAnI lAdanA rasa lesanA dahIMnI sAthe pIvA. (tethI kamaLAnA roga maTe A tenu' auSadha che. ) 6 hRdayaroganuM auSadha mAtuluGgarasaH peyaH saindhavena suyojitaH / hRdi zUlasya bhaiSajyaM zreSThamityAha kazyapaH // 7 // pippalImUlakalkastu patraM gandhapriyaGgavaH / mAtuluGgarasazcaiva hRdi zUlasya bheSajam // 8 // priyaGgavo'tha pippalyo bhadramustaM hareNavaH / kSaudraM badaracUrNa ca SaDaGgaM hRdayauSadham // 9 // wwwwwwww tvacAgata vAtaroganI cikitsA zikho mAMlataH paththaH sayenAvavRgitaH| mAneiAivAviyA chelRcimAte T. tvacAgata vAyunA rogamAM seMdhavanuM cU bhabharAvelA snigdha mAMsarasa pathya che athavA bheMsanA khATA dahIMmAM sADI cAkhAnA bhAta mizra karI khAveA e paNa hitakArI che. UvAta roganI cikitsA mAhItI lenthava imeva ca / saptALita dhRtaM caiva cheda iinApadaH // 2 // bhadradAru-devadAra, haraDe, sidhavA ane kaTha, eTalAMnu cUrNa ane phANita-apava kAcA gALanI rAkha ane ghI eTalAM mizra karI leha-cATaNurUpa banAvIne jo cATavAmAM Ave tA UvAta-gesanA rAganA te nAza kare che. 11 heDakI tathA zvAsaroganI cikitsA pippalyo gairikaM bhArgI hiGgu karkaTakI tathA / samAkSiko bhaveleho hikkAzvAsanibarhaNaH // 12 // pIpara, geru, meAtha ane sUMTha eTalAMne samAnabhAge laI cUNu banAvI ( ceAgya mAtrAmAM) madhanI sAthe meLavI leharUpe ( cATaNa ) anAvIne cATavAmAM Ave teA heDakInA tathA zvAsarAganA te nAza kare che. 12 khijorAMnA rasa seMdhavanI sAthe mizra karIne pIvo. e hRdayamAM nIkaLatAM zUlanuM te zreSTha auSadha che, ema kazyapa kahe che; jaTharAgnidIpana auSadha pippalIpippalImUlaM mustA nAgarameva ca / TrIpanIya viveata vayalA rAjA'nvitam // 3 // pIpara, pIparImULa-gaMThoDA, mAtha ane - sUMTha eTalAMnA cUrNane sAkaranA cUrNathI mizra temaja pIpalImUla-gaThADAnA kalka, teja- | karI dUdhanI sAthe te pIvAthI jaTharanA patra ane suga dhI ghauMlA eTalAMnA cUrNa | agni pradIpta thAya che. 13 tathA khijorAMnA rasa jo pIdheA hAya tA gaNiInA sadAcAra hRdayamAM nIkaLatAM zUlanu te auSadha ane nityaM bhAtA ca DhA 2 zukravastradhA ruttiH / che, hRdayanA phUlane te maTADe che; tema ja phevavitraparA saumyA minI putramaninI // ghauMlA, pIpara, nAgaramAtha, vaTANA, madha naivonnatA na praLatA na purUM thAZcim| kheranuM cUNu e vastuone ekatra karI te krenanuM tathA hArUM saMdhAtuM rAvi vartayet // G sevAya tA hRdayarAganuM te auSadha bane che. putranI icchAvALI sagarbhA strIe haMmezAM
Page #500
--------------------------------------------------------------------------
________________ gabhaNIcikitsita-adhyAya 2 je 459, nAna karI, harSayukta tathA pavitra thaI dheLAM | vaiI taDhiAvadujhamArce nanayati, pitRnAstu rAtoSA vastrone dhAraNa karI devo tathA brAhmaNanuM | mAtRbhairavavA cahAtA, ti navaghAtA mAvA pUjana karavuM. saumya-zAMta svabhAva keLave; khUba ! cAlyAtAH / sagarbhA strInA garbhane nAza karanArA. UMce caDavuM, ghaNuM nIcuM namavuM, bhAre vastune ! A bhAva ahIM kahevAya che. jema ke je strI lAMbA samaya sudhI UMcakavI, krodha, khUba ubhaDaka bese, viSama sthAne rahe, kaThina karmone seve, kaMTALo ke udvega, vadhu paDatuM hasavuM ane tema ja vAyune, mUtrane, vidyAno ke mUtrane vega. vadhu paDatA samudAyamAM rahevuM A badhAno rAke, dAruNa tathA ayogya vyAyAma, zArIra parizramo karyA kare; tIkhA, ane garama padArthone tyAga karavo.14,15 ghaNu pramANamAM khAya, tema ja amuka mApamAM. vivaraNa: ahIM paMdaramA lekanAM garbhiNIe jeTaluM joIe, tethI ocho khorAka khAya; nahi karavA jevAno upadeza karyo che, temAM A te strIne garbha kRkhanI aMdara maraNa pAme che; kAraNa che ke paMdaramA zlekamAM jaNAvelI niSiddha athavA akALe paDI jAya che; athavA phUkhanI kriyAo karavAthI sagarbhA strIne garbhapAta thaI aMdara ja sukAI jAya che; tema ja e sagarbhA javAne saMbhava rahe che; carake paNa zArIranA 8mA strIne lAkaDI vagerethI je mAra paDe, athavA tenA adhyAyamAM sagarbhA strInA garbhane nAza karanAra | | garbhAzaya upara je atizaya dabANa thAya, ke bhAva Ama darzAvyA che. jema ke khADA-kUvAmAM athavA pANIne jyAM dhodha paDato jarmopaghAtawiAhityane mAvA mavanti; tathA-3 - | hoya tevI UMDI khINo je te sagarbhA strIne viSamaTinAsanasevinyAM vAtamUtrapurASaTInupaNbhA | vAraMvAra jovAmAM Ave to paNa e strIne garbha dAruNAnucitavyAyAmasevinyAstIkSNoSNAtimAtrasevinyAzca akALe paDI jAya che; tema ja vadhu pramANumAM te garbho mriyate'ntaH kukSerakAle vA saMsate zoSI vA sagarbhA strI kyAMya athaDAmaNa kare evAM vAhanomati, tathAImapAtApIDhanaiH zvamAvAno gherAvo- mAM besI je kyAMya musApharI kare; athavA naiDamI mAtu: pravatasthA, tathAtimA-saMkSofma | amItikAraka bhASaNone je te vadhu pramANamAM ravivAtimAtrazaad, pratatorAnarAzinyAH puna-! sAMbhaLe to je te strIne garbha paDI jAya che. maeNtha nAkhyAzrayA nADI wTamanuNayati, vikRtarAfyanI | vaLI je e sagarbhA strI niraMtara cattI ja nazALio caumatte nanayati, gavaSNAra punaH Ti- | saI rahe to tenA garbhanI nAbhine Azraya. jItrA, cavAyAtrAdurvapuSpaHThThI zra vA, ro- | karatI nADI, tenA garbhanA kaMThane vIMTaLAI vaLe nityA bhItamapacitamalpAyuSaM vA abhidhyAtrI paropatApi che. (tethI tenA e garbhanuM peTamAM ja maraNa namIyu straNaM vA stenAtvAyAsavahalamatidrohiNamakarmazIlaM nIpaje che.) vaLI sagarbhA strI khulA pradezamAM ke vA, amarSiNI caNDamaupadhikamasUyakaM vA svapnanityA ekAMtamAM athavA hAtha-paga vagere badhAM aMgone. tandrAlumabudhamalpAniM vA, madyanityA pipAsAlumalpasmRti khUba phelAvIne sUvAne svabhAva dharAve athavA manathitavirsa vA, nodhAmAM prayA rAribamarama- ] rAtrinA samaye karyA karavAno svabhAva dharAve te riNaM zanaimeM hinaM vA, varAhamAMsapriyA raktAkSaM krathana e strI unmatta-gAMDAM saMtAnane janma Ape che. manatiparuSaromANaM vA, matsyamAMsanityA ciranimiSaM vaLI je sagarbhA strI, kajiyA-kaMkAsa ke mArAtadadhAuM va madhuraniyA ameriLa mUkramatidhUruM vI, mArI karyA karavAno svabhAva dharAvatI hoya, te amlanityA raktapittinaM tvagakSirogiNaM vA, lavaNa strI apasmAra ke vAInA rogavALAM saMtAnane. nityA zoghravalIpalitaM khAlityarogiNaM vA, kaTukanityA janma Ape che; tema ja je sagarbhA strI (te. durbalamalpazukramanapatyaM vA, tiktanityA zoSitamabalama- | garbha yukta avasthAmAM paNa) mithuna sevyA karatI. pati vA, jhAniyA thAvanAnAdinamudrAvartine vA,) hoya te paNa nindita dehavALA, lajajArahita thI vaghu thastha vyAperniyAnamukta tattalAvanAnAnta- | athavA strIlaMpaTa ke strIvaza athavA strInA.
Page #501
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-cikisitasthAna jevo svabhAva dharAvatAM saMtAnane utpanna kare che. | je sagarbhA strI hamezAM khATA padArthonuM sevana karyA vaLI je sagarbhA strI kAyama zeka karyA karatI | karatI hoya te raktapittanA rogI athavA tvacA ke hoya te bhayabhIta rahenAra ane zarIre durbaLa netranA rogI saMtAnane utpanna kare che. vaLI je athavA alpa AyuSavALA saMtAnane utpanna | sagarbhA strI haMmezAM khArA padArthonuM sevana karyA kare che; tema ja je sagarbhA strI pArake droha karatI hoya te jaladI vaLiyAM ane paLiyAne prApta karavAne tathA pAraskAM dhana vagere saMbaMdhe khUba karanAra tema ja TAlane roga dharAvatAM saMtAnane vicAra karyA karatI hoya te strI bIjAMone utpanna kare che. vaLI je sagarbhA strI vadhu tIkhAzepIDA upajAvanAra, IrSALa, strIne vaza rahenAra vALA padone kAyama sevana karyA karatI hoya te athavA strInA jevo svabhAva dharAvatA saMtAnane durbaLa, thoDAM vIryavALA ane jene saMtAna thAya utpanna kare che; vaLI je sagarbhA strI (garbhA- evA saMtAnane utpanna kare che. je sagarbhA strI kAyama vasthAmAM paNa) corI karyA karatI hoya te ghaNo ja kaDavA padArthone vadhu pramANamAM sevyA karatI hoya te parizrama karanAra, droha karavAne svabhAva dharAvanAra kSayanA rogavALA, baLarahita athavA puSTirahita kuza ke duSTa karma karavAne svabhAva dharAvatA putrane janma zarIravALA saMtAnane utapanna kare che, tema ja je Ape che. vaLI je strI sagarbhA hoya chatAM krodha karavAno sagarbhA strI kAyama tUrA rasanuM sevana karyA svabhAva dharAve, te ugra svabhAvavALA kapaTI ane ! karatI hoya te zyAma athavA dhUmADA jevA asUyA doSavALA eTale ke pArakA guNo para doSAropa | bhUkharavarNA, AnAha-maLabaMdhathI taMga peDravALA karanArA putrane janma Ape che. vaLI je sagarbhA ane udAvatanA rogI saMtAnane utpanna kare strI kAyama UMdhyA karatI hoya te taMdrAla eTale ke 1 che. ekaMdara je je vyAdhi ke roganuM nidAna UMdha jevA ghenamAM rahevAne ravabhAva dharAvanAra, kahyuM che, tenuM tenuM sevana karyA karatI sagarbhA strI abudha-mUkha tathA maMdAgnithI yukta evA putrane | te te nidAnanA nimitta thatA te te rogathI yukta janma Ape che; tema ja je strI sagarbhA hoya evAM saMtAnane janma Ape che; ema mAtAe chatAM kAyama madyapAna karatI hoya te atizaya sevelA kuponA kAraNe je je garbhadoSa ahIM tarasyA thayA karatA ane ochI smaraNazaktithI | kahyA che te uparathI pitA dvArA utpanna thatA yukta ane asthira ke vyAkuLa cittavALA saMtAna- vIrya dejo ke pitAe sevelA te te kupanA ne janma Ape che; tema ja je sagarbhA strI kAraNe duSTa banelA tenA vIryathI je garbha utpanna lagabhaga kAyama dhanuM mAMsa khAvA TevAyelI hAya thAya che, temAM paNa tevA ja vikAra utpanna te zarkarAmeha ke sikatAmehanA rogavALA, patharInA thAya che, ema paNa ahIM kahevAI gayuM che, te rogI ke zanaimeMhanA rogavALA putrane utpanna kare ! samajI levuM; e rIte ahIM garbhano nAza karanArA che. je sagarbhA strI lagabhaga bhUMDanuM mAMsa khAvAne bhAvo kahevAmAM AvyA che. svabhAva dharAvatI hoya te lAla netrovALA, aka- itismAha bhagavAn kazyapaH smiAta rokAI jatA zvAsathI yukta athavA ema bhagavAna kazyape ahIM garbhiNI nidrAvaza sthitimAM khUba nasakorAM bolAvanAra athavA | cikisita kahyuM hatuM. kaThorarUMvATAvALAM saMtAnane utpanna kare che. vaLI je iti garbhiNIcikitsitam / / sigarbhA strI kAyama mAchalAMnuM mAMsa khAvA TevAyelI duprajAtA-cikisiMka : hoya te lAMbA kALe AMkhanA palakArA mAranAra ke adhyAya 3 je stabdha netrovALA saMtAnane utpanna kare che. vaLI je sagarbhA strI madhura padArthonuM kAyama sevana karyA duSprajAtAcikitsitaM vyaakhyaasyaamH||1|| karatI hoya te pramehanA rogavALA mUMgA athavA | $ti zuM rakSaNa maLavAnuM thag. 2. jADAM zarIravALA saMtAnane janma Ape che, temaja | have ahIMthI ame duprajAtA eTale
Page #502
--------------------------------------------------------------------------
________________ duprajAtA-cikisita-adhyAya 3 je mahAmuzkelIo prasava pAmelI athavA kasu- | sUtikAne rego thavAnAM bIjAM paNa kAraNe. vAvaDa jene thaI hoya te strInI cikitsA | StrA nimanAmanA saMdautanApA ame kahIe chIe ema bhagavAna kazyape zokamayAnnAnAvidhArarA dA kahyuM hatuM. 1,2 etaizcAnyaizca nArINAM vyAdhayaH saMbhavanti hi / vivaraNa : arthAtu je strIne barAbara yogya | vRttivAno rivAvamaviyarAnA chA rIte prasava je thavo joIe, tema prasava thayo | rAtrimAM bahAra nIkaLavAthI trAsa ke na heya paNa ayogya thayo hoya, te kAraNe je kaI | bhaya thavAnA kAraNe ekAeka UMcethI paDI. vyAdhi ke roga thAya, tenI cikitsA ahIM kahe- ' javAne lIdhe, IrSA, zoka, bhaya ke krodha. vAmAM Ave che. 12 thavAthI ane aneka prakArano AvelA duprajAtAnA rogo ane tenI cikitsA ] vegone vizeSa rokavAthI ke bIjA kAraNothI je strInAM yuddhanAtAnAM vyAdhAH saMmatti hiA suvAvaDI strIone vyAdhio thavAno saMbhava nAmatastAna pravakSyAmi tevA jaivarnAisjitam IIrU thAya che temaja divase vadhu UMghavAthI, je strIo duprajAtA thaI hoya eTale | ajIrNanA kAraNe ke adhyazana eTale ke ke jene kasuvAvaDa thaI gaI hoya te. khorAka je khAdhe hoya te hajI pastrIne e duprasava nimitte avazya rogo | na hoya chatAM tenI upara khAvAmAM Ave thavAne saMbhava rahe che; te duSmajAtAne | tethI paNa sUtikA strIone rogo thavAne thatA rogane ahIM huM nAmavAra darzAvuM | | saMbhava rahe che. 6,7 chuM; ane te te rogonI cikitsA paNa te te roganA cikitsA paNa vivaraNa: ahIM 7 mAM lokamAM chelle je huM have kahuM chuM. 3 adhyazane kahyuM che, tenuM lakSaNa carake cikitsitaduprajAtAnA vAyunuM zamana sthAnanA 15 mA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke, karanArI cikitsA mu. pUrvanara tu punadhyarAnna matak' || pahelAM yAda chULa pranAthane pratUtaththAmati vArA | khAdhelo khorAka hajI pacavo bAkI hoya chatAM sekvekaistatatAnAM kSiNaM vAyu prarAsthati kA | pharI te(ajIrNa)nI upara je bhojana karAya tene. vAgU kInIyara tu smRtimAna vAsumati | " adhyazana" mAnyuM che. 6,7 yathA zere surgha nArI nInA rAyane puNe II | kasuvAvaDa thayelI strIne thatA rogonAM nAme je strIo mahAmuzkelIe prasava pAme | jonipravarImevANIvAthuchu.. che ane teonA e duprasava ke kasuvAvaDa- vattAchA purbha4 dRddhi haMkavAdivA pATAnA kAraNe teo je rogI bane che, teone | kurIvamUtraraMrodha AhmAnaM zUTava jA (kopelo) vAyu snehano dvArA tarata ja | suthare jonivefnirja 4 rAiF IRI. zAnta thAya che. samaraNazaktivALA buddhimAna ! cepathujI mauo maLyAsto raMThThA vadhe te duSmajAtA strIne jaTharAgninuM pradIpana | tilAne vaiagf pAmavA mAge kare evI yavAgU-rAba paNa ApavI joIe. zimivatha vizloTa 2 rAziphaLa jethI te strI nIrogI athavA pIDA vagaranI | dRDhoraDhAkSaroDha IMg zvathAmahezA. thaIne potAnA sukhakAraka zayanamAM sukhethI | cte rA ra va supranatArAnA suI rahe che-arthAt upara kahelI cikitsAnA | vyAdhatha saMpravRtti rivitritamaMta 22. kAraNe zAti prApta karIne potAnA zayanamAM | nibheda, kaTIbheda, zAkhAvAyu, raktasukhethI sUI rahe che. 4,5 pradara, vAtAjhIlA, gulma-goLo, harajUla-pravA
Page #503
--------------------------------------------------------------------------
________________ 42 kAzyapasa hitA-cikitsitasthAna wwwwwww hikA, purISarAdha-viSThAnuM aTakavuM, mUtrarAdha- chIlA ' nAmathI jaNAvI tene vAyunA prApathI ja mUtranuM' aTakavuM, AmAna-AphrA, zUla, thatA sUcavyA che. yAnirAdha, cAnidoSa, bhaya'kara cAnizUla, vepazu-ka'parAga, UlaTI, mAha-mUrchA, manyAstaMbha-gaLAnI nADInuM sajjaDa thavu, hetugraha-haDapacInu' jhalAvuM, javara, atisAra- vadhu paDatA jhADA thavA, varAtisAra, vaisapa- ratavA, bru-dAdaranA rAga, pAmA-khasanA zaga, vicaci kA-beya hAtha para thatA phATavAnA rAga- kiTibha 'nAmanA ekajAtanA kADha, zarIra paranA visphATaka, ardhA mAthAnI pIDAAdhAzIzI, hRdayaroga, netraroga, plIhAarALanA rAga, yakSu-sAjAnA rAga,kAmalA-gAMTha kamaLAnA roga ane te sivAyanA bIjA ghaNA rogo kasuvAvaDa thayelI strInA zarIramAM utpanna thAya che; e badhA rAgo ghaNA ja prakApa kare che--khUba vikAra kare che, e kAraNe have pachI tenI cikitsA paNa ahI ame kahIe chIe. 8-12 suzrutanI TIkAnA kartA dhANekare A 'vAtAchIlA ' rAgane mUtrAdhAtane ja eka bheda kahyo che. jemake suzrute uttarataMtranA 58 mA adhyAyamAM A saMbadhe Ama kahela che-rAttAzaya vastuMtha vAyuntaramAzritaH| aThThIAvandvanuM prathi royya-munnatam|| vimmUtrAni tra satrAmAna7 gAyate / yevanAM tra vA vastI vAtAzrIruti tAM viduH / / kAThAnI aMdara Azraya karI raheleA vAyu viSThAnA tathA bastimUtrAzayanA mAnI vacce rahI ' annIlA 'nAmanA laMbagoLa paththaranA jevI dhATI gAMThane kare che, je acala-sthira tathA uMcAIvALI hoya che; e gAMThane lIdhe vizvAnuM, mUtranuM tathA apAnavAyunuM aTakavu thAya che ane tyAM vizvAnA tathA mUtranA mAmAM ASmAna-ApharA paNa thAya che ane te mArgamAM atizaya vedanA paNa thAya che; e te vivaraNa : ahIM mULamAM raktapradara pachI je - vAtAchIlA ' rAga kahyo che, e eka jAtaneA vAtarAga ja che ane mUtrAdhAtarAgane te eka ja bheda ja che. A reganu lakSaNa suzrute nidAnasthAna nA pahelA adhyAyanA 40 mA zleAkamAM Ama kahyuM che ke, annIjAvaTTuna pranthimUrchAmAyatanunnatam / vAtAtrIjAM vijJAnIyAdimAMnavirodhinIm | nAbhinI nIce ' arthalA ' nAmanA laMbagALa patharA jevI ghATI, UcI tathA nIcenA bhAgamAM vistAravALI je sthira athavA caMcaLa Amatema pharatI gAMTha vAyunA prApathI thAya che, tene vAtASTIlA nAme jANavI. e vAtAIlA gAMTha bahAranA mArgane rAkanArI hAya che. eTale ke lilDaMganA, yAninA tathA gudAnA mAne rokI le che, tethI vizvAnuM, mUtranuM tathA nIcenI gativALA adhevAyunuM aTakavuM che. ahIM' Ama samajavAnu` ke A annIlArIMga pittanA ke kaphanA prakaiApathI thatI nathI; e ja abhiprAya darzAvavA mATe A rAgane vAtA- / kahe che. 8-12 rAgane vagho vAtAchIlA ' nAme jANe che. che. ' vaLI ahIM'nA mULamAM pAmA-khasanA rAga pachI vicikA' nAmA je rAga kahyo che, tenuM paNa lakSaNa suzrute nidAnarathAnanA 5 mA adhyAyamAM Ama kahyuM cheH rAjyotirtiH sannA manti zAtrevu vizvavidyAyAm / vicarci kA rAgamAM zarIranA badhAye AvavAmAM gAtromAM eTale ke khAsa karI banne hAtha upara atizaya rUkSa hoI khUba vadhu pramANamAM ceLa, dAha tathA pIDAthI yukta je rekhArUpa phATA thAya che, te rAgane 'vicaCikA' nAme kahe che; paNa evI ja phATA jo pagamAM thAya che, teA tene vipAdikA kahe che. ( A vi`ikA paNa eka jAtanA kADhane ja rAga gaNAya che. ) vaLI ahIM 'kiTibha' nAmaneA eka jAtanA kreADha kahyo che, tenuM paNa lakSaNa suzrute tyAM nidAnasthAnanA 5mA adhyAyamAM Ama kahyuM che; jemake yat jJAvi vRtta vanamutrantu | tat zilpaTMo niTima vanti / je kSudra kADha srAvathI yukta goLAkAra, rR, ugra ceLathI yukta, snigdha ane kALI kITIrUpe thAya che, tene kiTibha nAme | .
Page #504
--------------------------------------------------------------------------
________________ duprajAtA-cikisita adhyAya 3 je 463 uparanA sava sUtikA roganI cikitsA | gaNA pANImAM pakavavAM; e pANI jyAre ke mULe mA 4 madhurika zatAvarI | aSTamAMza bAkI rahe tyAre tene agni zI jaiva zvavaMchA mavAi II 23 | parathI nIce utArI laI vastrathI gALIne te vaDhe vahurA pATA pathasthA hyatA tathA bAju para mUkI rAkhavuM; pachI temAM vinA tathA aa punarnavA 4) nIce jaNAvela auSadhIonuM pratyekanuM mUrvA gRdhranakhI mustA morttstilvkstthaa|| cUrNa eka eka muThThI nAkhavuM; jemake cetA tu mUni yathArAma samAna che | pIpara, pIparImUla-gaMThoDA, citraka, gajathavotrahasthAnAM traNa prasthA: mAratatA ! pIpara, cavaka, beya haLadara-haLadara tathA patAIne to dvipazuttamaH || 6 | | dAhaLadara, suMTha, vaja, haraDe, kaTha, rAsnA, saImAAritaM taM tu paripUtaM nidhApatA ! ajamoda, vAvaDiMga, kALAM mariyAM, nAgaratatrAvApamavuM thAmaNA padhAna tu II 27 || motha, elacI, bhAraMgI; kuTaja-iMdrajava ane bUidI viSNadIpUruM citra stigiusTI | taMDula-kAcA cokhA e pratyeka auSadhadravya vaLa jJanI caiva a4 vacAmathA 28 | eka eka tolo nAkhavAM ane pAMca $ jJAnano vi6 marivAni jA | lavaNa eka eka pala-cAra cAra tolA nAkhavAM; bhadradArurathailA ca bhArgIkuTajataNDulAH // 19 // temaja talanuM tela eka prastha-64 tolA eteSAM kASikA bhAgA lavaNAnAM palaM bhavet / ane vasA-carabI paNa eka prastha 64 telA tailaprasthaM vasAprasthaM niSkvAtho dviguNo bhavet // 20 nAkhavAM, jethI e kavAtha begaNo thAya che; kSIraprastho dadhiprastho jalaprasthastathaiva c|| pachI temAM eka prastha-64 tolA dUdha, eka prastha mAtuluGgAmrapezInAM rasaprasthArdhayojitam // 21 // dahIM, pANI paNa eka prastha-64 telA meLashnairmudvgninaa siddhamathainamavatArayet / vIne, bijAronI pezIono rasa paNa aDadho abhyaJjaneSu pAneSu bastikarmaNi cottamam // 22 // prastha-32 tolA temAM meLavI te badhAne ye tu vAtasamutthAnAH suutikaanaamupdrvaaH|| | dhImA agnithI pakavavAM; pachI te pakava thAya sarveSAM zamanaM zreSThametattraivRtamuttamam // 23 // (laghu tathA bRhat ) banne paMcamUla, | tyAre tene agni parathI nIce utArI levuM; ema taiyAra thayela te auSadhano abhaMjanabhAraMgI, mIThe saraga, zatAvarI, uzIrasugaMdhI vALa caMdana, gokharu, madayantikA mAlisamAM, pIvAmAM tathA bastikarmamAM prayoga karAya te te uttama hAIne vAyuthI meMdI, banne balA-khapATe, vasuka-bakapuSpa, utpanna thatA je sUtikA-suvAvaDI strIo pAThA-kALIpATa, pasyA-DoDI-kSIrakAkelI ke jIvantI-mIThI kharakhoDI, amRtA nA upadra hoya che, te badhAMnuM A zreSTha ane uttama drivRta auSadha zamana kare che. gaLo, vRSAdanI-IdravAruNI, sugandhA-kALI. charI, punarnavA-sATaDI, moraTa-mela traNa ja rAtamAM sUtikAregane maTADanAra ne ja bheda ane tivaka-ladhara-AmAMthI upayukta auSadhanA kaTakane kavAtha jeTalA padArtho maLe teTalAMnAM mULiyAM lAvavAM blekameva sarve varSA niccha pAtA pachI java, kola-moTAM bora ane kaLathI - ya: krazcita vRttivAthadharataMtriAtradhAraka e traNene samAna bhAge eka eka prastha upara je auSadhadravyo kahyAM che, teone maLI traNa prastha eTale 6464 telA samAna bhAge laI teone kalka banAvIne levAM; pachI e badhAMne khAMDI kUTI-adha- teno kvAtha karI sUtikA strIne vaidya je kacarAM karI uttama vedhe te badhAMthI ATha- | pAya te e sUtikAne je kaI roga hoya
Page #505
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa hitA-cikitsitasthAna VA dha che. eTale ke leAkeAthI jItAvAM muzkela che ane devAthI paNa pUjAyelAM che. 1,2 vivaraNa : A adhyAya paNa zarUAtamAM khaDita ja maLe che; je kaI maLe che; temAM khAlagraheAthI pIDAtA bALakAnI cikitsAnu varNana karavAmAM AvyuM che. bAlamaheAnI sakhyA navanI thAya che. A bAlagrahA saMbadhe Ama kahevAya che che ke je gharamAM daivayeAga tathA pitRyoga Adi na heAya eTale ke jyAM devakAryA tathA pitRkAryA thatAM na hoya; temaja je dhera devA, brAhmaNeA tathA vivaraNa-ahI chellA 25 me leAka kha'Dita maLyo che; temAM paNa bIjI ghaNI auSadhIo meLavavAnI bAkI rahe che. tADaputra pustakamAM 101 muM pAna sudhI adhyAya maLatA hAI ne sASita thAya che ke A adhyAyamAM ghaNeA bhAga khaDita hoI maLatA nathI. A atithionA satkAra thatA na hoyaH tema ja je dharamAM AcAra-vicAra tarapha dhyAna apAtuM na hoya te dharamAM bAlagraDA ghUsI jaI te gupta rIte bALakAne pIDe che, mArI nAkhe che athavA tekhALAne rAgAthI vyApta banAve che; A saMbaMdhe suzrute uttara taMtranA 27 mA aghyAyamAM Ama kahyu` che ke- dhAtrImAtroH prApraviSTAcArA chaucagrAmmA=2hiinaan / stAn hRSTastarjitAstADitAn vA / puujaahaitahissurate mArAn '-dhAvamAtA ane janmadAtrI mAtAnA dhyeyanA pUrve darzAvela aparAdha ke iti zrIkruSmAtA-cikisita adhyAya 3o samApta mAlagrahacikitsitaH adhyAya 4thA ayogya vartanane lIdhe je bALakA bAhya-AbhyaMtara mAlamaha-revatInI prArthanA apavitratAthI yukta thayela heAya; magalakama' ane sadAcArathI jeo rahita hAya athavA je bALakote trAsa pAmela ke bhayabhIta joyAM heAya, jee tiraskArane pAmyAM hoya athavA jeene mAra mAryo hoya, tevAM bALakAne A khAlagrahe, potAnI pUjA thAya, e kAraNe mArI nAkhe che athavA pIDe che. e khAlagrahonAM nAma A pramANe che. 1. skanda, 2. skandApasmAra, 3. zakuni, 4. revatI, pa. pUtanA, 6. adhapUtanA ke gandhapUtanA, 7. zItapUtanA, 8. mukhamaMDikA ane 9. naigameSa; A nava bAlagnaheAmAM keTalAka strI-zarIradhArI ane keTalAka puruSa-zarIradhArI che; tenI utpattinA saMbaMdhe Ama kahevAya che ke, devAnA senApati kumAra kArtikeyanI rakSA karavA mATe mahAdeva tathA pArvatIdvArA A graheAnI utpatti thaI che; e bAlagraheA kayA kAraNe bALakane vaLage che, te saMbadhe suzrute AvuM varNana karyuM che. tato maLati svatve surasenApato te ! patayuxhA 44 tene phakta traNa ja rAtrimAM maTADe che. 24 paJcamUlya bhArgI ca rAsnA dve ca punarnave / zigruhapadI vaLI ( laghu-bRhat ) eya pa'camUla,bhAra'gI, rAsnA, eya sAToDI-lAla tathA dheALI, saragavA ane hu'sapI-eTalAM drabyAnA kvAtha karIne je sevAya tAye sUtikArAga maTe che. 25 zcAbhiyAcanam / brahmaNyabhAvAt kruddhA'pi prAha sAnugrahaM vacaH / navI sthatimALAM hyuM mAnuMtti vRti ! sarvagrahANAmekA tvaM tulyavIryabaladyutiH / bhaviSyasi durAdharSA devAnAmapi pUjitA // 2 // ahI prathama raivatI nAmanA' khAla grahane uddezI AvI prArthanA kare che... he revatI tame kadAca krAdhe bharAyAM hai| tArya tamArAmAM brAhmaNapaNu' hAvAnA kAraNe tame anugrahayukta ja vacana kahe che; A vyatikrama ke aparAdhA je thayA, teonu phala tame meLavA; eTale ke tenA phalarUpe tame bhale ceAgya zikSA karI; kAraNa ke sa khAla graheAmAM tame eka ja tulya vIrya khala tathA kAntithI yukta che. ane tame eka ja durA*
Page #506
--------------------------------------------------------------------------
________________ bAlagraha-cikitsita-adhyAya 4 the 465 karve rItaSiraM guma || : prAMTane vRtti | de tathA pitRo prajAtA ja na hoya tema ja kaH saMvidhA vaipA teSArthe tata: nyUH risarva seva- | brAha, sAdhu-saMte, guruo tathA atithio mora | tato prastAnuvAna mAvAna manetratA | 5Na je kuLamAM pUjatA na hoya ane je kuLamAMthI tiyoni mAnavuM 6 tritaye nIti | parasparo- AcAro tathA bAthatyaMtara pavitratA dUra thaI vALa vataMte dhAryasva jA revA manuthAr grIti | heAya ane jeo pArakI rasoI para AvikA tirthabhyonIddaiva ! vartamAnarthakAra zItavarSor- | calAvI rahyA heya, tevAM gharomAM jaIne tame zaMkAmahantaH | sUkayATinama pahomatratAhimiH | naraH rahita thaI tyAM rahelAM nAnAM bALakane grahaNa karouSa prIti tridizvaranA mAdhe | pakaDo-vaLage. temAM tamArI vizALa AjIvikA vibhaktaM ca zeSaM kiMcinna vidyate // tASmAkaM zubhA ane pUjA avazya thaze.ema te samayathI mAMDIne gttiLeva maviSyati jevu devu necatte sevAH | prahe utpanna thayA che ane zrIzaMkaranI AjJAthI pitara eva ca // brAhmaNAH sAdhavazcava guravo'tithaya- teo bALakane grahaNa kare che-vaLage che athavA stthaa| nivRttAcArazoceSu parapAkopajIviSu // utsanna- | pakaDe che; ema te te prahathI saMbaMdha pAmelAM miley fmanomoninu devu tevu vAI- te te bALakane paNa cikitsA karavA mATe muzkela hattAna dvIvarAti: te tatra vo vipulya vRttiH mAnyAM che. kharuM jovAmAM Ave to A bAlapUnA naiva maNiti. Drva prAH samupannA vAcana | prahe je kahevAya che, te eka prakAranA bAla gRhanti cApyataH / / grahopasRSTA bAlAsu duzcikilyatamA | rogo ja che; teone ja bIjA nAme "bAlagraho" katA -te pachI bhagavAna zaMkare kArtikeya svAmIne meM kahyA che; prAcIna kALamAM svasthavRttanI daSTie devonA svAmI karyA hatA. te vakhate e badhA | sUtikAgrahane saMbhava na hatA ane te yogya bAlagrahe e pradIpta aMgovALA kArtikeyanI samIpe | prabaMdha paNa ochA hatA, tethI te judAjudA jaI hAtha joDIne temane Ama vinati karI hatI | prakAranA bAlaregAne ja praharegAnuM nAma apAyuM ke tame amArI mAvikA karI Ape te | hAya ema rAvaNakata bAlataMtramAM jovA maLe che? sAMbhaLI kAti ke tenA mATe zaMkara bhagavAnane ! e taMtramAM tenuM vistArathI varNana kareluM che. prArthanA karI hatI, tethI bhaganAM netrone harI | evA bAlagraha-rogo bALakane janmathI AraMbhI lenAra te zaMkare, e grahone Ama kahyuM hatuM ke- | 12 varSa sudhI herAna kare che, teonI upalaka A traNe jagata pazu-pakSIonI jAtiothI mana- ] avasthA jANe ke bAlagrahane vaLagADa heya tevI kothI tathA devagaNe thI yukta heI paraspara eka dekhAya ; e abhiprAyathI ja e rAvaNakata bAlabIjAno upakAra karI astitva dharAve che ane | taMtramAM AvuM varNana kareluM maLe che; jema ke bALakateo badhAM ekabIjAnuM dhAraNa-poSaNa kare che; ne janma pachI pahelA divase ke pahelA mahine jema ke manuSyo devane prasanna kare che; ane tiryaMga | ke pahelA varSe 'nandA' nAmanI mAtRkA (graha) ni-pazupakSIone paNa te ja pramANe teo herAna kare che, tenA kAraNe bALakane vara Ave prIti upajAve che; zIta, uSNa, varSA tathA che; tethI AMkhe baMdha thaI jAya che ane te vAyuo pitAnA samaya anusAra vartatA heIne | bALakanuM zarIra sadAkALa duHkhI rahyA kare che. manuSyone tRpta kare che, tethI manuSyo paNa yajJa-yAga, tethI tene kaMI paNa gamatuM nathI ane te bALaka hAtha joDavA-namaskAra karavA; temaja japa, homa | raDyA kare che; vaLI e veLA tene koI avAja tathA vrata Adi karIne devone sArI rIte prasanna | sAre lAgato nathI ane pite avAja karyA kare kare che, tethI tamArA mATe koI paNa bhAga have che; te pachI e bALakane bIje divase ke bIje bAkI rahetuM nathI, tethI tamArI zubha AjIvikA | mahine ke bIje varSo sunandA nAmanI mAtRkA devaLa bALake viSe ja thaI zake tema che; je kuLamAM 1 (graha) vaLage che ane herAna kare che; tethI paNa H. 30
Page #507
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-cikitsatasthAna e bALakanI upara jaNUAvyA pramANe ja duHkhI | Avela che; tema ja te te pratyeka bAlagrahanAM avasthA thAya che; te pachI bALakane trIje divase | judAM judAM lakSaNo paNa rAvaNakata bAlataMtramAM ke trIje mahine ke trIje varSe "pUtanA" nAmanI vistArathI Apela che; te tyAM ja joI levAM. mAtRkA-graha vaLage che, tethI e bALakane javara | jaIe; garatnAkara graMthamAM paNa te bAlamahenuM Ave che, te vAraMvAra UMce joyA kare che, tenA | sAmAnya lakSaNa A pramANe kahela che; jema kezarIramAM pIDA thAya che, tenI muThThIo baMdha thaI | kSadvigate vAtraka kSati jayati rolitiA naryantajaya che, ane te raDyA karyA kare che cIsa pADI | ati dhAtrInaraTnameva ca | kaNva nirIte ttAna pADIne raDe che; pachI cothe divase ke ethe mahine | vanati maLatA avI kSiti TuntoSTha ne ke cothe varSe mukhamaMDikA nAmanI mAtRkA-graha vamati vAta | kSAnogatinizigAa jUnA mitravaLage che; tethI e bALaka ane udhADI ja rAkhe | vivara: | mAMsazoNita-pizca na cAranAti yathA purA || che, tenI DAka namI paDe che, te vAraMvAra raDyA kare | durbalo malinAGgazca naSTasaMjJo'pi jaayte| saamaanygrhche; tene UMgha AvatI nathI ane bALaka dhAvatuM guNAnAM hRkSa samurAddatama che je bALaka sAmAnya nathI ke dUdha paNa pItuM nathI; te pachI pAMcame | harakeI bAlagrahanA vaLagADathI yukta thayela hoya te divase, pAMcame mahine pAMcame varSe "kaTapUtanA" kSaNavAramAM uga pAme che, kSaNavAramAM trAsa pAme nAmanI mAtRkAgraha vaLage che; tethI e bALakane | che, kSaNavAramAM rahe che, nakha ane dAMta vaDe pitAnI javara lAgu thAya che; pachI che. divase, chachuM | dhAvane ane potAne paNa cIrI nAkhe che; UMce mahine ke chaThThA varSe " zakunikA' nAmanI mAtRkA | joyA kare che, dAMtane kacaDe che, aspaSTa avAjo ke bAlagraha vaLage che, tethI e bALakanA | kare che, bagAsAM khAya che. ALasa maraDyA kare zarIramAM pIDA thAya che ane te vAraMvAra UMce | beya bhramarone UMce pheke che, dAMtathI haTha pIse joyA kare che, te pachI sAtame divase ke sAtame che, moDhAmAMthI vAraMvAra phINa bahAra kADhe che, mahine ke sAtamo varSe "zuSkarevatI" nAmanI zarIre khUba kSINa thaI jAya che, ghaNI ja moDI mAtRkA ke bAlagraha e bALakane vaLage che, tethI rAta sudhI jAge che, tenAM age sUjI jAya che, e bALakanA zarIramAM pIDA thAya che, javara Ave tenI vijhA chatApANI jevI thaI jAya che, gaLAne che ane tenI muThThIo baMdhAI jAya che; pachI avAja badalAI jAya che, tenA zarIramAMthI mAMsa AThamA divase ke AThamA mahine ke AThamA varSe | tathA lehInI gaMdha AvyA kare che, pahelAMnI jema te bALakane arthakA nAmanI mAtRkA-praha pIDe che; te khorAka khAI zakatuM nathI, zarIre durbaLa thaI pachI navamA divase ke navamA mahine ke navamA jAya che, tenAM aMgo malina thaI jAya che, tenuM varSe te bALakane "rasvastimAtRkAnAmanI mAtRkA ke bhAna paNa nAza pAme che-AvAM lakSaNo sAmAnya bAlagraha vaLage che ane herAna kare che; te pachI dazamAM bAlagrahanA vaLagADamAM bALakamAM je thAya che, te divase ke dazamA mahine ke dazamAM varSe "nitA- ahIM kahyAM che." 1,2 mAtRkA' nAmane bAlagraha te bALakane pIDe che; bAlagraha-revatInAM 20 nAmo pachI agiyAramA divase ke agiyAramA mahine | nAmabhirbahubhizcaiva tvAM vakSyanti janA bhuvi / ke agiyAramA varSe "kAmukAmAtukA" nAmane | vALI retI trAhI humA vaDuputri rUA. bAlagraha te bALakane pIDe che; tethI e bALaka | gudA pachI 4 miA dharI muvamauigar asvastha bane che; ema te bAlagrahe jyAre teNe mAtA zItavatI jAhU pUtanAtha nizciT IkA bALakane pIDe che, tyAre tenA pratIkArarUpe je pUja, tenI mUtamAtA DhotiAmahIti jA. balidAna Adi karavAM joIe, tenuM paNa vistRta | zALyA puSyataM nAmAni tava virAtiH lSa vivecana e rAvaNakata bAlataMtramAM ApavAmAM | he revatI ! A pRthvI para tamane loke
Page #508
--------------------------------------------------------------------------
________________ mAlagraha-cikitsita-adhyAya 4 thA ghaNAM nAmeAthI kaheze, chatAM tamArAM mukhya nAmA Ama 20 che; jema ke-vAruNI,1 revatI, brAhmI, kumArI,4 bahuputrikA, zuSkA, SaSThI, yamikA, dharaNI,9 mukhama`DikA,10 mAtA,11 zItavatI,12ka DU17 pUtanA,14 niru'cikA,15 rAdanI,12 bhUtamAtA,17 leAkamAtAmahI,18 zaraNyA ane puNyakIrti.23-5 revatInI pUjA karanArA nirbhaya hAya ce 6 tyAM pUjJayinti zraddhAnA nanA muvi naiteSAM sarvabhUtebhyo bhaviSyati bhayaM kvacit // 6 // je zraddhALu leAkeA A pRthvI para tamArI pUjA karyA karaze, teone badhAM bhUta-prANImAtrathI kayAMya bhaya thaze nahi. 6 uparyukta 20 nAmeAnA japathI prajAvRddhi thAya sAyaM prAtazca nAmAni yo japettava viMzatim / zucirnaraH prajAstasya vardhiSyanti vipApmanaH // 7 // je mANasa savAre ane sAMje ( uparyukta ) revatInAM 20 nAmAnA japa kare, te pAparahita thaI pavitra thAya che ane tenI prajAe saMtativRddhi pAmaze. 7 kAti keyanuM revatIne varadAna tata ugreNa tapasA skandamArAdhayan punaH / tasyA manISitaM jJAtvA revatImabravId guhaH // 8 // bhrAtRRNAM ca caturNAM vai paJcamo nandikezvaraH / strAtA tyaM mazinI pachI joje thAtA vitti Ara guha-kAti kace ugra tapathI prathama skanda grahanI ArAdhanA karI hatI ane te pachI revatInuM maneAvAMchita jANI laI temaNe e revatIne Ama kahyuM hatuM ke-ame cAra bhAIe chIe ane te uparAMta amArA pAMcamA bhAI nandikezvara che ane tuM amArI chaThThI bahena tarIke leAkamAM prakhyAta thaIza. 8,9 kArtikeyanAM varadAneA (cAlu) yathA mAM pUjayiSyanti tathA tvAM sarvadehinaH / asmattulyaprabhAvA tvaM bhrAtRmadhyagatA sadA // 10 // huM vatI ! sa leAkeA je prakAre mArI 467 AA pUjA karaze, te prakAre tArI paNa pUjA karaze; kAraNa ke bhAI enI vacce rahelI tuM sa kALa amArA jevI prabhAvavALI che. 10 kArtikeyanAM varadAnA ( cAlu ) SaNmukhI nityalalitA varadA kAmarUpiNI / SaSThI ca te tithiH pUjyA puNyA loke bhaviSyati // vaLI tuM che mukhavALI hAI ne kAyama suMdarI che; varadAna denArI ane peAtAnI icchAnusAra rUpAne dhAraNa karanArI che. chaTha e tArI tithi hAI leAkamAM puNyakAraka tathA pUjya thaze. 11 uparyukta varadAnane lIdhe revatI sadA pUjya che ityevaM bhaginI jajJe SaSThI skandasya dhImataH / tasmAt sA satataM pUjyA sA hi mUlaM sukhAyuSoH // ema te revatI, buddhimAna skaMda-kArtikeyanI bahena thaI che, te kAraNe e 'SaSThI' nAme paNa prasiddha thaI ne nira Mtara pUjanIya thaI che ane sukhanuM tathA AyuSanuM paNa kharekhara mULa (kAraNa) gaNAya che. 12 SaSThIne pUjanAra leAkamAM sukhI thAya tasmAcca sUtikASaSThIM pakSaSaSThIM ca pUjayet / uddizya SaNmukhIM SaSThIM tathA lokeSu nandati // 13 e kAraNe ( prasava pachInI chaThThI tithi ) sUtikASaSThInuM tema ja pakhavADiyAnI tithinuM mANase e cha mukhavALI SaSThI revatIne uddezI avazya pUjana karavuM; kAraNa ke ema leAkamAM tenI pUjA karanArA sukhathI samRddha thaI AnaMda pAme che. 13 revatInAM mukhya karma cikitsA kahevAnI pratijJA caiva revatI banne jIvANunamatA / vRddhajIvaka ! karmANi zRNu tasyAH pradhAnataH // 14 ( kAzyapa melyA ): he vRddha jIvaka! ema te devAmAM tathA asurAmAM e prakAre namaskAra karAyelI thaI che; have te revatInAM je mukhya karmo che, teone (huM kahuM chuM; ) |
Page #509
--------------------------------------------------------------------------
________________ 468 kAzyapa saMhitA-cikisitasthAna - kAtha %IF\ tALa , sAtha jhADakA , *, pAI tame sAMbhaLo. 14 che vichinne nihaM norate | rAnnAnAvyArevatInA vaLagADamAM lagabhaga thatA rogo vaNe, mUtraM pItaM sitaM dhanam / jvarArocakatRchardizuSkojvarAtisAro vaisarpaH piiddnendriyduussnnm|| dvAravijambhikAH / / aGgabhaGgo'GgavikSepaH kUjanaM vepathubhramaH bhAnAhaH zUlamaruciminminaM zvAsakAsatRT // 15 ghrANAkSimukhapAkAdyA jAyante'nye'pi taM gadam // kSorAlanidrAnAzo'tinidrA ca mukhapAko vrnnodbhvH| sakamityAhuratyayaM cAtidAruNam / tatrAzu dhAtrI bAlaM ekAGgakaH pakSavadhaH kssiiraalsvisuucikaaH||16|| 2 vamanovA II mAtAnuM dhAvaNa traNe dezanA hikkA mUrchA mado moho rodanaM stbdhnetrtaa| make pachI jyAre malina thaI bagaDe tyAre e svaravarNAgnimedazca pANDutvaM kAmalA'ratiH // 17 // dhAvaNa dhAvatuM bALaka durgadhI, kAcI, jalatulya kSIradUSaNanAzau ca shirorugghRdydrvH| athavA khUba baMdhAyela, svaccha, tUTaka-chetApANI ane phINavALI viSTAne bahAra kADhe che; tema ja nAsAkSikarNarogAzca trAsakuJcanarodanam // 18 // ye cAnye caiva vividhA ye rogA naanukiititaaH| aneka prakAranI vyathAthI yukta, judA judA raMgarevtiirosssNbhuutaa bhUyiSThaM ta udaahRtaaH||19|| vALuM athavA pILuM, gheLuM tathA ghATuM mUtra bahAra kADhe che; te sAthe e bALakane javara, arocaka, javara, atisAra, vaisa-ratavA, pIDA, tarasa, UlaTI, sUkA oDakAra, bagAsAM, aMgenuM IdriyanuM dUSaNa-bagADa, maLabaMdha, phUla, bhAMgavuM, aMgenuM phekAvuM, kaNasavuM, bhrama, nAkanuM aruci, bebaDApaNuM, zvAsa, khAMsI, tarasa, pAkavuM, AMkhanuM pAkavuM ane moDhAnuM pAkavuM nidrAno nAza, vadhu paDatI nidrA, meDhAnuM pAkavuM, | vagere roga tema ja bIjA paNa rogo e rogathI ghaNanI utpatti, ekAMgavAta, pakSavadha athavA | utpanna thAya che; te rogane vidyo ati dAruNa ane pakSaghAtaroga, "kSIrAlasaka" nAmano eka vinAzakArI "kSIrAlasaka" e nAme kahe che; e bALaroga, cUMka athavA kelerAne roga, rogamAM te bALakane tema ja tene dhavaDAvatI-mAtAne heDakIne rega, mUchane roga, mada, meha, vamanacikitsAne prayoga karavo joI e-kema ke maMjhAra, raDyA karavuM, netronI stabdhatA- | e rogamAM vamanathI ja te bALakane tathA tene AMkhe sajajaDa thAya te, ghAMTo badalAI ja, | dhavaDAvatI dhAvane zAMti maLe che. 15-19 zarIrane raMga badalAI ja, agnibheda - revatInI sAmAnya cikitsA athavA jaTharanA agninI maMdatA, pAMDuroga, | tatta sAthaLI tArjAi vikSaure kamaLAne roga, becenI, dhAvaNanuM bagaDavuM, | sata revartame jhame vanyapa | 20 | dhAvaNano nAza, mAthAnI vedanA, hadayanuM ! e kAraNe vicakSaNa-vidvAna vaidhe te dhaDakavuM, pharakavuM nAkano roga, netrano roga, revatInI sAdhAraNa-sAmAnya cikitsA kAnane roga, trAsa-bIvuM, saMkocAvuM ane | avazya karavI. keTalAka vaidyo Ane revatI raDyA karavuM-e badhA rogo uparAMta bIjA | kahe che ane keTalAka tene graha paNa kahe che paNa aneka prakAranA rogo revatInA reSathI | revatI grahanA vaLagADa upara siMcanakriyA je utpanna thatA kahevAya che, te lagabhaga | azvatthADo = sarva ke punarnA. ahIM kahyA che. 15-19 kSudrA sahA vidArI ca kaSAyaH pariSecane // 21 // vivaraNa: ahIM jaNAvela revatI grahathI AsaMdha, ajazRMgI meMDhAzIMga, kALIthatA rogomAM "kSIrAsika' nAmane je roga kahyo. dhoLI upalasarI, dhoLI lAla-beya sAToDI, che, tenA lakSaNa tathA nidAna aSTAMgahRdayanA ane rIMgaNI, bhASapaNuM (jaMgalI maga uttara taMtranA bIjA adhyAyamAM Ama kahyAM che-| ke aDadano cheDa) ke dhRtakumArI-ghIkuMvAra tane trilopamasTine Tu sthAne govAmAM vivaDha- | anevidArIkaMda eTalAM auSadhadravyone samAna
Page #510
--------------------------------------------------------------------------
________________ mAlagraha-cikitsita-adhyAya 4 thA AAAAA bhAge laI tene adhakacarAM karI ukALI svAtha karIne te kvAthanA revatInA vaLagADavALA khALakanI upara sicana mATe upayAga karavA. 21 revatInA vaLagADamAM karavAnuM abhyaMga palaGkaSA sarjarasaH kuSThaM girikadambakaH / devadAru samaJjiSThaM surA tailaM suvarcikA // 22 // naladaM tumbaru tvak ca samabhAgAni kArayet / tena pAtramakhyanya tatA saMpadyate suNI|| rarU // palakaSA-gUgaLa, rALa, kaTha, pahADI kadaMba, devadAra, majIThe, madirA, talanuM... tela, suci kA-sAjIkhAranA eka bheda, nalada-kALA vALAnuM mULa, tuMkharu-nepAlI dhANA ke tejakhala ane taja-eTalAne samAna bhAge laI adhakacarAM karI teonu pukhva tela anAvI zarIra para tenAthI mAlIsa karavAthI revatInA vaLagADavALu khALaka sukhI thAya che. 22,23 | revatInA vaLagADamAM hitakArI auSadha-pakava kSIrapAta azvakarNasya puSpANi dhAtakyAstindukasya ca / masya ca puSpALi TrAhimasya dhavaNya = rajI svakkSIrI madhukaM caiva kSIreNa saha pAcayet / tato mAtrAM pibedvAlastataH saMpadyate sukhI // 25 // azvakaNu -ga bhAMDanAM puSpA, dhAvaDInAM phUla, Ti'kharunAM phUla, arjuna-sAdaDanAM phUla, dADimanAM phUla, dhAvanAM phUla, vAMsakapUra ane jeThImadha-eTalAM dravyeAne samAna bhAge laI adhakacarAM phUTI nAkhI dUdhanI sAthe pakavavAM. pachI e dUdhane ceAgya mAtrAmAM je khALaka pIme, te revatI-grahanI pIDAmAMthI chUTI jaI sukhI thAya che. upayakta auSadhapakava zrutanA sevanathI thatA phAyadA eteSveva ghRtaM pakkamatIsAramarocakam / inti tRSNA'rucicchardIH zarkarAmadhusaMyutam // 26 upara darzAvela auSadhadravyAmAM ja ghI 469 AA pakavyuM hAya ane pachI temAM sAkara tathA madha mizra karI tene jo sevyuM hAya tA te ghI paNu jhADAnA rAganA, arocakanA, vadhu paDatI tarasanA tathA arucinA nAza kare che. 26 revatInA vaLagADa dUra karanAra khAsa prayoga ulUkagRdharomANi kaTvalA bUstathA'jaTI / yavAH zvetA ghRtaM gavyaM peyo'yaM revatInude // 27 // | ghuvaDanAM tathA gIdhanAM rUvATAM, kaDavI tukhaDI, bheAMya AmalI tathA dheALA javaeTalAM drabyAne samAna bhAge laI tene ekI sAthe phUTI nAkhI tenuM cUrNu karIne gAyanA ghImAM mizra karI e auSadhayAgane revatIgrahanI pIDA maTADavA mATe pIvA joI e. revatI-grahanA upadravAne zamAvanAra auSadhadhAraNa yAga vAaeiau omAM putrajJIvavi(tra)au / temAM tu svacaM pAcho mAtA dhAtrI ca dhAat ra8 upadravazca zamayevA svaiH svaizcikitsitaiH / nakSatre cAsya revatyAM puSTikarmANi kArayet // 29 // varuNa-vAyavaraNA, eya lI'khaDA-lI'khaDI tathA khakAna lIkhaDA, putrajIvaka jIyApeAtA ane citraka-eTalAMnI chAlane je khALaka tathA te bALakane dhavaDAvatI dhAvamAtA jo dhAraNa kare, te revatI-grahanA vaLagADathI thayelA upadravAne tene jotAM ja te zamAve che; tema ja e auSadhadhAraNanI sAthe te te revatI-grahanivAraka cikitsAenuM paNa te khALake sevana karavuM; tema ja revatI nakSatramAM te khALakanA saMbaMdhI puSTikarmo paNa karAvavAM joI e. 28,29 vivaraNa : ahI. chelle je puSTikamAM karavAnAM kahyAM che, te ane revatI--grahanI khIjI cikitsA pazu suzrutanA uttarataMtranA 31 mA adhyAyamAM vistArathI darzAvela che, te tyAM jovI. 28-29 khAlagraha-pUtanAnI cikitsA atazvordhva pravakSyAmi pUtanAyAzcikitsitam / thatuAM pUrvamaipaDyuM taca sarve pravAcet // rU. II
Page #511
--------------------------------------------------------------------------
________________ 470 kAzyapa saMhitA-cikisitasthAna - have pachI huM (bAlagraha-)pUtanAnI ] te kArtikeyanI pavitratA athavA zuddhi mATe cikitsA kahuM chuM; upara je revatI grahanI | teoe temanA zarIrane dhUpa ApIne zuddha cikitsA kahI che, te badhIno pUtanAgrahanA | karavA mAMDyuM hatuM, tethI e kArtikeya pavitra vaLagADamAM paNa prayoga karAvavo. 30 athavA zuddha thayA hatA; ema je sthaLe pUtanA-grahanI utpatti mahAbaLavALA te kArtikeya pavitra athavA asuro dundubhirnAma surAsurabhayaGkaraH / zuddha thayA hatA, te sthaLa athavA pradezamAMthI skandamAyodhayanmohAt kruddhaM dRSTvA ca SaNmukham // | sarvalokane bhaya upajAvanArI "pUtanA graha viveza krauJcasya guhAM mAtulasya mhaagireH| . utpanna thaI hatI; te vakhate e kArtikeye jUrta ja mAruM mAturuM saM nivam rUra| pitAnI AgaLa UbhI rahelI te puNyajanaka nathaR cApatto damghara jA | pUtanAne Ama kahyuM hatuM ke, je lokoe bALapatrikRtaM satya uTINA rUrU. | maryAdA toDI hoya teonI pAse te jA vika rajA rito madamattAni tolArA | (ane teone te pIDA kara) ema zrI kArtikeye kahyuM, tyAre "tathAgatu"-bhale bahu pUtyarthe dhUpayAmAsustataH pUto'bhavad guhaH // 34 // | yasmin deze tu bhagavAn pUtaH skando mhaablH| sAruM, ema kahIne te pUtanA evA lokonI saMjajJe pUtanA tasmAt sarvalokabhayaGkarI // 35 // pAse gaI hatI. te vakhate kArtikeya te tAmabravId guhaH puNyAM pUtanAmagrataH sthitAm / pUtanAnAM malajA, pUtanA, kroMcI, vaizvadevI yAhi tvaM bhinnamaryAdA(n)cetyuktA''ha tathA pAvanI-evAM pAMca nAme kahyAM hatAM tathAvitti A rUdA | ane tenI cikitsA paNa A pramANe kahI marthanA pUranA kauzI) vaizcarIttavana | hatI; tene tame sAMbhaLI.31-37 paJcanAmeti cApyuktA zRNu tasyAzcikitsitam // | pUtanA(graha)nI cikitsA pUrve "duMdubhi' nAmane eka asura | | karaazobhAJjanakAvAsphoTA hyATarUSakaH / hato. te devone tathA asurene paNa bhaya saptaparNazca nimbazca bhArgI ca pariSecanam // 38 // kAraka hatA. teNe mehanA kAraNe zrI karaMja, beya saragavA-kaDa tathA mIThe, kArtikeyanA sAme yuddha karavA mAMDyuM hatuM ! A tA -upalasarI, araDUse, sAtapUDe, tyAre te yuddhamAM cha mukhavALA kArtikeyane lIMbaDo tathA bhAraMgI-eTalAM auSadha dravyakrodhe bharAyelA joI (yuddha paDatuM mUkIne) ne samAna bhAge laI teone kavAtha karI pitAnA mAmA krauMca parvatanI guphAmAM pesI tenAthI pUtanAgrasta bALaka para abhiSeka karavo. 38 gaye hatuM te vakhate kArtikeye potAnA pUtanAgrasta bALakane karavAnuM mAmA e mahAparvata-kaucane tathA pelA - atyaMjana-mAliza duMdubhi dAnavane zakti vaDe ekasAthe prahAra surAsauvIrakAbhyAM ca haritAlaM mnHshilaa| karyo hato tyAre e mahAparvatanI te guphAne kuSThaM sarjarasaM caiva tailamabhyaJjanaM pacet // 39 // nAza karavAthI kArtikeyanA zarIrano raMga nAza - madirA, sauvIraka, kAMjI, haratAla, maNapAmyo hato-zarIre te nisteja banI gayA | zIla, kaTha ane rALa-eTalAM dUkhyAne samAna hatA, tethI deva tathA asuro temanI samIpe ) bhAge laI temAM kalka athavA cUrNa nAkhIne AvyA hatA tema ja badhI dizAo, samudro, | tela pakavavuM ane pachI e pakava telathI nadIo, badhAM bhUta-prANuo tathA megha ! pUtanAgrasta dehavALA bALakanA zarIra para paNa tyAM temanI samIpe AvyA hatA ane | mAliza karavuM. 39
Page #512
--------------------------------------------------------------------------
________________ bAlagraha-cikisita-adhyAya 4 471 pUtanA-grahanuM zamana karanAra piMpalyAdita | hoya, tene tene dUra karI zakAya che. 44 pichI pipparImUDha kRti TakkAiM . | vivaraNa: A sivAya suzrute paNa uttarataMtranA TIpa kRSi madhU madhutathA / 40 || 3ra mA adhyAyamAM A je cikitsA kahI che, tene paraM saMskRtya saMmA re urvapAvaceta paNa avazya prayoga karAvI zakAya che; jema kechdi hikkAM ca zamayedetat sApaniSevataH // 41 // | kapotavaGkA'raluko varuNaH paaribhdrkH| AsphotA caiva pIpara, pipparImUla, moTI rIgaNa | yokavA zuAnA varijane || ravA vALA nI moTo samero, nAno samara, mahuDo ane | haritAmana riSTha sarasau taiAthe vaphal. jeThImadha-eTalAM auSadhadravyone samAna bhAge | hirta vRrta tukSIya siddha madhuraSa nA tAhIlaI ekatra phUTI nAkhI te cUrNane dUdhamAM | svanindane tathA tevA vavA phi $ nAkhI te dvArA ghI pakavavuM; e ghInA sevanathI | iiravAra | Saa haLavacAre cothA dhUpane saddA | (pUtanA grahanA vaLagADathI thayelI) UlaTI | FpanArutrimI mAno varasya rI kAriya tathA heDakI maTe che.40,41 ghRtaM cApi dhUpana sarSapaiH saha // kAkAdanI citraphalAM pUtanAne vaLagADa zamAvanAra dhUpaga | vikhya kSiA 2 vAra marathI ja UMta 2 kukkuTasya purISaM ca kezAzcarma purANakam / / palalaM tathA // zarAvasaMpuTe kRtvA baliM zUnyagRhe haret / jIrNAM ca bhikSusaGghATIM sarpanirmocanaM ghRtam / ucchiSTenAbhiSekeNa zizoH snapanamiSyate // pUjyA ca dhUpametaM prayuJjIta sandhyAkAle sukhaGkaram // 42 // pUtanA devI balibhiH sopahArakaiH / malinAmbarasaMvItA kUkaDAnI viSTA, mANasanA mAthAnA vALa, | maTinA hRkSamUrdhA | zUnyA rAzritA kevI sArA jUnuM cAmaDuM, bauddhasAdhunAM jUnAM kapaDAMnAM | pUtanA yuddhanA sudhI zarA meghaif I mitrAcItharA, sarpanI kAMcaLI tathA ghI-eTalAM | nArAyA jevI vArAM pAtu pUtanA che. je bALakone dravyo ekatra karI sAyaMkALe tene dhUpa kare; | pUtanAne vaLagADa thayo hoya, teonAM zarIra e dhUpa, pUtanA-grahanA vaLagADavALA para brAhmI, araDUsI, vAyavaraNo, lIMbaDe ane bALakane sukhakAraka thAya che. 42 garaNI athavA upalasarInA kavAthathI siMcana karavAnI yojanA karavI; tema ja vaja, gaLo, dUrvA, pUtanAnA vaLagADamAM dhAraNa karavAne dravyayukta dare haratAla, maNazIla, kaTha ane rALa-e badhAMne ekatra karI teonA kavAtha ane kalakathI yukta bhanantAM kukkuTI bimbImariSTAmatha karkaTIm / sUtreNa prathitA etA dhArayet pANipAdayoH // 43 // talanuM tela pakavI, e telanuM pUtanA-grahanA vaLagADavALA bALakanA zarIra para mAliza anaMtA-upalasarI, kukaDavela, gIleDI, karavuM; vaLI vAMsakapUra, kAkalyAdi madhura gaNunAM lIMbaDo ane kAkaDAzIMga-eTalAM auSadha dravya, kaTha, tAlIsapatra, khera, caMdana ane mIze dravyane eka sutarAu derAmAM parovIne hara-eTalAM dravyanA kavAtha tathA kakathI yukta pUtanAgrasta rogI bALakanA hAthamAM tathA | ghI pakavavuM; ane te ghI pUtanAgrahanA vaLagADapagamAM te dere dhAraNa karAvo. (tethI vALA bALakane pAvuM (jo ke ahIM jaNAvela paNa pUtanA-grahane vaLagADa chUTe che.) 43 | | kAkolyAdi madhura gaNumAM vAMsakapUra Avela che, uparyukta cikitsAthI harake pUtanA- | to ya pharIvAra tenuM je grahaNa karela che, te Ama janita roga dUra karI zakAya sUcave che ke vAMsakapUranA be bhAga AmAM levA). tho mimavedathatiM naM ra nivartita 44 vaLI devadAra, vaja, hiMga, kaTha, dhArAkadaMba, elacI upara jaNAvelI cikitsAne prayoga | ane "hareNa" nAmanA sugaMdhI dravyane ekatra karI karavAthI je je pUtanAjanita roga thayo ! phUTI nAkhIne tene dhUpa pUtanA grahanA vaLa
Page #513
--------------------------------------------------------------------------
________________ 472 kAryapasaMhitA-cikisitasthAna gADavALAne sarva kALa ApyA karavo joIe; tema sInIyamiti ghora tinmadAtmanA ja narala athavA rAsnA, zevALa, beranA ThaLiyA-| rakSau iaaN rame chItapUtanIm 47 5 nI aMdaranAM mIMja, karacalAnuM hADakuM, sarasava pIpara, gaMThoDA, cavaka, citraka, suMTha, ane ghI eTalAM dravyone paNa ekatra karI tene laghupaMcamUlatathA seMdhava-eTalAM dravyo samAna dhUpa pUtanA grahanA vaLagADavALAne Apavo joIe: | bhAge laI teone phUTI teonA kavAthamAM uparAMta, mAlakAMkaNuM, IddhavaraNa, kaDavAM dhileDAM ghI pakavavuM; ema pakava karelA te ghIne ane caThI-eTalAMnI mALA pUtanAnA vaLagADa mahAtmA kAzyape dIpanIya eTale jaTharAgnine vALAne kAyama dhAraNa karAvavI; vaLI mAchalAM sAthe pradIpta karanAra kahyuM che, tene madha tathA sAkara rAMdhele bhAta ane tala, aDada tathA khAne sAthe mizra karI vaidya zItapUtanAnA vaLagADamizra karI tenI banAvelI khIcaDI ane talane talavaTa e badhAMne keDiyAMnA eka saMpuTamAM rAkhI vALAne caTADavuM ane te dvArA zItapUtanAnA* keI nyagraha-eTale ke vasavATa vinAnA-ujajaDa | vaLagADane zAMta karavA. 46,47 gharamAM pUtanAgrahane uddezI balidAnarUpe arpaNa kapUtanAnI cikitsA karavAM; vaLI pUtanAnA vaLagADavALA bALakane rAnA punarnavA kuSThaM tagaraM devadAru ca / eMThavADathI yukta pANI vaDe mAthAboLa snAna patrAguruhareNvazca guDUcI triphalA sitA // 48 // karAvavuM te ISTa gaNAya che; ane bheTa sahita dazamUlaM ca taiH sarpiH pacet kSIre caturguNe / balidAne vaDe pUtanA devInuM hamezAM pUjana karavuM; vizuddhaM lehayedvAlaM zAmyate kaTapUtanA // 49 // te pachI e pUtanAdevI pratye AvI prArthanA karavI ke melAM vastro dhAraNa karanArI, zarIre paNa melI, | rAsnA, sADI, kaTha, tagara, devadAra, mAthAnA lUkhA vALathI yukta ane verAna tejapatra, aguru, hareNu nAmanuM sugaMdhI paramAM vasanArI pUtanA devI A bALakanI rakSA dravya, gaLe, haraDe, baheDAM, tathA AmaLAM, kare; vaLI jene dekhAva (bihAmaNo hAI) je sAkara ane dazamUlanAM auSadhadravyomuzkela thAya che, jenA zarIramAMthI atizaya eTalAMne samAna bhAge laI teone adhakacarAM durgadha nIkaLe che, jene dekhAva bhayaMkara che evI, karI, ghIthI cAragaNuM dUdhamAM nAkhI, temAM meghamaMDaLanA jevI kALI ane judA verAna gharamAM e dUdhathI eka caturthAza ghI pakavavuM pravAhI rahenArI devI pUtanA A bALakane rakSaNa kare che | baLI jatAM pakava thayeluM e vizuddha ghI, kaTapUtabAlagraha aMdhapUtanA tathA zItapUtanAnI nAnA vaLagADavALA bALakane caTADavuM, tethI cikitsA e kaTapUtanAne vaLagADa zame che. 48,49 kSittivistAmiH ramezvapUtanAmuM | vivaraNa: suzrutanA uttarataMtranA 34mA adhyAyazIta kavimiH rAmacchItapUtanIy IchapA | mAM A kaTapUtanAne ja "zItapUtanA" evA bIja netranA rogonI cikitsA karIne vaidya | nAme jaNAvIne tenI cikitsA A pramANe kahI che; te dvArA "aMdhapUtanA" bAlagrahanuM zamana | jema ke-patha suvahAM vikhya tathA via pravInam karavuM, ane zItalatA karanArI cikitsAo | nanhIM mAtaraM vAvi parive prayogayet II vastakaM navAM dvArA "zItapUtanA"bAlagrahanuM zamana | mUtra mukta ja kuhAra zA savainSAMza tA rthamavacArayet // rohiNIsa khadirapalAzakakubhatvacaH / karavuM. 45 niSkvAthya tasminniSkAthe sakSoraM vipaced ghRtam // gdhozItapUtanAnI bIjI cikitsA pippliipippliimuulcdhycitrknaagraiH| * A kaTapUtanAnuM bIjuM nAma zItapatanA kRtaM vaipana rahita cha samajavuM.
Page #514
--------------------------------------------------------------------------
________________ bAlagraha-cikitsita-adhyAya 4 thapurIvALa vattApAmadeva vikhyAtrALa madhu% | devI zItapUtanA, "he bALaka tAruM rakSaNa kare.' pUnA prayogayet ghAyelA 4 gui la- | aMdhapUtanAnI cikitsA danIM tthaa| nadyAM mudgakRtaizcAnnastarpayecchItapUtanAm // | bilvAzeTho kapityAkauM kArpAsamaTarUSakama / devyai deyazvopahAro vAruNI rudhiraM tathA / jalAzayAnte | urubakasya patrANi vaMzasyAzmantakasya ca // 50 // pAlasya snapanaM copadizyate // mudgaudanAzanA devI surA- prapauNDarIkaM madhukaM zatapuSpA punrnvaa| ghonnitpaayinii| jalAzayAlayA devI pAtu svAM zIta- etaistailaM ghRtaM vA'tha payasA yojitaM pacet // 51 // pUtanA -kATha, rAsnA, kaDavI ghIsaDI ke kaDavAM etena gAtramabhyajya sakSAraM pAyayedidam / hariyAMnI vela, bIlI, agheDI, pArasa pIpaLo tathA | mRdvIkAM ca payasyAM ca zrIparNI sArivAM tathA // 52 bhIlAmAM samAna bhAge laI teno kavAtha karI madhUkaM nAgapuSpaM ca zItapAkIyutaM pibet / zItapUtanAnA vaLagADavALA bALakanA zarIra upara zarkarAmadhusaMyuktaM tadA saMpadyate sukhI // 53 // siMcana karavuM; tema ja bakarAnA tathA gAyanA mUtramAM athAsya dhUpanaM dadyAt sAyaM praatrtndritH| mAtha, devadAra, kaTha tathA sarvagaMdha-elAdi gaNanAM golomIsarpanirmokaM vacAM siddhArthakAMstathA // 54 // sugaMdhI dravyono kaka nAkhI temAM talanuM tela | saMsRjya sarpiSA tena dhUpayet sandhyayobhiSak / 5kavI tenAthI zItapUtanAnA vaLagADavALA ityandhapUtanAyAstu bilvAGkoThAdi bheSajam // 55 // bALakanA zarIra para mAliza karavuM; tema ja haraDe athavA kaDu, rALa, khera, khAkharo ane kaDAchAla - bilavaphala, aMkeTha, koThaphala, AkaDo, samAna bhAge laI teone adhakacarAM karI nAkhI kapAsa, araDUse, rAtA eraMDAnAM pAMdaDAM, teone kavAtha banAvI e kavAthanA traNa bhAga vAMsanAM pAMdaDAM ane pASANabhedanAM pAMdaDAM, bAkI rAkhI temAM tenA jeTaluM ja dUdha nAkhI temAM dhoLuM kamaLa, jeThImadha, sUvA tathA sATaDIte pravAhIthI cothA bhAganuM ghI nAkhI te pakavavuM eTalAM auSadhadravyone samAna bhAge laI, pachI te pakava thayeluM dhI yogya mAtrAmAM zItapUtanA- adhakacarAM karI teone dUdhamAM ukALI nA vaLagADavALA bALakane pAvuM; tema ja gIdha ! temAM te pravAhIthI eka caturthoza ghI ke tela ane ghuvaDanI viSTA athavA caraka, talavANI, sapanI | nAkhI te pakavavuM, pravAhI baLI jatAM pakava kAMcaLI, lIMbaDAnAM pAna tathA jeThImadha-eTalAMne thayelA e ghI ke telathI zarIre mAlisa karI samAna bhAge ekatra karI zItapUtanAnA vaLagADa | temAM kSAra meLavIne te pAvuM; tema ja munakkA vALA bALakane tenAthI dhUpa devo; vaLI kaDavI , drAkSa, payasyA-kSIrakAkolI, zrIpaNuM sarivA baDI, caThI tathA mAlakAMkaNI athavA kAMTA | upalasarI, mahuDAM, nAgapuSpa-nAgakesara, tathA vALo TIMbaravo-eTalAMne samAna bhAge laI teonI | zIta pAkI-caNoThI-eTalAMne samAna bhAge laI mALA banAvIne zatapUtanAnA vaLagADavALA bALakane teonuM cUrNa karI temAM madha tathA sAkara paherI rAkhavI tema ja nadInA kinAre jaI | meLavI A pUtanAnA vaLagADavALo ne pIe maganA khorAkathI banAvelAM balidAna vaDe zIta- te sukhI thAya che; vaLI A aMdhapUtanAnA karavI; tema ja vAsaNI-madirA tathA | vaLagADavALAne roja savAre tathA sAyaMkALe rudhira 1 : na paNa devuM; vaLI keka jalAzayanI sAvadhAna thaI nIce darzAvela vastuo meLavI pAse sItapUtanAnA vaLagADavALAne snAna karAva- dhUpa de; jema ke galomI-dhoLI dhrokhaDa, vAno paNa upadeza karAya che; eTalA upacAro | sarSanI kAMcaLI, vaja tathA sarasava-eTalAMne karyA pachI 2 zItapUtanAne uddezI AvI prArthanA | samAna bhAge laI teone ghI sAthe mizra karavI -maga-bhAtanuM bhajana karanArI madirA | karI vadhe aMdhapUtanAnA vaLagADavALAne savAre tathA rudhirane pInArI ane jaLAzayamAM rahenArI che ne sAMje e vastuothI dhUpa devo ema
Page #515
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa`hitA-cikisitasthAna 474 uparyukta khilvala tathA a'kATha Adi auSadhadravyo a'dhapUtanAnI cikitsArUpe kahe. vAmAM Avela che. 50-55 karavA; tema ja kukaDavela, kaucAM, kaDavAM tUriyAM ane upalasarI eTalAMne dArAmAM parAvI tenI mALA adhapUtanAnA vaLagADavALAne dhAraNa karAvavI; tema ja apUtanAnA vaLagADavALA bALakanI rakSA vivaraNa : suzruTM paNa uttarata MtranA 337mA adhyAmamAM A aMdhapUtanAnI cikitsA Ama kahI che; jema 4-tiktakadrumapatrANAM kAryaH kvAtho'vasecane / surA sauvIrakaM nimitte kAcu' tathA pAku mAMsa ane lohI cATAmAM nivedana karavuM; tema ja dharanI aMdara paNa tenuM lidAna adhapUtanAne apaNu karavuM; te uparAMta e bALakane sarvAMga dhanAM-suga MdhI vyayukta uttama jaLa vaDe snAna paNa karAvavuM; pachI te kuruM haritAruM manaHziA || tathA sa'sau sAthe. mupadizyate / pippalyaH pippalImUlaM vargo madhurako madhu // haba trabaLokSa zIta: || purISa joyuTa kema pavana tathA| nInI A mithyusaMghATI ghUmanAyovaktva yet // kukkuTIM markaTIM zimbImanantAM cApi dhArayet / mAMsamAmaM tathA pakvaM zoNitaM ca catupaSye // nivedyamantazca gRhe zizo rakSAnimittataH / zizozca snapanaM zAstranI dRzyo ja dhRtAthamuvavizyate| sarvAndhaH praveza bALakanI rakSA mATe AvI prArthanA paNa karavI ke bhayaMkara, piMgaLAra'ganI, mastake muMDana karAvelI ane bhagavAM vastrone dhAraNa karatI devI aMdhapUtanA prasanna thaI te A bALakanI rakSA karo. ' kuryAt sarvagandhodakaiH zubhaiH // karAlA piGgalA muNDA kaSAyAmbaravAsinI / devI bAlamimaM prItA sNrksstvndhpUnA -je bALakane adhapUtanA khAlagrahane vaLagADa hAya, tenA zarIra para kaDavAM pAMdaDAMvALAM vRkSa lIMbaDA, gaLA, araDUsA, paravaLa ane bhArI gaNInA vAtha banA siMcanamAM tene upayoga karavo; tema ja madirA, sauvIraka-kAMjI-pheAtara vagaranA kAcA athavA pAkA javA AthA, kaTha, haratAla, maNazila ane rALa-eTalAM dravyAnA vAthathI tela pakavI adhapUtanAnA vaLagADavALA bALakanA zarIra para e telanuM mAlisa karavuM. tema ja pIpara, pIparImUla, kAkAlyAdi madhuragaNunI auSadhio, maSa, meATA sameravA, nAnI mATI eya bherIgaNI-eTalAM dravyAne samAna bhAge laI tene adhakacarAM karIne teonA kavAtha banAvI temAM dhI pakavavuM; e ghIte madha sAthe mizra karI adhapUtanAnA vaLagADavALA bALakane pAvuM; vaLI adhapUtanAnA vaLagADavALA bALakana aMgo para tathA kheva netro para sarvAMgadha-kesara, agara, kapUra, kastUrI ane caMdana-eTalAMno lepa lagADavA; te uparAMta phUMkaDAnI caraka, mANusanA vALa, cAmaDuM, sanI kAMcaLI tathA bauddha sAdhuenAM jUnAM kapaDAMnAM cImarAM-eTalAMne ekaThAM karI tene adhapUtanAnA vaLagADavALA khALakanI AgaLa dhUpa mukhamAMDikA-bAlagrahanI utpattikathA jAtamAtraM purA skandamumAzaGkarasannidhau / gandhAlaGkArapuSpAdyairmaNDayAmAsa SaNmukham // 56 // iSukaM citrakaM cAsya lalATacakSuSi ( vyadhAt ) / nyAllaladhenuM manti naLastathA / nAsika gaNDacivaktre citravizeSakAn // 57 // tatoDAvIdrAjamAvAmAtAM mAvAna nu prakhuMTa tameya mahAvevanaTamAAM vimULam / ThThIti na ca heme taM punaH punatti dhruvam || zuhattvamamAnAM vito hita sA apaviddhaya kSitau sarva nirmRjya mukhamaNDalam // 60 tataH kSubdhAstrayo lokA naSTajJAnA vicetasaH / rasvatI rAvi saMvijJo vastuthAmRto van tataH prabhRti saptAnAM candraH zirasi dRzyate hada--vinanTrInAM revatvAzca mAmanaH ||6| apavitraM tu yat oSAt svanTena mulamanujam / tato prazna sA thasUtra rAhaLA mulamA da nirdahiSyanniva krodhAttatastAmabravId guhaH / asaM ha mAmAne sadnIAirameLAm // 6 // tathAsthiti = lA prA4 rsya uttarA omuci(TA)naze2nuM tAjillitam // pUrve sku'dadeva-kArtikeya jevA janmyA hatA, ke te ja samaye umAdevI pArvatIe cha mukhavALA temane bhagavAna za`karanI samakSa caMdana, alakAra, AbhUSaNA tathA puSpA-vagere
Page #516
--------------------------------------------------------------------------
________________ mAlagraha-cikisita--adhyAya 4thA 475 www AAAA ke viparIta hAya athavA peAtAnA kuLa tathA AcAra sAthe khIjAonA kuLAcArathI mizra hAya, tevA vaNusakara leAkAne peAtAnA khArAkarUpe manAva-te sAMbhaLI e kAti keyanI paricArikA te mukhama'DikAe 'tathAstu' ema kahyuM hatuM; ane te mukhacarcikA ' enA bIjA nAme leAkamAM jAhera thaI hatI; have te mukhacikA athavA mukhama`DikAnI je cikitsA che; tene tame sAMbhaLeA. 56-65 mukhama`DikAnI cikitsA " AbhU thI zaNagAryA hatA ane temanA lalATamAM tathA netrA para citrarUpe khANane cItayu" hatuM; tema ja temanI nAsikA, gAla, dADhI tathA mukha upara khIjAM alaga citrA karyAM hatAM; te pachI gaMdhA, apsarAo tathA (ziva-pAva tInA ) gaNA e kArtikeyane ramADavA lAgyA hatA; te pachI bhagavAna kArtikeye mALapaNAthI peAtAnI mAtA pratye Ama kahyuM hatuM ke, * A zrI mahAdevajInA jaTAsamUha ja tame mane vizeSa bhUSaNurUpe ApA eTale ke zrImahAdevajInA jaTAnA pivitvatAvivIdhavedastAH| samudAyane ja temAM rahela caMdrarUpI tejmetestu saMyu N timasanaM zizoH // 6 // SaSNu sAthe tame mane Ape|'; ema vAraMvAra kAThala, bilvala, araNikA, tUriyAM te mAgyA chatAM kArtikeya te na ja meLavI ane eraDA eTalAM auSadha drabyAne ekatra zakyA tyAre te kArtikeya rASe bharAyA ane peAtAnA mukha uparanA badhAya alaMkArakarI phUTIne teonA kvAthamAM je tela pakavyuM ne bhUMsI nAkhI tenA pRthvI para tyAga hAya tenuM mukhama`DikAnA vaLagADavALA karI dIdhA hatA; te kAraNe traNe leAkA khALakane abhyaMjana-mAliza karavAthI te khaLabhaLavA lAgyA hatA; ane jJAnabhraSTa thaI hitakArI thAya che. 66 bebhAna anyA hatA; tema ja ziva- mukhama'DikAnA vaLagADamAM hitakara laghupArvatI paNa vyAkuLa banyAM hatAM ane temaNe peAtAnA AbhUSaNarUpa candrane zrI kAti keyane ApI dIdhA hatA. te divasathI mAMDI ziva, pArvatI, gaNeza, kArtikeya, naMdI, rudradeva tathA revatI-e sAtanA mastaka para AbhUSaNarUpe caMdra dekhAya che. para`tu e vakhate kAti kece peAtAnA mukha uparanA je alaMkAranA krodhathI tyAga karyAM hatA, te * mukhama`DikA' nAmanA krUra khAlagraha rUpe utpanna thayela hatA; ane te graha krodhazrI jANe ke badhu khALI nAkhaze ke zuM evA dekhAvA lAgyA hatA; tene joI krAti keye te mukhamAMDikA-mAlagrahane Ama kahyuM hatuM ke- he mahAbhAgyazALI sukhamaDikA ! tuM jeenA AkAra tathA karmI sa'kI hAya eTale ke vikRta ke eDALa athavA peAtAnA kuLa tathA dhama thI viruddha paMca mUlAdi pakva nRtayeAga vuDDA; pazcamUja = conAotha mayUhilA / majUtti tvaca: kSIrI viSvasthaRdhRta zvet // 67 - gaththuM kSIra gavAM va rAmadhusaMyutam / viyet jomita yAjastataH saMvadyate dhruvI 58 khuDDAka nAmanAM laghupaMcamULa, araDUsI, 'madhUlikA' nAmanuM pANImAM thatuM jeThImadha, mahuDAM, vaDa, pIpaLo, pIpara, pArasapIpaLA ane uMbarA-e kSIrI vRkSeAnI chAla tathA pIpara eTalAM dravyeAne samAna bhAge laI adhakacarAM karI gAyanA dUdhamAM pakavavAM ane tenI sAthe gAyanuM ghI dUdhathI ceAthA bhAge mizra karI pakavavuM. pravAhI maLI jatAM pakva thayeluM te dhI, eka kAla (6 mAsA) pramANe je khALaka pIe, te (mukhama'DikAnA vaLagADathI mukta. thaI) sukhI thAya che. 67,68
Page #517
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-cikisitasthAna mukhamaMDikA vAraNa, dhUpana tathA sarpAdinI | tema ja madhulikA-pANImAM thatuM jeThImadha athavA jihavA AdinuM dhAraNa | garaNanA ke vAMsakapUra tathA madhura gaNunAM auSadha 8 taraM caiva thavA ya dhUnim| | dravyanA kavAthamAM ke laghupaMcamUlanA judA judA raNavIdagvASA nidAna dhAra maLe dazA banAvelA kavAmAM ke e badhAne ekatra khAMDI kaTha, rALa, java ane ghI-eTalAMno dhUpa | phUTIne banAvelA kavAthamAM dUdha mizra karI te apAya, te mukhamaMDikA grahane te kADhe che. pravAhIthI eka caturthAza ghI pakavavuM. pravAhI baLA temaja sarpa, virala tathA cASa pakSIonI jatAM pakava thayeluM ghI mukhamaMDikAnA bALakane jIbha tathA maNine dhAraNa karavAthI paNa te yogya pramANamAM vaidya pAvuM; tema ja vaja, rALa, kaTha mukhamaMDikAnA vaLagADane dUra kare che, tema tathA ghIne ekatra karI tene dhUpa mukhamaMDikAnA ja e mukhamaMDikAne vaLagADavALAne teNe vaLagADavALAne ApavAthI hitakArI thAya che, athavA je bhajana prathama khAdhuM hoya, te pacI gayA cASa-bapo, ciralisamaLI tathA sapanI jIbha pachI ja bIjuM uttama bhojana ApavuM. paNa mukhamaMDikAnA vaLagADavALA bALakane vaidya joIe. 69, dhAraNa karAvavI; athavA gAyonA vADAmAM gulAla, vATelA cokhAne leTa, puSpa, AMjaNa, pAro vivaraNa: suzrute paNa uttarataMtranA rUpamA | adhyAyamAM ane mazIla-eTalAM tathA dUdhapAka ane puroA mukhamaMDikAnA vaLagADanI DAza-javane roTalo mukhamaMDikAnA balidAna mATe cikitsA Ama lakhI che : jema ke pithabilvtrkaariivaaNshiigndhrvhstkaaH| kuverAkSI ca yojyAH arpaNa karavAM (tethI paNa mukhamaMDikA grahane syurvAlAnAM pariSecane // svarasaibhRGgavRkSANAM tathA vaLagADa maTe che). vaLI tyAM ja ( gAyanA vADAmAM) mukhamaMDikAne vaLagADa dUra karavA mATe bALakane 'jaharigandhayoH / tailaM vasAM ca saMyojya pacedabhyaJjane maMtrathI pavitra karelA pANIthI snAna karAvavuM hitakArI zizoH // madhUlikAyAM payasi tugAkSIyo gaNe tathA / thAya che; te pachI e mukhamaMDikAne uddezI AvI madhure paJcamUle ca kanIyasi ghRtaM pacet // vacA sarja prArthanA karavI-je mukhamaMDikA zaNagArelI, rUpALI, rasaH kuSThaM sarpizcoLUpanaM hitam / dhArayedapi jihvAzca | uttama bhAgyavALI, IrachAnusAra rUpane dhAraNa kararASavIrarisaMvAda | vaLavaM cULaa mocamakane vAraa | nArI tathA gAyanA madhyamAM ghara karI vAsa karavAtthaa| manaHzilA copahared goSThamadhye baliM tathA // mAM tatpara rahe che, te mukhamaMDikA tAruM rakSaNa karo.' pAyasaM sapuroDAzaM balyarthamupasaharet / mantrapUtAbhiradbhizca (bAlagraha) zItapUtanAnI cikitsA satraiva snapanaM hitam / / alakRtA rUpavatI subhagA jIrNe bhojanamapyasya tataH zastaM pradApayet / kAmarUpiNI / goSThamadhyAlayaratA pAtu tvAM mukhamaNDikA // atazcordhva pravakSyAmi zItapUtanayA'rdite // 70 // kAThanuM phala, bilvaphaLa, araNIkASTha, vAMsakapUra, dhoLe nAdeyI surasA bimbI kapitthaM jIvakastathA / eraMDo ane kuberAkSI-kaca-eTalAMne samAna | nadIbhallAtakaM zyAmA vilvaM zItazivaM tathA // 71 bhAge laI adhakacarAM karI teone kavAtha banAvIne ne mukhamaMDikAnA vaLagADavALA bALakanA zarIra etaM (bhiH) kaSAyaM niSkvAthya prissishcetsukhaambunaa| para siMcana karavA mATe tene prayoga karAvavo pona taimasthaSataM zray aa 72 mAM joIe; tema ja bhAMgarAnAM pAMdaDAM, talavaNInA jomUtra vIstamutra ra pustaka vAha rA pAMdaDAM tathA AsaMdhanAM pAMdaDAMne svarasa kADhI che ? have thAya taimathaka par l73 temAM tenAthI ecaturthAza talanuM tela tathA vasA- have zItapUtanA(bAlagraha)thI pIDAcarabI meLavI teone pakavIne e yugnasnehane celAnI cikitsA huM kahuM chuM; nAdevI-nAgaramukhamaMDikAnA vaLagADavALA bALakanA zarIra para mAtha, surasA-tulasI, kaDavI ghiloDI, kaTha, mAliza karavA mATe prayoga karavo joIe; | jIvaka tathA nadImAM thatAM bhilAmAM, zyAmA
Page #518
--------------------------------------------------------------------------
________________ mAlamaha-cikitsita--adhyAya 4thA phrALu' nasAtara, bilvaphaLa tathA zItaziva eTale sa dhava athavA zaleyapuSpa-chaDIlA ke paththaraphUla-eTalAM drabyAne samAna bhAge laI teonA kvAtha manAvI sahevAya te rIte zItapUtanAnA vaLagADavALA khALaka para siMcana karavuM; pachI e kvAthathI siMcana karyAM bAda nIce jaNAvelA telathI mAliza karavuM joIe e pava telane tame sAMbhaLe-jema ke, meAmUtra, makarAnuM sUtra, mAtha, devadAra, kaTha tathA sarvaga dha-eTalAM drabyAne samAna bhAge laI teoneA kvAtha banAvI temAM e kvAthathI ekacaturthAMza tela pakavavuM (ane e telanuM zItapUtanAnA vaLagADavALAne mAliza karavuM). 70-73 | che | vivaraNa : ahI' mULamAM je sarvAMgadha dravya kahela che, tenu lakSaNa suzrute sUtrasthAnanA pahelA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke cAturgAtapUra togurungkungkumm / lavaGgasahitaJcaiva sarvagandhaM vinirdizet / taja, tamAlapatra, elacI ane nAgakesara-yAtutarka kapUra, kakkola, agara, kesara tathA laviMgaeTalAM sugadhI dravyAne samAna bhAge ekaThAM karavAmAM Ave tene " sarvAMgadha' kahevAmAM Ave che. 477 e khALaka zItapUtanAnA vaLagADathI chuTI jAya che. 74,75 zItapUtanAne vaLagADa cheDAvanAra dhI khadiraM rohiNIsAraM palAzaM kakubhatvacam / etaM saMbhRtya saMbhAraM kSIre sarpirvipAcayet // 74 // tat siddhaM lehayet kAle zarkarAkSaudramAtrayA / zItapUtanayA prasto mucyate pathyabhojanaH // 75 // | kherasAra, rAhiNIsAra-kahUnA ke kAyaphUlanA sAra, khAkharAnI chAla ke phUla ane kaDAchAla eTalAM dravyAnA samudAyane ekatra karI teonA kalka banAvIne tenAthI cAragaNA dUdhamAM ghI pakavavuM; pravAhI khaLI jatAM pakva thayeluM te ghI, sAkara tathA madhanI ceAgya mAtrA sAthe ceAgya samaye-savAre ne sAMje zItapUtanA nA vaLagADavALA bALakane caTADavuM ane tenI upara pathya bhAjana karAvavuM; tethI | / zItapUtanAnA vaLagADa cheDAvanAra grUpa nRpronUtaLAM purISALi samAnaces| agnijJeyastajoni vidyumantrzva dhrUvanan d|| zItapUtanayA praste tacera = viiiSThatam| | sava mAlagrahAnI sAmAnya cikitsA ata UrdhvaM tu sarveSAM zRNu sAmAnya bheSajam // 77 zimanthaH vajo vaLa: pAmi:/ nizAnajI: voTaruH pUtiSThA gopittathA I78 etena pariSiktasya tailamabhyaJjanaM zRNu / priyaklR roSanA caiva rAtapuSpA yuTannaTam // 2 // sAhIpatra nahatuM tathA anAvei| madhUkAGkoTamaJjiSThA pRthvIkA bhUtikAni ca // 80 // etastailaM samaM siddhaM mudgAmlodakasaMyutam / etena bAlamabhyaktaM muJcatyAzu pitRgrahaH // 81 // bimbIkA zmaryamadhukaM kulatthA badarA yavAH / khuDDAkapaJcamUlasya niSkAthaM cAtra dApayet // 82 // kharjUraM mustakaM caiva nArikelaphalAni ca / nAlikAGkuramRdvIkA madhUkaM madhukaM tathA // 83 // have badhA ce khAlagrahonI sAmAnya cikitsA tame sAMbhaLeA : araNI, kurakhaka-kAMTA azeLiyeA, varuNu-vAyavaraNA, lIkhaDA, haLadara, pATagala-naDaghAsa, pUtikA--cirakhilla-karaja, ane rAhiSa-ghAsa-eTalAM dravyone samAna bhAge laI adhakacarAM karI tenA kvAtha karI tenA vaDe harakeAI mAlagrahanA vaLagADamAM siMcana karavuM ane tenAthI siMcana karyAM pachI je auSadhapava telathI mAliza karavuM joIe, te have huM gIdhanI, ghuvaDanI, tarannu-rIMcha ke varunI vizvA-hagAra lAvavI; ane citraka, akarAMnAM rUvAMTAM, tathA picumaTTha-lIMbaDAnAM pAna lAvavAM-e badhAMne ekatra karI tenA zItapUtanAnA vaLagADavALAnI pAse dhUpa karavA. e paNa zItapUtanAnA vaLagADavALA mATenA upacAra che. 76
Page #519
--------------------------------------------------------------------------
________________ * ******************* kAzyapa saMhitA-cikisitasthAna kahuM chuM, tame sAMbhaLoH priyaMgu-ghauMlA, *plIhA-halImaka-cikisita gocanA, zatapuSpA-suvA, kuTaRTa-araDUso, adhyAya 5 me tAlIsapatra, nalada-varaNamUla athavA kALA halImanuM lakSaNa vALAnAM mUla, caMdana-ratAM jaLI, sArivAanaMtamUla ke upalasarI, mahuDAM, aMThaakharoTa, majITha, pRthvIkA-moTI elacI, .........................oDazivalaMkSA ane bhUtika-bhUtRNa nAmanuM ghAsa-eTalAM | mUrchA tRSNA bhramastandrI viSAdArucigauravam // 1 dravyone samAna bhAge laI teone kalka - jaTharanA agnino tathA baLano kSaya banAvI maganA pANImAM tathA khATI kAMjImAM thAya, mUcha ke bebhAna sthiti, vadhu paDatI te kalakane tathA e pravAhIthI eka catu- tarasa, bhrama, tannA ke nidrA jevuM ghena, thaza ochA talanA telane nAkhI e tela | viSAda-kheda, aruci tathA gaurava-zarIranuM pakavavuM pravAhI baLI jatAM pakava thayelA bhArepaNuM-eTalAM* halImaka roganAM lakSaNe e telathI bALagrahanA vaLagADavALA bALaka- jANavAM. 1 ne je mAliza karyuM hoya, te harakeI paittika athavA pittajanita halImaka pitRgraha te bALakane choDI de che; tema ja ! reganI cikitsA simmI-ghiloDI ke tenAM phaLa, kAzmarya. tasya pratikriyA karyAdAttapittaja sudhA gAMbhArIkala, jeThImadha, kaLathI, bAra, java siddha mAharSa vRtam aa2aa. ane laghapaMcamUlanAM dravyono kavAtha banAvI upAdhuM tatataM tu saMsavitA harakoI bAlagrahanA vaLagADavALAne te kavAtha lenAmAnAM tu trizune tira rUA | madhurANyavidAhIni viriktaM nityamAzayem / Ape; (tethI paNa bAlagraha zAMta thAya " durbalasya prayojyA tu nityaM guDaharItakI // 4 // che;) tema ja khajUra, motha, nALiyeranAM phala, vidvAna vaidya A halImakane (mukhyatve kamalanALanA aMkura, munakkA drAkSa, mahuDAM vAtapittajanita samajIne tene maTADavA tathA jeThImadhaeTalAMnAM sUkAM cUrNa je ApyAM heya, te ce harakoI bAlagrahane mATe (vadhu paDatA) vAtayukta pittane dUra karanArI cikitsA karavI joIe; jema ke vaLagADa maTe che. 77-83 regInA baLane tathA kALane jANanArA vaidya kAtAni zuQUni . gaLanA svarasamAM bheMsanuM dUdha mizra karI (cAra gaNuM) pravAhImAM tethI eka caturthAza iti zrIkAzyapa saMhitA cikinsisthAna viSe "bAlagraha ghI pakavavuM joIe; pachI te pakva ghImAMthI cikisita" nAmano adhyAya 4 tho samApta halImakanA regIne cagya mAtrA ApI te dvArA tene nehayukta thayeluM jANuM te pachI e rogIne saMsana-auSadha ApI virecana karAvavuM joIe. te saMsana A prakAre * A adhyAyanAM zarUnAM 8 pAnAM jeTale graMtha khaMDita thayela che tethI te upalabdha nathI. 4 A halImaka roga e pAMDu rogane ja eka bheda che ema carakAdi graMthomAM jaNAvavAmAM AvyuM che, te tyAM ja jovuM joIe.
Page #520
--------------------------------------------------------------------------
________________ plIhA-halImaka-cikisita-adhyAya 5 me 479 ApavuM joIeAmaLAMnA rasane notaranA vAtahalImaka roganI cikitsA cUrNathI yukta karI te svaMsana ke virecana | jANa thataiDha mA vA prayoganA auSadha halImakanA rogIne (zarUAtamAM ) | mahApApaDuzothAnA tulya kuca mepanam | ApavuM joIe te pachI e saMsana cikitsA | TcchAzinA ja hatAM saidhdhAjasthata DhA nI upara vaidya madhura hAIne vidAha-baLatarA | vAtapradhAna halImakanA rogamAM kalyANaka na kare evAM bhejane kAyama jamADavAM | dhRta, balAtaila ke kumArakalyANaka vRtanuM sevana joIe; paraMtu je rogI durbaLa hoya tene | karavuM; athavA kamalA roga (kamaLo), pAMDu te vadhe hamezAM gaLayukta haraDeno upaga | roga ke sejanA rogamAM je cikitsA karAya karAvavuM joIe. 2-4 che tenA jevI cikitsA paNa karI zakAya paitika halImamAM AvI paNa cikitsA thAya , che; uparAMta e vAtika halImakanA rogIe raktapittauSadhaM yacca taccApyatra prshsyte| hamezAM pathya bhejana karavuM ane agatyadhaatriiphlaanaaN pakkAnAM svarasasyADhakaM bhavet // 5 // harItakInuM nitya sevana karavuM. 8. pippalyo madhukaM drAkSA candanozIravAlakam / - vivaraNa: ahIM chelle agatyaharItakInuM sevana karavA je jaNAvela che, tenA saMbaMdhe carake cikighRtprsthN pacedetaiH pakke dadyAcca zarkarAm // 6 // tallihenmadhunA prAtaH pathyAzI nIrujo bhavet / sAsthAnanA 18 mA adhyAyamAM Ama jaNavyuM cheH dazamUlIM svayaMguptAM zaGkhapuSpI zaTI blaam| hastipippaetat pittottare kArya, zRNu vAtottare'pi tu // 7 lyapAmArgapippalImUlacitrakAn // bhArgI puSkaramUlaM ca athavA e paitika halImakamAM rakta dvipalAMzaM yavADhakam / harItakIzataM bhadraM jale paJcADhake pittane maTADanArAM je auSadhe che, tene | pacet // yave svinne kaSAyaM taM pUtaM taccAbhayAzatam / paced prayoga karAya te paNa vakhaNAya che; athavA guDatulAM dattvA kuDavaM ca pRthak ghRtAt // tailaatspippliipAkAM AmaLAMne svarasa eka Aka-256 | grata sitte mAkSita rahyA che rAma tolA taiyAra kare; pachI pIpara, jeThImadha, | niyataH vAverAyanAta tItrid hanti vanadrAkSa, caMdana-ratAMjaLI tathA uzIra vALA- | yurbalavardhanam / paJcakAsAn kSayaM zvAsaM hikkAM ca vissmeTalAM dravyone samAna bhAge laI teono | jvaram // hanyAttathA'rthIgrahaNI hRdrogArucipInasAn agkalaka 16 vaeNlA taiyAra karI te kalaka tathA | vihita zreSTha rasAyanAmihuM zuman II dazamUla, tenAthI cAragaNuM eka prastha-64 tolA ghI | kaucAMnAM bIja, zaMkhapuSpI, zakacerA, balA-khapATa, pelAM AmaLAMnA rasamAM mizra karI te ghI gajapIpara, adheDe pIparImUla, citraka, bhAraMgI pakavavuM. pravAhI baLI jatAM pakava thayelA te | tathA puSkaramUla-eTalAM dravyo pratyeka be be paladhInI yogya mAtrA laI temAM cogya pramANa | ATha ATha talA levAM; ane eka ADhaka-250 mAM sAkara mizra karI e (pattika) halImaka- | tolA java levA tema ja eka se raMga uttama nA regIe prAtaHkALe cATavuM ane tenI haraDe laI tenI poTalI bAMdhI pAMca ADhaka eTale upara (pitAno ) e roga maTe tyAM sudhI 1280 tolA pANImAM te badhuM pakavavuM. pachI pathya bhojana jamavuM. A pramANenI A | temAMnA java baphAI jAya ane temAMnI haraDenI cikitsA pittAdhika halImakanA rogamAM piTalI paNa baphAI jAya. eTale te haraDene bahAra kADhI laI temAMnA ThaLiyAone kADhI nAkhavA ane karavI. have vAtapittaka ke vAtapradhAna halI pelA kavAtharasane alaga gALI le. pachI te makanA rogamAM je cikitsA karavI joIe, | gALelA kavAtharasamAM pelI baphAI gayelI haraDe nAkhI tene kahuM chuM, tame sAMbhaLe. 5-7 | devI ane pachI temAM eka tulA-100 pala-400
Page #521
--------------------------------------------------------------------------
________________ 480 kAzyapa saMhitA-cikitsitasthAna telA goLa nAkha ane eka kuDava-16 talA | athavA daSAnusAra tathA jaTharAgninA bala pramANe thI tathA teTaluM ja talanuM tela paNa alaga alaga (samAna bhAge) pIpara, jeThImadha tathA balA-khapATanAkhavuM. pachI te badhAMne barAbara pAka kare | nA cUrNane paNa prayoga kare. 8 bane te pAka cATaNa jevo taiyAra thAya tyAre tene | iti smag mAvAna ami parathI nIce utArI laI barAbara zItala ema bhaganAna kazyape ahIM kahyuM che. huM thAya tyAre temAM eka kuDava-16 talA pIparanuM vivaraNa : jo ke A adhyAyamAM tenA nAma cUrNa tathA madha nAkhavuM; ema taiyAra thayelA te anusAra plIdara athavA lIhAvRddhiroga-baroLa rasAyanarUpa lehamAMthI dararoja be haraDe khAvI. A vadhavArUpa roganI tathA halImaka roganI paNa cikitsA zreSTha rasAyana agatya munie kahela che ane te | kahelI hevI joIe, paNa A adhyAyane zarUzubhakAraka hoI vaLiyAM tathA paLiyAMne nAza kare Atane bhAga khaMDita hoI ne maLI zakatA nathI, che; tema ja zarIranA raMgane uttama kare che; AyuSa | tethI e lIhAroganI cikitsA paNa te sAthe tathA baLane vadhAre che ane pAMca prakAranA kAsa khaMDita thayelI jaNAya che, e kAraNe ahIM zarUrogone, kSaya, zvAsa, heDakIne, viSamajavarane, AtamAM lIhAroga saMbaMdhe kaMI kahevAmAM AvyuM arzatrune, prahaNI rogane, hRdayanA rogane, aru nathI, kevaLa halImanI ja cikitsA ahI prAraMbhacine tathA pInasa-saLekhamane paNa nAza kare che. | mAM kahelI maLe che. A halImaka roga e pAMDuvaLI carake cikitsAsthAnanA 16mA adhyAyamAM roga, kAmalA tathA kuMbhakAmalAnuM eka vadhI gayeluM paNa halImaka roganI je cikitsA kahI che, te paNa ahIM | svarUpa che; e abhiprAyathI carake cikitrita jANavA jevI hovAthI utAravAmAM Ave che; jema ke sthAnanA 13 mA adhyAyamAM halImaka roganuM svarUpa guDUcIsvarasakSIrasAdhitaM mAhiSaM ghRtam / sa pibet trivRtAM Ama darzAvyuM che: yA tu blovaiH dviritAvasnigdho rasenAmalakasya tu // virikto madhuraprAyaM bhaje pItakaH / balotsAhakSayastandrA mandAmitvaM mRdujvaraH / / pittAnilApaham / / drAkSAlehaM ca pUrvoktaM sapauSi madhu. strISvaharSo'Ggamardazca shvaasstRssnnaa'rucibhrNmH| halImakaM rANi ca / yApanAnkSIravastIMzca zIlayetsAnuvAsanAn / / tA taraNa vidyAnittita: che je vakhate pAMDanIrijhonAMjha kiyATThiA sikke rAma- rogInA zarIrano raMga hariyALa, kALAzayukta pILA bA vivarsI madhu vastram ! thatA ja prayuti | ke tadana pILo thaI jAya tema ja tenA balane jaLaroga thAva81 | halImakanA regIe gaLAnI tathA utsAhane nAza thaI jAya, taMdrA ke nidrA svarasa tathA bheMsanA dUdhamAM pakave kareluM mecanuM jevuM ghena rahyA kare, jaTharane agni maMda thaI ghI pIvuM. jethI te rogI snigdha thAya che; ema | jAya. dhImo dhImo tAva rahe, strIo viSe harSa 2 zIe sti thayA pachI AmaLAMnA rasatI | na rahe.mane bhogavavA mATe AnaMda ke utsAha. sAthe tamAtara pIvuM; tethI tene barAbara virecana | na thAya. agamarda hoI zarIra bhAMge, zvAsa, vadhu thaI jAya tyAre teNe pittane tathA vAyune nAza | | paDatI pANInI tarasa lAge, aruci thAya, bhramakaranAra lagabhaga madhura khorAke sevavA joIe; } cakkara AvavA mAMDe tyAre vAyu tathA pitta temaja pUrvokta prakSAleha, madhura dhRta ane dUdhanI bannenA prakopathI thayela te halImaka roga jANe. yApana bastio paNa te halImakanA rogIe | (ekaMdara, pAMDuroganI ja vadhI gayelI eka levI. vaLI te uparAMta e halImakano rAgIe | avasthA te ja halImaka rAga samajavo ) A jaTharAgninI vRddhi mATe mukI drAkSathI banAvelA saMbaMdhe suzrute paNa uttarataMtranA 44 mA adhyAyaariSTa go 5Nu yuktipUrvaka pIvAnuM ane kAsa- | mAM Ama kahyuM che ke- teM vAtavistAravInITa ciki,sAmAM je kahela che te abhayAvaha athavA | dIna nAma caratti tAH | vAyu ane pittanA agatyaharItakIne paNa prayoga karavo joIe;] prApathI te pAMDurogI ke kuMbhakAmalAne regI
Page #522
--------------------------------------------------------------------------
________________ plIhA-halImaka-cikitsita-adhyAya 5 mA 481 ~ che; ane pachI vatI e plIhA--gAMTha kAcabAnI pIThanA jevI U McI AkRtivALI jaNAya che; ema vadhyA karatI e plIhAnI je upekSA karAya eTale ke tenI tatkALa yeAgya cikitsA na karAya teA anukrame paDakhAMnA pradezane jAra-peTane tema ja agninA Azraya sthAna grahaNIne paNa cAre bAjuthI vadhArI daI plIheAdara nAmanA rAgane utpanna kare che. ema carake plIhAduranA nidAnA kahyA pachI tyAMja A plIhAduranAM lakSaNA Ama kahyAM che; jema ketsy rUpANi- daurbalyArocakA vipAkA camUtragrahatamaH prveshpisA maryavimUrchA, sArAsabhrAsamRhuvAnAhAgninAcAya verahyavatramelA holjhe vAtapUruM vi comaLaLaeN viLe vAnIharitahAridrAnimannati / e plIheAdaranAM lakSaNa che, je A pramANe thAya che-- zarIramAM dulatA, arecaka eTale ke khArAka vagere para aruci, avipAka eTale ke khAdhelA khArAka na pace; jhADA ane pezAba baMdha thaI jAya; aMdhakAra sivAya khIjuM kaMI ja na dekhAya ke na jaNAya; athavA AMkhe aMdhArAM Ave, tarasa vadhu lAgyA kare; aMgamarda thAya eTale ke zarIra copekSitaH krameNa kukSi najharamadhiSThAna | bhAge-tUTe; UlaTIo thAya, mUrchA Ave; aMgasAda tra parizipannuvaramaminivRtayati / jeNe atizaya vadhu | eTale ke aMgAmAM zithilatA thAya; udharasa, pramANamAM bhAjana kayuM... hAya ane pachI te mANasa Ave; zvAsa thAya; mRdu javara-dhIme tAva Ave; gheADA para ke gADuM vagere vAhana para musApharI kare AnAha-peTa taMga thaI jAya athavA malamUtra baMdhAI athavA vadhu paDatI ceSTA ke cAlavuM vagere zArIra- rAkAI jAya; jaTharanA amineA nAza thAya; zarIramAM kriyAe karyA kare, tene lIdhe zarIrane atyaMta kRzatA ke dulatA thAya; zarIra pAtaLuM banI kSeAbha ke athaDAmaNu thAya te kAraNe; tema ja atizaya jAya; Asyavairasya eTale ke mehu` besvAda bane; te vadhAre maithunakarmI kare ke vadhu paDatA bhAra upADe pabheda eTale ke zarIranA sAMdhA jANe ke tUTI athavA pagapALA vadhu paDatI musApharI kare; jatA hAya ke ciraI jatA hoya ema lAge, athavA vadhu paDatI UlaTI thAya ke rAga vagerenA dAThAmAM vAta ane zUla athavA vAtajanita zUla kAraNe zarIramAM kRzatA ke kSIzutA thAya, tethI nIkaLe ane peTa paNu aruva eTale ratAza zarIranA DAbA paDakhe rahelI plIhA--khareALanI gAMTha paDatuM thaI jAya; athavA viva--phika thaI jAya potAnA sthAnethI khasI jai te khUba vadhavA mAMDe ane nIlavaNI-lIlI ke hariyALA raMganI ke haLache; athavA rasa Adi dvArA khUba vadhI gayeluM daranA jevA raMganI rAtI rekhAothI yukta thAya! rudhira te plIhAne khUba vadhArI mUke che; tethI e plIhA khUba kaThina banI jAya che; prathama te| te aThIlA jevI laMbagALa ane kaThina thaI ne luhAra lekeAnA leADhAnA dhaNu jevI jaNAya jyAre hariyALA athavA pILA raMgavALA thaI jAya tyAre te rAgane e rAganA jANakAra vaidyo * halImaka ' nAme kahe che. vAgbhaTe teA lAdharaka tathA halImakanAM lakSaNNA ekaThAM lakhI lAdharaka tathA halImakane ekaekanA paryAya ja mAnyA che. vaLI suzrutamAM halImakanI cikitsA alaga kahI nathI, tethI paNa vAgbhaTanI mAnyatAne puSTi maLe che; paraMtu DalhaNe lAdharaka tathA halImakane ekaekathI judA gaNyA che; e ja abhiprAyathI A grantha kAzyapasa MhitAmAM halImakanI cikitsA alaga kahI che; ane te halImaka vAta-pitta ubhayadeASa janita kahyo che. have ahI. plIhAroganuM varNana lakhavAmAM Ave che. jemAM plIhA-kharALa vadhI jAya tene plIhArAga kahe che. carake ciki sA sthAnanA 13 mA adhyAyamAM A plIhAroganAM nidAne! Ama kahyAM che-arAtasyAtisaMkSomAyAnAtiratiH / ativyavAya bhArAdhvavamanavyAdhikarzanaiH // vAmavA trita: IhA cyutaH sthAnAprarSAMte| zoLitA | ghA rasAdibhyo vivRddhaM taM vivardhayet // tasya plIhA varNanoDaNIlevAno vardhamAna chavasaMsthAna vaite, sa | | st. 3t suzrute paNa nidAna sthAnanA 7 mA adhyAyamAM A rAganI saprApti Ama darzAvI che; jema ke- vivAghamithyanvitamya jJato: pravruSTamavyarthamayur ca | IhAmivRtlRi satataM oti Ihor tapravRtti
Page #523
--------------------------------------------------------------------------
________________ 482 kAzyapa saMhitA-cikitsitasthAna tArA || rAme 2 vArthe riddhimeti viravataH | khUba mardana karavuM.- tataH zuddha samudrakSiAra sIdati cAturo'tra / mandajvarAgniH kaphapittaliGrupadrataH / payasA pAyayet, hiGgasauvacikAkSAreNa sratena palAzakSAre kSINotipAig: In "je mANasa atizaya dAha karanAra | va vavajJAnam | TgAtazuravAmAlAra taikSamaNa zomAane abhiSendI-kaphavardhaka padArthonA sevanamAM ! nAthe vI, vidhvIsandhavatrazurUM pUratavaraphAra Asakta raheto hoya, tenuM lehI ane kapha ati- | vAlsTaTyutaM vidaDhALavizvagrAm, vI-vidhvIzaya duSTa bane che; ane te pachI e duSTa baneluM | mUcitra-rAra-vekSAra-vaidhavAnAM paDhiAmA | lehI tathA kapha e mANasanA DAbA paDakhAmAM vRtArtha tarUlya kSIra tavairya vipAyetan payrahela lIhA-baroLanI hamezAM vRddhi kare che e palakaM nAma sarpiH pliihaamisngggulmodraavrtshvythu-paannddurogane tenA jANakAra vaidyo "plIhodara' nAmano roga | ronAvAsasthAsAtiyAtharvavAviSamajavara,navanti, maLyAutapanna thayelo kahe che. e rogamAM mANasanA DAbA | fmavadivADhicUmumukSIta-te pachI virecana vaDe jene paDakhe rahelI te baroLa vadhavA mAMDe che, tethI e deha zuddha thayo hoya evA te rogIne samudranI chIpane regamAM te rogI vizeSe karI pIDAya che; tene kSAra dUdhanI sAthe pAvo; athavA hiMga, sAjIkhAra ke dhImo javara Ave che ane tene jaTharAgni paNa jhArelA khAkharAnA kSAranI sAthe javakhAra pAvo: maMda thaI jAya che; ema kaphanAM tathA pittanAM | athavA ragatarohiDe, ekharo tathA agheDAne kSAra lakSaNethI upadrava pAmelo e 1lIhAdarane rogI telanI sAthe pAvo; athavA saragavAnA kavAthane pIpara, baLathI kSINa thaI atizaya pAMDu-phikkA raMgane saidhava tathA citrakanA cUrNathI mizra karI pAka thaI jAya che.' A lahAvRddhi roganI cikitsA athavA kAMjIthI savAvI kADhela karaMjana kSAra paNa carake cikitsAsthAnanA 13 mA adhyAyamAM | biDalavaNa tathA pIparanA cUrNathI mizra karI pA; Ama kahI che ke-vikisa saMparvata yathAyo vaLI pIpara, pIparImULa, citraka, sUMTha, javakhAra ane yathAbalam / snehaM svedaM virekaM ca nirUhamanuvAsanam // saMdhava-e dareka auSadhadravyane cAra cAra tolA samIkSNa vAra vAhI vAre vA vyadhata phiArAma || plIhA- { pramANamAM levAM. tema ja ghIne cosaTha tolAbhAra vRddhinA rogamAM vaidyo, rogInA doSa tathA balane | levuM ane dUdha paNa 64 lAbhAra levuM; e anusarI sArI rIte cikitsA kare che. prathama | sarvane ekaThAM karI pakavavAM, eTale Sapalaka nAmanuM te te rogIne snehana, svedana tathA virecana ghI taiyAra thAya che; e ghI (gya mAtrAmAM pIdhuM ApyA pachI jarUriyAta joI tapAsIne nirUha- hoya te) jaTharAgninI maMdatA, gulma-gaLAno roga, basta tathA anuvAsanabasti paNa Ape che; udararoga, udAvata roga, sojo, pAMDuroga, khAMsI athavA DAbA hAthamAM zirAdhana paNa kare che. zvAsa, UrdhvabAta(eTale nIce nahi besIne 6yA suzrute paNa cikisita sthAnanA 14mA adhyAyamAM ja cAlyA karatA zvAsa)ne tathA viSamajavarane Ama kahyuM che ke- zrIhariH nirapavitraNa TaknA | 5NuM maTADe che; vaLI je te lIhAdaravALAne agni muto pAmavAlo rAkhyatarataH zi vidhimatI manda thaI gayo hoya, to te upara A (sUkatamAM) vaLanA zrIhAne rudhirathanArtha' -plIhedaranA cikitritasthAnanA pAMcamA adhyAyanA 24 mA rogIne prathama snehathI snigdha karI svedana vaDe | viSayamAM kahela hiMgyAdi gaNanA cUrNane upasvadayukta karavo. te pachI te rogIne dahIM sAthe yoga karAva, jethI jaTharAgninI madatA paNa bhajana karAvavuM ane te pachI tenA DAbA*hAthamAM | maTe che. e prakAre A plIhedaramAM cikitsA zirAdhana karavuM; temaja baroLanA lehIne savArI karAya che ane te uparAMta varSela ke kSIrapalata, kADhavA mATe vaidya baroLanI upara potAnA hAtha vaDe | guDaharItakI ane vardhamAnapIpalIprayoga paNa karAvI zakAya che; ane A rogamAM jo vAta ane * A saMbaMdhe lAgadharasaMhitA, adhyAya 8ne kaphanI pradhAnatA hoya te carake jaNAvela amikarma 21mo viSaya juo. [ paNa karAvI zakAya che; jema ke carake Ama kAMche
Page #524
--------------------------------------------------------------------------
________________ udAvata-cikisita-adhyAya 6 ThTho 483 ke-mi 2 kuvaita miSavAtava " plIha- [ tAnAd tu hAvAkya sAdhetriAjhiduvdaranA rogamAM je vAta ane kapha-beya doSa je ugra mAM zUTUchANAnANAdaHTnAni, pravRttibanI kopyA hoya, to vaidya rogIne agnikarma pazu ke jo, varNa, saMjJAnArAdTanapatanavisTAnavRdaUTkaravuM-eTale ke carake cikitsita sthAnanA pAMcamA divvANadherASTITUritAmarmANa adhyAyamAM je asikama gulamaroganA adhikAramAM vAthate, vAtazudarathauravaMkSaLorAImUhakahela che, te paNa karavuM; paraMtu je paittika eTale ! tArA thathA paisuravartakSAnA prajAvo ke pittapradhAna lIhadararoga hoya to jIvanIyagaNa pUrvaja mavanita rU II eTale ke jIvaka, RSabhaka Adi jIvanIya gaNanAM kaSAya-tUrA rasavALA, kaTu-tIkhA, tiktaauSadhadravyothI pakavela dhRtayogo pAvA, kSIrabastI- kaDavA, rUkSa-lUkhA, zItala-TADhA, patio ApavI, ravirastrAvaNu karAvavuM ane saMzodhana | durgAdhI, saDelA tathA sUkA padArtho vadhu tathA dudhapAna paNa karAvavuM te uttama kahevAya che."9 sevavAthI, temaja zAka, vallara-sUkAM mAMsa, Iti zrI kAzyapa saMhitAmAM "plIha-halImaka-cikisita' piNyAka-talane kheLa, suniSaNaka, catuSpatriI nAmano adhyAya 5 mo samApta ke patiyA zAka, dUdhI, kodarA, sAme, udAvata-cikisita adhyAya 6 ThTho nIvAra, yavaka nAmanuM halakuM dhAnya, "kakaTu" athAta udAvartacikitsitamadhyAyaM dhyaakhyaasyaamH||1 nAmanuM kSudradhAnya, netarano agra bhAga, kakadhU moTAM bora, kapittha-kaThaphala, bivaphaLa, iti ha mAha bhagavAn kshypH||2|| karIra-keraDAM, gAMgerukI-gaMgoDIphala, likucahave ahIMthI ame udAvata cikitrita lakuphala, pArAvata-kabUtaranuM mAMsa ke te nAme nAmanA adhyAyanuM vyAkhyAna karIzuM ema eka prakAranAM phAlasA, bhavya phala, kAMjI,zuktabhagavAna kazyape (jIvaka ziSya pratye kahyuM hatuM. sirako, AranAla nAmanI kAMjI, tuSodaka udAvatanAM pUrvarUpa lakSaNe vagere nAmanI photarAMnI kAMjI, maga, kalAya-vaTANA kaSAyakaTutiktarUkSazItapUtizuSkazAkavallUra- tathA aLasI vagere dhAnyanuM vadhu sevana karapinnyaaksunissnnnnkdugdhikaakodrvshyaamaakniivaa vAthI jenI prakRti rUkSa hoya ane tethI ja rayavakakaTTa(?)vetrAgrakarkandhUkapitthabilvakarIragA jenI prakRti vadhupaDatI vAyuthI yukta hoya terukIlikucapArAvatabhavyakAJjikazuktAranAlatu teno vAyu atizaya prakopa pAme che, tema SodakamudkalAyAtasIprabhRtiniSevaNAdrakSAtmano / vAtabhUyiSThaprakRtervegavidhAraNAdanilaH prakupito ja maLa-mUtra AdinA AvelA vege paNa vizeSe karI rokavAthI vAyu atizaya vadhu dehamUrdhvamudAvRtya vAyunodAnena pratyAhato gudamAsAdyAzayaM kRtvA'dhovahAni srotAMsi dUSayitvA kepe che ane pachI te vAyu dehanA uparavinnmuutrkphpittaanilshukrmaargaanuprunnddhi, tata nA bhAgamAM UMce rekAI jaI udAnavAyunI AnAhamupajanayati prANaharaM, tallakSaNaM vA / kSIra- sAthe athaDAIne gudAnA mArgamAM pahoMcI mupasevamAnasya zizoraciraM vA kaTIdhAraNAdvasti- | | jaIne tyAM potAnuM sthAna karI bese che; gupanAvRtinAr prArAkSara -] ane pachI nIce vahana karatA stroto-mArgo nupasevanAdvegavidhAriNyA upavAsapramitAzanaviSa- ne dUSita karI kharAba kare che, temaja viSTA, mAzanaprajAgaracitteAvyAyAmanityAyAH kSIra mUtra, kapha, pitta, vAyu tathA vIryanA mArgomaamodyte vAyunA tat pIyamAnamudAvartAya saMpa ne rokI le che, tethI AnAha-maLa-mUtradhte / tatra ssddudaavrtaaH| vAtaviNmUtrazukracchardikSavathUnAM saMdhAraNAdapravRttezca SaNNAM SaDucyante / I ! baMdhane roga upajAve che; e roga prANane taddAvartatAmAnya tAvIdu vaiSa na- haranAra che athavA tevAM prANahAraka lakSaNenALIyerukSadhiniyoriA | thI te roga yukta hoya che. vaLI je bALaka
Page #525
--------------------------------------------------------------------------
________________ 484 kAzyapa saMhitA-cikisitasthAna dUdhane sevatuM hoya ke pItuM hoya, te bALaka | udAvata rega eka ja gaNAve che, tethI udAvartane thoDo samaya paNa keDanI upara dhAraNa | rega eka ja prakArano che. e udAvata rogokarI rAkhela hoya, tethI tenI basti-mUtrA | nAM lakSaNo tathA auSadho "verAna vALI" zaya tathA gudA atizaya rokAI jAya che ! nAmanA adhyAyamAM kahyAM che; teone ahIM tethI ane atizaya vadhu pramANamAM je bALaka paNa e roganuM dAruNapaNuM hovAthI ame uparaDyA karatuM hoya tethI athavA te bALakane | dezIe chIe. e regamAM peTamAM , mRccha, ke koI mANasane atizaya vadhu pramANa- | dAha, AnAha-malabaMdha, AdhyAna-Apharo, mAM ujAgaro thavAthI, athavA koI paNa kaI paNa pravRttino doSa eTale ke kaMI paNa mANasa nehanuM vadhu sevana karato na hoya | kAma karavuM na game; zarIrano raMga badalAI ke dUdhanuM barAbara sevana karatA na hoya, te jAya, saMjJA ke bhAna nAza pAme, khalanaathavA keI strI maLa-mUtrAdinA AvelA | cAlatAM Thokara khavAya, paDI javAya, vilApa vegone rokavAne svabhAva dharAvatI hoya, | karAya athavA vadhu bakavAda cAle, vadhu paDatI athavA koI strI kAyama upavAsa karyA karatI | tarasa lAge, heDakIo UpaDe, zvAsa-hAMpha hoya athavA amuka pramANamAM mApasara ja | thAya; vadhu paDato parasevo AvyA kare; khorAka khAtI hoya athavA viSama bhajana | aMgArAnA jevI baLatarA thAya; ane ke aniyamita khorAka athavA prakRtithI | parikartikA ke peTamAM jANe vADha thatI hoya viruddha khorAka khAtI hoya, rAtanA ujAgarA | tevI pIDA thAya-A upadravothI te udAvatano karyA karatI heya, manamAM IrSothI yukta rogI vAraMvAra pIDAya che tema ja bastirahetI hoya ke vadhupaDate vyAyAma ke | mUtrAzayamAM, gudAmAM, hRdayamAM, paDakhAMmAM, zarIrazrama karyA karatI hoya, tevI strInuM | vRkSaNa-sAMdhAmAM tathA udara-peTamAM zULa bheMkAyA dhAvaNa vAyuthI vikRta bane che; ane te | jevI pIDA thAya; beya sAthaLomAM zithilatA vikRta dhAvaNane je bALaka dhAvatuM hoya, tene thAya; ane vyathA-pIDA paNa thAya; ema udAvarta roga lAgu thAya che. udAvata rogo | ahIM udAvanAM A lakSaNo kahyAM che. cha jAtanA kahevAmAM AvyA che. eka te ! temAMnAM pahelAM pAMca udAvartamAM pUrvarUpa vAyuno Avelo vega rokavAthI, bIje | tarIke hoya che. 3 AvelI vijhAno vega rokavAthI, trIje vivaraNa: ahIM udavartamAM prathama thatA AvelA mUtrano vega rokavAthI, cotho | AnAha ke malabaMdhanuM lakSaNa sute uttarataMtranA vIryane vega rokavAthI, pAMcamo UlaTIne 56 mA adhyAyamAM Ama lakhyuM che-"mA phAda vega rokavAthI ane chaThTho AvelI chIMkane ! nicitaM krameNa bhUyo vibaddhaM viguNAnilena / pravartamAna vega rokavAthI udAvatta roga thAya che, tema ja na yathAsvamenaM vikAramAnAhamudAharanti / / tasmin bhava. e vAyu vagere chayenI je pravRtti na thAya tyAmasamudra tu' AhArane na pacelo rasa "Ama" eTale ke vAyunA prakopathI te chaye AvatA ! kahevAya che; te athavA vijhA anukrame saMcaya aTakI paDe, tethI paNa cha prakAranA udAvata pAmIne tema ja dUSTa vAyuthI baMdhAIne athavA sUkAIne potAnA mAge bahAra na nIkaLe, e roga utpanna thAya che; ema cha udAvata ! | vikArane vaidyo "AnAha" kahe che; e AnAha rego utpanna thatA kahevAya che. chatAM keTalAka | roga je AmathI utpanna thayo hoya, te AcAryo e chaye udAvarta rogomAM sAmAnya | 'tRMI tirAvivAha mAnIrAze cUDhAthI juve udAharta paNuM to eka ja raheluM che, te kAraNe. dRAsa vAtana 1 | tamaH vRkapura
Page #526
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAvata-cikitsita--adhyAya 6ThTho 485 AA. . | | bamUtre zUlo'tha mUrchAtha zahad vamizca / zvAsazca pakvAzayaje bhavanti, liGgAni cAtrAlasakodbhavAni // temAM vadhu paDatI tarasa, pratizyAya-saLekhama, mAthAmAM baLatarA, AmAzayamAM zULa, zarIranuM bhArepaNuM, meLa ane eDakAranuM aTakavuM e lakSaNA thAya che; paraMtu e AnAha jo viSTA rAkAvAthI thayA hoya teA keDa ane pITha jhalAI jAya che; viSTA tathA mUtra aTakI paDe che; zULa nIkaLe che; mUrchA thAya che; vizvAnI UlaTI thAya che; zvAsa-hAMkuM thAya che ane te uparAMta AmAM * alasaka' nAmanA udararAganAM lakSA thAya che; ema ekaMdara te AnAhe rAga AmadoSanA kAraNe thAya che; ane udAva rAga je kAraNe thAya che, te paNa ahIM mULamAM ja batAvela che, teneA anuvAda jovAthI spaSTa thAya che; carake paNa cikitsita sthAnanA 26 mA adhyAyamAM dAvanAM nidAneA tathA samApti Ama kahela che; jema ke-trAyatittvovaLakSamoyaiH saMdhALo. dIraNamaithunaizca / pakAzaye kupyati cedapAnaH srotaaNsydhoLAni vI sa haUA // joti vijJAntamUtrasa++ mAtuvAvartamata: sutroram // kaSAyatUrAM, tikta-kaDavAM, uSNu tathA rUkSa bhAjane sevavAthI ane maLamUtrAdinA nahiM AvelA vegAne baLajabarIthI prakaTa karavAthI tema ja vadhu pramANamAM maithuna sevavAthI pakvAzayamAM o apAna vAyu pe athavA vikRta bane teA e baLavAna vAyu, nIcenA eTale ke mUtrAzaya tathA gudA Adi nIcenA pradezomAM jatA srotA ke mArgone rUMdhI laI viSTAnI, maLavAtanI tathA mUtranI rukAvaTane kare che; ane ema anukrame te viSTA vagerenA rAkANurUpa kAraNathI atyaMta bhayAnaka evA dAva rAgane utpanna kare che. e ja prakAre suzrute paNa uttara taMtranA 55 mA aghyAyamAM udAvata viSe kahela che; te uddAvane ahIM paNa vAta, viSTA, mUtra, vI, UlaTI tathA chIMka-e chane rAkavAthI temaja e yenI pravRtti ja na thAya eTale bahAra ja nIkaLatAM aTakI paDe tethI paNa cha prakAranA dAva rAga thAya che. A badhAye prakArAmAM udA`paNuM te| samAna ja heAya che, tethI keTalAka AcAryo A udmAvatane eka ja prakAranA mAne che; chatAM carake te sUtrasthAnanA 19mA adhyAyamAM Ama cha prakAranA udAvata kahyA che; jema keSaDurAvartAyathA vAta-mUtra-purItra-eikSa zunAH 'cha prakAranA udAvata" regA thAya che ane te vAyunA, mUtranA, viSTAnA, vInA, UlaTInA tathA chIMkanA rAkavAthI utpanna thAya che. paraMtu suzrute uttarataMtranA 55mA adhyAyamAM vAyu, maLa, mUtra, bagAsAM Adine rAkavAthI 13 prakAranA udAvarto kahyA che.'A udAvartanAM lakSaNA tathA cikitsA * TM veLAnuM dhAraLIya ' adhyAyamAM kahevAI gayela che. ' A rAga jyAre dAruNa bhayaMkara thAya tyAre temAM keTalAMka je lakSaU~A thAya che, temane paNa ahIM mUrchA, dAha, AnAha Adi nAme kahela che; temAM zarUAtanAM zULa, mUrchA, dAha, AnAha tathA AmAna--ema je pAMca kahyAM che, temane dAvanAM pUrvAMrUpa tarIke samajavAM joIe. A saMbadhe carake paNa cikitsAsthAnanA 26 mA adhyAyamAM udAvanAM A lakSaNA kahyAM che, jema ke hastiduthureztramAM saTTagpAvai-tivALA svAt| AdhmAna hallAsa vikartikAzca toroDaviyA sapticothaH // voDapravRttino 2 za'nyUrdhvazrva vAyurrihano ve yAt| che guNya cirAtravRttiH sthAaA tanu: sthAvara kSItA | basti mUtrAzayamAM, hRdayamAM, kukSi-kUkhamAM ane peTamAM pIDA thAya; pITha tathA paDakhAMmAM paNa atizaya dAruNu-tItra vedanA thAya; peTamAM AmAna-Apharo, hallAsa-meALa--UbakA tathA gudAmAM vikartikA--vADha jevI vedanA thAya; teAda eTaleA seAya bheAMkyA jevI vedanA thAya; avipAka eTale ke khAdhelA kheArAka na pace; asti-mUtrAzayanI upara seAje Ave; vidyAnI apravRtti eTale jhADA barAbara na Ave athavA jhADAnI kabajiyAta rahe;-peTamAM gaDagUmaDu` ke gudAmAM gaDa thAya; gudAmAM rAkAyeleA vAyu UMce gati karanArA thAya ane A udAvatane regI jyAre maithuna karavA taiyAra thAya tyAre tenuM vIryAM ghaNA lAMbA kALe kSare-jhare, eTale bahu ja lAMbA kALe tenu vI peAtAnA sthAnethI chUTe che; athavA te rAgInuM vIrya pAtaLuM, khara-kaDhAra, rUkSa tathA zItala khanI jAya che. ekaMdare, vI teA ghaTTa, cIkaNuM, | | | | | | va
Page #527
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-cikisitasthAna snigdha, tathA lagAra garama hoya che, paraMtu udA- rAphIni mUtravitani sadupaTjhavaNavartanA rogavALAnuM vIrya ethI viparIta guNavALuM | zikSApatharAtapuegpArAzAstrazutAni thAya che. ane tenI pravRtti-bahAra AvavuM lAMbA TUni vA vipakSI moLavijokALe thAya che.) ahIM darzAvela AnAhanA mUtrAcatawtamanaharaguhAmAratAMsaMbaMdhamAM mAdhavanidAna graMthamAM Ama kahevAyuM che ke nirAjaM cUrNa, nAravimilyuthane tat II jA Ama zakRdvA nicitaM krameNa bhUyo vibaddhaM viguNA. udAvartanA rogIne prathama garama pANI nilena / pravartamAna na yathAsvamenaM vikAramAnAhamudA sahita tela vaDe abhyakta-mAlizathI nita | viguNa ke viparIta thaI pelA vAyunA kAraNe-kAcI, viNA atizaya ekatra thaI khUba yukta kare; pachI tene zarIrane svedathI gaMThAI jAya, ane anakame khUba baMdhAI jaIne mukta karI phalavatio dvArA tenA upacAra barAbara pravRtti na kare-bahAra na nIkaLe-te vikA- | karavA; te dvArA te visaMsi thAya tene rane vigho A hi-maLabaMdha roga kahe che. tema ja jhADo barAbara AvI jAya te pachI tene garama, suzrute AdhyAnareganuM lakSaNa Ama kahyuM che ke, snigdha, madhura tathA lagabhaga lavaNayukta sATo yugamAM mAtamAM mRram | TH-niti khorAka jamADavo athavA java, ghauM, sAThIjJAnIyA ghoraM vAtanirodhanamAM vAyanA nirodhathI cokhA, zAka ane lagabhaga ghIthI yukta utpanna thayelA je rogamAM peTa Apa-ADaMbara AnupamAMsa ke jalacara jInAM mAMsa jemAM yukta thaI DhamaDhola banI phUlI ApharI jAya, tethI vadhu pramANamAM hoya evo AhAra jamApeTamAM atizaya ugra pIDA thAya, te bhayAnaka Da; paraMtu e khorAka jene jamADAya rogane AmAna' nAme jANo.' 3 te mANasa koI paNa upadravathI rahita hoI udAvatanI cikitsA baLavAna hovuM joIe; temaja evA te paJcajanamAdAvuSNalavaNatailAbhyaktaM yathAyogaM rogIne je phalavatio vaDe upacAra karavAvirArI kaafkAnerA vivaNika jJa| mAM Ave, te phalavatie kAzItakA-kaDavo saMtamuSNasnigdhamadhuralavaNaprAyamazanaM yavagAdhUmaSa- | tUriyAM ke galakAM, kaDavI tuMbaDInAM bIja, gznarAvRtaprAthamAnavAmAMagyaM vAidAra- | pIpara, seMdhava, hiMga, vaja, haratAla, maNamanughavALa vaDhine 3ghavAtA rAta- | zIla tathA aDadanA loTamAM gemUtra nAkhI pvaDhAvuvI vidagTIdhari vecAritAmana - pIsI nAkhI taiyAra karelI hovI joIe. rAmAghanaphUrvAva vatye ghavAtA ane pachI te phalavatione ghIthI copaDelI (klaptA) ghatAkta kaTaulAkte vA gade zalAkayA praNayet / pUrvavadeva copcaarH| mrakSaNAcchAdana | heya; athavA kaTu tala-sarasiyAthI copaDelI pariSkAzanAni tAni cAsya snigdhoSNAni | hoIne gudAmAM saLI dvArA pesADelI visthAt ! savATyakumagi[gvAranukavava- hovI joIe; ema pahelAM kahyA pramANe THdhApatnatrachADyApArIDhAva- ja te roganA upacAro karavA jema keTAvarITA pAyAmi dhRta- prakSaNa-mAliza, AcchAdana-vastro, pariSekaTvimafzavasem tri yojana thA siMcano tathA azana-bhajana snigdha mUtrA vAyata | trivRddhItavIrAmAyudhAnuM ane garama ja taiyAra karavAM joI e sAtha, kSIreNa yuktA mUtrairvA''nAhabhedanam / triphalA- | dantIzyAmAtrivRtkampillakapIlusvarNakSIrIvacAsata | vATaya-javane maMDa ke osAmaNa athavA javaDhAnadhitUMni sudhAkSINa dizA nA phADA; kumASa-bAkaLA ke maganI athavA AmaDhamAtrIH kRtvA tata ghawAM makSatrio- aDadanI ghUgharI, apUpamAlapUDA, vAstu- mUtrAnupAnAvAnAe . utAjendra tri- bathavAnuM zAka, java, zAka, sudhApatra- huMDa
Page #528
--------------------------------------------------------------------------
________________ utkrAvata-cikitsita-adhyAya 6ThTho thAranAM pAna, naseAtaranuM zAka, pAMcAMgula- eraDA, sivArikA-sitAvara zAka, zrIphalAbilvaphaLa, suva lA-harahura, kAkamAcI- pIluDI, kalAya-vaTANA tathA pAlaya-pAlaka bhAjI-vageremAMthI banAvelA zAkane ghIthI vaghArIne tenI sAthe javanA khArAka udAvanA rAgIne jamADavA joI e; athavA trivRt-naseAtara pIlu ke javanA utkAra-sphUriyAM geAmUtranI sAthe ( uDhAvanA rAgIne ) pAvAM joI e. vaLI naseAtara, haraDe, zyAmA-kAMga ane sudhA-sehu'Da-thAra-eTalAMne pIsI nAkhI dUdhanI sAthe ukALI udmAvata nA rAgIne geAmUtranI sAthe pAvAM joI e, tethI e rAgamAM pUrvarUpe thayela AnAha-maLakha dha tUTe che-maTe che. vaLI trilA haraDe, baheDAM ane AmaLAM, nepALe, kALu naseAtara, kapIleA, pIlu, svaNu kSIrI-dAruDI, vaja, sasalA-sAtalA cAra-zikAkAI, nIlikAgaLI ane grahanI dheALA sarasava-eTalAM dravyAne samAna bhAge laI cUrNa karI temAM sudhA-sehuMDa thAranuM chIra meLavI ghUMTI laI tenI AmaLAM jevaDI gALIe banAvIne temAMthI eka geALI khAIne tenI upara garama pANI athavA gAmUtranuM anupAna sevyuM hoya teA udAya nA pUrvarUpa AnAhathI mukta thavAya che-AnAha roga maTADI zakAya che; athavA upayu kta ja Adi dravyone samAna bhAge laI temAM sudhAkSIra-sehuMDathAranuM dUdha meLavavuM nahi temaja gomUtra paNa anupAnamAM cheDI daI pAMca kaTuka dravyo-pIpara, pIparImULa, cavaka, citraka tathA sUMThanuM cUrNa samAna bhAge meLavI, pAMca lavA-si'dhava, saMcaLa, biDalavaNa, samudra lavaNu tathA sAbhara lUNanuM cUrNa paNu mizra karavuM; temaja hiMga, e kSAra-sAjIkhAra tathA javakhAra, zatapuSpA--suvA, kALIpATa ane zrIphala-khillaphulanuM cUrNa paNu sarakhA bhAge 487 meLavavuM; pachI te cUNu mAMthI eka khiDAlapadaka eka tAleA pramANamAM laI dUdha, madirA, garama pANI ke gAmUtra emAMnAM kAI paNa eka anupAna sAthe te jo sevAya, teA AnAhamaLama dha, zULa, gulma, bhagaMdara tathA as (harasa-masA ) rAganA te nAza kare che. A cU nArAcaka' cUrNa e nAme kahevAya che. 4 ahIM A leAkeA maLe che tatra zlokAH-- ph ti meretAnuvAvarta upamAna / yuoLajIvanuM tattva nihramuvayet // dh mAthApanuM jI..... ene jo oLaMgI jAya eTale ke upara dAvata rAga, upayukta cikitsAjaNAvela kAI paNa cikitsAthI jena maTe, tA te rAgIne cAgya pramANamAM garama pANI laI temAM cAgya mAtrAmAM lava mizra karI tenAthI niha ke AsthApana asti ApavI. pa vivaraNa : carake cikitsatasthAnanA 26 mA adhyAyamAM A udAvatanI cikitsAnA Ave! krama darzAvyA che; jema ke--" ta tailinvaranArAnArUM sveTythoktaiH pravilInadoSam / upAcaredvartini havastisnehai trikalA virenuomanA naH || dAvanA rAgIne prathama tA zIta jvaranA nAza karanAra (caraka-cikitsita sthAna adhyAya trIjAmAM ) zItavaranA nAza karanAra " guru-khAdya tai' vaDe abhyaMga-mAliza karavuM; te pachI ( caraka sUtrasthAna-14mA adhyAyamAM kahela ) svedanA vaDe dASAnA nAza thaI jAya tyAM sudhI upacArA karavA ane te pachI e rAgInA deSAne bahAra kADhI nAkhavA mATe vati, nirUhabasti, snehatA, vireyatA tathA doSonu anuleAmana kare evA khArAkA ApI upacArA karavA," ema kahyA x hasta lakhita tADapatra-graMthamAM ahI' lagabhaga be pAnAM graMtha truTaka jaNAya che.
Page #529
--------------------------------------------------------------------------
________________ 488 kAzyapa saMhitA-cikisitasthAna pachI carake tyAM phalavartione tathA pradhamana rAjayahmA-cikisita adhyAya 7me cUrNone paNa uThAvarta mAM upayoga karavA jaNAvela che." ane chevaTe tyAM ja Ama lakhyuM che ke "teSAM vivAre tu bhiSagvidadhyAtsvabhyaktasusvinnatanonirUham / UrdhvA ..................(T)nI vinAzanam ! nomauSadhamUtratorAsTavAtawyuta satIm II udAharta | jicvo hiMphAtti zreSTA kAje zratA para reganI cikitsAo upara kahevAmAM AvI. temane | vAmAvaro jIjakSA tAvatA ! prayoga karyA chatAM teo je niSphaLa jAya ke te badhIye | RtaM nitya picholI tenaivAta nityAra cikitsA karyA chatAM udAvata je na maTe, to | vinA vAnno vadha tabadhAno vimurA vaidya e rogIne sArI rIte (agurvAda) telathI have ahIMthI rogAnIka-rogonA mAlizayukta karI vedanathI paNa yukta karavo ane | samudAyarUpa-rAjayazmA-kSayaroganI cikitsA pachI vamana-virecanakAraka auSadha dvArA ane gomUtra, | kahevAmAM Ave che. uttama prakAranI 20 tela, dUdha tathA amla-khATAM dravya-kAMjI vagere ! pIparane ardhA ADhaka-be prastha 128 tAlA vAtanAzaka auSadhothI paNa virecana ApIne chevaTe pANImAM pakavavI; te pANI baLatAM cothA atizaya tIkSaNa nirUhabati ApavI. e nirUha | bhAge bAkI rahe, tyAre temAM tenA jeTaluM ja bastimAM vAtAdi doSane anusaratAM dravyanI yojanA : | bakarAnuM dUdha nAkhI tene pakavavuM e karavI joIe. ema te saMbaMdhe paNa caraka tyA | dudhamAMthI pANIne bhAga baLI jAya tyAre cikitsatasthAnanA ja 26 mA adhyAyamAM Ama * tene agni parathI nIce utArI laI zeSanA kahe che ke-vAte DirUM DhALa sauDha phlorena rije tu ke kSayanA rogIe nitya te dUdha pIvuM kaphe samUtram / samUtravarNo'nilasaGgamAzu gudaM / ane te dUdha sAthe ja khorAka khAve sirAhya prANIkaroti || udAvarta rogamAM je vAyu adhika heya, te nirUhabastine khATAM be lavaNa athavA potAnI zakti anusAra annatathA telathI yukta karavI; pittanI je adhikatA | jaLane tyAga karIne ja rahevuM ane mukhya heya te nirUhabastine dUdhathI yukta karavI ane tarIke e dUdhane ja AhAra karavo, jethI je kaphadoSa adhika haya, te nirUhastine gomatra- te regI rAjyakkA-kSathathI chUTI jAya che. 2 thI yukta karavI. (ema doSAnasAra dravyothI yata | vivaraNa: A sAtamA adhyAyamAM rAjayamAkarelI ) e nirUhabasti je apAya, te matranI, kSayanI cikitsA kahevAmAM AvI che. A kSayavijhAnI tathA maLa-vAtanI rukAvaTane tarata ja dUra kare roganuM rAjayamAM evuM nAma pADavAmAM kAraNa A che; ane gudAne tathA tene lagatI sirAone pota- che ke-A rAga prathama nakSatronA rAjA candramAne pitAnuM kArya karavA atizaya taiyAra karI Ape | thayo hato, tethI ja A roganuM "rAjayamA' che-eTale ke te te mArgomAM prApta thayelAM baMdhanone ! evuM nAma paDayuM che. A abhiprAyathI carake dara karI che te mArgonI atyaMta zuddhi kare che. 5 cikitsata sthAnanA 8 mA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke-vArasa rAjJaH kAlIdrAgAphamAM tato mataH | Iti zrI kAzyapa saMhitAmAM "udAvata cikisita" A kSayaroga prathama rAjA-caMdrane thayo hato, tethI nAmane adhyAya 6 ThTho samApta A kSayarogane rAjayazmA e nAme kahyo che. sUte paNa uttarataMtra nAmanA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke-A kSayarogane ja "zeSa' e nAme paNa kahevAmAM Ave che; kAraNa ke saMtoSAtrasAlInAM roSa | ityabhidhIyate / kriyA kSayakaratvAcca kSaya ityucyate punH|| A kSayaroga zarIranI rasa vagere dhAtuonuM sArI
Page #530
--------------------------------------------------------------------------
________________ rAjayazmA-cikitsita-adhyAya 7 me 489 rIte zoSaNa kare che, e kAraNe tene "zoSa" e ema karavAmAM Avela A "pippalIvardhanAme kahevAmAM Ave che; tema ja zarIranI kriyA- mAna" ne prayoga badhAye regane nAza ane kSA-ghasAre kare che, te kAraNe A rogane | kare che. 3-4 ya' e nAme paNa kahevAmAM Ave che. ahIM | kSIraparipakava 100 pIparane prayoga A adhyAya zarUmAM ja khaMDita maLe che, te vizvadIna rAtaM vAri RtaM tathA tA. khaMDita bhAgamAM A rAjayamrA roganAM nidAna, | nA, pAdaziSTaM samakSIraM zrapayet punareva tat // 5 // saMprApti, pUrvarUpa tathA lakSaNo kahyAM hovAM joIe kaphAdhike tu sakSaudraM, savRtaM pavanAdhike / ema lAge che. A rAjayamAM roganAM mukhya cAra | pittottare rANA seramAra sudhI mata gaddA kAraNe mAnavAmAM Ave che; jema ke-(1) pitAnA 100 pIparane eka ADhaka 256 talA zarIranuM baLa ke zakti jeTalA pramANamAM hoya tethI pANImAM ukALavI; temAMthI eka caturthAza adhika kAryo karavAM, (2) maLa-mUtrAdinA AvelA pANI bAkI rahe, tyAre temAM tenA jeTaluM vegane rokavA, (3) zarIranI dhAtuono kSa--ghasAro dUdha nAkhI pharI paNa te pIpara temAM tho ane (4) viSama bhajana eTale ke pitAne pakAvavI. temAMthI pANIno bhAga baLI anukULa na hoya evo paNa khorAka aniyamita jAya ane kevaLa dUdha ja bAkI rahe tyAre ke ochA pramANamAM khAvo. 12 te dANAne agni parathI utArI laI te 12 varSanA jUnA kSayaroganI cikitsA jyAre zItala thAya tyAre temAM madha mizra dvAdazAbdAnatItovA snigdhavinno'tha shodhitH||3 pibet kSIreNa pippalyaH (lIH) paJca paJca ca vardhayet / karI kaphanI adhikatAvALA kSayarogamAM zataM tathaiva hsyedbhojnodkvrjitH| tenuM sevana karavuM, vAyunI adhikatAvALA fpakvahIvardhamAnaM tu to vinAzanam II kA | kSayarogamAM te dUdha sahita pIparamAM athavA A rAjayamAM roga thayo hoya | yogya pramANamAM ghI mizra karI tenuM sevana tene je bAra varSa vItI gayAM hoya. to | karavuM ane pittanI adhikatAvALA kSaya e rogIne neha pAIne prathama sanehayukta | rogamAM sAkarathI yukta karela e dudha athavA snigdha karavo ane te pachI tene | sahita pIparanuM sevana karanAro (tene kSayavedano dvArA dayukta ke svinna kara roga maTI javAthI) sukhI thAya che. 5,, joIe; te pachI e rogIne zodhana auSadha | upara kahela pipalI vardhamAna tathA dvArA zodhita karI A "vardhamAnapippa- pippalIkSIranA prayoga viSe lI'no prayoga karavo joIe; jema ke- | digTIImAnaM 4 vAtareznottare hitamA evA kSayarogIe dararoja pAMca pAMca | sarvatra vidagTIsI phikta vADhiAvanAtta chA pIparone dUdha sAthe pIvI-eTale ke roja | uparyukta piptIvardhamAnano prayoga te pAMca pAMca pIparone vadhAratA rahI se | vAtayukta kaphanI adhikatAvALA ( ja) sudhI vadhArIne pIvarAvavI ane pachI pAMca kSayarogamAM hitakArI thAya che; paraMtu samaya pAMca pIpara hamezAM ochI karatA rahI | Adine joIne seveluM pippalIkSIra te chelle pAMca pIpara sudhI AvI pahoMcavuM | harakeI (doSajanita) kSayarogamAM hitakArI tyAM sudhImAM eTale ke A A "vardha. thAya che. 7 mAnapippalI"ne prayoga cAlu hoya, tyAM kSayarogane maTADanAra nAgabelA prayoga sudhImAM te mANase kevaLa dUdhano ja AhAra | rAju nA vAkkAjudA rotA laI anna-jaLano tyAga karavo joIe. | tridhAra re mAre trahmavAta nindriyAta
Page #531
--------------------------------------------------------------------------
________________ 490 kAzyapa saMhitA-cikitsitasthAna zrIrAtravajJa vinane rajUf guthatA | e ja pramANe maMDUkapaNI-majITha, suMTha, thi vivAre sarva tata vivardhan 2 | brAhmI tathA jeThImadhane samAna bhAge laI tata paduM paruM nivaeN gyata thatA surA | tenA cUrNano paNa dUdhanI sAthe je prayoga nI tasmina viyeta kSI moravavataH 20 karyo hoya te te paNa nAgabalAnA jevA ja mANAt parva rAd nita nAmAvA gunAm | guNakAraka hoI sarva rogone nAza karanAra nAmayurvaDha medhAM thatAtha yAtyag ii 22 / | thAya che. 13 SaNmAsena zrutadharaH srvrogvivrjitH| kSayanAzaka Aja rasAyana azItiko'pi ca yuvA bhavet sNvtsraannrH||12 udvrtitstvjaalennddairjaamuutraabhissecitH| ' "nAgabalA" nAmanI khapATanAM mULiyAM- | akSara viSennAnyajJAmiDha vayeta saMgha lSThA ne zaradaRtunA AraMbhamAM ukhADI lAvI avatAravaTeDanAnAM varSothI vimurA sUkavI nAkhavAM; pachI teonuM cUrNa banAvI | mArasAyanaM zetana kSaE vaDhavardhanam zapa navA vAsaNamAM rAkhI temAMthI yogya mAtrAmAM kSayano je rogI bakarInI lIMDIothI laIne vigha dUdhanI sAthe rogIne ekAMtamAM zarIre udvartana-ubaTaNa kare, bakarInA te pivaDAvavuM; ema te cUrNanuM sevana kara- mUtrathI zarIra para copAsa siMcana kare, ekaluM nAre brahmacArI rahI jitethi thavuM; tema bakarInuM dUdha ja pIe paNa bIjuM dUdha na ja strIno tathA zUdrane tyAga karavo. pahelA | pIe, bakarIonI sAthe ja vasavATa kare divase te cUrNa eka tolo levuM ane te | ane kaI khADAmAM ke nIcANanA bhAgamAM pachI tenuM pramANa vadhAratA rahevuM. te | bakarIonI sAthe ja vase, te kSayarogathI pachI vaidya pavitra thaI e rAgIne te cUrNa | mukta thAya che; (AvA prakAranuM) Aja hamezAM eka eka pala-cAra cAra tolA | rasAyana eTale bakarI enuM ja sevana karavArUpa pramANamAM dUdhanI sAthe pAvuM. ema pIdheluM te | A rasAyana auSadha kSayarogano nAza karacUrNa pacI jAya tyAre dUdha pIvuM, paNa anAja | nAra hoI baLane vadhAranAra thAya che. 14,15 tathA pANI choDI devuM. ema sevelI te harakeI kaphajanita roganAzaka nAgabalA, eka mahinAmAM upadronI sAthe | abhayAriSTa yoga mANasonA zeSaroga-kSayano nAza kare che | ratana zreNInAM Tre rAte narA ane niyamaniSTha mANasane prajA, AyuSa, baLa, rurAmUtrAghAtIrAlAthaTEAsanA II 26 ! tathA medhA' nAmanI buddhinI dhAraNAzaktine | magU sevA nivRDha kuTanATanI (2) ' paNa te Ape che; ema nAgabalA cUrNane kaTaGkaTerI bRhatI rAsnA zyonAkacitrakau // 17 // prayoga cha mahinA sudhI je sevyo hoya, varuNaM ceti saMkuTya paJcaviMzatikaiH paleH / to (tenA prabhAvathI manuSya zratadhara athavA padroNe'pAM pacedetadyAvat paJcADhakaM sthitm|| sarva zAstrane dhAraNa karanAra-vidvAna thaIne | tamanuM pUre purUtuDhAM pharavA mUDjha sAdhayetA sarva rogothI rahita thAya che; ane eka parivRttaM samAlakSya ghRtabhANDe nidhApayet // 19 // varSa sudhI A nAgabalAnA sevanathI mANasa maricAni viDaGgAni bhArgI zakrayavAMstathA / eMzI varSano thayo hoya topaNa yuvAna | avati kuTevI jJAna vizvastra thamaeNva ra orabI banI jAya che. 8-12 madhuprasthaM ca saMsRjya mAsAdUrgha prayojayet / - nAgabalA jevo ja bIjo prayoga | pathyAzI mAtrayA kAle mucyate kaphajairgadeH maNDkapAH zuNThyAzca brAhmayAzca madhukasya c| | mahAbhayAriSTa iti kazyapena prakalpitaH // 21 // tA: sarvajo vidhinAvAlama | zarU | baso zreTha haraDe laIne teone phUTI
Page #532
--------------------------------------------------------------------------
________________ rAjayazmA-cikisita-adhyAya 7me nAkhI (ThaLiyA dUra karI) tenI sAthe daza- kSayarogane nAza karanAra iMdrANIghuta mUla, thara, nepALa, karaMja, adhe guDa, asana- DhazunAnAM parAtaM niraMtui narIkRtam beraje, agheDe, devadAra, samudraphala, iMdrajava, gaDhoLapu rAphu zrata zevitamU 2rU aTajI, dAruhaLadara, moTI bherIMgaNa, rAsnA, vRtADhayaM tatra vipIvAjo sadA araDUsa. citraka tathA vAyavaraNo-eTalAM | Akaccha pathano dro dhArtha rAmUDhim ra4. auSadha dravyo (badhAM maLI)-100 tolA | mAvattavRta joDya prathArtha mAtA gharamT. laI kaTI nAkhI mizra karavAM; pachI te badhAMne | rudrAkRtamayetA thakavanArAnam ! 6144 tolA pANImAM pakavavAM; ema te | vadayApaDhavRddhAnAM kAma pazcamoninAmuM raNa pakava thayeluM te pANI pAMca ADhaka bAkI rahe lasaNa cAraso tolo laI tenAM tyAre tene vastrathI gALI laI temAM 400 | photarAM kADhI nAkhI cokhkhI kaLIo kADhI, telA goLa mizra karI pharI te pakavavuM, nAkhI 10240 tolA pakavavI; pachI te barAbara te paripakva thaI ghaTTa thayeluM pANI eka caturthAza bAkI rahe tyAre jaNAya tyAre tene agni parathI nIce temAM jIvanIya dravyone kalaka 128 tolA utArI laI ghInA rIDhA vAsaNamAM rAkhI | sahita 512 tolA ghI nAkhavuM ane levuM; pachI temAM kALI marI, vAvaDiMga, bakarInuM dUdha tathA dazamUlane kavAtha paNa bhAraMgI, iMdrajava, sopArI ane pIpara- 256, 256 talA nAkhavAM; pachI te badhAMne nuM cUrNa eTalAM dravyo 4 tolA nAkhavAM pakavavAM; te badhAM pravAhI baLI jAya eTale ane 64 tolA madha mizra karavuM; | madha ziza pakava thayeluM te ghI iMdrANavRta rIDhA vAsaNapachI te vAsaNane barAbara (aMdara havA | | mAM nAkhI dhAnyanA DhagalAmAM rAkhI mUkavuM; na jAya tema) baMdha karavuM ane eka | pachI eka mahine thaI jAya tyAre te mahinA pachI tene khulluM karI temAMnA e ghIne cagya mAtrAmAM prayoga karyo hoya taiyAra thayela "mahAbhayAriSTha auSadhano | to tenI upara pathya bhajana karanAranA (kSayanA) regIne vaidya gya mAtrAmAM prayoga | kSayarogane te nAza kare che; tema ja karAve; te prayoga cAlato hoya tyAMsudhI | vAMjhaNI strInI, napuMsakanI tathA vRddha puruSonI e rogIe paththabhojana karavuM; A "mahA kAmanAne te pUrNa kare che. 23-25 bhayAriSTane pUrve kAzyapa RSie taiyAra kSayarogane maTADanAra lasaNano prayoga karyo hato A prayogathI manuSya harakeI lazunaM vA'pi kalpena ythoktenopcaaryet| kaphajanita rogothI chUTI jAya che. 16-21 ghRtasyArdhADhake gavye jarjaraM lazunADhakam // 26 // ghRtabhANDe samAvApya varSa dhAnyeSu gopayet / regamAM karavAnuM udavatana-ubaTaNa | THIRIHe caturmAsamatho tataH | apAmArgo'zvagandhA ca nAkalI gaursrsspaaH| peyaM nAgabalAvacca sarvarogairvimucyate // 27 // tilA bilvaM ca kalkaH syAt kSayeSUdvartanaM hitam // | zAstramAM kahelA kalpa dvArA paNa lasaNano "| upacAra karI zakAya che, jema ke 128 agheDe, AsaMdha, nAkulI-rAsanA, dhaLA | talA gAyanA ghImAM 250 tolA lasaNane sarasava, tala ane bivaphala-eTalAne samAna adhakacaruM karIne nAkhavuM. pachI te ghI bhAge laI teono kaleka banAvI tenuM je | sahita lasaNane ghInA rIDhA vAsaNamAM udvartana-ubaTaNa karAya to kSayanA rogamAM | nAkhI eka varSa sudhI te vAsaNane dhAnyanA te hitakArI thAya che. 22 DhagalAmAM surakSita rAkhI mUkavuM joIe,
Page #533
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4Tara kAzyapasaMhitA-cikisitasthAna ema ATha mahinA, cha mahinA ke cAra | rUpa ke lakSaNe kahyAM che, te ja tenA mahinA rAkhyA pachI te ghI sahita lasaNane | upadra gaNAya che; ane teonI zAMti (upara kahela) nAgabalAnA sevananI peThe | mATe te upadranI potapotAnI ja cikitsA sevavuM joIe, jethI ema te lasaNayukta ] karavI joIe. 30 ghInuM sevana karanAra mANasa badhAya rogathI chUTI jAya che. 26,27 vivaraNa: A adhyAya AraMbhamAM khaMDita maLe che; tenA e khaMDita bhAgamAM ja kSayaroganA badhA rogone maTADanAra drAkSAvrata cha tathA agiyAra upadravo kahelA hovA joIe, ane pIludyuta ema ahIMnA A 30 mA lekanuM pUrvArdha indrANIvRtakalpena drAkSAsapirvipAcayet / jotAM spaSTa thAya che. A saMbaMdhe carake paNa tathA pIlughRtaM caiva sarvarogavimucyate // 28 // upara je vidhithI iMdrANIghata pakavavA | cikitsita sthAnanA 8mA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke, zAsatsetAro vaizvartha kavara: pArvazironAT kahela che, te ja vidhithI drAkSAvrata tathA pIlu. | jomtaHLo vAsa: kAmoviH || dhRta vaidya pakavavuM ema te beya vRta pakavIne A rUpANyekAdazaitAni yakSmiNaH SaDimAni vA / kAso jvaraH te iMdrANIghata pramANe ja tenuM sevana karanAra | grphIMdara vAva pAToDaHi | udharasa, asaMtApa mANasa badhA rogothI chUTI jAya che. 28 | eTale ke khabhAno tAro svarya eTale ke gaLAne kSayarogane maTADanAra bIjA upAyo | avAja badalAI javo, javara, beya paDakhAMomAM 6o bhivaM tormasevanam | pIDA, mAthAno dukhAve, lehI tI tathA kaphanI UlaTI, hatvapUnA dhRti vaM brahmacarthe rA ra | zvAsa, hAMpha, deDakAne rega, jhADAne roga tathA aruci ya, rohiNI nakSatramAM karAtuM snAna, | ATalAM agiyAra rUpa ke lakSaNe kSayagamAM spaSTa yajJamAM tathA rohiNI nakSatramAM karAtuM maMgala | heya che athavA A cha lakSaNo dekhAya che, jemAM padArthonuM sevana, rudradeva zaMkaranI pUjA, | ke-udharasa, javara, paDakhAmAM zULa, svarabheda-roga dhIraja, pavitratA ane brahmacaryanuM pAlana- maLabaMdha tathA aruci-A cha rUpa ke lakSaNe ATalA paNa kSayaroganI zAMti karavA kSayarogamAM avazya hoya che ?-arthAta je doSa samartha thAya che. prabaLa hoya, te kSayarogamAM ahIM prathama jaNavivaraNa: A saMbaMdhe carake paNa cikisita vela 11 lakSaNe jaNAya che ane doSa je atizaya sthAnanA 8mA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke prabaLa na hoya te ahIM chellAM jaNAvela cha rUpe yayA prayuktayA ceSTayA rAjayakSmA puraajitH| tAM veda . | ke lakSaNe kSayarogamAM jaNAya che. suzrute paNa vihitAmaSTimAropyArthI prayoga | pUrva kSayarogI | uttarata tranA 41 mA adhyAyamAM kSayarogamAM thatAM agiyAra tathA cha lakSaNo Ama kahyAM che, jema kebanelA caMdramAe (AdiSTi' nAmanI) je ! svarabhedo'nilAcchalaM saloca zvAMsapAzvayoH / jvaro daaho'ISTi karela hatI ane te ISTi karIne te caMdramAe pitAne kSayaroga maTADyo hato, te vedokta tisArazca pittAdraktasya cAgamaH // zirasaH pripuurnntvmISTine kSayanA rogIe ArogyanI icchA rAkhIne bhaktacchanda eva ca / kAsaH kaNThasya coddhvaMso vijJeyaH (brAhmaNe dvArA) karAvavI. kaphakopataH // ekAdazabhiretairvA SaDbhirvApi samanvitam / kSayareganA uparanI cikitsA karAya | sAmAtisAravAarti gharamevAvivaH | trimi SaDekAdaza coktAni yAni rUpANi ykssminnH|| pIDitaM liGgabarakAsAsRgAmayaH / jahyAcchoSArditaM jntupara popadravAtevAtA vaMcillitam nirachana suvidhuruM tharA || mANasane jyAre zeSa ke kSayarogInAM je cha tathA agiyAra | kSayaroga thAya tyAre temAM je vAyune vadhu prakopa
Page #534
--------------------------------------------------------------------------
________________ zukSma-cikitsita--adhyAya 8 mA hAya tA tethI svarabheda-gaLAneA avAja badalAI jAya ke khesI jAya, zULa bhAMkAtuM hoya evI pIDA tathA kheya khabhA tathA paDakhAMonuM sakAyAnuM thAya; pittanA vadhu pra}Apa hAya teA tethI vara, dAha, jhADA tathA ( hAtImAMthI ) mukha dvArA leAhInuM AvavuM thAya; paraMtu kaneA jo vadhu prakaiApa hoya teA tethI mAthAnuM bhArepaNuM, khArAka upara aNugamA, udharasa tathA gaLAnuM khesI javuM thAya, ema samajavuM; je vaidyane atizaya meTA yazanI icchA haiAya teNe upara darzAvela agiyAra athavA cha lakSaNA( rUpa rAgA )thI je kSaya rAgI pIDAyA hAya tene tyAga karI devA; evA regInI cikitsA karavI cheADI devI joI e. ahI suzrute kSayareAgIne vAyunA prakApathI svarabheda, zULa tathA paDakhAMnuM tathA khabhAnuM sakrAcAvuM-e traNa lakSaNlRA thatAM jaNAvyAM che; pittanA prakApathI jvara, dAha, atisAra tathA moDhethI lAhInuM paDavuM--e cAra lakSaNA thatAM jaNAvyAM che; ane kaphanA prakApathI mAthAnuM bhAre paNuM, khArAka 2 aruci, udharasa tathA gaLAnA avAja besI javA-e cAra lakSaNlRA jaNAvyAM che; ema vAyuthI traNa, pittathI cAra ane kaphathI paNa cAra maLI kula agiyAra lakSaNAthI yukta kSaya-| regane asAdhya sUcavyA che. vaLI kSayaregamAM prathama zarUAtamAM je cha lakSaNA thAya che, te paNa sAte Ama kahyAM che : maDhelo svara: trAsa: hrAsaH ronitadrshnm svarabhedazca jAyante SaDjAte rAjayakSmAH // ' kSayaroga utpanna thayA heAya tyAre tenI sAthe khArAka para aNagamA, jvara, zvAsa, udharasa, thUMkatAM lehInuM dekhAvuM ane gaLAne avAja badalAi javA ke besI javA-e cha lakSaNA thAya che '; ema carake tathA suzrute kSayareAganAM agiyAra ane cha lakSaNA kahyAM che ane te pachI suzrute khIntaM paNa traNa lakSaNAne khIjA Ayurve taMtra anusAra darzAvI kSayarAganI sAdhyatAasAdhyatA Ama darzAI che - nhA'maretA SaDbhirvApi samanvitam / tribhirvA pIDitaM liGgair rhrAsAdaLAmayaiH / naDyAovardritA stumicchan suvipuo yAH // kSayane je rAgI upara darzAvela agiyAra | | 493 www | tathA leAhInuM AvavuM ke lAhInuM paDavuM-e traNa. lakSaNeAthI je yukta thayA hoya, tene asAdhya samajI vaidye atizaya vizALa yazanI icchA rAkhI tenI cikitsA karavI cheADavI joIe.' 30 iti ha smAha bhagavAn kazyapaH // ema bhagavAna kazyape kahyuM hatuM. iti zrIkAzyapasa'hitAmAM 'rAjayamAcikitsita ' nAmane 7 me adhyAya samApta gukSma-cikitsitaH adhyAya 8 mA athAto gulminAM cikitsitaM vyAkhyAsyAmaH // 1 // // kRti haiM smAr maLavAnuM thavaH // 2 // have ahI thI mAMDI gulmareAgeAvALA leAkeAnI cikitsAnuM... ame vyAkhyAna karazu ema bhagavAna kazyape kahyu hatu. 1,2 gulmarogAnI sakhyA tathA teonAM thAnA vAtavisarya hothAH akSidAzrvatinA vajra kSavirAmazrayA gujmAH sUtre nizitAH5rU | vAtaja, pittaja, kaja, sAMnipAtika tathA raktaja ema pAMca gumarAgA thAya che ane teo kUkha, hRdaya, e paDakhAM tathA masti-mUtrAzayamAM utpanna thAya che. e pAMce gumarAgone badhA rAgeAmAM agresara tarIke sUtrasthAnamAM (pahelAM) darzAvyA che. vivaraNa : carake pazu cikitsita sthAnanA 5 mA aghyAyamAM gumarAganAM pAMca sthAne Ama kahyAM che; jema ke vastau 2 nAmyAM hRti pArvayo, sthAnAni zukSmasya mavanti padma | mUtrAzayamAM, nAbhimAM, hRdayamAM ane e paDakhAMmAM ema pAMca guma- rAgeAnAM sthAne hoya che. 3 gumarAganAM sAmAnya nidyAnA tathA saprApti ceTTAnnapAnasAmAnyA phonaH prakupitA dRLAm / mAmArAvadhiSThAya tato khuzmAna pravRrvate cho te te dASAnI samAnatA dharAvatI ceSTAo tathA annapAnanA sevanathI atizaya kApelA leAkeAnA dASA prathama AmAzayanA lakSaNAthI athavA cha lakSaNeAthI ke javara, udharasa Azraya kare che ane te pachI gumarAgAne
Page #535
--------------------------------------------------------------------------
________________ 494 kAzyapa saMhitA-cikisitasthAna kare che. 4 che, te kAraNe e vAyu, upara ke nIce-kyAMya - vivaraNa: carake paNa cikisitasthAna. paNa jaI zakato nathI. jethI te ja rokAyela nA 5 mA adhyAyamAM gumarogonA nidAne | vAyu gulmarogane utpanna kare che. 4 tathA saMprApti A pramANe kahela che; jema ke vAtagulmanAM vizeSa nidAne vizleSmapittAtiparisravAdA taireva vRddharatipIDanAdvA / vAtaleSvannapAneSu vAtalo yaH prsjti| vegairudIvihataradho vA vAhyAbhighAtaratipIDanarvA // dhAvati plavate'dhIte bhRzaM gAyati nRtyati // 5 // rukSAnnapAnaratisevitairvA zokena mithyApratikarmaNA vA / zItavAtAmbusevI ca zItarUkSakaTupriyaH / vyAdhikliSTaH kRzo rUkSaH sevate tIkSNamauSadham // 6 viceSTitairvA viSamAtimAtraH koSThe prakopaM samupaiti udIrayati cchadi ca balAcchardayate'pi vaa| vAyuH // karpha ca pittaM ca sa dUSayitvA . proddhUpa- niruNaddhi ca vAtAdIn tRptaH pibati vA bahu // 7 mArgAnvinibaddhayatAbhyAm / hannAbhipAGkhadaravastizUlaM zIghrayAnena vA yati vyavAyaM vA'tisevate / rocadho vAta na mA || viSTA, kapha tathA zALAnANAnIy karo # to sattA pATA pittane atizaya vadhu pramANamAM (vamana tathA g vaizca kupito mArato rokasaMvam ; virecana dvArA) srAva thaI javAthI athavA e ja | roti vatra tatrAstha sthAne honise 2 viSTA, kapha tathA pitta atizaya vadhu pramANamAM je mANasa, vadhu pramANamAM vAtaprakRti ra. vadhI javAne lIdhe vAyune rukAvaTa thavAthI tema ja | vALa hoya chatAM vAyune vadhAranAra AhAravAyu, mUtra tathA viSTAnA AvelA vegane rokavAthI pANInA sevanamAM khUba Asakta rahe che; athavA bahAranA (lAkaDIo vagerena) prahAro ke tema ja khUba deDe che, kUde che, moTethI bhaNe mAra paDavAthI atyaMta pIDA thaI hoya ke bIjA che, khUba gAya che ane nAce che; tema ja kaI kAraNe pIDA thavAthI-te kAraNothI; athavA lUkhA, ThaMDI, pavana ane pANInuM je vadhu khorAka-pANI khUba vadhAre sevavAthI athavA zoka sevana kare, jene ThaMDA rUkSa tathA tIkhA karavAthI ke vamana-virecanAdi cikitsArUpa kriyAoine beTI rIte karavAthI, athavA zarIranI ceSTAo padArtho priya hoya tethI teone je vadhu rU5 vividha vyApArane khUba vadhu pramANamAM karavAthI seve; je roganA kAraNe kaleza pAme heya kaThAmAM rahelo vAyu prakopa pAme che eTale vikRta bane ke kSINa thaI gayo hoya, zarIre durbaLa che. tethI gumaroga utpanna thAya che. A sivAyanAM | thayI hoya, lUkhA zarIravALo thayo hoya. bIjA paNa gulmaroganAM je nidAne nidAnasthAna- tIkSNa auSadhanuM je vadhu sevana karyA mAM kahyAM che, teone paNa ahIM samajI levAM, karatA hoya, baLajabarIthI UlaTI karavA je joIe ema gulmaroganAM nidAne kahyA pachI prayatna kare athavA vAyu vagerenA AvelA caraka tyAM ja gumaroganI saMprAptine paNa Ama vegone paNa je reke vaLI je mANasa kahe che ke-ema uparyukta nidAnothI kepelo ke tRpta thayo hoya chatAM vadhu pANI pIdhA vita thayela vAyu, kaphane tathA pittane paNa vikata kare; utAvaLI gativALA vAhana para besI karIne tema ja e banne kapha tathA pittane pita- | je musApharI kare; vadhu pramANamAM je mithuna pitAnAM sthAnethI khaseDIne te bannenA-uparanA tathA seve, je mANasa nAnI uMmarano ane nIcenA mArgone paNa e banne dvArA ja rokI laI | zarIre rUkSa hoya chatAM vyAyAma, kasarata hadayamAM, nAbhimAM, banne paDakhAMmAM, peTamAM tathA | ke vadhu paDate zArIra zrama, vadhu paDatuM bastirUpa mUtrAzayamAM paNa zaLa bhoMkavA jevI adhyayana cAlu rAkhe tema ja strIo viSe pIDAne utpanna kare che ane pitAne mArga te mithuna karavAmAM Asakta rahe evAM ane te-vijhA, kapha tathA pittathI baMdhAyelo ja heya bIjA karmo karavArUpa nidAnethI ane bIjAM
Page #536
--------------------------------------------------------------------------
________________ gulma-cikisita-adhyAya 8 me 5. paNa tevAM vAyuvardhaka nidAna sevavAthI | kare; athavA (atimaithuna Adine sevata) je kopelo vAyu je je sthAnamAM doSano | mANasa abhighAta ke mAra-prahArane pAmyo hoya; saMcaya kare che te sthAnamAM gulama rogane athavA je mANasa viSama bhojana ke aniyamita utpanna kare che. pa-9 khorAka khAdhA kare athavA viSama ke UMcA-nIcAM - vivaraNa: ahIM A pAMca kemAM vAtaja zayana, Asana, UbhA rahevuM ke paribhramaNa-bhamyA karavAnI Teva pADI heya athavA bIjuM paNa kaMI gulmaroganI nidAnapUrvakanI saMprApti kahI che; evA ja prakAranuM viSama vyAyAma-sevana ke vadhu carake paNa nidAnasthAnanA trIjA adhyAyamAM vAtaja UMca-nIce doDavuM vagere je vadhAre pramANamAM gumaroganAM nidAna tathA saMprApti Ama judA ja karavAnI zarUAta kare, tenA e ayogya AcaraprikAre darzAvI che; jema ke-cA puruSo vAto NathI vAyu prakopa pAme che-vikRta bane che, ane vizeSeNa jvaravamanavirecanAtIsArANAmanyatamena karzanena pachI atizaya kepela te vAyu mahAsrotasu karzito vAtalamAhAramAharati zItaM vA vizeSeNAtimAtra eTale AmAzaya tathA pakvAzayamAM praveza kare masnehapUrve vA vamanavirecane pibatyanudI vA chardimudI che, ane pachI rUkSatAne lIdhe kaThaNarUpe thaI (upara rayati vAtamUtrapurISavegAnniruNaddhayatyazito vA pibati nIce kUdI kUdI) piMDAkAra ke goLa AkRtine navodakamatimAtramatimAtrasaMkSobhiNA vA yAnena yAtyati dhAraNa karI hRdayamAM, basti-mUtrAzayamAM, be vyavAyavyAyAmamadyarucirvA'bhighAtamRcchati vA viSamAzana paDakhAMmAM ke nAbhimAM te sthiti kare che; pachI zayanAsanasthAnacakramaNasevI bhavatyanyadvA kiMcidevaM te vAyu zaLane utpanna kare che ane aneka vidhaM viSamamatimAtraM vyAyAmajAtamArabhate, tasyApacA prakAranI gAMThone paNa upajAve che; ane te rAdvAtaH prakopamApadyate sa prakRpito mahAsroto'nupravizya || goLAkAra thayela hoya che, te kAraNe "gulma" e rokSyAtkaThinIbhUtamAplutya piNDito'vasthAnaM karoti hRdi nAmane rega kahevAya che." 5-9 bastI pArzvayo bhyAM vA, sa zUlamupajanayati granthIzcAnekavidhAn , piNDitazcAvatiSThate, sa piNDitatvAd gulma gurbhAganAM pUrvarUpe yuSyate -jayAre koI mANasa prathamathI ja vAtA | agninAzo'ruciH zUlaM ccharyudgArAntrakUjanam / dhika prakRtivALA hoya, chatAM vadhu pramANamAM javara, purISavartanaM kAya gulmAnAM pUrvalakSaNam // 10 // vamana, virecana ke atisAramAMnA koI paNa ekAda - jaTharanA agnine nAza-maMdatA, aruci, karSaNa karanAra kAraNathI kRza athavA kSINa thayo heya; zULa, UlaTI, oDakAra, aMtrapUjana-AMtaraDAtema ja e ja vAtAdhika prakRtivALA hovA chatAM mAM avAja, viSThAnuM rokAvuM ke goLAkAra vAyavardhaka AhArane athavA zItala-TADhA khorAkane thavuM ane kAzya-eTale zarIranuM kuzapaNuM khAya, athavA vizeSe karI vadhu ranehapUrvaka na | ke durbaLatA-eTalAM gulmoganAM pUrvalakSaNa heya evAM vamana tathA virecanakAraka auSadhane ke pUrvarUpa jANavAM. 10 te pIe athavA udaramAM na AvelI UlaTIne ja | vivaraNa: carake paNa nidAnasthAnanA trIjA parANe udaramAM lAve athavA je udaramAM AvelA, adhyAyamAM gulamaroganAM pUrvarUpa Ama kahyAM chemUtranA tathA vijhAnA vegone je reke; athavA | TwaaN su vahu pajJAna gumanAM prAgaminirimAni je mANasa khUba jamyo hoya ane tenI | pUrvavALi mavatti, tAthA-anannAmitra, arorAupara je navuM pANu vadhu pramANamAM pIe, jamyA | vivA, zivaiSamyuM, vidrA mutha, vAyarala pachI atizaya kSobha pamADatAM ke UchaLatAM | vAyu thA chagara, vAtamUtrapurISAbAmAturmAtA vAhanepara savArI kare. athavA je mANasa | prAduntAno pravRttiH {SAyAmane vA, vAtazuLadoSAvadhu pramANama maithuna, kasarata ke zArIriparizrama, | caMganA pariNAtivRttapuSitA, kumuzA, sarvAM, madyapAna ke zeka karavA tarapha ruci dharAvyA | kauhityastha kArAvati gumapUrvaja mavantiA-A
Page #537
--------------------------------------------------------------------------
________________ 496 kAyapasa hitA-cikisitasthAna pAMce gulmA hajI utpanna thayAM na hoya tyAre jema -khArAka khAvAnI icchA na thAya arAcakra thAya eTale kaI paNa ruce ke game nahi, khAdhelA khArAka pace nahi, amitI viSamatA ke maMdatA thAya, khAdhelA kheArAkanA vidAha thAya; khArAka pacavAnA samaya thatAM kAI paNa kAraNa vinA ja UlaTI tathA eDakArA Ave; apAnavAyunA, mUtranA tathA vizvAnA vegeA prakaTa na thAya; athavA tenA vegA prakaTa thayA hoya chatAM tenI pravRtti na thAya athavA lagAra bahAra nIkaLe; peTamAM vAyunA kAraNe zULa nIkaLe, peTa ApharI Ave; AMtarAMmAM avAja thAya; rUMvADAM ceApAsa UbhAM thaI jAya; khUba khaMdhAI javAne lIdhe vizvAnA AkAra atyaMta goLa thaI jAya; athavA peTamAM viSTA khUba vadhu pramANamAM ekaThI thaI jAya; kaMI paNa khAvAnI icchA na thAya; zarIra duLa thaI jAya; tema ja tRpti sahana thaI na zake eTale ke tRpti paryaMta khArAka khAvA sahana na thAya, (kAraNa ke tRpti thAya tyAM sudhI khArAka khAvAthI glAni thAya.) zrute paNa uttarataMtranA 42 mA adhyAyamAM A prakAre ja kahela che. 10 venazca mati vavadAyo, vipIsriAyazcAra dvApu, tenI utpattine sUcavatAM A pUrvarUpe thAya che; to-iraLAyAmasaddoSavruttirNaprayoTyapadu:, tAtukSma mUlyeya rAneya vAtividghamAyyAmAM manyate, avi 2 vivakAnte nIyaMti mukhyati pAmyArtha, kArazropaphadhyate, dainti svAstha romALi venAthAH prAdurbhAve, zreNAttopaantr krUjanA vipAkodAvartAGgamarde manyA ziraH zaGkhazUlanarogAzcana mudravanti, kRSNAruNArutvaGnakhanayanavadanamUtrapurISazca bhavati, nidAnoktAni cAsya nopazerate, viparItAni coparota kRti vAtanulmaH / e vAtajagulma rAga vAra MvAra vistRta thAya che, vAraMvAra nAnAsakSama thaI sakeca pAme che; tenI vedanAo acAsa hAI kAI veLA atizaya meATI ane AI veLA atizaya echI paNa thAya che; kema ke vAyu cAMcala che; ane te ja kAraNe aMge para jANe ke vAraMvAra kIDIe pharyA karatI hoya evuM lAge che; tema ja seAya bheAMkayA jevI pIDA, cirAtu hoya evI vedanA, pharakavuM, AyAma-vistAra, sa`kAca, suratI ke jaDatA eTale ke sparzanuM ajJAna ane harSI eTale ke rezamAMca ke rUvADAM khaDAM thaI jAya; ema e badhAMneA nAza tathA utpatti lagabhaga thayA kare che. vaLI te veLA e vAtagumanA rAgI, sAyathI ke khIlAthI cApAsa pote jANe atyaMta vIMdhAyA hoya tema potAne mAre che. vaLI divasanA aMta samaye te rAgIne tAva AvI jAya ane tenuM mAThuM sukAya che; tene zvAseAvAsa ruMdhAya che; tenAM rUMvADAM khaDAM thaI jAya che; ane tene jyAre vedanA prakaTa thAya che tyAre plIhA-khareLa, peTanA ApharA, AMtaraDAMnA avAja, apaco, udAva`, aMgama' ke zarIranuM bhAMgavu, gaLAnI zirAmAM zULa, mastakamAM zULa, lamaNAMemAM zULa, tathA bradharAga-eTalA upadrave e vAtagulmanA gIte thAya che. vaLI te vAtagumAnA regInI tvacA, nakhA, mukha, mUtra ane viSTA kALA raMganAM, aruNanA jevA raMganAM tathA kaTAra thaI jAya che. nidAnamAM kahelAM dravyA te rAgIne sukhakArI thatAM viparIta hoya te tene lakSaNAthI je yukta heAya te vAtajagulamanAM lakSaNA zUlaM mUrcchA jvarastodaH kAyeM 3(4)LAkaraLAma( ma )tA / polAkSarapUruM ne vAtanumatsya kSaLam || || (peTamAM) zULa bheAMkAtuM heAya evI vedanA thAya; mUrchA athavA bebhAna sthiti thAya; jvara Ave; teAda eTale ke seAyA bheAMkAtA hoya evI vedanA thAya; zarIramAM kSINutA thAya; vadhu paDatI taraza lAgyA kare. aruNanA jevA kALAzayukta rAteA (zarIra nA) raMga thaI jAya; paDakhAmAM, khabhAmAM tathA hAMsaDImAM zULa nIkaLe; eTalAM vAta janita gumarAganAM lakSaNA jANavAM. 11 vivaraNa : carake paNu nidAnasthAnanA trIjA adhyAyamAM vAttaja gulmanAM AvAM lakSaNA kahyAM che; jema ke sa mudurASati, mutturattvanAvadyate, aniyavivuAnu | www nathI, para Mtu ethI ja sukhakAraka thAya che; evAM vAtagulma kahevAya che. 11
Page #538
--------------------------------------------------------------------------
________________ gulma-cikisita-adhyAya 8mo 497 pittaja gumanAM lakSaNe gumanA rogIne thAya che; tenI tvacA, nakha, netra, USAyaNaM jvaro daahstRssnnaaviddbhedpiittaaH| meTuM, mUtra tathA vijhA lIlAM tathA haLadarata jevA pittazu vinAnIthA pittadAnnousevinaH 22 pILA raMganAM thaI jAya che; nidAnarUpe kahelAM drae tene sukhakAraka thatAM nathI, paraMtu tethI viparIta dravyo, pittanA gurumamAM baLatarA, tAva, dAha, vadhu paDatI taraza, vijhAno bheda athavA tene sukhakAraka thAya che ema pittane gumaroga kahyo che." e ja pramANe carake cikitsAsthAnanA pAtaLA jhADA thavA tathA zarIranA raMgamAM pILAza thAya che, e lakSaNo jANavAM; ane je pAMcamA adhyAyamAM paNa Ama kahyuM che ke--varaH pipAsA vadanAGgarAgaH zUlaM mahajjIyati bhojane ca / svedo mANasa pattavardhaka kherAka tathA garama padA vidAho vraNavacca gulmaH sparzAsahaH paittikagulmarUpam / / rthonuM sevana karavA TevAyelo hoya, tene javara Ave, vadhu paDatI taraza lAge, moDhAne A pittaja gulamaga thAya che. 12 ane zarIrane raMga badalAI jAya, khAdhelo khorAka vivaraNa: carake paNa nidAna sthAnanA trIjA pacavA mAMDe tyAre me Tu zaLa upaDe; parasevo thAya; adhyAyamAM A pittaja gumanAM AvAM lakSaNo vadhu paDatA dAha-baLatarA thAya; traNa ke gUmaDAM jevA kahyAM che. jema ke, pitta vena vati kalau gfsa | guma thAya, jeno sparza keI sparza kare te paNa ke 2, 3 vidyamAnaH sapUnamevALAmuLarati | sahana thaI na zake; e pittajanita gumanuM lakSaNa amlAnvita, gulmAvakAzazcAsya dahyate iyate dhUpyate | jANavuM. 12 USmAyate svidyati klidyati, zithila iva ca sparzA kaphajanita gulmanAM lakSaNe saho'lparomAJco bhavati, jvarabhramadavathupipAsAgalabadanatAluzoSapramohaviDbhedAcanamupadravanti, haritahAridratvaGnakha romaharSoM jvrshchdirrucihRdygrhH| nayanavadanamUtrapurISazca bhavati, nidAnoktAni cAsya nopa- mUtrAkSinakhaviTzauklayaM zaityaM ca kaphagulminaH // 13 rate, viparItAni vovaratati vittaH: I pittagulama kaphanA prakopathI jene gumaroga thaye nA rogIne e pitta paNa kUkhamAM, hRdayamAM, chAtImAM | hAya, tene romaharSa thAya-tenA zarIra paranAM tathA kaMThamAM atizaya dAha kare che, ema atyaMta | ruvAMTA khaDAM thayA kare; javara Ave; UlaTI dAha pAmato e rogI jANe ke dhumADAthI yukta | thAya; aruci thAya-kaMI paNa na game; thayo hoya evA khaTAzavALA oDakAra bahAra kADhe che hRdayanuM jhalAvuM thAya; ane mUtra, netro, che; e rogInuM te pittagulamanuM sthAna paNa dAha | nakha tathA viSThA dhoLAM thaI jAya tema ja pAmI banyA kare che. saMtApa pAme che, jANe ke zarIramAM zItalatA thAya. 13 dhumADA kADhatuM hoya ane uSNatAne bahAra kADhatuM | vivaraNa: A kaphaja gulmaroganAM lakSaNe hoya evuM lAge che; te ThekANe parasevo AvyA | carake paNa nidAnasthAnanA trIjA adhyAyamAM Ama kare che; vaLI te sthAnanI upara kaleda ke bhInAza | kahyAM che; jema ke- sTeHI vacce zItavAvarahyA kare che; jANe ke te DhIluM thaI gayuM hoya tevuM vivArSidroAchiinadrazya-nainitya vazirolAge che; (ghaNanI jema) koI paNa sparzane te | mitAnupajhanathati, api THstha haiauravA8isahana karatuM nathI; ane te sthAna paranAM ruvAMTA nyAvagADhasuptatAH, tathA kAsazvAsapratizyAyAn rAjayakSmANa ochAM thaI jAya che; vaLI e pittagulmanA rogIne | rAti , kavairya ra vavanayanavanamUtrapulavU vara Ave che, bhrama thAya che, netra vageremAM | ganathati, nidrAnorUAni vAstha noporate, tapirItAni dAha thAya che; vadhu paDatI taraza lAgyA kare che; | coparata kRti phaMAmaHA e kaphagulmanA rogIne tena: gaLa', tALava tathA moDhe sakAyA kare che, te kapha zItajavara, arocaka, apaco, aMgamardaatizaya moha ke bebhAnapaNuM thAya che ane vijhA | zarIranuM bhAMgavuM, harSa--romAMca, hRdayaroga, UlaTI, ke tApANa thaI jAya che; eTalA upadravo te pitta- | nidrA, ALasa, oNmitya--eTale ke zarIrane jANe ka. 32
Page #539
--------------------------------------------------------------------------
________________ 498 kAzyapa saMhitA-cikisitasthAna bhInAM kapaDAMthI lapeTavuM hoya tevI bhInAza, zarIramAM nathI; kAraNa ke garbha kAcha-garbhAzayamAM Artavagaurava-bhArepaNuM ane mastakane saMtApa upajAve | rudhiranuM AvavuM, e rUpI tenI vizeSatA strInA che. vaLI te kaphagulamanI sthiratA, bhArepaNuM, saMbaMdhe ja hoya che. vaLI A saMbaMdhe bIjA kaThinatA, ke ghaTTapaNuM tathA jaDatA eTale sparza karAya | taMtramAM paNa Ama kahyuM che ke, "zrImavivo teye khabara na paDe; tema ja udharasa, zvAsa, gulmo punAmutrAyate I anyUravamavo julma: strInAM saLekhama tathA kSayarogane paNa utpanna kare che; vaLI ! pusIjha vArtA - Artava-rudhiramAMthI utpanna thata te kapha je khUba vadhI jAya te tvacA, nakha, netra, | guma kevaLa strIone ja thAya che, paraMtu puruSane te moTuM, mUtra tathA vijhAmAM dhoLAza upajAve che; | garbha utpanna thato nathI; paraMtu sAmAnya rudhiranA ane te kaphagulmanA rogIne nidAna tarIke kahelAM | doSathI ke vikArathI bIje je gulma thAya che, te dravyo sukhakAraka thatAM nathI, paraMtu e nidAnathI | to strIone tathA puruSone-beyane utpanna thAya che." viparIta dravyo sukhakAraka thAya che, ema ahIM ! chatAM e bIjo raktadoSajanya gulamane samAveza te kaphaguma kahyo che.' A ja pramANe carake cikisita- pittaja gumamAM ja thaI zake che." 14 sthAnanA pAMcamA adhyAyamAM paNa kahe che. '13 raktagulmanAM nidAna tathA saMprApti sAMnipAtika gulmanAM lakSaNe durNanAtA(ss) 4 karmabhUmaithurA | sarvANyetAni rUpANi lakSyante saanipaatike| anvakSa garbhakAmA ca bahuzItArtavA ca yA // 15 sAMnipAtika gulmamAM upara jaNAvela udAvartanazIlA ca vaatlaannissevinnii| eka eka deSajanita gulmamAM kahelAM lakSaNa yA strI tasyAH prakupito vAto yoniM prapadyate // 1 // niruNayArtavaM tatra mAsikaM saJcinoti ca / paNa badhAM ce ekatra jaNAya che. rakta ca saMsthite nArI garbhiNyasmIti manyate // 1 - vivaraNa: A saMbaMdhe carake paNa nidAna- | je strI duprajAtA ke kasuvAvaDathI yukta sthAnamAM Ama kahyuM che ke, "tridoSahetu satravAtag thaI hoya jene kasuvAvaDa thaI gaI hoya, sAnnipAtikaM gulmamupadizanti kushlaaH| sa viprati je strIne garbha Ama-kAe hAya, je vidvopakramavAsAdhyo niyamikA-traNe doSonAM strIne garbhastrAva thaI gayo hoya, je strI nidAnonAM lakSaNone saMnipAta-ekatra sahayoga thAya tyAre sAMnipAtika gulma thAya che, ema ghaNuM mithuna karatI hoya; vaLI je strI kuzaLa vaidyo kahe che. e sAMnipAtika gulma te ja vAraMvAra ghaNI ja utAvaLa karI garbha niyaguma kahevAya che ane temAM je cikitsA dhAraNanI IcchA dharAvatI hoya, je strInuM karAya te viruddha paDe che, tethI e guma asAdhya Artava ghaNuM ja zItala hoya, gaNAya che. udAvata roga thavAno svabhAva thaI gaye raktagulama strIone ja thAya hoya, vaLI je strI vadhu paDatA vAtavardhaka muksa briA yona nAyare jhULa nivAraka khorAkanuM sevana karavA TevAyelI hoya, te raktagulma kevaLa strInI penimAM ja jhIne vAyu atizaya kupita thaI nimAM thAya che, paraMtu te raktaguma puruSone kadI prApta thAya che ane te vAyu, tyAM AvIne thatuM ja nathI. 14 atyaMta rekI rAkhe che ane mAsikavivaraNa: A raktagulma saMbaMdhe carake AvanA sAvane paNa sArI rIte ekatra nidAnasthAnanA trIjA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke, A che | karI rAkhe che, ema te rakta ke AvA "roLitalmasu vahu triA iva mavati na puSaNa, | la sAkAI rahyuM hoya, tyAre te strI huM mojhArtavAminavairogyAta -raktagulma ke rudhiraguma 1 "anyAya manuoDanupada" nA te kharekhara strIne ja thAya che, paNa puruSane thato | mItirImiti hota!
Page #540
--------------------------------------------------------------------------
________________ guma-cikisita-adhyAya 8 me - huM garbhiNI chuM" ema mAne che. 15-17 | vivaraNa: A saMbaMdhe carake paNa nidAna vivaraNa: carake pazu cikitsAsthAnanA sthAnanA trIjA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke, pAMcamA adhyAyamAM A saMbaMdhe Ama kahyuM che ke, tathA rAkSAsAtisArachacarottamaniTrAthaani'Rtaavnaahaartyaa bhayena virUkSaNaigavinigrahaizca / saMsta kaphaprasekAH samupajAyante, stanayozca stanyaM, oSThayoH mbhanollekhanayonidoSairgulmaH striyaM raktabhavo'bhyupaiti // - stanamaNDalayozca kASNye, glAnizcakSuSoH, mUrchA, halAso, je strIne jyAre RtukALa prApta thayo hoya ke navI rohara, ravadhu: vAyora, hRSaromo komaracA, prati thaI hoya, athavA je strIne kAca garbha yonyAcAra/vaM, gari yonyA hausthamAcAvopaDI gayo hoya, tyAre e strI, barAbara gya vagAyate, vevasthAthA gulma: vidita gva anvate, pramANamAM je AhAra letI hoya, te je na laI tAmAmau fmanomiyAhumUdA e raktagulmanA zake; athavA garbhasthitine kAraNe bhayabhIta rahetI regavALI strIne zaLa, udharasa, atisArajhADA, hoya; ane te veLA rUkSa AhAranuM je sevana UlaTI, arocaka, aMgamarda-zarIranuM bhAMgavuM, kare, athavA maLa-mUtrAdinA AvelA vegone roke; nidrA, ALasa, bhInuM kapaDuM jANe zarIra para athavA je strI RtukALe cAlu thayelA Avane ! lapeTavuM hoya tevuM lAge ane kaphanI lALa jhare; ne roke; ane te kALe tene lagatAM auSadhane seve. uparAMta, tenA banne stanamAM dhAvaNuM utpanna thAya, ulekhana ke vamanakAraka auSadha Adine sevI che | banne hoTha ane banne stanamaMDalanA agra bhAgamAM vamana kare, athavA je strInI yoni doSothI yukta kALAza thAya; banne netrAmAM glAni, jhAkha ke koI heya te strIne te te judAM judAM kAraNothI tenA vastu jevA mATe keTa vastu jovA mATe kaMTALe Ave; mUcha-moha ke e duSTa-rakta-rudhira ke ArtavathI thanAro e duSTa bebhAna sthiti thAya; halAsa-moLa-ubakA Ave; rudhirajanya gumaroga prApta thAya che. A ja pramANe dohada thAya-judI judI vastuonI IcchA thAya; carake nidAna sthAnanA trIjA adhyAyamAM ane suzrute | banne pagamAM sojo Ave; ruvAMTAnI paMkti 5Na uttarataMtranA 42 mA adhyAyamAM je kahyuM che lagAra UbhI thayA kare; yoninI vizALatA te tyAM javuM. 15-17 thAya; vaLI yonimAM durgadhapaNuM thAya; yonimAMthI raktagumanuM lakSaNa thoDo thoDo strAva thayA kare, evAM sagarbhA strInA stanamaNDalakRSNatvaM romarAjiH sdohdaa| jevAM lakSaNe raktagulamavALI strIne thAya che; chatAM garbhiNIrUpamadhyaktaM bhajate sarvameva tu // 18 // temAM A taphAvata hoya che ke, e raktagulamanI vija)TTITUg8ni mahattvaparitA | rAgI strIne e gulma kevaLa piMDita-goLAkAre ja ityevaM lakSaNaM strINAM raktagulmaM pracakSate // 19 // hoIne Akhoye te jarUpe karake che; ema te rakta- je strInA stanamaMDalane agra bhAga | gulmanI rogI strI, vastutaH garbha2hita ja hoya kALo thAya, romarAjI ke ruvAMTAMnI paMkti | che, chatAM mUDha-ajJAnI leke te strIne garbhayukta spaSTa jaNAya, dehade athavA garbhakALe ke ke sagarbhA kahe che. A ja pramANe, carake cikitsAaneka padArtho viSenI jevI IcchAo sthAnanA trIjA adhyAyamAM kahyuM che ane suzrute thAya che tevI IcchAo je strIne thayo | kahyuM che. 18,19 paNa uttarataMtranA 42 mA adhyAyamAM paNa ema kare, ane garbhiNI strInAM je lakSaNe thAya | gumanuM svarUpa tathA tenI che te lakSaNe je strImAM avyakta ke aspaSTa sAdhyatA-asAdhyatA thayelAM jaNAya, tema ja e uparAMta khorAka- avarohaNAto gumavattama rUA . ne apaco, zarIra pAMDavaNuM thAya ane trilokanAda gulintiristhitaraha durbaLatA thAya, evAM lakSaNe jemAM thAya | jema guma ke vanaspatinA mULano tene vidyA strIone raktagulama kahe che.18,19 | gucho ane resAo ke tAMtaNa ke taMtu
Page #541
--------------------------------------------------------------------------
________________ 500 kAzyapa saMhitA-cikisitasthAna ethI gIca jAye hoya che, tema A mAliza, pAna-pINAMo dvArA ane anuvAsana gulamaroga paNa aneka doSonA samudAyathI | sahita nirUhabastio dvArA vaidhe snigdha karI khUba jAmyo hoya che, te kAraNe te gulma | svedana paNa karavuM joIe; kAraNa ke je rogI, kahevAya che; je guma tridoSathI ke traNe | atizaya rUkSa karAyo hoya, tenI je je cikitsA denA saMnipAtathI utpanna thaye heI ka TenA sanipAtathI hava za | karAya che, te te siddhi saphaLatAne pAmatI nathI. 21 sAMnipAtika hoya, te sivAyanA eka eka | chaMda" rAtapuramey mRra vAtavekSaNam | deSathI upanna thayelA gulamo siddha thAya che. te saMzodhana vaiva gumana rAsthate rirA eTale ke cikitsAthI maTe che, paNa sAMni- gulma rogamAM vadhu paDatuM vRMhaNa, vadhu pAtika guma maTato ja nathI; tema ja eka paDatuM rakSaNa ane vadhu paDatuM saMzodhana paNa te eka doSajanita paNa je gulamo lAMbA kALathI gulmarogIonA saMbadhe vakhaNAtAM nathI. 22 utpanna thayelA hoya ane cikitsArahita | vivaraNa : carake paNa cikitsAsthAnanA ja rahyA hoya, teo paNa (pAchaLathI game pAMcamA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke tamAtrA teTalI cikitsA karAya te) maTatA nathI. 20 | nAtisaudivyaM kuryAtrAtivighanamU-muha gama jaivivaraNa: suzrute paNa uttarataMtranA kara mA | rAgni maMda hoya tyAre te gulma vadhI jAya che ane adhyAyamAM A gulamaroganuM svarUpa athavA vyAkhyA te jaTharAmi jema pradIpta thAya che, tema gulmaroga Ama kahI che; jema ke, 'suvitAna4mUkavA damULe [ atyaMta zAMta thAya ke maTI jAya che; e kAraNe hasAvi gumavA virATavADha zukla phulyamidhIyA- | gumanA rogI mANase, te gumamAM vadhu paDatI tRpti gumaroganI utpattimAM mULa kAraNa ke pele vAyu ja | karavI nahi; tema ja vadhu paDatI lAMdhaNa paNa na mukhya heya che; ane UMDA mULavALA kaMda AdinI | karavI. 22 peThe A gulmaroganAM mULa paNuM UMDAM-gUDha hoya che, vAtagumanI khAsa cikitsA / latA ke vela vagerenA gurachAnI jema tenI "dazAMgadhrutane prayoga vizALatA hoya che; e kAraNe paNa A "gulma" | amathA piuI thavaM pAvarotha jitrA e nAme kahevAya che. 20 | sauvarcalaM viDaGgAni vacA cetyakSasaMmitAH // 23 // vAta-gusmarogInI prAthamika cikitsA | saMparza vRtArtha tat viveca thAyaTamAM gulminaM prathamaM vaidyaH snehsvedoppaaditm| ghRtaM dazAGgamityetadvAtagulmanivAraNam // 24 // yathAsvadoSazamanarauSadhaiH samupakramet // 21 // haraDe, pIpara, Sa-sUMTha, marI ane jene gummaroga thayo hoya tene vaidya ) pIpara, javakhAra, citraka, saMcaLa, vAvaDiMga prathama sanehana tathA svedana cikitsA karyA | ane vaja-eTalAM dravyo dareka ekaeka pachI je pramANe gulmane roga hoya tene tale levAM; teono kalka banAvI eka anusarI zamana auSadhe vaDe sArI rIte | prastha ghImAM te kalkane meLavI temAM cAra upacAro karavA. 21 prastha jaLa nAkhI te badhuM pakavavuM. pravAhI vivaraNa: A saMbaMdhamAM carake cikitsA- baLI jatAM sArI rIte pakava thayeluM te ghI, sthAnanA pAMcamA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke- | vAtagulmanA regIe potAnA baLa anusAra moganAkhyataiH vAnainidai sAnuvAsanai fhana paNa | pIvuM; ema pIdheluM A dazAMgaghata vAtamijhA : varto gumarAnta ...tra rame | gulmane maTADe che. 23,24 prathamaM neDhovAvita yAmiyA miyate siddhi mA yAti | vAtagulamavinAzaka parpala ghataga na vidafkSate-vAtagulmane rogIne tenA gulmanuM zamana sindharva thAvAzca pakvaTI rtAipalTI karavA mATe zarUAtamAM bhejane, abhaMjane- citrA phatyenAM parmA DhA pRyA
Page #542
--------------------------------------------------------------------------
________________ gulma-cikisita-adhyAya 8mA 51 tulyakSIra ghRtaM prastha pakkaM SaTpalamucyate / gulmanA rAgI, snehathI snigdha thaye pAM sarvagumavu vaiyA: prAdurvacA'vrutam raddahAya ane pachI svedana dvArA sArI rIte sa'dhava, javakhAra, pIpara, gajapIpara, AzvAsana pAmyA hAya te pachI tene sUDha ane citraka-e dravyonA pratyekanA eraDatailarUpI virecana ApIne ssana karAvavuM eIe. 29 alaga alaga eka eka pala-cAra cAra teAlA pramANanA cha bhAgeA levA; pachI teonA kalka banAvI, te badhAMnA jeTalA ja pramANu gAyanuM ghI tenI sAthe meLavI eka prastha 64 tAlA ghI pakavavuM; pravAhI aLI jatAM pakava thayeluM e ghI, ' SaTyala' nAme kahevAya che; e ' Sapala ' dhRtane vaidyA harakeAI gumarAgamAM amRtatulya guNakArI kahe che. 25,26 uparyukta virecana pachI ApavAnuM bhAjana vitti = thathAATa natirakSALi monacet / yuAjjavaLonAni yunesAni ca rUA monacaityumimAM nityaM nirAnanuvarNam / na cAtibhojanaM nityaM zasyate sarvagulminAm // 31 gulmarogamAM hitakArI eraDatela snigdhasvinnasamAzvastaM gulminaM sraMsayettataH / virecanena mRdunA tailenairaNDajena vA // 29 // jene virecana apAyuM hoya evA vAtagulmanA rAgIne, ceAgya samaye atizaya rUkSa na heAya evAM bheAjana jamADavAM; e bhAjana ceAgya khaTAza tathA lavaNuthI yukta ane garama hAvAM joIe; temAM ceAgya pramANamAM sneha rasa paNa hAvA joIe; paNa temAM vAtagulmanAM nidAnarUpa dravya tathA bhAre padArthA na hoya; tema ja harakeAI gumanA rAgIne kAyama vadhu pramANamAM bheAjana jamADavuM te vakhaNAya nahi. 30,31 vAtazukSma, udAvata tathA kharALanuM zULa maTADanArI paiyA vivaraNa : A saMbaMdhe carake paNa cikisita sthAnanA 5 mA adhyAyamAM Ama kahyuM che-' varlDa vA vivazvaviyanun rAtrayaLi-rAjayamA kSayanA rAganI cikitsAmAM ' SaTkala ' nAmanA ghRtane je prayAga kaLyo che, te gumarAgamAM paNa pIvA joi e.'ra5,ra6 vAtazukSmane maTADanAra 'zaizuka" chatayAga abhayA pippalI drAkSA guDUcI sapunarnavA / lavaNakSAragandharvabhArgorAsnArasAJjanam // 27 // tulyakSIraM pacedetairvRtamakSa samairbhiSak / zukaM nAma tat sarpirvAta gulmanivAraNam // 28 pippalIM pippalImUlaM caSyaM citrakanAgaram / haraDe, pIpara, drAkSa, gaLA, sAToDI, vijyuM visthaM vataM vRSarja raLiAAim ||rUra lavaNu-sai dhava, sAjIkhAra, dheALA eraDA, hirAhimanIvantIvRkSAesAmyuMvetalam / bhAraMgI, rAstA ane rasAMjana, rasava'tI-pautlR rAntyiA 2 havAni ca sarvazaH rUrU eTalAM drabyAne samAna bhAge eka eka ddo kSArAvanamor ca tulya muni cUrNacait| tAleA laI tene kalka khanAvI, tenA mAtulu ttenete vaTAvavopamAM / / rUkA jeTalA dUdhamAM te kalka mizra karI te hatA; sulAmbunA vevA maumhena vA mik !! dUdhanA jeTaluM ja ghI te sAthe vaighe pakavavuM; vAtanukSmamuddAvarta zIrapUruM A nArAyet // rUpa // pravAhI khaLI jatAM pakva thayeluM te ghI 'zazuka' nAme kahevAya che; te ghInu... jo sevana karyuM. hAya, teA vAtanumAnA rogane te maTADe che. 27,28 pIpara, piparImULa-gaMThoDA, cavaka, citraka, sUMTha, khillaphaLa, kAThaphaLa, khera, araDUsa, araNi, hiMga, dADamabIja, jIvaMtI mIThI kharakheADI, vRkSAmya-kAkama, amlavetasa, puSkaramULa, SaTakacUrA, nepALAnAM mULa ane badhAMye lavaNA, sAjIkhAra ane javakhAra ane ajamAi-eTalAM sUkAM dravyAne
Page #543
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa hitA cikitsitasthAna 501 www samAna bhAge laI tenuM cUrNa karI levuM; pachI te cUrNa bijorAMnA rasa meLavI tenI mera jevaDI gALIe banAvI levI. pachI vaidhe te gALIone sahevAya tevA garama pANI sAthe, madya sAthe ke (dADama vagerenI ) khaTAza sAthe vAtagulmanA rogIne pAvI; tethI vAtazumaneA, udmAvata rIganA tathA kharALanA mULane te nAza kare che. 32-35 vAtazumamAM pathya khArAka / mayUrAMstittirIn krauJzcAn kapotAn vanakukkuTAn yavagodhUmazAlIMzca vAtagulmI sadA'ni (zrI) yAt / vAtazulmanA rAgIe hamezAM mArapakSInuM, tetarapakSInuM, krau capakSInuM, kapAta-kabUtarI ke hAlAnu ane jaMgalI phUkaDAMnuM mAMsa khAvuM; tema ja java, ghauM tathA zAli- DAMgaranA bhAta jamavA. 36 anupAna sAthe sArI rIte prayAga karAvavA joI e. 37 vivaSNu : carake pazu cikitsita sthAnanA pAMcamA adhyAyamAM Ama kahyu che - vastima paraM vicArjIsmanaM taddhi mAtam| sve sthAne prathama nityA so zukSmamohati / vAyunA gulmamAM bastikarmI karavu, te vAyugulmanAzaka zreSTha cikitsA che ema navuM ; kAraNa te bastikarma rUpa cikitsA peAtAnA sthAnamAM rahelA vAyune jItIne tarata ja gulmane maTADe che. gulminAM dhanavAno... .. I ....... // 8 // vAtazumanA je rAgIonI vijJA baMdhAI gaI hAya ke gaMThAIne bahAra nIkaLatI na hAya, tene paNa astikarUpa cikitsA ja hitakArI thAya che. 38 vivaraNa : A adhyAya ahIM sudhIA maLe che; tethI ahIM mULamAM A gumAreAga sabadhe dhaNuM kahevAnuM bAkI rahI gayeluM athavA khaMDita thaye jaNAya che; tethI te adhUrA viSayane ahIM suzrutamAMthI tathA carakamAMthI ApyA che. carake cikitsita sthAnanA pAMcamA adhyAyamAM A bahu vaka vAtagulmamAM hitakArI prAthamika cikitsA Ama kahI che; jema ke yuddhavimAA snehaiAvitaH vivaraNuM : carake paNa cikisita-sthAnanA pAMcamA adhyAyamAM A saMbaMdhe Ama kahyuM che - kukkuTAzca mayUrAzca tittirikrauJcavartakAH / zAlyo madirA sarvitinumamindritam / / hitamuLa karva sniSpa mojhara vAtazuminAm / samajavALIvAnuM varSa vA pAmyo. 2--vAtagulmanA rogIne phUMkaDAM, mera, tetara, krocapakSI tathA vaka--cakalAM pakSInuM mAMsa pakavI te garama khAvuM hitakara che. tema ja madirA, ghI ane garamAgarama pravAhI snigdha bhojana jamavuM te paNa hitakArI thAya che; uparAMta uparanA mAMDa ke pANInI sAthe vANI madirA pIvI athavA dhANAthI pakaveluM samuAcaret / vAtagulmamAM je rAgInIvikA tathA vAyu baMdhAI ke rAkAI gayela haiya, tene prathama pANI pIvuM te paNa hitakArI thAya che. 36 ema snehana karyA chatAM vAtagulma na maTe te yadi tu snihyamAnasya vAtagulmo na zAmyati / hitamAsthApanaM tasya tathaivApyanuvAsanam / kSIrAjIpAnAmamAM laghuDAM saMyogayet|| rUpa // snehanA dvArA kharAkhara upacAra karavA. athavA suzrute uttarata`tranA 42 mA adhyAyamAM Ama ThIka kahyuM che ke- vaniAnAM tu sASTra kSIramiSyate| vAtanumAnA je rAgInI viSThA tathA vAyu baMdhAI gayAM hAya, tene teA AdunA kalka nAkhI pakava kareluM dUdha pAvuM te yogya gaNAya che. ' mA evI rIte je rAgIne snehanathI snigdha sivAya A adhyAyamAM khInnA gumAnI cikitsA karAyA chatAM teneA vAtagulma jo na maTe, kahevI je bAkI rahI gayela che, te paNu ahIM tA tene AsthApana tathA anuvAsana paNa caraka tathA suzrutamAMthI ahIM ApI che. jema apAyA karAya tA te paNa hitakArI thAya ke carake pittagulmanI cikitsA cikitsita che; tema ja geALa sAthe haraDenA dharUpI | sthAnanA 5 mA adhyAyamAM Ama kahI che -
Page #544
--------------------------------------------------------------------------
________________ gulama-cikitsita-adhyAya 8 mA 503 | | niSoLenovite zukSma vaittio haMsanA hitam / zno | paNa bahu ja echA pramANamAM hoya teA e-kaphamhena tu saMmUte sarvi: prAmanuM vam || pittajanita gulmanA rAgIe prathama ladhanarUpa cikitsA zarU gulma e snigdha tathA uSNu dravyAnA sevanarUpa | karavI joI e.' ema yeAgya pramANamAM laMdhana nidAnathI utpanna thayA hAya, te temAM stra'sana, | karAvIne vaighe, te kazumAnA rAgIne uSNu-garama, eTale mRdu virecana apAya te hitakArI thAya che; | kaDhu-tIkhA tathA tikta, kaDavAM dravya ApIne tenA paraMtu rUkSa tathA uSNu dravyanA sevanarUpa nidAnathI upacAra karavA-eTale ke teva bhAjana dravyA jo pittaguma utpanna thayA hoya, teA (auSadhapakava) ApavAnI kALajI rAkhavI joI e; paraMtu e kakmRtapAna e zreSTha prazamanarUpa heAI hitakArI thAya gulmanA rogIne sAthe sAthe jo maLabaMdha paNa hoya, che. suzrutamAM paNa uttarataMtranA 42 mA adhyAyamAM te tene yuktipUrvaka snehana ApI snigdha karavA A pittagulmanI cikitsA Ama kahI che H- joIe; ema ladhana, vamana ane snehana ApavA pittajImArvita sniyaM jAolyAdri dhRtena tu| vittti pUrNAMkanI svedana cikitsA karIne tenAmAM je vAyunI monairnie: sAnuvAsanaiH / pittagulamathI pIDA- adhikatA thaI hAya, te AchI karIne vaidhe te rAgInA yelA rAgIne 'kAkAvyAdi ' dhRta pAI te prathama snigdha jaTharAgnine pradIpta karIne pachI tene kSAra tathA karavA ane pachI madhura yAgAnA virecana prayAgAthI kaTu-tIkhAM dravyothI pakava karelA dhRtapAnane prayAga yukta karIne anuvAsana sahita niDha bastie karAvavA joIe; chatAM te kaphagulma jo haTha dharASaNu tene ApavI joI e; pararaMtu jo pittagulma vIne zAMta na thAya, teA evA te kagulmanA rAgIne vidagdha thatA lAge che ema jaNAya, te prathama vaidye kSAranA prayAga, ariSTapAna tathA agnikarma rudhirasrAvaNu karAvavuM joIe; tethI e pitta- karAvavuM joIe; A saMbaMdhe paNa carake cikitsita gulma vidAhane nahi pAme; e vidagdha thatA sthAnanA 5 mA adhyAyamAM Ama kahyu` che ke- gumAreAgamAM prathama rudhirasrAvaNu karyA pachI te tamUrNa mahAvAtuM ruDhinuM stimita gujam / vaye ta rAgIne jaMgala pazu-pakSIonAM mAMsanA rasagulma kSAridAgni rmamiH / totrapratismartuyomAM puthvI ApIne te rAgInuM tapa Nu karavuM joIe; ema jovaLe / vacoSapramALA: kSAra jIbhe prayogayet karavA chatAM te gulmamAM vidAha ne cAlu ja rahyA ekAntaraM dvayantaraM vA tryahaM vizramya vA punaH / zarIrabala - kare, tA e gulmamAM zastrakriyA karavI joIe; ToSALAM vRkSivaLajovi kahe jJAna madhura sniyaM A saMbaMdhe carake paNu Ama kahyuM che ke... mAMsakSIradhRtAzinaH / misvAmivADarAyA kSAraH kSaravArahyA raktapittAtivRddhatvAtkriyAmanupalabhya ca / yadi gulmo |rayatyadhaH // mande'gnAvarucau sAtmye madye sasnehamaznatAm / | prayojyA mAtrutyarthamaSTiAH dulminAm // runochelaneH sveyaiH sarpiAnavirezvanaiH / vRttimirkuTinnAjULakSArariaeLavA sTemi: tamUvAvaNya khullo na zAmyati / tasya dAho hRte rakte zaralohAdibhirhitaH // / vidyuta rAtre taMtra mijjitam / jo pittagumamAM prathamathI raktapitta atyaMta vadhI gayuM hoya te kAraNe rudhira srAvaNurUpa cikitsA o karI zakAI ja na hoya ane tethI e gulmamAM vidAha zarU thAya, te temAM zastrakriyA karavI joI e, evA vaidyonA abhiprAya che.' paraMtu kanita gulmamAM je cikitsA karavI joIe, te sabaMdhe caraka Ama kahe che keshiitlairgurubhiH snigdhai gulme vAte kaphAtmake / avmysyaanyAyAse: buSTidhanamAvitaH // zItala ane guru, pacavAmAM bhAre khArAkeA khAvArUpa nidAnathI jo kaxkeApajanita guru rAga thayA hoya, paraMtu e *gulamanA rAgI (ni La hovAthI) vamana karAvavAte ceAgya na heAya ane tenA zarIrane agni-jaTharAgni / | vyAsavyApa rAmayemindukSmAniau / tayoH zamArce saMghAto zukSmasya vinivataMte / jeNe peAtAnAM mULa aMdara-UMDAM karyA' hoya ke bAMdhyAM hoya, jene phelAvA mATA pradezamAM thayela hAya, je kaThina ane sajjaDa jakaDAyela hAya ane bhejavALA hAya ane je bhAre hAya, evA kanita gulmane kSAra, ariSTo tathA agnika-DAma devAthI maTADavA joI e; vaLI kaphanI adhikatAvALA te kaphAlgaNu gulmamAM rAgInuM bala tathA deSanuM pramANu jANu
Page #545
--------------------------------------------------------------------------
________________ 504 kAzyapa saMhitA-cikisitasthAna nAra vaghe rogInAM deSa prakati, guma tathA Rtuno | mAruM vAdhA zrA raviyetanama || vAsukSAerena eNa jANyA pachI kSArano prayoga karavo joIe; siddha sarvi prathoratu | vAyuttarapiMDa 2 foqhyAritema ja zarIranuM baLa vadhAravAnuM tema ja dene vRtana tu 3shva medra viSiAgyo tiH'nAza karavAnuM jANanAra te vighe e kaphagulmane nAza strIne je rudhirajanya gulma thAya che, tenI cikitsA karavA mATe eka divasane aMtare, be divasane | pittagulmanA jevI karavI A viSayamAM te raktaAMtare ke traNa divasane AMtare vizrAMti laI pharI gulmanuM bhedana karanArI bIjI vizeSa cikitsA paNa pharI te gumanA rogIne kSArane prayoga karAvyA | huM kahuM chuM, tene tame sAMbhaLo : khAkharAnI bhasmanA karavo joIe. ema prayoga karela te kSAra potAnA pANIthI pakaveluM ghI te raktagumavALI strIne pAvuM; kSArapaNAnA guNane lIdhe jeno svabhAva, mAMsa, ane pippalAdi uSNagaNanA auSadhothI pakavelA dUdha tathA ghI khAvAno hoya evA te kaphagulmanA | ghIthI te raktagulmanA regavALI strIne uttarabasti rogInA madhura tathA snigdha kaphane tenA mULa | ApavI; athavA te garama pipalyA dagaNanA auSadha sthAnamAMthI kApI kApIne nIce-gudAnA mAge jhArI | dravyone prayoga karAvIne te strInA raktagulamane bhedI kADhe che. snehayukta khorAka khAtA leke kaphagulmanA naMkhAvo-cIrI naMkhAvo joIe. ema te raktarogIe thAya che tyAre teonA jaTharane agni gulmanuM bhedana karAvyA pachI temAM raktapradaramAM je maMda hoya ane aruci heya tethI teone madha | cikitsA karAya che, te cikitsA karavI joIe. hitakArI hoI mAphaka Ave che; tema ja teonA A saMbaMdhe carake paNa cikitsAsthAnanA mArganI zuddhi mATe te kaphagumanA rogIone | pAMcamA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke-"sa rIrika ariSTonA prayogo karAvavA joIe. vaLI je strImava iva gumo / mAusa yatIte DhAme vizvAstha:mANasane kaphaguma, aMdara-UMDAM mULavALo thayo | ArtavAnA rudhiravikArathI thate e raktagulama strIheya, tethI tene e gulma, laMdhana, vamana, vedana, ene ja thAya che, tethI (e gulmamAM garbhanA jevAM dhRtapAna, virecana, bastio, guTikAo, cUrNa, paNa lakSaNa hevAthI) tenI cikitsA dasamo mahine kSAra tathA ariSTanA samudAyarUpa uparyukta ciki | vItyA pachI ja karavI joIe kAraNa ke te dasamA sAthI paNa e na maTe, te te gumamAMthI rudhira- || mahinAno samaya ja e raktagulamanA sukhasAya paNAnuM srAvaNa karyA pachI tenI upara amithI tapAvelAM lakSaNa che. A saMbaMdhe paNa kahevAyuM che ke " rane vANa ke loDhAnA saLiyAthI DAma devo te hitakArI | kurAnavuM sarvasAdhyaEUR DhALam'-raktagulama ne thAya che; kAraNa ke kaphanA guma upara ema karavAmAM thAya e ja tenI sukhasAdhyatAnuM lakSaNa che. Avela te DAmarUpa makarma, pitAnI uSNatAthI e ja kAraNe garbhane AkharI samaya dasame ane tIkSaNatAthI temAM rahelA kaphane tathA vAyune mahine vItyA pachI ja tenI cikitsA karavI zamAve che ane e rIte kaphanuM tathA vAyunuM zamana | joIe; kAraNa ke temAM ane garbhanAM cihomAM thavAthI gumane gAMDarUpa thayele tene ja srAva paNa koI bheda jaNAtA nathI, Ama kahevuM te ThIka nathI; I jAya che ane kakagamanI cikitsA kahyA kAraNa ke raktagulamamAM garbhathI judAM ane raktapachI caraka, tyAM ja (dvaja tathA) sAMnipAtika- | gumane ja jaNAvanArAM lakSaNe, khAsa A rIte gulamanI paNa cikitsaka Ama kahe che ke, "vAmijha judAM paDe che; jema ke " yaH ghanyate vidita 4 ronika TSya kriyAtrA ' mizradoSavALA nA.'--je piMDAkAre thaIne Akho ja pharake che, indraja tathA sAMnipAtika gumamAM paNa upara | | te raktagulma ja hoya che, paraMtu garbha hotA nathI; jaNAvela cikitsA paddhati karavI joI e; suzrute | paNa uttarataMtrane 42 mA adhyAyamAM A gulamaraga | | kAraNa ke garbha te pratyeka aMgothI ja pharake che mAMhenA raktaguma saMbaMdhe Ama kahyuM che ke pitta- eTale ke garbhanAM alaga alaga aMge pharake che, drAnyiA nA arthaH kriyAvidhiH | viroSa- | jyAre raktagulma te AkhAye piMDAkAre he
Page #546
--------------------------------------------------------------------------
________________ kuzna-cikitsita-adhyAya 9 me 505 raktagulmamAM je bheda ke taphAvata hoya che. tenuM lakSaNa tathA cikitsA AdinA vistAra varNavela che, te viSayane ahIM ja jovA joI e. 37 che. Ama pUrvAcAryoe ja kahyuM che, tethI garbhanAM tathA raktagulamanAM alaga alaga lakSaNe! avazya jANI zakAya che ane te upara ja te raktagumate tathA garbhane paNa avazya eLakhI zakAya che; chatAM prAcIna AcAryAe te raktagulamanI cikitsA dasameA mahinA vItyA pachI ja karavA je kahe che, tenuM kAraNa te dasamA mahineA vItyA pachIte kALa ja te raktagulamanI sAdhyatAnuM lakSaNa che; eTale ke dasa mahinAneA kALa vItI gayA pachI te raktagulmanI rAgI strInI cikitsA zarU karavI ane te veLAe strIne prathama svedana tathA snehana karAvyA pachI era'Da tela athavA te sivAyanuM bIjI mRdu virecana ApavuM joIe. A saMbadhe paNa carake cikisita sthananA pAMcamA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke--'raudhiraNya tu gumasyAmAvyatikrame / snigdhasvinnazarIrAyai dyAnevirezvanam '-ga kALa vItI jAya eTale ke gatA prasava kALa-dasamA mahinA vItI jAya tyAre rudhiranA raktagulmanI cikitsA karavI joIe; ( ane te A vajanya teA kevaLa strIne ja thAya che, mATe uparyukta te samaya vItyA pachI jenuM zarIra snehayukta tathA svayukta karAyu heAya evI te raktagulmanI rAgI strIne (eraMDataila Adi) snigdha virecana ApavuM joI e '. eka Mdare te raktagumate zathila karavA mATe palAzakSArayamaka eTale kaiM khAkharAnA kSAranI sAthe samAnabhAge talanuM tela tathA ghIne samAnabhAge kuSTarAga (kADha) thavAnA hoya tyAre prathama tenAM ahIM darzAvelAM pUrva rUpe! eTale prathamathI thatAM lakSaNeA ahIM kahevAya che; jema ke parasevA vadhu pramANamAM thAya; athavA aMgAmAM atizaya kharasaTapaNuM thAya, athavA atizaya suMvALApaNuM ke lIsApaNuM thAya; tema ja zarIranI vivaSNu tA ke ra'ganuM badalAvuM, lakhApaNuM, ruvAMTAM khaDAM thavAM, vadhu paDatI taraza, zarIramAM bhArepaNuM, sthAneAmAM atizaya vedanA tathA cAMdAonA hatAza, durbaLatA, kaMpArI, phAllIe, mam phelAvA thAya che. ( A badhAM kADharAganAM pUrva rUpe! samajavAM.) 1 meLavI tene prayAga karAvaveA joIe; e prayAga karyA chatAM te raktagulmanuM jo bhedana na thAya tA e raktagulmanI rAgI strIne dazamUla kavAthanI uttarabasta ApavI tema ja tenI ceAninuM paNa zeAdhana karavuM joi e; ye|nimAMthI jyAre rakta vahevA mAMDe tyAre strIne mAMsanA rasanI sAthe bhAta jamADavA joI vivaraNa : carake paNa nidAnasthAnanA pAMcamA adhyAyamAM A kADharAganAM pUrvarUpe Ama kahyAM cheH teSAmimAni khalu pUrvarUpANi; tadyathA - asvedana-prati e tema ja tela ane ghI mizra karI tenAthI tenI yAni para mAliza paNa karavuM joI e; ane pIvA mATe madya paNa ApavuM joI e; A saMbadhe A kAzyapasaMhitAmAM ja khilasthAnanA 'raktazuma- vinizcaya ' adhyAyamAM spaSTa viveyana khuda A gra MthakAra pote ja karaze. ahIM paNa garbhamAM tathA ghevana-pAramati phLatA vainye jUnAiztAH sunnatA paridAhaH pariharSo lomaharSaH kharatvamuSyAyaNaM gauravaM zvayathu rvisarpAgamanamabhIkSNaM kAyacchidreSUpadehaH pakkadagdhadaSTakSatopaskhaliteSvatimAtraM vedanA svalpAnAmApi ca vraNAnAM dussttirsohaLa ceti kunnupUrvavA i mavanti -kuSTharogAnAM A pUrvarUpe thAya che, jema ke parasevA na Ave athavA vadhAre paDatA parasevA Ave, aMgAmAM kazapaNuM thAya, atizaya suMvALApaNuM thAya, zarIraneA raMga | iti zrIkAzyapasahitAmAM cikitsitasthAna viSe 'gulmacikisita ' nAmane 8 meA adhyAya samApta ku-cikitsita-adhyAya 9 mA kuSTonAM pUrvarUpe svedo vA'tikharatvamaGgAnAmatizlakSNatA vA vaivaLye zaukSya homa: vipAsAnI vaMrAo auryaya vevathu: virAhamAM saMmavadhyAtivenA = kSatavijJavaeNmiti // ? //
Page #547
--------------------------------------------------------------------------
________________ 506 kAzyapa saMhitA-cikitisthAna M badalAI jAya, ceLa Ave. seya jokyA jevI parasevo vadhu Ave athavA bilakula paraseve na pIDA thAya, sparzanI khabara na paDe, atizaya | Ave; aMgonA pradezanuM jaDapaNuM thAya; zarIra ya, jhaNajhaNATa thAya, vAMTAM khaDAM thaI jAya, ' para cAMdAne phelAvo thAya ane zarIranuM lehI kALuM aMgomAM kharasapanuM thAya. jANe ke zarIranI banI jAya-e kADhanAM pUrvarUpa samajavAM. 2 uSNatA bahAra nIkaLatI hoya ema lAge; zarIramAM bhArepaNuM thAya; sojo Ave; ane zarIramAM ratavAnI keTanI utpattinAM kAraNe, lakSaNe bheda utpatti thAya; tema ja zarIranA chidromAM melane thara ___ tata UrdhvamakriyAvatAM kuSThAni jAyante / tatra, 24 gayA tamagAre pAsa hI gaye / shyaavaarunnshuulknndduucimicimkhrtvpaarussysNstkaraDAyela, bhAMgI gayela, kSata thayela ke cAMdAM paDyAM mbhAyAmairvAtottarANi vidyAt ; daahvednaajvrhoya ke ghavAyAM hoya athavA Thekaro lAgI hoya evAM viDmedoSAyanapAkasrAvakoThAnikarNA( ? )kssiproaMgomAM ghaNuM vedanA thAya; ane khUba nAnA vraNa | tthAnaiH zItamadhurakaSAyasapiranuzayaizca pitto. ii vi hAya vAM gAnA viti thAya ttarANi vidyAt ; shvetpaannddughnotsedhgurustaimiane te traNa ke cAMdAomAM rUjha na Ave." | | tyastambhamahAparigrahAgnisAdaiH zItA datarAnuzayaiH ___NA me 1 224 vihitsitasthAnanA 7 mA kaphottarANi vidyAt ; vyAviddharUpabahusphuTitaanyAyamA para mAma yuM che , 'sparzajJatvamati- parisrAvakRmidAharujopetazarIrAvayavapAtanazuciH svedo na vA vaivrnnymunntiH| koThAnAM lomaharSazca kaNDastodaH vigandhizothabahulamanekopadravaM sAnnipAtikaM raktazramaH klamaH / vraNAnAmadhikaM zUlaM shiighrotpttivirsthitiH| tvAt kAkaNamityucyate / dvidoSajAnItarANi; dAhaH suptAGgatA ceti kuSThalakSaNamagrajam ||-chaadnaaN tAnyanuvyAkhyAmaH-vAtottare kapAlakuSThaM, pittottare bhAvAM yo yAyama tvaudumbaraM, kaphottare maNDalakuSTha, vAtapaittikajavAna hoya tyAM yAmI parAza bhArI mRSyajiA~, pittazlaiSmikaM pauNDarIkaM sidhmaM ca, laya; 52se pA sAve athavA misana iti smaaslkssnnm| vistaratastvaSTAdaza kuSThAni; mA; zarIramA za thAya zarIrane 21 tAnyanuvyAkhyAsyAmaH-sidhmaM ca vicarcikA ca malA nayA tamada bhayavA grAma pAmA ca dadruzca kiTibha ca kapAla ca sthUlA15sI Ave- labharI 42 mahAyatA ruSkaM ca maNDalakuSThaM ca viSajaM ceti nava sAne ya/ mAva; vATai vi / jaya: zaza2 | sAdhyAni; poNDarIkaM ca zvitraM ca RSyajihva bega yAve; to merI soyo mata ca zatAruSkaM caudumbaraM ca kAkaNaM ca carmadalaM hAya tavI pI yAya; saya bhane para caikakuSThaM ca vipAdikA ceti navAsAdhyAni / mahenata karyA vinA thAka lAge; tema ja nahi jevuM sarva tu kuSThaM tvaGmAMsarudhiralasIkAzrayaM sparzapnaM ghADuMka ja kAraNa hoya chatAM tatkALa traNanI | ceti; vardhamAnaM ca vairUpyakaraM bhavati / tattu(tra) utpatti thaI jAya; ane te lAMbA kALa TakI rahe- | rajodhvastamalAvuvAraNapuSpIpuSpasadRzaM sidhmaM zyAma ekadama maTe nahi; zULa bhoMkyA jevI vedanA adhika lohitavaNavedanAsrAvapAkavatI vicarcikA; knndduuthAya; sarIramAM jaDatA jaNAya ane dAha thAya; todapAkasrAvAruSmatI pAmA; raukssyknndduudaahmATalAM kujhanAM pUrvarUpa jANavAM. srAvavanti maNDalAni vRddhimanti dadruH; kRSName pramANe suzrute para nizAnasthAnanA zyAvAruNakharaparuSasrAvavRddhimanti guruNi prazA5 mA adhyAyamA sAma yuM che, 'tvakpAruSya- tAni ca punaH punarutpadyante kiTibhAni; kRSNamakasmAdromaharSaH kaNDUH svedavAhulyamasvedanaM vA'Gga. kharaparuSamalinamanekasaMsthAnamaNDalaM kaNDlamRtupradezAnAM svApaH kSatavisarpaNamasRjaH kRSNatA ceti / - sandhipUSNe cAtibAdhate kapAlAkRti kapAlaM; yAmInI 44|2taa yAya, smAta 2vaTAMnA 70 picchAsrAvavedanAdAhakaNDUtodajvaravaisarpamahAvraNathAya-romAMya ya jaya; zarI2 52 yeNAva; parigraha mahAruSkA " pAhatAnamamahAkA
Page #548
--------------------------------------------------------------------------
________________ kuzna-cikitsita-adhyAya 9 mA 507 kusumopame vanAsrAvavakrmaNDaja; yukta, mATA vistArathI yukta ane jemAM jaTharanI agninI maMdatA paNa sAthe hAya tema ja zItaLa padArtho sivAyanA bIjA padArtho jemAM mAphaka hAya tevA kADha rAgAzvetamAvAvitravidhamuttoyevAmAM, ne kapradhAna jANavAM; vaLI je kADharAgamAM bhUtAITapata kAnajImuvekSita mitrAmeLa harImati chUMsArUM vinaM; mArAmulleyaM nAtaM niAmeti putturI vajAdhavane pautturI; 6 RSyajihvopamaM pAruSyavaivarNyagauravaNaviklada RssybadhA doSonAM lakSaNeA mizra hAya, ghaNAM ja nitaM; nIjotiSItAlitane haddhiH re; cirAyelAM je hAya, jemAMthI parisrAva thate jJAvimittvakruta zatALAM, pachodumbaralA hAya, jemAM kIDAe pazu jaNAtA mannAvijJakamanevamauTumbara sthAsthAta, rAvaLa iti- hAya, dAha ke khaLatarA jemAM sAthe hAya carmalarAM la; vRddhimatttama vailapaddhaniya ane pIDAthI paNa je yukta hoya, zarIranA vitti AvayeTanAiimamavelu,chuM pALivAvA thrI-avayavAne je pADI nAkhatAM hoya, jemAMthI SThajaGghAdaNDadezeSu sphuttitsraavivednaavtiimvipaavinI viAvinA vidyAt sarvocceva mohA-hAya ane aneka upadravAthI je yukta hAya, apavitra durgaMdha AvatI hAya, sAjA vadhu tuvemALA asAyatAM yAnti, alAdhyuMAvAjI te kADharAgane sAMnipAtika jANavA; ane nRNAM nanti tasmAdAtmahitAyAzu prayateta // 2 // ratAzapa sAthe hAya che tethI te sAMni pAtika koDha rAganI kAkaNu ' e nAme paNa kahevAmAM Ave che; have je kADharAgA e doSa ekatra thavAthI thayela hoya, te khIjA paNa ahIM ame kahIe chIe. jemAM vAtadoSanI adhikatA hAya, te kapAlakuSTha ' kahevAya che; jemAM pittadoSanI adhikatA hAya, te ' auduMbara 34' kahevAya che; paraMtu jemAM kapha doSa adhika hoya tene ' ma'DalakuSTha 'kahevAmAM Ave che; paNa jemAM ** ane pitta e doSanI adhikatA hoya ke te banne doSathI jenI utpatti thaI hAya, tene 'jihna nAme kahe che; ane ' . ema upara darzAvyA pramANe pUrUpA thayA pachI je kriyA na kare ke cikitsA Adi upacAra ke tenI zakti karanAra ajJa-yAgAdi kriyAo jee na kare, tene kADha rAgeA utpanna thAya che; temAM jee zyAma raganAM eTale ke kALAzayukta pILAM hAya, aruNu ra'ganAM eTale ke IMTanA jevI ratAzavALAM, zUla bheAMkyA jevI vedanAvALAM, ka'hU-ceLathI yukta, cimacima-ke camacamATazrI yukta, kharasaTapaNuM, kaThoratA, sajjaDapaNuM ane AyAma eTale ke vistArathI phelAvA pAmanAra-e lakSaNAthI je yukta heAya teene vAtapradhAna dvASathI utpanna thayela kADha jANavA; tema ja dAha, vedanA, javara, vijJAnu cheAtApANI thavuM, khaLatarA, pAkavuM, srAva, kATha- prAmaThAM, anikaNu tathA tatkALa utpanna thavuMe lakSaNeAthI yukta ane zItaLa, madhura, tUrAM drabyA tathA ghI jemAM mAphaka Ave, te lakSaseAvALAM ja hAya te uparathI pittanI adhi > 6 kucha pitta tathA kapha-e e dASAthI utpanna thayela hoya, tene pauDarIka' ane 'sima' e nAme kahe che; ema TUMkamAM te kuchanAM lakSaNA kahyAM che. A kuSTharogone jo vistArathI kahIe teA tenA aDhAra bhede thAya che; teonAM nAmA A pramANe che: sim, vicacikA,`pAmA, iMdu, kiTibha,pa kapAla, sthUlAruSka, maMDalakunnu ane viSaja -e nava kuSTha rogo sAdhya hoya tA upacArAthI maTe che; paratu pauDarIka, 1 4 katAvALA-pittapradhAna kADha rAga jANavA, E 1 vaLI je dheALAM, pAMDu, dheALAzayukta pILAM, ghATAM, UMcAIvALAM, bhAre, bhInAM kapaDAMthI jANe lapeTyAM DAya tevAM, sajjaDapaNAthI
Page #549
--------------------------------------------------------------------------
________________ 508 kAzyapa saMhitA-cikisitasthAna zvitra, RSyajihuva, zatAruSka, auduM- "mahAruSka" nAme kuSTha kahevAya che. je kucha bara, kAkaNa, carmadala, ekakucha tathA baporiyAnA puSpa jevAM maMDala ke cakatAMthI vipAdikAe nava kuSTharoga asAdhya hAI yukta hoya ane dAha, ceLa tathA sAva kaI paNa upacArathI maTatA nathI; e vALAM maMDale jemAM hoya che, te maMDala badhAya-aDhAre kuSTharoga tvacAne, mAMsano, kuSTha" kahevAya che. je kuSTa kareALiyA, kIDA, lehIna ane "lasIkA" nAmanA pANIne pataMgiyAM ke sarpanA karaDavAthI thaIne je Azraya kare che ane sparzane nAza kare che- upekSA karAyuM hoya to upacAranI bhUlane lIdhe eTale ke sparza karatAM vedanA kare che tema ja kaThora banI jAya che, te kRSNasAdhya "viSaja' vRddhi pAmatA e aDhAre kuSTharogo zarIramAM kucha kahevAya che. je kucha moTA pradezamAM beDoLapaNuM kare che. temAM je kuSTha rajathI khara- utpanna thayeluM ane sArI rIte UMcAIvALuM DAyela hoya ane tuMbaDAnAM ke vAraNapuSpI- | thayuM hoya, lAMbA kALe bheda pAmanAruM ane vAyavaraNanAM puSpa jevA AkAranuM hoya te cirAI javAnA svabhAvavALuM ane dheLAM sima'kucha kahevAya che. vaLI je kALA | kamaLanI pAMkhaDIo jevA raMgavALuM hoya te raMganuM ke lAla raMganuM hoya ane vraNa, | 'paDarIka kucha kahevAya che, je kuSThamAM dhoLAza vedanA, sAva tathA pAkavAthI yukta hoya, te | hoya te kAraNe je "zvitra" nAme kahevAya che, vicarcikA" nAmano kuSTharoga kahevAya che. te pAMca prakAranuM hoya che ane teno ame jemAM ceLa, soya bheMkyA jevI pIDA, pAka, chelle upadeza karIzuM. je kujhane "RSya" sAva ane cAMdA ke phallA hoya te "pAmA 3 nAmanA mRganI jIbhanI upamA apAya che ane nAme kucha kahevAya che jemAM rUkSatA, caLa, dAhajemAM kaThoratA, phikAza ke raMgane palaTo thayA tathA sAvayukta maMDalo ke cakatAM thAya ane te heya, jene raMga dhoLo thayo hoya ane vadhyA kare che, te "dUddha"4 nAmano kucha | jemAM vikaleda-pacapacatApaNuM hoya, te kahevAya che tema ja kALA raMganAM zyAma, "RSyajihava" nAmane kuSTharoga kahevAya che pILAM aruNa-ITanA jevAM, lAla raMganAM, jemAM nIla-lehita-lIlAM, lAla, pILAM kharasaTa, kaThera ane sAvathI yukta hoI, ane kALAM aneka kaThora aruSa-cAMdAM hoya bhAre tathA atizaya zAMta je kucho vAraMvAra | Ane te paNa strAvane AvI rahyAM hoya ane te utpanna thAya che, teone "kiTibha" kahe.' rUpI upadravathI je upadrava pAmyo hoya te vAmAM Ave che. kALAM, kharasaTa, kaThora "zItakujha" nAmano kuSTaroga kahevAya che. je tathA malina hoI aneka AkRtivALuM je kuSTha pAkelA uMbarAnA phaLa jevo hoya maMDala, kharajathI yukta hoya ane RtunA | tethI jemAMthI sAva Avato na hoya tene saMdhikALamAM thaI uSNakALamAM atizaya "auduMbara" nAmane kuSTha roga kahelo che pIDe che, te kapAla-ke ghaDAnI, ThIkarInA "kAkaNa" nAmanA kuSTharoga hAthIne cAmaDA jevI AkRtivALe heI, te "kapAla" | je kharasaTa hoya ane vadhyA karate hoya, nAme kucha kahevAya che; je kucha cIkAzavALA | te "carmadala" nAmano kuSTharoga kahevAya sAvathI yukta, vedanAvALA, dAha, ceLa, che; je kuSTharoga, ratavAmAMthI utpanna thAya soya bheMkyA jevI pIDAvALa, javara, ratavA ane kAyama phelAyA karavAnA svabhAvathI tathA mahAvraNanA gherAvathI yukta hoya, yukta hoya tema ja srAva, vedanA tathA kamaLa tathA kharasaTa jevuM paNa hoya te kIDAothI yukta hoya te "ekakucha
Page #550
--------------------------------------------------------------------------
________________ kunnu-cikisita--adhyAya 9 mA nAmanA kuSThareAga kahevAya che. je kunnu rAga hAtha, paga, aMgUThA, hATha, jAMghanA dAMDAnA pradezamAM phUTeluM-cirADanA rUpamAM thayela hAya, srAvathI yukta ane vedanAvALu hAya, paNa pAkavAnA svabhAvathI rahita hAya, tene 'vipAdikA'nAmanA kunnurAga jANavA; ekaMdara badhAye regAnA mAhanA kAraNe jo upekSA karAya ke bedarakArI karI teonI cikitsA na karAya, teA asAdhyapaNu pAme che; ane ema asAdhya banelA rAgo tA mANusene tarata ja mArI nAkhe che; tethI peAtAnA hita mATe kAI paNa rAganI tarata ja cikitsA karavA prayatna karavA. 2 vivaraNa : je leA yajJayAga, hAma, lidAna ane atithionI sevA AdimAM kAyama tatpara rahetA nathI, teone kADharAga utpanna thaI Aya che. A saMbaMdhe carake cikitsAsthAnanA 7 mA adhyAyamAM kukarAganAM nidAneA kahetI veLA Ama kahyuM che ke-'viprAna guna parSayatAM vAvuM meM 2 vatAm 'jee brAhmaNeA tathA vaDIleAnuM apamAna karyA karatA hAya ane pApakane karyAM karatA hoya, teone kADharoga utpanna thAya che; temAMnA vAtika kunuM lakSaNu ahIM khAsa graMthamAM prathama kahyuM che; te ja pramANe suzrute paNa nidAnasthAnanA pAMcamA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke-'zreSu tu varNo7svAzomevoTsvarovaSAtA vAtena je 'kaDha'rAgamAM vAyunA prApathI cAmaDInA sakAca, jaDatA, parasevA, seAna, cirAvuM, lagAra uSNutA ane svaranA nAza eTale ke gaLAneA avAja besI jAya che. te ja pramANe carake paNu cikitsAsthAnanA 7mA aghyAyamAM Ama kahyuM che ke--auya zoSastovaH zU N saMkocanaM tathA''yAsaH / pAruSyaM harSaH zyAvAruNatvaM ca // ojI vAtahi m / / kADhanA rAgamAM rUkSatA, zeSa zarIranuM sukAvuM ke gaLAnA zASa, seAya bhAMyA jevI pIDA, zula-zula bheAMkAtuM DhAya tevI pIDA, sAcAvuM, AyAsa ke zarIrazrama, kaThAratA, rAmAMca UbhAM thavAM ane zarIrane raga kALa zayukta-pILA ane aruNa jevA rAtA thAya tA-e vAyunA | 509 pradeApanAM lakSaNA jANavAM; paraMtu pittanA prApathI je kuSTharoga thAya temAM je lakSaNA thAya che, tene suzrute nidAnasthAnanA pAMcamA adhyAyamAM Ama kahyA che ke vAAvaLA, vitanananAsAmajJAkSirasastrovattayaH vittena '-pAkavuM, cirAI javuM, AMgaLIonu paDI javuM, kAna tathA nAkanuM bhAMgavuM- maraDAI javuM, AMkhAmAM ratAza ane sattvaguNanI utpatti-e lakSaNA kADhamAM pittanA prakeApathI thAya che.' te ja pramANe carake paNu cikitsAsthAnanA 7 mA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke-vAho rAma parisravaH pAkaH / visro gandhaH kledastathA'GgapatanaM ca pittajjatam // . aMgo para dAha, baLatarA, ratAza, pittaneA srAva-jharavuM, pAkavuM, dudha, le--pacapacApaNuM-kAhavATa ke saDeA tathA aMgAnuM kharI paDavuM-e lakSaNA kADharAgamAM pittanA prApane lIdhe thAya che.' kanA prakopathI kADhamAM je lakSaNA thAya che, tene paN suzrute nidAnasthAnanA pAMcamA adhyAyamAM Ama kahyAM che. jema ke pUvarnamerazojAjJAnauravALi raheSmaLA| kADharAgamAM kaphanA prApathI zarIramAM ceLa, raMganuM badalAvu, ratAza, srAvanA abhAva ane aMgenuM bhArepaNuM thAya che.' tema ja carake paNu cikitsAsthAnamAM A sabaMdhe Ama kahyuM che ke vasyuM zaitya dUH thayuM solseauravanehAH| vhevu tu inannumimimakSa vH // aMgAnuM dhaLApaNuM, zItalatA, ceLa, sthiratA, UMcAI ke UpasavA sAthe bhArepaNuM, sneha-cIkAza, kIDAothI cApAsa bhakSaNa tathA kaleda-pacapacApaNuM-keAhavATa ke saDeA eTalAM lakSaNA dADhamAM kaphanA prakApathI thAya che, para Mtu sAMnipAtika--trideSajanita kADharAgamAM je lakSaGgA thAya che, teone ahIM mULamAM Ama kahyAM che ke temAM badhAM ke lakSaNeAnuM mizraNa hoya che; tethI temAM aMga| vadhu pramANamAM cirAyelAM thAya che, tethI srAva paNa khUba vadhu pramANamAM thAya che; kRmio tathA dADa adhika thAya; tema ja zarIranA avayava| vadhu pramANamAM kharI paDe; temAM durgaMdhIpaNuM tathA sAjo vadhu pramANamAM hoya ane tethI upadrA paNa thAya che; e sAMnipAtika kADhanAraMga, rAtA hAya che, tethI tene kAka |
Page #551
--------------------------------------------------------------------------
________________ 510. kAzyapa saMhitA-cikisitasthAna zuka" nAme kahe che; "kAkaNuka' e nAma | koDharoganA ekaMdara 18 prakAro thAya che; jema caNAThInuM che. ema ekaMdara sAMnipAtika kaDhane | ke-sidhdha vicarcikA, mAmA, daddha,4 kiTibha, raMga caThInA jevo hoya che, tethI ja e | kapAla 1 pUlAruSka cha maMDala ane viSaja_A sAMnipAtanA keDhine "kAkaNaka nAma apAyuM che; | nava kuSTharoga sAdhya gaNAya che; tema ja paDarIka te uparAMta hiMdalaja eTale ke be dezanA pradepathI dhitra, RSyajihuva, zatAruSka, auduMbara, paNa je koDharoga utpanna thAya che te vAta-pittaja, parAja, | kAkaNaka, 1 camakala, eka kucha8 tathA vipAdikA pitta-kaphaja ane vAta-Smaja kahevAya che temAM A nava kuSTa asAdhya gaNAya che; carake tathA zrate je koDha vAyunI adhikatAvALo hoya te "kapAlakujha" paNa A 18 kukomAMnA pahelA 11ne zudra kuka tathA kahevAya che; pittanI adhikatAvALo hoya te du- bIjA nava kuchone mahAkucha kahela che ane bIjA bara kucha kahevAya che ane kaphanI adhikatAthI je | sAtakuSTha rogone mahAkuSTha rogo kahyA che; A kAzyapakucha thAya che, te maMDalakucha kahevAya che; paraMtu | saMhitAmAM kaDhanA 18 bheda je kahyA che, temAMnA vAyunI tathA pittanI beyanI adhikatAthI je koDha | skUlAnka, viSaja tathA zvitrane ulekha carakamAM roga thAya che te "Syajihuva' citta ane kaphanI | maLatA nathI; te ja pramANe carakamAM carmAkhya, alasaka adhikatAthI je koDha thAya che te pauMDarIka tathA | tathA visphoTaka nAmanA je kucha kahyA che, tene simakucha kahevAya che; ema te te saMkSipta lakSaNo | ulalekha A kAzyapa saMhitAmAM maLatA nathI. kahyAM che; paraMtu kharI rIte badhAye kuSTharogo vaLI carakamAM zvitra ke kilAsa nAmane kuSTharega tridoSathI ja utpanna thatA heIne tridoSaja 18 thI alaga ja kahyo che. vaLI A kAzyapakahevAya che, te paNa judA judA doSanI pradhA- saMhitA graMthanI peThe te zvitra kukanI gaNatarI natA levAmAM Ave che te te kuchanAM te te judAM | 18 thI alaga kahI nathI. te ja prakAre suzrutanI judAM nAmo kahevAmAM AvyAM che. A abhi- | peThe aruNa, auduMbara, RSyajiva kapAla, prAyathI ja carake pitta ane kaphanI adhikatAthI kAkaNaka, puMDarIka tathA daku-e sAtane mahAmuka thatA kaDhane "puMDarIka" nAme kahyo che ane vAtanI tarIke kahela che; tema ja pUlAruSka : tathA kaphanI adhikatAthI thatA koDhane "sima' ekaku, carmadala, visarpa, parisarpa, sima nAme kahyo che. jema ke carake cikitsAsthAnanA , kiTibha, pAma ane rasakA-e 11 ne 7mA adhyAyamAM A saMbaMdhe Ama kahyuM che ke- mahAkucha kahela che; e badhA ye kuSTharogone vAteDadhita kuSTha jApAruM maruM pitte svautuvara | tvacA, mAMsa, rudhira tathA lasIkA-e cArane vidyAvaLa 1 triroSa + II vAtapitta pitta | Azraya hoya che; tema ja e kuSTharogo sparza vAtaHfja rAdhA kRSNaSi paMDarI sidhdhaj | jJAnane nAza kare che ane ekadama vadhI jaIne = =Ajo | vAyanI adhikatA hoya to "kApAsa" | mANasane beDoLa banAvI mUke che; ekaMdara nAme kucharega utpanna thAya che, ane je kaphanI adhi- | kurogamAM prathama vAta, pitta ane kapha-e deze tA hoya to "maMDala' nAmano kADharoga utpanna thAya | duSTa athavA vikRta bane che ane pachI e traNe duSTa che; tema ja pittanI adhikatAthI je koDharoga utpanna | de tvacAne lehIne mAMsane tathA lasIkAne thAya che tene "auduMbara " kuSTharoga jANavo ane , paNa dUSita kare che; ema te cAre zarIra dhAtuo traNe doSonA prakopathI je kADharoga thaye heya tene kuSTaroganI Azrita bane che-teonA ja Azraye kAkaNa" nAme jANo." paraMtu vAyu tathA pittathI kuSTharogo utpanna thAya che. A saMbaMdhe carake ciki. thayela kuSTharoga, kapha tathA pittathI thayela kuSTharoga | tyAsthAnanA 7mA adhyAyamAM Ama kahyuM chetathA vAyu tathA kaphathI thayela-didoSa kADharoga ! vAtAdatrayo rayra vAtAdayastrayo duSTAstvam raktaM mAMsamambu ca / dUSayanti anukrame RSajihuva, puMDarIka tathA sima nAme sa suNAnAM saso vyasaMgraha-vAta vagere traNa de diSaja karoga utpanna thAya che.' Ama A ! prathama duSTa banIne te pachI tvacAne, rudhirane, vicAro TU,
Page #552
--------------------------------------------------------------------------
________________ kucikallita-adhyAya 9mo 511 mAMsane tathA lasIkA nAmanA pANIne vikRta | taMbaDInA phUla jevo hoya tema ja lagabhaga chAtI banAve che; ema kuSTharogamAM vAtAdi traNa tathA | para je utpanna thAya che, te "sima' nAmano koDhatvacA vagere cAra maLI sAtane samudAya kuSTa bane | roga kahevAya che. suzrane paNa nidAnasthAnanA pAMcamA che; e ja pramANe carake nidAnasthAnanA pAMcamA adhyAyamAM A saMbaMdhe Ama kahyuM che ke-zarvatvi adhyAyamAM paNa Ama kahyuM che ke-TUNAca sArI vAta- vetamapati philma vicAranuM prArA karvoce-je kuNavAMsarofbatasIvAzcata koSopAtavikatA:- | roga eLathI yukta, dhoLo ane apAyathI yukta heI kADharogamAM vAta, pitta ane kapha-e traNe doSo | maTI zake tevo heya, tene "sima' nAme jANo. duSTa banelA hoya che ane te doSonA vikArathI te kuSTaroga Acho hoya ane ghaNuM karI zarIranA vikRta banIne vayA, mAMsa rudhira tathA lasIkA-e ! uparanA bhAgamAM thAya che. Ama kahIne A sikramadhAtu vikRtarUpe vikAra pAmelI hoya che.' | kukane sAdhya jaNAvela che; chatAM carake A simaratavA rogamAM paNa vAtAdi traNe deSo vikRta bane | kuchane mahAku9mAM gaNela che ane te Ane sudrakui che ane teothI vikRta banelI vikRta dhAtuo paNa | mAnela che. Ama parasparane je A virodha jaNAya tvacA, rakta, mAMsa tathA lasIkA e cAra ja hoya che, tene parihAra TIkAkAra DahaNe A pramANa jaNAche, chatAM yuddha ane visaI rogamAM je bheda | vela che jema ke-"sida8 vidha-siddha puSisiM hoya che, tene ame A saMhitAnA khisthAnanA jo puSaifsamaya suvasAvAn sute kuda, visarpacikitsAdhyAyamAM jaNAvela che. ahIM A 4:, simaya sukavavAmA mahA va8 - saMhitAmAM simakakuchanuM lakSaNa Ama kahyuM che ke, koSA-sima kucha be prakAranA thAya che; eka te sima jenI upara dhULa lAgI hoya ema jaNAya ane je nAme ja kahevAya che ane bIjA pupikAsim vAraNapuSpInAM phUla jevuM hoya tene simakucha kahe che. | nAme kahevAya che, temane pupikAsimba sukhasAthe A saMbaMdhe carake nidAnasthAnanA 5 mA adhyAyamAM | heya che eTale ke yogya upacAro dvArA sahelAIthI Ama kahyuM che ke-vaSAvivattinUnyattanapAna maTI zake tevo hoya che, tethI suzrute e pupikAjIrAvamAsAne vahUnyapavenA iskurAhaTU- | simane zudra ke regamAM gaNele che; jyAre carakamAM sIna ghusamuthanAnsamISyAvRgg- | 'sima' nAmanA kuSTarogane duHkhasAdhya gaNI yogya zani simakjhAnati vidyAta-je kucha-kaThAra, | upacArothI paNa maTavo muzkela mAnya che, tethI aruNanA jevo rAto, bahAranA bhAgamAM vIkharAyelA e carake sima kuSane mahA kuSamAM gaNela che; e ane aMdaranA bhAgamAM snigdha hoya tema ja dhoLI, ? kAraNe te carakanI tathA suzrutanI mAnyatA barAbara tathA lAla jhAMIthI yukta hoya, ghaNuM pramANamAM | hevAthI koI deza nathI; ekaMdara sima kukanA be hovA chatAM thoDI vedanAvALA hoya tema ja gheDI | bhede hAI ne teone ziSma tathA pupikAsima caLa, dAha, paru tathA lasIkAthI yukta hoya, | nAme kahela che. temAMnA pupikAsimane sAdhya mAnI ane jalathI je utpanna thatAM hoya tema ja thoDA suzrute tene mudraku9mAM gaNela che ane sima nAmanA pramANamAM je cirAI jatAM hoya ane jemAM kIDA | kukane asAdhya gaNI carake tene mahAku9mAM gaNelA paNa ochA hoya; ane jeone dekhAva alAbu | che; tethI simakuSane je daSTie sAdhya-asAdhya puSpa-tuMbaDInA phUla jevo hoya, tene simakucha | tathA mudrakucha ke mahAkucha kahela che, te yogya ja che. jANo. vaLI e ja carake cikisitasthAnanA 7mA | A abhiprAyathI A kAzyapasaMhitAmAM paNa adhyAyamAM paNa Ama kahyuM che ke-ta tAOM tanu | simbanA pulpikA "sima' nAmanA bheda tarapha ja ca yadrajo ghRSTaM vimuJcati / alAbupuSpavaNe tat sidhmaM lakSya rAkhI simakujhane sAdhya kuchomAM nAkhyo che; zALa torasi-je kucha dhoLAraMgane, tAMbA jevo ! te pachI ahIM mULamAM "vicarcikA' nAmanA pha4lAla, ane Acho heya; tema ja jene ghasyo heya roganuM lakSaNa Ama jaNAvyuM che ke, jemAM kALAte jemAMthI raja vachUTe che; jeno raMga alAbupuSpa- 1 yukta rAtA raMganA traNa thAya ke jeomAM vedanA,
Page #553
--------------------------------------------------------------------------
________________ 512 kAzyapa saMhitA-cikisitasthAna pAkavuM tathA sAva paNa thAya che. A saMbaMdhe phelAvAnA svabhAvavALe je heya, te daduka8-eTale carake cikisitasthAnanA 7mA adhyAyamAM Ama dAdara nAmane keTarIga kahevAya che.' A daine kahyuM che ke-sag I racAvA vadutAvA viI- carake mudraku9mAM gaNela che ane suzrute mahAkukamAM jemAM ceLa sAthe phollIo thAya jeone ra ga gagavela che. "sidamaku'nI peThe A daduku paNa kALAzayukta rAta hoya ane jemAMthI srAva paNa dheLA tathA kALA raMgane thAya che; kALA dakucha ghaNe thAya che; sUte paNa nidAnarathAnanA pa cama | asAdhya gaNAya che, tethI suzrute tene mahA kukamAM adhyAyamAM Ama kahyuM che ke, sAthoDarivartidaz: gaNela che, ane dhoLA dadrakaka sukhasAthe hoya che, sarakSA mavati trevu viviMcAmuM | jarmatI tethI carake tene zudrakumAM gaNela che. suzrutanA yAdanopannA ||- vicarcikA' nAmanA kuSTarogamAM nidAnasthAnanA 5 mA adhyAyanI TIkAmAM DamhaNa zarIranA avayave para atizaya ceLa ane pIDAthI Ama lakhe che ke, "dakuM bhaviSaM sitAsita yukta rekhAo utpanna thAya che; e badhI rekhAo 2, asitatha mahotasAccaravAnuvanivavara caLavALI ane dAha tathA pIDAthI yukta hoya che." mahenDevu mathe suzrute pAThaH sita pRtha musAvaLI "pAmA' nAmane je kuSTaroga ahIM kahyo che, vAyuttarottaradhAnagverAmAvAttathAthI rahitatvA2 tenuM lakSaNa ahIM to Ama ja kahyuM che ke-jemAM nara phudakuTevuM pATha rUcaHoSaH | da8 soya bhe kayA jevI pIDA, pAkavuM tathA strAvathI "dAdara' nAmane kADharaga be prakAra hoya yukta je phellIo thAya te nAnI nAnI heya, te che. eka dhoLA raMgane tathA bIje kALA raMgane pAmA-khasa-khUjalI kahevAya che; A saMbaMdhe carake thAya che, temAM kALA raMgano dAdara-ke Dha TI. cikisitasthAnanA 7mA adhyAyamAM Ama kahyuM che | cikitsAthI sAthe hAI maTe che ane te ke, "vAmAM utAravAvAH Dima Tu maeNrAn - ghaNA lAMbAkALa sudhI cAlu rahe che. e kAraNe je phelIe dhaLI, lAla athavA kALAzayukta rAtI | suzrute tenI gaNatarI mahAkukamAM karI che, paraMtu thAya ane atizaya cULathI yukta hoya, te pAma | dhoLA raMganA dAdara-kADha rAga sukhasAdhya hovAthI kahevAya che. A ja pramANe suzrute paNa nidAna- tene praveza uttarottaranI dhAtuomAM to nathI sthAnanA 5 mA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke, tema ja temAM atizaya pIDA paNa hotI nathI. e sattAvacparitAma: vAmAvAmiDa paDavAmi- kAraNe te dhoLA dAdara-kaDhane carake mudrakuchamAM kahyaH ||-je piDakA-phelI capAsa thatA dAhathI gaNela che; ema te banne graMthanI mAnyatAmAM kaI yukta hoya, paraMtu bArIka hoya, te uparathI doSa nathI.' ema kukuSanuM lakSaNa kahyA pachI teno "pAmA" tarIke tarka karI zakAya che. ahIM mULamAM "kiTibhanAmanA kuSanuM lakSaNa te pachI ahIM dadu-dAdara nAmanA koDhanuM lakSaNa A pramANe kahyuM che ke-kiTibha nAmane koDharoga kahyuM che ke-jemAM rUkSatA, caLa, baLatarA tathA kALe athavA zyAma-kALAzayukta rIte athavA IMTa srAva paNa hoya evAM goLa cakatAM vadhyA kare che. jevA aruNa raMgane kevaLa ratAzavALo hoya che, tene "daku' nAmane kurega kahe che. A saMbaMdhe tema ja e kiTibha-kurega kharasaTa, kaThora tathA carake cikisitasthAnanA 7mA adhyAyamAM Ama | sAvathI yukta hoI vadhyA ja kare che; kadamAM meTa kahyuM che ke, "sa0_rASagE logDhamudratam - | hoya che ane eka vAra maTIne pharI pharI thayA ja kare caLa ane ratAzavALI phelIo sahita, je che." A saMbaMdhe carake cikitsAsthAnanA 7 mA cakatAM utpanna thAya che tene "daku' kahevAmAM Ave adhyAyamAM Ama kahyuM che ke, "hyAvaM vivarasparza che. samrate paNa nidAnasthAnanA 5 mA adhyAyamAM varSa Tima mRtam - kiTibha' nAmane kaSTaroga A saMbaMdhe Ama kahyuM che ke, "atasIpu pavana kALAzayukta, rAtA ane traNathI thatA cihana tAjJALa vA visarvI vidyAvati na Takagini - | jevo hoI ne kaThora sparzavALe che." ekaMdara te aLasInA puSpanA je raMgavALe rAta ane | kiTibha kuSTharoga vaNanI nizAnI jevo kharasTa
Page #554
--------------------------------------------------------------------------
________________ kuSa-cikitsita-adhyAya 9me 513 tathA kaThora hoya che; suzrute paNa nidAnasthAnanA | heAya evI pIDAthI je lagabhaga vyApta haya, jemAM 5 mA adhyAyamAM A saMbaMdhe Ama kahyuM che ke, | ceLa, dAha, 5ra tathA lasIkA thaDAM hoya jhaDapathI sAvi vRtta ghanaghagI tA niSai | gati karanAra tathA jhaDapathI utpanna thaI janArA iiTama vanti -je kuSTharoga strAvathI yukta, goLa, hoya, jemAM jaMtuo vyApta hoya ane jene ghaTTa, ugra cULathI yukta tathA snigdha kALA raMgane | varNa ke raMga kALo tathA aruNanA je lAla hovA heya tene vaidyo "kiTibha' kahe che.' ema "kiTibha' | uparAMta ghaDAnI ThIkarInA jevo paNa hoya, teone nAmane kuroga kA pachI ahIM mULa-kAzyapa | "kapAlakujha' nAmanA kADharogo jANavA. suzrute paNa saMhitAmAM "kapAlaku" nAmanA kedraroganuM lakSaNa | A saMbaMdhe Ama kahyuM che ke-UrvatiA pramANe kahyuM che, jema ke, jene raMga kALe | prarAne pAchAni-jene prakAza ke jhAMI kALA hoya, je kharasaTa, kaThora tathA malina hoya ane ! raMganA ghaDAnI ThIkarInA jevo hoya, teone kapAlajenuM aneka sthAna hAI AkAra maMDalAkAra-goLa | ku' nAmane kaDharoga jANavo ema te kapAlakuSTha roganuM hoya che, tene "kapAlakujha" kahe che; AmAM paNa lakSaNa kahyA pachI, have ahIM mULamAM "pUlAruSkarma ceLa Ave che, jyAre be Rtuone sAdhikALa tathA "mahAruSka kaDharoganuM lakSaNa kahe che ke Ave che-eTale ke eka Rtu samApta thaIne bIjI | je kuSTharoga picchA athavA zImaLAnA gaMdara jevI RtunI zarUAta thAya che tyAre tema ja uSNukALamAM cIkAzathI yukta srAvavALA hoya tema ja vedanA. A kapAlakuSTaroga atyaMta kaSTadAyI bane che. e | dAha, ceLa, soya bhAMkyA jevI pIDA, javara ane kuSTaroganI AkRti ghaDAnA ThIkarAM jevI hoya che, | ratavA paNa jemAM sAthe hoya ane jenA mULamAM tethI ja tene "kapAlakuSa' nAme kahevAmAM Ave | meTAM moTAM cAMdAM hoya tema ja kamaLa tathA che. A saMbaMdhe carake cikitsAsthAnanA 7mA | kharasaTa paNa je hoya teone "mahAruSka" adhyAyamAM Ama kahyuM che ke, "WITHTcama | nAmane kADharoga kahevAmAM Ave che. A saMbaMdhe varSo varSa tanu ! pAruM to duruM taraNuM | suzrute paNa nidAnasthAnanA pAMcamA adhyAyamAM viSame kRtam -je kuSTharoga kALA raMgane. | Ama kahyuM che ke-sthAni vizvatiUTIR athavA aruNanA jevA rAtA raMgane ane ghaDAnI | zUSi yuH nInyaSi-je kuSTarogo sAMdhAThIkarI jevo dekhAya tema ja rUkSa, kaThora tathA emAM skUla ane atizaya dAsaNa hAI skUla pAtaLA hoIne jemAM soyA bhoMkyA jevI | dhArAMthI yukta ane kaThina dhArAvALA paNa hAyaghaNI ja pIDA thAya tene viSama-duHkhadAyI evo eTale ke jemAM atyaMta dAruNa moTA moTA traNe kapAlakuSTaroga' kahyo che. e ja pramANe carake | thAya teone pUlAruSka athavA mahAruSka kaDharoga nidAnasthAnanA pAMcamA adhyAyamAM paNa AnA | kahevAmAM Ave che; paraMtu carake A kuSTarogane saMbaMdhe Ama kahyuM che ke kakSAWITHILa viSama- | alaga gaNelo nathI. AnI pachI maMDalakuSTa' nAmanA vistAni kharaparyantAni tanUnyuvRttabahistanUni supta- kaDharoganuM lakSaNa Ama kahyuM che ke jemAM bariyA sAvi daSitomAnitani nitovasTAnyaHugvAda- | ke jAsUdanAM phUlanA jevAM rAtAM cagadAM thAya che ane pUyalasIkAnyAzugatisamutthAnAnyAzubhedIni jantumanti | dAha, ceLa, vedanA tathA strAva paNa jemAM sAthe ja woriAvavA4ar"ni vAchaMchAnIti vidyAhU ! je | heya teone "maMDalakuNa' nAmane koDhane roga kahe kuSTarogo rUkSa, ITanA jevA aNuvarNa kevuM che. carake paNa cikitsAsthAnanA 7mA adhyAyamAM lAla, viSama rIte phelAyelA kaThera heIne UMcA- A saMbaMdhe Ama kahyuM che ke-Tveta ra4 thiraM sthAne nIcA phelAyelA, pAtaLA ane upaselAM heI tridharasannamaDDamU DUmohaMsakaMmave8bahAranA bhAgamAM paNa pAtaLA jaDathI paNa jaDa | mukhyate-jene raMga dhoLA ke lAla hoya ane je sthira, eTale ke jenI uparanA sparzanuM jJAna kadIya na | samudAyarUpe maLela, snigdha tathA upaselA gherAvavALA thAya, khaDA thayelA vAMTAMthI vyAsa, soyA bheMkAtA na hoya tema ja kaSTasAdhya hoI ekabIjAnI sAthe je kA. 33
Page #555
--------------------------------------------------------------------------
________________ 514 kAzyapa saMhitA-cikisitasthAna maLela hoya te "maMDalakucha" nAmane kaDharoga kahevAya jevo hoya athavA kesUDAM jevo hoya tene che. ekaMdara A kaDhanAM cagadAM paraspara ekabIjAnI pIMDarIka kaSTa kahe che. A saMbaMdhe carake sAthe joDAyelAM hoya che. vaLI nidAnasthAnanA pAMcamA cikitsAsthAnanA 7 mA adhyAyamAM Ama kahyuM adhyAyamAM paNa carake A saMbaMdhe Ama kahyuM che ke,- che ke-sata rAparyanta puveIkomamAM sojouM nidhAni hibyunsenti kAritharavInaparyantanirUtsaM- sarA 2 puSkarInaM tatte // je kucha gheLAzarAvamAsAni zujharomAnIsannatAni duhazuka- yukta heya paNa jenA cheDA rAtA heya, tethI jene jillAvaLi dunheCmaLa sAtisamurathAna- puMDarIka kamaLanI upamA ApI zakAya che; vaLI melIni varimahAni mATa98AnIti vidyAhU-je ucAI sahita heI upasela hoya tema ja ratAzakuSTharoga snehayukta heI bhAre UMcAIvALA, suMvALA, thI je yukta hoya te "puMDarIka" nAmane koDhane sthira ane puSTa cheDAvALA hoya, tema ja dhoLI roga kahevAya che. vaLI te paNa carake nidAnaane lAla jhAMIvALA ane dhoLAM vAMTAnI sthAnanA pAMcamA adhyAyamAM Ama kahyuM che kepaMktithI chavAyelA hoya tema ja ghaNA ghATa tathA zuaAvamAsAni rajUryantAni raC/{/nIyantatAnyurepagheLA cIkaNA strAvathI mukta hoI khUba ja keleda- vanti duvAjImUtrasI kAni hUmidrANapavinyApacapacApaNuM, ceLa ane kIDAothI paNa yukta | zugatisamutthAnabhedIni puNDarIkapalAzasaGkAzAni punnddriiheya ane jeonI gati ane utpatti banne | vALIti vidyAr kaDhanA je rogo dhoLA tathA ekabIjAnI sAthe maLela hoIne jeone bheda- rAtI jhAMIvALA hoya, rAtA cheDAvALA, rAtI cirAvuM ke phATavuM-paNa ekaekanI sAthe heya, rekhAethI chavAyelA, cAIthI yukta, atizaya evA copAsa goLAkAra cagadAMvALA je hoya. | ghATA lohI. paruM tathA lasIkA-nAmanA (cAmateone "maMDalakajha' nAmanA kedraroga jANavA.' DInI aMdaranA) pANIthI yukta, ceLa, kIDA, pAkavuM ahIM baporiyAnuM kula jaNAvIne tenuM sAdazya | tathA baLatarAthI yukta, jhaDapI gativALA tathA kahyuM che te bariyAnA pu5nuM varNana "rAja- | jhaDapI utpattivALA hoya ane jeno raMga puMDarIka nighaMTu"--nAmanA AyurvedIya zabdakezamAM Ama kamaLanI pAMkhaDI tathA kesUDAM je heya, teone varNavyuM che; jema ke32 pui madhyAne visati | 'puMDarIka" nAmane kuSTaroga jANo. jUthe ruti A baporiyAnA suzrute paNa nidAnasthAnanA pAMcamA adhyAyajhADanuM phUla kharA baporanA samaye khIle che ane ' mAM A saMbaMdhe Ama kahyuM che ke- puSkarISatradivasa namatAM tema ja sUryane udaya thAya tyAre prakAni zaidrALa maLaTI jeone prakAza sukAI jAya che." ema "maMDalakuSThanuM' lakSaNa kathA athavA upara caLakATa puMDarIka-kamaLanI pAMkhapachI mULa-kAzyapa saMhitAmAM viSaja kuSanuM lakSaNa DInA je hoya teone 'poMDarIka" nAmanA pheDha Ama kahyuM che, jema ke-zarIranA je pradeza para jANavA ane teonI utpatti kaphanA propathI koLiyo, kIDo, pataMgiyuM ke sarpanA dAMtane thAya che.' ema puMDarIka kaDhane kahyA pachI daMza thayo hoya ane tenI je upekSA karavAmAM ahIM kAzyapasaMhitAmAM "zvatra' nAmanA koDharoganuM Ave, te e zarIrapradeza khasaTa thaI jAya che, AvuM lakSaNa kahyuM che, jema ke-"zvitra' nAmane tene viSajakucha kahe che, ane te kaSTasAdhya hAI koDha dhoLA raMgane heya che, tethI ja tene citra' maTavo muzkela hoya che. te pachI "puMDarIka kukanuM nAma kahyo che. tenA pAMca prakAra hoya che. lakSaNa Ama kahyuM che ke-jenI utpattinA pradeza | tenuM varNana AgaLa jatAM karAze. carake 18 ghare ja moTo hoya, je upaseluM hoI unnata prakAranA kedranA rogomAM A zvitrane ga nathI, hoya, jene utpanna thatAM ghaNI ja vAra lAge ane ! paNa teothI juduM kahIne tene alaga varNavyA kATatAM paNa lAMbo samaya lAge che; vaLI jene che. A zvitra kukane "kilAsa" evA bIjA nAme raMga "puMDarIka" nAmanA rAtA kamaLanA puSpa ! paNa kahyo che, tema ja sUkSate paNa nidAnasthAnanA
Page #556
--------------------------------------------------------------------------
________________ kucha-cikismita-adhyAya - 515 pAMcamA adhyAyamAM AnA saMbaMdhe Ama kahyuM kahyA che; jema ke-vAM tatta vira mAMdhAtusamAMche -'kilAsamapi kuSThavikalpa eva, tattrividhaM vAtena, | zrayam / medaH zritaM bhavecchavitraM dAruNaM raktasaMzrayam / ni, snekanA reti " "kilAsa' rega paNa kilAsanA ja AvA traNa bhedo thAya che, temAM eka jAtane koDhano ja bheda che; te traNa prakAre thAya kAraNa che ke-cAmaDI para ja heya tyAre te che: vAyuthI, pittathI ane kaphathI-arthAta zvitra ! "kilAsa' kahevAya che, paNa te ja kilAsa meda ane kilAsa-bannemAM tathA koDhamAM taphAvata A che | dhAtune Azraya kare che, tyAre "zvitra' nAme ke kaDharoga cAmaDI, lehI tathA mAMsa e traNene zuM kahevAya che ane raktane Azraya kare che, tyAre Azraya karI utpanna thAya che ane A zvitra tathA "dANu" tathA "aruNa" nAme kahevAya che.' divAso bane kevaLa cAmaDIno ja Azraya karI | ekaMdara kilAsane jyAre mAMsa dhAtane Azraya cAmaDI upara ja thAya che. A saMbaMdhe paNa Ama thAya che tyAre te dAruNa nAme athavA kahyuM che ke-"viTAyoranta vAtameva vidyAsama- carakanA mate aruNa nAme kahevAya che; paraMtu varitsAvi 2' kuSTaroga-keDha tathA kilAsa rogamAM | medadhAtune Azraya kare che tyAre "zvitra' taphAvata kevaLa cAmaDIne lagatA ja hoya che; eTale ) kahevAya che ane raktadhAtune jyAre Azraya koDhamAM mAMsa, lohI ane cAmaDI-traNe vikRta thaI | kare che, tyAre "dANu" nAme kahevAya che." bagaDe che ane kilAsarega kevaLa cAmaDIne ja | kevaLa tvacAne ja kilAsane Azraya hoya che, tyAM Azraya karI cAmaDInI upara ja thAya che; tema ja | sudhI ja te 'kilAsa' nAme kahevAya chepaNa te zvitra ane kilAsane taphAvata paNa A che ke jyAre medane, mAMsane tathA rakta-rudhirane Azraya kilAsa roga kevaLa cAmaDI upara ja thAya che. | kare che, tyAre te tenAM uparyuktazvitra, dAsaNa ane jitrakuSTaroga cAmaDIthI nIce UMDe UtarI | tathA aruNa evAM nAme paDe che; ema dhAtabhedanA dhAtuomAM paNa pahoMcI jAya che. A saMbaMdhe AzrayathI teonAM judAM judAM nAmonI peThe Ama kahyuM che ke-vAtanu yAvi vizrA | raMga paNa judA judA ja thAya che; chatAM bIjA tabIrtitA thA varatibdha tAtUnavaI | kuSTharogonI peThe A kilAsa tathA zvitrathI dhAtuhilvA AiyasaMsa phivatrasaMzA meta tA | 'kilAsa | omAM vadhu vikAra thato nathI. je kaDharogamAM keDha cAmaDI upara ja thAya che ane temAMthI koI RSya-nAmanA mRganI jIbhanI peThe kaThoratA, 5Na jAtane strAva thato ja nathI; paraMtu e ja phIkAza ke judA judA raMgo, dhoLAza tathA kilAsa koDha cAmaDIne oLagI nIce UMDo Utare | pacapacApaNuM hoya te 'RSyajihava' nAmane kaSTa che ane dhAtuomAM praveza kare che, tyAre te ja roga kahevAya che. A saMbaMdhe carake cikitsA'kilAsa" kilAsarUpe na rahetAM "zvitra' saMjJAne prApta | sthAnanA 7mA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke varSa kare che. carake pazu cikitsAsthAnanA 7mA adhyAyamAM | rAparyantamatta thAvuM savedanam ! yasthAnika saMsthAzvitraDhanA AvA traNa bheda kahyA che, jema ke- | namULanihaM taLyate | je kaDhaga kaThora hoya, jenA vALa vALa zvitra vidyArsa nAmanistrimiH | tha | cheDA lAla haya, aMdaranA bhAgamAM je kALAzayukta saMta kivi triroSa prArA tA 1 kilAsaroga ja pILo hoya, jemAM sAthe vedanA paNa hoya ane jene A traNa nAmothI kahevAya che. eka dAruNa, | AkAra RSya-mRganI jIbhanA jevo hoya te bIjo aruNu tathA trIje zvitra kahevAya che. ema | 'RSyajihuva' nAmane kaDharoga kahevAya che." te kilAsakoDha traNa prakArano heI temAM traNe vaLI carake nidAnasthAnanA pAMcamA adhyAyamAM A deSane lagabhaga ekIsAthe ja prakrepa hoya che. | koDha sabaMdhe Ama kahyuM che ke-vaSANuvAni bhAlaki taMtra' nAmanA Ayurveda graMthamAM kilAsanA vantiH zyAvAni nItravItatAmrAvamAsAnyAsujAtisamuthAja dhAtuone lagatA AzrayathI AvA traNa bheda | nAcavILI TAmenisto vAduni
Page #557
--------------------------------------------------------------------------
________________ 516 kAzyapa saMhitA-cikisitasthAna zukropahRtopavenAnyulsagnamasthAni tanaparyantAni karA- cikitsAsthAnanA 7mA adhyAyamAM A saMbaMdhe pitAvitani sIriHbdasyani zanivAtIni | Ama kahyuM che ke, "dUvivAhagriAmaparAtaM onaRnihAnIti vidyAr ! je koDharoga kaThora, aruNa pirA sadugdharAmAyaM kukamoTu viduH - jevA rAtA raMganA, bahAra ane aMdaranA ceLa, baLatarA, pIDA tathA ratAzathI je vyAsa bhAgamAM kALAzayukta pILA raMganA, nIlavarNanI, hoya, ruvAMTAMthI je piMgaLA raMganuM hoya ane pILI tathA tAmravarNI jhAMIvALA, jhaDapadAra gati jenI jhAMI uMbarAnA phaLanA jevI hoya, tene ane utpattivALA, gheADI caLa, pacapacatApaNuM vidvAne auduMbarakucha kahe che." vaLI carake paNa tathA kIDAothI yukta, tema ja dAha. cIrAvuM, nidAnasthAnanA 5 mA adhyAyamAM A saMbadhe seya joyA jevI ane pAka jemAM vadhAre hoya Ama kahyuM che ke, "tAmrA tAmravararomAnImiravanAni temaja "ka" athavA dhAnyanAM kaNasalAMnI aNIthI hAni vavaTjharapUyasIni hUnDeko vAhavIMdhAyela aMganA jevI vedanA karanAra tema ja pAvIzupAtisamurathAnamelIni sasantApaTTAmIna vomadhya bhAgamAM UMcAIvALA hAI upaselA, cheDAnA TuqRHvaSNusvarachAnIti vidyAtA-je kaDharoga bhAgamAM pAtaLA tathA kaThora phelIothI chavAyelA rAtA raMganA, tAMbA jevI ratAzavALA; kaThora, ane lAMbA gherAvAvALA hoya teone RSya- svAMTAnI paMktithI chavAyela, atizaya ghaTTa, jihava nAmanA meDha roga jANavA." suzrute khUba ghATAM lehI, paru tathA lasIkAthI yukta, paNa nidAnasthAnanA pAMcamA adhyAyamAM A caLa, saDe, kehavATa, dAha tathA pAkathI yukta, saMbaMdhe Ama jaNAvyuM che ke-trakaLyanihAgaurAni | jaladI gati karanAra, utpanna paNa jaladI thanAra varALa RSyanivAni -jeone prakAza eTale ene tarata cirADothI yukta, saMtApa sAthe dekhAva RSya-mRganI jIbha jevo hoI kharaTa kIDAothI yukta ane jeone raMga pAkAM uMbarAnA hoya teone "kRSNajihava" nAmanA koDharoga phaLa jevo hoya teone udaMbakuSTha jANavA." sute jANavA." Ama RSyajitvanuM lakSaNa kahyA paNa nidAnasthAnanA pa mA adhyAyamAM Ama kahyuM pachI "zatAruSka" koDhanuM lakSaNa ahIM kAzyapa- che ke, "vina padukhyarItivacauTuvarAja - saMhitAmAM Ama kahe che ke-je kaDhastrAvathI pittanA prakopathI pAkAM uMbarAnA phaLa jevI AkRti yukta, nIla, lAla, pILA tathA kALA vagere aneka tathA varNa-raMgavALA je kaDhaga thAya che, teone varNathI yukta tema ja kaThora traNavALA heya te audubarakucha jANavA.' ema te auduMbarakuchanuM zatAbda" nAme kahevAya che." A saMbaMdhe | lakSaNa kahyA pachI ahIM mULa graMthamAM "kAkaNu" carake cikitsAsthAnanA 7mA adhyAyamAM Ama | kuSanuM lakSaNa Ama kahyuM che ke-e "kAkaNa" koDha kahyuM che ke, "ruM thAvuM rahArti rAtIH cA hAthInA cAmaDA jevA kharasaTa heya che." A vahUtram |-je kaDhaga lAla, kALAzayukta pILAza | saMbaMdhe carake cikitsAsthAnanA 7mA adhyAyamAM vALA, dAhanI pIDAthI yukta hoya te ghaNAM varNavALe Ama kahyuM che ke, "yAntivamAvaM tIvrahAI "zatA' kahevAya che. A abhiprAyathI ja venam | nikoSatriuM tarajaM vALa naiva sthiti - A roganuM nAma "rAjAni ahaMSi min hRti jene raMga caThInA jevo hoya, jemAM pAka na thAya, rAtaw: '-AvuM rAkhyuM che ke jemAM seMkaDo tIvra vedanAthI je yukta hoya ane traNe doSanA prakopanAM "'-traNa heya che, tethI "rAta-mad - jemAM lakSaNo hoya evo "kAkaNa" nAmane keTa kaI seMkaDo ghaNovALo ema sArthaka nAmane A koDha paNa upacAra ke cikitsAthI kadI maTatuM ja nathI." kahevAya che." ema te "zatAruSka" kaDhanuM lakSaNa eTale ke "kAkaNu" kADha asAdhya heI kaI paNa kahyA pachI ahIM mULa-kAzyapa saMhitAmAM "auduMbara' cikitsAthI kadI maTato ja nathI.' vaLI paNa nAmanA keDhireganuM lakSaNa kahyuM che ane carake paNa e carake nidAnasthAnanA 5 mA adhyAyamAM A saMbadhe
Page #558
--------------------------------------------------------------------------
________________ kuSTa-cikitsita-adhyAya 9me 517 Ama kahyuM che ke, "yAntiAvacAro pazcAta ! hAya te "eka ku" kahevAya che." suzrute paNa nidAnakarvatriAmavitAni vApIya sarvaBkisamavera | sthAnanA pAMcamA adhyAyamAM A saMbaMdhe Ama ane vani ni vidyA, tAnyatANAnA- | kahyuM che ke "kRUI/cena macharIra ta$STha jeone raMga zarUAtamAM caNoThInA jevo hoya, | pravRtti $8m "-je koDhathI zarIra kALArAyukta, paNa pAchaLathI badhAye koDhanAM jemAM lakSaNo ratAzathI yukta thaI jAya, tene vaidyo "eka kaSTa" hoya ane ghaNuM pApI lokone badhAye kaDharogo nAmane kADharoga kahe che." ema ekakuSTa kaDhanuM thavAno saMbhava hoya che, tethI jeone lakSaNa kahyA pachI ahIM mULamAM "vipAdikA" raMga aneka prakAranA hoya teone "kAkaNaka" nAmanA koDhanuM AvuM lakSaNa kahyuM che ke jenAthI nAmane koDharoga jANo; ane te "kAkaNaka" hAtha, paga, aMgUThA, haTha tathA paganI pIDA-je saMbaMdhe nidAnasthAnanA pAMcamA adhyAyamAM suzrata dhA phATI jAya che, jemAM strAva tathA vedanA paNa paNa Ama kahyuM che ke-"ttixsadabhUtIva- sAthe hoya che, paraMtu jemAM pAka thato nathI, tene rahaori | je kADha cAThInA kala jevA | vipAdikA' nAmanA kADha kathA che. caraka paNa atizaya rAtA tathA kALA hoya tene "kAkaNa" | cikitsAsthAnanA 7mA adhyAyamAM A saMbaMdhe nAme kahe che. ' ema te kAkaNaka kuchane kahyA pachI Ama kahyuM che ke, "vaivAri vaLavA tIvra ahIM mULamAM "carmadala' koDhane kahyo che. A vedanam !"--jemAM hAthapaga cirAI jAya che ane saMbaMdhe carake paNa cikitsAsthAnanA 7 mAM | tIvra vedanA thAya che, te 'vaipAdika' nAmane adhyAyamAM Ama kahela che ke-ra sacsaporTa kaDharoga kahevAya che. 'suzrute 5NuM nidAnasthAnanA sarug dalati cApi yat / taccarmadalamAkhyAtaM saMsparzA- pAMcamA adhyAyamAM A saMbaMdhe Ama kahyuM che ke samaje che je kADha rAto. ceLavALo. kalA vivichA pAyameva "-- vipAdikA nAmane koDha sahita, pIDAyukta hoI daLiyAMrUpe vIkharAI jAya pagamAM ja thAya che jethI paga phATI jAya che. A che, tene "carmadala" nAmano koDha kahe che. tene suzratavAkya upara DahUNe AvI TIkA lakhI che: 'iyameva vicarcikA pAdagatA yadA syAt tadA vicrcikaasparza paNa sahana thaI zakatuM nathI, ema kahevAya saMjJA vihAya vipativAsaMzAM kANotIvarthaH -A keDhache." suzrute paNa nidAnasthAnanA pAMcamA adhyAya roga jyAre pagamAM thAya che, tethI jyAre paga phATI mAM A saMbaMdhe Ama kahyuM che ke-yurvena iTU jAya che, tyAre potAnuM "vicarcikA' nAma choDI vyathanauSacoSacoSAstaleSu taccarmadalaM vadanti / na thA daI 'vipAdikA" nAmane pAme che." ekaMdara hAthapaganA taLiyAmAM ceLa, pIDA, dAha tathA "vicarcikA" koDha jyAre pagamAM thAya che, tyAre zoSa thAya che. tene vigho "carmadala' nAmane koDha | te ja kADha "vipAdikA" nAme kahevAya che. vastutaH kahe che. ekaMdara A kADha mANasenA hAtha-paga- badhA rogonI ajJAnatAne lIdhe jyAre upekSA karAya nA taLiyAmAM thAya che. Ama te carmadala kuSThane che, tethI ja asAdhya bane che; ane ema asAdhya kahyA pachI ahIM mULamAM "ekakujha" nAme kuSTharoga banelA rogo ja mANasane Akhare mArI nAkhe kahyo che, jenI utpatti visarSa rogamAMthI thAya che, che; e kAraNe potAnuM hita IrachanAra mANase, tethI ja te visarSaNa eTale phelAva pAmavAnA haroI roganI tAtkAlika cikitsA cAlu karI svabhAvavALo hoya che; tema ja srAva, vedanAthI | TevI joIe. jethI te koI paNa rega bedarakArIthI tathA kRmiothI yukta hoya che. A saMbaMdhe carake asAdhya na thAya. cikitsAsthAnanA 7mA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke, | kuSTheSvAdau vAtottareSu ghRtAcchapAnamanekazo 'asvedanaM mahAvAsnu yanmatsyazakalopamam / tadekakuSThaM... maNDAntaritaM prazasyate, tiktasarpiSa itarottarayoH, je koDha vedanA rahita (athavA ave pATha hoya vamavizvanAtha (pa).... ********** to sveda eTale parasevAthI rahita ) hoI meTA *** *** *** * * *** *** *** * * * * *** *** * * * ******* pradezamAM thanAra hoya ane mAchalAMnA zakalabhIMgaDAMnI upamAne gya eTale ke tenA jevo harakoI vAtettara eTale vAtapradhAna ke I , , ,
Page #559
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa`hitA-cikitsitasthAna 518 | rAgamAM anekavAra svaccha ghI ( ekaluM ja) pIvAya te uttama hAI vakhaNAya che; athavA maDayukta ke ma`Darahita ghI pIvu. te paNu uttama gaNAya che; para`tu pittapradhAna ke kar pradhAna kADharAgamAM 'tiktakRta ' pIvuM joI e; tema ja vamana, virecana tathA AsthApana masti sevAya te paNa uttama kArya kare che. 3 lagADacA pahelAM uparyuMkta sthAnika tathA Azaya saMbadhI zuddhi karavAnI avazya jarUra heAya che. koDhanA rAgamAM Abhyantara ane bAhya vyAdhi sarva prakAre vArDiMga tathA kheranA pratyeAga karavA te zreSTha manAya che. A saMbadhe paNa carake cikitsAsthAnanA 7 mA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke--pAnAhAraviyAne prakSetrane dhUpane pradehe ca / kRminAzanaM viDaGgaM viziSyate kuSThahA vi:-koDhanA rAgamAM pIvAmAM tathA AhAranA vidhA A kAzyapasaMhitAmAM khaMDita maLe che, tethI have A kuSTharogAmAMnA mukhya mukhyanI cikitsA viSe khIjA A granthAnA AdhAre lakhavuM ThIka lAge che; jema ke carake cikitsAsthAnanA 7mA adhyAyamAM vAtAdhika kuchanI cikitsA saba'dhe Ama kahyuM che - vAtottarajI sarpirvamAM sTethnottarevu chuovu / vijJottare vivarNa : A kucikitsita adhyAyanamAM, siMcanakriyAmAM, dhUpanamAM tathA pradeha ke lepanamAM kRmine nAza karanAra vAviDaMganA prayAga karavA te uttama gaNAya che; tema ja kheranA prayoga karAya te paNa koDharogano nAza kare che; tema ja 'zrvitra' nAmanA rAgamAM paNa prathama vamana tathA virecana dvArA AzayanI zuddhi karavI eI e; te pachI tvacAne savaNuM karanArA lepanA tema ja khIjA paNa kunAzaka je prayAgA che, temanA paNa prayAga karAvavA joI e. mokSo raya vizvana rAtre-vAtAdhika kADharAgamAM kevaLa svaccha ghI pIvuM; ane kAdhika kADharAgamAM vamana auSadha laI vamana karavuM ane pittAdhika kADharAgamAM rudhirasrAvaNu karAvavuM ane te pachI virecana auSadha sevI virecana karAvavu joI e arthAt vAtika kADharAgamAM dhRtapAna, patti, mUtrakRcchu-cikisita--adhyAya 10 ma mUtrakRmbUnu nidAna tathA saprApti kADharAgamAM rudhirasrAvaNu tathA virecana ane laiSmika-kAdhika kADharAgamAM vamana karAvavuM e ( prAthamika ) cikitsA che; ema AvazyakatA anusAra uparyukta cikitsAthI koDhazuddhi thAya che ane vAtAdhikamAM vAtaprakopathI bacavA mATe snehapAna ja jarUrI gaNAya che. vaLI paNa carake cikitsAsthAnanA 7 mA aghyAyamAM A sabaMdhe Ama kahyuM che kesnehasya pAnamiSTa zuddhe jonTe pravAhita hari ! vAyurM zudghoSTha jhunimaruM vizati zItramU-koDhanA rAgIne koTA zuddha thayA hAya, lAhI vahI gayuM DhAya tyAre niLa thayelA te rAgImAM vAyu turata praveza kare che, tethI teNe snehanuM pAna karavu, te iSTa gaNAya che. e sAmAnya cikitsA sAthe ja sthAnika cikitsA paNa avazya karavI joIe; jema ke-te sthAnane svedana karyuM karIne kU zastrathI sArI rIte lekhana paNa karavuM, jethI raktane utkaleza AchA thaI jAya che; e prakAre zuddhi thaI gayA pachI AvazyakatA anusAra lepa lagADI devA joI e; paraMtu e lepa | maLe iti zrIkAzyapasa'hitAmAM ' Rcikitsita ' nAmanA 9 mA adhyAya samAsa TIjandhAtidharaLAt pitta nuM jAnijo anusRtya yadA vastiM dUSayanti tadAzrayAH // mUtrajyuM tavA nanto haLa saMvartane ! || jyAre keDa tathA khAMdha upara atizaya bhAra upADavAthI pitta kupita thaI vikRta ane che, tyAre karpha tathA vAyune te anusare che; pachI te ( ekatra maLelA ) traNe dASA mastine jyAre kRSita kare che; tyAre e khasti ke mUtrAzayanA Azraya karanArA e traNe dASA mANasane dAruN sUtrakRcchu eTale ke ghaNI muzkelIemahAkaSTathI jemAM mUtra Utare che, te rAgane utpanna kare che. 1 vivaraNa : A avyAya zarUAtamAM ja kha`Dita che. A adhyAyamAM mUtrakRccha rAganI cikatsA
Page #560
--------------------------------------------------------------------------
________________ mUtrakRccha-cikitsita-adhyAya 10 me kahevAmAM AvI che. mUtrakRccha rAgamAM ghaNA ja kathI mUtra bahAra nIkaLe che; tenuM ahIM prathama nidAna kahe che -keDa tathA khAMdha upara vadhu pramANamAM bhAra UMcakavAthI prathama teA pitta ja atyaMta vikAra pAme che; pachI te vikRta thayela pitta kaphane tathA vAyune anusare che-tene anukULa thaI te beya sAthe jyAre maLe che, tyAre mUtrAzayane dUSita kare che. te veLA-e basti bagaDavAthI mANasane dAruNa ' mUtrakRccha ' rAga cAlu thAya A saMbaMdhe carake cikitsAsthAnanA 26 mA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke--' vyAyAmatIauSadhAmadyaprasa nityadyutavruiyAnAt| AnUvanastyAdhyAnAvanILa hyumUtrarachALirAmihASTau-vadhu paDatA vyAyAma-zarIrazrama, tIkSNa auSadha tathA madyanuM sevana karavAthI tema ja hamezAM utAvaLI gati karanArAM vAhana para musApharI karavAthI ane AnUpajalaprAya pradezamAM utpanna thatAM prANIonA mAMsanuM uparAuparI bhakSaNa karavAthI ane ajIrNanI upara vadhu khAvAthI ane haradeAI prakAranA khArAkanA apacA thavAthI mANuseAne ATha prakAranA mUtrakRccha rAgA utpanna thAya che.' 1 vAtika mUtrakRcchanuM lakSaNa saphenamalpamaruNaM kAlaM vA zUlasaMtatam // mUtramAnaddhavarcastvaM vAtAghAtasya lakSaNam // 2 // jemAM mUtra phINu sAthe thADuM thADu, aruNunA jevA rAtA raMganuM athavA kALA raMganuM tema ja sAthe sAthe zUla bheAMkAtuM hAya evI vedanAthI vyApta thaI mahAra nIkaLe ane jemAM viSTA paNa khaMdhAI ke gaMThAI jAya te vAtajanita mUtrakRcchunu lakSaNu jANavu. 2 vivaraNa : A saMbaMdhe paNa carake cikitsAsthAnanA 26 mA adhyAyamAM Ama kahyu che OM- 'tItrA divaMkSaLavastimedra svarSa mudumUtrayatI, vAtAt--vAyunA prakopathI thayelA mUtrakRcchamAM rAgIne, sAMdhA, mUtrAzaya tathA liMgamAM tIvra pIDA thAya che; ane dhaNA AchA pramANamAM te vAraMvAra maMtra karyA kare che.' suzrute pazu uttarataMtranA 519 59 mA adhyAyamAM A saMbaMdhe Ama kahyu` che ke'alpmlpN samutpIDya muSkamehanabastibhiH / phaladbhiriva jyeLa vAtAyAtena mehati-vAtAdhAta eTale vAyunA prakrApathI thayelA mUtrakRne lIdhe tenA rAgI peAtAnA vRSaNa, liMga tathA basti--mUtrAzaya jANe cirAI jatA hoya. tema te dvArA tene khUba dabAvI dabAvIne mahAmuzkelIe the| uN theADuM mUtra kare che.' pittajanita-mUtrakRcchanuM lakSaNa lAvelAM pItamatyu" yApasaMtim / vidyamAnamuNo mUtra te vaittine zizu: gurU pittanA vikAra ke prakaiApathI thayelA mUtrakRcchamAM bALaka dAha tathA vedanAnI sAthe pILA raMganuM ghaNuM garama ane khAthI yukta mUtra kare che ane te veLA tenA mADhA para parasevA AvyA kare che. 3 vivaraNa : carake pazu cikitsAsthAnanA 26mA adhyAyamAM A saMbaMdhe Ama kahyuM che ke, pIta saraktaM sarujaM sadAhaM kRcchrAnmuhurmUtrayatIha pittAt | . pittanA prApathI thayelA mUtrakRcchamAM tene rAgI, pILuM, ratAzathI yukta, pIDA sahita ane dAhayukta mUtrane mahAkathI vAraMvAra mUtare che. ' suzrute paNa A saMbaMdhe uttarataMtranA 59 mA adhyAyamAM A saMbaMdhe Ama lakhyuM che ke, 'hAdrimuLa ran vA muSkamehanabastibhiH / agninA dahyamAnAbhaH, pittAghAtena meti II--pittanA pradeApathI thayelA mUtrakRcchanA kAraNe rAgI haLadaranA jevI pILAzavALuM athavA rAtA raMganuM mUtra jANe ke agnithI vRSaNa, liMga tathA mUtrAzaya baLyA karatAM heAya tema te dvArA mUtare che.' kanita mUtrakRchanAM lakSaNeA madhuruM te mUtrAmaqvAya lita dhanam / bastigauravazothau ca mUtrAghAte kaphAtmake // 4 // kaphapradhAna athavA jemAM mukhyatve karI kaphanA prakApa thayeA hAya ane te kAraNe je mUtrakRcchAga thayA hoya temAM rAgI gheADI pIDAthI yukta, dheALA raMganuM tathA ghATu'. mUtra kare che ane te sAthe temAM masti-mUtrAzayanuM bhArepaNuM thAya che tathA tenI upara sAjo paNa Ave che. 4
Page #561
--------------------------------------------------------------------------
________________ 500 kAzyapasaMhitA-cikitsitasthAna vivaraNa : carake paNa A saMbaMdhe cikitsA- Ama kahyuM che, "hAdazIta jJAviSTo nAnAva muduhuH | sthAnanA 26 mA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke, tAkhyAna/ kabreina sannipAtena meti -saMnipAtathI "vatte sakig TdAzothI vi8 thakamatra- je mUtrakarachu thayuM hoya. tenA kAraNe rogI bane che -kaphanA prakopathI thayelA mUtrakarachamAM rogInI mANasa aneka raMgavALuM mUtra vAraMvAra mUtare che basti-mUtrAzaya tathA liMga-banuM bhArepaNuM thaI | ane te veLA paNa te pIDAyA ja kare che.' A jAya che ane te bannenI upara sojo Ave che; uparAMta ahIM mULamAM raktaja mUtrakRcchuM eTale tema ja te rogI pichA ke cIkAzayukta mUtra | ke rudhiranA doSathI thatA mUtrakaSTranuM paNa kare che.' suzrute paNa A saMbadhe uttarataMtranA lakSaNa kahyuM che ke-raktaja mUtrakRcchu pittajanita 59 mA adhyAyamAM Ama lakhyuM che ke, "tiuM | mUtrakacchanA jevAM ja lakSaNovALuM hoya che, chatAM kramanu 2 mukhyamehanavartAimiH saMromama: vadhumAM temAM A lakSaNa khAsa jaNAya che ke, te rAdhAnena mehati -kaphajanita ke kaphanA prakopathI raktaja mUtrakRcchamAM mUtrane raMga rAto thAya che; utpanna thayelA makarachane lIdhe rogI bhAre thayela | A saMbaMdhe paNa carake cikitsAsthAnanA 26 mA vRSaNa, liMga tathA basti-mUtrAzaya dvArA cIkaNuM, adhyAyamAM Ama kahyuM che ke, " kSatAmAtAkSitabaM dhoLA raMganuM ane garama na hoya evuM mUtra kare | kSayAdvA prakopitaM bastigataM vibaddham / tIvrAti mUtreNa che ane te veLA tenA zarIranAM rUMvADA khaDAM thaI | sahAlpamalpamAyAti tasminnatisaJcite ca / AdhmAtatAM jAya (evI vedanA thAya) che. 4 vindati gauravaM ca bastilaghutvaM ca viniHsRte'smin ||viSaja sAMnipAtika mUtrakRcchanAM lakSaNe kaI (zalya AdithI) kSata thavAne lIdhe athavA lAkaDI vagerethI abhighAta eTale mAra paDavAthI dai zdapezya sarvezyA sAnnipAtaram | athavA rasa Adi dhAtuone kSaya thavAthI basti raktajaM pittavajjJeyaM saraktasya ca mUtraNAt // 5 // ke mUtrAzayamAM raheluM lehI prakapa pAmIne vizeSa be deSanA prakopathI thayela mUtrakRcchamAM baMdhAI jAya che ane te kAraNe te tIvra pIDAne banne deSanAM lakSaNo jaNAya che ane badhAye | kare che; tema ja e lehI mUtranI sAthe maLI jaI doSanA prakopathI thayeluM sAMnipAtika mUtra- patharInA rUpe thaI jaIne theDuM thoDuM aTakI kuchu badhAye doSonAM lakSaNothI yukta hoya | aTakIne mUtranA mArge bahAra Ave che. vaLI jo che, paraMtu lehInA vikArathI thayeluM mUtra | te lehI bastimAM khUba ekaThuM thaI jAya te kaccha pittanAM badhAMye lakSaNothI yukta hoya | basti-mUtrAzayanuM kulI jAI che ane lAge che. che ane vadhumAM te mUtrakRcchamAM mUtra sAthe ane jyAre bahAra nIkaLI jAya che tyAre te lehI paNa bahAra nIkaLe che, te uparathI te | basti jANe ke halakI thaI gaI che ya ema lAge che.' mUtrakRcchane rudhiranA prakopa athavA vikArathI sAMnipAtika mUtrakRcchumAM thatA upadra thayeluM jANI zakAya che. 5 | vizeSAH sannipAtotthe muurchaabhrmvilaapkaaH| vivaraNa: A saMbaMdhe carake cikitsA- vaidu matihavA tAnasthati sthAnanA 26 mA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke, | W vavAvAtita ghava cupadrava: | dA sarvAni javALa tu sannivAtAtti taskRtama sAMnipAta ke tridoSanA prakopathI thatA tu chUma -traNe dezanA saMnipAtathI thayelA mUtrakRcchamAM A nIce jaNAvelA upadra mUtrakRrachamAM traNe doSonAM badhAM lakSaNe thAya che; jema ke mUcha, bhrama eTale cakkara jaNAya che ane te mUtrakRcchu atizaya kaSTadAyaka Ave; vadhu paDato bakavAda cAle; tema ja heIne mahA muzkelIe maTe che. suzrute paNa harakoI mUtrakRcchamAM zarIramAM kuzapaNuM, uttarataMtranA 59 mA adhyAyamAM A saMbaMdhe becenI, aruci, mAnasika asthiratA, tRSNA
Page #562
--------------------------------------------------------------------------
________________ para mUtrakRccha-cikitsita-adhyAya 10 me eTale vadhu paDatI taraza lAgyA ja kare; | madhuva ra triA sitavArivA soyA bheMkAtA hoya evI pIDA thAya; kheda | Rta sarjAkSaudra mUtrachUnivAram 20 | thayA kare ane ati pIDA paNa thAya che. tema ja jeThImadha, kAsaDAnuM mULa, triphaLA tathA sitavArikA eTale siMhaladezanI vivaraNa: ahIM A kAzyapa saMhitAmAM vAtika, pittaja, lekhrika-kaphaja, vAtapattika, pIpara-eTalAMne samAna bhAge laI ukALI vAtalaiSmika,pittadvaiSmaka, sAnnipAtika tathA rataja te kavAthamAM ( zItaLa thAya tyAre) sAkara ema ATha mUtro kahyAM che; ane carakamAM tathA madha mizra karI pIvAthI harakoI vAtika, pittika, phlembika, sAnnipAtika, azmarIja, | mUtrakRcchu maTe che. 10 zarkarAja, zukraja tathA raktaja ema ATha mUtrakRccho | tArNasya paJcamUlasya rasaM niSkvAthya pAyayet / kahyAM che; ane suzrutamAM vAtika, pattika, laikhika, zarkarAkSaudrasaMyuktaM sarvakRcchanivAraNam // 11 // sAMnipAtika, abhighAtaja, purISaja, azmarI ja vaLI pAMca prakAranAM ghAsanAM mULiyAM ane zarkarAja-e nAme ATha mUtrakRcho kahyA che 6 ukALI tene kavAtharasa taiyAra karI, te mUtrakRcachU tathA pramehamAM taphAvata zItala thAya tyAre temAM sAkara tathA madha cirAt pramehAH kupyanti sadyaH kRcchrANi dehinAm mizra karI pIvAthI paNa harake I mUtrakRcchu vizeSaH kRcchramehAnAM kRcchre dAho'ti cendriye // 7 maTe che. 11 kucchANyAzu nivartante pramehAsta prsddhinH| zatAvarI pRthakparNI kulatthabadarANi ca / pittaprAyANi kRcchANi vAtasthAnAzrayANi ca // 8 - rAmadhusaMcu jeddo mUtrApa 22 . tema ja zatAvarI, nAne samero, kaLaprameha lAMbAkALe ane mUtrakRccho thI. mutrI thI ane bAra eTalAMnuM cUrNa karI temAM tarata ja mANasane herAna kare che. vaLI sAkara tathA madha meLaveluM cATaNa cATavAthI mUtrakRccho tathA pramehamAM bIjo paNa A ! khAsa bheda hoya che ke mUtrakRcchomAM iMdriyamAM mUtrakRcchuno nAza kare che. 12 atizaya dAha thAya che; jyAre medamAM te | | viparItaM pramehebhyo mUtrakRcchreSu kalpayet / | auSadhaM pAnamannaM ca susnigdhaM mRdu zodhayet // 13 dAha thato nathI. vaLI mUtrakRccho ekadama maTI jAya che, jyAre pramehe amuka prasaMge mUtrakRcchamAM pramehathI viparIta auSadhadhImedhIme maTe che; tema ja mUtrakRcchomAM | | pAna tathA anna-khorAkanI yojanA karavI, lagabhaga pittanI pradhAnatA hoya che ane ! tema ja atizaya snigdha, kamaLa, zodhana, vAyunA sthAnano temane Azraya hoya che.7/8 vamana, virecanakAraka prayoga karAvavuM joIe. tasmAt sAmAnyayogena cikitsA epdekssyte| | madhurANIkSuvikRtIstrapusAni ghRtaM pyH| - seveta varjayennityaM yat saMgrAhi vidAhi ca // 14 zaramUlAni niSkvAthya zItaM pUtaM ca tjlm| vaLI mUtrakRcchomAM zeraDInA madhura rAmadhusaMyu piSet chambropazAnta 2 || vikAro, tripusa-kAkaDI-cIbhaDAM, ghI tathA e kAraNe teonI cikitsA sAmAnya dUdhanuM sevana karavuM ane kabajiyAta karanAra yogathI lagabhaga samAnarUpe kahevAmAM Avaze tathA vizeSa dAha karavAnA svabhAvavALAM ja jema ke harakeI mUtrakRcchamAM tenI zAMti | dravyo hoya teone kAyama tyAga karavo. 14 mATe kAsaDAnAM mULiyAMno kvAtha karI tenuM ! vivaraNa: A saMbaMdhe cake, cikitsAzItala pANuM gALI laI temAM sAkara tathA | sthAnanA 26mA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke, madha mizra karI te pIvuM. 9 vyAyAmasaMdhAraNazuSkabhakSapiSTAnnavAtArkakaravyavAyAn / khajU
Page #563
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-cikisitasthAna rAjUpirathaaNUvi pAye na ra mata harakoI mUtrakRcchamAM te hitakara thAya che. 18 mUtrakRcchunA rogIe kasarata athavA vadhu paDato mUtrakRcchane maTADanAra yuvA zArIrazrama, mala-mUtrAdinA AvelA tene rokavA | to ja nirmA(?) to madhurikA sUkA kherAko, loTanA kherA, vAyunuM vadhu vyAM varSo = mRMTIvoparTIni rAzA sevana, sUryanAM kiraNenuM vadhu sevana mithunanuM viSaH haidha jaiva rUma marivAni jA sevana, khajUranuM sevana, 'zAluka' nAmanuM jaLamAM | utaiH simbA pitAne thavAbU kagvaTAm ra0 thatuM kaMda, kaTha, jAMbU, bisa tathA kaSAya- ' be karaMja, nigarbhA (aprasiddha athavA tUrArasanuM sevana karavuM na joIe. 14 keLa), kapAsa, mIThe saragavo, gokharu, kaDavAraktaja mUtrakRcchanI cikitsA mIThA beya jAtanA vasuka-AkaDA, mRNAlakoDatha gRha zvavaMdyA vapulakuma kamaLanAla, nIlakamaLa, pIpara, siMdhava, nAnI thavAva tema vRkSanI vardI / 2. elacI ane kALAM mariyAM, eTalAMnuM viSpachI RtaM kSAraM vRtAtrAphi(vi)mUchitamAM cUrNa nAkhI taiyAra karelI yavAgUmAM saMcaLa pAthata kSiteina ANathati zI mizra karI mUtrakRcchanA rogI bALake te USaka-kallara nAmanuM kaMda, nAnI-moTI pIvA joIe. 19620 beya bherIMgaNI, zvadaMSTrA-gokharu, beya upara kahela auSadhone leha kuTaja-kaDavI-mIThI beya kaDAchAla, zaMgavera- rtivauSadhairTa6 rAmadhusaMyutam Adu, java, darbha vRkSAdanI-vaMde athavA pravRti kRtaM caiva paddha chUnivam II 22I vaMdA, khalA-khapATa ane pIpara, eTalAM athavA upara kahelAM auSadhonuM ja cUrNa auSadha-dravya nAkhI ukALeluM dUdha, amuka karI temAM sAkara tathA madha mizra karI pramANamAM ghI AdithI mizra karI rakta ja tene cATaNarUpe prayoga kare athavA mUtrakRcchanA rogIne pAvuM tethI tarata ja e e auSadhothI ghI pakavIne tene prayoga mUtrakaccha maTe che. 15,16 | karavAthI paNa mUtrakRcchu maTe che. 21 mUtrakRcchune maTADanAra leha laghupaMcamUlAdi rasaga kanIyasIM paJcamUlI kulatthaM badarANi c| kanIyasI paJcamUlI paJcakolayavaiH saha / zakarAmadhusaMyukto leho mUtragrahe hitaH // 17 // kulatthamadhuziyUNi kAryazca satilo bhavet // 22 // laghu paMcamULa-mATe samera, nAno majjodo sara sauvayuto mA ameravo, moTI bhorIMgaNI, nAnI bhorI. mUtrAdhAne prathodhyA pAku viroSatA rirUpa gaNI ane gokharu, kaLathI ane bAra laghupaMcamULa-moTe samero, nAne eTalAMnuM cUrNa karI temAM sAkara tathA madha mero, nAnI moTI banne bherIMgaNI, paMca. meLavI cATavAthI te mUtrakRcchamAM hitakArI kela, pIpara, pIparImULa, cavaka, citraka ane thAya che. 17 suMTha, tema ja java, kaLathI, mIThe saraga mUtrakRcchunAzaka rasa tatha tala eTalAne rasa vArUpe kare; vaidhava : mUtrAdhA kRtAku(vi)H te tayAra thAya tyAre tene gALI laI temAM khatArNapaJcamUlo vA rAsnAgokSurakeNa vA // 18 // thoDuM ghI tathA saMcaLa meLavIne tene paMcatRNa-darbha, kAsa, baru, rohiSa tathA mUtrakRcchamAM prayoga karavo joIe; tema ja zeraDInA rasamAM ke rAsnA tathA gokharunA sAkara jemAM sAthe AvatI hoya evA rasamAM siMdhAlUNa tathA ghI mizra karI sevavAthI mUtrakRcchamAM te vizeSe karI khAsa A
Page #564
--------------------------------------------------------------------------
________________ mUtrakRcchu-cikitsita adhyAya 10 mA rasayeAga sevavA jarUrI heAya che. 22,23 zarA, patharI tathA mUtrakRcchanAM lakSaNAnI tulanA 53 ww zvetasroDayUH mavanti sTemmAdhiSThAnA / jeenu AzrayasthAna ka heAya che, evI azmarIe cAra prakAranI thAya che: vAtaja, pittaja, kaja ane zukraja, joke azmarIenAM aneka kAraNeA AyuvedamAM kahyAM che, tepaNu mukhyatve tenAM e ja kAraNeA sabhave che, zeAdhanA abhAva ane AhAravihAramAM aghya sevana. 24,25 ekatridoSajaiH kRcchraH zarkarAstulyalakSaNAH / suvarNacUrNasadRzAstathA sarSapasannibhAH // 24 // rocaneva gavAM pitte saMbhavantyanilAtmanAm / vAtenonmathitaM mUtraM khajita pApakarmaNAm / zarkarAH syuvivRddhAstA azmaryaH saMbhavantyatha // 25 eka ane traNa doSanAM kAraNe thatA mUtrakRnI sAthe zarkarA ke patharI samAna lakSaNAvALI hoya che. e zarkarAe suvaNuM. nA cUrNa jevI hAya che ane dekhAvamAM sarasavanA dANA sarakhI jaNAya che. jema vAyunA svabhAva dharAvatI gAyAnA pitta mAMgeArAcanA thAya che, tema pApakamI leAkeAnu' sUtra vAyunA prakApathI leAvAI ne zarkarArUpe thAya che ane tee atizaya vakhI jAya te pachI patharInA rUpe paNa thaI jAya che. 24,25 azmarI-patharI tathA zarkarA-kAMkarInuM lakSaNa Ama kahyu che. temAM kAyama vedanA tA avazya hAya ja che. kAIka mANasane zarkarA mUtranI sAthe mahAra nIkaLI paNa jAya che; para`tu azmarI teA mUtrAzayamAM zalyarUpe vadhatI ja rahe che; tenA rAgI jo kSINu thatA jAya te tenI azmarI paNa kSINa thayA kare che; ane tenA rAgI jo puSTa thatA jAya che, teA tenI azmarI pazu puSTa thayA kare che.26,27 vivaraNa : A saMbadhe. carake cikitsAsthAnanA 26mA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke, * meLa vittaSkriya roSanA zo ' jema vAtAdhika prakRtivALI gAyanA pittamAM gAreAcanA utpanna thAya vivarNa : A saMbaMdhe suzrute paNa nidAnache, tema vAtAdhika prakRtivALA lekAnA mUtramAM sthAnanA trIjA adhyAyamAM Ama kahyuM che keanukrame zarkarA-sAkaranA jevI kAMkarI thAya che. atha jAtAsu nAbhibasti sevanI mehaneSvanyatamasmin mehato suzrute paNa A saMbaMdhe nidAnasthAnanA trIjA venA mUtradhArAsa : sadhiyamUtratA mUtravidhiraLa gomeTadhyAyamAM eka khojuM udAharaNa ApIne mUtra- prazamasyAviSTa musiphta vistRnati, pAvananakRcchamAMthI zarkarA tathA tenA vadhavAthI jema amArI | vanavRyAnoAmanezrAhya venA mavanti / nAbhi, thAya che, te Ama jaNAvyuM che. apsu svacchA mUtrAzaya, sevanI ke sIvaNI ane liMga emAMthI ( sthA )vicathA niSijJAnu nave ghaTe | AAnta | kAI paNa sthAne jyAre azmarIe thaI hoya 5 va: svAmIsamavastathA / jema mATInA kAI tyAre tenA rAgI jyAre pezAba kare che, tyAre navA ghaDAmAM svaccha pANI bharavAmAM AvyuM tene vedanA thAya che; mUtra aTakI aTakIne hoya, chatAM amuka samaya jatAM temAM jema kAdava thAya che; mUtramAM rudhira paNu sAthe Ave che. jAme che, tema mUtrAzayamAM rahelA svaccha mUtramAM paNa... amuka kALe patharInI utpatti thAya che.' tema ja azmarInuM kendra paNa lagabhaga sukAyelA | kaph ja bane che. te saMbadhe paNa suzrute nidAna mUtra vIkharAI jAya che; mUtranA raMga gAmeda maNinA jevA piMgaLA cAya che; mUtra melu nahotAM svaccha thAya che; temAM retI jevI kAMkarI paNa sAthe hAya che; ane te patharIneA rAgI jyAre dADe che, sthAnanA trIjA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke- | kaMI oLaMge che, vAhana-dhADA vagerenI pITha para . azmarI tathA zarkarAnAM lakSaNA taretakuzaLa tAmAM nityameva tuvenA zakta samUtrana nivitti vitrI avavasvamarI vastau vardhamAnAvatipte / kSIyate kSIyamANasya puSyamANasya puSyati // 27 //
Page #565
--------------------------------------------------------------------------
________________ pa24 kAzyapa saMhitA-cikisitasthAna bese che, athavA mArgamAM musApharI kare che, tyAre ! zakAya che. paraMtu azmarI (jUnI thaIne) je ghaNI tene vedanA thAya che. vaLI aSTAMgahRdayamAM paNa A ! vadhI gaI hoya te tenuM chedana karavuM te jagyA patharInAM lakSaNe A pramANe kahyAM che; jema ke- che paraMtu azmarInAM pUrvarUpa jaNAtAM hoya te sAmAjiM jAmasevanarvAstimUrdhanuM TveirIvAra mUtra | snehane Adi cikitsAthI ja tenuM vAraNa karI cArayAmAM nirodhano tadmapAvApurva meheruM momeka- zakAya che. vaLI subute paNa Ama kahyuM che ke-vRtiH loka kopamam / tatsakSobhAt kSate sAsramAyAsAccAtirugbhavet // kaSAyazca kSIraiH sottarabastibhiH / yadi nopazamaM gccheazmarInuM sAmAnya lakSaNa e che ke, azmarIne | chetannottarI vidhi-vRta yoga, zAraga ane roga thaye hoya te nAbhi, sevanI, mUtrAzaya tathA uttarabasti sAthe apAyela auSadhapakava dUdhanA tenI uparanA bhAgamAM pIDA thAya tema ja e azmarInA | pragothI paNa azmarI je na maTe to tenuM chedana kAraNe mUtrane mArga je aTaka hoya te mUtranI | karavuM joIe ane pachI uttarabastiothI teone dhArA tUTaka tUTaka bahAra nIkaLe. ane e azmarI bahAra kADhI nAkhavI joIe. 28 dUra thatAM mANasa sukhethI mUtra kare che. vaLI e dati 6 di makavAna (varUpa) ra6 mUtra gomeda nAmanA maNinA jevuM piMgaLA raMganuM | ema bhagavAna kAzyape ahIM kahyuM hatuM bahAra Ave ane e azmarIne sArI rIte kSebha| | iti zrIkAsyAsaMhitAmAM cikitsitasthAna viSe mUtrathAya ke, aMdaranA bhAgamAM ADI-avaLI cAle ke | - kRSkRcikisita' nAmane adhyAya 10 mo samApta khase to te kAraNe tyAM azmarInA sthaLe cAMdu | paDavAthI tenA regIne e kAraNe vadhu zrama thavAthI kivaNIya-cikisita-adhyAya 11 AMkhamAM AMsu AvI jAya evI atizaya pIDA athAto dvivaNIyaM nAmAdhyAyaM vyaakhyaasyaamH||1|| thAya che. 26,27 iti ha smAha bhagavAn kshypH||2|| amerIne bahAra kADhavI nahi paNa auSadha have ahIMthI dvitraNaya nAmanA adhyAyaA upacArathI ogALI devI nuM ame vyAkhyAna karIzuM ema bhagavAna tasmAnna nityaM rujati tsyoddhrnnmissyte| kazyape kahyuM hatuM. 1,2 azmayuddharaNaM tIkSNamauSadhaM srota IraNam / / - vivaraNa: A adhyAyamAM nija tathA sAhasAdatighAleSu sarve necchati kazyapaH // 28 // Aga---evA be bhedathI utpanna thatA traNenI e kAraNe kAyamanI pIDA kare te | cikitsA kahevAmAM Avaze; e abhiprAyathI A azmarIne (oparezanathI) bahAra kADhI adhyAyanuM "dvigraNIya-cikisita' evuM sArthaka nAkhavI na joIe paNa auSadhanA upa nAma apAyuM che. suzrute paNa cikitsAsthAnanA pahelA cArathI tene ogALI nAkhavAno prayatna adhyAyamAM A saMbaMdhe Ama kahyuM che ke-tatra tu karavo joIe eTale ke amarInuM je | HUsAmAnya vikArothAnagyoganasamarthAt dvitrI' srotasa hoya tene preraNA kare evuM tINa | phulyu-temAM be traNonI samAnatA ekasarakhI hoya auSadha ja upayogamAM levuM joIe, chatAM | chatAM banne ghaNonAM utthAna tathA projana athavA amarIno rogI nAnuM bALaka hoya to cikitsAnAM kAraNe judAM judAM hovAnA sAmarthya tenI azmarIne bahAra kADhavI ke tIrNa thI A adhyAya divaNIya e nAme kahevAya che. A auSadha prayoga Adi kaI paNa upacAra | sukRtanA vAkya para TIkAkAra Da9haNa Ama lakhe che kena karavo, ema kazyapa Icche che. 28 | zsAmAnya trAjJAti trAsyamityartha tamitutye laipi vivaraNa: A saMbaMdhe suzrute pazu cikitsA- | AiraNothAna-yogana-sAmarthya triLIya' phayucatA sthAnanA 7mA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke- | vizALa vihetu yaduthanamutti taNa kanane rItaazmarI je tAjI hoya te auSadhe vaDe tene maTADI kriyAdi, tathA sAmarthya zani, tamA dvitraNaya 'hyuM
Page #566
--------------------------------------------------------------------------
________________ kivaNIya-cikisita-adhyAya 11 me para5 cahe-traNanuM sAmAnya eTale traNanI jAti ke vraNamAM be traNe ane tenA bhedanA kathanaraheluM ghaNupaNuM che ke ekasarakhuM ja hoya che, te paNa pUrvaka cikitsA sUcana vaNanAM kAranI utpatti be prakAranI hoya che. aA vaM tau vra nizcAtuzrA niko eTale ke ghaNo be kAraNe utpanna thAya che ane vAtA ve danA tamaY=(4)viparitatenuM prayojana-zItala cikitsA vagerenuM sAmarthya | chinnaniSiSTama (sTra) 7DhavIpaNa be prakAranuM hoya che te kAraNe tene lagato A | zivipattanavApatrikUTavIvitra . adhyAya "divaNIya" ema kahevAya che.1,2 | tasya nijavadeva lakSaNamauSadhaM ca svtrkennaanuvRddhajIvakane prazna ane prajApati visthAniAA 7 kazyapane pratyuttara be ja vaNe hoya che; eka nija eTale sUtrasthAne bhagavatA dvau vraNau prikiirtitau|| vAtAdi deSaja tathA bIje AgaMtu hoya tavaitamicchAmi zotuM ameva jJAArA che; temAMne nija vAtAdi eka eka anugrahAya bAlAnAM ceSTAharauSadhAni ca / deSathI thate traNa prakArano, sarva dethI dati chuTa sa riAze saMpUE prakAtiHAchA thato cotho ane ThaMdvaja pAMcame ema vRddhajIvake kahyuM ke Apa bhagavAne bheda hoya che ane AgaMtu traNa-kSata, sUtrasthAnamAM be traNa kahyAM hatAM. te banne- | bhagna viddhapATita, dagdha, chinna, niSkiTa, ne vistAra tathA lakSaNa huM have sAMbhaLavA | abhina tathA zastra, tRNa, kASTa, agni, viSa, IcchuM chuM, to bALakanI upara anugraha | dAMta, nakha, zApa, maMtra ane mUlakarma AdikaravA mATe Apa banne traNene thI utpanna thayelA hoya che, tenuM lakSaNa utpanna karanArI ceSTA, AhAra tathA banne tathA auSadha pitAnA tarka vaDe ja pAchaLathI traNenAM auSadhene kahe. ema pitAnA ! samajI karI levuM. 7 ziSya vRddhajIvake pUchayuM hatuM, tyAre prajA- | vivaraNa : suzrute pazu cikitsAsthAnanA 1lA pati kazyape pUchayuM te ziSyanA e praznanI adhyAyamAM Ama kahyuM che, "hI vra avataH zArIra sArI rIte prazaMsA karIne tenA pratye Agantuzceti / tayoH zArIraH pvnpittkphshonnitsnniAma kahyuM hatuM. 3,4 pAtanimittaH, Aganturapi puruSapazukSivyAlasarIsRpaprapa tanapIDanaprahArAgnikSAraviSatIkSNauSadhazakalakapAlazRGgacakreSu taratantrasya samayaM prabruvanna ca vistaram / na zobhate satAM madhye lubdhaH kAka ivaarcitH|| parazu rAntiAcAyuthAdhipAtanimittaH-be traNe thAya che-eka zArIra eTale ke zarIranA vAtAdiSonA avazyaM bhiSajA tvetjjnyaatvymnsuuyyaa| kAraNe thAya che ane bIje AganuM thAya che. tasmAt samayamAtraM bho zRNu bAlahitepsayA // temAMne zArIravaNa vAta, pitta, kapha, rudhira tathA je mANasa parataMtra-bIjAnA zAstrane ja saMnipAta-traNe dezonA ekasAthe prakopa thavAnA viSaya kahe, chatAM tene je vistAra na kahe kAraNe thAya che ane bIjo Agantu paNa mANasa, eTale ke tene je vistArathI na samajAve, to | pazu, pakSI, sarpa ke sarakI janArAM prANInA lebhI kAgaDe bhale pUjAya, teye sajajane karaDavAthI ke kyAMyathI paDavuM, pIDAvuM, koIne maLe te zobhato nathI, ema asUyArahita prahAra thavo, agnithI dAjhavuM, kSAra paDe, vaidya te avazya samajavuM joIe; e kAraNe viSa ke jheranI asara thavI, tIkSNa auSadha lagADavuM, he vRddhajIvaka bALakanA hitanI IcchAthI | kaI vagerene TukaDo, ThIkarI, zIMgaDuM, cakra, tame te be traNanA saMbaMdhamAM je siddhAMta | bANa, pharazI, zakti ke bhAle vagere hathiyArathI che, tene ja tame sAMbhaLe. 5,6 jakhama thavAnA kAraNe je traNa thAya te Agantu
Page #567
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-cikitsitasthAna traNa kahevAya che. e ja pramANe aSTAMga saMgraha | canheti vidyAna, kalAvRSThaTIkupAyamAM paNa kahyuM che ke, "sa phividho niSa mAmA- jhauhityavivAraVThavidyauna kSetti vighAra, stuzca / tatra nijo doSasamutthaH / AgantuH zAstrAnu- stamityazaityamArdavamandavedanAsnehapANDavacirakA. zastro palalaguDanakhadazanaviSANaviSAruSkarAdi nimittH| ritvAtisrAvaiH kaphajaM vidyAt, sarvarUpaM saatrite vaNa be prakAranA thAya che; eka vAtAdi dezanA pati, divo saMI vidyArA 85 prakopathI thAya che te nijaNa kahevAya che ane jemAM sajajaDapaNuM, kaThinatA, zeDo sAva, bIjuM zastra vagerenA prahArathI athavA ghAsanI | zUla ke soMya bheMkyA jevI pIDA, pharakavuM ane aNI, cheke, nakha, dAMta ke zIMgaDuM vAgI javAthI jenuM moTuM kaSAya raMganuM thayuM hoya tene vAtika ke viSa athavA aruSka-marmasthAnamAM prahAra vagerenA traNa jANo, paraMtu jemAM javara, dAha, moha, kAraNe je traNa thAya che te Agantu traNa kahevAya | vadhu paDatI taraza, jaladI pAkavuM, ratAza, che." ema be prakAranA je ghaNe kahyA che, temane | cIravuM, aruci tathA durgaMdhapaNuM hoya te je zArIravaNa suzrute kahyo che te zarIrane lagatA | e traNane pittajanita jANa; tema ja vAtAdi doSanA pradepathI thato nija ghaNuM ja samajAya jemAM bhInAza, zItaLatA, kamaLapaNuM, dhImI che. Aganta traNanuM paNa pratyakSa kAraNe bhale juduM | vedanA, sneha, phikAza, lAMbA kALa sudhI hoya chatAM tenuM lakSaNa tathA auSadha nijatraNanA | cAla rahevApaNuM tathA vadhu paDato strAva jevuM ja hoIne temAM paNa denA saMbaMdha pAchaLa- | thato hoya tene kaphaja traNa jANa thI thAya che, tethI tene paNa pAchaLathI nijatraNa paraMtu jemAM badhAye denAM lakSaNo mAM ja gaNa paDe che; e ja abhiprAya carake jaNAtAM hoya te vraNane sAMnipAtika-sarva cikitsAsthAnanA 25mA adhyAyamAM Ama kahyo che 'vraNAnAM nijahetUnAmAgantUnAmazAmyatAm / kuryAdoSa denA ekatra maLavAthI thayela jANa ane vAvelI nizAnAmauSadhuM yathA / je traNe pAchaLathI jemAM be denAM lakSaNe jaNAtAM heya nijaheta thayA hoya eTale ke doSanA prakopanA tene dvideSaja-saMskRSTa lakSaNavALo-dvandaja kAraNe thayA hoya tevA bahAranA kAraNe thayela | traNa jANa. 8 te ghaNo pitAnI cikitsAthI je na maTe vivaraNa: carake paNa cikitsAsthAnanA 25 te, te badhAmAM nijavaNane lagatuM ja auSadhI | mA adhyAyamAM vAtikavaNanuM lakSaNa Ama kahyuM upayogamAM levuM joIe. e ja pramANe aSTAMga che, jemake : Tinasevara phasAyotitIvrasaMgrahakAre paNa Ama kahyuM che ke "soDapi punarvAsA ruk / tudyate sphurati zyAvo vraNo mArutasaMbhavaH // miAidito nigata matee AgagvaNa je vraNa sajajaDa, kaThina sparzavALe, theDA dhImA srAvavALe ane atizaya tIvra pIDAthI paNa pAchaLathI vAtAdiSothI Azrita banI nijapaNane pAme che." suzruta pazu cikitsAsthAnanA yukta hoIne saMye bhoMkyA jevI pIDA kare, pahelA adhyAyamAM Ama kahe che ke "uttarotraMtu pharake ane kALAzayukta pILe hoya tene vAyanA koSopaddhaviroSa chArIravat pratIjAra -Agantu traNa prakopathI utapanna thayelo jANu. "aSTAMgasaMgrahapaNa pAchaLathI doSone saMbaMdha thatAM zarIravaNa kAre paNa uttarataMtranA 29mA adhyAyamAM A saMbaMdhe Ama kahyuM che ke-tara racAvoisa: phaLo nijanI peThe ja pratIkArane yogya bane che arthAta pAchaLathI doSone saMbaMdha thatAM AgantavraNanI bhasmAsthikapotagalAnyatamavargoM vA ddhimstushaaraambupazu cikitsA nijavaNanA jevI ja karavI. 7 mAMsadhAvanapulAkodakanibhAlpasrAvo ruukssshcttcttaaymaanshiilovAtika, pattika, kaphaja tathA dvidoSaja saMsRSTI vidhAraNAyAmatomavAre nirmANa traNanAM lakSaNe vAtAtA temAM vAyunA prakopathI thayela traNa tamadivyAnnAvara hato vALA | zyAma raMgane heI kALAzayukta pILA athavA
Page #568
--------------------------------------------------------------------------
________________ hibraNaya-cikitsita-adhyAya 11 me 57 bilakula kALA raMgane hoI bhasma ke hADakAMnA kSArokSitakSato manaH viguNa vittAtA je ghaNuM raMgane jaNAya che; athavA kabUtaranA gaLAnA | pittanA prakopathI utpanna thAya te tarata utpanna jevA raMgane hoya che; athavA dahIMnuM pANI ke | thAya che. pILA, lIlA, hariyALA, kALA, kSAra jalanA jevA raMgane ke mAMsa dhoyAnA pANInA pILA ke piMgaLA varNane hoya che. gomUtra, bhasma, jevA raMgano ke pulAka-kuriyAMnA jevA raMgano heI | zaMkha, kesUDAnuM pANI, drAkSa ke tenA jevI theMDA strAvathI yukta tema ja rukSa heya caTa- | jhAMIvALo, garama ane ghaNuM pacacATavALo caTa avAjane karavAnA svabhAvane heya che; ane ! dAha, garamI, saMtApa, ratAza, pAkavuM, carAvuM ane akasmAta thatAM vividha-zulanI vedanA, pharakavuM, | jANe dhumADA nIkaLatA hoya tevI pIDAthI yukta AyAsa, soya bhoMkyA jevI vedanA, bheda-cirAvuM che ane kSArathI chATelA ghAvanA jevI vedanAvALA tathA sparzanA ajJAnarUpa jaDatA jemAM lagabhaga tema ja phelIothI chavAyelo hoya che. "sUrasUte vadhAre hoya ane mAMsathI je rahita thayA hoya paNa A saMbaMdhe cikitsAsthAnanA 1 lA adhyAyatene vAyuthI thayelo jANo. mAM Ama kahyuM che ke-kiaH vatanIamaH jizuM- suzrute paNa cikitsAsthAnanA 1 lA adhyAyamAM phoDhAmoistrAvI tArAvivAra vItapikageA saMbaMdhe Ama kahyuM che ke-tatra racAvAnumatanu | eti vijJAta pittanA prakopathI thatA traNa jhaDapathI zItaH picchilo'lpasrAvo rUkSazcaTacaTAyamAnazIlaH sphuraNA , pILA-lIlI jhAMIvALo hoya, kesUDAMnA yAmatonA nirmANarUti vAtAt | temAM || pANI jevA garama strAvane savyA karanAra; dAha, je traNa vAyunA prakopathI thayela hoya te zyAma pAkavuM tathA ratAzarUpI vikAravALo ane pILI kALAzayukta pILo, aruNanA jevI AbhA, jhAMI phelIothI chavAyelo hoya che.' ema pittaja traNanAM vALa, pAtaLA, nAne, zItaLa, picchA ke cikAzathI | lakSaNo kahyA pachI ahIM A kAzyapa saMhitAmAM yakta thoDA srAvavALA, rUkSa, caTaTa avAjavALA, | kakaja traNanAM lakSaNo Ama kahyAM che : jemAM pharakavuM, AyAsa, seya bhaLyA jevI vedanA ane cirAI kacakacatApaNuM, zItaLatA, kamaLatA, ochI vedanA, javAnI vedanA jemAM lagabhaga vadhAre hoya ane mAMsathI | snigdhatA ane raMgamAM phIkAza hoya tema ja lAMbA rahita hoya che. ' ema vAyunA vraNanuM lakSaNa kALa sudhI je cAlyA karI lAMbA vakhate je pAke ahIM kahyA pachI pittajanita traNanuM lakSaNa Ama | ane jemAM strAva adhika hoya tene kaphaja vraNa kahe che -jemAM javara, dAha, moha, tRSNA-vadhu jANo." carake paNa A saMbaMdhe cikitsAsthAnanA paDatI taraza, jaladI pAkavuM, ratAza, cirAvuM, | 25 mA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke-vaduSio aruci tathA durgadhI5NuM jemAM khAsa hoya tene ' guraH zniraH sjinito nandana | vALuvarNopattika athavA pittajanita traNa jANo. carake saMkariyAta Btra | kaphathI thato traNa ghaNI paNu cikitsAsthAnanA 25 mA adhyAyamAM pittaja cikAzathI yukta, bhAre, snigdha, bhinAzavALA, phIkA ghaNunAM lakSaNo Ama kahyAM che-tRwAmowvaravA- raMgana, ochI vedanAvALA, thoDA kacakacATathI thavAH | tra pittakRtaM vidyArdhaH savaizca | yukta ane lAMbA kALe paDanAra hoI ghaNA tti che jemAM vadhu paDatI taraza, mUcha, javara, lAMbA vakhata sudhI cAlu rahe che. aSTAMgasaMtApa, kaleda-pacapacApaNuM, dAha, saDo, cIrAvuM | saMgrahamAM paNa uttarakhaMDanA 29 mA adhyAyamAM A ane durgadhayukta srAvathI yuktapaNuM heya te tene | kaphaja traNanuM AvuM lakSaNa kahyuM che jema kepittathI karAyela ke utpanna thayela ghaNuM jANavA aSTAga- | tri5: pUaus: gaveuhUrnavanItavA mafpaSTasaMgrahakAre paNa uttarataMtranA 29mA adhyAyamAM pittaja | tirunATiAvusAphataravastravichiddhaH sthApaghaNunuM lakSaNa Ama kahyuM che ke zivaH jItanIti- stambhastamityagauravopadehayuktaH sirAsnAyujAlAvatatomanda piki zomUtramamarAThTho mArta- | vevana: Tina -kaphanA prakepathI thayela traNa mowAmUhiovASA vararA// pAvarAdhUmAyanAnivataH | snigdha, sthUla heThavALo, phikAzathI yukta, ugra
Page #569
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa`hitA-cikitsitasthAna 518 seLavALA, mAkhaNa jevI carabIthI yukta, majjAmAM pIsI nAkhela tala athavA nALiyeranA pANInA jevA dekhAvane dheALA, zItala, ghaTTa ane cIkaNA bhejavALA; jaDatA, sajjaDapaNuM, bhInA teSAmupakramaM dhAtrIbAlanigrahau, saMzamanaM, bndhkapaDAthI lapeTyA jevA, bhArepaNuM tathA lepathI yukta opaLa, savarNa jaLam, tyaMta snepAnarsamo nam, utsinnaprakSAhana, nidhAnaM, zodhana, ane zirAo tathA snAyunAM jALAMethI chavAyelA lavaNabandhanasaMpUraNavarjanaizca paittikavaNam, uSNa janopanAha svedoSNapariSekamadhurAmlalavaNairvAtatraNaM, ane dhImI ochI vedanAvALA hoya che. suzrute paNa | shiitodkdugdhprissekshiitprlepnmdhurkssaaytiktcikitsAsthAnanA 1 lA adhyAyamAM A kaja vraNanuM klkghRtpaanmudgshaalijaangglopcaarairussnnaamlkttuAvuM lakSaNa kahyuM che ke--pratata24 kUvaduru: sthUjauiH stabdhasirAsnAyujAlAvatataH kaThinaH pANDvavabhAso manda- tIkSNatiktakaTukaSAyakSArasaMzodhanopanAhasvedanovedanaH zuklazItasAndrapicchilAsrAvI guruzceti kaphAt SNavAripariSekalaGghanabandhanasrAvaNaiH kaphavaNaM shmkaphanA praznApathI thayela traNa atizaya chavAyelI ugra cait| vrato puttvatAnA srAvaLapATanana ceLa tathA khaNujathI yukta, sthUla heADavALA, gucchA, InevaLajJAsArItithAhevu na AMviti // 20 zirA tathA snAyuonAM jALAMthI chavAyela, kaThaNuM, phikkA ra'ganI jhAMIthI yukta, dhImI vedanAvALA, dheALA, zItala, TTa ane cIkaNA srAvathI yukta heAI bhAre heAya che, ema te eka eka doSanA prakApathI thayela te traNane jANyA pachI e traNe deSAnA ekatra maLavAthI utpanna thayeleA sAMnipAtika traNa tathA be doSanA prApathI thayelA doSaja traNu ahIM mULamAM kahela che. te ja pramANe suzrute cikitsAsthAnanA 1 lA adhyAyamAM raktaja traNa paNu Ama kahyo che. jema ke-pravA(r)niSayaprahAro: 4 spoTaviyAgrAovitastura, sthAnandhiH savevano dhUmAyanazIo rahannAtra pittaddhizruti rAt-rudhiranA prApathI thayela traNa paravALAMnAM daLiyAnA samUheA jevA prakAzavALo, kALA raMganA phollA tathA phAlIenA samUhathI chavAyela hAI gheDAnA raheThANanA jevI athavA tIkSNa kSAranA jevI gaMdhavALo, vedanAthI yukta, ( e traNAnI cikitsA Ama karavIdhAvamAtAnI cikitsA, ( traNanA rAgI ) khALakanI cikitsA, saMzamana, kha'dhana, ut klinna eTale je kaI kleyukta thayuM hoya ke kohI gayuM heAya tene khUba dhoI nAkhavuM, traNamAM ) kalkane bharavA, zeAdhana tathA rujhavavAnI kriyA karavI ane zarIranI je mULa cAmaDI heAya tenA jevA traNanI rujhAyelI cAmaDIneA ra`ga karavA-e kriyA dvArA traNanI cikitsA karavI; tema ja snehane pAveA, sArI rIte bhAjana karAvavu', upanAha eTale traNa upara pATIsa khAMdhavI. khApha I parasevA lAvavA, uSNu ( pravAhI ) auSadha dravyathI traNanI upara siMcana karavuM; tema ja madhura, khATAM tathA khArAM dravyenu' sevana lAhInA srAvathI yukta ane jenAM pittanA jevAM lakSaNA DhAya tene leAhInA krApathI thayela traNa jANavA. ' 8 jANe dhumADA nIkaLatA hoya tevA svabhAvAvALo,karAvI vAtaja traNanI cikitsA karavI; tema ja zItaLa pANI tathA zItaLa dUdhanA siMcanathI, zItaLa pralepanA lepanathI ane madhura, tUrA tathA kaDavA dravyeAnA kalkI vaDe dhRtapAna karAvavAthI ane maganA, zAli DAMgaranA tathA jA'galapazupakSInA mAMsane upayAga karAvavArUpa upacAra vaDe ane uSNa, amla, tIkhA padArtho ane khArA padArthonA tema ja adhana tathA sapUraNa kriyAnA tyAga karAvI caittika traNane yaMtra jo :-ahIM A pramANe zloka maLe che : sarvavraNAnAM prakRtiniruktA doSadarzanAt / na hi doSAnanAzritya vraNaH kshcicchriirinnH||9|| dASAne joI ne te pramANe badhAye traNeAnI prakRti kahI che; kAraNa ke prANIne doSAnA Azraya karyA vinA koI paNa traNa thatA ja nathI. huM
Page #570
--------------------------------------------------------------------------
________________ hiNIya-cikitsita-adhyAya 11 mA para9 maTADavA joIe; tema ja uchyu, tIkSNa, kaDavA tathA tIkhA kaSAyA tathA kSAra dravyA, sazeAdhaneA, upanAhA, vedanA, uSNu jalanAM siMcanA, ladhanA, madhanA tathA rudhirasrAvaNeA karAvI kaja traNane maTADavA joI e. evI ja ceAjanA dvArA khIjA sAMnipAtika ke e doSanA ke raktaja traNeAne paNa vaidhe maTADavA joIe; paraMtu traNanA khALaka rAgIo para srAvaNa-rudhira jharAvavuM, cIravuM, khALI nAkhavuM ke DAma devA ane sIvavuM, eSaNu ke zalAkA vaDe anveSaNa tathA bIjA kAI sAhasa prayAgArUpI amikama-DAma vagere, kRSNaka, pAMDuka, pratisAraNu, rAmasajanana--rUMvADAM dUra karavAM, bastika, uttarakhastika, baMdha, patradAna, kRmighnakIDAneA nAza karanAra ka, bRMhaNu-pauSTika kriyA, viSA-viSane nAza karanAra, auSadhaka, zirAvirecana . nasyaka, kavaladhAraNa, dhUmakriyA, madhurpis-madha tathA ghI lagADavuM. yaMtrakriyA, AhAra tathA rakSAvidhAna-ema sATha cikitsAe traNa upara karI zakAya che. A sATha cikitsAnuM virata vivaraNu suzrutamAM cikitsAsthAnanA pahelA ja adhyAyanA 26 mA viSayamAM vistArathI ApyuM | cikitsA na karavI. 10 vivaraNa : zrute cikitsAsthAnanA 1 lA adhyAyamAM traNeAnI Ama 64 prakAranI cikitsA kahI che jema -tasya LasyadipanA mantiA tadyathA-avatarvanamaalepH pariSeko'bhyaGgaH svedo vimlApanamupanAhaH pAcanaM visrAtraNaM sneho vamana virecanaM chedanaM bhedanaM dAraNaM lekhanameSaNamAharaNaM vyadhanaM visrAtraNaM sIvanaM sandhAnaM pIDanaM zoNitasthApanaM nirvApaNamutkArikA kaprAyo vartiH 4 sarvisa~ sakriyA'vacUrNane traNadhUpanamuskAna mavasAdanaM mRdukarma dAruNakarma kSArakarmAdmikarma kRssnnma vATTurva pratisArana romasAnana homAvahaLa yaktirmottara stana vanya: vatrAnuM hRmighna iLa viSana zirovirecanaM navyakavaladhAraNaM dhUmo madhu paryantramA hAro rakSAvidhAnamiti / harakoI traNanI AvI 60 cikitsAe kahI che; jema ke-apatapaNu, Alepa, pariSeka--siyana, mAlisa, khA*, cImaLAvavuM, che. carake pazu cikitsAsthAnanA 25mA adhyAyamAM traNAnI 33 cikitsAe Ama kahI che- yathAkramamatazca zRNu sarvAnupakramAn / zophaghnaM SaDvidhaM caiva zastrakarmAvapIDanam || nirvApaNaM sasandhAnaM svedaH zamanameSaNam / zodhUnAropaNIyau ca kaSAyau pralepanau / dve taile tadguNe patracchAdana dve ca bandhane / bhojyamutsAdanaM dAho dvividhaH sAvasAdanaH // kAThinyamArdavakare dhUpane lepane zubhe / vraNAvacUrNanaM va ai lepanaM lomarohaNam // iti SaT triMzaduddiSTA vraNAnAM smupkrmaaHtraNanA seAjAne nAza zastraka+, avapIDana, nirvApaNuM, saMdhAna, svedana, karanAra karma, cha prakAranu pralepa, rApaNupralepa, zeAdhanasaila, rApaNuMdla ema be zamana, eNu, zeAdhanakaSAya, rApaNukaSAya, zeAdhanataile, evA ja guNavALAM me auSadhapava ghRtAzeAdhanaghRta, rApa ghRta, patrarAdana, sabhya tathA dakSiNa baMdhana, pRthya bheAjana, utsAdana, be prakAranA dAha, avasAdana, uttama prakAranuM kAThinyakara dhUpana, mArdavaavacUna, vavilepana tathA rAmarAhaNa eTale karadhUpana, kAThiyakaralepana, mAvakaralepana, vraNake rUvADAM ugADe tevI cikitsA-ema traNe:nI chatrIsa cikitsAe carake kahI che. ahIM mULamAM prathama vAtatraNanI cikitsA Ama kahI de-vAtaja traNamAM snehapAna, snigdhabhAjana, snigdha upanAha- poTIsa, snigdhaveda, uSNupariSeka tema ja madhura, avacUrNa na-kAI cUOrUpa auSadha bhabharAvavuM, | amba tathA lavaNu dravyeAthI cikitsA karavI dhUpana-traNane dhUpa devA, utsAdana ke ubaTaNa joI e. carake pazu karavuM. avasAdana, mRduka, dAruNuka, kSAraka, adhyAyamAM vAtatraNanI pATIsanuM baMdhana, pakavavAnI kriyA, visrAvaNa ke rudhira jhAravuM, sneha, vamana, virecana, chedana, cIravuM, khAtaravuM, zalAkA ke saLI nAkhIne anveSaNa, paru vagerene dUra karavuM; vIMdhavuM, jhAravuM, sIvana ke sIvavuM, sAMdhavuM, dAkhavuM, roSita AsthApana, nirvApaNuM, utkrArikA, kaSAya, varti-vATa nAkhavI, kakarUpa auSadha karavuM, pakavela ghI, tela, rasakriyA karavI, cikitsAsthAnanA 25mA cikitsA Ama kahI che tA. 34
Page #571
--------------------------------------------------------------------------
________________ 530. kAzyapa saMhitA-cikitsitasthAna pUrva Sa samiA mAratorAnA tathA- | pazu cikitsA karavI. paraMtu yAda rAkhavuM ke saMpUraH netanaiH strijaiH svaddoSapanAha pravee| rudhirastrAva cirAvuM, DAmavuM, sIvana-cIrIne sIvI variSTha vAtatraNamuvAvareta-vAyunI adhikatAvALA- | levuM, eSaNa-saLIne nAkhI traNanI tapAsa karavI vAtajanita ghaNone prathama te kaSA vaDe athavA | ane sAhasa Adino prayoga ghaNAM nAnAM bALakene auSadhapakava vRta vaDe maTADavA joIe; tema ja | uddezI vaidya na karavo. 10 saMpUraNa ke bRhaNakarmothI athavA vAtahara pravAhI gai hovA-ahIM nIcenA A kaleke cheH dravyothI, snehanuM pAna karAvavAthI nidha prale vaNane pATo bAMdhI ja rAkhave karavAthI ane cArebAju snigdha siMcana karAvIne | te citra sAthIne | prakSAhiteDhatathA yaduM nidhApatA. vAtajanita ghaNonA upacAro karavA joIe.' | yathauSadhaM na patati bAlakaM ca na pIDayet // 11 - jUnAM dhoyelAM vastrothI vaghe (harakeI) ema vAtaja traNanI cikitsA kahyA pachI traNane (pArTa) bAMdhI ja rAkha; jethI ahIM mULamAM pittaja traNanI cikitsA A rIte | aMdara nAkheluM auSadha bahAra nIkaLI na karavA kahe che ke-zItaLa jaLa, dUdhanuM siMcana,| jAya ane bALakane pIDA paNa na kare. 11 zItaLa lepa tathA madhura kaSAya ane kaDavAM vaNa uparanA madhyama baMdhanI prazaMsA dravyothI taiyAra karelA kaleke, vRtapAna, maga, zAli- | Rthatharo vahUtivadhAtA DAMgaranA cokhA ane jAMgala pazu-pakSIonA vidyAranavathAne mamatu gharaca aa 22 / mAMsanA rasanuM sevana tema ja uSNa, khATA, tIkhA traNa upara majabUta pATo bAMdhavAthI padArtho, baMdhane, saMpUraNa-bRha AdinA tyAgathI tenA rogIne (e baMdhananA sthAne) ratavA, pattika vraNanI cikitsA karavI. A saMbaMdhe carake se, dAha thAya che ane javara tathA vadhu pazu cikitsA sthAnanA 25 mA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke-zItastika baharinaH | paDatI tarasa lAgyA kare che ane DhIle affiAnarvire uttirva rAma grAma / pittajanita pATe barAbara rahI zake nahi, e kAraNe vraNane vaiSe zItaLa, madhura ane kaDavA pradeha madhyama prakArane pATo bAMdhavo e baMdhana tathA cAre tarapha karavAnAM siMcane vaDe tema ja ba te uttama gaNAya che. 12 auSadhapakava vRtapAna tathA virecane ApIne , na thatA A virecara | traNa parano cI madhanathI thatA phAyadA maTADavo joIe. ema pittaja vraNanI cikitsA vAtArkatRNakASThAmdhumakSikAdibhayAdvaNam / kathA pachI ahIM mULamAM kaphavaNanI cikitsA kahe ! vaLyuM hota 2 vaghate vAvati | che ke-uSNa, tIkSNa, kaDavA, tIkhA ane tUrA, traNa upara je yogya pATe bAMdhI padArthonA kavAthane upayoga karAvI kSAra, saMza rAkhavAmAM Ave te e baMdhana bahAranA dha, upanAha, vedanA, uSNa jaLanAM sicane, vAyuthI, sUryanA tApathI, taNakhalAMthI, laMghane tathA strAvaNa ke rudhirastrAvo karAvI kaphaja | lAkaDAMthI, pANIthI ane mAkhIo vagerenA vraNane vaigha maTADavA joIe.' A saMbaMdhe carake | bhayathI traNanI rakSA kare che, uparAMta te paNa cikitsAsthAnanA 25 mA adhyAyamAM Ama | traNa ekadama baLe che-pAkI jAya che ane kahyuM che ke-vacakSomH riperanaiH | tat | kIDA vagere tene khAI jatA nathI. 13 karArathA napAvanaiH | tUrA, tIkhA, rUkSa | | vivaraNa: A saMbaMdhe suzrute paNa cikitsA tathA uSNa pradehe ane paricane vaDe vaidhe kaphaja | sthAnanA 1lA adhyAyamAM Ama kahyuM che kevraNane zamAvo tema ja laMdhane karAvI pAcana | gamIThuti vadhena tro jAti ja mArUMvam | rohaauSadha dvArA paNa te traNane maTADavo." evI tyAre ra niHzastakamAlUpo vidhI . traNa upara auSadhanI yojanAo karIne vaive bIjA ghaNAnI | (gya) baMdhana bAMdhavAthI vaNa je kAraNe zuddha
Page #572
--------------------------------------------------------------------------
________________ w dvivraNaya-cikitsita-adhyAya 11 me 531 thAya che, kemaLapaNAne pAme che ane niHzaMka | zamAvavA mATenA lepa taiyAra karavA e samajAya rIte rujhAI jAya che, te kAraNe vraNa upara baMdhana che. A saMbaMdhe sute 5Na cikitsAsthAnanA karavAmAM Ave che. 13 1 lA adhyAyamAM A vidhAna batAvela che- kayA traNane bAMdhavo nahi? kSatoSmaNo nigrahAthai sandhAnArtha tathaiva ca / sadyo vraNejvaravaisarpadAhAta raktapittolvaNaM vrnnm| kavAyateSa kSaufdhIte | suratamAM tAjA thayelA na pAmIyAtu sarve kakSAtram | vistAravALA jakhamamAM prahAra AdinI garamIne je traNa javara, ratavA tathA dAhathI aTakAvavA mATe tema ja cirAI gayelA avayavane pIDAte hoya ane raktapittathI ugra banyo sAMdhavA mATe madha tathA ghI-e benI yojanA hoya tenI upara baMdhana bAMdhavuM nahi; | karavI. (juo sukRtanA pahelA adhyAyamAM tema ja harakoI vaNane divasamAM be vakhata | viSaya ? tho) vaLI suzrute rakriyAnuM prayojana joIne sApha karavo joIe. 14 paNa tyAM Ama batAvyuM che-taisenAnAnAnAM vraNane zuddha karanAra tathA rujhavanAra kalaka zodhanIyAM rasakriyAm / vraNAnAM sthiramAMsAnAM kuryAda ve haridre tilAH sapiH saindhavaM madhukaM trivRt|| TrabaeNkataiiH || sthira mAMsavALA je ghaNe telabhriptrmityess kalkaH godhnropnnH||15|| | thI zuddha thatA na hoya teone zuddha karavA mATe baja haLadara, tala, ghI, seMdhava, jeThImadha, | rasakriyA karavI; jema ke sukRtanA sUtrasthAnanA nasotara ane lIMbaDAnAM pAna-eTalAMne dravyasaMgrahaNIya nAmanA 38 mA adhyAyamAM kahelA samAnabhAge laI (vATI) kaTaka caTaNI jevI zAlasAra ' Adi gaNanAM dravyone tema ja lugadI banAvI vaNa upara bAMdhavAthI vraNane bIjAM paNa dhanadravyone paTolane ane triphasvaccha karI rujhave che. 15 lAne vidhipUrvaka kavAtha karI temAM phaTakaDI, hIrAvivaraNa: suzrute cikitsAsthAnanA 1 lA kasI, maNazila, tathA haratAlanuM cUrNa nAkhI pharI te kavAthane pakavavo. te ghATo thaI malama adhyAyamAM ghaNuM upara kaka mUkavA saMbaMdhe Ama jevo taiyAra thAya tyAre te kavAthamAM birAMne kahyuM che ke-"dUtimasaMpratirachanAna mahAvoSAMzca rAodhatA rasa tathA madha nAkhI tenuM khUba mardana karI te thI tairyathAstrama..// saDelA mAMsamAM DhaMkAyelA malamane vraNa upara lagADe. e malamane traNa traNanA moTA doSone je pramANe maLe tevAM dhana ke repaNu auSadhadravya meLavI teone kaka traNa divasa sudhI ja vaNanI upara rAkhe, paNa banAvI tenA vaDe te ghaNonuM zodhana tathA ropaNa tethI vadhAre vakhata na ja rAkhavo." vaLI tyAM suzrute vraNanA nirvApaNanuM prayojana paNa Ama kahyuM che kekaravuM joIe." 15 'dAhapAkajvaravatAM vraNAnAM pittakopataH / raktena caabhivraNa-dhana tathA ropaNa mATe rasadiyA tathA nirvApaNu prayoga bhUtAnAM kArya nirvApaNaM bhavet // yathoktaH zItaladravyaiH zodhane ropaNe caiva yuktyA kssaudrrskriyaa| kSIrapiSTaidhutapluteH / dihyAdabaha(hu)lAn sekAn tatra nirvApaNe coktA ghRtenodakasaktavaH // 19 // suzItAMzcAvavA II je traNe pittanA ke rudhiranA vaNanA zedhana tathA ropaNa mATe prakopathI vikRta thayA hoya ane tethI ja baLa tarA tathA pAkavAnA javarathI yukta thayA hoya yuktithI madha sahita rakriyAno prayoga tevA vraNanuM nirvApaNu eTale ke zamana karavuM; kara; tema ja traNanA dAhane zamAvavA jema ke suzrutanA ja sUtrasthAnanA 'mizraka" nAmanA mATe pANI sAthe mizra karela sAthavAne 36 mA adhyAyamAM bIjA viSayamAM kahelAM darvA ghI sAthe prayoga karavA kahela che. 16 vagere dravyone dUdhamAM lasoTIne temAM ghI mizra vivaraNa: ahIM mULa lekanA uttarArdhamAM karI tenA pAtaLA pAtaLA zItaLa lepa dAhavALA batAvela "nivapaNane artha-vaNamAM thatA dAhane / vaNe para karavA ane te uparAMta zItaLa dravyothI
Page #573
--------------------------------------------------------------------------
________________ 532 kazyapa saMhitA-cikisitasthAna siMcana karavuM.' vaLI carake pazu cikitsA sthAnanA samero tathA kacAM vagere dravyane kadaka nAkhI 25 mA adhyAyamAM traNa para karavAnuM nirvApaNa taiyAra karela ghIthI ropaNa karavuM joI e; paraMtu Ama kahyuM che ke- safSA rAtathItena vayanA madhu- je vraNe kapha tathA vAyuthI pIDAyA hoya teonuM punA nivavat kurItena ravinnottarIna grAna | | paNa ropaNu buddhimAna vighe A suzratanA A ja je ghaNo raktapittanI adhikatAvALA hoya teonI kahela tagara tathA agara vagere auSadhadravyane kalaka upara so vAra pANIthI dhoyelA ghI vaDe athavA | nAkhI vidhi pramANe taila pakavavuM. 17 ati zItaLa dUdhathI ke jeThImadhanA pANIthI vraNaropaNa tela nirvApaNuM ke zamana karavuM.' 16 | etairevauSadhaiH sarvaiH sarpistailamatho pacet / vaNane rUjhavanAra kaka vraNaropaNamityAhuH kaTphalaM vA'vacUrNitam // 18 // upara darzAvela majITha vagere badhAMye samaGgadhAtakIpuSpamagrasthAmalakItvacam / auSadhadravyothI vaidya tela pakavavuM. e telane ghRtaM kRSNAstilA mAMsI kalko'yaM vrnnropnnH|| vaidyo "traNaropaNa e nAme kahe che athavA majITha, dhAvaDInAM phUla, cheka Toce rahelI | e traNanI upara kAyaphaLanuM cUrNa bhabharAvyuM AmalInI chAla, korA tala ane jaTAmAMsI- | | heya te vraNane rUjhave che. 18 eTalAM dravyone samabhAge laI pIsI nAkhIne | pAkatA tathA pAkI gayelA vraNanuM lakSaNa te taiyAra karela kalakane vraNanI upara lagADyo | vApipAsA prathamai zi vahetA hoya to traNane e rajhavI nAkhe che. 17 | tevAM nivRtta nAnIkAra vanonnatAti vivaraNa: suzrutamAM paNa ro5Nane uddezI | je ghaNanA rogIne saMtApa, dAha tathA AvuM vidhAna batAvyuM che, jema ke-vittaravaMI- | vadhu paDatI tarasa lAgyA karatI hoya Tqna nIrAnavi grAnA roTovALIyena kSIra-| ane tethI te pIDAtA hoya to tene e zina sarSiA, tAmimUtAnAM traNAnAM matimAna traNa pAkavA lAgyo che, ema vidya kahevuM mig | vAdrova tera maMgatarohitaiH | je | para tane ja paraMtu e javara, dAha ane te vadhu paDatI ghaNo pittathI, raktavikArathI ane vizvanA vikA- | teraza dUra thAya tyAre puSTa ane UMcI rathI thayA hoya tema ja je traNa AgaMtu hAI | AkRtivALA thayela te traNane pAkI gayela bahAranA kAraNethI thayA hoya tema ja je va | jANo. 19 gaMbhIra hoya teone rujhavavA mATe buddhimAna vaidya marmasthAnamAM thayela vraNanI upekSA karI ropaNa taila taiyAra karavuM; jema ke A suzruta graMthanA ja | A cikitsA karavI sUtrasthAnamAM "mizraka' nAmanA 36mA adhyAyanA marmasthazcedupekSyaH syAdvAlaM dhAtrI ca pUrayet / 7 mA viSayamAM tenI banAvaTa A pramANe karI che | godanA mrakSitaM cainaM badhnIyAllavaNAnvitam // 20 // ke vaDa vagere kSIvizenI chAlane kvAtha athavA | je traNa marmasthAnamAM thayela hoya te tene bIjA prakArano hitakArI kavAtha taiyAra kara; je | cIravA vagere mATe prayatna karavo na joIe vaNe bilakula vedanA vagaranA hoya athavA thADI | paraMtu e vraNamAM bAla (vALA nAmanuM vedanAthI yukta hoya paNa gaMbhIra hoya teonA | sugaMdhI dravya) tathA AmaLAnuM cUrNa ja repaNu-jhavavA mATe suzrutanA A ja adhyAyamAM | bharyA karavuM joIe; tema ja gAyanA dahIM kahelI somavallI, brAhmI, gaLe ane AsaMdha vagere | sAthe kAlAvelA te cUrNamAM lavaNa tene traNa dravyonI vATo karavI te hitakArI thAya che. vaLI | upara bAMdhavuM. 20. je ghaNe pittaja, raktaja, viSaja tathA Agantu marma sthAnamAM nahi thayela traNanI cikitsA heya tema ja gaMbhIra hoya teonuM paNa A| HmAM pATaDhA netye pUrvanAtA suzrutanA A adhyAyamAM kahela praznapaNuM-nAne | rAkSasthAmAvAcatAruM pavitA / 22
Page #574
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvitraNaya-cikisita-adhyAya 11 me 533 ta vA ba******************************* lagADavo ; zrepa je traNa marma sthAnamAM thayela na hAya | kALA paDI gayelA traNa upara lagADe; tethI tene te cIra joIe athavA keTalAka ? tyAMnI kALI cAmaDI maTIne mULa cAmaDInA jevA AcAryo kahe che ke prathama barAbara joI | raMgavALI thaI jAya che. 23 tapAsIne ema te vraNane paNa cIra na | traNa rujhAyA pachI tyAM rUMvADAM joIe, kAraNa ke traNane cIravAmAM je kuzaLa ugADavAne upAya na hoya te mUrkha vaidya, (harakoI vraNane 1 catuSAnAM comaputrAthimakSaT I cIravA lAge to) tethI lohI ochuM thAya | tailAktA cUrNitA bhUmi vellomaruhA punaH // 24 te kAraNe (traNanA e regI) e bALakane | (traNa rUjhAyA pachI) te sthaLe pharI mArI nAkhe che. 21 rUMvADAM ugADavAM hoya te copagAM pazucIrelA traNa para lagADavAne lepayoga nI cAmaDI, rUMvADAM, kharI, zIMgaDAM tathA TTata vA .......... hADakAMnI bhasma banAvI, rUjhAyela traNavALI cAmaDInA pradeza para rUMvADAM ugADavAM ........(4) EAza matta riTA | | heAya tyAM prathama talanuM tela lagAvI pelI pralepaH saghRtakSaudraH savarNakaraNaH param // bhasmanuM cUrNa cepaDavuM; tethI e jagyAe athavA te vraNane cIra nAkhI tenI ! pharI rUMvADAM UgI nIkaLe che. 24 upara majITha tathA maNazIlanuM cUrNa, ghI | vivaraNa: A saMbaMdhe carake pazu cikitsAtathA madhanI sAthe kAlavIne tene lepa ! sthAnanA 25 mA adhyAyamAM A ja zleka akSaraza; e; ema lagADe lIdho che. 24 vaNane rujhavI nAkhI cAmaDIne mULa raMgavALI ! bALakanI ATha phollIonAM nAme, kare che. 22 rUpo tathA cikitsA traNanI cAmaDIne savaNa karanAra lepa | tha urdU thArAnAmo di: zarIratriphlaa jAtipuSpANi kAsIsaM lohptrikaa| doSAt svadoSAccotpadyante / tAsAM nidAnalakSaNe lepaH sagomayarasaH savarNakaraNaH param // 23 // prokteH nAmarUpacikitsAM ca brUmaH-zarAvikA ca triphalA, jAvaMtrI, hIrAkasI ane lADhA- | vilA ja jJAttvinI tAH vaMATyA, nA patarAnuM bArIka cUrNa-eTalAM gAyanA | sapi vAgaDhanI ra vidhi% tA: pittAchANanA rasa sAthe pIsI nAkhI tayAra | dhivA, vinatA vAdha, sarvopanA svakarelo te lepa traNa upara lagADavAthI | havA tAAM kSaUTna-mathe nirannA rAjIcAmaDIne asalI mULa raMganI kare che. 23 | vivA, ka nnatA chavi, vijJADhatanu vivaraNa : A saMbaMdhe sukRtanA cikitsA- chidravatI kAchinI, pamADapADazupAzinI sthAnanA 1 lA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke- paTTA vA sarvavi, vakrupavADaizupAvaiagduruuddhtvaat kRSNAnAM pANDukarma hitaM bhavet / saptarAtraM | 'lajI, vinatA tUdare pRSThe vA'vagADhanIlA rujA sthitaM kSIre chAgale rohiNIphalam // tenaiva piSTaM suzlakSNaM | vatI, mAMsapAkastu pittaprakopo vA utpadyate, savALa hitam II je ghaNo agya rIte rujhAyA gva vui manu vidhirityutte, heIne kALA raMganA thaI gayA heya, teone vidyAzu aviryata phAti vidhi, sA vadiasalI raMgamAM lAvavA mATe pAMDu karma karavuM hita- ttavane te rome thArAnAM karatA kArI thAya che; "rohiNI" nAmanI haraDenAM phUlane trionA svAMvivaI suvidhA hovAvAathavA kaDavI tuMbaDInAM phaLane sAta rAta sudhI | divasamoghavAtu; raDhatAroparIpaNAnIbakarInA dUdhamAM bArIka vATIne tene lepa e | pAmavAtahiAni, vaMIkImomApAra thayA JIT
Page #575
--------------------------------------------------------------------------
________________ 534 pittajinnAni, naivaicchisya dhruva cimiyAni Rddhi ni, sarthe samaroSatvam, anyatrAvi ca vraNe pUrvoktAni ca lakSaNAni // 25 // kAzyapasa`hitA-cikitsitasthAna | bALakAnA zarIra para teeAnA peAtAnA zarIranA doSathI ane tenA peAtAnA doSanA kAraNe kharekhara ATha prakAranI phAllIA utpanna thAya che. teonAM nidAnA tathA lakSaNeA tA pahelAM kahevAyAM ja che. have teonAM nAmeA, rUpA tathA cikitsAne ame kahIe chIe; e ATha prakAranI je phAllIe thAya che; temAMnI zarAvikA, kapikA tathA jAlinI nAmanI traNa tA lagabhaga kaphanI pradhAnatA dharAve che. sapikA, alajI ane vidraSi nAmanI traNa phATThIe lagabhaga pittanI adhikatA ke pradhAnatA dharAve che. vinatA nAmanI sAtamI phAllI vAyunI adhikatAvALI hAya che ane aruSikA nAmanI AThamI phAllI badhAye dASAnA prakApathI utpanna thatI hAI ne 'sAMnipAtikI' kahevAya che. have tenAM lakSaNeA A pramANe samajavAM 'zarAvikA' nAmanI phADhI kADiyA jevA AkAranI heAI vacce UDI hAya che; ' kacchapikA ' nAmanI phATTI ( kAcabA jevI hAI ) zrlaSNu-suMvALI tathA vacce UMcI hoya che; jAlinI nAmanI phellI zirAonA samUhathI chavAyelI ane pAtaLa chidrathI yukta hAya che; 'saO pikA' nAmanI phATTI lagabhaga sarasavanA jevI prakAzatI hAI ne nAnI tathA jaladI pAkanArI hAya che; ' alajI' nAmanI phAllI ghaNA upadravAthI yukta, jaladI pAkavAvALI ane ekadama phulAI janArI heAya che; * vanatA' nAmanI phAllI te madhyamAM athavA pIThanA bhAgamAM UMDANavALI tathA nIlA ra'ganI hAI ne pIDAthI yukta hoya che. je phAllImAM mAMsanA pAka athavA pittanA prakApa utpanna thAya che, te ja badhA ' d 6 sAMdhAomAM ke mamabhAgeAmAM thatI hAI vidraSi' e nAme kahevAya che. e vidraSi phAllI ekadama dAha upajAvIne aMgane ati zaya cIrI nAkhe che, te kAraNe vidraSi' e nAme kahevAya che. e vidhi zarIranA bahAranA bhAga para ke aMdaranA bhAgamAM paNa utpanna thAya che. e vidradhi mALakone " jo thaI hAya tA ghaNI ja muzkelIe maTe che 'aruSikA' nAmanI je phAllI traNe doSanA prakApathI utpanna thAya che, te cAra prakAranI hAya che; dASAnA bhedane lIdhe te aruSikA eka eka doSanI adhikatAvALI thaI ne vAtAdhikA, pittAdhikA ane kaTTAdhikA-ema traNa prakAranI thAya che ane badhAye dASA jemAM ekasarakhA kApyA hAya te ceAthI 'samadoSajA' nAme kahevAya che; je aru'SikAmAM zUla, tA, ATopa, pharakavu, malakhadha tathA khasa paNa sAthe hAya tene vAyunAM cihno jANavAM. jemAM javara, vadhu paDatI taraza, dAha, mAha, mada tathA pralApa khAsa hoya tene pittanAM lakSaNlRA jANavAM; tema ja zItaLapaNuM, cikAza, pacapacApaNu, aruci tathA saumitya eTale ke bhInA kapaDAthI jANe lapeTI hoya evu lAge tene kaphanAM lakSaNA jANavAM. (e te te lakSaNA uparathI te te aru'SikAne te te eka eka DhASanI adhikatAvALI jANavI; ) para'tu badhAye DhASAnA prakeApathI thayelI-sAMni pAtika aruSikAmAM tA e traNe doSonI samAnatA heAvAnA kAraNe te aru'SikAne sa samadoSajA-sAMnipAtikI aru'SikA jANavI, A badhI phAllIe sivAyanA bIjA traNAmAM paNa upara darzAvela te te lakSaze! uparathI te te doSajanya te te traNeA jANI zakAya 25 che. vivaraNa : suzrute nidAnasthAnanA 6ThThA adhyAyamAM 10 piDakAonAM lakSaNA Ama kahyAM che, jema ke
Page #576
--------------------------------------------------------------------------
________________ drivraNaya-cikisita-adhyAya 11 mo 535 'tatra vasAmedobhyAmabhiSannazarIrasya tribhidoSaizcAnugata. AkAranI hoya tene vidvAnoe " karachapikA" nAme dhAtoH pramehiNo daza piDakAH jAyante / tadyathA- jANavI.' te pachI " jAlinI' nAmanI phalInuM tArAviza sarSavA chavi rAtrine vinatA putrI ! lakSaNa ahIM mULamAM Ama kahyuM che ke je phelI marivA maDhanI vidyArita vidhi joti . temAM je | zirAonA samudAyathI yukta hoya ane jemAM nAnAM pramehanA rogI mANasanuM zarIra vasA ane methI | nAnAM chidro paNa hoya tene "jalinI' nAmanI yukta banyuM hoya ane jenA zarIranI dhAtuo | phelI jANavI.' carake paNa sUtrasthAnanA 17mAM traNe doSathI anasarAyelI hoya tenA zarIra para | adhyAyamAM A "jalinI' phelonuM AvuM svarUpa daza pholIo utpanna thAya che; te jema ke | lakSaNe kahyuM che ke-tA zirAjhAvatI triAdhannAvA zarAvikA, sarvapikA, kacchapikA, jAlinI, vinatA, mArAthI kAnisto dulhA hUkamachidrA rAtrinI che. putriNa, masUrikA, alajI, vidArikA tathA vidra- je pholI sajajaDa heya, sirAonAM jALAMthI yukta dhikA-e daza phelIonAM lakSaNe A pramANe te hoya, cIkaNu strAvane avatI heya, khUba phelAyelI hoya che; zarAvikAnuM lakSaNa e che ke-vaccethI | heya, jemAM pIDA ane soya bhayA jevI vedanA ghaNuM te dabAyelI hoya che. carake paNa sUtrasthAnanA ja thatI hoya tema ja jemAM sUkSma chidro jaNAtA 17mA adhyAyamAM "zarAvikA" nAmanI phollInuM | hoya te pholIne "jAlinI " nAme jANavI." e pachI lakSaNa A pramANe kahyuM che ke-"mantonnatA madhya- | " sarSa pikA' nAmanI phelInuM svarUpa ahIM mULamAM ninnA rajavADyAnvitA rAjavie sthAtvika rAjAvA- | AvuM kahyuM che ke-jeno AkAra sarasavanA je tisaMsthitA . "zarAvikA' nAmanI je phollI thAya hoya, je nAnI hoya ane ekadama pAkI janArI che, te cheDethI lacI, madhyamAM UMDI, zyAmaraMga- hoya ane jenI saMkhyA khUba vadhu pramANamAM hoya nI hoIne kALAzayukta pILI, pacapacApaNuM tathA tene "sarSapikA" nAmanI phollI jANavI.' carake : pIDAthI yukta ane keDiyAMnA jevI hoya che, paNa sUtrasthAnanA 17mA adhyAyamAM A phelInuM tethI "zarAvikA " e nAme kahevAya che.' e ja | lakSaNa Ama kahyuM che ke pitA nAtimahatI prakAre suzrute paNa nidAnasthAnanA 6 ThThA adhyAyamAM | kSiprAga mahAjJA karI sarSavAmAmiH viTAmizritA A pramANe ja kahyuM che. te pachI "kacchapikA" | mata je phellI ghaNuM moTI na hoya, jaladI nAmanI phellInuM lakSaNa paNa ahIM mULamAM Ama pAkavAnA svabhAvavALI ane khUba pIDAne upajAvatI kahyuM che ke je pholI suMvALI ane kAcabAnI | heya tema ja sarasavanA jevA dekhAvanI bIjI pITha jevI UMcI hoya tene "kacchapikA" nAmanI ghaNuM phollIothI cAre bAju je chavAyelI hoya pholI jANavI. carake paNa sUtrasthAnanA 17mA | tene "sarSapI ke sarSapikA' e nAme jANavI. A ja adhyAyamAM A "kacchapikAphelInuM lakSaNa Ama kahyuM | prakAre suzrute paNa nidAnasthAnanA 6 ThTha adhyAyamAM che ke-"mavADhArtinisto mahAvAtupurika | phastra A sarSa pInuM lakSaNa AvuM ja kahyuM che. te chapaBEAmA virAchA matA | je phelI nIcenA pachI ahIM maLamAM "ala" nAmanI phellInuM bhAgamAM UMDI hoya, pIDA tathA seya bhoMyA jevI lakSaNa kahe che ke je phelI aneka upadravothI vedanAthI yukta haya, jenuM utpattisthAna khUba | yukta hoya ane jaladI pAkavAnA svabhAvavALI vistAravALuM hoya, sparzamAM je suMvALI tathA | heya; tema ja cAre tarapha phelAvAnA svabhAvavALI dekhAvamAM kAcabAnI pITha jevI je jaNAtI heya, heya te "alajI' nAmanI phollI kahevAya che. A tene "kacchapikA' e nAme mAnI che. suzrute paNa saMbaMdhe carake paNa sUtrasthAnanA 17mA adhyAyamAM nidAnasthAnanA 6 ThThA adhyAyamAM A saMbaMdhe Ama | Ama kahyuM che ke-Trati vavamulyAne tRwAmora kahyuM che ke-sAhI sUrmasthAnA yA chapiyA vuH II | kavaraprA| vikSasthanirAM sukavIdyAririvAcanI || je phelI baLatarAthI yukta hoya ane kAcabAnA jevA che je phelI utpanna thAya che, tyAre tvacAne jANe
Page #577
--------------------------------------------------------------------------
________________ 536 kAzyapa saMhitA-cikitsitasthAna bALI nAkhatI hoya tevo dAha kare che. tenI sAthe | vidhi temAMnI bAhyavidradhi tvacA, snAyu vadhu paDatI tarapha, moha-mUMjhAro tathA javara paNa tathA mAMsamAMthI utpanna thAya che. tene dekhAva Ave che ane niraMtara vizeSa phelAya che; tema ja "kaMDarA (nAmane lAM mA sthUla snAyu) jevo hoya duHkhanA kAraNe azcinA jevI jANe baLatarAne | che ane temAM atizaya moTI pIDA thAya che. kare che tene "ala" nAmanI phellI kahI che."| ema bAhya vidhinuM lakSaNa kahyA pachI carake sute paNa nidAnasthAnanA 6 ThThA adhyAyamAM | tyAM ja aMtara vidradhinuM paNa AvuM saMprAptipUrvakanuM A saMbaMdhe Ama kahyuM che ke-rA sitA | lakSaNa kahyuM che ke, "antaH zArIre "nAMnAworavatI rATI va8nI matA "alajI' vizanti yadA malAH / tadA saMjAyate granthigambhIrasthaH nAmanI phelI te rAtI ane peLI paNa thAya sudAruNaH // hRdaye klomni yakRti plIhni kukSI ca ane tenI pAsa phelA chavAyelA hoIne te vRkravo || zarIranI aMdara rahelA maLo ke vAtAdi bhayaMkara hoya che. te pachI ahIM mULamAM deSa (duSTa thaIne ke vikAra pAmIne) jayAre vinatA nAmanI phellInuM lakSaNa Ama kahyuM che. zarIranI aMdara ja mAMsamAM tathA lohImAM praveza ke "je kohalI peTa athavA pITha para thAya che, kare che, tyAre hRdayamAM, kalemana nAmanA taraNa raMgamAM je nIlI hoI UDI hoya che ane pIDAthI lAgavAnA sthAnamAM, lIvaramAM, baroLamAM "vRka" je yukata hoya te "vinatA" nAme kahevAya che." A| nAmanA be mAMsakhaMDa-je kukhamAM beya bAju saMbaMdhe carake paNa sUtrasthAnanA 17mA adhyAya- ' para rahelA che, tenI upara, nAbhimAM, "vaMkSaNa" mAM Ama kahyuM che ke-gavadagAkA chUTe | nAmanA be sAthaLanA sAMdhAomAM ke mUtrAzayamAM vADaguDa vA. matI vinatI nIcca pada | "aMtara vidradhi" nAmanI aMdara ja eka jAtanI vinatA matA | je phelI uDI pIDA tathA kaca- ] gAMTha utpanna thAya che, temAM tIvra vedanA thayA kacATathI yukta, kadamAM meTI, ane vizeSa namelI tathA kare che." ema vidhinuM lakSaNa kahyA pachI lIlA raMganI hoya tene "vinatA' nAme mAnI che. ahIM mULamAM "aru Sika'nuM AvuM lakSaNa kahyuM te pachI ahIM mULamAM "vidradhi' nAmanI phelInuM che ke je phelI badhAya doSonA prakopathI lakSaNa Ama kahyuM che ke-jemAM mAMsano pAka | utpanna thAya che. te aruSikA nAme kahevAya che. thAya, pitta prakopa heya ane tenI utpatti | tenA cAra prakAra hoya chevAtajA, pittajA, sAMdhAomAM ke marma sthAnamAMthI thatAM tene vidhi | kaphaja ane ethI tridoSajA-sAMnipAtikI thAya nAmanI phellI kahI che. e vidradhi tarata ja dAha che. aruSikAnA saMbaMdhe sUte nidAnasthAnanA upajAve tathA ekadama aMgane ciyeluM karI 13 mA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke- mahaMta mUke che, tethI "vidra dha' nAme kahevAya che. e duwifja yaduvAni pUrdhani vakra kRmijAve vidradhinA be prakAra che: eka zarIranI aMdara | tRri vidyArapAm || mANasanA mastakamAM kapha, thAya te "aMtara vidradhi' ane bIjI je zarIranI | lohI tathA kIDAnA vikArathI ghaNAM vAMkAM ane bahAra thAya che te bAhya vidradhi" kahevAya che. AvuM ghaNuM ja kacaDyApaNuthI yukta aruSa eTale banne vidhi bALakone thaI hoya to kuchuyAya- | vaNo athavA nALAo thAya che. teone "aghaNuM muzkelIe maTe che. carake paNa sUrasthAna- | Sika " nAme jANavAM.' te asaMSikA vAtA, nA 17mA adhyAyamAM A banne vidradhionuM | pittA, kaphajA tathA trideSajA paNa thAya che. AvuM lakSaNa kahyuM che ke-vidhei dvividhA- | jethI tenA paNa cAra prakAre thAya che jema ke durvAhyAmAkhyattarI tathA | vAhyA nAyumAMrothA | jemAM zUla, soya bhoMkyA jevI pIDA, ATopa, rAmA mahAgA - vidhine be prakAranI | aMgonuM pharakavuM, malabaMdha tathA khasano roga sAthe kahe che eka bAhya vidhi ane bIjI aMtara hoya tene vatajA aruSikA kahe che. vaLI jemAM
Page #578
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvivraNaya-cikitsita-adhyAya 11 me 537 vara, vadhu paDatI taraza, dAha, mUcha ke mu jhavaNa, | sejanI jema karavI joIe." vaLI te suzrute ja mada tathA bakava da paNa sAthe hoya tene pittA cikitsA sthAnanA 23 mA adhyAyamAM sojA nI je aruSikA jaNavI. vaLI jemAM zIta, cIkAza ke sAmAnya cikitsA kahI che, te ja kAcI ke pacapacapaNuM, ghaNo ja bheja ke bhInAza heya ane pholla enI paNa karavI. 27 aruci tathA saimitya eTale ke bhInAM kapaDAMthI aSikAnI khAsa cikitsA lapeTyA jevI sthiti jaNAya to tene kaphaja avivAgi satataM ziro muru tim | aruSikA jAvI; paraMtu jemAM badhA doSenAM hmAnaM va trArtannArA 28 II lakSaNo jaNAtAM hoya tene sarva doSajA-sAni- aSikA piDakAo thaI hoya tyAre pAtikI aruSikA jANavI.' 25 niraMtara mastakanuM khaMDana karAvavuM tema ja tatra stro -te viSe A zleko maLe cheH | traNane lagatAM tela vaDe anekavAra mastaka pUrva sarAvikAdyAsu susnigdhasya virecnm|| para mAlisa tathA snAna karAvavuM te hitazare 4 miSa!tAju tragArma zuttitama | kArI thAya che. 28 zarAvikA Adi upara kahelI phollIo, . avikA paranI rasakiyA tathA madana thAya tyAre vidya tenA rogIne prathama sArI ? | de citte trikSeparva vA (8) manaHriArA rIte rinagdha karI virecana ApavuM ane te : | suvarNajo japA jAtivacA kuSThaM rskriyaa|| pachI e phollIomAM yathAyogya vraNakarma | azvaghnamUlodakaNAdazamUlaM phalatrayam / karavuM eTale ke je pramANe ghaTe te pramANe | etairgAmUtrasaMyuktaiH pramRdgIyAdaruSikAm // traNane lagatI cikitsA karavI te uttama | | etaireva pacetalaM hanti taccApyaruSikAm // 30 // banne haLadara-haLadara tathA dAruhaLadara, gaNAya che. 26 sUMTha, marI ane pIpara, siMdhava, maNavivaraNa: suzrute paNa A saMbaMdhe cikitasA zIla, senerI jAsUdanAM phUla, jAI, vaja sthAnanA 12mA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke tatra tathA kaTha-eTalAM auSadhadravyonI je rasa-. rALidhAnamarate trAdhiyo sevA nA te " zarAvikA" Adi phollIo thaI hoya tyAre zastrakriyA karavI, kriyA karAya; tema ja kaNeranA mULanuM pANI, ema dhanvantarie kahyuM che; tema ja vraNane lagatI | pIpara, dazamULa tathA triphalA-aTalAM dravya kriyA ke cikitsA paNa sevavI joIe." 26 samAnabhAge laI tenuM cUrNa karI tene gomUtra sAthe meLavI aSikA para mardana upayukta phellIe kAcI hoya tyAre karAya ane te ja uparyukta dravyo vaDe tela karavAnI cikitsA pakavI aSikA para mardana karAya to te nivartanamapakkAsu piDakAsu prayojayet / (traNe prakAranI) cikitsA paNa aSikAne ttei pratye kRtapahitA 27 | nAza kare che. 29,30 uparyukta piDakAo kAcI hoya tyAre vadanAyukta arupikA para karavAnuM teonI upara siMcana, pralepa, ghata pAna ubaTaNa tathA lepa tathA hitakArI bhojana karavArUpa ciki- | matha gheranAM dyAttiehattataH | sAne prayoga karAvo joIe. 27 | svAdunA vaNatailena navanItena vA dihet // 31 // vivaraNa: sUte paNa cikitsAsthAnanA aSikA phAllI je vedanA kare to, 12 mA adhyAyamAM A saMbaMdhe Ama kahyuM che ke tenI upara (pIsI nAkhelA) talathI udda"avazAna pirAnAM zo vat pratIko | uparyukta | vartana athavA ubaTaNa karavuM, pachI tenI je relIo kAcI hoya tyAre tenI cikitsA upara svAdiSTa vraNatela vaDe ke mAkhaNa vaDe
Page #579
--------------------------------------------------------------------------
________________ 538 kAzyapasaMhitA-cikisitasthAna lepa lagAva. 31 | medane vAyu cAmaDI para lAve te medathI lehIthI bharelI aruSikAne chedI bharapUra banelI cAmaDI upara copAsa chavAkaravAne lepa | yelI "arakIlikA" athavA saLIo jevI tho sanTohita chinna jyaM jiyAM milA khIlIonA rogane utpanna kare che. e atyastha bhUtrAlitourrgya prAta |khIlIo prathama thoDuM thoDuM khetaravAthI - asaMkSikA je lehathI bharelI hoya ke khaNavAthI kyAMka kyAMka dekhAya che; pachI to vadhe tene astrAthI kApI nAkhI (temAMnuM to vadhavA mAMDIne boranA jevaDI ke gAyanA bagaDeluM lohI kADhIne) tenI upara samAna- AMcaLanA jevI thAya che. 34-36 bhAge pakava karela gAyanA garama dUdha vaDe vivaraNa: suzrute nidAnasthAnanA bIjA adhyAtathA gomUtra vaDe pralepa karavo. 32 yamAM A arakIlikAne carmakIlanA rUpamAM varNavI upara kahelI cikitsA niSphaLa thAya te che; jema ke-cAnakatu pravita: raHI GrAhya vaNika - rudhirastrAvaNa sthirANi kIlavadIsi nirvartayati, tAni cmkiilaanyja vereva nitina strAva tu tataH IIQrA sIyAvakSate-prakopa pAmela vyAnavAyu, kaphane ema upara darzAvyA pramANe karyA chatAM potAnI sAthe grahaNa karI bahAranA bhAgamAM khIlAnA aruSikA je na maTe to temAMthI rudhiranuM jevA sthira a ne utpanna kare che; teone sAvaNa karavuM joIe. 33 vaidyo "camakIla' arza sa nAme kahe che. vivaraNa: A saMbaMdhe suzrute paNa cikitsA- | aSTAMgahRdayamAM A arakIlikAne ja kALAsthAnanA 20mA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke- dhoLA 'carmakala' athavA masA kahyA che; jema keaSi datte raste senivevAribA-lehIthI bharelI namyaqnnatatAna vAna mitAsitAna-dhALA aruSikAmAMthI bagaDelA lehInuM srAvaNa karyA pachI ane kALA camakIla thAya che te (cAmaDInI upara tenI upara lIbaDo nAkhI ukALelA pANIne thatA hoIne) masA karatAM atizaya UMcA sicana karavuM; te pachI tenI upara lavaNayukta ghoDAnI hoya che.' 34-36 lAdane ke haratAla vagerene lepa karavo. 33 upara kahelI arakIlikAnI cikitsA arakIlikA roganI nidAnapUrvakanI saMprApti tAsAM dahanamevAgre taptaH snehairguDena vaa|| 1 ekaikazo hitaM jantozchitvA vA kSArasAraNam / yadA pakveSTakAcUrNairabhIkSNaM guNDyate shishuH| bandhanaM kSArasUtrairvA vraNakarma tataH param // 37 // apusairvArubIjaM vA khAdato'GgeSu zuSyati // 34 // 1 upara jaNAvela arakIlikA rogane medo'bhivardhanaM cAnnaM divAsvapnaM ca sevte|| prathama te tapAvela tela ke ghIthI athavA tasya medaH prakupitaM vAyunA tvacamAhRtam // 35 // gaLathI bALI nAkhavo e ja ThIka che; medaHpUrNatvacAnaddhA jnytyrkiilikaaH| athavA mANasane te eka eka ara lavakartana(tazcaitA)razyante ca kvacit kvacit // 36 kIlikAne kApI nAkhI tenI upara kSAra karkandhugostanaprakhyA vardhamAnA bhavanti ca jyAre pAkI IMTanA cUrNathI bALakane bhabharAvI de te paNa hitakArI thAya che athavA kSArathI yukta karelA sUtaranA dorAthI vAraMvAra kharaDa karAya athavA cIbhaDAM ke kAkaDInAM bIja bALaka khAdhA kare to tethI te arakIlikAne bAMdhavI joIe ane te tenAM aMgo sUkAvA mAMDe ane medane pachI tenI upara traNane lagatI cikitsA karavI. 37 vadhAranAruM anna je seve, tema ja divase arakIlikA athavA harakeI tvacAsUvAnuM je cAlu rAkhe te te bALakanI meda. reganAM nidAne dhAtu vikAra pAme ane pachI te vikRta vivAdApUtigRtisthaviSamArAnA
Page #580
--------------------------------------------------------------------------
________________ - kivaNIya-cikitsita-adhyAya 11 me. 539 .........navavarAvavadhUnAnAnAM - agnivALA (arakIlikAnA ) rogI bALakane ravInakUTAtarIjhAvavAnAM tuvarAju sthAne ja ApI zakAya che; paNa jene agni kinAM ramAnAnAM dhAgrAti tathA vastrAvarti- maMda thayo hoya tene to mAtAnA dhAvaNa nAmaThThAtAsthi .... ... upara ja rAkhavo joIe. 39 *** ... .. 28 . bALakanA kSatanI cikitsA viruddha bhajana (dUdha, mAchalAM vagere | vapaDhAnA 7 vaDhiAnAM utA vA tathA mRram | bhegAM karI khAvuM), pahelAMnuM khAdheluM pacce DrAIvarAjaivi kSataM mavetA na hoya chatAM tenI upara khAvuM, kahI | mana draDha) vAstastha vAyA kazA gayeluM vAsI ghaNuM garama ane ayogya | saMsthA liniryA vinA jJA samaye ane potAne mAphaka na hoya te khAvuM, | athatihadhAre saMtastha: zItavAOiT I4ra. tenAthI tema ja koI paNa kAmamAM utAvaLa henna karaje tu datta sAmeva vA. karavAthI, vadhu paDatA upavAsa karavAthI, taM madhufurdhA vadhIta vmonirAkarU biyAMne jhATakavAthI athavA kodarA, zaNanAM | ubhayoghRtapAnaM ca vidadhyAd vraNavat kriyAm / bIja, mULA ke mULiyAM, aLasI, kapAsa, je bALako capaLa hoya athavA khUba tuvera ke kaLathI vagerene koI bALatuM hoya ! rIkhatAM hoya teone ghAsa, lAkaDAM, IMTa tyAre tenI gaMdhane sUMghavAthI ke vastrone | ke zastronI sAthe gharSaNa thavAthI (zarIra kAtaravAthI ane Ala ke haratAla tathA para ke hAtha-paga upara) cAMdAM paNa paDI jAya bhilAmAMnA ThaLiyAne kADhavA vagere kAma | che. tenI vedanA kAcA ghaNunA chedananI peThe karavAthI paNa A arakIlikA roga (athavA | tIkSaNa thAya che. te kSatanI upara garama harakoI tvacAroga ke cAmaDInA roga) | pANIthI siMcana karI tene lUchI nAkhIne utpanna thAya che. 38 saMdhAna karavuM-cIrADa paDI hoya tene sAMdhavI vivaraNa: ahIM A sUtra-khaMDita che; paNa paNa je rudhirano strAva vadhu thato hoya to AraMbhanA zabdo jotAM ema lAge che ke A zItaLa pANI reDIne te rudhirastrAvane roka; sUtramAM arakIlikA ke I tvacAroganAM nidAne | tema ja tenI upara bApha ke zeka karavArUpa ahI jaNAvelAM hoya ema lAge che. 38 cikitsA karavI; athavA prasaMgo Avazyaka arakIlikAmAM pathya jaNAya to DAmavArUpa kriyA ke kSArakarma-kSAra bhabharAvavArUpa cikitsA ja karavI athavA madha ane ghI bannano lepa lagADI pATo bAMdhI .......... ... zAsTigiiAyitamA de. uparAMta te kSatavALAM bALakane pathya ri RaauravanId......... ......... | bhojana karAvavuM athavA te bannenA re ... jeksavanIta vA TeDhA tapati (?) | eTale ke upara kahela arakIlikA ke kSatanA timivazvAjiM taLeva tu dhAro | rUDA | rogI bALakane ghI pAvuM tema ja e beyanI zAlikhA-DAMgaranA loTathI pakavela | cikitsA vraNanA jevI karavI. 40-43 rAba zItaLa thAya tyAre te caTADavI athavA bALakane thatI dAdara ane tenI cikitsA sAkara tathA madhathI mizra karela mAkhaNa | zItaLAju mUri parInAM kuzithinAmuM : caTADavuM athavA ekaluM mAkhaNa ke ekalI | svamUtroparAnAM mUtralaMnnivAsaNam| malAI caTADavI, uparanuM cATaNa pradIpta | guju vA zAnAnAM kSAnodvartanavAnAm II kapa,
Page #581
--------------------------------------------------------------------------
________________ 50. kAzyapa saMhitA-cikitsitasthAna kRmimatkuNayukAnAM saMbhavAttaizca bhkssnnaat| svapne trAsayate bAlaM caturdaSTro mahAgajaH / gAtraM dadlatAM yAti kaTideze vishesstH||46|| subuddhayate trAsyamAnaH sahasA vitrasan dratam // mrakSaNodvartanasnAnaM gandhadhUpaniSevaNam / | buddhimAna IMdra pUrve kArtikeyane prasanna vATAnAM rAcate tatra rAcchAthA vizvapanam II | karavA mATe rAvaNa(ta) hAthInA zItakALamAM(dhAvaNa) bALako mAtAnA jevo baLavAna ane kAMtimAna "dusaha" paDakhAmAM lagabhaga sUI rahetAM hoya che, te nAmanA hAthIne saryo hato; e hAthI veLA teonAM aMge potAnAM (vijhA tathA) | para kArtikeya savArI karatA hatA ane mUtrathI kharaDAyelAM thAya che ane teoe te hAthIne zAkha tathA vizAkha nAmanA paherelAM vastro paNa maLamUtrathI bhInAM thayelAM potAnA be sevakone saMpyo hato. tethI hoya che athavA je bALako ghAsanI caTAIo ghaNA prasanna thayelA te baMnee hAthIne para sUI rahetAM hoya tema ja (zItakALane pASAvALA eka gAmano adhipati lIdhe) snAna ke kapaDAMthI lUchI sApha karavAnI | banAvyo hato; tema ja badhA upagrahonA kriyA vagaranAM rahetAM hoya teonAM kapaDAM paNa adhipatipade sthApyo hato ane vageremAM kIDA, mAMkaDa-jU vagerenI utpatti (yakSarUpe thayelA) te hAthIne pUjAnA samaye thAya che ane tethI te bALakone | jo pUjya na hoya to e pUjA karanArA herAnagati paNa saMbhave che. e kAraNe te 1 upara te ke dhe bharAya che to pakhavADiyAmAM bALakonAM aMgo bahAranA bhAgamAM dAdaranA | chidronA samaye eTale amuka tithinA kSaya rogathI vyApta bane che ane temAM paNa | kAla hoya tyAre, saMdhyA samaye samAja teonA keDanA pradeza para dAdaranAM cAThAM | ekaTho maLyo hoya tyAre, koI utsavane vizeSe karI thAya che te vakhate e bALakone | prasaMga hoya te veLA ane svamamAM (potAnI tela mAliza, amuka coLavAnAM dravyothI te pUjA na karanAra) e bALakane trAsa pamADe dAdarone coLavI. e bALakone snAna karAvavuM che-bIvaDAve che; e moTo hAthI cAra dADheane sugaMdhI dhUpanuM sevana karAvavuM e uttama | vALo che; te hAthI bALakane jyAre bIvaDAve upacAra kahevAya che; tema ja e bALakanI | tyAre te bALaka bhaya pAmIne tarata jAgI zadhyAne vAraMvAra badalyA karavI te paNa jAya che. 48-53 hitakArI thAya che. 44-47 uparyukta bAmahe sparza karelAnI nizAnI bALaka bhaya pAmI jAgI jAya tenAM kAraNa tame prati jauzstatrA nAthA nityameva tu bAlAnAM nizi snehvimrdnm| medolasIkApUrNAni prasajyante bahUnyapi // 54 // hitaM nidrAkaraM balyaM vardhanaM zramanAzanam // 48 // pacyante kAnicitteSAM niraayaantypraannypi| tasmAcca zasyate nityaM bAlAnAM primrdnm|| e duHsaha bAlagraha, bALakane je je mANenI turtha ghImatA II II | aMge para sparza kare che, te te jagyAe kuJjaro dussaho nAma airaavnn(t)bltiH|| sa skandenopavAhyazca kRtaH zAkhavizAkhayoH // 50 bALakane gaDagUmaDa thAya che ane te gUmaDAM AbhyAM paramatuSTAbhyAM grAmapo'styazmabhiH kRtaH / meda tathA lasIkAthI pUrNa thaI puSkaLa bharAI TTEaa rdhAmAdhipa mitAzA ! jAya che, temAMnA keTalAMka pAkI jAya che ane kA ghare nato pUjJAApUnitA | bIjAM keTalAMka emanAM ema maTI paNa kSachipu saMdhyA, ramaNUDu ra aa pa aa jAya che. 54
Page #582
--------------------------------------------------------------------------
________________ pratizyAya-cikitsita-adhyAya 12 me 541 du:sahanI pUjAne kALa che (upara jaNAvela) te bAlagraha janya roga durda pUnattatra pannA nAnattamam II gUmaDAM vagere na maTe, paNa je khUba ja vadhyA Dhojitena thAna tathA narAtti tAvo kare to zaraghAsanI saLIthI te rogane DAma ema te duHsaha-bAlagraha jyAre vaLagyo ke bALI nAkhavo e uttama gaNAya che, hoya tyAre e zreSTha hAthInI mANase pAMcama. kAraNa ke tethI e gUmaDAMnuM mULa ja chedAI nI tithie pUjA karavI joIe; ema jAya che, paNa e gUmaDAM je pAkI gayAM hoya pitAnA kuLane yogya nyAyathI e hAthIne | te teonI cikitsA traNenA jevI karavI. 58, pUjyo hoya te tenA sparzathI bALakanAM A adhyAyane upasaMhAra aMgo para thayelAM gUmaDAM ke phallA paNa iti vividharogabheSajaM muniH maTI jAya che. papa zizujanahitAya kazyapo'bravIt / bALakane thatA roganAM bIjAM paNa tadidamupalakSyaM paNDito bhissbAhya kAraNe kchizujanahitAya dhArayet sadA // 59 // ghRtakSIrAzino nityaM shlaissmiksyaatibhojinH| e pramANe kazyapa munie bAlasamUhapato nAMkhelADayag: saMvata dhrA nA hita mATe vividha rogonAM auSadhe ke je bALaka hamezAM ghI tathA dUdha cikitsA kahela che; tene paMDita vaidya barAkhAvA TevAyela hoya, kakAdhika prakativALA | bara lakSyamAM laI bAlasamudAyanA hita mATe khUba khAvAnI TevathI yukta hoya tema hamezAM hRdayamAM dhAraNa karavI. 59 ja divase paNa UDyA karato hoya iti ha smAha bhagavAn kshypH|| tenAmAM mAMsa, meda ane lehI vadhyA kare ema bhagavAna kAzyape kahyuM hatuM. iti zrIkAzyapa saMhitAmAM cikitsAsthAna viSe che ane te kAraNe e bALakane roga thayA dvitraya" nAmano adhyAya 11 mo samAsa kare che ane te paNa vadhyA ja kare che. pa6 upayukta bAlaganivAraNa pratizyAya-cikitsata-adhyAya 12 me mATenA upacAra athAtaH tirUvAdikSitaM yathAsthAne AzA tasmAnmAtAsutau cAtra vmnenoppaadyet| phula Tu HITu mAvAna kag: 25 zAlyannamudgamaNDAMstu saptAhaM copacArayet // 57 / have ahIMthI pratizyAya-saLekhamanI e uparyukta kAraNe bALakane te te cikitsAne ame kahIzuM ema bhagavAna (kaphapradhAna) roga thAya tyAre vaidya te kazyape kahyuM hatuM. 1,2 bALakane tathA (dhAvaNa dhavaDAvatI) tenI pratizyAyanA nidAnapUrvakanI saMprApti mAtAne vamanakAraka auSadha ApIne upa gurumadhurazItarukSAbhyavahArAt satataM dvividhaM cAra karavA ane sAta divasa sudhI zAli vA stanyaM pItvA pItvA svapato nityaM gurutvaaDAMgaranA cokhA ane maganuM osAmaNa jIrNayozca stAnAt sazleSmaNazca shiitodkpaanaaApIne bhojana karAvavuM. 57 davagAhanAcca bhukte cAtipivato vegavidhAraNAcca e upacArathI paNa te bAlaga satataM saMruddhavegasyAbhyavahArAcca nityaM caanuna maTe to ? pahitazAyino'tipArzvazayanazAyino'pAvRtamukhaazAmyatsu vivardhatsu zaradAho'pi shsyte| zAyino'nyaizca nidAnairmandAgneviSamAzino vAtaH tathaiSAM chidyate mUlaM pakveSu vragavat kriyA // 58 prakupita UrdhvakaphAzayaM pradUpya srotAMsi prati upara darzAvela upacAra karyA chatAM te | sthAvata ra thavA muvastrotasa TUthati tavA
Page #583
--------------------------------------------------------------------------
________________ 542 kAzyapa saMhitA-cikitsatasthAna muvato 1 nAthane, yA zrotra tA 7T, "pratizyAya" (saLekhama) e nAme kahe thA navamUrva prati varSAvittamA thaye- vAya che. 3 thati taddA tirAva phulyu / rU . | vivaraNa: suzrute paNa uttarataMtranA 24 mA je bALaka bhAre, madhura, zItaLa ane adhyAyamAM A pratizyAyanAM nidAna tathA saMprApti rUkSa kherAka khAdhA kare tethI athavA A pramANe kahela che; jema -nArIprasaH risoDa(mAtAnuM tathA gAya, bheMsa vagerenuM) mitApo dhUmo ranaH ratimativratApa: 1 saMpALa mUtrapurabe prakAranuM dUdha vAraMvAra pIdhA kare ane | vayogya saH pratizyAyaniyAnamumu vaye jatA ardhati ko(divase paNa ) vadhu pramANamAM hamezAM | mAtA: pRthaka samasta tava zoNitam UMdhyA kare ane zarIramAM (khorAkanuM) pyamANA vividhaH prakopaNanRNAM pratizyAyakarA bhavanti bhArepaNuM hoya tema ja ajIrNa paNa hoya -ivadhu pramANamAM strIsevana, mastakano copAsa chatAM TADhA pANIthI je snAna kare, tethI tapAre, dhumADAnuM sevana, dhULa, TADha tathA vadhu pramA mAM sUryane tA5 sevAya, mUtra ane vijhAnA vege je athavA je bALaka kaphapradhAna prakRtivALo AvyA hoya teone rokavA e tarata ja pratizyAyahoya chatAM zItaLa pANI pIdhA kare tethI nAM nidAnarUpe thayelA kahevAya che. vaLI vAyu vagere athavA zItaLa pANImAM praveza kare; deze mastakamAM ekaThA athavA alaga alaga kepyA tema ja khorAka khAIne tenI upara hAtha hoya tema ja lehI paNa aneka prakAranA doSone vadhu pramANamAM pANI pIdhA kare tethI kApAvanAra padArthonA sevanathI kepita karAyuM hoya ke athavA maLa-mUtrAdinA vego je AvyA | vikAra pamADAyuM hoya tyAre teo avazya mANasane hoya teone je rokyA kare ke e vegene] pratizyAya ke saLekhama karanAre thAya che. carake paNa zIne paNa tenI upara je khorAka khAdhA | cikitsAsthAnanA 26 mA adhyAyamAM A saMbaMdhe kare tethI athavA je kAyama zarIra para | Ama kahyuM che ke "sArAnILavojhatimANawodhadkaMI paNa paheryA vinA sUI rahe athavA vaizirobamitApe | prajJAAtivavanApurIaravA eka ja paDakhe je sUI rahevAnI Teva pADe | maithunavA vadhu // saMcAno zirasi pravruddho vAyu tema ja moTuM DhAMkI daI je sUI rahe tene, dratiyAyamudI maLa-mUtrAdinA AvelA veganuM athavA evAM bIjA (vAtakaphavardhaka) nidAne- rokANu, ajIrNa, dhULa, javara, vadhu paDatuM belavuM, ne je seve athavA jene jaTharAgni maMda | krodha karavo, RtunI aniyamitatA ane mastakane thayo hoya tema ja aniyamita khorAkane | tapAra, rAtrinA vadhu ujAgarA, vadhu pramANamAM je khAdhA kare, tene vAyu prakopa pAmI- | nidrAnuM sevana. zItaLa pANInuM avazyAya, hima ke ne vikRta bane che ane pachI te vAya | jhAkaLamAM AvajA karavI ke bAphamAM tathA dhumADAmAM vadhu AvajA karavAthI vAtAdi deSa mastakamAM uparanA bhAgamAM rahelA kaphAzayane ghaNo khUba ekaThA thAya ane vAyu paNa mAthAmAM khUba dUSita karIne sAMtAna prAtIyAvayukta ka2- | vadhI jAya tyAre teo pratizyAya-saLekhamane utpanna eTale viparIta gativALAM kare che; ema te | kare che. 3 vikRta vAyu je moDhAnA strotane dUSita kare tajI pratinA putra ziromuhanAnA mAche tyAre meDhAnA rogo utpanna thAya che, jyAre nirNaya ja(sthA) . te tasya vAtA; zrotra idriyane dUSita karI bagADe che tyAre | pratiSa, wvaig, , pittAkAnanA rogo utpanna thAya che ane jyAre roSa strotasa 3panAyate II 8 nAsikAnA mULa tarapha kaphanI, pittanI athavA | jene pratizyAya-saLekhama thayela hoya rudhiranI gati karAve che tyAre te (roga) tenuM mAthuM, moTuM ane nAsikA jANe
Page #584
--------------------------------------------------------------------------
________________ 543 pratizyAya-cikitsita adhyAya 12 mo. baMdhAI gayAM hoya tevAM thaI jAya che; | Btame viI15 je vedanA ke pIDA dhIme dhIme AMkha teone sugaMdha ke dugadhanI khabara paDatI tathA bhamaramAM vadhavA mAMDe che, te sUryanA udayanI nathI; e pratizyAya rogamAM vAyunA prakopathI sAthe ja cAlu thAya che (jema jema sUrya AkAzamAM sotAno pratibaMdha thAya che, kaphanA prakopathI UMce caDhate jAya che tema te pIDA khUba vadhavA avaizadya eTale ke mAthuM vagerenA stroto | mAMDe che ane sUrya jema namavA mAMDe che, tema tema svaccha rahetA nathI paNa cIkaNa rahe che, e vedanA ochI thatI jAya che, ane sUryane rudhiranA prakopathI pacapacApaNuM thAya che. asta thatAM e vedanA bilakula zAMta thAya che.) ane pittanA prakopathI te srotamAM durgaMdha vaLI e vedanA ThaMDA upacArathI kaI veLA zAMti paNuM thAya che. 4 pAme che ane garama upacArathI paNa koI veLA sa etadavastho jADyArocakahallAsapratighAtArtha | te vedanA zAMta thatAM teno rogI sukha pAme che. bhRzoSNatIkSNAmlalavaNeSu prasajyate, tato'sya e rogane vaidyo bhAskarAvarta ke sUryAvarta kahe che pittaM prakupyati / balAbhivardhanAttasya jvaraM tRSNA ane te ghaNo kaSTadAyI che. " 5 ttimati..... nI strotanAM daithuM pADyuM pratizyAyanA cAra bhedo ca divAkarAvarta cotpAdayati // 5 // atazcainaM caturvidhamRSayo vadanti-vAtikaH, e avasthAvALe te pratizyAyane rogI | tti, 2 , sAnnipAta ztA tathAjaDatA, arocaka tathA ubakAthI yukta thAya | jo naiti ramati kAryamAM kSati nAsika che; tethI teone nAza karavA mATe ghaNuM vottAnA itanuzaH............................ uSNa, tINa, khATA ane khArA padArthonuM ........... ... ... ........ ... .... .......... sevana karavAmAM ghaNo Asakta thAya che; te | | rbhavati snigdhoSNalavaNAmlopayi cettaM prtikAraNe e rogInuM pitta vadhu vikAra pAme | zyAyaM vAtazavidyAnuM pipAsAmawApitAche ane te pittanuM baLa vadhI javAthI te | tIsuzoSamuhanANAtipAzuBHpA... rogIne javara, vadhu paDatI taraza, aMdaranA *************************** bhAgamAM dAha, becenI, dhamanIo tathA .................(paitti) sonuM vagadhya-viruddha gaMdhathI yuktapaNuM vidyAt; cirkaaritvaarockhllaasshirogaurtema ja pAkavuM paNa thAya che ane divA vaatisraavmndkssvthumnyaagrhhRdyprlepaavipaakaikarAvatuM eTale sUryAvarta ke AdhAzIzI ruSNakaTukaSAyarUkSaNopazayaiH pratizyAyaM kaphajaM nA rogane paNa te upajAve che. 5 " | vivAra, sarvapaM srotovaiAthami............ vivaraNa : ahIM chele darzAvela "divA (lAsapati vidyAr) II II karAvata ke sUryAvarta roga, eka prakAranuM ziraHzula e vAtAdi deSanA kAraNe RSie te ke mastakanA zalane roga kahevAya che. temAM sarjanA | sUyovata zagane cAra prakArane kahe cheudayanI sAthe mastakamAM jANe soyA bhoMkAtA heya | eka vAtika, bIje pattika, trIjo zlemika tevI vedanA cAlu thAya che ane sarvano asta thayA pachI ane cothA sAMnipAtika pratizyAya thAya te vedanA maTI jAya che. A saMbaMdhe saRte uttara- | che. jyAre e pratizyAyane rogI bALaka taMtranA 25 mA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke Ama kahe che - | 2dhyA kare, rame nahi, atizaya chIMka khAya, thI prati manandanami 26 samuti | catto sUI rahe teAye tenI nAsikA pAtaLA adama | vivate vAsumarA sadaiva vavRttI vini- | kaphane savyA kare ane sinagdha, uSNa, lavaNuM vartate ra || rItena zatti 4tte zAvihunena tuH | tathA khATA padArtho te rogIne mAphaka Ave kulamanuyAnnA te mArA vartamudrAnti sarvarama | tyAre te pratizyAyane vaidya vAyunA praka
Page #585
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-cikitsitasthAna pathI thayele jANa. 6 kare e pratizyAyane kaphaja jANe.' tema ja paraMtu je pratizyAyamAM javara, dAha, vadhu sarvAni pALa tu nitArayuH vana tItraneDatipaDatI taraza, bakavAda, tALavAno zeSa ane duHve | 6 | traNe denA sanipAta ke ekasAthe moTuM, nAsikA tathA AMkhanA pAkavAnI thayelA prakopathI je pratizyAya thAya temAM badhA sAthe kapha paNa jaladI pAke, e lakSaNo dezonAM badhAye lakSa hoya che ane te sAtriuparathI e pratizyAya regane pittanA pAtika pratizyAya ragamAM mANasanA mastakamAM tIvra prakopathI thayela jANa; paraMtu jemAM lAMbA- pIDA tathA ghaNuM duHkha thAya che. 6 cirakArIpaNuM ane arocaka, maLa-ubakA, sAni pAtika pratizyAyamAM vadhu vizeSatA mAthAnuM bhArepaNuM karIne atizaya srAva, vAtarottara: prAyaH tArAjanA dhImI chIMka, manyA nAmanI gaLAnI nADInuM vastravirAmano nittA vALutiH || 7 | jhalAvuM, hadaya para kaphano pralepa ane khorA- vAta-kapha banne doSanI pradhAnatA dharAvate kane apaco rahI ane jemAM uSNa | pratizyAya roga, lagabhaga traNe doSonA prakatIkhA, kaDavA, tUrA tathA rakSa padArtho | thI thayelo hoya che te patizyAya (mANasanA) mAphaka Ave, te uparathI e pratizyAyane | bala, jaTharAgni tathA zarIranA raMgano nAza kaphanA prakopathI utpanna thayela jANo; kare che ane cikitsA karavAmAM tenI je paraMtu jemAM sarva denAM lakSaNo hoya che upekSA karI hoya te e pratizyAya mArI ane srotamAM durgadha tathA kRmio thAya ! paNa nAkhe che. 7 te uparathI e pratizyAyane sAMnipAtika | te sAMnipAtika pratizyAyanI cikitsA jANa. 6 tasmAt prathamatastasminnupavAsaH prazanyate / vivaraNa : ahIM pratizyAyanA cAra bheda jema | kuvoLAM sInIyApu viSeDhA pAzamUrNim l8 kahyA che, te ja pramANe cake paNa cikitsAsthAna e kAraNe te vAtakaphapradhAna-tridoSaja nA ramA adhyAyamAM pratizyAya reganA AvA pratizyAyamAM prathama to upavAsa karavo e ja cAra bhede kahyA che -"prANAtiMta lavathunAmaH | vakhaNAya che athavA (laghu)paMcamUlane voDanityasvaramUrioH . jemAM vAyunA praka | dIpanIya kavAtha sahevAya te garama pIvo.8 pane lIdhe nAkamAM pIDA ane soya bhoMkyA jevI tridoSaja uparyukta pratizyAyamAM vedanA thAya, uparAuparI chIMke Ave. nAkamAMthI pANInA je strAva thAya, gaLAne avAja vadhu cikitsA badalAI jAya ane mAthAmAM paNa pIDA thAya te yathArI .................... pratizyAyane vAtaja ke vAyunA prakopathI thayelo ******* ....... vA. samajavo; paraMtu nAsIpAvAva+trovatRLo- yavAgU raktazAlInAmuSNAM trilavaNAnvitAm / vItavAni pittAMta pittanA prakopathI thayelA prati. | FpadyavAnAMmathavA davA vAva ! 2II. sthAmAM, nAsikAnA agrabhAganuM pAkavuM. javara, | athavA yathAzakti upavAsa karyA pachI meDhAMnuM sUkAvuM, vadhu paDatI taraza ane nAkamAMthI paNa uparyukta kavAthajala pIvuM ane tenI pILA raMgano strAva thAya, paNa kaphaja pratizyAyamAM upara traNa lavaNa(saMdhava, saMcaLa tathA sAhAralIvanA: kSat T : Dhohi rAzi biDalavaNa)thI yukta karelI rAtA zAliwhUdA-kaphadoSanA prakopanA kAraNe udharasa, aruci | DAMgaranA cokhAnI rAba garamAgarama pIvI ane nAkamAMthI ghATo strAva ane kaphano praseka- athavA denA baLa tathA abaLane joI siMcana thAya uparAMta strotamAM paNa ceLa AvyA che javanI rALa garamAgarama pIvI. 9
Page #586
--------------------------------------------------------------------------
________________ pratizyAya-cikisita-adhyAya 12 mA pratizyAyanI sAmAnya prAthamika cikitsA agniprAvaraNopeto nivAtazayanAsanaH / laghvannamuSNaM bhuJjAno mucyate nAtisaMpibet / veSTanaM dhUmapAnaM ca * zukaddarItIm || 20 | herakAI pratizyAyanA rAgIe prathama agninuM tathA uttama prakAranA eDhavAnA sAdhananuM sevana karavuM; tema ja vAyurahita pradezamAM bichAvela zayana tathA AsananuM sevana karavuM ane ( pacavAmAM ) halakA garama khArAka jo khAdhA kare ane vadhu pANI na pIe te e pratizyAya rAgathI mukta thAya che. vaLI te pratizyAyanA rAgIe mastaka para veina-garama rUmAla vagere khAMdhI rAkhavuM; dhUmapAna karavuM tema ja geALa sAthe haraDe khAvI. 10 | pratizyAyanA rAgIe te pratizyAya jyAM sudhI na maTe tyAM sudhI hamezAM mADhAmAM AkhAM ( kALAM ) mariyAM rAkhyA karavAM; tema ja saMdhavayukta garama jaLamAM sUMThanuM cUrNa nAkhIne te hamezAM pIdhA karavuM; tethI pratizyAya rAga maTI jAya che. 13 pippalIva mAnaceAgathI ke guDDabhayAnA prayAgathI paNa pratizyAya maTe viSvajIvardhamAnaM vA yugano vA guDAmavAn / paththArII tenatattvaH lAsya vimuvaMte // 24 athavA rAganA tattvanA jANakAra ane pAtAnA sAmya ke prakRtine hitakAraka vastune samajanAra je mANasa pipaTTIvamAna'nA prayAga kare ke guDAbhayA- eTale ke gALa sahita haraDenu* sevana kare ane tenI upara peAtAne je hitakArI hoya tevuM bhAjana je jame, te paNa pratizyAyanA rAgathI chUTI jAya che. 14 vivaraNa: suzrute paNu A saMbaMdhe uttarataMtranA 24mA adhyAyamAM Ama kahyuM che kenivaatshyyaasn ceSTanAni mUrdhnA gurUSNaM ca tathaiva vAsaH / tIkSNA virekAH zirasaH sadhUmA rUkSaM yavAnna vijayA 6 senyA || harakeAI pratizyAyanA rAgIe vAyurahita pradeza para pAtAnI zayyA tathA beThaka rAkhavI tema ja mastakane bhAre garama vastrathI vITI rAkhavuM, tIkSNa virecanakAraka dravyeA ApavAM, rukSa javA khorAka khAvA ane gALa sAthe haraDenu sevana karAvavu. 10 uparyukta cikitsAthI phAyado na thAya te? jIrNe ca sarpiSaH pAnaM nizi bhuktvA prazasyate / azAmyamAne tenApi purANaM pAyayeddhRtam / IruM pazcAvyuM vA yALamathAmayam // // pavAnnaM ca sadA'tyuSNaM lavaNasnehava ( dhi ) tam / faca...... 545 pAtra hoI hitakArI thAya che; chatAM ema karyAthI paNa jo pratizyAya maTe nahi, tA e rAgIne jUnuM ghI pIvaDAvavuM joIe; athavA te jUnA pratizyAyanA rAgIne SaTyUla, paMcagavya, kalyANuka ke abhayaghRta pAvu' joI e; tema ja javanA atizaya uSNa khArAka lavaNa tathA sneharahita haMmezAM jamADavA joIe; tema ja pIparanA kvAtharUpa rasane mariyAMnA cUrNunI sAthe rAgIe pIvA joi e. 11,12 pratizyAyanA sADhA upAya tkriAni mulye nityaM dhAyairApakSiyam / sambavoojovatAM vivejjuI vinuSyate||rU // saM piveTTA mAttvAnvitam ( upara darzAvela cikitsAthI jemAM phAyado na thAya ) ane te pratizyAya jUnA thaI jAya teA rAtrinA samaye bhAjana karyo pachI e rAgI jo ghI pIe teA e prazaMsA 3. 31 pratizyAyane maTADanAra paTelapatratriphalAyAga TopatrA.... ...pratizyAyAdrimute // 1 // vaLI pratizyAyane rAgI je mANasa paTAlapatra ke paravaLanAM pAna tathA triphLAMnuM
Page #587
--------------------------------------------------------------------------
________________ 546 kAzyapa saMhitA-cikitsitasthAna sAthe sevana kare che tethI paNa e prati- uraghAta-cikisita adhyAya 13me zyAya rogathI mukta thAya che. 15 (athAta uroghAta)cikitsitaM dhyaakhyaasyaamH||1|| pratizyAyane maTADanAra sAdo prayoga | | iti ha smAha bhagavAn kazyapaH // 2 // aHIR GSAca nirvAse zveta sAta | have ahIMthI uraghAtanI cikitsAnuM vimiyhItatraM dvivAsvanaM ra vana | ame vyAkhyAna karIe chIe, ema bhaga pratizyAyane je rogI potAnA apAna vAna kazyape kahyuM hatuM. 1,2 pradeza-gudAnA bhAgane ghI lagAvI vAyurahita vivaraNa: urodhAta e rogano ja bIjo (ekAMta) pradezamAM tenA para haMmezAM zeka paryAya uraHkSata" che ema ahIM samajavuM. carake kare tema ja ke jhADAnI kabajiyAta karanAra, tathA saMte " urodhAta" roga kyAMya kahyo ja nathI, pacavAmAM bhAre ane TADhAM anna-kherAkane ! paNa "uraHkSata' e nAme ja raMga jaNAvI tenI tema ja divasanI nidrAne paNa je tyAga ja cikitsA potapotAnA graMthamAM kahI che. A kare, tene paNa pratizyAya maTI jAya che. 16 | "uraHkSata' roga kSaya athavA "rAjayamA'nuM ja vivaraNa: suzrute paNa uttarataMtranA 24mA eka alaga svarUpa che, jemAM phephasAMmAM cAMdAM paDe adhyAyamAM pratizyAyane maTADanAra A sAdo prayoga che ane phephasAMne te bhAga ghaTTa banI jAya che. 12 Ama kahyo che; jema ke- zItAmyuyojhiAirAvAha- ughAtanAM nidAna tathA cAra bhedo cintaatiruukssaashnvegrodhaan| zokaM ca madyAni navAni vaiva viyeta vInasaro guNaH ||je mANasane prati- venti sevamAnAnAM sthamathazanA rUA zyAya ke saLekhama thayuM hoya teNe zItaLa pANInuM | je loko apathya AhArAdimAM jIbhanI sevana, strInuM sevana, zItaLa jaLamAM praveza, ciMtA, lolupatAne sevyA kare che tema ja uparAuparI atirUkSa khorAka, maLa-mUtrAdinA AvelA vegone | khAvAnuM cAlu rAkhe che, teonA de rokavAna, zAka tathA navAM magho pIvAne tyAga pitAnA e nidAnathI kepe che ane teo karavo joIe.' 16 cAra prakAranA urAghAta regane nipajAve che.3 uparyukta pratizyAyanI cikitsA nAnA - vivaraNa: carake cikitsAsthAnanA 11 mA bALakane hitakArI che adhyAyamAM A urodhAtanA ja eka bheda athavA pratizAstra vAta sarve vizihitam | | paryAyarUpa uraHkSatanI nidAnapUrvakanI saMprApti Ama atibAlasya tat sarva dhAtrI kuryaadshkitaa| kahI che -"inaSAbatonya mAramukato amUT iti ha smAha bhagavAn kazyapaH // 17 // ...tyAdi. je mANasa dhanuSa laI, te dvArA ghaNe pratizyAyanI je cikitsA upara kahI zrama karyA kare che athavA ghaNo bejo uThAvyA che, te badhIye atizaya nAnA bALakane kare che ema aneka prakAranAM chAtIne parizrama udezI mAtAe niHzaMka thaIne karavI ema | ApanArAM kAryo karyA kare che, teonI chAtImAMbhagavAna kazyape kahyuM che. 17 phephasAMmAM cAMdAM paDI jAya che athavA tenI iti kAzyapa saMhitAmAM cikitsitasthAna vize chAtI cirAI jAya che, tethI e chAtImAM khUba pratizyAya-cikitsita" nAmane baLatarA thayA kare che ane pachI te mANasanAM adhyAya 12 mo samApta paDakhAMmAM pIDA thavA mAMDe che ane teonuM aMga sukAI jAya che, te pachI dhIme dhIme te mANasanuM vIrya, baLa, varNa, ruci tathA jaTharAgni maMda thaI jAya che, tema ja vara, vedanA, mAnasika
Page #588
--------------------------------------------------------------------------
________________ ughAtacikisita-adhyAya 13 me 57 nirbaLatA, jhADA tathA udharasarUpa lakSaNe pratyakSa baLavAna ughAtano paNa te nAza kare che. 5 prakaTa thAya che evo urodhAta ke uraHkSatane rogI vivaraNa: ahIM lokamAM paheluM ja pada khaMDita jyAre udharasa khAya che, tyAre tenI chAtImAMthI jaNAya che; te "sameti' che, paNa tenA badale Avo dUSita zyAma raMganuM lohI, pILA durgadhI kapha pATha rakhAya ke "vaMragati' athavA "varlsa ' te tema ja atizaya ghATA lohIthI mizra baLakhA kharekhara ahIM mUkelA 5 mA zlokano A baMdha moDhAthI bahAra nIkaLe che; evAM lakSaNavALA te besate artha nIkaLI zake ke vaMzaja-vAMsakapUra athavA uraHkSatane rogI kSINavIrya tathA kSINa eja savALo palaMkaSA-lAkhane sarva rogone vinAza karanAra thaI atizaya durbaLa banI jAya che. 3 kahela che; ane e ja vAMsakapUrane ke lAkhane beughAta ke uraHkSatanAM vizeSa lakSaNe | suMTha, marI tathA pIparathI yukta karela hoya ane phatavA: pratirUthIH iTa: vidyuta | pachI tene je sevyuM hoya to atizaya baLavAna sirA)manva********|| 4 | | uraghAta ke "uraHkSata' rogane te nAza kare che. 5 upara kahela ughAta ke uraHkSata roga | paraMtu e udhAta ke uraHkSata je kaphAdhika jene thayo hoya tene zItajavara tathA prati- | hoya eTale ke kaphadoSanI adhikatA dharAvato hoya zyAya roga lAgu thAya che ane tenuM gaLuM ! te temAM paNa e ja "vaMzajA'-vAMsakapUra ke lAkhane jANe ke (ghauMnAM) kaNasalAM ke bhUMsAMthI | madha sAthe je caTADAya to te nIrogI karavAnuM jANe chavAyuM hoya tevuM thaI jAya che ane | sAmatharva dharAve che. 6 vadhumAM ghaNI ja udharasa paNa sAthe cAlu | tridoSaja-sAMnipAtika ughAtanI hoya che ane te sAthe maMdaka roga paNa cikitsA tene lAgu thAya che. 4 | pittazleSmottaro vyAdhiruroghAtakhidoSajaH / vivaraNacarake paNa cikitsitasthAnanA 11 || tamAravani dhAtrI (nityaM samAMva) mA adhyAyamAM A udhAta ke uraHkSata roganAM ughAta roga ke uraHkSata roga traNe lakSaNe Ama kahyAM che: "3ro zobhitaskRHi jANo | dezonA prakopathI (kaI bALakane) utapanna zikSikA te kSIne samUtratve pArvavRiTia II | thayo hoya, to temAM pitta ane kaphanI uraHkSatanA rogIne chAtImAM pIDA thAya, lehInI ! ja adhikatA vadhu hoya che, mATe te rogamAM hasI thAyaudharasa cAlu rahe ane te rogI kSINa dhAtrI mAtAe hamezAM pittano tathA kaphano thAya tyAre tenA mUtranI sAthe lehI nIkaLe che ane nAza karanArAM auSadhanA upacAra karavA. 7 tenAM paDakhAM, pITha tathA keDa jhalAI jAya che. 4 vivaraNa: A saMbaMdhe carake cikitsAughAta cikitsA sthAnanA 11 mA adhyAyamAM A cikitsA lakhI che 4, 'uro matvA kSataM lAkSAM payasA madhusaMyutAm / sadya * kheti ramaNItA sarvarogavinAzinat . | 3 vivekIrge vAghAtarAram jyAre mANasane eSaiva dhyoSasahitA hantyuroghAtamuddhalam // 5 // pitAnI chAtI kSatayukta ke cAMdAM paDelI ke ghavAkphaadhike tu sakSaudrA lIDhA''rogyAya kalpate // yelI jaNAya tyAre teNe madha sAthe lAkhanuM cUrNa uraghAta ke urukSatamAM kevaLa eka | cATavuM ane tenI upara dUdha pIvuM; te pachI e vAMsakapUra ja apAya to tene ja sarva | auSadha pacI jAya ke tarata ja dUdha tathA sAkarathI regane vinAza karanAra kahela che; paNa | yukta (bhAtanuM) bhojana karavuM. A uparathI tene ja joSa eTale suMTha, marI tathA | sAbita thAya che ke uraghAta ke uraHkSata regamAM pIpara sAthe meLavIne apAya, to atizaya | lAkhanA cUrNane prayoga uttama gaNAya che; chatAM te
Page #589
--------------------------------------------------------------------------
________________ 58 kAzyapa saMhitA-cikisitasthAna uparAMta elAdiguTikA, yaSTayadidhRta, amRtaprAzavRta | aniyamitapaNuM karyA karatI hoya ke te ane te sivAyanA aneka prakAranA ghI ane goLanA | dhAvamAtAnuM dhAvaNa paNa je tevA vikRta prayogo paNa vakhaNAya che. 7 guNavALuM hoya, te te strIne tema ja tene iti zrIkAzyapa saMhitAmAM "ughAta-cikisita" e dhAvatA bALakane paNa je nAmane dAruNa nAmane adhyAya 13 mo samApta roga utpanna thAya che ane tenA cAra zepha-cikisita adhyAya 14 prakAra hoya che (jema ke, vAtika, pattika, kaphaja tathA AgaMtu) temAM e. athAtaH zophacikitsitaM vyAkhyAsyAmaH // 1 // strInA deSo ja kAraNarUpe hoya che ane hati ha smAha bhagavAn kazyapaH // 2 // te so mArga dvArA kALo ke aruNanA - have ahIMthI zepha-sojAnI cikitsAnuM jevA raMgano hoya, cheDo rUkSa ane kIDIame vyAkhyAna karIzuM, ema bhagavAna kAzyape othI jANe bharelo hoya tema vedanAthI kahyuM hatuM. 1,2 yukta, pIDAyukta tathA UMDo hoya, jemAM vamanavavanopavAsathAnA paththAnIoNpu koI nimitta vinA pIDA thatI hoya ane : sADaDhavaUTIkSAnowopalevI je usevana tathA nehathI atizaya zAMta mAvati) ......................canA vA thAya che, te sajAne vAtika-vAtaja ke lavaNAdiSu prasajyate, yatheSTaM ca zItodakasnAna vAyunA prakopathI utpanna thayele jANa pAnazayanavyavAyavyAyAmAdibhirvyabhicarati tathA paraMtu je je nIlA raMgane, lAla tathA tadguNakSIrA vA bhavati, tasyAH zvayathurnAma pILo hoya tene pittaja-pattika athavA roga utpadyate dAruNazcaturvidhaH / doSA hyasyAH pittanA prakopathI thayela jANa. (ahIMthI A adhyAya khaMDita jaNAya che, tethI ..patha girls # viIi tenuM anusaMdhAna carakAdi graMthamAMthI nIce pUrNa iva savedanaH pIDitazca nimno bhavatyanimi vivaraNamAM ApeluM joI levuM.) 3 ta(ruja)zcoSNasnehAbhyAM prazAmyati taM vAtikaM - vivaraNa: ahIM mULa graMthamAM zopha rogane vidyAnuM nATotapota ....................... cAra prakArano jema kahyo che, tema carake paNa cikitsAsthAnanA 12mA adhyAyamAM A zepha rogane prathama vAtika, pattika tathA kaphaja ema traNa prakArane vadhu paDatAM vamane tathA virecana jaNAvIne chevaTe tenA nija tathA Agantu evA be sevAya, vadhu upavAsa karyA hoya ke koI bheda paNa kahyA che. te uparathI paNa zephanA cAra vyAdhi ke roganA kAraNe zarIramAM kSINatA bhede ja carakanA mate sAbita thAya che; paraMtu thaI hoya athavA apathya sevana ke ajIrNa sUte te cikitsAsthAnanA 23 mA adhyAyamAM thayuM hoya, te vakhate paNa je mANasa hamezAM zoka rogane pAMca prakArane kahyo che, jema ke-vAtika, khArA, khATA, tIkhAM ane kSArayukta garamA | pittika, lembika, sAMnipAtika tathA viSaja ema garama padArthonuM sevana karavAne svabhAva pAMca bheda sUte kahyA che. AmAMthI cAra bhedane dharAvato hoya athavA te te lavaNa Adi | to carakanI mAnyatA pramANe "nija'mAM samAvI padArthomAM je atizaya Asakta rahetA hoya zakAya che ane viSaja zophane AgatumAM gaNI athavA je bALakanI dhAvamAtA zItaLa zakAya che, tethI suzrutanA mate paNa cAra ja prakAranA pANIthI snAna-pAna karavAmAM ke sUvAmAM, | zAka rogo kahI zakAya tema che; paraMtu e sivAyamithunasevanamAM ane zArIriparizrama AdimAM | nA bIjA keTalAya prAthamAM zepha rogane 9 prakArano ******************************************
Page #590
--------------------------------------------------------------------------
________________ zepha-cikisita-adhyAya 14 549 mAnyo che; jema ke-eka eka daSathI thatA traNa, vAtika athavA vAtadoSanA prakopathI thayelo jANavo. be be denA saMsargathI thatA hiMdaSaja paNa traNa, e vAtika zophamAM jANe kIDIo bharAI gaI tridoSaja eka, abhighAtaja eka ane viSaja-| hoya tevI vedanA thAya che ane te vAtika sojo eka ema 9 nI saMkhyAmAM zephane keTalAka mAne | nIcANamAM DhaLato hoIne koI paNa kAraNa vinA che, paraMtu AmAMye dvidoSajane tridoSathI alaga ja utpanna thaI jAya che; tema ja e vAtika mAnavAnI jarUra nathI ane abhighAtajane tathA / seje uNu upacAranA tathA snehanA prayogathI viSajane paNa AgaqmAMgaNI levAmAM Ave to cAra maTI jAya che; te uparathI samajAya che ke e prakAranA ja zepha roga gaNAya te ja barAbara che. | seje vAyunA ja prakopathI thayelo hoya che. A e ja abhiprAyathI ahIM kAzyapa saMhitAmAM zepha saMbadhe paNa carake cikitsAsthAnanA 12 mA rogane cAra prakArane je kahyA che, te barAbara che; adhyAyamAM Ama kahyuM che ke "vatanaravA voDatemAMthI deSaja zephane mukhya gaNI tenAM nidAne phaLotitaH praphurSAirtiputoSanimittataH | prakhyAta ahIM lagabhaga kahyo che, paNa Aganta zephanuM pronnati praSito vivAvI ja zvayathaH samIrAt II. alaga nidAna kahela nathI, te paNa ThIka ja che. carake je sone caMcaLa, pAtaLI cAmaDIvALA, kaThora, paNa cikitsAsthAnanA 12mA adhyAyamAM nija | aruNanA jevA raMgano kALA, jaDatA, jemAMya tathA zephanAM nidAne Ama kahyAM cheH "zuddhacAmavAma- pIDAthI yukta heya, koI paNa kAraNa vinA thayo. zAstrAnAM kSArAtIkaLourgupasevA TradhyAmakRchI- | hoya ane divasanA samaye je baLavAna banI ghaNI virodhiturovapuSTAnnanivevaLa madhyeSThA | pIDAthI yukta thAya, te sojAne vAyunA prakopathI rehazughiAto vizvanA pratiH miththopavAH thayela jANavo. ema te vAtika sajAnAM lakSaNo pratirmaLAM nigaNya hetu tho: pratiSThA je leke | kahyA pachI ahIM mULamAM pittanA kAraNe thayelA zuddhi-vamana-virecanathI, rogonA kAraNe athavA | sejAnAM lakSaNo kahyAM che ke je seje lIlo, lAla upavAsa karavAthI tathA nirbaLa thayA hoya; ane pILA raMgane heya tene paitika athavA pittaja tema ja khArA, khATA, tIkSNa, uSNu tathA pacavA- zvayathuM jANu." ATaluM ahIM mULa graMthamAM mAM bhAre padArthonuM sevana karavAmAM Ave athavA vadhu | maLe che. e uparathI A adhyAyane bAkIno paDatAM dahIM, kAcA khorAka, mATI, zAka, viruddha bhAga khaMDita jaNAya che; kema ke cAre prakAranA bhajana, bagaDelAM anna ke "gara ' nAmanA kRtrima sojAonAM nidAne, lakSa tathA cikitsAkathana viSathI mizra karela khorAka khavAya; tema ja ahI hevAM ja joIe; paNa te ahIM maLatAM asa roga hoya, zarIranuM halanacalana bahu ochuM nathI. eTale amuka aMze A graMthanA A adhyAyathatuM hoya, zarIranI saphAI barAbara thatI na hoya, mAM pUrti thAya ane lagabhaga saMbaMdha maLI rahe; marma sthAne mAM je kaMI lAgI jAya, suvAvaDI A kAraNe te badho avaziSTa bhAgane sArAMza strIne kasuvAvaDa thAya athavA garbhapAta vagere thAya ahIM vivaraNamAM anya graMthomAMthI utArI Apyo athavA koI roganI cikitsA khoTI karAI jAya che. jema ke carake cikitsAsthAnanA 12 mA te-e badhAM deSajanya zopha roganAM nidAnarUpa adhyAyamAM pittaja sejAnAM lakSaNo Ama kahyAM thAya, ema kahe che. e ja pramANe suzrute paNa che "tuM mughoDasitaDItarAvAjhama vAvetRSAmalAcikitsAsthAnanA 23 mA adhyAyamAM deSajanya | vitA 2 3Syane spaSirAkRta pittotho pUrAsephanAM nidAne kahyAM che. temAMnAM vAtadoSajanya- sAdhavAna || je sojo kamaLa, sugaMdhI, kALo, vAtika sajAnAM lakSaNo ahIM mULamAM kahyAM che ke pILA ane ratAzavALo hoya tema ja cakkara AvavAM, je sone kALA, aNunA jevA raMgane lAla ane | vara, parasevo, vadhu paDatI tarasa tathA ghenathI cheDA pramANamAM hoya tema ja rUkSa heya, tene yukta heya temaja sparza thatAM jemAM pIDA thAya
Page #591
--------------------------------------------------------------------------
________________ 550. kAzyapa saMhitA-cikitisthAna ane dAha paNa thAya; netramAM je ratAza upajAve | paNa nIkaLyA kare che, koI paNa sparzane te sahana ane atizaya baLatarA upajAvIne je pAkayukta karI zake nahi ane te komaLa hoya che. te ja thAya, te je pittaja athavA pittanA prakopathI | pramANe carake cikisitasthAnanA 12 mA adhyAyathayeluM hoya ema jANavuM.' vaLI AthI vadhu paNa mAM paNa laiMgnika-kaphaja sajAnAM A lakSaNo carake sUtrasthAnanA 18 mA adhyAyamAM Ama kahyuM ! Ama kahyAM che ke-gura: sthira: vAigovAvita: cha-'sa kSiprotthAnaprazamo bhavati kRSNapItanIlatAmrAva- prasekanidrAvamivahimAndyakRt / sa kRcchajanmaprazamo bhAsa uSNo mRduH kapilatAmralomA uSyate dUyate dahyate nipIDito-na connamedrAtribalI kaphAtmakaH // 4pUte kamAyate vicati jhighate na ja svamuLa vA | pradhAna-kaphaja sojo bhAre, sthira, phiko, arocakathI supUte hRti uttaro:-pittanA prakopathI utpanna | yukta, kaphanA jharaNane karate, nidrA, UlaTI tathA amithayelo te pittane sene jaladI utpanna thaI jaladI | nI maMdatAne paNa kare che; e kaphaja seje du:khamaTe che; temAM kALI, pILI, nIlavaNu tathA pUrvaka janmI tathA maTe che; ane tene je dA trAMbA jevA raMganI jhAMI heya, vaLI te garama, | hoya te koI paNa bAjumAM UMca-nIce na thAya pIMgaLAM, kamaLa ruvAMTAMthI yukta hoIne dAha | ane rAtrimAM baLavAna bane che; vaLI te carake sUtraupajAve che, saMtApa pamADe che, baLatarA kare che, sthAnanA 18 mA adhyAyamAM paNa A kaphaja sojAnA tapArAthI yukta hoya che, uSaNatAthI yukta hoya ! AvAM lakSaNo kahyAM che -"sa z2orathanAno mavati, che; parasevAthI yukta rahe che; temAM bhInAza paNa vALu phatAvamAsa: dvidha phaLo : thiH sthAnaH sAthe hoya che tema ja uSNu sparzane je sahana zuklAyaromA sparzoSNasahazceti / shlessmshothH| te 431 karI na zake, te pittane je kahevAya che.' A | sone muzkelIe utthAna tathA zAMti pAme, kiko, ja prakAre suzrute paNa cikitsAsthAnanA 23mA | dhoLI jhAMIvALA tema ja snigdha, suMvALA, bhAre, adhyAyamAM Ama kahyuM che ke-"pittazu vIto | sthira, jAmela, dhoLAM aca, aNIvALAM savAM jo vA rImAnusAvajoSAyazcAtra revanAvizeSa:' mAMthI yukta ane sparza karatAM uSNatAne sahana pittanA prakepathI thayela-pittaja zvayatha-je karanAra hoya che, te glemazotha-kaphaja sojo pILA raMgane athavA rAte, jaladI kAma karanAra | kahevAya che. e ja prakAre, suzrute paNa cikitsA ane dAha tathA zoSa vagere judI judI vedanA | sthAnanA 23 mA adhyAyamAM A kaphaja sojAnuM o temAM thayA kare che. aSTAMgasaMgrahamAM paNa lakSaNa Ama kahyuM che " zvAzu vahu zukra A saMbaMdhe Ama kahyuM che ke-"vItaranlsitAmAsaH| vA briDa Tine rIto mandAnusArI vAya%Atra pittAvAtAromA zImAnusAra rANo maLe prajJA | vanaviroNAH '-kaphanA prakopathI thayela-kaphaja se tano ne saMtRddhAvaravevamajhamaH | rIta- | phikkA raMgane, dhoLa, snigdha, ka Thana, zItaLa, miTAvI viratI parathI sparAsaro mUDa -pittanA | dhIme dhIme thato hoIne temAM ceLa vagere aneka prakepathI je sojo thaye hoya te pILo, rAte ane | prakAranI judI judI vedanA thAya che.' kALI jhAMIthI yukta hoya che. tenI uparanAM vAM aSTAMgasaMgrahakAre paNa A kAja senA saMbaMdhe TAMne paNa lagAra trAMbA jevA raMganA je karI | Ama kahyuM che ke yahUmAna vAkyomavAsinaH nAkhe che; jhaDapathI kAma karanAra ane jaladI zAMti zItalo guruH / snigdhaH zlakSNaH sthiraH styAno nidraapAme che; ane zarIranI madhyamAM te thAya che. vaLI | ziva majAnto nometa jarRrAnagaramAM te pittaja sejAmAM sAthe sAthe taraza, dAha, javara, nirAvisTa nA ripiccha rAstrAvivighataH | sveda, tapAre, kada, mada ane cakarIne roga paNa pa kSI 2 t aa kaphanA pradepathI thayela hoya che, temAM zItaLatAnI abhilASa thayA kare che, jo eLathI yukta, phikkAM ruvATAM tathA phikkI vijhAnuM bhedana-chotApANI thAya che, ane temAMthI gaMdha | cAmaDIthI yukta, kaThina, zItaLa, bhAre, cIkAza
Page #592
--------------------------------------------------------------------------
________________ zepha-cikisita-adhyAya 14 che. 55 thI yukta, zlaSNu, sthira, gaMThAyela, nidrA karanAra, | adhagAmI-nIcenA bhAge thatAM virecana dvArA UlaTI karAvanAra ane jaTharAgninI maMdatAne kara-| maTADavo joIe; tema ja je je snehathI nAra, AMgaLIthI dabAvyo hoya to te kaI paNa karAyo hoya tene vadhu rUkSaNakAraka dravyothI bAjuthI UMco na thAya ke name nahi; jemAM | maTADavo ane je sone rUkSa dravyothI thayo khADe paDe nahi; ghaNuM muzkelIe je zame ke maTe | heya tene maTADavA mATe snehanavidhi karavI ane mahAmuzkelIthI je janme ke bahAra prakaTa | joIe." aSTAMgasaMgrahamAM paNa A sajAnI thAya; rAtrinA samaye jenuM baLa ke jora vadhe; e | cikitsA Ama kahI che ke, "jayazuSa koSaney sajAne darbha ke zastra AdithI vizeSa karI lata | sarveSu sarvasarvamAnavapu napAvanazodhanAcavI karyo hoya ke cIryo hoya tyAre temAMthI lAMbA | yojayet / snehajeSu virUkSaNAnyauSadhAni / virUkSaNottheSu kALe paNa lohI na kare, paNa picchA ke zImaLA- | snehanAni ! je sajA doSonA prakopathI utpanna nA guMdaranI jevI cIkAzane ave; ane sparzathI thayA hoya te badhAye sarva tarapha phelAtA heya; uSNatAne te icche che.' ema traNa prakAranA ane AmathI anusarAyelA paNa hoya che, tethI sAjAo je kahyA teo mAne karyo sAthe hoya te sajAomAM prathama laMdhane, pAcana-auSadha ane kayo asAdhya heya te saMbaMdhe ahIM tathA zodhana-vamana-virecanakAraka auSadhene prayoga kahevAmAM Ave che ke je mANasanuM mAMsa kSINa | karAvavo joIe. ane je soja snehanA sevanathayuM na hoya tene eka daSamAMthI thayela sojo | thI utpanna thayA hoya teomAM vizeSa rUkSatA na heya ane be baLavAna na hoya te sukha- | karanArAM dravyone prayoga karAvavo joIe; ane sAdhya thAya che; paraMtu je se kaza tathA | vizeSa rUkSatA karanArAM dravyonA sevanathI thatA baLarahita mANasane thayo hoya tema ja vamana Adi | sojAmAM snehanakAraka dravyonuM sevana karAvavuM upadravothI yukta hoya ane je seje marmapradeza | joIe. ema te sivAya vadhu Ama paNa samasudhI pahoMcI gayA hoya tema ja je sejo AkhAya javAnuM ke judA judA dezonA prakopathI thayelA aMgamAM phelAyo hoya tene asAdhya samajavo. sojAmAM paNa judI judI cikitsA kahevAmAM - have te upara kahela sonAnI cikitsAno | AvI che; jema ke-suzrute cikitsAsthAnanA rasa krama ahI kahevAmAM Ave che ke je sone ! mA adhyAyamAM A saMbaMdhe Ama kahyuM che kesApya hoya tenAM nidAna, deSa tathA RtunA ! tatra vAtazvayathau pravRtamairaNDatalaM vA mAsamardhamAsaM vA pheraphArathI viparIta hoya tenI cikitsA karavI. vAyavet, copAdiSAyasiddha sarSi vizvayathI, joIe. A saMbaMdhe carake cikitsAsthAnanA bhAragvadhAdisiddhaM zleSmazvayathI, sannipAtazvayathau snuhii12 mA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke, "mathAmaNaM dhIrapAtraM dvAdazabhiramlapAtraiH pratisaMsaSTaM dantIpratIvApaM sarpiH manapAcanakramairvizodhanairulvaNadoSamAditaH / zirogataM vAvayitvA vAyata | temAM vAyunA prakopathI thayelA zIrSavirecanaradhovirecanairdhvamadhastathordhvagam / / upAcaret / sejAmAM nasotaranuM ke eraMDAnuM tela eka mahino ted vikSa: prakAraiafSa ne ] [ ke paMdara divasa senAnA rogIne pAvuM; athavA je sene AmadoSathI utpanna thayo hoya tenI | nyadhAdi auSadhagaNuthI pakaveluM ghI pittanA vaMdhane tathA pAcana oSadharUpa upacArothI prathama sajAmAM pAvuM athavA garamALo vagere auSadhacikitsA karavI; je sejo ugra deSothI utpanna | gaNuthI pakaveluM ghI kaphanA sojAmAM rogIne pAvuM; thayo hoya tenA vizeSarUpe upacArothI cikitsA che ane saMnipAtathI utpanna thayelA senAmAM karavI; je seje mastakamAM utpanna thayo hoya | theranuM 25 tolA chIra laI temAM pakaveluM tenI cikitsA virecanathI karavI joIe; je te ghIne tenAthI bAragaNI khATI kAMchathI mizra karI seje zarIranA uparanA bhAgamAM thayo hoya tene ! temAM nepALAnuM cUrNa cheluM nAkhIne pharI te vI
Page #593
--------------------------------------------------------------------------
________________ pepara kAzyapa saMhitA-cikisitasthAna pakavIne te rogIne pAvuM.' A uparAMta bIjI | nidAna tathA lakSaNe AdinuM nirUpaNa kareluM hovuM paNa sajAnI cikitsA Ama karavI joIe ke- { joIe; mATe ahIM kRmionAM nidAne, harakeI sejamAM gaMDIrAghariSTa, punarnavA Asava, pUrvarUpa, rUpa vagerene ahIM bIjA graMthamAMthI phalatrikAghariSTa, guDAkaprayAga, zilAjatuprayoga | ApyAM che. vRdamAdhava tathA cakradatta Adi tathA saharItakIprayoga paNa karAvI zakAya che. graMthamAM kRmiroganA adhikAramAM ahIM darzAvela ema te te kaI paNa prayoga cAlu hoya tyAre te | 'viDaMgadhRta'nI banAvaTamAM je je oSadhadravya uparAMta te te doSane anusarI bahAranA bhAgamAM levAya che, te darzAvato pATha A pramANe chejudA judA pralepa, siMcanakriyA Adine prayoga "tripaDhAyAtrAH prathA viraghatha ga Raa vize karavAthI te vadhu phAyado kare che. 3 dazamUlazca lAbhataH samupAcaret // pAdazeSe jaladroNe iti zrIkAzyapa saMhitAmAM "zepha-cikisita zRtaM sapirvipAcayet / prasthonnitaM sindhuyuta tatparaM kRmi nAmane 14 me adhyAya samApta nAzanam // viDaGgaghRtametacca lehya zarkarayA saha / sarvAn kami-cikisita adhyAya 15mo manuM prabhuti vaa muksamavAyurAna -triphaLAnuM cUrNa 192 tolA, vAvaDiMga 64 telA ane ATha kRmionI cikitsA-viDaMgadhruta telA dazamUla-e auSadhadravyo jeTalAM maLe teTalAM lAvI te badhAMne ekatra pIsI nAkhI tene kaka taiyAra karI 1026 tolA pANImAM tene kavAtha ................... 4 TAmataH samupanA | kara. e kavAtha eka caturtha za bAkI rahe tyAre vize naTToLe te urdhavra / 2 || tene agni parathI utArI vastrathI gALI laI temAM kahyuM dhavalaMDyu tat aa minAzanam ! | 64 tela ghI, siMdhava sAthe nAkhavuM, pachI tene viDaGgaghRtamityetallehya zarkarayA saha / / pAka kare. pravAhI baLI jAya eTale taiyAra thayela vaimIna prabhuta vastro muti gvApuna rA zreSTha "viDaMgadhRta ' sAkara sAthe yogya pramANamAM vAvaDiMga vagere je je vastu A ghI | kRminA rogIe cATavuM, ema seveluM te ghI ive pakAvavA kahI che, temAMthI je pramANe maLe choDeluM vaja jema badhAye asurone nAza kare te meLavIne teono kalaka banAvI tene zuM che, tema badhAye kRmi(peTanAM karamiyAMe)ne nAza 1026 tolA pANImAM kavAtha kare. | kare che. A kRminAzana 'viDaMgadhRta ne praga e kavAtha ekacaturthAza bAkI rahe tyAre caraka, suzruta Adi aneka graMthamAM paNa darzAvela che. agni parathI nIce utArI gALI laIne peTanA kRmirogamAM pa temAM 64 tolA ghI pakavavuM. pravAhI tijodhyakSA mUtrA vaUrNa baLI jatAM pakava thayela te zreSTha ghI nairokavA 4 ga ra kinAre rUma viDaMgaghata" e nAme kahevAya che, te ghIne peTanA kRmiono nAza karavA mATe yogya mAtrAmAM sAkaranI sAthe mizra karI | kaDavA, garama, tIkhA tathA rUkSa padArthonuM cATavuM joIe; ema cATeluM te dhI ike sevana tema ja gomUtranuM, seMdhava, snehe tathA cheDeluM vaja jema asurono nAza kare che, bApha ke zekanuM sevana-eTalAM pathya kahyAM che. tema badhAye kRmiono nAza kare che. 1,2 | bahAranA kRmiomAM paththa vivaraNa: A adhyAyamAM udaramionI mirt RAnAAM AiLI prasiMtanA cikitsA kahevAmAM AvI che, paraMtu zarUAtamAM | tivArI risordhAtrI parve samAvata che A adhyAya khaMDita che, chatAM Ama samajI zakAya. bahAranA (traNa AdimAM) je kRmi che ke A adhyAyanA AraMbhamAM kRmionA bhede, thayA hoya teonA nAza mATe snAna
Page #594
--------------------------------------------------------------------------
________________ kRmicikitsita-adhyAya 15 mA Adi-bAhya zuddhi Avazyaka hoya che, ema ( dvitraNIya-cikitsita ' nAmanA 11 mA adhyAyamAM kahela che; te sava (bAhya zuddhi) Adika ( upacArA) khALakane thayela kRmireAgamAM tenI dhAtrI-mAtAe karavA. 4 kRminA rogI mATe auSadhapakva dUdha amRtarUpa che saMzodhanairvizuddhaM ca pathyAnnaizca laghUkRtam / bhAvitaM coSadhaiH kSIramamRtatvAya kalpate // 5 // (peTanA ) kRmionA je rAgI, sa zeAvanAthI zuddha thayA hoya ane pathya annanA sevanathI halakA karAyA hAya, tene auSadhadrabyA nAkhI bhAvanA apAyeluM pakva thI amRtapaNuM lAvavA eTale ke amRtapAna jevuM phaLa ApavA samartha thAya che. pu (peTanA)kRmionA rogInI bAhya-cikitsA a(nA)tyuAM turtaja tu cudde TvA salempavam| svedayed gudamaGgulyA tathA''zu labhate sukham // 6 ( peTanA ) kRmioneA je rAgI te rAgathI pIDAtA hAya, tenI gudAmAM sahevAya tevuM garama karela heAya tevuM sarasiyuM tela, saiMdhavathI mizra karIne cApaDavuM; pachI te gudAne AMgaLIe ghasIne tenI garamI. thI khAk devI (zeka ApavA) tethI e rAgI tarata ja sukha pAme che. 6 iti cha smAha bhagavAn kazyapaH // 7 // ema bhagavAna kazyape ahIM kRminI cikitsA kahI hatI. 7 vivaraNa : carake tathA suzrute mitranI 20 jAtie kahI che. temAMthI carake ! vamAnasthAnanA 7 mA adhyAyamAM kRmienA mAvA cAra bhedaeNA kalA che; jemake purISaja, zleSmaSaja, raktaja tathA mahaja-mAlamalaja ema cAra kRmibhedo kahyA 553 AA che; paraMtu zrute uttarataMtranA 54mA adhyAyamAM Ama kahyA che-'vite:minAtInAM trividhaH samaH dhRtaH ! purAvAni-kRmionI 20 jAtio che; teonI utpatti A traNa prakAre traNamAMthI thAya che; eka teA purISa viSTAmAMthI, khIjI naiti kamAMthI ane trIjI tirudhiramAMthI utpanna thAya che; temAM je kRmie maLa athavA melamAMthI utpanna thAya che, te jU-vagere kRmie ahIM kathA nathI. kRmienuM sAmAnya nidAna zrute uttarataMtranA 14 mA aghyAyamAM Ama kahyuM che - 'ajIrNAdhyazanAsAtmyaviruddhamalinAzanaiH / avyAyAnadi vAmyavjhajhurratinniSazItalai: // mAviSTAnnavivavisarAjUkserukaiH / parNazAkasurAzuktada vikSI raguDekSubhiH // pllaanuupvicitavivyApRthu 'vimiH / cAadravavAnezra raheA vitaMtra duvyati / kRmIn duvidhA ArAn karoti vividhAzrayAn / AmapakvAzaye teSAM kaphaviDjanmana punaH // dhamanyAM raktajAnAM ca prasavaH prAyazaH smRtaH / ajI thAya, khAdheleA khArAka pace nahiM, uparAuparI khavAya, potAnI prakRtine anukULa ke mA na hoya evA (khArAka khavAya ) viruddha ane milana khArAkeA khavAya, kasarata ke zArIrazrama na karAya, divase nidrA sevAya, pacavAM bhAre atizaya cIkaNAM ane TADhAM thayela bhAjanA jamAya, aDadanA leTanA khArAka khavAya, dila-kaDhALanA khArAka khavAya, mRNAlata Mtue, kamaLaka athavA kaseru du khavAya, pAMdaDAMnAM zAkabhAjI, madirA, khATI kAMjI, dahIM, dUdha, gALa tathA zeraDI ke tenA vikAra) khAMDa, sAkara vagerenuM sevana karAya, palAla-Apa-jalaprAya pazuonAM mAMsa--piNyA*, khALa ane pRthu--pauMA ke mamarA vagere vadhu khavAya tema ja svAdu-madhura, khATAM pravAhI pINAM vagere jo vadhu sevAya te tethI krU ane pitta beya kApe che, tethI e * tathA pitta beyanA ekatra vikAra aneka prakAranA AkAravALA ane vividha-judAjudA Azraya ke sthAnemAM kRSiAne utpanna kare che; teomAMnA je kRmi ka tathA viSThAmAM janme che. teone Azraya mAmAzaya tathA pakvAzayamAM hoya che, paNa je kRmi leAhImAM utpanna thAya che, tenuM utpattisthAna
Page #595
--------------------------------------------------------------------------
________________ 554 kAzyapa saMhitA-cikisitasthAna dhamanI-nADI hoya ema kahevuM che." ema kami- tathA suzrutanA uttarataMtranA 54 adhyAyamAM jevuM onuM sAmAnya nidAna suzrute kahIne teonuM ja joIe. 7 vizeSa nidAna tathA lakSaNa paNa Ama kahyuM che ke | iti zrI kAzyapasaMhitAmAM "kRmi-cikitsita" mANAvisTArgA: purISanA | mAMsamAMthardakSIra nAmane adhyAya 15 me samApta pitA, podravAH vijJAnIrAH roLatothA | madAtyaya-cikisita adhyAya 16 mI bhavanti hi| jvaro vivarNatA zUlaM hRdrogaH sadanaM ma: | mamSoDatisArazra saMgAkSAt | aDada athAtaH madAtyayacikitsitaM vyAkhyAsyAmaH // 1 nA athavA loTanA khorAka khAvAthI. kaThoLa | kuti mAvAna zyapa // 2 / tathA pAMdaDAMnA zAkabhAjI vadhu khAvAthI rudhiramAM | have ahIMthI "madAtyaya-cikitsita e thatA kRmio utpanna thAya che; e kRmirogamAM nAmanA adhyAyanuM ame vyAkhyAna karIzuM, thatA javara, zarIrane raMga badalAvo, phUla, ema bhagavAna kazyape kharekhara kahyuM hatuM. 12 hadayaroga, zarIramAM zithilatA, cakarIne roga, | madirApAnathI thatA rogo merAka para aNagame tathA atisAra e | makavRtta jatta rAte trividha nRNAm ! rogo paNa upadravarUpe sAthe hoya che ane teo | pattAtya vizvama pAnIpatroma va . paNa kRmiroganAM lakSaNarUpe samajAya che. A kRmi madirA pIvAmAM lAgyA rahevAthI paNa roganI cikitsA paNa carake vimAnasthAnanA 7mA traNa prakAranA rogo lokone lAgu thAya che; adhyAyamAM Ama lakhI che ke tana sarvanAmagm- | * jema ke-pAnAtyaya ke pAnavibhrama ane mevAditaH kAryam , tataH prakRtivighAtaH, anantaraM nidA pAnApakrama. 3 nonA mAvAnAmanu sevanamA-harakeda kRmirogamAM zarUAtamAM te apakarSaNa cikitsA karavI joIe; pAnAtyaya reganuM nidAna te pachI prakRtine vidhAta eTale ke kamionAM mULa | tatra yogruttei pAne vaNI pivate kArane ja nAza karavo ane te pachI kamionA tapAsamayathaM yAti tamAm pAnAyo mata maka nidAnamAM kahelA padArthonuM sevana karavuM na joIe. temAM je mANasa pahelAM kareluM madyapAna ekaMdara kRmionI prAthamika cikitsA te prathama hajI payuM na hoya, chatAM tenA ajIrNamAM rAdhana, zamana tathA nidAnanA bhAgarUpe ja karavI ! bIjI vAra madyapAna kare che, tethI e bIjI joIe ane AvI ja cikitsAvidha harakoI vakhata kareluM madyapAna rogapaNAne pAme che, regane kAbUmAM levA prathama karavI ja joIe. te kAraNe e "pAnAtyaya" nAmano rAga athata kamirogamAM sau pahelAM kRmionuM apakarSaNanuM manAya che. 4 karavuM athavA AmAzaya ke pakavAzayamAM rahelA pAnavibhrama tathA pAnApakrama (madhaja) rege kRmione vamana, virecana, zivirecana ke AsthA- | vizvAttAno 4 pattAnAM sevanAtta(vizvama) pana AdithI bahAra kADhI nAkhavA joIe. te che : - 1 | sattA parivaraH pAnatApakrama te paNa pachI e kRmionI utpattinA kAraNane ja nAza ! je madyapAna vizeSa bhramita kare evAM karavo joIe -eTale ke tIkhA, kaDavA, tUrA, | " | madyapAnanA sevanathI "pAnavibhrama" nAmane kArayukta ane uSNa padArthonuM sevana choDavuM joIe; bIjA prakArano "madAtyaya" rega utpanna tema ja chevaTe e kRmio pharI utpanna ja na thAya te / thAya che; tema ja jeonuM kAyama madyapAna mATe teonAM nidAnamAM kahela padArthone paNa cAlu hoya, teonuM e madyapAna, ekAekatyAga karavo joIe. A saMbaMdhe vistRta viva-| tUTaka bane ke ociMtuM baMdha paDe, tethI raNa carakanA vimAnasthAnanA 7mA adhyAyamAM | (jenA mananI je vikRta sthiti thAya),
Page #596
--------------------------------------------------------------------------
________________ madAtyayanacakitsita-adhyAya 16 me papapa te trIje "pAnApakrama" nAmano madAtyaya roga | TADhiyo viSamajavara Ave, kemaLa strIone tho kahevAya che. 5 aneka prakAranA rogo thAya, suvAvaDI strIone yuktipUrvakanA madyapAnathI thatA guNe suvAvaDa bagaDI hoya ke kasuvAvaDa thAya, dIpanaM rocanaM vRSyaM rativaizadyakArakam / strInI peni tenA sthAnethI khasI jAya, kAryacittazramaharaM harSaNaM balavardhanam // 6 // atizaya mithuna karavuM hoya, bALakane dAMta yuktopasevitaM madyaM sAttvikAnAM vishesstH|| AvatA hoya, vadhu paDatI tarazathI jeo provAigchInA tawda rAnnamonanaH I7 | pIDAyA hoya, tALavAne, gaLAnA ke hoThanI gya pramANamAM yuktipUrvaka seveluM | zeSa hoya ke te te sukAtAM hoya tyAre, vadhu madyapAna dIpana hoI jaTharAgnine pradIpta kare | pramANamAM 2DavuM paDyuM hoya ke khUba vadhu che, rocana hAI rucikAraka thAya che; vRSya | pramANamAM ujAgara karavA paDyA hoya ane hoI vIryavardhaka bane che; mithuna paranI | vAyupradhAna tathA kaphapradhAna vyAdhi thaye prItine tathA vizadapaNuM athavA mAnasika hoya tyAre vidya, madyane amRta jevuM guNanirmalatAne upajAvanAra thAya che; zarIranA | kAraka athavA phAyado karanAra kahe che. 8-10 kRzapaNane tema ja cittanA zrama ke thAkane | vivaraNa: carake tathA suzrute pazu cikitsAdUra kare che; harSaNa hAI harSane upajAvanAra | sthAnanA 24mA adhyAyamAM A saMbaMdhe Ama tathA baLane vadhAranAra thAya che, ane kahyuM che ke-nistamaisa% madha sada sevisAttvika prakRtinA lokone te upara darzAvyA | tannA maverAyuH pravaya vAyo racAya 2. snigdha karatAM vadhu pramANamAM harSa, Arogya tathA | khorAka sAthe, mAMsa sAthe ane te sivAyanA puSTinuM mULa-kAraNa bane che; tema ja bhajana | bIjA bhakSya rAka sAthe madha jo sevyuM hoya, te paNa e madyapAnanA kAraNe vadhu guNakAraka | AyuSane vadhAranAra tathA balakAraka tathA praSTivardhaka bane che. 6,7. thAya che." vavaraNa: carake pazu cikitsAsthAnanA 24mA atizaya madyapAna hAnikAraka che adhyAyamAM Ama kahyuM che ke "vinu maghaM svamAna | vAtikana parama punaH punA 22 thavA tathA mRtam' ke madya kevaLa guNakAraka | muhaM je viSavata kathA ! te nathI ja to paNa kevaLa svabhAvathI to annanA | mAcivuM vAta chUNaM poti vA .2. jevuM ja gaNAya che eTale ke yogya pramANamAM | e ja mane khUba AsaktipUrvaka levAya te te annanA jevuM ja guNakAraka che. vAraMvAra pIvAthI sarva rogonA mukharUpa ATalA rogomAM te mAM amRta jevuM ja che | thaIne ghaNAya rogone upajAvanAra thAya tAkSare 4 dhAtrInAmulpane cANa... | che ane jhera jevuM nukasAnakArI thAya che; vAtapu rIta viSama . 8. | athavA vAyune karanAra hoI kaSTasAdhya evA gArINAM sukumArINAM rogeSu vividheSu ca / / madAtyaya rogane kare che. 11 julAnA suddhanatAnAM nizcaMtimaithune ! 1II | vivaraNa: A ja abhiprAyathI carake ciki janani paDhino kitAno viSaya che ? sAsthAnanA 24 mA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke tAlukaNThauSThazoSe ca rodite'tiprajAgare // 10 // | ayuktiyuktaM rogAya yuktiyuktaM yathA'mRtam // 11,12 // vAtariTempAma thAthI mAmIduyethAmRtam | maghane je yukti vinA ke ayogya rIte vadhu dhAtrI-mAtAnuM dhAvaNa kSINa thAya tyAre | pramANamAM vAraMvAra sevyuM hoya, te roga karanAra vAyunA prakopathI phUlarega thAya, zItaka- | thAya che; paNa te ja mane je yuktipUrvaka yogya
Page #597
--------------------------------------------------------------------------
________________ 556 kAzyapa saMhitA-cikisitasthAna pramANamAM je sevyuM hoya, te amRta jevuM guNa- ema "madAtyaya" rogathI yukta thayela kAraka bane che. 17 mANasa bebhAna bane che; kSINa thAya che, madAyeya reganI saMprApti raDe che; baLe che ane atizaya vyathA pAme tai sanI vA ya maghamati hete ! | che. pachI tenuM hadaya drave che-dhaDake-pharake Dhapura nigo navatA viTuti rUA | ane khUba vegathI gatimAna thAya che, tenA aniruM rakSatAvAta pittaicoNAddhivAvatA | zarIramAM kaM5 tathA romAMca thAya che; paDazupAvara kupita to prApta mArAcaM tata: li4 | khAmAM phUla nIkaLe che; mAthAmAM pIDA thAya viNadhara maLaT(S)o viveke mANasa: I | che, becenI, parasevo ane jaDatA thAya che; tato hRdayamUlAsu viplutAsu sirAsu ca // 15 // | | pachI te vyAkuLa bane che, tene jhADo paNa ghaNe zarIraM klizyate'tyatha tasya vakSyAmi lakSaNam / thavA lAge che, zarIre sukAya che, mUrchAne je mANasa laghuttvathI yukta hAya pAme che ane vilApa paNa kare che; evA eTale nabaLA manavALo hoya ane je prakAranA lakSaNavALo te madAtmaya rogane nirAhAra hoya eTale ke kaI AhAra karyo jANa; hajI paNa tenuM vizeSa lakSaNa huM na hoya-te naraNe koThAvALo mANasa je nIce kahuM chuM. 16-18 tAjuM navuM madha khUba vadhu pramANamAM pIe, athavA je mANasa ajIrNamAM ke khAdhelo vAyujanita madatyanAM lakSaNe khorAka pacyo na hoya te sthitimAM tAjuM- | dRlpArzvaparvananaM prajAtinA: navuM magha khUba vadhu pramANamAM pIe che, teNe | kamara phuva rAmata pavanothe mAthe list pIdheluM e madya, tIkSaNa tathA rUkSa hovAthI vAyunA prakopathI thatA madAtyaya rogamAM vAyune kopAve che-tema ja e madhamAM hadayamAM, beya paDakhAMmAM tathA sAMdhAomAM uSNatAno guNa paNa hoya che, te kAraNe pittane pIDA thAya che. vadhu bakavAda tema ja ghaNA paNa te magha vikRta banAve che; ema ekI. || ujAgarA thAya che, jethI te mANasa jANe vakhate vikRta banelA te beya doSe te pachI | ke ekadama gAMDo thaI gayo hoya tevo AmAzayamAM pahoMcI jaI tyAM atizaya | jaNAya che. 19 stabdha thayelA kaphanI sAthe maLI jAya che | vivaraNa : A vAtika madAtmayanuM lakSaNa ane pachI moTI moTI zirAomAM te | carake pazu cikitsAsthAnanA 24mA adhyAyamAM doSa utpAta macAve che ane pachI hRdayanA | Ama kahyuM che ke- hiravAsasira:rUvAraaAtrAnA mUlarUpa je zirAo che, te paNa jyAre vidyagvAvazya vAtakArya mArayayam II jemAM heDakI, vikAra pAmI kUdavA mAMDe che tyAre zarIra | zvAsa, mastakane kaMpa, paDakhAmAM phUla ane vadhu atyaMta leza pAme che, te "madAtmaya pramANamAM ujAgara' thayA hoya te ragane vAyunI ziga thaye kahevAya che, tenuM lakSaNa nIce pradhAnatAvALo madAtyaya roga jANo." suzrute paNa huM kahuM chuM. 13-15 uttarataMtranI 47 mA adhyAyamAM vAtika mahAmadAtmaya rAganuM lakSaNa tyayanuM AvuM lakSaNa kahyuM che ke-"tammAkramarvayamuhyte ghRSyate rauti dahyate jvaryate bhRzam // 16 // grahatodakampAH pAnAtyaye'nilakRte zirasA rujazca // hRddvo vepathuharSaH pArzvazulaM shirorujaa| vAyue upajAvelA pAnAtyaya ke madAtyaya rogamAM bharuciH svedaviSTambho vihvalatyatisAryate // 17 // zarIranuM jakaDAvuM, zarIranAM aMgenuM bhAMgavuM, kutte.............ti vistrapati hadayanuM jhalAvuM, zarIramAM jANe soya bhoMkAtI parva matathiM vivAra vAna rakSaNam II8 | heya evI pIDA, kaMpArI ane mAthAnI pIDA
Page #598
--------------------------------------------------------------------------
________________ madAtyaya-cikisita-adhyAya 16 me 557 eTalAM lakSaNo thAya che.' 19 vivaraNa : ahIM maLamAM darzAvela kaphaja pittajanita madAyanAM lakSaNe madAyanAM lakSaNo carake paNa cikitritasrota pAkko ne tAro viraH rItatA sthAnanA 24mA adhyAyamAM Ama kahyAM che kechrdii raktaprakopo vA pItaM pazyati paittike // 20 | chrghrockhlaastndraastaibhitygaurvaiH| vidyAcchotaparI strotanuM pAkavuM, tAva, baLatarA, viSThA- | taltha kArya mAdhyam -jemAM UlaTI, arocakano bheda-chatApaNuM thavuM, parasevAmAM pILA badhI vastuo para aNagamo, moLa-ubakA, taMdrAraMga, UlaTI tathA rudhirano prakopa ane | nidrA jevuM ghena, bhInAM kapaDAMthI lapeTyA jevo anubhava, badhA padArthone je pILA raMganA dekhe zarIranuM bhArepaNuM ane pAsa zItalatAthI mANasa eTalAM lakSaNe pittanA prakopathI thayelA ) prakopathI thayelA | jANe gherAyo hoya eTalAM lakSaNo jaNAya tyAre te uparathI lagabhaga kaphanI adhikatAvALo-kaphajanita madAyamAM mANasane jaNAya che. 20 vivaraNa: A sabaMdhe carake paNa cikitsA | madAtyaya jANavo. vaLI ahIM kAzyapa saMhitAmAM traNe doSanA prakopathI thatA sAMnipAtika madAtyasthAnanA 24mA adhyAyamAM '750ArAhakavaraHmuurchaatiisaarvibhrmaiH / vidyAddhAritavarNasya pittaprAya madA | yanuM paNa lakSaNa kahyuM che, tenuM lakSaNa suzrute uttara taMtranA 47mA adhyAyamAM Ama TUMkamAM kahyuM che kethayam " jemAM vadhu paDatI tarasa, dAha, jarUra, parasevo, mUI, atisAra ane zarIranuM bhamI sarvara mavati sarvavirapat II sarva doSone eka ' javuM thAya ane jene raMga hariyALA thaI jAya, | sAmaTo vikAra thayo hoya tevA sAMnipAtika madAtyayamAM te te lakSaNe uparathI te madAtyayane lagabhaga badhAye vikAro eka sAmaTA thayelA hoya che. 21,22 pittanI adhikatAvALo jANe." 20 madAtyaya roga lagabhaga AmadoSathI thAya kapha janita ane sAMnipAtika bhUyiSThamAmaprabhavaM pravadanti mdaatyym|| madAtmayanAM lakSaNe tasmAnmadAtyaye pUrva hitaM laGghanameva tu // 23 // ......... sekazItavaITalA vidyA kahe che ke madAtyaya roga lagatndraa stambho visaMzatvaM viSAdazca kaphAtmake // 21 bhaga AmanA doSathI eTale ke apakva shvaaskaasbhrmotsaadviddmedaanaahvepkaaH| kherAkanA rasarUpa deSamAMthI ja utpanna thAya zulamohau ca sAmAnyau sarvarUpastu sarvajaH // 22 | che, e kAraNe madAtyaya rogamAM prathama jemAM ALasa, moDhAmAMthI kaphanI lALAnuM | laMghana karavAM, e paNa avazya hitakArI karavuM, UlaTI, zItavara-TADha tAva, | thAya che. 23 alasaka roga, taMdrA-nidrA jevuM ghena, staMbha- | vivaraNa: carake te cikitsAsthAnanA zarIranuM jakaDAvuM, saMjJArahitapaNuM-bebhAna | 24 mA adhyAyamAM Ama ja kahyuM che ke, "sarva sthiti ane viSAda-kheda eTalAM lakSaNa | mAya vivAra trioSaNajiM tu yaHI roSe kaphapradhAna athavA kaphaja madAtyayamAM thAya che | mavAre vayeta tamArI pratita che badhAye madA, paraMtu zvAsa, kAsa-udharasa, zrama, upasAda- | tyaya rogane vadhe trideSaja jANavA eTale ke traNe zarIranI zithilatA, vijhAne bheda-jhADo | denA prakopathI ja harakoI madAtyaya roga utpanna chatApaNuM thAya, AnAha-maLabaMdha, kaMpArI | thAya che, ema samajI vaidya madAtyaya rogamAM je ane bhUla tathA moha-mUcha ke bebhAna | je deSa adhika dekhAya tene tene uddezI tenI sthiti e banne sAmAnya jaNAya tyAre tenI ja cikitsA prathama karavI joIe. athavA e sarva lakSaNothI yukta madAtyaya rogane | harakoI madAtyaya rogamAM kaphanI ja adhikatA hoya sarva doSanA prakopathI thayelo sAMnipAtika | che, ema samajI vaidhe prathama kaphanI ja cikitsA madAtyaya kahe. 21,22 | AraMbhavI joIe.' A saMbadhe paNa carake kaheluM che ke
Page #599
--------------------------------------------------------------------------
________________ 558 kAzyapa saMhitA-cikisitasthAna "HthAnAnupUrvA vA kriyA nA mAryA pitta- | avasthAnAM lakSaNonI prApti thatI ja nathI, mItaparyantaH kALa hi mAyayaH || athavA madAtyaya | paNa te madAtmaya rogane rahelo ja jANa. 25 rogamAM prathama kaphasthAnamAM vadhu jAmelA kaphane dUra | vizva madatyayamAM zItaLa tarpaNa praga karavAnA kramathI ane te pachI pittanI tathA vAyunI ityetaiH kAraNairTaSTvA vidagdhamadapIDitam / cikitsA karavI joIe, kAraNa ke madAtyaya roga pAyayettarpaNaM kAle zItaM dADimavAriNA // 26 // lagabhaga pittanA tathA vAyunA nAzarUpa aMtavALo hoya uparyukta laMghanaprayoga barAbara karela che-eTale ke madAyamAM pitta ane vAyu to chelle na hoya ne evAM kAraNothI je madAtmayamAM baLavAna banelA thAya che-arthAtu madAtyayamAM prathama teno rogI vidagdha madathI pIDAyelo dekhAya, kaphasthAnamAM vadheluM kapha ja vadhu baLavAna bane che | tyAre te rogIne dADamanA rasathI yukta ane te pachI ja temAM pittane tathA vAyune karela zItaLa pANIthI banAveluM zItaLa prakopa vadhu thAya che, mATe ja madAtyayamAM prathama tarpaNa yogya samaye pAvuM joIe. 26 kaphanI cikitsA karIne tene vadhAro ocho thAya tyAre ja chele vAtaSanI tathA pittadoSanI je maghathI madaya roga thayo hoya te ja cikitsA karavI joIe." 23 madya tenuM auSadha bane laMghanathI AmadoSa dUra thatAM madAtyaya mATe cenaiva mana ma ramupo mAtmaH | prakAGkSA lAghavaM sthairyamindriyANAM prsnntaa| tathaivopaharet pAtuM bahuzItodakAnvitam // 27 // rogopazAntirvAkchuddhI rUpaM samyagvizoSite // 24 kAyAgnistanmayo hyasya zirA rasavahAstathA / manazca bhAvitaM tena tasmAttaddhayasya bheSajam // 28 madAtyayamAM laMghana dvArA AmadeSanuM je maghathI madAtmaya roga utpanna thayo khUba zeSaNa thaI jAya tyAre (madAyanA) hoya, te ja mane zItaLa jaLathI yukta rogIne khorAka khAvAnI kAMkSA-IcchA thAya, zarIramAM halakApaNuM ane sthiratA thAya, te madAtmaya rogamAM pIvA mATe e rogIne lAvI ApavuM joIe, kAraNa ke e ja iMdriyanI prasannatA thAya ane chevaTe madAtmaya nidAnarUpa thayelA maghathI te rogIne jaTharAgni, roganI paNa zAMti thAya che ane vANuM tenI zirAo, rasavAhinI zirAo tathA zuddhi-e madAtyayaroga dUra thayAnuM khAsa te rogInuM mana tamaya thaI bhAvita athavA lakSaNa samajavuM. 24 avivAsita thayela hoya che, tethI e ja madAtyayamAM AmanA atizeSaNathI ja ! (nidAnarUpa thayeluM) tajanita te madya uparyukta lakSaNe thAya e madAtyaya rogamAM kharekhara auSadharUpa etAni kRtvA vikRti yAti cAtivizoSaNAt / / thAya che. 27,28 bhasaMprAptimathaiteSAM jAnIyAttamalavite // 25 // vivaraNa: "A saMbaMdhe carake paNa cikimadAtyayamAM AmadoSanuM atizaya zASaNa | tsita sthAnanA 24mA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke thAya te pachI ja ema-upara darzAvela lakSaNa- | HidhyAtidInavIrena vo vyApa vagAyattA samatina rUpe ke kAraNe vaDe madAtyaya dUra thayela | veva roganniA tenaiva manorAjyati | je madyapAnane mithyAga, mA jaNAya che; paraMtu AmadeSanuM je ati | atiyoga ke hIna, atiga ke hInayoganA kAraNe je madAtyaya roga zoSaNa thayuM na hoya te te madAtmaya vega | utpanna thAya che, te ja madyane samapAna prayoga UlaTe vikAra pAme che te kAraNe madAtyaya | karavAthI e maghajanita madAtyayoga maTe che; Avo regamAM jene yogya pramANamAM laMghana karyuM | ja Azaya aSTAMgasaMgrahakAre paNa cikitsAsthAnanA na hoya te rogI viSe uparyukta rogarahita | 70 mA adhyAyamAM jaNAvyA che. ra728
Page #600
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAtyaya madAtyayamAM hitakara tapa yAga athavA klAntavikliSTayathartu sukhavAriNA / snAtAnuliptaM prayataM manojJAsanavezmagam // 29 // athavA mahAtyayane je rAgI glAni pAmIne lAthapeAtha thaI paDyo hoya ane atizaya phleza pAmyA hAya, tene Rtu anusAra sukhakAraka pANIthI prathama snAna karAvI, vilepana lagADIne sAvadhAna karavA. ane pachI tene managamatA suMdara gharamAM laI jaI uttama Asana para besADavA; ane te pachI hRdayane priya thAya evA uttama pAtramAM lAvIne yuktipUrvaka tapaNu pIvaDAvavuM. 29 uparyukta tapa NanI oLakha pAyayettarpaNaM yuktyA hRdyapAtropanAyakam / sattava pALA dA athavA hAnalastavaH ||rUthI viDasauvacalAjAjyaH suzIta dADimodakam / tanmadyamalpatakraM ca ruSitAH saktavo'lpazaH // 31 // www (bhUMjelA dhAnyanA) sAthavA hRdayane priya thaI tRptikAraka thAya che; athavA lAjasakatu eTale ke bhUjelI DAMgaranI dhANInA sAthavA pazu hRdayapriya hAI tRptikAraka thAya che athavA miDalavaNu, saMcaLa tathA jIru. nAkhI kareluM dADimarasayukta pANI meLavI taiyAra karela madyamAM theADI chAza nAkhI te rUpI tapa e rAgIne ApavuM athavA te uparyukta madyathI mizra karela gheADA thADA sAthavA (tapaNurUpe) ApavA. 30,31 athavA maTThAtyayamAM hitakara SADavaprayAga kuThera bhUstRNakSaudra jambIrasumukhAdayaH / yunhio pADavA mulyAH vadyApAH sudhina dhALI tulasI, bhUtRNu nAme ghAsa, madya, jakhIra-bijoru ane sumukha nAme jaMgalI tulasI vagerethI yukta khATA SADavA (caTaNI vagere) mukhyatve kAcA ke pAkA hAya ane sugaMdhI hAya te paNa maTThAtyayamAM hitakara che. 32 ---adhyAya 16mA maThThAtyayamAM hitakara jAMgala-mAMsaprayAgA kezaraM mAtuluGgAnAmArdrakaM jIva (ra) dADimam / zarkarAguDakhaNDAni jAGgalAnyAmiSANi ca // 33 anhAnamhAni vidyAni saMtAni vimAnta: | 59 bijorAMnA kesarA, AduM, jIruM tathA dADima rasathI yukta ane sAkara, geALa ke khAMDa nAkhI vibhAga pramANe taiyAra karelAM khATAM ke khaTAIthI rahita saMskArI karelAM jAMgala mAMsA paNa madyAtmayamAM hitakArI thAya che. 33 pAInI bhAjI tathA avakSIrI pazu maddAtyayamAM ApI zakAya upadikAM tatrasiddhAM siddhAM vA guDacukrayoH // 34 evaMvidhAM tvakSIrIM pAnAtyayanipIDitam / chAzamAM rAMdhelI athavA gA ane cukAmAM pakavelI upeAdikA-pAInI bhAjIne athavA te ja pramANe rAMdhelI avakSIrI pazu pAnAtmaya ke madAhyayanA rAgathI pIDAyelAne apAya tApaNu phAyado kare che. 34 maThThAtyayanA rogIne hitakara ApavuM tathAhAmovasaMvatrAM pAyacait siddhave mik rU e pramANe je je dravya madAtmayamAM hitakArI hoya te paNa meLavI taiyAra karIne vaghe mAtyaya roga maTADavA mATe tenA rAgIne pAvuM joI e. 35 kAniciddhayatra bhakSyANi kAnicit svAdayed budhaH / jighet pazyet pibet kinycicchrddhaanananAAt // 1 // vaLI vidvAna vaidye A madAtyaya rAgamAM keTalAMka dravyeAne bhakSya tarIke ane keTalAMkane svAda levA ceAgya tarIke paNa taiyAra karI rAgIne devAM; tema ja e UgIne zraddhA upajAvavA mATe kAI dravya pAte sUdhI jovuM ane vaidhe paNa pIvuM joI e. 36 suvuM trAsyAnujJAnIyAdatuyonuM cAmam / yacca yaccAnuzete'sya tattadevopacArayet // 37 // tema ja anukrame Rtu anusAra je
Page #601
--------------------------------------------------------------------------
________________ 560, . kAzyapa saMhitA-cikisitasthAna koI dravya A madAtmayanA rogIne sukha- bhAre khorAka, agni tathA sUryanuM sevana, kAraka thAya, tenuM sevana karavAnI tene te divasanI nidrA, laMghana Adi zeSaNakriyA, salAha ApavI; ekaMdara je je vastu te zeka, musApharI, mithuna, zrama tathA vyAyAma rogInI prakRtine mAphaka Ave, tenA ja | vagere zArIrazramano madAtmayanA rogIe upacAra karavA. 37 tyAga karavo; tema ja osAmaNa, rAba ane krameNa cAsya saMsargamanapAneSu yojayet / yUSa paNa madatyayamAM hitakArI nathI. 3940 dukUlakSaumakadalIpadmapatrAdi sevayet // 38 // evaM cennopazAmyeta tatremAM kArayet kriyAm // 41 vandranAra 4 muni zItAni vividhAni jA ema upara darzAvelI cikitsA , vaLI e madAtmayanA rogIne anukrame ! chatAM madAtyaya roga je na maTe te vaidya khora ka-pANI ApyA karavAM; tema ja dukUla- | e rogamAM A-nIce darzAvAto cikitsAvastra, rezamI vastro ane keLanAM tathA kamaLa prayoga karAvI zakAya che. 41 nAM pAMdaDAMnuM sevana karAvavuM; uparAMta zItaLa pittajanita dayanI vizeSa cikitsA caMdana, matIo tathA bIjAM zItaLa dravyano uzIraM tintiDIkaM ca dADimasvarasaM madhu / prayoga karAva. 38 pAnAtmye pittakRte zreSThaM tarpaNapAnakam // 42 // vivaraNa: A saMbaMdhe carake pazu cikitsA | pittanA prakopathI thayelA madAtyaya rogasthAnanA 24 mA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke- mAM uzIra-sugaMdhIvALo, AmalI, dADamano kumudotpalapatrANAM siktAnAM cndnaambunaa| hitA: sparzA rasa tathA madha mizra karI apAya, e zreSTha manojJAna sAthe samuthite / thAzca vividhA: rasatA | taNapAnakano prayoga karavo. 42 rAdhdha sivinA zivArA taiyAnAM saMsA: kAzmayaM dADimaM drAkSAH khajUrANi parUSakam / zamayanti maMdAtyayam // jalayantrAbhivarSINi vAtayantra dadyAt kuDavazastAni lodhrAdIni tu yuktitH|| vahAni ca / kalpanIyAni bhiSajA dAhe dhArAgRhANi ca / / vaLI kArya-gAbhAraphala, dADama, vadhu paDatA madyapAnathI thatA dAhamAM caMdananAM drAkSa, khajUra, phAlamAM tathA ledhara vagere pANIthI chAMTelAM kumudakamaLa tathA utpalakamaLanAM pAna ane managamatI vastuonA vividha sparze paNa uttama hAI kuMDavamAtrA pramANe-1 paNa hitakArI thAya che; tema ja aneka prakAranI talA yuktithI ApavAM joIe. 43 zItala kathA-vArtAo ane mera pakSIonA taraza, ulaTI vagerene maTADanAra lodhrAdirasoga kalyANakArI zabdo tema ja meghe nI uttama gajanAo paNa madAtyaya rogane zamAve che. vaLI je prAmasika: TUka pichuvA ...! madAtyaya rogamAM rogIne dAha thatA hoya to vadhe ! toyADhake plutaM sthApyaM sajAti vA sakezaram // tenI copAsa dhArAyaMtra-phuvArAonA varasAda vara tRSNAM chardimatIsAramadamUrchAvilApakam / sAvavA; vAtayaMtro paMkhA cAlu rakhAvavA; ane anavasthAnama vaitAtti kapa kuvArAvALA ghara paNa taiyAra karAvavAM. 38 lodhara, AmaLAM ane majITha samAna madAtyaya rogamAM e bhAge laI bArIka pIsI nAkhI temAM jAI 3urjna vannapAna rakSAmAM 2 aai ra rU2 | phaLa tathA kezara paNa mizra karI eka AdrakaagnihUrvApare 4 vivAE virajAm | 256 tolA pANImAM palALIne rAkhI mUkavA vAvamaithunAthANAnuM thANAmAM% vivarnan | joIe. temAMthI gya pramANamAM sevana maNuM thAkyo yUjhara hAthane mAre che | karAya to vadhu paDatI taraza, UlaTI, ati garamAgarama khorAkapANI, lUkhA ane ] sAra-jhADA, mada, mUccha, bakavAda, mananI
Page #602
--------------------------------------------------------------------------
________________ pha sita-adhyAya 17mA asthiratA, aruci tathA glAni--e rAgAne te dUra kare che. 44,45 vAta-pitta-pradhAna maddAtmayanAzaka lAmajjakAdi prayAga lAmajjaka mRNAlatvamadhukAnyutpalaM tathA / palaM palaM guDUcyA dve aSTau guDapalAni tu // 46 jalADhake nave bhANDe gopayet kezarAnvitam / vAtapittottaraM hanti madaM sopadravaM nRNAm // 47 // pA www | bIjA' leAsiddha pAnakAne paNa madrAtyayamAM pratyeAga lokasiddhAni cAnyAni pAnakAnyupakalpayet / samadyAnyannapAnAni bhUyiSThaM copapAdayet // 48 // vaidya mahAtmaya roganA zamana mATe bIjA paNa leAkasiddha eTale leAkamAM jANItAM pAna-pINAM-zarakhatAnA mAtyaya rAgamAM pratyeAga karAvavA; tema ja madya sahita khArAka tathA pINAMnuM vadhu pramANamAM sevana karAvavuM. madrAtyayamAM dASAnusAra saMzAdhana paNa jarUrI yathAnubandhaM kurvIta sa rAgI ca balI bhavet / yathAdoSaM tatastasya kuryAt saMzodhanaM budhaH // 49 vidvAna vaidya, madyAtyayamAM anubaMdharUpe kA. 36 thayela khIjA rAgane anusarI, rAgI jo baLavAna heAya eTale ke sa'zeAdhanane sahI zaketevA jo baLavAna rAgI jaNAya, teA tenA doSanA pramANamAM sa zeAdhana paNa karavuM. 49 madya sAthe naseAtaranuM cUrNa sa zeAdhanarUpe apAya madyayuktaM trivRccUrNe peyaM syAdanulomanam / pAnakenApyavat kArya samadyaguDayuktayA // 50 // athavA | vIramULa athavA sugadhI vALA jevuM sugadhI eka jAtanuM ghAsa, kamalanALa, taja, jeThImadha tathA utpalakamala-e pratyeka dravya eka eka pala-cAra cAra tAlA, gaLeA e pala-ATha teAlA ane gALaATha pala-batrIsa tAlA laI temAMnA lAmajakathI gaLA sudhInAnuM khArIka cUrNa karI te khadhAM gALa sahita drabyAne mATInA navA vAsaNamAM eka Aka-256 teAlA pANInI sAthe bhIjavI rAkhavAM ane temAM thADu. kesara paNa nAkhI DhAMkI daI surakSita sthAne te vAsaNane(kharAkhara sAcavI) rAkhI mUkavuM; pachI temAMthI cAgya pramANamAM jo upayAga karavAmAM Ave te te (badhAMne ekatra) rasa, leAkeAnA vAta-pitta-pradhAna | mada ke mahAtyaya roganA tenA upadraveAnI sAthe nAza kare che. 46,47 maTThAtyayanA rAgIe madya sAthe nasA taranuM cUrNa pIvuM; kema ke te doSAnuM anulAmana karanAra thAya che; tema ja madya tathA geALa anne ceAgya pramANamAM laI pAnaka pINAM sAthe paNa te (naseAtaranA cUrNane) prayAga karavA, te paNa ThIka che. 50 mannAtyayamAM vipa` tathA dAhayukta jvaranI cikitsA paNa karAya vaisarpavA ttvovaM cohA'ziyA I pipAsAvaCAddAzta kSetra zAryA marAthaye // 2 // je mAtyaya roga vadhu paDatI taraza, jvara tathA dAhathI yukta hAya ane tethI je rAgI pIDAtA hoya teA visap-ratavAnA rAga mATe tathA dAhayukta jvara mATe je cikitsA kahI che, te ja karavI jarUrI che. 51 iti ha smAha bhagavAn kazyapaH // 52 // ema bhagavAna kazyape maDhAtyaya cikitsA kahI che. iti zrIkAzyapasaMhitAmAM 'maTThAtyaya-cikisita ' nAmanA adhyAya 16 mA samApta 'pha+--cikitsita': adhyAya 17 mA athAtaH dhiitiM chANyAyAmaH // z|| kRti haiM mAtra maLavAnuM thavaH // 2 // | have ahI thI 'phka' nAmanA mAlarAganI cikitsA ame kahIzuM, ema kharekhara bhagavAna kazyape kahyuM hatuM. 1,2 'phakka' rA"nI oLakha bAlaH saMvatsarA (pannaH ) pAdAbhyAM yo na gacchati / sa phakka iti vijJeyastasya vakSyAmi lakSaNam // 3 harakeAI bALaka, eka varSanI uMmaranA
Page #603
--------------------------------------------------------------------------
________________ 562 kAzyapa saMhitA-cikisitasthAna thayo hoya, chatAM banne page (potAnI meLe) | tamArA mUvI mU4i mavatti vA nA je cAle nahi, te e "phakka" nAmano tene | vAmUhiskRtaM zrotra vArjiA stra hitA roga thayo che, ema khAsa jANavuM joIe, mUruM vAchotra mA vadhAre . te roganuM lakSaNa huM have nIce darzAvyA | pravIti mULe aa teja zravaNendrire 2 pramANe kahuM chuM. 3 vANI-Indriya jeke eka ja che, te kevA bALakane pha rega thAya che | jema hAtha be hoya che, tema e vANIdhAtrI vidudhA vilaMziTI | Idriya be prakAre bheda pAmelI thAya che, tApa dudhira va tattvamA 77 I temAMnA eka ardha prakArathI mANasa zabdane je dhAtrI-dhavaDAvatI mAtA, kaphadoSa- | bAle che ane bIjA ardha prakArathI zabdane pradhAna dhAvaNathI yukta hoya, te mAtAne | sAMbhaLe che; e kAraNe mANase, lagabhaga phakadugdhA'-eTale ke "phakka" rogane upa vadhu pramANamAM mUMgA hoya che ane lagajAvanAra dhAvaNavALI che, ema jANI zakAya | bhAga vadhu pramANamAM baherA hoya che; che, evI dhAvamAtAnuM dhAvaNa je bALaka dhAve, kAraNa ke zrotrendriyanuM mULa vANI che, tethI che, te bALaka aneka jAtanA rogothI yukta | vANInI bhraSTatA thAya eTale ke mANaso thaIne kuzapaNane lIdhe "phakka" regavALA | mUMgA thAya tyAre tenI zrotra Idriya paNa thAya che. 4 kharekhara bhraSTa thAya che-baherI bane che; ema pittAnilaprakRtikI paTukSIrA pttuprjaa| zrotraIdriyanuM mULa vANIpriya che, e kAraNe vANuiMdriyamAM vikAra thavAthI mANasa kutaH paGgujaDA mUkA tridoSakSIrabhojinaH // 5 // je dhAvamAtA vAyu ane pittadeSa baherA paNa thAya che, paNa zravaNendriya bhale pradhAna prakRtivALI hoya, jenuM dhAvaNa nAza pAmI hoya, paNa mULarUpa vANI Idriya khArAzathI yukta hoya ane jene saMtAne nAza pAmI na hoya to mANasa, bhale bahere hoya toye belI te zake ja che. 7-9 ghaNAM hoya, evI te dhAvamAtAnA trideSayukta | dhAvaNane dhAvatAM bALakomAM pAMgaLApaNuM, - vivaraNa: ahIM 7-8 kalAkamAM je vAta jaNAvI che, te kharekhara mAnavA jevI che; AthI ja jaDatA ane mUMgApaNuM koNa jANe kayA arvAcIna vidvAne paNa te saMbaMdhe saMmata thayelA kAraNathI prApta thAya che? (e jANavuM muzkela che; teo mAne che ke je mANasa, prathama maMgo bane che.) 5 banyo che, te sAthe sAthe ja bahero paNa banI phaka regamAM saMzodhana hitakArI thAya | jaya che; ekaMdara vANI-IdriyanI zakti nAza pAme vAta saMghavartane mana pUrvALi senibhA | ke tarata tenI sAthe ja zravaNendriyanI zakti paNa nithALayiArthAta ke saMzodhana dirama | ApoApa nAza pAmI jAya che; kAraNa ke zravaNe ndriyanuM mULa vANI che, tethI mUlane nAza thatAM prANuonI iMdriya manane AgaLa karI tenI Azrita-zravaNendriya paNa nAza pAme, te pitAnA viSaye pratye je hadayamAMthI barAbara avazya ghaTe ja che; paNa je mANasa pahelAMthI pravRtti kare che, to phakta rogamAM sAdhana | maMge na hoya te pAchaLathI be bahere bane che, auSadha ApavuM te hitakArI thAya che. 6 | to te mANasa, pAchaLathI ApoApa mUMgo thaI mANase vadhu mUMgA tathA baherA hoya | jato nathI. --tenAM kAraNa phakara roganA traNa prakAre paikI kSIraja kahyo tatra vAgindriyaM tvekaM dvidhA bhinnaM yathA krau| kSIrajaM garbhajaM caiva tRtIyaM vyAdhisaMbhavam / ardhana zabdaM vadati gRhNAtyardhana taM punaH // 7 // | phaktatvaM trividhaM proktaM kSIrajaM tatra varNitam // 10 //
Page #604
--------------------------------------------------------------------------
________________ "phakka-cikisita -adhyAya 17 me 563 phakIroga, traNa prakArane kahyA che; jema, mAMsa, baLa tathA kAMti kSINa thAya che; ke eka te kSIraja eTale ke dhAvamAtAnA | tema ja tenA keDanI pAchaLanA bhAga phUlA vikRta dhAvaNa dhAvavAthI utpanna thAya che, ke DhagarA, bA hu tathA sAthaLa atyaMta bIje garbhamAMthI ja utpanna thAya che ane sukAI jAya che, tenuM peTa, mAthuM ane mukha trIje vyAdhi ke rogomAMthI utpanna thAya che. moTAM banI jAya che, tenAM netro pILAM temAMthI "kSIraja" eTale bagaDela dhAvaNa thaI jAya che, tenAM badhAM aMge romAMca dhAvavAthI je phakaka rega thAya che, tenuM te | yukta rahe che, tenuM lohI tathA mAMsa kSINa ahIM upara varNana karyuM che. 10 thavAthI tenAM kevaLa hADakAM dekhAyA kare gabha ja phoga che, tenuM nIcenuM zarIra kSINa thaIne karamAI miLanADra tanyastha vinivartanAtA jAya che, tene mUtra tathA viSTA kAyama cAlu kSattei tri ivADapi = ho marmadirA rahyA kare che, tenuM nIcenuM zarIra ceSTArahita je bALakanI mAtA garbhiNI thaI hoya, | jaDa jevuM banI jAya che athavA tenA hAtha tenuM dhAvaNa ekadama khalAsa thaI jAya che ane DhIMcaNa pUje che; durbaLatAnA kAraNe eTale ke garbhanA kAraNe dhAvaNa utpanna thatuM tenI (halanacalanarUpa) ceSTA maMda thaI baMdha thaI jAya che, tethI e dhAvaNa dhAvatuM jAya che, ane te maMdapaNAne lIdhe mAkhIo, bALaka (dhAvaNa nahi maLavAthI) kSINa thaI karamiyA tathA kIDAo tene herAna kare che jAya che athavA marI paNa jAya che; ema | ane tethI te gherAI jAya che; mRtyujanaka te "phakaka" roga sagarbhA thayelI mAtAnuM rogo tene najIka jaNAya che. tenAM rUMvADAM kharI dhAvaNa (garbhanA kAraNe) na maLavAthI ke baMdha paDe che ane khaDAM thaI rahe che; vaLI te thavAthI thayela hoya che tethI e garbhapIDita | sajajaDa thaI jAya che, tenA nakha moTA pharka roga "kSIraja' kahevAya che. 11 thaI vadhyA kare che, tenA zarIramAMthI durgaMdha trIjA vyAdhija phakaroganAM lakSaNe | nIkaLyA kare che; svabhAve te krodhI banI nijairAgantubhizcaiva vyAdhito jvraadibhiH|| jAya che, ane te phakarogI bALaka vadhu anAtha virUte yAtrA mAMvatiH 22 paDatA zvAsathI yukta thaI hAMphe che, dIna sNshussksphicbaahrumhodrshiromukhH| banI jAya che, tema ja atizaya viSTA, pitA dRvatA darathama nAristhapala zarU | mUtra, cIpaDA tathA nAkanA melanI tenAmAM pramlAnAdharakAyazca nitymuutrpuriisskRt|| utpatti thAya che; A badhAM kAraNo uparathI nizceSTAdharakAyo vA pANijAnugamo'pi vA // 14 te bALakane vyAdhija pharkaroga thayo che, daurbalyAnmandaceSTazca mandatvAt pribhuutkH|| ema jANavuM. 12-17 makSikAkRmikITAnAM gamyazcAsannamRtyuruk // 15 // | jaffmarniva....................... ! vizIrNadRSTaromA ca stabdharomA mhaankhH|| durgandhI malinaH krodhI phakkA zvasiti tAmyati // .............................manAthanAM viroSatA ativinnmuutrduussikaashivaannkmlodbhvH| praduSTagrahaNIkAzca prAyazo bahubhojinaH // 18 // ityetaiH kAraNairvidyAvyAdhijAM phakkatAM shishoH||17 phakkA bhavanti tasmAcca bhuktaM teSAmapArthakam / je bALaka nija-deSajanya tathA AgaMtu | mAvAva (to)svadumUtrapuSi: 22 bAhya kAraNothI thayelA vara Adi rogothI | e pramANe garbhiNI thayelI mAtAnA rogI banyA hoya te bALaka anAtha banI | kAraNe ja (dhAvaNa baMdha paDavAthI) anAtha kaleza pAme che-herAna thAya che, tethI tenAM | thayelAM te bALakone vizeSe karI (vyAdhija)
Page #605
--------------------------------------------------------------------------
________________ 564 kAzyapa saMhitA-cikitsitasthAna phakkaroga thAya che tethI e bALakonI teonI prajA ke saMtati athavA AkhAya grahaNuM-nADI atizaya kharAba thaI jAya | vaMzavistAra nAza pAme che, eTaluM ja nahi, che; chatAM e (vyAdhija-phakkaregI) bALako paNa te brAhmIne (kaI paNa mAge) sevanArA lagabhaga vadhu pramANamAM khAvAnI Teva pADe ! te zudro ane teonA vaMzajo paNa maraNa che, paNa teonuM e khAdheluM phakakarogI pachI svargamAM jaI zakatA nathI; (paNa hovAnA kAraNe nakAmuM thAya che; kema narakamAM jAya che,) kema ke teoe Acarele ke teono jaTharAgni paNa maMda thayo | dharma paNa nAza pAme che. 20,21 hoya che, tethI teone annarasa apa phaka cikitsA (cAlu) rahIne bahAra nIkaLyA kare che ane te | kI.... ja kAraNe teo ghaNuM pramANamAM-vAraMvAra mUtra ane viSNA tyajyA kare che-mATe ..................cA vA tathA madhune vA evA phakkarogIonI cikitsA tarata ja punarnavaikaparNAbhyAmeraNDazatapuSpayoH // 22 // karAvavI joIe. 18,19, drAkSApIlutrivRddhirvA zRtaM kSIraM pryojyet| phareganI cikitsA etAni tveva sarvANi saMbhRtya matimAn bhiSak // 23 athavA rAsnA ke jeThImadha, sADI, ekapaNuM, eraMDamUla, zatapuSpA-sUvA, drAkSa, ................ ... t vicAryuM pIlu tathA nasetara-eTalAM auSadhadravyanuM vAva viveta paddha va AthAmRttamA cUrNa karI te cUrNane nAkhI ukALelA dUdhano saptarAtrAt paraM cainaM trivRtkSIreNa zodhayet // 20 phakarogamAM prayoga karavo joIe; te mATe Btata 6 Ni....... .... ... buddhimAna vaidya, uparyukta e badhAM dravyonuM ekatra cUrNa karI avazya rAkhI mUkavuM joIe. 22,23 na tu brAhmIghRtaM zUdraH pibettaddhayasya nAzanam / phacikitsA (cAlu) prajJA zukacarate zUdrA trAkSa pitti 2 | | mAMhI...... mRtAH svarga na gacchanti dharmazcaiSAM vilupyte| " "punavvaM saMta zIva vA - karka rogI kalyANakaghata athavA amRta | rana darzaara pitta rAva nirAraka jevuM papalaghata pIvuM joIe ema sAta tenA prAAM mate pati teDha mustio divasa sudhI te ghatapAna kare, te pachI e rogIne tenaiva taiDha vipa nAM sarvazavitamU | rA 'trivRkSIra" pAIne zuddha karavo joIe; | athavA phakanA rogIe saMskArayukta ema te phakkarogI, zuddha thayela kaThAvALo | karela mAMsane cUSa ke saMskArI karela dUdha ja thAya, te pachI tene brAhmIdhRta" pAvuM | zAligekhAnI sAthe khAvuM; ke kAyama tevuM joIe; paraMtu e phakkarogI, je zudra | (auSadhapakava) dUdha ke dUdhapAka ja pIvo jAtino hoya to teNe brAhmIdhRta pIvuM na joIe; tethI e rogI prANabaLane meLave joIe; kema ke zUdra jAtinA mANase pIdheluM che, ane rogothI paNa mukta thAya che. vaLI brAhmIdhRta, teno kharekhara nAza karanAra thAya | te "phakka" rogIe uparyuMkA rAsnAdi dravyo che; je zudra loke brAhmIdhRta pIe che ke | nAkhI panna karelA telano ja prayoga karyA brAhmInuM koI paNa prakAre sevana kare che, te karavo joIe, ema te tela, sarva prakAre
Page #606
--------------------------------------------------------------------------
________________ phakka-cikitsita -adhyAya 17 55 phakkarogIone hitakArI kahyuM che. 24,25 | eka prastha-64-64 talA temAM nAkhavAM; badhA rogane maTADanAra rAsnAdi vrata, | pachI te badhAMne adhakacarAM karI cAra droNarAsnAdi tela ke rAsnAdipakava kSIraga | 4090 tolA pANImAM kavAtha karavo; temAMthI sAmadhu ......................................... | eka caturthAza-1024 telA kvAtha bAkI kRtaM vA taiDha vA zI gUmatho nam| | rahe tyAre tene agni parathI nIce utArI dvisaMskRtaM pazuta sarvoparvamune radA | laI temAM eka prastha tela tathA eka prastha upara darzAvela rAsnA, jeThImadha, Adi ! dahIM nAkhI teno pharI pAka kare; temAMnuM auSadhadravyo nAkhI pakaveluM ghI, tela, dUdha, | pravAhI baLI jAya eTale taiyAra thayela e yUSa ke mAMsarasane be vAra saMskArI pakavIne | tela "rAjataila" nAme prakhyAta thayuM che, e phakkanA rogIe prayoga kare; tethI paNa talano prayoga vAMjhaNI strIne tathA pAMgaLAM sarva rogothI chUTe che. 26 vagerene paNa phAyado kare che; tema ja pUrve phakaragamAM hitakara gomUtrayukta dUdhano prayoga | e telano prayoga IkSavAku, subAhu, sagara, kaphAdhikaM cenmanyeta mUtramibhraM payaH pibet| nahuSa, dilIpa, bharata tathA gaya rAjAe thoLa hitAzat RorvimuttA 27 ] paNa karyo hato, tethI e rAjAone tyAM vaidyanA je jANavAmAM Ave ke A | putra thayA hatA ane teoe uttama gati, pharoga kaphanI pradhAnatAvALo che, to tenA | AyuSa, bala tathA sukha paNa meLavyAM hatAM; rogIne gomUtra meLavelA dUdhano prayoga | ema A telane pUrvakALanA te te rAjAkarAvo ane tenI upara hitakArI khorAka | ene upadeza karAyo hato, e kAraNe A jamADa; tethI paNa te phakkarogI, badhAye tela "rAjataila" e nAme kahevAyuM che. vaLI rogothI mukta thAya che. 27 A rAjatailanA prayogathI e pUrvakALanA phareganAzaka rAjataile prayoga rAjAone uttama phAyado thayo hato, tethI eraNDAMzumatIbilva.. A rAjatela ghaNuM vakhaNAya che. 28-31 sAtha rApaTA thaT uparyukta cikitsA uparAMta phakarogI yavakolakulatthAnAM prasthaM prasthaM samAvapet // 28 // mATe "phakkaratha karAvo apAM paceccatuoNe kaSAyaM paadshessitm| | tricakra phakkarathakaM prAjJaH zilpikanirmitam / tailaprasthaM dadhiprastha kaSAyaM ca panaH pcet| | vidhyAttena zanakairgRhIto gatimabhyaset // 32 // tat tiruM pAtati sarvathA saMtraNona ra2 atizaya buddhimAna keI uttama FthApa........................***************** | kArIgara pAse eka (calaNagADI) "phakkaratha" .........te phoH sudhAroH sArA do | karAvo; tene traNa paiDAM hoya; e ratha vaDe Tggg viTTIpI matI thI ra o rUoll | grahaNa karAyelo phakkarogI bALaka dhIme dhIme etena lebhire putrA gatimAyurbalaM sukham / / cAlavAno abhyAsa kare. 32 zAM pUrvapalevA taiTamiti saMskRtam II | vAtarogI bALakane hitakara cikitsA anukavRtta di zAmarNI......... rUzA | vattAH pAnAni vakrartanAni cA * kare che eraMDamUla, aMzumatI-moTo samera, vAtoney vADhAnAM rUpu viro(vAta)lDrUrUA. malvaphala-Adi auSadhadravya, pratyeka alaMga | ..........tto suvA sthAnatayorrell alaga 40-40 tolA levAM. tema ja | ta 6 mAvAna java, bera ane kaLathI pratyeka eka | je bALako vAtarogamAM sapaDAyA hoya ***********. *** .. .
Page #607
--------------------------------------------------------------------------
________________ 566 kAzyapa saMhitA-cikisitasthAna ******************** teone bastio, nehapAna, svedano tathA | dhAtuo samAvasthAmAM-eka sarakhI heya, te udavartane vizeSe karI hitakArI thAya che | (bIjA prakAranI) "samAgni'-samAna ke gya tema ja evA bAlarogIne zayyA, Asana | pramANamAM rahetA jaTharAgnivALI hoya che; tathA bastirogo sukhakAraka thAya che, ema | paraMtu e uparyukta puSpadharmamAsika-Rtu bhagavAna kazyape kahyuM che. 33 sAva vagere jene viSama ke aniyamita thatAM iti zrIkAzyapasaMhitAmAM cikitsitasthAna viSe "phakka hoya ane jenI dhAtuo ke vAtAdi viSama ke cikitsita" nAmane adhyAya 17 me samApta ochAM vadhatAM hoya te (trIjA prakAranI) dhAtrI-cikisita : adhyAya 18mo | viSamAgnikI"-viSama jaTharAgnithI yukta athAto dhAtrIvillita thAma che ? / dhAtrI kahevAya che. 5 iti ha mAha bhagavAn kshypH||2|| vivaraNa: A saMbaMdhe carake vimAna- have ahIMthI dhAtrIcikitsita nAmanA sthAnanA chaThThA adhyAyamAM Ama kahyuM che-mithu adhyAyanuM ame vyAkhyAna karIzuM, ema khere. tu zArIreSu caturvidho vizeSo balabhedena bhavati khara bhagavAna kazyape kahyuM hatuM 1,2 tadyathA-tIkSNo mandaH samo viSama iti / tatra tiikssnnovRddhajIvakanI dhAtrIcikitsA viSenI jijJAsA sfmaH savArasaha, tadviparItaRkSano mA, samatu khalvapacArato vikRtimApadyate'nupacAratastu prakRtAvavatidhAtrIcikitsAM nikhilA vaktumarhasi me mune|| SThate, samalakSaNa-viparItalakSaNastu viSamaH, ityete caturvidhA sukhaM duHkhaM hi bAlAnAM dhAtrImUlamasaMzayam // 3 // bhavantyagnayazcaturvidhAnAmeva puruSANAm / tatra samavAta" he muni! have saMpUrNa dhAtrIcikitsAne sTemaja prakRti thAna samA mavapawyA, vAtAnAM tu kahevA Apa gya che; kAraNa ke bALakone vArAmimaracazikAne viSamA mavAra, pittAnAM je kaMI sukha tathA duHkha thAya che, tenuM tu pittAbhibhUte'gnyadhiSThAne tIkSNA bhavantyagnayaH, shlessmkharekhara dhAtrI ja hoya che. 3 lAnAM tu zleSmAbhibhUte hyagnyadhiSThAne mandA bhvntygnyH| zrIkazyapane pratyuttara jaTharanA zArIra agniemAM cAra prakArane taphAvata iti pRSTaH sa ziSyeNa sthavireNa mhaatpaaH|| balane bhedathI thAya che; jema ke tIkaNuM maMda, sama dhAtrIvizvitsitaM kRtyanaM vAva vatAM vAchA, tathA viSamaevA bhedathI jaTharAgni cAra prakArane vRddhajIvake ema pUchayuM, tyAre vaktA- | hoya che; temAM sarva viruddha AhAra-vihArane omAM zreSTha ane mahAtapasvI te kazyape, te je sahana karI zake-game te khavAya ke pIvAya ziSyane samagra dhAtrIcikitsita kahyuM hatuM. 4 ! te badhuM jenAthI pacI jAya te "tIkSaNa" kahevAya dhAtrInA traNa prakAre che; paraMtu je jaTharAgni tethI viparIta lakSaNavALA ......... . ! | hAI harakoI aniyamita ke viruddha AhAravihA.......... rane sahana kare nahi-paNa tethI je ochuM thaI ......(T) vizva zAtrI taphAzivaMtatti | jAya te maMda jaTharAmi kahevAya che; tema ja je ghara saMbhatti vizvaviSamanniza | Sa | jaTharAgni khaTA-viruddha AhAravihArothI vikAra je dhAvamAtA, (niyamita) pumpiNI pAme, paNa yogya pramANamAM mAphaka heAya evA ke mAsika RtudharmavALI thatI hoya ane AhAravihAra sevAya to potAnI prakRtimAM ke mULa vAta-pitta ubhaya doSapradhAna prakRtivALI | sthitimAM rahyA kare te yogya sthitivALe jaTharAmi hoya, te "tINAgni"tINa jaTharAgni- | kahevAya che; paraMtu ethI je viparIta lakSaNavALo vALI hoya; tema ja je dhAtrI samadhAtu- | heya te viSathI viruddha hoIne viSama' jaTharAgni vALI hoya eTale ke jethI vAtAdi ) kahevAya che; ema cAra prakAranA jaTharAgni, cAra
Page #608
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhAtrI-cikitsita-adhyAya 18 me prakAranA tevI tevI prakRtivALA judA judA leoNkAnA ja zarIramAM heAya che; temAM je leAkAnAM zarIramAM vAta, pitta ane kaph--eka sarakhA pramANamAM rahyAM hoya, tenA jaTharAmie prakRtistha hoI eka sarakhI sthitivALA hAya che; paraMtu je leAkeA vAtala heAya eTale ke vadhu pramANamAM vAtadeASathI yukta hoya, teeAnA jaTharAgninuM AzrayasthAna vAtadeSathI vikAra pAme che, te kAraNe teonA agnie viparIta lakSaNAvALA thAya che ane je leAkeAmAM pittadhAtu adhika pramANamAM hAya, teonA jaTharAminuM AzrayasthAna pittadoSathI bagaDe che tathA teenA agnie tIkSNa thAya che; ane je leAkAnAM zarIrA zleSmala hAI vadhu pramANamAM kadoSathI yukta hoya, teeAnA jaTharanA agnienuM AzrayasthAna kaphathI gherAyeluM hoya che tethI teonA jaTharAgnie maMda thAya che, arthAt AkAnA zarIramAM tIkSNa, mada, sama tathA viSama baLa hAya che, tenA kAraNe teonA jaTharanA agnie pazu tIkSNa, maMda, sama tathA viSama thAya che; eTale ke jeemAM vAta, pitta ane kafa sama hAya tenA jaTharanA agni sama hAya che; paraMtu je leAkeAmAM vAtadoSapradhAna hoya tenA jaTharane agni viSama hoya che ane jeemAM pittadoSanI pradhAnatA hoya teonA jaTharanA agni tIkSNa haiAya che; tema ja je leAkeAnA zarIramAM kardASanI pradhAnatA hAya teenA jaTharanA agni ( kaphadoSathI khAI-gherAIne) maMda thayA hAya che. pa zarIranA agni pramANe Arogya vagere mAyurArogyayormUlaM prajAnAM ca samAgnitA / viSamaH sarvarogANAM mUlaM hrAsasya varSmaNaH // 6 // 567 leAkeAnA zarIramAM samAgni heAya tA e samAgni, temanA AyuSya tathA ArogyanuM mUla gaNAya che; tenA AdhAre temanuM AyuSya lAMbu hAya che ane temanuM ArAgya paNa jaLa vAI rahe che; para`tu je leAkeAnA jaTharAgni viSama hoya te badhAye rAgeAnu` mUla hoI ne zarIranI kSINatAnuM paNa mULa thAya che. 6 | tIkSNa tathA maM jarAgninI ane viSamAgninI cikitsA tIrtha vRMduLa nitya mantrAnnIpaLiyA // cyArAne tu satataM viSamAzeH suNAvam / jvALa vagharuM vA yo onopacukyate // cacAvanuM yathAyonuM vacame, 1 yathAvidhi / | tIkSNa jaTharAgnivALA mANase kAyama mR'haNa-pauSTika padArthonu' sevana karavuM; ane mandAgnivALAe, te maMdAgninuM dIpana thAya, tevI cikitsA karyA karavI, tema ja e ma'dAgnivALA mANase peAtAne pathya thAya ke mAphaka Ave tevA khArAkA khAvA joIe. para'tu viSamAgnivALAe kalyANakadhRta athavA SapaladhRtanA prayAga karavA, tema ja zarIranA khaLa pramANe ceAgAnusAra vidhipUrvaka pacakama(snehana, svedana, vamana, virecana tathA AsthAnakhasti)nuM sevana paNa karyA karavuM joI e. 8 kSAranuM sevana dhAtrIe ke koI e paNa vadhu na karavuM na tUpayojayet kSAraM kSAraprAyauSadhAni vA // prajAvinAzanaH kSAro dhAtrINAM sa na zasyate / kAI paNa mANuse (vadhu) kSAranA ke lagabhaga kSAra jemAM vadhu hAya tevAM auSadhAne upayAga na karavA, kAraNa ke kSAranu sevana prajAnA vinAza kare che; ane dhAtrIe te kSAranu` sevana kare te hitakArI nathI ja. 9 vivaraNa : A saMba Mdhe caraae paNa vimAnasthAnanA 1 lA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke-kSAranA vadhu prayAga puruSonA puruSapaNAne nAza kare che ane te uparAMta bIjAM pazu dhaNuM nukasAna kare che; jema kekssaarH punaroSNyataikSNyalAghavopapannaH kledayatyAdau pazcAdvizoSayati, sa pacanadahanabhedanArthamupayujyate; so'tiprayujyamAnaH kezAkSihRdaya puMstvopaghAtakaraH saMpadyate, ye hyenaM grAmanagaraniyamananavavAH satatamuvayu te te dhvAsthyanAthakhaalitypaality bhAjo hRdayApakartinazca bhavanti, tadyathA
Page #609
--------------------------------------------------------------------------
________________ 568 kAzyapa saMhitA-cikisitasthAna prAgAthInA, tamArakSA nAyuyusIta-kSAra e | vaLI je dhAtrIo medathI vadhu puSTa uSNutA, tIkaNutA tathA lAdhava-pacavAmAM halakA- | thaI hoya teone vaidya prathama sanehana paNAthI yukta che, tethI (tenuM vadhu sevana) | tathA vedanathI yukta karavI ane te pachI zarUAtamAM mANasanA zarIrane bhInAzavALuM kare che, teonuM (vAmana dvArA) Urva mAge tema ja paraMtu pAchaLathI te (zarIrane ) sUkavI nAkhe che; joke | virecana dvArA nIcenA mArgo zodhana karavuM te kSArane pAcana mATe, maLone bALI nAkhavA mATe | ane te pachI teone meda kSINa thAya ane ane maLonA bhedana mATe upayoga karAya che, tepaNa | sroto khalA thaI jAya tyAre teone e kSArane e vadhu upayoga karAya te mAthAnA | je paripakava annarasa thayo hoya te barAbara vALane, hRdayane tathA puruSapaNAno nAza karanAra | yogya mArge vahevA mAMDe che, tethI teo thAya che; e ja kAraNe je gAma, nagara, zahera ke | svastha thAya che. pachI te dhAtrI pAtaLA parAM vagerenA tathA dezavidezanA rahevAsI-leke niraMtara | zarIravALI thaI jAya, tyAre teNInuM roe kSArane upayoga kare che, teo aMdhApo, napuMsaka darzana paNa naSTa thaI jAya te pachI e dhAtrInuM paNuM, mAthA para TAla tathA paLiyAMne pAmanAra bRhaNa karavuM eTale ke zarIre te puSTa thAya, tema ja hRdayamAM jANe vADha thatI hoya, evA rogavALA thAya che; jema ke pUrva dizAnA tathA tevI tenI cikitsA karavI, jethI te dhAtrI cInanA leke kSAranuM vadhu sevana karatA heIne saMpUrNa nIrogI bane che. 11,12 tevA uparyukta rogothI yukta thAya che, te kAraNe balAtela nirmANa-vidhAna kSArane vadhu upayoga na kara. 9 balAmUlatulA dhautA dazamUlaM zatAvarI // 13 // dhAtrIone hitakara-pa | guDUcI rohiSaM rAsnA vRzcikAlI punarnavA / mrakSaNodvartanasnAnaM zuklAmbaraniSevaNam // tR sozI sAviAmUrvara.... mRSTamannaM sukhAsyA ca zAntacittena saMsthitiH .........! ..... #Anagzumahi | 24 I phlyANakRd (dha)maratirdhAtrINAM sukhhetvH|| azvagandhA mRgarvAruH kAlA'tha nvmaalikaa| medasvinInAM dhAtrINAM sirAkarma prazasyate // 10 // | atimuktakazArGgaSTAkapitthaM triphaleti ca // telamAlisa, udvartana ke ubaTaNa, snAna, | dazamUlAt prabhRtyete bhAgA dazapalAH smRtaaH||15 dhALAM vastro paheravAM, miSTAnnabhajana, sukha- thavA: rasthA mALA ................................... || kAraka Asana ane dharmakarma AdinuM sevana, zAnta citta rahevuM ane kalyANakArI. ............ (14)oLe caturmA vistAddA dharma uparanI prIti-e dhAtrIone sukha jAuM strikA punarAvadhinA upajAvavAmAM kAraNarUpa thAya che; paraMtu je | athemAnyauSadhAntra palikAni nidhApayet // 17 // dhAtrIonAM zarIra atizaya medathI bhAre | mere te brei ra volya gRpanAvI thayAM hoya teonI zirAnuM vaidya vedhana karavuM, | mApapa ......................................... // e uttama upacAra che. 10 medasvI dhAtrInI vadhu cikitsA | tvakpatracandanozAraM dve bale lavaNadvayam // 18 // snehasvedopapannAnAmU cAdhazca shodhnm|| mUrvA zvadaMSTrA zArleSTA zyAmA drAkSA surohiNI / tataH sA medasi kSINe srotaHsu vivRteSu ca // 11 // | madhukaM hastipippalyaH kuSThaM vyAghranakhaM vacA // ******* . *** .. . .............. | pUmaiiTIpualramathe tapuHI TRvam *************** .... .....tho paNa rA ra raigqi = zRMdara sitatiArA ..............................ni ra ..............
Page #610
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhAtrIcikitsita-adhyAya 18 me zaGkhapuSpI vizalyA ca vRzcikAlI madhUlikA / vAlimAni brAmhAni zunuvA?i sugandhi = dhAra. bhakSoTaM panasaM bhavyaM prAcInAmalakAni ca / zatAvarI viddArI = madhuvanta viSA(niSThA) rao | / ..(4)vAyA DhAM mavet lavaGgapuSpaM karpUraM spRkkA'tha kaTukAphalam // 22 // ADhakaM tilatailasya kSIradroNaM ca pAcayet / tat siddhaM pratisaMhRtya balAtailaM nidhApayet / ghRtabhANDe dRDhe dAnte . 1 1 569 cheADa, taja, tamAlapatra, caMdana, uzIravALeA, ( khalA, atikhalA ke nAgabalA ) eya alA--khapATa, e lavaNu-sa'caLa tathA sadhava, mAravela, geAkharuM, kALuM nasAtara, drAkSa, kaDu, jeThImadha, gajapIpara, kaTha, vAghanakha-nakhaleA, vajra, jhINI elacI, aguru, gAMbhArI, sUvA, phAlasA, zaMkhapuSpI, iMdrapuSpI ke kalihArI, vRzrikAlImeMDhAzI`ganI eka jAta, madhulikA-gaLeA athavA pANImAM thatA jeThImadhanI eka jAta, khATAM dADimanA dANA, gUgaLa vagere sugadhI drabyA, akharoTa, phyusa, bhala-kamaraMga, pUrvamAM thatAM AmaLAM, zatAvarI, vidArIkaMda, madhupaNI --gaLeA ane viSA NikA-ma'DhAzIMga-e khadhAMne adhakacarAM karI teonA ukALA -256 tAlA taiyAra karavA; pachI temAM lavaMganAM puSpa, kapUra, pRSThA ane kaDavI tu'khaDInAM phaLa kaDu- e pratyeka 4-4 tAlA nAkhI talanuM mUrchAi ta tela eka AThaka-256 tAlA tathA eka droNa-1024 tAlA dUdha nAkhI tenA pAka karavo; pravAhI maLI jAya tyAre te taiyAra thayelA khalA telane gALI laI, ghInA rIDhA majabUta vAsaNamAM rAkhI mUkavuM (ane tenA mAlisa tarIke upayAga karavA ). 11-23 ...lAM praznaneju(pra)Ayate // rarU|| malA--khapATanAM mULiyAM eka tulA 40 tAlA, dhAyelAM khAMDI-phUTI nAkhavAM, pachI dazamUla, zatAvarI, gaLA, rAhiSa ghAsa, rAsnA vRzcikAlI-meDhAzIMganA eka bheda, puna vA-sAToDI, vRSa-araDUsA, sahu cara-kAMTA khaseriyA, uzIra-sugadhI vALA, sArivA-upalasarI, mAravela, kAkajadhAna agheDI, aMzumatI-meATA sameravA, Asa dha, dheALI mATI kAkaDI, kALu naseAtara, navamAlikA-mAgarA, atimuktaka-navamallikAmogarAnA eka bheda, zAh gaSTA-kAkamAcI ke pilUDInI eka jAta ke caNeAThI, keATha ane triphalA-e badhAM dazamUlathI AraMbhIne je drabyA upara kahyAM, teenA pratyekanA cALIsa cALIsa tAlA bhAgeA levA; tema ja javu, uparyukta balA telanA upayAgathI kayA rogA maTe ? kaLathI ane aDada paNa pratyeka teTalA ja zAkhAgataM koSThagatamasthimajjasirAgatam / 40-40 tAlA levA; pachI te badhAMne adha-digantAvAmaM hanustamaM ziozramam / rA kacarAM karI teoneA eka droNu-1024 tAlAvakSavadha zosTAnAti'mAinam II pANImAM kvAtha karavA; e kvAtha eka yaMtra leva(mAnaM 6 ).. caturthAMza khAkI rahe tyAre tene gALI laI tene pharI agni para mUkavA ane temAM ahI kahelAM pratyeka dravyeA eka eka pala-cAra cAra tAlA pramANamAM nAkhavAM : jema ke (medA-mahAmedA) eya medAe, eya haLadarA, eya kAkAlI-kSIrakAkAlI tathA kAkAlI, araDUseA, jIvaka, mASapaNI --jagalI aDadanA ...I ......... | 26 // (Da)pasmAranummArTapUtanAm| naeNpUrNa zisUnuM prakhkhuM mAhata "gujam raddI azItitikSAnuM rogAna yoniyoIpravitim| toyoSAna pradAna sarvAnuM yajAtehamoti ra74 vRAM.. ......... I II
Page #611
--------------------------------------------------------------------------
________________ 570 kAzyapa saMhitA-cikitsitasthAna ...................ghare vaLe tRtIyazavaMturthA | zatAvarI AdinAM taila paNa balAtela nArINAM duSprajAtAnAM yonizUle zrameSu ca // 28 // pramANe banAvAya nAnAtisArajvarayoH kapharogeSu srvshH| | zatAvaryA baryAzca guDUcyA madhukasya ca / nAjINezamUcrchAsu na ccharyAM ca prayojayeta // 29 punanevAyA drAkSAyAH pIloH sahacarasya ca // 31 e balA telane prayoga hAthapaganA | vRSasya nAgavIryAyA anntaashtpusspyoH| svanAmapAkatailAnAmeSa eva (vidhiH smRtH)||32 rego, koThAno roga, hADakAM, majajA tathA zatAvarInuM, boraDInuM, gaLAnuM, jeThIzirAomAM prApta thayelA rega, bahi. madhanuM, sADInuM, drAkSanuM, pIlunuM, kAMTArAyAma tathA aMtarAyAma-vAtaroga, hanu seriyAnuM, araDUsAnuM, nAgavIryAnuM, anaMtAstaMbha ke haDapacInuM jakaDAvuM, zirobhrama upalasarInuM tathA zatapuSpI-sUvAnuM tela mAthAnuM bhamavuM, ekapakSavadha-pakSaghAta, zeSa paNa e ja-balAtelanI vidhi pramANe pakavAya roga-kSaya, mlAnaka athavA zarIra cimaLAI ema jANavuM. 31,32 javAno rega, ardita nAmane moDhAno | kAMTaseriyAnA telanI banAvaTamAM vizeSatA laka, gulmoga, baherAza, kaMpaga, .......Dha sahaati apasmAra-vAIne rega, unmAda-gAMDapaNa, dadyAnnirmathya satatametadatra vizeSaNam // 33 // kaTapUtanA" nAmane grahanA vaLagADane roga, | kAMTAseriyAnuM tela paNa e ja uparyukta kAnanuM zULa, mAthAnuM zULa, badane rega, mAta- | vidhithI joke pakavAya che paNa tenI banAvaTamAM kuMDala vAtakuMDalikA nAmane vAtaga, eMzI | ATalo taphAvata che ke temAM kAMTAseriyAne vAyunA rogo tema ja vIsa yoninA doSone, | kyAre pANImAM khUba mathI nAkhyA pachI vIryanA dene ane badhI jAtanA graho ke vaLa | tene telamAM nAkha jeIe. 33 gADane paNa maTADe che tema ja vadharAvaLamAM, | araDUsAnA telanI banAvaTamAM vizeSa jIrNajavaramAM, tRtIyaka-tariyA tAvamAM, Athu. | nAMDhA vidhiH sa gva paritiH ka-cAthiyA tAvamAM, kaSTaprajAtA strIo ke | bApe madhumAMrahya rAtrizatpatti rUka jeonI kasuvAvaDa vagererUpe duSTa prasava | araDUsAnuM tela banAvavuM hoya tyAre thayelA hoya temAM, eninA zUlamAM, zramamAM, | paNa tenI vidhi uparyukta balAtalanA jevI aneka prakAranA atisAra-jhADAnA rogamAM, | ja kahI che, paraMtu tene pakavavAnA kavAthamAM varomAM tathA badhAye kaphanA rogomAM A | madha tathA mAMsa maLI 120 tolA nAkhavAM khalA tailane prayoga kare; paraMtu ajI | joIe. 34 ImAM, kRzatArUpa rogamAM, mUchamAM tathA | kaThanuM tela banAvavAmAM vizeSatA UlaTInA rogamAM A balAtailano prAga kapitthatailasya vidhiH sa eva prikiirtitH| na kara. 24-28 | vithAna 1 gliaaN tu sAta ..rakA kaThaphalanuM tela banAvavuM hoya tyAre rAsnAtaila ane teno upayoga paNa uparyukata balAtelanI vidhi kahI che, etenaiva vidhAnena rAsnAtailaM vipaacyet| paraMtu kephaLa pAkAM ane 400 tolA nihanti rogAn bhUyiSThaM ya ete prikiirtitaaH||30 | pramANamAM laI teone kavAtha karI temAM uparyukata balAtelanI vidhi pramANe ja ! tela pakavavuM. 35 vaidya "rAnAla pakavavuM; ane te telano | zatapuSpAtailamAM vizeSatA upayoga paNa upara je je re kahyA che, | tapuSpa taimapi tadava kSittitamA te sarvane lagabhaga nAza kare che. ra9 | zreSTha vAvasthArAsaiAdaratum II rUA.
Page #612
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhAtrI-cikitsita-adhyAya 18 mA A kSA sUvAnuM tela paNa e ja pramANe karavAnuM kahela che; chatAM tenI vidhimAM taphAvata che ke A tailamAM sUvAnA kevala | vividhAnAM = tejAnAM svarasa ja telamAM tenAthI cAragaNA meLavI te pravAhI maLI jAya eTale te 'zatapuSpA ' telane taiyAra thayuM jANavuM. 36 vAtavyAdhimAM phAyadA karatuM 'mInataila' mInatailaM ca mInAnAM kaSAyeNa rasena ca / pa yahAtejamiva vAtavyAdhijI rAyate // 27 / / mAlAMnA kvAtha sAthe ane tenA rasa sAthe ' mInatela' paNa upayu kta ' alAtaila'nI peThe ja jo pakavyuM hAya tA vAtaja harAI rAgamAM te phAyado kare che. 37 e ja pramANe malAkAtaila Adi manAvAya balAkAhaMsavalgUna krauJcasArasayorapi / ATIzakunakAnAM ca tailAnyAhuH svanAmabhiH // 38 // e ja rIte khalAkA-magalI, haMsa, valgu- vAgeALa, kauca, sArasa pakSI, ADI pakSIenAM mAMsane paNa kvAtha karI tenA rasathI, temanA ja pAtAnA nAme 'alAkAtaila' Adi tailA banAvavAM, ema vidvAnA kahe che. 38 | kAhanA tailanA guNA ...(phona)ththanArAnam / vidhAna Itita puchyuM javayAprajJAm ||rU2 upara je kAThanuM taila kahyuM che te ( strIonI ceAninA ) dugaMdhapaNAnA nAza kare che; uparAMta tenu je vidhAna ahIM kahyuM che, puruSAnA napuMsakapaNAnA nAza kare che ane vAMjhaNI strIne prajA upajAve che. 39 srIoe pitthayela khAsa vAparavu yoninAsAmukha zrotra daurgandhye picchileSu ca / pisthatala pittamA jyeyuH lA striyaH ||40nA upara jaNAvelAM kapitthadlanAM pumaDAM strIoe, ceAninI, nAkanI, mADhAnI tathA kAnanI durgaMdha hoya ke cikAza hAya tA haMmezAM dhAraNa karavAM joI e. 40 | sahakArataiva ane tenA guNA senApi taddanairuM prazasyate / ghA.... ndhAnAM ca niSevaNam / 171 .. // 41 // te ja pramANe sahakAra-AMkhAnA rasa athavA kvAtha sAthe paNa talanu tela pakavavuM joI e, kema ke te paNa uttama gaNAya che; upara jaNAvelAM badhAMya telA hRdya hAI hRdayane hitakArI che tema ja teonu sevana, AMdhaLAone, jee ratAMdhaLA hoya temane paNa hitakArI thAya che. 41 dhAtrIo mATenI bAkInI cikitsA ata UrdhvaM pravakSyAmi dhAtRNAM zeSakarma yat / snepAnAt prabhutAnAM pazcimagmakSaLAt karI atimAtrAzanAccaiva viruddhAjIrNabhojanAt / paSTigrahaH kumArANAM jAyate dehanAzanaH / asAdhyazrAnuja(ThThI ................rU| .....(mitA)ddArA dharmazIA tapasvinI| nI'zinI 6 satataM pachItitattvajJau // 44 // prAptAyAM vaJcanAyAM ca paJcakarmANi kArayet / athavA tapasogreNa zivaM skandaM ca toSayet // 45 ca have pachI dhAtrIonA saMbadhamAM je bAkInI cikitsA che, tene huM kahuM chuM-je dhAvamAtAo, pAte prasUtA hoya te veLA (vadhu) snehapAna kare che, sAThI cAkhA khAya che, ' malaka' nAmanAM mAchalAM khAya che, vadhu pramANamAM khArAka khAya che, viruddha bhAjana ke ajINu mAM bhAjana kare che, teone dhAvaNAM bALakone teonA dehanA nAza karanAra SThIgraha 'nAmanA roga thAya che. e rAga asAdhya tathA anuSaMgI hAI kAyama cAlyA kare che; e kAraNe dareka dhAtrIe mitAhAra karavA; mApasara khAvuM, dharma karavAmAM tatpara rahevu, uttama tapa karyA karavuM, khArAka pacyA pachI ja jamavuM (paNu ajINu mAM na khAvuM); ema nira'tara je varte tene dhAvatAM bALakAne SaSThIgraharAgathI mukta rahe che; chatAM
Page #613
--------------------------------------------------------------------------
________________ ************ .. *** .. - pa72 kAzyapa saMhitA-cikisitasthAna kaI vakhate kaMI bhUla thAya ane te dhAtrImAtA ! uparyukta rogothI bacavA dhAtrIe niyamapUrvakanA vartanamAM je cUke to teNe | hitakAraka ane mApasara khorAka levo pite kaI vaidya pAse paMcakarmo karAvavA ....... | athavA ugra tapa karIne zivane tathA kArtikeya mitapathyAzanAnmAtuH putre tessaamsNbhvH| skandagrahane saMtuSTa karavA. 42-45 sukhodayazca dhAtrINAM tasmAttadupapAdayet // 49 // e kAraNe dhAtrIe mitapathya-mApasara dhAtrIone ajIrNathI ghaNuM re thAya hitakara khorAka khA joIe jethI ajIrNa cApi dhAtrINAM nityameva na shsyte| teone tema ja tene dhAvatAM bALakane paNa ajIrNadUSi (tA doSA dhAtrINAM janayanti hi)| upayukata rogo thatA nathI; tema ja e dhAtrI..........(Da) rinimamovica adA ene tathA teone dhAvatAM bALakone paNa paamaakusstthaaljiigulmhRdrogshvaaskaaskaaH| sukha utpanna thAya athavA kAyamI sukha rahe hikkAtandrAzramazvAsacchadyapasmAravigrahAH // 47 // te mATe vidya te dhAtrIone mita-pathya rktpittbhrmonmaadshuulshossglgrhaaH| khorAka khAvAnI preraNuM karavI. 49 karustambhaH sasaMnyAsastathA'nye ca mahAgadAH // 48 kazyapane vadhu upadeza dhAtrIone kAyama je ajIrNa rahyA kare, . vRddhajIvaka! loke'smistrayo dusskrkaarinnH| te paNa sAruM nA ja gaNAya, kAraNa ke | bhiSagdhAtrI ca bAlazca ta eva sukhduHkhitaaH||50|| ajIrNathI dUSita thayelI dhAtrIo, pitAne tathA pitAne dhAvatAM bALakone paNa aneka he vRddhajIvaka! A lokamAM traNa de ke rego upajAve che; jema ke te | vyaktie duSkara karma karanAra gaNAya che, ajIrNa dUSita strIo aruci, glAni, mada, eTale ke A traNane ja atizaya kaThina moha, vicarcikA nAmano pagane roga, kAryo karavAnAM hAI kaSTakAraka sthitimAMthI pAmA-basane rega, kuSTa-ke, alajI pasAra thavuM paDe che; te jema ke eka vaidya, pramehanA kAraNe thatI te nAmanI phollI bIjI dhAtrI-dhAvamAtA tathA tene dhAvatuM jevI phollIne rega, gulma ke goLAno bALaka A traNa ja kAyama sukhaduHkhathI roga, hRdayaroga, zvAsaroga, kAsa-udharasane yukta rahyA kare che. 50 rega, hikkA-heDakIne roga, taMdrA ke nidrA bAlacikitsAnI kanitA jevuM ghena, zrama-mahenata karyA vinA je thAka parijJAnaM vinA vAtAdyoSadhakalpane shishoH| jaNAya che te, zvAsa, chardIi-UlaTI, apasmAra, vigraha ke khUba jhalAI javArUpa roga, rakata rAtriAnuNAvechamirisaiinivarniM pitta, bhrama-cakarInA roga, unmAda-gAMDapaNa, karttavyaM bheSajaM bAle sa kathaM nA'parAdhnuyAt // 51 zUla, zeSa, galagraha-gaLuM jhalAI javuM, bALakanA vAtAdi deSanA pUrNa jJAna vinA ja tenuM auSadha karavAmAM zAstramAM UrustaMbha-sAthaLanuM jhalAI javuM, saMnyAsa kahela ceSTAo vaDe tema ja kAyama dekhAtAM mUrachathI bebhAna banI mANasa jemAM muDadA tenAM halanacalana Adi kriyAo vaDe te jevo thaI jAya che te eka jAtane bebhAna | bALaka viSe vadhe auSadha karavAnuM hoya che, avasthAne bhayaMkara roga tathA e sivAya to te vaidya te bAlacikitsAmAM kema apabIjA paNa rage te dhAtrIne tathA tenuM | rAdhI na thAya? eTale ke bALakanI cikitsA dhAvaNa dhAvatAM bALakone thAya che. 46-48 | mAM vidyAnI bhUla thAya e saMbhave ja che. pa1 *** * *** .. *** .. . . . ........... .... ......!
Page #614
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhAtrI-cikitsita-adhyAya 18 mA mAlacikitsaka du:khI hAya bhiSakkaumArabhRtyastaiH kAraNairnityaduHkhitaH / tuAM ati hate yulan sAdhAraLa: kriyAH |pura upara darzAvela kAraNeAne lIdhe khAlacikitsA karanAra vaidya kAyamI duHkhI hoya che, tethI ja sAdhAraNa kriyAone karyA karatA e vaidya, kAI duSkara kama paNa kare che; kema ke garbha sahita vatI gabhi* NInI tema ja putra sahita evI dhAtrInI nirdoSa cikitsA jANavI muzkela hAya che; tethI ja te vadya kAI veLA duSkara kama paNa karI bese che ane tethI te kAyamI du:khI hAya che. para lezeAne paNa sahe che; vaLI te dhAva-mAtAe AzAthI, snehathI, kRpAthI ane dhanA kAraNe paNa potAnA putranuM rakSaNa karavA mATe duHkhAne sahana kare che; tema ja e kAraNe sava te dhAtrI, A leAkamAM mAninI pazu kahevAya che. 53-55 573 A bALakanA du:khanuM vAraNa dhAtrIne adhIna adhita pI te dulervapi tat svayam| tasmAcca dhAtrI satataM zubhaceSTA'zanasthitiH / mAtA maryAta putrAnAM mudde putraddhAni cA khALaka paNa garbhathI mAMDI duHkhA vaDe adhika pIDAya che; kAraNa ke te pAte tA kAI paNa prakAre duHkha dUra karavAnA upAya karI ja zakatA nathI; e kAraNe dhAtrI- dhAtrI paNa kAyama du:khI haiAya che miLyA; sad narmaLa dhAgyAH sadda ghu(tena =) / mAtAe uttama ceSTAo-vanA tathA yogya ... I khArAka para rahIne khALakanuM rakSaNa karyo karavuM joI e. jethI e dhAtrI aneka putrAnI mAtA thAya che ane putrAnAM leAne paNa bhAgave che. 56 *jJAtumarUSam | dhAtrI putrazarIrArthe svazarIropazoSaNam // 53 // snehAr prAmoti sudUna dezAMdhAyAna surAraLAna AzA snehakRpAdharmAdrakSaNArthaM ca mAtaraH // 54 // sahante sarvaduHkhAna mAninI cAtra kIrtyate / garbhAt prabhRti bAlo'pi - ............ ii pa ii dhAtrI-mAtA, peAtAnA bALakanA zarIra | kahyuM che. pacha mATe snehathI peAtAnA zarIranuzASaNa | itizrI kAzyapasaMhitAmAM 'dhAtrI-cikitsita ' nAmanA karyA kare che ane khIjA paNa ghaNA ja adhyAya 18 me samAsa iti ha smAha bhagavAn kazyapaH // 57 // ema bhagavAna kazyape ja cikitsitasthAna samApta kharekhara
Page #615
--------------------------------------------------------------------------
Page #616
--------------------------------------------------------------------------
________________ maharSi mArIcakazyapa viracita kAzyapasaMhitA atha vA vRddhajIvakIyataMtra (au mA mRca) 7H siddhisthAna rAjaputrIyA siddhi adhyAya 1 le jima tathA gg praznAna vAgha g: zajIno jananI zika vAga: II II | he bhagavan ! rAjaputro athavA bIjA dati 6 ma imAvAna zyapa | 2 mATA lAke keTalA varSanI uMmaranA thayA - have ahIMthI AraMbhI "rAjaputrIyA hoya tyAre teonA saMbaMdhe bastikarma rUpa siddhi" nAmanA pahelA adhyAyane ame cikitsA karavAne kahela che? eTale kahIzuM, ema bhagavAna kazyape (piotAnA keTalA varSanI uMmaranA mANasane bastikarma vRddhajIvaka ) nAmanA ziSyane kahyuM hatuM. 1,2 prayoga karI zakAya che? e bastimAM sneha vivaraNa: vamana Adi paMcakarUpa upacAra nuM pramANa keTaluM hoya? kaI basitao barAbara thaI zakyA na hoya jethI utpanna thayelA lokone hitakArI thAya che? kayA rogomAM rogonI cikitsA kahevA mATe ahIMthI siddhisthAna basti ApavI te uttama kahevAya che? lakhavAne granthakAre AraMbha karyo che, "A kayA rogomAM bastio nindita gaNAya che? abhiprAya carake siddhisthAnanA 12 mA adhyAyamAM kaI avasthAmAM ane kayA rogomAM AsthAAma kahyo che. jemake "rmaLa vamanavInAmasamyaka pana basti hitakArI thAya che? basti karaNApadAm / sAdhanaM sAdhanaM sthAne sidristhAna taducyate // karmanuM pramANa zuM hoya che ? bastinuM sevana vamanAdi karmorUpa upacAro barAbara karI zakAyA karavAthI zuM hita thAya che ane zuM na hoya, tethI utpanna thayelA rogonI cikitsA je ahita thAya che? bastikarmarUpa upacAra sthAnamAM kahI hoya te sthAnane "siddhisthAna' barAbara na karAya to tethI kayA vikAre kahevAmAM Ave che. 1,2 utpanna thAya che ane te vikAronI cikibastikarma saMbaMdhe vRddhajIvakanA prazno sA kaI karavI joIe? ema ATha prazno mAvana sAnaputrAmajo yA mAtamanAm RSionI vacce vRddhajIvake pUchayA hatA, tivatsara(surA ratavarmAnI ri) tArUA. tyAre kazyape teonA Ama uttara ApyA pramai vista thatA ja taddhitA hatA. 3-6 keSu rogeSu zasyante bastayaH keSu grhitaaH||4|| kazyapanA pratyuttara AsthApanamavasthAyAM kasyAM keSu gadeSu c| nibodha samyagbhavatA mahatkArya pracoditam / / 7 / stikarmamAM .i.................... varitavarma hi turaM vADha( viroSata) ........... ll8. dUrti sthApavA viMja tA viziFI6 he jIvaka! te mane meTuM kArya pUchayuM
Page #617
--------------------------------------------------------------------------
________________ 576 kAzyapa saMhitA-siddhisthAna mati che, ghaNuM gaMbhIra prazno pUchaLyA che, to | punarvasu Atreya kahe che ke bALakane eka teonA uttara tame barAbara sAMbhaLo. basti- | mahinAnI uMmare bastikamano prayoga karAkama jANavuM muzkela che ane temAMye bALako va te barAbara ThIka nathI; paNa te bALaka viSe to te samajavuM vadhu kaThina che. 78 | cAra mahinAnI uMmaranuM thAya tyAre tene bastikarmanI uttamatA ane gaMbhIratA | anuvAsanabastino prayoga karAvI zakAya che. zizUnAmazizUnAM ca bastikarmAmRtaM ythaa|| keIka bALakane eka varSa bastiprayoganI bhiSajAmarthayazasI, zizorAyuH, prajAM pituH // 9 yogyatA kahe che trayamekapade hanti bheSajaM durnusstthitm| .............hu takSAvRtAnAtA tasmAdApanarogeSu vAtaprAyeSu dehiSu // 10 // bALake ke moTA mANasane bastikarma 3 UrdhvAdho bRMhamANastu rogaiH saMtarpaNodbhavaiH // 14 // dvArA upacAra karAya che je barAbara vidhi. | kRcchrasAdhyo bhaved grastastasmAt saMvatsarAddhitam pUrvakanA thAya te amRta jevA hitakArI tadA zasyazca zaktazca bAlo vrajati jalpati // 15 thAya che; e bastikarmane je samyaka prayoga .......... ......... #muLa ! karA hoya tenAthI vaidyone dhana tathA keIka AcArya kahe che-cAra mahinA yaza prApta thAya che ane bALakone (lAMbuM) nI uMmare te bALaka dhAvaNa, dUdha tathA ghIAyuSa tathA e bALakanA pitAne saMtAna ne AhAra kare che, te kAraNe tene je anunI prApti thAya che; paraMtu e bastikarmarUpa vAsana bastithI bRhaNa karavAmAM Ave upacAra je barAbara karAyo na hoya to e traNene te nAza kare che. e kAraNe je mANasone te e bALakane saMtarpaNa janya rogo lAgu vAtapradhAna rogo thaI cUkyA hoya ane je thAya che ane te rogothI gherAyela e bALaka lokomAM vAtadoSanI pradhAnatA hoya teone kurasAdhya thAya che eTale ke tenA saMtarpaNa bastine prayoga hitakArI thAya che. 9.10 janya rene cikitsAthI maTADavA muzkela bastikarma saMbaMdhe AcAryonA matabheda bane che; e kAraNe bALakane eka varSa thaI gayA pachI anuvAsanabasti ApavAthI tene (=+mRti yAtrAna) tamagvAra 22 zaktimAna karI zakAya che, kema ke te veLA tyAM jAuM ne vADhavAri (3)ti mAdA e bALaka cAlato hoya, bolate hoya mAre rAte mArA vADho di sthita che ane buddhipUrvaka khorAka paNa khAte hoya che. bALakone janmathI bastikarma prayoga vivaraNa : carake sUtrasthAnanA 23 mA adhyAyakarAvAya, ema "gAgya AcArya kahe che, mAM saMtapaNujanya rogo A kahyA che: pradag paraMtu "mAThara' AcArya Ama kahe che ke Ti: hopAghava : jhAnyAma DhoSAzcabALakonI uMmara khUba nAnI gaNAya che, tethI te mUtramarova: II tatrAyamatithaumAsTathuM duteone bastikarma hitakArI nathI; chatAM jAtratA driyasotamAM evo yukreTaH prajIsTa: In bALaka eka mahinAnuM thAya tyAre basti- zomAzcavavidhAzcAtye rIjhama tiruvaMtaH | harakoI karma pratyega karAvI zakAya che, kema ke eka mANasamAM saMtapaNane je atiyoga thAya che te mahine bALaka sthira thAya che. 11,12 | prameha, kaMDU, ceLa-phellIo-dhAmaThAM, 5Duroga, bastikarma saMbadhe punarvasu ane javara, kaDha, AmadoSa, mUtrakRccha, ayika, abhiprAya taMdrA ke nidrA jevuM ghena, kalItA-napuMsakaaqF7 vAgneyAdR tamAtrathaH punarvasuH | | paNuM, atizaya sthUlatA, ALasa, zarIranA avacaturmathoDavuvAstha (g)..... / rU| dhavanuM bhArepaNuM, IdriyonA srotanuM kaphathI kharaDAvuM, *** * * * * * * *******
Page #618
--------------------------------------------------------------------------
________________ rAjaputrIyA siddhi-adhyAya 1 lA buddhinA meAha, pramIlaka eTale jemAM mANasa ekadhAru... khUba ciMtana karyA kare che te; ane sAjAema e prakAranA bIjA paNa rAgA thAya che. je mANusa tarata ja te saMtarpaNujanya rAgeAtA jaladI upAya na kare te ghaNA rAgeA vadhye jAya che. e kAraNe eka varSanI uMmara thaI gayA pachI bALakane bastikarmAMnA prayAga karAvavA. 14,15 pArAzayanA abhiprAya pArAryastu nAsthAt tarA durjahitohi laH dvAmulaM gopujI...... // 20 // trivarSasyaiva tu hita pArAzaya RSi tA Ama kahe che ke eka varSanI uMmara vItyA pachI paNa khALaka jyAM sudhI traNa varSanI uMmaranu' na thAya tyAM sudhI tene khastikanA prayAga na karAvA; kAraNa ke tyAM sudhI te dula`litaeTale taddana bebhAna ceSTAthI yukta ja hAya che; mATe traNa varSa vItyA pachI ja bALakane mastikama karAvavuM te hitakArI thAya che. 16 bhela AcAyanA mata neti melastamabravIt / alpAntaratvADyAghAtAdvibhramANAmasaMkhahAt // 17 pUrvapramRtInAM tu me............... | upara pArAzaya nA je abhiprAya jaNAvyA te sAme bhela AcArya Ama kahyuM che ke-traNu varSanI uMmara vItyA pachI ja bALakane anuvAsanakhasti ApavI hitakArI thAya che; e mata kharAkhara nathI; kAraNa ke bALakanI te avasthAmAM eTale ke traNa varSa pachInI uMmara paNa anuvAsana mATe AchI 'mara ja gaNAya; kAraNa ke te uMmaramAM paNa anuvAsana ApavAthI bALakanA vyAghAta sabhave che ane te 'maramAM paNa te vibhramane sahana karI zake nahi; te kAraNe bALaka cha varSanI uMmaranAM thAya te pachI ja temane anuvAsana mATe rAgya gaNavAM joIe. 17 kA. 37 ....jI vakSepu sUkSmapipunaH punaH / nizcayArtha tataH sarve paM paryAyana // 8 // sa tebhyo nizcayaM prAha zizUnAM bastikarmaNi / adhastanonnamottA ca cayAvA // bhiSak puNyAhe kanakarajatatAmrakAMsyatrapusIsalohagajadantataruveNuzTaGgAsthinalAnAmanyatamasyopapattyAmatrakaM kArayecchlakSNatraNamRju guli ema anuvAsanakhasti saMbaMdhe judA judA AcAryAnA judA judA matabhedo paDyA hatA, tethI teemAM vAravAra judA judA sUkSma padmA jaNAtA hatA, tyAre temAM paNa eka nizcaya thAya te mATe te badhAe ekatra maLI te saMbadhe kazyapane pUchyuM hatuM; tyAre te kazyape bALakAnA mastikama viSe teonI AgaLa khALakAne mastikama karAvavA viSe AvA nizcaya karyAM hatA ke- je khALaka haratA pharatA hAya, ane anAja khAtA hAya tene vaidya pavitra divase seAnu, rUpuM, tAMbuM, kAMsu, kalai, sIsuM, leADhuM, hAthIdAMta, keAI lAkaDI, vAMsa, ziMgaDuM... ke hADakuM athavA nala-kharU ghAsa, emAMnA kAI paNa padAtha thI anAvela masti-(naLIthI) netrathI anuvAsana basti ApavI; e astinetra (nADI) suMvALuM, traNurahita, sIdhuM, gALI jevA gALa mukhavALu ane gAyanA pUchaDAnA AkAranuM yuktithI karavuM joIe. 20 vivaraNa : A saMbadhe carake siddhisthAnanA 3jA adhyAyamAM Ama kahyu` che ke ' suvarNavyaMtravutAmrarItikAMsyAsthionumavettuvantaH / lairviSANairmaNibhizca tatte: hAni netrALi triAini bastinAM netro eTale ke naLIe sAnAnI, rUpAnI, sIsAnI, tAMbAnI, pittaLanI, kAMsAnI, hADakAnI, leADhAnI, lAkaDAnI, vAMsanI, hAthIdAMtanI, nala ke naDadhAsa--marUnI, ziMgaDAMnI athavA maNienI karAvavI jeIe; ane te naLIomAM traNa kaNikAo-DADI hevI joI e. ' suzrute pazu cikitsAsthAnanA 35 mA 177 ...
Page #619
--------------------------------------------------------------------------
________________ 598 kAzyapa saMhitA-siddhisthAna : : : adhyAyamAM A ja pramANe kahela che, te tyAM jovuM.20 | adhyAyamAM A saMbaMdhe Ama kahyuM che ke "na virAH .......................... | vikramaN jeNe virecana lIdhuM hoya teNe dhUmapAna ............................................... | karavuM nahi; tema ja tyAM 1pamAM paNa Ama kahyuM che ke ............. 'samyagviriktaM canaM vamanAntaroktena vidhinA dhuumvrjen....nowigQzvarasanakumanora- vidhino pAvaDhavapratimAtA jeNe sArI rIte rAtilabhya moganavinodrAna meLa | virecana lIdhuM hoya evA e rogIne vamana karAvyA luNAnA sudhAtA grakSAno - pachInI badhI vidhi karAvavI, paraMtu dhUmapAna karAmogarAnyakti prApanuvAsanAntiA - vavuM nahi, tema ja tene baLa tathA varNane lAbha niSNa ma.... ....joLo pavana- thAya tyAM sudhI te dhUmapAna sivAyanI badhI vidhi capasevana viniti pinna 22 I karAvavI joIe." te pachI e rogIne nIce vaLI jene basti ApavAnI hoya te batAvela vidhAna paNa karAvavuM joIe; jema kemANasane ke bALakane prathama uSNu-garama ! 'balavarNopapannaM cainamanupahatamanusamabhisamIkSya sukhoSitaM pANIthI siMcana karavuM ane pachI tene caMdana, suprIma ziraH nAtamanuTitAtre saMvimanuSahadhoLAM vastra, puSpa, rocana athavA ruci- tavastrasaMvAtamanugAruMrAtre te kudavA viralA jJAtInAM kAraka puSpamALA ke bIjA hAre vagere roye, marthana meajnetA ema te rogI baLa alaMkAro, bhojana tathA bIjA vizeSa AnaMda- tathA varNathI yukta thayo hoya ane jenuM mana dAyaka vide anukrame karAvavA jethI te sva-nirmaLa thayuM hoya tevo thAya che, ema sukhane pAme; te pachI e mANasane prakSaNa joIne vaidhe, sukhethI beThelA ane jene kherAka mAlisa, utsAdana ke ubaTaNa, garama pANIthI sArI rIte khUba pacI gayela hoya, jeNe mAthAsiMcana tathA garama bhojana karAvI hamezAM baLa snAna karyuM hoya ane pachI jeNe zarIra tene anuvAsano ApyA pahelAM AsthApana para vilepana lagADayuM hoya tema ja jeNe puSpamALA dhAraNa karI hoya, dhoyelAM vastro dhAraNa karyA basti prathama ApIne te pachI anuvAsana hoya ane yogya vastro tathA alaMkArothI jene ApyA pachI te regIne khuza kare zaNagAryo hoya evA te rogIne tenA mitrone tathA te ISTa gaNAya che; ane te pachI tene jJAtio-sagAMsaMbaMdhIone batAvavo joIe; te uSNa jalathI upacAra karavA tema ja brahma pachI tene yatheSTa vartana karavAnI rajA ApavI." caryanuM sevana karAvavuM. ItyAdi badhuM jene ema te badhAM karmo e rogIne anuvAsana basti virecana karAvyuM hoya, tene jema karAvAya, ApyA pachI karAvavA tema ja pazya AhAra te ja pramANe upacAra karavA. 21 vihAra Adi te karma bastinA kALathI begaNA vivaraNa : arthAtu jyAM sudhImAM e anuvAsana samaya sudhI karAvavAM joIe carake siddhiya rogI baLa tathA varNathI yukta na thAya | sthAnanA 1 lA adhyAyamAM Ama kahyuM che ketyAM sudhI upara jaNAvela te te upacAro jene ] 11 | 'kAlastu bastyAdiSu yAti yAvAMstAvAn bhaveddhi privirecana apAyuM hoya tene jema karAvAya che te hArA:" | basti AdimAM jeTalA kALa jAya badhA karAvavA. jemake tenuM mukha, paga Adi devA, che teTalo ja bevaDo kALa parejI gaNavo joIe. nivAtagRha eTale vAyurahita gharamAM tene rAkhavo, ahIM A viSe A leke paNa nIce suvaDAva; moTethI bolavA na devuM, ane peyA darzAvyA che. Adi bhejanakrama karAvo. vaLI te rogAne | ekAMtare ja basti devAya dhUmrapAna karavAno paNa virecana lIdhelAnI peThe ja tatra vaI niSedha karAve, jema ke carake sUtrasthAnanA pamA jona vidhinA vastIna zAnta mi !
Page #620
--------------------------------------------------------------------------
________________ rAjaputrIyA siddhi-adhyAya 1le 579 ahanyahani bastInAM praNidhAnaM vinAzanam // 22 | jaDIbhavanti srotAMsi snehadAnAt punaH punH| snaho guruH svabhAvena bahutvAdva.............. / udghATanArtha zuddhayartha teSAmAsthApanaM hitam // 26 ...... kRDhuM kavoDara . rara . vidvAna vaidya, dhAtuonI viSamatA AnAhAdhmAnamayo viDbhedaH kusstthsNbhvH| hoya evA lokone hAsa ane vRddhinA tasmAnti hitaka / ra4 / kramathI nirUha karatA rahIne paNa vastataH vaidya, rogIne upara darzAvelI vidhi | nirUhaNa-AsthApana karyA karavuM eTale ke anusAra ekAMta basti ApavI joIe; te AsthApanabasti ja ApyA karavI joIe; paraMtu dararoja basti na ApavI; kAraNa | kAraNa ke vAraMvAra nehadAna karyA karavAthI ke dararoja bastio apAya te te rogI- | eTale ke anuvAsanabasti dvArA vAraMvAra eno vinAza karanAra thAya che. vaLI basti | regIne nehanuM sevana karAvyA karavAthI dvArA je nehaprayoga thAya che, te svabhAvathI stroto jaDa banI jAya che, eTale te strotanuM pacavAmAM bhAre hoya che ane tenuM bahupaNuM | uddaghATana karavA arthAt te strotone khullA thavAthI hadayamAM zUla bhaNyA jevI pIDA | karavA mATe vaidya, rogInA strotanI zuddhi thAya che, javara Ave che, khorAka upara aruci | karavA mATe teone AsthApanabasti ApavI thAya che, malabaMdha tathA AmAna sAthe te hitakArI thAya che. 26 kRmio utpanna thAya che, viSTAno bheda AsthApana-nirUha devAnA samaye na thAya che, kaDharoga saMbhave che, apasmAra ApavAthI nukasAna vAIne rega tathA jaDapaNuM vagere rogo paNa | nirUhakAle saMprApte yo bAlo na niruhyate / thAya che, e kAraNe atipradAna ekAMtare hitakArI thAya che. 22-24 svinaM paryuSitaM jIrNa nivAtazayanAdikam / svabhyaktamakRtAhAraM bhiSagvAlaM nirUhayet // 27 // dhAtuo samAna hoya tene ja nirUhakAla prApta thayo hoya chatAM je bALakane basti ApavI (zodhanakAraka) nirUhaNa arthAt AsthApanarUpa kriAntiAmapi ne thato re zArariNAm | zodhana je na apAya to te bALakane aneka re vArtA vacce dhAtUneva ra sAvaceta raka| rogo thavAno saMbhava rahe che; mATe vaidhe prathama eka divasanA aMtare mANasane anu. | jene svedana dvArA dayukta karela hoya ane vAsana basti ApavAnuM joke nakakI karela jene AgalA divase khAdhelo khorAka pacI che, topaNa je lokonI dhAtuo samAna | gayo hoya tema ja vAyurahita pradezamAM je hoya teone ja ekAMtare anuvAsana basti zayana karato hoya, jene sArI rIte ApI zakAya che, paNa je lokenI dhAtuo | atyaMjana-telamAlisa karyuM hoya, paNa viSama hoya teone ekAMtare paNa anuvAsana- ] jeNe kaI jAtano AhAra na karyo hoya basti ApavI na joIe; kAraNa ke jeenI | tevA bALakane nirUhaNa karAvavuM eTale ke dhAtuo viSama hoya teone anuvAsana | (zodhanArthe) AsthApana basita devI. 27 basti apAya te UlaTI tenI dhAtuone nihabastinA samyaga-ganuM lakSaNa nAza kare che. 25 vAtaM mUtraM purISaM ca dehinAM viSamasthitam / dhAtuonI viSamatAmAM nirUhabasti devI anuramathane zAtra ni sAdhu zonita ra8 .................. (vi)kSaNI nirUhabasti sArI rIte apAI hoya nirarthatatu dAsagraMtha nirayanA che to te nirUhabastino prayoga regInA
Page #621
--------------------------------------------------------------------------
________________ 580 kAzyapa saMhitA-siddhisthAna viSama thayelA vAyune, mUtrane tathA viSTAne | e nirUhabastinI vidhi paNa samagra ) tarata ja anuloma kare che-pitAnA savaLA | anuvAsananI peThe ja karavI joIe paraMtu mArge cAlu karI Ape che. 28 nirUhabasti je apAI hoya te, potAnA vivaraNa: A saMbaMdhe carake siddhisthAnanA je vego pAchA pharyA hoya teone dhAraNa 1lA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke "pravavigUgaramI- | karI zake nahi, paNa AvelA potAnA raNatvaM rucyamivRyAzayalAghavAni / rogopazAntiH prakRti- vegone avazya bahAra kADhe ja che. 31 thatA 2 varuM ca tasthA suniTasTikama-nirUhabasti samyakTayukta nirUha pachI snAna karavuM sagayoga jayAre karAyo hoya te (rAgI | nihAmANyA~ .......... ... ! mANasanAM) viSTA, mUtra ane vAyu sArI rIte bahAra ................ vivAre sainimitte rUA. nIkaLI jAya che eTale ke potapotAnA savaLA | nirUhabasti ApyA pachI je regI mAge yogya gati karavA mAMDe che. tethI e rogone | nIrogI thaI zAMti pAmyo hoya ane tenA khorAka para ci, jaTharAgninI vRddhi tema ja Azaya vikAro paNa zAMta thayA hoya te pachI te eTale ke kaThe halake thaI jAya che; roganI zAMti | rogIe avazya snAna karavuM joIe. 32 thAya che, zarIra paNa pitAnI prakRtimAM eTale ke nirUhabasti kyA rogIne ApavI? svastha sthitimAM rahe che; uparAMta zarIramAM baLa hRdroge pArzvazUleSu kuSTheSu kRmikoSThiSu / jaNAya, tyAre te nirUhabasti sArI rIte saphaLa | doSa vAtahe sapase II 23 .. thayela samajavI athati te nirUhastinA sabhya | saMpuSToSanokhu sTInAzmIpu rA vega thayo che ema tenuM e lakSaNa jANavuM. 28 | ji ni vA , nidakupAye rUkA nirUhunA-samyagaganuM phaLa hRdayanA rogamAM, paDakhAMnA zULamAM A navuMtvamahadaM viMchamma to . ! koDharogomAM, kRmiyukta koThAmAM, prameharogamAM, ................rIpathavi rA. - nirUhabastine samyaga caga karAya udararogamAM, gulama-goLAnA rogamAM, vAyuhoya to te samyaka prayukta nirUhaNa Ama janita zlogamAM, vAtakuMDala rogamAM, deze deSane, jaDatAne, aruci, viSTabha ke ekabIjA sAthe maLI javAthI je rego thayA malabaMdhane tema ja doSonA saMcayano nAza hoya te rogamAM tema ja deSo jyAre lIna kare che ane jaTharanA agnine pradIpta paNa thayA hoya ke gaMbhIra UMDA pradezomAM kare che. 29 bharAI gayA hoya athavA rakta-lehI ane AsthApana-nirUhane vadhu phAyadA | kapha duSTa thayela hoya tyAre vadhe te te vastrasya dhAvanamiva darpaNasyeva mAjanam / | rogIne nirUhabastine prayoga karAva sthApanaM 7LAM tava prAgai pipavitamU | joIe. 33,34 jema vastranI dholAIvastrane nirmaLa banAve basti mANasenuM bahaNa kare che ane darpaNanuM mAna pratibiMbane spaSTa .... . . . . . ta aa grahaNa kare che, tema prAjJa-vidvAna vaidyoe, | garAtrinA varitavRtta rUpA rogI lokone egya kALe kareluM AsthApana samyaphaprAgapUrvaka apAyelI basti eTale ke nirahaNa paNa te rogIonA zarIra. | mANasonA badhAya rogono nAza kare ne svastha-ninaLa-nIrogI banAve che. 30 | che ane kezanA agrabhAga sudhI tathA hAtha anuvAsana tathA nirahavidhi nA samAnatA | paganA nakhanA agrabhAga sudhInA zarIranA anuvAranavAra vidhiH sarva gharA | avayavo sudhI bRhaNa-puSTi kare che. 35 ni punarAvRttAsa tu jana vidhArata rU? | vivaraNa: carake siddhisthAnanA 7mA adhyAya
Page #622
--------------------------------------------------------------------------
________________ trilakSaNA Asaddhi-adhyAya 2 jo www mAM A saMbadhe Ama kahyuM che ke-bAvAtamUrkhasthaan doSAn pakvAzaye sthitaH / vIryeNa bastirAdatte svaghoDo mUrasAniva ||-pakavAzayamAM rahelI athavA tyAM sudhI paheAMcelI asti, paganA taLiyA sudhI (nIce ) ane ( upara ) cheka mAthAmAM rahelA doSAne potAnA sAmarthyathI grahaNa karI kheMcI le che; jema AkAzamAM rahele| sU jamInamAM rahelA rasAte ( potAnAM kiraNeA dvArA ) grahaNa karI-khe McI le che tema. ' A ja abhiprAya suzrRte paNa cikitsA sthAnanA 35 mA adhyAyamAM jaNAvyA che. 35 mastikama -phala-nirUpaNa ...... 11 varNatejobalakara mAyuSyaM zukravardhanam / yoniprasAdanaM dhanyaM vandhyAnAmapi putradam // 36 // bastikarma (kRtaM) kAle bAlAnAmamRtopamam / yAtiSThAna vAtasaMghu( thrAn )..... habIjaM sarva bastirapohati // 37 ceAgya samaye karavAmAM Avela mastikama leAkeAnA vane, tejane tathA baLane kare che; AyuSyane vadhAre che, vIya ne vadhAre che, cAnine prasanna-svaccha kare che; dhanya athavA dhana mATe hitakArI che-vaidyane dhana apAya che; ane vAMjhaNI strIone pazu putra-sa'tati Ape che. vaLI te mastikama bALakAne teA amRta jevuM hitakArI thAya che, tema ja vAtadoSapradhAna ane vAyunA saba dhavALA badhAya rAgeAne tema ja rAganA samUhanAM sarva khIja eTale ke harakeAI rAganAM mULane ja nAza kare che. 36,37 AvI vyaktione basti amRta tulya che yAsAM ca garbhAH sante jAtA vA na dRDhAH sutAH / sukumAryazca yA nAryaH subhagA nityamaithunAH // 38 bahutrIkA ye bAlA IzvarANAmayauvanAH / saMkSayante'tijJa ADhA thai ............. | temAM prAptamamrutaM yathA rUA iti ha smAha bhagavAn kazyapaH // 40 // | je strIone garbha srAva thaI jatA hAya athavA je strAenAM bALake janmyA pachI paNa majabUta thatAM na heAya, je strIe 581 atizaya kAmaLa hAya ane kAyama mathunakamamAM Asakta rahetI hoya; vaLI je puruSAne ghaNI strIe hAya ane pote nAnI umaranA hAya, tema ja je dhanavAna leAkeAnAM saMtAnA yauvanathI rahita hoya tevI ghaNI strIothI yukta hAI ghaNA ja strIsaMga karavAthI khUkha kSINa thaI gayAM hAya, te badhAMne khasti kharekhara uttama amRta jevI guNakAraka thAya che. ema bhagavAna kazyape kahyuM hatuM. 38-40 iti zrI kAApasahitAmAM siddhisthAna viSe 'rAjaputrIcA siddhi' nAmaneA adhyAya 1lA samApta trilakSaNA siddhiH adhyAya 2 jo athAtastrilakSaNAM siddhiM vyAkhyAsyAmaH // 1 // iti ha smAha bhagavAn kazyapaH // 2 // have ahIMthI traNa lakSaNeAthI yukta evI siddhinuM ame vyAkhyAna karIzuM, ema bhagavAna kazyape ja kharekhara kahyu hatuM. 1,2 paMcakarmAmAM traNa lakSaNA jovAnI jarUra trividhaM lakSaNaM pazyenRNAM paJcasu karmasu / tu ..... // 3 // mANasAne karAvAtA pacakama prayAgavamana, virecana, AsthApana, anuvAsana tathA zirAvirecanamAM vaidya traNa prakAranAM lakSaNeA durmIMga ke ayAga, atiyAga tathA samyagcAga avazya jovAM joI e. 3 samyagyeAga yukta paMcakanAM phaLa ...... paSkRitaH / zarIrayAtrAM kAyAni zaktiM varNa balaM svaram // 4 doSAMzca vikRtAn dRSTvA yathAdoSaM vizodhayet / sarvadoSAH prazAmyanti balamAyurvapUrvayaH // 5 // agniH prajJArthI ... I // 6 // je paMDita puruSa peAtAnA zArIra DhASAne vikAra pAmelA joIne samyaka prakAre paMcakamAM prayAganu sevana kare che te peAtAnAM zarIranI yAtrAne, zarIranA jaTharAgnine, zaktine, vane, maLane, svarane vizuddha karI zake
Page #623
--------------------------------------------------------------------------
________________ 582 kAzyapa saMhitA-siddhisthAna che; tema ja e mANasanA sarva de paNa ke game nahi jaDapaNuM thaI jAya atyaMta zAMta thAya che ane tenuM baLa, | jaTharanA agninI maMdatA thAya; vadhu pramAAyuSa, zarIra, uMmara, jaTharAgni tathA prajA- | NamAM nidrA Ave; ALasa thAya ane rogane e vRddhi pAme che. 4-6 vadhAre thAya, eTalAM jene vamanane duryoga ( virecanakarmathI thatA phAyadA thayo hoya eTale ke vamanakarma jene barAvizvanena nathati praNavantInivALi nA | bara karAyuM na hoya tenAmAM e lakSaNa vAtavara vizuthane vana mavati lAkm II7. thAya che. 9,10 | ( virecanagya) vyaktine virecana vivaraNa : A saMbaMdhe carake siddhasthAnanA prayoga karAvavAthI tenI iMdriyo zuddha ane 1 1 lA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke-surachadrite prasanna thAya che. tema ja tenI dhAtuo | bdoTAdoTakUllAvizuddhijItratA -je mANasa mAM vamanane duryoga ke ayoga thayo hoya eTale ke vizuddha thAya che ane tenuM bIja (vIrya) jene vamanakarma barAbara vidhipUrvaka na karAyuM ke paNa kArya karavA samartha thAya che. 7 avidhithI karAyuM hoya tenA zarIra para phollA ( vamanakamathI thatA lAbha UThe, dhAmaThAM thAya, ceLa Ave, hRdayanI avimedodaugndhykphjai rogairvAntazca mucyate / zuddhi-azuddhatA thAya ane zarIranA avayavo. gro vA vizvavidyafthavANa... pATa | atizaya bhAre thaI jAya. 9,10 (kaphanA) je regIne vamana karAvyuM vamanakamanA atiganAM lakSaNe hoya te medanI durgadhathI ane kaphajanita regothI mukta thAya che tenA badhAya rego- .....3 vyathAmativAntarNa strakSaNam zA nI zAMti thAya che; ane tenA zarIramAM je rogImAM vamana karmano atiyoga vizeSa zuddhi tathA gaurava-bhArepaNuM maTI jaI | thayuM hoya, tenA strotarUpa mArgomAM vyathA lAghava-halakApaNuM prApta thAya che. 8 ke pIDA thAya che. 11 vivaraNa: A saMbaMdhe paNa carake siddhivamanakarmanA duryoga athavA ayogathI sthAnanA 1 lA adhyAyamAM Ama kahyuM che kethatAM nukasAna 'tRNmohamUrchA nilakopanidrAbalAtihAnirvamane'ti ca syAt' je mANasamAM vamanakarmane atayoga thAya tene (AmAza)yasya pUrNatvaM gauravaM hRdayasya ca / vadhu paDatI tarasa lAgyA kare, moha-mUcha ke zItavairAnAmAne chAvatta 2 muduEdu II II | bebhAna sthiti thAya, vAyune kepa thAya vadhu phirojhoDarnAikyamaksisAro sinitA | pramANamAM nidrA ane zarIranA baLanI atyaMta thAyavRtti vidyAsudyutakSanI hAni-nyUnatA thAya. 11 je mANasamAM vamanakarmano duryoga ke | * | vamananA atiyeganI asAdhyatA sUcavatA ayoga thayo hoya, tenAM lakSaNe A upadrava pramANe jaNAya che. e durvAnta rogIne te thA tu pitta ra vA kurIvRM mizrameva vA. vamanakarmanA ayoga ke duryoganA kAraNe AmA- | vamalyavihaM rajUchI na za Niyati yuvaitaH ll22 zayanI pUrNatA-bharAI javuM thAya, zarIra | vamanane atiga thatAM regI jyAre mAM bhArepaNuM thAya; hadaya paNa bhAre | pitta, rakta-rudhira athavA raktapitta mizrA jaNAya; zItajavara-TADhiyo tAva Ave; | vijhAnuM ja ekadhAruM vamana karyA kare ane AdhyAna eTale peTano Apharo thAya; vAraM. te sAthe e regIne ekadhAruM zULa nIkaLyA vAra cUMkavuM paDe; mastakanuM jhalAvuM thAya, | kare tyAre te atiyogayukta vamana karatA aruci thAya eTale ke koI paNa vastu | rogIne te vamana atiga asAdhya hAI * * * * * *** * *
Page #624
--------------------------------------------------------------------------
________________ trilakSaNuM siddhi-adhyAya 2 je 583 maTatuM nathI. 12 syAcchleSmapittAnilasaMprakopaH sAdastathAgergurutA prati( virecananA satyAganAM lakSaNo | rathA | tannA tathA chartiparovavazva vAtAnuDhoLyuM na ITI pina do mAthAnA durviri-jene virecanane duryoga-ega ke mithyAvire..................................... | 23 | yoga thayo hoya, tenA zarIramAM kapha, pitta ane ........kAtamUtrAnumatA ! | vAyu traNene atizaya prakopa thAya, jaTharanA DhAvavuM vANia sathavalitakSAt li24 | agninI maMdatA, zarIramAM bhArepaNuM, saLekhama, jenAmAM virecanane samyoga thayo nadrA jevuM ghena, tema ja UlaTI, arocaka eTale ke hoya tene AmAzaya, pakavAzaya, pitta, gudA, kaMI paNa na game te ane khorAka upara paNa aruci garbhAzaya tathA rudhira cogya sthitimAM thaI | thAya ane vAyunuM anulomapaNuM ke anukULatA jAya che; sudhA-bhUkha, vAyu tathA mUtranuM anu- na rahe, paNa pratikULatA thAyae lakSaNa thAya che. lomapaNuM-pitAnA savaLA mAge gamana thAya ( virecananA atiyoganAM lakSaNe che; zarIramAM lAghava-halakApaNuM anubhavAya mUcha zUddha gundro vAta .......... ! che ane jaTharanA agninuM dIpana thAya che. ............ iaa eTalAM virecananA samyagyoganAM lakSaNe je mANasamAM virecanane atiga jANavAM. 13,14 thaye hoya tenAmAM A lakSaNe thAya che. vivaraNa: A saMbaMdhe carake siddhasthAnanA | jema ke virecananA ativegathI mUccha 1 lA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke-"srotovi- \ thAya-bebhAna sthiti thAya; zULa nIkaLe, ddhIndriyasaMprasAdau laghutvamUrjo'gniranAmayatvam / prAptizca gudAnA bhraza thAya, bahAra nIkaLe ane vipittakaphAnilAnAM samyagviriktasya bhavetkrameNa ||-2 ' vAyune atizaya vadhu prakopa thavAthI aneka mANasane virecanane samyaga thayuM hoya eTale vAtaja vikAro thAya che. 16 ke barAbara vidhipUrvaka virecana karAvyuM heya ane vivaraNa: A saMbaMdhe paNa carake siddhithayuM hoya, tenA strota-maLamArgonI vizuddhi thAya, sthAnanA 1 lA adhyAyamAM Ama kahyuM keiMdriyonI barAbara prasannatA thAya, zarIramAM laghutva kaphAstapittakSayajAnilotthAH suptyaGgamardaklamavepanAdyAH / halakIpaNuM thAya, baLa tathA prANazakti vadhe, jaThera nidrAbalAbhAvatamaHpravezAH sonmAdahikAzca virecite'ti // ne agni pradIpta thAya ane koI paNa rogathI | je mANasane virecanane atayoga thayo hoya eTale ke rahitapaNuM anubhavAya tema ja viSTA, pitta, kapha virecanaauSadhanI mAtrA vadhu pramANamAM levAtAM ghaNA tathA vAyunI krama pUrvaka prApti thAya. 13,14 pramANamAM reca lAgyo hoya tenA zarIramAM kapha, raktapitta. virecananA duryoga ke ayoganAM lakSaNe kSayathI thatA rogo tema ja vAyujanita roge suptikRcchrvinnmuutrtaa tvakSapiDakA jvarasaMbhavaH / jaDatA, aMgamarda--zarIranuM bhAMgavuM, kalama-anAyAsa aruciauravAdhmAne durviriktasya lakSaNam // 15 // zArIrazrama-lAni tathA kaMpa vagere rogo thAya che, tema jenAmAM virecanano duryoga-mithyAga ja nidrAnAza, baLane abhAva, aMdhakAramAM jANe ke ayoga thayo hoya tenAM viSTA tathA mUtra | pitAno praveza thato hoya ema jaNAvuM ane ghaNA kaSTathI-muzkelIe bahAra nIkaLe; zarIra unmAda sAthe heDakIne roga paNa thAya che. 16 nI cAmaDI para phollIo nIkaLe, varane ! nasyakama athavA zivirecananA be prakAra saMbhava thAya; aruci, bhArepaNuM tathA AmAna bRMhaNaM karzana caiva dvividhaM nasyakarma tu| peTano Aphare thAya e lakSaNo jaNAya. 15 | | bRMhaNaM vAtarukprAye kaphAdhikye tu karzanam // 17 // vivaraNa : A saMbaMdhe carake paNa siddhi- vRM vividha rmadhuvanaMtti sthAnanA 1 lA adhyAyamAM Ama lakhyuM che ke- | Turi hai namu 68.
Page #625
--------------------------------------------------------------------------
________________ 584 kAzyapa saMhitA-siddhisthAna nasyakarma paNa bRhaNa tathA karSaNa | vivaraNa : A nasyakarmanA samyagathI ema be prakAranuM hoya che. temAMnuM | thatAM lakSaNo carake paNa siddhisthAnanA 1 lA. baMhaNanasya ke zivirecana-vAtaroganI adhyAyamAM Ama kahyAM che; jema ke-3ra3rarolagabhaga prabaLatA hoya athavA lagabhaga ivaniridranAthaM stroto vizcimakizuddha ' zirovAtapradhAna rego thayA hoya temAM apAya virocanane samyagayoga thayo hoya to chAtI ane mastakanuM halakApaNuM thAya ane indriyanI che ane karzaNa-zivirecana kaphanI adhi svacchatA ke prasannatA thAya che; tema ja strotanI katAvALA rogomAM apAya che, athavA atizaya zuddhi thAya che; A nasyakarmane duryoga kaphanI adhikatAvALA rogomAM tene prayoga ke ayoga athavA mithyAyoga thAya te tenAM che. vaLI je bRhaNa zivirecana apAya samyogathI judAM viparIta lakSa thAya che, che temAM aneka prakAranAM madhura auSadhothI teone paNa carake siddhisthAnanA 1 lA adhyAyamAM saMskArI karelAM aneka prakAranAM nehono Ama jaNAvyAM che; jema ke-To: riso prayAga karAvAya che ane je kaNa zira- purva viThThIva rAya durvari je mANasane virecana apAya che temAM kevaLa rUkSa zirovirecana-naspakarmane duga-alaga ke mithyA auSadhono athavA tIkhAM auSadhadravyothI yoga thayo hoya te mANasanuM gaLuM kaphathI taiyAra karelA nehAne prayoga karAvAya che. kharaDAI jAya; mAthuM bhAre thaI jAya ane vAraMvAra nasyakamanI prazaMsA ane tenA thuMkavuM paDe." 1920 samyagayoganAM lakSaNa zivirecana-nasyanA atiganAM lakSaNa te guNAM chaM ................! mAvAtApattAMa..................... ......................nImuNyate | 21il. *.() . rogazAntiH pramodazca dehayAtrAnuvartanam / | sUryAvartA na tRptizca nasyenAtyapatarpite // 21 // smRtimedhAvalAgnyAptirindriyANAM prasannatA // 20 / je mANasane zirAvirecana-naspakarmane vi irakta vacce sumastakSaLe | atiyoga thayo hoya te unmAda-gAMDapaNe lAgu bRhaNa nasyakarmathI uttama prakAranuM zArIra | thAyaH pittano prakopa ane te pittanA vikAro bRhaNa-puSTi thAya che, e ja kAraNe te nasyakarma | 'kAraNe te naryakarma | thAya; hadayane ghasAro athavA hRdayano vadhu "bRhaNa" nAme kahevAya che; ane te | vega cAlu thAya; sUryAvarta-AdhAzIzIne nasyakarmano samyaga prayoga karAyo hoya te | roga thAya ane khorAka khAtAM tRpti ja na (vAtajanita) sarva rogonI zAMti thAya che; | thAya-e pittavikAra cAlu thAya; ema nasyamanamAM atizaya harSa--AnaMda anubhavAya | karma zivirecananA ativegathI vikAre ke che, zarIranA svAthyanuM barAbara anusaraNa rogo thAya che. 21 jaNAya che; tema ja samaraNazakti, medhA | vivaraNa : carake paNa siddhisthAnanA 1 lA nAmanI buddhinI dhAraNazakti, baLa, zarIranA adhyAyamAM zivirecana nasyakarmanA atiyoganAM jaTharAgnine dIpana tathA iMdriyanI prasannatA A lakSaNe Ama kahyAM che-"ziroDakSiAaaTIanubhavAya che; e pramANe nasyakarma-ziro-rtitorAvasthathaddha timire patA je mANasane virecanano je samyagayoga karAyo hoya te zivirecana-nasyathI ati zuddhi ke tene je upara kahelAM lakSaNo thAya che, paNa teno je atiyoga thayo hoya te tene mAthAmAM, netramAM duryoga-ayoga ke mithyAga karAyo hoya tathA banne lamaNAmAM ane banne kAnamAM sayA te e uparyukta lakSaNo na hoya paNa tethI bhoMkAtA hoya evI pIDA thAya che ane te mANasane viparIta lakSaNe jaNAya che. 19,20 AMkhe aMdhArAM AvyA kare." 21
Page #626
--------------------------------------------------------------------------
________________ trilakSaNa siddhi-adhyAya 2 je 585 anuvAsana bastinA samyagoganAM lakSaNe mAM Ama kahyAM che; jema ke- dRzrAmamohamasAaksirIrika sthAna [chi chattisthA | mUrchAvirtiA vAsthanuvAsite yuH ' je mANasamAM vattAno mattA sAntiH svAtirukSa rara anuvAsanabastino je atiyoga thayo hoya to je mANasane anuvAsanabasti apAya tenA A lakSaNo jaNAya che; jema ke halAsa-moLa, te pachI tene jaTharAgni pradIpta thAya, uMmara ubakA AvyA kare; moha ke mUMjhavaNa athavA mujhAre thAya; parizrama vinA thAka lAge; zarIramAM zithilatA sthira thAya-juvAnI ja rahyA kare,-zarIranI thAya, mUcha-bebhAna sthiti thaI jAya ane vika puSTi thAya, zarIranA raMga suMdara thAya, tikA eTale ke peTamAM ane gudAmAM jANe vADha thatI manamAM dharya jaNAya, zarIra tathA manamAM hoya tevI pIDA thAya." 23 baLa Ave, vAyunuM anulomanapaNuM thAya anuvAsananA aAganAM lakSaNe eTale ke tenA vAyunI savaLI gati cAlu vipuSpo jADhavavuM OvitA rahe tema ja tenA manane zAMti anubhavAya vevathutavRtti kapa duranuvA i ra aa te e lakSaNo uparathI samajavuM ke tene e je mANasamAM anuvAsanane duryogaanuvAsana bastino samyaguyoga thayo che. 22 ayoga ke mithyAga thayo hoya, te vivaraNa: A saMbaMdhe carake paNa siddhi mANasamAM viSTabha-malabaMdha-malamUtranI sthAnanA 1 lA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke- kabajiyAta, vijhAnuM gaMThAI javuM, roganI pratyasarjI sAtha tai8 ravivuddhIndriyasaMprasAH vRddhi, vivarNatA-zarIrano raMga badalAI svamAnavRttihRdutA varuM kRNAhya verA: svanuvAsite jo ne zarIramAM kaMpArI tathA vAyunI vRddhi yu je mANasane apAyela anuvAsanabastine eTalAM lakSaNo thAya che. 24 jyAre samyaga thAya tyAre tene anuvAsana dvArA apAyeluM tela, vijhAnI sAthe lagAre aTakyA vivaraNa: A saMbaMdhe paNa siddhisthAnanA vinA akhalita rIte bahAra Ave che; rakta Adi 1lA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke-adha:zarIrodhAtuonI, buddhinI tathA IdriyonI sArI rIta : bAhupRSThapArveSu rugrUzakharaM ca gAtram / grahazca viNmUtra samIrakhAnAmasabhyatAnyanuvAsite hu: || anuvAsanane prasannatA thAya che; nikAnuM anusaraNa eTale ke nidrA zAMta Ave che; zarIramAM laghutA-halakApaNuM samyaga na thayo hoya paNa duryoga-ayoga ke thAya ane zarIra tathA mAnasika baLanI prApti mizyAga thayo hoya tyAre zarIranA nIcenA bhAgamAM, peTamAM, banne bAjumAM, pITha-vAMsAmAM ane thAya che; tema ja maLa-mUtrAdinA vego sArI rIte banne paDakhAMmAM pIDA thAya, AkhuM zarIra chUTA thAya che, paNa aTakatA nathI.' suzrata paNa lUkhuM ane kharaTa thaI jAya ane viSTA, mUtra A ja pramANe kahyuM che. 22 tathA vAyunuM rokAvuM ke aTakavuM eTale ke jhADoanuvAsanabastinA atiganAM lakSaNo pesAba baMdha thaI jAya che. 24 viSAdrastRtiharira................... nirUhabasti-AsthApananA samyoganAM ..........UIF II 23 . lakSaNe anuvAsanabastine je Atoga thayo zuddhasphaTikasaMkAzaM yadA zleSma viricyate / hoya eTale vadhu pramANamAM anuvAsana vinA mUtrapurA ................. ............. | neha je apAyo hoya to tethI viSAda eTale ke mAnasika kheda thAya, tRpti jaNAya nihAtvatA sunitA samu rajA paNa khorAka vagere upara ruci ja na thAya - jyAre glema-kapha ke baLakho, zuddha ane becenI jaNAya ItyAdi lakSaNe | sphaTikanA je svaccha-cokho bahAra thAya che. 23 Ave ane te paNa mUtra tathA viSThA _vivaraNa : carake paNa anuvAsanabastinA vinA ja bahAra nIkaLe, koI paNa upadrava atiganAM lakSaNo, siddhisthAnanA 1 lA adhyAya- | zarIramAM na rahe ane bhUkha khUba lAge
Page #627
--------------------------------------------------------------------------
________________ 586 kAzyapa saMhitA-siddhisthAna *** * * *. ********* tyAre kahI zakAya che ke nirUha-AsthApana thAya; tathA zvAsa-hAMphaNa thAya." 26 bastino samyagayAga thayo che. 25 | nirUha-AsthApananA atiganAM lakSaNe vivaraNa : A saMbadhe paNa carake siddhi- vAto ghaTavAnuM sarvo ....... ! sthAnanA 1 lA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke ! .............. / ra7 | pravidUtrasamasaLavaM zivRddhacArAyaghavAni ! | niraha-AsthApana bastine je atirogIvarAtiH pratizatA 2 varTa 2 talhAramuni ga thAya to mANasanA AkhAye zarIradarTAsTikam | je mANasane nirUhabati-Astha:- mAM vAyune baLavAna kepa thAya che. 27 pana apAyela hoya tenAM viTAmUtra tathA vAyu vivaraNa : A saMbaMdhe carake paNa siddhisArI rIte-gya pramANamAM chUTavA mAMDe, khorAka sthAnanA 1 lA adhyAyamAM Ama kahyuM che keuparanI ruci tathA jaTharanA agninI vRddhi thAya, 'liGgaM yadevAtiviracitasya bhavet tdevaatiniruuAzaya-ke-peTa halakAM thaI jAya, badhA rogonI zAMti thAya, prakRtisthapaNuM eTale zarIramAM | hitatha--jene virecanane atiyoga thayo hoya svAzya thAya ane zarIramAM tathA manamAM baLa ane temanAM je lakSa thAya che, te ja lakSaNe, vadhe tyAre jANavuM ke nirUhaNa-AsthA5nano samyaga- | jene nirUhaNa-AthApanane atiyoga thAya tenAmAM yoga thayo che eTale ke AsthApana bastinI yogya paNa thAya che. 27 asara thaI che." 25 bastine trIjo bheda-karmabasti nirUha-AsthApananA ayoganAM lakSaNe .......... ..... | viNmUtranigrahaH zUlamAnAho vyaadhisnntiH| ............. ()tAH saMjJitA | tandA nidA'rucistatinirUdasya lakSaNama // 26 antareSu nirUhAH syuratazcoya na dApayet // 28 // jene nirUha-AsthApanabasti apAI "karmasaMjJaka" nAme trIjI bastio hoya te mANasanI vijhA tathA mUtra jo paNa apAya che; teonI vacce nirUhaaTake peTamAM zuLa nIkaLe, AnAha- | bastio ApavAmAM Ave che te pachI malabaMdha thaI jAya, reganI ekadama vRddhi bIjI kaI basti ApavI na joIe. 28 thaI jAya, nidrA jevuM ghena thAya, aruci vivaraNa : carake siddhisthAnanA 1 lA adhyAyathAya ane kaMI paNa khAdhuM pIdhuM na hoya | mAM traNe prakAranI bastio Ama kahI chejema kechatAM tRpti anubhavAya, te e nirUha ke trirAcchatA mag vatayo hi Dhistatodana tata AsthApana duryoga-ayoga ke mithyAganuM yogaH / sAnvAsanA dvAdaza vai nirUhAH prAka sneha eka: paratazca paJca // kAle trayo'nte puratastathaikaH lakSaNa jANavuM. 26 snehA nirUhAntaritAzca SaT syuH / yoge nirUhAstraya vivaraNa : A saMbaMdhe carake paNa siddhi gva heyA: nehAdhdha pazcaya vahimadhyA: // karmasthAnanA 1 lA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke viSenI 30 bastao kahI che; tethI ardhI-15 syAdrakazirohRdgudabastiliGgazophaH pratizyAyavikartike kAlabasti kahevAya che; ane tethI ardhI-8 ca / halAsikAmArutamUtrasaGgaH zvAso na samyaka ca gabastio kahI che; temAMnI 30 karmabastinihita thAt II nirUhabastine je samyaga mAM prathama 1 snehabasti, chellI 5 snehana thayo hoya paNa daga ke ayoga athavA basti, varace 12 anuvAsana sahita 12 nirUhamithyAga thayuM hoya to tethI A lakSaNe thAya ! basti hoya che; ema ekaMdara 30 kamabastiche; jema ke mAthuM, hRdaya, gudA, basti -mUtrAzaya e ahI samajAya che; tema ja kAlabasti viSe tathA liMga upara sojo Ave ane tyAM tyAM prathama 1 snehabasti, chellI 3 nehabastio ane pIDA thAya; pratizyAya-saLekhama tathA gudA ane ! vacce nirUhathI aMtarita karelI 6 snehabasti peTamAM vADha thatI hoya tevI vedanA thAya;-moLa- | maLI kula 10 kAlabastio thAya che ane yogamAM ubakA Ave ane vAyunuM tathA mUtranuM aTakavuM. 3 nirUhabastio tema ja Adi, madhya tathA
Page #628
--------------------------------------------------------------------------
________________ vamanavirecanIyA siddhi-adhyAya 3 je 587 aMte 5 snehabastio maLI ekaMdara 8 bastio | nehayukta karavo joIe; te pachI tenI apAya che. Ama carake traNa prakAranI bastione | zakti pramANe tene svedanayukta karI eka samudAya je kahyo che te ja karma, kAla tathA rAtrine ArAma ApavuM ane te pachI yoga viSe samajavAnuM chete ja pramANe A ! bIjA divase teNe AgalA divase khAdhela kAzyapa saMhitAmAM paNa khilasthAnanA "basti khorAka pacI gayA hoya prAtaHkALamAM vizeSaNIya' nAmanA 8mA adhyAyamAM paNa traNa prakArane bastisamudAya kahe che. 28 ja dAtaNa vagere zArIrakiyA karI le te iti ha smAha bhagavAn kazyapaH // 29 // pachI kAyaphaLa, nizula, samudrazeSa ke samudraema bhagavAna kazyape, kharekhara kahyuM ! phaLa tathA zirISa-sarasaDa vagere badhAMnAM ke temAMthI jeTalAMnAM maLe teTalAMnAM pAMdaDAM lAvIne hatuM. 29 iti zrI kAzyapa saMhitAmAM siddhisthAna viSe "trilakSaNa eka droNa-1024 tolA pANImAM teone siddhi " nAmane adhyAya 2 ja samApta ukALI-kavAtha banAvI grahathrI-dheLA sarasava, kRtavedhana-garamALo, koSAtakI-galakAM athavA, vamanavirecanIyA siddhi turiyAM, vaja, seMdhava,pIpara, iMdrajava,kAkaDI tathA adhyAya 3 je mIMDhaLanAM bIja vagerene kalaka taiyAra kare; athAto vamanavaratranI phri zrAdhdhAmaH | pachI rogIne pUrva dizA tarapha mukha rahe iti ha smAha bhagavAn kazyapaH // 2 // tema Asana para besADI pelA kavAtha yA - have ahIMthI "vamanavirecanIyA siddhi kakane ghoLI nAkhI te atizaya ghaTTa ke nAmanA trIjA adhyAyanuM ame vyAkhyAna bahu pAtaLe na hoya ane ekadama vadhu karIzuM, ema kharekhara bhagavAna kazyape ja | garama ke zItaLa na hoya e te auSadharUpa kahyuM hatuM. 1.2 kavAtha, e rogIne gaLA sudhI pAvo; athavA .......... mathastha#LavaMnenoYTra- | ariSTa-lIMbaDo pAvo; te pachI pAMca ke vidupatti dhamannivasTA tha thAji- cha ghaDI arthAt be eka kalAka vItyA pachI svimuSitapaNuvinImajaM vAtarendra prasta- utpala kamaLa ke kumuda kamaLanuM nALa banAvI vAghanuM .............. #nevurArIbA- . te rogInA gaLAno sparza karI sukhapUrvaka DhInAM Tarmita paddhavAnuM sarvaza vADadatyApa | tene sukha thAya te pramANe vamana karAvavuM. droNamAtre'dhike vAriNyutkvAthya grahannIkRtavedhana- | vadhavagiqvattAtramanavInA......... te veLA tenA utpanna thayelA vegane roka (upa)viSTamAsane prAGamakho bhiSagAloDya taM ' ! nahi ane ekadhAruM vamana karAvavuM ema jAvaMtradAvidonattivanodazItamarugrao vamana karAvatI veLA e regInAM paDakhAM vAta, thAvara ivA pazupATottara- pakaDI rAkhavAM; tema ja e rogIne lagAra matha vidhAyopaku(mura)... .............. namelo ane nIcA mukhe rAkhavuM joIe. 3 ................ vemuvamavagrahAyAt, na | vivaraNa : A saMbaMdhe carake paNa sUtraveTItare vizvamata, 3gharSItapara cAlI- sthAnanA 15 mA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke 'tatastaM puruSaM snehasvedopapannamanupahatamanasamabhisamIkSya reganAM potapotAnAM lakSaNene anu- sukhoSitaM suprajIrNabhaktaM ziraHsnAtamanuliptagAtraM srgvinnsarI vagha rogIne vamana auSadha ApavuM ! manavadatavAsathIta revatAzini789cAnatavarte, joI e paraMtu e vamana cauSadha ApatAM | phare nakSatratithikaraNamuhUrta jAyitva trAhmaNanuM hitapahelAM te vamanogya rogIne prathama tenA | vArna, prayumirANIfmaramitritA madhumadhusaidhavajaTharAgninA baLa anusAra vidhi pramANe | zALatopati manAsTaSAyamAtrA vAyata' taddanantaraM-
Page #629
--------------------------------------------------------------------------
________________ * 588 kAzyapa saMhitA-siddhisthAna 'pItavantaM tu khalvenaM muhUrtamanukAkSet / tasya yadA | madhyamaM, SaTsaptavegamuttamamiti kautsaH, za...... jAnIyAtsvedaprAdurbhAveNa doSaM pravilayanamApadyamAna, loma- mahatAM kRzamadhyabalavatAM yogyamiti pArAzaryaH, harSeNa ca sthAnebhyaH pracalitaM, kukSisamAdhamApanena ca | vyAdhyavekSamiti bhuuyaaNsH||4|| kukSimanugataM, halAsAsyasravaNAbhyAmapacitordhvamukhIbhUtaM, je vamanaeSadhanI mAtrAthI be traNa mathAmai jJAnasamamaryavA suyuttarottarapUchato dhAne vega Ave te vamanamAtrAne kaniSTha-chellI svAzrayamAsanamuNuM prathache -te pachI jene | kakSAnI laghu ke ghaNI ochI jANavI; tema ja vamana karAvavuM hoya e rogI puruSane prathama sneha vamananA auSadhanI mAtrAthI cAra ke pAMca tathA dayukta karavo; te pachI jenuM mana svastha sudhInA vego Ave te vamanamAtrAne thayuM hoya evA tene joIne vaidhe sukhapUrvaka eka madhyama jANavI ane je vamanaauSadhanI rAtrine ArAma ApI, bIjA divase teNe Agalo | mAtrAthI cha ke sAta vege Ave te vamanakhAdhelo khorAka sArI rIte pacI gayela jANI mAtrAne uttama samajavI; ema "kautsa" tene mAthAboLa snAna karAvavuM, tenA zarIra para. AcArya kahe che; paraMtu AcArya pArAlepane lagADavuM, puSpamALA paherAvavI. dhAyelAM | zarya kahe che ke vamananI mAtrA moTA navAM vastro paherAvavAM. devanuM, agninuM, brAhmaNo tathA madhyama baLavALAne nuM, guruonuM, vRddhonuM tathA vaidyonuM tenI pAse anusarI javI joIe ema samajavuM- pUjana karAvavuM ane pachI uttama nakSatra, tithi, | arthAt moTA mANasomAM jeo kRza hoya karaNa tathA muhUrtayukta divase brAhmaNe pAse svastivAcana karAvI, teonA AzIrvAda dvArA tema ja madhyama baLavALA hoya teone temaNe maMtroccAra karIne jene maMtarI ApI hoya anusarI ochI ke vadhu vamanamAtrA apAya evI ane madha, jeThImadha, siMdhava tathA phANita | che, ema jANavuM joIe; paraMtu ghaNuM eTale apakva goLanA rasathI yukta karelI mIMDhaLanA | AcAryo to Ama ja kahe che ke rogInA kavAtharasanI mAtrA e rogIne vadhe gya pramANamAM | rogane anusarI vamananI mAtrA yojavI pAvI. te pachI e vamanaauSadhanI mAtrA jeNe joIe. 4 pIdhI hoya evA te rogI pAse kharekhara eka vivaraNa : A saMbaMdhe carake siddhisthAnanA muda--be ghaDI paryata rAha jovI. pachI te rogIne 1 lA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke na madhyavamananA veno prakaTa thayelA che ema vaidya jANe, vare tu vizravAra vamane paNau-vamananI tema ja e veLA tene romAMca thavA mAMDe te uparathI mAtrA viSe cAra vego, cha vega tathA ATha vego tenA doSe pitAnA sthAnethI khasavA mAMDyA che, | Ave te anukrame janya, madhyama tathA pravarauttama ema paNa jANavAmAM Ave ane te rogInI kRkha| vamanamAtrAne sUcave che. arthAta vamananI mAtrA je ApharI jAya te uparathI tenA doSo potAnA jadhanya hoya to tethI cAra vego Ave, madhyama sthAnethI khasIne tenI kUkhamAM AvyA che, ema paNa hoya to cha vega Ave ane vamananI mAtrA - jANIne tema ja moLa ane moDhAmAMthI lALa paDavI uttama hoya che tethI ATha vego Ave che. e be nizAnI uparathI te doSo ekaThA maLI uce] ekaMdara vamanathI nIkaLatA doSonuM pramANa anukrame mukha sudhI AvyA che ema paNa jaNAya tyAre eka prastha, doDha prastha tathA be prastha hovuM joIe e rogIne DhIMcaNa sudhI UMcuM eka Asana arthAta eka praratha pramANa vamana thAya te kaniSTha, besavA mATe ApavuM; paNa te Asana upara yogya daDha prastha pramANu vamana thAya te madhya vamana tathA pAtharaNuM bichAveluM hoya, tenI upara eka choDa | be prastha pramANa vamana thAya te uttama mane thayuM pAtharela hoya tema ja takiye tathA ozIkuM paNa gaNAya che. suzrutamAM vamananI mAtrA Ama kahI che te Asana para mUkela che ke hIna vamananuM pramANa ardha prastha, madhyama -vamananA saMbaMdhe AcAryonA abhiprAya | vamananuM pramANa eka prastha ane uttama vamananuM vamanaM 1 dvitrivena zanIyA, ratuuo pramANu be prastha samajAya che; A vamanamAM darzA 5... Dya rAma rAma re
Page #630
--------------------------------------------------------------------------
________________ vamanavirecanIyA siddhi-adhyAya 3 je 589 vela eka prasthanuM mApa sADAtera pala eTale ke | hoya te pachI ene garama pANIthI Aca54 telAnuM jANavuM. A saMbaMdhe Ama paNa kahyuM mana karAvavuM-kegaLA karAvI meTuM sApha che-vamane ca vireke ca tathA zoNitamokSaNe / karAvavuM. te pachI vAyurahita pradezamAM te sArvatrathorAparuM prathama dunIuim: I-vamanamAM, virecanamAM tathA rUdhirastrAvaNamAM eka prarathanuM pramANa rogIne pUrva dizA tarapha moDhuM rAkhI sADAtera palanuM jANavuM joI e-eTale ke prastha suvaDAva; pachI agheDa, pIpara tathA 64 talAno gaNAya che tene badale A bAbatamAM 54 | sarasaDo-emAMnA koI eka dravyane tolAno eka prastha jANavo, ema vidvAna kahe che. | pramANamAM bhAtanI sAthe mizra karI te ___athainaM vAntumuSNAbhiradbhirAcAmya nivAte | | rogInA bAkI rahelA kaphane bahAra kADhI zivaM zAritrADavAmApicusTarivA-| nAkhavA te khavaDAvavuM; kAraNa ke e rogIne camata kurA........... ..vi8D - upara jaNAvelI rIta pramANe vamana karAvyA syAkarSaNArtha saMkSamya tiSThan pratizyAyaziro | pachI paNa tene kapha amuka pramANamAM vadhu rogAkSyabhiSyandakarNazalakarNapAkamanyAgrahadanta bAkI rahI jAya te puputtamUruM thavaEAI chuM................. tene saLekhama, maNDAdidivAjAgaroSNodakopacAra upadiSTaH pathya netrano abhiSNanda, kAnanuM zULa, kAnanuM tamA cukatamudra giurNataH vivekI- pAkavuM, gaLAnI nADInuM jhalAvuM, "daMtapuDudussnnm| alpazo'pi zItaM hyasya pratizyAyAdIn | Taka" nAmano dAMtano roga, dAMtanA mULamAM pro(thati)............. dUThThA vAra- sojo, kaMThagraha ane galagraha-gaLAnuM jhalAvuM nitijJanathati taramAtis vadyagvI- -emAMnA rogo thavAno saMbhava rahe che; nAmatha tadupadeSyAmo'tibAlo hyazakta enaM vidhi ema pharI paNa vamana karAvyA pachI te manuETnattei vahurANAti ........ suJU rogIne maMDa Adi-khorAkanuM sevana karAdeymaatngkshmnN viDaGgamAtraM badarAsthimAtraM badaramAtramAmalakamAtramauSadhaM sarvameva saMbhRtaM syAt / vavuM; tema ja divase jAgavuM tathA uSNa yamano vizvano vA jAturmANama.... jalanA upacAra vagere atizaya hitakArI .... sarvAga sarkALIti vRddhAthag | thAya che, ema kahela che; tema ja e vamana ari gIpaotrighaTAnADhoranAni gurA | karAvela rogI jyAre tarasyo thAya tyAre vA tato vidhAtha miSadhAtrI vA kurA 8a- | teNe Adu nAkhI pakaveluM pANI lagAra navADADA vAvavA......... . garama hoya te ja pIvuM joIe, kAraNa ............. jatI vADI hInA ke lagAra paNa zItala hoya evuM pANI syAnnasyamekeneti vRddhakAzyapaH, atibAlasya / tene pratizyAya-saLekhama Adi rogone sakSaudrazarkaramapAmArgataNDuladvayaM trayaM veti vaideho prakopa karAve che-ekaMdara kaphanA rogo utpanna thavAno tene saMbhava rahe che. tema ja matha hatuM.........................nairatibaale hi bhagavan ! bhiSagvamanAdIni prayuJjAnaH kaDha, halAsa-mALa-UbakA, jvara, aruci, TimatrAyodhyAdhivArtAnAmami vADha- nidrA tathA tannA-nidrA jevuM ghena-ItyAdivinAzAthAmadhavinAzAya ca saMpAta phUlyA ne paNa (te zItala pANI) upajAve che; .... .........miti e ja kAraNe te viSe ame te-AduthI vAryovidaH, dhAtrIgurulaghutvahetoriti syaH, dhAtrI pakavelA jalane ja, e vamana karAvela che zarmaNi zizuzamati bhuuyaaNsH|| atha mAvAna kapaDAthI sAta varSa Adi uMmaravALA mATe upayoga sarvamaLaTTdhama........................miti paNa karavA mATe upadeza karIzuM; tema ja vamana ema te rogIe vamana karI lIdhuM | karmane paNa cha varSathI mAMDIne ja bALaka
Page #631
--------------------------------------------------------------------------
________________ 590 kAzyapa saMhitA-siddhisthAna mATe upadeza karIzuM; kema ke ghaNuM | karavA joIe ema vRddhakazyape kahyuM nAnuM bALaka, je cha varSanI uMmaranuM che. vaLI vaideha janake kahyuM che ke ghaNuM thayuM na hoya te A vamana karma karavA nAnAM bALakane (virecana karAvavuM hoya azakta ja gaNAya che; chatAM tevA ghaNA to) madha ane sAkara sAthe agheDe eTale nAnI uMmaranA bALakane je vamanakarma | ke tenAM bIja be ke traNa cokhAbhAra karAvAya to te bALakane te vamanakarma | ApI zakAya che; te pachI vRddhajIvake cakSu mATe hitakArI nathI eTale ke tenuM kahyuM ke, he bhagavan kazyapa ! je vaidya bALakane karAvela te vamanakarma, tene netra-| atizaya nAnAM bALakane uddezI vAmana roga upajAvanAra thaI paDe che; e mATe | Adi karmo karAve che, te vaidya bALakanI teTalI nAnI uMmaranuM bALaka tevA vamana- | uMmarano kALa, bALakane ApavAnI auSadhakamane yogya rogathI je pIDita thAya to e | mAtrA, bALakanI uMmara, bALakano roga ane bALakane pakaDI rAkhIne tenA e vamana- te bALakanA baLa-abaLa Adine jANakAra karmayogya rogane zamAvanAra vamanakAraka | he joIe; paraMtu te tene ja jANato auSadha, eka vAvaDiMganA dANA jeTaluM, na hoya chatAM tevAM nAnAM bALakone uddezI athavA boranA ThaLiyA jeTaluM, athavA bora | vamanAdi karmono je prayoga karavA mAMDe te jeTaluM ke eka AmaLA jeTaluM ja AvazyakatA | to e ajJAnI vaidya, te te bALakone hoya te ApavuM joIe. je auSadha vinAza karavA taiyAra thAya che, eTaluM ja vamana mATe upayogI hoya ke virecana mATe nahi, paNa te uparAMta te mUkha vaidya pitAnA upayogI hoya, tene prayoga, je cAra | dharmane paNa vinAza karavA taiyAra thAya che, mahinAnI ke ATha mahinAnI uMmara sudhInAM | ema vAvida paNa kahe che. vaLI "vAsya" bALakone karAva hoya te e badhAye | | nAmanA AcArya paNa kahe che ke bALakaauSadhone sAkarathI mizra karIne ja karAvavo | nI dhAtrInA bhArepaNAnA kAraNe ane laghujoIe, ema vRddha kazyape kahyuM che, emAMnA te | halakApaNAnA kAraNe paNa bALakanA gAdine auSadhone eka pala-cAra tolA pramANamAM | tathA Arogyano saMbhava rahe che. e ja kAraNe ke ardha pala-6 talA pramANamAM ke be | ghaNuM AcAryo kahe che ke dhAtrIne sukha athavA traNa pala-ATha tolA athavA bAra hoya te ja bALakane sukha thAya che. emAM telA pramANamAM laI te badhAMne sAkara | te badhA AcAryonA mata prathama jaNAvyA sAthe mizra karI, pANu sAthe ghoLIne pachI bhagavAna kazyape Ama kahyuM ke, e yuktithI e vamanakarma yogya bALakane | badhAye upara jaNAvelA AcAryonA mato khoLAmAM besADI, pakaDI rAkhIne vedya barAbara nathI; e badhAMya vacane asAdhaka ke tenI kuzala dhAtrI mAtAe pAI devuM | che eTale ke eka cokkasa siddhAMtane siddha joIe. te pachI e vaidya ke dhAtrIe, | karI zakatAM nathI. 5 ke jeNe pitAnA hAthanA nakha bilakula | vivaraNa : ahIM A pAMcamAM sUvasthAnamAM UtarAvI nAkhyA hoya teNe pitAnI AMgaLI. | kahevAyuM che ke-vamana karAvelAne pharI tenA khorAkamAM ne te bALakanA gaLAmAM lagAra UMDI javA | paNa adheDo, pIpara ke sarasaDo-emAMnuM eka meLavI ne ja khorAka Apavo, jethI tene kaMIka bAkI daI, te bALakanA je aMtarmukha vanavege | rahele kapha paNa pharI vamana thatAM nIkaLI jAya; hoya teone bahirmukha thAya tema cAlu ! nahi to e bAkI rahI gayelA kaphanA kAraNe
Page #632
--------------------------------------------------------------------------
________________ vanavirecanIyA siddhi-adhyAya 3 je kaphajanya pratizyAya-saLekhama vagere rogo thavAno | gharamAM praveza karAvI, tyAM sArI rIte besADI, saMbhava che. A saMbaMdhe carake paNa suvADIne tene vaidya AvI zikhAmaNa ApavI ke, trasthAnanA 15 mA adhyAyamAM kahyuM che ke have tAre UMcethI bolavAne vadhu paDatuM besI rogIne vamanakarma je barAbara karAvela na hoya rahevAno, vadhu paDatuM UbhA rahevAnA, vadhu paDatuM to tenA bAkI rahI gayelA kaphathI A upadrava cAlavAne, krodhane, zAkane, hima-zItaLatAno, thavAno saMbhava rahe che; jema ke tatrAtiyojAyo - { vadhu paDatA sUryanA tApane, avazyAya-jhAkaLane, nimittAnimAnupadravAn vidyAta-AdhmAnaM parikartikA vadhu paDatA pavanane, vAhana uparanI musApharIne, rikSAvo dayo sarAmAdo gavAyAnaM vimaeNrAH tamaH | grAmyadharma-maMthanane, rAtrinA ujAgarAne, ajIrNana. asAmya-ahitakArI khorAkane, kavakhatanA bhojajanmaH, 3pavA tiA te vamanakarmamAM jo atiyoga ke ayoga thAya che te nimitte A upadrava nane, pramANuthI vadhu khorAkane, ghaNAM halakAM bhoja nane, ghaNAM bhAre bhojanane, maLamUtrAdinA AvelA thAya che, ema jANavuM; jevA ke AmAna-aphare, vegone rokavAne ane nahi AvelA vegone parikartikA-peTamAM vADha, paristrAva-moDhAmAMthI kaphanI karavA vagere A sarvane tyAga kare; eTale lALa jharavI, hRdayanuM upasaraNa eTale ke upadravaNa ke teonuM manathI paNa sevana karavuM nahi; ane eTale jorathI dhabakavuM; aMgenuM jhalAvuM, jIvAdAna e rIte niyamapUrvaka vartIne ja tAre samaya eTale ke jIvatuM lohI bahAra nIkaLe, vibhraMza pasAra karavo. ' e upadeza sAMbhaLI te rogIeTale ke zarIranuM sajajaDa thavuM ane kalama eTale e paNa te ja pramANe karavuM." ema upara jema ke parizrama karyA vinA thAka jaNAya-e upadravo carake kahyuM che, te ja pramANe aSTAMgahRdayanA thAya che." vaLI te rogIne vamana karAvyA pachI sUtrasthAnanA 18 mA adhyAyamAM paNa kahyuM che kepaNa tenA kaMIka bAkI rahI gayelA kaphane kADhI samyagyogena vamitaM kSaNamAzvAsya pAyayet / dhuumtrysyaanAkhavA A padhdhanuM sevana karAvavuM joIe. jema ke nyataE nehAvAvamathAtiro -je mANasane vamanane 'yogena tu khalvenaM charditavantamabhisamIkSya suprakSAlita- | samyayoga karAyo hoya eTale ke uttama prakAranuM pANipAdAsyaM muhUrtamAzvAsya snaihikavairecanikopazamanIyAnAM | vamanakarma thayuM hoya tene vaidya eka kSaNavAra AzvAdhUmanAmanyatamaM sAmarthyataH pArivA, punarevomu - sana ApI-zAMta karIne pachI naihika, vairecanika go che." rogIne vamanakarma karAvyA pachI te | tathA upazamanIya-e traNa dhUmapAnamAMnuM eka dhUmavamana-kamane samyoga thayo hoya ane tene pAna karAvIne tene snehane lagate AcAraanusarIne samyapha vamana thayuM che, ema joI AhAravihAra karavAnI AjJA ApavI. vaLI ahIM jANIne vaidya, tenA hAtha-pagane sArI rIte dhavarAvI mULamAM nAnAM bALakane roga zAMta karavA mATe je eka mudda--be ghaDI ArAma ApyA pachI naihika, vamana ke virecananI mAtrA kahI che, te ja pramANe vairecanika tathA upazamanIya-emAMnA koI paNa eka A ja graMthanA sUtrasthAnanA pahelA adhyAyamAM dhUmanuM pAna karAvavuM; ane pachI pharI paNa tene pANI- paNa bALakane ApavAnAM auSadhanI mAtrA A thI kegaLA karAvavA. te pachI paNa carake tyAM sUtra | pramANe batAvI che, te jema ke-vitra(3)kaDhAtre tu tamI 15 mA adhyAyamAM vadhu Ama paNa kahyuM che | jJAnamAtratha phedinaHmeSa madhusarSIi matimAna4-'upspRssttodkN cainaM nivAtamAgAramanupravezya saMvezya kalpayet // vardhamAnasya tu zizormAse mAse vivardhayet / cAnuziSyAt-uccairbhASyamatyAsanamatisthAnAmaticaGkramaNaM athAgaDhamAtra tu ghare vidyAnna vadhatu -bALaka krodhazokahimAtapAvazyAyAtipravAtAn yAnayAnaM grAmyadharma janme ke tarata ja tene auSadha ApavAnI jarUra jaNAya to eka vAvaDiMganA dANA jeTaluM ja masvapanaM nizi divA svapnaM viruddhAjIrNAsAtmyAkAlaprami auSadhapramANa madha ane ghI sAthe ApavuM joIe. te tAtihInaguruviSamabhojanavegasaMdhAraNodIraNamiti bhAvA pachI e bALaka jema jema moTuM thAya tema tema dareka netAn manasA'pyasevamAnaH sarvamahogamayasveti / sa | mahine eka AmaLA jeTaluM auSadhapramANa vadhAryA tathA 4tA ema dhUmrapAna karyA pachI te rogI | karavuM joIe. te pachI vidvAna vaidhe e pramANamAM jaLano sparza kare -kegaLA karI meDhuM sApha kare, vadhAre karavo na joI e. pachI ahIM mULa te pachI e vamana karelA rogIne vAyurahita | graMthamAM bALakane auSadhapAna karAvavA saMbaMdhe vRddha
Page #633
--------------------------------------------------------------------------
________________ paTara kAzyapa saMhitA-siddhisthAna kazyapane mata je batAvyo che, temAM kuzaLa vaidya | saMcita doSane jyAM sudhI bahAra kADhI tathA dhAtrIne nirdeza karI temanA dvArA vamana-| nAkhyA na hoya tyAM sudhI e bALaka viSe. karmamAM vego lAvavA bALakanA mukhamAM gaLAnI | svAthyanI prApti kevI rIte thAya? e aMdara AMgaLI nAkhIne vegone bahirmukha karavA | kAraNe bALakanuM paNuM vamana-virecana dvArA jaNAvela che; tyAre carake sUtrasthAnanA 15 mAM adhyAyamAM moTA mANasane vamanaauSadha ApyA | zAdhana karavuM Avazyaka che ja, mATe bALakane pachI tenA pratye je kahyuM che, te A pramANe che- | nuM paNa vamanAdi dvArA zAdhana karavuM "marthanamanurita-vikRtatAhunho nAtimahatA tyAM- joIe, tethI tenA rogo atyaMta zAMta vImena venIinuvIyana vinamya zIvamUrdha- 1 thAya che. paraMtu je doSa hajI bALakamAM sArI mukAma vRttAna pravartana suparisTivitanavAgyA- | AvyA ja na hoya teone je nAza karAya nImyA mujhumuddasaurAjinArvAikamamighurA- | eTale ke bALakamAM je doSa hoya ja nahi. surva pravartayati "--te pachI vamana karatA e. teono nAza karavA vamanAdine je prayoga regIne vaidhe zikhAmaNa ApavI ke, tuM tArA heTha, tALavuM ane gaLuM pahoLAM-khulA karI rAkha; karAya te e prayoga tenA Azayane ke UMcA AvelA vegone ghaNA ja gheDA parizramathI AkhA zarIrane vRddhi ja pamADe nahi. e. bahAra kADhavA UMcA lAvyA kara; Dokane tathA kAraNe gya uMmara thAya tyAre ja bALakane uparanA zarIrane paNa kaMIka nIcAM namAvI, nahi mAM daSanI prApti thatAM tenuM paNa zeAdhana AvelA vegone veganI samIpa lAvyA kara ane | karavuM jarUrI thAya che. 6 sArI rIte utArI kADhelA nakhovALI madhyamA- 1 bALaka tathA dhAtrI-beyanuM dhana jarUrI vacalI AMgaLI ane aMgUThA pAsenI tarjanI samatu yA sabhya dhanaM kutte mitra AMgaLIothI athavA nIlakamaLanA ke dhoLA kamaLa- tADanorthA mAjI riAzorTavAyathAgarUmanA nA athavA sugaMdhika kamaLanA nALathI kaMThane sparza vaidya koI bALakanuM tathA tenI dhAtrInuMkaryA kare; ema sukhapUrvaka tane jema phAve tema | beyanuM jyAre (vamanAdithI) samyak barAUlaTI karavA prayatna kara." 5 bara (sArI rIte) zodhana kare che, tyAre ja ahIM A viSayamAM A ke maLe che : bALaka viSe thAya Arogya paNa tarata ja tatra zlokAHzizorvyAdhau samutpanne dhAtrINAmeva zodhanam / sthira thAya che. A vAta paththaramAM karelA alaM bAlasukhAyeti ko loke nAvabuddhayate // lisoTA jevI satya che. 7 yastu kAyagatastasya doSANAM puurvsNcyH| baMnene zedhana vinA reganI zAnti na thAya anudate sAthe tadanuM............ ... doSANAmAzayo dhAtrI bhUdharAH sritaa(miv)| ......(thApita) vijJati . dA anAgatavighAtastu na vardhayati vA''zayam / ............. mUto roSo vAddha prApta 8aaaa bALakane jyAre roga utpanna thAya tyAre | tayoH saMzodhanamRte na zAntiriti dhaarnnaa| dhAtrIonuM ja sevana karavuM joIe, kAraNa ke - jema nadIonuM mULa utpattisthAna dhAtrIone vamana-virecanAdithI zuddha karI parvate hoya che, tema bALakomAMnA deSonuM hoya che tethI ja te dhAtrIne dhAvatA mULa utpattisthAna teone dhavaDAvatI teonI bALakane sukha thAya che, ema koNa samajatuM dhAtrIo ja hoya che; ane te dhAtrIomAM nathI? topaNa bALakanA zarIramAM je roga ja chupAI rahelo deSa (teonA dhAvaNa dvArA) gayo hoya ke peThe hoya tene paNa pUrva | bALakamAM prApta thaI e bALakane atizaya saMcaya eTale ke prathamathI ja saMcaya heya pIDe che; e kAraNe bALakonI dhAtrIo ja che, tethI e bAlazarIramAMthI pUrva che tathA e dhAtrIone dhAvatAM bALako-e
Page #634
--------------------------------------------------------------------------
________________ vamanavirecanIyA siddhi-adhyAya 3 je 53 banuM (vamanAdi dvArA) saMzodhana ke zuddhi have jene virecana auSadha ApavuM ryA vinA (te banA) rogonI zAMti | heya tene paNa prathama vidhi pramANe sanehana thatI nathI e nizcaya karelo che. 8 karma prathama karAvI sinagdha karyA pachI svedana bALakone ApoApa vamana thAya | dvArA svedayukta karavo joIe. pachI e uttama che sukhethI eka rAtri sUtelA ane pahelAMne svayaM chardayate yastu pItaM pItaM payaH shishuH| / khAdhelo khorAka jene pacI gaye hoya na taM kadAcidvAdhante dhyAdhayo devamAnuSAH // 9 // evA te rogIne nIce darzAvela auSadhe paraMtu je bALaka (vamanAdinAM kaI dvArA virecana karAvavuM. jema ke datIpaNa auSadha ApyA vinA ja) potAnI nepALe, zyAmA-kALuM nasetara, kapIla, meLe ja vAraMvAra dhAvelA dhAvaNane kyA nIlikA-gaLI, satalA-sAtalA thora, cikAkare che, tene devatAI ke mAnuSI raMgo khAI, vaja tathA meMDhAzIMga vagere uparyukta kadI paNa pIDatA nathI. 9 auSadhadravyomAMnuM je kaI maLe tene eka mAtAnA dhAvaNa sAthe bALakane auSadha devuM karSa-tela pramANamAM ke ardhapala-be tolA tanano........ ********* pramANanA bhAge laI eka prastha64 tolA *********** ................. yete muvA yAtrAnAM rAjA kavAM tathA ke be prastha pANImAM tene kaSAya kare; tasmatAvAgUMthA kizo pAra | e kavAthane eka caturthAMza bhAga bAkI dhAvaNa dhavaDAvatI mAtAnA stanamAMthI rahe tyAre tene agni parathI nIce utArI nIkaLatA dhAvaNane dhAvatA bALakamAM te ! laI temAM egya pramANamAM gemUtra mizra dhAvaNa dvArA de dhasI Ave che, jethI | karavuM; pachI atizaya vadhu pravAhI na e deze bALakanA mukhane pAka kare che- | hAya evuM te auSadha nahi vadhu garama moTuM pakave che; ane dhAtrIne paNa tenA ke nahi vadhu zItaLa hoya tevuM e pitAnA ja zArIra doSa jvara upajAve regIne pAvuM; paraMtu te veLA te virecana che; e kAraNe te dhAvaNathI rogI banelA devA gya kALa, te rogInuM zarIrabala, bALakane baLathI te dhAvaNarUpa dUdha sAthe ja uMmara tathA roga-e badhuMye te vize tapAsI auSadha devuM. 10 jevuM; paNa je bALaka virecanane yogya virecananI vidhinuM varNana hoya te pahelAMnI jema "ADUka" nAmanA atha vasuM vidhivatupAdhavinnapuSita- | zaMkha jevA AkAranA pAtra dvArA te auSadha nIhAra. . .* * * ......... e bALakane pAvuM joIe; athavA mAkhaNa()natIrAmAuigvanasTiArataTAvavAvivA- nI sAthe te virecana auSadha e rogIne LijAnAM pUrvottAnAM DhAmataH uuri mA+TT-caTADI devuM e virecanathI tene be ke nardhapalinAM vA prasthadviprasthamAtrISvapsu caturbhAgA- | traNa virecanavego Ave te e tene varo....... mUtrasaMyukta nAtidravoSNazItaM pAyayet kAlabala samyaga thayela jANo; athavA te vathonAkSaFA vAraM tu pUrvavAdRna baTI - virecanathI je maLa nIkaLe tenuM pramANa cennavanItena vA dhatiM sTettapazcitta nitya | eka, be ke traNa prastha hoya to te trive ratu .. .......... ................... virecanane samyaguyoga thayo che, ema medatriAthaFA mata matiromAvA | samajavuM; paraMtu ethI je vadhAre pramANatatrA vamanavaduva: sarva zuti | 2 | mAM virecana deSa je bahAra nIkaLe to kA. 38
Page #635
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-siddhisthAna tethI e virecanane atiyoga thayo che,I jAya tyAre e rogIne mAthAboLa snAna karAvI, ema vaidyo kahe che. ema tene je ati- | zarIre vilepana lagADI, puSpamALA paherAvI, navAM roga thAya che te viSe paNa vamananA ati ti. | uttama vastra dhAraNa karAvI, yogya zaNagArathI zaNa gArI, enA mitrone e rIte svastha thayelo batAvyA ganA jevA ja badhA upacAra karavA. 11 pachI tenAM sagAM-saMbaMdhIone paNa batAvo ane te vivaraNa : carake paNa sUtrasthAnanA 15 mAM pachI e mANasane tenI potAnI icchA pramANe AhAraadhyAyamAM virecananI vidhi Ama kahI che; jema ke vihAra karavAnI chUTa ApavI. upara kaheluM virecana jo "athenaM punareva snehasvedAbhyAmupapAdyAnupahatamanasamabhi bALakane karAvavuM hoya to zaMkhAkRti pAtra dvArA auSadhasmiikssy sukhoSitaM suprajIrNabhaktaM kRtahomabalimaGgalajapya dravyane kavAtha karI te pAI devuM athavA mAkhaNa prAyazcittamitithinakSatranAmuhUrta trAdhAbaLAnuM svasti vA | sAthe meLavI te auSadha pAvuM, e rIte apAyitvaa trivRtkalkAkSamAtrAM yathAyaloDanaprativinItAM pAya- yelA te auSadhadravyathI virecananA vego be, traNa ceta samIDhoSamerAthAIvasTAra rAhArasarampasara | ke cAra AvavA joIe-eTale ke hInavega be, prativacanAmavasthAnattarALa vikarAzA sajjavari4 | madhyamavega traNa ane utkRSTa vega cAra sudhI rana vamanAntarona bUmavarnana vidhino pAThava- \ AvavA joI e; athavA pramANu ke vajananI pratilAbhAt / balavarNopapannaM cainamanupahatamanasamabhisamIkSya daSTie te virecana thayela maLa eka be ke traNa prastha hovA joIe; A saMbaMdhe paNa carake sukhoSitaM suprajIrNabhaktaM ziraHsnAtamanuliptagAtraM sragviNa siddhisthAnanA 1 lA adhyAyamAM kahyuM che kemnuphtvstrsNviitmnuruupaalngkaaraalngkRtN suhRdAM darzayitvA 'dazeva te dvitriguNA vireke prasthAstathA dvitrictujJAtInA DhIma, arthane kAmezvavane -pachI e TbAhya" jaghanya virecanamAM 10 vego madhyama vamana karelA rogIne je virecana ApavAnI jarUra virecanamAM 20 vega ane uttama virecanamAM jaNAya te vaidya tene 15 divasa vItyA pachI pharI 30 vego ISTa gaNAya che; te ja pramANe hIna snehana tathA danakarma karAvIne prasanna cittavALA virecanamAM doSanuM mA5 be prastha, madhyama virethayela tene te rAtre sukhethI UMghavA daI AgalA divase khAdhelo tene khorAka pacI gayo hoya te canamAM deSanuM mA5 traNa prastha ane uttama vire canamAM doSanuM mApa cAra prastha hovuM joIe." tenI pAse devone uddezI hAma, balidAna, maMgala e carakano abhiprAya che. chatAM A kAzyapakarma, japa ane prAyazcitta karAvI sArI tithi, nakSatra ane karaNayukta uttama muddate brAhmaNo pAse | saMhitAmAM 2, 3 ane 4 vegonI je saMkhyA kahI che, te bALakone uddezI kahI che; ethI svastivAcana karAvI nasetaranA kakanI eka tole adhika virecano ja Ave te virecanano atimAtrA joIe eTalA pravAhImAM ghoLIne e rogIne yoga thayo gaNAya che; e je atiga thAya pAI devI. paraMtu te pahelAM tene doSa, auSadhane te tenA upacAro paNa dhrumapAna sivAya vamananA kALa, baLa, zarIra, AhAranuM sAmya, satva, atigamAM je kahyA che te badhA karavA. 11 prakati ane vaya-uMmaranI judI judI avasthAo tathA vikAro paNa vaidya jevA joIe ane te ahIM A viSe A zloke maLe che? pachI ja tene upara kahelI virecanamAtrA yogya | tatra - pramANamAM pAvI joIe. te pachI e rogIne | pittAnaM vamana ta #Btta = vinA barAbara virecana thaI jAya tyAre pahelAM je | sva ropatta zremanA vadhe ta... .........ll vamana karelA mATe vidhi kahevAmAM AvI che, chevaTe pitta bahAra Ave tyAM sudhI te pramANe ja dhrumapAna sivAyanI badhI vidhi . ( vamana karavuM ane chelle kapha bahAra Ave tenAmAM baLa, varNa-raMga, kAMti ke suMdaratA pharI | prApta thAya tyAM sudhI karavI joIe. pachI tenuM | tyAM sudhI virecana karavuM joIe; e vAmana pUrvakALanuM baLa tathA varNa-kAMti vagere pharI prApta tathA virecana svayaM-ApoA5-potAnI thaI jAya, tenuM mana prasanna thAya, sukhethI UMdha | meLe ja baMdha thaI jAya te zreSTha hoI anAbAdhaAve ane teNe khAdhelo khorAka barAbara pacI 1 eTale ke kaI paNa upadravathI rahita kahe
Page #636
--------------------------------------------------------------------------
________________ vanavirecanIyA siddhi-adhyAya 3 je - 55 vAya che-arthAt ApoApa baMdha thaI te virecananA vego ApoApa baMdha thaI jAya gayela zreSTha vamana ke virecanathI chelle keI che.' ekaMdara virecanamAM paheluM sUtra AvyA pachI pitta prathama Ave che ane chele kapha bahAra upadrava thato nathI. 12 nIkaLe che. ema AmAzaya khAlI thaI jAya eTale vivaraNa: carake paNa A saMbaMdhe siddhi vamana tathA virecana-bannenA vegonI Akhare vAyu sthAnanA 1 lA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke, tuM bahAra Ave che; paraMtu ema aMte vAyu te 'pittAntamiSTaM vamanaM virekAdadhai kaphAntaM ca bireka- svAbhAvika rIte bahAra nIkaLe ja che; tethI tenI mAhU: ' vaidya kahe che ke, jemAM pitta cheTaluM bahAra deSomAM gaNatarI karAtI nathI. e ja kAraNe Ave te vamana ISTa hoI uttama prakAranuM gaNAya carake sUtrasthAnamAM vAyune nirdeza ke prathama che ane tenuM pramANa virecanathI adhuM hoya che. | karyo che, to paNa A kAzyapa saMhitAmAM tathA tema ja je virecanamAM chello kapha bahAra Ave che, | carakanA siddhisthAnamAM vamanane "pittAnta'ja kahela te virecana paNa ISTa-uttama gaNAya che. ekaMdara che, ane virecanane kaphAta ja kahela che. 12 uttama prakAranI zuddhi thaI gayA pachI vamana tathA | vamana ke virecananA AvelA vego virecananA vego ApoApa rokAI jAya che, tethI rekavA nahi e rogIne evo vamana-virecanane yoga kaSTakAraka ..............na tu gAna vidhAt zarU thatuM nathI; e sivAya to vamana ke virecana cAlu rahetAM te bannene atiyoga thayo gaNAya che. A ( vamananA ke virecananA athavA harakoI saMbaMdhe paNa carake sUtrasthAnanA 15 mA adhyAya- | maLa-mUtrAdinA cAlu thayelA ke prApta thayelA mAM Ama kahyuM che ke, "#aa pravruttiranatimatI vyathA vegone rokavA na joIe. 13 yathAkrama doSaharaNaM svayaM cAnavasthAnamiti yogalakSaNAni vivaraNa : carake vegone rokavA na joIe, mavantiA" je vamana-virecana prayogamAM yogya saMbaMdhe khUba vistArathI varNana karyuM che. carakasamaye vegAnI pravRtti thAya, bahu ja ochA pramANa saMhitAmAM "na vetana dhAraNIya' nAmano Akho mAM pIDA thAya, doSo paNa barAbara anukrame bahAra eka adhyAya sUrasthAnamAM temaNe lakhyo che jemAM Ave ane vega ApoA5 AvatA baMdha thAya, vegone rokavA mATe niSedha karAyo che; tema ja e vamana-virecananA samyagoganAM lakSaNe thAya vegone rokavAthI thatA rogo ke upadronuM paNa che. vaLI vamanamAM doSo je bahAra Ave che, | varNana karI teonI cikitsA paNa lakhI che; jema teone kama paNa carake siddhisthAnanA 1 lA ke carake satrasthAnanA 7 mA adhyAyamAM Ama kahyuM adhyAyamAM Ama kahela che; jema ke "mAravaE: che ke- na vepArayeDhImAtAntrapurISayone na pittamathAnilazca yasyati samyagavabhitaH sa iSTaH / ' retasona vAtasya na vamyAH kSavathona ca // nodagArasya na 'prAptizca vipittakaphAnilAnAM samyagviriktasya bhavet jambhAyAH na vegAn kssutpipaasyoH| nabASpasya na nidrAyA mena " je mANasane vamanakAraka auSadha pAyuM niHsavAsastha ameLa 4 | mUtranA, vijhAnA, vIryanA, heya, tene vamanamAM anukrame pahele kapha, te | vAyunA, UlaTInA, chIMkanA, oDakAranA, bagAsAMnA, pachI pitta ane te pachI vAyu bahAra Ave | bhUkhanA, tarasanA, AMsunA, niMdrAnA tathA zramathI te samajavuM ke e mANasane vamanaprayogane thayelA zvAsanA paNa AvelA vegone rokavA samyaga yoga thayo che." suzrute 5Na cikitsA- | nahi." ahIM kAzyapa saMhitAmAM A vamana tathA sthAnanA 33 mA adhyAyamAM A saMbaMdha | virecananuM prakaraNa che, tethI e cAlu thayelA vamana Ama kahyuM che ke-gvuM virene mUtrapurISatti- | tathA virecananA vegone nahi rokavAno upadeza I | virecana-auSadha apAyuM hoya ane temAM samajAya che; te vegone rokavAthI aneka rogo ke ene je sampayoga thAya tyAre prathama mUtra, te upadrava thavAno saMbhava che; te saMbaMdhe carake paNa pachI purISa-viSTA, te pachI pitta, te pachI sUtrasthAnanA 7mA adhyAyamAM Ama kahyuM che keauSadha ane te pachI kapha-anukrame bahAra Ave | 'vArA zira :zUruM vAtavargonarodhanam viuigznonAche; ema virecanamAM chello kapha nIkaLyA pachI hmAnaM purI thAkiyArite || apAnavAyano tathA
Page #637
--------------------------------------------------------------------------
________________ 596 kAzyapa saMhitA-siddhisthAna vijhAne vega Avyo hoya ke cAlu heya, tene nivAratho vidhUnyUHT zanaiH | nivartamAne vAca je rokavAmAM Ave te pakavAzayamAM tathA saumArve vathAmamAM pravartamAne TiLe teSAM veTuM mastakamAM zUla bheMkAyA jevI pIDArUpa la-| pravaceta -je bALaka cAra mahinA sudhInI uMmararoga utpanna thAya che; paganI pIMDIomAM goTalA nuM hoya tenAmAM kamaLatA vadhu hoya che, te kAraNe caDhe che ane peTane Apharo paNa thAya che." te ja te bALaka vadhu pramANamAM sveda ke zeka sahI zake. pramANe AvelA ke cAlu thayelA vamanane vega nahi, e ja kAraNe teTalI uMmaranA bALakane sveda rokavAthI paNa je roga thAya che, teone paNa ke zeka ApavAnI jarUra jaNAya to vaidya ke tenI carake tyAM Ama jaNAvyA che ke-' voTA - | mAtAe tene hastasveda Apavo joIe; eTale ke vynggshothpaannddvaamyjvraaH| kuSThahAllAsavIsarpazchardi pramAda ke gaphalata rAkhyA sivAya vAyurahita pradezamAM nigrahanAH rAH | -AvelI ke cAlu thayelI UlaTIne besI nirdha ma agninI garamIthI potAno hAtha tapAvI rokavAthI zarIre caLa, kaDha-dhrAmaThAM, aruci te dvArA dhIme dhIme te bALakane hastaveda ke. moDhA para cAThAM, hAthe page seje, pAMDuroga, javara, hAthanI garamIne zeka karavo joIe; paraMtu keroga, maLa-UbakA tathA ratavA-e rogo utpanna e bALaka jema jema moTI uMmaranuM thatuM jAya thAya che. 13 ane tenAmAM rahelI kamaLatA jema jema ochI bALakone svedana ApavA viSe | thatI jAya ane tenAmAM jema jema kaThinatA prApta duttavuM pu vADhavAnAM vidhAparA | thatI jAya, tema tema te bALakane adhika svadA SaDvarSaprabhRtInAM tu paTasvedaH prazasyate // 14 // karI zakAya che. eTale ke kapaDAMnA goTAo karI bALakane zedhanakALe je zULa pedA teone tapAvIne te ja dvArA vastroda karI zakAya. che. ema bALakanI uMmara vadhatI jAya tema teone thAya te teone vaidya ke dhAtrIe pitAnA svedanuM pramANa paNa vadhArI zakAya che. 14 hAthane agnithI tapAvI tene bApha ke zeka Apavo joIe; paraMtu e bALaka vamana tathA virecanane ayoga ane atiyoga thavAnAM kAraNe je cha varSathI adhika uMmaranAM hoya to __ atha khlvtihnnaadtiraukssyaadtikaaryaadtikapaDAMnA goTAone agnithI ke tenI ! mAMmero............. (Da)tyAdhavAvauSadhavarALathI tapAvI teno veda ke zeka karAya, | syaatighntvaadtidrvtvaadtyussnntvaadtishiittvaadte uttama hoI atizaya vakhaNAya che. 14 | timaputrAtizatrutvatiDhavArivAtivAda vivaraNa : bahu ja nAnAM bALakane vadhu vAcaDhavAtikSApatyAtivImA pramANamAM svedana ke zeka na karAya te ja vadhu yogya (vAr )..................nnastha tapadhastha vA che, e AzayathI ahIM A zlokanA pUrvArdha mAM pravAti pravapoicamanA zItavAtazatanAnAM bALakonA zULamAM hastaoNda eTale ke vaidya shiitodkshiitaambropsevnaadupaantpaadukaagnivrjke dhAtrIe pitAnA hAthane agnithI tapAvI sveda nA vidhArAnA preraNAt.. (vamaviva)athavA zeka ApavAne upadeza karyo che. A vidhAno TuthafriAtiyorigute tolTekSaTIuparathI vedana karavA viSe AvuM pUrNa jJAna hovuM | ni mati-mAmAna tirAva dharopajoIe ke bALakane keTalA pramANamAM sveda ke zaka pavitaSThiziro bavAddivAdikarI zakAya che; be hAthane garama karI je sveda zvAsatasivaTa........... (kuvai)apAya che tethI tenuM pUrNa niyaMtraNa karI raniTIvilopAta vavavAdriotomAzakAya che-amuka bahu ja ochA pramANamAM svada mA duADhakSaropavA zramavivAathavA zeka karI zakAya che; A ja abhiprAyathI | moskRtizrotramra vAtatvavighaTApunIvavAnaA kAzyapasaMhitAnA sUtrarathAnanA 23 mA svadA- | pAtharaDhAvana *** . * muraMtharoSadhyAyamAM cAra mahinA sudhInI uMmaranAM nAnAM bALakone maLyApathyakSeparamparAmurikSatArahastarada ja ApavA viSe kahevAmAM AvyuM che, jemake bastivaGkSaNazUlamer3hadAhagudazUlapAkabhraMzAtIsArojAtasya caturo mAsAn hastasvedaM prayojayet / apramAdI , rukampajAnughAtajavAvA .... ......ca mahAgadA
Page #638
--------------------------------------------------------------------------
________________ vamanavirecanIyA siddhi-adhyAya 3 je paTa7. atiyogadutva kALe AkAzapradeza ke khullI jagyA zItaLa mANasamAM vadhu pramANamAM bRhaNa ke puchatA | hoya ane te pradezamAM auSadhanuM sevana karyuM thaI hoya athavA vadhu pramANamAM rUkSatA ke | hoya ke zItaLA kapaDAM paherIne te vamanalakhApaNuM thaI gayuM hoya; athavA vadhu kRzatA | virecana virecananuM auSadha pIdhuM hoya te kAraNe aApavuM kavi thaI hoya ke vadhu mAMsa ke meda thaI | athavA e vamana-virecananuM auSadha sevyA gayela hoya te kAraNe; tema ja vamana | ke pIdhA pachI pagarakhAM ke pAdukA paherI levAM ke virecananuM auSadha ghaNA ochA pramANamAM | jaIe chatAM teno tyAga karyo hoya ke te apAyuM hoya tema ja e auSadha ghaNuM ghana auSadhapAna karyA pachI tarata agninuM sevana ke ghaTTa rakhAyuM hoya athavA vadhu drava ke pravAhI karavuM joIe, chatAM te agnisevana karavAmAM rAkhI te apAyuM hoya; athavA te auSadha je na Ave te; athavA te auSadhapAna karatI ghaNuM uSNa ke garama apAyuM hoya ke vadhu veLA maLamUtrAdine vega Avye hoya tene zItaLa apAyuM hoya; tema ja e auSadha je | rokavAmAM Ave ke e vega Avyo na vadhu madhura apAyuM hoya ke vadhu ka-tIkhuM, hoya chatAM te vega lAvavAnI preraNA karAya ke ghaNuM lavaNa-khAruM, vadhu kaSAya-tUruM, vadhu | baLa karI vega lAvavAno prayatna karAya te amla-khATuM, vadhu kSArayukta ke vadhu paDatuM | tethI paNa e vamananAM ke virecananAM auSadhone bIbhatsa-rUpa, rasa tathA gaMdhathI yukta hoI | duryoga athavA ayoga ke mithyAga athavA kaMTALo ke sUga upajAve evuM auSadha je | atiyoga utpanna thAya che. ema te vamanane apAyuM hoya ane te ja pramANe evA | tathA virecanane je ayoga tathA atiga prakArano khorAka je khavAya hoya; athavA | thAya tyAre tenAM lakSaNe A pramANe thAya pIdheluM auSadha potAnA gya sthAne pahoMcyA | che; jema ke ema thayelA te ayoga ke vinA pracalita thaI ADuMavaLuM cAlyuM | atiyogathI ammAna-peTano Apharo, pratigayuM hoya athavA te auSadhane pItAM pItAM | zyAya-saLekhama, vibaMdha-maLabaMdha ke kabarogI khUba cAlato hoya eTale khUba cAlatAM | jiyAta, hRdayane upagraha-jhalAI javuM; zULa cAlatAM eNe te auSadha pIdhuM hoya ke te | joyA jevI pIDA thavArUpa zULaroga, parivamanakAraka ane virecanakAraka auSadha letI | katikA eTale ke gudAmAM ke peTamAM jANe veLA tenI yogyatA dharAvato rogI atizaya | vaDhAtuM hoya tevI vADharUpa vedanA, UlaTI, nidrAmAM Avyo hoya ke UMgha AvavAthI | zirograha-mAthuM jhalAI javuM, pravAhikAjhokAM khAto hoya ke ardhajAgrata avasthAmAM | maraDAne roga, heDakI, zvAsaroga, kAsahoya ane te veLA teNe te vamananuM ke vire. | udharasa, tALavAnuM sUkAvuM, kaMTha-gaLAnuM tathA cananuM auSadha pIdhuM hoya athavA te | moDhAnuM varasya-besvAda thavApaNuM, vAraMvAra auSadhanuM sevana karatI veLA ke pAna karatI | ghUMkavuM paDe te nirjIvikAroga, ughAtavakhate e rogInuM mana je bIjA viSayamAM | chAtI besI javI, jvara, viSAda-mAnasika lAgyuM hoya; athavA te auSadhanuM pAna karatI | kheda rahyA kare ane strotomAM maLa prakaTeveLA zItaLa vAyu vAta hoya ke je gharamAM eTalA rogo ke upadravo, virecana ke vamananA te auSadha pIvAya te ghara zItaLa hoya; athavA | duryoga-ayoga ke mithyAgathI utpanna te auSadhanuM sevana zItaLa pANI sAthe | thAya che, tema ja anAyAsa zrama-eTale karavAmAM Ave; athavA e auSadhanA sevana- | parizrama karyA vinA thAka jaNAya, zarIramAM
Page #639
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa hitA-siddhisthAna 598 dukhaLapaNuM thAya, manamAM viSAda-kheda thAya, smRtibhraMza eTale ke smaraNazaktinA nAza thAya, matibhraMza ke buddhinI bhraSTatA thAyabuddhithI kaMI ja na sUjhe, vANI dhImI ke ochI thaI jAya-kharAkhara melI na 6 zakAya, vipralApa-bahu ja akavAda cAle, jIvAdAna--jIvatuM zuddha leAhI gudAmArge bahAra nIkaLe, pakavAzayamAM zULa bhAMkAtuM hAya evI vedanA thAya, hRdaya dhaDakvA mAMDe, mukhazASa-mehuM sUkAyA kare, hRdayazASa-hRdaya sUkAyA kare, manyA nAmanI gaLAnI nADInA AkSepa thAya-kheMcAya, pArzva-AkSepa-paDamAM khe'cAya, hRdayaka"pa-hRdaya kape, kezamAM rUkSatA-lUkhApaNuM, mukhamAM rUkSatA zarIranAM badhAM aMgeAmAM paNa rakSatA jaNAya; kaiDamAM zULa, astimUtrAzayamAM zULa ane va'kSaNa' nAmanA sAMdhAmAM paNa zULa nIkaLe-jANe ke te te sthaLe zULa bheAMkAtuM heAya evI vedanA thAya; medna-puruSacihana-liMgamAM dAha thAya, zuddAmAM zULa bheAMkAtu hAya tevI vedanA thAya, zuddA pArka, gudAnA bhraMza--peAtAnA sthAnethI khasI jAya; atisAra-khUba pAtaLA jhADA thAya, uruka'pa-sAthaLA ka Mpe, jAnughAta-| DhIMcaNAnA ghAta jANe ke DhIMcaNA bhAMgI paDyA hAya tema nakAmA thaI jAya ane ja'ghAghAta-jA ghA paNa nAza pAmI hoya tevI nakAmI thaI jAya--ityAdi mATA rAgeA vamana ke virecananA atiyAgathI utpanna thAya che. 15 vivaraNuM : carake paNa sUtrasthAnanA 15mA adhyAyamAM vamananA atiyeAganAM tathA ayAganAM lakSaNlRA Ama ekatra ja kahyAM che; jema - tatrAtiyogAyoganimittAnimAnupadravAn vidyAt, AdhmAnaM parikartikA parisrAvo, hRdayopasaraNamaGgagraho jIvAdAnaM vizrAH stammaH vajana 3pavA kRti-temAM eTale ke vamana ke virecanamAM atiyAga ke ayAga-ga athavA mithyAyeAga thAya teA A upadraveA thAya che, WA jevA ke AdhmAna--peTanA Apharo, parikartikApeTamAM ke gudAmAM jANe vADha thatI hoya evI pIDA, meADhAmAMthI ke gudAmAMthI kak jharyAM kare,, hRdayanuM upasaraNa-Amatema dhasI javuM ke khUba ja pharakavuM thAya, aMgAnu jhalAI javuM thAya, jIvAdAna-jIvatuM leAhI gudA dvArA bahAra nIkaLe, vibhraMza--zarIranA avayavA ke gudA peAtAnA sthAnethI bhraSTa thaI khasI jAya, sta Mbha eTale ke zarIranA avayavA thaMbhI-sajjaDa thaI jAya ane lama eTale ke glAni ke anAyAsazrama athavA pazcima vinA thAka jaNAya--e upadravA thAya che. " e ja pramANe carake siddhisthAnanA 6 ThThA adhyAyumAM paNa vamana-virecananA ayAga tathA ati ceAganA upadraveA kahyA che. 15 vamanathI virecana ane virecanathI yamAM 7 vijJAya, virelo thamanAya ca | vamanarUpa vipaya yadA bhavati taM prAharatiyogaviparyayam // 16 // je veLA vamana auSadha virecana kare ane virecana auSadha vamana kare, tyAre vaidyo atiyAganA kAraNe ja te viSaya-UlaTAsUlaTI pheraphAra thayelA kahe che. vivaraNa : A saMbadhe paNa carake siddhisthAnanA 6 / adhyAyamAM Ama kahyuM che ke- zleSmotkliSTena durgandhamahRdyamati vA bahu / virecnmILa 2 pItamUrdhva pravartate kSudhArtaDtuLooAmyAM svaskvovitjhaDvena vA| tIkSNa pIta sthita zudh yamanuM sthAninam // je mANusamAM kane uchALA thayeA hAya-eTale ke bahAra nIkaLavA mATe kapha uchALA mArI rahyo hoya, teNe jo virecanaauSadha pIdhuM heAya; athavA hRdayane priya thAya tevuM na heAya athavA je virecanaauSadha vadhu pramANamAM pIvAyuM hAya athavA je virecanaauSadha ajI mAM pIvAyuM hoya te ( auSadha) UrdhvamArge pravRtti kare karI na zake, paNa U~cenA ke uparanA che eTale ke virecanarUpe nIcenA mArge pravRtti mAge pravRtti kare che, tethI vamanakAraka thAya che, paNa virecanakAraka thatuM nathI. ' te ja pramANe je vamanakAraka auSadha bhUkhathI pIDAyelAe pIdhuM DhAya ke kAmaLa kADAvALAe pIdhuM hAya; athavA je | vamanakAraka auSadha, theADA pramANamAM bahAra nIka ja
Page #640
--------------------------------------------------------------------------
________________ vamanavirecanIyA siddhi-adhyAya 3 jo 599 navA uchALA mAratA kaphathI yukta mANase pIdhuM ropasana pUrvavAnuvAsane sArAmanaheya tema ja je vamanakAraka auSadha pIdhuM heya magiotadhatimayureDanuvAsanAmiti 27 te tIkSaNa hoI kSobha pAmIne keTAmAM rahyuM hoya je mANasano koThe dUra ke kaThaNa hoya te paNa vamanakAraka hovA chatAM virecanakAraka *i teNe nehanathI snigdha thayA vinA alpa thAya che.' 16 virecana auSadha viSe jANavA jevuM pramANamAM komaLa virecana arSitha karoDanaufkSaroDavenora mRtta... hoya te mANasane pratizyAya-saLekhama, .(prati )cAyAnA paramaji- AnAha-mahAbaMdha tathA praseka-moDhethI lAlAkaDatIre vadhuM suto viSe - strAva thAya che (paNa virecana thatuM nathI); vaLI te mRdaghena vA gativinAt puragraMza- kaphayukta varamAM tathA atisAra-jhADAnA nisTapraznottaraMjJAnArA ......... | rogamAM (virecanakAraka) auSadha prayoga (pari )kartikAH / snehasvedahInasyAjIrNe pibata je kare te tene vibandha-malabaMdha athavA zvauSadhaM pravAhikAzUlacchardihikkAdhmAnazvAsakA jhADAnI kabajiyAta thaI jAya che athavA saarockhllaasgrhaaH| atisnigdhasya zUlata komaLa virecanakAraka auSadhane ceDA pramANa -netrA gurUtrAzano... ..................... sAiigruttarAphaHTTI mvidhA- mAM je seve te mANasane paNa vibaMdha ke doSatra prazno pagIvAvAno namramAdA - malabaMdha eTale ke jhADAnI kabajiyAta thaI vopanna mRduchama va na DA- jAya che, tema ja je mANasa, atizaya mane tapadhaM navanAtha (saMpa).......... vadhu pramANamAM virecana auSadha seve to gumavAnaruM jAmya prajopatipitA tethI gudAne braza eTale pitAnA sthAnethI mahAponmAdAgyAlAlatAhupoSauTTa- gudAnuM khasI javuM, vAyuno prakopa saMjJAdhAdharyavAvInopathAta tamanaguopAtA - | no nAza tathA peTamAM tathA gudAmAM pari(saMpadya ) ................. ...... tA-vADha thAya che. mANase prathama snehaghoSitauvananIjhamnitamasja virAja nuM tathA svedanuM sevana karyuM na hoya tema ja saMgha anI sarasTe AM vADativamarizIta jene AgalA divasanuM ajIrNa hoya chatAM .to vA vivinaM vamanAtha saMgha virecanaauSadha je pIe che, te mANasane taSaviparyayamavatiyo rA nainika- pravAhikA-maraDo, zUlarega, UlaTI, heDakI, yoamAvaM roSaLa mandapravRttithaTo- AmAna-Apharo, zvAsa, kAsa-udharasa, DabattinA tathA * * * * * zodha(na)- arocaka, halAsa--ubakA tathA hRdayamissyte nirUho vA / ta(da)sya parikartikAdhmAnaparisrAvATopazUlanidrAtiviSAdarogopazamAya graha ke hRdayanuM jhalAvuM thAya che, je mAtA trikanyAvitrazaUTdanIzvAsa mANasa vadhu pramANamAM nehana sevIne khUba cina dhruvaM ghaNA thoLa athavA nIranI snigdha thayela hoya teNe e virecana vadhasiddha utairuM po vA vattinA ghA auSadha pIdhuM hoya te tene zUla, tandrAvighAropaTaparastrAvadravAhitAmahoparA - nidrA jevuM ghena, nidrA, gudAmAMthI srAva, 2)..............triAvaramaryAdhi- mAthAmAM dAha, gudAnA heThanuM vIMTAI javuM, tvAmUlataM vA payo vibandhaparisrAvayobastau / jaTharAgninI maMdatA ane yarmannkSayaroga prazasyate / gandharvatailaM cAsyAnuvAsane prazasyate | thAya che. AvelA ke cAlu thayelA maLasrvaanilaamyopshmnN siddhaM vA gandharvakaSAyeNa aai .......... mUtra AdinA vegone rokavAthI traNa doSone rAtvizarAphuggApUtiyAnAmAjika- | prakopa, thoDuM jIvAdAna eTale jIvatuM lohI
Page #641
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-siddhisthAna thoDA pramANamAM bahAra nIkaLe, unmAda- | gati kare te denI pravRtti maMda thAya gAMDapaNa tathA bhrama-cakarIne rega thAya | che, tethI tene ja teone duryoga eTale che; je mANase nehana tathA svedana | ke apravRtti thayelI heIne ayoga ke sevyuM hoya, paNa tene koTho kemaLa hAya | mithyAga thayelo kahe che; ema auSadhane chatAM tene vadhu pramANamAM virecana auSadha | ayoga ke atiyoga thayo hoya tyAre te ApIne je vaidya upacAra kare che, tene e bannenA upacAra tarIke zodhana auSadha ja (gudAmArge) jIvAdAna eTale ke jIvatuM ! pharI ApavuM athavA nirUha-AsthApana lohI kADhanAra thAya che, joke te mANasa | basti ApavI joIe; tethI e rogIne e auSadhane guNa meLave che. paNa tene | parikartikA-vADharoganI, peTanA ApharAnI, vAyune te kapAve che; ema tene vAyu | parisAva-lAlAsAva ke gudasAvanI, ATopakepyo hoya te pralApa-eTale vadhu paData| peTa caDyuM hoya ke taMga thayuM hoya bakavAda, unmAda-gAMDapaNa, heDakI, zvAsa, | tenI, zUlaroganI, vadhu paDatI nidrAnI, kAsa-udharasa, tALavAne zeSa-sUkAvuM, | tathA ativiSAda ke ghaNo ja kheda thaye, tRSNa-vadhu paDatI taraza, zUla, bAdhirya- | heya te roganI paNa zAMti thAya che. vaLI baherApaNuM, vAgagraha-vANInuM jhalAvuM, bIja ! te rogIne triphalA, citraka, eraMDamUla, ke vIryane nAza, AMkhano timiroga | nepALa tathA zyAmA-kALA notaratuM tathA (strImAM) puSpa-Artavane paNa nAza | cUrNa nAkhI pakaveluM ghI prayoganI daSTie kare che. pAvuM joIe. athavA jIvanIya auSadhaje vamanakAraka auSadha sevyuM hoya te | dravyothI pakaveluM ghI, tela ke dUdha basti jo ghaNuM lavaNa-khAruM, atyaMta kaSAya- | dvArA ApavuM joIe. tethI paNa tenA tUruM, lAgaTa ghaNIvAra jeno prayoga karyo | vibadha-maLabaMdhanI, ATopa-peTa caDavAnI, hoya evuM ane jeNe udIraNA eTale | zULanI, parisAva-lAlAsAva ke gudasrAvanI, UMcI gati karI ja na hoya tevuM vamanIya | pravAhikA-maraDAnI tathA vAyunI paNa zAMti auSadha je bAkI rahI gayuM hoya te vamana thAya che athavA te (ayoga athA atiyogya rogIne UlaTuM virecanakAraka thAya che. | yogavALA) rogIne vibagha ke malabaMdhavaLI je virecanakAraka auSadha ajIrNamAM | mAM tathA parisAvamAM triphalA, kAmarya- sevyuM hoya tema ja lemyakta kaThAmAM je | gAMbhArIphala, drAkSa, gaMdhapASANanAM mULa ke virecanIya auSadha pahoMcyuM hoya athavA je | chAla nAkhI ukALeluM dUdha basti dvArA je. virecanIya auSadha atizaya pravAhI ane ! ApyuM hoya to te paNa vakhaNAya che; atyaMta zItala hoya te auSadha virecana | athavA e rogIne eraMDamUlanA kavAthamAM na upajAvIne UlaTuM vamanakAraka thAya che | pakaveluM eraMDatela, anuvAsanabasti dvArA evA te uparyukta auSadhane vadha auSadha. | jo ApyuM hoya to tenA badhAya vAyunA viparyaya ke atiyoga ja kahe che. roganuM zamana karanAra thAya che athavA nehayoga-anuvAsana basti ane hiMga, devadAra, dAruhaLadara, kAcAM bilvanirUha-AsthApana basti-e baMne je | phala-bIlAM, haraDe ane pUtikaraMja ke latAUrdhvabhAva kare eTale ke pAchI vaLavI, karaMjana kaka banAvI te kalaka sAthe khATAM joIe chatAM je pAchI na vaLe paNa UMce ) dravya tathA khArI kAMjImAM pakAveluM tela
Page #642
--------------------------------------------------------------------------
________________ vamanavirecanIyA siddhi-adhyAya 3 je 601 paNa pahelAMnI jema anuvAsanabati dvArA khAsa ane samaMgA-majITha-eTalAM dravyone te rogIne ApyuM hoya to tenA badhAye | zItaLa jaLathI sArI rIte pIsI nAkhI upadrane te zamAve che, ema vigho kahe che. teone kalaka banAvI tenA vaDe athavA A tailane paNa vaidya gaMdharvatela kahe che | zItaLa dUdhavALAM vRkSAmAM mULa ke chAla ane te anuvAsana basti dvArA prayoga | athavA pAMdaDAMne zItaLa pANIthI pIsI karavA yogya che. 17 nAkhI tenA kaleka vaDe e mastaka sahita ahIM A saMbaMdhe A zloko maLe che: paganA taLiye ghaTTa lepana lagADAya te te tatra zlokAH paNa e rogIne zAMtidAyaka thAya che; uparAMta e rogIne zItaLa zayA, zItaLa bhajana, ...mAnasya tathA'timAtraM zItAmbhasA lehanameva zItaLa pANI ane zItaLa kherAka ApI paththam | tamo ta thapAna.......................... vidvAna vadhe tenA sarva upadravane jema ghRtena cainaM saziraskamAzu digdhaM suzItena jalena baLI rahelA gharanA eka bhAgane zAMta signetA pa iva dha ziziro(na).. karavAmAM Ave tema zamAvavA joIe. 19,20 ........ g: 28 / dravyaistu taireva yathopapattyA zRte jale chaagvamananA ke virecananA banne vegone promi. saMya zaputtamaDhAvelAM... w jyAre atiga ke aga thAya tyAre te . .. . ........zte dIrya di. rogIne uparyukta auSadhadravyone atizaya | alpAlpakaM caiva vilambitaM ca zItaM kaSAyaM zItaLa pANI sAthe pIsI nAkhI te ja caTADI ! tu piSTim | 22,22 | devAya to paNa te ghaNuM pathya-hitakArI thAya | paraMtu je rogIne vamana auSadha pAyuM che; tema ja e upara kahela auSadhadravyane | hoya ane tene jo ayoga thAya te uparyukta ja kaSAya ke kavAtha banAvI tene zItaLa auSadhadravyathI ja yathAyogya rIte taiyAra thavA daI te pAvAmAM Ave to paNa ghaNuM karelA kavAthajaLamAM bakarInuM dUdha ardhapathya-hitakArI thAya che; athavA te banne bhAge mizra karI temAM pakavela DAMgaranA atiyAga ke ayogamAM e rogIne mastaka uttama cokhAnI peyA banAvI te je pAI sAthe AkhA zarIra para ghI vaDe ekadama hoya che tethI tarata ja vamana thAya che; mAlisa karavuM ane te pachI e rogI para | || paraMtu e vamana je thoDuM thoDuM ane dhIme ghaNuM zItaLa jaLathI siMcana karavuM; uparAMta dhIme thatuM hoya to tenI upara uttama zItaLa e rogInA beya pagane zItaLa pANIthI kaSAya paNa te rogIe pIvo. 21,22 dhaMI nAkhavA joIe. 18 vamananA atigamAM virecana cAlu thAya to ? - sakaTaphalaM padmayavAsamocaM sakezarozIrasamaGga phalAmlavalkazca rasAJjanaM ca lodhaM ca tattayuktam / etaiH supiSTaiH zizirAmbuyuktaiH kalkai / NDulavAriyuktam / pibedvireke vamanena vRddha stathA zItapayodrumANAm pralipyamAnaM saziraska- | tenAjI zariMta mate (hi thA ) II 23 / pAvuM chuM ..... .... ... ... ....... ... ... lill .................& rAzinapAnamorcA je mANasane vamanakAraka auSadha dvArA saMthAvAthamAzu vidrAna pR thA | vamana karAvyuM hoya, te dvArA jo virecana prataiizam | 20 | ghaNuM vadhI gayuM hoya eTale ke tethI athavA kAyaphaLa, kamaLa, javAse ke | UlaTuM je virecana khUba thavA mAMDayuM hoya dhamAsa, mocarasa, nAgakesara, uzIra-vALe- | to khATAM phaLanI chAla, rasAMjana tathA
Page #643
--------------------------------------------------------------------------
________________ 602 kAzyapasaMhitA-siddhisthAna lodharane cokhAnA dhaNa sAthe pIsI nAkhI ! saMskArI karI-pakavIne teno yUSa, AmrarakAte rogIe e pI javuM; tenAthI bALakane payasa arthAt kAcI kerIno kavAtharasa tathA paNa tarata ja zAMti thAya che (virecana | dUdha mizra karI pakavIne temAM ghI nAkhI te baMdha thAya che ). 23 auSadha vamananA atiganI zAMti mATe vamanane atiyoga keThanA rasathI paNa maTe taiyAra karavuM ane pachI te rogIne pAvuM. ra7 .... nAm | | uparanA prayogothI virecanane tat sthApanaM zreSThamudAharanti kapitthasiddhazca atiyoga maTe lazca mavA || 24 | .............. nI vire purapA upara kahela auSadhathI vamanane ati- upadravathyApi zartitA e sarva zAM roga maTADe zreSTha che tema ja koThAne rasa yAtti mAro . 28 siddha karI tene madhanI sAthe caTADavAthI ema upara je je upacAre ke prago. vamananuM sthApana zreSTha prakAre thAya che, ema kahyA che, tethI virecanano atiga, gudAne vidyA kahe che. 24 pAka, gudAnuM phUla ane bIjA paNa upadra vamananA atiyogane maTADanAra je ahIM kahyA nathI, te te badhAye maTe zreSTha bIjo praga che; ane tenA sevanathI regI regarahita, navAraNa nAsto vipakSanA thAya che. 28 sudhImad ! mULa RtaM pramAdu tatva vAtaja zalane maTADanAra peyA prayoga tathA thAta(vidha prayuktam) II svabhyaktagAtrasya tu vAtazUle svedaM ythaajAMbu, kAcI kerI, amlavetasa tathA thomurAnti vaidyA kSIrIvRkSonA agrabhAga-TIziyone samAna ve jiddIpane... .......... 21 bhAge nAkhI pakavelA pANImAM adhuM dUdha vAtaja zUlamAM rogInA zarIrane sArI mizra karI pharI te pakavIne je pIdhuM hoya rIte mAlisathI yukta karI tene yathAyogya athavA basti dvArA teno je prayoga karyo vedana paNa karAvavuM, ema vaidya kahe che, te hoya to te paNa vamananA atigamAM zreSTha pachI e rogIe jaTharAgnine pradIpta karanArA kAma kare che, ema vaidya kahe che. 25 piyA pIvI. 29 vamananA atiyoganI zAMti mATe vadhu yogo (6)ti Tu smadi mahAna rApara rU ema bhagavAna kazyape ja kharekhara kahyuM ..............mo . vAtaoN gha va zrataM vAgUDha hitA- | hatuM. 30, 'tiyoge? // 26 // mAMsAni mukhyAni ca jAGgalAni iti zrIkAzyapa saMhitAmAM siddhisthAna viSe vamana-virecanIyA siddhi' nAmane saMskRtya yUSAmrasakApayazca sAjye vidaddhayAdati adhyAya 3 ja samApta yojAyeM............... ............ ra7 dhaLA sarasava, carasa tathA dhAvaDInAM nasta karmayA siddhiH adhyAya 4 the phUla ke haraDe-eTalAM dravyo samAna bhAge | athAto narmalA siddhi sthAthAsthAmA ? nAkhI pANI ke dUdha pakavyuM hoya athavA kuti da mAvA vApa: || 2 | te pANI ke dUdhamAM yavAgU rAba taiyAra | have ahIMthI "nastakamIyA siddhi" karI je pIdhI hoya te te paNuM vamananA nAmanA cothA adhyAyanuM ame vyAkhyAna atigamAM hitakArI thAya che; athavA karIzuM, ema kharekhara bhagavAna kazyape ja mukhya jAMgala pazu-pakSIonAM mAMsane ! kahyuM hatuM. 1,2
Page #644
--------------------------------------------------------------------------
________________ nastaHkIyA siddhi--adhyAya 4thA vivaraNa : arthAt A adhyAyamAM nasyaka`- vArtavIjhanamAvIjhanunavInamayUradhanyava zirAvirecananuM varNana karAze; nAsikA dvArA auSadha | sauvarSevA naitiSma vizvamevanAthanyatamaM prayoga karAvI zirAvirecana karAvAya ane te dvArA ke trANi .........dhau )tAyAM dvI pUra zirAgata-rAgA-mastakanA roga maTADAya, te mATe svarakSamUndritamA vallamUcchita vAtofja nastaHkarma ke nasyathI-nAsikAnA mArge auSadhanuM myatama kSautramudvIAsaMyutamA samavALyeyasevana je karAvAya che, te ahIM vavAze. carake duSNa vAturAya prAvizaaAyAnAyonna paNa A saMbaMdhe siddhisthAnanA 9mA adhyAya- (tanAsAmrAya).. ...jidhamanImulajahAdanAmAM Ama kahyuM che ke'nastaHkarma pati ziro-dizimazramulamanyAyerAnataH svavivA hanti jJAn / ? mastakanA je rAtre thAya che, tene maTADavA mATe zAstravettA vaidhe narataHka karavuM eTale ke nAsikA dvArA mastakamAM auSadhane paDhAMcADI devuM ane te dvArA mastakanA rAge maTADavA joI e; kema ke nAsikA mastakanuM dvAra che, tethI e dvAre thai te mastakamAM pravezeluM auSadha mastakamAM thayelA rAgeAnA nAza kare che. ' 1,2 nasyanA e prakAza rogeSu zAstravit / dvAraM hi ziraso nAsA, tena tadvayApya bhiSagbhiSaganumato vA vAmenAGguSThenAvanamya nAsikAgraM zirasto mavet rakSiLe... ghanyatrApoDaparo vo mALamAMjyuMceymALa = hRdyAInajJAvavavAna svecetpi mUTIyAnu svapa prakSecanAt / tritusratyaMti vA.........taH gurRtti pradhamanAni nivrato vastrapuTinnAvadvAna mavanti zauyutaani tvavapIDaH syAt / mukhanAsikayoralaM karpha vighAtayatIti pariSat // 4 // w zodhanaM pUraNaM caiva dvividhaM nasyamucyate // 3 // nasyane be prakAranuM ja kahevAmAM Ave che; eka zeAdhananasya ane khIjuM pUraNanasya-bRMhaNu kahevAya che. 3 60 vivarNa: carakamAM nasyakama dvArA auSadhaprayAga je karAya che, tenA pAMca bhede Ama kahyA che--eka nAvana, khIjuM avapIDana, trIjI' AdhmApana ke pradhamana, ceAthuM dhUpana ke dhUmaprayAga ane pAMcamuM pratima`-ema pAMca prakAra kahIne tenA ja A traNa prakAre. paNa Ama kahyA che ke eka recana, khIjuM tarpaNa tathA trIjI apAya che. A saMbaMdhe caraka siddhisthAnanA 9 mA adhyAyamAM Ama kahe che ke--ttva dveSanAma sarvapna zamana tridhA |'-ema te nasyaka je karAya che te recana, tarpaNa tathA zamanarUpa hoI te traNa prakAre thAya che. e rIte cara%0, 'tarpaNa' nAme zamana nasya jene kahyuM che, tene ja aSTAMgasaMgrahakAre tenA sUtrasthAnanA 29mA adhyAyamAM ' bRMhaNanasya ' e nAme kahela che ane A kAzyapasahitAmAM ahIM te ja taNuM ke "haNa nasyane ' pUraNa ' e nAme kahela che. 3 (mAthAmAM) vAyu tathA kaphanI adhikatA thaI hAya tA vRzcikA-pIThavaNa ke mATA sameravA, pIpara, ikSvAku-kaDavI tuMkhaDInuM phUla, kSatraka-nAkachIkaNI, pravaraka-agaratuM lAkaDuM', saragavAnAM bIja, zirISa-sarasaDAnAM bIja, agheDAnAM khIja, naktamAla-garamALAnAM bIja, lasaNanI kaLIe, agheDA, sAMdhava, sa'caLa, varAMga-amlavetasa, taja, mAlakAMkaNI ane sU-emAMnAM kAI paNa eka be ke traNa dravya meLavIne dheAyelI paththaranI zilA para pANIthI pIsI-laseATI nAkhIne temAM bijorAnA rasa ke AdunA rasa mizra karI te badhAMne madha tathA drAkSathI mukta karI zakhAkRti pAtramAM nAkhI thoDuM garama karI laI mAthAnA rAgIne) pUrva dizA tarapha mAthuM rAkhI suvADIne tenI nAsikAnA agra bhAgane UMcA karI rAkhavA, pachI te rAgInA gaLAnI nADIonA mukha upara, lalATa para tema ja nAsikA, mastaka, dADhImUcha, mADhuM. tathA gaLAnI manyA nADInA pradezeA nidhitve ...........dhruvIzA | para yathAyeAgya sveda athavA zeka ApIne pippaDhIvALAva pravara zidhruvIzI vInA- vaidhe athavA vaidyanI sa`mati meLavelA khIjA zAdhana nasyaprayogA
Page #645
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-siddhisthAna kaI paNa mANase DAbA hAthanA aMgUThAthI dhananasyaprayoga cAlu nAsikAnA agra bhAgane mastakanI bAju taideva taimannAmUtrasiddha ........ nIco namAvI jamaNe hAthe picakArImAM vAya dhAtAtha thAtupaJa re, pile saneharasa bharIne thoDo thoDo te nAsi- vyAdhipekSyamALo vighavata paramati, tasmAkAnA agrabhAgamAM nAkhIne kaphanuM AkarSaNa nAtidrataM nAtivilambitaM nAtighanaM nAtitanuM nAjucom natizIlaeN......... vipAlata pativAraMvAra karavuM; pachI te rogInA hRdaya vato vA nApakke pratizyAye nAjINe na vaatvagere aMgonA avayavone sveda athavA | pittAvALone zra 7 ziramAtukAmaya zeka ApavI ane pachI te te badho aMgAne | na saMgharAsaMtiya na sakUTAyA .. *** masaLavAM; ane thoDA paNa kaphanuM siMcana karma viSNAtrAyathAt tAtita rarathAya tyAM sudhI traNa, cAra ke pAMca vAra mauSadhuM prANAnupahaorddhi, vAri vAkyotirthane, ema karavuM; pachI eka vastranI piTalImAM sthAIikSADhATAnnAvavA prayAsoubAMdhela upara kahelAM auSadhadravyonAM sAM ghare .............vAghueir rAEUR trapAna vivApaNene pradhamana nasyarUpe te regIne nAkathI | | karAvarta cotpAdayati / atizItaM viSTambhayati / sUMghADavAM; tema ja e cUrNone madhathI mizra nannA mativaza vAto | atibahu sakRdAzu pratyAgacchati alpaM zazvadA ........(4) karI apIDa nasyarUpe paNa tene prayoga | titamana& TyUti aMzo vivAtAvIna kare; ema ApeluM te zeAdhana nasya, e koparA jevopane thathAta . pa . regInA mukha tathA nAsikAmAM rahelo ! uparanA sUtramAM je auSadhadravyo kaphane saMpUrNa nAza kare che, ema vidvA- | jaNAvyAM che, te ja auSadhadravyo sAthe kahuM nenI pariSada mAne che. 4 tela-sarasiyuM, majajA tathA gomUtra mizra vivaraNa: ahIM mULamAM je pradhamana nasya karI pakavyuM hoya ane pachI telanuM nasya, kahyuM che, te saMbaMdhe caraka siddhisthAnanA 9 mA bALakane tenI mAtAe pitAnA kheALAmAM adhyAyamAM Ama lakhe che ke-khUlya dhyApana nAma baLajabarIthI grahaNa karIne ApavuM jethI reznoto vizodhanam"--kaI paNa auSadhanA cUrNane | tenA badhA kaphaja rogo maTe che; paraMtu kuMka mArI nAsikAnA chidramAM utArAya te bALakane thayelA vyAdhinI je upekSA karI pradhamana nAmanuM nasya kahevAya che. te nasya zarIranA strotone vizeSe karI zuddha kare che. A pradhamananuM hoya to tenuM pariNAma jhera jevuM Ave bIjuM nAma mApana paNa che. vaLI je "ava che; te mATe atizaya utAvaLa karyA vinA pIDa" nAme nasya kahevAya che, tene viSe paNa carake dhAtrIe te bALakane je nasya (upara tela siddhisthAnamAM Ama kahyuM che ke-gavapIkya yatra rUpe kahyuM te) atyaMta ghana ke ghATuM na Newvani rIte rUti gavavI: -auSadhinA kaleka hoya, tema ja atizaya je pAtaLuM na hoya, Adine nIcevI sUvAvelA rasanAM TIpAM nAsikAne | baha garama na hoya ane taddana zItaLa nA chidramAM naMkhAya te "avapIDa" nasya paNa thaI gayuM na hoya te bahu utAvaLa kahevAya che. aSTAMgasaMgrahakAre paNa sUtrasthAnanA 29 mA adhyAyamAM "avapIDa" nasya saMbaMdhe | karyA vinA ane bahu vilaMba paNa karyA Ama lakhyuM che ke-"kAkakSADhauSadhArAvAhitaH vinA-dhImedhIme ApavuM; paraMtu je vakhate -brato rasoDAvIda pAm "-kaka karelA auSadha- e bALaka athavA harakeI vyaktine jyAre dravyane nIcovI laI je rasanAM TIpAM rogInA taraza lAgI hoya, taratamAM jeNe pANI nAkama naMkhAya te avapIDa nasya kahevAya che, pI lIdhuM hoya, jene thayeluM pratizyAyaema bIjA keTalAka AcAryonA mate jaNAya che. 4 | saLekhama hajI apa-kAcuM hoya, jene
Page #646
--------------------------------------------------------------------------
________________ nastakamIyA siddhi-adhyAya 4 the 605. ajIrNa ke apaco thayo hoya, jene vAyu. | nasyanA niSedhavALI avasthAmAM nasya ne roga, mastakano roga ke vara Avyo | ApavAthI thatA rogo heya, jeNe kaI zrama karyo hoya, jene | patha pativato naryA rAzi?mAthAboLa nAhavAnI IcchA hoya tema ja | rokAvaBse.. itirAje zALAjeNe taratamAM mAthAboLa snAna karyuM hoya | ghAsapUtinA rasorsIsa( mimina ?)nANAsi | tene ApavuM na joIe; tema ja ghaNuM | ajIrNapratizyAye paaoNprodhknntthoddhvNskaasAvazyakatA na hoya te rajasvalA strIne | glAsarachadravArovavA tathaH | zikSAtattva paNa upara kaheluM nasyakarma karavuM nahi. vaLI ...............(DardhA)vamevarAzinArI vAtajvarAdiSu tAneva rogAn saMtanoti / rjnAnAM bALakane bahu utAvaLa karI je te svalAyA RtuApadyate / zuddhasnAtAyA yoninasya ApyuM hoya to e tenA prANa- haristhiti | fmaNA hInAtha......... ne reke che-mUMjhavI nAkhe che; tenI | dhAtAjo zumuzcita mahI kRSibadhI iMdriyone saMtApa upajAve che ane tasya kAsazvAsakaphacchardayaH / atha khalveSAM te uparAMta zvAsa-hAMphaNa, kAsa-udharasa, yathArthamauSadhamupadekSyAmaH-rUkSaM snigdhaM vobhayaM hi heDakI, lAlAstrAva ke kaphanI lALone sAva naraMtarma..........(te) a a vikSitricAlu karAve che, vANInuM grahaNa eTale ke tamaviruddham / ayaM cAtra vizeSaH-mRdvIkAdADi majambvAmramustataM kaSAyaM zItaM taM pUrta bolatAM bolatAM vANunA aTakavArUpa rogane saura gchaFA pUrvavA... . tathA AyAsa-parizrama-thAkane paNa upajAve prazasyate / raktazAlimudgamaNDasaindhavoSNabhojanaM che athavA nAnAM bALakane atizaya uSNa | ra DhagvApI vanAni ca dhUpagarama nasya jo apAya te dAha upajAve | dhUmapAne 2 prati miti uSitohA che; traNa-cAMdAM-gUmaDAM ke sUryAvarta-AdhA ........ zIzIno roga upajAve che; tema ja ghaNuM | je mANase taratamAM pANI pIdhuM hoya zItaLa nasya je nAnAM bALakane tene nasyakarma karavAthI nAsA sAva eTale apAya te e tene viSTabha-jhADAnI kaba | nAkamAMthI kaphanuM jharyA karavuM; ziroroga eTale jiyAta kare che; tema ja ghaNA vadhu | ke mastakanA roga, mAthAnuM bhArepaNu tathA pramANamAM je nasya apAya to ekavAra kaphano prasekanjharavuM-e rego thAya che. vaLI je mANasane thayela saLekhamane roga pAkI te pAchuM vaLe che-nAkamAMthI pAchuM Ave gayo hoya te sthitimAM je nasyakarma karAya che; tema ja DA pramANamAM je nasya to dhrANedriyane nAza, nAsikAmAM durgaMdha apAya to e nasya, rogIne kAyama zeDo semIMra-minjinagaMgaNuMpaNuM tathA nAsikAkaMTALo upajAve che; tema ja e nAnAM mAM asa roga thAya che; tema ja ajIrNa bALakane atizaya ghaNIvAra je nasya eTale kAca navIna saLekhama hoya chatAM apAya te e bALakanA vAyune kApAva | je nasyakarma karAya te paDakhAnuM jhalAvuM, che ane te bALakane je ghaNuM tIkSaNa kaThavaMsa-gaLuM besI javuM, kAsa-udharasa, nasya apAya to kAyama buddhine bhraMza, zvAsa-hAMphaNa, UlaTI, javara, arocaka tathA unmAda-gAMDapaNa tathA vAyu vagere doSone arati-becenI e nAme roga utpanna thAya te kapAve che A uparathI ja te te viruddha che. je mANasa mAthAbaLa nahAyela hoya nasyakarmane upacAra paNa kahevAI gayA che. tene je nasyakarma karavAmAM te tene adhu
Page #647
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-siddhisthAna hapathyabhojanAni mAthuM dukhavAno roga-AdhAzIzI, jvara | magane maMDa-osAmaNa tathA saMghavayukta tathA jaTharAgninI maMdatArUpa roga lAgu uSNu-garama bhojana ApavuM ane svedana, thAya che. vAtavara Adi lAgu hoya | laMghana, kavaladhAraNa, avapIDa nasya tathA te veLA je nasyakarma karAvAya topaNa thaMkyA karavuM ane dhUpagrahaNa tathA dhUmapAna e nasyakama, te ja rogone upajAve che; karAvavuM; chatAM e pratizyAyamAM laMghana karavuM, rajasvalA strIne je nasyakarma karAya te tenAM | ema vidyAnI pariSada jaNAve che. 6 Rtu-mAsikadharma nAza pAme che; athavA | kaphapraseke triphalAcUrga sasaindhavaM sakSaudraM vA tene Rtu saMbaMdhI roga thAya che; rajasvalA lihyAt / cakSuSoruktaM saindhvmriicrsaanyjnmnHthayelI strI (cothA divase) nAhIne zuddha zilA vA'jAkSIrapiSTA vartyaH kaNDUtimiropadeha kUrivAramo mantiA ziyA vA ... thaI hoya te veLA tene je nasya apAya zivirevanadhUmapAvavaDhavamavirendranite tenI ni sUkAI jAya che; garbhiNI | vdaarutaaliismaaNsiistrIne je nasyakarma karAvAya che tene hInAMga- murattarAdhivAsaMpunarnavAlaH saurta khiADavAnuM ke AchAM aMgavALuM bALaka ghImophaypavArthamAmA thoDatina..." janme che; tema ja e bALakane tathA tenI | ..rya tRSNATo to vepanA tarapha rimAtAne paNa arocaka roga thAya che, je vivimAnanuttavivA/vatinomANasa bhUkhe thayo hoya tene je nasyakarma | muninayata ghara vA sopavuM, tevu masta karAvAya to tene kalama-anAyAsa zrama yaSTImadhukatailaM punarnavAtailaM ghRtaM vA tadvatsaMskRtaM vA.....................tra , kAkUa tathA aruci thAya che; tarasyA mANasane je saMskRto rasaH / nidrAnAze mtsymaaNsddhiyvgonasyakarma karAvAya to tene udharasa, zvAsa- dhUmazAliSaSTikAnaguDasaMskRtAni snehlvnnvesshAMphaNa ke damano roga tathA kaphanI ulaTI NopadaMzayuktAnyAnayanti nidrAm / rajasvalAyAH thAya che. tAvA maLyaa gNAvaNU(thA)... have upara je je vyaktio nasyakarmane .........oDA meva viddhatA kSIraM vA jIvanIyopasiddhamiti pariSat // 7 // ayogya batAvI che, chatAM teone apAyela vaLI (nasyanA upadravarUpe) je kaphane nasyathI je je rogo ke upadrava thAya che, praseka athavA moDhAmAMthI kaphanI lALo. teonA yathArtha-sAcA auSadhane ame upadeza jharavA lAge to triphaLAnuM cUrNa siMdhava sAthe karIe chIe, nasyakarma rUkSa tathA sinagdha | phAkI pANI pIvuM athavA te cUrNa madha ema be prakAranuM karAya che, tethI thayelA sAthe ; | sAthe cATavuM; athavA (nasyanA upadravarUpe) upadravonI cikitsA temanAthI potapotAthI | banne AMkhamAM ratAza thaI jAya te siMdhava, aviruddha hovI joIe, chatAM e viSayamAM | marI, rasAMjana ke rasavaMtI ane manazIlane ahIM je vizeSa che te A pramANe che; | bakarInA dUdhamAM pIsI nAkhI tenI banAvelI nasyakarmanA kAraNe je UlaTI thaI hoya tevuM vATe AMkhamAM AMjavI. vaLI AMkhamAM je manakI drAkSa, dADama, jAMbu, kAcI kerI ane | ceLa, timiraroga eTale ke AMkhe aMdhArAM mAtha-eTalAM dravya nAkhI karelo kavAtha | AvavA mAMDe, upadeha-kaphano lepa ke kharaDAvuM gALI laI te zItaLa thAya tyAre temAM madha | thAya ke dUSikA-cepaDA Ave, toye e tathA sAkara nAkhI te kavAtha e rogIne | diveTa AMjI hoya te te te netranA pAve; tema ja (nasyakarmathI thayela, prati- | dene te zamAvanArI thAya che athavA zyAya-saLekhamamAM rAtI DAMgarane bhAta, ' rasakiyA karAya te paNa phAyado thAya che.
Page #648
--------------------------------------------------------------------------
________________ nasta:kamIyA siddhi-adhyAya 4 thI 607 zivirecana, dhUmapAna, avapIDa nasya, puSpAdhyAya tathA yUSAdhyAya AdimAMthI jANI vamana, virecana ke nirUhabastino prayoga laI karavA; athavA jIvanIya auSadhadravya karA hoya tyAre pathya bhojana karAya te nAkhI pakaveluM dUdha te te rogIne ApavuM, uttama gaNAya che. nasyanA ativegathI ema vaidyonI pariSada (sabhA ke samudAya) utpanna thayelA keIpaNa upadravamAM devadAra, kahe che. 7 tAlIsapatra, jaTAmAMsI, motha, saragave, A viSayane lagatA A zloke Ama gaMdharva-dhaLo oraDo, araDUso tathA sATo- maLe che? DIna kalakane madhathI mizra karI tenAthI tatra - pakavelA telano vAraMvAra prayoga karavAthI gumAsneteija thALInAM zamanaM ubhA te phAyado kare che. nasye pAne tathA'bhyaGge purANaM ghRtameva ca // 8 // laGghanaM dhUmadhUpau ca svediissnnprissecnm| je mANasa tarasyo thayo hoya athavA 35nAdoDavezca za.................... TADhathI kaMpato hoya tene je tIrNa ziro- ( nasyano prayoga jeone karavo na virecana apAya che tethI vAyuno prakopa joIe teone te karavAthI athavA nasyathatAM zaMkha-beya lamaNa ane haDapacImAM prayoganA atiyogathI thatA upara kahela je staMbha-jakaDAvuM; sUryAvarta-AdhAzIzIno je vyAdhio ke roge kA teone roga tathA atizaya moha-mUMjhAro ke mUcha zamAvanAra kumAratailano prayoga nasyamAM, ne upajAve che; athavA upadra sahita pIvAmAM tathA mAlisamAM karavo te uttama javarane kare che; ema te utpanna thayelA che. athavA te te rogonuM zamana karavA upadromAM kumAratala athavA yaSTimadhuka-jeDI- jUnuM ghI sevavuM uttama che; athavA te te madhanuM tela athavA sATaDInuM tela athavA nayane lagatA upadravomAM kevaLa laMghana, te te auSadhidravyathI saMskArI kareluM- dhrumapAna, dhUpasevana, vedana, uSNa jalathI pakaveluM ghI athavA saMskArayukta karela siMcana, upanAha-poTIsa ke avapIDa nasya jAMgala-pazu-pakSIonA mAMsane rasa paNa paNa ghaNo phAyado kare che. 8,9 upayogamAM levAya ke sevAya te paNa vakhaNAya vivaraNa : ahIM 8 mA lekamAM jaNAvela che; paraMtu nasyanA ativegathI nidrAne je jUnA ghI viSe prAcIna AcAryonA matabheda che. nAza thAya to mAsyanuM mAMsa, dahIM, java, ghauM, keTalAka AcArye eka varSanA jUnA ghIne, keTalAka zAli-DAMgaranA cokhA ke "sAThIcokhArUpa" AcAryo daza varSanA jUnA ghIne, keTalAka AcAryo annane goLathI saMskArI karI sneha, lavaNa- paMdara varSanA jUnA ghIne jUnuM gaNuM tene auSadha vesana-masAlA tathA upadaMza-athANAMthI yukta tarIke upayoga karavA kahe che. 8,9 sevAyAM hoya to teo nidrAne lAve che. vaLI ( nasyamathI regIne vibhrama thatAM kaI rajasvalA strIne athavA rajasvalA thayA - pathya bhejana pachI nAhIne zuddha thayelI strIne (nasyano thavA 8i muddAtra himajavam niSedha hovA chatAM ) je nasya apAyuM hoya hitaM nathavidha moDyuM talA ghArtistha vizvA20 ane tethI tene rajodarzana AdimAM upadrava ke javane khorAka, zAli-DAMgaranA cekhA, tene lagatA upadravo ke rogo thayA hoya maga, dhAtrI-haraDe, AmaLAM, dADama tathA to teonuM auSadha ke te te upadrana seMdhava-eTalAMno khorAka nasyavidhimAM zamAvavA ke maTADavAnA upAyo ke upacAra | apAya te hitakArI thAya che tema ja nasya
Page #649
--------------------------------------------------------------------------
________________ 608 kAzyapa saMhitA-siddhisthAna vidhinA kAraNe mANasane vizvama ke citta- | ema kharekhara bhagavAna kazyape ja kahyuM bhrama athavA cakarIne je roga thAya te paNa | hatuM. 1,2 ahIM upara darzAvela javane khorAka vagere vivaraNa: A adhyAyamAM khuda bhagavAna, paNa rogIne hitakArI thAya che. 10 | kazyape kahyuM che ke paMcakarmarUpa kriyA ke cikitsA nasyakamamAM dhAvaNa bALakane kaula ke dvArA kayA kayA rogomAM siddhi eTale saphaLatA saMdhavayukta ghIne prayoga sAre | prApta thAya che; arthAta paMcakarmarUpa kriyA dvArA kayA nasyakarmaNi bAlAnAM stanapAnAM vishesstH| | kayA rogo maTe che ane te te kriyAmAM kyAM kayAM tai4 prayuta kRtaM vA sainyavAnvitam zA apaDyo tyajavAM jarUrI hoya che tenuM varNana karAze. bindu vindumatho dvau dvau trIstrIn vA rogdrshnaat| kiyAsiddhimAM vaidyane sUcanA aGgalyA nAsayordadyAdapijhyAt kSaNaM ttH| tenAsya pacyate zleSmA zleSmaNA na ca bAdhyate / kriyANAM siddhimanvicchannityaM brUyAdbhiSaGnaraH / taipatramivAramAnaM*****tejanAt II rU II dhAvaNa dhAvatAM nAnAM bALakone nasyakarmamAM khAsa karI-kaTutaila-sarasiyAno je vaidya (vanAdi) kriyAmAM pitAnI ane te kriyAonI siddhi Icchato hoya athavA siMdhava sahita ghIne prayoga teNe lokonA rogone joIne pitAne telanA kare; ane te paNa rogane joyA pachI te te roga anusAra eka eka biMdu pAtra je kahe eTale ke telanuM je TIpAne athavA be be biMduone ke traNa vAsaNa telathI bharyuM hoya tene DhaLI javAtraNa biMduone prayoga kare; vaLI te prayoga ne ke temAMnA telane DhaLAI javAne kAyamI nAsikAnAM beya chidromAM AMgaLI vaDe kare bhaya rahe che, tema vidya pitAnA mATe ane te pachI eka kSaNavAra te nAsikAnAM chidrA Avo bhaya sevavo paDe che ke, A regInA A roganI huM cikitsA te karuM chuM, paNa baMdha karI devAM; tethI e bALaka rogIne tethI A rogIne roga maTaze kharo ne? 3 kapha pAkI jAya che ane tethI tene kapha vaDe vivaraNa: A saMbaMdhe carake paNa siddhipIDA thatI nathI. 11,12 nasyakarma karyA pachI apaththarUpe tyajavA yogya sthAnanA 12 mA adhyAyamAM kahyuM che kesnaanaadiin parihArAMzca yathoktAnupacArayet // 13 | 'atha khalvAturaM vaidyaH saMzuddhaM vamanAdibhiH / durbalaM iti ha smAha bhagavAn kshypH| kRzamalpAgniM muktasandhAnabandhanam || nirdRtAnilaviNmUtra( nasyakarma jene karAyuM hoya te, je | kaphapittaM kRzAzayam / zUnyadehaM pratIkArAsahiSNu pripaalje tyajavA yogya snAnAdi apacyo zAstra, ceta / yathAvuM taphaLa tU taiAtra zaiva nA jovAya mAM kahyAM che, teone tyAga karIne tene hRva rI : sarvaparAtaH |-have je rogI lagatA upacAra karAvavA; ema bhagavAna vamanAdi kriyAothI sArI rIte zuddha karAye hoya, kazyape ja kharekhara kahyuM che. 13 tethI durbaLa, kRza-pAtaLA, a95 thayela agnithI- Iti zrI kAzyapasaMhitAmAM siddhisthAna viSe "nastakamayA maMdAgnithI yukta, jenAM sAMdhArUpI baMdhane chUTI siddhi" nAmane adhyAya 4 the samApta paDyAM hoya che, jenA vadhelA vAyue viSTA, mUtra, kapha tathA pittane bahAra kADhI nAkhyAM hoya, jeno kiyAsiddhi: adhyAya 5mo Azaya-The khAlI thaI paDyo hoya, jenA athAtaH kriyAsiddhiM vyAkhyAsyAmaH // 1 // deha paNa khAlI thaI gayo hoya, kaI paNa iti ha smAha bhagavAn kshypH||2|| pratIkAra ke bIjA upacArone je sahana karI have ahIMthI "kriyAsiddhi" nAmanA | zake tevo na hoya, tevA e rogInuM vaidya barAbara 5 mA adhyAyanuM ame vyAkhyAna karIzuM, ne rakSaNa karavuM joIe. jema koI pakSInuM tAjAM
Page #650
--------------------------------------------------------------------------
________________ kriyAsiddhi-adhyAya 5 me 609 IMDuM tema ja telathI bhareluM pAtra cAre bAjuthI | paMcakarmakriyA cAlu hoya tyAre je rakSaNa karavA yogya eTale ke sAcavavA gya hAya | ajIrNa thAya to roga vadhe che; tema ja che, vaLI jema govALe hAthamAM lAkaDI dhAraNa zarIramAM kuzapaNuM thAya che ane mithuna karavAkarI, gAye sarva bAju ethI avaLA mArge jatI { thI napuMsakapaNuM tathA pAMDuroga prApta thAya che. roke che, tema vaidya rogIne badhAMye ke aponA | vivaraNa: A saMbaMdhe paNa carake siddhisevanathI rokavo joIe-tenI khUba saMbhALa rAkhavI, jethI tene roga uthalo mArI pharI vadhavA | sthAnanA 12 mA adhyAyamAM Ama kahyuM che kena pAme. 3 'ajIrNAdhyazanAbhyAM tu mukhshossaadhmaanshuulnistodpaMcakama-yAsiddhi mATe tyajavA yogya | fpavAsa/trAchatIsAramUjI varavAnAmaviSAvAH anI zaithuna na divAghajA | yuH '--paMcakarma kriyA cAlu hoya tyAre je aticakramaNasthAnamasAtmyAdi ca varjayet // 4 // ajIrNa thAya ane te ajIrNa hoya chatAM tenI je regIne paMcakarmakriyA karAvavAmAM upara khorAka khavAya che tethI moDhAne zeSaAvI hoya teNe ajIrNane, maithunane, sukAvuM, peTane Apharo, zula-jANe peTamAM vAhana para javAne, UMcethI bolavAno, seyo bheMkAtI hoya evI pIDA, vadhu paDatI divasanI nidrAne, vadhu paDatuM cAlavAne taraza, zarIranA avayavonI zithilatA, UlaTI, vadhu UbhA rahevAne tathA potAnI prakRtine atisAra-jhADA, mUcha, javara tathA maraDe ane mAphaka na hoya te asAmya-sevana Adi. AmaviSa vagere rogo thAya che. tema ja no tyAga karavo joIe. 4 | vyvaayaadaashublsaadorusaadbstishirogudmeddh'vRssnnvkssnnovivaraNa: A saMbaMdhe carake paNa siddhi rujaanujngghaapaadshuulhRdyspndnnetrpiiddaanggshaithilyshukrmaargsthAnanA 12 mA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke zoNitAgamanakAsazvAsazoNitaSThIvanasvarAvasAdakaTIdaurbalyaietAM prakRtimaprAptaH sarvavAni varjayet / mahAdoSa-. kAGgasarvAGgarogamuSkazvayathuvAtavardhomUtrasaGgazukravisargajADyakarANyaSTAvimAni tu vizeSataH // uccarbhASyaM rathakSobha vepathubAdhiryaviSAdAdayaH syuH, utpATyata iva gudmticngkrmnnaasne| ajIrNAhitabhojye ca divAsvapnaM stADyata iva medramavasIdatIva mano vepate hRdayaM piiddy2 maithunam II-je mANasa uparyukta paMcakarmAdi | te saghayatamaH pravezata va ra -paMcakarmakriyA cAlu kriyAnA sevana pachI prakRtine pAmyo na hoya eTale hoya te arasAmAM maithuna karavAthI baLano tarata ke pitAnA mULa svAzyane prApta thayo na heya nAza thAya che; sAthaLAmAM zithilatA thAya, basti- teNe tyajavA yogya sarva kupane tyAga karavo | mUtrAzayamAM, mastakamAM, gudAmAM, liMgamAM, vRSaNamAM, joIe; temAMye A ATha kapa te khAsa karI| vaMkSaNa--sAMdhAmAM, beya DhIMcaNamAM, paganI beya moTA dezane karanArAM che; jevAM ke-cethI bolavuM. | aMdhA-piMDIomAM tathA pagamAM jANe zuLa bhoMkAtuM rathane kSobha eTale ke kaI vAhana vagere para hoya evI pIDA thAya, hRdayanuM pharakavuM, netromAM besavAthI thatI athaDAmaNa, vadhu pramANamAM cAlavuM. | pIDA tathA aMgAmAM zithilatA anubhavAya, vIrya vadhu pramANamAM besI rahevuM, achANa ke khorAkano ! nIkaLavAnA mArge lehI nIkaLavA mAMDe, udharasa apaco hoya chatAM temAM jamavuM, ahitakArI che ane zvAsa thAya; moDhAmAMthI lehI ghUMkAvA mAMDe, bhajana, divasanI nidrA tathA maithuna e ATha | svarane avasAda-ghAMTo besI jAya, keDamAM durbaLamahAdeSa karanAra heI tyajavA paNuM thAya, ekAMgavAta-eka bAjunuM aMga jhalAI upara kahelAMne tyAga na karavAthI javArUpa vAyune roga thAya athavA sarvAgavAtathatuM nukasAna AkhuMye aMga jhalAI javArUpe vAyune roga thAya, anIrSe vadhate thayaH punaH zarUcai = nAthA | muzka-vRSaNa upara sojo Ave, adhevAta-apAnabiyAya maithuna chAddha pakuvaMra niti ) vAyunuM aTakavuM thAya, viSTAnuM tathA mUtranuM aTakavuM [ kA. 39
Page #651
--------------------------------------------------------------------------
________________ 610 kAzyapa saMhitA-siddhisthAna thAya. liMgamAMthI vIrya bahAra nIkaLyA kare, zarIra-| che. vaLI vamanAdi kriyA cAlu hoya tyAre jo mAM kaMpavAta thAya jethI AkhuM zarIra kaMpyA kare, | divase nidrA levAya che tethI jaTharanA agninI baherAza ane viSAda-kheda anubhavAya; tema ja | maMdatA ane kaphanI vRddhi thAya che; A saMbaMdhe paNa gudAne jANe ukheDI kaDhAtI hoya, liMganI upara | carake siddhisthAnanA 12 mA adhyAyamAM Ama kahyuM jANe prahAra karatA hoya, mana jANe UMDuM UtarI che ke, "vivAhUnAroja vivAminArAamiyagjatuM hoya, ema jaNAya, ema uparanA upadrava | kUpamalAdajI maheMdatamanAMtindrAnidrAkaramaithunathI thAya, e ja prakAre aSTAMgasaMgrahakAre paNa nigamatorArajImUtrASitAtAjuvAH (vivAra 2)kalpasthAna tathA sUtrasthAnamAM kahyuM che. 5 | vamanAdi kriyA cAlu hoya tyAre divase UMdhavAthI vamanAdi kriyAmAM atiramaNa AdithI | arocaka, khAdhelA khorAkane apaco, amine thatA rege | nAza-maMdatA, snemiya-zarIra para jANe bhInuM kapaDuM thoDatI nityaM mAre kArataka vyatA | lapeTayuM hoya evo anubhava, pAMDuroga, zarIra para ziva vivAvanAta BddharvodattiH II caLa, khasa-khUjalI, dAha, UlaTI, aMgamarda-zarIra je mANasa vamanAdi kriyA cAlu hoya nuM bhAMgavuM, hRdayanuM aTakavuM, jaDatA, tannA-nidrA te chatAM nitya ghaNe rame; athavA vAhana ! jevuM ghena, nidrAne vadhu prasaMga, zarIra para gAMThonI upara savArI kare to tethI vAyu kare che | utpatti, zarIramAM durbaLapaNuM, mUtramAM tathA Akheane jaTharanA agninI maMdatA thAya che; mAM ratAza ane tALavAmAM kaphane lepa tathA vadhu paDatI taraza-eTalA rogo thAya che. A ja prakAre divase UMghavAthI kaphanI vRddhi, javara tathA aruci thAya che. 6 aSTAMgasaMgrahanA ka9pusthAnamAM tathA sUtrasthAnamAM paNa kahyuM che. 6 vivaraNa: A saMbaMdhe paNa carake siddhisthAnanA 12 mA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke vamanAdi kriyA cAlu hoya tyAre UMcethI 'rathakSobhAt sandhiparvazaithilyahanunAsAkarNaziraHzUlatodaku belavAthI thatA rogo kSikSobhATopAntrakUjanAdhmAnahRdayendriyoparodhasphikpArzva manyAstambhaH ziraHzUlaM vaakpaarshvhnusNgrhH| vaGkSaNavRSaNakaTIpRSThavedanAsandhiskandhagrIvAdaurbalyAGgAbhi kaNThoddhvaMsaH zramo glaanivrshcaatyuccbhaassnnaat||7 tApArousthAvarSAyaH "-paMcakarma cAlu hoya vamanAdi cikitsA cAlatI hoya tyAre tyAre rogI je rathamAM ke gADI-gADAmAM bese te | atizaya UMce sAde bolavAthI "manyA' nAmanI temAM thatI athaDAmaNathI sAMdhAomAM tathA AMgaLI nADItaMbha-jakaDAvuM, mAthAmAM zULa bheMkAyA enA veDhAomAM zithilatA thAya; haDapacI, nAka, jevI pIDA; vANI, paDakhAM tathA haDapacInuM kAna tathA mAthAmAM phUla ane tada-soyA bheMkAyA jhalAvuM, ghAMTe besI javo, zrama-thAka, glAnijevI pIDA thAya; kUkhamAM khaLabhaLATa ane peTa caDI | harSane nAza ke dhAtuone kSaya ane javara jAya, AMtaraDAmAM avAja ane peTamAM AdhyAna- eTalA roga utpanna thAya che. 7 Aphara thAya tema ja hRdaya tathA IdriyAne uparAdha vivaraNa:-carake paNa A saMbaMdhe siddhiane keDanI pAchaLanA beya DhagarAmAM-beyapaDakhAmAM keDanA vaMkSaNa-sAMdhAmAM, vRSaNamAM, keDamAM tathA pRSTa-pIThamAM "tatra 3 khyAtimAkhyAkhyAM rastAparAnistoke vAMsAmAM vedanA thAya; tema ja badhA sAMdhAomAM, otrovarodhamuvatawTaro tainipipAsA vatananunakhadhamAM tathA DokamAM durbalapaNuM thAya; AkhAye cAhanikIvano paracUkyarame dizAvAyAH zu:ll' zarIramAM pAsa tApa thAya; banne pagamAM sojo, temAM atizaya moTethI bolavAnA kAraNe mAthAmAM jaDatA tathA romAMca vagere thAya che." A ja | tapAro, kAnamAM tathA banne zaMkha-lamaNAmAM soyAprakAre aSTAMgasaMgrahanA kalpasthAnamAM paNa kahyuM | bhakatA hoya tevI pIDA, kAnane uparAdha-bahe
Page #652
--------------------------------------------------------------------------
________________ kiyAsiddhi-adhyAya 5 me 611 rAza; moTuM, tALavuM tathA gaLAmAM zoSa-sUkAvuM vamanAdi-cikitsA cAlu hoya tyAre vadhu Akhe aMdhArAM dekhAya, vadhu paDatI tarasa lAgyA besI rahevAthI thatA rege kare, javaratAva, tamaka-zvAsa-hAMphaNane roga, haDapacI putatADavAtha0 tannInalivitranA tathA gaLAnI "manyA' nAmanI nADInuM jhalAvuM, vAtotidA. ........... . vAraMvAra yUkavuM paDe, chAtImAM ne beya paDakhAMmAM | vamanAdi kriyA cAlu hoya ke tAjI zala bhoMkAtAM hoya evI pIDA thAya; gaLAno karI hoya te arasAmAM vadhu besI rahevAthI avAja badalAI jAya ane heDakI tathA zvAsa zarIranA nIcenA bhAganI susatA-jaDatA ke vagere roga thAya che. 7 jhalAI javuM; nidrA jevuM ghena, jaDapaNuM vamanAdi kriyA cAlu hoya tyAre vadhu paDatuM , vagere, vikrama-cakarIno roga, vAtarakta roga cAlavAthI thatA roge ane hallAsa-meLa-UbakA ke kaphanA uchALA kttiivddnnpaadorujaanubstynilaamyH|| vagere upadra thAya che. - zarkarAzmarikhallyAdyA atickrmnnodbhvaaH||8|| - vivaraNa: A saMbaMdhe carake paNa siddhi sthAnanA 12 mA adhyAyamAM Ama kahyuM che kevamanAdi paMcakarma-cikitsA cAlu hoya 'atyAsanAt rathakSobhajAH sphikpaarshvvngghnnvRssnnkttiipRsstthke taratamAM thaI gaI hoya te veLA vadhu vedranAthaH yu-vadhu besI rahevAthI vamanAdi cAlavAmAM Ave ke pagapALA musApharI | kriyA cAlu hoya tyAre je rogo ratha vagere karAya to tethI keDanA vekSaNa-sAdhAnA, | vAhanamAM besatAM athaDAmaNa thavAthI thAya che te ja paganA, sAthaLanA, DhIMcaNanA basti-mUtrA- | rogo utpanna thAya che; tema ja keDanI pAchaLanA zayanA tathA vAyunA rogo thAya che; tema ja | DhagarAmAM, vaMkSaNa-sAMdhAmAM, vRSaNamAM, keDamAM tathA zarkarA-sAkara-kAMkarI, amarI-patharI ane ' pITha ke vAMsAmAM vedanA vagere rogo thAya che. 9 hAthapagamAM khAlI caDhI jAya e vagere rogo | vamanAdi kriyAmAM asAmya sevanathI thAya che. 8 thatA rogo vivaraNa : carake paNa siddhisthAnana 12 mA vaivarNyamarucirlAniH knnddupaannddujvrbhrmaaH| adhyAyamAM A saMbaMdhe Ama kahyuM che ke, ati kAmalAkuSThavaisarpapAmAdyAzvApyasAtmyajAH // 10 // cakramaNAt pAdajaDorujAnuvaGkSaNazroNIpRSThazUlasakthi ( vamanAdi cikitsA cAlu hoya ke tAjI -sAda nistodapiNDikodveSTanAGgamadausAbhitApasirAdhamanIharSa mittAAiparanI karI hoya te arasAmAM asAmya athavA vAsANAH judA vamanAdi cikitsA cAlu hoya zarIrane mAphaka na hoya tevA padArthonA ke tAjI thaI gaI hoya te arasAmAM vadhu paDatuM | sevanathI vaivaNya-zarIranA raMganuM badalAvuM, cAlavAthI pagamAM, aMdhA-paganI pIMDIomAM, aruci, glAni, maMDU-ceLa-khUjalI, pAMDuroga, sAthaLamAM, DhIMcaNamAM, vaMkSaNa-sAMdhAmAM, keDanA | javara, bhrama, kAmalA-kamaLo, koDha, vaisarSa- pAchaLanA bhAgamAM ane vAMsAmAM zUla bhoMkAtuM, ratavA tathA AmadeSa Adi roga thAya che. 10 hoya evI pIDA, sAthaLamAM dukhAvo ane ati- vivaraNa : A saMbaMdhe carake paNa cikitsAzaya pIDA, pIMDIo vageremAM goTalA caDavA, sthAnanA 12 mA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke, aMgomAM mardana-bhAMgatAM hoya evI pIDA, khabhAmAM | vissmaahitaashnaabhyaamnnnaabhilaassdaurblyvaivrnnyknndduupaamaatAre sirAo tathA dhamanIomAM harSa | mAtrAvasA vAtAvovanAzva pradaSNavijhAyA romAMca ke phUlI javuM ane zvAsa tathA kAsa-udharasa | 'ahitannAdyakADhovuM ro: yuH'-viSama bhajana ke vagere rogo thAya che. A ja prakAre aSTAMgasaMgrahamAM | paraspara viruddha evA khorAka dUdha-mAchalAM vagere kalpasthAnanA 7mA adhyAyamAM kahyuM che. 8 | tema ja mAphaka na hoya tevA AhAre, vamanAdi
Page #653
--------------------------------------------------------------------------
________________ 61ra kAzyapa saMhitA-siddhisthAna cikitsAnA cAlu kALamAM je sevAya che tethI | navamanasirojinnanaLyAyAmakakSArAnAriNInIyauSadhopakhorAka khAvAnI IcchA na thAya, zarIramAM durbalatA | yonaH pradhaLonmanAvinAvidha sTeHdaraH sarve thAya, vaivarNa eTale ke zarIrano raMga badalAI jAya; vidhiH | maithunanAnAM nIvanIyaridrayo kSIrasaffSothozarIramAM ceLa Ave, khasa-khUjalI thAya; zarIranAM | tathA vAtaharIka vaidrAkhyakonAhIM tRNAhAra: snehA aMgomAM zithilatA thAya; vAyu Adine prakopa thAya-| snehaviSayo sApanAvattoDanuvAsane 2, mUtrakRtavativAyu vagere dezo vadhI jAya-vikAra pAme ane tethI te | sUvuM jorarahitaH vihArIjAtivALanavanayavANIte doSajanya rogo paNa thAya ane grahaNa tathA | saMsiddha tairuM cattA vamanAdi kriyAmAM uparyukta apaasa vagere rogo thAya." aSTAMgasaMgrahakAre paNa ! nA sevanathI thatA rogonI cikitsA ahIM ka95sthAnanA 7mA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke-| kahevAya che; jema ke UMcethI ke moTethI bolavuM vamanAdi kriyA cAlu hoya tyAre potAnI prakRtine | tathA vadhu paDatuM bolavuM e bethI utpanna thayelA ahitakArI khorAka khAvAthI te te vAtAdinA | vikAronI cikitsA-abhaMga-mAlisa, sveda-bApha dezonA prakopathI thatA rogo utpanna thAya che. 10 | devI, upanAha piTIsanuM baMdhana, dhUmapAna, nasya, te te rASanA prakopane anusaratI cikitsA | uparibhakta, snehapAna, mAMsarasa tathA dUdha dvArA teSAM cikitsitaM svaM svamaviruddha vidhApayet / / vAtahara sarva auSadhavidhi ke cikitsAnA upacAro zAna saMzRMdApi na thiMhitAna 22 | karavA ane te rogIe mauna rahevuM; paraMtu rathobha vidvAna vaidya te te vamanAdi kriyAnA | eTale ke ratha vagere vAhana para besI musApharI karavAthI cAlu kALamAM te te ahita AcaraNo | zarIrane thayela athaDAmaNa ane vadhu cAlavuM, vadhu besI karyA hoya ane tethI je je vikAro | rahevuM, e traNa apanA kAraNe je rogo thAya,teothayA hoya teonI cikitsA teothI je | mAM snehana tathA svedana Adi sarva vAtahara karmaviruddha na hoya te karavI joIe; jema ke- eTale ke vAtanAzaka cikitsArUpa upacAra karavA te te ahita sevanathI jeo kaza thayA | ane je nidAnathI roga thayo hoya te nidAnanuM hoya teone sArI rIte bRhaNa-puSTi kare | pharI sevana karavuM na joIe. vaLI ajIrNa bhojana evI cikitsA karavI ane jeo te te tathA adhyazanathI eTale ke khAdhA upara khAdhA apathya sevavAthI copAsa pariSaMhita-puSTa karavAthI utpanna thayelA rogomAM khAdhelA thayA hoya teone karSaNa cikitsA dvArA khorAkanuM saMpUrNa chardana ke vamana-UlaTI karAvI kRza karavA joIe. 11 nAkhavI, uparAMta rUkSa svedana tathA laMghanIya, pAcavivaraNa: A saMbaMdhe carake siddhisthA nIya tathA dIpanIya auSadhono paNa prayoga karAvavo. nanA 12 mA adhyAyamAM upayukta vamanAdi = | vaLI viSamAzana tathA ahitAzanathI je rogo kriyAmAM je ATha parityAya sevyAM hoya ane utpanna thAya, teomAM te te doSane anusarI te te te kAraNe teone je je rogo thayA hoya deSahara kriyArUpa cikitsA karavI; tema ja divase teonI cikitsA A pramANe kahI che jema ke UMdhavAthI utpanna thayelA rogo dhUmapAna, laMdhana, vamana, zivirecana. vyAyAma-kasarata ke zArIra teSAM siddhiH-uccairbhASyAtibhASyajAnAmabhyaGgasvedopanAhadhumana yoparibhaktasnehapAnarasakSIrAdibhirvAtaharaH sarvo | parizrama, rUkSa bhajana, ariSTono upayoga, dIpanIya vidhiaunaM ca / rathakSobhAticaGkramaNAtyAsanajAnAM sneha auSadhane upayoga, pragharSaNa eTale ke zarIrane QAdri vAtadare rma sarva nivAnavargana nA manan.| khUba masaLavuM ane zarIra para garama kavAtha AdinuM caranagAnA niravataranaM rakSaH veDhonI | poracana vagere sarva kaphahara cikitsA karavI; TnIyarIpanIyauSadhAvattarA~ nA viSanAhitArAnanAnAM tema ja vadhu paDatuM maithuna karavAthI utpanna thayelA thAuM doSahara kiyA | vivAghamanAnAM dhUmAna- | rogomAM jIvanIya auSadhagaNuthI pakavelA dUdhane tathA.
Page #654
--------------------------------------------------------------------------
________________ kriyAsiddhi ghItA upayAga karAvavA; tema ja vAtanAzaka svedanA, abhya gA-telamAlisA tathA upanAha-budhanA karAvavAM; tema ja vIva ka AhArA, snehavidhio, yApanAkhastie tathA anuvAsanabastionA prayAga karAvavA, temaja mUtramAM jo vikAra thAya ke masti-mUtrAzayamAM zula bheAMkAtAM heAya evI vedanA thatI hAya tA uttarabasti ApavI; ane vidArIgaMdhAdigaNa tathA jIvanIyagaNuthI pakavelA dUdhamAM pakva kareluM tela pAvuM. 11 astinetranA astinI naLInA DhASA atidIrghamatisthUlaM jarjaraM sphuTitaM tanu / Ti(ruM)........ ........... vanacet // 22 // vivaraNa : carake paNu siddhisthAnanA pa mA adhyAyamAM bastipuTakanA 8 deje! Ama kahyA che-- mAMsapiviSamallU jJAjitrAtA: chinnaH virunnakSa tAnaTI vastIn manu varjhayet // je basti eTale prANInA mUtrasthAnanuM cAmaDuM mAMsala hoya eTale ke mAMsathI yukta hoya, athavA snigdha-snehayukta hAI cIkaNI hAya, viSama ke vAMkIcUkI hAya, sthUla-nnaDI hoya, jAlika eTale jALiyAMvALI eTale ke sUkSma chidrothI yukta hoya, vAtala hAI vAyuthI duSTa banI hAya, chinna ke chedAyelI ke kapAyelI heAya ane je basti linna eTale le yukta je bastinetra ke mastinI naLI atizaya lAMkhI ke atizaya jADI ke jINu athavA cirAyelI hoya; athavA ghaNI pAtaLI ane vAMkI hoya tenA tyAga karavA joI e. 12 vivaraNa: A saMbaMdhe carake paNa siddhi sthAnanA pa mAM adhyAyamAM Ama kahyuM che ke* haE lIdhe tenuM jUnuM nIne zithiyandhanam / pArUtri tathA vamathI netrALi varjayet // bastinI je naLI TrekI, lAMkhI, pAtaLI, jADI, jINuM, DhIlAM baMdhanavALI, bAjImAM drivALI ane vAMkI hAya evI ArDa jAtanA doSavALI naLIne tyAga karaveza.' hoI chinnabhinna ke saDI gayelI hAya te ATha prakAranI bastione bastikarmamAM vaidya tyAga | karavA. suzrute pazu cikitsAsthAnanA 35mA adhyAyamAM bastinA A pAMca dASA kahyA che. jevA - bahalatA alpatA sacchidratA prastIrNatA durbaddhateti paJca stirovAH || 12 || jADApaNuM ke ghaTTapaNuM, azpatA, chidrothI yuktapaNuM, atizaya vistIrNIpaNuM ke DhaMkAyelApaNuM ane duddhatA eTale ke kharAba rIte baMdhAyelapaNuM arthAt basti je kharAbara baMdhAyelI na hAya te. ema pAMca prakAranA astinA deSA gaNyA che. 13 astika mAM khasti banAvanAranA prajJAparAdhajanya 10 DhASA aprAptatinItaM =vinyastatipIDitam / vruta vigna zithine hajIvAta ciraviram 24 prajJAparAdhajA doSAH praNeturbastikarmaNi / mAnyam // 21 // aprApta-eTale ke je basti pUrIpUrI paheAMce nahi tevI manAvI hAya, atinIta eTale ke je asti atizaya vadhu pramANamAM paheAMcI jAya evaDI banI hAya, vinyasta eTale ke upayAga karatAM je asti UlaTI jAya evI manI hAya, suzrute paNa cikitsAsthAnanA 35mA adhyAyamAM AvA 11 doSavALI astinI naLIneA tyAga karavA kahyuM che ke-atithyU zamavanatama] mitraM nikRSTa viprakRSTakarNikaM sUkSmAticchidramatidIrghamatihrasva maNimavityeArA netroH // 2 // atizaya jADI, dhaNI ja kazakaThAra, nIcI namI gayelI, ghaNI ja sUma, cirAyelI, bahu ja najIka karNikAvALI, bahu ja dUra karNikAvALI, atizaya sUkSma chidravALI, atizaya lAMkhI, atizaya TUMkI ane khUNIvALI ema agiyAra prakAranA khAstanI naLInA dASA che. 12 adhyAya 5 me 113 kharasaTa, jADI, pAtaLI, lAMkhI, lAMkhA kALa sudhInI hAI ghaNI ja vAra lagADanArI, chidravALI, mATI tathA upahata eTale ke khagaDIne kharAkha thaI hAya-te nava masti tyajavA ceAgya che. 13 astinA nava DhASA atisvaH kharaH sthUlastanudIrghacirasthitAH / chidrI mahAnupa to vanitA vastayo nava // // je masti atizaya TUMkI hAya, khara-
Page #655
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-siddhisthAna je basti atipIDita eTale ke khUba | bastikarmayA siddhi adhyAya 6 zrI pIDAyelI ke dabAI gayelI banAvI hoya, | (athAto vastikarmItha siddhi) thANAmaH | vaLI je basti sUta eTale ke strAvathI | ta [ sA maLavAna varUpa . 2. yukta thaI jAya evI banAvI hoya, vaLI have ahIMthI ame bastikamIyA siddhi je basti vilagna-eTale ke aMdaranA bhAgamAM | nAmanA chaThThA adhyAyanuM vyAkhyAna karIzuM, vaLagI rahe evI banAvI hoya, je basti | ema bhagavAna kazyape ja kahyuM hatuM.1,2 zithila-DhIlI banelI hoya, je basti | vivaraNa:-A chaThThA adhyAyamAM bastinA ruddhavAta eTale ke jemAM vAyu aMdhAI ke | aga tathA atiyogathI thatAM lakSaNo ane tenI bharAI jAya evI banAvI hoya tema ja | cikitsA kahevAze. 1,2 je basti cira eTale bastikriyAmAM bahu | bastinA ayoganAM lakSaNe vAra lagADe evI ane acira eTale ................ mAmibhUte mudde samuekadama jhaDapa kare evI banAvI hoya-e vasthitAniste vosthitapura vA sthita10 basti banAvanAranA prajJAparAdha eTale | skena vA netre vA nikSe zithisTavalyaparite na ke buddhinA aparAdhathI utpanna thayelA | snehaH pakvAzayamanuprApnoti / tamayogaM vidyAt // 3 bastinA deSa kahyA che; evI daSTa asti- | gudA je maLathI kharaDAya, gudAmAM jo ne bastikarmamAM je upayoga karAya to | vAyu sArI rIte upasthita thaI bharAI jAya tethI bhagaMdara Adi rogo thAya che. 14,15 | athavA gudAmAM vijhA AvIne bharAI jAya nirUhabastinA pragathI thatA phAyadA athavA gudAmAM kapha AvIne rahe athavA jIvakarSabhasiddhena taM ghRtenAnuvAsayet / / batinuM netra ke naLI zithilatAvALI hoya nirUhayet sraMsayedvA tataH saMpadyate sukhA // 16 // | ane te naLI je barAbara dabAyelI na je vaidya, bastikarma mATe yogya hoya | hoya te bastine sneha pakvAzayamAM prApta evA te rogIne jIvaka, RSabhaka, Adi | thato nathI eTale ke pahoMcato nathI; tene jIvanIya oSadha dravyothI pakavelA ghI vaDe bastine ayoga thayele jANa. 3 anuvAsanabasti Ape che athavA e basti | vivaraNa: A saMbaMdhe carake siddhisthAnanA ApavA yogya regIne je nirUhabasti Ape | 19 mA adhyAyamAM Ama kahyuM che keche, ane te dvArA virecana karAve che, to | gIte viSame ja nege mAryo tathA RvitethI e regI sukhI thAya che. 16 | | vibandhe / na yAti bastina sukhaM nireti doSAvRto'lpo gudAnA regayukta bALakane ApavAnuM bhajana kara vAsthavI // rU / bastinA netra ke naLAne zrI yavakSatti nakawAAnijA ittA | mArga je baMdhAI ke rokAI gayo hoya athavA e monara jo zizuna 27 naLI viSama rIte ADIavaLI pesADI hoya tema keI bALakane je gudAno roga utpanna | ja aza, kapha ke viSTA jo gaMThAI gayAM hoya te thAya to tene javane khorAka tathA jAMgala- | basti, gudAnI aMdaranA bhAgamAM barAbara jatI pazu-pakSIonAM mAMsane nehathI yukta karI | nathI ane e ja kAraNe aMdarathI pAchI bahAra jamADavAM joIe. 17 paNa nIkaLatI nathI; athavA aMdara jaIne paNa iti ha smAha bhagavAn kshypH| basti, je doSothI DhaMkAI gaI hoya ke bastinuM ema bhagavAna kazyape kahyuM che. sAmarthya je ochuM hoya te paNa aMdara gayelI iti zrIkAzyapa saMhitAmAM "siddhisthAna" nAmano ! basti, sukhethI bahAra nIkaLatI nathI (paNa lAMbA adhyAya 5 mo samAsa | kALe bahAra nIkaLe che,) tethI e bastine ayoga
Page #656
--------------------------------------------------------------------------
________________ mastikIyA siddhi-adhyAya 6ThTho ww * mithyAyeAga thayA gaNAya che. 3 khastinA atiyeAganAM lakSaNA * .. vAtapittakaphapurISamUtrAbhibhUtasya .....gacchannUrdhva vA prapadyate, viritatavizoSita tRSitabubhukSitazrAntacinterSyAyAzokabhayArtasya vA na pratyAgacchati, tamatiyogaM vidyAt // 4 // je rAgI vAyu, pitta, kapha, viSThA tathA mUtranA rAgathI pIDAyo hAya, tene asti dvArA je sneha Apyo heAya te gudA dvArA aMdara jaIne UMce jatA rahe eTale ke pakvAzayanI upara jaI pahoMce; athavA jene basti ApI hoya te rAgIe virecana lIdhuM hoya, jene sAva thaI gayo hoya, je atyaMta sukAI gayA hoya, je tarasyo ke bhUkhyo hAya, je thAkelA athavA cintA, IrSyA, AyAsa-zrama, zeAka ke bhayathI pIDAyo hAya, tene ApelI asti, pAchI vaLIne sapUrNa bahAra na Ave, tene te astinA ayoga thayelA jANavA. 4 mastinA ayAgathI tathA atiyAgathI thatA rogA tathostRSNAmUrchAdakAsavaCA do|zcayachupUjArA pApagar( ma )hA... tistaimityAdyA rogA utpadyante / tatrApi yathA phorja sneha mitAzanAdibhiH zamamApadyate // 5 // svatvamavirezvanAsthApaniita 615 te upara kahelA astinA aAga athavA atiyogajanya rAgeA zAnti pAme che. 5 A saMbaMdhe A nIcenA eaa maLe che : bhRzamutpIDito bastirbAhulyAdvAtamUcchitaH / ...1111 .. pittakaphasaMmizrI mukhe nipatite'pi vA / viSTambhayati vA tIvraM prANAnuparuNaddhi vA // 7 // rAgIne apAyelI asti, vadhu paDatI jo dakhAI gaI haiAya te, e astithI apAyelA auSadhanA adhikapaNAne lIdhe vAyunA prakApa thatAM e vAyu sAthe maLIne pitta tathA kaphanI sAthe paNa atyaMta mizra thAya che; athavA khastinu` mADhuM. ghaNu' nIce DhaLI paDayu hoya tApaNu te mastinA auSadhayoga tIvra vibha eTale kamajiyAtane kare che; athavA rAgInA prANane rUdhI I rAgIne mArI nAkhe che.6,7 astituM auSadha upara caDhI gayu hoya tenAM lakSaNA tRNmUrcchAsvedahRllAsadAhagauravavibhramAH / UrdhvamAgacchatastasya rUpANyetAni lakSayet // 8 // | upara jaNAvyA pramANe mastinA jo ayega ke atiyAga thAya teA tethI vadhu paDatI taraza, mUrchA, hullAsa-mALa-ubakA athavA kaphanA uchALA, jvara, dAha, hRdayanA rAga, sojo, zUla, azanA rAga, pAMDuroga, kamaLeA, svaimitya eTale ke bhInAM kapaDAMthI zarIra jANe lapeTayuM heAya evA anubhava thavA vagere rAgeA utpanna thAya che. temAM paNa doSAnusAra snehana, vamana, virecana, AsthApana, lavati ane hitakArI tathA mApasara khArAka ApavA vagere upacArothI | kAI rAgIne asti dvArA je auSadha apAyu hoya te jo U mAge AvI gayuM hAya ane gudA dvArA pAchu na AvyuM hAya teA tethI vadhu paDatI taraza, mUrchA, sveda-parasevA, hallAsa-meLa-UkhakA ke kaphanA uchALA, dAha, gaurava-zarIramAM bhArepaNuM tathA vibhrama-vizeSa bhrama ke cakarIneA rAga masti-auSadhanAM lakSaNeA jANavAM. 8 utpanna kare; e tenAM Urdhva mAzritakhastinA upara kahela atiyeAgathI thayelA upaDavAnA upacAro tAni pALyupa(jamya)...... 1 .(vizrA)mya vizrAmya punaH punazce // nipIDayejjAtabalaM balena zItAbhiradbhiH privececa // 6 // vitrAsayedbhISayedrodayecca brUyAnmRtAn vA svananemadhUna banAnA hatAnuM vidyutaktithava
Page #657
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-siddhisthAna zItayutirthinai............................ | ca | toDA tAtisthAzivAve ........... 20 | saMvRtimiva pAm I zarU upara jaNAvela bastinA atiyoganA upara kahela e cikitsAthI jenA de. e lakSaNane vaidya jANe, te pachI e vaidya dUra thayA hoya evA te regIne vadhe, te regIne vAraMvAra vizrAnti ApavI, virecanadravyathI taiyAra karelA kaSAya ke ane pachI te rogImAM baLanI vRddhi thaI kavAthanI sAthe pakavela garama tela ane jAya tyAre tene ghaNA baLathI dAbave; lavaNathI yukta karela paMcamUlano kavAtha, ane ema karavAthI tenAmAM baLa utpanna AsthApana-nirUhabasti dvArA Apa thAya tyAre tenI upara zItala pANIthI ema vRddha vaidya kahe che, te pachI pANIthI pAsa siMcana karavuM, tene ghaNe trAsa mizra karela jAMgala-pazupakSIonA mAMsapamADa, bhaya pamADe, raDAvo athavA rasanI sAthe e regIne zAli-DAMgaranA tenA svajane ane priyabaMdhuo-sagAM- | bhAta sArI rIte jamADavA; tema ja snAna saMbaMdhIo marI gayAM che, ema tene kahevuM | Adi sarva apathyano tyAga karAvavo; te athavA tenAM sagAMsaMbaMdhIo baMdhAyAM che- pachI e rogIne je sAruM-hitakArI hoya keda pUrAyAM che, mAryA gayAM che ke zatruothI te, tema ja tenA agni bala Adine tiraskArAyAM che, ema tene jaNAvavuM; tethI e joIne e bAla rogIne bastio dvArA rogI khUba kAkuLa bane tyAre tenI pAse sArI rIte bRhaNa karAvavuM-puSTi maLe zItaLa pANIthI bhIMjavelA paMkhA vaDe tene tema karavuM. 12,13 pavana heLo . 9,10 AnAha tathA zalanA regInI cikitsA bastinA atiyoganI cikitsA ___ AnAhinaM zUlarujAparItaM susnigdhagAtraM phalakuSThaM supiSTaM kumudena sArdha gavyaM ca pittaM ghativo vizvezvacetavaNyamuiAtho.. zA prapibejalena / gomUtrayuktAmabhayAM pibedvA yuktaM je regI AnAha-maLabaMdha tathA zUlanA nivRta saivatA // 2 rogathI yukta thayo hoya tenA zarIrane bastine jene atiyoga thayo hoya prathama snehanathI sinagdha karI phalavati ke tene "kumuda" nAmanAM caMdravikAsI dhoLAM guvatio dvArA vinnasana eTale ke vire. kamaLanI sAthe sArI rIte pIsI nAkhela cana karAvavuM te pachI upara kahyA pramANe kaTha ane gAyanA pitta-gorocana-ne pANInI athavA zAstramAM jema kahela che, tema pathya sAthe pAvuM; athavA te rogIne gomUtranI bhojana karAvavuM. 14 sAthe haraDe pAvI athavA siMdhava ane sAtalA phalavati-racanAvidhi zera-cIkAkhAI vagerenI sAthe nasetara ! .... jo siddhArtha mApanU I | sasaindhavaistailaguDopapannairyavopamAH phlvrtiiviNdpAvuM. 11 dayA | II uparanI cikitsA karyA pachInA upacAra ___ AnAhinastAH praNayedapAne SaT sapta paJceti virecanadravyakaSAyasiddhaM satailamuSNaM lavaNI- vayonurUpam / tAbhirvirikte labhate sa zarma virekRtaM ca / nivRttadoSasya sapaJcamUlamAsthApane'- cayettadasiddhau tu tIkSNaiH // 16 // cattamukti (vRddhAH) 22aa kheLa sahita sarasava ane aDadanuM ..................... thuthuna sena cam | cUrNa, siMdhava, tala tathA gaLa-eTalAMne haMmonAkrasTanA zarIra mAna i ri- mizra karI teonI javanA jevaDI vATa vaidya
Page #658
--------------------------------------------------------------------------
________________ paMcakamIyA siddhi-adhyAya 7 me 617 banAvavI; pachI e vATIne pAMca, cha ke kayA roga virecanasAdhya hAI virecanathI sAtanI saMkhyAmAM AnAhanA rogInI | maTe che ane kayA roga virecanathI maTatA umara pramANe gudAmAM mUkavI; e vATanA nathI ? kyA re anuvAsanasAdhya hoI prabhAvathI virecana thAya che, jethI te rogI anuvAsanathI maTe che ane tethI nathI maTatA? sukha pAme che; paraMtu e vATothI je | kayA rega nirUhathI sAdhya hoI tenAthI virecana na thAya, te tIkSaNa virecana- maTe che ane tethI nathI maTatA? kayA rogo auSadhiothI e regIne virecana karAvavuM nasya ke zirovirecanathI sAdhya haIzirojoIe. 15,16 virecana ke nasyathI maTe che ane kayA iti ha smAha bhagavAn kshypH| rege te zivirecanathI maTatA nathI? ema bhagavAna kazyape kahyuM hatuM. bhagavAna kazyape kahyuM kapha javara, aruci, iti kAzyapasaMhitAmAM siddhisthAna viSe "bastikarma yA varasya-meDhAnuM besvAdapaNuM, kaphapraseka eTale siddhi' nAmane adhyAya 6 ThTho samApta kaphanI lALa jharavI, kaphano hadayaroga, viSu paMcakarmayA siddhi adhyAya 7mo cikA-kolerA ke peTanI cUMka, kAsa-udharasa, athAtA pArTI siddhi yathAsthAma: mArA zvAsaroga-dama ke hAMphaNa athavA hAMpha, iti ha smAha bhagavAn kshypH||2|| galagraha-gaLAnuM jhalAvuM, galazuDikA, galahave ahIMthI paMcakarmonI siddhi e gaMDa, gaMDamAlA-rohiNikA,vidyArikA nAmanI nAme sAtamA adhyAyanuM ame vyAkhyAna karIzuM, pramehanI phollI, adherakta-nIcenA mArge ema bhagavAna kazyape ja kahyuM hatuM. 1,2 | vahetuM raktapitta, hallAsa-moLa-UbakA ke vivaraNa: A adhyAyamAM vamana, virecana, kaphanA uchALA, prameha, halImaka-pAMDuroganA nirUha, AsthApana, anuvAsana tathA nasya ke zira- bheda, skaMdagraha, kaMda-apasmAra, kaMdapitA, virecana e pAMca cikitsAomAMthI kaI kaI nigameSa, kSIrugaurava-jethI mAtAnuM dhAvaNa cikitsAthI kayA kayA rogo maTe che, te kahevAze. bhAre thAya che te roga, kSIravRddhi-ke jethI vRddhajIvakano prazna ane kazyapa | dhAvaNa vadhe che te roga, kSIraghanatva--jethI bhagavAnano uttara mAtAnuM dhAvaNa ghana-ghaTTa thAya che; ajIrNa, atha khalu bhagavan dehinAM vyAdhayaH ke vmnsAdhyA ? che , je rivanAtha ? 7 | parikatikA-peTamAM ke gudAmAM thatI vADha, DAghANanaHTNaT? (HTT? hallAsa-moLa, UbakA, zUla-eTale peTamAM phUla je na ).................. . (ma)javAna : bhoMyA jevI pIDA, ATopa-peTanuM taMga hvarAtrimu HpraNe doravaraphU thavuM-caDavuM, vadhu paDato virecanaga, garitattiAvAgyAnaTADhazughiATaTug- viSa eTale saMyogajanya viSayoga tathA HITAiiAvavAvALo pittadaThThANa- viSapAta eTale ke jeNe viSapAna karyuM hoya medI (ma)................... tene thatA rogo vagere rogo vamanasAdhya skandApasmAraskandapitRnaigameSakSIragauravakSIravR. dvizIraghanatvAjIrNaparikartikAhallAsazUlATopA hAI vamana karAvavAthI maTe che. 3 tiviniritavipapatA vamananA vivaraNa: A saMbadhe carake siddhisthAnanA tti rU . 2 jA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke-vanasavRddhajIvake pUchyuM : he bhagavan! mANa- ku9navavararAnayajamAnakavAsaTudADharogphIdanasenA kayA roga vamanathI sAdhya hoI maTe nhAzividvAnomtravitriAsaviSaTRvItachadriche? ane kayA rogo vamanathI maTatA nathI? . vidrAdha:zobhitapittaprAsArowiIvavAAvasthAzmI
Page #659
--------------------------------------------------------------------------
________________ 618 . kAzyapa saMhitA-siddhisthAna ronmAdAtisArazoSapANDurogamukhapAkaduSTastanyAdayaH zleSma- avazya karavA yogya gaNAya che. 4 vyAdhayo vizeSeNa mahArogAdhyAyoktAzca, teSu hi vivaraNa : A saMbaMdhe carake paNa sUtravamane pradhAnatAmithuruM, phArasetumere sAthiyaroSa- sthAnanA 20 mA adhyAyamAM Ama kahyuM che kerovinarAvata | jeone pInasa-nAkano roga, | 'vamanaM tu sarvopakramebhyaH zleSmaNi pradhAnatamaM manyante kADha, na javara, rAjayamAM-kSaya, kAsa-udharasa, bhiSajaH / taddhayAdita evAmAzayamanupravizya kevalaM vaikaazvAsa, galagraha-gaLAnuM jhalAvuM, galagaMDa, lIpada- rikaM zleSmamUlamapakarSati / tatrAvajite zleSmaNyapi shriihAthIpaguM, meha, maMdAgni, viruddha bhajana, ajIrNa rAntaratA DhekavirATa pratimA dyanta | kaphanA khorAkane apaco, vicikA, alasaka roga, viSa- vadhArAmAM ke kaphanA koI paNa vikAramAM ke kaphapradhAna pIta-jeNe viSapAna karyuM hoya tene thatA upadra, | rogomAM bIjI cikitsAo karatAM vamanane ja garapAta jeNe gara viSa pIdhuM hoya tene thatA vikAra, | vaidya pradhAna athavA mukhya mAne che; kAraNa ke jene sarpadaMza thayo hoya, jene jhera copaDela hathiyAra | te vamana ja sau pahelAM AmAzayamAM praveza vAgyuM hoya ke tethI je vIMdhAya hAya, adhazoNita- ' karIne kevala vikArarUpa thayelA kaphanA mULane bahAra jene nIcenA bhAge raktapitta vahetuM hoya, jenA kheMcI kADhe che; ema vikAranA mULarUpa evo te moDhAmAMthI praseka-kaphanI lALa jharatI hoya, jene | kapha jitAyo hoya ke dUra karAyo athavA vamana hallAsa-moLa-UbakA AvatA hoya, arocaka thayela dvArA bahAra kADhI naMkhAyo hoya tyAre zarIranI hoya eTale ke aruci ke kherAka upara aNa- | aMdara gayelA ke pahoMcI gayelA kaphanA vikAro gamo thayo hoya, avipAka eTale kherAkane apaco atyaMta zAntine pAme che." 4 thata heya, apacI " nAmano roga thayo hoya, vamanane ayogya vyaktio jene unmAda-gAMDapaNa thayuM hoya, atisAra-jhADA- vRddhIvatA! gquizmatI maLI kudIne roga thayo hoya; zeSarogakSaya, pAMDuroga, moDhAnuM | tADapanA purA nakSatA chIcharvanapAkavuM ane duSTa thayela dhAvaNa-ityAdi kaphanA rogo | putrI pravinI kumar getamAninI nArI sUtrasthAnanA 20 mA adhyAyamAM carake je kahyA che. vAtAvarI dhUDo tRSNaTINuchavAnnite badhAmAM kharekhara vanakarma ja atizaya pradhAna | roDanuvAsita sata kSINopa- . che, ema ahIM siddhisthAnamAM kahyuM che. jema kyotiyAToDativRddho gumagNoghaMTomAkhetaramAM karelA kyArAonI pALa tUTI jatAM temAM patkarNarogaziraHkampAditArdhAvabhedakasUryAvartareva | tIpauNDarIkazakunIpUtanAmukhamaNDikArtAzca na bharAI raheluM pANI vahI jatAM temAM vAvela zAli vAWAda | 6 .. DAMgara sUkAI na jAya, ema banatuM nathI, paNa sUkAI he vRddhajIvaka! je strI pumpiNu-rajeja jAya tema vanakarmarU5 cikitsA karavAthI uparyukta | | darzanathI yukta thaI haya, RtumatI heIne pInasa vagere roga maTI na jAya, ema banatuM ja mAsika aTakAvane prApta thaI hoya, je strI nathI paNa avazya mATe ja che. A ja pramANe garbhiNI ke sagarbhA hoya, jene kuTIrveda sute paNa cikitsAsthAnanA 33 mA adhyAyamAM apAyo hoya, jene dhAvaNa ochuM AvatuM kahyuM che. 3 hoya, jenuM dhAvaNa pacavAmAM halakuM ahIM A vanakarma viSe A zloko paNa hoya, jenAmAM dhAvaNa nAza pAmI gayuM maLe che: anna - hoya, jenuM bALaka dhAvelA dhAvaNane ekI Bldha che ............. .... | kADhatuM hoya, je strI ekyA karavAnA .......... ...... | 4 |. svabhAvavALI hoya, je strI uttama bhAgyavatI je kaphanI adhikatAthI thayelA hAI dhanADhya zrImatI hoya, je strI hoya che, teone maTADavA vanakarma ja pitAne paMDita mAnatI hoya, jene jaThara ke
Page #660
--------------------------------------------------------------------------
________________ paMcamI yA siddhi-adhyAya 7 me 619 udarano roga thayo hoya, jene vAtajavara | zaya kRza-pAtaLA-durbaLa, bALaka, vRddha, durbala, Avate hoya, je mANasa skUla-jADo hoya, | thAkele, tarase thayela, bhUpe, kAma karI kaMTAjene netrano roga thayo hoya, jene vadhu | bele, bhAra upADI thAkele, mAge musApharI karI paDatI taraza lAgyA karatI hoya jene | cImaLAyele, upavAsI, mithunamAM Asakta, adhyamUracchano roga hoya, jene nirUha ke | vanamAM tatpara, vyAyAma ke zArIriparizrama karanArA, AsthA5na basti apAI hoya, jene anu. cintAthI Atura, zarIre kSAma-ghasAyela, garbhiNI vAsana basti apAI hoya, jene kSata ke strI, sukumAra-kamaLa, saMkocAyela koThAvALo, jene chAtImAM cAMduM paDyuM hoya, zarIre je kSINa vamanane duryoga thayo hoya, UrvagAmI raktapittane thayo hoya, je ghaNo nAno bALaka hoya, je rogI hoya, Urdhva vAtane rogI hoya, jene atyaMta vRddha thayela hoya, gulama-goLAne AsthApana basti apAI hoya, jene anuvAsana je regI hoya, plIhA-baLane je regI basti apAI hoya, jene hadayane roga thayo hoya, hoya, jene UrvamAga raktapittano roga jene udAvarta roga thaye heya, mUtrAghAtane rogI, thayo hoya, jene ruvAMTAMno ke vALano roga lIhA-baroLanA rogI, guma-goLAne rogI, hoya, kAnano je regI hoya, mAthuM kaMpyA udarane rogI, "ajhIlA' nAmanI gAMThane rogI,. karavAne jene roga thayo hoya, jene adita jene svara-gaLAne avAja besI gayo hoya, timira-AMkhe aMdhArAM Ave tene rogI ane nAmane meDhAno vAtaroga hoya, ardhAvabhedaka-sUryAvarta ke ardhA mAthAnA dukhAvA mAthuM, lamaNa, kAna, AMkha tathA beya paDakhAM emAM je zUlathI pIDAyo hoya-e badhA rogIo rUpa-AdhAzIzIne je rogI heya, jene vacanakarma ke vamana-cikitsA mATe ayogya gaNAya sUyAvarta nAmano roga hoya, jemAM sUrya | UgyA pachI te jema jema UMce caDhe che tema che," A ja prakAre suzrute paNa cikitsAsthAnanA tema mAthAno dukhAvo vadhe ane sUrya jema 33 mA adhyAyamAM kahyuM che, te tyAM jovuM. 5 jema name che tema tema mAthAno dukhAvo ( virecanane yogya vyaktie ocho thaI sUryAsta thatAM taddana maTe che, ____ agarbhA garbhakAmA vivarNakSIrA sravatkSIrA te rogavALA, revatI grahanA vaLagADavALo, mAtho......vairpazoNitAra'viSamAjapuMDarIka grahanA vaLagADavALa, zakunI grahanA kuSThazvayathuzvitrordhvaraktaplIhagulmamadhumehahalImaka kaamlaapaanndduroghRdrogkRmikosstthaapsmaaropstmbhovaLagADavALo ane "mukhamaMDikA" grahanA | rAvartone vidhipati............. vaLagADavALA rogI-eTalA rogIo vamana karAvavA cagya gaNatA nathI. 5 je strIne garbha rahe ke Takato na vivaraNa: A saMbaMdhe carake paNa siddhi. | hoya je strI garbhane IcchatI hoya, jenuM sthAnanA bIjA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke dhAvaNa varNarahita athavA bagaDI gayelA 'avAmyAstAvat-kSatakSINAtisthUlakRzabA raMgavALuM thayuM hoya, je strInuM dhAvaNa pipAsitakSudhitakarmabhArAdhvahatopavAsamaithunAdhyayanavyAyAma- niraMtara savyA karatuM hoya, je lokonA vinDA sakSAmaiffImukumArasaMvRtadowduInorthara- jaTharane agni maMda thaI gayo hoya ane virANA-jIvAttAsthApitAnavAsitomorAvartamajhA- | jeone visarSa-ratavA, lAhI jharatA vAvajhImbhorANIstrAvarodhAtatimirazikSi . | am, viSama agni, koDhaga, sojA pArvaghAta . je mANasa kSata-chAtImAM cAMdIvALA | zvitra-dhoLe koDha, UrdhvagAmI raktapitta, heya, kSINa thayo heya, atizaya sthUla, ati- | plIhA-baroLa, gulma-goLa, madhumeha,
Page #661
--------------------------------------------------------------------------
________________ 620 kAzyapasaMhitA-siddhisthAna hilacamaka nAme pAMDurogane bheda, kAmalA- | Teka roga-vagere pittanA rogo vizeSe karI (sUtrakamaLAno roga, pAMDuroga, hadayano roga, | sthAnanA 20 mA ) mahAroga adhyAyamAM je kahyA kRmiyukta koThe, aparamAra-vAIno roga, zuM che, te rogomAM virecana cikitsA karavI e upastaMbha-jakaDAI javuM, udAvataga, kapha- | mukhya che; jema agniyukta dharamAM agni holavAI thI thayela umAda-gAMDapaNa, vidradhi-gumaDuM | jAya tyAre te agninuM ghara paNa zAta thaI jAya. ke te nAmane eka jUno roga, lIpada- che, tema zarIramAM pitta prakopa zAMta thatAM tenA hAthIpagAno roga ane yoniroga-vagere kepathI thayelA rogo zAnta thaI maTI jAya che. 6 rogo thayA hoya tyAre virecana sevavuM te | nasyakama dvArA snehana yogya regIo yogya gaNAya che. 6. atra stro -ahIM A zloka cheH A saMbaMdhe carake paNa siddhisthAnanA bIjA | __vyAkulAn sannipAtotthAn paittikAn kapha paittikAn / saMsRSTAn kaphamUlAMzca srNsnenaaadhyAyamAM Ama kahyuM che ke-34 ramehorvara bhyupakramet // 7 // pittabhagandarodarAjhebranaplIhagulmArbudagalagaNDagranthivisU sannipAtathI utpanna thayela pitta saMbaMdhI, nivAisamUtrAghAtamovIsavALurozira pAraazo- | kapha-pitta saMbaMdhI ane jemAM be de dAvartanetrAsyadAhahRdrogavyaGganIlikAnetranAsikAsyazravaNaro maLyA hoya tevA saMskRSTa tathA kaphapradhAna gagudamedrapAkahalImakazvAsakAsakAmalApacyapasmAronmAdavAta eTala ke jenA mULamAM kapha hoya tevA raktayoniretodoSatamiryArocakAvipAkacchardizvayathagaravi regavALA rogIonI virecana dvArA cikitsA sphoTakAdayaH pittavyAdhayo vizeSeNa mahArogAdhyAyoktAzca, karavI. 7 eteSu hi virecanaM pradhAnatamamityuktamagnyupazame' virecana kone na apAya ? zivat " koDha, javara, meha, UrdhvagAmI raktapitta, bhagaMdara, arzatru, bradha-badagAMTha, plIhA-baroLa, anupsnigdhriktkosstthkRshsthuuldussnnaaphgu9ma-goLAno roga, abuMda-raseLI ke kensara, (Turva8?) DhaDhatapulumArazrIdhananaI......... galagaMDa, gAMTha, vicikA-kolerA, alasaka-eka | | ssksstpksshttRssnnaataalushossorustmbhaadithnugrjAtane vikRcikAne bheda, mUtrAdhAta arthAta mUtra | havAtahRdrogarevatIkevalavAtArtAzca na virecyaaH||8 aTake te roga, kRmikeSa-karamiyAyukta kAThAne roga, jenuM snehakarma na karyuM hoya, jene koThe khAlI hoya, je kRza, sthUla, duSNAphavIsapaM-ratavAne roga, pAMDuroga, mastakane roga, pArtha-paDakhAMne roga, zala bhoMkAtAM hoya evo | durbaLa, sthUla, jenuM sArI rIte lAlanaroga, udAvata roga, netradAha, mukhadAha, kAnane | pAlana karavAmAM AvyuM hoya, je nAjuka dAha-baLatarA roga, hRdayaroga, vyaMga-cAThAne | hoya, jenI kAMti tema ja dhana nAza pAmyAM rega, nIlikA-jhAMIne rega, netrane roga, mukharoga, heya, je kSata, pakSAghAta, tRSNA, tAlazeSa, kAnane rega, gudapAka, meDhapAka arthAta liMganuM pAkavuM, UrustaMbha, adita-aDadiyo vA, hanugrahahalImaka-pAMDune bheda, zvAsa, kAsa-udharasane roga, dADhI jhalAI javI, vAtika hRdayarogathI kAmalA-kamaLAne roga, apacI nAmane gaMDamAlA | pIDAtA hoya ane revatI graha tathA vAyunA jevo gAMThane roga, apasmAra-vAIne roga. | prakopathI pIDita hoya tevA rogIone unmAda-gAMDapaNane roga, vAtarakta roga, yoni- | virecana ApavuM joIe nahi. 8 doSa, vIrya doSa, AMkhe aMdhArAM Ave te roga, vivaraNa: A saMbaMdhe carake siddhisthAnanA arocaka-arucine roga, avipAka-khorAka na adhyAya rajAmAM kahyuM che ke, "vicAratu-sumApace te roga, UlaTIne roga, sejAne roga, kSatAmujInArAdhomArapattavicatidurvandriyAtsAgara-kRtrima-saMgaja viSajanya roga ane vispho- | zinidamAdrivyamAnInavavaramANitAmAtara tyA
Page #662
--------------------------------------------------------------------------
________________ paMcakamIyA siddhi-adhyAya 7 me 621. ditAbhihatAtisnigdharUkSA dAruNakoSThAH kSatAdayazca garbhi- | rdhkpaalshirorogaarditaaptntrkaaptaankglgnndddntshuulhvRntA | ATalI virecanane ayogya vyaktio | uccalirAtharvazvamevANAithanA karvacheH subhaga-sArAM bhAgyavALA arthAta sukhI loke, | gugatA vAtAvivihAra: variSTha, tevuM ripovijeonI gudAmAM cAMdu hoya, muktanAla-jeonI | rane pradhAnatanityutte tadvayuttamAmanagvaraya mukSAgudAnI vaLIo maLane rokI zakatI na hoya, jethI diSokAmivAsaktAM kevalaM vikArakaraM doSamapakarSati / Ape Apa maLa nIkaLyA karato hoya, jeone | khAsa karIne ziraHstaMbha-mAthuM jhalAvuM, daMtastaMbhaadhogAmI raktapittane roga lAgu thayo hoya, dAMtanuM sajajaDa thavuM, gaLAnI kanyA nADIone jemaNe vadhu pramANamAM laMdhana karyA hoya, jeonI | staMbha, haDapacInuM jhalAvuM, jUnuM saLekhama, galaIdriya durbaLa heya, jaTharAgni maMda hoya, jemane zaMDikA, zukraroga, timiraroga, varmaga, vyaMgaroga, nirUhabasti na ApI hoya; jeo kAma, krodha, upajivikA, ardhAvabhedaka, Dokane roga, khAMdhane vagerethI vyAkuLa haya, jeone ajIrNa rahetuM hoya, roga, khabhAne rega. mukharoga, nAsikAga, karNajemane navIna jvara AvatA hoya, jeone madAtyaya | roga, netraroga, mastakaroga, mAthAnI khoparIne roga thayo hoya, Apharo thayo hoya, zalya bheMkAyuM | roga, aDadiyo vA, apataMtraka, apatAnaka, galagaMDa, hoya, lAkaDI vagerethI mAra paDyo hoya, vadhu paDatuM | datazaLa, daMtaharSa, daMtacAla, AMkhamAM lAla rekhAo snehanakarma karavAmAM AvyuM hoya, vadhu pramANamAM thavI, raseLa, svarabheda, ra AvatA hoya, rUkSa thayA hoya, jene kAThA dhaNe kaThaNa hoya | vANInuM jhalAvuM, gaLagaLuM bolAya tathA kathanaroga ane jeo kSatathI laI garbhiNI sudhInA leke eTale zarIrane upalo bhAga khoTo paDI jAya kahyA che teo paNa virecanane mATe ayogya che. athavA zarIre vAraMvAra romAMca thAya ane gaLAnI A ja pramANe suzratane cikisitasthAnanA hAMsaDInA uparanA bhAgamAM thatA paripakava vAta adhyAya 2jAmAM paNa kahyuM che. 8 Adi vikAro-A badhA rogomAM zirovirecana zivirecana kene apAya? e mukhya cikitsA kahI che; kAraNa ke zirovire pratizyAyavAnazyAzo muiam- | cana cikitsA mastakamAM praveza karI kevaLa vikAra TWITTodinivA............ tivALuM| karanAra doSone muMja nAmanA ghAsamAMthI vaccethI vimarthanAzakazupattihagrug- | saLI kADhI levAmAM Ave che tema bahAra kheMcI malTiTAmidhyAhya rasto vire- | kADhe che. * 9 thI 5 1 / nasya dvArA snehana karAvavA yogya vyaktio jene pratizyAya-saLekhama, kAsa, zvAsa, | araskardhAvavAphUrNAvatapatA(nava).......... dntcaalhnustmbhmnyaastmbhshirogrhbaadhizeSa, heDakI, mukhazeSa, apasmAra, gala- | vavAjhaddItiniryvanAsiTgraha-rohiNikA-raseLI, mukhAbuMda-rasoLI, daurgandhyAkAlapalitakhAlityAnilAtmakAzci nadhimaMtha nAme rega, nAkanA araza, alajI- | satata upakSehyA ta . 20 sAMdhAno eka roga, upajiphrikA, galagaMDa, dAMtanuM cAlavuM ke dAMta halI javA, gaMDamALA, galazuDikA tathA AMkhanA hanutaMbha-haDapacInuM jakaDAvuM, "manyA" abhigaMda rogomAM nasya dvArA virecana | somAM tasya dvArA virecana | nAmanI gaLAnI nADInuM jakaDAvuM, zirokarAvavuM. 9 graha-mAthuM jhalAI javuM, baherApaNuM, kAnanuM vivaraNa : A saMbaMdhe carake siddhisthAnanA | phUla, ardhAvabheda-AdhAzIzI nAmano mAthA2 jA adhyAyamAM kahyuM che ke, "viravatatu ziroranta-1 ne roga-jemAM adhuM mAthuM dukhyA kare manyAtamahanumapInasatrazuTirAvazukratiniravarma-1 che, sUyAvarta nAmane mastakaroga-jemAM ropAvyopanihardhAmezrIvAsthapAyanAsilin- sUryanA udayathI mAMDI mAthAmAM pIDA thAya
Page #663
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-siddhisthAna ane sUrya asta thavA mAMDe tema pIDA ochI tAnaka-tANane rega, ati nAmane vAtathaIne sUryAsta thayA pachI te pIDA maTI rega-moDhAnA lakavAno rega, alpapuSpAjAya che; apatAnaka-tANa ke AMcakIne eka | jene Artava arthAt mAsika ochuM vAtaroga, svarabheda ke gaLAne avAja AvatuM hoya e strIno roga, naSTa puSpAbadalAI jAya ke besI jAya te roga, vAgraha- jene mAsika Artava-RtustrAva nAza pAmI bolatAM aTakavuM paDe te vANInA aTakavAno jAya te strIo, naSTabIja-jemAM bIja roga, ejhaskuraNa-hoTha pharakyA kare te roga, ke vIryane nAza pAmI gayo hoya te AMkhe aMdhArAM Ave te-tamiryaroga, puruSane vIryaroga ane akarmaNya bIja jenAthI moTuM gaMdhAya te mukhadaga-dhya eTale ke jenuM vIrya garbhAdhAnarUpa kAma roga, jenAthI nAka gaMdhAya te nAsikA- karavA asamartha thayuM hoya te vIrya deSarUpI daugadhya roga, akAlapalita-jethI samaya puruSano roga-A badhA rogomAM rogIne AvyA vinA mAthe paLiyAM ke dhoLA vALa anuvAsanakarma ApavuM yogya gaNAya che. AvI jAya che te roga ane khAlitya- (arthAt ahIM jaNAvelA rogo anuvAsana jethI mAthAmAM TAla paDI jAya che te basti ApavAthI maTADI zakAya che.) 12 roga-e badhA rogo nasyakarma dvArA vivaraNa : A saMbaMdhe carake paNa siddhi sthAnanA 2 jA adhyAyamAM Ama kahyuM che kenehana ke tarpaNa karavA yogya hoya che. 10 tra ko -ahIM A zloka che : 'ya evAsthApyAsta evAnuvAsyAH, vizeSatastu rUkSatIkSNA nayaH kevalavAtarogAzci, eteSu hyanuvAsanaM pradhAnatamasnehayedvAtikAnnastaH kaphajAMstu virecayet / UrdhvajatrugatAn rogAMstaddhi teSAM parAyaNam // 11 mityuktaM vanaspatimUlacchedanavat, mUle dramANAM praseka vati. je leke AsthApanabasti ApavAne vAyunA prakopathI thatA (Urdhvajavugata athavA hAMsaDInI uparanA) vAtika rogone yogya hoya che teo ja anuvAsanane yogya hoya che; khAsa karI rUkSa thayelA rogIo ane nasyakarma dvArA sanehanathI snigdha karI tIkSaNa agnivALA leke ane kevala vAtarogathI maTADavA joIe; paraMtu je Urdhvajatrugata pIDAyelA loko AsthApana tathA anuvAsana megya rogo kaphanA prakopathI utpanna thayA hoya, hoya che. mATe te te rogomAM kharekhara anuvAsana teone zivirecana nasyathI maTADavA ja mukhya cikitsArUpa thAya che ema kahyuM joIe; kAraNa ke te ja te te roganuM parA che. jema vanaspatinA mULanuM chedana vanaspayaNa eTale ke mukhya cikitsA gaNAya che. 11 tine nAza kare che ane te vanaspationA mULamAM ......................zopakarmavAtaSThIvAtanu jalanuM siMcana teonI vRddhi kare che, tema. (ekaM. lmamUtrakRcchrapakvAzayazUlakukSivAtakuNDalayonizU-/ dara AsthApanabatithI vAtarogonAM mULa jatAM lodAvartasandhigrahagAtraveSTagAtrabhedApatAnakArditA rahe che ane anuvAsanabastithI zarIranI sarva pazupAIpuqnavInAthavIparItA ..... - . ....... (anuvAcA phuti) 22 dhAtuo vikAsa pAme che.)" A ja prakAre sute - je loko zeSazarIranuM sUkAvuM, marma | pazu cikitsAsthAnanA 36 mA adhyAyamAM Ama kahyuM che. 12 vAta, plIhA-baroLane roga, vAtagulma ahIM A eka zloka anuvAsanarogone ke vAyujanya gALAne caga, mUtrakRchUjAga, | Ama jaNAve che. pakavAzayanuM zULa, kukSanuM zULa, vAtake Dala | satra ko - roga, nizULa, udAvarta, saMdhigraha-sAMdhA- | vatiwA vAdharH ghaDIT: tannA enuM jhalAvuM, gAtraSTana, gAtrabheda, apa- | dupadanA manAva tenuvAstha hitejiLA zarU
Page #664
--------------------------------------------------------------------------
________________ paMcakamIyA siddhi-adhyAya 7 mAM 623 je rogo vAtajanya hoya, vAtapradhAna hoya, ! nAmano roga, "nijADya" nAmane vAtazoSaNa karanAra hAIne zarIrane sUkavI nAkhatA roga, jemAM nimAM jaDatA thaI jAya che, hoya ane je rogo zarIranuM staMbhana karatA | yoni-uparodha nAmano niroga, jemAM hoIne zarIrane jakaDAvI detA hoya; vaLI | nino mAga ruMdhAI jAya che; pArtharujAje rogo huMDanA hoIne mastaka AdimAM jemAM beya paDakhAMmAM pIDA thAya che, pesI gayA hoya ane je rogo bhaMjana madhumeha ke mIThI pezAbano roga, koDharoga, hAIne zarIrane bhAMgI nAkhe evA hoya che bhagaMdara, apastaMbha ane saMskRSTha roge ke te rogone hitiSI vaidya, anuvAsana yogya jemAM be be doSa mizra thaI kopyA hoyagaNI anuvAsanathI maTADavA joIe. 13 te te roga, AsthApana-nirUhane yogya che. 15 anuvAsanane ayogya regIo vivaraNa: A saMbadhe paNa carake siddhidRyapAghaDutvathaghupramehano nAza- sthAnanA 2 jA adhyAyamAM Ama kahyuM che kemArApha..............#jo jAta- | 'sarvASiro vAtavargomUtrazukravastrALamAM retaH2 nAnuvAr II 24 I kssydossaadhmaanaanggsuptikRmikosstthodaavrtstbdhaanggaatisaarsrvaahRdayagraha-hRdayanuM kalAvuM, pAMDupaNuM ke naabhitaappliihgulmhRdrogbhgndronmaadjvrbdhnshirHkrnnpAMDuroga, sajAne rega, udararoga, prameha | gRdutAvArthaggTIgrahaveAnAkSepakauravAtirAvavAnA roga, kaDharoga, azaMsaroga, bhagaMdara, yaanaatvvissmaagnisphigjaanujcorugulmpaanniprpdyonibaakSayaroga, vasaparatavA ane kaphanA rogathI hnggulistnaantdntnkhprvaasthishuulshothstmbhaantrkuujnpjeo pIDAtA hoya te ne vadhe anuvAsana- rirtiAsvarAjadrodhothAnAyo vAtavyAdhatho vizebasti na ApavI. 14 SeNa mahArogAdhyAyoktAzca, eteSvAsthApanaM pradhAnatama. vivaraNa: A saMbaMdhe suzrute paNa cikitsA- | mayurja vanapatimUDha chevo " sarvAgavAtaroga, ekAMgasthAnanA 35mA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke- vAtaroga, kRmiroga, vAtarodha, vikAradha, mUtrarodha, "ii pramehI 2 kI dhUzva mAnavaH | avazya | vIryarodha, barodha, varNa thAya, mAsakSaya, viryAya, zAnIvAte nAnuvANAH vajhana || jene udararoga, ke vIryadoSa, AmAna-peTane Apharo, aMgasUkti prameharoga, kaDharAga, zarIramAM sthUlatArUparoga ke aMgonI jaDatA, kRmiyukta kATha, udAvartaroga, thaye heya, te mANasane AsthApanabasti avazya stabdhAMgaroga, atisAra-jhADAne roga, sarvAgaApavI paraMtu te te rogavALAne anuvAsanabasti | abhitA5-zarIranAM badhAMya aMgomAM pAsa tApabI prakAre ApavI na joIe." 14 tamAro, plIhA-baroLane roga, gulma goLAne AsthApana-nirUhane yogya re roga, hRdayaroga, bhagaMdara, unmAda, javara, bradha badane roga, ziraHzula-mAthAmAM thatI phUla beMkayA stime zumoninA coghoghA- jevI vedanA, kAnane zUlaroga, hRdayanuM jhalAvuM, zvarujAmadhumehakuSThazvitrabhagandarApastambhasaMsRSTa pArzvagraha-paDakhAMnuM jhalAvuM, pRSThagraha-pIThanuM jhalAvuM, kaTigraha-keDanuM jhalAvuM, kaMpana-zarIramAM thato kaMpArIhadayaroga, udAvatarAga, gulma ke | ne roga, AkSepaka-AMcakIne roga, gaurava-zarIragoLAno roga, vAtadara vAyuthI thayela | nA bhArepaNu roga, ati lAvava-zarIramAM atyaMta udararoga, vibaMdha-kabajiyAtano roga, mUtra- halakApaNuM thavArUpa roga, rajakSaya-zrInuM Artava graha ke mUtranA aTakI javArUpa roga, basti- | ke mAsika strAva ocho thAya, anArtava-strIne kuMDala-nAmane bastiroga ke mUtrAzayane mAsika RtustrAva bilakula na thAya, viSamAgni vAyujanita raMga, prameharoga, raktagulama | eTale zarIrane jaTharAgni maMda thaI jAya, riphaka Tarovabandhamatragra ........ / 26
Page #665
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-siddhisthAna keDanI pAchaLanA kulAmAM zUla nIkaLe, DhIMcaNamAM | saRvibhUmigAtAtisAmadhumedagi | jeone zala nIkaLe, jadhA-paganI beya piMDIomAM phUla | AsthA5nakarma na karI zakAya te vyaktio A nIkaLe, sAthaLamAM phUla nIkaLe, paganI ghUMTIomAM | pramANe che: ajIrNanA rogI, atizaya nehathI zula nIkaLe, pArNi temaja paganI pAnIomAM, jeo snigdha karAyA hoya, jeNe nehapAna taratapaganA phaNAomAM, yonimAM, bAhuomAM AMgaLI- | mAM karyuM hoya, jenA deSa ukilaSTa thaI bahAra, emAM, stananA cheDAomAM, dAMtamAM. nakhomAM, | nIkaLavA uchALA mArI rahyA hoya, jeno jaTharAmi veDhAomAM tathA hADakAMmAM paNa zUla nI kaLe ane | ocho ke maMda thayo hoya, vAhana para musAte te sthaLe sejo Ave, ane te te aMge mAM | pharI karIne jeo glAni pAmyA hoya, jeo staMbha-sajajaDapaNuM ke jakaDAvuM thAya; AMtaraDAmAM | ghaNA dUbaLAM hoya, bhUkha, tarasa ane zramathI aspaSTa avAja, peTamAM ke gudAmAM parikartikA- | jeo pIDAyA hoya, jeo atizaya pAtaLA vADha jevI vedanA ane thoDA thoDA avAja sAthe zarIravALA hoya, jeoe taratamAM kherAka ugra gaMdhanuM nIkaLavuM-vagere vAtaja vyAdhio-sUtra-| khAdho hoya, jemaNe taratamAM pANI pIdhuM hoya, sthAnanA 20mA adhyAyamAM je kahyA che, temAM jene taratamAM UlaTI thaI haya, jene taratamAM vizeSe karI AsthApanabastirUpa cikitsA karAya, virecana apAyuM hoya, jene taratamAM nasyakarma karAyuM te ja atizaya pradhAna che; kema ke jema vanaspatinA | hAya, jene krodha caDhyo hoya, je bhayabhIta banyA mULane chedavAthI te sUkAI jAya che, tema uparyukta heya, je madanmatta hoya, jene mUrchA AvI hoya, vyAdhiomAM AsthApanabasti ApavAthI te te | jene UlaTIne roga hoya, jene vAraMvAra thuMkavuM roganAM maLa kapAI jAya che, ema yAM kahevAmAM | paDatuM hoya, je zvAsane ke Udharasane rogI hoya, AvyuM che. 15 jene heDakI AvyA karatI hoya, jene jalodarane AsthApana-nirUha-kamane ayogya vyaktio | roga thaye haya, jene peTane Apharo caDyo hoya, .. davAdhapati jAta- | jene alasaka nAmano ajIrNabheda ke vicikA kolerA sAramUrchAzothamaithunazramabhayacinteAprajAgara thayelA hoya, jene garbha hajI kAco hoya tevI strI, hatAzca na nirUhyA iti // 16 // jene AmAtisAra roga cAlu hoya, jene madhumeha je loke hadayadrava eTale ke hRdayanA tathA kADharoganI pIDA cAlu hoya te lokone vegavALA athavA jemanuM hRdaya jorathI dhabakatuM | AsthApanakama karI na zakAya. 16 ahIM A zloko che: heya, kRza thayA hoya, kaI rogathI gherAyelA atra - hoya, lehInA atisAra-jhADA jeone snehapramANaM yadvastau niruuhstrigunnsttH| thatA hoya, mUrchAthI yukta hoya, sojAvALA | Tche samavidurvADhivinAtta vyA hAya, mithunanA thAkavALA hoya; bhaya, ciMtA, bastimAM snehanuM jeTaluM pramANa ApI IrSA tathA ujAgarAothI pIDAyA heya, | zakAya che, tethI traNa gaNuM pramANa nirUhateo nirUhabasti-AsthApanakarmane gya bastimAM hovuM joIe; chatAM keTalAka nathI. 16 AcAryo te Ama paNa kahe che ke, rogInI vivaraNa: A saMbaMdhe paNa carake siddhi- uMmara tathA kALane joIne udya anuvAsana sthAnanA 2 jA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke- tathA nirUhabastinuM pramANa ekasarakhuM ja anAthAzvAtu-manISyatinidhItanehogiovAvA- | gaNavuM. 17 gniyAnaklAntAtidurbalakSuttaSNAzramArtAtikRzabhuktabhaktapIto- | nirUhaM yadi vA bastimalpamalpaM maharSayaH / dakavamitaviriktakRtanastaHkarmakruddhabhItamattamUJchitaprasaktaH | prazaMsanti bahu tvajJAH prabhUtAdatyayo dhruvH||18 cchadi niSThovikAzvAsakAsahikkAbaddhacchidradakodarAdhamAnAla | nirUhabasti ane anuvAsanabasti
Page #666
--------------------------------------------------------------------------
________________ maMgalasiddhi-adhyAya 8me 625 thoDA thoDA pramANamAM je apAya to tene te dvArA snehana ApIne karAtI nathI. 21 maharSie uttama gaNe che, chatAM ajJAnI vaidyo, phuti madi mAvAna vAH | te anuvAsana ke nirUhanuM pramANa adhika | ema bhagavAna kazyape ja kharekhara jaNAve che te ayogya che; kAraNa ke te kahyuM che. adhika pramANathI to avazya atyaMta iti zrIkAzyapasaMhitAmAM siddhisthAna vize "paMca kamyA siddhi" nAmano adhyAya 7me samApta nukasAna ja thAya che. 18 ya ete kaphajA rogA ete sNtrpnnodbhvaaH|| maMgalasiddhi : adhyAya 8 mAM se cApatarpaNIyAH syurlacanIyAsta eva ca // 19 athAto maGgalasiddhiM ghyAkhyAsyAmaH // 1 // je roga kaphanA prakopathI utpanna thayA iti ha smAha bhagavAn kazyapaH // 2 // ja ja hoya teo saMtarpaNathI ja thayelA hoya che, have ahIMthI "maMgalasiddhi" nAmanA e kAraNe te kaphajanita rogo apaNane ja 8mA adhyAyanuM ame vyAkhyAna karIzuM, cogya hoya eTale ke teomAM upavAse ema bhagavAna kazyape ja kharekhara kahyuM karAvavA te ja yogya gaNAya che. 19 hatuM. 1,2 fr gu vattA siMghataLaTI: mRtA . prajAomAM niraMtara maMgala karmo ja vadhAravAM ta eva bRMhaNIyAH syuHsaMsRSTAstu tataH param // 20 maGgalAnyeva satataM prajAnAmabhivardhayet / paraMtu je rogo vAyunA prakopathI utpanna na pRthA: senAnAni = taitNa 2 rU thayA hoya teo apatarpaNathI eTale ke ' harakeI samaju manuSya prajAonAM maMgala tRptiparyata khorAka na khAvAthI ke vadhu karmo ja niraMtara vadhAryA karavA joIe; paDatA upavAsa ja karyA karavAthI thayelA che eTale ke badhA ya gRhasthoe dAna tathA hoya che; e kAraNe te vAta janita rogo, tapazcaryAo avazya sevyA ja karavAM. 3 kharekhara bRhaNakarma ke puSTa rAkane ja ! | maMgalAcAramAM tatpara rahetA loke ApavAthI maTADI zakAya che. te pachI have kadI du:khI na thAya je rogo saMsRSTarUpe thayA hoya eTale ke be krisTAyunAM nityaM nitAmaMjU be deSanA maLavAthI thayA hoya teonI ratAM guDhatAM civa viniguto na vidyate ja cikitsA nIce kahevAmAM Ave che. 20 je loke maMgalAcAra-dAna-tapa vagere saMsRSTa reganI cikitsA maMgala karmone haMmezAM karyA karatA hoya tathA voupannAnArthe vadha% zodhanam I hemakarma Adi karyA ja karatA hoya teone uchokarAI hataM na tu timira rizA | vinipAta ke adhaHpatana athavA duHkhI be be dezonA mizra thavAthI je saMskRSTa sthiti prApta thAya ja nahi. 4 rogo thayA hoya che, temAM prathama snehana snehasevana nitya jarUrI karyA pachI danakarma karavuM joIe ane te sAme pakSo vA joNo rata...... pachI teomAM (vamana-virecanarU5) zodhana- anice ra tomanuvAlanam | paII karma karAya te egya gaNAya che, paraMtu e | kAca ke pakavelo paNa neha basti badhAya saMskRSTha rogonI cikitsA, basti ) dvArA je sevAya te kharekhara yogya ja che e kA. 40
Page #667
--------------------------------------------------------------------------
________________ 626 kAzyapa saMhitA-siddhisthAna nehasevana nityakarmarUpe karAya, tene ja | eka prastha ghI, tema ja e telathI cAraanuvAsana kahyuM che. 5 gaNuM dUdha ane ghI telathI eka caturthAza nirUha-AsthApana kama-saMbaMdha ochA bhAge upara kahela auSadhadravyane kaSAyairvividhairmizraH snehaH snehaizca muucchitH| siMdhava, jeThImadha, drAkSa, sUMTha, mahAsahAskssaudrmuutrlvnno nirUho doSavAhanAt // 6 // jaMgalI aDadano choDa, kauMcAnAM bIja, aneka prakAranA kaSAya-kavAthathI mizra | vAvaDiMga, zAhajIruM, vaja, araDUse, karela neha, bIjA nehathI paNa mizra | khATI lUNa, jIvanIya gaNanAM dravya ane karyo hoya ane jemAM madha, gomUtra tathA maro eTalAM dravyono kalaka nAkhI e siMdhAlUNa mizra karyA hoya te nirUha, ghI, tela vagereno mizra pAka karavo. emAMnuM eTale dene bahAra lAve che, tethI ja | pravAhI baLI jAya tyAre te "zaizuka" evuM sArthaka nAma dharAve che. 6 nAmano sneha tayAra thAya che; e neha sariganAzaka ane bastikarmamAM khAsa bALakone basti devArUpa karmamAM vakhaNAya upagI "zaizukaneha" che; kAraNa ke te zuka neha bALakanA triphlaashvgndhaabhuutiikdshmuulpunrnvaaH| badhA rogono nAza karanAra tarIke haI tharALolpho ............. 7 . puNyakarma karanAra zrIkazyapa RSie darzA.................... strInAni dattA vela che. 7-12 aSTabhAgAvazeSaM taM jaladroNe vipAcayet // 8 // bIjo AsthApana nehAga tatastena kaSAyeNa dvau prasthau tailsrpissoH| paceccaturguNe kSIre kalkaM cemaM samAvapet // 9 // vamanaM saMsanIyAni dazamUlaM ca zodhayet / | nakaSAyaM parisAdhya gomatralavaNAnvitama // 13 // saindhavaM madhakaM drAkSAM zatapuSpAM mhaashaam| bIjAni cAtmagu(tAyA) morvArukasya ca // 10 // ghRtatailArdhayuktoSNaM nirUhamupakalpayet / tenAsya vilayaM doSA yAnti vahnizca dIpyate // 14 viDaGgakuJcikavacAvRSakaM shirivaarikaa| jIvanIyAni sarvANi dadyAt kharabuSAmapi // 11 // vamanakAraka, virecanakAraka tathA dazashaishuko nAma sa sneho bastikarmaNi zasyate / mUla-eTalAM dravyone zuddha taiyAra karavA, vATAnAM sarvaroga nirvida puuthavA zarA | pachI te badhAMne kaSAya-kavAtha taiyAra kare; triphalA-haraDe, baheDAM tathA AmaLAM, | e kavAtha AThamA bhAge bAkI rahe tyAre azvagaMdhA-AsaMdha, bhUtIka nAmanuM ghAsa | tene gALI laI temAM gomUtra tathA lavaNa jene rohiSa kahe che te, dazamUla, punarnavA- | mizra karavAM; tema ja e kavAthanA ardhA sADI, balA-kapATa, gokharu ane uzIra- | bhAge temAM ghI tathA tela mizra karavAM; sugaMdhI vALo-khasa-eTalAM auSadhadravyone | pachI teone pakavatAM pravAhI baLI jaI samAna bhAge laI khAMDI-kUTI-adhakacarAM | kevaLa snehabhAga ja bAkI rahe tyAre e karIne teono eka droNa-1024 talA nehathI rogIne nirUha-AsthApanabasti pANImAM kavAtha karavo. e kavAtha AThamA | devI; tenAthI e rogInA badhAye deze bhAge bAkI rahe tyAre tene gALI laI nAza pAme che ane jaTharano agni pradIpta temAM eka prastha-64 telA tela ane thAya che. 13,14
Page #668
--------------------------------------------------------------------------
________________ magalasiddhi adhyAya 8 mA WA avAya vAtarogAnA nAza karanAre nirUhayoga 'zreSThAmada nabIjAnAmADhakaM nistuSIkRtam / vipAcayedapAM droNe caturbhAgAvazeSitam // 15 // 'upakucIkharabuSApippalyaH saindhavaM vacA / pulo......ni rAtapuSpA yavAvi // 26 // sakaSAyaH samAyuktaH kSIragomUtrakAJjikaiH / sarvAnilAmayaharaH sa nirUho'rdhatailikaH // 17 // zreSThA-triphalA tathA mI'DhaLa phaLanAM khIja phAtarAM kADhI nAkhelAM eka ADhaka-256 tAlA ekatra karI, khAMDI-phUTI adhakacarAM karIne teone eka droNu-1024 tAlA pANI. mAM kvAtha karavA. ekvAtha cAthA bhAge bAkI rahe tyAre temAM upaku cI-zAhajIruM, kharabuSA-maravA, pIpara, saiMdhava, vaja, kAkaDInAM bIja, sUvAdANA, yavAnI-ajamA, dUdha, gomUtra tathA kAMjInI sAthe te kvAthathI adhu tela mizra karI tethI nirUhusti ApavI; jethI vAyunA badhA rAgone nAza kare che. 15-17 te pittanAzana niha yAga triphalA sArivA zyAmA bRhatyau vatsakatvacam | trAyamANAbalArAsnAguDUcInimbakUlakam / ....(4)payet // 28 // mahAsahA zakrayavAH zatapuSpA'tha vatsakaH / mAMzumatIdrAkSAH samudrAntA'tha bAlakam // 19 kSIrakSaudraghRtopeto nirUhaH pittanAzanaH / triphaLA, sArivA-anaMtamULa ke upalasarI, zyAmA-kALuM naseAtara, nAnI-mATI eya bhArI gaNI, kaDAchAla, trAyamANu, khalAkhapATa, rAsnA, gaLA, lI'baDAnI aMtarchAla, paravaLanAM pAna, mahAsahA-jagalI aDadanA cheADa, iMdrajava, sUvA, kuTaja vRkSanI chAla, kaDAchAla ( khamaNI ), mahuDA, aMzumatImATA sameravA, drAkSa, aparAjitA tathA 127 sugadhI vALA-eTalAM dravyeAne khAMDI-kUTI adhakacarAM karI teonA kvAtha karavA. te kvAtha eka caturthAMza khAkI rahe tyAre zItaLa thayA pachI temAM dUdha, madha ane ghI mizra karI tenI jaje nirUhabasti ApI hoya teA pittanA sarva rAgeAnA te nAza kare che. 18,19 kaphano nAza karanAra nirUha yAga trijyAvA mUtI saddacitrabhAnuM | vAchIjAM vivALI .............. 20 || (vaLA)mUruM trivRttvo pUrva pena zoSayet / dhodhane yujo vaLatejyo ISaduSNaH sagomUtra nirUhaH kaphanAzanaH // 21 // triphaLA, devadAra, bhUtIka nAmanuM rAhiSa ghAsa, karaMja tathA pUtikaraMja, citraka, ekAzIlA-khaka athavA pAThA-kALIpATa, viSANI- kAkaDAzI'ga athavA kSIrakAkAlI, kAmUlapIparImULa-gaMThoDA, trivrata-naseAtara tathA da'tI-nepALAnAM mULa, e badhAMnuM pUrvakalpa eTale ke pahelAM batAvelI rIta pramANe zeAdhana karavuM. ema te zuddha karelAM Udhva - zeAdhana-vamanakAraka tathA adhaHzeAdhana-vizecanakAraka dravyeAnA kalka banAvI te kalkanI sAthe lavaNa-saiMdhava tathA talanuM tela lagAra garama karI temAM gAmUtra meLavIne tenAthI jo nihaasti-AsthApana Apela hoya te kaphanA badhAya rAgeAnA te nAza kare che.20,21 sa deSAne nAza karanAra 'kahRNAdi ' nirUha yAga ' ..II ayaM tu sarvoSajJo niruddhaH stutiH / katRNozIrabhUtIkatriphalA rAsnAzvanadhAzrvatraMzitruzyAmAH rAtAvarI ||rara ijApunarnavAmarthyaH savaTonA mukUpi| tripatnInAM nahaCoLe vavet pArAdheronti rA
Page #669
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa`hitA-siddhisthAna 68 ann tatastena kaSAyeNa peSyANImAni yojayet / vacAjamode madanapippalI. . // 24 // ...............| ............ll have ahI chellA je nirUtubastiyAga kahevAya che, te badhAye deSAnA nAza karanAra che; te jema ke kattaNu-rAhiSa ghAsa, uzIra- suga'dhI vALA, bhUtIka nAme ghAsa, triphaLA, rAsnA, AsaMdha, geAkharu, saragavA, kALuM naseAtara, zatAvarI, elacI, sAToDI, bhAra'gI, paravaLanAM pAna ane gaLe-eTalAM auSadhadravyeA pratyeka traNa traNa pala-khAra khAra teAlA laI tene adhakacarAM khAMDI phUTIne teonA eka droNa-1024 tAlA pANImAM kvAtha karavA; e kvAtha eka caturthAMza bAkI rahe tyAre tene vajrathI gALI laI temAM vaja, ajamA, sI'DhaLa ane pIparae drabyAne samAnabhAge ekatra pIsI nAkhI teonA kalka taiyAra karI te mizra karavA; ane pachI te svAthajaLanA nihamastirUpe prayAga karavA; tethI saM doSo nAza pAme che. 22-24 iti zrIkAzyapasahitAmAM siddhisthAnaxviSe ma'galasiddhi' nAmaneA adhyAya 8 mA samApta siddhisthAna samAsa x A siddhisthAnamAM ghaNA vibhAgA khaDita ja maLyA che.
Page #670
--------------------------------------------------------------------------
________________ maharSi mArIcakazyapa viracita kAzyapasaMhitA athavA vRddhajIvakIyataMtra (Dhau mA mRtya) 8: kepasthAna ghapakalpa: adhyAya ? | ghI, goLa, kALuM sauvIrAMjana, bhilAmAM, | vivaraNa: have ahIMthI kalpasthAnanuM vyA- | zileyaka-zilArasa, haLadara tathA dAruhaLakhyAna cAle che. AmAM paNa prAraMbhamAM amuka | dara, lAkha, uzIravALo, sarasava, tulasInI bhAga khaMDita ja maLe che; je je maLela che, tene ja mAMjara, vAvaDiMga, tagara, tejapatra, vaja, anuvAda ahIM Ape che. hiMga tathA vALo-eTalAM dravyone samAna kaThAdi dhUpa bhAge adhakacarAM khAMDI, kUTI tene dhUpa kare. A dhUpa "kaumAra' nAme kahevAya che ane te uttama hAI (gharamAM) prajAonI ...............(ku) pUtivamAM vana che | bALakanI vRddhi kare che. 3,4 saSepa vartAromAne dhUpa sAdigyuta | I | vAIno roga tathA grahanI pIDA kaTha, pUtikaraMja, aMbara-kapAsa ke maTADanAra dhUpa te nAme sugaMdhI dravya, vaja, dhoLA sara- jUnaM udgha ni brahmavizva vidA. sava, bakarAnAM ruvAMTAM tathA hiMga eTalAM | ravA hita 4 dhUpa cApama/pApA. dravyane dhUpa (regIne uttama phAyado kare ghI, sarSanI kAMcaLI, gIdhapakSInI tathA che) karavo. 1 ghuvaDa pakSInI caraka, vaja tathA hiMga: bIja uttama dhUpa. eTalAM dravyone dhUpa karyo hoya to vAInA ghRtaM meSaviSANaM ca vAjikuarayoH khurau| | rogane tathA grahanI pIDAne te nAza kapizalyakababhrUNAM lomabhidhUpa uttamaH // 2 // kare che. 5 ghI, bakarAnAM zIMgaDAM, ghoDAnI tathA praharegane maTADanAra mAhezvara dhUpa hAthInI kharI ane vAnara, zeDhAI tathA | ghRtaM guggulu bilvaM ca devadAru nameru ca / naLiyAnAM ruvAMTAM-eTalAM dravyane dhUpa eSa mAhezvaro dhUpo yavayukto grahApahaH // 6 // paNa uttama gaNAya che. 2 ghI, gUgaLa, bilInAM pAna, devadAra, prajAne vadhAranAra uttama trIje kaumAra dhUpa nameru-sarala ke devadAra tathA java eTalAM dravyoghtN sarjarasaH kRSNo bhlaatkshileyke|| ne ekatra karI dhUpa karavAmAM Ave che te dve haridre jatUzIrasarSapAH puSpamArjakam // 3 // | viDaGgaM tagaraM patraM vacA hiGgu sabAlakam / mAhezvara" nAme kahevAya che ane grahonA kaumAre nAma dhUpathaM sujo vardhati prajJA | deze ke regone te nAza kare che. 6
Page #671
--------------------------------------------------------------------------
________________ 30 mmmm kAzyapasa`hitA--kalpasthAna badhAya rogAmAM hitakArI Agneya dhUpa Agneyastu smRto dhUpo gobAlA ghRtasaMyutAH / brAhmaNAnAM vizeSeNa sarvarogeSu zasyate // 7 // gAyanAM ruvAMTAMne ghI sAthe mizra karI je dhUpa karAya te Agneya' nAme kahevAya che ane te vizeSe karI brAhmaNAnAM bALakAne hitakArI che tema ja sava rAgeAmAM ApavA ceAgya tarIke vakhaNAya che. 7 bhadraMkara grUpa ghRtaM hayakharoSTrANAM bAlAH kezAzva mAtRkAH / nakhAzcatuSpadAM lAbhAd dhUpo bhadraGkaraH smRtaH // 8. pizAca yakSagandharvabhUtaskanda kaphArdite / dhUpametaM prayuJjIta yamicchedagadaM kSaNAt // 9 // ghI, gheADAnA, gadheDAnA tathA UMTanA vALa-mAtAnA keza tathA cApagAM-pazuonA nakha-emAMnAM je je maLe teonA dhUpa ' bhadraMkara' nAme kahevAya che. e dhUpanA pizAca, yakSa, gaMdhava, bhUta ke skandragrahanA vaLagADathI athavA kaphanA kAraNe je pIDAyA hAya te-khALakanI samIpe prayAga karavA; eTale ke jene eka kSaNavAramAM nIrogI karavAnI IcchA thAya tenI AgaLa A dhUpa karavA. 8,9 rAkSaseAnA nAza karanAra grUpa ghRta siddhArthako hiGgu devanirmAlyamakSatAH / sarpatvagbhikSusaMghATI dhUpo rakSoghna ucyate // 10 // WA bakarInuM dUdha, gadheDAnuM mUtra tathA vALa ane sAma-eTale kapUra ke raktacaMdanaratAMjali-eTalAMne ekatra karI teonA zreSTha dhapanA prayAga karavA joI e; kema ke te uttama hAI zreSTha gaNAya che ane te pretAnu nivAraNa kare che; tema ja preteAnA vaLagADavALAM tathA bhUtanA grahanI pIDAmAM A dhUpa vakhaNAya che. 11,12 vAi, graheA tathA upagrahenA vaLagADamAM uttama gaNAtA dazAMga dhUpa ghRtaM siddhArthakAH zvetAH kuSThaM bhallAtakaM vacA / bastalomAni tagaraM bhUrjAvarta saguggulu // 13 // dazAGgo nAma dhUpo'yaM prayojyaH sarvarogiSu / avastAre vizeSaLa dedhruvapradevu ca // 4 // ghI, dheALA-pILA eya sarasava, kaTha, bhilAmAM vajra, makarAnAM rutrAMTAM, tagara, bhAjapatra tathA gUgaLa-eTalAMnA dazAMga grUpanA harakeAI rAgInI AgaLa prayAga karavA joIe; ane apamAra-vAInA rAgamAM graheAnA tathA upagraheAnA vaLagADamAM te khAsa karI A dhUpanA prayAga avazya karAvavA. 13,14 ghI, sarasava, hi'ga, devanuM nirmAlyanamaNuM, akSata-akhaMDa cAkhA, sarpanI kAMcaLI ane bhikSu-sanyAsI ke koI bhikhArI sAdhu vagerenI sa'ghATI-jUnuM kapaDu-eTalAM dravyonA dhUpa kSeAnna-eTale ke rAkSasanA nAza karanAra kahevAya che. 10 pretanivAraNa dhUpa ghRtaM saddhAthakAH kSaudraM meSazTaGgamajApayaH / kharasya mUtraM vAlAMzca somaM caivAtra yojayet // 11 eSa dhUpottamo nAmnA paraH pretanivAraNaH / pa: vratAmimUteSu putanAthAMcAyate // 22 // ghI, sarasava, madha, akarAnu' zI'gaDu', / mAha pamADanAra-mAha dhUpa ghRtaM siddhArthakAH zvetAzcorakaM sapalaGkaSam / zUkarI jaTilA ceti dhUpo moha iti smRtaH // 15 ghI, dheALA sarasava, cAraka nAme sugaMdhI dravya-graMthipaNuM bheda-bhaTeura, gUgaLa, vArAhI kaMda ane jaTilA-jaTAmAMsI-eTalAMnA dhUpa, 'mAha' nAme hAI ne mAha pamADanAra gaNAya che. 15 unALAmAM khAsa upayegI vAruNa dhUpa skrutaM zrIveTTA... rajAkSApadma nam / sadevadArusurasaM zAlajaM ceti yojayet // 16 // dhUpo'yaM vAruNo nAma grISmakAle prazasyate / zakunyAM pauNDarIke ca revatyAM ca kaphAdhike // 17 zrIveSTaka-sarala niryAsa eTale pILA merajAneA guMdara, lAkha, padmakAi, caMdana, devadAra, tulasI ane zAlaja-eTale meTA
Page #672
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhUpakalpa-adhyAya ? 631 (gajano) guMdara ke rALa-eTalAMno dhUpa nI AgaLa karavo joIe. 21 'vAruNa" nAme kahevAya che; e dhUpane | prahane nAza karanAra prahagha dhUpa unALAmAM upayoga kare te zreSTha che. vaLI | cyavayaM mahUTTrt omAnya vava vRtam zani grahanA vaLagADamAM, puMDarIka grahanA | sAtti #gNa kuti vizrataH rarA vaLagADamAM, revatI grahanI pIDAmAM tathA | kUtarAnI vijhA tathA mUtra, morapakSInAM kaphanI adhikatAvALA koI paNa rogamAM A | pichAM, vaja, ghI ane sarasava-eTalAM dhUpane praga karavo te uttama che. 16,17 dravyone A dhUpa "graha#" nAme prakhyAta che. harakeI grahanA vikAramAM mAga karavA | yakSene AkarSanAra puNyakAraka dhUpa yogya caturaMgika dhUpa ghRtaM kuJjaradantaM ca tanujAnyajameSayoH / ghataM majA vasA lAkSA dhUpo'yaM ctrnggikH| | gozRGgamiti dhUpo'yaM pUNyaH puNyajanAvahaH // 23 // alpadoSe kRze bAle prayojyo grahavaikRte // 18 // ghI, hAthIdAMta, bakarAnAM tathA gheTAnAM - ghI, majajA, vasA-carabI tathA lAkSa- | ruvAMTAM ane gAyanuM zIMgaDuM-ATalAM A cArano-"caturaMgika" nAmane dhUpa dravyono A dhUpa puNyakAraka hAI puNyathoDA doSavALA ane kRza thayelA bALakanI | | jana-yakSone AkarSanAra kahevAya che. 23 pAse tema ja keI paNa grahano vikAra sarva rogone tathA prahane nAza karanAra hoya tyAre paNa prayoga karavA lAyaka che.18 zizuka nAmane dhUpa naMdaka nAmano dhUpa | gR sthaLA nAMNI tAraM kleivam | ghRtaM vacA tarakSozca viSThA lomAni carma c| hIbera zatapuSpAM ca haritAlaM manaHzilAm // 24 prasahAnA purISaM ca dhUpo nandaka ucyate // 19 // | mustaM hareNukAmelA dhUpAthamupakalpayet / ghI, vaja, tarakSu-rI chanI viSTA, ruvAMTAM | zikSio nAma dhUpaDavaM tane prApaNA tathA cAmaDuM tema ja prasaha-pakSIonI dhUpane cAnubhUpe ja pratipUre ja mAva! . ra / vijhA eTalAMne dhUpa "naMdaka nAme kahevAya - ghI, sthauNeyaka-granthipaNuM arthAt bhaTelera, che (kAraNa ke te dhUpa sarvane AnaMda pamADanAra jaTAmAMsI, tagara, paripelava-pANImAM thatI hoya che). 19 motha, hIbera-sugaMdhI vALo, suvA, haratAla, grahapIDAne maTADanAra kaNadhUpa manazIla, metha, hareNukA-bIja ane vRti UT dvAdiSAH pisTonavaM | elacI eTalAM dravyane dhUpa mATe (khAMDIsapATa meTA dhUvo graha pa2nA | kUTI) taiyAra rAkhavAM, A dhUpa "zizuka' ghI, pIpara, DAMgaranAM photarAM, vAMdarAnAM | nAme kahevAya che. tene upayoga sarve ruvAMTAM ane cAmaDuM, vaja, sarasava, kaTha | rogomAM tathA grahono nAza karanAra che. ane elacI eTalAno dhUpa "kaNadhUpa" nAme | he bhRguvaMzI vRddhajIvaka! Ano prayoga kahevAya che ane grahapIDAne maTADanAra che. | dhUpamAM, anukrUpamAM tathA pratidhUpamAM paNa lakSmI ke zabhA denAra zrIdhUpa karAya che. 24,25 ghRtaM sarpatvacaM bilvaM saraH siddhArthakA jtu| | sarva rogone dUra karanAra brAhma dhUpa zrIdhUpa iti nirdiSTaH zrIkAmeSUpayojayet // 21 // dhRtaM siddhArthanA sTAjJA kuzA sad... ghI, sapanI kAMcaLI, bilvaphala, sarasa- | tanyA mare trAkSa dhUpavaM brAhma radda mahApiMDI, dhoLA sarasava ane lAkha- 1 grAhmakSatray uthoDayo miranA mata eTalAMne dhUpa "zrIdhUpa" nAme karyo che. | sarvarogeSu satataM kSipraM rogAnirasyati // 27 // Ane upayoga lakSmInI IcchAvALA loko | ghI, sarasava, lAja-DAMgaranI dhANuM,
Page #673
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa hitA-kalpasthAna 3 kuza-dala ane te badhAMnA jeTalI brAhmIATalAMnA dhUpa '* brAhma' kahevAya che. A dhUpanA prayAga brAhmaNAne tyAM, kSatriyone tyAM tathA vaizyAne tyAM paNa karI zake che. harakAI rAgamAM kAyama A grUpanA prayAga karavA; kAraNa ke khadhAya rAgeAne A dhUpa tarata dUra kare che. 26,27 sukhakAraka grUpa ghRta zvadaMSTrA vasukA haridre paripelavam / aar bhAgA ca dhUpo'yaM pratidhUpaH sukhAvahaH // 28 ghI, kUtarAnI dADha, vasuka-akapuSpa, haLa dara, dAruhaLadara, pANImAM thatI mAtha, vaja ane bhAragI-eTalAM dravyoneA A dhUpa pratidhpa tarIke eTale ke harakeAI sAme prajvalita karavAthI sukhakAraka thAya che. 28 sarva rogAmAM vakhaNAtA dhUpa ghRtaM ca padmakozIraM vAlakaM kesaraM rasam / pratidhUpa iti khyAtaH sarvarogeSu zasyate // 29 // ghI, padmaka-kamalakAi ke nIlakamala, uzIra-vALA, sAmAnya harakeAI sugaMdhI vALA, nAgakesara tathA rasa-rALa-eTalAMnA dhUpa paNa pratidhpa tarIke prakhyAta hAI adhAya rAgAmAM vakhaNAya che. 29 mahAuyakAraka pa ghRtaM vAnaralomAni kukkuTANDaM vacA yavAH / siddhArthakA dhUpo'yaM pratidhUpamahodayaH // 30 // ghI, vAnaranA ruvAMTAM, maraghInuM IMDu, vaja, java ane sarasava-eTalAMnA A dhUpa pazu pratyeka dhUpa karatAM mahA yakAraka tarIke vakhaNAya che. 30 rogarahita karanAra ariSTa dhUpa ghRtaM nimbasya patrANi mUlaM puSpaM phalaM tvacam | ariSTo nAma dhUpo'yamariSTaM kurute kSaNAt // 31 // ghI, lIMbaDAnAM pAna, mULa, puSpa, phUla tathA chAla-eTalAMnA dhUpa 'ariSTa' nAme kahevAya che ane te mANasane kSaNa vAramAM rogarahita athavA harakeAI upadravathI rahita kare che. 31 prazaMsApAtra pa vRtta nisvastha vaLi vamUtra vattA hatuM| sarvapAzcAtra dhUpoDAM pratidhUpazca rAvate // rUra|| ghI, lImaDAnAM pAna, gadheDAnuM mUtra, vaja, lAkha ane sarasava-eTalAMnA A dhUpa paNa pratyeka dhUpamAM vakhaNAya che. 32 vAInA roga maTADanAre dhUpa ghRtaM nimbasya patrANi jatusarjarasAkSatAH / bhAsolUkazakRcceti dhUpo'pasmAranAzanaH // 33 // ghI, lIMbaDAnAM pAna, lAkha, rALa, cAkhA, bhAsa pakSInI ane ghuvaDa pakSInI caraka eTalAMnA dhUpa vAI rAganA nAza kare che. 33 sarva roganA nAza karanAra dhUpa dhRta nisya vALi muttAzrvaCyotathA / gomeSavastavAlAca dhUpo'yaM sarvarogahA // 34 // ghI, lIkhaDAnAM, tulasInAM tathA kaNeranAM pAna ane gAyanA, akarAnA tathA gheTAnA vALa-eTalAMnA A dhUpa sava rAgeAnA nAza karanAra che. 34 badhAM bhUtanI pIDAnA nAza karanAra gaNadhUpa dhRtAkSata jJAtipuSpa madhu vidyArthA vaSA / gaNadhUpa iti khyAtaH sarvabhUtarujApahaH // 35 // ghI, cAkhA, jAinu' puSpa, madha, sarasava tathA vaja-eTalAMnA A 'gaNadhUpa' nAme prakhyAta dhUpa badhAM bhUtAnI pIDAnA nAza karanAra che. 35 kalyANakArI svastika dhUpa ghRta adhUimra puSpa jJAtizirISayoH | nameruNA samAyukto dhUpaH svastika ucyate // 36 ghI, zaghrakI nAmanu' eka zAlavRkSa ke mATA gajanAM jhADanAM pAna, jAIna" tathA sarasaDAnuM puSpa ane nameru-saralavRkSa arthAt devadAra-eTalAMnA banAvela dhUpa kalyANakArI hAI svastika ' kahevAya che. 36 grahonA upavAnA nAza karanAra pAMca rRpe dyUta jIjIjIsaMyu, levavAha nRtAnvitam / kAlAguru ca sarpizca sarSapAzcApi sarpiSA // 37 6
Page #674
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhUpakapa-adhyAya ? 633 tRNamUlasya patrANi sAraM puSpaphalaM tvacam / tatkAlamapi cApannaH saMbhRtyAzu prayojayet / 'paJcadhUpAH samAkhyAtAH saghRtA grahanAzanAH // 38 nanu tasmin dhruvA siddhiryathApUrvopakalpite // 45 // ghI, gugaLa, ghIthI yukta devadAra, kALuM | bAgratadhUpathare na pratidhUdhyate agara, ghIthI yukta karelA sarasava ane | bAju te nomAnoti tathe dhUthane puna kA pAMca tRNanAM mUla, sAra, puSpa, phaLa tathA vaidya, prathama ja puSya nakSatrano yoga chAla-e pratyekanA pAMca dhUpa grahonI hoya tyAre pahelAM upavAsI rahI, snAna pIDAno nAza karanAra tarIke prakhyAta karI pavitra thaIne maMtra dizA-pUrvamAM, agni khUNAmAM ke uttara dizAmAM svastithayA che. 37,38 vAcana karyA pachI balidAnanuM karma karIne kadI na bagaDe te-gRhadhUpa managamatA suMdara zabdo sAMbhaLyA pachI upara guggulvAdIni caitAni dazAGgaM ca samApayet / kahelA dhUpanAM sAdhane lAvavAM joIe. gRhadhUpa iti khyAto na kvacit pratihanyate // 39 pachI te dhUpanAM dravyone cAra pavitra kanyAo gUgaLa vagere upara jaNAvelAM dravyo ane dazAMga dhUpa ekatra karavAmAM Ave te sAvadhAna thaIne kUTI nAkhe tevI goThavaNa karI ane te pachI kaI navA vAsaNamAM gRhadhUpa" nAme prakhyAta thayela che. e dhUpa kadI paNa nAza pAmatuM nathI eTale ke bagaDI te taiyAra thayela dhU5 rAkhI mUko ane te paNa surakSita sthAne te vAsaNanA mukhane jato nathI. 39 barAbara baMdha karyA pachI te dhUpa pAtra rAkhI upara kahelA e 40 dhUponI saphaLatA mUkavuM joIe ane yogyakALe te dhUpane siddhArthAzceti dhUpAste ctvaariNshdudaahRtaaH| prayoga karAvavo joIe; athavA tatkALa te bhiSaksiddhikarA nRNAM putradA roganAzanAH // 40 dhUpane upacoga karavAnI jarUra jaNAya toye ema uparanA bhAgamAM je 40 dhUpe te dhUpane ekatra karI tarata ja tene prayoga kahyA che, te harakoI prayajanane siddha karanArA | karAva; ema uparyukta vidhAnapUrvaka ekatra hAI vaidyanI badhI cikitsAne saphaLa kare che karI tiyAra rAkhelA te dhUpanA-prayogathI ane lokone putra-saMtati denAra tathA kharekhara cakkasa saphaLatA thAya che eTale ke rogono nAza karanAra tarIke prasiddha che. 40 e dhUpanA sevanathI je je phaLasiddhi darzAvI e 40 dhUpane the upayoga karavo joIe che te cokkasa prApta thAya che. ema dhUpane tairSAlAn samApannAnariSTAgArameva c| prathama prayoga karyothI eTale ke te te dhUpane vastrazayyAsanAdyaM ca bAlAnAM dhUpayedbhiSak // 41 | rogIe prathama sUryo hoya chatAM te te je nAnAM bALako prathama ja sUtikAgraha- dhUpathI thatA phAyade je na thAya te e mAM jevAM janme ke tarata ja vadhe, te bALakane rogIne pharI te te dhUpa sUMghADa joIe; nAM vastro, zayyA tathA Asana-ghaDiyAM vagere paraMtu ema ekavAra jeNe dhUpa suM hoya badhAM sAdhanone dhUpa Apavo joIe. 41 | chatAM tene tethI phAyade na jaNAya te chatAM kAraNe e rogIne pharI tarata ja te dhUpaprayoga pUrvameva bhiSagdhUpaM puSyayogena saMharet / ja na karAvAya to e rogIne roga prApta upavita suvi rAto maitrAyora INu yA kara | thAya che; e kAraNe pharI te rogIne dhUpacAlitya vaDhivA kuvA brAmanoDanuir=A prayoga karavo joIe. 42-46 catasraH zucayaH kanyAH kuttttyeyur(tndritaaH)|| | dhUpanA traNa prakAre ............taM dhUpa nidrAnane nA | dhUpathyavAnadhUpa pratipazca vIvara!! gopayecca supihitaM kAle cainaM prayojayet // 44 // trividho dhUpa uddiSTaH karmamedAccikitsakaiH // 47 // e dhUpa devAnAM
Page #675
--------------------------------------------------------------------------
________________ 634 kAzyapa saMhitA-kalapasthAna he chavaka! karmanA bhedathI eTale ke | jomUtapizAbhyo martha vo viSyati judAM judAM cikitsAkarmane anusarI vaidyoe nAteSa vadhemAne tone dhANyAM ja yu Tu para traNa prakAranA dhUpa darzAvyA che. temAMno pUrve RSionAM saMtAno jema jema pahelo dhUpaprayoga, bIjo agdhUpayoga ane utpanna thatAM hatAM, tema tema rAkSasa, te te pachI trIjI vArano je prayoga te te RSibALakonuM haraNa karI jatA hatA, pratidhUpaga kahevAya che. 47 te vakhate moTA moTA badhA RSie, dhUpanAM utpattinAM kAraNe sthAvara agnidevane zaraNe gayA hatA ane tema, tathA jagame japa tathA tapakarmamAM joDAI gayA hatA, kaumArabhRtyAstvapare jaGgamasthAvarAzrayAt / pachI agnideva prasanna thayA hatA ane dinaM vrate dhUpa paNa mate citA 48 temaNe RSione Ama kahyuM ke-"he RSio! bIjA kaumArabhUtya-bAlacikitsaka vidyo huM tamane A dhUpa ApuM chuM; teone te kazyapanA matane anusarI sthAvara tathA tame prayoga karo ane tamArAM te te janmelAM jaMgamanA AzrayathI be prakAranI yoni saMtAnone A dhUpa Apo; jethI tamane vALA eTale ke be prakAranuM te (sthAvara, ke tamArAM te te saMtAnone rAkSasothI, jagama) utpatti kAraNa mAnIne dhUpane be bhUtothI ke pizAcathI bhaya thaze nahi. prakArano kahe che. 48 vaLI tamArAM je je saMtAne janmyAM hoya dhUpa saMbaMdhI aneka praznone nirNaya ! ane temAM kaI roga thAya ane te kahevAnI pratijJA roga je vadhavA mAMDe, tema ja e saMtAkuto dhUpAH samutpannAH kiMdaivatyAH kimAzrayAH / kairnAmabhirmatAsteSu dahyamAneSu ki nonI dhAvamAtAmAM kaI roga praveze ane te OM kava cha3 evaM mahAjanagatazcocyate bhiSajA bhiSak / / paNa jyAre vadhavA mAMDe tyAre paNa tame tasmAnnirNayameteSAM praznAnAM zRNu tattvataH // 50 // te te bALakone tathA teonI dhAvamAtAne dhUpa kyAMthI utpanna thayA che ? te te udezI A dhUpane avazya prayoga karo. 51,para dhUpanA deva kayA hoya che ? e dhUpano agnidevanA upadeza pachI munioe dhUpaAzraya karyo hoya che? e dhUpone kayAM | kamamAM kazyapanI yojanA karI hatI kayAM nAmathI mAnyA che ? vaLI te te tarate munakatu: rapa Dhovardhanam | dhUpone jyAre prajavalita karavAmAM Ave pisToti zI yuthugustatra varmANa l // tyAre zuM japavuM joIe? ema koI vaidya, agnine te upadeza sAMbhaLyo te pachI meTA lekasamudAyanI vacce rahI bIjA vaidyane e munio saMteSa pAmyA hatA ane jyAre pUche tyAre te prazna karanAra vaidyane teoe kazyapane lokenI vRddhi karanAra vaidya kaye uttara ApI nirNaya kahe To tathA RSilakanA hitakArI jANIne te dhUpajoIe? ema jijJAsA thAya, tethI e | karma vize temane jyA hatA. arthAta judA judA praznone nirNaya yathArtha rIte uparyukta dhUne te te sthAnethI grahaNa tame have sAMbhaLo. 4950 karI teone taiyAra karavAnA kAmamAM potAnA dhUpanI utpatti viSe prAcIna ItihAsa pratinidhi banAvyA hatA. 53 jAtA jAtA RSisutA hriyante rAkSasairyadA / agneHsakAzAddhUpAn sa saMlabdhvA caadhiko'bhvt| tadA maharSayaH sarve vahni zaraNamanviyuH // 51 // adhRSyAH sarvabhUtAnAM kumArAste ca rakSitAH // 54 homjaaptpoyuktaasttstusstto'gnirbrviit| te pachI agni pAsethI kazyapa RSie mAna dhUpAna kachidghAyua mafpatAnA ! dhUpa meLavyA hatA, jethI te kazyapa, badhA
Page #676
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhUpaka95-adhyAya ? 635 karatAM adhika thayA hatA; ane e dhUpa ratve sAmo dhUpayatu, nakSatrANa tyA punAmeLavyA pachI te RSio. sarva prANI. vAya dhUpa-tu, nakSatrA vA yevatA: sumana othI adhaSya banyA hatA eTale ke kaI dhUpathatu, ahorAtrALa sva racAtta dhUpathag, paNa prANIo, te RSiono parAbhava, / RbhavastvA puNyAya karmaNe dhUpayantu, sNvtsraatiraskAra ke anAdara karI zakatA na hatA; vidyA banAvvANa dhUpacatu, azvina vADa | svA''yuSe brahmavarcase balAya dhUpayantu, prjaaeTale ke koI paNa prANI, RSione joi rIyakRvAra tatte sevA)pUTdekhI karI zakatAM na hatAM; tema ja temanA vatam, mAtArA sina dhUpa tu, pitararatva kumAra-putra vagere saMtatinuM paNa (te te to chevAya dhArthe dhUpatu, kumAra dhUpathI) rakSaNa karAyuM hatuM. pa4 kaumArAya vasave dhUpayatu, zAkhastvA yauvanAya evaM dhUpAH samutpannAH prajAnAM hitakAmyayA / dhUpayatu, vizAkhastvA madhyAya vayase dhUpayatu, nirdiSTAzcAgnidevatyA jnggmsthaavraashryaaH||55|| naigameSastvA jarase dhUpayatu, sarve tvA devA upara jaNAvyA pramANe prajAnA thAya dhAne dhUpathag, sarve tyAM pat kakSA varcasAya dhapayanta. sarvAstvA nadyaH supItAya hitanI IcchAthI dhUpe utpanna karAyA hatA. | ane te te dhUpone agnidevanA saMbaMdha dhUpayantu, sarve tvA parvatAH sthairyAya dhUpayantu, sarvAstvA oSadho'nnAdhAya dhUpayantu, sarva tvA vALA kahyA che, arthAt uparyukta badhAya | vanaspatayaH suvratAnAM zreSThayAya dhUpayantu, sarve dhUponA deva agni che, ema kahevAmAM tvA pazavaH zaktyai zAntyai dhUpayantu, satyena AvyuM che. papa tvA dhUpayAmyatena tvA dhUpayAmya'tasatyAbhyAM tvA dareka dhUpane prajvalita karatI veLA dhUpayAmi, namo devebhya iti japet / iti ha maMtra bAla mAha bhagavAn kazyapaH // 57 // vidhUrasyanuvAkena sarvamevAbhimantrya c| he bALaka! agnideva tane A dhUpa prayuta riArI rahyAM hyumane navina IT Apo; brahmA tane A dhUpa Apa; ziva harakoI dhUpane prajvalita karyA pahelAM | tane A dhUpa Apo; vasuo tane A vapUrasI" vagere anuvAka bhaNI jaI abhi| dhUpa Ape; rudradeva tane A dhUpa Apo; maMtrita kare jaIe; ane te pachI te | Aditya deva-sUrya tane A dhUpa Apa; dhUpa jyAre prajavalita karAya tyAre A | marutvAyude tane A dhUpa Apa; AzIrvAdAtmaka maMtrono japa avazya kare | sAdhyadeva tane A dhUpa Ape; Rbhudevo ane te dvArA bALakanI rakSA karavI. pa6 | | tane A dhUpa Apo; vizvede tane A dhUpa prajavalita karyA pachI japavAnA | dhUpa Apo; badhAye deva tane A dhUpa maMtrane atha | Apo; badhA cheda-vedo vagere tane A agnistvA dhUpayatu, brahmA tvA dhUpayatu, ziva- | dhUpa Apo; pRthvIdevI tane A dhUpa Ape; svI dhUpakatu, gharagharasvA dhUpatharg, hA aMtarikSa tane A dhUpa Ape; svarga dhUpatu, Aviyatva dhUpayatu, mahatattva dhUpa- tane A dhUpa Apo; badhI dizAo tane utta, sArthavA dhUpathatu, tevA mavA | A dhUpa Ape; dizAonA patie tane guthana, vizve tyA tevA dhUpathag, sarva svI | A ghapa ApeH jaLa devatAe tane devA dhUpayantu, chandAMsi tvA dhUpayantu, pRthivI tvA dhUpayatu, antarikSaM tvA dhUpayatu, dyaustvA A dhUpa Apo; ziva tane pavitra dhUpayatu, zitva dhUpa-g, hiMsA cA patta karatA rahI A dhUpa Apo; mitradevadhuupyntu, devIrApastvA dhUpayantu, zivastvA pava- | savitA-sUrya tane A dhUpa Apa; caMdramAno pUratu, mitraraMvA vattA dhUpa tuM, samadeva tane A dhUpa Apo; badhAM nakSatra
Page #677
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-kalapasthAna tane sArI prajA ApavAne A dhUpa Ape; | kazyape kahyuM hatuM. 50 nakSatranA devatAo tane uttama mana arpa | iti zrIkAzyapasaMhitAmAM kalpasthAna viSe "dhUpanakalpa' vAne A dhUpa Ape; divasa ane rAtrio nAmane 1le adhyAya samApta tane zAMti ApavA A dhUpa Ape; bhu de tane puNya arpavAne A dhUpa Apo; lazunaka5 : adhyAya ? saMvatsaro-varSo tane AyuSa tathA brahmateja | athAta sTazunAM sthAthIcAmaH | zA. ane bala arpavAne A dhUpa Apo; | phuti du khATu mAnavAnuM zyapa / 2/ prajApati-dakSa tene sArI prajA utpanna karavA have ahIMthI ame "lazunakalpa" nAmanA A dhUpa Ape azvinIkumAro tane | bIjA adhyAyanuM vyAkhyAna karIzuM, ema Arogya, lAMbuM AyuSa, sahanazakti tathA bhagavAna kazyape ja kahyuM hatuM. 1,2 kalyANa ApavA A dhUpa Apo; mAtRkA | dutAzihotramANana ane prajJAti. devIo nehayukta thaI tane A dhUpa Apo | pache vara jANe prajJAno tivAkyathA rUA. badhA pitRdevo tArA zarIrane cheda na | prajApati bhagavAna kazyapa, "gaMgAdvAra" thAya te mATe tema ja svadhA arpaNa | nAmanA gaMgAnI utpatti sthAnarUpa pradeza para karavA tene dhUpa Apo; kumAra kArtika agnihotranI Ahuti ApavA jyAre birAsvAmI tane kumArapaNuM arpavAne A dhUpa jatA hatA, te kALe prajAonA hitanI Apa; zAkhadeva tane yauvana ApavA A | IcchAthI sthavira-vRddhajIvake temane Ama dhUpa Ape; vizAkhadeva tane madhyama | pUchayuM hatuM. 3 vayanI prApti mATe A dhUpa Ape; niga- lasaNanI utpatti Adi viSe vRddhajIvakane meSa deva tane vRddhAvasthA prApta karavA A kazyapane prazna dhUpa Apo; badhA devo tane divya teja | mar4gunotpatti kayo ropayogane | zrotumicchAmi kAlaM carogAn , yeSu na yeSu ca // 4 // prApta karavA A dhUpa Apo; badhA RSio mADa tane brahmateja prApta thAya te mATe A dhUpa | annapAtta jiMtatra, r vyApadazcAsya kAHsanti,kiMca tAsAM cikitsitm| ed 2 mi llll. Apo; badhI nadIo tane uttama jalapAna | he bhagavana kazyapa! lasaNanI utpatti karavAne A dhUpa Apo; badhA parvate tathA tenA upayoga mATe teno prayoga tArAmAM sthiratA prApta thAya te mATe A | huM sAMbhaLavA IcchuM chuM; kayA kALe ane dhUpa Apo; badhI oSadhIo tane anna | | ane kayA kayA rego para lasaNane prayoga vagere khorAka arpaNa karavA A dhUpa Ape | karI zakAya ? je rogo para ane je badhI vanaspatio tane uttama vratadhArI- | mANaso te lasaNano upayoga na karI zake omAM zreSThapaNuM prApta karavA A dhUpa ApI; ane je kALe ke je mANasa te lasaNane - badhAM pathao zakti tathA zoti prApta | avazya upaga karI zake; temaja e lasaNanI karavA A dhUpa Ape; tane satya prApta prayoga na karI zakAya evA rego para ane che thAya te mATe huM A dhUpa ApuM chuM; je loko te lasaNano prayoga karavA ayogya RtanA kAraNe tane A dhUpa huM AvuM chuM; hoya chatAM teno prayoga kare che tethI Rta tathA satya-e beyanI tane prApti | kaI vyAdhie ke kyA upadra thAya che? thAya te mATe A dhUpa huM tane ApuM chuM, ane te upadrava thayA hoya tyAre tenI badhA devane namaskAra thAo, ema bhagavAna kaI cikitsA karavI joIe ? tema ja e apa Ape A dhUpa " bhagavana ka ratA tene rasa
Page #678
--------------------------------------------------------------------------
________________ labunaka95-adhyAya ? lasaNane prayoga cAlu hoya tyAre khorAka- | sAthe udaya pAmyo hato eTale ke potAnA pANI kayAM levAM joIe? kaI vastunI | meDhAmAMthI bahAra nIkaLyo hato ane te parejI rAkhavI joIe ane te lasaNane | oDakAra-amRtanA aMze sAthe devayoge prayoga karavAthI zuM phaLa prApta thAya che, te tyAM jamIna para AvI pahoMcyo hato ane paNa huM sAMbhaLavA IcchuM chuM, mATe Apa | tyAM apavitra pradeza para te paDyo hato; kaho. 4,5 pachI te vakhate ike, IMdrANune Ama kahyuM kazyapa munine pratyuttara hatuM ke "tame aneka putrovALAM thaze ane ti gg: ra Li muninAdu prajAtim | A amRta (tamArA mukhamAMthI) ahIM ag w! thotpanna sTAnaM sAtha dA | jamIna para je paDayuM che te eka rasAyana ziSya vRddhajIvake ema pUchayuM hatuM, | (auSadhi)rUpe utpanna thaze; paraMtu A tyAre kazyapa munie prajAonuM te hita apavitra sthAnanA deSathI durgaMdhathI yukta Ama kahyuM hatuM, he saumya ! lasaNa je prakAre ! thaze ane e ja kAraNe te (brAhmaNa, kSatriya utpanna thayela che, te zreSTha ItihAsa sAthe | tathA vaizya jAtirU5) dvija varNane sevana tame dhyAnapUrvaka sAMbhaLe. 6 karavA yogya nahi thAya ema te cheke kahyuM lasaNanI mULa utpattino itihAsa hatuM. te pramANe e apavitra pradeza para paDeluM na leme garbhamindrANI yadA vrssshtaadpi| te auSadhirUpa dravya "lazuna-lasaNa" nAme tenAM UMcAmaNa rADamRtamati zruti llNA | utpanna thayuM hatuM ane te pRthvI para eka vadhena ttinAM vIMdunA rAphaT FnA | amRtarUpa thaze eTale amRta jevuM guNakAraka vIDantIM sAntvayan devIM patirbhAryAmapAyayat // 8 // | thaze. e prakAre te lazuna A pRthvI para tasyAstu saukumAryaNa hiyA ca ptisnnidhau|| amRtasya ca sAratvAdudgAra udayadyadA // 9 // | utpanna thayuM che, paNa tenI je kriyAvidhi kadarachA 4 jajanA niguta jA | eTale ke upayoga karavAnI rIti che, tene tatoDavI chamitro suputra avasthara rabA | have huM tamane kahuM chuM, te sAMbhaLa. 7-12 tAthamRta mUmAM mavathati vAcanam | | vivaraNa: e pramANe ApaNuM prAcIna sthAnopAju Tubdha mavathatyaMdragopAm zo | zAstromAM paNa lasaNanI utpatti judA judA prakAre lazunaM nAmatastacca bhaviSyatyamRtaM bhuvi / lakhI che. "gadanigraha' nAmanA graMthamAM lasaNanI evametat samutpannaM, zRNu tasya kriyAvidhim // 12 utpatti Ama lakhI cheH "rAhoratyutavaSe TUnArthe je kALe IMdrANI, (paraNyA pachI) patitA galAt / amRtasya kaNA bhUmo te rsontvvarSa vItI gayAM, chatAM garbhavatI thaI nahi maagtaaH|| dvijA nAznanti tamato daityadehasamudbhavam / tyAre ike teNIne amRta khavaDAvyuM hatuM, sAkSAravamRtasamUtaM grAmINa rasAyanam II-rAhu daitye ema sAMbhaLavAmAM AvyuM che, e veLA(amRta candra-sUryanI vacce pesI jaI kapaTathI jyAre pAna karAvatI veLA) zaramAtAM te devI amRtapAna karyuM hatuM, tyAre viSNu bhagavAne tene iMdrANane pitAnI suMdara DAbI bhujA vaDe tarata oLakhI laI te rAhunuM mastaka cakrathI kApI AliMgana karI nehathI pati iMke potAnAM nAkhyuM hatuM, tyAre tenA ardhA kapAyela gaLAmAMthI e patnIne amRta pAyuM hatuM, paraMtu te | | amRtanA je kaNe jamIna para paDyA hatA, temAMthI iMdrANI komaLa hatAM ane patinI samIpe lasaNanI utpatti thaI hatI tethI tene daityanA dehamAMthI pitAne zarama AvatI hatI, tethI e vakhate | utpanna thayeluM jANune brAhmaNa Adi dvija varNanA amRtanA sArarUpe potAnA moDhAmAMthI | lake te lasaNane khAtA nathI, paraMtu gAmaDiyA amRtano oDakAra amRtanA amuka aMze | ajJAnI leke te tene rasAyanarUpe samajI tene
Page #679
--------------------------------------------------------------------------
________________ 38 kAzyapasa`hitA-kalpasthAna lasaNamAM svAdu-madhura, kaDavA ane tIkhA rasa, ekathI eka vadhu vadhu khaLavAna hAya che, tethI lasaNa (pacavAmAM) bhAre, snehayukta tathA bRMhaNu-pauSTika che. 14 premathI upayoga kare che.' vaLI 'nAvanItaka' nAmanA jaNAvyA che; tenA nALamAM kaSAya-tUrA rasa darzAvyA graMthamAM lasaNanI utpatti Ama kahI che ke- che; te nALanA agrabhAgamAM * lavaNu-khArA rasa * purA'mRta pramathitamasurendraH svayaM vau| tasya nirmAnyo che ane tenA bIjamAM madhura rasa kahyo che.'13 bhagavAnuttamAGgaM janArdanaH // kaNThanADIsamAsanne vicchinne lasaNa pacavAmAM bhAre che tasya mUrdhani / bindavaH patitA bhUmAvAdyaM tasyeha janma svAdustiktaH kaTuzcAtra yathAparaparotkaTAH / tu // na bhakSayantyenamatazca viprAH, zarIrasamparkavini- svAdutvAdguru sasnehaM bRMhaNaM lazunaM param // 14 smRtatvAt / gandhogratAbhAvata eva cAsya vadanti shaastraaviAmapravInAH / pUrve jyAre samudramanthana karyuM hatuM tyAre temAMthI amRta khahAra nIkaLyuM hatuM, tene bhagavAna viSNue, devAne pAI devA mAMDayuM hatuM, tyAre sUcandranI vacce devanuM chUpuMrUpa dharI asurAnA iMdra rAhu pesI jaI amRtane pI gayA hatA, tenI jANa thatAM bhagavAna viSNue tenuM mastaka sudaOnayathI tarata ja kApI nAkhyuM hatuM; tethI tenA gaLAnI nADImAMthI amRta paNa bahAra paDyuM hatuM, ane tenAM je TIpAM jamIna para paDyAM hatAM, temAMthI lasaNu utpanna thayuM hatuM; ema lasaNanI prathama utpatti thaI hatI, te kAraNe brAhmaNeA te lasaNane khAtA nathI; kAraNake asuranA zarIranA tene sa MbaMdha thayelA hAI ne temAMthI te utpanna thayuM che; vaLI te lasaNamAM gandha paNa ugra rahelI che, tethI paNa brAhmaNeA tene khAtA nathI; ema zAstronA jANakAra vidvAneA kahe che. 7-12 lasaNanA vizeSa guNA sattAdhAraLavAca sAdhArAnApam / AyuSya TrIpanuM pRthaM dhanyamAroya zramam || smRtimedhAvahavayovaLacakSu prajJAvanam / muddalIyananana srotamAM ca vizodhanam / zuzoLitAmAMLAM nananuM dvIniSedhayoH / saukramAryAM dhaiyuM valaH sthApana vam // lasaNamAM rase sAdhAraNa che, tethI sAdhAraNa rAgeAnA te nAza kare che; AyuSyane vadhAre che; jaTharanA agnine pradIpta kare che; vRSya athavA vIryavardhaka che, dhanane ApanAra che ane zreSTha ArAgya Ape che; vaLI te smaraNazaktine, medhA-buddhine, khalane, vaNu-zarIranA raMgane tathA cakSu-netrane prasanna karanAra che; mukhamAM sugaMdhane upajAve che, srotAne vizeSa zuddha kare che; vIya ne, rudhirane tathA garbhane upajAve che; zarama tathA niSedhane upajAve che; sukumArapaNuM kare che, kezane hitakArI che ane uMmarane sthira karanAra che. 15-17 lasaNamAM eka rasa Ache hAvAthI pAMca rasA che raso'sya bIje kaTuko nAle lavaNatiktakau / patrANyasya kaSAyANi, vipAke madhuraM ca tat // 13 lasaNanA bIjamAM tIkhA rasa che, tenA cheADanA nALamAM khArA ane kaDavA rasa che; tenAM pAMdaDAM tUrAM hAya che ane vipAkamAM eTale pacyA pachI te ane che. 13 madhura vivaraNa : bhAvaprakAzanA nidhaMTumAM lasaNunA guNavaOnamAM Ama kahyuM che ke ' druzrAvIha mULeSu tittaH patreSu saMsthitaH / nAle kaSAya uddiSTo nAlAgre lavaNaH smRtaH // bIje tu madhuraH prokto rasastadguNavedibhiH // lasaNanA guNu jANanAra vidvAneAe tenA mULamAM tIkhA rasa kahyo che, tenAM pAMdaDAMmAM kaDavA rasa lasaNanA vadhu uttama guNA amRtodbhUtamamRtaM lazunAnAM rasAyanam / dantamAMsanakha zmazru kezavarNavayobalam // 18 // na jAtu bhrazyate jAtaM nRNAM lazunakhAdinAm / na patanti stanAH strINAM nityaM lazuna sevanAt // 19 na rUpaM bhrazyate cAsAM na prajA na balAyuSI / saubhAgyaM vardhate cAsAM dRDhaM bhavati yauvanam // 20 // lasaNuM amRtamAMthI utpanna thayeluM hAIne amRtarUpa che ane uttama rasAyana
Page #680
--------------------------------------------------------------------------
________________ lazunakalpa-adhyAya ? che; tethI lasaNanuM sevana karanAra leAkeAnA dAMta, mAMsa, nakhA, dADhI-mUcha, keza, uMmara tathA vALa kadI bhraSTa thatAM nathI; tema ja lasaNanA nitya sevanathI strIenA stana namI paDatA nathI; eTalu ja nahi, paraMtu lasaNane sevatI strIonu` rUpa kadI bhraSTa thatuM nathI ke echuM thatuM nathI ane te strIonAM prajA-saMtAna, khaLa tathA AyuSa paNu kSINa thatAM nathI; te uparAMta lasaNanA sevanathI strIonu saubhAgya vadhe che ane yauvana dRDha thAya che. 18-20 lasaNathI srIone vadhu phAyadA pramadA'tividhAyApi lazunaiH prApnute mRjAm / na cainAM saMprabAdhante grAmyadharmodbhavA gadAH // 21 lasaNanuM vadhu sevana karIne paNa strIe atizaya zuddhine pAme che; tema ja vadhu maithuna karavAthI utpanna thatA rAgeA paNa lasaNa sevatI strIne lAgu thatA nathI. 21 kaTIzroNyaGgamUlAnAM na jAtu vazagA bhavet / THEN jAtvapriyadarzanA // 22 vaLI lasaNane sevatI strIo keDanA, zroNI-kulAnA tathA bIjA aMgAnA mULamAM thatA rAgone paNa vaza thatI nathI; uparAMta lasaNa khAtI strI vAMjhaNI rahetI nathI ane apriya dekhAvanI paNa kadI thatI nathI. lasaNane niyamita sevatA puruSAne 39 lasaNane sevanArA puruSa, jeTalI strIe sAthe maithuna-samAgama kare, teTalI-khadhI galane dhAraNa kare che; tema ja e puruSa nIla kamaLanA jevA sugaMdhI zarIravALA tathA kamaLanA jevA zarIranA ragavALe thAya che. 24 lAla lasaNa aneka rogAne maTADe che cyutabhagnAsthirogeSu sarveSvanilarogiSu / duvvatozrame pAse ironevu sarvazaH // 26 // minuSTiAsepu nAM visphoTanevu ca / vaivaNyai timirazvAsanaktamAndhyAlpa bhojane // 27 // jIrNajvare vidAhe ca tRtIya kacaturthake / srotasAmuvadhAtevuM pAtrajJAopazauyoH rA jhamarImaMtraNa ApuM TaheDatha mantra / prarcchI zoSavu vAce vAtazobite // 26 // gunAphyucyulIta medhAgnithabUce / mukhyate yAmi kSipraM vadhuzcAdhi mAttute ||rUnA thatA phAyadA DhamedhA vidIrghAyurdarzanIya prajA bhavet / azrAnto grAmyadharmanu zu dhAzramanennaraH ||rI je puruSa, lasaNanuM sevana (nityaniyamita) kare che, te -majabUta medhA- nAmanI dhAraNAzaktivALI buddhithI yukta, lAMbA AyuSavALA ane dekhAvaDI prajA-- saMtatithI yukta thAya che; ane vIya ne hADaku khasI gayuM hAya ke bhAMgI gayuM hAya-te rUpI rAgeAmAM, vAyunA badhAye rAgAmAM, strInA At va-mAsikasrAvasa badhI rAgamAM ane puruSanA vIrya saMkha`dhI rAgamAM, bhrama-cakarInA rogamAM, kAsa-udharasanA rAgamAM, badhI jAtanA kADhanA rAgeAmAM; kRmirAga, gulma-gALAnA roga ane 'kilAsa' nAmanA koDhanA rAgamAM, ceLanA rAgamAM, dhAraNa karI-TakAvI zakanAra hoIne maithuna-visphATaka rogamAM, zarIramAM vivaSNu paNa ke kriyAmAM thAkatA nathI. 23 raMga badalAI javAnA rogamAM, zvAsa-hAMph ke kramanA rAgamAM, rAtrinA aMdhApAnA rAgamAM, khArAka Ache khavAya te rAgamAM, jINu --jUnA tAvamAM, (zarIramAM ) vidAha lasaNa-sevananA vadhu phAyadA yAvatIbhizca samiyAttAvatyo garbhamApnuyuH / nIlotpalasugandhizca padmavarNazca jAyate // 24 // lasaNanA adbhuta guNA pAtramAmAoti bhramAdhuryameva ca anIvAvAmAM vAM dAgnIvanam // 25 // lasaNane sevA mANasa, zarIramAM kAmaLapaNuM pAme che ane kaMThanA madhurapAne avazya prApta kare che. vaLI lasaNanuM sevana grahaNInA doSane atyaMta zamAve che ane jaTharanA agnine khUba praznIsa kare che. 25
Page #681
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-kalpasthAna vadhu baLatarA thAya-te rogamAM, tRtIyaka- | rogamAM, meDhAnA rogamAM, jene taratamAM tariyA tAvamAM, caturthaka-cethiyA tAvamAM, | UlaTI thaI hoya teNe, jeNe virecana lIdhuM strotarUpa nADIonA mArgo baMdha paDyA hoya, jeNe nasya ke zirovirecana sevyuM hoya ke aTakI gayA hoya te ragamAM, | haya, je mANasa atizaya sukAI gaye. zarIramAM jaDatA ane zarIranuM sukAvuM| hoya, jene tarasa lAgyA karatI hoya, jene e rogamAM amarI-patharInA rogamAM, | UlaTI thayA karatI hoya, jene heDakIne mUtrakRccharogamAM, kuMDala ke bastikuMDala | roga hoya, jene zvAsa roganI atizaya rogamAM, bhagaMdara nAmanA gUmaDAnA rogamAM, | vRddhi thaI hoya, jenAmAM gheryane abhAva strInA pradararogamAM, plIhA-baroLanA rogamAM, hAya, je mANasa kaI paNa sahAyathI rahita zoSaroga-kSayamAM, pAMgulya-pAMgaLApaNArUpa haya, jeo daridra-nirdhana thayA hoya, jeo rogamAM ane vAtarakta rogamAM lasaNano | duSTa manavALA hoya ane jene nirUhabastiupayoga karavo joIe; tema ja medhA' | AsthApana apAyuM hoya, teoe lasaNa nAmanI buddhinI dhAraNa zakti mATe ane sevavuM na joIe. 31-38 jaTharanA agninuM baLa vadhAravA mATe paNa lasaNanA upayoga mATe khAsa samaya lasaNano upayoga kare, ekaMdara lasaNanuM saT &AnAM tu sarvopu zo sevana karanAra mANasa, tarata rogathI rahita re, mAthavA mATe zunAgupayogat rUpA thAya che ane zarIrane adhika puSTatAvALuM jeonAM agnibaLa kSINa thayAM na hoya, karI zake che. 26-30 teone te harakoI regamAM lasaNanuM sevana - lasaNanuM sevana kANe na karavuM ? uttama gaNAya che; ane pauSa tathA mAgha nAcattachamiNA jatti vA progarA | mahinAmAM lasaNano upayoga avazya karo. lii thavoDarnAziH vRttimAM mizizu. rUira lasaNanI mAtrA vagere viSe Ame jvare'tisAre ca kAmalAyAM tathA'si / vayasthAni suhRdyAni nistuSANyavizodhitam / UrustambhavibandheSu galavaktrarujAsu ca // 32 // kAyAgnikAlasAtmyena mAtrA sthAniyamo'pi ca // sadyovAnte virikte ca kRtanasye vizASite / / | lasaNanI je kaLIo barAbara vayasthatRUTchapirantapu vizvAsAtivRttipu rUrU | pAkI tathA tAjI heya ane hRdayane atiadhRtissvshaayessu daridraSu durAtmasu / zaya game tevI hoya, teonI mAtrA dattabastinirUheSu lazunaM na prayojayet // 34 // (pramANa) zarIranA agninuM baLa, kALakaphanA rogamAM ke pittamAM lasaNane samaya tathA sAmya eTale ke potAne mAphaka prayoga na karavo; tema ja je mANasa atyaMta hoya te pramANe sevI zakAya che ane tene kSINa thaye haya, vRddha thayo hoya, jaTharanA | niyama paNa te te zarIrano agni, kALa agninI maMdatAvALe hoya, je strI suvAvaDI tathA sAo anusAra thaI zake che. 36 ke sagarbhA hoya ane je bALaka taddana lasaNanI mAtrA nAnuM hoya teNe paNa lasaNa khAvuM nahi. catuSpalI bhavenmAtrA lazunAnAM kanIyasI / vaLI AmanA rogamAM, jvaramAM, ati- SaTapalI madhyamA, zreSThA palASTau ca dazAtha vA // 37 sAra-jhADAnA rogamAM, kamaLAnA rogamAM, | cAra pala-16 talA lasaNanI mAtrA arza surogamAM, UrustaMbha ke sAthaLo | nAnAmAM nAnI hoya che; cha pala-24 tolA jhalAI gaI hoya te rogamAM, vibaMdha- | lasaNanI mAtrA madhyama gaNAya che ane jhADAnI kabajiyAtanA rogamAM, gaLAnA | ATha 5la ke daza 5la-32 ke 40 tolA
Page #682
--------------------------------------------------------------------------
________________ laghunakalpa-adhyAya ? lasaNanI mAtrA zreSTha gaNAya che. 37 lasaNanI mAtrA viSe vadhu zataM SaSTiH zatArdhaM ca mAtrAH syurgaNiteSvapi / gujevu pavItevu, paruvaddhativu tu // rU8 ! athavA yAvadutsAhaM bhakSayedapi mUcchitaH / athavA sUkA lasaNanI gaNIne 100 kaLIe sevAya te uttama mAtrA che; 60 kaLIe sevAya te madhyama mAtrA che; ane 50 kaLIe sevAya te kaniSTha mAtrA che; paraMtu lIluM lasaNu hAya teA tenI mAtrA upara 37mA zleAkamAM jaNAvela palanA pramANathI (uttama, madhyama tathA kaniSTha ) samajavI; athavA jeTalA utsAha hoya te pramANe rAgIe mUrchita-bebhAna thavAya tyAM sudhI paNa lasaNa khAvuM (eTale lasaNanuM jeTaluM pramANa sevatAM bebhAna thaI na javAya teTaluM lasaNanuM pramANa sevavuM ). 38 lasaNanA sevananI vidhi durvyani no(vIro) gunAnupacAat rUI nike nirudvegaM nivAtazaraNaH sukhI / mArga kauzeya kArpAsako vayA (?) jinakambalaiH // 40 // vAkhobhirnirmalairyukto bhRzaM cAgarudhUpitaiH / dhUpaizvarNaizca yuktaH syAnnityaM ( vidhRta) pAdukaH // 41 lazunAnyAnayedanyastvathAnya upakalpayet / patrANi varjayedeSAM bIjaM nAlaM ca kalpayet // 42 // succhinnAni tvA = vinA jAvaceTTAm| haivInaM tu ghRtaM tailaM bAlocitaM navam ||43|| plAvanaM yAvadutsAhaM tiSTheyuzvAplutAnyapi / dvitripaJcadazASTAhaM prazasta snehabhAvitam // 44 // AtmacintAmanusvApaM dantakASThaM vivarjya ca / jIrNAhAraH sukhotthAyI brAhmaNAn svasti vAcya ca // mAkhitvA bhakSayettAni sevyamuSNodakaM sadA / upadaMze'pi dAtavyamArdrakaM vizvabheSajam // 46 // kesaraM mAtuluGgAnAmatha vA jIvadADimam / mUlakaM varjayitvA ca dadyAddharitakAnyapi // 47 // dhIra-buddhimAna mANase, pavitra-sArA (nakSatra-ceAga AdithI yukta ) divase lasaNanA upacAranu sevana cAlu karavuM; jenA 3. 41 641 A jaTharAgninuM khaLa ghaNu... hAya, jenuM ghara vAyunA jhapATAthI rahita hAya ane je sukhI hAya te mANase udvegathI rahita thaI mRgacarma, rezamI vastra, sutarAu vastra, ( pavitra ) cAmaDuM ke kAmaLarUpa nirmaLa vastro dhAraNa karI, te vastrAne agarunA dhUpathI sugaMdhI karIne dhUpa tathA ( sugaMdhI ) cUrvAthI yukta rahI, kAyama pAdukA-cAkhaDI dhAraNa karIne lasaNa lAvavuM joIe; eTale ke lasaNu lAvanAra mANasa judA hoya ane tene taiyAra karI ApanAra paNa judA hAvA joIe; lIluM lasaNa hoya teA tenAM pAna tyajI devAM joI e. ane tenAM bIja-kaLIe tathA nALa-dAMDalI sudhArI levI joIe, ema te lasaNune khArIka kApI-sudhArIne te badhuM sudhAreluM lasaNa, ghIthI atizaya tarakheALa bhIjavI rAkhavuM joIe; temAM navuM-tAjuM mAkhaNa, ghI ke tAnuM talanuM tela khALaka mATe ceAgya gaNAya che; sevanAra mANasanA jeTalA utsAha hAya te pramANe be, traNa, pAMca ke ATha divasA sudhI te sudhAreluM lasaNu, (ghI ke tela Adi) uttama snehamAM DUbyuM rahe tema tene rAkhavuM joIe; pachI jeNe te lasaNu sevavuM hAya teNe AtmAnuM ciMtana karavAAgya rAtre nidrA laI savAre vahelA sukhethI UThIne dAtaNa karavAnu cheADI daI AgalA divase je khArAka khAdhA hoya te barAbara pacI jAya tyAre ( nAhI dhAIne brAhmaNAnI pAse svastivAcana karAvavuM; ane te pachI ceAgya Asane ( ekAMtamAM ) esI te lasaNu khAvuM joIe ane tenI pAchaLa ( anupAna tarIke) garama pANInu' haMmezAM sevana karavuM; te mANasane athANuM vagere kaI jo ApavuM hoya teA AduM ke sUMTha ja ApI zakAya che; athavA bijorAMnA kesarA ke jIvanIya gaNunAM auSadhadravyeA ke dADamanA dANI ApI
Page #683
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-kalapasthAna zakAya che; tema mULAne tyAga karI lIlAM athavA lasaNa khAIne te upara garama tAjA zAka paNa ApI zakAya che. 40-47 pANI pIvuM ke madha pIvuM athavA lasaNa upara kahela lazunaprayogamAM bhabharAvavAnuM khAIne tenI upara garama kareluM dUdha pIvuM ATha dravyanuM cUrNa che paraMtu roganA hetu-nidAna, rogInA jaTha. ajJAnAmapi mRNAnAM cAvavanam | rAgni tathA roganI upara zuM mAphaka hAya, patrazuiTAvihUmaitrAjJAtimizritam 48 tene jANanAra vaidya bIjuM kaMI paNa te lasaNa lavaNAnyapi sarvANi lAbhatastatra cuurnnyet| bhakSaNanA prayogamAM rogIne khavaDAvavuM nahi. 51 - taja, tamAlapatra, sUMTha, kALAM marI | upara jaNAvyA pramANe lasaNane praga nAnI elacI, jAIphaLa ke jAvaMtrI eTalAM karyA pachInAM kata dravyonAM cUrNa sAthe jeTalAM maLI zake tataH vaTAvara dRstamudaLona rA teTalAM badhAMye lavanuM cUrNa paNa ekatra kakSArca muaocha na gumAvatoDanimAna para karI te badhAne bhUMjI nAkhI uparyukta tAkyUTapaa savAraM (?)tanAtakumAra+/ lasaNanA prayogamAM te badhuM cUrNa bhabharAvavuM. vAghoDhavAnvitam | parU II (ane te pachI e lasaNane prayoga cAlu naIvana dhArAcce ni vivA mavA kare.) 48 tenAsya vilayaM zleSmA yAti mUrchAca shaamyti|| lasaNane prayoga sevyA pachI tenI sArtha jJAttei rAjI roa vinati upara madyapAna jarUrI | tRSitastu pibeduSNa dIpanIyataM jalam // 55 // sujAtaM madyamapyasya yuktitaH samudAnayet // 49 // atyantapaittiko vA'pi kaduSNaM pAtumarhati / ema upara darzAvela lasaNane prayoga ataM mukta guTakhyAM vA para sevyA pachI tenI upara anupAna tarIke rAkhavA jevakaci nivavA purva svavettA uttama prakAre taiyAra karela madhanuM paNa uttena vidhinI vAta pakSe mArakUtuM tathA pachI yuktithI rogIne sevana karAvavuM. 49 | trimAsaM haimanaM vA'pi caturo vA jitendriyH| lazunaprayoganI upara maghasevananI vidhi TUthamAnA 2 vADhi prathonA 8 lazunAnyantarA khAdet pivenmadyaM tthaa'ntraa| rakSANi tu na bhakSyANi tAni pittabhayAdbudhaH / sukhamagnimupAsIno bhakSayettRptaye shnaiH||50|| annamapyalpazo deyaM zRNu yArazakaM hitam // 59 upara kahyA pramANe tayAra karela lasaNanuM | (ema lasaNane prayoga sevyA) pachI sevana karatI veLA prathama sukhapUrvaka agninI te prayoga sevanAra rogIe. kalAyacUrNasamIpe besavuM ane te pachI upara kahyA vaTANAno loTa tathA garama pANIthI potAnA pramANe taiyAra kareluM lasaNa prathama khAvuM hAtha, moTuM tathA banne hoTha dhoI nAkhavA ane tenI upara madha pIvuM; pachI pharI te ane te pachI bhAre oDhavAne kAmaLo lasaNa khAvuM ane tenI upara pharI madya pIvuMvagere oDhIne agninuM sevana karavuM. ema ekavAra lasaNa ane tenI upara madya- pachI jAIphaLa, kaDunAM phala, lavaMga, kapUra pAnanA kame-vacce vacce madyapAna karatA rahI tathA kaThela phala sahita svAdayukta tAMbUlatRpti paryata dhIme dhIme lasaNa khAvuM | patra-nAgaravelanA pAnanuM bIDuM khAvuM; joIe. pa0 paraMtu te pAnabIDuM, moDhAmAM rAkhI dhUkyA 3mo vA ghaM vA kRtaM vaDaviyeta : karavuM, ane divase nidrA na sevavI tethI tvanijAjJio dvitIyaM ra ma | e (lasaNa) prayoga sevanAra mANasane
Page #684
--------------------------------------------------------------------------
________________ laghunakalpa-adhyAya ? kapha nAza pAme che ane mUrchA zAMta thAya che; tema ja mukhamAM sugadhapaNuM thAya che ane dugdhapaNuM vinAza pAme che. e veLA jo haraza lAgyA kare teA (jaTharAgnine pradIpta kare evAM) dIpanIya dravye nAkhI ukALelu' garama pANI pIdhA karavu' joIe; athavA je atizaya pittapradhAna prakRtivALA hAya teNe lagAra garama karelu pANI pIvuM te ce!gya che; athavA nAgaramAtha ane sUMTha nAkhI ukALeluM ke sUMTha ane vALeA nAkhI garama kareluM ke kevaLa sU'Da nAkhIne ja garama kareluM pANI rAtre pIne te mANase sukhethI sUI rahevuM. ema upara darzAvelI vidhithI mANase eka pakhavADiyuM ke eka mahinA ke AkhI eka RtuparyaM ta lasaNa khAvu; athavA AkhI hemaMtaRtu, ke traNa mahinA ke ( ziyALAnA cAra mahinA sudhI jitendriya rahIne rAga tathA kALane anusarI lasaNarUpI dravya meLavIne tene prayAga karaveA. paraMtu samaju mANasAe, lasaNanA prayAgamAM pitta vadhI jAya-e bhaya rAkhIne rukSa khorAkA khAvA na joIe; ane je hitakArI hoya tevA khorAka paNa gheADA pramANamAM ApavA joIe, te have huM kahuM chuM, tame sAMbhaLeA. para-59 te lasaNanA prayAgamAM hitakara khArAka kapAlabhRSTapakkAH syuryavagodhUmamaNDakAH / kakSAH sugandhayo hRdyAH pUpaTA lavaNairyutAH // 60 // zAlInAM polikAcoSNA muddrakulmASa saMskRtiH / saktapiNDyaH sulavaNAH kusnehAH paJcapaTTitAH // 61 lAvaiNatittirizazakapiJjalacakorakAH / 643 ke ghauMnA roTalA (lasaNanA prayAgamAM) khArAkarUpe hAvA joIe. te pazu lUkhA heAvA joIe; athavA lavaNu nAkhelA hAI hRdayane game evA puDalA lasaNune prayAga karanAre khAvA; athavA zAli-DAMgaracekhAnI garama pUrI ke magane khaphI-vaghArI te paNa khArAkarUpe khAI zakAya che; athavA uttama lavaNathI yukta ane thADA (ghI-telarUpa) sneha nAkhelI pAMca paTTI ke rekhAevALI sAthavAnI piMDIe kheArAkarUpe khAI zakAya che; paraMtu lasaNanA prayAga karanAra jo mAMsAhArI heAya te lAvAM pakSInAM, tetaranAM, sasalAnAM, kapi'jala pakSInAM ke cakeAra pakSInAM mAMsane vidhipUrvaka taiyAra karI khAvAM; athavA jAMgala pazupakSInAM mAMsa ke khIjAM mRgA ane pakSIonAM mAMsa kherAkarUpe taiyAra karavAM, mAMsA jAGgalAzcAnye vidheyA mRgapakSiNaH ||62 abhyuSNAH saMskRtAnamlalavaNasnehaveSaNaiH / mAMsaM zastaM phalAmlaM vA kolAmalakadADimaH // 63 vAsko dADime siddhazcAGgeryAmalakena vA / suvuM(?)vastha vA puSpamathavA vAmUham ||ddA kapAla eTale ke mATInA IkhaDA para ke tAvaDI para bhUMjelA ke pakavelA javanA e mAMsanA khArAka paNa garamAgarama ane saMskArI karelA hAI khaTAzathI rahita, lavaNathI yukta snehavALA ane verANa nAkhIne taiyAra karavA. je mAMsa meTara, AmaLAM ke dADamanI khaTAzathI yukta hAya te lasaNanA prayAgamAM uttama khArAkarUpe gaNAya che; athavA dADamanA rasamAM taiyAra karela ke khATI lUNI ke AmaLAMnA rasathI taiyAra karela vAstuka-athavAnuM zAka athavA araDUsAnAM phUlanuM zAka athavA kAcA mULAnuM zAka paNa lasaNanA prayAgamAM hitakArI thAya che. 60-64 lasaNanA prayAgamAM khAsa vadhu sUcana yaH snehaM bahu bhuJjIta rUkSAnnaM tasya zasyate / alpasnehAzino bhojyaM susnigdhaM tu nidhApayet // je mANasa vadhu pramANamAM snehayukta bhAjana jamatA hoya tene ( lasaNanA prayAgamAM) rukSa khArAka ApavA te vakhaNAya che; para`tu je thADA pramANamAM snehayukta bheAjana jamatA hoya tene ( lasaNanA prayAga
Page #685
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-kalpasthAna vakhate) sArI rIte nehayukta kareluM bhojana paNa tene ApI zakAya che, te pachI traNe jamADavuM joIe. 65 divaso sudhI kAMjI sAthe maganuM osAmaNa lasaNane prayoga karanAra amuka rogIo vagere paNa tene ApavuM. paraMtu e lasaNamATe khAsa sUcana no prayoga karanAre vAsI khorAka khAvo kucha aisI kI vANI pramehI vAtakRpA | nahi, paNa haMmezAM tAje ja yUSa taiyAra davAthI strIgharANo putranI mAainADama | | karAvI tenuM ja sevana karavuM. 69,70 bhanitAnte tato yUSaM vidadhyAt pAnabhojane / lasaNa sevanAra mATe apa koDhane regI, zvAsa-hAMphaNa ke damano vijJAna vivAdItta vagerachAloraNAnA rogI, zvAsane regI, udharasano regI, | amiNIni vAjini mAM mazaikSaNi | pramehano rogI, vAyune regI, dhyAna kara. | adhvAnaM maithunaM cintAM zokavyAyAmazoSaNam / nAra, baroLanA rogI, arzano regI tema | bhahitaM varjayet sarva nivAtazayanAsanaH // 72 // ja goLAnA rogIe lasaNane pANI vinA ja lasaNanuM sevana karanAre paraspara viruddha lasaNa sevavuM joIe; tema ja uparyukta padArthono, vizeSa dAha karanAra padArthone, te te rogIe lasaNa khAdhA pachI amuka | bIjAM zAka tathA gorase ne, kapha karanAra divaso sudhI pIvAmAM tathA bhojanamAM yUSa, kherAkone, mAMsa, bhaThya-zelaDInA osAmaNuno prayoga karavo joIe. 66 | vikAra-goLa-khAMDa vagereno, mArganI musAlasaNanA prayogamAM bhUkha lAge tyAre pharIne, mithunano, ciMtA, zoka, vyApaNa lasaNa yAma-kasarata vagere zArIrazramana, zarIrane lazunAnAM palaM piSTaM dvipalaM dADimasya ca // 67 // sUkave te te padArthone ane te sivAya je dvipalaM dvipalaM dadyAnmAMsasya ghRttailyoH| ahitakArI gaNAya che, te sarvano avazya gvi col sudhitamArAtA 68aaaa, tyAga kara; tema ja vAyurahita pradezamAM 1 lasaNano prayoga cAlato hoya tyAre sUvuM ke besavuM joIe. 71,72 te mANasa bhUkhe thAya tyAre eka pala-cAra | lasaNanA pragamAM zIta upacAra tyajavA telA lasaNu, be pala-ATha tolA dADamanA cAcchItapavA zunAgupayoganA dANA, mAMsa ane be be pala-ATha ATha tolA | zItavIrava zomavAdagvata 72 ghI tathA talanuM tela ekatra karI pIsI - zItaLa upacArano tyAga karatA rahI nAkhIne temAM uttama vesaNa tathA uttama | mANase lasaNano upayoga kare joIe lavaNa mizra karI te garama garama (e | kAraNa ke lasaNanA pragamAM zItala upabhUkhyAne) ApavAM joIe. 67,68 cAra sevavAthI jaladarano roga prApta rAgiiri mA~ tenalpo manetA | thAya che. 73 huM dhita# tu kUvamopAtta / dUra I | lasaNanA pragamAM sneha ke iMDAM tyajavAM tatasyahe sazuktaM tu mudgamaNDAdyataH param / / | snehAdaNDopacArAcca pANDuzopharujAbhayam / na paryuSitamaznAyAyuSaM nityaM tu sAdhayet // 70 // snehAd gurvannapAnAcca grahaNIdoSakAmale // 4 // vaLI te la NanA prayogamAM bhUkhyA - lasaNanA prayogamAM neha-ghI ke telanuM thayelAe zAli-DAMgara tathA sAThI-cokhA- | athavA IDAMnuM sevana karavAthI pAMDurogane no bhAta thoDo thoDo sevavo; tema ja traNa | athavA sojAnA rogano bhaya rahe che; tema ja divasa sudhI dahIM ke chAzanI sAthe yUSa | neha-ghI-telanA sevanathI athavA pacavAmAM
Page #686
--------------------------------------------------------------------------
________________ lazunaka95-adhyAya ? bhAre khorAka pANInA sevanathI grahaNano | bhojana karavuM. uparAMta virecana, vamana, doSa athavA kamaLAne roga thavAno saMbhava | nasyasevana tathA kavalagrahaNa paNa karavuM; thAya che. 74 tema ja dehano roga tathA baLa tarapha khAsa vaLI A apaththothI A roga saMbhave | daSTi rAkhIne tIkSNa padArthonA sevanano tyAga madamastha bairA vaBkSaNAhUtiH | | kara ane baddhimAna mANase (lasaNanA zodAje 4 virahanImay 7pa | prayogamAM ) zraddhA rAkhIne utAvaLa na ratilAlA HITdAsajIva ! | karavI ke uddeza na pAmavo athavA kaMTAhiM vicitra sthAnice trALupadrava: II | LavuM nahi. 77-79 lasaNanA prayogamAM kharAba madyanA, sAta divasanA lasaNanA prayoga mAchalAMnA tathA gorasa-dUdha vagerenA pachInuM kartavya sevanathI paNa javara, koDha ke kSaya roga | madha gNAne 9 satatta sarvoninaHI dvArA vinAza saMbhave che; ane uSNa | niravanAzvataM sTirna sTAranam II 80 . kALamAM lasaNanuM sevana cAlu hoya, chatAM | grgtrijanTAyu pa iADhavAM kadanA te veLA rukSa khorAka khAvAmAM Ave te | vikvAthaSSThThA: pannara mauna 82 tethI badhAye pittanA rogono bhaya prApta | lasaNa khAvAno prayoga cAlu karyA pachI thAya che. te uparAMta phUlaroga, atisAra, sAta divase thAya tyAre ane pathya bhojana jhADo, peTane Apharo, hallAsa, UbakA, pUruM thAya te pachI te mANasa badhuMye jamavA UlaTI, arocaka, heDakI, kolerA ke peTamAM mAMDe te vakhate upadravarahita, AzvAsana cUMka, dhAsa-hAMphaNa ke dama, vadhu paDatI | pAmela tathA baLavAna thayelA te mANasane nidrA ane te sivAyanA bIjA paNa upadrava | traNa divase sudhI triphalAthI yukta ane lavaNa saMbhave che. 75,76 sahita ghI pAvuM; paraMtu tenuM pramANa teTaluM ja lasaNanA prayogamAM thayelA upa- hovuM joIe, ke jethI teno AhAra ke kherAka dranI cikitsA nAza na pAme-eTale ke tenI jamavAnI ruci upadravapratIkAraH kAryaH svaiH svaizcikitsitaiH / nAza na pAme. ema pAyeluM ghI pacI jAya chadyajIrNavidAheSu gaurave kaphasaMbhave / / 77 // laGghayitvA yathAyogaM pathyAzI punarAcaret / / te pachI tene rAMdheluM anAja jamADavuM 80,81 vire vamanaM ca varadAna I ha8 | lasaNanA upayukta pragathI thatA phAyadA dehavyAdhibalApekSI tIkSNAMstvasya vivajayet / kAye doSo'sya yo lInaH sa tenAzu prshaamyti| zraddadhAno bhaveddhImAnna tvaretodvijeta vA // 79 // na ca snehakRto doSaH pazcAttaM saMprabAdhate // 82 - lasaNane prayoga cAlu hoya, temAM ema upara jaNAvyA pramANe lasaNane keI apathya sevana AdithI je koI upa- prayoga karavAthI te mANasanA zarIramAM drava thAya, to teonI cikitsA, te te je doSa lIna thaI jAmyo hoya te tarata ja ' upadranI je mULa cikitsA hoya che, atyaMta zAMta thAya che, ane te pachI teNe te dvArA ja te te upadrava maTADavA sevelA sanehanA kAraNe karAyela koI paNa joIe; paraMtu UlaTI, ajIrNa, baLatarA | deSa tene pIDA ke hAni karatuM nathI. 82 thAya, zarIramAM bhArepaNuM ke kaphano saMbhava | lasaNanA prayoga pahelAM virecana jarUrI che thAya, to upavAsa karyA pachI yathA- vmA viTaT UdUrvAdhiI lAkyasutare yegya upacAro paNa karavA ane pathya ! ghare gharta pravAdhanane thagha viditte . 8rU
Page #687
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-kalpasthAna lasaNane prayoga cAlu karavuM hoya, te | prayoga karavA icchatA mANase, zuddha zarIrathI pahelAM e prayoga karavAnI IcchAvALAne je | yukta ane pavitra thaI ekAMtamAM besI devAnuM, virecana na karAvAya (ane virecana vinA ja brAhmaNonuM tathA agninuM pUjana karavuM, pachI lasaNano prayoga cAlu karI devAya ) te e lasaNamAMthI (yogya mAtrAmAM) rasa kADhIne vastrathI mANasane khasa-khUjalIne roga, visphoTaka, gALI laI zubha graha-nakSatrathI yukta divase te ceLa, baherAza, jaDatA ane supratA eTale | rasa eka kuDava-soLa tolA ke ardhA kuDava-ATha ke aMgomAM te te kAma karavAnI zUnyatAnuM tela ke vadhumAM vadhu doDha kuDava-covIsa tolA e upadra avazya pIDA kare che. 83 pramANamAM pIvo. ekaMdara tenI mAtrA kaI nakkI nathI; doSanuM baLa tathA roga tarapha dhyAna lasaNanA prayoga pahelAMnuM kemaLa virecana ApIne te rasa pI. ema prayoga karanAra mANasa tasmAnmRduvirekaH syAtrivRtriphalayA ghRtm| / lasaNane rasa pIto hoya tyAre, bIjA tenI vidhyAta rourDhavAmanu voLo pive 84 baradAsa karanArA lekee tene paMkhAthI uttama e kAraNe (lasaNano prayoga karyA pavana DhoLyA karo ane tenAM aMgane dhIme dhIme pahelAM) nasotara ane triphaLAthI yukta sparza kare; kAraNa ke te rasa pItI veLA je ghIne (lagAra) garama karI temAM lavaNa mUcha Ave te caMdanayukta zItaLa pANIthI tene mizra karI te mRdu virecana sevavuM joIe | sparza paNa karo eTale tenA mastaka upara zItaLa ane tenI upara garama pANI pIvuM | jaLanuM siMcana paNa karavuM. lasaNane te rasamAM trIjA joIe. 84 bhAge madirA mizra karI hoya te tene prathama eka lasaNane prayoga karanAre khAsa tyajavA jevuM kegaLe pI; kAraNa ke prathama gaLAnI nIce gurudevAgnipUjAzca bhakSayan vrjyedbudhH| utAravAnA kAraNe eka mudata eTale be ghaDI snAtvA sugandhihRdyAtmA pUjayed gurudevatAH // 85 thaMbhI jaIne te pachI bAkIne te badhAya rasa lasaNa khAvA taiyAra thayelA samaju pI javo' ema te lasaNane prayoga eka mANase gurunI, devenI tathA agninI pUjA mahinA sudhI sevavA mATe lakhyuM che, chatAM jarUra tyajavI joIe; tema ja snAna karI pramANe ochAmAM ochA samaya sudhI ke tethI zarIre sugaMdhayukta thaIne hadayane game tevA vadhAre samaya sudhI paNa te lasaNane rasa dekhAtA e lasaNano prayoga karanAra mANase sevI zakAya che. A saMbaMdhe eka Ayurveda gurunuM tathA devatAonuM pUjana karavuM. 85 graMthamAM Ama lakhyuM che ke-"mAsa: roDau rasada vivaraNa: "nAvanItaka" nAmanA AyurvedIya nivevanAtha svajIndamaNupAinti vivisAtuM graMthamAM saMpUrNa "lazunakalpa' Ama lakhyo che- lasaNanA rasanuM ke kacchanuM sevana karavA mATe vaidya matha zuddhatana suvidviviDa muvijhA pratikUca pAvaruM eka mahinAno samaya saMpUrNa kahe che. chatAM jo DhanAra varase vAttata paDhi sumagharlayu || BInI potAnI irachAnamAra paNa teno prayoga kuDavaM kuDavAdathApi cArdha kuDavaM sArdhamato'pi vAti karavA upadeza kare che, jema ke keTalAka vaidya zAstramaatrm / niyatA na hi kAcidatra mAtrA prapibeddoSabalAmayAni davA | satAruNvantavyanAnidai : zivAjo pramANapUrvaka Ama paNa kahe che ke lasaNanA samafmaNUronaH | mA mUcha vitaDavi vA ri prayoga viSe cha mahinA sudhI annavidhinI sAthe chUrottataH rItana: sattanaiH || surAvRtIvavijI- te lasaNane prayoga karavA jaNAve che, athavA taTogSa pa Na pUrva strIsividhAnadeto eka ja 5khavADiyuM tene pravega karAya che, paNa hithavA muhUrta pillaroSama ! te pachI lasaNane te ghaNe che prayoga karyo gaNAya che." 85
Page #688
--------------------------------------------------------------------------
________________ lajInakalpa-adhyAya ? 647 meLavIne te cATI-jaI tenI upara dUdha pIe; emane te auSadha barAbara hajI pacyuM na heAya tevI rIte tenI upara dUdha sAthe bhAtanu je bheAjana kare, te mANusa paNa badhAye rAgathI rahita thaI seA varSo sudhI jIve che. 89,90 wwwwwww nIrogI tathA kAyApalaTa AyuSavadha ka lanakalpa ata Urdhva pravakSyAmi lazune zeSakarma yat / bIjADhakaM jaladroNe jarjarIkRtamAvapet // 86 // jalA nitye'gni (?) vA gopayet SaSTikeSu vA / ayAdhiramaraprakhyo jIvedvarSazataM naraH // 87 // yAvadvasthitaM khAdettAvadvarSazatAnyapi / jahAti ca tvacaM jIrNAM jIrNAM tvacamivoragaH // 88 have pachI huM lasaNa viSenuM je kama kahevAnuM bAkI che; tene huM kahuM chuM. eka ADhaka lasaNanI sApha karelI kaLIone adhakacarI phUTI nAkhIne eka droNa-1024 AlA pANImAM nAkhI devI. pachI tene agni para ukALI laI te rasarUpa jaLane sADI cAkhAnA DhagalAmAM ke te cAkhAthI bharelA eka vAsaNamAM te lasaNanA rasathI yukta pAtrane eka varSe ke, tethI paNa vadhu samaya sudhI dATI rAkhavuM; pachI ema te dATI rAkhelA lasaNunA rasayukta jaLanuM luu mANasa haMmezAM sevana kare che, te rAgarahita deva jevA anI jAya che; ema jeTalAM varSa sudhI raheluM te lasaNuyukta jaLa, mANasa seve che, teTalAM sakAM varSoM sudhI te mANasa jIve che, ane sarpa jema peAtAnI jUnI kAMcaLIne utArI nAkhI navIna kAMcaLI meLave che, tema e mANasa paNa peAtAnA aneka caiAthI sa`skArela lazunakalpa ttijJAni sajja mAMsarvA yavALyA TrAdhiona vA/ nimarArzva kSayante jJAnAdravyopalatAH 22 athavA mAMsanI sAthe ke, rAmanI sAthe rAMdhela lasaNanA ke dahI'nA mahA sAthe lasaNunA upayAga karI zakAya che; athavA aneka prakAranAM dravyeA nAkhI sa`skArI karelA nimaka eTale kharAbara nahiM jAmelA dahI'nI sAthe paNa lasaNane prayAga karavA e zreSTha che. 92 zarIranI navI cAmaDI dhAraNa kare che-kAyA-pIvAmAM tathA khAvAmAM hitakara laghunakalpa palaTa athavA peAtAnuM jANe bIjI zarIra rugunAnAM parurAta nadronevu padmasu / anyuM hoya tevA tene anubhava thAya che. 86-88 AthaceoLazevaM te ceSo dhRtADhaje 25 so varSa jIvADanAra bIjo lazunakalpa ADhakaM payaso dadyAdarbha cemaM samAvapet / zunAnAM pala nityaM pale dve vA ghRtasya tu / lazunAnAM palazataM bIjAnAM zlakSNasaMskRtam // 94 madhunaH kiJcideva syAttallIdvA 'nu pibet payaH // 89 dIpanaM jIvanaM vRSyaM yatkiJcit sarvamAvapet / saMvatsaramajIrNAnte bhuJjIta payasaudanam / akSavaddazamUlaM ca tat siddhamavatArayet // 95 // so'pi sarvarujAhInaH zatavarSANi jIvati // 90 // etat pAne ca bhojye ca hitaM samadhuzarkaram / je mANasa eka varSa sudhI haMmezAM savAre eka pala eTale cAra tAlA lasaNu nI kaLIone adhakacarI karI nAkhI temAM e pala-ATha tAlA ghI ane gheADuM madya 100 pala eTale ke 400 tAlA lasaNanI phAtarAM kADhI nAkhelI kaLIone adhakacarI karI laI 5 droNu eTale ke 5120 tAlA pANImAM kvAtha karavA; te kvAtha eka kAcuM lasaNa jo na khAI zakAya tA ghImAM bhUjeluM sevAya sAmAna yo na Anoti tasya sRSTAni vividha patravRttiAvadha saMskRtAnuvayonayet // 12 // je mANasa epa upara jaNAvyA pramANe kAcu lasaNu jo na khAI zake teA ghImAM bhUMjelA lasaNanA paNa tene prayAga karAvI zakAya che; jema ke, zAkanAM pAMdaDAMnI banAvelI pakoDInI jema bhUMjelI lasaNanI kaLIenA te mANase upayAga karavA. 91
Page #689
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa`hitA-kalpasthAna 648 droNu eTale ke 1024 tAlA khAkI rahe tyAre temAM eka ADhaka-256 tAlA ghI nAkhavuM; tema ja eka ADhaka-256 tAlA dUdha nAkhavuM ane pharI temAM 100 pala400 tAlA lasaNanI kaLIone kharAkhara sApha karI, chUMdI nAkhIne teneA kalka pazu nAkhavA; tema ja e uparAMta dIpanIya auSadhi gaNu tathA jIvanIya ane vRSya-vIryavardhaka je kaMI auSadha dravyo che, te badhAMmAMthI jeTalAM maLe te badhAM paNa temAM nAkhavAM; tema ja eka tAlA dazamUla paNa cUrNarUpe temAM nakhAya te jarUrI che, pachI te pakva thAya ane temAMnuM pravAhI maLI jAya tyAre agni parathI tene nIce utArI levuM; ema paripakva thayelA e ' lazunaghRta 'nA tathA sAkara sAthe pIvAmAM ke bheAjanamAM upayAga karavA te hitakArI che. 93-95 madya mastikama mAM upayogI lazunapakva taila tenaiva vidhinA talaM bastikarmaNi zasyate // 96 // upara je vidhithI lazunapava dhRta taiyAra karavA jaNAvyuM che, te ja vidhithI lagunapatra taila taiyAra karavuM; e tailanA khastikama mAM upayAga karavA uttama gaNAya che. 96 lazunapava tailanA upayogathI thatA phAyadA klIvavandhyAtivRddhAnAmapi vIryaprajApradam / virekavamanadravyaiH saMskRte kuSThamrakSaNam // 97 // upara jaNAvela lazunapava telanA upayAga napusakeAne vIya prazna thAya che; vAMjhaNI strIone saMtati Ape che ane vRddhone paNa vRddhAvasthAnI nabaLAI dUra karanAra thAya che. vaLI virecanakAraka tathA vamanakAraka dravyeA nAkhI te 'laghunadla' pakagyuM hAya ane pachI te telathI kADha upara jo mAlisa karyu hoya teA kADharAgane paNa maTADe che. 97 citra Adi rogA para upayegI gadhasapisa' athavA 'laghunavruta' zvetranADIkimILAM 6 pAnamo'naprakSane prayuktamArogyakaraM gandhasarpiranuttamam // 98 // upara jaNAvela 'gandhasarpisa' athavA 'laghunapavuM dhRta 'nA 'zvitra' nAmanA dheALA keADhamAM, nADItraNamAM ke kRmirogamAM pIvArUpe, khArAkarUpe ke mAlisa tarIke jo prayAga karavAmAM te te ArogyadAyaka thAya che ane sa karatAM zreSTha gaNAya che. 98 dhanavAnA mATenA gadhamahat nAmanA upacAra atha gandhamannAma dhaninAmupadizyate / yaM dRSTvA bhajyate zIghraM sAkSAdapi sadAgatiH // rogAnIkena sahitaH sahitazca marudgaNaiH / have dhanavAnA mATenA'gaMdhamahat' nAmanA upacAranA upadeza karAya che; je upacArathI yukta thayelA mANasane joI ne sAkSAt vAyu paNa rAgeArUpI tenA sainya sAthe ane marudANAnI sAthe tarata bhAgI jAya che. 99 uparyukta gaMdhamahat' upacAravidhi hazune nyAyata vAvetkuTa carcaSa200 kuryAlazunamAlAM ca zirasaH karNayorapi / bahiH prAvaraNasyApi kuryAllazunakambalam // 101 // hastayoH pAdayoH kaNThe badhnIyAdgucchitAnyapi / adhastAdvAsasazcApi vidaddhyAcchyanAzane // 102 dAlanacIrANi gRhadvAreSu sarvazaH / mALAM prAtRputrALAMvAsInAmuvALiAm // 20 sAmAmavas t te gandhavare sudhaH / annapAnAni sarvALi baeNkanarvAnta = 5203 vAdayantu ca vAditraM gAntu gItAni cecchayA / dhamAlyAnnavAnAni yathArdamuvaqcet / naTA bhallAzca mallAzca darzayantvAtmazikSitam // dRSTvA gandhamahaM vAto dvArAdeva nivartate // 106 // samaju mANase nyAyapUrvaka-vidhithI lasaNa khAvuM; mAthe paheravAnA mukuTa paNa lasaNanA banAvavA. mAthAnI tathA atra
Page #690
--------------------------------------------------------------------------
________________ laghunakalpa-adhyAya ? 649 nAmanA pUrve devadAru' nAmanA vanamAM rudradeva-zakara gupta svarUpe vicaratA hatA; tyAre tyAM vasavarTa karI rahelI munipatnIoe (temane na eLakhI) temanI avagaNanA karI hatI; te vakhate zaMkare paNa te munipatnIA tarapha ( krUrabhAve) joyuM hatuM, te kAraNe e munipatnIone satAnA thayAM na hatAM; te pachI ( e saMbadhe jANa thatAM) e munipatnIe rudradevane zaraNe gaI hatI; te veLA prasanna thaI ne te zrIrudradeve, bhadrakAlI-umAdevIne A vacana kahyuM hatuM keA RSipatnIe; 'ga dhamaha lasaNunA mATA prayAgane sava rAgeAnA vinAza karavA mATe bhale kare; kema ke te 'gaMdhamaha' prayAga baLa, rUpa tathA prajAone karanAra che; unmAdane, viSaneA tathA zApanA nAza karanAra che; ane vAyunA sanyarUpa sarva vAtarAgane vikherI nAkhI maTADe che; tethI e prayAga karavAthI A munipatnIone paththara upara jema lekhA avazya sthira thaI jAya che, tema avazya satAneA thaze.' ema zrIrudradeve pArvAMtIne kahyuM hatuM; tyAre te pAvatIe te RSipatnIone gaMdhamaha prayAga karavA jaNAvyuM hatuM, temanA e upadeza pramANe te brahmavAdinI RSipatnIee te veLA e gaMdhama' nAmanA lasaNanA prayAga karyAM hatA, tethI icchita kAmanA tathA prajAne te pAmI hatI; tema ja A 'gaMdhamaha' zAstranA leAkamAM paNa temaNe upadeza karyAM hatA, 107-111 upara kahelA gandha maha prayoga harakAI ne na upadezAya | kAnanI mALA paNa lasaNanI karavI; khahAranu eDhavAnuM paNa lasaNanA kAmaLArUpe taiyAra karavuM. beya hAthamAM, meya pagamAM tathA kaMThamAM paNa lasaNanA gucchAo AMdhavA; zayanamAM tathA Asana para vasranI nIce paNa lasaNu rAkhavuM; gharamAM badhAM khArI-bAraNAM para sa manu lasaNayukta vastro khAMdhavAM, peAtAnI patnI, bhAI e, putrA, dAsIe tathA upacAra karanAra sevA vagerene paNa peAtAnI jema lasaNanA prayAgathI yukta karavA; ema zreSTha ga dhayuktathI lasaNanA prayAga karyo hoya tyAre badhAM annapAna vagerene lasaNuthI yukta banAvavAM; ane badhAM sagAM-- samadhIone Ama kahevuM ke, tame adhA vAditrA vagADA ane icchA pramANe gItA gAo, ' vaLI badhA naTA-bhinno tathA madyo paNa pAtapeAtAnuM zikSaNa-kalA vagerene darzAvA,' ema sane kahyA pachI te te badhAe mATe yathAyAgya caMdana puSpamALAe, khArAkapANI vagere paNa yathAyeAgya taiyAra karAvavAM; e prakAranA te 'gaMdhamahat' athavA lasaNanA mATA prayAga mATenA te mahAtsava joI vAyunA harakAI rAga, te prayAga karanAra dhanavAna mANasanA gharanA daravAjethI ja pAchA kre che. 100-106 uparyukta gadhamaha'prayAga sAkSAt zare upadezyA che 6 devadAruvane bhaikSaM caratA channarUpiNA / avajJAtena rudreNa munibhAryA nirIkSitAH // 107 // tatastAsAM prajA nAsIttatastAH zaraNaM yayuH / bhadrakAlImumAM devaH sa ca tuSTo'bravIdvacaH // 108 ayaM gandhamaho nAma taM kurudhvamRSistriyaH / sarvarogavinAzAya balarUpaprajAkaram // 109 // unmAdaviSazApanaM vAtAnIkavizAtanam / azmanI dhruva lekhA prajA'vazyaM bhaviSyati // tatastA brahmavAdinyazcakrurgandhamahaM tadA / lebhire cepsitAn kAmAJchAstraM cedaM pracakrire // AkhyAtaM guruputrAya rahasyaM hyetaduttamam / bhiSajA na pramAdena vaktavyaM yatrakutracit // 112 6 upara darzAvela ga'dhamahu' prayAga e kharekhara uttama rahasyarUpa hAI guruputrane ja upadezAyA che, tethI kAI paNa vaghe tenA
Page #691
--------------------------------------------------------------------------
________________ 650 kAzyapa saMhitA-kalpasthAna jevA tevA harakoIkupAtra Adi)ne kaula-ka95 : adhyAya (?) pramAdathI ke bhUlathI paNa upadeza karavA tathA taiuM TacAthAsthAmA II II nahi. 112 iti ha mAha bhagavAn kazyapaH // 2 // kazyapa pratye ziSya vRddhajIvakanuM kathana ! have ahIMthI "kaTutaila-kalpa nAmanA hastha kumUpizcAEUR a picnuvamune !! trIjA adhyAyanuM ame vyAkhyAna karIzuM yaM tvA miSo na ziyAghavarIti zarU ema kharekhara kazyapa bhagavAne kahyuM hatuM.1,2 he bhagavan! kazyapamuni! ApanI baLanA rogane nAza karanAra tarIke pAsethI upara jaNAvelA upadeza prApta karI kaula-sarasiyuM zreSTha che huM ghaNe suzobhita thaye chuM; eTaluM ja taiTopa tu vayAmi zrInAra nam nahIM, paraMtu Ape upadezelA A upadezane 7 zrataH grH trivadhuM strIdAtta rUA pATha karI kaiI paNa vaidya lokamAM pitAnI kaTutailane prayoga baroLanA rogane cikitsAkriyAmAM kadI mUMjhAze nahi, badhI kharekhara nAza kare che, e kAraNe te kaTukriyAmAM saphaLatA meLavaze. 113 tela-sarasiyA telane paNa huM upadeza karuM lasaNanA be prakAro chuM; kAraNa ke baroLanA rogane maTADavA mATe kayuM lasaNa amRtatulya che? e kaTutailathI zreSTha bIjuM koI auSadha ja girijaM kSetrajaM caiva dvividhaM lazunaM smRtam / | nathI. 3 amRtena samaM pUrva tarasTa ditaY In22kA | kalinI mAtrA tathA tenA pAMca prayogo pahADamAM utpanna thayeluM ane khetaramAM utpanna thayeluM -ema be prakAranuM lasaNathAilana vA nirdha sopaST svhena vA 4 kahevAya che; ane temAMnuM pahADI lasaNa | mAtrayA pAyayettailaM pathyaceSTAzanasthitim / paJcaprayogAstvasyoktA mAtrAsAtatyabhojanaiH // amRta samAna gaNAya che; paraMtu te je na maLI zake to khetaranuM lasaNa paNa meLavI prathama te baroLane rogI baLavAna tenoya upayoga karavo te hitakArI che.114 ane bIjA keI paNa upadravathI rahita | he joIe (paNa e roga jene jUne lasaNanA prayoganI siddhi kyAre? thaI gayo hoya ane tethI tene regI devavaidyadvijaparairupayojyaM ca siddhaye / nirbaLa tathA bIjA paNa upadrathI paNa iti ha mAha bhagavAn kazyapaH // 115 // yukta thayo hoya te A kaTutailane prayoga - deve, vaidyo tathA brAhmaNe dvArA ke | paNa te rogIne asara karI zakatuM nathI), teonI bhaktimAM tatpara loko dvArA lasaNa evA te baLavAna tathA upadravarahita baroLane prayoga karavAmAM Ave to te saphaLa thAya nA regIne prathama te kalyANakavRta athavA che. mATe temAMnA keI dvArA ja upayoga papalaghata dvArA snigdha kare joIekaravo joIe, ema kharekhara bhagavAna eTale ke te ghIne upaga karAvI snehanakazyape ja kahyuM hatuM. 115 kiyA ja prathama karavI joIe; te pachI e Iti zrIkAzyapa saMhitAmAM kalpasthAnaviSe "lazunakalpa baroLanA rogIne yogya mAtrAmAM kaTutaila- nAmane adhyAya 2 je samApta sarasiyuM pAvuM joIe; ane ema te kaTutelaprayoga cAlu karAvI te rogI hitakara yogya ceSTAthI yukta ane pathya AhAra
Page #692
--------------------------------------------------------------------------
________________ katalakalpa-adhyAya ? 651 karavAmAM tatpara rahe te mATe vaidya tene neha pacI jAya tyAre zuddha oDakAra Ave khAsa bhalAmaNa karavI joIe. ema yogya che ane vizadapaNanA kAraNe zarIramAM halakAmAtrA tathA sAmya jana anusAra te kaTu paNuM anubhavAya che. vaLI jeNe sanehapAna telanA pAMca prayoga kahevAmAM AvyA che. 4,5 | karyuM hoya tene je vadhu pramANamAM virecana kaTatailanI traNa mAtrAo | thayuM hoya ane tethI te je kRza thaI patti draDha kaceSTA, madhyama varSA RtA jAya te tene maMDa AdinuM pAna karAvavAmAtra ratuqchI hRthvI, vAvAjhagharuM mavet | | rUpa tenA upacAro karavA; paraMtu sanehapAna katalanuM pramANa 12 pala eTale 48 | karyA pachI vadhu virecana thayuM na hoya, paNa telA levAya te enI sauthI vadhAre uttama | theDA pramANamAM virecana thayuM hoya te mAtrA gaNI che; ane te katala 6 pala-24 tene bhojana karAvavuM. 8,9 telA pramANamAM je levAya te enI madhyama snehapAna uparanuM kemaLa bhejana mAtrA kahI che, paraMtu e kaTutala cAra | janevULa saMrakana yathAvat | pala-16 talA pramANamAM levAya te enI rohItamothorvayaM yuti tA 20. hasva mAtrA-alpa pramANe kahela che; lagAra snehayukta khATA yUSane saMskArI athavA jaTharanA agninuM jeTaluM baLa hoya | karI-vaghArIne te sanehapAna karelAne tenA te pramANe kaTutalanuM sevana karavuM, e ja | jaTharAgninA baLa pramANe jamADo paraMtu tenI yogya mAtrA hoI zake che. 6 e cUSamAM rohita-rohiDAnuM tathA macakaTutelanA prayoga pahelAMnA snehapAna rasanuM mizraNa avazya karavuM ane sarvakALa. pachI karavAnA upacAra te cUSa "kAmbalika" nAmane ja taiyAra snehapItopacAraM ca vidhyAdakhilaM bhiSak / | karavo. 10 . prajAgaranivAtAgnisvAtantryAmbarasevinAm // 7 // - vivaraNa: ahIM darzAvela kAmbalikayUSanuM vadhe baroLanA rogIne prathama neha, lakSaNa sukRtanA sUtrasthAnamAM 46 mA adhyAyamAM. pAna karAvI ujAgarAno niSedha, nivAta- Ama kahevAyuM che; jemake-dhivasiddhahu cUN: sthAnasevana eTale ke vAyurahita pradezamAM lAsTiva: mRtaH | dahIMnI uparanA mastu-pANuM. rahevAnuM, agninA sevanano tyAga tathA rU5 khaTAzamAM rAMdhI taiyAra karelo yUSa "kAMbalika svataMtratApUrvaka khullA pradezanuM sevana-vagere nAme kahevAya che.' vaLI A kAMbalika yuSane badhA prAthamika upacAro prathama karavA | Avo bIjo prakAra paNa bIjA Ayurveda graMthamAM joIe. 7 Ama kahela che ke "taf fthavAthI-rivAvAsnehapAna karyA pachInAM lakSaNe jicitrakaiH / supakvaM khaDayUSoya'yamayaM kAmbaliko'paraH // tamItra maM vidyAr thathA ta ra nIti chAza koTha, khATI lUNI, kALAM marI, jIruM tathA udgArazuddhirvaizadyalAghavAni jarAM gate // 8 // citrakanuM cUrNa nAkhI sArI rIte pakavela hoya e zaM cAtiviriktaM ca maNDAdibhirupakramet / / khaDayUSa' nAme prasiddha che ane te ja bIje pachI viriSTha munnata mRdumanam II 2"kAMbalika" yUSa kahevAya che." 10 jeNe nehapAna karyuM hoya ke tarata te | baroLanA regIne kaTutailathI saMskRta saMbaMdhe je kama hoya te paNa jANa joIe. bhejana jamADavuM snehapAna karyA pachI te sneha pacavA mAMDe kADhavIpanopeta TurtotaMta ! che tyAre vyathA gabharAmaNa thAya che tema ja tenuM monajetriyaM vAvastrAno thA mata 26, nidrA jevuM ghena paNa jaNAya che, paraMtu e baLane rogI jyAM sudhI prANavAna
Page #693
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa'hitA-kalpasthAna para rahe tyAM sudhI tenA bhAjanane (AmaLAM, dADama vagere) phaLanI khaTAIthI yukta tathA tenA jaTharAgnine pradIpta kare evAM dravyothI taiyAra karavu' joIe; tema ja e bhAjanane kAyama kadrutalathI sa`skArI e ja bhAjanathI tene jamADavA. 11 www nA bhAta tathA kAmbalika cUSa-meyanuM sAthe bhAjana karavuM; paraMtu ema karavAthI tene (peTamAM) jo vidAha thAya teA e rAgIe te pachI 'kalyANaka' dhRta pIvu'. 14,15 kharALa tathA gulmarogane maTADanAra tailazruta prayAga matsyAH kaTukatailaM ca dadhi mASAn ghRtaM payaH / kSAreNa pArijAtasya tat pakkamavacArayet // 16 // etattailaghRtaM proktaM plIha gulmanivAraNam / dIpanaM snehanaM balyaM grahaNIpArzvaroganut // 17 // dAhayukta mALanA rogamAM kSIrapakava kaTutailaprayoga drAkSAkAzmaryamadhukabAlakozIracandanaiH / durtanuM vet kSIre chI irAottare naLam ||rU manuSyone adhika dAhayukta kharALanA rAga thayo hoya te| drAkSa, gAMbhArIphaLa, jeThImadha, vALA, uzIra-sugaMdhI vALeA ane caMdana-sukhaDanA bhUkA nAkhI dUdhamAM kaTu tala-sarasiyuM pakavavuM ane tenuM sevana karAvavu. 13 mAchalAM, kaTuDhela, dahI, aDada, ghI ane dUdha-eTalAM dravyeAne samAna bhAge laI pArijAta-rAhIDAnA kSAranI sAthe tene pakavavAM. temAMnuM pravAhI maLI jAya tyAre te pakva thayelA tailadhRtane agni parathI nIce utArI levuM ane tene gALI laI tenA jo pIvArUpe prayAga karyo hoya te te plIhAkharALane tathA gulma-gALAne maTADe che; tema ja jaTharanA agnine pradIpta kare che; snehanarUpa hoI khalavaka thAya che ane grahaNInA rAgane tathA banne paDakhAMnA rAgane paNa maTADe che. 16,17 kaNa kArIya uttama la rLATyacatuSTAM catuni vattepAm pAdazeSe samakSIre kaSAye tatra pAcayet // 18 // bharjita haraDe sevavI snehapAna pachI baroLanA rogIe kaTudla-prathaM Rtuteya Dhau praco kRSimAyoH / dazamUlopasaMsiddha rohItara samAvapet // 19 // kSArajIvanavarge ca saindhavaM dIpanaM ca yat / etat siddhaM prayogeNa karNikArIyamuttamam ||20|| asura codvartya laghuruSNodakAplutaH / abhayAM kaTutailena bhRSTAM dadhani sAdhitAm // 14 zAlyodanena bhuJjIta tathA kAmbalikena ca / taddhivAnuM nanayaMta vivet jvALAM tataH // mALanA rAgIe savAramAM prathama snehapAna karyu. hoya, te pacI jAya tyAre khapAra pachInA aparAGga samaye zarIre udavatana-pIThI cALI halakA thaI ne garama pANIthI snAna karavuM. ane te pachI kaTutelamAM bhUjalI ane dahImAM pakavelI haraDe khAvI; ane te pachI zAli-DAMgaranA cAkhA rmANakAra-garamALAnI chAla eka tulA400 tAlA laI, tene adhakacarI karIne tenA cAra droNu eTale 496 tAlA pANImAM pAka athavA kavAtha karavA; te vAtha eka caturthAMza eTale 1024 tAlA khAkI rahe tyAre tene agni parathI nIce utArI laI temAM tenA jeTalu ja dUdha tathA eka prastha-64 tAlA kaTukataila ane e prastha dahI' tathA aDada ane dazamUlanA kvAthamAM | prANazakti maLyA pachI hamezAM kaTutaila pAlu labdhaprANaM tatazcainaM mAtrayA pAyayet sadA / kaTutailaM yathAzakti saMskRtaM navameva vA // 12 // te pachI e rAgIne prANazakti prApta thaI jAya tyAre hamezAM tene yogya mAtrAmAM zakti anusAra kaTudla pAvuM; paraMtu e kaTutala saMskArI kareluM tAjI ja hovuM joI e. 12
Page #694
--------------------------------------------------------------------------
________________ 653 SaTkalpa-adhyAya ? sannAAtivRddho'pa chIddA prAmasmRti / rAzrutibAdhRta rasakSIpaMca monacet // radda rAtA sarasava eka muThThI laI kAMjInI sAthe pIsI nAkhI temAM lavayukta kSAra mizra karI ( kharALanA rogIe te) pI javuM ane tenI upara kAMkhalika cUSanI sAthe bhAjana karavuM; ema sAta divasa sudhInA prayAga karavA; tethI ghaNA vadhI gayela kharALane rAga paNa maTe che. e prayogathI jo dAha thAya ane tethI jo ghaNI pIDA thAya tA tenI upara mAMsarasa sAthe dUdhanu rAMdhela rAhita-matsyanA mAMsanA rasa nAkhavA; tema ja kSAra, jIvanIyagaNu, sa`dhava tathA dIpana dravye paNa ceAgya pramANamAM nAkhavAM; pachI te sane pharI pAka karavA; pravAhI khaLI jatAM pakva thayelA te uttama karyuM - kArIya taila'nA prayAga karavAthI kharALa vagere ghaNA rAgeA maTe che. 18-20 plIhAdara-khareLa maTADanAra dravye udvartanaM brahmacarya kaTutailopasevanam / sukhAH zayyAsanasvapnAzcinteyabhiyavarjanam // 21 // vAmapArzvopazayanaM dadhimatsyopasevanam / dhvarNAna dhasevA ja rAmarthAnta jiddo m ArarabhAjana karavuM. 25,26 una-ubaTaNa, brahmacarya, kaTutelanu sevana, sukhakAraka zayyA tathA Asana para zayana; ciMtAnA, IrSyAnA tathA bhayanA tyAga, DAbA paDakhe sUvuM, dahIM tathA mAchalAMnuM sevana; halakA, gheADA tathA snigdha padArthAnuM sevana-eTalAM ( ekI vakhate-darAja niyamita sevAya tA ) plIhAdara-kharALanA rAgane maTADe che. 21,22 kharALa maTADanAra garamALAnA kalka vagere karNikArasya vA kalkazcUrNitaH svarasA'pi vA / kaTutailena tatrairvA sevitaH plIhanAzanaH // 23 // garamALAnA kalka, cUrNa ke svarasa paNa kaTutailanI sAthe ke chAzanI sAthe sevyAM hAya tA te paNa khareALane maTADe che. 23 rAtA sarasavanA telathI paNa kharALa maTe rAmasarSapatailaM vA pUrvavat plIhanAzanam / sevitaM mAtrA nityaM dadhimAtraudanAzinAm // 24 athavA rAtA sarasavanuM tela, prathama kahyA pramANe jo ceAgya mAtrAmAM nitya sevyaM hAya ane tenA sevanakALe dahI, aDada tathA bhAtane khArAka khAvAnI Teva pADI hoya te te kharALanA rAgane nAza kare che. 24 paNa sAta divasamAM bALa maTADanAra rAgasa pamuSTiyAga rAmasarSapamuSTiM tu piSTaM kAJjikayojitam / viyet savaLakSAra morUM zAstrahiona ca ra uparanA prayAga vRddhajIvake kahyo che ityAha bhagavAn vRddho jIvako lokapUjitaH / bAlAnAM mahatAM caiva plIhodaranivartanam // 27 // leAkeAmAM pUjAyelA bhagavAna vRddhajIvake e pramANe te upara kahelA prayoga khALakAnA tathA mATI uMmaranA paNa leAkeAnA khALanA rAgane maTADavA mATe kahyo che. 27 iti ha smAha bhagavAn kazyapaH / ema bhagavAna kazyape ja kahyuM hatuM. iti zrIkAzyapasa'hitAmAM kalpasthAna viSe " kaTu tailakalpa ' nAmaneA adhyAya 3jo samAsa SaTkalpa : adhyAya (?) AraMbha tathA magalAcaraNa athAtaH SaTkalpaM vyAkhyAsyAmaH // 1 // iti ha smAha bhagavAn kazyapaH // 2 // have ahIthI ame paTakalpa 'eTale ke jemAM cha kalpA kahyA che, te adhyAyanuM vyAkhyAna karIzu, ema bhagavAna kazyape ja kahyuM hatuM. 1,2 kazyapa pratye vRddhajIvakanA prazna mArIcamRSimAsInaM sUryavaizvAnaradhutim / vinayenopasaGgamya prAha sthavirajIvakaH // 3 // marIcinA putra RSi kazyapa eka vakhate beThA hatA tyAre sUrya tathA agni jevI / temanI kAMti hatI. te veLA sthavira- vRddha
Page #695
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-kalpasthAna jIvaka"--nAmanA temanA ziSya vinayathI temanI ughADela netranI dRSTinI vacce be AMgaLa dUrathI samIpe gayA hatA ane pachI temane temaNe koI netrane lagatA kavAthanAM, madhanAM, AsavanAM ke Ama pUchayuM hatuM. 3 snehanAM TIpAM be AMgaLa jeTalI ughADelI-pahoLI netranA regIne kayo prayoga hitakara che? karelI AMkhamAM be AMgaLa jeTalI dUrathI hitabhgvnnkssirgenn parikliSTasyo ckssussH| kArI kavAtha vagerenAM je TIpAM nAkhavAmAM Ave kadA saMzamanaM deyaM kiJca saMzamanaM hitam // 4 // tene "A tana' kahevAmAM Ave che.' 6-7 kA prayogazca tatroktaH kizca tatra hitAhitam / / netranuM saMzamana auSadha kayAre hitakara thAya? iti pRSTaH sa kalyANaM bhagavAn praznamabravIt // 5 dUSikA copalepazca dRssttivyaakultaa'rtiH| "he bhagavan! je mANasanuM netra keI vamerothono strAvarapekSAkramaji II paNa netrarogathI pIDAyuM hoya, tyAre tene patAne radvA girn 7 saMrAma vidhimA kayuM saMzamana auSadha ApavuM joIe? | stanapaM saha dhAtryA ca sthApayet pathyabhojane // 9 ane kayuM saMzamana hitakArI thAya che? te | - AMkhamAMthI dUSikA-cIpaDA nIkaLatA netraroga mATe kayo prayoga kahevAya che? e heya, AMkhamAM kaphana upalepa jaNAya, AMkha netrarogamAM zuM hitakara tathA ahitakara nI vyAkulatA thAya eTale ke AMkhamAM pIDA thAya che ? - ema kalyANakArI praza tyAre thavAthI vyAkulapaNuM thAya athavA AMkhathI pUchaLyo hato tyAre bhagavAna kazyape teno jovAmAM muzkelI jaNAya, tema ja AMkhathI AvA pratyuttara karyo hato. 4,5 jevAmAM kaMTALe jaNAya, AMkhanA popacAM bhagavAna kazyapane pratyuttara para sejo AvyA hovAthI AMkhanI pIDAne kAraNe mAthAno roga ane AMkhanI pIDAne akSirogeNa bAleSu kliSTaM vA''zcayotanAdibhiH / lIdhe AMkhanI pAMpaNomAMthI pANIno strAva rAgazvayathuzUlAnanivRttau paDahAt param // 6 // thayA kare che. ane te sAva AMkhanI pAMpaNa alpazo vA nivRtteSu bAdhamAneSu vaa'lpshH| mAMthI jharyA kare tyAre te netrarogI bALakane rAgAdiSu prayuJjIta kAle saMzamanaM hitam // 7 // tathA tene dhavaDAvatI tenI mAtAne vidya pathya bALako netranA regathI jyAre pIDAya bhajana para rAkhavAM joIe. 8,9 tyAre temanA pIDita netramAM Atana netraroga mATe cha dravyanA kapo TIpAM pADavAM vagere dvArA saMzamana karavuM kahevAnI pratijJA joIe; paraMtu te saMzamana kyAre hitakArI cakSuSyA puSpakaM mAtA rocanA'tha rasAJjanam / thAya che ke jyAre cha divasa pachI netranI katakasya phalaM SaSThaM teSAM kalpAnnibodha me // 10 // ratAza, seje, phUla beMkyA jevI pIDA ane cakSuSyA-cakSubIja ke cImaDanAM biyAM, AMkhamAMthI jharatAM pIDAnAM AMsu dura thAya puSpaka-jasatanAM phUla, haraDe, gorocana, athavA te ratAza vagere kaMIka ochAM thAya | rasanAM jana ke rasavaMtI ane katakalatyAre te yogya samaye saMzamana auSadhano nirmalInuM phUla-e nA ka (netraga prayoga karavo hitakArI thAya che. 6,7 | mAM hitakArI che mATe) huM kahuM chuM; teone vivaraNa : ahIM darzAvela ANyotananuM tamo mArI pAsethI sAMbhaLe. 10 lakSaNa bIjA AyurvedIya graMthamAM Ama kahevAmAM netrI dhAvaNa bALakanuM khAsa auSadha AvyuM che; jemake "3mI4iteDakSidacce vijufma- maMtazcaturo mANAna gharA pa vAkSourry gulaaddhitm| kAthakSaudrAsavasnehabindUnAM yattu paatnm|| vighRSya nArIstanyena cakSuSI pratipUrayet // 11 // tadvayonimate netre promotane hitam'barAbara | janmathI mAMDI cAra, pAMca ke cha mAsa
Page #696
--------------------------------------------------------------------------
________________ pakalpa-adhyAya ? 655 nAM bALakane je kaMI netraroga thAya, | (kAMsAnA vAsaNa para) dhAvaNa sAthe pIsI teone dhavaDAvatI mAtAnA dhAvaNa sAthe upara | nAkhI tene netrarogamAM prayoga karo eTale jaNAvela chamAMnAM koI paNa eka dravyane ghasI | ke AMkhamAM te pIselI cakSuSyA-cimeDane tenAthI netramAM aMjana karavuM. 11 AMjavI. A saMbaMdhe vizeSa upadeza badhAye netraroganuM auSadha AgaLa jatAM karAze. 13-16 kAMsye hiraNyazakalaM sstnykssaudrnaabhikm|| cakSuvAnA judA judA yogo STvA'kSiNI pUrayedvA sarvAnakSigadAJjayet // 12 / sarAge rocanopetA sasrAve ca sasaindhavA / dUSikAmalazotheSu prayojyA sarasakriyA // 17 // kAMsAnA vAsaNa para sonAno TukaDe, sapuSpakAM sagomUtrAM sasaindhavarasakriyAm / mAtAnuM dhANa ke gAyanuM dUdha madha tathA pillimAzothajAiyeSu cakSuSyAM saMprayojayet // 18 zaMkhanAbhi ghasIne AMkhamAM AMjavAthI netramAM je ratAza hoya te gorocana badhAye netrarogo maTe che. 12 sahita cakSuSyA-rizameDane prayoga karavo. netraetaiH kalyANakairyogAvRSibhiH sNprkiirtito|| mAMthI je strAva thato hoya ane sAthe ratAza nAsthalanAta muut pena maruTT liIpho paNa hoya to sindhava sahita cakSuSyAno ramata gai cakSutha grAdriA prayoga karavo. netramAMthI je cIpaDA ane maLa na mavau vinAmanugutAM nidhApayet II 24 || | nIkaLyA karato hoya ane je paNa Avyo tataH phalAnyupatriMzadyavAMzca daza sAdhayet / / hoya to rasakiyA sahita cakSuSyAno prayoga zarAve pUtikAM baddhvA gomayAloDitAM plutAm // kare; paraMtu netrane je pillaroga, sojo yavasiddhau bhavetsiddhA tatastAM nistuSIkRtAm / tathA jaDatA hoya to puSpaka (jasatanAM stanyapiSTAM prayuJjAta vizeSazcopadezyate // 16 // phUla) sahita, gomUtra tathA sainvavathI yukta | RSioe upayukta kalyANakArI che rasakiyAne prayoga karavo. 17,18 dravyothI (netraroga mATenA) be yogo kahyA amle tAnaM ca kAMsyaM ca vighRSya maricaM tathA / che; paraMtu maharSi kazyape nAbhi ke zaMkhanAbhi cakSuSyayA samAyuktaM zamayatyakSibhUnimAn // 19 // tathA rasAMjananA be mukhya yogo kahyA che. vidya kaI phUlanI khaTAzamAM cakSuSyA-cimeDazarada tathA hemaMtaRtumAM pAkelI cakSuSyA- | nI sAthe nI sAthe tAMbu, kAMsuM tathA kALAM marI ghasI cimeDa levI pachI e cakSuSyAne navA kamaMDalamAM nAkhI te je AMkhamAM AMjyuM hoya to te surakSita rAkhI mUkavI; te cakSuSyAnAM lagabhaga netranA rogone maTADe che. 19 trIsa phUla ke dANuM ane daza javanA dANAne sava netrarogone zamAvanAra cakSuSyAga Ama siddha karavA mATInA eka keDiyAmAM cakSuSyAM rocanAM stanyaM puSpakaM ca samAnayet / kapaDuM bAMdhI tenI upara gAyanuM chANa nAkhI sakSionAmano zodhuM saMkartita pArA te chANamAM pelA cakSukhyAnA trIsa dANa tathA cakSuSkA-cimeDa, gorocana, strInuM dhAvaNa daza javane barAbara mizra karI daI DubADI | ke dUdha ane jasatanAM phUla-eTalAMne ekatra rAkhavA temAMnA java siddha thaI jAya eTale karavAM; pachI tene e yoga, netromAM AMjyo ke piocA thaI jAya tyAre pelI cakSubbAnA hoya to sarva netrarogone te zamAve che. 20 dANAne paNa siddha thaI gayelA samajavI. | cakSasthAne kevaLa dhAvaNa sAthe pachI te cakSuSyAnA e trIse dANAne itanyavaMzu rakthA saMsthA . bahAra kADhI dhoIne tenAM photarAM kADhI, vakSyApa rUpa, gutve nirodha che ? nAkhavAM ane tenI aMdaranAM mIMjane ! ekalI cakSuSyA-cimeDano ja dhAvaNa
Page #697
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa hitA-kalpasthAna 656 A sAthe ghasI prayoga karyAM hoya tA te paNa sArI . rIte vakhaNAya che; ema jaNAvyA pramANe cakSukhyAnA kalpa meM tamane kahyo. have puSpakalpa eTale ke jasatanA phUlanA prayAga tame mArI pAsethI sAMbhaLe, 21 puSpakanA prayAgA nivAte puSpakaM pUtamaparAhna prayojayet / nizi vA zuSka cUrNasya pUrayitvA'kSiNI svapet // puSpaka-jasatanAM phUlane vastragALa karIne vAyurahita pradezamAM tenA bapAra pachI sAMjanA prayoga karavA; athavA tenA sUkA cUrNane rAtre AMkhamAM bharIne sUI rahevuM tethI paNa netrarogeA maTe che. 22 rasAJjanena vA sArdhaM puSpakaM madhunA'pi vA / santhena vA samAyuN sAkSiCAlayet ||rarU athavA rasAMjana-suramAnI sAthe puSpakanA prayoga karavA athavA madhanI sAthe ke dhAvaNanI sAthe meLavIne puSpakanA prayoga karyAM hAya tA te paNa badhAya netrAgAne maTADe che. 23 netraroga maTADanAr gArocanAnA prayAgA eta eva trayo yogAH stanyakSaudrarakhAJjanaiH / rocanAyAH prazasyante sarvAkSigadazAntaye ||24|| rAcanA--ga rAcananA dhAvaNa sAthenA, madha sAthenA ke rasAMjana sAthenA e traNa prayogA badhAye netrarogane maTADavA mATe vakhaNAya che. 24 rasAMjana ane nilInA prayogA rasAJjanasya cApyete trayo yogAH sahAmbhasA / aarta phalasyApi yogAzcatvAra eva te / / 25 rasAMjana-suramAnA paNa e ja traNa prayogA-dha, madha tathA pANInI sAthe karyA hAya; tema ja kataka-nirdelInA phaLanA paNuM pANI, dUdha, madha ane rasAMjananI sAthe maLI cAra prAgA karyA hAya tA tethI paNa badhA netrarAge maTe che. 25 upara kahelA badhA prayAgeA netragAne maTADe akSirogaprazamanAzcakSuSazca prasAdanAH / utttatrAnusAreLa yAhyAnAM tiAthayA raddI bALakonA hitanI icchAthI upara kahelAM sUtreA ke zleAkeAmAM je prayogA kahyA che, te adhAye netrarogane maTADanAra tathA netrane svaccha karanArA che. 26 haraDeno prayoga paNa netrane hitakara che svAduAilinI zItA triyovAmanI zivA kaSAya stambhinI snigdhA cakSuSyA cakSuSe hitA // haraDe madhura, vikAsa karavArUpa guNathI yukta, zItala, traNe doSAne zamAvanArI, tUrA rasavALI, staMbhana karanArI tathA snigdha hAI cakSuSyA-cImaDanI peThe ja netrane hitakArI che. 27 gArAcana paNa tevu ja che kSotiruvaLAnaghnI pacchiA ghanA | makUlyA pAvanAzanI doSanA padmavarSanI // 28 // rAcanA-gAreAcana paNa rukSa, uSNu tikta kaDavuM, lavaNu-khAruM, vAyunAzaka, picchilacIkaNuM, ghana-ghaTTa, magalakArI pApAnA nAza karanAra tathA AMkhAnI pAMpAne vadhAranAra che. 28 puSpaka-jasatanA phUlanA guNA tIkSNamuSNaM malaharaM raktapittakaphApaham / prabhAvanuM cAnu puSpadma zItamantataH // 21 || puSpaka-jasatanAM phUla paNa tIkSNa, uSNu, malane haranAra, raktapitta roganA tathA kanA nAza karanAra ane netrane tarata ja prasanna svaccha karanAra che ane chevaTe zItaLa guNathI yukta che. 29 sAMjananA guNA trizleSAmana hrAM varUNaM cAnuti ca zodhanuM vamaLanAM cakSuthaM ca rakAzanam ||rU.I rasAMjana-suramA paNa traNe doSane zamAvanAra, rukSa, chaye rasathI yukta, ye rasAne anusaranAra, zeAdhana heAI zarIrane tathA netro sa. sA.
Page #698
--------------------------------------------------------------------------
________________ Saka65-adhyAya ? 67 ne zuddha karanAra, pAMpaNone utpanna karanAra upayukta tela ke vratane nasyarUpe prayoga tathA cakSuSya hoI netrane hitakArI che. 30 karyAthI netraroga maTI jAya taka-nirmalInA phaLanA guNe nasyametat prayuJjIta yathA siddhau nidarzanam / akSirogaizvirotpannainasyenAnena mucyate // 36 // kaSAyamadhuraM zItamAzudRSTiprasAdanam / upara jaNAvela auSadha pakava tilane ke vikAsi hlAdanaM snigdhaM cakSuSyaM katakaM viduH||31 | ghutane nasyarUpe prayoga kare; e tenI saphakataka-nirmalInuM phaLa kaSAya-tUrA rasa LatA darzAvI ApanAra thAya che. e tela vALa, madhura, zItaLa, daSTine tarata ja svaccha | ke ghIne nasvarUpe prayoga karyAthI lAMbA karanAra, vikAsa karavAnA guNathI yukta, harSa | kALanA jUnA netrarogothI mANasa chUTI pamADanAra, snigdha tathA cakSune hitakArI che jAya che. 36 ema vidvAne jANe che. 31 uparyukta "pAMcabhautika taila ke vrata pAMce Iliyone vadhAranAra chavakadi tela timira Adi ghaNA rogone maTADe che ke vRtayoga timiraM paTalaM kAcaM pillamAndhyAkulAkSitAm / idaM tailaM tu vakSyAmi nAmnoktaM pAJcabhautikam / dUSikAM srAvarAgau ca zothaM zUlaM ca nAzayet // 37 proktaM tIrthakaraiH sarvaiH paJcendriyavivardhanam // 32 // khAlityaM palitendrAkhyau zirorogamathAditam / pAMcabhautika" nAme je A tila kahevAyuM dantacAlaM hanuvyAdhi pUtitvaM srotasAmapi // 38 // che, tene paNa huM kahuM chuM-badhA tIrthaMkara prajAgaraM pralApaM ca vAgdhvaMsaM mUkatAM jaDam / vaidyoe te telane pAMca iMdriyAne vadhAranAra bAdhirya hanusaMdaMzaM smRtilopaM ca nAzayet // 39 indriyANi prasIdanti smRtirmadhA vapurbalam / kahyuM che. 32 snehenAnena vardhante maGgalyaM pAJcabhautikam // 40 // jIvakarSabhakau drAkSA madhukaM pippalI blaa| iti ha smAha bhagavAn kazyapaH / prapauNDarIkaM bRhatI maJjiSThA tvak punarnavA // 33 // upara darzAvela e "pAMcabhautika" zaisgumati mevA vara naImupam | | nAmanuM tela ke ghata "timira' nAmanA agr adha rAnna maNinividhi rUkA | netrarogane "kAca-AMkhanA motiyA rogamamaH rau vA vA kRtam) | ne, paTala-paDalanA rogano, "pilla" nAmanA catujna pathA kaththava nidhApayeta rUpa | netrarogano, aMdhApAthI vyAkuLa thayela netra jema ke jIvaka, RSabhaka, drAkSa, jeThImadha, | vraNanI, "dUSikA'-AMkhamAM cepaDA ja AvyA pIpara, balA-khapATa, prapauMDarIka, bRhatI- | kare te netraroga, AMkhamAMthI pANI jharyA moTI bhorIMgaNa, majITha, taja, sAToDI, 2 kare te sAvarogano, AMkhamAM ratAza rahyA kare sAkara, aMzumatI-mATe samero, medA, | te netrarogano, zotha-AMkha sUjI jAya te vAvaDiMga, nIlakamala, gokharu, siMdhava, rAsnA | rogane tathA AMkhamAM zUla bheMkyA jevI ane nAnI bharIMgaNuM-eTalAM dravyone samAna ! pIDA thAya te rogano nAza kare che. te bhAge laI adhakacarAM karIne tenAthI cAragaNA | uparAMta khAlitya-mAthe TAla paDI jAya che dUdhanI sAthe te dravyanA jeTaluM ja talanuM te rogane, palita-akALe mAthAnA vALa dhoLA tela ke ghI pakavavuM pravAhI baLI jatAM sArI | thaI jAya che-te rogane, jenAthI mAthAnA vALa rIte taiyAra thayeluM te tela ke ghI kaI rIDhA | kharI paDe che te "IMdra" nAmanA mastakavAsaNamAM surakSita rAkhI mUkavuM. 33-35 | regane, "ardita" nAmanA mAthAnA regane, ki.42
Page #699
--------------------------------------------------------------------------
________________ 658 kAzyapa saMhitA-siddhisthAna jethI dAMta halI jAya che te dantacAla nAmanA | rU5 thayo hoya ane e mahAroga atizaya regane, hanu-haDapacInA vyAdhine, tene jAmelo thaye na hoya tyAre caMdra, sUrya, nakSatro durgadhI banAvatA pUtitva" nAmanA tathA aMtarIkSamAM rahelI vIjaLIne nirmaLa tathA rogane, jenAthI ujAgarA thAya che te dedIpyamAna thayelAM dekhe che; tema ja badhAMya nidrAnAza" rogane, bakavAda cAle te tejane caLakatAM tathA nirmaLa jue che, paraMtu regane, jenAthI "vAgadhvasa" vANInI zakti netrane e maLa athavA deSa, netranI zirAone nAza pAme che. te rogane. saMgApaNAne. | anusare che ane netranA pahelA paDalane jaDatAne, baherApaNAne, "hanusadaMza" nAma Azraya kare che tyAre bahAranAM badhAM rUpone te nA haDapacInA rogane tema ja smRtipa aspaSTa dekhe che; joke te rUpe kharI rIte barAbara smaraNazaktine nAza thavArUpa mAnasika vyakta ke spaSTa hoya che, to paNa koIpaNa rogane paNa upara kahela pAMcabhautika tala kAraNa vinA ja e paTalamAM prApta thayelA deSanA ke ghata maTADe che; ekaMdara e upara kAraNe ja aspaSTa dekhe che; te pachI e doSa darzAvela telano ke vratano prayoga karyAthI netranA bIjA paDalamAM prApta thayo hoya tyAre je vastu abhUta eTale najIkamAM thayelI na hoya tene paNa badhI iMdriye prasanna thAya che ane mananI te najIka thayelI dekhe che ane je vastune yena ke smaraNazakti, buddhinI "medhA' zakti tathA kALajIthI samIpamAM rAkhI hoya tene paNa dUra zarIranuM baLa paNa upara jaNAvela nehanA rahelI dekhe che ane je vastu najIkamAM rahI heya prayogathI vadhe che; ema "pAMcabhautika" neha te je sUkSama hoya to tene te dekhato ja nathI. yoga "maMgalya" hAI maMgalakArI che, ema vaLI je vastu dUra rahI hoya tene najIka rahelI ane bhagavAna kazyape ja kahyuM che. 37-40 je najIka rahI hoya tene dUra rahelI ema viparItapaNe vivaraNa : ahIM mULa granthanA 37 mA ! thayelI mAne che. vaLI jyAre netrane doSa, netranA zlekanA AraMbhe je "timira roga kahyo che tenuM maMDalamAM rahyA hoya tyAre badheya jANe maMDalo ke lakSaNa anya graMthamAM Ama lakhyuM che, jemake kuMDALAM thayAM hoya tevuM dekhe che. vaLI jyAre timirAhyaH sa hai DhoSazcaturthaghaTatuM jataH | phaddhi saveto te doSa eka daSTinI vacce rahyo hoya tyAre kaI duSTi liGganAzamataH param / asminnapi tamobhUte nAti- | paNa eka ja vastune be prakAre thayelI mAne che; sTe mahAdde ndrAviyau sanakSatrIvantarIte ja vidya- tema ja netrane e doSa jyAre aneka prakAre rahyo tama || nirmAni ja tegAMsi prApUnyatha parathati | ya yAre rASTra eka ja vastune aneka prakAre. ziganusAriNi male prathama paTalaM zrite // avyaktamIkSate thayelI mAne che. vaLI te daSTideSa, netranI madhyatuM camadhyanimittataH | prApta dvitIrtha paTamamUtama ! mAM jyAre prApta thayo hoya tyAre te mANasa, TUMkI pazyati / / bhUtantu yatnAdAsannaM dUre sUkSmaM ca nekSate / vastune vadhI gayelI ane vadhI gayelI koI vastune dUrAntikastha rUpaJca viparyAsena manyate / doSe maNDala- | TekI thayelI ema viparItarUpe dekhe che. vaLI te saMsthAne mAnava parathati / dvidhe Imathe dudha doSa, daSinI nIcenA bhAgamAM rahyo hoya tyAre vadudhAsthite | suramyantarate phUavRddhaviSayam | kaI vastu najIka rahI hoya tene paNa mANasa nAntikasthamadhaHsaMsthe daragaM noparisthitama // pAveM dekhato nathI ane je vastu upara rahI hoya tene panna pArvadhe timirAThyogamAmayaH | te netradoSa, 'timira ' nAme kahevAya che, je netranA cothApaNa te dekhatA nathI; ane te doSa bAju para rahyo paDalamAM gayo hoya; te deSa sarvabAjuthI daSTine hoya tyAre bAju para rahelI vastune te dekhate rokI-gherI le che, te pachI "liMganAza' nAmane nathI; e roga "timira' nAme kahevAya che." roga thAya che; e .., tamesa-aMdhakAra- vaLI daSTinA paDalamAM rahelA "paTala' nAmanA
Page #700
--------------------------------------------------------------------------
________________ zatapuSpA-zatAvarIka95-adhyAya ? 659 roganuM lakSaNa bIjA AyurvedagranthamAM Ama kahyuM | kazyapa bhagavAnane pratyuttara che ke- jenA netranI nIcenA bhAgamAM ke uparanA phuti pRg a ziSya virena prajJApatiH | bhAgamAM "paTela" nAmane roga thAya che, tenAM beya rAtaputurzatAvatha govAra gujArmaMtaH + kA netrane te roga ekadama rokI de che." ema ziSya vRddhajIvake pUchayuM hatuM kAca" nAmane je netraroga thAya che tene ja tyAre prajApati bhagavAna kazyape guNa tathA "motiyAno roga kahe che; jema ke netrane je doSa karmanI daSTie zata puSpA-variyALI athavA trIjA paDalamAM prApta thayuM hoya, tene "kAcaroga' | suvA tathA zatAvarInA kape, te vRddhajIvakane kahe che. tenuM lakSaNa vAgabhaTe uttarasthAnanA 12 mA | Ama kahyA hatA. 4 adhyAyamAM Ama kahyuM che-"praNoti vAvatAM hove zatapuSpA-variyALI athavA suvAnA guNa tRtiiypttlaashrite| tenordhvamIkSate nAdhastanucailAvRtopa- madhurA bRMhaNI balyA pussttivrnnaagnivrdhnii| mam // yathAvaNe ca rajyeta dRSTihIyeta ca kramAt / RtupravartanI dhanyA yonizukravizodhanI // 5 // netrane doSa jyAre trIjA paDalane Azrita bane | 3UTT vAtArAmanI mA pApanArAnA tyAre e deSa matiyApaNAne pAmI jAya che, tethI putranavA vIryavAna ratapuHI nitA dA mANasa UMce joI zake che, paNa nIce joI zakato | variyALI-suvA madhura hAI puSTa karanAra, nathI; ane jANe ke kaI vastu bArIka vastrathI balavardhaka, puSTi tathA zarIranA varNane ane kAyelI hoya tevI te vastune khUba jhAMkhI jue agnine vadhAranAra, strInA Artavane (niyama che; tema ja e kAca ke motiyo jevA raMganA thAya | mita) ke cAlu rAkhanAra, zreSTha, yonine tathA tevA raMgathI mANasanI daSTi raMgAI jAya che ane vIryane vizuddha karanAra, garama hAI vAyunuM anukrame jevAnI zakti paNa ochI thaI jAya che." prazamana karanAra, maMgalakAraka hoI pApone paraMtu e doSa netranA cothA paDalamAM pahoMcI jAya nAza karanAra, putrone ApanAra tathA vIrya tyAre tene "timiraroga" kahe che. 37-40 banAvanAra che ema jaNAvyuM che. 5,6, itizrI kAzyapa saMhitAmAM kalpasthAna viSe "SaTakalpa" zatAvarInA guNe nAmano adhyAya 4 the samApta zItA kaSAyamadhurA snigdhA vRSyA rasAyanI / zatapuSpA-zatAvarIkalpa vAtapittavibandhanI varNIjobalavardhanI // 7 // adhyAya (?) smRtimedhAmatikarI pathyA pusspprjaakrii| athAtaH zatapuSpA(zatA)varIkalpaM vyaakhyaasyaamH|| bhUtakalmaSazApaghnI zatavIryA zatAvarI // 8 // iti ha mAha bhagavAn kazyapaH // 2 // zatAvarI zItaLa, tUrA rasanI sAthe have ahIMthI zatapuSpA-variyALI, suvA | madhura, sinagdha hAI vIryavardhaka ane rasAyanI tathA zatAvarInA kalpanuM ame vyAkhyAna che. te badhAye rasanA AzrayasthAnarUpa, vAyuno karIzuM, ema bhagavAna kazyape ja kahyuM hatuM. 1,2 tathA kabajiyAtano nAza karanAra, zarIranA vRddhajIvakane prazna varNane, ojasane tathA baLane vizeSa vadhAshtpusspaashtaavyauN rsviiryvipaaktH| ranAra che; mananI maraNazaktine, buddhitho tathya mAvajtumicchAmi tattvataH II rU | | nI "medhA' nAmanI dhAraNazaktine tathA ' he bhagavan! have huM rasa, vIrya, vipAka | jJAnazaktine karanAra hitakArI hoI strInA tathA prayoganI daSTie "zata puSpA-variyALI | puchyuM ke mAsika dharmane tathA prajA-saMtatine athavA suvA tathA zatAvarInA saMbaMdhe | karanAra; bhUtAna, pApane tathA zApano nAza tavaNI para sAMkaLavA IcchuM chuM. 3 | karanAra ane seMkaDo sAmarthyathI yukta che. 7,8
Page #701
--------------------------------------------------------------------------
________________ 660 kAzyapasa hitA-siddhisthAna zatapuSpA tathA zatAvarInA prayAgAnI yeAgyatA tayoH prayogaM bruvate kRtvA doSavizodhanam / prAvRTradvasanteSu dhRtipathyAnna sevinAm // 9 // je leAkeA dhairya thI yukta hAya ane pathya khArAkAnuM sevana karavA TevAyelA hAya teo varSAkALa, zarada tathA vasataRtumAM doSAnuM vizeAdhana karyA pachI zatapuSpAnetathA zatAvarInA prayAga karI zake, ema vaidyo kahe che. 9 zatapuSpA ane zatAvarI kAne amRtatulya thAya ? ArtavaM yA na pazyanti pazyanti viphalaM ca yAH / atiprabhUtamatyalpamatikrAntamanAgatam // 10 // akarmaNyamavisi kiJjAtamRtayazca yAH / durbalA'dRDhaputrAzca kRzAzca vapuSA'tha yAH // 11 // praskandanA vivarNAzca yAzca pracuramUrtayaH / sparzacayA na vindanti yAzca syuH zuSkayonayaH // zatapuSpAzatAvaryau syAtAM tatrAmRtaM yathA / mAyupayuJjAno yathoktAnApnute guNAn // 13 // je strIA (niyamita ) Ava-mAsika dhane dekhatI na heAya ane je strIe Avane bhale niyamita jotI hoya chatAM tene niSphaLa athavA garbha prAptirUpa phalathI rahita dekhatI hAya; je strIone A va vadhu pramANamAM AvatuM hoya athavA ghaNA gheADA pramANamAM AvatuM hoya, jeenuM Ava (niSphaLa thaI samaya thayA pahelAM) jatuM rahela hAya athavA je strIone A va bilakula AvyuM ja na heAya, jeenuM te A va garbha prAptirUpa kama karavA sama thayuM na hoya, jeonu` Ava ceAgya pramANamAM savatuM na heAya, je strIone saMtati ni`La janmI hAya--jene kasuvAvaDa thaI jatI hAya ane jeenAM saMtAna janmIne tarata maraNa pAmatAM hAya; je strI zarIre dukhaLa hAI duLa saMtAnAne prasavatI hAya, je strIo zarIre namaLI hoya, je praskandanA eTale jenA zarIranA maLeA sabyA karaje hAya ke jhADAnA rAgavALI hAya, je strI vivaSNuphikkA ra`ganI hAya, je strIe vadhu pramANamAM jADA zarIravALI hAya, je strIe keAInA sparza ne jANI zakatI na heAya ke jaDa zarIra vALI thaI gaI heAya ane je strIonI cAni zuSka thaI gaI hoya te strIone zatapuSpA tathA zatAvarInuM sevana amRtatulya guNakAraka thAya che; tema ja harakAI puruSa paNa zatapuSpA tathA zatAvarInuM sevana karavAthI upara kahelA guNAne prApta kare che. 10-13 yatheSTa guNAne karanAra zatapuSpAnA prayAga cUrNitAyAH palazataM nave bhANDe nidhApayet / tacca zatapuSpAyAH prAtarutthAya jIrNavAn // 14 palArdhArdha palArdha vA palaM vA sarpiSA lihet / zaktyA vA tasya jIrNAnte bhuJjIta payasaudanam // visraMsitopacAraM ca vidadhyAdatra paNDitaH / upayukta palazate yatheSTa labhate sutAn // 16 // 100 pala(400 teAlA) zatapuSpA-varayALI ke suvAnA dANA laI tenuM cUrNa karI (mATInA) navA vAsaNamAM rAkhI mUkavuM, te cU mAMthI pA pala-eka tAlA, a pala-e tAlA ke eka pala-cAra tAlA athavA peAtAnI zakti pramANe laI prAtaHkALe vahelA UDI, AgalA divase khAdhelA khAvAka jo pacI gayA hAya tA ghInI sAthe je mANasa dararoja cATe ane te cATaNa pacI gayA pachI peAtAnI zakti pramANe dUdha sAthe bhAtanu` bhAjana kare ane te pIDita manuSya, te prayoga cAlu hoya tyAM sudhI visa'sita upacArane jo seve eTale ke jeNe virecana lIdhuM hoya teNe, je upacAro ke AhAravihArA ke niyamita vartana karavuM joIe, te pramANe vartana kare teA e sApala zatapuSpAnuM sevana samApta thayA pachI tenA yatheSTa sarvAM guNAne te meLave che. 14-19 /
Page #702
--------------------------------------------------------------------------
________________ zatapuSpA-zatAvarIka5-adhyAya ? zatapuSpAnA prayoganA vizeSa guNa | sevana karavuM; jene baroLano roga thayo hoya vi ALA 4 vaghA = phUre rAtapuegyA. teNe sarasiyAnI sAthe sevana karavuM; jene yuvA mavati vRddho: ivaDhava meta 27 kamaLa pAMDuroga ke sejA AvyA hoya teNe tenA navA yuddhayA zu medhathaT bheMsanA dUdha sAthe ane gomUtra sAthe sevana sure nA pRthA vastrIuDhatajJatA . 28 / karavuM; goLAnA rogIe eraMDiyA tela sAthe je strI vaMdhyA hoya ke paMDhA-strIdharmathI sevana karavuM; kADhanA rogIe kheranA kavAtha rahita-napuMsaka hoya te strI paNa upara kahelA sAthe sevana karavuM, jenI viSTA sukAI gaI zatapuSpApaganA sevanathI putrasaMtAnane hoya teNe mAchalAnI carabInI sAthe ke mAMsanA prasare che; ane vRddha puruSa paNa yuvAna bane che. rasanI sAthe sevavuM; ane koDhanA rogIe tema ja zarIranA uttama baLa tathA vaNane jUnA mAMsana rasanI sAthe ke maganA osAmeLave che, eTaluM ja nahi, e prayoganuM maNa sAthe sevavuM. 20-22 sevana karanAra harakeI manuSya vaLiyAM ! zAstrokta guNa meLavavA zatupuSpAtailaga paLiyAM vagarane thaI tejathI, ojasathI, zatapuSpApalazataM jaladroNeSu paJcasu / buddhithI, lAMbA AyuSathI buddhinI medhA pAdAvaze niSkAthya pUtaM bhUyo vipAcayet // 23 dhAraNazaktithI, prajAthI ane dharya-balathI dhAtrIcikitsite vargaH sAmAnyo ya udaahRtH| tailADhakaM pacettena zanaiH kSIre caturguNe // 24 // yukta thAya che. 17,18 ghI tathA madha sAthe zatapuSkAnA prayoganuM phaLa tat pakaM nasyapAnAdyasnehamrakSaNabastiSu / / prazastamRSiNA nityaM yathoktaguNalabdhaye // 25 // ato viDAlapadakaM lihyaanmdhuvRtaaplutm| 100 pala-400 tolA zatapuSpA-varimedhAvI rAtapuuthA mAlAchUtanA maveta ra1 vALIne adhakacarI khAMDIkUTIne tene pAMca je mANasa (prAtaHkALa) uparyukta ] droNa-120 tolA pANImAM kavAtha kara; zata puSpAnA cUrNano eka telo te kavAtha eka caturthAze bAkI rahe tyAre pramANamAM madha ane ghI sAthe meLavI cATe tene agni parathI nIce utArI laI vastrathI te eka mahine zratadhara-eTale ke sAMbhaLeluM gALIne temAM dhAtrI cikisita"mAM kahelAM barAbara dhAraNa karI zakavAnI dhAraNuzakti- | sAmAnya varganAM auSadhe eka caturthAza thI yukta thAya che. 19 nAkhavA ane eka AtaMka-256 tAlA zatapuSpAnAM judAM judAM anupAnethI talanuM tela tema ja e telathI cAragaNuM judAM judAM phaLa 1024 talA dUdha nAkhavuM; pachI te badhAMno agnikAmastu madhunA, rUpArthI kSIrasarpiSA / dhIme dhIme pAka kare. pravAhI baLI jAya eTale pakva thayelA e "zatapuSpA" telane balakAmastu tailena, plIhakI kaTutailayuk // 20 // kAmalApANDuzotheSu mahiSIkSIramUtravat / gALI laI rIDhA vAsaNamAM bharI rAkhavuM ane gulmI cairaNDatailena, kuSThI khadiravAriNA // 21 // nasyakama, pAna, nehana mAlisa tathA batishusskvinnmtsyvsyaa pibenmAMsarasena vaa|| | kama AdimAM teno prayoga karavo. zAstramAM jIrNamAMsarasenAdyAnmudgamaNDena kuSThikaH // 22 // kahelA guNa meLavavA mATe kazyapa RSie zatapuSpAnuM jaTharAgninI vRddhi mATe madha kahela A telane prayoga zreSTha che. 23-25 zatAvarIpragavidhi paNa zatapuSpA sAthe sevana karavuM. rUpanI icchAvALAe pramANe jANavI dUdha ane ghI sAthe sevana karavuM; balavAna 4 gve rAtayegyA vidhiwotra sarvazI thavAnI IcchAvALAe talanA telanI sAthe | sa gvo: rAtAva chUi gche tu rAte radda
Page #703
--------------------------------------------------------------------------
________________ kara kAzyapasa hitA-siddhisthAna zatapuSpAnI je prayAgavidhi zAstramAM kahelI che, te ja sarva prakAranI vidhi zatAvarInI paNa kahela che; paraMtu temAM eTalA taphAvata che ke A zatAvarInA pAka ghImAM thAya che; jyAre upara kahela zatapuSpAnA pAka telamAM thAya che. 26 iti ha smAha bhagavAn kazyapaH / ema bhagavAna kazyape ja kahyuM hatuM. iti zrIkADhyapasahitAmAM kalpasthAna viSe 'zatapuSpAzatAvarIkalpa ' nAmaneA adhyAya 5 me samAsa ( revatIkalpa : adhyAya ) ? athAto revatIkalpaM vyAkhyAsyAmaH // 1 // iti ha smAha bhagavAn kazyapaH // 2 // have ahI thI ame ' revatIkalpa' nAmanA adhyAyanuM vyAkhyAna karIzuM ema bhagavAna kazyape ja kahyuM hatuM. 1,2 auSadhIonA AhArathI kSudhAnivRtti prajApatirvai khalu ha smaika evedaM sarvamAsIt / sa kAlamevAgre'sRjata / tato devA~zvAsurA~zca pitRzca manuSyA~zca sapta ca grAmyAn pazUnArayAnoSadhIMzca vanaspatIMzca / atho sa prajApatiraikSata, tataH kSudajAyata, sA kSut prajApati mevAviveza, so'glAsIt, tasmAt kSudhito glAyatIti / sa oSadhIH pratIghAtamapazyat / sa oSadhIrAdat / sa bhIruSitvA vyatyamucyata / tasmAt prANina oSadhIrazitvA kSudho vyatimucyante / karmasu ca yujyante // 3 // pUrve A badhuM kharekhara prajApati(brahmA) rUpa ja hatuM; temaNe prathama kALane ja soM hatA; ane te pachI e ja prajApatie devAne, asurAne, pitRone, manuone, gAmamAM utpanna thatAM sAta pazuone, jaMgalamAM thatAM pazuone, oSadhIone tathA vanaspatione sarajyAM hatAM; pachI te prajApatie ( cApAsa ) joyuM hatuM, tethI temanAmAM bhUkha utpanna thaI hatI. e kSudhAe te prajApatimAM ja praveza karyAM hatA, tethI te ja glAni pAmyA hatA; te ja kAraNe ( Aje paNa ) bhUkhyA thayelA mANasa glAni pAme che; pachI temaNe eSadhione kSudhAnA pratikArarUpe athavA bhUkhane dUra karanArI tarIke joI hatI; tethI temaNe e eSadhione khAdhI hatI; ema eSidhaone khAIne te prajApati bhUkhathI rahita thayA hatA. e ja kAraNe hamaNAM paNa badhAM prANIe, oSadhiene khAI ne bhUkhathI rahita thAya che ane kAryAmAM joDAya che. 3 vivaraNa : uparanA sUtrathI kALane mahimA ja kahyo che. athavedanA 19mA kAMDamAM paNa kALa vizeSa mahimA vaNu vyA che; tyAM13-54 sUktomAM kAlanA viSaya kahevAyA che ane te sthaLe kALanA svarUpanuM thADuM varNana karyuM. che; e sUkta A pramANe che- kAlo azvo vahati saptarazmiH sahasrAkSo ajaro bhUriretAH / tamArohanti kavayo vipazcitastasya cakrA bhuvanAni vizvA || saptacakrAn vahati kAla eSa saptAsya nAbhIramRtaM nvakSaH / sa imA vizvA bhuvanAnyaJjatkAlaH sa Iyate prathamo nu devaH / / pUrNaH kumbho'dhikAla AhitastaM vai pazyAmo bahudhA nu santaH / ya imA vizvA bhuvanAni pratyaGkAlaM tamAhuH parame vyoman / / sa evaM sa bhuvanAnyabharatsa eva sa bhuvanAni paryaMt / pitA kAlo'bhUM divamajanayatkAla imAH pRthivIru / sannabhavatputra eSAM tasmAdvai nAnyatparamasti tejaH // ha bhUtaM bhavyaM ceSTitaM vitiSThate // kAlo bhUtimasRjata kAle tapati sUryaH // kAle havizvA bhUta yakSurvipazyati / kAle manaH kAle prANaH kAle nAma ha samAptim / jAhena sarvAM nayayAtena prajJA pha yAre sava, kAje jyeSTha pAke magha samAptim / jANe ha sarvazrezvaro, yuH pitAsAt prajJAvate / tenepita tena jJAtaM taTu tasmin pratiSThitam / jAjo haiM brahma mUtvA virti parameSThinam, vAja: prajJA anugata, jAjo atre prajJAvatim / svayaMmU: yava: chAt, tapaH AigAyata // kALarUpI azva A badhuM vahana kare che-laI jAya che, badhAne dore che. te azvane sAta lagAmeA che; eka hAra tetrA che; te kALarUpI azva ajara che-dhaDapazu vinAnA hoI jI thatA nathI; tenAmAM
Page #704
--------------------------------------------------------------------------
________________ revatIka5-adhyAya ? sAmarthya ghaNuM che; vidvAna-jJAnIo te kALarUpI | sthiti karI rahyuM che. kALa ja brahmasvarUpa azva para savArI kare che. te kALarUpI eka ratha | paramAtmA hoIne parameSThI -brahmadevanuM paNa dhAraNache, badhAM vizvo tenAM paiDAM che; te bIjAM sAta piSaNa kare che. te kALe A prajAone sarajI che; paiDAMne vahana kare che. e kALarUpI rathane sAta e kALe ja saunI AgaLa prathama prajApatine nAbhi che; te kALarUpI rathanI dharI amRta che; sarajyA che; svayaMbhU kazyapa RSi te kALathI e kALarUpI ratha A badhAM ye vizvamAM gati | jamyA che ane te kALamAMthI ja tapa utpanna thayuM karI rahyo che; ema te kALa jaI rahyo che; ! ema atharvavedanA 12 mA kAMDamAM kALano mahimA te ja kALa prathama deva che; te kALarUpI rathamAM pUrNa- | jema varNavyo che, te ja pramANe te atharvavedanA kalaza sthapAyo che; tene ame ghaNA prakAre joI | 19 mA kAMDamAM paNa 53 mA sUktamAM te kALanuM rahyA chIe; je kALa A badhAMye bhuvane tarapha | Ama varNana karyuM che-"mArA : sAmavana , vAt jaI rahyo che; e kALane ja jJAnI paramazreSTha drA tapo vizada kanoti surya, phATe niri huMyarUpI AkAzamAM rahelA kahe che, ema te kALa | puna: I wAna vAta: gvate vAna pRthavI mahI ! bhuvananuM dhAraNa-poSaNa karI rahyo che; ema te | yauryahI mAtra mAtA, // zrATo mUtaM madhye 1, putro kALa evo che; te ja bhuvananI pAsa jaI | ajanayat purA / kAlAd RcaH samabhavan , yajuH rahyo che; e ja kALa sarvane pitA-pAlaka-rakSaka | zAstrAgAyata | chAtro caruM saraya- myo mAche; e ja kALa A bhuvanane putra che-badhAMne | makSatim TdhaNasa: je stromAM pratiSitAH | puta' nAmanA narakathI tAre che; e kAraNe te | phoDayA voDatharyA rAdhitikataH / rUma 2 Dho kALathI zreSTha bIjuM kaI teja nathI. e kAle | varamaM stro puSpAMca DhowAnavikRtISTha puNAH | A AkAzane athavA svargane paNa utpanna karyu" | savaiojAnAminilsa baMdha, vADha: sa te gharano che; e kALe ja A judI judI pRravIone utpanna | nu sevaH' || kALathI jaLa utpanna thayuM che; kALathI karI che. e kALamAM ja badhuM bhUtakALanuM tathA brahma, tapa tathA dizAo utpanna thaI che; kALane bhaviSyakALanuM ceSTita rahyuM che; te kALe badhI | lIdhe sUrya udaya pAme che ane yogya samaye te samRddhi sarajI che te kAlanA kAraNe sUrya tape che; sUrya asta pAme che. kALathI vAyu badhuM pavitra te kALanA AdhAre A badhAM vizvo TakI rahyAM | kare che; kALathI pRravI pUjAya che; AkAza ane che; e kALanA nimitte athavA tenA kAraNe ke | bhUmi kALamAM sthapAyAM che; bhUtakALanuM tathA tenA lIdhe ja cakSu-Indriya joI rahI che. e bhaviSyakALanuM badhuM kALasvarUpa ja che. pUrve kALa ja manarUpa che; te kALanA AdhAre prANavAyu kALe potAnA putra-brahmAne utpanna karyA hatA; rahyo che; kALanA kAraNe athavA te kALamAM ja kALathI vedanA maMtro tathA yajurveda utpanna badhuM sArI rIte sthapAyuM che; te kALane lIdhe A | thayela che; kALe yajJa karavAnI preraNA karI hatI; badhI prajAe AnaMda karI rahI che; e kALanA | kALe ja devane akSaya yajJabhAga ApyA hatA; AvavAthI A prazna che; e kALa ja brahma hAI | gaMdha tathA asarAe kALanA AdhAre TakI paramAtmA che; te kALamAM tapa rahyuM che; kALamAM ja | 2hyo che; kALamAM badhA leke pratiSThA pAmyA che; badhuM sarva sArI rIte sthapAyuM che; moTAmAM moTuM | A aMgirA deva tathA atharnA deva kALanA AdhAre vizva rahyuM che, te kALamAM ja brahma-paramezvara sArI sthiti karI rahyA che; A lekane tathA paramarIte sthapAya che; e kALa ja sarvano Izvara che; | * 8. | eka bIjA loko tema ja pavitra bIjA lekane ane puNyakAraka vidhRtaone paNa sarva bAjuthI prajApati-brahmAnA pitA te ja kAla che; te kALathI | jItIne brahmA vaDe kALane prApta karAya che, tethI badhuM jaI rahyuM che te kALathI ja badhuM utpanna | parama zreSTha deva kALa ja che." ahIM mULanA A 3 jA thayuM che, te kALamAM ja badhuM pratiSThA pAmyuM chetramAM "pata vasUna' kALe sAta pazuone utpanna
Page #705
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-siddhisthAna karyA che, ema sAta pazuonI utpatti kahI che; nIrasa cUrNa ja kAyama khAya che, tethI A paraMtu te sAtanI saMkhyAne badale pAMcanI saMkhyA | prajAo hamezAM bhUkhI thayA kare che. 4 paNa maLe che; jema ke atharvavedamAM AvuM varNana prajApatinI kathA cAlu bhane cha -pazupate namaste / taveme paJca pazavo vibhaktA prajApatiAsAM sAramaghasat, sa prajApatigAvo azvAH puruSA ajAvayaH // 5zupati-za42 ! | stRptastAM kSudhaM kAle nyadadhAt / tataH sa kAla: tamane namaH412 ; yA pAMya tmaa| pazu kSudhito devAzcAsurA~zca prAbhakSayata // 5 // vibhAga pAmyAM che; jema ke gAya-baLade, gheDA, | prajApatie te oSadhIone sAra puruSo tathA bakarAM ane gheTAM-e pAMca tamArAM | khAdho hato ane pachI temaNe tRpta thaIne pazuo che" vaLI ahIM je oSadhio kahI che, | te kSadhAne kALa viSe ja mUkI dIdhI hatI; temAM A abhiprAya darzAvyo che ke-ghauM, cokhA, | pachI te kALe sudhAthI yukta thaI devAne java, tala tathA maga vagere je anAja pAke che, | tathA asurone khAvA mAMDyA hatA. 5 te sA thayA sudhAratAMchana 'oSadhyaH de tathA asure prajApatinA zaraNe gayA phalapAkAntAH' || 515sudhA neTa tene te devAzcAsurAzca kAlena bhakSyamANAH auSadhirUpe jaNAvela che; suzrute paNa sUtrasthAnanA | - | prajApatimeva zaraNamIyuH / sa ebhyo'mRtamAca1 vA adhyAyamAM bhAma thucha-phalapAkaniSThA khyau, te'mRtaM mamanthustadabhavaditi / ko nvidaoSadhayaH-jo 54 tyAM sudhA ny| te mane bhakSayiSyatIti / taM devA evAbhakSayanta / ghauM, java vagerenA choDavAone "oSadhi' | tato devA ajarAzcAmarAzcAbhavan / te devA amR. kahevAmAM Ave che. bA ja prakAre manusmRtimAM tena kSudhaM kAlaM cAnudanta / sa kAlaH pratinunna 55 mAma vAyu cha -oSadhyaH phalapAkAntAH imAni bhUtAni tasmAdAdatte, tato devAnasurA bahupuSpaphalopagAH'- pAyAM sudhAramA Ta abhyaSajanta; te'nyo'nyaM yuyudhire / atho diirghche ane jemAM puSponI tathA phaLonI utpatti jihvI nAmA'surakanyA sA devasenAmakSiNot / te dhae thAya che, te 'opthii|' hevAya che. 3 devAH skandamabruvan-dIrghajihvI no balaM kSiNoti, prajApatinI kAyamI tRpti tAM zAdhIti / so'bravIt-varaM vRNuteti, te devA sa prajApatiragrIyameva rasamAsAM yasmAda- OM mitycH| so'bravIt-vasupveko rudrapveka grahIt , tasmAt sa tRpta eva syAt / RjIrSa AdityeSveko'haM syAmiti / te devA OM mityUcuH; prANina oSadhInAM rasamaznanti / tasmAdaharahaH sa tthaa'bhvt| somodharo'gnirmAtarizvA prabhAsaH kSudhyanti prjaaH||4|| pratyUSazcaite purA sapta vasava Asan , teSAmaSTamo te prajApatie oSadhIonA mukhya | | dhruvo nAmAbhavat, dhruvo bhavatyeSu lokeSu ya evaM rasane grahaNa karyo hato, tethI e prajApati veda / aja ekapAdahirbadhno haro vaizvAnaro bhutRpta ja rahyA kare che, paraMtu bIjA badhAM rUpastrayambako vizvarUpaH sthANuH zivo rudra ityete prANIo te oSadhIo RjISa bhAga purA daza rudrA Asan , teSAM guha ekAdazo'* mA *9' za06 mA 595 bhavacchaGkaro nAma; sama eSu lokeSvasya bhavati vastumAthA sAra sAsa sIdhA pachI // 4 // 2 (ya evaM ved)| indro bhagaH pUSA'ryamA mitrAnIrasa yU nIrasa lAe the| thAya che; mA | varuNau dhAtA vivasvAnaMzobhAskarastvaSTA viSNusadhe 365' nAmanA ayamA 5, mAma riti dvAdaza purA AdityA Asan / teSAM 3, 'RjISaM nIrasaM somalatAcUrNam '-nIrasa seAmavalIna | trayodazo guho'bhavadahaspatirnAma, tasyaiSa trayoyU '*5' vAya che. mAmAM soma56 | dazo mAso'dhikastasmAttatra tapati mucyate sarveSAR 4 74/ nIrasa bhAgate sUyave ch.| bhyo'tibhyo ya evaM veda / tasmAt sarveSu lokeSu
Page #706
--------------------------------------------------------------------------
________________ revatIkalpa-adhyAya ? 65 m agni, mAtarizvA, prabhAsa ane pratyUSa-e nAme sAta vasue pahelAM hatA, teomAM AThamAM 'dhruva ' nAmanA vasu kAti keya thayA hatA; ema je mANasa jANe che, te A lekamAM 'dhruva '-kAIthI na Dage tevA thAya che. vaLI aja, ekapAda, ahighna, hara, vaizvAnara, bahurUpa, tryaMbaka, vizvarUpa, sthANu, ane ziva e nAme daza rudro pahelAM hatA, temAM kArtikeya zaMkara' nAme agiyAramA rudra thayA hatA.' ema je mANasa jANe che te A lekamAM 'zaMkara' eTale satu' kalyANa karanAra thAya che; te ja pramANe iMdra, bhaga, pUSA, a mA, mitrAvaruNa, dhAtA, vivasvAna, aMza, bhAskara, tvaSTA ane viSNu-ema khAra AdityA pahelAM hatA; teomAM kArti keya, 8 arhaspati' nAmanA 13mA Aditya thayA huM; e ja ahaspati nAmanA 13mA AdityanA 'adhika mAsa ' nAmanA 13 me mahinA adhika tarIke dareka trIjA varSe ' Ave che. ema je mANasa jANe che, te AlAkamAM badhA karatAM adhika pratApI thAya che. ane badhI pIDAthI mukta thAya che. ane te ja kAraNe e kArtikeya paNa badhA lekamAM, badhA chaMda ke vedomAM tathA badhA devAmAM rAjA ane adhati che, ema kahevAya che; mATe tasmai namo namaH te kAti kaeNyane namaskAra hai, namaskAra ho' ema uccArIne ja mANase khadhAM kAryanI zarUAta karavI, jethI tenAM e badhAM kAryA saphaLa thAya che. ema je jANe che, te mANasa paNa A leAkamAM badhAM kAryamAM saphaLa thAya che. 6 kArtikeye revatIne mAkalI devasenAne bacAvI samaithu chajjatulanu phevatAnu svaro rAjhADaviAMtarinyuyate / tasmai namo nama hyuvA sonAnA meta, linti, ya NaM ver // 6 // ema te devA tathA asurAne kALe khAvA mAMDyA hatA, tyAre te prajApati nA zaraNe gayA hatA, tethI e prajApatie teene amRta meLavavA kahyuM hatuM; pachI teoe amRta mathyu hatuM; ema te amRta utpanna thayuM hatuM; te veLA teoe A amRtane saunI pahelAM kANu khAze ? ema anyAnya kahyuM hatuM ane pachI te amRtane devA ja khAI gayA hatA, tethI devA ajara ane amara thayA che, ema devAe te amRta vaDe kSudhAne tathA kALane paNa maTADyAM hatAM-peAtAnAthI dUra karyAM hatAM; ema te kALane devAe hAMkI kADhyo, tethI A bhUta-prANIone te grahaNa kare che; pachI asurA te devAnI sAme dhasI gayA hatA, tethI te devA ane asure sAmasAmA yuddha karavA lAgyA pachI dIrghajiddI' nAmanI eka prasiddha asurakanyAe devAnI senAnA sahAra karavA mAMDyo te joI e dave e dra-kArtikeyane Ama kahyuM 'AdrI jihavI asurakanyA mamArA sainyanA nAza karI rahI che, mATe tame tene zikSA kare.' te sAMbhaLI e kArtikeye devAne Ama kahyuM ke, 'tame mane varadAna Ape' tyAre te devAe 'OM kRti'-mahu sAruM ema kahyuM. pachI te kArtikeye e devA pratye Ama varadAna mAgyAM ke, 'huM vasuomAM eka vasa thA, rudromAM eka rudra thAuM ane AdityAmAM eka Aditya 6 thAuM,' pachI devAe 'OM ti'-bhale tema thAe' ema kahyu', tethI e kArtikeya e pramANe thayA eTale ke vasuemAM, dromAM tathA AdityAmAM pote eka eka thayA. atha sa dIrghajihvayai revatImeva prAhiNot / sA zAlA kI bhUtvA'surasenAmabhyavartata / atho TInindrAmevAthreDamakSayat tAM tyA rAju,nimUvA temAMnA vasue A nAme prasiddha che-sAmadhara, | solhAsavidyutsA'mavarSA sarvadaLavaLI
Page #707
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-siddhisthAna ghaduttAIpurAnazyana mujA varNamAnA vahu- tethI e revatIe jAtahAriNI eTale ke rUpA manIjInart cAmAnuSI ghA jamelAM tathA nahi janamelAM bALakone harI tho sevata tAnasurAna jarmadhyArUtti manuthI jatI devInuM svarUpa dhAraNa karIne te asurarAmAnuvI jA tata punAnavadhIkAtAjI ne mArI nAkhyA hatA te divasathI mAMDI mRtvA, tasmajJAtihALiI pued rita vapuzca e jAtahAriNIdevI strInA puSpa-Artavane tti jarmADha nti nAtAMTha 7i gAyamAnAM% nAza kare che, garbhAzayamAM rahelA bALakanA janiSyamANAMzca hanti, yadbhavatyAsuramadhArmikANAmapatyamadharmopahataM vizeSeNa / saiSA vRddhajIvaka / che, taratamAM janmelAM bALakone nAza kare revatI bahurUpA jAtahAriNI pilipicchiketi cocyate, raudrIti cocyate, vAruNIti cocyate / che, janma pAmatAM bALakono nAza kare che saiSA skandavarAzayA sarvajAtiSu bhUtA yA'dhA ane bhaviSyamAM janma pAmanArane paNa nAza mikANi mUDhayatyasatAM vicchedAya / vRddhajIvaka! kare che ane temAM paNa je saMtAna AsurI tasyAstu nidAnaM cAgamanaM ca pUrvarUpaM ca nivartanaM hAya, adhArmika lokenuM hoya ane adharmanA ca bheSajaM copdekssyaamH| kasmAt, saMsa(jane) kAraNe vikAsa pAmyuM hoya tene te khAsa hyeSAmAsurANAmasatAM santo'pi vdhynte| saMsarga 2 nAza kare che. te vRddhajIvaka ! emAM te revatI hi jAtahAriNI didhyena cakSuSA dRzyate / tasyA aneka rUpavALI-jAtahAriNI-janmelAne satu dharmagva nivRttivamumiti aa 7 haranArI hAIne pilipicchikA e nAme paNa haranArI hAI ne "pita - pachI te kArtikeye pelI "dIghajihavI" ! kahevAya che tema ja "raudrI" kahevAya che nAmanI asurakanyA sAme "revatI nAmanI ane 'vAruNI" e nAme paNa kahevAya che. bAlagraha devIne mokalI hatI, te vakhate e vaLI te revatI pitAnA vara-kaMda-kArti. revatI "zAlAvRka"--gIdhapakSiNI ke jagatI keyanI AjJAthI sarva jAtiomAM utpanna bilADInuM rUpa dhAraNa karI asuronI senA | thayelI che ane durjana lokono vinAza sAme dhasI gaI hatI ane pelI " dIrghada karavA mATe adhArmika lokone mUDha banAve jihuvI" nAmanI asurakanyAne saunI pahelAM che. te vRddhajIvaka ! te revatInuM nidAna, khAI gaI hatI, ema te asarakanyAno Agamana-AvavuM, pUrvarUpa, aTakavuM tathA nAza karyA pachI te revatI "zakuni" pakSiNa cikitanA have ame upadeza karAjI; svarUpe thaIne UkA-UMbADiyuM dhAraNa karI kAraNa ke duSTa revatIrUpa bAlagrahanuM saMsarjana vIjaLIthI yukta thaI paththarono varasAda | eTale vaLagADa thAya te sajajano paNa varasAvavA lAgI hatI; tema ja badhI jAtanAM mAryA jAya che; e revatIno vaLagADa thAya hathiyArone pheMkatI hoIne aneka svarUpe tyAre "jAtahAriNI'nA rUpe divya dRSTithI thaI hatI ane ema karIne teNe asurone dekhAya che, tene dUra karavAmAM kevaLa dharmane bhagADI mUkyA hatA; ema te asurone revatI. ja kAraNa kahyo che. 7 devIe aneka rUpa dhAraNa karI mAravA mAMDyA, jAtahAriNI revatI asAdhya kyAre bane? tyAre teo manuSyajAtinI tathA manuSyathI atha vaMduM yA tyadharmamAcArabhinna jAtinI strIonA garbhomAM pahoMcI teAi sevanotrAkSasRSiof duragayA. pachI revatIe te asurene te te vAta SRvasthitA gharaddhimAM hiMsAmanuSyastrIo tathA manuSyathI bhinna jAtinI nidradhunariNAvADadattA sUI vAvastrIonA garbhamAM rahelA joyA hatA, vagatasAdhvasA'tho'kasmAtprahasanA'thoDa
Page #708
--------------------------------------------------------------------------
________________ zvatIya-adhyAya ? 997 kasmAtprarodanA'tho'kasmAcchocanA'nRtavAdinI kAraNAt putrIyA kAmyeSTirahanyahanyuktA, sA ghasmarA'tho AhuH sarvAzinI svamatakAriNI hyasyAH pApaM zayamati tasmAjananyA'pi saha pathyavacanabhojanatyAginI bhRzamazraddadhAnA para- bhoktuM nArhati garbhiNI // 8 // vijAtApahiMsikA svArthaparA parArthavilambinI ? strI, pa252 yamana tya pratIpA bhartari, putraSu ca niHsnehA, taizca nitya- tI DAya; bhI mAyA, zAya-pavitratA zapathA, svazvazurananandAdevarAnRtvijamanyAn vA bhane vidhyAthI 2Dita DAya? khIvAnA, tatsthAnIyAnmahato vA'vamanyate tathainAnmanyunA AyonI, prAjhayAnA, zurumA-pInA, nirdahantyabhizapanti vA, sapatnI vA duHzIlA | vRddhono tathA sajanono TheSa karavAnA pApacakSurabhidhyAyati, mantrAsadauSadhakarmabhirvainAma svabhAvavALI hoya, durAcAriNI tathA ahaMbhicrti, mUrdhni cAbhihanti bAlaM, na caiSAM kAriNuM hoya, asthira svabhAvanI hoya; sukhaduHkhajJA bhavati, mitradrohiNI hyamaGgalavAdi vera, kajiyA, mAMsa, hiMsA, nidrA tathA nI zAntihomajapadAnabalikarmavastyayanAvaSThI mithuna jene priya hoya; ugra svabhAvanI hoI vanaparicumbanapariSvajanaparivajitA sthAneSvapi marmabhAgone pIDatI hoya, sarpa jevA bhavati; tasyA ebhiH karmabhiranyaizcAzubhaiH pUrva svabhAvanI hoya, bahu ja bakavAdo karyA karatI kaizceha kRtairatipAnabhojanasvapnavyAyAmasevanaizca | chidreSveteSvadharmadvAreSu jAtahAriNI sjte| atho hoya, koIthI paNa bhaya pAmatI na hoya, patirasyA evaMzIlo bhavati / tayorasAdhyAM jAta akasmAt hasatI hoya, akasmAtuM khUba hAriNI vidyAt / atho dampatyo-rekataro' 2DatI hoya, akasmAt zeka karyA karatI dhArmiko bhavati kRcchrA bhavati / ubhayostu dhA heya, asatya bolavAno svabhAva dharAvatI mikayorAjavayoranabhimAnikayorarogayozca prajA hAya, vadhu pramANamAM je khAdhA karatI hoya, vardhate / yadA vA strI prathamagarbhiNI mriyamANA harakoI padArthane khAvA TevAyelI hoya, patyAbhirAlibhirvA'nyAbhiracaukSAbhirazubhAbhira pitAnA ja mata pramANe karyA karatI hoya, satIbhiramAnuSaparigRhItAbhirjAtahAriNIsaktAbhi hitakArI vacana tathA bhajana tyajI detI rvA saMyogamupaiti, saha bhuGkte, saha snAti, heya, atizaya azraddhALu haya, pArakA vastrAlajhAraM vA''dadAti tAsAM snAnamatrabali- satAnenI bhUma sA 42tI DAya, svAthabhamIrAkrAmati. vizeSAdAtavopahatAni caitAni bhai d52 24tI DAya, bhInamAnI kezalomanakhodvartanakajIrNavastrAvakartanAnyAkrAmati. mamA vi 42tI DAya, pAtAnA pati bhojanazeSa pAnazeSamauSadhazeSaM gandhazeSa puSpazeSa ta25 viruddha patana 42tI Deya, satAnA jIrNopAnahI vA dadhAti, tadA jAtahAriNI 52 222Dita sAya, staane| 43 yama sajate / yadA vainAM prathamagarbhiNI vA darzanIyAM so pAtI DAya; sasarA, nA, hiya2, vapuSmatImarogAM pInazroNipayodharorubAhuvadanAma- yAziya mAjha mane te sivAyanA bhIbhijAyamAnasaubhAgyAM sukezI vizAlaraktAnta- / tamanu sthAna gharAta na moTA locanAmabhivardhamAnalomarAji snigdhakaracaraNa- hoya teonuM je apamAna kare; tema ja evA nakharaSTitvacamatisukumArImaklezasahAmanAyAsa- pUjyone kedhathI je bALyA karatI hoya ane paramAM kAlayogAdabhivardhamAnagarbhAmupacIyamAna- sAne gANe tI DAya, zayana aanne| vapuSamApyAyamAnapayasaM striyaM garbhiNIM dRSTvA tI DAya, huTa 2mAvanI dRzayAri durAtmAno'nvIkSante na cAsyAH zAntikarma DAya, pApI haSTivANI DA mama viyaa| kriyate tadA'syA jAtahAriNA sajate / etasmAt 4aa 42tI |y, matrI, huTa bhI mane duSTa
Page #709
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-siddhisthAna auSadha vaDe e zokyanA tarapha abhicAra | teone potAnAM vastro ke alaMkArone je karmo-kAmaNaTramaNa karyA karatI hoya; pitAnA | Ape che tema ja evI vaLagADavALI strIo bALakane mAthA upara mAratI hoya, e | nAM nAnanI, mUtranI ke balidAnanI bhUmine bALakonAM sukhaduHkhane je jANatI na hoya; je (prathama sagarbhA thayelI) strI je oLaMge, mitrono droha karatI hoya, amaMgala bolyA | uparAMta evI strIonA ArtavathI kharaDAyelA karavAnA svabhAvavALI hoya; zAMtikarma, | vALa, ruvAMTA, nakha, udvartana-ubaTaNa ke homa, japa, dAna, balikama, svastivAcana, | jUnAM kapaDAMnA TukaDAone je oLage nIce ghUMkavuM, cuMbana karavuM ane bheTavuM e athavA evI vaLagADavALI strIonAM ucchiSTa karmathI rahita hoya, tevI strInAM e niMdya annapAna, ucchiSTa auSadha ke ucchiSTa auSadhakarmothI ane A lokamAM tathA pUrva janmamAM | zeSa ke caMdana-vilepana, dhAraNa karela puSponuM teNe je bIjA azubha karmo karyA hoya tethI] ucchiSTa athavA tevI malina strIonAM jUnAM tema ja atizaya madyapAna, bhajana, svama7 | jUtAMne te-prathama garbhiNI dhAraNa kare to e nidrA tathA vyAyAma-zArIrazrama vadhu sevyAM strIne paNa jAtahAriNI-revatI vaLage che. hoya ane bIjA paNa adharmanAM dvAra hoya, athavA jyAre e prathama garbhiNa thayelI te kAraNe jAtahAriNa-revatI, e upara. | strI dekhAvaDI hoya, puSTa zarIravALI, nIrogI, kahelA svabhAvanI duSTa strIone vaLage che; puSTa keDa, stana, sAthaLe, bAhuo tathA vaLI tevI duSTa strIno pati paNa je evo ja ! mukhavALI hoya, pratidina thatA saubhAgyathI duSTa hoya to e beya strIpuruSane jAtahAriNa | yukata hoya, suMdara kezavALI, vizALa ane je vaLage che, tene asAdhya jANavI. rAtAM netravALI hoya, jenA peTa ke nAbhi paraMtu e daMpatI-strIpuruSomAMthI je | uparanI ruvAMTAnI paMkti copAsa vadhI rahI eka ja adhArmika hoya te e jAtahAriNI | hoya, jenA hAtha, paga, nakha, daSTi ane ochuM duHkha Ape che ane upAyothI ghaNI | cAmaDI caLakatI hoya; je atizaya komaLa muzkelIo paNa sAdhya-kRchusAdhya bane hoya, kaleza ke parizramane je sahana karI che; paNa je pati-patnI je saraLa svabhAva- \ zakatI na hoya; ArAma karavAmAM je tatpara nAM, dhArmika tathA abhimAnathI rahita hoya | rahetI hoya. kALanA yogathI jeNIno garbha to te banne jaNa nIrogI rahe che ane vadhyA karato hoya, jenuM zarIra e garbhakALane teonI prajA paNa vadhe che. vaLI je strIne lIdhe puSTa thayA karatuM hoya ane jeNInuM prathama ja garbha rahyo hoya, te kALe jeo- | dhAvaNa paNa stanamAM vadhyA karatuM hoya, evI nAM saMtAno marI jatAM hoya evI sakhI- te prathamanI sagarbhA strIne joIne duSTAtmA e ke bahenapaNIo, jeo zuddha na hoya | loko tenA tarapha vAraMvAra joyA kare che azubha tathA vyabhicAriNI hoya ane jeone | eTale ke kudaSTithI tene jue che-tenA para manuSya sivAyanA bhUta-preta AdinA vaLa | najara nAkhyA kare che, eTale je tenuM gADa hoya athavA jAtahAriNI-revatI devI | zAMtikarma je na karAya to ce jAtahAriNIjeone vaLagI hoya, teonI sAthe je samA | revatI e sagarbhA strIne vaLage che, e gamane pAme che, teonI sAthe je jame che, | kAraNe ja putrane meLavI ApanAruM "kAyeSTi" temanI sAthe je snAna kare che, teonAM vastro | nAmanuM sakAma yajJakarma hamezAM karavAnuM ke alaMkArone je grahaNa kare che athavA | kahela che, kAraNa ke te "putrIyA kAgyeSTi'
Page #710
--------------------------------------------------------------------------
________________ revatIka95-adhyAya ? e sagarbhA strInAM pApane zamAve che. ethI e strI sAthe je mithuna kare athavA je strIne te uparyukta (daSTideSa Adi na lAge te) garbha rahyo hoya te kALe paNa je puruSa kAraNe evI prathama sagarbhA thayelI strI potA- mithuna kare, te samaye paNa revatI e puruSane nI mAtAnI sAthe paNa bhajana kare te (tathA strIne paNa) vaLage che. 11 cogya nathI. 8 jAtahAriNInA vaLagADane bIjo eka prasaMga jAtahAriNa-revatI vaLage nahi e gRhItAM jAtahAriNyA sevitvA yaH striyaM ptiH|| mATe sAvadhAna rahevA sUcana bhAryAmupaiti tatkAlaM sajate jaathaarinnii| vizeSAt prathame garbhe pramAdaM cAtra varjayet / je puruSa koI parastrIne jAtahAriNI bahuyAjyasya viprasya saMprasaktasya yAjane // 9 // vaLagI hoya, tene sevIne ke tenI sAthe vivujoDI svaroja sannate jJAtinA mithuna karIne potAnI patnI pAse mithuna karavA mAtA yazca vApu rAmoDadata jAya, te kALe paNa jAtahAriNI, e puruSane sarve te nAtAtha mahAmUtA: sathAna | (tathA tenI patnIne paNa) vaLage che. 12 strIne jyAre prathama garbha rahe tyAre revatInA vasavATavALA gharamAM na rahevAya teNe avazya pramAda choDe-khUba sAvadha | pRhIta nAtAuithA pRdaM nityaM 4 varga zarU rahevuM-kaI paNa bhUla na thAya te mATe AvA tataH zivRttei gAtA kALajI rAkhavI; ( nahi to jAtahAriNuM je gharane jAtahAriNI-revatIe grahaNa vaLage che;) kaI vidvAna yAjJika brAhmaNa, karyuM hoya ke temAM AvIne teNe je vAsa ghaNA yajJone pote karato hoya tema ja karyo hoya to e gharano kAyama tyAga kare; bIjAone yajJo karAvavA khUba Asakta vaLI e gharamAMthI koI ja kaMI grahaNa kare rahetuM hoya, te paNa koI deSa kare, bhUle teye jAtahAriNe tene vaLage che. 13 ke cUke te potAnA e doSanA kAraNe gevALa tathA bIjA pazupAlakanI jAtahAriNa-revatI tene vaLage che; tema ja - saMtatine jAtahAriNI nAza kare che je mANasa koI paNa vivAdamAM koI ne vadhAvavAM vadhanavo 24 . tiraskAra kare, vaLI je mANasa daMbha ke DhoMga nou44 prajJA tti janatA nAtajJAti karavA TevAyelo hoya ane je ahaMkArI nadidhyaDAnagDhAnAmavA kanakSama I 2kA hoya, teo badhAya jAtahAriNI-revatInA | caraMgAtA ghaNo jJAtaLit. bhakSyarUpa thAya che, eTale ke yAjake ke jAtahAriNI-revatI, gAyanI tathA baLayAjJika brAhmaNa sahita te badhAyane jAta- denI paNa mAtA che, tethI je govALa gAyo hAriNa-revatI vaLage ja che. 9,10 ke baLadane mAre ke teonAM aMgone bhede revatInA vaLagADanA bIjA khAsa prasaMge ke ghAyala kare, teone vinA kAraNe bAMdhe rAtrI gADato mAtra tiH gyuTaTI: / athavA temanI IcchA viruddha teone jo dehI sjarodatI vA meM vA 4ssvirAti sevatI le, te jAtahAriNa-revatI, e govALanAM - je kALe koI rAtrinA samaye, koI saMtAnone nAza kare che; e ja pramANe strIne pati, mArge cAlIne Avyo hoya ke jeo bheMsone, UMTaDIone ke bakarIone koI sanmArgathI bhraSTa thaIne ghera Avyo | pALIne temane upara jaNAvyA pramANe duHkha hoya, te kALe dhULavALA paga hoya chatAM Ape che, teonI prajAne ke saMtatino paNa strI sAthe mithuna kare athavA strInA RtukALamAM | adharmathI utpanna thayelI jAtahAriNI-revatI
Page #711
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-siddhisthAna vaLagIne nAza kare che. 14,15 prajAne pIDanArA adhikArIone paNa brAhmaNanuM dhana cAranAra tathA bIjA revatI nAza kare che cAra-DAku vagerenI prajAne paNa evameva durAtmAno rAjamAtrA nRpAjJayA // 20 // - revatI nAza kare prajA yadA prabAdhante hanti taajaathaarinnii| brahmasvahAriNAM loke viSamANAM durAtmanAm // 16 e ja pramANe rAjAnA pradhAna vagere saskarANAM zaThAnAM ca prajA hntyugrrevtii|| daSTa adhikArIo, rAjAnI AjJAthI jyAre A lekamAM je lake brAhmaNanuM dhana ! prajAone pIDe che, tyAre jAtahAriNI-revatI harI le che, vaLI je duSTAtmA leke A teone nAza kare che. 21 lekamAM anyAyane mArge jAya che, tema ja dagAkhora tathA vyAjakhAu vepArIone jeo cora-lUTAruM tathA zaTha-luccA ke paNa revatI mArI nAkhe dhUtArA hoya che, teonI prajAne paNa | vA ghaNopAta yo yazcAthastha pratIkSA 22 ugra revatI nAza kare che. 16 ativAdhuSikazcaiva hanyante bhuruupyaa| A vyaktione paNa jAtahAriNI je vepArI vecavAnA mAlane nAza ke | bagADa kare athavA bajAramAM UthalapAthala kare nAza kare che ane je evA bhAMgaphoDiyA vepArIne pite rasanAH pApakAryANAM duSkulA bhinnasetavaH // 17 // ye bhavantyanayaprAyA nirdayAH srvjaatissu| anusare che tema ja vyAjavaTAne baMdha karaarkssinnstiikssnndnnddaa vRddhAnAM zAsanAtigAH // 18 nAra je mANasa vadhu pramANamAM vyAja lete anapekSitavRttAntA adharmasya prvrtkaaH| hoya teono paNa aneka svarUpone dhAraNa rAzo yasya ca daurbalyAt kSayaM yAntIha ca prajAH // | karanArI revatI nAza kare che. 21 gobrAhmaNaM vizeSeNa hanti taM jaathaarinnii|| kanyA vageremAM jUThANAM karanArane paNa jeo pApakarma karavAmAM rasa dharAve revatI nAza kare che che, duSTa kuLamAM janmelA hAI lokamaryAdAne | | kanyAyA yazca bhUmezca hiraNyasyAzvavAsasAm // 22 ) teDe che, jeo lagabhaga anyAya karI rahyA | kavInta zeDanRtAncepa (AtinA) nAtillo hoya che, sarva prANIo tarapha jeo nirdaya | je mANasa kanyA, jamIna, sonuM, ghoDA hoya che, jeo rakSaka hoya chatAM lokenuM ! tathA vastro saMbaMdhe jUThANAM kare, teone rakSaNa karatA nathI, jeo lokone tINa | paNa jAtahAriNa-revatI nAza kare che. 22 daMDa ke zikSA kare che, jeo vRddhonI AjJAne | mithuna mATe ayogya kALa ke pradeza AdimAM maithuna karanArane eLage che, jeo potAnAM sArAM mAThAM revatI nAza kare AcaraNa lokamAM kevAM lAgaze tenI kAMI | jova6 zunyavApu ja II rarUA. paNa darakAra na rAkhatA hoya, jeo adharma | maithu yAtti je moddhati tAtahALi calAvatA hoya ke adhamI pravRtti karatA basaMdhyAonA samaye, pANumAM, strInA hoya vaLI je rAjAnI durbaLatAnA kAraNe | AvakALamAM ke sUnAM devAlaya AdinAM A lokamAM tenI prajAo nAza pAmyA kare | sthAna para mohanA kAraNe je mANasa mithuna che tema ja jenA rAjyamAM gAyone tathA | seve, teono jAtahAriNe nAza kare che. 23 brAhyANano vizeSe karI nAza thAya che, te | adharmane kAraNe revatI vaLagI badhA lokone tathA rAjA ane rAjyane | heya tenAM lakSaNo jAtahAriNI vizeSa nAza kare che. 17-19 adharmakAramAsA thA virAti revatI ! rajA
Page #712
--------------------------------------------------------------------------
________________ revatIka9pa-adhyAya ? 671 nArAM ta mavanyathA sAmAni vIvA!! | zAstradaSTie jAtahAriNunA traNa prakAre je kALe revatI, adharmarUpa dvAra ke zAstrastravadhAmAdurguno nAtAmi rUA. daravAjA dvArA koI strImAM praveza kare che ke sAdhya gAthAmaNAdhyAM tANAM RkSaNamune ! tene vaLage che, tyAre te vRddhajIvaka! tenAM munio kahe che ke zAstradaSTie jAtaA lakSaNo thAya che? hAriNa-revatI traNa prakAranI hoya che, eka sAdhya, bIjI yApya tathA trIjI asAdhya pramlAyatastanostasyA rUpANImAni hIyate // 25 // hoya che, teonAM lakSaNo kahuM chuM. 30 dRSTiAkulatAM yAti yathAkAlaM na puSyati // zuka revatInA vaLagADanAM lakSaNe bhraSTasattvA nirutsAhA kukSizUlanipIDitA // 26 // ASoDazavarSaprAptA yA strI puSpaM na pazyati // 31 // bhavatyapriyarUpA ca testai rogairupdrtaa|| | pramlAnabAhurakucA tAmAhuH zuSkarevatIm // viparItasamArambhA viparItaniSeviNI // 27 // | je strI soLa varSanI uMmara sudhInI ucchiSTA vikRtA dhRSTA sarvArtheSu pravartate // thaI hoya, chatAM mAsika Rtudharmane na pAme, arthasiddhine mati saMghasthA kare riTA jenA bAhu atizaya karamAyelA hoya gojAvimahiSISvasyA na jIvanti ca vtskaaH|| ane jene stana paNa prakaTyAM na hoya / mate ghoraM vaidhavyaM vA nigacchati // 29 te strIne vidvAne zuSka revatInA vaLakulkssyN vA kurute prasaktA jaathaarinnii|| | gADavALI kahe che. 31 tevA vaLagADavALI e strInuM zarIra | karaMbharA revatInA vaLagADanAM lakSaNe atizaya glAni pAmyA kare che-jhAMkhuM ane ! | vinA puSpaM tu yA nArI yathAkAlaM praNazyati // 32 kRzA hInabalA kruddhA sA'pi coktA kaTambharA // kSINa thatuM jAya che, tenI daSTi vyAkuLa thaI - je strIne yogya samaye RtustrAvarUpI cakaravakara thayA kare che, egya samaye te puSTa mAsikadharma dekhAyela na hoya ane je strI thatI nathI, tenuM sarva ke manobaLa bhraSTa durbaLa, hIna baLavALI tathA krodha pAmelI thAya che, tene utsAha ocho thaI jAya che, rahetI hoya te strI paNa "karaMbharA" revatInA kukhamAM phUlanI pIDAthI te atyaMta pIDAya ) vaLagADathI yukta hoya che, ema kahevAyuM che. 32 che tenuM rUpa ke dekhAva apriya thaI paDe che, puSpadmI revatInA vaLagADanAM lakSaNe te te garUpa upadravothI te upadrava pAmI vRthA puSpaM tu yA nArI yathAkAlaM prapazyati // 33 hoya che, tenA harakoI kAryanI zarUAta sthUlalomazagaNDA vA puSpanI sA'pi revatI // viparIta hoya che; tenuM badhuM ce vartana vipa je strIne yathAyogya samaye Rtudarzana rIta hoya che, te ucchiSTa hoya che, beDoLa thayuM hoya, chatAM e Rtudarzanane je dekhAvane pAmI hoya che, sarva bAbatomAM te vyartha jetI hoya eTale ke paraNelI strIne nirlajaja thaIne pravRtti kare che, tenA koI Rtudarzana pachInA samaye (maithuna pachI) paNa prajananI saphaLatA thatI nathI, enI garbhadhAraNa thavuM joIe, paNa te je ne saMpatti paNa nAza pAme che, evI strInI thAya ane je strI skUla-jADA ane rUMchADagA, bakarI, gheTAM ke bheMsanI saMtati paNa vALA gAlathI yukta hoya tene paNa puSpadhI jIvatI nathI; vaLI te strI ghera apayazane revatInA vaLagADathI yukta kahI che. 33 pAme che athavA vidhavApaNuM prApta kare che. vikaTa revatInA vaLagADanAM lakSaNe athavA jAtahAriNI revatI jene vaLagI hAya vighamALe vipaH Terachati rUchA evI te strI kulane nAza kare che. 24-29 animittA . sUtA
Page #713
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa hitA-siddhisthAna 672 je strI kALathI viSama-aceAkkasa samaye viparIta ra'gathI yukta ane acAkkasa mApamAM rajodaza nane pAmatI heAya tema ja khAsa koI nimitta ke kAraNa vinA jevuM khaLa kSINa thatuM hoya te strI 'vikuTA' nAmanI revatInA vaLagADavALI gaNAya che. 34 pitA revatInA vaLagADanAM lakSaNA abhIkSNaM sravate yasyA nAryA yoniH kRzAtmanaH // parisruteti sA jJeyA nArINAM jAtahAriNI / je strInuM zarIra dukhaLa thayuM hoya, tethI jenI ceAni vAravAra sabyA kare te strIne paritrutA ' revatInA vaLagADathI yukta jANavI. C ( aDaphrI' jAtahAriNInA vaLagADanAM lakSaNA yasyAzrvArukSyamA maLyuM pravatati hriyAH ||rUdda avurNamiti ghATTustAM vAhaLAM nAtahAriLIm| je strIne rahelA gabha cApAsathI jANI zakAya ane te garbha cApAsa lAgelA ke kharAkhara rahelA jaNAya, chatAM te garbha paDI jAya che, tene vaidyo 'a'DallI' nAmanI jAtahAriNI-revatInA vaLagADavALI kahe che. 36 'durA ' jAtahAriNInA vaLagADanAM lakSaNA nAtinivRttadehAGgo yasyA garbho vinazyati // 37 // durdharA nAma sA jJeyA sughorA jAtahAriNI / je strIne rahelA garbha kharAkhara pariAtA pUrNa agAvALA thayA na hoya ane vinAza pAme te strIne 'durA' nAmanI jAtahAriNInA vaLagADavALI jANavI. 37 'kAlarAtri" jAtahAriNInA vaLagADanAM lakSaNA saMpUrNA yadA garbha harate jAtahAriNI // 38 // kAlarAtrIti sA proktA duHkhAt strI tatra jIvati / je sagarbhA strInA garbha sa`pUrNa aMgA vALA thaI cUkyA hAya, ane te garbhane jAtahAriNI harI le, tA te strIne e 'kAlarAtri' revatInA vaLagADavALI kahI che. ane te strI e kasuvAvaDa vakhate muzkelI www thI jIve che. 38 C mAhinI" revatInA vaLagADanAM lakSaNA yA viSajjate garbhaH pratIto vA'tha mucyate // 39 // strIvinAzAya nA proA mohinI nAtahArinI jenA vaLagADathI strIne! gabha garbhAzayamAM atizaya vaLagI--cAMTI rahe che athavA peAtAnA sthAnethI chUTA paDI jAya che ema jaNAya che, e strIne mAhinI' nAmanI jAtahAriNI-revatI ( vaLagelI sAkhita thAya che ane tene ) te strInA vinAza karavA mATe vaLagelI kahelI che. 39 6 'staMbhanI 'revatInA vaLagADanAM lakSaNA yasyA na spandate garmaH stambhanI nAma sA smRtA // jenA vaLagADathI srInA gabha pharake nahi te strIne staMbhanI '-garbhane thaMbhAvI denArI revatI vaLagelI gaNAya che. 40 krozanA " revatInA vaLagADanAM lakSaNA vastro thayA jorota jorAnA nAma lA mrutA || je strInA gabha peTamAM rahyo hAya tyAre jenA vaLagADathI e gabha cIsA pADe che, tene ' krozanA' nAmanI revatI vaLagelI gaNAya che. 41 e uparyukta 10 jAtahAriNImAMnI sAdhya tathA asAdhya kaI ? nAtAriyo nIvamAnAnu mAtRtyu / alAAH puSpadhAtinyaH lAdhyA gamavidhAtinnA | upara jaNAvelI e daza jAtahAriNI( mALakAnI ) mAtAe jIvatI hAya te teone vaLage che, temAMnI je strInA Rtudhama nA nAza kare che, teone asAdhya gaNI che ane je garbhanA nAza kare che teone sAdhya mAnI che. 4ra nAkinI" revatInA vaLagADanAM lakSaNA nAyase tu mRtaM nityaM yasthA nA sathe ve nAniImiti tAM vidyArAhaLAM jJAtaaAtaLIm II je strInA gabha pratyeka prasavakALe marelA janme che te strIne kAyama 'nAkinI : sa. sA.
Page #714
--------------------------------------------------------------------------
________________ revatIkalpa-adhyAya ? 673 WAWA nAmanI dAruNu ( chatAM yApya ) jAtahAriNI picchikA' nAmanI revatIe mAyu" gaNAya vaLagI che ema jANavuM. 43 'pizAcI ' nAmanI revatInA vaLagADanAM lakSaNA jAtaM jAtamapatyaM tu yasyAH sadyo vinazyati / pizAcI nAma sA ghorA mAMsAdI jAtahAriNI // je strInuM pratyeka satAna jIvatuM janme, paraMtu janmyA pachI tarata (pahelA ja divase ) marI jAya che, tene pizAcI' nAmanI gheAra mAMsabhakSaNI jAtahAriNI vaLagI che, ema jANavuM. 44 * 'pilipicchikA' sudhInI 15 revatIonA vaLagADanAM ( kramaza:) lakSaNA dvitIye divase yakSI, tRyIye'hani cAsurI / kalirnAma catuthe'hni, paJcame'hni ca vAruNI / SaSThe'hani smRtA SaSTI, saptame'hani bhIrukA // 45 aSTame divase yAmyA, mAtaGgI navame'hani / dazame bhadrakAlIti, raudrI tvekAdaze'hani // dvAdaze vadhikA proktA, trayodaze ca caNDikA // kapAlamAlinI nAma caturdaze ca revatI tataH pakSAt pare kAle vijJeyA pilipicchikA // 47 | " je strInu' bALaka janmIne khIjA divase marI jAya tene 'yakSI ' revatIe mAyu gaNAya; trIjA divase marI jAya tene AsurI ' revatIe, cAthA divase marI jAya tene 'kali'nAmanI revatIe, pAMcamA divase 'vAruNI ' revatIe, chaThThA divase 'SaSThI' revatIe, sAtamA divase 'bhIrukA 'revatIe, AThamA divase ' yAmyA' nAmanI revatIe, navamA divase 'mAta'gI' nAmanI revatIe, dazamA divase ' bhadrakAlI 'nAmanI revatIe, 11 mA divase ' raudrI' nAmanI revatIe, 12 mA divase 'vadhikA' nAmanI vIe, 13 mA divase 'kapAlamAlinI 'revatIe, 14 mA divase ' revatI 'e mAyu' gaNAya che ane jenuM khALaka janmIne eka pakhavADiyA pachI marI jAya tene pili | kA. 43 che. 45-47 upara kahelI 16 jAtahAriNIo yApya gaNAya che etAH SoDaza nirdiSTA nAmabhiH karmabhiH pRthk| dAruNA jAtahAriNyo yApyA dharmakriyAvatAm // 48 upara je 16 jAtahAriNIe kahI tenAM nAma tathA karmo paNa alaga alaga kahyAM che; e badhIye krUra hAI ne dharmakriyAomAM tatpara rahetA leAkeA mATe yApya kahevAya che. ( eTale ke teene vaLagADa bilakula jate nathI, paNa enI e sthitimAM rahI herAna karyA ja kare che.) 48 asAdhya 'vA" jAtahAriNI yasyAstu garbharUpANi paJca SaT sapta vA mune ! | mriyante'nantaraM vazyA asAdhyA jAtahAriNI // 49 he jIvaka muni! jenAM garbharUpa saMtAnA pAMca, cha ke sAta sudhI janmIjanmIne marI jAya tene 'vazyA' nAmanI asAdhya jAtahAriNI vaLagI che ema jANavuM. 49 ' kulakSayakarI 'asAdhya jAtahAriNI priyante vAravA thayA: nyA nIvanyayatataH / bujAvarI nAma lADalAththA jJAtaaArinI 10 je strInAM saMtAnA putrArUpe janme te marI jAya ane kanyAerUpe janme te vinA prayatne jIvatAM rahe che, tena' kulakSaya karI ' asAdhya jAtahAriNI vaLagI che, ema javu. 50 " 'puNyajanI " asAdhya jAtahAriNI nAtuM nAtamava N tu racAzca priyane hriyAH / ghorA juthananI nAma sADalAthA jJAtAranI rA je strInuM satAna mI-mIne marI jAya, tene puNyajanI'nAmanI gheAra asAdhya jAtahAriNI vaLagI gaNAya che. 51 pauruSAdminI asAnya jAtahAriNI niSpanna priyaseDavaNaM thayA: prA, poicAnUtaH / pauvAtinI kSA prottA asAdhyA nAtadAranI pura
Page #715
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa'hitA-siddhisthAna 674 je strInu` saMtAna, janmyA pachI 16 varSanI uMmaranuM thayA pahelAM marI jAya tene * pauruSAdinI ' nAmanI asAdhya jAtahAriNI vaLagI gaNAya che. para 'sadaMzI" nAmanI asAdhya jAtahAriNI bhartyanyaM yadA garbhe tadA pUrvaH pramIyate / saMskRzIti varatyenAma'ththAMnAta(dainiIm)AkharU je strI khIjo gabha dhAraNa kare tyAre, tenu paheluM saMtAna nAza pAme te tene 4 saMzI' nAmanI asAdhya jAtahAriNI vaLagI kahe che. 53 karkoTakI' nAmanI dAruNa jAtahAriNI garbheNaikaM graheNaikaM mRtyunaikena yujyate / eSA karkoTakItyuktA dAruNA jAtahAriNI // 54 je strInuM keAI eka saMtAna garUpa thaIne mare che ane kAI eka saMtAna * graha dvArA mRtyu sAthe joDAya che, tyAre temAM 'karkoTakI' nAmanI dAruNa jAtahAriNI kAraNarUpe kahelI che. 54 6 iMvaDavA nAmanI asAdhya jAtahAriNI yamajaM mriyate yasyA ekaM vobhayameva vA / sAmAkruviGavAmalAkhyAM nAtaaAniIm // // je strInu joDalAM saMtAnamAMthI eka mare ke eya mare tyAre, tyAre tene iMdravaDavA' nAmanI asAdhya jAtahAriNI vaLagelI heAya che. 55 6 vaDavAmukhI" nAmanI asAdhya jAtahAriNI ekanAbhiprabhavayorekazcanniyate purA / mriyate tadvadapyekastA mAhurvaDavAmukhIm // 56 // je strInAM be saMtAneA joDalAMrUpe hAI ne eka ja nAbhinA nALathI yukta hoya temAMnuM eka satAna jo pahelAM mare che, te tenI peThe ja bIjI paNa marI jAya che tene 'vaDavAmukhI' nAmanI asAdhya jAtahAriNI vaLagelI samajavI, ema vidvAnA kahe che. para vRddhajIvakanA kazyapane prazna athaivaMvAdinamRrSi kazyapaM lokapUjitam / reva mahApraznamapRcchad vRddhajIvakaH // 57 // ekanAbhikayAH kasmAttulyaM maraNajIvitam / royogya purNa duHvuM na tu tutiH samAnanA dra leAkeAmAM pUjAyelA kazyapaRSi ema kahI rahyA hatA, tyAre temanA ziSya vRddhajIvaku temane A mATe prazna pUchyo hatA--je joDakAMrUpa be saMtAnA eka ja nAbhinA nALathI yukta hAya, te khannenAM maraNu, jIvana, rAga, Arogya, sukha tathA duHkha kayA kAraNe samAna hAya che? chatAM teonI tRpti kayA kAraNe ekasarakhI thatI nathI ? 57,58 kazyapanA pratyuttara atha khalu bhagavAn kazyapa uvAca - ekameva hi tada bIjaM bhinnaM vAyubalAdatha / samAnakarmakatvAt prAGnADyaikatvaM ca janma ca // 59 tulyaM niSekAda vRddhezva janmanaH stanasevanAt / tasmAttulyuM vayaH pro purNa duHNuM mavAmau d rukSaLatiya kramaprakRtitulyatA / natu tRptivisargALAM pRthamAvAt lamAnatA te sAMbhaLI bhagavAna kazyape kahyuMH joDaku janme che, temAM ' khIja ' tA eka ja hAya che, paraMtu vAyunA khaLathI te juduM juduM thayuM hoya che; te beyanAM karmo samAna heAya che, e kAraNe temanuM nADI dvArA ekapaNuM hAya che ane janma paNa samAna hoya che; garbhAdhAnathI ArabhI teonI vRddhi, janma tathA stanapAna sudhInI samAnatA hoya che, te kAraNe temanI uMmara, sukha, du:kha, janma tathA maraNa samAna kahela che, tema ja teenAM lakSaNa, AkRti, va, aMga, khala tathA prakRti-svabhAvanI paNa tulyatA ke samAnatA hoya che, chatAM teonuM zarIrathI alagaalagapaNuM hoya che, e kAraNe teenI tRptimAM tathA visarga-maLamUtranA tyAgamAM samAnatA hAtI nathI. 59-61 vastuta: jAtahAriNInA traNa ja bheda atha khalu vRddhajIvaka ! trividhaiva jAtahA rizI projyo lojameta-phaivI, mAnuSI, ti zrIneti / tasmAstrayo lokA bhagavatyA revatyA
Page #716
--------------------------------------------------------------------------
________________ revatIkalpa-adhyAya ? 675 thadupayA thANAdA rUsthata sarvovAmathI ( A revatIka9pamAM vadhu kahevAnI pratijJA revatI paThyate / tAM devA a(ma)nyanta, tata ato vRddhajIvaka! niruktA daivI revatI; eSAM prajAH prAvRdhyanta; na eSAM prajA vicche- mAnuSImatra vyAkhyAsyAmaH-tatra yathoktairadharmadamagamat / nAsya prajA vicchidyate ya evaM veda / dvAre- yAM striyamatra pravizati, tAM tAM striyatAmatha revatIM sarvalokagurumabhivyApikAM sarva- manuvartayiSyAmaH // 3 // UMni #gvA tapano pAvita tamai| he vRddhajIvaka! devI revatIne ahIM kanAM vaghumAzIzumaMtimavichinnAM prAvAn ! prathama kahI che; have ahIMthI mAnuSI revatInuM tataH sarveDadhogamavA revata merA- ame vyAkhyAna karIe chIe, temAM upara mizravartI ziSNa:prAkadritArtham | jaNAvela che je adharmarUpa dvAre dvArA te he vRddhajIvaka ! kharI rIte lokanA bhedane revatI je je strImAM praveza kare che ke tene anusarI eTale ke jema loka-alekya hoI vaLage che, te te strIne have ame varNavIzuM. 63 traNa prakAranA che, te kAraNe jAtahAriNInA vRddhajIvakano prazna traNa ja bhede kahevAya che; eka te deva- kasmin vayasi kAle vA kasmin karmaNi vA mune| lekanIdevI jAtahAriNI, bIjI manuSya | triAmAvika zraddhA mAtALio 4 | lokanI-mAnuSI jAtahAriNuM ane trIjI- he bhagavan kazyapamuni! kaI uMmaramAM, tiryaphalakanI--pazupakSInI jAtinI jAta- kayA kALe athavA kayA karma nimitta ke kayuM hAriNI hoya che. kAraNa ke bhagavatI kAma karatI hoya tyAre jAtahAriNI-revatI revatIe aneka svarUpa dhAraNa karI traNe krodhAyamAna thaIne strIne vaLage che? 64 lekane vyApta karyA che, ane te ja kAraNe bhagavAna kazyapane uttara revatI sarva lokane mATe bhayaMkara kahevAya athavA mAvAna vAghag:che. e revatIne dee mAna ApyuM hatuM naDhAM jafmaLa vA prastUta vA rImAtAnA ane pUjI hatI, tethI e devenI prajA- | triAmAvivAre 0aa tripu vATelu devatA haka o vadhI hatI, viccheda ke nAzane pAmI 7 vAdharmaznare nA virAje jJAtaji . na hatI, ema je manuSya jANe che, tenI mAtu pituH sutAnAM ja sADadharmaja pravartate dA prajAo paNa viccheda ke nAza pAmatI nathI. ema te revatI sarva lokanI guru | mAru kSathe ra thArAnAM poye maeNnam li67 athavA vaDIla che ane badhA lekamAM vyApI je strI rajasvalA hoya ke sagarbhA thaI rahI che, tene sarva RSiomAM sau prathama hoya athavA prasUtA-suvAvaDamAM hoya athavA kazyapa RSie ja ugra tapa vaDe meLavI kuTImAM gaI hoya eTale ke "kuTIprAve. che-prasanna karI che; tethI e revatIe te zika" nAmanA rasAyana prayoganuM sevana karI rahI hoya, te veLA krodhe bharAyelI revatI, kazyapane ghaNA AzIrvAda sahita lAMbA ! traNe kALa e strImAM praveze chevaLage che, AyuSavALI ghaNI saMtati ApI che, tethI paraMtu e nakkI che ke koI paNa adharmane e kazyapa badhA RSio karatAM zreSTha gaNAyA joyA vinA koI paNa jAtahAriNa-revatI, tema ja e kazyape te revatIne eka prakAre koI paNa strImAM pravezatI nathI athavA tene pUrNa jANIne lokonA hita mATe potAnA vaLagatI nathI, eTale ke kaI paNa strInI ziSyone A "revatIka5" ApyA hatA. 62 { mAtAnA, pitAnA ke putranA adharmane ra vAsaNauT
Page #717
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasaMhitA-siddhisthAna sIdhe revatI pravRtti 42 cha-ko cha, vRddhajIvaka! sUtamAgadhavenapukkasAmbaSTaprAcyakacabhane pachI te te bhAtAyA35 manenI NDAlamuSTikameta(da)DaumbaDavAkadrumiDasiMhaloDa2vatI te zrImAnI yAnI nAza 42 cha, khazazakayavanapalavatukhA(SA)rakambojAvantyanemaathavA nA mAnA pAtapAtAnA kAbhIrakahUNapArazavakulindakirAtazavarazambarajA bhthii| thayesa maayussnaanaa| 42.65-67 jAtahAriNyo bhavanti / atho AhuH-tAmevainAM (nA)stikaniSAdaprabhRtInAM varNasaMkarANAM vA yA cAra prakAranI mAnava jIomAM jAta striyo jAtahAriNyA''viSTA gRhANIyustAH strI hAriNIne praveza pratyupatiSThate, abhivAdayate, abhinandayate, saMvyaatha khalu vRddhajIvaka ! imAH striyazcaturvidhA vaharati, saMvadati, saMspRzati, saMbhuGkte'bhihajAtahAriNyAvizya striyamatra pravizati / varNAM, ntyAkrozati, upazete padamRtunirmAlyavAsola. varNAntarAM liGginI, kArukImiti / tAH khalvato GkAramAkrAmati vA tasyAH etA varNasaMkarajA vyAkhyAsyAmaH / atho vRddhajIvaka! brAhmaNI samA jAtahAriNyo bhavanti / atho AhuH-tAmevainAM viSTAM gRhAnAgatAM strI pratyupatiSThate'bhivAdayate striyamRtumatImavasiJcet / saiva tatra prAyazcittiH / saMvyavaharate saMvadati saMspRzati saMbhuGkte'bhiha svenaivenAM bhAgadheyena prajAvatIM karoti / nAsyA ntyAkrozatyupazete padamRtunirmAlyavAsolaGkAra varNasaGkarA jAtahAriNI strI jAtahAriNI bhavati, mAkrAmati vA tasyA brAhmaNI jAtahAriNI | yA evaM veda / atho vRddhajIvaka ! liGginI paribhavati / atho AhuH-savainAM brAhmaNI RtumatI vAjikA zramaNakA kaNDanI nirgranthI cIravalkamavasita / saiva tatra prAyazcittiH / svenaivenAM ladhAriNI tApasI carikA jaTinI mAtRmaNDabhAgadheyena prajAvatIM karoti / nAsyA brAhmaNI likI devaparivArikA vekSaNikA vA jAtahArijAtahAriNI bhavati, yA evaM veda / atho vRddha- | Nyo vA jAtahAriNyA''viSTA vA gRhAnupeyAt Samar jIvaka! kSatriyAM jAtahAriNI samAviSTAM gRhA gRhA- tAM pratyupatiSThate'bhivAdayate vA saMvyavaharate vA nAgatAM striyaM pratyupatiSThate'bhivAdayate saMdhyava saMspRzati saMbhuGkte'bhihantyAkrozatyupazete harate saMvadati saMspRzati saMbhuGkte'bhihanyA- padamratanirmAlyavAsolaGkAramAkrAmati vA tasyA krozatyupazete padamRtunirmAlyavAsolaGkAra . mA- liGginI jAtahAriNI bhavati / athoAhuH-saivainAM kAmati vA tasyAH kSatriyA jAtahAriNI bhavati / | liGginI striyamRtumatImavasiJcet / saiva tatra prAya SH atho AhuH-saivainAM kSatriyA RtumatImavasiJcet, cittiH / svenaivainAM bhAgadheyena prajAvatIM karoti / saiva tatra prAyazcittiH / svenaivainAM bhAgadheyena prajA- | nAsyA liGginI jAtahAriNI bhavati, yA evaM vatIM karoti / nAsyAH kSatriyA jAtahAriNI veda / atho vRddhajIvaka! ayaskarI jAtahAribhavati, yA evaM veda / atho vRddhajIvaka ! vaizyAM NyA''viSTA kArNAyasenAhaNe nAbhyaityatho takSaNI jAtahAriNyA''viSTAmatho mahAzUdrIM strI pratyu- dAraveNAtho kulAlI mArtikenAtho padakarI cArmapatipate'bhivAdayate saMvyavaharate saMvadati saMspR- nAtho mAlAkArI muktakusumenAtho kuvindI zAMta saMbhuGkta'bhihantyAkrozatyupazete padamRtu- tAnukenAtho saucikI syUtenAtho rajakI suraktenirmAlyavAsIlaGkAramAkrAmati vA tasyA vaizyA nAtho nejikA nirNiktanAtho gopI takraNAtho jAtahAriNI bhavati, atho zUdrA, atho mahA- kArukuNI(kI)svenArhaNena jAtahAriNyAviSTA gRzadrI vA / atho AhuH-savainAM vaizyA'tho zUdA hAnupeyAt tAM strI pratyupatiSThate'bhivAdayate 'yo mahAzUdrI striyamRtumatImavasiJcet / saiva saMvyavaharate saMvadati saMspRzati saMbhar3akte'bhihatatra prAyazcittiH / svenaivenAM bhAgadheyena prajAvatI tyAkrozatyupazete padamRtunirmAlyavAsolaGkArakaroti / nAsyA vaizyA vA zUdrA vA mahAzUdA mAkrAmati vA tasyAH kArukuNI(kI)jAtahArivA jAtahAriNI bhavati, yA evaM veda / atho | NI bhavati / atho AhuH-saivainAM kArukI striya
Page #718
--------------------------------------------------------------------------
________________ revatIkalpa-adhyAya ? 677 mRtamatamatvaritA ziva tatra prAcitti. - have he vRddhajIvaka! je strImAM kSatriya nivaina mAjana banAvatAM pati nAhya jAtahAriNIe praveza karyo hoya ke vaLagI Tha nAtAtiof mavati, yA gve TA hoya te kSatriyA jAtahAriNIvALI strI jyAre have he vRddhajIvaka! A cAra prakAra | pitAnA ghera Ave tyAre je strI tenI sAme nI manuSya-strIomAM praveza karIne jAta- | UbhI thAya che; tene vaMdana kare che, tenI hAriNI, te strIo dvArA bIjI strImAM sAthe vyavahAra kare che, saMvAda-vAtacIta praveza kare che-bIjI strIne A lokamAM te kare che, teno sparza kare che, tenI sAthe vaLage che. jema ke varNa eTale brAhmaNAdi jame che, tene sAmethI mAre che, Akroza traNa varNamAMnA koI eka varNavALI strImAM, | kare che ke gALo de che athavA tenI samIpa varSAntarA eTale varNasaMkara jAtinI kaI | sUve che ane tenA Rtune, namaNane, vastra ke strImAM liMginI-sAdhvI AdinA veSamAM rahelI alaMkArane pagathI dAbe ke kare che, to kaI strImAM tathA kAkI eTale ke koI e kSatriyA-jAtahAriNI tene vaLage che. kArIgaranI strImAM praveza karIne teomAMnI | have tenA pratikAra saMbaMdhe vaidya kahe che kaI dvArA jAtahAriNI bIjI strImAM praveza ke, te kSatriyA-jAtahAriNIvALI strI jyAre kare che-kaI bIjI strIne vaLage che. have upara | RtumatI thaI hoya tyAre pelI strI tenI darzAvelI te cAre strIonuM ame vyAkhyAna | upara jaLanuM siMcana kare, (khAna-pAnakarIe chIe. jema ke he vRddhajIvaka! thI tRpta kare) e ja temAM prAyazcitta brAhmaNImAM pravezelI ane te dvArA pitAne che. vaLI te kSatriyA jAtahAriNI pitAnA ghera AvelI te jAtahAriNIvALI strInI | ja bhAga vaDe pelI strIne prajAvatI kare che; sAme je strI UThIne UbhI thAya che, tenI ema je strI jANe che tene kSatriyA jAtasAme vaMdana kare che, sArI rIte vyavahAra | hAriNI vaLagatI nathI. have jyAre koI kare che, tenI sAthe bole che. vAto kare che. | vaiizya strImAM, keI mahAzUdrI strImAM jAtateno sparza kare che. tenI sAthe jame che. | hAriNIe praveza karyo hoya tyAre te strI tene mAre che. gALo de che. tenI pAse save | potAnA ghera Ave tyAre je koI bIjI che, tenA Rtudharmane, nirmAlyane, vastrane ke | strI tenI sAme UThI UbhI thAya che, tene alaMkArane pagathI dabAve che, tyAre te sAmethI vaMdana kare che, tenI sAthe vyavahAra brAhmaNImAM pravezelI jAtahAriNI tene | kare che, saMvAda ke vAtacIta kare che, teno vaLage che, ema te brAhmaNI jAtahAriNI| sparza kare che, tenI sAthe jame che, tene mAre samajAya che. have tenA saMbaMdhe vaidyo Ama che, tene gALo de che ke tenI samIpe sUve kahe che ke e ja brAhmaNI-jAtahAriNI jene che athavA tenAM RtunirmAlya, vastra ke alaM. vaLagI hoya te strI jyAre RtumatI thaI kArane pagathI dabAve che, tyAre te vaizya jAtahoya tyAre tene jalasiMcana kare (khAna-pAna hAriNI ke zudra athavA mahAzUdra jAtahAriNI AdithI tRpta kare te ja tenuM prAyazcitta | tene vaLage che. have te sAmenuM je prAyazcitta che. vaLI te brAhmaNI-jAtahAriNI pitAnA che, tene vidyo Ama kahe che ke, e viThyA, ja bhAga vaDe pelI strIne prajAvALI kare che, zudrA ke mahAdrA jAtahAriNIvALI jyAre je strI ema jANe che tene brAhmaNa-jAta- RtumatI thAya tyAre pelI strI tenA ' hAriNI vaLagatI nathI. | para jaLathI siMcana kare e ja temAM prAya
Page #719
--------------------------------------------------------------------------
________________ 678 kAzyapa saMhitA-siddhisthAna zcitta che. vaLI te jAtahAriNI pitAnA | badhe ghUmanArI, jaTAdhAriNI, mAtRmaMDalavALI, ja bhAga vaDe te strIne prajAvALI kare che, | devenI paricArikA ke kSaNikA-jAtahAriNI ema je strI jANe che tene kaI vaizyA, athavA te te jAtahAriNInA AvezavALI drA ke mahAzUkA jAtahAriNI vaLagatI nathI. | jAtahAriNI jyAre potAnA ghera Ave, tyAre vaLI he vRddhajIvaka! sUta mAgadha, , tenI sAme bIjI gharadhaNiyANa je strI vena, pukkasa, AMba4, prAka, caMDAla, hoya te UbhI thAya che tene sAmethI vaMdana muSTika, meDa, ba, DavAka, kumiDa, siMhala, kare che tenI sAme uttama vyavahAra kare che. u, khaza, zaka, yavana, pahalava, tuSAra, athavA tene sparza kare ke tenI sAthe kaMboja, avaMtI, ane maka, AbhIraka bhojana kare ke tene sAmethI mAra mAre ke rabArI ke bharavADa, hUNa, pArazava, kaliMda, tene gALo de athavA to tenI samIpe kirAta, zabara tathA zaMbara Adi dezamAM zayana kare athavA temAM Rtuyukta nirmAlya, utpanna thayelI strIomAM paNa praveza karI vastra ke alaMkArane pagathI dabAve, tyAre e jAtahAriNI bIjI strIone vaLage che, liMginI ke sAdhuvezadhAriNI jAtahAriNI teonAM prAyazcitta paNa vaidyo Ama kahe che te strIne vaLage che; pachI tenuM prAyazcitta ke, e ja te nAstika, niSAda vagere vaNa.! paNa vidyo Ama kahe che ke-vaLagelI jAtasaMkara jAtinI je je strIo jAtahAriNI. | hAriNIvALI te strI jyAre RtumatI thAya nA AvezathI yukta hoya temanI sAme che tyAre pelI gharadhaNiyANI strI tene jalathI strIo jAya che, vaMdana kare che, abhinaMdana Ape | sIe e ja tenuM prAyazcitta che. ethI te che, temanI sAthe sArI rIte vyavahAra kare | jAtahAriNI, pitAnA bhAga vaDe te strIne che, saMvAda kare che, teone saMsparza kare | prajAyukta kare che ema je strI jANe che, tene che, teonI sAthe jame che, temane sAmethI liMginI ke veSa dhAriNI jAtahAriNI kadI. mAre che ke gALe de che athavA temanI vaLagatI nathI. samIpe jue che tema ja teonA RtuvALA he vRddhajIvaka! je lavAraNa strI jAtake nirmAlya rU5 vastro ke alaMkArone pagathI hAriNInA AvezathI yukta thaI hoya te dabAve che, te strIne e jAtahAriNIo kaI lokhaMDanA upahAra sAthe ghera Ave. vaLage che, tenuM prAyazcitta vaidyo AvuM kahe che, je suthAra strI jAtahAriNInA AvezathI che ke-te vaLagADavALI strI RtumatI thaI yukta hoya te koI lAkaDAnA upahAra sAthe hoya tyAre tenI upara pelI strI jalathI ghera Ave che; jAtahAriNInA AvezasiMcana kare e ja tenuM prAyazcitta che. tene vALI kuMbhAraNa mATInA koI vAsaNanI lIdhe e jAtahAriNI potAnA bhAgathI bheTa sAthe ghera Ave che, jAtahAriNIne te strIne prajAyukta kare che; je strI ema AvezavALI macaNa cAmaDuM sAMdhavAnA jANe che tene e varNasaMkara jAtahAriNI ojAra sAthe ghera Ave che; AvezavALI strI, jAtahArirUpe vaLagatI nathI. mAlaNa puSparUpa upahAranI sAthe ghera Ave have he vRddhajIvaka! je liginI-sAdhu. che; jAtahAriNInA AvezavALI vaNakara strI vezadhAriNI, saMnyAsinI, bauddha sAdhvI, pitAnAM vaNakaranAM sAdhano sAthe, darajaNa kaDanI, nigraMthI-parigraharahita, cIMtharAM ke sIvavAnAM sAdhanarUpa bheTanI sAthe, raMgAra valkala vastrane dhAraNa karatI kaI tApasI, raMgelA vastrarUpa bheTanI sAthe, dhobaNa strI
Page #720
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3vatA 65-adhyAya ? 678 ghAyalA vasa35 meTanI sAtha, govANa vicitramahApatrA kaNThe knkmnnivicitrgunndhaach|135 meTanI sAthe 32 mAcha; zAstrI riNI vividhakusumagandhavasanamusalojjvaladhAriNI potAnA rIrInA sAdhana35 meTanI sAthe varamukuTA nU purakavikambUkadAGga(TakA)dakuNDaladhe2 bhAva cha; tyA3 ghanI mAliza zrI the vAmaghaNTApatAkA''tapatrolkAvidyanmeghamAlA'lanatAriNInA mAvezayukta strInI sAme kRtA, bhagavataH kumAravarasya grAnI (?) ca alI thAya che; tene bhalivAhana hai bahana svasA ca svapne dharSayitvA rogAgamamanantaramasya 42 cha; tenI sAthe sArI rIta vyavaDA2 42 karoti / tato madhyAhne'rdharAtre vA saMdhyayorvA che, tenI sAthe saMvA pAtayAta 42 cha, supte vA bAlagRhe nilIyate yathoktAnAmekatamA; tanA sa5za 42 cha, tanI sAthe 4 cha tato bAla uccaiH krozati roditi trasate vepate athavA sAthI tena bhA2 cha tara bibheti jvaryate vihvalati nistanati muhyati gANe cha; athavA tanI pAse sUcha viskhalati sUcyate zUnyate visresyate rogairanyai se cha. tyA tarI Rtuyuta nirmAtya- zcopadrUyate / yA tvabhIkSNaM zakunI strI svapne 35-5 aArane te zrI pazathI pazyati tataH sA'syAH zakunI jAtahAriNI hamA2 cha to the mAvazavAjI zrIma. sajjate / tasyA eva zakunyA nibhItasyA (nilI29 tArita gharadhagiyA strIne nAyA ?) eva purISeNa pakSodakena vainAM vRddhastrI 5 vaNage . te 50ii se sIna zakuninA(nIM) strIM tatrApasiJcet / saiva tatra prAyazcitta cha, tane padyA praayshcittiH| svenaivainAM bhAgadheyena prajAvatI striyaM che ke-e ja Avezayukta-jAtahAriNIvALI in karoti / nAsyAH zakunI jAtahAriNI bhavati strI RtumatI hoya tyAre pelI strI tenA vA u yA zakunI na hinasti, yA evaM veda / atho 652 thI siyana 13 vRddhajIvaka! ye gAM nanti ghAtayanti vA. prAyazcitta samajavuM. vaLI te jAtahAriNI, gomAMsaM copayuJjante teSAM gomAtA jAtahAriNI pitAnA ja bhAgarUpe balidAna vaDe te gharanI prasajjate / eSA enAM svapne'bhidravati gopAlo vA vatsakapAlo vA; asAdhyA tasyA gomAtA mAlika strIne prajAyukta kare che; ema je strI jANe che te uparyukta te te jAtahAriNInA jAtahAriNI prasajjati / atho AhurgAmadhya enAM gomUtrapurISAbhyAmupoSitAM snapayet, saiva tatra vaLagADathI yukta thatI nathI. 68 ata Urdhva vRddhajIvaka! tirazcI jAtahAri- karoti / nAsyA gomAtA jAtahAriNI bhavati, prAyazcittiH / svenaivenAM bhAgadheyena gauH prajAvatI NImanuvyAkhyAsyAmaH-paJcavidhA hyeSA procyate / yA gAM na hinasti, yA evaM veda / evameva mahitadyathA-zakunI, catuSpadI, sarpA, matsI, vana- pINAmajAnAmavikAnAM gardabhInAmazvAzvatarINAspatIriti / tA etA prAyeNa satAmeva prasajjante / t| muSTrINAM sUkarINAM mUSikANAM zunInAM galagolivRddhajIvaka ! ye zakunI varddhantIM ghnanti ghAta kAnAM gopAnAM vizvambharANAM mRgAdInAM caivameSa yanti vA teSAM zakunirUpA jAtahAriNI prasa vidhiruktaH // atho vRddhajIvaka ! sI gRhacArijate mahAgrahaH / sA kAkI bhAsI kukkuTI NImagRhacAriNI vA strI hanti ghAtayati vA, mayUrI cASI sArikA tailapAyikA ulUkI bhola tasyAH sI jAtahAriNI prasajjate'tho viSantikA gRdhrI zyenI bhAradvAjo tato'nyatamA mRtyumasyAH prajAyA AhuH / enAM valmIke nAgavA bhUtvA svapne'pUrvAn darzayati, garbhiNI sUtikA | kule vA siJcadatho AhuvalmIkazatamadhya iti / vibhISayati, bAlaM cotrAsayati, mahAvegA mahA- saiva tatra prAyazcittiH svenaivenAM bhAgadheyena prajAprANA ghorarUpA raudrA'nAyatapakSA vajratuNDa- vatIM karoti, nAsyAH sI jAtahAriNI bhavati / nakhadazanadaMTrA vaidUryaSjvalanasarazalocanA bahu- yA sarpAn na hinasti, nAsyAH prajAyA viSa
Page #721
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-siddhisthAna mRtyurmati kA rva ce aa yatho vRnavA! bIjAo dvArA marAve che, teone e zakuniyA marathamatinikitravyu hanA- pakSiNarUpe thayelI jAtahAriNI-nAmane sIni mUtAnyurAi nitta, tathAtenAdha- mahAgraha vaLage che, te pakSiNa kAgaDI, bhAsa revatI zabda prajJA niti patnI vA mA pakSiNa, kukaDI, mayUrI, coSa-bAja pakSiNI tti: zA mUtvA sthaLe pUrva kRti, tato rUpa, sArikA-minArUpa, tailapAyikA pakSiNadinarita mUi, tathA aNu prajJA vinati, rUpa, ulukI-ghuvIrUpa, bhalantikA nAmanI najItrAnena ne matho mATunaoNpi- pakSiNIrUpa, gIdha pakSiNarUpa, cena pakSiNajJAna prakriyAta, sara tatra prAyazcitta rU5, bhAradvAja pakSiNIrUpa ke te sivAyanI thA mAtra 7 diti nAthA masI jJAtA- bIjI koI paNa athavA emAMnI koI paNa nit mati, yA urva veH II 1tho vRddhanI! eka pakSiNIrUpe thaIne svamamAM apUrva ye vanaspatIn hiMsanti parigRhItAnaparigRhItAn | navA navA dekhA de che, sagarbhA ke suvAvaDI vA, teSAM vanaspatidevatA abhikaddhayanti / agni strIne bhaya pamADe che-bIvaDAve che; tema ja vaizvAnaro nAma, somaH pitRmAnnAma, svadhiti nAnAM bALakane khUba trAsa pamADe che, e zivo nAma, Apo varuNo nAma, bhUminiRti harakeI pakSI jAtinI jAtahAriNI, meTA vegami, gaurviyannAma, gauH zloko nAma, deva pava vALI, moTI prANazaktivALI, ghera rUpavALI, (IT)no nAma, sAvitraH pUTT nAma, vizaTET | nAma, indro varuNo nAma, vAyuH prANo nAma; bhayAnaka, (UDavA mATe) lAMbI ke pahoLI tA vai dvAdaza vanaspatInAM devatAH / etA eva pAMkho jeNe na karI hoya evI, vaja jevI vanaspatIn ghnantaM nanti / atho Ahurvanaspatimadhye | cAMca, nakha, dAMta tathA dADhethI yukta, vaiDUrya vizvakoSa saT TgharevatA dhArInetA ani-| maNi ke agni jevAM caLakatAM netrovALI, mAjyena, somaM zyAmAkena, zivaM pAyasena, Apo aneka jAtanAM raMgaberaMgI moTAM pIchAMvALI, dadhnA, bhUmi saptAnakena, grAmadhUpaiH gAM vA'gni gaLAmAM senAnI tathA maNionI raMgaberaMgI paramAnaM virArtana, pUjAmannA, kizo mA. mALIAne dhAraNa karanArA aneka prakAranA rudra vithonaneti kathA kathA vanati- puSponI sugaMdhavALA vastrona, musalAna tathA devatAH prajAmeva prayacchanti, yA vanaspatIn na ujajavala padArthone dhAraNa karatI, zreSTha mukuTa diti nA vanaspatidevatA gAtAoi paheranArI, jhAMjhara, avAja karatA zaMkha, matti , yA pUrva ceti ne dUra II | aMgada-bAjubaMdha, kuMDala, suMdara ghaMTaDIo, he vRddhajIvaka! have ame tiryaMca patAkA, Atapatra-chatra, ulakA-UMbADiyAM ane pazu-pakSI vanasapati jAtinI jAtahAriNIne | vIjaLIthI yukta megha-mAlA vaDe zaNagArelI vyAkhyAna karIzuM. e tiya"ca jAtinI ane bhagavAna zrIkAti keyanI sahacarIrUpa jAtahAriNI pAMca prakAranI kahevAya che, te te pakSiNI jAtanI jAtahAriNI svamamAM jama ke-eka zukunI-pakSiNI, bIjI cata ! sagarbhA strI vagerene prathama bIvaDAvyA pachI padI-copagI, trIjI sapiNI, jethI mAchalI | roga kare che. te pachI baporanA ke ardha ane pAMcamI vanaspatirUpa jAtahAriNI hoya ! rA che | rAtrinA samaye athavA bane saMdhyAnA samaye che, e pAMca prakAranI jAtahAriNI sajajano-| ke badhAM sUI gayAM hoya tyAre je gharamAM ne ja vaLage che. te vRddhajIvaka! je loko | bALaka sUtuM hoya tyAM chupAI jAya che. e zakunI-pakSiNa, je vRddhi pAmatI ke vadhatI | jAtahAriNI upara kahela koI paNa pakSiNI athavA ucherAtI hoya tene mAre che ke mAMthI ekanuM rUpa dhAraNa kare che, te pachI
Page #722
--------------------------------------------------------------------------
________________ revatIka9pa-adhyAya ? 61 wwwmm peluM khALaka mATI cIse pADe che, raDavA mAMDe che, trAsa pAme che, kape che, khIe che, tene tAva Ave che, vyAkuLa bane che, bUmA pADe che; mUMjhAya che, laDakhaDe che, duHkhI thAya che, DhaLI paDe che tema ja bIjA aneka rAgeAthI upadrava pAme che; athavA je strI paNa svagnamAM vAraMvAra zakuni-pakSiNI jAtinI jAtahAriNIne dekhe che, tene paNa pAchaLathI te zani-AtahAriNI vaLage che; ema jyAre te vaLagI heAya tyAre gharamAM chupAcaitrI e jAtahAriNI-zakuninI carakane laI ne tenA pANIthI athavA enAM pIchAMnA pANIthI, enA vaLagADavALI te strIne, keAI vRddha strI tyAM siMcana kare; e ja tenA vaLagADanuM prAyazcitta che. pachI te zakuni- jAtahAriNI peAtAnA ja bhAgyathI e vaLagA DavALI strIne sa MtativALI kare che; ema je zrI jANe che ke samaje che, tene kAI zakuni-jAtahAriNI kadI vaLagatI nathI ane tenA nAza paNa karatI nathI.' che ane je gAyane mAratI nathI, te strIne gAyAnI mAtA jAtahAriNI vaLagatI nathI; e ja pramANe bhesa, bakarIe, gheTIe, gadheDIo, gheADIe, khaccarIe, UMTaDIo, bhUMDaNIe, uMdaraDIe, kUtarIe, gAvALA, galageAlikA ( viSayukta jaMtuvizeSa ), vizva bharA-prANIe tema ja mRga Adi pazu jAtinI je jAtahAriNIo che, teo paNa te te pazujAtineA vadha ke hiMsA karanArAone vaLage che; te veLA teenuM prAyazcitta paNa upara kahyA pramANe ja karavuM joI e. vaLI je kAI nAgaNu gharamAM ke bahAra pharatI hAya tene je strI mArI nAkhe ke marAvI nAkhe che, tene e sap jAtinI jAtArkAraNI vaLage che ane tenA saMtAnanuM sarpanA viSathI mRtyu thAya che, ema vaidyo kahe che; e mATe te nAgaNane uddezI keAI rAphaDAmAM ke nAgeAnA kuLamAM ke vasavATanAM sthAnamAM athavA sekaDA rAphaDAnI upara vaccenA bhAgamAM dUdhathI siMcana karavuM; e ja te nAgaNanA vaLagADamAM prAyazcitta che. e prAyazcitta karavAthI te nAgaNu pote ja pAtAnA bhAgyabaLathI peAtAnA vaLagADavALI strIne prajAyukta kare che; ema je strI jANe che ane sarpanI hiMsA karatI nathI te strInI prajAnuM sarpanA viSathI mRtyu thatuM nathI. | have huM vRddhajIvaka jeo gAyane ke aLadane mAre che ke khIjAe dvArA temane mAra marAve che; athavA jee gAyanA mAMsanA upayAga kare che, tene gAyanI mAtA- jAtahAriNI vaLage che; tyAre e jAtAriNI svasamAM teone khavaDAve che, temanI sAme dhasI Ave che; athavA geAvALarUpe teone te herAna kare che; ema te gAyamAtA-jAtahAriNI jene vaLage che, tenA vaLagADa asAdhya gaNAya che; chatAM vaidyo tenA AvA upAya kahe che ke, tenA vaLagADavALI je strI hAya tene gAyAnI vacce rAkhI upavAsa karAvIne gAyAnAM chANa tathA sUtrathI tene snAna karAvavuM, e ja tenA vaLagADamAM prAyazcitta che. pachI te gAyarUpa jAtahAriNI, te strIne peAtAnA bhAgya athavA bhAga-aMza vaDe prajAyukta kare che; ema je strI jANe have huM vRddhajIvaka! je mANasanI strI mAchalAM, magara, timi`gila jAtanAM mAchalAM, nakra jAtinAM jalacara, za'kha, zabUka-chIpa, sukhanaka Adi jalacara prANIonI hiMsA kare che, tenA e adharmathI te strI upara ' revatI ' krodhAyamAna thAya che ane tenI satatinA nAza kare che; ema te krodhAyamAna thayelI revatI mAchaThThI, magara, zaMkhalInurUpa dhAraNa karI svapramAM prathama tA e strIne hu pamADe che ane te pachI ghaNA prakAre tenA nAza kare che; jema ke tenI prajA
Page #723
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa hitA-siddhisthAna 682 jaLamAM nAza pAme che; athavA jaLanA trAsathI ke jaLanA eka eka rAga-jaleAdara vagerethI nAza pAme che; have te revatInuM prAyazcitta paNa vaidyo Ama kahe che ke, rAhiNI nakSatramAM kAI tI AdimAM snAna karavAthI ja tenA pratye te te prAyazcitta thaI jAya che; e ja tenA vaLagADamAM prAyazrcitta che ema je strI jANe che, te mAchalAM vagerenA kadI nAza karatI nathI, tethI mAcha lAMnI jAtahAriNI tene vaLagatI ja nathI. VAA iMdradevanuM yajana ke pUjana karavuM. te pachI e vanaspatienA devA, e rIte pUjana karanArane satati Ape che ane ema je jANe che te vanaspatienI hiMsA karatA nathI; tethI e vanaspatine lagatI jAtahAriNIe tene vaLagatI nathI. 69 tatra zlokAH ahI A varSe A Ake paNa maLe che: adharmasyAtisaMvRddhayA revatI labhate'ntaram / labdhvA 'ntaramatikruddhA nAnArUpairyathoditaiH // 70 // anyaizca dAruNataraistato hanti prajA imAH / yaugapadyena bhAryA vA mriyante vA pRthak pRthak // 76 have huM vRddhajIvaka! je leAkeA, vanaspatienI hiMsA kare che, te vanaspati Ane bhale peAtAnAM tarIke svIkAryAM' hoya ke na svIkAryAM hoya, chatAM tenI jo hiMsA thAya che, te temanA taraph vanaspati devatAo krodhe bharAya che. vaizvAnara nAmanA agni, pitRmAna nAmanA seAma, svaddhiti nAmanA ziva, jalanA deva varuNa, niti nAme bhUmi, viyat nAmanI gau, leAka nAmanA khaLada, pavamAna nAmanA vAyudeva, Aditya nAmaneA pUSAdeva, kASTA nAmanI krizAe, varuNu nAmanA iMdra ane 'prANu' nAmaneA vAyu-e 12 vanaspationA devA che. e devA ja vanaspationA nAza karanAranA adharmanI atizaya vRddhi thavAthI revatI chidro zeAdhe che ane chidro zeAdhI atizaya krodhe bharAyelI te upara jaNAvyA pramANenAM tema ja bIjA paNa ghaNAM dAruNa rUpA vaDe A prajAne nAza kare che, athavA adharma karanAranI patnIe ekI vakhate athavA alaga alaga mRtyu pAme che. 70,71 jAtahAriNI vaLagelA bALakanAM lakSaNA stasya nAtaaAriyA cico pALi me jUnu / layo vaM tu tatre; yavucasrastAzitam II 72 stanyayUzaLamevAgre varastantrI prIjaTMH / ziimitApo levaLa mUro vA pA-pItatA IlST nAza kare che; have te vanaspatienA nAzanuMtughnatijJAo vaiye tAlurAova: praves prAyazcitta zAstrakAro kahe che ke vanaspati- mulavAjo munnoTo velarSa: tuAmahe III ene jyAre kApI hAya tyAre teonI jJAti roviti mUn pIcane ca mutyumuduH| madhye rahelA e devA ja kapAyA hAya zvasate hAlate kSauti zItImati = kSaLAt // 7 che, te kAraNe 'sthAlIpAka' nAmanA caru-nizceTTo mRta pazca muruH sthivA pratyeSTate| ta puti yathAvAruM stanuM na tittavRti ddA apUrva ca nAM davA muddAmuddinate zatruH / virATanaguTAlUnAM vhenAjI proviti // 77 II muhunA ica onena pITTAmAnnoti rAhaLAm amII traNe puto nAme hramate sulAt 78 jAtahAriNI vaLagelA bALakanAM lakSaNA tame mArI pAsethI sAMbhaLeA taratanuM A eka lakSaNa prathama ja jaNAya che ke te balidAna vaDe e devAnuM yajana karavuM joI e; jema ke ghIthI agninuM, sAmAthI seAmanuM, dUdhapAkathI zivanuM, dahIthI jaLanuM, sAta dhAnyAthI bhUminuM, gAmane lagatA dhRpAthI gAyanuM athavA pavamAna nAmanA agninuM mAMsa vaDe, anna vagere apaNu karI pUSAdevanuM, madyo arpaNu karI dizAonu` ane haviSyAnna jamADI
Page #724
--------------------------------------------------------------------------
________________ vatI:85-adhyAya ? 983 mANa gho| trAsa pAbhI bhoTethI 271 / hi garbhiNyAH kSayati prAgaSTamAnmAsAt, ata bhAMcha. 1jI tamA prathama pAvaNa magaDe Urdhva pratiSedhastaspAnyatra / vRddhajIvaka ! zraddhAcha, pachI te jane 12, nidrA dhena, nAnAM dharmakriyAvatAM trirAtropoSitAnAM bhiSaksustI, bhaathaan| tapArA, zarIramA 2 // maha chucirupoSitaH prajAvaraNaM banIyAt ; baddhe cainAM sA , matizaya zi , paajaay| thavA, dakSiNAbhiriSTAbhirarcet, sA hyasyAH prajAH 1dhu 53tI ta22, bhatisAra, savA mahA prayacchati / tatra saMbhArA rohinniisnaansnaataa| , tAnA zeSa, zamAMya, mAda snapanamapyeke rAtrau cet kuryAd gRheSu, divA 54, mA zaTara taya, tA. pAMDaNa cedaraNye'nuguptamubhayaM digbandhaM kRtvA''tmarakSAmatra tathA bhatAnA rAja thAya che. vaNI te vidhAyArabhet tatkarma / atha zucau deze gocarmamA nayA 42, 27yA 42 cha, ghI mAtraM gomayenAdbhizca sthaNDilamupalipya bhiSagapAuAya cha, hA cha, 6dharasa pAyacha. hatavAsAH snAtA'laGkRtaHprAGmukha upspRshyochii| mAya cha bhane kSavAramAta dhRtahastastUSNImupaspRzedazabdavatIbhiraphenAbhimA zIta yaI ya. 5chI tA se ranuSNAbhiradbhiAhmaNa tIrthana triH prAznIyAt, naSNAmarAna bALaka ceSTArahita thaI jANe marI gayo dviroSThau parimRjet , tatrirityeke / akSiNI kau~ hoya te thaI jAya che ane vAraMvAra " nAsike'pyapAnaM copaspRzet / duvya(dRzye)mahati thaMbhI jaI thoDIvAra pachI bhAnamAM Ave sUya sthaNDilamabhyukSya, hirnnypaannirdrbhpijuuliiche. e kAraNe tenuM yogya samaye piSaNa nAM garbhavatIM gRhItvA, tayA lakSaNamullikhya darbha pijulImabhyukSya bahinirasyati, tatrAgne prnnthatuM nathI. dhAvaNane te pasaMda karatA nathI, keI navA mANasane joI te bALaka ghaNo yati / yathApUrvoktaM parisamUhya, parisaMmRkSya, prada kSiNaM barhiSA paristIgneiH purastAt kAJcanI udvega pAme che ane bilADA, noLiyAM tathA rAjatImuzIramayIM darbhamayIM vA pratikRti prtiuMdaronA avAja sAMbhaLI khUba raDavA mAMDe SThApya kumAraM SaSThI vizAkhaM ca, dakSiNato brhmaache ane thoDo roga hoya to paNa tethI Namuttarata udapAtraM, dvAbhyAM drbhaabhyaamcchinnaadAruNa pIDA pAme che, vAraMvAra trAsa pAme grAbhyAM samAbhyAM viSTarabaddhAbhyAmAjyamutpUya, che ane sUvA chatAM sukha arthAt ArAma AjyamAsa devabhojanamasi tejo'si cakSurasi ne bhAvI zo nathI. 72-78 zrotramasIndriyamasyAyurasi satyamasi havirasIti / jAtahAriNI-revatInI cikitsA jarUrI che atha juhoti darbhasraveNa AghArau hutvA garbhiNI rUpANyetAni saMlakSya bheSajaM na pRNoti yH| striyaM snAtAmuSitAM zuklavasanopasaMvItAmalakRtAM so'patyaiH kurute kArya svapnalabdhairdhanairiva // 79 // dakSiNata udaGmukhI sukhe pIThe'thopavezya dvau je mANasa upara kahela jAtahAriNI dI haste dattvA, sA tUSNImAsIta / atha bhiSarevatInA gAunavaNena yachata ganujJAto nityaM homa hutvA''jyabhAgI hutvA tanA yAtsA na 42 tAnamA bhagavata mAtaGgayA vidyayA juhuyAt / mAtaGgI nAma vidyA dhanagama nAzavata 4 haya cha, ta pramANe puNyA duHsvapnakalirakSonI pApakalmaSAbhizApatanA satAnA namana bhIna. mahApAtakanAzanI pAtakI brahmarSirAjarSisiddhanAzapAmecha. 7 cAraNapUjitA'ciMtA mataGgena maharSiNA kazyapana sthi2 12nA2 mane pala pAtana putreNa kanIyasA mahatA tapasogreNa pitAmahAbhayana 2 122 1294mayama | devAsAditA sarvabhayanAzanI sarvalokavazIkaraNI ata Urdhva varaNabandhamupakramiSyAmaH / bandho | svastikaraNI zAntikarI prajAkarI bandhanI
Page #725
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasaMhitA-siddhisthAna 684 / vimalA amoghakalyANI; ya imAM vidyAM zucirAvartayati sandhyayoH pUto bhavati, nAsya sarvabhUtebhyo bhayaM bhavati ya enAM zucirahanyahani japati bahuputro bahudhana AyuSmAnanamIvA siddhArthazva bhavati, ya imAM vidyAM zrAddhe AyA hayatyakSa yamasya pitarazca zrAddha avatAryante / ya imAM gomadhye japed bahrayo'sya bhavanti gAvaH / imAM striyamRtusnAtAM zrAvayate garbhiNI bhavati ya imAM garbhiNIM zrAvayati putravatI bhavati / ya imAM kRcchrasava zrAvayatyAzu mucyate / ya imAM mriyamANaputra zrAvayati jIvatputrA bhavati / yatra caiva vezmani sarpAn rakSAMsi ca guhyakAn vA vidyAt tatra sarSapAnazatAbhimantritAnavakiret, sarve nazyanti / yo vA dviSyAt tasya vA dvAresafaidyaH pUrvamAkrAmati, sa ArtimApnoti / durgeSu japatastaskaramRgavyAlabhayaM na bhavati / rUpe rUpe'zvamedhaphalamavApnoti / sarvatIrtheSu snAto bhavati / sarvopavAsAH kRtA bhavanti / sarvANi dAnAni dattAni bhavanti / arthavidyA, nacaitA mUhet / namo mAtaGgasya RSi (varya ) sya siddha kasya nama AstIkasya, tebhyo namaskRtvA imAM vidyAM prayojayAmi, sA me vidyA samRddhyatAM, satthava hili mili mahAmili kuruTTA aTTe mama tumpise karaTe gandhArI keyUri bhujaGgami ojahAri sarvapacchedani alagaNilagaNi paMsu masi afakAkaNDi hili hili biDi biDi aTTe maTTe ajiTTe kukkukukkumati svAhA / ityetayA mataGgavidyayA zamImayInAM samidhAnamaSTazataM pAlAzInAmazvatthamayInAmaSTazataM zvetAnAM puSpANAmaSTazataM sarvapANAmagnivarNAnAmaSTazataM ghRtaM tailaM vasAmityupakalpaya, samadhvAjya maikadhyamAloDya, yugapattisraH samidho hutvA mantrAnte cAjyaM juhoti evamaSTazataM hutvA pratisaraM lakSmaNAputraJjIvaphalasamudraphenapratiprathitA (taM ) lambA (mbaM) graha prIvAsuzuktijIvorNAnAM rudramAtaGgayA vidyayA'bhimantraya kaNThe visarjayet / athaiSA vidyA rudramAtaGgI bhavati / nainAmUhet / 'namo bhagavato rudrasya mAtaGgi kapile jaTile rudrazAme rakSa rakSemaM rirakSumAjJApayeti svAhA / ' ityetayA rudramAtaGgayA pratisaraM badhnIyAt / baddhe pratisare prajAvaraNaM baddhaM bhavati / nAsyAH sarvabhUtebhyo bhayaM bhavati, AzA samRddhayate, jIvatputrA subhagA cAvidhavA ca bhavati / tataH sviSTakRtaM hutvA, yathA pUrvoktaM zAnti japitvA mahAvyAhRtibhirhutvA, devatAmabhyarcya visa, baliM kRtvA - gnimabhyukSya, tUSNIM brAhmaNAn sAdhUn putravata AyuSmatazcAnnavAsodakSiNAbhirabhyarcya tata upavaset / tatsarvamAhavanamupasaMgRhya catuSpathe vodake vA kSIravRkSe vA nidadhAti / evametena vidhinA prajAvaraNaM baddhaM bhavati, nAsyAH prajA na bhavatItyAha bhagavAn kazyapaH // ata Urdhva saptarAtraM prAjApatyaM caruM payasi taM prajApataye juhuyAt, pUrvoktaM goghRtamityeke / prajAkAmapazukAmAssyuSkAmAnAmiti vA // 80 // have ahI thI ame ( garbha pAta ke garbha srAva na tha laya te bhATenA ) varagaMdha manA upadeza urI chIme. ardha garmiyI strIne garbha AThamA bhahinA pahelA nAza pA che-savI laya che, te aTAvavA bhATe sagarbhA strIne ADamA mahinA paDesAM te a'dha bAMdhavo leI me, yA mAiMbho mahinA vItI gayA pachI ma aMdha bAMdhavAnI jarUra rahetI nathI. he vRddhajIvaka! zraddhALu, dharma kriyAmAM tatpara-sagarbhA thayelI strIone traNa divasanA upavAsa urAvI, vaidya pote yA upavAsI rahI pavitra ardha ne tekhonA galane sthira 42vA bhATe A Avaradha bAMdhavo leI me. te badhana baMdhAI jAya tyAre e khaMdhananI adhiSThAtrI jAtahAriNI-revatI devIne iSTa hkssinnaao| arpazu merI pUjavA leI se, tethI ye devI, me sagala khIne (sAMgA AyuSavANI ) anna Aye the; te bhATe tenA pUjananI sAmagrI, me sagala strI, pAte rohiNI nakSatramAM snAna ne re e nimitta karavAnuM raeNAhiNIsnAna pazu
Page #726
--------------------------------------------------------------------------
________________ revatIka95-adhyAya ? rAtrino samaya hoya to ghera ja karI levuM, | bhAga chedelA na hoya evA ekasarakhA. paNa je divasa hoya to jaMgalamAM ekAMta- | be darbhane paraspara bAMdhIne tenA vaDe ghIne. mAM gupta rIte cAre bAjunI dizAo | pavitra karavuM, ane Ama bolavuM-"A camari, bAMdhIne arthAta cAre bAjunI dIvAla | TevamojhanamaNi, tenogaNi, kSati, zrotramati, vacce tema ja potAnI paNa rakSA karyA | rUndriyamaNi, bApupatti, satyamaNi, virasi-he pachI tyAM AgaLa e baMdhakarma zarU karavuM. | ghata! tame agnimAM homavA yogya hAI Ajya pachI tyAM pavitra pradeza para gocarma eTale | cho, denA bhojanarUpa cho, te jarUpa che, cakSu2100 hAtha lAMbI-pahoLI jamInane gAyanA ! rUpa che, zrotrarUpa che, iMdriyarUpa che, AyuSachANathI tathA pANIthI lIMpI tyAM thaMDila rUpa cho, satyarUpa che ane haviSarUpa che banAvIne vaidya prathama ranAna karI navAM pavitra | ema belyA pachI vaidya, darbhanI suva-pAtrathI vastra dhAraNa karI zaNagAra sajI, pUrva dizA | be "AghAra" homanI Ahuti ApavI. tarapha mukha rAkhIne (pavitra Asana para) | pachI jeNe snAna tathA upavAsa karela hoya besavuM. pachI jaLanuM Acamana karI, hAtha ! evI pelI sagarbhA strIne dhoLAM vastro pahe UMcA rAkhI mauna rahIne upasparza kare | rAvI zaNagArIne dakSiNa tarapha besADavI eTale ke zabda na kare tevA phINathI rahita ane uttara tarapha mukha rakhAvavuM, ema sukha zItala pANI vaDe brAhmatIrtha vaDe traNavAra | kAraka Asana para besADI tenA hAthamAM te jalanuM Acamana karavuM, pachI be vAra | be darbho ApavA, te veLA te mauna ja banne haThane pANIthI zuddha karavA, tyAre | besI rahe, pachI vadhe tenI saMmati, keTalAka kahe che ke te kiyA traNavAra karavI, | laIne nityano homa karo ane pachI tema ja banne netro, banne kAna, banne nasakorAM | mAtaMgI vidyA vaDe homa karo, kAraNa ke tathA apAna-gudAne paNa jaLathI sparza te mAtaMgI vidyA pavitra hoI duSTa svamo, kare. pachI mahAna sUryamaMDala barAbara dekhAtuM | kaliyuga tathA rAkSasono nAza karanArI che; hoya tyAre thaMDilane jaLathI siMcana karavuM. | tema ja pApane, malinatAne, abhizApane pachI hAthamAM sonuM laI darbhanI pULI | tathA (brahmahatyAdi) mahApAtakano paNa lIdhelI sagarbhA strIne pitAnI sAthe rAkhI, nAza kare che. jethI kaMI pApa thaI gayuM strInI pAse rahela darbhanI pULI vaDe tyAM | hoya tevA brahmarSio, siddhI tathA cAraNoe lakSaNano ullekha karI te jamIna para pelA ! paNa A devIne pUjelI tathA satkArelI che ane darbhanI pULIne mUkI, tenI upara jalathI | kazyapanA sauthI nAnA putra mahaSi matage. siMcana karavuM, pachI te darbhanI pULIne bahAra | mahAna ugra tapa vaDe pitAmaha brahmAnI pAsethI phekI daI te sthaLe agnine lAva. pachI ja meLavelI che. A vidyA sarva bhano nAza tyAM pahelAM kahyA pramANe cAre tarapha sApha | karanArI, sarva lokone vaza karanArI, kalyANa karI, jamaNI bAju darbha bichAvI, agninI karanArI, zAMti karanArI, saMtatine karanArI, AgaLa sonAnI, rUpAnI, sugaMdhI vALAnI ke garbhane paDavA nahi daI tenuM garbhAzayadarbhanI kumAra kArtikeyanI, chI devInI tathA | mAM gya rIte baMdhana karanArI, pavitra vizAkha grahanI pratimAo padharAvavI, tema ja | tathA amogha kalyANane karanArI che. e jamaNI bAju brahmAnuM sthApana karI uttara tarapha mAtaMgI vidyAno je mANasa banne saMdhyA jalanuM pAtra sthApavuM. pachI jenA agra / samaye pavitra thaI pATha kare che, te pavitra
Page #727
--------------------------------------------------------------------------
________________ 686 kAzyapasa hitA-siddhisthAna M A thAya che, eTaluM ja nahi, paNa te mANasane kAI paNa prANIthI bhaya thatA nathI. vaLI je mANasa dararAja pavitra thaI e mAtaMgI vidyAnA japa ke pATha kare che, te ghaNA putrAvALA, ghaNA ja dhanavAna, lAMkhA AyuSavALA, doSathI rahita ane siddha pratyeAjanavALA thAya che. vaLI je mANasa A mAta`gI vidyAnuM zrAddhamAM AvAhana kare che, tenA pitRdevA zrAddhakarmamAM akSaya phaLane meLavI Ape che ane sarvakALane mATe tRpti pAme che, tema ja je mANasa A mAtaMgI vidyAnA gAyAnI vacce besIne japa kare che, tene ghaNI gAyeA maLe che. je puruSa RtukALe nAhelI peAtAnI patnIne mAtaMgI vidyA saMbhaLAve che, te putra-saMtati ne meLave che, tema ja je puruSa garbhavatIne saMbhaLAve che, te paNa putrarUpa saMtAnane meLave che. je strIne prasava samaye ghaNuM ja kaSTa thatuM hAya te strIne A mAtaMgI vidyA sabhaLAvI hAya teA te sukhethI prasava kare che. je strInAM sa'tAnA marI jatAM hoya tene A mAtaMgI vidyA saMbhaLAvI hoya tenAM saMtAna jIve che. je gharamAM sarpA, rAkSaseA ke yakSAne vAsa jAya tyAM sarasavanA ekaseA ne ATha dANAne A mAtaMgI vidyAthI matarIne jo ke ke te te sarpo vagere tyAMthI nAsI jAya che; athavA je mANusa jenA dveSa karatA hoya tenA gharanA bAraNAmAM sarasavanA 108 dANAne A mAtaMgI vidyAthI matrIne jo pheMkavAmAM Ave te e dveSa karanAra mAsa sa'kaTamAM AvI paDe che. je sthAne durgama heAya eTale ke jyAM javuM bhayabhareluM hoya, te sthAne A mAtaMgI vidyAnA manamAM je japa kare che, tene cora, zikArI pazue ke sarpAthI bhaya thatA nathI; e mAtaMgI vidyAnA pratyeka akSaramAM azvamedha yajJanuM phaLa prApta karI te zakAya che. te vidyAnA pratyeka akSare sava tIrthomAM snAna karyAnuM phaLa maLe che; enA pAThathI badhAya upavAsA karyAnu' phaLa thAya che; sasva dAna karyAnuM phaLa maLe che. e mAtaMgI vidyA ' avidyA' che eTale ke dhanane meLavI ApanArI che, ema sa kucita dRSTie te vidyAnI kalpanA na karavI, paNu harakoI siddhine te Ape che, ema tene sava kaI ApanArI jANavI; te A vidyA A prakAranI che; jema ke-'namo mAtaGgatsya RSivace siddhasya samAtIya, tekhyo nama skRtvA imAM vidyAM prayojayAmi, sA me vidyA samRdravyatAm '-RSiomAM zreSTha ane siddha svarUpa mAtaMga RSine namaskAra heA. AstIka RSine namaskAra he; te te sarva RSione namaskAra karIne A mAta`gI vidyAnA svIkAra karuM chuM; e vidyA mane samRddhi denArI thAo; te vidyAnA mULa ma`trAkSarI A che-' sathaya hisTimitti mAmitti ThuThThA baTTe mamaTe tumnipaNe Te zandhArI vRtti sujJami onAri sarvavarjIni aniALi vaMturmAsa Aiki dRi iiiha viDi viDi baTTe madre niTTe maMti svAhA'-e prakAranI A mAtaMgI vidyA vaDe khIjaDI, khAkharA tathA pIpaLAnI 108 simA tathA 108 dhALAM puSpA agninA jevA raMganA 108 sarasavanA dANA tema ja ghI, tela ane carakhI-e badhuM taiyAra karI temAM madha tathA ghI e badhuM ekatra karI ekI vakhate traNa samidhA hAmIne maMtra kheAlIne tenI aMte ghInA hAma karavA. pachI, lakSmaNA, putrajIva-jIyApeAtAnu phaLa tathA samudraphrena jemAM gUthela hoya evI ane dhoLA sarasava, vAsu, zukti-chIpathI yukta UnanI anAvelI mALAne 'rudra-mAtaMgI ' nAmanI vidyAthI matarIne pelI sagarbhA strInA gaLAmAM nAkhI devI; have te 'rudra-mAta'gI'
Page #728
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhajanaka9pa-adhyAya ? - 687 nAmanI je vidyA kahI che, tenA pratye keI ! upara kahela rahasya gupta rAkhavuM tarko karavA ja nahi, paNa te satya ja che, kutti badhAnArthamAMgi Yui hitArtha ema mAnI tene Ama japavI-"jI namo kramAnAM gharam | aagIrgha di muttai bhagavate rudrasya mAtaGgi kapile jaTile rudra- zuciH prayuJjIta na tu prakAzayet // 81 // ne rakSa kSemaM rikSamAjJAti vAdA'- ema upara je kahyuM che, te mukhya e rudramAtaMgI vidyA vaDe mALAne maMtrIne viSayarUpa hoIne manuSyanA hita mATe pelI sagarbhA strInA gaLAmAM bAMdhavI; ethI ahIM kahela che; tema ja e karma vaidyonA prajAnuM AvaraNa thAya che eTale ke garbhapAta yazane karanAra che; vaLI te uttama rahasya, ke garbhasrAva thato nathI; ema te mALAnA kharekhara karavA egya che, paNa bedarakArI baMdhanathI e sagarbhA strIne koI paNa bhUta ke karavA yogya nathI; mATe pavitra thaI tene prANImAtrathI bhaya thato nathI, te strInI AzA prayoga karo, paraMtu (supAtra vinA ) haraphaLe che; tenAM saMtAne jIvatAM rahe che; te uttama kAInI AgaLa te prakAza karavA gya bhAgyathI yukta thAya che ane vidhavA thatA | nathI. 81 nathI" ema te mAlAbaMdhana bAMdhyA pachI | kuti di maLavAna phaTI sviSTakRta hama kare ane pUrvokta zAMti ema bhagavAna kazyape ja kahyuM hatuM. pATha bhaNI jaI mahAvyAtio vaDe homa iti zrIkAzyapasaMhitAmAM kalpasthAna viSe "revatikalpa" karIne devatAonuM pUjana karavuM ane pachI nAmane 6 ThThI adhyAya samAsa teonuM visarjana karI balikarma karI agni para jalasiMcana karI mauna rahIne bhajanaka95 : adhyAya (?) brAhmaNone, sAdhu-saMtone, putravALA ane | athAto bhojanakalpaM vakSyAmaH // 1 // lAMbA AyuSavALA lokone anna, vastra tathA | yathovAca bhagavAn kazyapaH // 2 // dakSiNAo ApI pUjavA ane te pachI have ahIMthI ame je pramANe bhagavAna teonI samIpe vasavuM. pachI hemanAM sAdha- | kazyape kahela che, te ja pramANe "bhejanakalapa' none ekatra karI cauTAmAM, keI jaLAzaya nAmano adhyAya kahIzuM. 1,2 pAse ke kaI kSIra vRkSa-vaDa AdinI samIpe vRddhajIvakanA kazyapane prazno mUkI devAM; ema te upara darzAvelI vidhi mArIcamAsInamRrSi purANaM thI prajAvaraNu baMdhana ahIM kahela che; ema hutAgnihotraM jvalanArkatulyam / te AvaraNa-baMdhana bAMdhanAra strIne prajA tapodamAcAranidhiM mahAntaM na thAya, ema kadI bane ja nahi ema __ papraccha ziSyaH sthaviro'nukUlam // 3 // bhagavAna kazyape kahyuM che. eka samaye agnihotra hemIne beThalA, te pachI sAta divaso sudhI dUdhamAM dedIpyamAna sUrya jevA prakAzatA, tapa temaja pakavela prAjApatya ane prajApatine uddezI dama arthAt Idriyanigraha-AcaraNanA bhaMDAra hema karavo; keTalAka vidvAno ahIM kahe rUpa marIciputra prAcIna maharSi kazyapane che ke upara kahyA pramANe gAyanA ghIne ja jJAnI ziSya vRddhajIvake anukULa joIne homa karo; jeone prajAnI, pazuonI Ama pUchayuM. 3 ke lAMbA AyuSanI IcchA hoya teoe phri kSavi mora kSayatattva vatto ema Ahutio ApavI. 80 pipAsatasyAtha tathobhayasya /
Page #729
--------------------------------------------------------------------------
________________ 688 kAzyapa saMhitA-siddhisthAna bhRze ca mande ca kathaM nu vidyAt maNDasya samyak ca niSevitasya tRSAkSudhe tatra ca kiM hitaM syAt // 4 // guNAzca doSAzca viparyaye ke // 7 // he bhagavan!bhUkhyA tathA tarasyA prANInuM keSAM yavAgUrahitA hitA vA lakSaNa zuM hoya che? tema ja bhUkhyA-tarasyA kRtAkRtau cApyatha mudgamaNDau / bannenuM ekIsAthe lakSaNa zuM hoya che? e yUSazca kasmai virasaH pradiSTaH kSudhA ane tRSA e banne khUba heya ke samUlako vA'tha sadADimo vA // 8 // ochAM hoya tyAre te bannene kevI rIte | he bhagavan! kayA lokone maMDa jANavAM? ane te vadhu paDatI zrudhA-tRSA- hitakArI che? ane kayA lokone maMDa mAM tathA ochA pramANanI kSudhA-tRSAmAM zuM | hitakArI nathI? sArI rIte sevelA maMDanA. hitakArI thAya che. 4 kayA guNa meLavAya che? ane sArI bhojyAnupUrvI ca kathaM hitA syAd rIte nahi sevelA maMDanA kayA doSo prApta bhaktaM kva deze paripacyate ca / thAya che? kayA lokone yavAgU-rAba hitakiN lakSaNaM bhuktavato mahAtman ! kArI thAya che? ane kyA lokone te yavAgU mandAzitAtyAzatayozca kAni // 5 // hitakArI thatI nathI ? magane kRtamaMDa tathA guNAzca doSAzca hi tatra ke syu akRtAmaMDa kone hitakArI ke ahitakArI __ ratyuSNazItAzanayozca ke c|| thAya che? virAsamaMDa kone ApavA kahela, viparyaye ke ca bhavanti doSAH che? mULA sAthene yUSa athavA dADimathI. zuLomAnapAnavonAra dA yukta yUSa kone ApavA kahela che? 7,8 bhojana samaye bhejya padArthone ke sajAGgalo vA rasakaudano vA krama hovo joIe? khAdhelo khorAka kayA saMmonanAmatho hitaM sthAnamAM pace che? he mahAtman ! jeNe bhajana | ityevamuktvA sa babhUva joSaM / karyuM hoya tenuM lakSaNa zuM hoya che? jeNe prajApatirvAkyamatho babhASe // 9 // ochuM khAdhuM hoya ke khUba vadhu pramANamAM jAMgala-pazu-pakSInA mAMsa sahita bhAta khAdhuM hoya tenAM kayAM lakSaNo hoya che? athavA mAMsanA rasayukta bhAta kone ApI DuM khAvAmAM kayA guNo che? ane vadhu zakAya che? athavA kayA manuSyane bhojana paDatuM khAvAmAM kayA de hoya che ? tathA snAna banne hitakArI thAya che? evA ghaNu garama khAvAmAM kayA guNo ke deze prazno pUchIne te vRddhajIvaka bolatA baMdha che? ane ati zItaLa khAvAmAM kayA thayA, te pachI prajApati kazyapa Ama guNa ane de che? ethI UlaTuM eTale bolyA hatA. 9 khUba sudhA lAgI hoya tyAre nahi khAvAmAM kazyapane prayuttara: atyaMta bhUkhyAnAM lakSaNe tema ja khUba tRSA lAgI hoya tyAre pANI nArvavinno vahu mAMcakSu nahi pIvAmAM kayA deze thAya che? tema ja praznAnimAn vaktumihotsaheta / barAbara kSudhA lAgI hoya tyAre jamavAthI utsaahvrnnsvrdRssttihaaniane barAbara tRSA lAgI hoya tyAre pANI vivAryazramavAvivAra . 20 || pIvAthI kayA guNo prApta thAya che? 56 bhRzaM ca pIDA hRdayasya jantomaNDazca keSAM bhavati prazastaH ___ gAnirmukhasyAtiSubhukSitasya / vAM prasto mAnna mave | je mANasa sarvajJa na hoya ane je sa, sA.
Page #730
--------------------------------------------------------------------------
________________ janakalpa-adhyAya ? 689 kharekhara mAM cakSu eTale ke divya daSTivALo | ema tene jANanArA kahe che. 12,13 na hoya te A praznonA uttara ApI zake khUba bhUkhyA-tarasyAne ekadama tema nathI. je mANasanA utsAhamAM, varNamAM, - tRpti nukasAna kare svaramAM tathA daSTimAM hInatA thAya ane tRSNAbubhukSAbhRzapIDite tu viSAda-kheda, zarIramAM kRzatA, zrama tathA __sakRt kRtaM pUraNamaprazastam / vANImAM vikAra thAya tema ja jene hRdayamAM ojo hi dagdhaM jvalanAnilAbhyAM atyaMta pIDA thAya ane jenuM mukha nisteja punaH punaH zoSayate ca pItam // 14 // dekhAya te-ghaNuM bhUkhyA thayelA mANasanAM lohaM yathA taptamaponiSiktaM lakSaNe jANavA. 10 tatrAnapAnasya gatiH kathaM syAt / atyaMta tarasyAnAM lakSaNo je mANasa tRSA ane sudhAthI ghaNe tAlvoSThajihvAgalagaNDazoSaH pIDAya hAya, tene ekI sAthe tRpta karAya te zrotrAkSiaudghavivAda 22 . | te ahitakArI thAya che, kAraNa ke jaTharanA smRtyagnimedhAsukhavAkyahAni agnithI ane vAyuthI mANasanuM je ojasa jihvAvivRddhizca pipAsitasya / baLI gayuM hoya tene, jema tapelA loDhAnI je mANasa taro thayo hoya, tenuM | upara ekasAmaTuM pANI chAMTayuM hoya tema tALavuM, hoTha, jIbha, gaLuM tathA gAla sukAya che, chatAM tene bALI nAkhe che, tema ekadama kAna tathA netranI zaktimAM durbalatA Ave | bhUkhyA ne tarasyA thayelAne ekasAmaTAM kheda ane mUcha thAya, tema ja smaraNazakti. sevelAM khorAka-pANI sUkavI nAkhe che. 14 nI, jaTharanA agninI, buddhinI "medhA' upara kahelI bAbatamAM matabheda nAmanI dhAraNAzaktinI, sukhapUrvaka vAkya sakRtprapItasya vadanti caike| bolavAnI nyUnatA thAya ane jIbhanI tRpti prazastAM bhiSajo'nucintya // 15 // ati vRddhi thaI jAya che. 11 sakRtprapItasya hi nazyate kSud bhUkhyA ane tarasyAnAM lakSaNe yathA pRthivyAH sakRdAplutAyAH / etAni rUpANyubhayAni vidyAt keTalAka vaidyo khUba vicAra karyA pachI vipattei zaiva kumukSi = . 22 Ama kahe che ke tarasa lAgI hoya to vizoSaNaM tatra zirorujAti pANI pIvAthI kharekhara tRpti thAya che; paraMtu mUtragraho bhuktavatazca bhedaH / / tethI jema ekIvakhate pANIthI cApAsa tatrAnapAnAni yathopajoSaM bhIMjavelI pRthvInI peThe te mANasanI bhUkha ratini mojAni vanti taza zarUA. kharekhara nAza pAme che. 15 paraMtu je mANasa eka vakhate bhUkhyA ekadama tarasa lAge che temAM kAraNa ane tarasyA thayo hoya temAM upara kahelA AdAya pittaM pavano hydiirnnprakAranAM lakSaNo thAya che, uparAMta khUba __ ojodahAM saMjanayeddhi tRSNAm // 16 // sukAvuM, mAthAno roga ane tenI pIDA, zirogataH sthaanniruddhvegomUtrane aTakAva ane bhojana karatAM ja e hRtkloma saMtApayate tatastRT / mUtranuM chUTavuM thAya che. bhUkha ane tarasathI ekadama UMce gherAyele pavana, pittane pIDAtA mAnavIe mAphaka Ave tevAM khorAka | grahaNa karI ejisane bALI nAkhanArI tathA jalapAna sevavAM yaMgya gaNAya che, ] tRSAne kharekhara ekadama utpanna kare che, kA. 44
Page #731
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa hitA-siddhisthAna 690 pachI te vAyu, mastakamAM pahoMcI jaI te | sthAne rokAyelA vegavALA thaI ne hRdayane tathA kleAma' nAmanA tRSAnAM sthAnane sArI rIte tapAve che, tethI tRSA utpanna thAya che. 16 barAbara tRpta nahi thayelanAM lakSaNA zUlAratAdhmAna gudaprakopa jvarAGgadAhazramamoha tRSNAH // 17 // zayyAsanastrIviSayeSvabhakti ApavA joI e. e prakAre kALa, deza, uMmara, jaTharAgninuM khaLa, upadrava tathA auSadhanA vicAra karI vaidya badhu yuktipUrvaka yathAceAgya karavuM. 19 | rbhavanti rUpANyapatarpitasya / je mANasa pANIthI pUratA tRpta thayA na hoya tene peTamAM phUlanI vedanA, ati, AphrA, gudAnA prakeApa, javara, aMgadAha, zrama-thAka, mU jhavaNu, taraza, sUvA upara, esI rahevA upara ke srI sAthenA viSayamAM anicchA-ATalAM lakSaNA thAya che. 17 AchuM khAdhuM hoya tenAM lakSaNA AdAtumicchatyapi yastu bhUyo madhyasthatA cedbhavatIpsiteSu // 18 // taddezakAlau bhajate ca yuktyA mandAzitaM taM pravadanti tajjJAH / je mANasa phrI phrI vadhu khArAka levAnI icchA kare, ane icchelA khArAka para tenI madhyasthatA hAya tAye tene grahaNa karavA te icche ja che, vaLI te mANasa yuktithI te te deza ane kALane seve che, tene, vidvAnA ochuM khAdhu hoya evA kahe che. 18 | vadhu paDatuM khAdhu hAya tenI cikitsA atyAzitAnAM vamanaM prazastaM ceAgya pramANamAM bhAjana karelAnAM lakSaNA dRSTiprasAdo vacanaprasiddhiH svarasya gAmbhIryamadainyamUrjAH // 20 // indriyArtheSu manaHpraharSaH snigdhaM mukhaM bhuktavatazca vidyAt / dRSTinI prasannatA, khelavAnI chaTA, svaranI gaMbhIratA, dInatAnA abhAva, khaLa tathA prANazaktinu prAkaTaca, iMdriAnA icchita viSayAmAM manane atizaya harSa ane sneha. yukta caLakatuM mADhu-e lakSaNA, cAgya pramANamAM bhejana lIdhuM hoya tenAM jANavAM. uttama prakAre bhAjana karelAnA guNA kAntirbala smRtimedhAvayAMsi pramodasattvasthitiraGgavRddhiH // 21 // DhendriyatvaM sthiratA''yuSazca samyagguNA bhuktavato narasya / je mANase sArI rIte bhAjana karyuM" hoya temAM kAMti, khala, smaraNuzakti, medhA nAmanI buddhinI dhAraNAzakti, uMmaranA vikAsa, pramAda-eTale khUba AnaMda ke hu, sattvasthiti eTale mAnasika sthiratA, aMgenuM vadhavuM, dRDha iMdriyazakti ane AyuSanI sthiratA eTalA uttama guNA jovAmAM Ave che. 21 bhAjananA tathA pAnanA kALa bhojyasya kAlaM munayo bubhukSAM mandAzitAnAmazanaM tu yuktayA // 19 // kAlaM ca dezaM ca vayo balaM ca samIkSya copadravabheSajaM ca / jeNe khUba vadhu pramANamAM khAdhu hAya tene vamana karAvavuM, e uttama upAya che ane jeNe pramANathI echuM khAdhuM tene yuktithI khArAka ( tRpti pa ta ) vadanti tRSNAmapi pAnakAlam // 22 // muni kahe che ke khAvAnI icchA thAya eTale bhUkha lAge tene ja vidvAnA bhAjananA samaya kahe che ane te ja pramANe pANI pIvAnI je icchA thAya tene ja munie tarazane chIpAvanAra pANI pIvAnA kALa kahe che. 22 ja hoya |
Page #732
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhejanaka5-adhyAya ? bhejya padArthone kama raNa : A saMbaMdhe carake paNa vimAnasthAnabhojyaanupuurvii tu yathA hitA syAt nA bIjA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke-"trivirSa kSa tAM tu pravakSyAmi nibodha vts!| sthApayedavakAzAMzamAhArasyAhAramupayuJjAnaH, tadyathA-ekatRSNAkSudhau ceyugapadbhavetAM mavakAzAMzaM mUrtAnAmAhAravikArANAm , eka dravANAm ekaM tayobhiSaka tAM prathamaM cikitset // 23 // | punarvAtapittazleSmaNAm / etaavtiiN| hyAhAramAtrAmupayuJjAno bhojana karavA gya-bhejya dravyamAMthI nAmAtrAhAra niHzumaM prANoti | kUkhamAM traNa karyuM dravya prathama jamavuM, te-bhojyAnupUvI prakAranI jagyAnA vibhAgo sthApavA; temAMnA eka je pramANe hitakArI thAya che te huM tamane bhAgane kaThina AhAra-dravyane bhAga gaNavo; bIjA bhAgane drava-pravAhI AhAradravyonA eka bhAga tarIke kahuM chuM, tene he vatsa vRddhajIvaka! tame gaNa ane trIjA bhAgane vAta, pitta tathA kaphanA mArI pAsethI jANe; tema ja taraze ane bhUkha-e beya je ekI vakhate thAya to vidya, avarajavara mATenA eka bhAgarUpe samajavo. Ama samajIne eTalA traNa bhAganI pratirUpa AhAra te beyamAMthI prathama te tarazanI ja cikitsA pramANamAM upayoga karatA mANasa, ayogya karavI joIe. 23 pramANanA AhArapramANuthI utpanna thatA keI paNa pAna-bhejanakrama ane tenA mApa viSe azubha vikArane pAmato nathI; chatAM te sAthe Ama pUrva pipAsAM zamayedvipazcit / paNa samajavAnuM che ke kevaLa AhAranuM yogya tribhAgasAtmyocitapAnayogaiH / pramANapaNuM hovAthI AhAranA phaLanuM saMpUrNa tato'zanaiH kukSitRtIyabhAgaM uttamapaNuM prApta thavuM zakya ja nathI; kema ke prakRti ___ saMpUrayedbhAgamathAvaziSyAt // 24 // | Adi AThe AhAravidhinAM vizeSa kAraNonAM ghaNAM evaM hi bhuAnamatho pibantaM judAM judAM ja phala prApta karavAM jarUrI hoya che. jitendriyaM sAhasavarjinaM ca / e rIte carake tathA A kAzyapa saMhitAmAM A ArogyamAyurbalamagnidIptiH AhArakama traNa bhAganI tRptinI daSTie kahyo __ prajA ca mukhyA bhajate sukhaM ca // 25 // che, paraMtu aSTAMgahRdayanA sUtrasthAnanA 10 mA vidvAna manuSya prathama pipAsA-tarazane | adhyAyamAM A kramane ardha sauhitya ke ardhI zamAvavI joIe. te pahelAM vibhAga- 3 tRtinI daSTithI Ama kahyo che ke-mana kuzevaMzI sAmyanI draSTi rAkhIne cAya pINAnA | pAnenai pradUratA mAye vavanAnAM ratuthamavaSaroga vaDe tarazane prathama chIpAvI devI- | ceta."--kUkhanA cAra bhAga che, temAMnA be bhAgaeTale ke kukhanA traNa bhAga gaNIne mAMthI eka bhAgane khorAkathI ane bIjA bhAgane pahelAM tenA eka bhAgane pANI vagere pANIthI bhare; pachI trIjA bhAgane pavana vagerenI gya pINAMthI tarazane chIpAvavI. te pachI avara-javara mATe rAkhavo ane cothA bhAgane cogya khorAka vaDe kRkhano trIjo bhAga | bilakula khAlI rAkhavo. 24,25 sArI rIte bharo ane eka bhAgane khAna-pAnane yogyakrama (vAyunI AvajA mATe) bAkI rAkhavo bubhukSito yastu pibet purstaajoI e; ema ja bhejana tathA pINuM daznAti cAnnAni pipAsitaH san / vagere pInArA, jiteMdriya ane sAhasa tasyAzu rogAH prabhavanti ghorA kamane tyAga karanAra mANasane Arogya, viparyayAdAnabhavA apAyAH // 26 // AyuSa, bela, jaTharAgninuM dIpana mukhya prajA jvraanggdaahshrmkaarykusstthtathA sukha prApta thAya che. 24,25 | cchardibhramAnAhavisUcikAstRT /
Page #733
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-siddhisthAna yakSmAtisArau galatAluzoSo kadI pIvuM nahi; te ja pramANe kaI sanehanI sendriyALendrivAni // ra7 | | upara paNa vadhu pramANamAM pANI pIvuM nahi, je mANasa bhUkhe thaye heya, chatAM | kema ke ema (jamyA pahelAM vagere upara (khorAka khAdhA vinA) je pANI pIe | darzAvyA pramANe) pANI pIdhuM hoya te che ane te ja pramANe je mANasa tarasyo | peTanA jaTharAgnine te tarata zamAvI maMda thayo hoya chatAM (pANI pIdhA vinA ja ) | karI nAkhe che ane tethI jvara Adi roge je khorAka khAya che, to (e krama viruddha | paNa utpanna thAya che. 28,29 khAnapAnanA sevanathI) e mANasane tarata bhejananI madape pANI pIvAya paNa ja vividha prakAranA ghora rogo thAya che; tethI viparIta karatAM roga thAya tema ja e viparIta khAnapAnanA sevanathI snehaM samAkramya vicitrabhojyai thatA upadrava paNa thAya che, jema ke jvara, jalaM pibenmadhya ivA(hA)zanasya / aMgadAha, zrama, kRzatA, kaDha, UlaTI, bhrama, bhuktvA'pi pittaprakRtiH pibecca malabaMdha, kaoNlerA, vadhu paDatI taraza, kSayaroga, mAtrAM ca sarvatra hitaM ca sAtmyam // 30 // atisAra, gaLAne zeSa, tALavAne zeSa jihvoSThatAlvantragalodaraujo ane deha, iMdriya viSa, idri tathA vidahyate bhuktaphalaM na vetti / zarIranA varNanI paNa hAni thAya che. 26,27 | aanaahdurnaamjlodraasRgjaTharAgni maMda thavAnAM khAsa kAraNe vai zirohana / rU I pratAntabhokturviSamAzinazca prathama sevelA nehane aneka prakAranAM toyAtipasyAtimahAzanasya / bhojanadravyothI prathama sArI rIte dAbI daI virodhyajIrNAdhivibhojanasya khorAka khAtAM khAtAM vacce ja (DA pramANa vati prIpi vAnarUM . 28 mAM) pANI pIvuM joIe; tema ja pitta tasmAcca pUrva na jalaM pibeyuH prakRtivALA mANase, jamyA pachI paNa pANI snehopariSTAnna na cAtibhuktvA / pIvuM, paraMtu badhI bAbatamAM tenI mAtrA pItaM hi sadyaH zamayatyudarya amuka cogya pramANane ja sAmya samajI levuM to zvathA manti teT: rA | jaIe; nahi te jIbhanA, haThanA, tALavAnA je pitAnA yogya bhojanakALe paNa AMtaraDAMnA, gaLAnA tathA udaranA rogo thAya pitAnA khorAkanA mApathI ghaNuM ochuM jame | che ane ojasa paNa vizeSa karI baLI jAya che, viparIta bhajana kare che, je te khAIne | che; ane jagyAnuM phaLa paNa te mANasa jANI calAvI le che ke eka ekathI viruddha AhAra- | zakato nathI. vaLI maLabaMdha, arega, dravya khAya che; khAdhA pahelAM ja vadhu pramANa | jaLadara, lehIvikAra, ratavA, taraza, netra mAM pANI pIe che, athavA vadhu pramANamAM | tathA mAthAnA paNa rege thAya che. 30,31 khorAka khAya che, virodhI dravyo khAya che, vadhu garama khorAka-pANI na sevAya athavA AgalA divasanA ajIrNanI upara atyuSNapAnAnnaniSevaNena bhojana kare che, te mANasane paNa jaTharAgni reto'mRgaNDopacayazca duSyet / atyaMta maMda thaI jAya che. te kAraNe agniH kSayaM yAti rasaM na vetti jamavAnA samaye bhale khUba tarasa lAgI hoya zleSmA ca pittaM ca nicIyate'sya // 32 // te paNa thoDuM paNa jamyA pahelAM pANI garama pANI ke ati uSNa khorAkanuM
Page #734
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhojanakalpa adhyAya ? 693 vadhu sevana karavAthI vIrya, lohI, strInuM | gayuwApanAnninivaUT Artava tathA aMDa-vRSaNanI vRddhirUpa rega- ___ dRSTirhatA madyaniSevaNAcca // 35 // no doSa thAya che. uparAMta jaTharane agni che zuSkaM karpha SThIvati yazca kRcchrAt kSINa thAya che. maMda thaI jAya che ane __SThIvaMzca yaH klizyati nirvikAraH / te mANasane rasanuM jJAna thatuM nathI; tema ja klezAt prasRte tRSitA ca yA strI e mANasane kapha tathA pitta atyaMta vadhI kSINendriyo yazca madAtyayAtaH // 36 // jAya che. 32 mandAzino yoSiti jAgarUkAH ati zItaLa khAna-pAnathI paNa nukasAna __ saMzodhanairye mRditAzca mAH / dagdhAzca vaisarpavidAhinazca zItAnapAnAtiniSevaNAttu zAna zopena mane vArtA | rU7 II kaphAnilArocakazUlavAtAH / udbhrAmitaH pUgaphalena yazca hikkAzironetragalagrahAdyA jagdhena vA yo madanena mUDhaH / AlasyaviNmUtragurutvavRddhiH // 33 // kiMpAkabhallAtaviSopasRSTAH vadhu zItaLa rAka tathA pANInuM vadhu kauzino je pavitAzva / rUdrA sevana karavAthI paNa kapha, vAyu, arocaka madyaM payastakramatho dadhIni / tathA zUlavAta ke vAtazula roga utpanna ye'znanti vArAhamathApi matsyAn / thAya che; tema ja heDakI, mAthAnA roga, tAmbUlapUgonmathitAzca ye syuH netraroga tathA gaLuM jhalAvuM vagere rogo kAlocitA yasya bhavecca tRSNA // 39 // utpanna thAya che. uparAMta zarIramAM ALasa, ete tathA'nye 'pi ca tadvidhA ye viSA, mUtra ane bhArepaNuM paNa vadhe che. 33 teSAM jalaM zItamuzanti pathyam / bhajana padArtho khAvAne kama viSTambhatRSNAgninipIDitA ye tathA labhante balasattvapuSTIH // 40 // snigdhaM ca pUrva madhuraM ca bhojyaM / ___ madhye dravaM zItamatho vicitram / je mANasa pittaprakRtivALo hoya, jeno tIkSNoSNarUkSANi laghUni pazcAd kapha kSINa thaye hoya, je bilakula nIrogI | hAya, je mANasa mUchathI, zramathI ane bhojyAnupUrvI khalu sAtmyatazca // 34 // atizaya musApharIthI atyaMta pIDAyo hoya; zarUAtamAM hamezAM prathama snigdha, jenI dRSTi vadhu paDatAM garama pINAMthI, vadhu cIkAzavALuM tathA madhura anna jamavuM | garama khorAka sevavAthI ane madhanuM atyaMta joIe; pachI vacce pravAhI, zItaLa | sevana karavAthI kSINa thaI heya, AMkhe jhAMkha ane pachI vicitra tarehatarehanA khorAka AvI hoya, je mANasa sUkA kaphane ghaNIkhAvA te pachI chelle tIrNa, uSNa tathA ja muzkelIe ghUMkate hoya; vaLI je kaI rukSa tathA pacavAmAM halakA padArtho khAvA joIe, A bhojyAnupUrva eTale bhojana lUMkatAM pIDAto hoya; vaLI je strI kaSTathI paNa vikArathI rahita hoya chatAM kaphane karavA yogya bhojana padArthone kama kharekhara | saMtAna prasare che, vadhu pramANamAM tarasasAmyane anusarata kahyo che. 34 | thI pIDAtI hoya; jenI indriyo kSINa thaI nIcenAne zItaLa pANI hitakArI thAya | hoya; mahAtmaya rogathI je pIDA hoya, yaH paittikaH kSINakapho nirogo je puruSo DuM khAI zakatA hoya chatAM mUrchAzramAtyadhvanipIDitazca / || strI viSe maithuna karavA tatpara hoya che
Page #735
--------------------------------------------------------------------------
________________ 94 kAzyapasaMhitA-siddhisthAna AA lAkA uparAupara sazAdhana karAvatA hAI lAthapatha thaI gayA hAya; je leAkA agnithI dAjhavA hoya; ratavAnA rAgathI je vizeSa dAhayukta rahetA hAya, je leAkeA udharasathI, krodhathI ane madya AdinA mada ke kethI pIDAyA hAya; seApArInA vadhu sevanathI je atizaya bhramayukta thayA hAya ke cakarInA rAgI anyA hoya; je mANase mIDhaLaphaLa khAdhu hAya tethI je bebhAna banyA hAya, ki'pAka phaLa azuddha jherakeAcalAM ke bhilAmAMnA jheranI jene asara thaI hAya, jeo kAyama madyanuM sevana karavA TevAyelA hAya, je kRtrima jherathI pIDAyA hAya; jeo madya, dUdha, chAza ane dahI' ekIvakhate kAyama sevatA hAya; athavA jee varAhanuM mAMsa ke mAchalAM kAyama khAtA hoya; jeo nAgaravelanAM pAna ane seApArInA khUba vyasanI banI herAna thayA hAya; je mANusane kALane ceAgya vakhatasara taraza lAgatI hAya; e leAkA ane te ja pramANe evA je khIjA leAkA paNa tevA prakAranA rAga vagerethI yukta thayA hoya teone zItaLa pANI ApavuM ene vaidyo pathya kahe che. vaLI je kabajiyAta, vadhu paDatI taraza tathA jaTharAgninI tIvratAthI atyaMta pIDAyA hAya tee paNa zItaLa jaLapAnathI khaLa, mAnasika zakti tathA puSTine meLave che. 35-40 kurukSetra Adi dezavAsIonA pathya AhAra kaurukSetrAH kuravo naimiSeyAH pAJcAlamANIca rakausaleyAH / hArItapAdAzca razaurasenA matsyA dazArNAH zizirAdrijAzca // 41 // sArasvatAH sindhusauvIrakAkhyA ye cAntare syurmanujAH kurUNAm / udagvipATsindhuvasAtijAzca kAzmIracInAparacInakhazyAH // 42 // wwwww bAhlIkadAzerakazAtasArAH sarAmaNA ye ca pareNa teSAm / eSAmavakSAryazanAdiruktA sAtmyocitatvAdbhiSajA vidheyA // 43 // sAhyasya tRSNAM zamayatyudIrNAM balaM ca puSTiM ca ruci ca dhatte / vAtAnulomyaM prakRtisthatAM ca viNmUtradehendriyajAM karoti // 44 // saMtarpayatyAzu ca tena sebhyo hitA matA sAtmyaguNena caiva / kurukSetranA rahevAsIo, gurudezanA leAkA, naimiSAraNya pradezanA rahevAsIo; pAMcAla, mANIcara tathA kAsala dezanA leAkA; hArI tapAda, cara, zUrasena, matsya, dazANa tathA * zizirAdri'-himAlayamAM janmelA leAkeA, sArasvata, siMdhu tathA sauvIraka dezanA lAkA; tema ja kurudezanI vacce jee vasyA hoya te leAkeA; tema ja uttaranA vipATa nadInA tIravAsI leAkeA; si' ane vasAti dezanA rahevAsIo; kAzmIra, cIna, pazcima cIna tathA khazavAsI lA; mAlIka dezanA, dAzeraka dezanA, zAtasAranA tathA rAmaNadezavAsIo sahita bIjA paNa tenI pazcimanA je loko hoya che, teone kSArarahita khArAka vagere apAya te mAphaka hAI tevI bheAjana-sAmagrI vedya karavA cAgya kahI che; kAraNa ke evI bheAjanasAmagrI te leAkeAnI vadhI gayelI tarazane zamAve che; tema ja teonAM maLa, puSTi tathA rucine upajAve che; uparAMta vAyunuM anulAmana kare che ane viSTA, mUtra, deha tathA iMdriyA tapeAtAnA mULa svabhAvamAM rahe che. e kAraNe te upara kahelA leAkeAne vaidya tarata sArI rIte tRpti pamADe che; kemake sAtmya guNunA kAraNe te ja AhArapaddhati te mATe hitakArI manAyelI che. 41-44
Page #736
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhajanakalpa-adhyAya ? kSArarahita bhajanasAmagrI kAzI vagere pradezanA lokone tIkSNa dravyapaatressu hRdyeSu supuSpavatsu yukta bhojana paththa thAya bhuJjIta deze ca mano'nukale // 45 // kAzInsapuNDrAGgakavaGgakAcAn takaM zuktaM dadhi masturguDaM ca HT(T) nAnUpatau()sTethAnA drAkSA mukhyAH sukRtAH zaktavazca / pUrva samudraM ca samAzritA ye zItaM hitaM dADimavAri cArya kirAtadezyAnapi pUrvazailAn // 49 // syAt saindhavaM bhUstRNapallavAzca // 46 // zAkaiH samatsyAmiSazAlitailai dravyaizca tIkSNaiH smupkrmet| tAni trivRdvAsakakAravRntAd kapho hi teSAM nicitaH svabhAvArasaH kuTherAdisamAtuluGgAt / dvilIyamAnaH kRzatAM karoti // 50 // syAdAkayutAH zaktavazva paraMtu kAzI, paMDra, aMgaka, vaMga ke baMgasrvirisstthN laghavaH SADavAzca // 47 // baMgALa ke kAzI pradezanA rahevAsIone bhakSyAzca mukhyA laghavaH supakkAH tema ja samudrakinAre AnUpakaccha dezamAM sUpA rAgAH pAnakaM mdyyogaaH| tathA kesala dezamAM rahetA lokone ane ato gaNAdhuktimavekSya kuryAt pUrva samudrane Azraya karI je loke nivAsa sArAvakSAmitho vidizA 48 | kare che ane kirAta-bhilanA dezavAsIo harakoI mANase uttama puSpothI yukta tathA pUrva taraphanA pahADomAM vasavATa karatA suMdara pAtromAM manane anukaLa pradeza para | loko mATe mAchalAMnA mAMsa sahita zAli- bhojana karavuM. bhojanamAM chAza, zakta, | DAMgaranA bhAta ane telathI vaghArelAM zAka dahIM, mastu-dahIMnI uparanuM pANI, goLa, tathA tIkSaNa dravyothI bhejane taiyAra karavAM drAkSa tathA sArI rIte banAvela zastu joIe, kAraNa ke te te dezavAsI lokomAM cukkA e mukhya che. tema ja dADamanuM svabhAvathI ja kapha khUba jAmelo hoya che. tethI zItaLa pANI, seMdhava tathA bhUtRNaghAsanAM evAM bhejana dvArA vilIyamAna thaI te kUNAM pAna paNa tyAM hAjara rAkhavAM. uparAMta lokomAM kRzatA kare che (eTale ke te kAzI nasotara, araDUso, kArelAM, kuThera vagere sAthe Adi dezavAsIone tIkSaNa dravyothI taiyAra karelo khorAka mAphaka Ave che.) 49,50 bijorAmAMthI rasa kADhI te sthaLe taiyAra rAkhave kaliMga Adi dezavAsI lekanAM ane Adu sahita zakatuo, uttama prakAranuM khAnapAna viSe ghI ane pacavAmAM halakAM "pADava" nAmanAM kaliGgakAn paTTanavAsinazca pINAM paNa tyAM taiyAra rAkhavAM. vaLI mukhya sadakSiNAn vA'pi ca nArmadeyAn / bhakSya padArtho, halakA ane sArI rIte pakavela uccAvacadravyaguNAnvitAbhiH peyAbhiretAn samupakrameta // 51 // sUpa-dALa, rAga-athANAM-murabbA, pAnakapINuM tathA madhanA yogo paNa taiyAra rAkhavA. tailAni kaGgvADhakIyAvakAzca mUlAni kandAzcaNakAH klaayaaH| e badhAMnA samudAyamAMthI je yojanA dekhAya etAni sAtmyAni bhavanti teSAM tene vidhi jANanArA taiyAra kare te sAmya peyAstathoSNAH parisiddhikAzca // 52 // hevAthI avakSArika-kSArarahita bhojana kaliMgadezavAsI, paTaNAvAsIo ke taiyAra kareluM gaNAya che. 45-48 dakSiNa sahita narmadAtIravAsIo mATe
Page #737
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa`hitA-siddhisthAna 96 uttama ne madhyama drabyA ane guNeAthI yukta peyAe taiyAra karIne tenA vaDe teonI sArI rIte cikitsA karavI joIe. tema ja tela, kAMga, ADhakI-tuvera, yAvaka-kaLathI, ka MdamULa, kAMdA, caNA ane kalAya-vaTANA e dravyeA teone mAphaka Ave che; tema ja garamAgarama peyAe tathA parisiddhikA nAmanA eka jAtanA ma`DA paNa te leAkeAne mAphka Ave che. 51,para ne mAphaka Ave tevuM, hitakArI ane je zarIramAM tathA prakRtimAM sthiti karI rahyuM hAya teja hRdayapriya bhAjana, te te rAgI mATe vaidye cAgya samaye cAgya mAtrAmAM taiyAra karAvavu joIe. 55 AmAzaya tathA tenuM sthAna-kama vagere stanasya vAmasya bhavatyadhastAdAmAzayastatra vipacyate'nnam / dhAtUrasaH prINayate visarpan kiTTAnmalAnAM prabhavo'khilAnAm // 56 // kAlopapannA maricArdrakAbhyAm // 53 // dADamanI sAthe chAza, cukko, garama pANI ane sai...dhavathI yukta paiyA-rAkha taiyAra karI temAM mariyAM tathA AduM mizra karI tenA cAgya kALe prayAga karavAthI tarazanA te tarata ja nAza kare che. 53 pittaprakRtivALAne hitakara peyAprayoga pittAtmanaH sarpiSi saMskRtA vA dareka mANasanA DAbA stananI nIcenA bhAgamAM AmAzaya rahela che. temAM jaIne khArAka pace che ane te khArAkane rasa anI te zarIranI pratyeka dhAtuomAM phelAIne te te dhAtune puSTa banAve che ane khArAkanA kiTTAmAMthI zarIranA badhAye maLAnI utpatti thAya che. pad mAMsarasanuM pAna karI zakanArI vyaktio dIptAyo varNabalArthinazca | kSIrodake zarkarayA'nvitA vA / jvarAtisArazramamohakAsAn hikkAM ca tRSNAM ca hinasti peyA // 54 // je peyAne ghImAM saskArI karI hAya eTale vaghArI hAya, tema ja dUdhathI yukta pANImAM pakavIne sAkarathI mizra karI hoya te peyA vara, atisAra, thAka, mUjhavaNa athavA mUrchA, udharasa, heDakI ane tarazanA tarata ja nAza kare che. 54 tarata-tRSA chIpAvanAra paiyA peyA hi siddhA saha dADimena takreNa cukreNa jalena coSNA / sasaindhavA cAzu vihanti tRSNAM hitakara mAtrAyukta bhAjana apAvavA vaidyane bhalAmaNa yadyasya sAtmyaM ca hitaM ca bhojyaM zarIradezaprakRtau sthitaM ca / tattasya vaidyo vidadhIta nityaM * kAle ca hRdyaM laghu mAtrayA ca // 55 // je bhAjana je mANasane sAtmya-prakRti- | vyAyAmanityA bahubhASiNazca / strISu prasaktAH kSayino vinidraazaivaivistA: rAjujAAE // 17 // vizuSka viNmUtra kaphAdhvakhinnAnipIDyamAnA viSamajvaraizca / ete narA mAMsarasaM pibeyuH prAgbhojanAdvAtavikAriNazca // 58 // jeonA jaTharAgni pradIpta hAya zarIramAM sArA vaNu tathA khaLane jee icchatA hAya, je kAyama zArIrazrama ke vyAyAma karatA hAya; jene bahu khelavAnI Teva hAya, strI viSe maithuna karavA je ghaNI Asakti dharAvatA hAya, kSayarogathI jeo yukta thayA hAya; jeenI nidrA jatI rahI heAya; eTale ke jeone UMgha na AvatI hAya, jeone kAI rAga thayA ja hAya paNa amuka samayathI teone rAga maTI gayA hoya; zarIra je
Page #738
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhejanaka95-adhyAya ? kSINa tathA durbaLa thayA hoya, jeonI | saMvavathI yukta ke sAkarathI mizra karelI viSThA, mUtra tathA kapha vizeSa sukAI gayA | hoya athavA saMcaLa ke biDalavaNathI yukta hoya; mAge musApharI karIne jeo kheda | athavA tAjA mAkhaNathI je yukta hoya te pAmyA ke thAkI gayA hoya, viSamajavarathI | chAza ja teoe sevavI joIe. 61 jeo pIDAyA hoya ane je lokone vAyu- taka chAzanA prAsaMgika guNenuM varNana ne roga lAgu thayo hoya teoe jamyA che te di to kathitaM kumAnti pahelAM mAMsarasa pIvuM joIe. 57,58 ___ ruciM balaM puSTimatho dadhAti / mAMsarasa kene mAphaka na Ave? amloSNavaizadyalaghu svare(?) vA praklinnakAyA galavaktrarogai niSevyamANaM jvalayatyudaryam // 62 // rAta kSatA pittatA je taka chAza taratanI tAjI maLelI jvarAtisAragrahazokanidrA vAvelI hoya; te sugaMdhathI yukta hoya che; pramehapANDavAmayakAmalArtAH // 59 // tethI evI tAjI chAza ruci, puSTi tathA viSAnvitAzcApi madAnvitA vA baLane kare che; vaLI je chAza khATI, garama, ye copasamA vividhairairvA / vizada tathA halakI hoya te svarane hitachryruvisskmbhvikaarinnshc kArI thAya che; tema ja tenuM nitya sevana naite narA mAMsarasaM paveyuH // 60 // karAya to jaTharanA agnine pradIpta kare che. 62 jeonAM zarIra kaledayukta thayAM hoya; A rogIone maMDanuM sevana hitakara thAya? gaLAnA tathA moDhAMnA rogothI jeo | vAnte virikte jvarita vizuSka pIDAyA hoya; jeone chAtImAM kSata-cAMdAM ___mahopavAsazramapIDite ca / paDI gayAM hoya; pittathI ane kaphathI jeo tRSNAtisArorugadopatapte pIDAyA hoya; tema ja javara, atisAra-jhADA, vaisarpapittAmayamite ca // 63 // graha-vaLagADa, zoka, nidrA, prameha, pAMDuroga saMsRSTarogeSu mahAzaneSu ane kamaLAnA rogathI je loko pIDAyA vidahyamAneSu jalodareSu / hoya athavA jeo viSathI yukta thayA hoya; sadyaprasUtAsvapi cAGganAsu topaNa madathI yukta hoya tathA aneka prakAranAM maNDaM vidadhyAdapi kAmalAsu // 64 // saMgajanya kRtrima viSathI saMbaMdha pAmyA jeNe vamana karyuM hoya, jene vire hoya; tema ja UlaTI tathA UtaMbhanA | cana karAvyuM hoya, jene jIrNajavara AvatA jeo rogI banyA hoya. e lokoe | hoya, je mANasa khUba sukAI gayela hoya, mAMsarasa pIvo nahi. 59,60 lAMbA upavAsathI ane zramathI je pIDAyo jene mAMsarasa mAphaka na Ave teoe hoya. tarazanA rogathI, atisAra-jhADAnA taka-chAzanuM sevana karavuM regathI ane sAthaLa thaMbhI javAnA rogathI takaM tu teSAM bhavati prazastaM je pIDAyela ane ratavAnA rogathI, pittanA __sasaindhavaM zarkarayA'nvitaM vA / rogathI ane ghAma ke tApathI jeo pIDAyA sauvarcalenAtha viDena yuktaM | haya, jeo saMsRSTa-cepI rogothI yukta maLevi rAjeDa ivanAvanitam II | hoya, jeone khorAka khUba vadhI gayo upara jaNAvelA lokone takra-chAza ta | hoya, jeonAM zarIra baLatAM hoya ke dAhahitakArI thAya che; paNa e taka-chAza ) thI pIDAyAM hoya, jaLadaranA rogathI jeo
Page #739
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-siddhisthAna yukta thayA hoya, je strIo taratamAM prasa- vadhu thatuM hoya, vAraMvAra thuMkavuM paDe te velI-suvAvaDI thaI hoya ane jeone | niSThIvikA roga tathA ALasa tathA viSAdakamaLAne roga thayo hoya, te rogIoe kheda thayA karato hoya, badhI jAtanI UlaTIno maMDa-osAmaNa upara rahevuM joIe. 63,64, regomAM, grahanA vaLagADomAM, pITha jhalAI paraMtu A rogamAM maMDana apAya: gaI hoya, kSayaroga thaye hoya; hRdayanA AmAtisArajvarayorviSandhe regamAM, ciMtA, zrama, unmAda, mada ane kaphodbhave zvAsagalAmayeSu / upatApa-dAhanA regamAM vidvAna vaidya maMDa hikkopajihvAgalazuNDikAsu sevavAnuM kahevuM na joIe. 65-68 kAse'kSiroge ziraso gurutve // 65 // upara kahelA regIe maMDane seve te tethI, chardizramonmAdavisUcikAsu thatuM nukasAna yonyAmaye plIhni ca pInase ca / maNDo hi pItaH kaphinA gade vA gulmeSu hRdrogahalImakeSu ___ kaphAtmake vardhayate kaphastAn / vAtaprakopeSvatha kevaleSu // 66 // so'syAgnimutsAdya gadAn punastAn dhAvyAH pravRddha payasi praduSTe prakopayan kaSTatarAn karoti // 19 // bAlasya nidrAkaphavAtavRddhau / kaphayukta mANase, kaphapradhAna regamAM je mUtrAbhivRddhau hRdayadrave ca maMDa pIdhe hoya te tene kaphadoSa tenA e. niSThIvikAlasyaviSAdakeSu // 67 // regone vadhArI mUke che; vaLI te kaphadoSa, chardeSu sarveSu tathA graheSu e maMDa pInAranA jaTharAgnino nAza karI __ pRSThagrahe yakSmaNi hRdde ca / nAkhI, pharI te te rogane vadhu kapAve cintAzramonmAdamadopatApe che ane ghaNuM muzkelIe maTADI zakAya manuM mizanopavidipasthit I 68 | evA kaSTasAdhya banAvI de che. 69 Ama-atisAra tathA AmajavaramAM kaphanA rogIne magane maMDa apAya vibaMdha, maLabaMdha ke kabajiyAtanA rogamAM; tasmAttu teSAM kaphinA narANAM kaphanA, zvAsanA tathA gaLAnA rogomAM heDa- na maNDamAhubhiSajaH prazastam / kInA, upajihuvA, galaphreMDikA, kAsa-udharasa, syAnmudgamaNDodaka eva teSAM netraroga ane mAthAnuM bhArepaNuM hoya; - sasaindhavadhyoSayutaH sukhAya // 7 // UlaTI, zrama, unmAda ane kaoNlerAnA roga- e kAraNe te kaphanA rogIone maMDa ke mAM tema ja niroga, plIhanu-baroLanA osAmaNa apAya te hitakArI na thAya, roga, nAsikAroga ke saLekhamamAM | ema vigho kahe che; chatAM te kaphanA rogIone geLAnA rogamAM, hRdayarogamAM ke halImaka | magane maMDa ke osAmaNanuM kevaLa pANI nAmanA pAMDuroganA bhedamAM kevaLa vAyunA ja siMdhava tathA vyoSa-sUMTha, marI ane prakopathI yukta rogamAM tema ja dhAtrI- pIparanA cUrNathI yukta karIne apAya, te. dhAvamAtA ke bALakane dhavaDAvatI harakoI | teone te sukhakAraka thAya che. 70 strInuM dhAvaNa atizaya vadhI gayuM hoya | maganA maMDanA guNenuM prAsaMgika varNana ke praduSTa thaI bagaDayuM hoya, keI nAnAM | tathA tene legya vyaktinuM kathana bALakanI nidrA, kapha ke vAyunI vRddhi thaI | jAti TupAzimAvat hAya, mUtra vadhyuM hoya, hRdayanuM pharakavuM | vaE nidAzu di mumaug
Page #740
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhajanaka5-adhyAya ? tasmAt kRzaM rogavimuktadehaM sarvendriyANi prakRti bhajante dIptAnalaM vA savilambirogam / / 71 // bhojyAnupUrvI ca tathA kRtA syAt // 74 // vyAyAminaM vA balinaM sarogaM maNDaM yathoktaM pibato guNAste yazcocito gorasamAMsamatsyaiH / viparyaye cApi viparyayaH syAt / saMyojayettaM virasena yUSNA ya eva maNDasya bhavanti yogyaaH||5|| sAsreNa vA gorasasAdhitena // 72 // je maMDane traNavAra esA hoya, magano maMDa, kharekhara kaTupAkI-pAcana | dIpanIya dravyonA kvAthamAM pakavyA hoya samaye tI hoya che tema ja kaSAya rasathI | ane temAM bhujelA cokhA, maga, java tathA yukta tathA kaDo paNa hoya che, te kAraNe kaphano | lAja-zekelI DAMgaranI dhANa paNa sAthe te tarata ja nAza kare che; e kAraNe je rogI | pakavI hoya, te uSNa maMDa sugaMdhI bane che; e kRza tathA raMgathI rahita zarIravALe thaye | maMDa svaccha pANu sAthe je pIdhe hoya, te hAya, jene jaTharAgni pradIpta hoya ke vilaMbikA kSaNavAramAM zarIranI aMdara baLa sthApe che; rogathI yukta thayo hoya athavA vyAyAma- | regIne roga paNa tethI ocho thAya che kasarata ke zArIrazrama karanAra hAI baLavAna | ane tenuM sevana karanAranI badhI iMdriya heya chatAM rogI heya; tema ja gerasa, mAMsa paNa prakRtine ke svasthatAne pAme che; tema tathA mAchalAMthI je TevAyela hoya te mANasane ! ja tenuM sevana karanAre bhejananAM dravyone rasa rahita eTale masAlA vinAno magane krama paNa jALavyo gaNAya che. je loke yUSa ApyA kare athavA gorasa-dUdha ke maMDane yogya hoya, teo paNa upara chAzathI pakavelo yUSa rakta ke rudhira sAthe | jaNAvela maMDa pIe, to te pIvAthI je devo. 71-72 guNa prApta thAya che, te maLI rahe che, paNa vivaraNa: ahI mULamAM je vilaMbikA roga | tethI je UlaTa hoya to UlaTuM thAya eTale kahyo che. te visUcikA athavA cUMka ke kelerAne ja guNo na maLatAM doSa prApta thAya che. 73-75 eka bheda che; A rogane mAdhavanadAnamAM Ama darzAvyo che, jema ke- tuSe mujaM mahatAkhyAM jeo maMDa pIvAne gya heya teo pravartate nordhvamadhazca yasya, vimbilakAM tAM bhRzaduzciki yavAganuM paNa sevana karI zake rAthAnA vakSate rAtraviH purAT: -je mANase khAdhelo ladhvI yavAgUna vidahyate ca / kherAka kaphathI ane vAyuthI duSTa ke vikRta banI doSAnulomyaM vidadhAti coSNA / UMce-moDhethI vamana dvArA ke nIcenA gudA mArgathI pittaM ca mAdhuryaguNena hanti jhADA dvArA paNa bahAra nIkaLe nahi, tene jUnA bhojyAnupUrvI kramazazca yuGkte // 76 // kALanA zAstravettAo ciMkatsAthI maTADavo muzkela vilaMbikA" nAmane rAga kahe che. 71,72 pacavAmAM ladhvI-halakI evI garamAgarama A maMDa kSaNavAramAM zarIramAM yavAgU (rAba) atizaya dAha karatI nathI ane baLa sthApe che: doSanuM anulomapaNuM-eTale ke potapotAnA triprasrato dIpanatoyasiddhaH mAge anusaravApaNuM kare che; vaLI tevI syAttaNDulaiH saMparibhRSTakairvA / mudgairyavaizcApi tathaiva lAjai yavAgU je madhuratArUpa guNathI yukta hoya U: sunirvira tiH 7rU te pittane paNa nAza kare che ane kramazaH maNDaH kSaNenAsya balaM dadhAti | bhajanane krama te yoje che-eTale ke anupyaadhistthaa mArdavamabhyupaiti / keme bhojananA kamane guNa upajAve che. 76
Page #741
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-siddhisthAna judAM judAM anupAne sAthe sevelI jvraatisaarodrpaayurogyavAgUnA judA judA guNe cinteya'pAnAdhvagarogataptAH // 8 // sadADimA vAtakaphArditasya, kAsena zastraNa viSeNa caiva sazarkarA pittakaphAnvitasya / nipIDitAH zokahatAzca nityam / rasena vA jAGgalakena siddhA vyAyAmageyAdhyayanazramArtAsagorasA vA saha dADimairvA // 77 // dhUmAgnivAtAtapajAgarArtAH // 81 // hitAM nRNAM mArutapIDitAnAM vidahyamAnAkSigalAsyanAsAgulme tathA plIsi ca pInase ca / viSIdamAnAH smRtibuddhihiinaaH| sabhojanastAnavihArayAna AnAhinaH zuSkapurISamUtrA. vyAyAmasaMbhASaNagItapathyAm // 78 // __ bhagandarArthIgrahakuNDalArtAH // 82 // tatsvasthavRttau ca hitAM vadanti niSpiSTabhagnacyutapI(Di)tAGge roge nivRtte jvalane ca mnde| - zuddhavraNe mAMsavivarjite ca / roge nivRtte jvalane ca dIpte jIrNajvarAnyedyutRtIyakeSu rogairvimuktAH kRzadurbalAzca // 79 // nityajvare cApi caturthake ca // 83 // dADamanA rasa sAthe sevelI yavAgU rkssaapishaacorgbhuutykssvAyunA tathA kaphanA rogathI pIDAyelAne kSudvatRSNAgnihimAhatAzca / hitakArI thAya che; sAkarathI mizra karelI striibaalputraalpvishusskdugdhaayavAgU pittanA tathA kaphanA rogIne phAyado garbhazca yasyA na vivardhate ca // 84 // kare che; jAMgala-pazupakSInA mAMsarasathI nApyAyate yaH stanapazca bAlo taiiyAra karelI athavA gorasa-dUdha, dahIM ke jAgarti nityaM bhRzarodanazca / chAzathI taiyAra karelI ke dADamanA rasathI cakSurhatiryasya ca tiikssnnnsyaiyukta karelI yavAgU, vAyuthI pIDAyelA vizoSaNairvA pratikarmaNA vA // 85 // lokone hitakArI thAya che tema ja gulma- ete zRtaM kssiirmthaabhyseyugoLAnA, plIhA-baLanA ane pInasanA ___ ralaM zRtaM yastu virecanIyaH / rogamAM te yavAgU phAyado kare che; vaLI kSIraM hi sadyo balamAdadhAti bhajana, sthAna,vihAra-vAhana paranI musApharI ___ dRDhIkarotyAzu tathendriyANi // 86 // vyAyAma-zarIrazrama, sabhApa tathA gIta medhAyurArogyasukhAni dhatte gAna karanArAone paNa te upara kahelI vAgU __ rasAyanaM cApi vadanti mukhyam / mAphaka Ave che tema ja svastha vartanamAM puSTidRDhatvaM labhate ca goM paNa tevI yavAgyene vaidyo hitakArI kahe __bandhyA ca SaNDhazca jaraMzca sUte // 87 // che; tema ja kaI roga gaye hoya ane pAyuM payaH zodhayate'nulomaM jaTharano agni pradIpta thayo hoya tyAre paNa ___ karoti vAtaM laghutAM narANAm / evI upara kahela yavAgUne vaidyo hitakara tasmAcca sarveSu rasAyaneSu 3 che. 77-78 rogasya cAnte pravadanti dugdham // 88 // A nIce jaNAvela vyaktione jeonI idri kSINa thaI hoya, jeo 5 mA mAye zarIranA varNa, bala tathA jaTharAgninI zaktithI kSINendriyA varNabalAgnihInA hIna thayA hoya, vAyunA rogathI jeo pIDAyA vAtArditAH pittanipIDitAzca / / / DAya, pittathI res| satyata piiddaay| DAya;
Page #742
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhejanakapa-adhyAya ? 701 jvara, atisArajhADA, udararoga, pAyu- | no abhyAsa rAkhave; paraMtu je mANasA gudAna roga, ciMtA, IrSyA, madyapAna, musApharI | virecanane yogya hoya teNe khUba vadhu tathA bIjA rogathI jeo saMtApa pAmyA | pramANamAM ukALeluM dUdha sevavuM joIe; kAraNa hoya; tema ja udharasathI, zastrathI ane viSathI | ke (ukALelA) dUdhanuM sevana tarata ja baLa jeo atyaMta pIDAyA hoya; kAyamI 1 sthApe che; tema ja badhI iMdriyone majabUta zothI jeo mAryA gayA hoya eTale ke | banAve che, ane buddhinI medhAzakti, AyuSane herAna herAna thaI gayA hoya, vyAyAma- | vadhAro, Arogya tathA sukhane kare che; vidyo kasarata vagere gItagAna tathA adhyayana | kahe che ke dUdha e mukhya rasAyana paNa che, paThana-pAThananA zramathI jeo pIDAyA | vaLI dUdhanA sevanathI strIno garbha puSTa tathA hoya; tema ja vidAha pAmatAM netro, gaLuM, | daDha thAya che; uparAMta jeo vAMjhaNI hoya moTuM tathA nAsikAnA rogathI vizeSa | ane je puruSa napuMsaka hoya athavA vRddha, herAna thatA hoya; jeo smaraNazakti tathA | thayo hoya te paNa dUdhanA sevanathI saMtAnane buddhinI zaktithI rahita thayA hoya; jeonAM | utpanna karI zake che; vaLI te dUdhanuM sevana aMge atyaMta pIsAyAM, bhAMgyAM ke potAnAM | | gudAne zuddha kare che; vAyune anulomasthAnethI khasI jaI pIDAyAM hoya, jeonA | savaLI gativALo kare che ane mANasanA vraNa zuddha thaI gayA hoya paNa hajI mAMsathI | zarIramAM laghutA-halakAI kare che; e kAraNe rahita hoya eTale ke temAM mAMsa bharAvuM bAkI | vidyA badhA rasAyaNomAM tathA keIpaNa rogaheya, jeone jIrNajavara, anyagSkandara | nA aMte dUdha sevavAnuM kahe che. 81-88 bIjA divase Avato javara, tRtIyakatariyA | vivaraNa: ahIM 83 mA zlokamAM je zuddha tAva, caturthaka-cothiye tAva athavA nitya | vaNa kahela che, tenuM lakSaNa suzrute sUrasthAnanA javara-kAyamI tAva rahetA hoya, jeone 23 mA adhyAyamAM Ama lakhyuM che-"trimirAkSase, pizAca, sarpo, bhUtaDAM ke yakSonA ranAkrAntaH zyAvauSThaH piDakI samaH / avedano niraavaLagADa lAgu thayA hoya; bhUkha, vaja-pAta, strAvo : zuddhaH rUho ' ||-je traNa traNe doSothI taraza, agnithI dAjhavuM ke himanA saMyogathI vyApta rahyo hoya, jeno heTha-agra bhAgane cheDe jeo pIDAyA hoya; je strIne dhAvatuM bALaka | kALAzayukta pILAzavALo thayo hoya; phollIothI hoya chatAM teNInuM dhAvaNa thoDuM hAya, | je yukta hoya chatAM eka sarakho hoI strAvarahita atizaya sukAI gayuM hoya ke baLI jatuM | ane vedanAthI paNa rahita hoya te vraNane A hoya, vaLI je strIno garbha vRddhi pAmate | AyurvedazAstramAM zuddha kahela che. 80-88 na hoya athavA je strInuM dhAvaNuM bALaka dUdhanA vadhu guNanuM varNana puSTa thatuM na hoya paNa te bALaka kAyama kSIraM sAtmya, kSIramAhuH pavitraM, jAgyA karatuM hoya ane atizaya raDyA kSIraM maGgalyaM, kSIramAyuSyamuktam / karatuM hoya, vaLI je lokoe tIkSaNa nasya kSIraM vaye, kSIramAhuzca kezyaM, karmo sevyAM hoya, tethI jeonAM cakSune kSIraM sandhAnaM kSIramAhurvayasyam // 89 // nAza thaye heya. athavA vizeSa zeSaNa kSIraM sarveSAM dehinAM cAnuzete, dravyonA sevanathI ke pratikarma-vamana vize kSIraM pibantaM ca na roga eti / canAdinA sevanathI jeone netraroga thayo kSIrAt paraM nAnyadihAsti vRSyaM, heya, teoe kAyama ukALeluM dUdha pIvA | kSIrAt paraM nAsti ca jIvanIyam // 10 //
Page #743
--------------------------------------------------------------------------
________________ 701 kAzyapasa'hitA-siddhisthAna zaityAt payo vardhayate'nilaM prAk pittAtmanastena bhinatti varcaH / ISacca zUlaM kurute gurutvAt snehAdvipAke zamayatyubhe dve // 91 // mAdhuryato vardhayate zarIraM prasAdayatyAzu tathendriyANi / sthairya payaH sAndratayA karoti paicchilyataH zodhayate'ntarANi // 92 // viSTabhyate cApi kaSAyabhAvAdvAtAtmanastena karoti zUlam / snehAcca mAdhuryaguNAcca zUlaM yo niyacchatyanujIryamANam // 93 // snehAdgurutvAt sakaSAyazaityAd visrasya sadyo balamAdadhAti / sasnehazaityAnmadhurAnvayatvAt kaphAtmanAM vardhayate kaphaM ca // 94 // etaddhitaM sAtmyakaSAyabhAvAt pAkasya tuSTiM kurute na doSam / gauraM ca varNa kurute sitatvAt snehaM ca sasnehatayA karoti // 95 // zaityAt kaSAyAddhanasAndrabhAvAt saMparkatazcAbhiSavAcca bhANDe / krameNa coSmopacayAnniruddhaM yo dadhitvAya zanairupaiti // 96 // payo hi vAtAtapapIDitaM drAk kUrcIbhavatyeSa hi tatra hetuH / yAnatvAdatha vardhamAnaH saMkledanAccAbhiSavAcca dadhnaH // 97 // dUdha e sAmya--pathya hAI darekane mAphka Ave che; dUdhane vaidyo pavitra kahe che; dUdhane maMgalakAraka kahe che; dUdhane AyuSanI vRddhi karanAra kahyuM che; dUdha zarIranA varNane sArA kare che; mAthAnA vALane hitakArI che; ema paNa vaidyo kahe che; bhAMgelAM hADakAMne sAMdhanAra ane mULa avasthAne TakAvI rAkhanAra dUdha che, ema paNa vaidyo kahe che; badhAMya prANIne dUdha mAphaka Ave che ane dUdha pInArane kAI paNa rAga thatA nayI; dUdhathI ww khIjuM kaMI paNa AlAkamAM vIya varSa ka nathI; ane dUdhathI khIjuM A leAkamAM jIvADanAra dravya nathI; dUdhamAM zItaLatA rUpI guNa che, e kAraNe prathama teA te vAyune vadhAre che ane je mANasa pittaprakRtivALA hAya tenI viSThA paNa dUdhanA sevanathI bhedAya che-cheAtApANI thaI jAya che; tema ja dUdhamAM bhArepaNuM che, tethI e dUdha lagAra zUla bheAMkAyA jevI pIDA pazu kare che, paraMtu snehaguNanA kAraNe te dUdha e anna-vAyu tathA pittane pazu zamAve che; vaLI madhurapaNAne lIdhe dha zarIrane vadhAre che, tema ja badhI iMdriyAne te dUdha ekadama prasanna kare che; vaLI sAndraghaTTapaNAne lIdhe dUdha zarIramAM sthiratA kare che ane picchilatA-cIkAzanA kAraNe dUdha zarIranI aMdaranA avayavAne zuddha kare che; joke dUdhamAM kaSAyarasathI yuktapaNu pazu che, tethI dUdhanA sevanathI malama dha- kabajiyAta thAya che ane tethI vAyupradhAna prakRtivALAne te dUdha, zUla bheAMkAyA jevI vedanAne kare che, paratu e dUdha jema jema pacavA mAMDe che, tema tema snehathI tathA madhurapaNAnA kAraNe te zUlane paNa maTADe che; vaLI te dUdha snehanA tathA gurupaNAnA kAraNe tema ja kaSAya sahita zItaLatAne lIdhe visa'sana ke zithilatAne prathama kare che, paNa pAchuM tarata ja zarIramAM khaLa sthApe che; paraMtu snehayukta zItaLapaNAnA kAraNe ane madhura guNanA anusaraNathI te dUdha kaphaprakRtipradhAna lokonA kaphane vadhAre che; chatAM te kaphamAM sAtmya-mAphaka evA kaSAya-tUrA rasathI yukta hAvAne lIdhe te dUdha kaphapradhAna prakRtivALAne paNa hitakArI thAya che; eTaluM ja nahi, paNa te dUdha pAkarUpa pAcaka agnine satuSTa kare che ane kAI paNu doSane te karatuM ja nathI; vaLI
Page #744
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhejanaka95-adhyAya ? 703 dUdhane raMga dhoLo che, tethI tenuM nitya | tato dRozcikupopaTastha sevana, zarIranA varNa-raMgane gaura-Le jAva pratiSThA karAvI ne 22 / banAve che ane te dUdhamAM sanehapaNuM che, pUrvakALanA mukhya RSi-munioe te kAraNe zarIramAM te snehane kare che. potAnA divya jJAnanA baLathI dUdhanuM daDha maMthana vaLI te dUdhamAM zItalapaNuM, kaSAya- | zreSTha mAnyuM che, tethI e dUdha ja dahIrUpe tUro rasa, ghana-ghaTTapaNuM tathA sAndrapaNuM thAya tyAre tene mathavAthI ghI tathA chAza hovAne lIdhe koI vAsaNamAM saMparka ke | paNa meLavI zakAya che; A ja kAraNe gAyo saMbaMdha pAmavAthI ane abhiSava ke khaTAI | carAcara sahita jagatnI pratiSThA ke AdhArane Athe meLavavAthI te dUdha anukrame rUpa che. 99 uSNatAne paNa saMgraha karIne barAbara jUnA regIone dUdha ja hitakArI jALavI rAkhyuM hoya ke vAsaNamAM cAre tasmAcciravyAdhinipIDitAnAM bAjuthI je rUMdhI dIdhuM hoya to e ja dUdha ___mUrchAgatAnAM patatAM narANAm / dahIM banI jAya che, vaLI te dUdhane vAyu parAyaNaM kSIramuzanti vaidyA tathA sUryanA tApathI pIDita karyuM hoya nidrAsukhAyurbalakRt payo hi // 10 // te jaladI kRrcabhAva-kUcApaNuM pAme che, temAM te kAraNe jeo jUnA vyAdhi ke paNa kharekhara A ja kAraNa che ke, dUdhamAM | rogathI atyaMta pIDAyA hoya, jeo uSNatA ane ghaTTapaNuM hovAthI vRddhi mUchane pAmyA hoya ke azaktinA kAraNe pAmatA sArI rItanA kaledabhAvathI ane , paDI jatA hoya, teone dUdha ja parama dahIMnA abhiSava ke meLavaNathI thatA AthAnA | ayana ke zreSTha AdhArarUpa athavA zaktikAraNe e ja dUdha kUcArUpe thaIne taddana dahIM | vardhaka bane che, ema vaiidya kahe che; vaLI rUpe thaI jAya che. 89-97 te dUdha kharekhara nidrAnuM sukha, AyuSa tathA dUdhanuM dahIM bane che temAM kAraNa baLane paNa kare che. 100 nivartayatyamlarasa payo'gni mIMDhaLabIja vagerethI mUDha banelAne mastuM tathA caapytivrtmaanH| zreSTha auSadharUpa thatuM dUdha Urdhva sarazcotplavate svabhAvAt mUDhastu yaH syAnmadanasya bIjaikiheM tato'dhazca niSIdate'sya // 98 // bhallAtakaiH pUgaphalAdibhizca / dUdhamAM je agni ke uSNutA hoya che, payo hi tsyopdishedvipshcidte emAM khATo rasa upajAve che; tema ja guDodakaM vA ziziraM pibet saH // 101 // uparanA bhAgamAM "mastu" nAmanuM pANI paNa kSIreNa cainaM saguDena nityaM e ja agni ke uSNutA utpanna kare che; saMbhojayeta sapiSi saMskRtena / vaLI te dUdhamAM upara je tara tarI Ave dhAnvIrakArte'pi tathaiva kArya che, te te svabhAvathI ja thAya che ane tenI kSIraM hi tasyauSadhamuktamatryam // 102 // nIcenA bhAgamAM kiTTa ke kITuM nIce besI rahe je mANasa mIMDhaLanAM bIja, bhilAmAM che, temAM paNa tene svabhAva kAraNa che. 98 | ke (kAcI) sepArI vagerenA (vadhu) dahIMnuM maMthana karatAM thatAM ghI-chAza sevanathI mUDha banI gayela hoya, tene vidvAna divyena ca jJAnabalena dRSTaM vaidya dUdhanuM sevana karavA kahevuM; athavA tevA mua ()TT mantharamA surA | mUDha mANase zItala geLanuM pANI pIvuM;
Page #745
--------------------------------------------------------------------------
________________ 704 kAzyapa saMhitA-siddhisthAna tema ja goLa sahita dUdhanI sAthe te "vRdhyaH rAtaH hatharaH trio vRkSo madhuro rasa che mANasane ghImAM rAMdhelA padArthathI sArI rIte | sTero mallitakSotrivatu vidyate" I-zelaDIjamADe; vaLI je mANasa dhanurvAthI pIDA | ne rasa vRSya-vIryavardhaka, zItaLa, sthira, rinagdha, heya, tene te ja pramANe dUdhanuM sevana | bRhaNa-pauSTika tathA madhura hoya che, tethI te je karAvavuM; kAraNa ke tevA rogIne e dUdha vadhu cUsIne khAvAmAM Ave, to kaphavardhaka thAya ja zreSTha auSadharUpe thAya che. ema pra. | che; paraMtu e ja rasa je yAMtrika hoya eTale ke kALanA vaidyoe kahyuM che. 101-102 yaMtrathI zelaDIne pIlIne kADhyo heya ane tenuM upara kahela rogomAM zelaDI sArI, paNa je vadhu sevana karAya, to te atizaya dAha upa jAve che; A ja abhiprAya suzrute paNa sUtrasthAnanA tene rasa hitakara na thAya 45 mA adhyAyamAM jaNAvyuM che; tema ja aSTAMgaaanuupjo jAGgalajo variSThaH hadayanA sUtrasthAnanA pAMcamA adhyAyamAM zelaDInA subhUmijAto gurubddhckssuH| yAMtrika rasane vidAhI thavAmAM A kAraNuM kahyuM che sAmudraSaNDhe(pauNDre)kSukavaMzakAnA 'mUlAgrajantujagdhAdipIDanAnmalasaMkarAt / kiMcit kAlaM mikSuH prazastastu paraH paro yaH // 103 // vidhRtyA ca vikRtiM yAti yaantrikH| vidAhI guruviSTambhI svAduH zItaH puSTikRddIpanIyaH tenAsI'- je zelaDI yaMtra-cicUDo vagerethI pisAya snigdho vRSyo varNacakSuHprasAdI / tyAre tenAM mULiyAM, Agale bhAga ane kIDA zleSmANamutkledayate ca jagdho / vagerethI khavAyela bhAga paNa ekI sAthe pisAya rasastu pItaH kurute vidAham // 104 // che ane temAM bahAranA melanuM paNa mizraNa je zelaDI, AnUpajalaprAya pradezamAM thAya che tema ja e yaMtrathI kADhele rasa, amuka ke jAMgala pradezamAM utpanna thaI hoya; athavA samaya sudhI emano ema paDI paNa rahe che, te je zelaDI, uttama bhUmi para utpanna thaI haya kAraNe vikArane pAme che ane tethI ja e ke jemAM moTI moTI AMkho baMdhAI hoya, yAMtrika rasa vidAha karanAra, pacavAmAM bhAre tathA te zelaDI athavA samudrakinAre thayela paur3a- jhADAnI kabajiyAta karanAra paNa thAya che. 1-4 jAtinI ke vAMsanI jAtanI zelaDI paNa zelaDIne rasa keNe kayAre pI? upara kahela rogIe khAdhI ke cUsI hoya to bhuktvA pibedikSurasaM kaphAtmA tene uttama phAyado kare, paraMtu temAMnI koI prAgbhojanAt paittikavAtiko tu / paNa zelaDIno rasa pIdho hoya to uttama saMsRSTadoSasya hito'nnamadhye phAyade na kare ke hitakara na thAya, paNa madhura tathAhi sarve sukhamApnuvanti // 105 // chatAM vizeSa dAhane kare che; joke zelaDI | je mANasa kaphapradhAna prakRtivALo hoya, zItaLa, puSTi karanAra, jaTharAgnine pradIpta kara - teNe jamyA pachI zelaDIne rasa pIve; nAra, snigdha, vRSya ke vIryavardhaka ane | zarIramAM varNane tathA cakSanI prasannatAne paraMtu pittapradhAna tathA vAtapradhAna prakRtikaranAra che; paraMtu e zelaDIne (vadhu)| vALAe te jamyA pahelAM zelaDIne khAdhI hoya te kaphane utkaleda kare che | rasa pI; paraMtu je mANasamAM be deSa ane teno rasa paNa vadhu pIvAyo hoya te | saMsRSTa-mizra hoya teNe te bhejananI vacce vizeSa dAhane kare che. 103-104 zelaDIno rasa pI; ema deSAnusAra vivaraNa: A saMbadhe carake paNa sUtra. zelaDInA rasanuM sevana karanArA badhAya sthAnanA 27mA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke- | loke sukhane pAme che. 105 sa. sI.
Page #746
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhejanakalpa-adhyAya ? 705 zelaDIne prayoga kene hitakara ane tRSNAgnivaisarpamadAtyayeSu kene ahitakara thAya? __ mUtrAmaye karNazirokSivAte // iti prakRtyekSurasaprakArA tvasmAMsavarNadhutidhuddhiretorogAMstu vakSyAmi hitArthameSAm / nidrAvalaujorudhirakSayeSu // 110 // jvarAtisArAmagalAmayeSu ema upara darzAvela rogamAM zelaDInA vivivi(zi) jAherA rasano prayoga hitakArI nathI, paNa je pANDvAmaye zUlajalodareSu rogomAM te zelaDIno rasaproga hitakArI chas kaphodrekaviriktavAnte / thAya che, te rogone have huM kahuM chuM, te nastaH kriyAvastinirUhiteSu tame mArI pAsethI sAMbhaLo-jIrNa javaramAM, svaropaghAtakSayapInaseSu // 107 // arocakamAM, raktapittamAM, udharasamAM, kAsaprmehshothorugdessu nAdyAd udharasamAM, kSata ke chAtInA cAMdAnA rogamAM, rogeSvabhiSyandasamutthiteSu / jeono kapha kSINa thayo hoya, jene kSaya graheSu sarveSu payo'tivRddhau rega lAgu hoya, tarazane rega, jaTharanA vaheDatinidde vipatti 4 208 | agnine roga, sarpa-ratavAne roga, ema prakRti anusAra zelaDInA rasa- madAtmaya rega, mUtraroga, karNa vAta, mastakanA prayoganA prakAre kahyA; have je regamAM | ne vAyu, netrane vAyu tema ja tvacAzelaDInA rasayogo hita karanAra thAya che, te cAmaDInA, mAMsanA, varNanA, ghati-kAMtinA, rogone huM te te rogInA hita mATe kahuM | buddhinA, viyenA, nidrAnA, belanA, ojasanA chuM; jema ke vara, atisAra-jhADA, Ama- | tathA rudhiranA kSayamAM zelaDInA rasane praga deSa, gaLAne roga, visUcikA-kelerA, | | hitakArI thAya che. 100-110 kaDha, kilAsa nAmane koDha, pAMDuroga, phUla, yeSAmathoktaM ca payaH prazastaM jadara, UlaTI, kaphano vadhAro, jeNe vire. teSAM hitazcakSurasaH zizUnAm / / cana lIdhuM hoya ke vamana karyuM hoya, nasya kphprsekaarucitRptimohkarma, basti karma, nirUhaga, ghAMTo besI zUlapratizyAyagalAmayArtAn // 111 // gayo heya, kSaya, pInasa-saLekhama, prameha, je bALakane dUdha hitakArI kahyuM che, sajA ke sAthaLanA roga tema ja abhiSendathI teone zelaDIno rasa paNa hitakArI thAya thayelAM rogamAM badhaya grahade ke grahonA che. paraMtu kaphano praseka eTale ke kaphanI vaLagADomAM strIne dhAvaNa khUba gayuM hoya, | lALa jharatI hoya; arucimAM, tRptimAM, bALakane vadhu nidrAno roga ke kaphano roga | moha-mUMjhAro ke mUchamAM, zUlarogamAM, thaye hoya tyAre zelaDI khAvI nahi; eTale saLekhamamAM, gaLAnA roganI pIDAmAM, pramehake te veLA zelaDInA rasanA prakAre ke mAM, hallAsa-meLa-UbakAmAM, jaDatAmAM ke prAga tyajavA joIe. 106-108 zelaDInA rasane prayoga kene hitakArI? agninA nAza ke maMdAgnimAM zelaDIne rasa ikSu prayogo na hito, hitastu je vadhu pIdhe haya, to javarane kare che. 111 yeSAmimAMstAnapi me nibodha / cAlu bhajanakalpane upasaMhAra jIrNajvarArocakaraktapitta pramehahallAsajaDAgninAzAn sAtamINApu ! 202. raso'tipItaH kurute jvaraM ca / 11 v
Page #747
--------------------------------------------------------------------------
________________ 706 kAzyapa saMhitA-siddhisthAna ityeSa dhanyaH pravarazca kalpo nidAne, lakSaNo tathA auSadhanA jJAna sAthe moDyuM prati ghaDavAdita ! 222aa | svIkArela che-mAnya karela che; paraMtu nRNAM hitArtha bhiSajAM ca vRddha ! bhagavan! have sannipAta javarane uddezI mAro kuNI mUrNa pravRtti dharyam rUA | saMzaya che, te che vizeSane jANanArA ! te ema A dhanyavAda pAtra ane zreSTha viSe vizeSaNa dvArA eTale ke bheda-pradarzanae A bhejanaka95 adhyAya ahIM kahyo | pUrvaka mArA te saMzayane Apa dUra karo. 3,5 che; he vRddhajIvaka! bhajya ke bhejana | vimezA nipAtoDyuM phri vA iva !! karavA yogya dravyone uddezI tame mane je | pazcata viMda samAnevAraM vArtha punaH | dA prazna pUchaLyo hato, tene A pratyuttara meM | vAtapittanAM tu traNa saMtAno tamane kahe che, te lokone tathA vidyAne 4 got uthama roSa pravuthati mAmune !chA hitakAraka thaze; kAraNa ke ahIM jaNAvela supa pravutti rokAH kiM vADanupUrvaka A upadeza sukhanuM mULa che ane dharmakAraka | prakupyatAM vA viSamamekaikazyena vA punaH // 8 // paNa che. 112,113 vizeSAH ke mahAbhAga ! dossvyaassmaastH| iti ha mAha bhagavAn kazyapaH // sannipAtAHkiyantovA kAni nAmAni vA pRthak // ema bhagavAna kazyape kahyuM hatuM. upadravAzca ke teSAM parihAravidhizca kH| itizrI kAzyapa saMhitAmAM kalpasthAna viSe "bhojanakalpa" | upakramazca kasteSAM sAdhyAsAdhyavarAzca ke // 10 // e nAmane adhyAya 7 mo samApta he muni! e sannipAta javara zuM eka ja che ke ghaNuM che? te sannipAtamAM de adhyAya (?)-vizeSakalpa je sarakhA ja hoya che, to te sarakhA mAthAno viroSajaM namAthArtha sthAthAthAmaH || doSane lIdhe te eka ja sannipAtajavara iti ha mAha bhagavAn kazyapaH // 2 // anekapaNAne kema pAme che? he mahAmuni! have ahIMthI "vizeSakalpa" nAmanA | sannipAtajavaramAM vAta, pitta ane kapha adhyAyanuM ame vyAkhyAna karIzuM, ema | e traNe deSo, sArI rIte kepa ke vikArabhagavAna kazyape ja kharekhara kahyuM hatuM. [ ne pAmI rahyA hoya che, temAM kaye deSa kazyapane vRddhajIvakane prazna prathama kepe che ke vikAra pAme che? athavA dutAnnitramAsIne Dholagnittama ! e traNe doSo ekI sAthe kare che ke vRAo viroSamanvina gucha vinave sthita pArUanukrame kepe che? athavA te traNe de sUtrasthAne manAvatA nihiM kividha vADI | eka sAthe viSama rIte ochI-vadhatA thaIne dejijJauSadhazaoN pratipatroDa itaM tathA pAchA | kope che ke eka eka viSama thaIne kope saMyati mavana! sannipAta jyAM prati | che? he mahAbhAgyazALI muni! denA tatra chiSi virodhaza! virodhaH pA| vyAsa-vistArathI ke samAsa-saMkSepathI te jemaNe agnihotra hemyuM hatuM, evA | saMnipAtanA kayA vizeSe ke bhedo thAya lokapUjita zrIkazyapa RSi, eka veLA beThA che? e sannipAte keTalA che? athavA hatA. tyAre vinayamAM rahelA namra vRddha- | teonAM alaga alaga nAmo kayAM kayAM chavake, temane A vizeSa prazna pUcho | heAya che? tema ja e sannipAtenA upadra hatoH "Apa bhagavAne sUtrasthAnamAM javara | kayA hoya che? ane te upadravane pari. ne be prakArano kahyo che tene meM hetu- hAra karavA ke maTADavAnI vidhi kaI hoya che?
Page #748
--------------------------------------------------------------------------
________________ vizeSakalpa-adhyAya ? tema ja e sannipAta varAnA upakrama upacAra ke cikitsA kaI che? tema ja e sannipAtAmAM kayA sAdhya che ane kayA asAdhya che? 6-10 kazyapanA pratyuttara iti pRSTaH sa ziSyeNa sthavireNa prajApatiH / sannipAtavizeSArthamadbhutaM vAkyamabravIt // 11 // ema te sthavira ziSya vRddhajIvake, prajApati kazyapane pUchyuM hatuM, tyAre temaNe sannipAtAnA vizeSa ane sUcavatuM A adbhuta vAkaya Ama kahyuM hatuM. 11 zRNu bhArgava ! tattvArtha sannipAtavizeSaNam / jAnate bhiSajo nainaM bahavo'kRtabuddhayaH // 12 // he bhaguva zI vRddhajIvaka! sannipAtAnAM je vizeSaNa ke bhedo che, tene tame tattvA ke sAcA svarUpamAM sAMbhaLeA; kAraNa ke ajJAnI vaidyo, e sannipAtanA bhedane kharAkhara jANatA nathI. 12 traNe doSo ekasAmaTA kApe che, tenAM kAraNeA zItopacArAt sutAnAM maithunAdviSamAzanAt / prajAgarAddivAsvapnAccinterSyAlaulyakarzanAt // 13 // tathA duHkhaprajAtAnAM vyabhicArAt pRthagvidhAt / zizorduSTapayaHpAnAttathA saMkIrNabhojanAt // 14 // viruddhakarmapAnAnna sevinAM satataM nRNAm / abhojanAdadhyazanAdviSamAjIrNabhojanAt // 15 // sahasA cAnnapAnasya parivartAtostathA / viSopahatavAkhambusevanAgaradUSaNAt // 16 // parvatopatyakAnAM ca pratikUle vizeSataH / avaprayogAt snehAnAM paJcAnAM caiva karmaNAm // yathoktAnAM ca hetUnAM mizrIbhAvAdyathocchritAH / gayo DhovAH pravrutti kSIne vAyuni mArgava ! // je strI prasUtA ke suvAvaDI thaI hAya tenA zItaLa upacAro karavAthI, tenI sAthe maithuna karavAthI, viSama bhAjana ke prakRtiviruddha ke aniyamita khArAkA khAvAthI, ujAgarA karIne divase UMghavAthI; ci'tA, IrSyA, lAlupatA tathA (zarIre) kazana ke | 907 ww kSINatA thavAthI; tema ja jeone kasuvAvaDa thaI gaI hoya chatAM jeo aneka prakAranA vyabhicAra ke aniyamita AhAra-vihAra AdinuM sevana kare; temaja bALaka duSTa dhAvaNa dhAve tema ja sa`kINuM sArAM khATAM ke seLabheLathI yukta bhAjana seve; je prakRtiviruddha ke paraspara viruddha evuM bhojana tathA pAna ke pINAM niratara seve; jee vadhu paDatA upavAseA karyo kare, jeo adhyazana kare eTale uparAuparI khAdhA kare, viSama-viparIta bhAjana kare ke ajINuM mAM bhojana kare; ekadama utAvaLathI peAtAnA khArAka-pANImAM pheraphAra ke badalA kare; keAI aNudhArI RtumAM parivartana ke pheraphAra thaI jAya; jherathI bagaDelI vAvanuM pANI je leAkeA pIe; garavaSa ke kRtrima viSanA DhASa thAya; pahADanI taLeTImAM karavAthI; ke pratikULa sthAne vasavATa snehana karyuM ke vamanAdi pacakamanA khATA prayoga karavAmAM AvyA hAya-ema e uparyukta kAraNeA ke mithyA apacAra ekI vakhate sevAya ke te te apacArAmAMthI amuka keTalAkanA mizra bhAva thAya, teA tethI vadhI gayelA traNe doSo kApe che-ekI sAthe sAmaTA vikAra pAme che athavA AyuSa kSINa thayu... hAya tA traNe doSo prakaiApa pAme che--vikRta thAya che. 13-18 tato jvarAdayo rogAH pIDayanti bhRzaM naram / sarvadoSavirodhAcca duzcikitsyo mahAgadaH // 19 // upara kahelAM kAraNAthI ke mizra AhAra-vihAranA kAraNe traNe doSo kApe, tethI jvarAdi rAge utpanna thaI ne mANasane atizaya pIDe che; ane ema te sannipAtathI utpanna thayeleA te mahArAga, sarvAM deASAnA virodhane lIdhe duzcikitsya thAya che--cikitsA mATe muzkela ane che athavA cikitsA dvArA maTADavA muzkela thAya che.19
Page #749
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-siddhisthAna traNe doSone praka5 thatAM mANasa na jIve ! paNa teonuM sannipAtapaNuM kahevAya che; vADavijhaparva ramato guma. (traNe deze ekasAmaTA AvI ekadama tUTI vAtapittapattadata vaikI 7 vIti rI | ja paDe che, tethI ja te sannipAta kahevAya jema agni, vaja tathA pavana-e traNe- che ane te sannipAta mANasanA zarIrane nA sapATAmAM AveluM jhADa TakI zakatuM | pADI ja de che.) 24 nathI, tema vAta, pitta ane kapha-e traNe sannipAtanuM mukhya lakSaNa deSanA prakopathI yukta thayela mANasa jIvI asmiindrayotpattimAmUtranaY ! zakato nathI. 20 akasmAcchIlavikRtiH sannipAtAgralakSaNam // 25 sannipAtathI pIDAyelA na jIve jemAM akasmAta iMdri, viSa tarapha vivithApanna vIvatti ghaNA dAdA | jayA kare; akasmAt mUtra dekhAya ane pitAtAttAtra vIva-jetapasvinaH II 22] akasmAt zIla ke svabhAvamAM vikRti, jema viSa, agni tathA zastra-e traNethI vikAra ke pheraphAra thAya-e sannipAtanuM ghavAyelA loko jIvI zakatA nathI, tema | mukhya lakSaNa hoya che25 sannipAta eTale ke traNe denA eka- | vivaraNa: carake pazu cikitsAsthAnanA 3jA sAmaTA prakopathI pIDAyelA atapasvI loko adhyAyamAM sannipAta javaranuM AvuM lakSaNa kahyuM jIvI zakatA nathI. (kevaLa tapasvI hoya che ke, "kSane yAda kSaNe rAtathiiAronA. te ja sannipAtathI bace che.) 21 sAsrAve kaluSe rakte nirbhugne cApi darzane // sasvanI dvayaM tadupariSTAcca yathA prajvalitaM gRham / sarujau karNau kaNThaH zUkairivAvRttaH / tandrA mohaH pralApazca na zakyate paritrAtuM sannipAtAt tathA naraH // 22 // | kAsaH zvAso'rucibhramaH // paridagdhA kharasparzA jihvA sastAGgatA param / SThIvanaM raktapittasya kaphenonmizritasya jema upara-nIce beya bAjuthI saLagI UTheluM ghara bacAvI zakAtuM nathI, te ja ca // ziraso loThanaM tRSNA nidrAnAzo hRdi vyathA / pramANe kaI paNa mANasane sannipAtathI svedamUtrapurISANAM cirAddarzanamalpazaH / / kRzatvaM nAtigA. trANAM pratataM kaNThakUjanam / koThAnAM zyAvaraktAnAM maNDa. bacAvI zakAtA nathI. 22 | lAnAM ca darzanam // mUkatvaM srotasAM pAko gurutva digdhavANAstrayo vyAdhAH parivArya yathA mRgam / mudarasya ca / cirAtpAkazca doSANAM sannipAtajvarAghnantyanauSadhakaMtadvatrayo doSAH zarIriNam // 23 // tiH ||-kSaNavAramAM dAha thAya, kSaNavAramAM TADha jeoe pitAnAM bAne jherathI vAya, hADakAMnA sAMdhAomAM tathA mAthAmAM pIDA cepaDyAM hoya evA traNa zikArIo, koI thAya; banne netromAMthI pANI jharyA kare, banne mRgane cAre bAjuthI gherI laI mArI nAkhe AMkho melI, lAla ane vAMkI-TeDhI thaI jAya: che, tema traNe doSe, eka sAmaTA kepI- | beya kAnamAM avAja thAya ane pIDA thAya; gaLuM sannipAtarUpe thaIne auSadharahita rahelA jANe ke dhAnyanAM kaNasalAMthI chavAyuM hoya tevuM mANasane mArI ja nAkhe che. 23 banI jAya; taMdrA ke nidrA jevuM ghena thAya; moha ke saMgatA niyataM yasmAt pAtayanti kalevaram / mUMjhAro athavA bebhAna jevI sthiti thAya; pralApabhnyccaashu saMnipatantyato vA sannipAtatA // 24 // bakavAda cAle; udharasa, zvAsa, aruci ane bhrama thAya vaLI bIjuM-te traNe de, avazya eka- | -cakarI Ave; jIbha copAsa dAjhI hoya tema jaNAya; sAmaTA maLyA hoya che, tethI zarIrane tene sparza kharasaTa lAge; zarIranAM aMgo atizaya pADI nAkhe che ane te traNe doSo ekadama | zithila-DhIlAM thaI jAya; moDhAmAMthI raktapitta ghUMkAya sAmaTA zarIramAM AvI paDe che, te kAraNe che ane te paNa kaphathI mizra thaIne ghUMkAya; mAthuM DhA
Page #750
--------------------------------------------------------------------------
________________ vizeSaka95- adhyAya ? 709 paDe; tarasa lAgyA kare; nidrAne nAza thAya; hRdayamAM ke brAti-e lakSaNe thAya che. 27 pIDA thAya; lAMbA kALe ceDA thoDA pramANamAM vivaraNa: A saMbaMdhe paNa carake cikitsAparaseve, mUtra ane vijhA dekhAya; zarIranA ava- sthAnanA 3 jA adhyAyamAM vAta, pittAdhika ya atizaya kRza ke pAtaLA na thAya; gaLAmAM saMnipAta varanAM lakSaNo Ama kahyAM che; ekadhAro avAja thayA kare; zarIra para kALAza jema ke ama: pipAsA rAka gauravaM zirasoDayukta pILAM ane lAla dhrAmaThAM thAya ane cakaraDAM tiruk / vAtapittolvaNe vidyAlliGgaM mandakaphe jvare ||dekhAya; badhAM strota muMgA thAya-bilakula avAja | jemAM vAta-pittanI adhikatA hoya ane kapha na kare, ane pAke; peTanuM bhArepaNuM thAya; tema ja ocho hoya evA sannipAta javaramAM brama-bhamI javuM, zarIranA doSa paNa lAMbA kALe pAke-e sannipAta vadhu paDatI tarasa, dAha, zarIramAM bhArepaNuM ane javaranuM lakSaNa jANavuM. mAthAmAM atizaya pIDA-e lakSaNo jANavAM 27 sannipAta jvaranA 13 bhede pitta-kaphAdhika-sannipAta varanAM lakSaNe nirdiSTAstasya medAstu bhisskshressstriyodsh| pittazleSmAdhiko yasya sannipAtaH prakupyati // 28 hInamadhyAdhikasamadvayuddhalaikodvalodbhavAH // 26 // antardAho bahiH zItaM tasya tRSNA ca vardhate / zreSTha vaidyoe te sannipAtanA 13 bheda | tuvate rukSa pArzvamurazImA II 22 ll paNa kahyA che; kAraNa ke teonI utpatti nichAvati jak sArU chU vTa TUrti che hInadoSa, madhyadoSa, adhika doSa, samadoSa. | vimezyAya vardhane ramITaale II rUpA be ubala deSa tathA eka ubala deSathI ! je mANasane pitta ane kapha-e thAya che. 26, be deSanI adhikatAvALe sannipAta, prakopa vivaraNa: A saMbaMdhe carake pazu cikitsA- | pAme che, tenA zarIranI aMdaranA bhAgamAM sthAnanA trIjA adhyAyamAM te saMnipAtanA 13 dAha, bahAra zIta-TADha ane taraza vadhyA deze Ama kahyA che, jema ke- sannipAta varasyo kare che, tema ja jamaNuM paDakhuM pIDAthI trayodazavidhasya hi / prAka satritasya vakSyAmi lakSaNaM jilag Ram sai yukta thAya che; chAtI, mastaka tathA gaLuM vai pRthaka pRthak II-have pachI 13 prakArane sanni- jhalAya che, te mANasa lehI sAthe kaphane pAta ke je pahelAM sUtrarUpe kahevAya che, tenAM muzkelIthI ghUMke che; gaLuM dAhathI yukta thAya judAM judAM lakSaNo huM kharekhara kahuM chuM. 26 che tenI vijhA chatApaNuM thaI jAya che zvAsa vAtapittapradhAna sannipAta javaranAM lakSaNe ane heDakI mUDhatA sAthe vadhe che. 28-30 vAtapittAdhiko yasya sannipAtaH prakupyati / vivaraNa: carake pazu cikitsAsthAnanA 3jA tasya jvaro'GgamardastRTtAluzoSapramIlikAH // 27 // adhyAyamAM A saMbaMdhe Ama kahyuM che ke- chardika zaityaM muhurdAhastRSNA moho'sthivedanA / mandavAte bhrucistndrividdmedshvaaskaasshrmbhrmaaH| vyavanti sTikaM pittawollo' -je sannipAta je mANasane lAgu thayela sannipAta | pitta ane kapha-e be doSanI adhikatAvALA ane javara, vAta-pitta be deSanI adhikatAvALe kaphadoSanI nyUnatAvALo hoya che, temAM UlaTI thAya, hoI prakapa pAme che, te mANasane javara, | zIta-TADha vAya, vAraMvAra dAha thAya ane hADakAaMgamarda-zarIra bhAMgavuM, tarasa vadhu lAge, mAM vedanA thAya eTalAM lakSaNone vaidyo nizcaya tethI tALavAMne zoSa, pramIlikA ke mUDhatA, | kare che. 28-30 aruci, tandrA-nidrA jevuM ghena, viSThAno | upara kahelA sannipAtanAM judAM judAM nAme bheda-chAtApANa thavuM, zvAsa-hAMpha, kAsa- | vipuHjU ra ta rAjJA tripAtAvudhritA udharasa, zrama tathA bhrama-bhamI javuM-cakarI | TeblaniTatho ghannipAtaH prathati ll
Page #751
--------------------------------------------------------------------------
________________ 710 kAzyapa saMhitA-siddhisthAna S52 2 vAta-pittAdhi bhane pitta- | hikkAzca vardhante sapramIlakAH // vidhuH phalguzca to 4||dhi:- sannipAta 24aa cha, tamAna nAmnA snnipaataavudaahRto| ileSmAnilAdhiko yasya manu vidhu' tathA 'zu' nAme | sannipAtaH prakupyati // tasya zItajvaro nidrA kssuttssnnaaAyurvedamAM kahyA che. paarshvnigrhaaH|| zirogauravamAlasyamanyAstambhapramIlakAH / kaphavAtAdhika sannipAta jvaranAM lakSaNe udaraM dahyate cAsya kaTibastizca dUyate / sannipAtaH sa .....................sannipAtaH sudaarunnH|| vijJeyo makarIti sudAruNaH // vAtolbaNaH sannipAto na mANasana 3 tathA vAtaSinI yasya jantoH prakupyati / tasya tRSNA jvaro glAniH madhitAvANe sannipAta prIya pAma cha, pArzvarug dRSTisaMkSayaH // piNDikodveSTanaM dAha UrusAdo tenAmAM A lakSaNe thAya cheH zItajavara, balakSayaH / saraktaM cAsya viNmatraM zUlaM nidraavipryyH|| nidrA, kSudhA-vadhu 57tI bhUma, ta22, 57mAM nirbhidyate gudaM cAsya bastizca parigRhyate / Ayamyate sonu Baij, mAyAnusArepAH, mAsa, midyate ca hikkate vilapatyapi // mUrcchate sphAyate rauti manyA" nAmanI gaLAnI nADInuM sajajaDapaNuM nAmnA visphArakaH smRtH| pittolbaNaH sannipAto yasya jantoH prakupyati // tasya dAho jvaro ghoro bahirantazca thavuM, mUDhatA, udaramAM dAha ane keDamAM vardhate / zItaM ca sevamAnasya kupyataH kaphamArutau / / tathA basti-mUtrAzayamAM-vedanArUpa lakSaNo tatazcanaM prabAdhante hikvaashvaasprmiilikaaH| visUcikA thAya che ane te sannipAta atizaya parvabhedaH pralApo gauravaM klamaH // nAbhipArzvarujA tasya dAruNa bhayaMkara hoya che. 32 svinnasyAzu vivardhate // vidyamAnasya raktaM ca srotobhyaH vivaraNa: A maleka tUTaka maLe che; temAM saMpravartate // zUlena pIDayamAnasya tRSNA zvAsaH prabAdhate / kapha-vAtAdhika sannipAtanAM je lakSaNa graMthakAre asAdhyaH sannipAto'yaM zIghrakArIti kathyate // na hi kahyAM haze, te truTaka thayelAM che, tethI ahIM upara jIvatyahorAtramanenAviSTavigrahaH / kapholbaNaH sannipAto anuvAdamAM je lakSaNo lakhyAM che, te "bhAlaki" yasya jantoH prakupyati // tasya zItajvaraH svpngaurvaataMtranA AdhAre lIdhAM che; ahIM je graMthAMza lsytndrikaaH| chrdimuurchaatRssaadaahtRssnnaarockhRdgrhaaH|| traTita jaNAya che, tene viSaya mAdhava nidAnanA | SThIvanaM mukhamAdhurya zrotravAgdRSTinigrahaH / zleSmaNo nigrahaM sannipAta prakaraNanI be TIkA madhukeza tathA AtaMka cAsya yadA prakurute bhiSak // tadA tasya bhRzaM pittaM darpaNamAM Ama lakhela che ane te banne TIkAkAroe kuryAt sopadravaM jvaram / nigRhIte tu pitte ca bhRzaM paNa te viSaya "bhAlaki taMtranA AdhAre ja utAryo vAyuH prakupyati // nirAhArasya so'tyartha medomajAsthi che; te "bhAluki" taMtramAM e viSayane lagatA je bAdhate / athAtra snAti bhukte vA trirAvaM neva glaeNke, (zArdUla chaMdamAM che) teone paNa ame jIvati / medogataH saMnipAto hyulbaNaH parikIrtitaH / saDI mAma latAryA che; ma, 'Amo hyAhAra kAmAnmohAcca lobhAcca bhayAccApi prapadyate / madhyadoSAt prathamamupacito hanti vahiM zarIre, zleSmatvaM yAti hInAdhikairdoSaiH saMnipAto yadA bhavet / tasya rogAsta bhuktaM sakalamapi tato'sau kapho vAyuduSTaH / srotAMsyA evoktAH prAyo doSabalAzrayAH ||'-maalaarnaa thA pUrya rundhyAdanilamatha marutkopayetpittamantaH, sammUcchA prathama Ama-apakava annarasa je saMgraha pAme che, te nyo'nyamete prabalamiti nRNAM kurvate sannipAtam // vAta zarIramAM jaTharAgnine nAza kare che-jaTharanA agnine te pittAdhiko yasya sannipAtaH prkupyti| tasya jvaro'GgamardastRT tAluzoSapramIlako // AdhmAnatandrArucayaH ochA karI nAkhe che, tethI e AmadoSavALo mANasa, zvAsakAsabhramazramAH / pittazleSmAdhiko yasya sannipAta: 7 8 mAya cha, te padhAya mArA 135 4 prakupyati // antardAho bahiH zaityaM tasya tandrA ca jAya che ane pachI te kapha, vAyuthI duSTa banI vardhate / tudyate dakSiNaM pArzvamuraHzIrSagalagrahaH // niSThIve- pAye khotAne sarI cha; tethA ye 45, vAyune skaphapittaM ca kRcchAtkaNDUzca jAyate / viDbhedazvAsa- 3degdhii-|| hai che; mema te vAyu, 24 na sahara
Page #752
--------------------------------------------------------------------------
________________ vizeSaka95-adhyAya ? 711 rahelA pittane kapAve che; te pachI e duSTa vAyu | AyAmane pAme che, bhedAya che-cirAya che, heDakI tathA pitta, ekabIjAnI sAthe mizra thaI-maLIne | khAya che, vilApa kare che, mUcha pAme che, phAramanuSyone prabala sannipAta jvarane utpanna kare che; | vistAra pAme che tANathI kheMcAya che ane cIso ema utpanna thayelo te vAtapittAdhika sannipAta, | pADe che. tethI e sannipAtane viskAraka' nAme je mANasanI aMdara kApe che. tene vara lAgu | kahyo che; paraMtu je mANasane pittanI adhikatAthAya; aMgamarda zarIranAM aMge bhAMge; vadhu paDatI vALA sannipAta prakopa pAme che, tene bahAra ane tarasa lAge, tALavuM sukAya, jaDatA thAya; ! aMdara ghera javara tathA dAha vadhe che ane peTane Apharo thAya, tandrA-ghena, aruci, zvAsa, te mANasa je zItane seve che, te tenA kAsa, bhrama tathA zrama thAya; paraMtu je mANasane | kapha tathA vAyu-beya vadhI jAya che; te pachI pitta tathA kaphanI adhikatAvALA sannipAta thAya, | e rogIne heDakI, zvAsa tathA pramIlikA-jaDatA tene aMdaranA bhAgamAM dAha thAya, bahArathI pIDe che; tema ja e rogI svedayukta thAya che, tyAre zaitya-TADha vAya; tenI tandrA-eTale ke nidrA | vicikA-cUMka, sAMdhAomAM troDa, bakavAda, zarIranuM jevuM ghena vadhI jAya che, tenuM jamaNuM paDakhuM | bhArepaNuM, kSama-anAyAsa chatAM thAka ane nAbhimAM kaphathI pIDAya che; chAtI, mAthuM tathA gaLuM kaphathI ) tathA paDakhAmAM pIDA ekadama vadhI paDe che; vaLI te jhalAya che; ane tene regI kaphathI yukta pittane rogIne sveda apAI rahyo hoya tyAre tenA strotamuzkelIe dhUke che; ane tenA zarIre caLa utpanna | mAMthI lehInuM vahevuM cAlu thAya che ane tene phUlanI thAya che; vaLI te rogInI vijhAne bheda-chotA- | jyAre pIDA thatI hoya tyAre taraza tathA zvAsa tene pANI thAya che, ane zvAsa tathA heDakI paNa atyaMta pIDe che; e prakArane te sannipAta jaDatAnI sAthe vadhI jAya che; e banne | asAdhya hoI "zIghakArI" e nAmathI kahevAya sanipAtane anukrame vidhu tathA phalagu nAme kahyA che ane jenuM zarIra e sannipAtathI Aveza che; paraMtu je mANasane sannipAta, kapha tathA pAmyuM hoya ke sapaDAyuM hoya te rogI, traNa divase vAyunI adhikatAvALA heIne prakapa pAme che, tene | sudhI jIvato nathI; eTale ke traNa divasanI aMdara zItajavara, nidrA, sudhA, tRSA, paDakhAMnuM jhalAvuM, | ja marI jAya che; paraMtu je mANasane sannipAta mAthAnuM bhArepaNuM, ALasa, manyA-nADInuM jakaDAvuM kaphanI adhikatAvALA hoIne prakopa pAme che, ane pramIlaka paNa thAya che; ane tenA peTamAM dAha | tene zItajavara Ave che; svapra-nidrA, zarIranuM thAya che tema ja keDa tathA basti-mUtrAzaya pari-| bhArepaNuM, ALasa tathA taMdrA-nidrA jevuM ghena tApa-saMtApane pAme che; e sanipAtane ati- tene lAgu thAya che tema ja UlaTI, mUcha, tarasa, dAruNa "mArI" nAme jANa; paraMtu je mANasa- | dAha, tRSNa-lAlaca, arocaka, hRdayanuM jhalAvuM, ne sannipAta vAyuthI ubaNa ke ugra banI prakopa | theMkanuM dhUkAvuM, moDhAnI madhuratA ane karNendriya, pAme che, tene vadhu paDatI taraza, javara, glAni, vANI tathA daSTimAM nigraha-nyUnatA ke khAmI thAya paDakhAmAM pIDA, daSTino nAza, piMDIomAM udda- che; e sthitimAM vaidya te rogInA kaphane je veSTana-goTalA caDe, dAha thAya, sAthaLAmAM zithilatA | nigraha kare ke kaphane roke, to tenuM pitta ekadama ane balane kSaya thAya che; uparAMta e mANasane | vadhI jaIne upadravayukta javarane kare che; te vakhate vijhA tathA mUtra lohInI sAthe bahAra Ave che; | vaidya tenA pittane je nigraha kare ke pittane kAbUbhUla bhakSA jevI pIDA thAya che; nidrAne nAza | mAM levAno prayatna kare, te tene vAyu atyaMta thAya che; tema ja gudAmAM vizeSa bheda-cIrAtI hAya ! prakrepa pAmI vadhI jAya che ane te vAyu vadhyo evI pIDA ane tene basti-mUtrAzaya atizaya | hoya tyAre te rogI je AhArano tyAga kare te jhalAI jAya che; vaLI te sannipAtane rogI | e vAyu te rogInA medana, majajAne tathA hADakAMne
Page #753
--------------------------------------------------------------------------
________________ 712 kAzyapa saMhitA-siddhisthAna pIDe che; e sthitimAM te rogI je snAna kare te mANasanuM zarIra cApAsa jANe agnithI ke kaMI jame, te traNa rAtri paNa jIva nathI; dAjhayuM hoya tenA jevA sphoTaka ke moTA vaLI je sannipAta medamAM pahoMcI gayo hoya te moTA phollAothI chavAI jAya che, tema ja kharekhara ulmaNa-ugra kahevAya che; vaLI kAma, meha, e rogInuM hRdaya, udara-peTa, AMtaraDAM, labha tathA bhayanA kAraNe paNa mANasa sannipAta | yakRta-kaleju ke lIvara, plIhA-baLa tathA javarane prApta kare che; tema ja je sannipAta madhya, phephasAM aMdaranA bhAgamAM pAkI jAya che hIna tathA adhika doSanA kAraNe thAya che, te ane tethI ja aMdara raheluM parU upara tathA mANasane e ja doSa tathA tenA baLanA Azraya nIce bahAra nIkaLyA kare che tema ja e vALA rogo lagabhaga thAya che; ema te rogo mANasanA dAMta paNa saDI jaI kharI paDe che ahIM kahyA che-arthAta ahIM be doSanI adhi ane Akhare te mANasanuM tethI ja mRtyu katAvALA tathA eka daSanI adhikatAvALA sanni- | thAya che; e paNa te sannipAtanuM ja e pAta kahA che ane teonAM judAM judAM nAme vizeSaNa ke alaga svarUpa che. 32-34 paNa Ama kahyAM che ke, vAta-pittAdhika sannipAta vibhu' nAme kahevAya che; pitta-kaphAdhika sannipAta madhya-abhivRddha-hIna-doSaja saMnipAtathI kulagu' nAme kahevAya che, kapha-vAtAdhika sannipAta thatA re makarI' nAme kahevAya che. vAtAdhika sanipAta madhyA bhavRddhahInaistu sannipAto yadA bhavet / visphArika ke vispharaka' kahevAya che; pittAdhika tasya rogAsta evoktA yathAdoSavalAzrayAt // 35 sannipAta-zIghakArI kahevAya che ane kaphAdhika tathvI taNUdAi 1 1 rAta tA thathA. sannipAta ubaNa ke kaphaphaNa athavA phakaNa kahevAya | viricyate'timAtraM ca purISaM bhnshntH| che; ema uparyukta e cha saMnipAto darzAvyA savA saMta pI patra varALam II ra II pachI eka-daSa--hIna, eka-doSa-vRddha tathA eka jyAre madhya-abhivRddha-hIna deza-vAtamadhya anusAra bIjA cha sannipAta paNa kahyA che. 31 | pitta ane kaphanA kAraNe saMnipAta thAya, hIna-abhivRddha-madhya-rASaja tyAre paNa tenA saMbaMdhavALA e ja rege, sannipAtathI thatA rogo te te deze ane teonA baLanA AzrayathI hanAmavRddhamaatu tripAto thA mA thAya che, te veLA paNa eno rogI mANasa, tasya tetti para thoSapaTAvAra rara stabdha thayelAM aMgavALe ane stabdha thayelI sarvasrotobhavaM tvasya raktapittaM prkupyti| daSTivALo thaIne jANe ke mAryo gayo hoya vikToridhAmathI ra mantatA rUrU tema sUI rahe che ane te vakhate e regI hRdayamanaM ra hAtha mUA bahu khAI zakato nathI, chatAM tenI vijhA pIDA zarIrasthamUrvAdha pUti =aa atizaya vadhu pramANamAM bahAra nIkaLe che rIta mRtyu taLetoSapAm rUA. ane tenAM badhAMye soteno paNa pAka thaI jyAre hInadoSa, abhivRdhdha doSathI tathA jAya che, e paNa te saMnipAtamAM vizeSaNa madhyadeSa-vAta-pitta ane kaphanA kAraNe te ke eka vizeSa lakSaNa hoya che. 35,36 sannipAta thAya che, tyAre paNa e sanni- vRddha-abhihIna-abhimadhya deSaja pAtanA ja deSa tathA baLanA AzrayathI saMnipAtathI thatA re te ja rogo thatA kahyA che; te veLA paNa kRmihInAmaththaratu nipAto yA mA e rogavALA manuSyanA sarva stromAM sajja rokta uvo yathAvoSatriyaq rU7 raheluM raktapitta prakapa pAme che tethI e jhUjhmAmanA CIRAmaviprahArohanA
Page #754
--------------------------------------------------------------------------
________________ vizeSaka95-adhyAya ? 713 manyAstambhana mRtyuzca tasyApyetadvizeSaNam / tandrA'rucyagnimArdavam / hInavAte pittamadhye cihaM zleSmAeSAM trayANAM nAmAni yAmyakrakacapAkalAH // 38 dhike matam // hAridamUtranetratvaM dAhastRSNA bhrmo'ruciH| jyAre abhivRddha-pAsa vadhelA, hIna hInavAte madhyakaphe liGgaM pittAdhike matam / / shirorutathA madhya deSa-vAta, pitta ane kaphanA kAraNe gvepathuH zvAsaH prlaapshchdyrocko| hInapitte madhyakaphe saMnipAta thAya che, tyAre paNa tene saMbaMdha liGga vAtAdhike matam // zItako gauravaM tandrA prlaapo'vALA e ja rogo te te doSanA tathA tenA sthizirotiruk / hInapitte vAtamadhye liGga zleSmAdhike | matama / zvAsakAsapratizyAyA mukhazoSo'tipAvaruka / balanA AzrayathI thatA kahyA che; ane teno kaphahIne pittamadhye liGgaM vAtAdhike matam / parvabhedo. rogI te veLA bagAsAM, ujAgarA, AyAma, 'gnimAndyaM ca tRSNA dAho'rucirbhamaH / kaphahIne vaatvizeSa pralApa-bakavAda tathA mastakanI pIDAthI maLe vuiM pittAdhi viduH ||-ahIM carake pahelA yukta thAya che; tema ja e rogInI "manyA" kamAM vAta-pittapradhAna ane gaMdakapha (pahelA) nAmanI gaLAnI nADI sajajaDa thaI jAya che, | saMnipAtajavaranAM lakSaNe Ama kahyAM che ke-jemAM tethI e mANasanuM mRtyu thAya che; e paNa vAta ane pitta e be deze vadhu vadhyA heya te sannipAtanuM eka vizeSaNa ke juduM lakSaNa | ane kapha ocho hoya evA saMnipAtajavaramAM che; ema te traNa saMnipAta je kahyA che, bhrama-cakarI, vadhu paDatI tarasa, dAha, zarIranA teonAM nAma yAmya, kaca tathA pAkala avayavonuM bhArepaNuM ane mAthAnI ghaNuM ja evAM kahevAmAM AvyAM che. 37,38 vedanA eTalAM cihno ke lakSaNe thAya che, ema jANavuM; paraMtu jemAM vAta ane kapha vadhu ubaNa vivaraNa : carake paNa cikitsAsthAnanA trIjA thaI ke pIne vadhavA hoya ane pitta te beyathI adhyAyamAM "sanipAta6 3tte- nipAtAvarahyo ochuM hoya evA raktavAta-kaphapradhAna ane trayodazavidhasya hi / prAk sUtritasya vakSyAmi lakSaNaM vai | hInapitta saMnipAtajavaramAM zItapaNuM, kAsapRtha6 pRtha5 -' saMnipAtathI thato javara have kahevAya udharasa, aruci, nidrA jevuM ghena, vadhu paDatI che-prathama 13 prakArane ja saMnipAtajavara satrarUpe | taraza, dAha, sA-eTale zarIranA avayavanuM je kahela che, tenAM ja have judAM judAM lakSaNo huM bhAMgavuM tathA vyathA-pIDA-eTalAM lakSaNone vaidya kahuM chuM' ema pratijJA karIne saMnipAtanA 13 | jANe che-kahe che, paraMtu jemAM vAyu maMdabhede kahyA che, temAM vAta, pitta ane kapha-e traNe ocho hoya ane pitta tathA kapha-e beya doSo te deSa samAnarUpe prakepa pAmIne je saMnipAta thAya vAyu karatAM ghaNuM vadhI gayA hoya evA-trIjA pittache, tenAthI judAM 12 saMnipAtanAM lakSaNo A kaphapradhAna-hIna vAtaja saMnipAtajavaramAM UlaTI, pramANe batAvyAM che, jema ke-maH vijJAsA rAha vAraMvAra zItapaNuM, vAraMvAra dAha, vadhu paDatI gauravaM ziraso'tiruka / vAtapittolvaNe vidyAlliGga manda taraza, mUcha ane hADakAMmAM vedanA-eTalAM citA kaphencare / zaitya kAso'rucistandrA pipaasaadaahrugvythaaH| ke lakSane vaidyo nizcaya kare che; paraMtu jemAM pitta vAtazleSmolbaNe vyAdhau liGgaM pittAvare viduH // chardiH ane kapha e beya doSo anugAmI hoIne ochA zaityaM muhurdAhastRSNA moho'sthivednaa| mandavAte vyava vadhyA hoya, paNa vAtadoSa te beya karatAM adhika syante liGgaM pittakapholvaNe // sandhyasthizirasaH zUlaM vadhyo hoya, evA cethA vAtapradhAna-pittakaphahIna pralApo gauravaM bhramaH / vAtolbaNe syAda dvayanuge tRSNA | sa nipAtajavaramAM sAMdhAo viSe pIDA, hADakAMomAM kaNThAsyazoSatA // raktaviNmUtratA dAhaH svedastRDbala- tathA mAthAmAM zULa bhayA jevI vedanA thAya, pralApasNkssyH / mUrchA ceti tridoSe syAlliGgaM pitte garIyasi / / | bakavAda cAle, zarIranA avayavonuM bhArepaNuM thAya; mAruNAnirdelhArarAvastharatibhramaiH | jovaLa sanni- | tema ja bhrama, teraza ane kaMTha tathA meDhAne zeSate tAmasena jJAhiro | utarathA chartiARthe | sukAvuM e lakSaNe thAya che; paraMtu jemAM bIjA beya
Page #755
--------------------------------------------------------------------------
________________ 714 kAzyapa saMhitA-siddhisthAna deSe karatAM pitta khUba vadhyuM hoya ane kapha tathA | ocho heya, vAta madhyama ane pitta-e beya. vAta e beya doSo pittathI ochA vadhyA hoya; te | karatAM adhika vadhyuM hoya-te bAramA pittAdhikapAMcamAM pittapradhAna-hInakaphavAta tridoSaja saMni- | vAtamava - kaphahIna saMnipAtajavaramAM zarIranA pAtajavaramAM vijhA tathA mUtra lAla raMganAM thaI jAya, sAMdhAomAM jANe te cirAI jatA hoya tevI. dAha tathA parasevo vadhu thAya, ane tarasa tathA balano vedanA thAya, jaTharanA aminI maMdatA thAya, nAza thaI jAya; tema ja mUrchA vadhu thAya-e liMga tarasa vadhu lAge ane dAha, aruca tathA bhrama e ke lakSaNo thAya, tema ja ALasa, arUci, ubakA, dAha, | lakSaNo thAya, ema manAyuM che. ema 13 saMnipAta UlaTI, becenI, bhrama ane nidrA jevuM ghena tathA kAsa | jaro kahyA pachI "saMnipAtavarahyorva' ityAdi eTale khAMsI-e lakSaNo jemAM heya te te upara-1 13mA samatridoSajanya saMnipAtavaranuM lakSaNa thI tene chaThTho-kaphapradhAna-maMdavAta-pittaja saMni- ] paNa tyAM kahyuM che, jene ahI nIcenA 39mA pAta kahe; vaLI jemAM vAta hIna-ocho hoya, lekamAM sArAMzarUpe kahe che. 37,38 pitta madhyama hoya ane kapha te beya karatAM adhika 13me samaSaja saMnipAtavara vadhe heya, evA sAtamA kaphapradhAna-pittamaccha-vAta- | mai pitta nipAta virodha che hIna saMnipAtamAM pratizyAya-saLekhama, UlaTI; aTUTTetra droNA sALi va rUA ALasa ke nidrA jevuM ghena, aruci ane have traNe deze jemAM samAnapaNe kepyA jaTharanA aminI maMdatA-eTalAM lakSaNo mAnyAM | hoya, te 13mo saMnipAta tame mArI pAsethI che; paraMtu jemAM vAtahIna-vAyu ocho hoya, kapha | sAMbhaLe e 13mA saMnipAtamAM traNe. madhyama hoya ane pitta-e beya karatAM adhika | doSonAM sarva lakSaNe thayelAM jANavAmAM vadhyuM hoya evA AThamA pittAdhika-madhyakapha-hIna | Ave. 39 vAta-saMnipAtavaramAM mUtrane raMga haLadaranA je e 13mo saMnipAta-kUTapAkala" pILo thaI jAya ane dAha, tarasa, bhrama tathA nAma kahevAya che aruci e lakSaNo mAnavAmAM AvyAM che; tema ja | vitakuvara mAItho mahiApavivettA jemAM pittahIna-eTale pitta ochuM vadhyuM hoya | ni viijatAyAM hathuni tAni kapha madhyama vaLe heya ane pitta-e beya doSo / kUTapAkala ityeSa sannipAtaH sudAruNaH // 40 // karatAM adhika vadhyuM hoya te navamA vAtAdhika - jemAM tridoSanAM badhAMye lakSaNe traNa madhyakapha-hInavAtaja saMnipAtajavaramAM mAthAmAM daMDa ke lAkaDInI peThe samAna baLa dharAvatAM pIDA, zarIramAM kaMpArI, zvAsa, pralA5-bakavAda,. hoya che, tethI teone vidya traNa pAda ke UlaTI tathA aruci-eTalAM lakSaNo manAyAM che;" traNa pagavALI-tripadI je kahe che te vaLI jemAM kapha adhika, vAta madhyama ane badhAM lakSaNe. javaracikitsAmAM prathama je pitta hIna ochuM hoya te dazamA saMnipAta kahyAM che, te jANavAM; e 13mo saMnipAta javaramAM TADha vAya, zarIramAM bhArepaNuM thAya, atizaya dAruNa hoya che, ane te "phUTanidrA jevuM ghena, pralApa-bakavAda, hADakAMmAM tathA pAkala" e nAme prasiddha thayela che. 40 mAthAmAM vedanA-e lakSaNo thAya che; paraMtu jemAM te kaTapAla tarata ja mAre kaphahIna-ocho hoya, pitta madhyama hoya ane vAtae beya karatAM adhika vadhyo hoya te agiyAramA | | vyAdhibhyo dAruNebhyazca vajrazastrAgnito yadA / | sadyo hantA mahAvyAdhirjAyate kUTapAkalaH // 4 // vAtAdhika-pittahIna ane hInakapha saMnapAta javaramAM e 13 me phUTapAkala nAmane saMnipAta zvAsa, kAsa-udharasa, prAtazyAya-saLekhama, mukhano zeSa-sUkAvuM ane beya paDakhAmAM atizaya pIDA | badhA dAruNa vyAdhio karatAM paNa dAruNa thAya ema manAyuM che; tema ja jemAM kaphahIna- | hAI vA, zastra tathA agnithI paNa vadhAre
Page #756
--------------------------------------------------------------------------
________________ vizeSa95-adhyAya ? 715 bhayaMkara che ane te mahAvyAdhi jyAre utpanna | vaLagyA che; athavA pizAca ke guDhAka-yazene thAya che tyAre te tarata mArI nAkhe che, | A mANasane vaLagADa thayo che tyAre bIjAo ema samajavuM. 41 vaLI Ama kahe che ke A mANasane keIe phUTapAlagrasta mANasa vadhu jhera ApI dIdhuM che" athavA A mANasanI traNa divasa jIve keIe niMdA karela che; athavA A mANasane kUTapAkalavigrasto na zRNoti na pazyati / / keIno abhizApa thayo che; athavA A 7 Wtte javati nAmiti na ninjati kara | mANasane koI e mAthAmAM mAra mAryo che kevalocchvAsaparamaH stabdhAGgaH stbdhlocnH| / athavA kuladevanI pUjA karatAM ke pUjAmAM virAtre gharamaM tInantarmavati gatim karUA. A mANase kaMI bhUla karI che ke kuladevanI je mANasa, upara darzAvela "kaTapAkala' | pUjAne eNe bhaMga karyo che; athavA gharanI nAmanA saMnipAtathI pakaDAye ke sapaDA | adhiSThAyaka devatAoe A mANasanI kaMI hoya, te sAMbhaLI zakato nathI ane joI | dharSaNa ke tiraskAra karela che tyAre bIjA paNa zakato nathI; vaLI te pharakI zakato keTalAka loko Ama kahe che ke "A mANasanathI, bolI zakato nathI, keInI stuti | ne nakSatronI pIDA che; athavA bIjAo karatA nathI ke nindA paNa karato nathI. Ama kahe che ke A mANasane garakama ke kevaLa UMcA zvAsa levAmAM ja parAyaNa hAI | kRtrima viSane prayoga karavAmAM AvyuM che; hAMphe che; tenAM aMgo stabdha banI jAya ! evA prakAravALA te saMnipAtane vaidyo, te che, netro paNa stabdha ke sajajaDa thaI jAya che | 'phUTapAla" saMnipAta kahe che. 44-47 ane vadhumAM vadhu traNa divase ja te jIve che. saMnipAtamAM viSasaMjJAvALI phellIo phUTapAkala" saMnipAta kene kahevAya? kyAre thAya? tadavasthaM tu taM dRSTvA mUDho vyAbhASate jnH| sadyaH svasthasya yugapadyadA kupyanti te tryH| dharSito rakSasA nUnamavelAyAM caranizi // 44 // tadA nirvartate dehe piDakA viSasaMzitA // 48 // bhanvayaM bruvate caike yakSiNyA brhmraaksssaiH| je kALe koI svastha mANasanA zarIravizaiAva tathAje viSayonitam | mAM traNe de, ekadama-tatkALa prakopa pAme AmirApta tathALe matatikT | che, tyAre tenA deha para "viSa" saMjJA dharAvatI kuMvArtAvihataM gharSataM pravarte che kathA | jherI phollIo utpanna thAya che. 48 nakSatrapIDAmapare garakarmANi cApare / tatkALa vAyu prakopa tathA vadanti sannipAtaM tu bhiSajaH kUTapAkalam // 47 // agnimAlve kyAre? e kUTapAkala saMnipAtathI gherAyelI vihAmonAr hindu rAma rAmu avasthAvALA te mANasane joI mUrkha | kathana zIvra roDarimupajyanuM 42 loko kahe che ke-A mANasa kaLA | je kALe koI mANasa, paraspara viruddha ke rAtrinA samaye pharyA kare che, tethI evAM bhojana kare ane te ja kALe tenAM kharekhara rAkSasa vaDe gherAyelo che-eTale ke | kaI pUrvakarmanA duSTakarmonuM pariNAma prakaTa tene koI rAkSasa vaLagyo che, tyAre bIjA | thAya tyAre te rUpa kAraNathI tenA zarIrano keTalAka loko Ama kahe che ke-yakSiNa ke vAyu tarata ja prakopa pAme che ane brahmarAkSasanI sAthe A mANasano saMbaMdha | pachI te vikAra pAmelo vAyu te mANasanA ke bheTo thaI gayo che-tethI tene teo | jaTharanA agnine nAza kare che. 49
Page #757
--------------------------------------------------------------------------
________________ 716 kAzyapa saMhitA-siddhisthAna uparyukta kAraNe thayela agninAzathI aneka prakAranA bIjA paNa rogone upajAve aneka rogo thAya che ane e rIte e mANasane te herAna tasyopahatakAyAgneH pUrvavat pibto'shntH| | karyA kare che. kaphIbhavati bhUyiSThaM yadAdatte caturvidham // 50 // athavA ema upara darzAvelA mithyA taM karpha vAyurAdAya srotAMsyasya vidhAvati / / apacAra karyAne kAraNe te mANasanI prakRtino tasya srotAMsi sarvANi sUkSmANi ca mahAnti ca // viparyAsa ke pheraphAra thavAthI ke te viparyAsa pUrayitvA pidhAyAste saMruddhaH pvnsttH| pAmelI prakRtinA ke svabhAvanA kAraNe jemAM pitta kopAlyA tava pitta mattetiH IkarA jema te te moTA moTA rogo utpanna thaIne sarvataH zleSmaNA ruddhamanyonyamithunAzrayAt / / vadhu pramANamAM baLavAna thatA jAya che, tema jyAM dAmaharSi parvamevuM vivRdiHIkarU | tema eka daSanA ke be be doSanA utkRSTa balA nAnAsAna maniSA | dharAvatA hIna, madhya ane adhika doSavALA kare vipakSa pratyA vA pravRtti pachA, paNa regone te te doSo ja utpanna kare kathA ghoravaM vA pradAna jAthA ! che; paraMtu e traNe doSo je kUTastha hoya sathaikadvayuddhalAnAhu namadhyAdhikAnapi // 55 // ke samAna avasthAmAM rahyA hoya to e kUTasthe tu samairdoSairjAyate kuuttpaaklH| samanA kAraNe "phUTapAkala" nAmane saMnipAtajavara utpanna thAya che. ema upara evamete vinirdezyAH sannipAtAstrayodaza // 56 // darzAvela bhedathI 13 prakAranA je saMnipAta ema upara darzAvela vAyuprakopathI jaTharanA agnine nAza thayo hoya athavA jaTharAgni thAya che, teone vaidyo vizeSa svarUpe maMda thayo hoya, chatAM te mANasa, pahelAMnI nAmavAra darzAvI zake che. 50- pada jema ja khorAka tathA jalapAna karyA ja kare, vivaraNa: "aSTAMgahRdaya' graMthanA kartA vAgabhaTe te graMthanA satrasthAnanA 12mA adhyAyamAM uparyukta tyAre te khorAka athavA je kaMI cAre prakArano AhAra te grahaNa kare che, te badhe ye lagabhaga 13 saMnipAto A eka zlokathI darzAvyA che; jema ke, 13 saMnipAte je thAya che, temAM tarata ja kapharUpe thaI jAya che; pachI te kaphane eka te traNe doSonI samAna avasthAthI thAya che ane be be grahaNa karI pelo vikRta thayelo vAyu, e deSamAM eka ekanA atizaya ke adhikapaNAthI te mANasanA stromAM vizeSe karI deDyA kare cha saMnipAto thAya che paNa traNe doSonI samAna che ane pachI te te badhAMce sUkSma tathA moTAM adhikatA thavAthI te eka ane eka eka doSanA badhAMye tene te vAyu bharI daI DhAMkI de tAratamya ochA-vadhatA thavAnI kalpanA karavAthI bIjA che; tyAre te vAyu te te srotamAM sArI rIte 6 prakAre thAya che; evI rIte 13 saMnapAta je kAyelo banI bharAI rahe che ane pachI te vAyu thAya che, teone Ama alaga alaga gaNAvI te mANasanA pittane kapAve che-vikRta banAve zakAya ke-di-ubaNa eTale ke be be dezanA che, ema te vAyue vikRta banAvI preraNA | ochA-vattA pramANathI vAtavRddha ane pittakapha kareluM te pitta, pAsa kaphathI rUMdhAyeluM -AvRddha-e pahelo bheda, bIje bheda-pittavRddha banI anyano yugalarUpe Azraya karIne ane vAta-kapha ativR; tema ja trIjo bheda-kaphavRddha eTale ke kapha sAthe maLI gayeluM te pitta ane vAtapitta ativRddha-ema traNa gaNyA pachI te mANasanA zarIramAM javarane, halAsa- | Ama ekobaNa -eTale ke eka doSanI adhikatAmeLa-ubakAne, arucine thaI sAMdhAonA | vALA AvA traNa saMnipAta Ama jANavA; bheda-troDane, visUcikA-caeNka-kolerAne tathA | jema ke vAta-pitta-vRddha ane kapha-ativRddha eka;
Page #758
--------------------------------------------------------------------------
________________ vizeSaka5-adhyAya ? 717 bI-vAtakapha-vRddha ane pitta-ativRddha; tema ja | jyAre pIDAto hoya, tyAre je vidya tenI trIe-pitta-kaphavRddha ane vAta ativRddha, ema 6] upara zItala jalanuM siMcana kare te te saMnipAta gaNIne ekasama saMnipAta Ama regI kayA prakAre jIve? marI ja jAya; ane samajavo-ke-vAta-pittakapha-samavRddha; ema sAta e rIte zItaLa jalano prayoga karanArane saMnipAta kahyA pachI bIjA 6 hIna-madhya- | vaidya kaI rIte kahe? e kharo vaidya ja adhika-taratamAdhika saMnipAta Ama kahevA joIe; jema ke vAtavRddha, pittavRddhatara ane kapha saMnipAtanI A sthitimAM ghIne vRddhatama; ema te pahelo bheda kahIne A bIje prayoga mATe ja bheda kahe ke-vAtavRddha, kapha vRddhatara ane vAta | sannipAteSu kampantaM vilapantaM ca yo ghRtam / vRddhatama; pachI trIjo bheda Ama kahevo-pittavR; pAyayedbhojayedvA'pi tau ca syAtAmubhau katham // 60 kaphavRddhatara ane vAtavRddhatama; pachI cotho bheda Ama kaheva-pittavRddha, vAtavRddhatara ane kaphavRddhatama; je vidyA saMnipAtamAM kaMpI rahelA ane pachI pAMcamo bheda Ama kaheva-kaphavRddha, vAtavRddhatara vilApa athavA vividha pralApa ke bakavAda ane pittavRddhatama; te pachI chaThTho bheda Ama kahe - karatA rogIne ghI pivADe ke jamADe te kaphavRddha, pittavRddhatara ane vAtavRddhatama ema 3 + 3 beya-vaidya tathA rogI kaI rIte hoI zake? + 1 + 6 = 13 saMnipAta kahevA. 50-56 | arthAt te rogI kevI rIte jIve? eTale vAyuprerita rasavikArathI thatA vikAro ke kaI paNa prakAre jIvato na rahe ane vigha to thoDazu dhAtUna thAnatA te vaidya A lokamAM vaidya tarIke kema hAI viSAdaM gauravaM mUchauM kuryAccAsyAGgavedanAm // 57 * zake? tene vidya kahevAya ja kema? na ja mANasanI je rasa dhAtu vikAra pAmI | kahevAya. 60 hoya ke bagaDI hoya, te vAyuthI prerAIne ! bIjI dhAtuomAM jAya che, tyAre te ja saMnipAtamAM zItaLa jalapAna paNa bagaDele rasa, e mANasane viSAda, kheda, mRtyarUpe thAya zarIramAM bhArepaNuM, bebhAna sthiti ane ! ti ane kSattipApu nuSyanuM hajupoSiAnuM aMgomAM vedanAne kare che. 57 | yaH pAyayejjalaM zItaM sa mRtyunaravigrahaH // 61 // vidvAna vaidya ja bhramamAM na paDe saMnipAtamAM vAraMvAra tarasyA thatA vaDhapu ropA miSa prAzo vijhA ane paDakhAMnI pIDA tathA tAlazoSathI sIti di saMskRBI sutrA ghoSanA 18 yukta evA rogIne je vaidya zItaLa jalapAna - je vidya uttama vidvAna hoya te te karAve, te vaidya e regInA mRtyarUpa thaIne denAM pitapotAnAM lakSaNomAM bhrAMtine tenA prANane ja harI le che. 61 pAmato ja nathI; kema ke urIrita thaI vadhI saMnipAtanI cikitsA e vaidyane gayelA saMsRSTa-be be deSanA vikAro tathA eka mRtyu sAthenA yuddharUpa che! doSathI thayelA vikAro te durbaLa hoya che. | samudrataraNaM hyetadvadanti bhiSajo'zmanA / saMnipAtamAM zItaLa jaLaprayoga mRtyunA saha yoddhavyaM sannipAtaM cikitsatA // 62 na ja karAya sannipAteSu dAhAta yaH sinycecchiitvaarinnaa|| vidvAne kahe che ke saMnipAtanI cikitsA mAtura vArtha davendrijavA ra rA mata pa2 | karatA vidya paththarathI samudrane tare che athavA saMnipAtaja vikAramAM regI, dAhathI | mRtyu sAthe yuddha kare che. 62
Page #759
--------------------------------------------------------------------------
________________ 718 kAzyapasaMhitA-siddhisthAna sanipAtarUpa samudramAM DUbatA rogInA uddhAra karanAra vaidyanI praza'sA nipAtArNave magnaM yo'bhyuddharati dehinam / kastena na kRto dharmaH kAM ca pUjAM sa nArhati // 63 je vaidya, sanipAtarUpa samudramAM DUbelA ke DUbatA rAgInA uddhAra kare che, teNe kA dhama AcarcA nathI ? ane te vaidya kaI pUjA ke Adarane ceAgya nathI ? 63 sanipAtanA cikitsAkrama sannipAte samutpanne kimAdAvabhyupakramet / etat praznamatazcordhva cikitsopakramaM zRNu // 54 // sanipAta utpanna thayA hAya tyAre prathama kayA cikitsAkrama zarU karavA? e prazna karyA pachI have tame te cikitsAnA krama sAMbhaLeA. 64 sanipAtanI cikitsA karatAM vaidyo mUjhAya che ! saMmohamatra bhUyiSThaM bhiSajo yAntyanizcitAH / atre mUle = mevaDyuM vanto inti mAnavAnuM ||, A sa`nipAta viSe jee nizcaya karI zakayA nathI, tevA ghaNA vaidyo lagabhaga mAhane pAme che; tethI te vaidyo AgaLazarUAtamAM tathA mULamAM auSadhacikitsA karatA hAI mANasane mArI nAkhe che. 65 sanipAtanI cikitsA mATe keTalAka vaidyonA abhiprAya yaM doSamudvalaM pazyet sannipAte svalakSaNaiH / tasyAgre nigrahaM kuryAdityanyabhiSajo viduH // 66 // keTalAka vaidyo kahe che ke, sa'nipAtamAM je doSane vaidya baLavAna dekhe, te doSane cikitsAthI prathama kASTramAM levA joI e. 66 uparyukta abhiprAya kharAbara nathI, ema kazyapanu' mAnavu che vRddhajIvaka ! naivaM tu vayaM kurmazcikitsitam / alabhya niste Tu ya yaM mino viduH // aa huM vRddhajIvaka! ame tA sanipAtanI ema cikitsA karatA ja nathI; je vaidyA upara jaNAvyA pramANe mAne che, te tA samyagdazI ke kharAkhara jonArA nathI. 67 triDhASanA rAgamAM prathama kaphaja dUra karAya aenizramevAro dvidyAau triojJa| niste sTeLi ghasya srotaH ghUTyAtipu = 8 lAghavaM jAyate sadyastRSNA caivopazAmyati / zirohRdaya karNasya pArzvaruk copazAmyati ||19| jihvAgurujaDatvaM ca dRSTizcaiva prasIdati / tasmAt punaH punaH kuryAcchleSmakarSaNamauSadhaiH // 70 tridoSathI utpanna thatA sa'nipAtanA O rAgamAM prathama kaphane ja kAbUmAM levA joIe; kAraNa ke kaphane dUra karyAM hAya te zarIranA badhAM srotA khullAM thAya che; tethI zarIramAM halakApaNuM thAya che ane taraza paNa tarata ja zAMta thAya che; tema ja mastakanI, hRdayanI, kAnanI tathA paDakhAMnI pIDA paNa maTI jAya che ane jIbhanuM bhArepaNuM tathA jaDatA dUra thAya che tema ja dRSTi svaccha thAya che; e kAraNe saMnipAtanA rAgamAM vAraMvAra auSadheA ApIne kaphanuM kachu ke nyUnatA karyA karavI. 68-70 vivaraNa : A sabaMdhe carake pazu cikitsAsthAnanA 3 jA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke'vrdhnenaikdosssy kSapaNenocchritasya ca / kphsthaanaanupUrvAM vAsaniAtamAM hrayet / / '-saMnipAtavaramAM je eka dASa Ache thayA hoya tene vadhArIne tema ja je eka dASa vadhI gayA hoya tene ochA karI athavA kaphanA sthAnane anusarI kApelA dASAne jItavA joIe-arthAt eka doSanI vRddhi karIne tema ja vadhelA doSanI nyUnatA karIne sa`nipAtajvaranI cikitsA karavI--eTale ke tara-tama bhedathI vadhelA dASA vidyamAna hoya te teone ghaTADI sarakhA karavA joI e; tema ja vRddhatara ke vRddhatama dASAne paNa ghaTADavA prayatna karavA eI e; paraMtu jo sanipAtamAM traNe doSonI vRddhirUpe samAnatA thaI heAya te te avasthAmAM prathama kaphanI cikitsA karavI joI e-eTale ke
Page #760
--------------------------------------------------------------------------
________________ vizeSakalpa-adhyAya ? 719, -sau pahelAM laMdhana Adi dvArA vadhelA kapha doSane | yuktine jANanAra vaidya, badhA saMnizAMta karavo joIe; paraMtu A krama javaramAM pAtAmAM prathama laMghanane, pachI vedanane, thAya che, paNa bIjA sAMnipAtika rogomAM thato | pachI nasyakamo, pachI mardana-tela mAlisanathI; tyAM te prathama kahyA pramANe ja cikitsAna ane te pachI kavala grahaNa karAvavAkaravI. 68-70 no prayoga karavo joIe. 74 saMnipAtamAM prathama to vamana ja hitakara vivaraNa : carake baMdhananAM lakSaNo Ama udIrNadoSaM prathame divase vAmayennaram / lakhyAM che: "sAra rAghava carcai rma yA puna: viSitaM va di vattathA / 72 | | raghanamiti sem'-je dravya ke karma zarIramAM halasaMnipAtavaramAM jeno deSa vadhyo | kAI kare te laMdhanarUpa che, ema vaidhe jANavuM. 75 hoya evA mANasane pahelA divase vamana | | saMnipAtamAM regIe kyAM sudhI ja karAvavuM joIe; paNa je mANasa laMghana karavuM? vizeSa sukAI gayela hoya, tene vamana ripatra prazcAtra vA pAtramathApi vA ! karAvavuM nahi; tema ja vamana paNa amedhya sraraM tripAne tu yuaissothanAra 7, ke apavitra vastunuM ja karAvavuM joIe. 71 saMnipAtanA rogIe traNa rAtri sudhI ke saMnipAtamAM madha na apAya pAMca rAtri sudhI ke daza rAtri sudhI paNa vaig tripavui na mavA laMghana-(upavAsa vagere zarIrane halakuM karazItopari di phajhuM zItaM cItra vihate 72 nAra)-karma karavuM joIe; athavA zarIramAM badhAye saMnipAtamAM madhane prayoga na Arogya thayeluM dekhAya tyAM sudhI saMnipAtaja karAvAya; kema ke madha e zIpacArI nA rogIe laMghanakarma karavuM. 75 hoI zItaLa cikitsAmAM upacAra karavA vivaraNa :-carake cikitsAsthAnanA trIjA gya gaNAya che ane saMnipAtamAM zItaLa | adhyAyamAM baMdhananI maryAdA Ama darzAvI checikitsArUpa upacAra viruddha paDe che. 72 "prANAvirodhinA vana anenovAta A vASisaMnipAtamAM uNu upacAra ja kAnamAthe carthothe kriyAnamaH | vaidya saMnihitakara thAya pAtanA rogIne tenA prANane hAni ke harakata na uSNopacArI satataM sannipAtI prazasyate / pahoMce tyAM sudhI baMdhanakarma sAthe jo vadheya dvivasvadaM kRtriM sarva saMta cho. | joIe; kAraNa ke Arogyane balano ja Azraya saMnipAtano rogI niraMtara garama che; (zarIramAM Arogya prApta thAya to tenA upacAranuM ja sevana kare, to te ja uttama Azraye zArIrabala prApta thAya che; ane tenA gaNAya che-tene te ja mAphaka Ave che; | mATe eTale ke ArogyapUrvakanuM zArIrabala prApta vaLI te saMnipAtanA rogIe divasanI thAya, te ja irAdAthI AyurvedamAM sarva cikitsA nidrAno tyAga kara ane vairya tathA krama kahela che-arthAta zarIramAM prANane hAni na satva-mAnasika baLane sArI rIte Azraya pahoce ane bala paNa jaLavAI rahe, tyAM sudhI karavo (kema ke tethI tene saMnipAta kAbUmAM vaidya, saMnipAtanA rogIne baMdhanakarma karAvavuM.' Ave che.) 73 aSTAMga, saMgrahakAre paNuM baMdhananuM prayojana Ama saMnipAtamAM vidya karavA yogya prAthamika lakhyuM che- mIrAyatho vArSi sAmo kAna viSA - upacAro yan / vidadhAti jvaraM doSastasmAllaGghanamAcareta ||'lbnN svedanaM nasyaM mardanaM kvlgrhH| AmAzayamAM rahelo doSa, Ama ke ajIrNa annatAnyA praduSIta niteSu zutteivi II74 | rasanI sAthe maLIne jaTharanA agnine prathama nAza
Page #761
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAraNyaSasa hitA-siddhisthAna jaTharAgnine mada lAnane atiyAga jemAM thayeA hAya Amayukta dAkhaja tenAM lakSaNA zraddhAniauvAztranAvitiRRAvizoSite / saMmokSAmAcivavAtA cAtiruttei // 77 // jeNe laghana atizaya vadhu pramANamAM kayu hAya tenAmAM glAnine abhAva hAya, zarIramAM bhArepaNu jaNAya, azraddhA ke bhAjana tarapha aruci thAya, bIjA paNa vikAra thAya ane AvazyakatAthI adhika zeSaNa thatAM jenAmAM mUrchA ke kSINatA thAya, zithilatA jaNAya ane vAyunA rAge thAya-e badhAM lakSaNA thAya. 77 720 kare che-eTale ke tyAM rahelA banAve che ane te pachI e javarane upAve che, te kAraNe e Amayukta doSaneA nAza karavA ke tene eche karavA sAnapAtanA rAgIe prathama laMdhana ja karavuM joIe. kema ke laMdhana dvArA ja AmanuM pAcana thaI zake che ane te AmanA kAraNe vadhelA ASA kSANa . thAya che. ' carake paNa la dhanakarmanuM phaLa Ama lakhyuM che--' Rneina yaM nIte roSe saMdhukSitenache / niraNya truTyuM 4 kSuSavAyovagAyate |'---la dhanakathI mANasanA AmAzayamAM rahelA de, kSINa tAne pamADAya ane pachI jaTharanA agni pradIpta thAya, (ane te dvArA AmanuM pAcana thAya, ) tyAre e doSarahita ane prajvalita agnivALA mANasane kSudhA-bhUkha avazya lAge che ane zarIramAM lAdhava-- halakApaNuM paNa prApta thAya che. 75 jeNe lAna kharAkhara kyu hoya tenAM lakSaNA prakA rakSA lAghavaM glAniH svacchatA saMprasannatA / upadravanivRttizca samyaglaGghitalakSaNam // 76 // prakAMkSA eTale bhAjana karavAnI utkaTa IcchA thAya, zarIramAM halakApaNuM thAya, glAni thAya-ecenI ke kSINatA jaNAya, chatAM doSarUpI maLathI rahitapaNuM thayeluM hAvAthI svacchatA anubhavAya ane sArI rIte khUba prasannatA jaNAya; tema ja badhAye upadravA aTakI jAya-e jeNe laMdhana kharAkhara karyuM' hoya te mANasanAM lakSaNNA jANavAM. 76 vivaraNa : jeNe laMdhana kharAbara karyuM. hAya ma tenAM AvAM lakSaNe bIjA graMthamAM paNa Ama lakhyAM che--' sadRmAtavimUtra zruttivAsAsaruM ghum / prasannAtmendriyaM kSAmaM naraM vidyAt sulaGghitam // - ne dhAvAyu-apAna, viSThA tathA mUtra chUTathI bahAra nIkaLI jAya, bhUkha ane tRSAne je sahana karI zake, zarIramAM je laghu-halakA thaI jAya jenuM mana tathA iMdriyA prasanna thAya tema ja zarIre je kSINa thAya, te mANusane kharAbara laMdhana karela jANavA. 76 ane sa'nipAtamAM svedana jarUrI svAdhyAyeyacAohAH stravAH sarvAzAstathA taccAsya svedayet prAyo yatra yatrAsya vedanA // 78 A graMthanA svedAdhyAyamAM je je svedo AkhAya zarIramAM karavA mATe kahyA che, te te badhA svadA (khApha-zeka ) vaDe e sanipAtanA rogIne jyAM jyAM vedanA thatI hAya, tyAM tyAM lagabhaga badhe karavA. 78 vivaraNa : carake paNu cikitsAsthAnanA trIjA adhyAyamAM A svaidya sabaMdhe Ama kahyuM che--mAtrA tathA kAlane jANanAra vaidya, sanipAtamAM je je 13 prakAranA svadezane svedAdhyAyamAM kA che, te te badhAye karavA. ' 77 nipAtamAM kaja vadhu herAna kare che 'vAyunA kSipto viSTabdhaH pArzvayorhRdi / kapho lItha pittana thavadAyane nam / 78 // sa'nipAtamAM vAyue ja mANasanA beya paDakhAmAM tathA hRdayamAM kaphane ja phekyo hAya che, tethI e kapha tyAM-eya paDakhAmAM tathA hRdayamAM vizeSe karI stabdha ke sajjaDa thA hAya che ane te ja kane pitte kharakaThArarUpe karI mUkyA hAya che, tethI ekaThAra kapha ja mANasane zalya (mambhAgA mAM khUMpelAM khANu AdinI) jevI pIDA kare che; ( je zalyanuM lakSaNa AvuM maLe che-- sa. sA.
Page #762
--------------------------------------------------------------------------
________________ vizeSakapa-adhyAya ? manaH-rAvIrAnAdhArafna rAjyAni-manane tathA zarIrane je AkhAdha ke pIDA kare che, te badhAMce ' zalya' kahevAya che. ) 78 e kaphane kApanAra auSadha tIkSNa ja hAI zake tasyAzuSkasya lInasya vilagnasya kRzAtmanaH / duHkhanirharaNaM kartuM tIkSNAdanyatra bheSajAt // 79 // e kapha sukAyA na hoya tema ja paDakhAmAM tathA hRdayamAM je lIna thaI chUpI rIte bharAI rahyo hoya ane kRzAtmA-duLa-kSINu thayelA mANasanA zarIramAM vizeSe karI vaLagI rahyo hoya, tene tIkSNa auSadha sivAya bIjuM kAI paNa sAdhana ghaNI ja muzkelIe bahAra kADhI zake che-arthAt zarIramAM bharAIne amuka amuka avayavAmAM vaLagI rahelA kaphane bahAra kADhavA mATe tIkSNa auSadha sivAya bIjuM kAI sAdhana nathI. 79 kaphane kAraNe paDakhAmAM zUla nIkaLe tyAre karavAnA upAya tasya tIkSNAni nasyAni tIkSNAzca kavalagrahAH / svedaM divAjAgaraNaM vidaddhayAt pArzvazUlinaH // 80 e kaphathI yukta thayelA je rAgIne eya paDakhAmAM zUla nIkaLe, tyAre vaidhe tene tIkSNa auSadheAnA prayAga karAvavA; tIkSNa nasyakama karAvavuM; tIkSNa kavalagraheA grahaNa karAvavA; sveda-zeka-khApha devI ane divase jAgaraNa karAvavuM. 80 kaphane kADhanAra vadhu prayAgA mAtuluGgAIkarasaM koSNaM trilavaNAnvitam / manyadvA siddhivihitaM tIkSNaM nasyaM vidhApayet // 81 athavA tAjA khorAM-lIMbune! tAje rasa kADhI temAM traNa lavaNA-saiMdhava, samudranuM lavaNu tathA biDalavaNu meLavI te kaphanA rAgIne te pAvA athavA bIjA paNa siddhi sthAnamAM kahela tIkSNa nasyanA pratyeAge! paNa karAvavA. 81 kA. 46 721 m upara kahela kapha dUra karanAra nasyaprayAgAthI thatA phAyadA tena prabhidyate zleSmA prasvinnazca prasicyate / zirohRdayamanyAsyaM dRSTizcAsya prasIdati // 82 // pramIlakastAluzoSaH zvAsaH kAsazca zAmyati / punaH punazca nidrAyo du navalanuM hitam 58rUA upara darzAvela e nasyanA prayAgathI rAgInA kapha atizaya bhedAI-cirAI jAya che ane parasevAthI rebajheba thayelA e rAgI, parasevAne atizaya jharavA lAge che; tema ja e rAgInuM mastaka, hRdaya, ' manyA' nAmanI gaLAnI nADI, mADhuM tathA dRSTi prasanna thAya che; uparAMta e rAgInA pramIlaka rAga-jaDatA, tALavAnA zeASa, zvAsa tathA kAsa-udharasa paNa maTI jAya che; chatAM e nasyanA prabhAvathI vAraMvAra jo nidrA AvatI hAya tA e rAgIne kaTu-tIkhuM nasya tathA kaTu-tIkhuM aMjana AMjavuM-te hitakArI thAya che. 82-83 vaLI sanipAtamAM AvA kavalagrahe paNa karAvavA tIkSNairdravyaiH salavaNairmAtuluGgara sadravaiH / kavAmTayune thavA joAH hyuH vastrAH ||84 sanipAtamAM AvA tIkSNa lavaNayukta drabyAnAM cUrNa sAthe mAtula ga-khIjorAMnA rasarUpI pravAhIne meLavI te pravAhIrUpa khATA rasathI yukta karelA ane kA eTale ke lagAra garama evA kavalagraho ke kALiyA mADhAmAM dhAraNa karAvAya, te paNu hitakArI thAya che. 84 ArdrakasvarasopetaM saindhavaM rukaTutrikam / ArSa dhAOrAnce niTIvedya punaH punaH // 81 // vaLI te sa`nipAtanA rogIe, AduMnA svarasathI yukta karela saMdhava tathA kaTutrayasUMTha, marI tathA pIparane eka tAlA sudhI taiyAra karI meDhAmAM dhAraNa karavAM ane vAraMvAra thUkayA karavu. 85
Page #763
--------------------------------------------------------------------------
________________ 7ra kAzyapa saMhitA-siddhisthAna upara kahela kavaladhAraNathI thatA phAyadA | no sahaja upadeza karAya che, jema ke-te tenAjI dazaHT mApArUpitorTAtA | pAnIya jaTharAgnine pradIpta kare che, kapha strIno thALate zu TALavuM vAkya nAthane 86 tathA vAyuno nAza kare che athavA traNeya mane kavara vizvAsavANAmathaTI | doSano paNa nAza kare che. vaLI te pAnIyamullAviM nAma zopazAsthati ll8NI | prayogathI e saMnipAtanA rogAno kapha pAkI sadvitricatuH kuryAd dRSTvA doSabalAbalam / jAya che ane ema pakava thayela te kapha etaddhi paramaM prAhurbheSajaM snnipaatinH||88|| potAnuM sthAna choDavA mAMDe che; ema vadhu upara darzAvela te kavala-dhAraNathI e pramANamAM te kapha potAnA sthAnethI chUTI jAya, saMnipAtanA rogInA hadayamAM bharAI rahelo | tyAre te rogIne vAyu paNa anulomapaNAne kapha manyA nADIthI, beya paDakhA mAthA tathA pAme che; e rIte kapha tathA vAyunuM anumastakamAMthI bahAra kheMcAI Ave che athavA lemapaNuM thavAthI te regInuM pitta paNa te kapha sukAI jAya to ye e regInA ! alpa baLavALuM thaI jAya che, te kAraNe zarIramAM halakApaNuM thAya che tema ja parva | tenI cikitsA paNa karavI sahelI thAya che, bheda-zarIranA sAMdhAomAM thatI treDa, javara, , - | kAraNa ke saMnipAtamAM e pittane kapha ja vadhu paDatI nidrA, zvAsa, udharasa, gaLAne | pAchaLathI baLa ApI rahyo hoya che. 892 roga, moDhAnuM tathA netranuM bhArepaNuM, jaDatA saMnipAtamAM yogya laMghana pachI tathA kaphanA AvatA uchALA, maLa ke UbakA peyA-bhejana paNa maTI jAya che; e kAraNe te kavaladhAraNa, athainaM lajita zAtvA svalpAbAdhaM prakAzitam / saMdhivAtanA rogIne ekavAra, bevAra ke traNa- | dIpanIyodake siddhAM peyAmasyopahArayet / / 93 // vAra vaidya tene dezanuM bala-abala joIne zAlInAM SaSThikAnAM vA purANAnAM tu tnnddulaiH| paNa avazya karAvavuM; kema ke e ja kala- | davA pakSa gaouT[ zravaNutA 24 dhAraNa, saMnipAtanA rogIne paramazreSTha auSadha zasyate nAtibahalA na canaM bahu bhojayet / rUpa thAya che, ema vaidyA kahe che. 86-88 sA cez2Iryatyavighnena taM vidyAjIvitaM naram // 15 // saMnipAtamAM regInI vadhatI tarazo upara jaNAvyA pramANe saMnipAtanA zamAvanAra pAnIya-prAga rogIne laMghana karAvyuM hoya ane te pachI zleSmaNA kRSyamANasya satataM snnipaatinH|| tenI pIDA ghaNI ochI thaI jAya ane te tRSNA bhavati zuSkAsyahRtkaNThagalatAlunaH // 89 // rogIne bhojana karavAnI paNa IcchA thAya, tasya tRSNAprazamanaM pAnIyamupadezyate / hInaM vAtai trikoSamatathA iva aa 10 | | tyAre upara kahela dIpanIya pANImAM parva tenAjI se phaHT TH sthAne vimA | karelI payAnuM e rogIne bhojana karAvavuM A vimura to yati vAtonumatAbha aa2 paNa e piyA jUnI DAMgaranA ke (jUnI) janiTInuTTona nittamapachI temA | sAThI DAMgaranA cokhAne prathama zekI nAkhIne gvavidha malyA tA #nava #: zarA banAvelI tema ja traNa vAra esAvelI hovI T saMnipAtanA regInI upara kahela mArge joIe; tema ja rUkSa, sukhakAraka, garama tathA niraMtara kapha kheMcAyA kare, tethI tenuM lavaNathI yukta karelI hoya; tema ja ati moTuM, hadaya, gaLuM tathA tALavuM sukAyA kare ghATI na hoya te ja vakhaNAya che; paraMtu che, ane tethI teraza lAgyA kare che; mATe che evI te peyA paNa e rogIne vadhu pramANa tenI e tarazane zamAvanAra pAnIyapraga- | mAM jamADavI na joIe; evI piyA je
Page #764
--------------------------------------------------------------------------
________________ vizeSaka95-adhyAya ? 723 rogIne nirvidane je pacI jAya to e mANa- | vaidya dADamanA rasathI mizra karelI sane jIvato jANa-eTale ke ahIM darzA- piyA ApavI; athavA je piyA ghaNI velI peyA je rogIne keIpaNa vidata | uSNa na hoya, athavA ghaNI lavaNayukta upajAvyA vinA je pacI jAya, to e na hoya ke koI paNa phaLathI je khATI mANasa tenA AdhAre jIvato raheze, ema hoya tevI peyA ke yUSa ja te rogIne vidya samajavuM. 93-95 | Apa; paraMtu e rogIne vaidya pradoSakALe phAdhika saMnipAta vALAne magane maMDa | eTale ke rAtrinA AraMbhakALe ja jamADI hitakArI | devo joIe jethI te rogI jamIne THitu tatreya to sTeH hita | tarata ja guNa, vAyurahita, agniyukta ane sArvajA ravi sovadhivaH | 26 | uttama zayyAthI bichAvela zayanagRhamAM vaLI te ja upara kahela dIpanIya jaLamAM | sUI jAya. 99,100 pakavela magane cUSa (osAmaNa) paNa kaphanI uparyukta bhojana sAta divasa sudhI adhikatAvALA saMnipAtavaramAM hitakArI | ApyA pachIno bhejanakama thAya che; paNa e maMDa Adu, kALAM mariyAM | ctAe mocanamannADavmaug ane saMcaLa tathA siMdhava vALe joIe. 96 | tato vihika rAttarAhimaNAdhitAm pittAdhika saMnipAtamAM sAyukta drAkSa | yathAdoSaM kaSAyAMzca sannipAtajvarApahAn // 101 ane payA ema sAta divasa sudhI e saMnipAtapRthvIjha malviA zAkausaMyutam | nA rogIne thoDuM thoDuM anna vadhArIne vidhi sitAM vevamevAvavA bA | jamADyA kare ane te pachI e rogIne chAza paraMtu pittAdhika saMnipAtamAM sAkara tathA dADamanA rasanI sAthe pakavelI "viratathA madhathI mizra karelI drAkSa khAIne te | sikA" nAmanI peyA bhojanamAM ApavI; pachI tenI upara sAkara nAkhelI ja piyA | tema ja deSa anusAra saMnipAtajavarano pIvI joIe. 97 nAza karanAra kaSAya-ukALA ApavA. 101 saMnipAtamAM bhAre bhejana vivaraNa: A pATha A graMtha-kAzyapa saMhitAviSabhajana gaNAya nA khisthAnanA "yUSa nadezIyam adhyAyamAM Ama pAnaM vA kuthasthAni vA miSA | Apela che ke-putaRtu gUSo virasiA skRta: tenA nivApu tatha0 vimonanam 28 | maga, chAza tathA dADamanA phaLanI khaTAzamAM pakavI saMnipAtamAM vadhe nehayukta annapAna taiyAra karele yUSa "virasikA' kahyo che. 101 athavA bIjA tevAM bhAre annapAna jamA- mAsAhArIne traNa divasa sudhI DavA na joIe, kAraNa ke tevAM annapAna jAMgalamAMsane rasa Apa saMnipAtamAM kharekhara viSabhajana ja bane che. | sAuite rAtre vizars rNamAM arecaka rogIne dADama yukta piyA ApavI | rUkSoSNavyoSalavaNaM tena vA vyahamAzayet // 102 // yAsocakAya bhiSagdadyAta sdaaddimaam| tato badaramAvastu sa rasastrayahamiSyate / nAtyuSNAM nAtilavaNAM phalAmlA yUSameva vA // 99 | ema uparanA kramathI khorAka pacavA pradoSe bhojayeccainaM bhuktamAtre yathA svapet / / | mAMDe, tyAra pachInA traNa divasa sudhI guNe nivaraMDabriti guNapraviUT 200I | e saMnipAtanA rogI mATe jAMgalamAMsano arecakathI pIDAtA saMnipAtanA regIne | rasa tavAra karo ane temAM rUkSa tathA
Page #765
--------------------------------------------------------------------------
________________ 724 kAzyapasa`hitA-siddhisthAna uSNu vyoSa-sUMTha, marI tathA pIparanuM cUrNa ane lavaNu mizra karI traNa divasa sudhI te ja mAMsarasa jamADavA; ane te Ama traNa divase sudhI eka era ke eka tAlAnA pramANamAM te rasa e rAgIne apAya te iSTa gaNAya che. 102 rojarojaM tu tayasya vittiyovazAta / kRti maH samuddiSTaH mAyApi me jUnu | ema te uparyukta cikitsAkrama karavA thI jenAmAM prANukhaLa prApta thayu hoya evA te rAgIne thADA ja pramANamAM roga cukta jANyA pachI kAmaLa vizvasana athavA virecana auSadha ApI snigdha bhAjana jamADIne virecana karAvavuM; kema ke e rIte jene virecana apAyuM hAya teneA bAkInA kaMI paNa doSa jo rahI gayA hAya, te te paNa tethI thayelA virecanathI zAMta thaI nIkaLI jAya che. 106 | vAtapradhAna sa'nipAtamAM lAvA pakSInA mAsanA rasa ApavA dazamUlAdiniryUhe lAvAdyAdAnasaMskRtaH / yAsTajIvaLaneTTo rasaH sthAnijottare 203 vAyupradhAna sa`nipAtanA rAgamAM dezamUla AdinA kvAthamAM pakavela lAvAM vagere pakSInA mAMsane pakavI, saskArI karIne temAM spaSTa jaNAya te pramANamAM khaTAza, lavaNa tathA sneha mizra karI te mAMsarasa ApavA joI e. 103 pittapradhAna sa`nipAtanA rAgamAM maganA yUSa deveza sarpiSA mudganiryUhaH pratyAdAnena saMskRtaH / mandasnehAmlalavaNaH kAryaH pittottare gar3he // 104 pittapradhAna sa`nipAtanA rAgamAM pittapradhAna maganA cUSa, ghIthI vaghAranA saMskAra karIne temAM gheADA sneha. khaTAza tathA lavaNu mizra karI te taiyAra karavA. 104 kaphapradhAna regamAM mULAnA yUSa tathA kulatthaniryUhe zazAdyAdAnasaMskRtaH / lavATamUjaththora: nizciIH josare // 605 kaphapradhAna sanipAtanA rAgamAM kaLathInA kvAthamAM sasalAM vagerenuM mAMsa nAkhI saskArI kareleA kUNA mULAnA kvAtha mizra karI temAM vyASa-sUTha, marI tathA pIparanu cUrNa bhabharAvI te para thoDA sneha paNa mizra karI te ApavA. 105 e cikitsAkrama pachI sa`nipAtamAM hitakara dIpanIya pimpalya dikavAthanA prayoga viSpachIviSpachImUtkacacitra nAm / dIpanIyaH smRto vargaH kaphAnilagadApahaH // 107 rocano dIpano hRdyo laghuH sAMgrAhikaH paraH / pIpara, gaThoDA, cavaka tathA sUMTha eTalAMnA vadIpanIya hAI jaTharanA agnine pradIpta karanAra kahela che; e pippa lyAdi gaNu kaphanA tathA vAyunA rAgeAnA nAza kare che; rAcana hAI ruci upajAve che tema ja dvIpana hAI jaTharanA agnine pradIpta kare che; vaLI hadya hAI hRdayane hitakArI thAya che ane pacavAmAM halakA hovA chatAM atizaya sAMgrAhika eTale ke maLeAnA saMgraha paNa kare che ja arthAt jhADAnI kabajiyAta pazu kare ja che. 107 vAtane maTADanAra zayAdikavAtha rATIpI pipaco vRttI iTAAi / cuTI TavI mA~ turAjammA thavAnikA / pUjAnA vivadhai zakyAyaM vAtanur // 208 zaTI-zaTakacUrA, puSkaramULa, pIpara, bRhatI-mATI bhArI gaNI, nAnI bhArI gaNI, sUTha, kAkaDI ke kAkaDAzI'ga, bhAra'gI, durA labhA-dhamAsA, yavAnikA-ajamA-eTalAMnA prANazaktithI yukta thayelu te rogI mATanA chellA kriyAkrama jAtaprANaM tu dRvainamISa drogAvalambitam / vinnalanene mRdunA'mo nni vicacet ||rdzayyAgha kaSAya zULa, malakha'dha tathA ADAnI
Page #766
--------------------------------------------------------------------------
________________ vizeSaka95-adhyAya ? 75 kabajiyAtano nAza karanAra hoI kaphane | jaIne sahevAya tevuM garama pArvatItathA vAyune maTADe che. 108 mahAniMba-bakAnalIMbaDAnuM kavAthajaLa ke pittapradhAna saMnipAtamAM hitakara paMcamUlInuM " ukALeluM kavAthajala dIpana mustAdigaNa auSadhonI sAthe pIvuM. 113 mustAparpaTakozIradevadArumahauSadham / / pittapradhAna re.gamAM pIvA yogya triphalA sadurAlambhA nIlI kampillakatrivRt / kavAthajala kirAtatiktakaM pAThA vacA kaTukarohiNI // 109 samustakaM parpaTakamathavA sadurAlabham / madhukaM pippalImUlaM mustAdyo gaNa ucyte| peyaM pittottare vyAdhI koSNaM sarva ca zasyate // 114 saMzodhana saMpAnanayiMro joDaNavIpanA 22gA | pittapradhAna segamAM motha sahita pittama rzmukSatA sthAta pArvatam | | pApaDAnuM kavAthajala athavA dhamAsA sahita pittottare tripAse prAtaM tIrthamiH 22] pittapApaDAnuM kavAthajala saheja garama pIvuM nAgaramotha, pittapApaDa, uzIra-vALo, te vakhaNAya che. 114 devadAra, sUMTha, triphaLA, dhamAso, nIlI-gaLI, - kapradhAna rogamAM pimpalyAdi gaNana kapIlo, nasetara-kariyAtuM, kALIpATa, vaja, kavAtha hitakara thAya kaDu, jeThImadha tathA piparImULa-eTalA | jiqllAvAlAhathasthAta(sTA)nvitaH samudAya mustAdigaNa kahevAya che; te saMzodhana | peyaH kaphottare sAme sahiGgakSArasandhavaH // 115 // tathA saMzamana heI trideSano nAza karanAra rojagnenAjI vAre vidhAsthati tathA jaTharAgnine pradIpta karanAra che athavA A abhayA kaTphalaM bhArgI bhUtIkaM devadAru ca // 116 18 auSadhIonA samudAyane kavAtha aSTAda | vacA parpaTakaM mustaM dhAnyakaM vizvabheSajam / / zAMga jala" kahevAya che; paraMtu temAM pArvata kaphapradhAna vyAdhi je sAma hoya te pahADI lIMbaDo ke bakAna mizra karAya, to te | vaja, devadAra, gaLo tathA sarala-cIDa sahita badhAMno kavAtha pittapradhAna saMnipAtamAM (107 mA zlokamAM kahela) pimpalyAdi gaNa tIrthakartA-vaidyaka AcAryoe vakhANyo che. che ukALIne teno kavAtha karI temAM hiMga, kSArasaMnipAtamAM pIvA yogya paMcamUlakaSAya javakhAra tathA saidhavanuM cUrNa nAkhI sIpane parAmUTe va AthAdya vA adhitam | pIvAthI doSo tarata pAkI jAya ane viba sapaJca cirAI vI te vaya dhUm risarI eTale ke jhADAnI kabajiyAta ke malabaMdha paMcamala kaSAya dIpana che-javaranI agnine paNa maTe che. 115,116 pradIpta kare che. tethI e kavAtha athavA upara vAtakaphapradhAna saMnipAtajavaranAzaka 108 naMbaranA kalekamAM kahela zATavAdya abhayAdi kavAtha kavAtha jala taiyAra karI je pIdhuM hoya | jJAkSika vigho vAtavottare 27 athavA paMcamUla kavAthanuM jala athavA daza- abhayA-haraDe, kAyaphala, bhAraMgI bhUtIka mUlathI pakavela laghu-halakuM jala ke kavAtha | nAmanuM ghAsa, devadAra, vaja, pittapApaDo, paNa pivAya, to te hitakArI thAya che, e motha, dhANA ane sUMThaeTalAMne kavAtha karI kAraNe te te kaSAya avazya pIvo. 112 temAM hiMga tathA madha meLavI vAtakaphapradhAna pAvatIjala ke paMcamUlI kavAthajala pIvuM] saMnipAtavaramAM te pI-gya che. 117 guNorvi Raa mRzo vA dagvA roja sTAIm saMnipAtavarane nAza karanAra parvacA pannumUlya vArtA toyaM tavIpanam 23 durAlabhAdi kavAthI saMnipAtanA rogIe dezanuM bala-abala durAImAM rAha vidagDhI mahilA
Page #767
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-siddhisthAna maauSadhaM daza vRdatI vaTaza i paNuM, uroghAta ke uraHkSata rega; tema ja vAthaH sTivaUTH saMnnipAtarAparaH II 28] chAtI, paDakhAM tathA mAthAnI pIDAne paNa dhamAse, vaja, devadAra, pIpara, bhadra- | maTADe che. 121-123 rohiNI-kaDu, sUMTha, kAkaDA zIMga, meTI | saMnipAtamAM lAMbA kALa sudhI upavAsa rIMgaNa tathA nAnI bherIMgaNueTalAMne vagerethI thatuM nukasAna kavAtha seMdhavathI yukta karI pIdho hoya, kAnadai lavaSNupatA te saMnipAta javarane te nAza kare che. 118 | vivAopavAsa nathaordva zaraka ? kaphapradhAna rogane nAza karanAra hRdayaM kSaNyate jantoH pArzvakaNThoSThatAlu ca / - triphalAdikavAthI kSatorasko ghanaM zleSma saraktaM SThIvate tataH // 125 triphalA rohiNI nimbaM paTolaM kaTukatrayam / SThayUte cAyamyate mUcrchastena janturvigacchati / pAThA guDUcI vetrAgraM sataparNa savatsakam // 119 // | dahyate jaTharaM cAsya kizcicca parikUjati // kirAtatiktakaM mustA vacA cetyekataH shRtm| nidrAyate ca pIcA''zujIrNe jAgarti codake // 126 kaphottaraM nihantyetat pAnAdagniM ca dIpayet // 120 vaLI jUnA saMnipAtamAM lavaNayukta - triphalA, kaDu, lIMbaDo, paravara, kaTutraya- | uNuM upanAhe-poTIsathI upanAha-svedana suMTha, marI ane pIpara, kALIpATa, gaLo, 1 paNa karAvavAM joIe; tema ja saMnipAtanetarane agrabhAga, saptaparNa-sAtapUDo, | nA rogamAM lAMbA kALa sudhI upavAsa Indrajava, kariyAtuM ke motha-emAMnA pratyekane | karyA karavAthI ke nasyakarmathI athavA garama kvAtha eTale temAMnAM harakoI ekano kavAtha | kavalagrahaNa karavAthI mANasanuM hRdaya kSatapaNa je pIdhe hoya, to kaphapradhAna roga ke | yukta thAya che-cAMdAMthI yukta thAya che, tema javarano te nAza kare chetema ja te kavAtha | ja paDakhAM, gaLuM, hoTha tathA tALavuM paNa jala pIvAthI jaTharanA agnine pradIpta kare che. | satayukta-cAMdAMvALuM thaI jAya che; pachI tridoSanA vara Adi ghaNA rogone te kSata yukta chAtIvALo thayela te mANasa maTADanAra AragvadhAdi kavAthI lohI sAthe ghATe kapha thuMke che; ane ema bhAragvadhavacAnimbapaTolozIravatsakam / te ghUMkyA kare che, tyAre te AyAmathI #gistiviFT kUva trikTA durAma 22 yukta thAya che athavA khUba thAkI mamurtI thI pATA purva mahilA jAya che ane mUcha pAmyA kare che, jethI vAya gva rAma ramAzu tripAm 22rA | chevaTe te marI jAya che. vaLI garama ke jADyaM sazophamAdhmAnaM gurutvaM cApakarSati / / uNu guNavALA kavAtha pIne e rogInuM mnyaastmbhmuroghaatmurHpaarshvshirorujH||123|| | | jaThara baLI jAya che, dAhathI yukta thAya Aragvadha-garamALo, vaja, lIMbaDo, | che ane kaMIka avAja paNa kare che; vaLI paravaLa, uzIravALe, Indrajava, zISTa tevA garama kavAthathI mANasa jaladI nidrAyukta kAkajaMghA ke kAkamAcI-pIluDInI eka jAta, thAya che ane te uSNa kavAthanuM jaLa Adi ativiSanI kaLI, maravela, triphalA, dhamAse, pacI jAya tyAre ja te jAge che. 124-126 nAgaramotha, balA-khapATa, kALIpATa, jeThI pittapradhAna rogamAM A upacArathI madha ane kaDu-eTalAne banAvelo kvAtha pitta vadhe tridoSajanita javarane tarata zamAve che; vaLI lakhanoSNopacArAdvA vyAdhau pittottare nRNAm / e kavAtha jaDatA, seja, Apharo, zarIranuM tAjadhALoca pittamA arthati rahI bhArepaNuM, gaLAnI "manyA" nADInuM sajajaDa- | manuSyonA pittapradhAna rogamAM laMghana
Page #768
--------------------------------------------------------------------------
________________ vizeSakalpa-adhyAya? 727 ke uSNa upacAro karavAthI ane tIkSNa | popa nihyA namAjhAna rA auSadhonA prayogathI teonuM pitta UlaTuM | suSuduM mUruM mUrva ra madranAthaH rUpa prakopa pAmI vadhI jAya che. 127 | kSArAH sapaJcalavaNA hiGgamAtrAsamanvitam / pittapradhAna saMnipAtamAM zItaLa mustAdi | siddhametairyathAnyAyaM sarpiH kaTukasaMzitam // 136 // kavAthane prayoga pAyayenmAtrayA kAle sannipAtajvarAditam / pittottaraM sannipAtamebhitviA tu kAraNaiH / / | lInadoSAvazeSaM ca viSamajvarapIDitam // 137 // mustAdikkathitaM toyaM zItaM samadhuzarkaram // 128 hRdrogaM grahaNIdoSaM vAtagulmaM plihodaram / pAyayedAturaM kAle tena zarma labheta sH| zvAsaM kAsaM ca zamayedvalamagnezca dIpayet // 138 vizvamagi venavAjI sudhI mata 22 java, bAra, kaLathI, beya paMcamULa upara kahelAM nidAna dvArA pittapradhAna | laghu-bRhat ane triphalA eTalAMne kavAtha saMnipAta jANavAmAM Ave te pachI vidyA banAvI temAM dhIra va kavAthathI cothA bhAge upara 109-111 zlokamAM kahela mustAdi ghI pakAvavuM; te veLA e ghIthI eka caturthAza gaNathI karela zItaLa kavAthajaLa madha tathA | ATalAM dravyonA kalakone paNa sArI rIte sAkaranI sAthe te rogIne yogya samaye pAvuM; | pIsI nAkhI temAM mizra karavA-nAgaramotha, tethI e rogI sukha meLave che; e kavAtha | kALIpATa, vaja, suMTha, kaDu, cavaka, citraka, prayogathI thoDA pramANamAM paNa regIne je kAkaDAzaga, dhamAso, saraga, kariyAtuM, virecana thAya, to tethI tarata ja e regI haLadara tathA dAruhaLadara, tejovatI-tejabaLa, sukhI thAya che. 128,129 somavalaka-sapheda khera, saptaparNa-sAtapUDe, pittapradhAna saMnipAtane maTADanAra kevaka-kobI, haraDe, pIparImULa, pIpara, gajatriphalAdi mAdaka pIpara, gaLo, ativiSa, lIMbaDAnAM tathA triphalA pippalI zyAmA kesaraM zarkarA trivRt / paravaLanAM pAna, kaMDopapuSpI(), gojIbhI, sakSaudro modako hyeSa pittottaramapohati // 130 // | garamALAnAM phaLa, tuM buru, puSkaramULa, mIDha triphalA, pIpara, zyAmA-kALuM nasotara, baLanuM mULa tathA AkaDAnuM mULa, pAMca lavaNo nAgakesara, sAkara ane lAla nasotara, eTalAM sAthe badhA kSAra-sAjIkhAra, javakhAra vagere auSadhadravyone samAna bhAge meLavI cUrNa | tema ja hiMga eTalAM dravyonA kalakone paNa karIne temAM madha meLavIne lADu banAvI | (eka caturthAza nAkhI) je ghI pakavAya, tenuM sevana karavAthI pittapradhAna saMnipAtane | te "kaTuka' nAmanuM sarpisU-thI siddha thayeluM te maTADe che. 130 kahevAya che; e ghIne yathAyogya mAtrAthI sanipAtavarane maTADanAra kaTasarvisa | saMnipAtajavarathI pIDAyelAne pAvuM e ghI yavakolakulatthAnAM paJcamUladvayasya ca / je mANasamAM deSa lIna thaI bharAI rahyA trirAzAzva nikALe fI vighaTax 23 hoya ke bahAra nIkaLatAM bAkI rahI gayA hoya laMdA karatAMa gripna mAlpittAMnA | athavA je mANasa viSamajavarathI pIDA muratApaTA vavA zuuI tte ivavitra | heya, tene hitakArI thAya che; tema ja harazrakI TurAmA phiksaH nAto nanAmA | koInA hadayarogane, grahaNanA deSane, vAtatenovatI va satapaH devu | zarU | gumarogane tema ja plIhedara-baroLanA vasthA vighaTImU4 vighaTI jacq | rogane, zvAsane tathA kAsa-udharasane paNa chiThThA jAtivA paa nivapadoDho rU| zamAve che ane jaTharanA agninA baLane
Page #769
--------------------------------------------------------------------------
________________ 728 kAzyapasaMhitA-siddhisthAna prajvalita kare che. 131-138 | jevI thatI ja nathI; tenuM vIrya paNa kSINa sannipAteSu bhUyiSThaM nivRttopdrvessvpi| | thaI jAya che; Idriyo barAbara kAma karI HiT = garuM ghanivartita samakSataH zarU | zakatI nathI, tethI tenI vANI aspaSTa thaI tacArjiM virAtviAdripa lIpara punaH | jAya che ane tene jaTharAgni paNa maMda vaLI lagabhaga badhAye saMnipAtomAM je | paDI jAya che-pharI pradIpta thaI zakato ja teonA upadrava dUra thayA hoya te A nathI. 142,143 uparyukta ghIne khAtAM mANasane kapha tathA | saMnipAtathI bacelAne punaHjanma gaNAya paDakhAMnuM zULa paNa maTI jAya che, tema ja | tannAna muja rilAvyA: e ghata, lAMbA kALe kAma karatuM hovAthI | ggvA saMmonanIya punamaNi tatha tA 44 te rogInA jaTharAgnine paNa vaidya (e vrata | je mANasa saMnipAtathI bacI gaye prayogathI) prajavalita karAvI zake che. 139 hoya, te ghaNA lAMbA kALe pharI puSTa thaI saMnipAta maTI jAya to paNa vizvAsa | zake che; evA mANasane joIne tene na karAya sArI rIte ja mADa joIe eTale ke ra rAtivizvaghoSita vyAdhimati da II40 puSTa rAkethI pharI puSTi lAvavA barAbara ze vivivAAiovaH pravuLatA prayatna karyA karavo joIe, kAraNa ke tene thavRtta punanittapito yathAviSam 42 e punarjanma ja thayeluM gaNAya che. 145 saMnipAtane meM jItyo che,' ema vaidya saMnipAtathI bacelAe sAvadha rahevuM tene vizvAsa karavo ja nahi; kAraNa ke tavo mitra rogAnavAdanurA temAM je doSa jitAyA hoya, tevo paNa karavAhagnisTIkamAtRnnAvati 24ll kRza thayelo te rogI je viruddha sevana saMnipAtathI bacI jaI te avasthAmAM karavA mAMDe ke paththasevana choDIne kupone jIvanane jIvato mANasa je vyabhicAra kare seve, to e jitAyelA deze paNa pharI ! eTale ke nirdoSa jIvana na Ave ke AhAra prakopa pAmI pharI saMnipAtane upajAve che -vihAramAM pramAdI bane athavA kupacyAnuM ane ema pharI utpanna thayelo te saMnipAta sevana karyA kare, to aneka rogone prApta kare viSanI peThe te rogIne mArI nAkhe che. te che; eTale ke javara, zeSa, aruci, barasaMnipAtathI bacelo pharI svastha te | Lano roga, kSaya tathA pAMDurogane pAmI na ja thAya jIvI zakato nathI. 145 sannipAtAt samuttIrNo yadi jIvati mAnavaH / A saMnipAta maTe ja nahi kSINaujobalamAMsAtmA zIrNazmazruziroruhaH // 142 sarvalakSaNasaMpannaH sarvopadravasaMyutaH / svarasmRtiparibhraSTaH kSINazuko htendriyH| trirAtropekSitazcApi sannipAto na siddhayati // 146 avyaktavAgvivarNazca mandAgnizca bhavatyasau // 143 // je saMnipAtamAM tenAM badhAMye lakSaNe je mANasa saMnipAtamAMthI bacI gayo ! prApta thaI cUkyAM hoya ane je saMnipAta hoya ane jIvI rahyo hoya, to je tenA badhAye upadravothI sArI rIte yukta thayo zarIramAMthI eAjas, baLa tathA mAMsa kSINa hoya, tevA saMnipAtanI traNa rAtrie paNa ja rahyA kare che, tenA dADhI-mUchanA tathA | je upekSA karI hoya ke bedarakArI rAkhI hoya, mAthAnA vALa paNa kharI paDyA hoya che; to kaI paNa upAye te maTato ja nathI.(mATe teno svara tathA smaraNazakti pahelAMnA | saMnipAtanA to tAtkAlika upAyo ja karavA
Page #770
--------------------------------------------------------------------------
________________ vizeSakaha5-adhyAya ? 729 joIe, temAM lagAre bedarakArI na ja khAvAM vadhu jIvavAnI IcchA rAkhIne ema karAya.) 146 be mahinA sudhI to vidhi pramANe kALajI saMnipAta maTayA pachI thayelA roganI | rAkhIne AhAra-vihAra sevavA athavA khUba kALajIthI vaidhe cikitsA karavI traNa ke cAra mahinA sudhI khUba kALajI sannipAte nivRtte tu yo vyaadhirvlmbte| || rAkhI niyamapUrvakanuM jIvana jIvavA khUba sopadravAMstA~zcikitsedyathAsvaiH svaizcikitsitaiH // sAvadhAna rahevuM; kAraNa ke aniyamita saMnipAta maTI gayo hoya, te pachI | jIvana jIvavAthI te mANasane kSayaroga je koI vyAdhi utpanna thAya, to e roganI | thavAno saMbhava rahe che. 148-151 vaidhe te te badhAye upadravone sAthe ja gaNuM saMnipAta macyA pachI pittapradhAna laI te te roganI badhIye cikitsA prakRtivALA mATe Avazyaka sUcana dvArA cikitsA karyA karavI ane khUba ja suTatena samaznIyAt payasA''jyena pettikaH / kALajI rAkhavI.147 zarkarAkSaudrayuktena gavAM kSIreNa vA punaH // 152 // saMnipAta macyA pachI jIvavAnI rIte | karpUracUrNa tRSNAyAM vadane dhArayet sdaa| ekAhArabrahmacaryalaghupAnAnnasevanam / tailAni gandhapuSpANi nityaM mukhyAni dhArayet // akarmaNyamanAyAsaH sukhazayyAsanasthitiH // 148 // jenI pittapradhAna prakRti hoya teNe divAjAgaraNaM sadbhiH suhRdbhizca sahAsanam / / saMnipAta macyA pachI yogya pramANamAM asthAne vidra rAvata nemeva tu li42 ukALelA dUdha tathA ghI sAthe rAka khAdhA e tALA taladlidhatAna' kare; athavA sAkara tathA madha sAthe ke vAta tArA saMskRtaiiyASTamUtram ripagI | pAnA dudha sAthe khorAka khAvA kALajI seveta vidhivaccaiva dvau mAsau jiivitaarthikH|| rAkhavI; te mANasane je vadhu tarasa lAgyA trInmAsA~zcaturo vA'pi jihmatvAdasya ykssmnnH|| karatI hoya, to teNe kAyama moDhAmAM kapUranuM jene saMnipAta maTayo hoya te mANase kAyama eka vakhata jamavuM, brahmacarya pALavuM, cUrNa ke TukaDI rAkhyA kare; ane hamezAM sugaMdhI tela tathA sugaMdhI mukhya puSpo halakAM khorAka-pANI sevavAM; koI akarma dhAraNa karavAM. 15,153 ke zaktithI viruddha kArya karavA parizrama saMnipAtamAM apa na kare, vadhu zArIrazrama cheDo; sukhethI audakAnUpamAMsAni mASapiSTatilotkRtam / zapyA tathA Asana para sthiti karavI, mandajAtAni madyAni gurUNyabhinavAni vA // 154 khUba ja ArAma seva, divase jAgavuM paNa ! pAyasaM kRsaraM cukaM zaSkulyo yAvakaM dadhi / sUvuM nahi eTale ke divase nidrA na sevavI; vattAna sarvANi zramonanameva ra paNa sajajane tathA uttama mitro sAthe sahavAsa | azvadyAvAna zatAbdha maNim | rAkhava; zarIre telamAlisa karavuM; uttama vastro | avasAyaM purovAtamapuui vize uddA paheravAM; koI koI vAra citra-eTale aneka | jalacara chAnAM tathA anUpa-jalaprakAranA neha avazya sevavA; ghI-tela Adi ! prAya-kaccha pradezanAM pazu-pakSIonAM mAMsa, aneka prakAranA nehanuM sevana kaI kaI vAra aDadanA loTanA banAvela bhaThya padArtho tathA cAlu rAkhavuM, (mAMsAhArIe) jAMgala-pazu- talanA prayogo, maMdajAta eTale barAbara pakSInA mAMsanA rasane kaLathInA rasamAM taiyAra che je taiyAra thayAM na hoya evAM madyo, pacavAkarI garamAgarama sevavA; vAstuka-bathavAnI, mAM bhAre athavA bilakula navAM-tAjAM tAMdaLajAnI ane kUNa mULAnI bhAjI-zAka | madyo, dUdhapAka, khIcaDI, cakko, jalebI,
Page #771
--------------------------------------------------------------------------
________________ 730. kAzyapa saMhitA-siddhisthAna yAvaka-javanA banAvela khorAka athavA upajAvavI-eTale ke ruci upajAve evA ardhA bAphelA kaThoLanA bAkaLA tathA dahIM- khorAka taiyAra karAvI rogIne kherAka e padArthono tyAga kare; tema ja vadhu uparanI ruci karAvavI; ema buddhimAna vidhe. zraddhA ke prIti upajAve tevAM khUba svAdiSTa kevaLa dharmanI ja manamAM IrachA rAkhI, bhojane, ghoDA paranI savArI, vyAyAma- dhananI lAlaca tyajIne, pramAda ke bekALajI kasarata vagere zArIrazrama ke thAka, zItaLa karyA vinA saMnipAtanA rogInI cikitsA pANI, madirA tathA Aso, avazyAya- karavI. 158-160 jhAkaLa ke hima, pUrva dizAno vAyu tathA topamAthAze carcA vacce vire mune !! vadhu paDatA uSNu-garama padArtho-eTalAM vidyApi thI tripAtavillitamArA apaththono saMnipAtanA rogIe vizeSe karI- vaLI he vRddhajIvaka muni ! A kAzyapaavazya tyAga kare. 154-156 saMhitAnA khisthAnamAM "sUtikepakrama" saMnipAtanAM pathya kahevAnI pratijJA nAmanA adhyAyamAM huM je cikitsA kahIza, thAna rahyuM ane zraddhA na nIvA! tene paNa A saMnipAtanI cikitsA tarIke TdhyAna rAnnAnAni yathArzva tAni ne RTI| prayoga karavo. 161 he vRddhajIvaka! have saMnipAtamAM je phuti zuM mada makAna vaparA paththo hitakArI hAI mAphaka Ave che, ema bhagavAna kazyape ja kharekhara te annapAna tame mArI pAsethI barAbara kahyuM hatuM. sAMbhaLo. 157 iti zrI kAzyapa saMhitAmAM ka5sthAna vize "vizeSakahyuM" nAmano adhyAya 8 mo samApta saMnipAtamAM pa guDasarpiSi pippalyaH saMskRtA ddhisaadhitaaH| saMhitAkaH adhyAya (?) tathA mukhyaM guDakRtaM bhakSyA mudgamayAzca ye // 158 maMgalAcaraNa ane prAraMbha pavagodhUmasaMskArA dAdhikaM zuSkamUlakam / kathAtaH saMhitAuM thathAma che ? mudgAmalakayUSazca tiktasUpazca sarpiSA // 159 // 135 | ti zuM saMdi mahAna zag: I 2I evaM zraddhAvinayanaM bhisskkuryaadrocke| have ahIMthI 'saMhitAka5' nAmanA bagiAna dharmArthI sileknatimAna miu lida adhyAyanuM ame vyAkhyAna karIzuM; ema gaLa tathA ghImAM saMskArI karelI athavA bhagavAna kazyape kahyuM hatuM. 12 dahIMmAM pakavelI pIpara tathA mukhyatve gaLathI | dhaze saMhitAnuM adhyayana tathA upadeza banAvela kharAka, magathI banAvela bhakSya | labhaNya karavA tatpara rahevuM padArtho, java tathA ghauMnA saMskAra ke khAdya vaMditane zu sAdhunAyikA padArtho, dahIM nAkhI banAvela padArtha-dahIM | vaio gherAlu gAto grantha vAthe ja nikhita rUA vaDAM ke dahIne zIkhaMDa, sUkA mULA ke gchoDabhena vaidyana thAt saMhitAdhi mULAnI sukavaNI; maga tathA AmaLAMno yUSa- | pavitra, sajajana, jitendriya, vaghanA osAmaNa ane ghIthI vaghArela tIkhI-dALa, kulamAM janmela ane graMthamAM tathA tenA -eTalA padArtho saMnipAtamAM pathya-hitakara | arthamAM niSThAvALA-zraddhALu vadhe saMhitAnuM hAI mAphaka Ave che; saMnipAtamAM rogIne adhyayana karavA tatpara rahevuM ane keI bIje arocaka athavA koI padArtha khAvAnI je vaidya pUche tyAre tene saMhitAnI vidhi ruci na thatI hoya, to te tene zraddhA / barAbara kahevI. 3
Page #772
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMhitAkalpa-adhyAya (?) 731 vRddhajIvakanA prazno siddhisthAna, kalpasthAna ane indriyasthAnamAM thati cAmirka tanna smattatramiti sRtam Ii bAra, bAra, bAra adhyAya maLI kula 120 nAnAM zAni nAmAni mathyAvAna yAni jA adhyAyo che te uparAMta khilasthAnamAM 80 sthAninAmAnupUrva ra tuma chAmi tarataH III adhyAye che; ane te khilasthAna sAthe A he bhagavanA AyurvedataMtra keTalAM AyurvedataMtra saMpUrNa kahevAya che. 8,9 sthAnanuM che? kyA kAraNe Ane "taMtra' | A AyuvedataMtrane (kaMThastha) karavAnuM phaLa kahyuM che? A taMtranA sthAnenAM nAma kayAM thai gza tannaza sevAnAM dhA thA che? tenuM kAma zuM che? tenA adhyAya | guLuM makAmasubdha suprasTinAzanam II keTalA che? ane te te sthAne anukrama patharAImokSa dharyamAta mA karyo che? te huM barAbara satya sAMbhaLavA | kRrt RdanamAthAmA 22 IcchuM chuM. 4,5 - A AyurvedataMtranuM (kaMThastha) dhAraNa. bhagavAna kahayapane pratyuttara vedanA (kaMThastha) dhAraNa jevuM puNyakAraka bhaSTau sthAnAni vAcyAni tato'tastantramucyate / / maMgalakArI, AyuSavardhaka, kharAba svapna mathavAnAM zataM rdhira jIte na tu pAH tathA kazAno nAza karanAra che. dharma, A AyurvedamaMtra-kAzyapa saMhitAnAM | artha, kAma tathA mokSane ApanAra dharmathI ATha sthAna che ane te kahevA yogya athavA yukta hAI dharmanuM moTuM AzrayasthAna, manuupadeza karavA yogya che, tethI--e ja kAraNe A bone sukha ApanAra ane niraMtara dhana, taMtra kahevAya che; A taMtramAM 120 adhyAya mAna tathA yazane karanAra che. 10,11 che, ane teonuM je adhyayana kare che, te ATalA zAsanA ke saMsAranA (AyurvedazAstrI thaI) A saMsArasamudrane pAragAmI na thAya pAragAmI thAya che. 6 nAdhArmiko na cAputro nAvidvAnna ca garhitaH / AyurvedataMtranAM ATha sthAnenA nAma | nApUjito nAvidito loke bhavati pAragaH // 12 sUtrasthAnanidAnAni vimaanaanyaatmnishcyH| adhArmika, putrarahita, avidvAna ke indriyANi cikitsA ca siddhiH kalpAzca sNhitaa|| mUrkha, nidita, apUjita ane lokamAM avi dita ke aprasiddha mANasa zAstranA ke saMsAsUtrasthAna, nidAna sthAna, vimAnasthAna, ranA pArane pAmate nathI. 12 Atmanizcaya ke zArIrasthAna, IndriyasthAna, A vaidya IndralokamAM pUjAya cikitsAsthAna, siddhisthAna tathA kalpasthAna | satataM cApyadhIyAnaH samyagadhyApayan bhiSak / ema A kAzyapa saMhitAnAM ATha sthAne che. 7 | | iha loke yazaH prApya zakraloke mahIyate // 13 // kyA sthAnamAM keTalA adhyAye? je vaidya niraMtara AyurvedanuM adhyayana triInaM viHiT trirAdhyAya rUmA kare ane bIjAne sArI rIte adhyayana karAve, nivAra vinAnAhya rAjajuthagwAni tu 8 te A lokamAM yaza meLavI IndranA lokamAM siddhayo dvAdazAdhyAyAH kalpAzcaivendriyANi ca / | pUjAya che. 13 zirAcItizAstatraM vi8muSyane 2 reganI utpattino prAcInakALa sUtrasthAna tathA cikitsAsthAna-e bemAM rakSA vadhatrANAdevaLa pAtAm | pratyekamAM trIsa, trIsa adhyAya che; nidAna- tenA saMrve saEA saMtAto pAkkA sthAna, vimAnasthAna tathA zArIrasthAna-e pUrve dakSa prajApatinA yajJamAM (zivanA traNemAM ATha, ATha, ATha adhyAye che; kepathI) mAra paDavAne trAsa thatAM deve
Page #773
--------------------------------------------------------------------------
________________ 732 kAzyapa saMhitA-siddhisthAna tathA RSio nAsabhAga karI rahyA hatA. banne matia vikSepa purata tat ra0 tyAre teonA dehamAM tathA cittamAM saMtApa nAnaH tat sarve munayo vATamAvatama! thavAne kAraNe badhA rogo utpanna thayA te pachI maharSi kazyape lokonA hita hatA. 14 mATe pitAmaha-brahmadevanI AjJAthI jJAnadRSTi te veLA korega kyA kAraNe dvArA joIne tapanA prabhAvathI Ayurveda utpanna thayo hato ? taMtra racyuM hatuM. e mahAtaMtrane RcIkanA jvaro gurutvAd gulmastu dhAvatAM plavanAt plihaa| pavitra putra jIva ke ajJAnarUpa aMdhakArathI bhramo viSAdAdviDbhedo dhAvatAM vegadhAraNAt // rahita thaIne saunI pahelAM grahaNa karyuM tRSNA ca raktapittaM ca zramAduSNe ca dhAvatAm / hatuM ane pachI te mahAtaMtrane e jIvake hikvAzvAsA kaphAdhikyAdvAvatAM pibatAM jalam // sArI rIte TUMkAvIne pharI (navA rUpamAM) prAgutpattistathA'nyeSAM rogANAM prikiirtitaa| racyuM hatuM, tyAre badhA munioe tene kRtatretAntaratvena prAdurbhUtA yathA nRNAm // 17 // bAlabhASita-eTale bALake kaheluM gaNIne dharmArthakAmamokSeSu vidyaablyshohraaH| pasaMda karyuM na hatuM. 18-20 e vakhate (teonA) zarIra bhAre kazyapanA AyurvedataMtrane grahaNa karI thavAthI vara, teonA deDavAthI gulmoga. vRddhajIvake saMkSipta banAvyuM teonA taravAthI plIhA-baroLa, viSAdathI tataH samakSa saMrghaSAmRni nIvara muviTorI bhrama, deDatAM AvelA vegane rokavAthI ja navacce nimajJa TgravArSiA jemAM vijhAne bheda garamImAM te roga vahIvaDhitarita kAmamajha muhUrtavat / 22I utpanna thaye hate; te ja pramANe doDI rahelA- tatastavamukta munayo vismathe jatA ene zramanA kAraNe tRSNA-vadhu paDatI taraza vRddhALave ceva nAma zipi rarUA. tathA raktapitta roga thayo hate. vaLI te pachI badhA RSionI samakSa pavitra veLA deDatA loko pANIne pItA hatA, thaIne pAMca varSanI uMmarano te jIvaka tethI teonA kaphamAM adhikatA thavAthI heDakI "kanakhala" nAmanA gaMgAnA dharAmAM eka tathA zvAsaroga thayA hatA. ema te veLA muhUrta eTale be ghaDI sudhI DUbI rahyo hato, bIjA paNa roganI utpatti kahelI che; ane pachI vaLiyAM tathA paLiyAMthI vyAsa manuSyonA e rogonI utpatti kRtayuga satya | thaIne te dharAmAMthI e bahAra nIkaLe tathA tretAyuganI vacce je pramANe prakaTa thaI hato. pachI te Azcarya joI munie hatI, te ja ahIM upara kahI che. e rogo | vismaya pAmyA hatA ane teoe te jIvaka lokonA, dharma, artha, kAma tathA mokSanA zizu-bALakanI avasthAmAM hato, chatAM tenuM viSayamAM vidyAne, baLane tathA yazane paNa "vRddhajIvaka" evuM nAma pADayuM hatuM ane harI lenArA che. 15-17 ane teNe TUMkAvelA (kazyapIya) Ayurveda lokenA hita mATe kazyape taMtrane teoe svIkAra karyo hato tema ja Ayuveda taMtra racyuM e vRddhajIvakane zreSTha vaidya banAvyo hate. tato hitArthe DhosAnAM pAna mafSA 28 kaliyugamAM vRddhajIvakIyataMtrane yakSe tathA pitAmahaniyogAcca dRSTvA ca zAnacakSuSA / / vAsya munie dhAraNa karyuM hatuM tapasA nirmitaM tantramRSayaH pratipedire // 19 // tataH kaliyuge naSTaM tantrametadyadRcchayA // 24 // jIvako nirgatatamA RcIkatanayaH shuciH| / anAyAsena yakSeNa dhAritaM lokabhUtaye /
Page #774
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMhitAkalpa-adhyAya (?) 733 vRdaLavavazena to vAna dhamatA raNa | pachI ziva, kazyapa tathA yakSane tapathI prasanna anAthANe pratAtha DhA~ tatramanuM mahattva | karI potAnI buddhi vaDe te vRddhajIvaka kRta te pachI kaliyugamAM devecchAthI e vRddha | AyurvedataMtrane dharma, kIrti tathA sukha jIvakIyataMtra nAza pAmavA mAMDyuM hatuM, | mATe tema ja prajAonI ati vRddhi mATe paraMtu lokonA kalyANa mATe "anAyAsa' | saMskArI banAvyuM hatuM eTale ke temAM ghaNA nAmanA yakSe te taMtrane dhAraNa karI rAkhyuM | sudhArA-vadhArA karI ziSyo-praziSyo dvArA hatuM ane te pachI e vRddhajIvakanA vaMzaja | | tene lokamAM pracAra cAlu rakhAvyA hatA. 27 buddhimAna vAsya munie anAyAse yakSane - have khila sthAnamAM zuM kahevAze? prasanna karI tenI pAsethI e ja vRddhajIvakanA sthAneSvaSTasu zAkhAyAM yadyannoktaM prayojanam // 28 // miTA taMtrane pAchuM meLavyuM hatuM. 24,25 tattadbhUyaH pravakSyAmi khileSu nikhilena te / vRddhajIvakanA vaMzaja vAsya munie te prathamanAM AThe sthAnamAM tathA teonI AyurvedataMtrane saMskAra karyo zAkhAorUpa adhyAyamAM je kaMI prayajana RgyajuHsAmavedAstrInaghIyAGgAni sarvazaH // 26 // ke viSaya kahela nathI, te te pharI vadhu zivakazyapayakSAMzca prasAdya tapasA dhiyaa| pramANamAM nIcenA 9mA khilasthAnamAM huM saMskRta tata punatatra vR nimaMtam II ra7 | | saMpUrNa kahIza. 28 dharmakIrtisukhArthAya prjaanaambhivRddhye| iti ha smAha bhagavAna kazyapaH / e vAsya muni Rveda, yajurveda tathA ema bhagavAna kazyape kahyuM hatuM. sAmaveda-e traNe vedane tathA te te vedanA | iti zrI kAzyapa saMhitAmAM kalpasthAna viSe "saMhitAaMgone prathama saMpUrNa bhaNyA hatA ane | kalpa" nAmano adhyAya 8mo samApta kalapasthAna samAsa
Page #775
--------------------------------------------------------------------------
Page #776
--------------------------------------------------------------------------
________________ maharSi mArIcakazyapa viracita kAzyapasaMhitA atha vA vRddhajIvakIyataMtra (au mAra mRtya ) 9: khilasthAna viSamajvara nirdezIya adhyAya 1lA athAto viSamajvaranirdezIyaM nAmAdhyAyaM sthApyAyAmaH || k|| iti ha smAha bhagavAn kazyapaH // 2 // have ahIthI viSamajvara nirde zIya nAmanA adhyAyanuM ame vyAkhyAna karIzu, ema bhagavAna kazyape ja kahyuM hatuM. 1,2 kazyapa pratye vRndrajIvakaneA prazna kazyapaM sarvazAstrajJaM sarvalokaguruM gurum / bhArgavaH paripapraccha saMzayaM saMzritavrataH // 3 // proktaM jvaracikitsAyAM viSamajvarameSajam / na nirdiSTaM bhagavatA viSamatvasya kAraNam // 4 // yuktaM satatakAdInAM vaiSamyaM viSamAgateH / avilo svaH dasmAt saMtato viSamaH smRtaH||I pretajvaro grahotthazca viSamaH kena hetunA / sarva zAsrAne jANanArA ane sa leAkeAnA guru-kazyapa gurune tratAnA Azraya karanAra bhRguvaMzI vRddhajIvake AvA sa'zaya pUchyo hatAH bhagavan! Apa bhagavAne varacikitsAmAM viSamajavaranu' auSadha kahyuM che, paNa e viSamajvaranuM kAraNa ke nidAna kahela nathI; vaLI viSama AgamanavALA 'satataka' Adi javaratu vaiSamya joke ghaTe che, paraMtu avisagI eTale bilakula nahi cheDatA sa'tatavara kayA kAraNe viSamajvara kahevAya che? 3-5 vivAnI thathA hAruM vachoDavavavAghayA // 6 // vaktumarhasi tattvena savizeSaM savistaram / tA have je kALe te viSamajavara prApta thatA hAya te kALane anusarI te viSamajavarane Ape kahevA jarUrI che; mATe tene vizeSatA sAthe vistArathI yathAtha rUpe kahevAne Apa yAgya che. 6 kazyapanA pratyuttara iti pRSThaH sa ziSyeNa praznaM provAca kazyapaH // 7 // alpaheturbahirmA vaikRto nirupadravaH / ekAzrayaH sukhopAyo laghupAkaH samo jvaraH // 8 // ziSya vRddhajIvake ema prazna pUchyo hatA tyAre kazyape temane prathama tA viSamajavaratuM lakSaNa kahyuM hatuM jenAM hetu-nidAne AchAM hAya, jenA mAga-AvavAnA vega bahArathI hAya, je eka vikArarUpa hAya, kAI paNa upadravathI rahita hAya, jene sAta dhAtuomAMthI kAI paNa ekanA ja Azraya hAya, jenA upAya karavA sahelA hAya ane jeneA pAka-pAkavuM-laghu-jaladI hoya te ' samavara'kahevAya che. 7,8 vitraNa : A sabaMdhe carake pazu cikisAsthAnanA 3 adhyAyamAM ahive gajavarasamajavaranuM lakSaNu AvuM lakhyuM che-'saMtApoDadhinno vAghatuLATImAM 6 mAtram | varveinaE jignAni mulamAdhyakSya zaLamU || '- je javaramAM bahAranA satApa athavA tapAre adhika hoya ane taraza vagere AchAM heAya te bahAranA vegavALA-samajavaramAM sukhasAdhyanAM lakSaNNA jANuvAM eTale ke lakSavALA e samavara sahelAIthI maTe tevA hAya che.
Page #777
--------------------------------------------------------------------------
________________ 736 kAzyapa saMhitA-khilasthAna uparyukta samajavarathI viparIta | gyAM ja pii gDha8 radhi mamT viSamajavara heya piNyAkamASavikRtI myAnUpaM tthaa''missm||14|| viSamastadviparyastastIkSNatvAt saMtato mataH / evaM vidhAni cAnyAni viruddhAni gurUNi ca / tadvat pretagrahotthA ye catvAro vissmaagmaat||9|| | sevate ca divAsvapnamajIrNAdhyazanAni ca // 15 // je vara upara jaNAvela samajavarathI | comavadhati tatha vimo vADaDazu nAthA viparIta lakSaNavALo hoya te tIrNapaNAthI je mANasa (prathamanA sAdA ke sama) yukta hoya che, tethI saMtataviSamajavara javarathI yukta thayo hoya ane upacArathI manAya che te ja pramANe pretabhUta tathA mukta thaI rahyo hoya ke tarata ja vadhu grahonA vaLagADathI je cAra jvaro utpanna | paDatA zrama tathA bhAre ane anukULa na thAya che, teo paNa viSama AvelA hovAthI | hAya evo apathya khorAka ane vadhu pramANamAM viSamajavara kahevAya che 9 pANInuM sevana karavA mAMDe, uparAMta dUdhapAka, uparyukta saMtata Adi jvarone viSama - khIcaDI, loTanA khorAka, mAMsa, barAbara kahevAnAM kAraNe nahi jAmeluM maMdika dahIM, pipAka-talane durjayatvA(durgrahatvA )dugragrahaparigrahAt / baLa, aDadanA vikAro ke padArtho, gAmaDAMvaiSaSe saMtatArI rAhavAtuvAdatam II 20 nAM athavA AnUpa-jalaprAya pradezanAM pazu e saMtata Adi-pAMca kvo durjaya pakSIonuM mAMsa tema ja e sivAyanAM heya che, duSTa grahavALI eTale haThIlA bIjAM paNa viruddha dravyo ke pacavAmAM hoya che, ugra grahonA parivAravALA hoya bhAre dravyone sevavA mAMDe; tema ja divase che tema ja dAruNa-kara paNa hoya che, te kAraNe nidrA seve, ajIrNa hoya chatAM te upara teonuM viSamapaNuM kahyuM che.10 khorAka khAdhA kare, teno (prathamane je satataka Adi cAra jvare paNa gayo hoya te ja) javara pharI Uthalo mArIne viSamajavara che vadhI jAya che ane tarata ja te aniyamita tathA satatInAM catuLa TikkAritam | samaye AvavA rUpe utpanna thAya che ane viSamaa pravakSyAmi TIMaaN nAte yathA zA e ja rUpe viSamajavara thaI jAya che. 13-15 te ja pramANe "satataka" Adi cAra viSamajavara thavAmAM bIjA paNa khAsa varonuM samayanA kAraNe viSapaNuM utpanna kAraNe ane te te viSamajavaranA nAmo thAya che, tene paNa have huM kahIza. 11 dhyApipu pADyuM ja sevata / zabdA viSamajvarane kaNa utpanna kare che? DhIlA pAnAni kSai saMtAni vA. samastA dvandvazo vA'pi dhamanI rsvaahiniiH| daivatAnAmabhidhyAnAd grahasaMsparzanAdapi // 17 // doSAH prapannAH kurvanti viSamA viSamajvaram // 12 // sadyo vAnto virikto vA snehpiito'nuvaasitH| be benA joDake ekatra thayelA vAtAdi | topannAlaM gurjanna thavAthuM sevA 28 de, rasavAhinI nADIomAM prApta thaI tathA salA vAyufthamAnta tiH | ekabIjAthI viSama-viruddha banI jaIne kupita kropavAsu raHIT pittava ja viSamajavarone utpanna kare che. 12 tatoDaW dhAtuvaijaLAdvipa nAyare vaDA viSamajvara ekadama utpanna thaI ekadama satato'nyedyuko vA'pi tRtIyaH sacaturthakaH // 20 // vadhe che tenAM kAraNe je mANasa, zarIramAM rahelA de pAkyA Dito muthamAno vA mumatra yo naH na hoya paNa kAcA ja hoya, te kALe kaSAya vyAyAmavAsthamitimAtramathI nam zarUA 3 dravyanuM sevana kare; tema ja lelupa banI neha, sA. sa.
Page #778
--------------------------------------------------------------------------
________________ viSamajvara nizIya-adhyAya 1lo 737 pAna, dUdha tathA bIjAM saMtarpaNa-pauSTika | che; tema ja svarasa Adi pAMca prakAranI kalpanAo dravyone sevavA mAMDe; athavA je devatAo | ke banAvaTe karAya che, teonuM paNa tasaNa javaramAM dvArA AkrAnta thayo hoya ane jene | prayajana karAya ema kahevAyuM che. A saMbaMdhe grahone vaLagADa paNa thAya athavA je kahevAyuM paNa che ke, "tumAvaziSTatu yaH ghodAtaratamAM vamana ke virecana sevyuM hoya | jugAmI ! sa SayaH pAyA thAt, sa vaccedathavA jeNe taratamAM nehapAna karyuM hoya ke | ruNajvare / / kaSAya yaH prayuJjIta narANAM taruNajvare / anuvAsana sevyuM hoya; vaLI je zItaLa sa sakaM swAsanuM vAhana gharAkRSota je kaSAyane upacAra tathA pacavAmAM bhAre khorAka dravyathI saLagaNa pANIthI ukALAya ane seve ke khAya ane vadhu paDatuM mathuna paNa temAMthI cothA bhAge pANI bAkI rahe tyAre te seve, teno vAyu kepe che-vikAra pAme che, amuka dravyane kaSAyakavAtha thayo gaNAya che; evA ane te vikRta thayele vAyu te mANasanAM kaSAya ke kavAthane taruNa javara ke navA tAvamAM je asthi-hADakAM tathA temAM rahelI majajA vigha prayoga kare, te sUtelA kALA nAgane pitAnA dhAtu sudhI pahoMcI jaIne, tyAM paNa kupita hAthanA agra bhAgathI sparza kare che ke sUtelA kALA ke vikRta banI jaI kaphane tathA pittane sApane jagADe che ema samajavuM; e ja kAraNe kaheluM che ke, "na kaSAya prayuSIta nALAM to paNa tarata ja kapAve che-vikRta banAve che, jvare / kaSAyeNAkulIbhUtA doSA jetuM suduSkarAH ||'tethI e mANasanI dhAtuomAM viSama paNuM- | mANasonA taruNa javaramAM vaidya kaSAya ke koI thaI jAya che, te kAraNe viSamajavara eTale | ukALAne prayoga na karAvo; kAraNa ke temAMnA ke aniyamita samaye Avate jato caDa- | kaSAya rasa AkuLa-vyAkuLa thaI khaLabhaLI UThelA Utara tAva utpanna thAya che ane te ja satata | doSone jItavA atyaMta muzkela bane che. A ja Utara tAva utpanna thAya che ane te ja satata | ekadhAre, anyadyaka ke dara bIjA divase abhiprAya carake cikitsAsthAnanA 3 jA adhyAyaAvanAra athavA tRtIyaka-dara trIjA divase | mAM Ama jaNAvyo che-"navavare divAsvapnannAnAgyaAvanAra tariyA tathA caturthaka-dareka cethA | GgAnnamaithunam / krodhapravAtavyAyAmakaSAyAMzca vivarjayet // ' divase AvatA-thiyA viSamajavararUpe thAya | navA tAvamAM divasanI nidrA, snAna, abhaMgache.(eTale ke e kAraNe utpanna thayelA viSama- tela mAlisa, kherAka, krodha, puSkaLa pavana tathA javara satata, anyUghuka, tRtIyaka tathA kaSAya ke kavAtha-ukALAne paNa tyAga karavo. caturthaka javara nAme kahevAya che) 16-20 viSamajvara caDa-Utare vivaraNa : ahIM mULamAM "vaSaya' zabda | na ca nopazamaM yAti na ca bhUyo na kupyati / 16 mA zlokanA bIjA caraNamAM je mUkyo che tene | zamaprakopayoH kAlaM na cAyamativartate // 21 // artha kasAyela dravya arthAta pAMca prakAranI je | . | viSamajavara zAMta na thAya ema na hoya, kaSAya kalpanA ke kaSAya-tUro rasa jemAM mukhya tema ja pharI na Ave ema paNa banatuM nathI; heya che tevI kalpanA ke banAvaTa e samajavAne e te potAnA UtarI javAne tema ja che; kAraNa ke kaSAya-sAyela ke tUrAzathI yukta rasa | pharI AvavAne samaya tyajato ja nathI. 21 vadhu paDato staMbhaka hoIne doSonI pravRtti thavA viSamajavaranuM svAbhAvika zamana deto nathI eTale ke maLAnuM staMbhana-rokavuM, aTa hAya ja nahi kavuM ke kabajiyAtane kare che, te kAraNe doSonI | ra ra svamavoza karachatyanAthAma: aparipakava avasthA mAM hoya che evA taraNa | ra di dvamAvattAnAM mAvAnAmati haMmavararA jvaramAM kaSAya ke kavAtha ApavAno niSedha karela che te viSamajvara anuzayAtmaka hoIne - kA. 47
Page #779
--------------------------------------------------------------------------
________________ 738 kAzyapa saMhitA-khilasthAna svabhAvathI zAMtine pAmate ja nathI; kAraNa bAkI rahelA te dezane grahaNa karI pitAnA ke svabhAvathI zAMta thayelA bhAvono pharI yogya sthAne prApta thAya che, tema ja bAkI saMbhava ja na hoya; arthAt viSamajavara rahela te doSa potAnA sthAnamAM lIna thaI svabhAva naSTa thato ja nathI, te kAraNe vAraM- bharAI rahIne kALanA baLane Azraya karI vAra potAnuM svarUpa te prakaTa karyA ja kare che. rasanA sthAnamAM pahoMcI jAya che ane pachI viSamajavaranAM A lakSaNe chUTe ja nahi pharI pharI te viSamajavarane utpanna karyA jvarapravegoparame dehI mukta ivekSyate / kare che. 25-27 tathA'pyasyAmavasthAyAmebhiliGgairna mucyate // 23 // vivaraNa: aSTAMgasaMgrahakAre cikitsAsthAnanA HvasthA kAmadhumitA 1 lA adhyAyamAM A saMba' che Ama kahyuM che kenaatynnlipsaaglaanibhyaaN zirasogauraveNa ca // 24 // 'AmAzayastho hatvA'gniM sAmo mArgAn pidhApayan / viSamajavarano mATe vega khUba zAMta viddhAti kavaraM yoH ..' arthAta AmAzayamAM bharAI thaI jAya che, tyAre tene rogI jANe ke rahelo te bAkIne doSa mArgane DhAMkI rahyo hoya che ane te jaTharanA agnine haNI nAkhI-e cho "have huM javarathI mukta thayo chuM" tepaNa te | karI nAkhe che, jethI khorAka pacato nathI ane mANasanI e avasthAmAM moDhAnuM virasapaNuM- | AmarasamAM UlaTo vadhAro thayA kare che, tethI e be svAda jaNAvuM, thoDA thoDA pramANamAM ! ja bAkI rahela deSa pharI pharI javarane utpanna karyA moDhAmAM kaDavAza, tIkhAza ke mIThAza vagere. | kare che. 25-27 ne anubhava, khArAka para vadhu IchI viSamajavaranI vadha-ghaTa thayA kare na thAya, glAnino anubhava tathA mAthAnuM che, temAM kAraNa bhArepaNuM lakSaNethI te chUTato nathI.23,24, 35mahiroLa maTaza viSamajvara vAraMvAra thAya tenAM kAraNe | saghaM kAti kRtti manapAlItA28 punaH punaryathA caiSa jAyate tannibodha me| cikitsAnA vizeSathI eTale ke amuka niramA yojI viSamatunA | ravA khAsa cikitsA karyAthI ane te viSamavaayusthosskopaante labdhamArgo yathAkramam / javaranA kAraNarUpa doSanuM potAnuM ja baLa doSazeSaM tamAdAya yathAsthAnaM prapadyate // 26 // ochuM thavAthI e viSamajvara kSaya pAme sadoSazeSaH sve sthAne lInaH kaalvlaashryaat| che-e che thAya che ane samAna guNano sasthAnakupA mULa nanati "I ra7 | Azraya maLavAthI te viSamajvara pharI evo te viSamajavara je kAraNe pharI vRddhi pAme che. 28 pharI AvyA kare che, te kAraNe paNa have toDya nivRtti saMgALa yathA sIH vamavitA tame mArI pAsethI sAMbhaLo. te viSamajvara punaH punaH pravRti kSataidhano sAra thayAmAM je kAraNarUpa hoya che, tevA | svadhiSThAnamAchitya zaktiH zAntatA vaDA doSa vaDe tenA mArgo rokAI rahyA | vaDhaMDhathati kSINothano pi sanArUpa hoya che, eTale ke te deSanA nIkaLavAnA jema dIva telarUpa iMdhaNa khUTatAM mArgo, maLothI raMdhAI gayA che, tethI e | svabhAvathI nivRtti pAmI ochI thaI jAya deSa saMpUrNa rIte bahAra nIkaLI zakato | che ane pharI pharI prajvalita paNa thAya che, nathI; tethI e deSa pharI pharI kope-Uthalo te ja pramANe pitAnA AzrayasthAnane mAre che ane tene aMte vAyune anukrame Azraya karI te viSamajvara paNa deSarUpI mArga maLI rahyo hoya che, tethI e vAyu ! IMdhaNa khUTI jatAM vAraMvAra zAMta thaI
Page #780
--------------------------------------------------------------------------
________________ viSamajvara nizIya-adhyAya 1le 739 thaIne paNa cogya samaye pharI pharI baLane | chAtI hoya che; ane te javara eka divasadarzAvyA paNa kare che. 29 30 rAta (24 kalAka) sudhI rahIne mANasanI - " satataka" nAmane viSama-vara | chAtImAMthI ja bahAra nIkaLelo hoya che; ane tenuM sthAna vaLI te javarane doSa "rasa" dhAtuno Azraya tudoSamazritya niti nimena ghA karI jyAre potAnuM baLa darzAve che, tyAre atre ra vAtu Tim | rU| potAnA kALe anuSaMgI eTale saMbaMdha darzA didaM ra thAvouM va: satata tadA | vavAno svabhAva dharAve che; te anyadhaSka sthAnamAmariyeta ye mAtya vartata / rUA. | javara potAnA samaye ja utpanna thAya che. 33 je javara pitAnA kAraNarUpa doSane | vivaraNa: A saMbaMdhe paNa carake cikitsAAzraya karI niyamathI niyata-kAyama rahA | sthAnanA 3 jA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke - kare che ane divase ne rAte paNa potAnA | 'DhoSo mevovA kathvI nArIratye havA saTkAlarUpa hetuthI karAyela baLane paNa darzAvyA jenA kutte maharniza -virodhIonI kare che ane beya kALe pitAnA deSane | sAthe maLele doSa medane vahana karatI nADIomAM anusarI ekadhAro rahyA kare che, te | prApta thaI divase ke rAte eka vakhata AvatA "satataka" nAmane viSama jvara kahevAya che azuSka nAmanA javarane kare che." 33 ane jene te sArI rIte Azraya karIne tRtIyaka viSamajvara rahe che, te enuM sthAna AmAzaya ja ! knntthstRtiiyksthaanmhoraatraaccyutsttH|| 34 // hoya che. 31,32 uraH prapadyate'nyasmAdahorAtrAyathAkramam / vivaraNa: A saMbaMdhe carake cikitsA- dhArtAizrito roSa | ha mUchatArUA. sthAnanA 3 jA adhyAyamAM te "satataka' nAmanA pratini nitti na ra tRtIyA viSamajavaranI saMprApti A prakAre darzAvI che- | 'tRtIyaka" nAmanA viSamajvaranuM "dhAravAzraya: prAyo roSa: satatayuM ramuM / sAthanA | sthAna kaMTha-gaLuM hoya che, te divase ane kutte vRddhikSayAmam | mahorAtre satatako | rAte akhkhalita rahe che te pachI anukrame hai Avanuvartate I wAtrAkRtikULAnAM prArthavAnya- teno deSa chAtImAM prApta thAya che ane tamAn '-jeNe lagabhaga rakta dhAtune Azraya | te pachI e jvara (UtarI jaI) dareka karyo hoya, te doSa ghaNuM karI "satataka' javarane bIje divasa javA jaI trIjA divase pharI utpanna kare che; e "satataka" nAmane viSama Ave che; ema (ema dareka trIjA divase javara tenA pratyenIka-virodhIothI yukta hAI AvanAro te tari tAva) tRtIyaka javara te te kALe vadhavA tathA ghaTavAnA svabhAva dhAraNa kahevAya che; e tRtIyaka varane rasa kare che. vaLI te satataka javara kAla, prakRti ke dhAtune Azraya hoya che; umA-garamInI duSyamAMnA koI paNa ekanI pAsethI baLa meLavIne | sAthe te mUchita hoI vadhyo hoya che ja divase tathA rAte be kALane anusare che. 31,32 ane dareka trIjA divase nivRtti eTale anyAzka viSamajvara pitAnI utpattine kare che, tethI ja te kAratvathAnamAtrAdurazutA | 'tRtIyaka" kahevAya che. 34,35 rone haM samAi yA te thIm II rUrU | vivaraNa: ahIM Ama jaNAvavA mAge che tADanuSa vAhe gAyo | che ke gaLArUpI sthAnamAM je doSa rahyo hoya che, "anyadaSka" nAmanA viSamajavaranuM sthAna | te eka divasa (24 kalAka) te ja pitAnA
Page #781
--------------------------------------------------------------------------
________________ 94% kAzyapa saMhitA-khilasthAna sthAne rahI anukrame nIce UtarI bIjA divase | vivaraNa: ahIM jaNAvela tRtIyaka tathA chAtImAM pahoMcI jAya che; ane tyAMthI AmAzaya | caturthaka javaranA saMbaMdhamAM carake paNa cikitsAsudhI pahoMcI jAya che. ema AmAzaya sudhI | sthAnanA 3 jA adhyAyamAM Ama kahyuM che kepahoMcIne te doSa pUrvokta kramAnusAra rasavAhinI- | "koSoDasthimanA kuryAta tRtIyatuthI"-je deSa onA mArgone baMdha karI de che; ane te ja kAraNe mANasanAM asthi-hADakAM tathA majjAmAM pahoMcI e tRtIyaka javara eka divasa choDI trIjA divase gayo hoya te anukrame tRtIyaka tathA caturthaka eTale ke 48 kalAkamAM eka vAra utpanna thAya che. nAmanA javarane utpanna kare che-eTale ke asthimAM caturthaka viSamajvara gayela deSa tRtIyaka javarane ane majajAmAM gayelo murAdatam | rUDo doSa caturthaka javarane utpanna kare che ' ema kahyA mahotrA putaH sthAnAdo joDavaMtigte pachI carake tyAM ja A beya javaranI gatie tataH punarotrAdura tapa 37 paNa Ama darzAvI che; jema ke, "janiMdrAntatRtiiye cApyahorAtre rasadhAtau prakupyati / rAnyecurdoSasyoktA'nyathA praiH| raktamevAbhisaMsRjya caturthakaH sa vijJeyazcirasthAyI mhaajvrH||38|| kuryAdanyedyukaM jvaram / mAMsasrotAMsyanusato janayettu gambhIrasthAnasaMbhato dhaatsNkrdssitH| tRtIyakam / jvaraM doSaH saMsRto hi medomAge ctuvayitva varlDa kAhe karatoH ziti strI para cam -te tRtIyaka tathA caturthaka javaranA deSanI tridoSasaMbhavatvAcca bhuutsNsprshnaadpi| gatine bIjA taMtrakAroe Ama bIjA prakAre sucito ghera rasmIthenamupara aa che. paNa kahI che; jema ke eka gati be dhAtunA cotho viSamajavara je thAya che tenuM aMtaravALI hoya ane bIjI gati eka dhAtunA sthAna mastaka hoya che. tene deSa paNa aMtaravALI hoya che. te ja kAraNe anyagSkane. eka divasa-rAta rahI potAnA sthAnethI deSa rudhirane Azraya karIne ja anyaduSka varane nIce Utare che ane tyAMthI UtarI te deSa | utpanna kare che; paraMtu te doSa jyAre mAMsanA eka divasa-rAta kaMThamAM rahe che ane te strotone anusare che, tyAre tRtIyaka javarane pachI e sthAne paNa eka divasa-rAta utpanna kare che, ane te deSa medanA mArgane paNa rahIne te doSa tyAMthI nIce UtarI chAtImAM jyAre Azraya kare che, tyAre "caturthaka' nAmanA prApta thAya che. pachI trIjA divase paNa te javarane utpanna kare che, arthAta doSonI gatie deSa rasadhAtumAM prakopa pAme che; ema te krame za: pratidina eka divasa choDIne athavA be javarane caturthaka javara jANo. e mahAvara divaso choDIne kahI che; jyAre eka divasanA UMDA sthAnamAMthI utpanna thayela hoya che aMtaravALI gati thAya che tyAre tRtIyaka javara ane dhAtuonA saMkara-mizraNathI dUSita ane be divasanA aMtaravALI deSagati thAya che thayelo hoya che ane potAno samaya tyAre te "caturthaka' javarane utpanna kare che ? thatAM potAnuM baLa darzAvIne mANasanA suzrute paNa uttarataMtranA 39 mA adhyAyamAM uparyukta mastakamAM te lIna thAya che; ema te gatione A prakAre kahI che; jema ke- tad caturthaka vAra traNe doSonA prakopathI utpanna rasaraktasthaH so'nyeyuH pizitAzritaH / medogtstRtiiyethAya che, ane temAM bhUtaDAno paNa | stDha rathi jJAtiH punaH || kuryAturtha voramanta% sparza hoya che, te kAraNe tenI cikitsA | roNAsaram "-rasa tathA rakta dhAtumAM rahelo doSa karavI muzkela bane che, te paNa e varanI "saMta" nAmanA viSamajavarane utpanna kare che; cikitsA karavAnI zarUAta te avazya , ane te deSa jyAre mAMsa dhAtune Azrita bane karavI ja joIe. 36-40 | che tyAre anyagSka" nAmanA javarane utpanna kare
Page #782
--------------------------------------------------------------------------
________________ viSamajvara nirdezIya--adhyAya 1 lA ' che; paraMtu e ja dAya meda dhAtumAM paheAMcyA hAya tyAre trIjA divase AvatA tRtIyaka ' - javarane utpanna kare che; paraMtu e ja dASa asthi-hADakAM tathA majA dhAtu sudhI paheAMcI jAya che tyAre rogonA saMkara-mizraNurUpa ane aMtaka-yama jevA dhora-bhayAnaka evA caturthaMka va.ne utpanna kare che.' 36-40 viSamajvaramAM ali, heAma tathA maMtrothI pApa nivArIne zivanuM zaraNa levu balibhiH zAntihomaizca siddhairmantrapadaistathA / pApApaharaNaM cAsya kartavyaM siddhimicchatA // 41 // bhUtezvaraM nIlakaNThaM prapadyeta vRSadhvajam / viSamajavaramAM peAtAnI cikitsAnI siddhi ke saphaLatAne icchatA vaidya khalidAne vaDe, zAMti mATenA hAmeA vaDe ane siddha evA ma`trAnAM pado vaDe (viSamajavaranA ) rAgInuM pApa dUra karavuM joIe; temaja bhUtAnA Izvara vRSabhadhvaja nIlaka'ThaM-ziva bhagavAnanuM zaraNa svIkAravuM. 41 RNa viSamajavaranuM lakSaNa cirAnubandhI viSamo yathAkAlaM vivardhate // 42 // ekAhAcca dvyahAJcaiva tryahAccaturahAttathA / lAMkhA kALanA anukha'dhavALeA jINu viSamajavara eka, be, traNa ane cAra divase peAtAnA samaya anusAra vadhe che. 4ra viSamajvara pAMcamA ke chaThThA divase kema na Ave ? paJcame'hani SaSThe vA kasmAdeva na jAyate // 43 // tasya tvAmAzayaH sthAnamuraH kaNThaH zirastathA / sthAnamanyattato nAsti sthAnAbhAvAnna jAyate // 44 viSamajavara pAMcamA ke chaThThA divase kayA kAraNe utpanna thatA nathI? te praznaneA uttara A che ke e viSamajavaranuM sthAna AmAzaya chAtI, kaMTha-gaLuM tathA che; paraMtu e sivAya khIjuM kAI paNu tenuM sthAna nathI, tethI te jvara pAMcamA ke chaThThA divase utpanna thatA nathI. 43,44 mastaka 741 kace| viSamajvara kaI dizAnA hoya ? AgneyaH cAt satato vAyaththo phi dvitIyaH| vaizravastRtIyaH svArecAnatu caturthaH // dh // pahelA satatajvara agni dizAnA hAI Agneya' agninA sa`kha'dhavALA hoya; bIjo anyaghuSka viSamajvara vAyavya dizAnA hAI ' vAyavIya ' ke vAyudevanA sa'kha'dhavALA hoya; trIjo tRtIyaka viSamajavara vizvadeva sabaMdhI hAI vizvadevA ' devA sAthenA sa''dhavALA hoya; ane ceAthA caturthAMka nAmanA viSamavara IzAna dizAnA sadhavALA hAI IzAna devanA sa''dhavALA hAya che. 45 harakAi vara mukti veLA kema vadhe che ? smAt pakSILavaTaH zrInadhAtusraunalaH / kyo vivadhate nantoma kSAre virovataH // 46 // jenuM khaLa kSINa thayu hoya ane jemAM dhAtuo, tenu khaLa tathA ejasa kSINa thayAM heAya evA mANasanA vara mekSa kALe eTale ke te mANasane cheADatI veLA khAsa karI kema vadhe che? 46 6 ** meAkSakALe eTale ke UtaratIveLA jvara vadhe che tenAM kAraNA temAvAdAghena vAyunA'sthA tamaH | saMkSILavaryataH sneAmimUhitaH / zAnto'pi tadupAdAnAdyathA dIpo na ( 'nu?) dIpyate // taddaddAtuje kSIne khvaH kSILavajovi kSam | nirupAdAnadoSatvAnmokSakAle vizeSataH // 48 // hetuzeSamazeSeNa dahan darzayate balam / sapratIkAra vezeSyAt prazamaM yAti hanti vA // 49 // jema gatinA abhAvane lIdhe bahAranA vAyuthI AkrAMta thatA tathA vATa kSINa thavAthI anusarI rahelA tathA sneha-ghI-tela tathA vAyuthI cApAsa prasaratA zAMta thatA dIvA peAtAnA upAdAna kAraNa mULane anusarI pAchaLathI vadhu prakAze che, te ja pramANe dhAtu tema ja khaLa kSINa thavAthI vara kSINa aLavALA thavA chatAM paNa upAdAna kAraNa-
Page #783
--------------------------------------------------------------------------
________________ 72 kAzyapa saMhitA-khilasthAna daSathI rahita thaye heya tepaNa bAkI rahelA zItaguhAnighoghavAna jo huM hetu ke nidAnane saMpUrNa bALI nAkhate to kavAthI ripothAnanivartana | pachA mokSakALe eTale ke mANasane cheDatI vAyuccha zItalAmAthAt zahthAnuyo yathA veLA ke UtaravAnA samaye vizeSe karI vadhu vIdiguNa: saumyamAzethosuryAskRtaH pika pramANamAM baLa darzAve che ane te veLA hetunAjona mahatA H1 di vaDhavattA vizeSa cikitsA karavAthI zAMtine pAme tasmAta pUrva kavare phIta pazcAddA pravartate padA, che, athavA koI cikitsA na karAya te vAyu vyAyI, vizada, zItaLa, rUkSa, rogIne mArI ja nAkhe che. 47-49 cala tathA khara-kaThora ke kharasaTa guNavALe javarathI mANasa chUTe che kyAre ? hoya che; pitta Aneya hAI agninA pAkAdvA zamanAdvA'pi zodhanAdvA hRtAdhike / / saMbaMdhavALuM hoI uSNa, tINa, thoDA svAratha rove zuddhasrota viSNu pApanA pramANanuM, halaku tathA drava pravAhI hAya doSane pAka athavA pAcana thayA pachI che. kapha saumya hoI somanA saMbaMdhavALo athavA zamana ke zodhana auSadhathI vadhu | zItaLa, bhAre, sinagdha, baLavAna tathA pramANamAM doSa harAyo hoya ane te doSa ghaNuM pramANavALA che. vaLI te kapha maMda pitAnA sthAnamAM jyAre sthiti karI rahyo ke ochA pramANamAM vyavAyI hoya che ane hoya tyAre jenA strota zuddha thayA hoya lAMbA kALa utpattivALe tathA nivartana e mANasa jvarathI chUTI jAya che. 50 pAmanAra eTale ke dUra thanAra hoya che. javarathI chUTavAmAM upara darzAvela traNa paNa vAyu zItaLatArUpa guNathI kaphanI samAnasivAya kaI kAraNa na hoya tAvALe hAI baLavAna banIne kaphano anunirdisstto doSapAkAderasmAddhetutrayAt param / bala hoya che eTale ke kaphanI pAchaLa rahI bhanyatra caiva nAnyo'sti hetu ravimokSaNe // 51 // tejobaLa ApyA kare che. vaLI kaphane deSano pAka Adi je traNa hetuo je saumya guNa hoya che te kharekhara baLaupara kahyA te sivAya bIjuM kaI paNa vAna hathi vAna hoya che, paraMtu pittane je Agneya kAraNa javarathI chUTavA mATe kahela nathI. 51 guNa hoya che, tene durbaLa gaNyo che, e DhiyA javaranI pravRtti vakhate prathama ja moTA kAraNe kaphane kharekhara vadhu baLaTADha ane pachI dAha kema? vAna kahyo che ane tethI ja javaramAM prathama kasmAddoSaparikSobhe prAyazaH zItapUrvakam / zIta ke TADha vAIdAha utpanna thAya che. 53-56 nirvartate jvaro jantoH pazcAhAhaH pravartate // 52 // uparanA viSayanI ja pharI vadhu spaSTatA doSanI parikSAbha eTale prakopa thAya | QTutorimArA yAmizca thatA saET tyAre lagabhaga ghaNuM karI prathama zIta pravRtti 3urimArAmaM thAta tavA pitta pravuti pachI kare che-eTale ke varanI zarUAtamAM rAmayimirjhA rAte tasmina kuNI mA lagabhaga prathama TADha vAya che ane pachI dAha | zai1 ml mAnava yathAvachItapUrva pa8ll thAya che; ane te pachI kayA kAraNe vara | pitAnA veganuM pariNAma thavAthI ane dUra thAya? para uSNa kriyAonA kAraNe paNa jyAre kapha uparanA praznano pratyuttara ! atizaya zAMti pAme che tyAre javaramAM vArthavAthI viraH zIta kSatraH vaDA | pitta prakopa pAme che-jera kare che, ane pittamAzeyamukha tIkSAmAM pu dravam parA te pitta paNa potAnuM pariNAma thavAthI
Page #784
--------------------------------------------------------------------------
________________ viSamajvara nirdezIya adhyAya 1 le A ane kriyAo dvArA jyAre atyaMta zAMti pAme che tyAre mANasa sukhI thAya che; ema jvaranI zItapUrvanI pravRttimAM e mATuM kAraNa je hAya che, tene ahIM kharAkhara kahela che. 57,58 mANasane dAhapUrvakanA jvara Ave che tenAM kAraNa matha kasmAjjvaro jantorjAyate dAhapUrvakaH / 8 va hetu trAhi yahIyastyAghuddAdataH // 2 // matyudIrNa yadA pittaM vAyunA'lpena mUcchitam / manubaddhaM rasasthAne zleSmaNA'lpabalena ca // 60 // dAhaH pUrva tadA jantoH zItamante pravartate / khodvepakaH sapralApasmRtibuddhipramohanaH // 61 // have mANasane kayA kAraNe dAhapUrvaka jvara utpanna thAya che? enA uttara paNa A ja che ke, temAM paNa khaLavAna hetu te A ja kahela che ke, je kALe mANasanA zarIramAM pitta ghaNuM vikAra pAmIne kApyuM hAya, tyAre te ja pitta, echA pramANavALA vAyu sAthe mUrchita thaI-maLIne rasanA sthAna -AmAzayamAM anusare che; ane tyAM echu' baLa dharAvatA kapha sAthe paNa te mUti thaI maLe che; pachI te sthitimAM tyAM AmAzayamAM pittanI adhikatA haiAvAthI prathama dAha utpanna thAya che ane chelle kapha pravRtta thAya che eTale ke peAtAnuM kAma karavA lAge che, tyAre kapArI sAthe pralApa-akavAda smaraNazaktinA pramAha tathA buddhineA ke jJAnazaktinA paNa atyaMta mAha utpanna thAya che. 59-61 uparyukta eya jvara saMsaga ja che tAvetau zItadAhAdI jvarau saMsargasaMbhavA / asAdhyaH kRcchrasAdhyo vA dAhapUrvI jvarastayoH // 62 upara e jvare je kahyA jemAM prathama TADha vAI ne dAha cAlu thAya che te pahelA ane jemAM prathama dAha utpanna thaIne pAchaLathI zIta jaNAya che te khIjo jvara, 743 wm e eyanI utpatti sa'saga thI ja thAya che; ane temAMnA je bIjo dAhapUrvaka utpanna thAya che te asAdhya athavA kRSTrasAdhya hoya che. vRddhajIvakanA prazna pratyanIkaguNAH santo doSA vAtAdayaH katham / saMbhUya kurvate rogAnnAnyo'nyaM zamayanti ca // 63 // vAtAdi dASA eTale ke vAta, pitta ane kapha-e traNe, ekakhIjAthI viruddha guNAvALA che, chatAM tee ekaThA maLI rAgeAne kema kare che? ane te ( ekakhIjAthI viruddha hAI) ekabIjAne kema zamAvI detA nathI ? 63 kAzyapane pratyuttara svamAvATyUbaLAovA mAnyonyazamanAH smRtAH| yasmAttasmAdbahuvidhAH saMsRSTAH kurvate gadAn // 64 viddhA muLatoDyonyaM jAya savAo yathA / teo svabhAvathI ja dUSaNarUpa che eTale ke dUkhyAne kRSita karavAnA ja teonA mULa svabhAva che; te ja kAraNe teo DhASA kahevAya che, tethI ja teo ekakhIjAnuM zamana karanArA ke ekabIjAne zAnta karI denArA thaI zakatA nathI, paNa e ja kAraNe-eTale ke doSarUpa ja hAI ekabIjA sAthe maLIne aneka prakAranA rAgeAne ja utpanna kare che; jema satyAdi guNA ekabIjAthI viruddha hevA chatAM ekabIjA sAthe maLIne (eka khIjAthI viruddha evAM ) kAryane ( avazya ) kare ja che. 64 vRddhajIvakanA prazna ziraH saMtapyate kasmAjjvaritasya vizeSataH // 65 // sati sarvAGgatApe ca zaityaM bhavati pAdayoH / je mANasa javarathI yukta thayA hoya tenuM khAsa karI mastaka kema vadhu saMtApa pAme che-AkhAye zarIra karatAM mAthAnA tapArA vadhAre kema heAya che ? tema ja javaravALA mANasanAM badhAM aMgeAmAM tArA hAya chatAM tenA beya paga zItaLa kema hAya che? 65
Page #785
--------------------------------------------------------------------------
________________ 748 kAzyapa saMhitA-khilasthAna kAzyapane pratyuttara te uSNatAne bAdha karanArI ke dAbI denArI rorAvRtAtyATUrvapallIca tenA / dadA | thAya che. tethI varanI uSNatAthI je doSa dudhiniyALa rAiraH saMtathin | pakava thavA joIe te pAkatA nathI, paNa UlaTA tenAtivRddhina samidhAtu karatA 67 | | apakava ja rahIne ja javaranI mudatamAM vadhAre adhaH prapadyate tena zaityaM bhavati paadyoH|| karanArA ja thaI paDe che. jema koI agni javaravALAnA doSe ke maLethI (tenA gRha tenAM dvAra je baMdha rAkhyAM hoya te sArI zarIranA) badhAye mArgo bharAI gayA hoya rIte tapI rahyuM hoya che, tethI temAMnI uSNatA che, tema ja teja athavA pittane svabhAva paNa adhika thayA kare che. ane cAre bAjuthI (agnirUpa hoIne) UrvagAmI ja hoya te uSNatA, e agnigRhane khUba ja tapAvyA che eTale ke pittanI gati svabhAvathI ja kare che, paNa te agnigrahanAM dvAra je ughADI (agninI peThe) UMce janArI hoya che ane nAkhavAmAM Ave to te ja kSaNe te agnigrahanI IndriyonI adhikatA hovAne kAraNe vara. uSNatA ochI ja thaI jAya che. te ja pramANe, vALA mANasanuM mastaka adhika saMtApa pAme (javaramAM) mANasonA strota ke zarIranI che, vadhu tapI jAya che. vaLI e rIte aMdaranA maLamArge doSo vaDe DhaMkAyelA hoya vadhI gayela e tejarUpa pittanA kAraNe che, tethI ja javaranAM nidAna tathA baLanA somavAta-kaphadoSa atizaya vadhu pIDAya che. Azraya anusAra te javarayukta mANasamAM eTale ke nIcenA bhAga tarapha javA mATe tenI uSNatA vadhe che (kema ke strotorUpa mArgo tenA para dabANa thAya che, tethI ja ema cAre bAjuthI do vaDe DhaMkAyelA heI dabAyela te samadhAtu-kapha, nIcenI bAju | baMdha ja thaI gayA hoya che, tethI e prApta thAya che, tethI ja e javaravALA mANasa- mANasanA te varayukta dehamAM varanI uSNatA nA beya paga zItaLa thAya che. da6,67 | vadhyA ja kare che ane tethI te te aMdaranA jvaravALAnI cikitsA saMbaMdhe sUcanA | a5kava doSo pakava bane che ane te dezo comAmilaMta gharroririyAvidhiH 68 pokA jatA ApoApa ja che - pAkI jatAM ApoApa ja javaranI uSNatA kriyate netaraH kasmAcchIta uSNasya baadhkH| ochI thatI jAya che;) e ja kAraNe dezothI vaghADajyAre saMta Teggia I SI | DhaMkAyelA sotAne (aMdaranA daSiAnA paribhvtytydhikstuussmaa sarvataH pritaapnH| pAka dvArA) ughADI nAkhavA ke khullA karavA sa evodghATitadvAre mandIbhavati tatkSaNAt // 7 // mATe varamAM prathama uSNa ja cikitsA evamAvRtamArgeSu doSaiH srotaHsu dehinAm / / krama ISTa gaNAya che; paraMtu zItaLa guNayukta jvaroSmA vardhate dehe yathAhetubalAzrayam // 71 // cikitsAkrama je karAya te e zItaLa guNa te uddhATanArtha tatteSAmuSNopakrama iSyate / te srotamAM bharAyalA dene ke maLIne tamanodina: zItalu vitta dohara | UlaTA tyAM ne tyAM ja thaMbhAvI denArA javaranI uSNatAthI rogI tapI rahyo | ke sajajaDa jamAvI denAra nIvaDe che tethI hoya che, te samaye prathama uSNakriyAno javaranI mudatamAM UlaTe vadhAro thayA kare krama-eTale ke sau pahelAM garamI Apa | che; e kAraNe javaramAM prathama ja uSNa nArI-garama ja cikitsA karavI joIe. cikitsAkriyA karAya te ja e maLamArgo paNa zItaLa cikitsA (javaramAM) prathama mAM bharAyelA deze ke maLane ogALI na ja karAya; kAraNa ke zItaLa cikitsakama | kADhanAra thAya che (ane te ja javaramAM
Page #786
--------------------------------------------------------------------------
________________ viSamajvara nizIya-adhyAya 1lo 745 vega paNa ocho thAya che ) 68-72 agnine pradIpta kare che ane AmanuM tathA doSanuM javaranI cikitsAne krama (cAlu) jaladI pAcana kare che. vaLI te garama pANI kaphane tasmAduSNAmbu pAnAya jvaritAya pradIyate / sUkavI nAkhe che ane thoDuM paNa jo pIdhuM hoya tenAjI hovA parathane vAzcimaDhI che te ye tarazane chipAvavA te samartha thAya che. varodhdhA mAM pati vivadhazra zAtA. paNa tathAyuktamapi catannAtyarthotsannapitte jvare tRSNA nivartate cAzu prakAGkSA copajAyate // 74 | sadAhabhramapralApAtisAre vA pradeyaM uSNena hi dAhabhrama e kAraNe varavALA mANasane (taraze | prApaIutArA mUyoDamivardhanta zatenopAnita | lAge tyAre) pIvA mATe garama karI (ukA. ! ema javaravALAne garama pANI ApyA karavuM te LeluM pANI ApyA karavuM joIe. tethI | egya ja che, te paNa je javaramAM pittane vadhAre e mANasanA doSa pAkavA mAMDe che, zarIra | ke prakopa thayo hoya tyAre ane tethI dAha, ne jaTha rAtri cAre bAjuthI pradIpta thAya che; bhrama, pralApa-vadhu paDato bakavAda tathA atisAratema ja jvaranI uSNatA mRdutAne pAme che jhADA paNa je sAthe cAlu hoya, to te garama pANI ochI thavA mAMDe che. vibaMdha eTale ApI zakAya ja nahi; kAraNa ke e sthitimAM je jhADAnI kabajiyAta paNa atyaMta zAMta thavA garama pANI ApyuM hoya te te dAha, bhrama, pralApa tathA atisAra-jhADA ekadama vadhI jAya che; mATe mAMDe che; taraza paNa ochI thAya che ane javaranI e avasthAmAM to zItaLa pANI ja prakAMkSA eTale jamavAnI IcchA paNa utpanna ApavuM joIe, jethI te dAha vagere zAMta thAya che. 73,74 thAya che. vivaraNa: A saMbadhe paNa cikitsAsthAnanA | pittajvara vinA ja uSNa cikitsA karAya 3 jA adhyAyamAM Ama kahyuM che " ritastha vAya-| ne pitta vAtuLa vidhiH vApI samutthAnadezakAlAnabhisamIkSya pAcanArtha pAnIyamuSNaM / tatrApyanuSNazItAdirupacAro vidhIyate // 75 // prayacchanti bhiSajaH, jvaro hyAmAzayasamutthaH, prAyo - harakoI uSNa cikitsArUpa upacAra, meSagAna gAmArA samuthAnAM viIRALA vAnavamanA- | pittajavara sivAyanA bIjA jayarone nAza patarpaNasamarthAni bhavanti, pAcanArtha ca pAnIyamuSNaM, karanAra thAya che; paraMtu e uSNajavara ke tasmAdetajjvaritebhyaH prayacchanti bhiSajo bhUyiSThaM, taddhayeSAM pittajAramAM to anuSNazIta-eTale ke je pItaM vAtamanulomayati, agnimudaryamudIrayati, kSipraM jarAM cikitsA uSNu na hoya tema ja zIta paNa na gacchati, zleSmANaM ca parizoSayati, svalpamapi ca pItaM hoya, te-samazItoSNa cikitsArUpa upacAra tUWIFrAmanAthaigyate'-javaravALA mANasanAM zarIra, ja karAya che. 75 javaraniMdAna, deza tathA kALa tarapha dhyAna ApI vaidyo ( Ama tathA maLanuM) pAcana karavA mATe upayukta sAta viSamajavaranI cikitsA ukALeluM garama pANI tene Ape che; kAraNa ke hara kahevAnI pratijJA kaI javara AmAzayamAMthI utpanna thAya che ane | dota sata yathAghara nijI viSama vAra AmAzayamAMthI utpanna thatA rogomAM pAcana, vamana, vace satatazAlInAM villio zrAvataH FB . apatarpaNa (laMghana vagere ) ane saMzamana auSadho te vRddhajIvaka ! tame je pramANe prazno hitakArI thAya che; e kAraNe javaranA rogIone | pUchaLyA hatA, te pramANe e praznone anuAma tathA maLanuM pAcana karavA mATe vaidyo, laga- sarI meM sAta viSamajavara upara pramANe bhaga garama pANI ja pIvA mATe ApyA kare che; ' kahI batAvyA che, have te satataka Adi kema ke e garama pANI varanA rogIe je pIdhuM | (sAte) viSamajavaranI cikitsAne huM kahuM hoya, te tenA vAyunuM te anulomana kare che, jaTharanA che, tene tame sAMbhaLo. 76
Page #787
--------------------------------------------------------------------------
________________ 746 kAzyapasa hitA-khilasthAna jIrNajvara lAgu thAya . te avasthA ane temAM karavAnA upacAra upakramaiH parikliSTaM kSINadhAtubalaujasam / jvaraH purANo rUkSatvAdanubadhnAti dehinam // 77 // je jvaravALA mANasa aneka prakAranI judI judI cikitsAethI saMpUrNa kleza pAmyA hAya, ane jenI dhAtue, khaLa tathA ejasa kSINa thayAM hoya tevA e-varita mANasane rUkSapaNAnA kAraNe jIrNajvara lAgu thAya che. 77 tasmAdasya balAdhAne prayateta vicakSaNaH / ramyairvicitrairAhArairhayaiH zraddhopapAditaiH // 78 // surApAnaimAnAM vaikirANAM ca bhakSaNaiH / sarpiSaH paJcagavyasya payaso lazunasya ca // 79 // e kAraNe e jINu javaravALA mAsa mAM khaLanuM sthApana karavA vicakSaNa-catura vaidya prayatna karyo ja karavA joI e; jema ke jAtajAtanA suMdara AhArI ApIne hRdayane priya tathA zraddhAthI taiyAra karI ApelA te khArAkA khavaDAvIne tema ja zreSTha madirApAna karAvIne ane viSkira(jamIna khAtarI khAtarI khArAka zeAdhI khAtAM) pakSIonAM mAMsanuM bhakSaNa karAvIne tema ja paMcagavya ghI, dUdha, dahI, chAza, dahIMnA maThTho ane lasaNane paNa prayAga karAvI jINu javaravALAnA zarIramAM maLanuM sthApana karavA vidvAna vaidye prayatna cAlu rAkhaveA. 78,79 viSamajvarAnA upacAra mATe khAsa sUcanA upakrameccauSadhAnAM prayogairviSamajvaram / daivatejyopahAraizca dhUpanAbhyaJjanAJjanaiH // 80 // viSamajavarane lagatAM judAM judAM auSadheAnA aneka prayAgAthI vaidya viSamajavaranA upacAra karyA karavA joI e. te uparAMta devatAI yakSA, upahArA-balidAnA, dhUpanAdhUpapradAnA, abhyaMjana, mAlisA tathA aMjanA www dvArA paNa viSamajvaranA upacAro karavA.80 vAtapradhAna viSamajvaranI cikitsA vAtottaraM snehapAnairabhyaGgaiH sAvagAhanaiH / snigdhoSNairannapAnaizca balibhizcApyupakramaiH // 81 // snehapAneA karAvIne abhyaMga-telamAlise vaDe, vAtanAzana kvAthavaramAM, avagAhane-pravezeA karAvIne, snigdha ane uSNu annapAna-khArAkapANI ApIne, judAM judAM balidAnA tathA bIjI paNa vAtanAzana cikitsAe vaDe vaidya vAtapradhAna viSamajavaranI cikitsA karavI. 81 pittapradhAna viSamajavaranI cikitsA pittottaraM tiktazItaiH zamanaiH savirecanaiH / payasA sarpiSA caiva zItaizcAbhyaJjanairjayet // 82 tikta-kaDavAM, zItaLa tathA zamana auSadhA vaDe tema ja virecanA, dUdha, ghI tathA zItaLa | abhya'janA-telamAlisA vaDe vaidye pittapradhAna jvarane jItavA joIe.82 kaphapradhAna viSamajvaranI cikitsA vamanaiH pAcanIyaizca laGghanairlaghubhojanaiH / sakSoovALuvazvaret pA ottam // 8 vamaneA karAvIne, pAcanIya auSadha ApIne, laMghane-upavAseA vaDe, laghu-halakAM bhAjanA karAvIne tema ja rUkSa tathA uSNu kaSAyA-kavAthA pAI ne vaidya kapradhAna viSama varanA upacArA karavA.83 vAta-pittapradhAna-dvandvaja viSamajvaranI cikitsA romaharSo'Ggamardazca vAtapittottare jvare / mahAkalyANakaM sarpiH paJcagavyamatho pibet // 84 pItvA vA mahatIM mAtrAM sarpiSaH punarullikhet / tadahava paredyurvA peyAM samaricAM pibet // 85 // vAtapitta-pradhAna-ndvandvaja viSamajavaramAM zarIre rezamAMca thAya ane aMgamarda - zarIranuM bhAMgavuM-trADa thAya--e vAtapittaja-dvandvaja viSamajavaramAM vaidye rAgIne mahAkalyANaka dhRta ane paoNMcagavya-gAyanu
Page #788
--------------------------------------------------------------------------
________________ viSamajvara nirdezIya-adhyAya 1 le ghI, dUdha, dahIM, mUtra tathA chANu-ekatra karI pAvuM; athavA ghInI neATI mAtrA pIne phI tenu ullekhana-vamana karI nAkhavu; pachI te ja divase ke bIjA divase mariyAMthI yukta karelI peyA-rAma e rAgIne vaghe pAvI. 84,85 * catuka '-viSamajvaranI cikitsA rAjamUlasya vA kAthaM pibet prajvarakaM haviH / nitoya......... mayo caturthamapoti II 86 // caturthAM ka-viSamajvaranA rogIe rAjamUlanA kvAtha pIvA athavA khUba tapAveluM (ThArelu' ) visa-ghI pIvu. A uttama prayAga o karyA hAya tA 'caturthAM ka' nAmanA viSamajavarane dUra kare che. 86 dhArokhkhuM vA yaH pIvA tagmeljIiyA na thA / zItaM vA madhunA'zItaM nimbapatrodakaM pibet // 87 athavA caturthAM ka-viSamaja saravALAe (gAyanuM tarata doDela') dhArAkhyu dUdha pIvuM; pachI icchA thAya teA te dUdhanuM vamana karI nAkhavuM; athavA icchA na hoya teA tenu vamana na karavuM; athavA lIkhaDAnAM pAnanA kvAtha karI te zItaLa thAya tyAre temAM madha nAkhI pIvA. athavA te kvAtha ( madha vinA ja) garama garama pIvA. 87 sarpirvA mAhiSaM pItvA hiGgastokasamanvitam / tasmin vidagdha evAnnaM dadhnA bhuJjIta kevalam // athavA caturtha kavaravALAe thADI hiMga nAkhela. bhesanuM ghI pIvuM; pachI te lagabhaga vidagdha thAya eTale ke lagabhaga adhu' pace tyAre te ja vakhate dahI' sAthe kevaLa koI eka ja khArAka jamavA. 88 nIla spandaziphA vA'pi supiSTA taNDulAmbunA / deyA jvaratithA nasye mRgarAjasya vA vasA // 89 athavA caturthAMka AvavAnI tithie aparAjitA-kALI garaNInuM mULa sArI rIte pIsI nAkhI cAkhAnA dhAvaNa sAthe rogIne pAI devuM; athavA te ja tithie mRgarAjanI- uttama haraNanI carabI nasyamAM ApI devI. 747 jINu yaranA nAza karanAra dhUpa haiMrItI vA nuM nimnapatra vajrA | siddhArthakA yavAH sarpirdhUpo jIrNajvarApahaH // 90 haraDe, vaja, kaTha, lIkhaDAnAM pAna, gUgaLa, sarasava, java tathA ghI-eTalAM dravyeAnA jo dhUpa sUMdhyA hAya, teA jINu - jvarane te nAza kare che. 90 dAhava ne maTADanAra lepayAga mUAni sahevAyAH muddA ohinI vajrA | tanujovidoyaM vedo vAhavAvaH // 26 // sahadevAnAM mULiyAM, kaTukA-rAhiNI ane vaja eTalAMne cAkhAnA dhAvANa sAthe pIsI nAkhI, tenA zarIra para jo lepa ka hAya tA te dAhavaranA nAza kare che. 91 grahajvarane maTADanAra suravA karyAnveSa temamyAna zvet / sarjA sunaM hi tricchovuM rocanA vajjA ra Rpitta vastamUtra asya hAni ca / pravAmimUtAnAM nasya ane hitam | zrU|| mAlisa, nasyakama ane ajanayAga madirA tathA sarvAMga dhanAM auSadhA sAthe ( talanuM ) tela pakavI tenu zarIra abhya jana eTale jo mAlisa karyuM... hAya te grahavarathI pIDAyelAAne te hitakArI thAya che; athavA sarasava, lasaNa, hiM'ga, trivyoSa-sUMTha, marI, ane pIpara, geArAcanA, vaja, rIMchanu pitta, akarAnu` mUtra tathA karajanAM phaLa-eTalAMne ekI sAthe pIsI nAkhI tenuM nasyakama ke aMjana karAya te te paNa grahavarathI pIDAyelAene hitakArI thAya che. 92,93 athavA uparyukta dravyAnA pralepa ATalAne maTADe sannipAvindha = dhyAruo va rAvate / azatu yonipUNe ca heoDayamanuttamaH IID sanipAtamAM viSa dha-maLabaMdha ke jhADAnI kajiyAtamAM sarpa'za thayA hAya
Page #789
--------------------------------------------------------------------------
________________ 748 kAzyapa saMhitA-khilasthAna tyAre arza sa regamAM ane yonizULamAM | ema bhagavAna kazyape ja kahyuM hatuM. 1,2 uparyukta auSadhadravyone pralepa karyo hoya vRddhajIvakane prazna te e sarvottama hAI vakhaNAya che. 94 | mafI varUghauM vRddha ve pAranAmuM vara Ave tyAre A upacAra paNa kAmanA guNovAimathAmagchat vRddhAvavA / rU bhISaNaharSaNaizcaiva vicitraadbhutdrshnaiH| | vedanA tathA vedanAM aMgenA pAragAmI kSepa manaHATltha milAvara 2 | vRddha maharSi kazyapa ( eka veLA ) athagra mANasane jyAre (harakoI) javara Ave | hAI (nirAMte) sukhethI beThA hatA, tyAre tyAre vaidya te rogIne bhaya pamADanAra ane vRddhajIvake temane Ama pUchayuM hatuM. 3 harSa pamADanAra tarehatarehanA abhuta viSamajvara viSe savistara jijJAsA dekhAvo dvArA te rogInA manano vyAkSepa viSaHIM TILa te viSe vistaYI karo eTale ke tenA manane bIjI bAju | yadyathAvacca yAvacca prokta vaktavyamAditaH // 4 // AkarSavuM. 5 sAmAnyenApi sarveSAM jvarANAM vigtjvr!| viSamajvaranI cikitsA vaktumarhasi kAtnyena parizeSamataH param // 5 // pAnaM caitat pradAtavyaM snigdhasvinnasya dehinaH / viSamajavaronA bhedo sAthe savistara trima TImanI nadinA TaoNjikA jeTaluM ja kahevAnuM hatuM, te badhuM AdithI ja thA giuthA pitromatraraMtRtabhA | Ape mane joke kahyuM che, te paNa saMtApa viAiNAM jotA pridhAnavatA thI rahita thayelA he gurudeva! badhAya javara cikitsAvidhAnane jANanAra kiyA. no sAmAnyapaNe Ape nirdeza karyo che, kuzaLa vaidya viSamajavaranA rogIne prathama tethI bIju-vizeSa bAkI raheluM che tene nehathI snigdha karI dayukta paNa kare; Apa-saMpUrNa rIte kahevAne yogya che. 3-5 pachI te rogIne tribhaMTI-notara, azva- prajApati kazyapane pratyuttara gandhA, ajamo, nIlinI-gaLI. tathA kaDu- rUtti raMtiH pragi nApatiri vattA eTalAMne kavAtha karI te pIvA Apa. mAhitaM ya (vA) nAmiti hitaY I athavA kaDunA kakane gomUtramAM mizra karI karatAnAM kavarAja ra mUtho vAmi taraskRy. regIne te pA; tema ja e sivAya bIjuM avasthAsRkSArovopame mAtA nA paNa cikitsA kriyA mATe kahela che, te ema vRddhajIvake pUchayuM hatuM, tyAre paNa karavuM. 96,97 prajApati kazyape A vacana kahyuM hatuM, javaraiti ha smAha bhagavAn kshypH| vALA lokonA saMbaMdhe ane javAnA saMbaMdhe ema bhagavAna kazyape ja kahyuM hatuM. pahelAM je saMkSepamAM kahyuM che tathA je bila iti zrI kAzyapa saMhitAmAM bilasthAna " viSamajvara | kula kahyuM nathI te huM kramazaH avasthA, lakSaNa, nirdezIya' nAmane adhyAya 1 lo samApta uddeza tathA vizeSa cikitsA paNa huM tamane vizeSa-nirdezIya-adhyAya 2 | anukrame kahuM chuM. te tuM sAMbhaLa. 6,7 | maMgalAcaraNa ane prAraMbha javaranI avasthA viruddha auSadha athAto vizeSanirdezIyaM nAmAdhyAyaM dhyaakhyaasyaamH|| nukasAna kare iti ha smAha bhagavAn kshypH||2|| | bhaiSajyamanavasthAyAM pathyamapyavacAritam / have ahIMthI "vizeSanirdezIya" nAmanA pui 7 iiaa te rokAva tu jyAre 8 bIjA adhyAyanuM ame vyAkhyAna karIzuM, J javaranI je avasthA hoya tenAthI vipa
Page #790
--------------------------------------------------------------------------
________________ vizeSa-nirdezIya-adhyAya 2 jo rIta avasthAne lagatuM je hitakArI auSadha apAyuM hoya, te te paNa e jvaravALAne keAI guNu karatu' nathI, paNa doSa karanAra ke hAnikAraka ja thAya che 8 jvaranI je avasthA hAya tene lagatuM ja auSadha amRtarUpa thAya; bIjI hAni kare prayuktaM tadavasthAyAmamRtatvAya kalpate / vAtAdvAhyAdabhIghAtAt krodhAcchokAdbhayAt kSayAt zramAd grahAbhiSaGgAcca vegAnAM ca vidhAraNAt / samutpanne jvare jantorvamanaM na prayojayet // 10 // prayuktaM kurute kSipraM tIvraM sopadravaM jvaram / vivaraNa : A sabaMdhe aSTAMgahRdayanA ciki sAsthAnanA 1 lA adhyAyamAM paNa Ama kahyuM che 4, 'tatrotkliSTe samutkliSTe kaphaprAyecale male | sahalAsaprasekAnnadveSakAsavisUcike // sadyobhuktasya saJjAte jvare sAme vizeSataH / vamanaM vamanArhasya shstmjyAre kaphaprAya maLa ukliSTa thaI bahAra nIkaLavA UchaLI rahyo hAya ke uchALA mArI rahyo hoya jagaranI je avasthA hoya tene anusaratA auSadhane jo prayAga karyo hoya to te auSadha e javaravALAne kharAkhara lAgu thaI ne amRtarUpe thAya che; paNa je vara vAyuthI bahAranA abhighAta vagere kAraNathI krodha, zAka, bhaya, kSaya, zrama, tema ja grahanA vaLagADathI ane maLa AdinA AvelA vegAne rokavAthI mANasane je vara ane te sAthe hullAsa-meLa-bakA Ave, kaphanI lALA jhare, khArAka khAvA tarapha aNugamA thAya. uvarasa Ave ane visucikA-peTamAM cUka AvavA lAge, evA rAgIne vamanakArI auSadha dvArA vamana karAvAya te uttama gaNAya che; tema ja taratamAM je mAsa janmyA hAya ane tene vizeSe karI Ama sahita javara utpanna thayA hoya tyAre utpanna thayA hoya, temAM vamanakAraka auSadha paNa tene vamanaka mATe yogya gaNI vamana karA vAya te uttama gaNAya che. 11,12 upara jaNAvela avasthAvALAne vamana nA prayAga karAvaveA na joI e; chatAM evA varamAM jo vamanaauSadhanA prayAga karyo hAya, tA tarata upadrava sahita tIvra jvarane te kare che. 9,10 karAvI zirAvirecana paNa karAvavuM vamanAnantaraM cAsya kuryAcchIrSavirecanam // 13 // tathA''zu zirasaH zUlaM gauravaM copazAmyati / vibandhazcakSurAdInAmarucizca nivartate // 14 // saMtapaNujanya jvaramAM vamana hitakArI pUraNAt samutpanne jvare mAtrayA zrayet // 11 // doSe vRddhe'timAtrA ca samutkliSTe tathaiva ca / sannipAtajvarabhayAttvaritaM vAmayedbhiSak // 12 // vAmitaM laGghanAdyena krameNopakramettataH / 749 joIe; nahi te saMnipAta thavAnA bhaya rahe che; ema te saMtapaNuMjanita javaramAM rAgIne prathama vamana karAvyA pachI ja anukrame laMghana Adi cikitsAkramathI upacArA karavAnI zarUAta karavI. 11,12 paraMtu je jvara pUraNathI eTale ke vadhu saMtapa NA karavAthI utpanna thayA hoya temAM te alpamAtramAM vamanakArI auSadhanA Azraya karavA ja joI e; chatAM doSa vadhI gayA hAya ane tethI samuliSTa thaI eTale mahAra nIkaLavA uchALA mArI rahyo hoya tyAre te vaidye rAgIne khUkha vadhu pramANamAM vamanakArI auSadha ApIne jaladI vamana karAvavuM ja | ( jvaranI upayu kta avasthAmAM rAgIne) ema vamana karAvyA pachI tene zirAvirecana nasyakama paNa karAvavuM, jethI e rAgInuM mastakanuM zUla tathA bhAreNuM paNa zAMta thAya che; maLakha dha-kabajiyAta paNa maTe che ane ( khArAka vagere uparanI) aruci paNa dUra thAya che. 13,14 jIrNa varmA paNa upayukta vikAro hoya te e cikitsA karavI nIrnavaDayetevu vijApu pravApayet / thaturone vavatI madhyaroSavu madhyamAM // 1 // alpone vare mUDhI triyA hAryA vinAnatA /
Page #791
--------------------------------------------------------------------------
________________ 750 kAzyapasa hitA-khilasthAna jINu va2mAM paNa e upayukta vikArA jIya tA cAgyamAtrAmAM vamana kama tathA zirAvirecana karma paNa avazya karAvavu. dASA ghaNA Aya teA ( auSadhanI ) baLavAna mAtrA ApavI. madhyama doSa hoya tA auSadhanI madhyama mAtrA ApavI ane alpadoSavALe jvara hAya teA vidvAna vaidye auSadhanI gheADI mAtrA ApavI joI e. 15 bahuSa cane apadeSa jaNAya tenAM lakSaNA svAni rUpANi kArtsnyena yadA vyAdhau vizeSataH // tIvrANi vyathitatvaM ca zarIrasyopalakSayet / bahudoSaM tadA vidyAdalpadoSamato'nyathA // 17 // tathA madhyabaleSveSu madhyadoSaM vibhAvayet / harAI vyAdhi ke rAgamAM tenAM tIvra lakSaNA vizeSe karI jaNAya ane zarIra pIDAthI yukta jaNAya tyAre temAM ghaNA dASA ekatra thayA che, ema vaidye jANavuM; ane tethI jo UlaTuM jAya eTale je vyAdhi hAya tenAM ochAM tIvra lakSaNA tathA pIDA pazu ochI hAya tA temAM thADA dASA ekaThA maLyA che ema vaidye jANavuM; tema ja je vyAdhinAM lakSaNA madhyama khaLavALAM tathA madhyama vyathAvALAM jaNAya tA temAM dASA madhyama paNe ekatra maLyA che ema jANuvuM. 16,17 AmajvaranAM lakSaNA 'vibandhArucitRNamUrcchA gAtramedaH zirorujA ||18 pralApAlasya hallA satandrIdAhazramabhramAH / mUtrapracuratA glAniH purISasyAvipakvatA // 19 // utklezo gurukoSThatvaM liGgAnyAmajvare vadet / jyAre viSa dha-maLabaMdha ke maLamUtranI kabajiyAta, aruci, tRSA-taraza, mUrchA, zarIranA avayavAmAM bhe-trADa, mastakamAM pIDA, pralApa-makavAda, ALasa, hullAsa- | mALa-ukhakA, nidrA jevu ghena, dAha, zrama, thAka, vAravAra mUtra karavuM paDe, glAni- he kSaya ke kaTALA, viSThAnI apakvatA eTale kharAkhara pacIne ke pAkIne jhADA na Ave, utkaleza ke dASAnI Udhva gati thaI ne bahAra nIkaLavAne DhASA uchALA mAryA kare ane peTanA kAThA bhAre thaI jAya-e badhAM lakSaNA AmajvaramAM hAya ema vaidya kahevuM. 18,19 nirAmavaranAM lakSaNA nivRttau prAyazazcaiSAM saMjAte jvaramArdave // 20 // laghutvaM cASTarAtre ca nirAmajvaramAdizet / upara jaNAvela AmajavaranAM lakSaNA jyArathI lagabhaga dUra thAya ane jvaramAM mAva-AchApaNu thAya tema ja zarIra halaku jaNAya tyAre kharAkhara ATha divase jvarane nirAma thayelA vaidye jAhera karavA. 20 AThe vivaraNa : A saMbaMdhe carake paNa cikitsAsthAnanA 3 jA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke, 'kSurakSAmatA laghutvaM ca gAtrANAM jvaramArdavam / dosspravRttivAho nirAmajvarakSaLam ||-javaranA divaseA vIte tyAre bhUkhathI kRzapaNuM, zarIranA avayaveAnI halakAI, jvaranuM mAva-AchApaNuM ane doSAnI pravRtti eTale ke potapAtAnA yAgya kAme lAgI javuM thAya tyAre te badhAMne nirAmavaranAM lakSaNA kahevAM eTale ke have vara AmathI rahita thayA che ema vaidye jAhera karavu' vaLI khInna paNa Ayurveda graMthamAM A saMbadhe Ama kahyuM che ke, 'sannAdenava vanta saptadhAtu gatA malAH / nirAmazcApyataH prokto jvaraH praayo'ssttmeshani / ' sAte dhAtue sudhI paheAMcelA maLeA varanA sAta divase pUrA thAya tyAre ja pAke che e kAraNe AyurvedamAM varane AThamA divase lagabhaga nirAma ke Amarahita thayeleA kahela che. upara darzAvelI jvaranI mudata upalakSaNarUpa che eTale ke AThamA divase jvara nirAma thAya che ema je upara kahela che te cAkkasapaNe kahela nathI; tethI Ama paNa bane che ke, jvaranA ATha divasA thayA pahelAM ke ATha divase vItyA pachI paNa amuka divase javaranI nirAma avasthA thatI dekhAya che ane tethI ja .
Page #792
--------------------------------------------------------------------------
________________ vizeSa- nizIya-adhyAya raje cpa1 AyurvedanA amuka graMthomAM Ama paNa kahyuM che ke, | bahirmAgagata jvaranAM lakSaNe 'na ca niHsaptatavaikA nirAmajvaralakSaNam / cirAdapi ApAtalakSyaH syAdRSmA tatkSaNAdeti mArdavam // hi pacyante saMnipAtajvare malAH / / saptarAtrAtivRddhizca | antalaghutvamutsAho doSapaktiH prasannatA / hyAbhatAdisvalakSaNam / tasmAdetad dvayaM dRSTvA nirAmajvara- tRSNAdInAM mRdutvaM ca bahirmArgagate jvare // 22 // mAvikot '-harakoI javarane sAta divasa vIte | tatrAsthAna hAMTha g vAghelA eTale te eka ja te varanA nirAmapaNAnuM lakSaNa je mANasano javara bahirmArgamAM jaI che, ema na jANavuM; kAraNa ke sAta divaso vItI cUkyo hoya eTale ke je javarano vega, jAya ane tenI upara paNa lAMbo kALa jAya tyAre | bahirmAge prApta thaI gayo hoya, te javara paNa saMnipAtajavaramAM (lagabhaga 21 divase mAM upalaka jaNAtI uSNatA te ja kSaNe paNa ) maLe pAke che. e uparathI Ama ja kahI mArdavane prApta thAya che. zarIranA aMdaranA zakAya ke sAta divaso upara vadhu divasonI | bhAgamAM halakAza, utsAha, denuM pAkavuM, vRddhi paNa AmathI yuktapaNArUpI javaranuM lakSaNa prasannatA ane taraza vagere paNa ochA thaI kahI zakAya che. ema ekaMdara e beya eTale ke | jAya che. e avasthAmAM te javaranA rogIne sAta divasonI uparane kALa ane sAta | abhaMgo-telamAliso, pradeha-lepa kharaDa divasathI vadhAre paNa kALa joIne e beyane | tathA (garamAgarama javaranAzana kavAthanAM) nirAmavaranA lakSaNarUpe darzAvI zakAya che. eka- | siMcana paNa karAvavAM. 21,22 dara ahIM mULa graMthamAM javaranA AThamA divase varavALe mANasa auSadhadubaLa tene nirAma thayele samajavo ema je kahyuM che kyAre thAya? temAM Ama jaNAvavA mAge che ke, e samaye | avigha vilA yA hovA thI ja vitA javaravALA mANasane javaranuM mukhya auSadha ApI ] 1 chApo vorAne ra thavA zakAya che; paraMtu jo AThamo divasa vItI jAya chatAM anivArtha = carthina jIno to te jvaravALAmAM bhUkha lAgavI vagere lakSaNe je | amade (ba) vA vA che to kuhA na jaNAya te mukhya auSadha tene na ApavuM, paNa ato viparyadehI mauSadhadura raho. doSonuM pAcana kare tevAM ja auSadho ApI | jvarayukta je mANasanA avipakavazakAya che; chatAM AThamA divase ja bhUkha lAgavI | kAcA ke vipakava-vizeSa pAkI gayelA dezo vagere lakSaNe je dekhAya te e javaravALAne | bahAra nIkaLI gayA na hoya, vyAdhinI zamana auSadha ApI zakAya che; vaLI jo AThamA | zAMti na thaI hoya, rogImAM utsAha ke divasanI pahelAM paNa deSAnuM pAcana thayeluM ne | lAghava-eTale zarIramAM halakApaNuM paNa jaNAya to e sthitimAM te javaravALAne javaranuM | thayuM na hoya, zarIramAM glAni ke kRzapaNuM mukhya auSadha ApI zakAya che. kAraNa ke dezonuM thayela na hoya, tema ja bhojana tarapha ruci pAkavuM-e ja javaramAM mukhya dhyeya hoya che. ahIM utpanna thaI na hoya, te mANasanA javarano AThamA divase nirAma javaranuM lakSaNa jaNAvavuM | ghaNo ocho samaya thayo hoya ke ghaNe ja ema je kahyuM che te to sAmAnyarUpe ja kahela che; vadhu samaya vItI gayo hoya, toya e ja abhiprAyane ahI sukRtamAM kahyuM che ke- | (aMdaranA) denA kAraNe te mANasa "marivaritApi hAdoSAyataH |' jene durbaLa thayela hoya che; paraMtu ethI je javara cirakAla na thayo hoya tevA mANasane UlaTI avasthA thaI hoya te te varavALo paNa tenA delapAkane anusarI mukhya auSadha | rogI auSadhanA kAraNe durbala thayelo hoya ApI zakAya che. 20 ema jANavuM. 23-25
Page #793
--------------------------------------------------------------------------
________________ 7pa1 kAzyapasa`hitA-khilasthAna DhASadu lanA upacArA pAcanairavipakkAnAM doSANAM doSadurbale / samyakkuryAdupazamaM pakvAnAM ca virecanaiH // 26 // itarasyAmayAvekSaM balApyAyanamiSyate / samudIrNeSu sahasA doSeSvabhinaveSu ca // 27 // mANasa doSadula hAya-eTale ke jenAmAM ( vAtAdi ) deASA, echA maLavALA thayA hAya ( jethI kharAkhara kAma karatA na hAya), tyAre te mANasane tenAmAM rahelA apakva dASAne pAcana-auSadheA dvArA pakavavA joIe; ane tenAmAM je deSA pakava hAya, teone virecanA dvArA bahAra kADhI nAkhavA joI e; tema ja rAga tarapha diauSadhA rAkhIne bIjA je duLa dASA hoya teonA khaLamAM ( tene anusaratAM auSadha dvArA) puSTi karavI iSTa gaNAya che; jema ke ekadama vadhI gayelA dASAmAM tathA abhinava navA doSAmAM paNa yathAyAgya upacArA karI alavRddhi karavI. 26,27 dulamAM kaSAya prayoga na karAya mahavat durbaLe yApi mAthuM yApi meSajJam| saMrakSan dharmayazasI na prayuJjayAt kadAcana // 28 evA staMbhaka vAtha navA tAvamAM jo apAya te kreTAnI a'daranA kAyA deze! jyAM hoya tyAM enI e ja sthitimAM sajjaDa thaI rahe che, paNa tenuM pAcana thatuM nathI. 28 doSa ane auSadhanA kSeAbha asahya thAya yathA zaratsu mahatoH kruddhayorabhiSaktayoH / na dhatte durbalA vegaM hastinoragravAraNI // 29 // tathA balaM balavatostaddoSauSadhayordvayoH / saMkSubdhayone sapte saMtatA phenistataH || 30 || jema zaradaRtumAM krodha pAmIne sAmasAmA yuddhe caDelA e khaLavAna hAthIAnA vegane dukhaLa hAthaNI sahana karI zakatI nathI, tema aLavAna dASA tathA sAmasAmAM atyaMta kSeAbha pAmyAM hoya, prANIo sahana karI zakatAM nathI. 29,30x te beyanAM baLane (jvarathI) saMtApa pAmelAM kaSAyathI DhASA khaLabhaLI UThe che puti duryanuM roSaH vAyaH samavathataH / bhUyo'bhivRddhAste prANAnnighnantyAzu shriirinnH|| kaSAyeNAkulIbhUtAzciraM saMklezayanti vA / je vaidya dhama tathA yazanI rakSA karavA tatpara rahetA hAya, teNe dukhaLa rAgI viSe baLavAna svAtharUpa auSadhanA kadI prayAga karavA nahi. 28 dASA dubala rAgIne pArSe che ane kaSAya te doSone thaMbhAvI de che e kAraNe pharI vadhu pramANamAM vadhI jaI ne te doSo dula rAgInA prANanA tarata ja nAza kare che; athavA kaSAyanA prayAgathI AkuLavyAkuLa thaI khaLabhaLI UThelA doSA, du la x A 29-30 kSeAkA para A TippaNuM maLe 4 : zaradi madena na mitho vyatiSaktayoH kruddhayorhastinorvaigaM durvA hastinI na sahate tacaitra vavatoopauSadhayorvena pIDitA dehinaH soDhu na zaknuvanti tena doSavRddhya tujhe romiLi pravaruM vaSAyamavi na prayukrIte rthaH |-zaradaRtumAM madathI chakI jaI krodhAtura thayelA be hAthIe laDatA hoya tyAre tenA vagate du`La hAthaNI jema sahana karI zakatI nathI, tema baLavAna deSa tathA baLavAna auSadhanA vegane dubaLa rAgI sahana karI zakatA nathI; mATe dASanI vRddhinI avasthAmAM prabaLa evA kaSAya prayAga na ja karavA. vivarNa : A saMbaMdhe carake cikitsAsthAnanA 3 jA adhyAyamAM Ama jaNAvyuM che - ' stabhyante na vipacyante kurvanti viSamajvaram / doSA vandvA: vAyeLa hsammitvAr taLe re / / 'taruNu-vahvAyAM navA jagaramAM kaSAyane prayAga karyAthI staMbhana thavAnA kAraNe doSo baMdhAI jAya che; tethI e dveSa stabdha thaI enI e ja sthitimAM rahyA kare che paNu pAkatA nathI, ane tethI e apava dASA viSamajavarane (amuka mudata sudhI cAlatA-caDa-Utara TAIphoIDa tAvane) kare che. arthAt kaSAya-tUrA rasa jemAM mukhya hoya che evAM auSadhadravyothI yukta | sa. sA.
Page #794
--------------------------------------------------------------------------
________________ vizeSa-nizIya-adhyAya 2 jo mANasane lAMkhA kALa sudhI herAna kare che (A kAraNe dulane kaSAya na pAveA.) 31 vivarNa : carake paNa A abhiprAya Ama darzAvyA che ke-- nAya prayukSIta narALAM taLe vare| vaSAyeLAjImUtA poSA letuM mumurAH || '- mANasanA javara taru--navA hoya te sthitimAM tene kaSAyane prayAga na karAvave; kAraNa ke kaSAyathI AkuLavyAkuLa thaI khaLabhaLI UThelA dASAne kAbUmAM levA atyaMta muzkela bane che. 31 DhASAnA vega bhAMge te pachI ja svaramAM auSadha devAya bhaveSu doSeSu vidhinA laGghanAdinA // 32 // kAle prayuktaM bhaiSajyaM syAdvikAropazAntaye / ( taruNvaramAM ) vidhithI laMghana Adi karAvyAthI doSAnA vega bhAMgI paDe, tyAre ceAgya samaye auSadhanA jo prayAga karAvyeA hAya, te auSadhaprayAga rAgInA vikArAnI zAMti karanAra thAya che. 32 varanAzana laghanAtkrima laGghanaM svedanaM peyA trividhA dIpanAnvitA / modanastrividho yUSaH kaSAyastrividho rasaH // 33 // sarpirabhyaJjanaM bastiH pradehaH sAvagAhanaH / jvarApahaH samuddiSTo laGghanAdirayaM kramaH // 34 // (javaramAM prathama tA ) laMghana-upavAsa, pachI svedana, te pachI traNa prakAranI dvIpana paiyA, bhAta, pachI traNa prakArane yUSa, te pachI traNa prakAranA kaSAya rasa, ghI, mAlisa, asti, pradeha-lepa kharaDa tathA chelluM avagAhana-e vanAzana laMghanAdi krama (AyurvedamAM ) darzAgyeA che. 33,34 sAta dhAtuomAM gayelA DhASA sAta divase pAke pacyante saptarAtreNa doSAH saptasu dhAtuSu / tasmAt AyuM latA vAcanIya vidhApayet // rUpa zamanaM sraMsanIyaM vA yathAvasthamataH param / (jvaramAM) je dASA sAte dhAtuomAM paheAMcI gayA hoya, tee sAta divase pArka | *ii. 48 753 che, e kAraNe vaighe varanA sAtamA divase varanA pAcanamAM hitakArI-pAcanIya kaSAya karAvavA joI e; athavA zamana ke saMsanIya kaSAya te rAgI mATe taiyAra karAvavA ane te pachI jvaranI avasthA anusAra upacArA karavA. 35 vivaraNa: ahI` 'varanA sAtamA divase' e vAkyanA AvA bhAva samajavA joI e ke, pUrA sAta divaseA vItyA pachI AThamA divase ja apava AhArarasa tathA dASAne pakAvavAmAM hitakara kaSAya pAI zakAya che. A ja abhiprAya carake cikitsAsthAnanA 3 aa adhyAyamAM Ama katho che- vASarna rAmanIya vA jAya pAyayettu tam / svarita SahetIte jIvanapratimonitam | '-varavALA mANasane tenA javaranA pUrA cha divaseA vItI jAya tyAre ( sAtamA divase) prathama tene halake khArAka jamADI ( AThamA divase ) pAcana ke zamanIya kaSAya pAvA joI e. eka darajavaranI taruNa avasthA vItyA pachI rAgIne kaSAyapAna karAvI zakAya che ane jvaranI taruNu avasthA lagabhaga sAta divase| sudhInI kahI che arthAt jagaranA AraMbhanA divasane gaNIne sa!tameA divasa vIte eTale AThamA divase javaranI taruNa avasthA maTelI kahevAya che. Ama samajAya teA ja A kAzyapasaMhitA tathA carakasaMhitAne parasparane virAdha na rahe. vaLI kahyuM paNa che ke, * AsatarAtra saphaLa vvaranAdumanISiLaH '-vidvAna vaidyo javaranA pUrA sAta divase sudhInI varanI taruN avasthA kahe che. A ja AzayathI A saMhitAnA khilasthAnanA sAtamA adhyAyamAM javaranA sAta divase vItyA pachI ja dASAne pAka thaI jatAM varanI nirAma avasthA jaNAvI che; eTale ke AThamA divase javara nirAma thAya che; jema ke jIrUM cAirAtre A nirAmavaramAvirot '-javaranA AThamA divase zarIramAM halakAza jaNAya tyAre jvarane nirAma thayele| kahI zakAya che. A kAraNe ja ahIM Ama kahe che ke, taruNu javaramAM tene AThamA divasa thAya tyAre ja tenI taruNAvasthA
Page #795
--------------------------------------------------------------------------
________________ 754 kAzyapa saMhitA-khilasthAna dUra thAya te kevaLa pAcanIya kaSAyarUpa mukhya auSadha | kaphavaramAM kapha ocho thayA pachI ghI te rogIne vadhe ApavuM ane te pachI javaranI apAya avasthA anusAra zamana tathA saMsanIya kaSAyane | balavinA dhAtunAM vastrANAnA rA prayoga karAva. 35 dezadoSAgnisAtmyartuyuktaM cAtra prazoSaNam // 40 // kapha javaramAM vizeSa sUcana tryahaM caturahaM vA'pi nAtimAtramataH param / mandoSmatvAt sthiratvAcca gurutvAcca kphjvrH||36 rUkSatvAjjvaryamANAya deyaM sarvirApaham // 41 // paripAkaM cirAdeti tsmaadsyaussdhkrmH| jvarito'nena nirvAti pradIptaM cAmbunA gRham / aSTAhAtparato vA'pi yathApAkaM vidhIyate // 37 // kapha javaramAM dhAtuonI prasannatA mATe kaphanA prakopathI utpanna thayelA javaramAM ane baLanI puSTi thAya te mATe traNa ke uSNatA ochI hoya che, vaLI temAM sthira | cAra divasa paNa deza, doSa, jaTharAgni, paNuM hoya che ane bhArepaNuM paNa hoya sAmya tathA RtuthI yukta prazASaNa--laMghana che, tethI e kapha javara lAMbAkALe pAke | avazya karavuM; paraMtu ethI vadhu prazoSaNa che, ane te ja kAraNe temAM ATha divase | na karavuM; pachI e javaravALAmAM rakSapaNuM pachI athavA tethI paNa vadhu mudata (12 | thaI jAya te kAraNe (e rUkSatAne dUra divase vagere) vItyA pachI daSanA pAka | karavA mATe e varane nAza karanAra anusAra (mukhya vagere) auSadhakrama karAya che. | evuM ghI te rogIne avazya ApavuM. phajvara saMbadhe ja vadhu digadazana | jethI saLagI raheluM ghara jema pANIthI pakvAvazeSastenAzu pacyate'gnizca dIpyate / | zAMta thAya che, tema e javaravALA rogI toSapacAIillAvAsAparavAra|paNa zAti pAme che.40,41 uparyukta kaphavaramAM je deSa pAtAM | vivaraNa: A saMbaMdhe carake pazu cikitsA sthAnanA 3jA adhyAyamAM Ama jaNAvyuM che kepAkatAM bAkI rahI gayA hoya, te jaladI | ata Urva kaphe mande vAtapittottare jvre| paripakveSu pace che ane tethI ja e javaravALAne hovu sarvidhvAna yathASmRtam kaphajavaramAM amuka jaTharAgni paNa tarata ja pradIpta thAya che; ema | divaso sudhI prazASaNa ke baMdhanAdithI karSaNa thaI doSapAka thaI jAya ane jaTharAgni paNa| jAya te pachI kapha ocho thAya ane jvara vAtadIpana thaI jAya, te kAraNe javarane hAsa | pittanI adhikatAvALo thaI jAya tema ja deze paripaNa avazya thaI jAya che. 38 pakava thaI jAya te vakhate rogIne ghI pAvAmAM Ave kapha javaramAM rasaprayoga tathA saMzamana | te amRta jevuM guNakAraka thAya che. 40,41 auSadha kayAre ? ghInuM prAsaMgika guNavarNana tadyuktasnehasaMskArAn rasAnatrAvacArayet / sarpiH pittaM zamayati zaityAt snehAcca maarutm||42 tataH saMzamanaM kuryAdvayAdhizeSopazAntaye // 39 // samAnaguNamapyetat saMskArAjIyate kapham / te pachI e kapha javaramAM bAkInA vyAdhi ghImAM zItaLapaNuM che, tethI pittane te zamAve che. sanehaguNa-cIkAzane lIdhe tema ja ne zamAvavA mATe cagya nehasaMskArone | "zItaLatAthI" paNa vAyune te zamAve che; tathA rane paNa prayoga karI zakAya che; , ane te ghI ke kaphanA jevA ja guNavALuM ane te pachI saMzamana auSadhane prayoga | che, paNa saMskAra dvArA te kaphane paNa paNa karI zakAya che. 39 e jIte che. 42
Page #796
--------------------------------------------------------------------------
________________ vizeSa-nirdezIya-adhyAya 2 755 vivaraNa: A saMbaMdhe paNa carake nidAna- | je kALe pakavAzayamAM phUla nIkaLavA sthAnanA 1lA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke strI- | mAMDe, paDakhAM, pITha tathA keDa jhalAI jAya tu sarvekaveva sarviH ne prAthate yathAvopara- | ane vijhA tathA mUtranI je rukAvaTa thAya, zi, virdi nehAdvAd rAmati saMcAruf, rI- | to te sthitimAM javaravALAne anuvAsana cittamaHILa 2 | hAdAd rAmati reyAvita | tathA nirUhabasti ApavI joIe; tema ja niyacchati / ghRtaM tulyaguNaM doSaM saMskArAtta jayetkapham // varane vega je bahAranA bhAge gayela badhAye jIrNajavaromAM to ghI pIvAya te atyaMta hoya te veLA to e javaravALAne atyaMgavakhaNAya che, paraMtu e ghI potAne anusaratAM telamAlisa vagere je karAya te ISTa auSadhadravya nAkhI pakaveluM hovuM joIe. ghI sneha gaNAya che. 45,46 guNanA kAraNe vAyune avazya zamAve che; saMsakAra javaranI du:sAdhyatA tathA sukhadvArA kaphane paNa zAMta kare che ane zItaLatAne lIdhe pittane paNa kAbUmAM le che-pittane paNa sAdhyatA kyAre? dabAvI de che. A ja Azaya A eka ja zleka | narasya vAtaprakRteryadi syAdvAtiko jvaraH / mAM tyAM caraka jaNAve che ke, snehaguNanA kAraNe Rtau ca vAtaprakRtau sa duHsaadhystrisNkrH||47|| thI vAyune avazya zamAve che; tema ja zItaLatAnA | vi pittamatte mica ra leniza kAraNe ghI pittane dAbI de che ane kaphane tathA viparItaprakRtayaH sukhasAdhyA jvarAdayaH // 48 // ghIne guNa joke samAna che, topaNa saMskArathI kaI mANasa vAtapradhAna prakRtivALo te e ghI kaphane paNa jIte che.jara hoya ane tene vAtapradhAna prakRtivALI RtuvaranI A avasthAmAM to virecana ja devuM mAM je vAtadeSa pradhAna javara AvyuM hoya, atha cedahudoSatvAt kRte'pi zamane sati // 43 // to e traNene saMkara thAya tyAre tevI pakvAzayagurutvaM ca stimitatvaM ca lakSyate / mizratAvALo e javara duHsAdhya thAya che. svedo viNmUtrarAgazca bhktsyaanbhinndnm||44|| te ja pramANe ke mANasa pittapradhAna prakRti vALo hoya ane tene pittadoSapradhAna Rtusnigdhaay kSAmadehAya dadyAttatra virecanam / / mAM ne pittanI adhikatAvALo javara Ave kaI javaramAM doSo ghaNuM hoya tethI | te e traNanuM mizrapaNuM paNa te pattika zamana karyuM hoya, topaNa pakvAzayamAM | javarane duHsAdhya banAve che; ane te ja bhArepaNuM jaNAya ane te pakvAzaya jANe ke pramANe, koI mANasa kaphapradhAna prakRtivALo bhInA kapaDAthI jANe lapeTavuM hoya tevuM | hoya ane tene kapha pradhAna RtumAM je jaNAya, zarIra para parasevo AvyA kare, kaphapradhAna javara Ave, to e traNene saMkara viSThA ane mUtramAM je ratAza thaI jAya | jaya thatAM e saMkaratAyukta traNa prakAranA vare ane khorAka tarapha aNagamo thAya, to e ! kharekhara duHsAdhya ja bane che; paraMtu ethI avasthAmAM kSINa zarIravALA e javara- | je viparIta prakRtivALA varAdi rogo vALAne prathama snehathI sinagdha karIne | | heya (ke jemAM upara jaNAvyA pramANenI virecana auSadha ApavuM. 43,44 trizaMkaratA na hoya, te) e sukhasAdhya vaLI varamAM niha Adi kyAre? | thAya che. 47,48 he uzayAne pAraMpUBdi decha | vivaraNa: A abhiprAyathI ja carake cikivAstavimUtraNa ja niE: HTdhAnaH | tra sthAnanA 3 jA adhyAyamAM Ama kahyuM che keasmite vA iii ikA | "prANAnirAM duHrva vanyapu vaizatam '-varSA
Page #797
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa hitA-khilasthAna 756 RtumAM vAyunA prakApathI utpanna thatA prAkRta vAtavara lagabhaga duHkharUpa hArdane kRrNasAdhya bane che; tema ja bIjA kALamAM thA vaikRta jvara paNu duHkharUpa hAI kRSNasAdhya bane che. 47,48 zAdhana auSadha kAne hitakArI thAya tatra puMsAM balavartA (manda ) vahnimatAM satAm / tIvravegAmayAnAM ca hitaM zodhanamauSadham // 51 // temAM je mANusA baLavAna hAya paNa jo maMda jaTharAgnivALA hAya ane teo jo tIvra vegavALA rAgathI yukta thayA hAya, teA temane zeAdhana auSadha ApavuM te hitakArI thAya che. 51 zamana-zAdhana auSadha kAne hitakArI thAya? zamana auSadha keAne hitakArI thAya? balinAmalpadoSANAM nAtivRddhavikAriNAm / nAtikkezasahAnAM ca zamanaM hitamucyate // 52 // paraMtu je leAkeA baLavAna hAya, thADA DhASAthI jo yukta heAya ane jeonA vikAza jo atizaya vadhI gayA na hAya, tema ja atizaya phlezane jaie sahana karI na zake tevA hAya, tene zamana auSadha apAya te hitakArI kahevAya che. para tathaiva madhyovALAM durvaSThAnAM zarIriNAm| balavadvayAdhijuSTAnAM hitaM zamanazodhanam // 53 // badhA rogA e ja pramANe sukhasAdhya ane du:khasAdhya ekadvitriprakRtayo vyAdhayaH sarva eva hi / dhruvaduHvAzcivisyA: hyuH prAyazaOyathAzramam r ema eka, be ane traNa prakRtivALA badhAye rAge lagabhaga anukrame te ja pramANe sukhacikitsya ke sukhasAdhya ane duHkhaciki-jharve darati yo Anazromavatathya yat / dravyaM vividhavIryatvAttaddhi saMzodhanaM smRtam // 54 // je dravya ke auSadha vividha-aneka prakAranA vIya vALu hAya tethI UrdhvatA uparanA mArge ane nIcenA gudArUpa mAge ema eya mAge dASAne bahAra kADhI nAkhe che, te sazeAdhana dravya kahevAya che. 54 tya eTale kai kuchUsAdhya thAya che. 49 traNa cikitsAka ja nizcita hoya samutkliSTeSu doSeSu trividhaM karma nizcitam / zodhanaM zamanaM caiva tathA zamanazodhanam // 50 // je kALe DhASA sArI rIte uli thayA haiAya tyAre zeAdhana, zamana tathA zamanazeAdhana e traNa ja cikitsAkarmA nizcayAtmakarUpe karavAnAM kahelAM che. 50 je leAkeAmAM doSo madhyama pramANamAM hAya ane tethI jeo zarIre duLa hAya chatAM maLavAna vyAdhithI jee yukta thayA hAya, teone zamana-zeAdhana auSadha apAya te hitakArI thAya che. 53 saoNMzAdhana auSadhanuM lakSaNa saMzamana drazya ke auSadhanu lakSaNa nAgho na cordhvaM harati yaddoSAJchamayatyapi / na coguNavIrye tad dravyaM saMzamanaM viduH // 55 // je dravya nIcenA mArge ke uparanA mAge paNa doSone bahAra kADhatuM nathI, chatAM dASAne je zamAve-dAbI de che tema ja jenA guNA tathA vIrya ugra hAtAM nathI, dravyane vidvAneA dravya jANe che. 55 vivaraNa : A saMbaMdhe aSTAMgasaMgrahanA 24 mA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke- na zoSayati yad doSAn samAnnodIrayatyapi / samIkaroti viSamAn zamana tat |'-je auSadhadravyA dASAnu zeAdhana na kare eTale ke gudAmArge bahAra na kADhe tema ja ekasarakhA je dASA DhAya temane Udhva mArge bahAra na kADhe ke temAM kaI vadhArA paNa na kare ane je doSo viSama thayA hoya ke ochAvadhatA thayA hAya tene ekasarakhA paNa na kare tevA auSadhadravyane zamana 'kahevAmAM Ave che. e zamanadravya traNa prakAranuM hoya che : eka tA daivavyayAya-matra auSadhI vagere tema ja maoNMgala
Page #798
--------------------------------------------------------------------------
________________ vizeSa-nizIya-adhyAya 2 je 757 balidAna vagere. bIjuM zamanadravyalepa Adi tathA | gomUtra, badhAMye lavaNa, triphalA, garamALa, kavAtha AdinA pariSeka athavA siMcana AdirUpe | nepALo, gALI, sAtalA thora, nasotara hoya che ane trIjuM zamanadravya AtyaMtara pAcana, ane evAM bIjAM keTalAMka dravyo dhana lekhana ane vRMhaNa AdirUpe hoya che. 55 | kahevAya che. 59 madhyama baLavALA-zamana-dhana- keTalAMka zamana-dhana dravyonI gaNatarI dravyanuM lakSaNa kAzmaryAmalakaM drAkSA zItapAkI parUSakam // 60 // nAtyartha zodhayati yaddoSAn sNshmytypi|| madhukaM pippalImUlaM viDaGgaM hiGga saindhavam / tatra madhyabalopetaM dravyaM zamanazodhanam // 56 // pAThA'jagandhA'tiviSA pathyA mustA kttutrikm||61 je auSadha ke dravya doSonuM atizaya vima i rahyuM zamanazodhanaYI zodhana kare nahi eTale ke nIcenA athavA kAmaryA-raMbhArI, AmaLAM, drAkSa, zItauparanA bhAge de je te bahAra na kADhe pAkI-kAkelI ke kSIrakAkolI, phAlasA, tema ja teonuM atyaMta zamana paNa kare | jeThImadha, pIparImUla-gaMThoDA, vAvaDiMga, nahi, tevA madhyama baLane dharAvatuM dravya- ' hiMga, siMdhava, kALIpATa, ajagaMdhA, zamana-zAdhana kahevAya che. pa6 ke ajame, ativiSanI kaLI, haraDe, keTalAka zamanIya dravyanI gaNatarI nAgaramotha, kaTutrika-suMTha, marI ane pIpara dazamUlazaTIrAsnAvayasthApaJcakolakam / tathA rahiNuM-kaDu vagere dravya zamanazar noLi pATA to sevavAha ll7 | zedhana beya kriyA karanArAM hoya che. 60,61 mustA'mRtA vRzcikAlI karkaTAkhyA duraalbhaa| trividhaM karma nirdiSTamityetadoSazAntaye // 62 // trAyantItyevamAdIni zamanIyAni nirdizet // 58 // dene zamAvavA mATe upayukta traNe dazamUla, zaTakacUre, rAsnA, haraDe, | karmo karavAnuM kahevAmAM Avela che. 62 pIpara, pIparImULa, cavaka, citraka tathA | svAthya ane asvAthyanuM lakSaNa suMTha, kAkajaMghA ke kAkamAcI-nAmanI eka | ronta dhAtvanAM praNa 3panAthA pIluDInI jAta; rohiNakaDu, pAThA-kALI ! malAyanAnAM sarveSAmavyAghAtakriyAsu ca // 63 // pATa, sarala vRkSa-cIDanuM jhADa, devadAra, lodhAtumatamatta sve sve vyavasthitaiH | nAgaramotha, amRtA-gaLA, vRzcikAlI- | zyaputA 7TmavIrtha tapa da8 || vIMchiyA nAmanuM ghAsa, kAkaDAzIMga, dhamAso. (vadha-ghaTa thayelA) nI zAMti thAya ne javAso; ane trAyantI-trAmANI tyAre dhAtuonI svacchatA utpanna thAya che ityAdi dravyone zamanIya' nAme darzAvI ane te pachI badhAMye mala-sthAnamAM (te zakAya. 57,58 te sarva doSa-dhAtu AdinI) akhalita keTalAMka zedhana dravyanI gaNatarI | kiyAo cAlu thAya che tema ja e akhkhalita varAtinipikvacaH Ta TaF | kriyAnA kAraNe doSo, dhAtuo tathA maLe kSAradvayaM sagomUtraM madanaM lavaNAni ca / | pitA potAnuM kAma karavAmAM barAbara lAgI triTaSdhotInIsTinI sattA trivRtApara gayA hoya, te dvArA manuSyanA zarIramAM vimA tu cacit rtha zodhanamu . svAcya athavA keIpaNa regathI rahita gheDAvaja, kezAtakI-kaDavI tuMbaDI ke svasthapaNuM utpanna thAya che, paraMtu ethI dhisaDI, lIMbaDa, pIpara, keTajaphala-iMdra- je viparyaya eTale UlaTuM hoya, arthAt java, beya kSAre-javakhAra, sAjIkhAra, | doSonI nyUnAdhikatA dUra na thatAM vadha
Page #799
--------------------------------------------------------------------------
________________ 758 kAzyapa saMhitA-khilasthAna ghaTapaNuM hoya tethI dhAtuonI je svacchatA | rUpa ke svarUpanuM barAbara jJAna karI te te na hoya, tema ja badhAM malasthAnonI akha- | auSadhonA rase, guNo, vIya tathA vipalita kriyA cAlu na hoya ane te ja kAraNe ! kanuM paNa jJAna meLavIne tema ja deza, de dhAtuo tathA maLe pota potAnuM kAma | kALa, upAya, pramANu-auSadhonuM mA5-mAtrA karavAmAM sthira thayA na hoya, to te dvArA | tathA rogane paNa barAbara oLakhyA-jANyA manuSyanA zarIranAM asvAthya eTale ke | pachI pramAda rAkhyA vinA-barAbara sAvasvasthapaNAno abhAva athavA rogathI yukta- | dhAnIthI cikitsA karavI joIe. 67-69 paNuM prApta thAya che. 63,64 zAstrIya auSadhaprayogo dvArA sAvadhAnIvAstavika cikitsA paddhati pUrvaka vadhe cikitsA karavI samyagAhAraceSTAbhyAM yadA sAtmyaM yatheritam / ye yathA ca samuddiSTA yogAH sve sve cikitsite| samAnAM rakSaNaM kuryAdoSAdInAM vickssnnH||5|| te tathaiva prayoktavyA na teSvasti vicAraNA // 70 // pitAnAM praNAmai TnAmafmavardhanam | (je je rogonI) potapotAnI ciki pavi jaiva vRddhAnA matA ivizistita6 dizA tsA viSe je je vego eTale ke auSadha je kALe uttama AhAra tathA ceSTA dvArA prayogo je je prakAre kahelA che, te te auSadhamANasanuM je prakAranuM sAmya eTale ke prayogonAte te pramANe prayogo karavA joIe, zarIranI prakRtine mAphakapaNuM kahevAyuM che, e viSe vicAraNuM karavI na joIe. 70 te barAbara thaI jAya, tyAre vidvAna mANase tattvadraSTAoe prayoga karelAM dravyonuM samAna sthitimAM thayelA deze AdinuM karma keNa jANI zake? rakSaNa karavuM; eTale ke enI e ja sthiti- je di nAma jhaLatAnAM sUdhyAnAM tiimakA mAM jALavaNuM rAkhyA karavI; ane kopelA | nAnAvidhavatve tame jJAsumatinA ke vadhI jaIne vikAra pAmelA deSa AdinuM | aneka prakAranAM je dravyanA prayoga, prazamana karavuM; tema ja kSINa thayelA doSonuM | tattvadraSTA maharSioe darzAvela che, teonI vadhAro kare ane vadhI gayelA doSe | ekatA viSenuM karma jANavA keNa yogya Adine hAsa karyA kare eTaluM ja kharekhara | thaI zake che? kaI ja nahi, arthAt te te cikitsAnuM vAstavika svarUpa che. 65,66 | RSipradarzita dravya prayogonI ekatA viSenuM cikitsApaddhatinI vaidyane sUcanA karmajJAna jANavuM muzkela che. 71 tadekatvamanekatvamavasthAmudayavyayam / dravyonuM yathArtha jJAna kaThina che. doSANAmAturANAM ca saMpradhArya balAbalam // 7 // kiJcidanyarasaM dravyaM guNataH kinycidnythaa| yathAvadauSadhAnAM ca bhinnAnAM naamruuptH| vIryatazcAnyathA kiJcidvidyAdatra vipAkataH // 72 // rasAn guNAMzca vIrya ca vipAkaM ca yathAtatham // 68 | atha caikatvamAgamya prayoge na virudhyate / / dezaM kAlamupAyaM ca pramANaM vyAdhimeva ca / / utpadyate yathArtha ca smvaaygunnaantrm||73|| jJAtvA cikitsA bhiSajA prnnetvyaa'prmaadtH||69 | | pRthakpRthakprasiddhe'pi gandhe gandhAntaraM yathA / deSanI ekatA, anekatA, avasthA, udaya- | TWInAM manohara pratyakSa sAmayikam IIchaThThA prAkaTya tathA vyaya ke nAza; tema ja denuM A lokamAM kaI dravya judA rasavALuM hoya tathA rogIonuM bala ane abala-e che; keI dravya guNathI judA prakAranuM hoya badhAMne prathama sArI rIte nizcaya karyA | che; koI dravya vIryathI judA prakAranuM hoya pachI vaidya judAM judAM auSadhenAM nAmo tathA ) che ane keI dravya vipAkathI judA prakAranuM
Page #800
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhaiSajya-upakamaNIya-adhyAya 3je cpaTa Hx g75 hoya che ema jANavuM. te pachI e badhAM | ti du sAm mavAnuM pApa || 78 dravya koI pragamAM ekatAne pAmIne ema bhagavAna kazyape ja kahyuM hatuM. ekabIjAthI viruddha thatAM nathI; tema ja e dravyonA samUhamAMthI kaI judA ja yathArtha- | iti zrIkAzyapa saMhitAmAM "khilasthAna viSe vizeSa nidezIya" nAmane adhyAya 2 je samApta sAcA guNo utpanna thAya che; jema keI | eka gaMdha guNa alaga alaga prasiddha hAyabheSajya-upakramaNIya adhyAya 3 je che eTale ke koI alaga alaga prasiddha | athAto bhaiSajyopakramaNIyamadhyAyaM vyaakhyaasyaamH||1 guNovALAM dravyo ekatra thatAM temAM jema ti mAvAna varUthag | 2 | judA ja prakArane bIje gaMdha-manane harSa | have ahIMthI "bhaiSajya upakramaNIya' pamADanAra utpanna thAya che, temAM kAraNa nAmanA adhyAyanuM ame vyAkhyAna karIzuM; A che ke, gaMdharUpa aMgavALAM te te alaga | ema bhagavAna kazyape ja kahyuM hatuM. 1,2 dravyanuM je sAmAyika eTale ke paraspara vRddhajIvakane kazyapane prazna saMyuktapaNuM ke ekatra je milana thAya che, | brAhmayA zriyA prajvalantaM brahmarSimamitadyutim / temAM pratyakSa pramANa che. 72-74 | kazyapaM lokakartAraM bhArgavaH paripRcchati // 3 // ASa auSadhaprayogamAM vaidya samajaNu- amApa kAMtivALA ane lokonA kartApUrvaka cUnAdhita karI zake prajApati brahmarSi-ka5ya potAnI brAhmItsmaadaarsspryogessu prakSepApaca yaM prati / lakSamI ke brahmatejanI zobhAthI atizaya 1 pramAlizAda roauSadhapApam II 7pa | pravalita hoIne prakAzI rahyA hatA, e kAraNe RSioe kahelA ArSa | temane (eka veLA) bhArgava-bhaguvaMzI pragamAM keI dravyane (vadhu) nAkhavAmAM vRddhajIvake Ama pUchayuM hatuM. 3 ke kaI dravyane hAsa karavAmAM denA AvAdhakAraNaM dhyAdhirbheSajaM sukhakAraNam / auSadhonA bala-abalane jANIne vaidya pramAda samyagyuktaM tadamRtaM syAttadanyadviSavadbhavet // 4 // kare na joIe. 75 meSajopakramaM tasmAdbhagavan ! vaktumarhasi / auSadhanI mAtrA saMbaMdhI vaidyane sUcanA * "' rUti satataH "dR' ti grAhya cayaH zarIrAgnibalaM tvakSya matimAn bhiSak / akSarAGkanirdezarItiH prAcInapustakeSu, tathaivAtrApi mUlamAtra vikalpayedatra pradhAnAvaramadhyataH // 7 // tADapatrapustake etadadhyAyAnte zlokamAnamAdAya akssbuddhimAna vadhe (regInA) zarIra | rAisaMketanirdezo'yama. aadyntgdyvaakyvrjmdhygtsaMbaMdhI jaTharAgninuM baLa joI tapAsIne zlokAnAmatra 75 saMkhyAsti, evamevAgre'pi kvacita auSadhanI mukhya, madhyama tathA ochAmAM ochI # jivaMvidhAH saMdyAsaMketA daranta'-A adhyAyanI judI judI mAtrA kalpI levI joIe. 76 samApti thatAM ahIM chelle "nU' ane "dR' e A adhyAyane upasaMhAra be akSaro je lakhyA che, te prAcIna pustakamAM iti jvarANAmuddiSTo vishesso'ymupkrme| akSaronA saMketasUcaka che; temAM "nU' akSara 6 vivityA tu kAryeSu vivadhenu na stra 77ii | panI saMkhyA ane "du' akSara pAMcanI saMkhyAne ema jvaronI cikitsA viSene je | sUcave che; eTale ke A apAyamAM pahelAM tathA A taphAvata che, te ahIM darzAvela che; | ekalAM maLI traNa gadya vAkyonI vacce 75 zleke jene jANane vaidya (te te javane lagatAM) | che, ema "nU', "duthI 75 lokonI saMkhyA cikitsAkarmomAM saMkramane pAmate nathI. 77 | sUcave che.
Page #801
--------------------------------------------------------------------------
________________ 760. kAzyapa saMhitA-khilasthAna vadhuM vidhiSThAnna thaM cAravidyA | tema pradhAnapaNe paNa rase rahelA dekhAyA mauSadhazavadharva = mepa tvamathApi aa pa ] che. jema ke jeThImadhamAM madhurarasa, keThAbhaissjytvaagdtvN ca kaSAyatvaM tathaiva c| khATo rasa, seMdhavamAM lavaNa rasa, suMThamAM yathA ja na dattA draze TULe vyasthatA |ddA | tIkho rasa, kaDumAM kahe rasa ane prAdhAnyena yathA dRSTo madhuke madhuro rsH|| | haraDemAM tUro rasa mukhya tarIke rahyo che asTa piltha, sTava haidhe, nAno TuII TI | ema rasonuM anekapaNuM (dravyone uddezI) tikTratithi , mAthAmAM prati | thAya che, paNa e badhAno je saMyoga thAya ratyevaM nAnA saMyoga sarva jIva aaiaa 8 che, te ja kaSAyarUpe kayA kAraNe darzAvela che? kaSAyatvena nirdiSTaH kutaH kiM cAtra kAraNam / | auSadhanA guNo keTalA ane kayA kayA che? kati ke cauSadhaguNA bhedAzcAsya kati smRtaaH||9|| tenA bheda keTalA kahyA che? auSadhanA kALe jati auSadhavA jA jAhera tha vidhi ! keTalA che? dareka kALe te auSadhanI vidhi thAM vAsthAmAthAM pAtaLuM meLa na vA rabA | kaI hoya che? kaI kaI avasthAmAM auSadha kathaM ca peyaM pItasya parihArya ca kiM bhavet / / pIvuM joIe ane kaI kaI avasthAmAM vIrthamAnastha hii ristha rukSaFAzA auSadha na pIvuM joIe? te auSadha kevI vimI vastrivaM zuM mAtra vidhIte | rIte pIvuM joIe? ane je auSadha pIdhuM kamAnorthamAnAnAM saMzamanI rA/ 2 | heya tenA saMbaMdhamAM tajavA yogya-parejI nIvanA thA mAtrA panIyA jayA smRtA | kaI hovI joIe? je auSadha pacI rahyuM mAtrA saMzodhanIyAra saimatrA rathamA zarU hoya tenuM rUpa kayuM hoya che? tema ja je sarvametadyathAtattvaM kIrtayasva mhaamune!| auSadha pacI gayuM hoya tenuM lakSaNa karyuM tamAtramupAvAya thAvArparAtaM ghara | 24 | | hoya? uMmaranA traNa vibhAga karI auSadhanI ruti suzruSabhAi ziNAva vakatavaH | | mAtrA kevI rIte karAya che? je mAtrA Avaze kathAvArtha maiSottamaM ti aa aa nIcenA bhAgamAM rahelA denuM saMzamana roga duHkhanuM kAraNa bane che ane karI zake te mAtrA ane je mAtrA uparanA auSadha sakhana kAraNa thAya che. vaLI te ja ! bhAgamAM rahelA doSonuM saMzamana karI zake, auSadhano jo sArI rIte prayoga karyo hoya te mAtrA kaI hoya che je mAtrA jIvanIya to te amRtatulya thAya che. paraMtu e ja ane je mAtrA dIpanIya gaNAya che te kaI auSadhano je mithyA prayoga karyo hoya to hoya che? vaLI je mAtrA saMzAdhanI thAya e ja auSadha viSatulya thAya che. e kAraNe tema ja je mAtrA nehamAtrA tarIke thAya he bhagavan! auSadhano upakrama eTale ke te kaI hoya che? he mahAmuni ! A badhuM prayoga karavAnI paddhatine Apa kahevAne je pramANe hoya te pramANe sAcesAcuM gya che. kaI paNa oSadhanuM adhiSThAna- Apa kaho. hara koI mANasa janmyA hoya eTale ke AzrayasthAna zuM hoya che? e ke tarata tenA janmathI mAMDI tenAM so auSadhano upadeza kevI rIte karAya che? varSanuM chellAmAM chelluM AyuSa pUruM thAya auSadhane jANanArAnuM auSadhapaNuM, bheSaja. tyAM sudhImAM tenA saMbaMdhe je je auSadhApaNuM, bhaiSajya agadapaNuM tathA kaSAyapaNuM | dinI mAtrAne prayoga je prakAre thAya ke kayA prakAre upadezAya che? dareka dravyamAM karI zakAya, te te badhuM Apa kahe." gauNapaNe jema rasa rahelA hoya che, ema vRddhajIvaka ziSya sAMbhaLavAnI
Page #802
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhaiSajya-upakramaNIya-adhyAya 3 jo icchA karI tyAre vaktAomAM zreSTha maharSi kazyape auSadhanI cikitsApaddhati yathA caiAgya rIte Ama kahevA mAMDI hatI. 4-15 kazyapanA pratyuttara-vyAdhijJAna ati sUkSma che. ayaM heturidaM liGgamasya cAyamupakramaH / iti tAvat paraM sUkSmaM vyAdhijJAnaM pracakSate // 16 A amuka rAgamAM A hetu-nidAna che, A lakSaNa che, ane amuka A te te rAganI cikitsA che e prakAranuM harakeAI vyAdhinu jJAna ati sUkSma che ema vaidyo kahe che. 16 vyAdhijJAna karatAM paNa auSadhajJAna atizaya sUkSma che asmAdapyauSadhajJAnamAhuH sUkSmataraM budhAH / sanuM te'midhAmi hrAthaeNnaiva niyodha me // te vyAdhijJAnanA karatAM paNa auSadheAnuM jJAna atizaya sUkSma che ema vidvAnA kahe che; e kAraNe huM tamane te auSadha saMbaMdhI jJAna sa`pUrNa kahuM chuM, te tame mArI pAsethI jANeA-sAMbhaLeA. 17 pathya sevanArane ArAgya ane apathya sevanArane roganI prApti pathya sevinamArogyaM guNena bhajate naram / apathyasevinaM kSipraM rogaH samabhimardati // 18 // je mANasa paththAnuM sevana karavAnA svabhAva dharAvatA hAya, tene e ( pathyasevananA) guNu dvArA ArAgya rahyA kare che; para`tu je mANasa apadhyeAnu sevana karavAnA svabhAva dharAvatA hAya, te jaladI rAga paNAne pAme che. 18 zArIra ane mAnasa-e rAgA sa rogo dvividhazvoktaH zArIro mAnasastathA / Adhayo mAnasAstatra zArIrA vyAdhayaH smRtAH // raiserer yApyazca trividhaM rogalakSaNam / e rAgane e prakAranA kahyo cheH eka zArIra-zarIra saMbaMdhI rAga hAya che; ane 761 6 bIjo mAnasa-mana saMkha`dhI roga hAya che, temAMnA mAnasa rAge Adhi' kahevAya che ane zarIra sa'badhI rAge vyAdhi' kahevAya che. vaLI e beya prakAranA rAgAnAM sAdhyuM, asAdhya tathA yApya-ema traNa prakAranAM lakSaNA kahyAM che. 19 vivaraNa : carake sUtrasthAnanA 1 lA adhyAyamAM A saMbaMdhe Ama kahyu` che ke, 'zarIra savasaMga = sthAyInAmAzrayo mataH '-zarIra tathA sattva saMjJAvALu -mana--e beyane rAgeAnA Azraya tarIke mAnyAM che. ekaMdara kAI rAga kevaLa zarIranA ja Azraya karI thAya che; jema ke kADha vagere rAge zArIrAga gaNAya che ane te ja pramANe je kevaLa manane ja Azraya karI utpanna thAya che, te mAnasaroga kahevAya che; jema ke unmAda-gAMDapaNu vagere. Ama kheya prakAranA rogAmAM ApaNu samajavuM ja joI e ke zArIrarAganI amuka aMze mana upara paNa asara thAya che ane te ja pramANe mAnasareganI amuka pramANamAM zarIranI upara paNa asara thAya ja che. A ja abhiprAyathI carake zarIra, mana tathA AtmA-e traNene A samagra leAkanI sthitinA AdhAra kahela che-e traNene badhAye leAkanA AdhArasta Mbha gaNela che; e traNanA saMyAgathI harakeAI prANI sthira TakI zake che; e traNemAMthI je kALe zarIra ke manamAM kAI vikAra thAya che tyArathI zArIra tathA mAnasika rAga thAya che. AtmA te kevaLa nirvikAra che, tethI temAM kAI vikAra sa'bhavatA ja nathI. AthI ja carake sUtrasthAnanA 1 lA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke, ' nirvikAra valllAnA savamUtamunendriya catanye kALa niyo aa pazyati hi kriyA: || '-sarvathI para evA AtmA teA nivikAra ja che, chatAM te AtmA ja mana, pAMca bhUtA, teenA zabdAdi guNeA tathA iMdriyAnI sAthe sabaMdha pAmIne ( prANImAM) cetanapaNuM prApta karavAmAM kAraNa thAya che; te chatAM te AtmA nityaavinAzI tathA draSTA hoI te (prANInI ) badhI kriyAone avazya joyA kare ja che. 19
Page #803
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-khilasthAna zarIranA tathA mananA rogonAM mukhya kAraNe | jJAna vinA mukti thaI zake nahi. e ja kAraNe vAtapittA roSa paristhApitA rabA zuddha sattvaguNane deSarUpe mAnela nathI. zuddha sattvasata da ra manilImatavaH | guNathI yukta mana heya, te ja AtmajJAna thAya vAta, pitta ane kapha e traNe doSa che. kevaLa tamoguNa tathA rajoguNane ja doSa-- zarIranA roganAM kAraNo hoya che ane rUpe mAnyA che ane te baMnerUpa doSothI mana duSTa thAya ke vikAsa pAme che tyAre ja mAnasaroga thAya sattvaguNa sivAyanA bIjA be guNa-rajo che. aSTAMgahRdayamAM paNa vAlmaTa Ama lakhe che keguNa tathA tamoguNa-mAnasa regenAM kAraNe vAyuH pitta kSati trayo toSAH samAtaH |'- gaNAya che. 20 | vAyu, pitta ane kapha-e traNa doSo zarIramAM vivaraNa: A saMbaMdhe paNa carake sUtrasthAnanA | vyAdhi karanArA TUMkamAM kahyA che; tema ja "rabatta1 lA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke-'vAyuH pitta maTha manaso yoSAgurAtau "--rajoguNa tathA Fotta: zArIro TopasaMgha I mAnasa: punarudicho ! tamoguNa e be doSo mananA kahyA che-rajoguNa tama rs ! "vAyu, pitta ane kapha-e tathA tamoguNa e be ja doSo manane kharAba karatraNane TUMkamAM zarIranA doSane saMgraha kahyo che- nArA kahyA che eTale ke rajoguNa tathA tame guNathI eTale ke zarIrane lagatA koI paNa rogamAM A mana vikAsa pAme che ane pachI ja mAnasika rogo. traNane ja mULa kAraNa kahela che ane rajoguNa tathA | utpanna thAya che. 20 tame guNane mAnasa doSasaMgraha ke manane lagatA zArIra tathA mAnasaregane vikAromAM kAraNarUpe darzAvela che. arthAta vAta, jItavAnA upAyo pitta ane kapha-e traNamAM vikAra thAya tyAre | dhRtivIryasmRtijJAnavijJAnairmAnasaM jayet // 21 // zarIrane lagatA rogo utpanna thAya che, paraMtu jyAM zArIraM meSajaiH kaalyuktidaivssypaashryaiH| sudhI e traNe doSo sama avasthAmAM rahyA hoya tyAM sudhI te Arogya rahyA kare che; paNa temAM dhIraja, parAkrama, smaraNazakti, jJAna lagAra paNa vadhaghaTapaNuM thAya che tyAre ja koI paNa tathA vijJAna vaDe mAnasika roga jItI zArIraroga utpanna thAya che. te ja pramANe rajoguNa zakAya che ane kAlavyapAzraya, yuktiane tamoguNae guNo jyAre vadhe ke ghaTe che tyAre vyapAzraya tathA devavyapAzraya auSadho vaDe mananA roga thAya che. jo ke trIjo satvaguNa paNa zArIra vyAdhine mANasa jItI zake che. 21 manane Azraya karI rahela che, paraMtu te nirvikArI vivaraNa: A saMbaMdhe paNa carake sUtrasthAnahovAthI tene doSa tarIke mAnela nathI. A saMbadhe nA 1 lA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke-"prarIvRddha vATanA aSTAMgasaMgraha graMthanI TIkAmAM Ama tyauSaH pUrvA vaivajillag | manaso jJAnakahyuM che ke-"manaH zuddha satva / ragatamaso DhoSI to- vijJAnarthamRtimAthamika / "--zArIra tathA mAnasa gjhaamvidyAsaMmata " zuddha sattvaguNa e ja zuddha | be prakAranA rogo thAya che. temAMne pahelA zArIramana che; paraMtu rajoguNa tathA tamoguNa-e rAga devavyApAzraya tathA yukti thapAzraya Sadha vaDe baMne te manane kharAba karanAra che; kema ke te raje- jItI zakAya che ane mAnasarega jJAna, vijJAna, guNa tathA tamoguNa baMne avidyAthI utpanna thayelA dherya, smaraNazakti tathA samAdhirUpa cittanI ekAche. e pramANe satvaguNane je avikArI na manAya gratA vaDe jItI zakAya che, arthAt zArIra deza te jIvAtmAno mokSa thavo saMbhave nahi; kAraNa ke devavyApAzraya tathA yuktivyapAzraya auSadho vaDe zuddha satva ke mananI sAtvikI zuddhi na hoya te maTADI zakAya che, paraMtu mAnasadoSane jJAna, vijJAna yathArtha AtmajJAna thAya ja nahi; ane ema yathArtha AdithI zAMta karI zakAya che. ahIM je devaAtmajJAna je na thAya te "Rte jJAnAnna muktiH' | vyapAzraya upAye kahyA che, temAM balidAna, maNi
Page #804
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhaiSajya-upakramaNIya-adhyAya 3 763 maMtra, maMgalakarma tathA sadAcAra Adi laI jAya | (vAtAdi doSano saMbaMdha thAya che, tethI te che ane yuktivyapAzraya kArya eTale samya vive- Aganta rogonI cikitsA paNa nija-deSaja canapUrvaka yathAvat auSadhogo je karAya te rU5 | vyAdhinA jevI ja karavI joIe ane cikitsAkarma karAya arthata pUrvajanmanAM karmaphaLa- | nija-doSaja roganI cikitsA to teorUpe utpanna thayelA zArIravyAdhine devavyApAzraya karma | mAM pUrvarUpane joyA pachI saMzodhanarUpe ja vaDe tema ja yuktivyapAzraya auSadhadravyanI cikitsA | hitakArI thAya che. 24 vaDe jItI zakAya che. 21 saMzAdhana Adi cikitsA zArIravyAdhinA be prakAre saMzodhanaM saptavidhaM tadAyattaM cikitsitam / sa punardvividho vyAdhirAgantunija eva ca // 22 // taccAyattaM catuSpAde pAdazcauSadhamucyate // 25 // bhAganturbAdhate pUrva pazcAddoSAn prpdyte| oSadhaM yuktayadhiSThAnaM devAdhiSThAnameva ca / nijastu cIyate pUrva pazcAdvRddhaH prabAdhate // 23 // yuktirvamanakarmAdi daivaM yAgAdi kIrtyate // 26 // Agatu-bAhyakAraNathI thanAra ane | saMzodhana sAta prakAranuM hoya che ane nija-eTale vAtAdi zArIradoSathI thanAra harakaI cikitsA te saMzodhanane adhIna ema be prakAranA zArIrogo kahevAya | hoya che tema ja harakoI cikitsA catu. che temAM Agantu vyAdhi prathama bahAra- | pAda viSe adhIna hoya che-eTale ke (vaidya, nAM kAraNothI utpanna thAya che ane te ja regI, roga tathA paricAraka e) catuSpAda Agantu vyAdhi pAchaLathI vAtAdiSanI upara AdhAra upara AdhAra rAkhe che ane auSadha te sAthe paNa saMbaMdha pAme che ane nija | catuSpAdamAMhene eka pAda ke vibhAga kahe vyAdhi te zarUAtathI ja zarIranA vAtAdi vAya che; paraMtu e auSadhayuktinA adhidinI nyUnAdhikatAthI utpanna thAya che. | kAna AzrayasthAna rUpa ane devarUpa adhiSThAna ane pAchaLathI vadhI jaIne te nija roga | AzrayasthAnavALuM ja hoya che, temAM mana mANasane atizaya pIDe che. 22,23 karmAdi yuktinA AzrayavALuM ane yAga. vivaraNa: carake paNa sUtrasthAnanA 20 mA | Adi devanA AzrayavALuM paNa auSadha kahevAya che. 25,26 adhyAyamAM Ama kahyuM che ke- AjufI cApUrva samutpanno jaghanyaM vAtapittazleSmaNAM vaiSamyamApAdayati, vivaraNaH ahIM cikitsAne je catuSpAdane nije tu vAtapittazleSmANaH pUrva vaiSamyamApAdyate, jaghanya adhIna kahI che te-catuSpAda vaidya, auSadha, rogI vyathAmaminirvatatiA tathA rogInA paricArakarUpe kahevAya che. e cArenuM 'AgaMtu roga, prathama bahAra nAM kAraNothI thayela pIDAthI utpanna thAya che ane je guNayuktapaNuM heya, te ja cikitsA saphaLa thAya pAchaLathI vAta, pitta ane kaphanA viSama paNAne che. A saMbaMdhe A saMhitAnA sUtrasthAnanA paNa pAme che; paraMtu nija vyAdhimAM te vAta, 26 mA adhyAyamAM Ama kahyuM che; jema ke navAra: pAtAzcirisarahyo padyanta "--harAI pitta ane kaphadoSo ja prathama viSamatA ke jUnA cikitsAnA cAra pAda ke aMze ghaTe che. e cAre dhikatAne pAme che ane te nirogo chevaTe pIDAne kare che. 22 23 pAda je guNavAna hoya che, te ja harakoI sAdhya roga maTADI zakAya che. te cAra pAda ke aMze Agantu tathA nijaregonI cikitsA | vaidya, auSadha, rogI tathA paricArakarUpe hoya che. tasmAdAganturogANAM pazyanti nijavat kriyaaH|| ( A cAre uttama hoya te ja sAdhya vyAdhi maTI nijAnAM pUrvarUpANi dRSTvA saMzodhanaM hitam // 24 | lAyana hitam 2 | jAya che.) carake paNa sUtrasthAnanA 9 mA adhyAyaAganta rogamAM paNa pAchaLathI | mAM Ama kahyuM che ke-miSa vyA_pAtA rogo
Page #805
--------------------------------------------------------------------------
________________ 764 kAzyapa saMhitA-khilasthAna vaDhavANathaF I TLavaMtu viArasu zAnta' | guNavAna auSadhadravyanuM lakSaNa vaidya, auSadhadravyo, rogInI sevA mATe rAkhela nokara | zagNArAjadhAnaM navam ! rU0 || ane rogI ema te cAra pAde ke cikitsAnA | adhavidha = kUdazaM gupaTuthA A je guNavAna hoya, to harakeI vyAdhi ke | harakoI auSadhadravya zabda, sparza, rUpa, roganI zAMti thAya che. 25,26 rasa tathA gaMdhathI yukta heIne pradeza oSadhi, auSadha AdinI vyAkhyA | para utpanna thayela hoya, navuM ke tAjuM mone nAma H tADa rIte karavo ! , kIDA vageree khAdhuM na hoya ane sosAmiAdha tAro dhodhaH | 7 | dAjheluM ke baLI gayela na hoya, te guNavAna bhiSagvijJAnaneyatvAdbheSajaM bhiSajo viduH| kahevAya che. 30 mini ditAtra martha gvikSate 28 | rAjA vagerene lAyaka auSadhadravya agadatvaM ca yuktasya gadAnAmapunarbhavAt / | mAtrAvallaghupAkaM ca hRdyaM doSapravAhaNam / / 31 // kaNThasya kaSaNAt prAyorogANAM vA'pi krssnnaat| alpapeyaM mahAvIrya prINanaM balarakSaNam / kaSAyazabdaH prAdhAnyAt sarvayogeSu kalpyate / / vyApattAvalpadoSaM ca mandaglApanameva ca // 32 // gopa" zabdane artha-barasa" thAya che; saMskAraguNasaMpannaM rAjAha bheSajaM matam / te "zoSa'-eTale rasa. 3yAM dhIre-sa je auSadhadravya egya mAtrAthI yukta zopa tatva zodhaH--jemAM dhAraNa karAya hoya, jaladI pacI jAya evuM hoya, hRdayane che, e kAraNe te zodhaHkahevAya che. e game evuM hoya, doSone sArI rIte vahe bodhimAM rahelA "boSathI te oSadhi vaDAvanAra hoya, thoDA pramANamAM hoI pI rogImAM Arogya sthApe che, tethI e zakAya evuM hoya, moTA sAmarthyavALuM hoya, oSadhi-eSadha" evA bIjA nAme paNa manane prasanna karanAra hoya, zarIra vagerenA kahevAya che; vaLI te eSadhi ke eSadha balanI rakSA karanAra hoya, viparIta prayoga vaidyanA vijJAna ke anubhavapUrvakanA jJAnathI thaI jAya to thoDA doSathI yukta hoya, prApta karI zakAya che, te ja kAraNe te oSadhi ochI glAni karanAra hoya ane saMskAra ke eSadhanuM ja trIjuM nAma "megha=" che, dvArA guNethI yukta thayela hoya te auSadhaema vigho jANe che temaja "mittine dravya rAjAne gya manAyuM che. 31, 32 hitavAdacca parikSata-vaidyanA kAmamAM ke | rega tathA uMmaranA bhedathI auSadhanA cikitsAmAM auSadha hitakArI thAya che, te sAta prakAra kalpI zakAya kAraNe vidyo te ja auSadhane mapatha e nAme | taddhi himati 4 zItamAM 7 thanama para paNa kahe che. vaLI jenA prayogathI ke sevana- | jo samajomiti mitronevAdhA thI pAnAm punara mavAta- va-roga- tAmavimevAra sadaiva vimA II rUchA nI pharI utpatti ja thatI nathI, e kAraNe e ja uparyukta auSadhadravya siddha, paNa oSadhane vaidyo "a" kahe che tema ja svasiddha, zItaLa, uSNa, pravAhI, ghana ke ghaTTa, e auSadha gaLAne ghase che ane regone ! lagAra garama, snehayukta tathA neharahita bahAra kheMcI kADhe che, te kAraNe, Ayu- hoI aneka prakAranA bhedothI yukta hoya che, veMdanA sarva auSadhayogomAM "kaSAya' zabda- | toye roga tathA uMmaranA bhedane anusarI prayoga mukhyatve karAya che. 27-2 sAta ja prakAre vibhakta karAya che. 33,34
Page #806
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhaiSajya-upakramaNIya-adhyAya 3jo AA auSadhadravyanI sAta kalpanA cUrNe zItakaSAyazca svaraso'bhiSavastathA / hATa: tathA hAtho yathAvatta niyodha me || cU, zItakaSAya, svarasa, abhiSava eTale AthArUpa madya, phAMTa, kalka tathA kavAtha-ema sAta prakAre anAvI zakAya che. tene tame have mArI pAsethI jANeA. 35 vivaraNa : carake sUtrasthAnanA 1 lA adhyAyamAM auSadhanI pAMca kalpAe Ama kahI che : 'paJcavidhaM kaSAyakalpanamiti tad yathA - svarasaH kalkaH zrRta: zIta ATa: hraSAya kRti '- svarasa, kalka, mRta-vAtha ke ukALA, zIta, phrAMTa ane kaSAya. A gaNatarImAM carake cUI tathA abhiSava-AthA- madya e benI gaNatarI karI nathI, paNa tene anukrame cUCnA kalkamAM tathA abhiSava-AAne zItakaSAya ke phrAMTamAM samAveza karI dIdhe che. 35 uparyukta sAta auSadha-prakAronAM kramaza: lakSaNeA sUkSmacUrNIkRtaM cUrNa nAnAkarmasu yujyate / grahaNyAmavikAreSu braNavatyaJjanAdiSu // 36 // zItaH zItakaSAyaH syAdantarikSAmbu saMplutaH / sa pittajvaradAhA sRgviSamUrcchAmidApahaH // 37 // tadvadeva nizAvyuSTo'bhiSavaH sAdhu sAdhitaH / prazAntAgnibalobhaH saumyaH svarasasaGgataH ||38|| drAkSevAmalakAdInAM pIDanAt svarasaH smRtaH / sa saMzamanasaMyoge nAnArogeSu kalpate // 39 // kathitastvAntarikSeNa vAriNA'rdhAvizeSitaH / sakRdvA phANitaH phenaM kaSAyaH phANTa ucyate // 40 so'lpadoSale bAle laghuvyAdhau ca zasyate / kalkaH kalkIkRto yojyaH pAnalepAvalehane // 41 kevaladravyapeyatvAdvikArSI durjarazca saH / pAdasthito bhavet kAtho yukto'gnitejasA // sa vayobalasaMpanne guruvyAdhau ca zasyate / je dravyane khArIka cUrNa rUpe karI nAkhavAmAM AvyuM hoya te cUrNarUpe kahela 'cUNa' auSadha kahevAya che; ane tenA aneka cikitsAkarmImAM prayAga karI zakAya che, 765 jema ke grahaNIrAgamAM, AmanA vikArAmAM yukta rAgamAM tathA aMjana AdimAM cUrUpe kareluM. auSadhadravya upayAgamAM levAya che. je dravyanA a'tarikSanA jaLamAM ke varasAdanA addharathI jhIlI lIdhelA pANImAM bhIMjavIne upayoga karAya che, te zIta athavA zItakaSAya nAme kahevAya che. A zItakaSAya pitta, javara, dAha, leAhI vikAra, viSa, mUrchA tathA ma-kaipha vagereneA nAza kare che. te ja pramANe je auSadhadravyane rAtavAsI rAkhyuM hoya ane pachI tene sArI rIte ukALI pakva karela hoya, te 'abhiSava' kahevAya che. je mANasanA jaTharAgni tathA kSeAbha zAMta thaI gayA hoya ane je mANasa saumya hAya tene kAI dravyanA svarasa ke tAjA rasanI sAthe meLavIne A abhiSava' rUpa auSadha ApI zakAya che; tema ja drAkSa, zeraDI ke AmaLAM vagere dravyane tAjA lAvI-phUTI nAkhI nIceAvI je kaI tenA rasa kADhI levAmAM Ave che, te svarasa nAmanuM auSadha kahevAmAM Ave che. te svarasane sazamana auSadha sAthe meLavIne aneka rAgeAmAM upayAga karAya che. vaLI je dravyanA (sALa gaNA) akhtarathI jhIlelA aMtarikSanA-varasAdanA pANIthI kvAtha karyo hAya ane temAMthI adhurUM pANI bAkI rAkhI lIdhu. hAya ke tene ukALatAM eka UbharA Ave ane phINu Ave, tyAre utArI laI zItaLa thavA dIdhA hAya, te phAMTa kaSAya kahevAya che. e phAMTA jenAmAM doSanuM khaLa ochuM hoya tevA khALaka vageremAM halakA roga lAgu thayeA hAya te vakhate upayAga karavA e ucita che; para`tu je auSadhadravyane tAjI-lIluM ja lAvI tene khAMDI-phUTI kalka ke caTaNInI jema taiyAra karela hoya tene kalka' kaSAya kahevAya che. e kalpanA pIvAmAM, lepa lagAvavAmAM tathA
Page #807
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-khilasthAna cATavAmAM upayoga karAya che. e kakana | sAta prakAre vibhAga pAmela auSadhaprayoga kevaLa dravyarUpe pIvAmAM karAya che, | dravyane dasa prakAre prayoga tethI e vadhu pramANamAM karSaNa karanAra ke satavaM vimocaitaza ravivArA mANasane dUbaLo-pAtaLo karanAra thAya che | pUrva ma0 madhyeH ramu raju karU ane te pacavo paNa muzkela thAya che; paraMtu | samaie mAthomaiSe jhArazAnti purA je dravyane eka caturthAza laI tenAthI cAra | upara jaNAvyA pramANe je dravyanI gaNa ke AThagaNuM pANImAM nAkhI khUba | sAta prakAranI banAvaTa kahI che, tene agninA tApathI ukALavAmAM Ave ane | prAga dasa prakAre karI zakAya che; jema ke pachI temAMthI eka caturthAMza pANIne bhAga | bhajananI pahelAM, bhojananI vacce, bhejananI bAkI rahe tyAre agni parathI nIce utArI | aMte, samudga eTale saMpuTarUpe, vAraMvAra, laI upayogamAM levAya te auSadha "kavAtha" ! kherAkanI sAthe, be bhajananI vacce, kaLinAme kahevAya che ane pachI je rogI yAnI sAthe, be koLiyAnI vacce ane uMmara tathA baLathI yukta hoya, temAM e bhajana karyA pahelAM ema dasa prakAre kavAthane pIvAmAM pravAhIrUpe upayoga karAya | auSadhapravega karI zakAya che. 43 che ane te paNa rogInI uMmara egya | vivaraNa: A saMbaMdhe suzrute uttarataMtranA pramANamAM hoya ane temAM zarIrabaLa paNa 64 mA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke-"mA karve cogya pramANamAM hoya tema ja rega paNa | dazauSadhakAlAn vakSyAmaH / tatrAbhaktaM praagbhktmdhomahAna hoya to A kvAtharUpa auSadhano | bhaktaM madhyebhaktamantarAbhaktaM sabhaktaM sAmudga muhurmuhuH grAsa prAsAntAM reti hazodhavAH "--have auSadha levAnA prayoga karAya te vakhaNAya che. 36-42 dasa kALa ame kahIe chIe-jema ke nibhutakALa, vivaraNa : carake sUtrasthAnanA 4 thA adhyAya- | prAgabhatakALa, abhaktakALa, mathebhaktakALa, mAM A pramANe pAMca prakAranA kaSAyonI kalpanA | aMtarAbhaktakALa, sabhakatakALa, sAmuddagakALa, muhukarI che; jema ke-"yatrayvI nA dravyA rasa: - | muhu kALa, grAsakALa ane grAsAntarakALa-ema rasa pharate vat vivuM rasariNAnAM tatva para vara- auSadha levAnA dasa kALa kahyA che. 43 kIrtitam / vahnau tu kvathitaM dravyaM shRtmaahushcikitskaaH| bhajananI pahelAMne 1 lo auSadhakALa dravyAdApothitAttoye tat punarnizi saMsthitAt / kaSAyo pUrva bhaktasya bhaiSajyaM na karoti balakSayam // 44 // yo'bhiniryAti sa zItaH samudAhRtaH kSiptvoSNatoye AmAzayagatAn doSAnihantyAzu ca pacyate / mUrti tA thANuM parivartitama |'-je dravyane yaMtrathI annasaMstambhite dehe ccharghagAravyathAdayaH // 45 // pIsI nAkhI, nIcovIne rasa kADhavAmAM Ave, na bhavanti yatastasmAttaddeyaM durbalIyase / te svarasa kahevAya che; rasavALI tAjI auSadhine pIsI nAkhI je piMDa athavA caTaNInA jevI je auSadha khorAkanI pahelAM levAyuM lubdI taiyAra karAya tene kalka kahevAmAM Ave che. hoya, te (rogInA) baLano nAza karato je dravyane pANImAM nAkhI ukALyuM hoya te nathI, tema ja AmAzayamAM gayelA doSone kavAtha kahevAya che. je dravyane kacarI-phUTIne rAtre nAza kare che ane te kAcA doSone jaladI pANImAM nAkhI savAre tene je gaLI levAya che | pakavI nAkhe che; vaLI khorAkanI pahelAM nIcovI levAya, te zItakaSAya kahevAya che; tema ja lIdhelA auSadhane dehamAM khorAka vaDe sArI garama pANImAM je dravyane masaLI nAkhI gALI rIte thaMbhAvI dIdhuM hoya, to UlaTI, levAmAM Ave, te phAMTa kahevAya che. 42 | oDakAra ke pIDA Adi thatAM nathI; e
Page #808
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhaiSajya-upakramaNIya adhyAya je 767 kAraNe je rogI atizaya durbaLa hoya tene pramANe-ajoma nAma ya mutte vIte, vAta (khorAkanI pahelAM ja ) auSadha ApavuM namuvayuca tatUrthAe hatyA nIra vahuvidha joIe.44,45 varuM dhAti -je auSadha khorAka khAdhA pachI vivaraNa: A saMbaMdhe sute paNa uttara pIdhuM hoya te zarIranA uparanA bhAgamAM aneka taMtranA 64 mA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke prakAranA je roga utpanna thayA hoya che teone "prAmajaM nAma thatu prAmacopayute rIa nAza kare che ane zarIramAM baLa Ape che. vipakupayAti rahyuM na hiMsthAnAvRtaM na muhuva6 sAmudga auSadhanA sevananuM phaLa nAnnireti / prAgabhaktasevitamathauSadhametadeva, dadyAca vRddha | vyatyAsena ca sAmudgaM doSe tUlamadhogate / zizumIrAkunAkhyaH--je auSadha kherAkanI mudrma zvAsavinti pAcha8 pahelAM rogIne ApyuM hoya te jaladI tarata pacI - jyAre keIpaNa deSa upara ane nIce jAya che, rogInA baLane nAza karatuM nathI; tema beya bAjue gayo hoya, tyAre auSadhana ja khorAka vaDe copAsa vIMTaLAI vaLyuM hoya tethI | sAmudaga prayoga karAya che eTale ke saMpuTanI moDhAmAMthI bahAra nIkaLI jatuM nathI; e kAraNe jema upayoga karAya che. arthAt khorAkanI vRddho, bALake, bIkaNo. durbaLa tathA strIone zarUAtamAM ane khorAkanI pAchaLa paNa je rAkanI pahelAM ja auSadha ApavuM. 44,45 | auSadhasevana karAya che, te "sAmuddaga-saMpuTakhorAkanI vacce auSadha devAya tenuM phaLa | rUpe thAya che, te prakAre seveluM auSadha madhyabhaktaM hyabhayato rukhamannena meSajam // 46 // vAraMvAra thatA zvAsa, udharasa, heDakI, vadhu tattanA ropAna sunaiva niyati paDatI taraza tathA vAraMvAra thatI UlaTIne mathAzvamamuveovAnA ka7 II | maTADe che. 48 je auSadha rogIne khorAkanI vacce vivaraNa: A saMbaMdhe paNa suzrute uttaraapAya che, te auSadha banne bAjuthI khorAka taMtranA 64 mA adhyAyamAM Ama kahyuM che kevaDe rokAI jaI aMdaranA koThAmAM "samu nAma ya marUca mAlAvajo ja pIto roSe rahelA doSone sukhethI anAyAse avazya vRdhA pravihite tu samusAmIcantayotherAnastha nivekAbUmAM le che ane bahAra kADhe che; tema ja ! te tu "-je auSadha khorAkanI zarUAtamAM ane khorAkanI pAchaLa lIdheluM ke seveluM auSadha | pAchaLathI paNa sevAya te "samudraga' nAme kahevAya chAtInA, gaLAnA tathA mastakanA rogone | che; kema ke te saMpuTamAM jANe dhAraNa karyuM hoya tarata ja zamAve che. 46,47 tevuM bane che ane samudraga auSadhasevana AvI vivaraNa : A saMbaMdhe paNa suzrute uttarataMtranA | sthitimAM karAya che te jyAre koI paNa doSa 64mA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke agho masta | banne bAju prasaryo hoya eTale ke upara tathA nIce nAma-yadadho bhaktasyeti / madhye bhaktaM nAma-yanmadhye banne bhAgomAM doSa jyAre phelAI gayo hoya maya vIte, vAta cannamupayu tatUryA tyAre kherAkanI zarUAtamAM ane khorAkanI pachI iMca javAna duvighAMca varuM hAti | madhye tu auSadhasevana karavuM joIe, jethI te auSadha vItamahAvisarimAvA mahamimaya mavati | sAmutra eTale ke jANe saMpuTamAM dhAraNa karyuM roga che -je auSadha kherAkanI vacce pIvAya che, | hoya evuM thaIne banne bAju phelAyelA doSone te khorAkanI vacce rokAI jaIupara--nIce kyAMya paNa | nAza kare che. 48 kulAI jatuM nathI, te hetuthI je rogo zarIranA madhya- | kherAka sAthenuM sabhakta auSadha bhAge utpanna thaI te madhyabhAgane herAna karI rahyA | ti ghaTanAkSArtha ma TurvaTAmanAmUA heya che teone tarata ja nAza kare che. te ja | stragADhavRta8tritatakSopauSadhaSiAm II 42
Page #809
--------------------------------------------------------------------------
________________ 718 kAzyapa saMhitA-khilasthAna je loko dUbaLA zarIravALA thayA hoya kherAkanA keLiyAmAM apAtuM auSadha phaLa teone temanA baLa tathA jaTharAgninI rakSA kSINakSI5zunar vAjIvALauSadhaY IbaLA karavA mATe khorAkanI sAthe auSadha ApavuM zAse vidheya zU ra nivesTavardhanam / joIe; jema ke strIo, bALaka, vRddho, je auSadha vAjIkaraNa hoya ane kSINa nAjuka bAMdhAvALA, kSatakSINa eTale ke thayelA rogIne, kSINavIryavALA tathA alpa cAMduM paDayAthI jeo kSINa thayA hoya ane vIryavALA rogIne khorAkanA koLiyAmAM ja auSadhanA jeo dveSI hoya eTale ke ApI zakAya che, te auSadha cUrNarUpa hoya auSadha sevavuM jeone gamatuM ja na hoya, che ane rogInA jaTharAgninA baLane vadhAteone khorAkanI sAthe auSadha ApavuM ranAra hoya che. 50 joIe. 49 vivaraNa: A saMbaMdhe paNa suzrute uttarataMtranA vivaraNa: suzrute paNa A saMbadhe uttara- 64 mA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke-"rAmaM tu taMtranA 64 mA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke- viogdhyAnazrama grAsepu cUmavAmi hIpanayaM-vANIsamajaM nAma-vata saha mAnA vacce samajUmADavo- vAgyavi tu yoga itu yA '- je auSadha kherAkanA hiM nirce taSiAmafpa tathA zizuvRddhayotha '--je keLiyA sAthe mizra karIne apAya, cUrNarUpa hoya auSadha khorAkanI sAthe pakavAya che ane nirbala ane nirbaLa thayela jaTharAgnivALAone ApI ke baLavAna rogIne te ja khorAka sAthe pakaveluM zakAya che, te dIpanIya hoya eTale ke jaTharanA auSadha khorAkanI sAthe ja ApavAmAM Ave tema agnine pradIpta kare evuM hoya che; tema ja evA ja auSadhane dveSa karanArane, bALakane tathA vRddhone rogIne tevAM vAjIkaraNa auSadhe paNa khorAkanA paNa te ja auSadha khorAka sAthe apAya che, te keLiyA sAthe ApavA mATe vaidya yatna karavo. sabhakta auSadhasevana karAveluM gaNAya che ane te keLiyAnI vacce ApavAnuM auSadha auSadha teone sarvakALa hitakArI thAya che. 49 grAntare chaanIthe dhUmapaniM Ara pazA be khorAkanI vacce apAtuM auSadha phaLa je dhUmapAnarUpa auSadha, chardanIya hoya chApo manveDana taLe ma phare eTale ke UlaTI karAve tevAM hoya, tene jyAre koI roga ocho hoya ane upayoga keLiyAnI vacce vacce karAve jaTharAgni tIkSaNa hoya tyAre be vakhatanA joIe ane te vakhaNAya che. 51 khorAkanI vacce je auSadha apAya che, te | vivaraNa: A saMbaMdhe paNa suzrute uttarataMtranA e rogIne hitakArI thAya che. I 64 mA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke-"prAsAntara vivaraNa: A saMbaMdhe paNa suzrute uttara- tu yar prAsAntapu | prAsAntareSu vitare vamana dhUmAna taMtranA 64 mA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke- jAsAripu thatacharLAMTha hAs'-je auSadha mantarAma nAma-yantara vIte pUrvAparayomaiyo. kALavAonI vacce vacce apAya te vamanakAraka hRdyaM manobalakaraM tvatha dIpanaM ca-pathya sadA bhavati dhrumapAnarUpe hoya che; tema ja zvAsa Adi rogomAM rAntarama yata -je auSadha AgaLapAchaLanA jeone guNa harSakAraka tarIke prasiddha heya be khorAkanI vacce apAya che ane te auSadha che, tevAM cATI zakAya evAM auSadho paNa rogInA hRdayane priya tathA hitakArI heIne tenA khorAkanA kALiyAnI vacce vacce ApI zakAya mananA baLane karanAra hoya che, jaTharanA agnine che. A sUzratavAkya upara TIkAkAra Da9Na Ama pradIpta karanAra tathA paththa-hiskArI hAI e lakhe che ke-vamanI dhUmAna rUti nAyuvarmavuMrogInI prakRtine mAphaka Ave che, te Atarabhakta timi #tAna "--uparanA suzratavAkyamAM vamana karAathavA antarAbhakta auSadha kahevAya che. | vavA yogya dhUma eTale ke prANIonAM snAyu, sa. sA.
Page #810
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhaiSajya-upakramaNIya-adhyAya 3 jo cAmaDAM ane kharIo vagerethI je dhumADA karyA hoya te samajAya che. e dhumADA pIvAthI ke sUMdhavAthI avazya UlaTI thAya che. 51 abhakta auSadhasevana ane tenuM phaLa bhaktamauSadhaM pItaM vyAdhimAzu balIyasAm / hanyAttadeveha balaM balavaddurbalIyasAm // 52 // je auSadha khArAka jamyA vinA pIdhuM hAya, te atizaya khaLa dharAvatA rAgIonA vyAdhinA tarata nAza kare che; ane te ja auSadha atizaya dula rAgIone tathA aLavAnane paNa khaLarUpe thAya che. para vivaraNa : A saMbaMdhe paNa suzrute uttarataMtranA 64 mA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke 'satrAmaruM, tu yat vemaNaevI padhruvayuSyate '-je auSadha kevaLa ekaluM ja khArAka vina! ja upayogamAM levAya che te abhakta auSadhasevana kahevAya che. ema kevaLa ekalA ja khArAka vinAnA auSadhanA sevanathI je guNNA meLavAya che, te saMbaMdhe paNa tyAM Ama *helu` che ke- vIiiSa mati meSajJamantahIna, hatyAt tathA''mayamasaMzayamAzu caiva / tad bAlavRddhavanitAmRdavastu pItvA glAniM parAM samupayAnti balakSayaM ca // ' auSadha khArAka vinA ja ekaluM sevAya, te vadhu vI*vAna bane che ane tethI ja evuM khArAka vagerenuM ekalu. auSadha tarata ja rAganeA nAza kare che, ane ene pIne bALakA, vRddho, strIe tathA vadhu kAmaLa leAkAne glAni thAya che tathA temanA baLaneA nAza thAya che. para upara kahela dasa auSadhakALane dasa prakAre vibhAga kayAM na karAya? etAnauSadhakAlAMstu vibhajeddazadhA daza / kSINadhAtvindriye zAnte klAnte tAnte bubhukSite // bhaiSajyadagdhakoSThe ca bheSajaM nAvacArayet / kuddhe viSaNNe zokArte rAtrau jAgarite tathA // vidagdhAjIrNabhakte ca bheSajaM nAvacArayet / karmAtibhArAbhihate nirUDhe sAnuvAsite // 55 // upoSite virikte ca bheSajaM nAvacArayet / yatkiJcidapyupAttAnne mUcchite dharmatApite // 56 // sadyaH pItodake caiva bheSajaM nAvacArayet / avasthAviparIta 6 metranuM jJAvavAat // 7 // / . 49 769 upara kahelAM dasa auSadhakALaneA dasa dasa prakAre vibhAga karavA; paraMtu je mANasanI dhAtuo tathA iMdriyeA kSINa thaI hAya, je zAMta, thAkelA ke karamAI gayeA hAya, je pAtaLA kUmaLA thaI gayA hAya, je bhUkhyA thayA hoya ane jenA kAThA auSadhathI khaLI gayA hoya, tenA viSe kAI paNa auSadhane prayAga na karavA. vaLI je mANasa krodha pAmyA hAya, kheda pAmyA hAya, zAkathI pIDAyeA hAya, jeNe rAtre jAgaraNa karyu hoya ane jeNe khAdhele khArAka vidagdha thaI kharAbara paccA na heAya hAya, tene paNa kAI auSadhanA prayAga na athavA jeNe khAdheluM bilakula pacyuM ja na karAvavA; tema ja je mANasa kAmanA atizaya bhAra ke kheAjAthI pIDAyeA hAya, jene niha ke anuvAsana masti apAI na hoya, jeNe upavAsa karyAM hoya ane je virecana auSadha laI virecanathI khAlI thaI gayA hAya, tene paNa auSadhaprayAga na karAvavA. vaLI je mANase harakeAI khArAka khAI lIdhA hoya, jene mUrchA AvI hoya, ghAmathI je pIDAcA hoya ane jeNe taratamAM ja pANI pI lIdhuM hoya tene paNa auSadhasevana karAvavuM nahi; ema uparyukta avasthAvALA kAI paNu mANasane auSadhaprayAga na karAvavA. 53-57 12 varSathI nAnI umaranA khALaka vagerene kAyama auSadha na apAya UnadvAdazavarSANAM naikAntenAvacArayet / avacAritamekAntenAhanyahani cauSadham // 58 // asamatvAgataprANadoSadhAtubalaujasAm / atyantasukumArANAM kumArANAM balAyuSI ||59 // jene 12 varSa thayAM na heAya te mANasane kAyama auSadha sevana karAvAya nahi; vaLI jeemAM prANa, doSa, dhAtuo, maLa tathA ejasa ekasarakhI rIte prApta thayela na hoya tevA leAkeAne tema ja atyaMta kAmaLa
Page #811
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-khilasthAna nAnA kumArane avazya dararoja auSadha je | te ja auSadhanuM rogano saMpUrNa nAza na thAya ApyA karyuM hoya, to te teonAM baLa tathA tyAM sudhI sevana karyA karavuM. 63 AyuSano nAza kare che. 58,59 | zamana auSadha lAMbo kALa na sevAya kSINAtivRddhakruddhAnAM kSINadhAtvindriyojasAm / kAmaM vyAdhau prazAnte'pizamadAnAcchamauSadham // 64 ekAntenauSadhaM pItaM sUryastoyamivAlpakam // 60 // tadevAlpaM vidhAtavyaM sakRd dvistriyathAvalam / / vaLI jeo kSINa thayA hoya, atyaMta zamana auSadhathI vyAdhi atyaMta zAMta vRddha thaI gayA hoya, ghaNA koSe bharAyA | thaI gayela hoya, paNa te ja zamana auSadha hoya, jeonAM dhAtu, Idriyo tathA ojasa eka, be ke traNa vAra ja thoDuM thoDuM baLa kSINa thayAM hoya te loko kAyama auSadha | pramANe sevavuM joIe 64 sevyA kare, te jema sUrya thaDA pANInA auSadhaprayoga karavAnI vidhi nAza karI nAkhe che, tema e lekanA puuDani 7mA vaDhanamittajana ll davA (thoDA ja rahelA) baLa tathA AyuSano pUrvA bagvALAmai suvAlInAtha rAdhA te auSadha nAza karI nAkhe che. 60 | zubhUpamAnA mitra naM ra dA AvuM auSadha tyajI devuM | huM rutta viya reti saMpradaTuvaH | jIfdhoSavadyAoi hIna biradattA pavitra divase prathama de, brAhmaNe, vijJAhitapUrva = goviMnatama 2 vidya tathA gurune namaskAra karyA pachI divasamokSArzva janani naralagna | nA pahelA bhAge-savAramAM rogIne pUrva dizA tha tawwwAne zukamoDani 4jAdara tarapha moDhuM rakhAvI sukhapUrvaka besADIne thALe gharAko cAtta varSe vijJAnatA | | pavitra thayelA vidya uttara tarapha mukha rAkhI je auSadha roga, doSa, baLa tathA | maMtra jevA auSadhane "khUba AnaMdathI te A jaTharAgnithI UtaratuM ke ochuM hoya | pI" ema kahI te auSadha ApavuM. 65,66 tema ja je auSadha e rega AdithI adhika auSadha sevyA pachInAM tyAjya karmo haya, vaLI je auSadhane pahelAM jANI lIdhuM ativamaUrathAnerAthanAsanamASaNam It 67 . na hoya ane je auSadha zAstramAM kahelA | zodhazoravAhavihAmAtAnA guNathI rahita hoya, rogane sAmya ke | tora seta tathA strInadhArA 68 mAphaka na hoya, jeno upayoga kharAba je mANase auSadha pIdhuM hoya ke sevyuM rIte thayo haya, manane je apriya thayuM hoya teNe vadhAre paDatuM cAlavuM, UbhA hoya, je auSadhane pIdhA pachI ane | rahevuM. UMghavuM, besI rahevuM ke belavuM vagere pAcana thayA pachI sUkama doSa paNa je | tyajavuM joIe tema ja krodha, zoka. dekhAyo hoya ane je auSadhathI rogane divasanI nidrA, viruddha khorAka, hima tathA zAMti na thaI hoya te auSadhane vidvAna | sUryano tApa paNa choDI devA joIe ane mANase tyAga karavo joIe. 61,62 strInuM sevana karavuM nahi; tema ja (maLasevavA yogya auSadha mUtrAdinA) AvelA vego paNa phekavA na thAtuvaruM nita thAyavIrya nitti durU | joI e. 67,68 tahevAvArtha sthAvArthANunAtA | auSadha pacatuM hoya te veLAnA lakSaNe - je auSadha rogInA baLano nAza na | vinam ravi mulazotaH zramaH | kare paNa roganA sAmarthyano je nAza kare, tahagvaM sAro 4i nIti mere I II
Page #812
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhaiSajya-upakramaNIya-adhyAya 3 731 seveluM Sadha pacatuM hoya tyAre ATalAM vardhanaiRtusiMghA vAgurjata lakSaNo thAya cheH bagAsAM AvyA kare, zabda | bAvAmi sthirIbhUtavAsa tirnaraH II sAMbhaLavA na game, meTuM sukAya, becenI dhAraviimaH rzcAtta sAthe thAkU jaNAya, parizrama vinA thAkane anubhava vRddho mata mAtama pravRttivALu: I hA thAya, nidrA jevuM ghena thAya, uSTana | bALaka eka varSanI uMmaranuM na thayuM eTale ke page goTalA caDe ane aMgomAM hoya te "kSIrapa-dhAvaNuM kahevAya; athavA zithilatA thAya. 69 jyAM sudhI te dUdha pItuM hoya ke dhAraNa auSadha sevyA pachI bhejanakALa dhAvatuM hoya tyAM sudhI "kSIra" kahevAya sRSTiviNmUtravAtAnAM zarIrasya ca lAghavam / che. eTale te bAlyAvasthA :NAya che te sAttirArdha vairavaM stra = II 70 | pachI 16 varSanI uMmara thAya tyAM sudhInA prakAGkSA kukSizaithilyamannakAlasya lakSaNam / / khorAka kha Ine jIvatA hoya te bAya (auSadha pacyA pachI) viSTA, mUtra tathA kumAra avasthAmAM rahela gaNAya che, te nIceno vAyu-apAna chUTathI bahAra Ave; pachI mANasanI dhAtuo, sattva-ne bala, zarIranuM halakApaNuM thAya, sApha oDakAra zarIrabala, vIrya tathA parAkrama vadhavA mAMDe Ave, zarIramAM svacchatA anubhavAya; hRdayanuM ane ema tenI uMmara 34 varSanI thAya nirmaLapaNuM jaNAya, khorAka levAnI khUba tyAM sudhI te mANasa "yuvAvasthA "thI yukta IcchA thAya ane kUkhanI zithilatA jaNAya kahevAya che; ema 34 varSa vItyA pachI ene khorAka khAvAno samaya thayelo jANo. pariNAme dhAtuo Adi sthira thavAthI 70 varSanI uMmarano thAya tyAre mANasa "madhyama" umaranA traNa vibhAga ane te pramANe avasthAthI yukta thayelo gaNAya che, te pachI auSadhanI mAtrA dhAtuo vagere anukrame kSINa thavA mAMDe che, vayastridhA vibhajyAdau mAtrA vakSyAmyataHparam // 71 tethI tyAM sudhI avasthAe pahoMcele garbhabAlakumArAkhyamityetattrividhaM vyH| mANasa vRddha gaNAya che ane jyAM sudhI yauvanaM madhyamaM vRddhametacca trividhaM punH||72|| AyuSanI pravRtti hoya tyAM sudhI te vRddha - have uMmaranA traNa prakAro prathama kahuM ! mandAtmA" thaIne jIvana jIve che. 73-76 chuM ane te pachI te te uMmarane anusaratI auSadhanI mAtrA paNa huM kahuM chuM-mANasanI vivaraNa : ahIM AyuSanA mukhyatve traNa pahelI garbhAvasthA, bIjI bAlyAvasthA ane vibhAge karI batAvyA che, temAM 1-34 varSa sudhInI. yuvAvasthA, 34-40 varSa sudhInI madhyamAM trIjI kumArAvasthA jANavI; e ja pramANe vasthA ane te pachI 70 mA varSathI mAMDI AyuSa uMmara paNa traNa prakAranI samajavI-pahelI pUruM thAya tyAM sudhInI vRddhAvasthA jaNAvI che. yuvAvasthA, bIjI madhyama avasthA ane trIjI temAM yuvAvasthAnA be bhAgo darzAvyA che-eka te vRddhAvasthA. 72 dhAvaNa dhAve tyAM sudhInI bAlyAvasthA gaNI che avasthA ke umara vi ane te pachInI 16 varSa sudhInI bIjI kumArAvara: kSIraH sAghAvat piti vA yA | varathA jaNAvI che; ane te pachI 17 thI 34 vastAramaNI thAvat joDAvAva li3 | varSa sudhInI yuvAvasthA kahI che; ane te pachI annA saMrva padya sthAt mAre vasithitaH | 35 thI 70 varSa sudhInI madhyamAvasthA ane 70 mata ghare ghAturavIryapAmai: 4 | | thI AyuSa pUruM thAya tyAM sudhI vRddhAvasthA jaNAvI
Page #813
--------------------------------------------------------------------------
________________ kenAta HputA , 772 kAzyapa saMhitA-khilasthAna che. suzrute paNa sUrasthAnanA 35 mA adhyAyamAM e, mAthe paLiyAM-dhoLA vALa ane TAla paNa thatI mANasanI uMmaranA ke avasthAnA bhedo Ama | jAya che tema ja kAsa-udharasa ane zvAsa vagere upakahyA che: "vathatu trivirSa vAlve, madhye kRmiti | dravothI je mANasa herAna thayA kare che; badhI kriyAo tatronaSoDazavarSIyA baalaaH| te'pi trividhA:-kSIrapAH, karavAmAM asamartha bane che ane jenI upara cAre bAju lorAnnA, manAlA rUti | tevu saMvatsarAH kSIrapAka, varasAda varasyo hoya evA-bhI jAyelA jUnA gharanI vilaMvataravara: kSIrAnArA, paratoDanArA ti vorDa- jema jANe ke paDuMpaDuM thaI rahyo hoya tevA mANasane rAsayoranta marce vacaH ta2 vikalpo vRddhivana saMpU- ne vRddha thayele kahe che; ema suzrute uMmaranA traNa utA varALiriti . tatra, mAairAteUddhi, sAtrirAto | vibhAge karyA che, temAM ekathI soLa varSa sudhInI yauvanam , AcatvAriMzataH sarvadhAtvindriyabalavIrya bAlyAvarathI kahI che; te pachInI sittera varSa sudhInI mata urdhvanISAvarihALavat saptatiriti | sa rva madhyamAvasthA kahI che ane te pachInI jIvanaparyataharIyALAtrinidrayavatravIrthotsAhanacani vahIvarjita- nI uMmarane vRddhAvasthAmAM gaNI che; temAM vRddhi, vArjiAyags #AsavAsAmRtimirAmimmAne sarva- yauvana, saMpUrNatA tathA nyUnatA evA paNa meTA LiyAvasamartha nILArivAmigSTamavasInta vRddhamA- bhede kahyA che; carake paNa vimAnasthAnanA 8mA nakSate -uMmara traNa prakAranI hoya che. pahelI adhyAyamAM AyuSanA lagabhaga AvA ja bhedo bAlyAvasthA, bIjI madhyAvasthA ane trIjI vRddhA- kahyA che. 73-76 vasthA kahevAya che. temAM jeone sALa varSa pUrAM | umara pramANe auSadhamAtrA thayAM na hoya, teo tyAM sudhI bALaka gaNAya che; te vizvanabhA gRhya tattva vozavArSidar bALake paNa traNa prakAranAM hoya che. eka kSIrapa, ma namatrI tu navamaLottarottara | uchA bIjuM kSIrAnAda ane trIjuM annAda hoya che. rAti tivADa ihIrAyAvathi teomAM eka varSanI uMmarathI thoDI vadhAre uMmara- 16 varSanI uMmaranA mANasane jeTalA nAM dhAvaNuM bALake "kSIrapa' kahevAya che. te pramANamAM auSadhamAtrA apAya, teTalI ja pachInAM dUdha ane kherAka para jIvatAM bALake | uttarottara ochI ochI thatI auSadhamAtrA sIrAnAda kahevAya che ane te pachInAM kevaLa khorAka | vRddhane judI judI ApI zakAya che; athavA para jIvI zakatAM bALake ' annAda' kahevAya che. | so varSanI uMmaranA athavA tethI adhika 16 varSathI mAMDI 70 varSa sudhInI uMmaranAM | varSanI uMmaranA mANasane auSadha mAtrA mANasonI umara madhyama kahevAya che; paraMtu tenA eTalI ja ApI zakAya che ke jeTalI AvA cAra vibhAga samajavA joIeH vRddhi, auSadhamAtrA kSIrAnnAda eTale ke dUdha tathA yauvana, saMpUrNatA ane hAni; temAM 20 varSathI kherAkane khAtA (be varSanA) bALakane mAMDI 30 varSa sudhInI dhAtuonI vRddhiyukta apAya che. 77 avasthAne "vRddhi' kahevAya che, te pachI 30 thI taratanAM janmelA bALakane ApavA 40 varSa sudhInI uMmara "yauvana" kahevAya che, kema yogya ghInI mAtrA ke te 30 thI 40 varSa sudhImAM sarva dhAtuonI, jAtamAtrasya mAtrA syAtsarpiSkolAsthisaMmitA // 78 IdriyonI, balanI tathA vIryanI saMpUrNatA thAya paJcarAtraM bhavedyAvaddazAhamadhikaM ttH| che; te pachI 70 varSa sudhImAM dhAtuo vagerenI | kolArdhasaMmitaM yAvadizadAtramataH param // 79 // thoDI thoDI nyUnatA thatI jAya che, te pachI eTale | je bALaka taratanuM jamyuM hoya, tene ke 70 varSanI umara thayA pachI hamezAM dhAtuo, boranA ThaLiyA jeTalI ghInI mAtrA ApI IdriyanuM baLa, vIrya tathA utsAha ochAM ochAM zakAya che te pachI pAMca divasathI daza divasa thatAM jAya che, je mANasanA zarIra para karacalI- | sudhInAM bALakane tethI kaMIka adhika ghInI
Page #814
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhaiSajya-upakramaNIya-adhyAya 3 je 773 mAtrA ApI zakAya ane te pachI vIsa te kAraNe te mANasane eka AmaLAM jeTaluM divasa sudhInAM bALakane ardhA bAranA ghI pIvA ApI zakAya che. 84 jeTalI ghInI mAtrA ApI zakAya che. 78,79 tAvi vapha4 varSamANa vatA kolamAtraM bhavedyAvanmAsaM mAsadvaye'dhikam / kSIrapasya kumArasya kSIrAnnAdasya cobhayoH // 85 dvikolasaMmitaM sarpistRtIye mAsi zasyate // 80 // | pachI e bALaka jema jema vadhavA te pachI ghInI mAtrA eka mahinA sudhI mAMDe che eTale ke jema jema uMmaramAM eka bAranA jeTalI be mahinA sudhImAM moTuM thatuM jAya che, tema tema tenA jaTharAgninuM kaMIka adhika mAtrA ane te pachI tethI kaMIka baLa joIne ghInI mAtrA vadhAryA karavI adhika mAtrA apAya che ane te pachI trIjA jaIe; jema kevaLa dUdha pInAra tathA dUdhamahinAmAM be bAra jeTalI mAtrA apAya ghI beyano khorAka khAnAranA saMbaMdhe snehache ane te vakhaNAya che. 80 mAtrA tenA jaTharAgninA baLa tarapha lakSya rAkhI zuSkAmalakamAtraM tu caturthe mAsyudAhRtam / / vadhArI zakAya che tema. 85 paJcame mAsi SaSThe ca hyArdAmalakasaMmitam // 81 // deyaM snehacaturbhAgaM bheSajasya yathAmayam / tadevAbhyadhika kiJcidvihitaM sptmaassttme| ghRtena pAyayedvAlaM yAvat syAdaSTamAsikaH // 86 te pachI cothA mahinAmAM sUkAM AmaLAM mAsAdato'STamAjantorjalapiSTaM pradApayet / / jeTalI ghInI mAtrA ApavA kahela che, te te pachI bALaka ATha mahinAnuM thAya pachI pAMcamA ane chaThThA mahinAmAM lIlAM tyAM sudhI rega anusAra sanehano caturthAza AmaLAM jeTalI ane te pachI sAtamA tathA auSadha, ghInI sAthe te bALakane pAyA AThamA mahinAmAM te ja mAtrA kaMIka adhika karavuM joIe; pachI te AThamo mahino pramANamAM ApavA kahela che. 81 pUro thAya tyAre te bALakane jaLamAM pIsI kSIrAnnAdasya bAlasya prAyeNAhArasaMkarAt // 82 // nAkheluM auSadha ApyA karavuM. 86 bhavatyaniyato vahniH paktau bhvnilaatmnH|| tasyAkSikSa tasmata mAtrA vadhArA khorAkane khAtA kumAranA saMbaMdhe te pachI je bALaka dUdha tathA khorAka | | auSadha mAtrA kahevAnI pratijJA khAtuM thaI gayela hoya, tenAmAM AhAranuM gata thatharAhya kumAraWtraNevena 8LA lagabhaga mizraNa thavAthI teno jaTharane agni | pAcanakriyAmAM acokkasa thaI jAya che ane te pachI khorAkanuM sevana karatA kumAratenI vAyuprakRti vadhI jAya che, te kAraNe tene zAstra anusAra je vividha auSadhatenA jaTharAgni tarapha lakSya ApIne tenA mAtrA vibhAgavAra ApavI joIe, tene huM pramANamAM snehamAtrA (ghI ApavAnuM) jI kahuM chuM. 87 zakAya che. 82,83 muSTiM vA prakuJca vA prasRtaM vA'thavA'Jjalim // annAdasya tu bhUyiSThaM samo bhavati pAvakaH / Aturasya pramANena sametavyaM cikitsite / taraMthAmaDhamAtraW us: Tnamitte 84 cikitsAzAstramAM kahyA pramANe rogI pachI te mANasa vadhu pramANamAM anna- 5 nA roga anusAranI auSadhamAtrA eka ne ja khorAka khAto hoya tyAre tene muSTi ke eka pala-cAra tolA, prasRtaATha jaTharAgni lagabhaga sama thaI jAya che eTale telA ke eka aMjali-16 talA pramANake nahi vadhu ane nahi nyUna rahyA kare che, | mAM ApI zakAya che. 88
Page #815
--------------------------------------------------------------------------
________________ 774 kAzyapa saMhitA-khilasthAna cUrNAdirUpa auSadhanI mAtrA | dIpanIya Adi kakanI mAtrA agrapaGgaligrAhyA cUrNamAtrA tu pANinA // 89 // dIpanIyasya kalkaM tu akSamAtraM pradApayet // 13 // cUrNAnAM dIpanIyAnAmeSA mAtrA vidhiiyte| dviguNaM jIvanIyasya tathA saMzamanasya ca / dviguNA jIvanIyAnAM tathA saMzamanasya ca // 90 akSArdha chardanIyasya tathA vairecikasya ca // 14 // UrdhvabhAge tvardhamAtrA tathaiva ca virecne| vidya dIpanIya auSadhane kaleka eka cUrNanI mAtrA te hAthanI AMgaLInA | tolAnA pramANamAM apAve; jIvanIya tathA AgalA veDhA jeTalI ke eka AMgaLa | saMzamana auSadhane kaTaka begaNe eTale ke grahaNa karI zakAya che; A mAtrA dIpanIya be tolA pramANamAM apAve; tema ja chardacUrNonI karI zakAya che, paraMtu jIvanIya ! nI tathA varecanika auSadhano kalaka arthe tathA saMzamana cUrNanI mAtrA te ethI be tela apAva joIe. 93,94 gaNI karI zakAya che; paraMtu Urdhva bhAge ( vamanAdi mATenI snehamAtrA saMzodhana karavA mATenA vamananI mAtrA snehamAtrAmato vakSye vamane savirecane / tema ja virecana mATenI mAtrA te uparyukta vamane vamanIyAbhiroSadhIbhiH susaMskRte // 95 // cUrNanI mAtrAthI adha ja karI zakAya che. mAtrAvattu ghRtaM dadyAdvamane kaphasaMbhave / doSagha kaSAyanI mAtrA ardhamAtrA bhavedayA vireke sarpiSastathA // 96 // vAtapittakaphanAnAM kaSAye tu pradApayet // 21 // vairecanairvipakkasya pitte prakupite sati / / dvau dApayeta prasRtau shrkraamdhusNyutau| have ahIMthI vamana mATenI tathA vAta, pitta ane kaphano nAza karanArAM | virecana mATenI snehamAtrA huM kahuM chuM; dravyone kaSAya ApavAno hoya te te | je auSadhIo vamanakAraka hoya, tethI pakavela mATenI mAtrA te sAkara tathA madha sAthe vamanakAraka ghInI egya mAtrA, kaphathI thayelA be prasata pramANa eTale 16 talA ApI regamAM vamana karavA mATe ApavI joIe zakAya che. 91 te ja pramANe pittane prakepa thayo hoya vamana, virecana jIvanIya tathA saMzamana ane te nimitte koI paNa pittano raMga kavAthanI mAtrA thayo hoya te virecanakAraka auSadhIothI prasRtaM chardanIyasya niSkAthasya pradApayet // 92 // | pakavelA ghInI (vamananehathI) adhImAtrA, tathA vairecanIyasya prasRtaM nAtra sNshyH| virecana mATe vighe ApavI. 5,96 dviguNAM jIvanIyasya tathA saMzamanasya ca // je kvAtha chardanIya hoya eTale ke 12 phaja roga mATe auSadhapakava ghInA mAtrA vamanakAraka auSadhadravyothI taiyAra karyo | mAtrA'dhazcorzvabhAgA ca zlaiSmikasya prazasyate // 9 // hoya athavA je kavAtha virecanIya hoya dIpanaiH zamanIyaizca jIvanIyaizca sAdhitam / eTale ke virecanakAraka dravyothI taiyAra che have kaphaprakopathI utpanna thayelA rogamAM karyo hoya, tenI mAtrA eka prasuta-8 tolA nIcenA tathA uparanA bhAgethI deSane dUra ApI zakAya emAM saMzaya nathI, paraMtu ! karavA mATe dIpana, zamanIya tathA jIvanIya je kvAtha jIvanIya dravyone ke saMzamana auSadhadravyathI pakaveluM ghI yogya mAtrAmAM dravya nA tayAra karAya, tenI mAtrA upa. | apAya te vakhaNAya che. 97 yukta vamanIya tathA vairecanIya kavAthanA vAtaja regazamana virecanavRta karatAM begaNI samajavI. 92 | tathA'pi kupite vAte doSe pakvAzaye sthite // 98
Page #816
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhaiSajya-upakramaNIya-adhyAya 3 jo [kukSigranthiSu pArzve ca sakte deyaM virecanam / zamanairdIpanIyaizca pAcanIyaizca sAdhitam // 99 // te ja pramANe, vAtadoSa kupita thaI vikRta banyA hoya ane te jo pakvAzayamAM rahyo heAya tema ja kUkhanI gAMThAmAM tathA paDakhAmAM te doSa jo vaLagI rahyo hAya, teA zamana, dIpanIya tathA pAcanIya auSadha- drabyAthI pakaveluM zrI virecana auSadha tarIke Apavu joI e. 99 bALakanA regamAM apAtA *lmasi ghInI mAtrA caturbhAgaguNaM dadyAnmAtrAyAH kumbhasarpiSaH / pAdArdhahInaM pAdonamadhe vA'pi yathAkramam // 100 sapirvidyAdvAleSu saMpradhArya vayobale / bALaka viSenI uMmara tathA khaLanA nizcaya karI teone 'ku'bhasarpisa' ghatanI mAtrA cogaNI, adha bhAge ochI athavA eka caturthAMza ochI anukrame ApavI.100 . vivaraNa : ahIM darzAvela ' kuMbhasa`is'-ghI 10 varSanuM jUnuM ke 100 varSanuM jUnuM samAya che; A saMbaMdhe cakrapANi kahe che ke-aumma - vizvam ceyam--je thI daza varSanuM jUnuM hoya, te 'kau'bhasipa's 'kahevAya che; tema ja yAgaratnAkaramAM kahyuM che ke-' rAtavasthita yatta ThummasavistRnuSyate'je ghI seA varSoM sudhI rAkhI mUkyuM hoya, te seA varSInuM jUnuM ghI 'kau bhasipalsa ' kahevAya che. 100 cogya mAtrA cikitsAnuM mULa che niSkAthAnAM sakalkAnAM cUrNAnAM sarpiSastathA // ityuktA vividhA mAtrA mAtrAmUlaM cikitsitam / e pramANe kavAthAnI, kalkAnI, cUrgAnI tathA auSadhapakva dhRtAnI vividha-judA judA prakAranI mAtrA ahI' kahI che; kAraNa ke 'mAtrAmUruM'- vizikSitai-cikitsAnuM mULa ceAgya mAtrA ja che. 101 vaidye ceAgya mAtrAmAM ja auSadhaprayAga karAvavA tasmAdagnimRtuM sAtmyaM dehaM koSThaM vayo balam 11 pa prakRti bheSajaM caiva doSANAmudayaM vyayam / vijJAyaitadyathoddiSTAM mAtrAM samyak prayojayet // e kAraNe vaidya jaTharanA agnine, Rtune, sAtmyane, rAgInA dehane, kAThAne, marane, khaLane, prakRtine, doSAnA udayane tathA doSAnA hrAsane barAbara jANyA pachI upara darzAvyA pramANe cagya mAtrAthI auSadhaneA prayAga karAvavA. 102,103 auSadhaprayAga karAvanAra vaidyane khAsa sUcanA apramattaH sadA ca syAdveSajAnAM prayojane / oSadhIrnAmarUpAbhyAM jAnanti vanagocarAH // 104 ajapAlAzca gopAzca na tu karmaguNaM viduH / ASAnA prayAga karAvatI veLA vaidhe sakALa sAvadhAna rahevuM joI e; kAraNa ke vanavAsI ramArI-bharavADo tathA gAvALA, nAma tathA rUpa vaDe auSadhIone jANe che ke oLakhe che, paNa te auSadhInAM kane tathA guNane tee jANI zakatA nathI (eTale ke ja'galanA leAkeA auSadhIonAM nAma tathA rUpane bhale jANatA hAya che, paraMtu te auSadhIe kayuM kAma kare che ane kevA guNA dharAve che, te saMbadhe te vaidyo ja jANe che, ema carake paNa kahyuM che.) 104 auSadhIonA prayogA, guNA tathA karmone vidvAna vaidyo ja jANI zake yogaM tu tAsAM yogajJA bhiSajaH zAstrakovidAH // mAtrAyalavidhAnazA jAnate guNakarma ca / zAstranAM jANakAra ane auSadhInA prayAgeAne paNa karI jANanArA vaidyo auSadhadravyanI mAtrA, khala tathA vidhine paNa jANatA hAI ne teenA guNAne tathA karmone paNa samajI zake che. 105 vaidya ja auSadhIonA tattvane jANe che karmazo vA'pyarUpajJastAsAM tattvaviducyate // 106 kiM punaryo vijAnIyAdoSadhIH sarvathA bhiSak / kAI vaidya oSadhIAnA kane
Page #817
--------------------------------------------------------------------------
________________ 776 kAzyapa saMhitA-khilasthAna jANato hoya, paNa rUpane jANato na hoya | uttama vaidya kevAM auSadhe che ane teye e oSadhIonA tatvane jANanAra te | mUkha kevAno upayoga kare? kahevAya che; to pachI je vaidya te auSadhI- | dagvA sthapvA tathA gpvA vArthasiyAM hatA. ene sarva prakAre jANato hoya, te oSadhI mauvadhAna gaNini hAni yugiza mijA onA tattvane jANanAra kahevAya, emAM to vIryatava tAni tatrAvavAta zAM zuM kahevuM ? 106 ato'nyathA hyamAtrajJo yuktyaagmbhisskRtH| ajANyuM auSadha viSa ane jANeluM (uttama) vaidya to kArya-akArya kriyA auSadha amRta jevuM che ke cikitsAne uddezI je auSadhe ghaNAM ja yathA viSaM yathA zastraM yathA'gnirazaniryathA // prasiddha hoya. teone rasathI tathA vIryathI tathauSadhamavijJAtaM vijJAtamamRtopamam / ja joI-tapAsIne tema ja sparza karI karIne jema viSa, zastra, agni tathA azani harakoI cikitsAmAM yoje che athavA upavA ke vIjaLI prANaghAtaka che, te ja pramANe | yogamAM le che; paraMtu je vaidya, yukti tathA ajANyuM auSadha paNa prANaghAtaka nIvaDe che; ke | cha | zAstrajJAnathI rahita hoya ane te ja kAraNe paraMtu vizeSe karI-saMpUrNa jANeluM auSadha | ( auSadhanI) mAtrA ke pramANane jANate na to amRta jevuM guNakAraka bane che. 107 hoya, te ajJAnI vidya te ethI UlaTuM ja avidhithI jela auSadha viSatulya ane | kare che eTale vyaktithI viruddha, zAstrathI vidhithI jeluM viSa paNa viruddha tathA mAtrAthI viruddha ja auSadhane. auSadharUpa bane auSadhaM cApi duryuktaM tIkSNaM saMpadyate viSam // 108 prayoga kare che. 111,112 tti 4 vidhinA cAM jANakAronuM mUkha vaidyanI cikitsA paddhatinI niMdA jema TuMkta eTale ke duSTa rIte- | ra apAvatuM pumAra ramAtva(hi)m | avidhithI yojeluM auSadha tIkSaNa viSatulya | tIvadhAthosoLa dunti rAthatimAtrathaT I thAya che, te ja pramANe vidhithI yojeluM | mAro mAra mAravaM mAthaTam zako, harakeI viSa paNa auSadharUpa bane che. 108 | pRddhamdhayonena sTezAthatyAtu mizrA mUkha vaidhe yojeluM auSadha prANaghAtaka thAva mUrkha-ajJAnI vaidya kRza thayela, rogathI sarvathA prakveSTita thAzavivo vathA 202 atizaya herAna thayela, komaLa tathA atisidhA/ yathA tenA mitro vADapi phuladA zaya mAnasika vedanAthI yukta evA rogIne tathauSadhamasaMyuktamavaidyanAvacAritam // 110 // / tINa auSadhanA prayoga vaDe tema ja evA viparyayeNa mAtrAyA niruNaddhayasya jIvitam / / auSadhanI vadhu pramANavALI mAtrA ApIne jema atizaya saLagI UThelo agni mArI nAkhe che; tema ja je rogI moTA ane krodhe bharAyelo sarpa tathA mada jharata | rogathI yukta hoya, khUba adhika pramANamAM hAthI mANasanA jIvanane nAza kare che, AhAra khAto hoya, moTA mane baLathI te ja pramANe mULathI je vaidya na hoya athavA | yukta hoya ane mahAbaLavAna hoya, evA je vaidya mUrkha athavA bina anubhavI hoya | regIne komaLa tathA thoDI mAtrAvALuM teNe sArI rIte vidhithI prayoga na kareluM | auSadha ApIne te dvArA herAna kya athavA agya rIte jeluM ke viparIta kare che. 113114 mAtrAthI rogIne ApeluM auSadha paNa enuM uttama cikitsA mATe vaidyane bhalAmaNa rogInA jIvanane rUMdhI le che. 19,110 | 3o vahI taman Turtho nipatrama: 25
Page #818
--------------------------------------------------------------------------
________________ vRSanidezIya-adhyAya 4 the ( 777 maLyuM suparInga = cAnnivartatA jema nAnA zarIravALA mANasamAM te rAM vizrAvizrAthagEtaidhatAdhanaiH uddA te-vAta, pitta, kapha ane lohI ochAM dhArizamo vRddha di nIti ochA hoya che te ja pramANe te te zarIramAM e kAraNe uttama vadhe baLavAna rogI- khorAka-pANI je thoDAM thoDAM ja apAya nI cikitsA zarU karavI, paNa durbala vaidyanI te ja hitakara thAya, ema buddhithI vicArI cikitsA zarU karavI ja nahi; tema ja madhyama vidya A lekamAM te te nAnAM zarIravALA baLavALA rogInI gya auSadha dvArA loko saMbaMdhe annapAna tathA auSadha cikitsA AraMbhIne tene AhArathI aTakA. (thoDAM thoDAM) javAM joIe; kAraNa ke ve nahi, paNa regya khorAka apAvyA ja (annapAna tathA auSadhanI) mAtrAmAM karavo joIe; vaLI te ja pramANe je rogI mukhyatve dehanA jaTharAgninI tathA uMmaranI kRza thayo hoya, tene ArAma ApIne ja mukhyatAne anusaravAmAM Ave che; arthAt pathya auSadhanAM sAdhano dvArA TakAvI zarIranA agni tathA uMmarane ja mukhyatve rAkhavo ane (kramazaH-dhIme dhIme) tenA anusarI mANasane khorAka, pANI tathA jaTharAgnine vadhAryA karavuM joIe kAraNa auSadha apAvAM joIe. 118 ke jaTharane agni vadhyo hoya to ja iti ha smAha bhagavAn kazyapaH / harakoI jIvI zake che. 115 8ThThA (zarU) moTA mANasanI tathA bALakanI ema bhagavAna kazyape pote ja kahyuM hatuM. zArIrika tulanA iti kAzyapa saMhitAmAM bilasthAna viSe "bhaiSajaye pakamaNIya' nAmane adhyAya 3 je samApta yathA'nilaH pittakaphAsRjazva, nityAH zarIre nihitA narANAm / yaSanirdezIya : adhyAya kathA tathaiva bAleSvapi sarvametad , maMgalAcaraNa tathA prAraMbha dvayostu rUpaM tu tadalpamalpam // 117 // athAto yUSanirdezIyaM nAmAdhyAyaM dhyaakhyaasyaamH||1 jema (moTA) mANasenA zarIramAM zuti ru smAda mAvAna thagH 2 vAyu, pitta, kapha tathA lohI kAyama (gya | have ahIMthI "yUSanirdezIya' nAmanA pramANamAM) sthapAyelAM rahe che, te ja pramANe cothA adhyAyanuM ame vyAkhyAna karIzuM, bALakanA zarIramAM paNa te badhAM ye rahelAM ema bhagavAna kazyape ja kahyuM hatuM. 1,2 ja che; chatAM e beyamAM pharaka eTalo ja vivaraNa : yUSa athavA maga vagerenuM osAche ke moTA mANasanA zarIramAM te te (cAre) * atra alaSka ityakSarAGkollekhena 134 shlokpadArthonuM rUpa jeTalA pramANamAM joIe mAnamAyAti, paramatra 116 zlokA eva bhavanti, tena teTalA pramANamAM hoya che; jyAre bALakanA katipaye etatprakaraNamadhyagatAH zlokAH pUrvameva viluptA zarIramAM te te (cAre padArtho)nuM rUpa DuM jJAyane '- ahIM chelle "" zabda mUkIne thoDuM ochuM hoya che. 117 A khilasthAnanA trIjA adhyAyamAM 134 zlokazarIranA pramANamAM auSadhamAtrA apAva nI sa khyA sUcave che; paraMtu A adhyAyanI yathA'lpadehasya tadalpamalpaM, zarUAtanAM be gaghavA sivAya lekanI saMkhyA tathA'nnapAnauSadhamalpamalpam / te 116nI ja maLe che, te uparathI AvuM anubuddhyaa vimRzyeha bhiSagvidaddhayAt, mAna thaI zake che ke A adhyAyamAM keTalAka mAtrA hi rehAziva pradhAna II 28 ' ke maLI zakyA na hoya athavA lupta thayA heya.
Page #819
--------------------------------------------------------------------------
________________ 778 kAzyapa saMhitA-khilasthAna maNa taiyAra karavuM hoya te maga vagerene pahelAM "dhavatarimamivAra suzrata vAva-prAAmihirta-kALanAM bhaMjI nAkhIne tenAthI 14 gaNa ke 18 gaNA punarmUDhanAhAro vaDhava gaNAM ra sa SaTapu sevAyatto, pANImAM te maga vagerene pakavavA ke rAMdhavA mATe rasaH punar dravyALio dravyarasaTLavIryavivAra nimitte gna para mukAya ane adhuM pANI bAkI rahe 2 kSayatRddhI DhoSaghAtUnAM sAmyuM , drAvera ira Dho tyAre tene agni parathI utArI levAmAM Ave. tene sthAhAra: thiyutpattivinArAdeturAhAra vevAmikRddhirvamAMmaga vagerene "yUSa" taiyAra thayo kahevAya che. A | rogyaM varNendriyaprasAdazca, tathAhAravaiSamyAdasvAsthyam , yUSanuM lakSaNa AyurvedIya graMthomAM A pramANe tasthAtipatastroDhavAtirtha nAnAdrayAmasthAne vidhamaLe che ke- ttattApAne to aNasADathavA vidaghaNAne vidhAmAva9thI prathA hRgbadhuM tu vidraDha karavA cUthoDadhoSitaH | "-prathama vIvikAmAvaMLIchAma jJAtuma na hyanavayuddhamaga vagere kaThoLane lagAra bhUja-zekI levAmAM | svabhAvA bhiSajaH svasthAnuvRttiM roganigrahaNaM ca kartu Ave ane pachI te kALathI caudagaNa ke aDhAra - - samarthAH / AhAramUlAzca sarvaprANino yasmAta , tsmaagaNa pANImAM te kaThoLane pakavavA mATe agni para TunavAnavidhimurirA mAvAna /'>bhagavAna, mUkavAmAM Ave ane pachI temAMnuM pANI ardha- dhavaMtarine praNAma karI cUkate Ama kahyuM hatuM ke, bAkI rahe tyAre tene agni parathI utArI gALI he bhagavana ! Ape prathama kahyuM ja che ke, prANIolevAmAM Ave te "yUSa' ke osAmaNa taiyAra nAM baLa, varga tathA ojasanuM mULa kevaLa eka thayela kahevAya che. 12 AhAra ja che; te AhAra cha rasone adhIna che; yUSa AdinI sAthe khorAka savane jyAre te che rasa dravyone Azraya karIne rahelA AregyakAraka bane che ane prANIonA deSonI tathA dhAtuonI kSayayuussaadidhynyjnopetN bhojyaM pathyataraM bhavet / vRddhi tema ja e doSonuM tathA dhAtuonuM samAnasvasthAnAmAturA = virodhANAnava rUAA paNuM paNa dravyamAM rahelA rasenA tathA guNonA upara darzAvela "yUSa" Adi vyaMjananI vIrya tathA vipAkenA kAraNe thAya che. brahmA Adi sAthe koI bhejya-khorAka khAvAmAM Ave, sarva lokanI sthitimAM, utpattimAM tathA vinAzamAM te svastha-nIrogI tathA Atara-rogI-e kAraNa AhAra ja che. AhArathI ja sarva lokenI badhAya lokone atizaya pathya-hitakara tathA saMpUrNa vRddhi, baLa tathA Arogya thAya che ane ArogyakAraka thAya che. 3 sarva lokanA zarIranA varNanI tathA ikinI AhAranI dareka prANune jarUra paDe che prasannatA paNu AhAranA kAraNe ja thAya che ane atazca sarvabhUtAnAmAhAraH sthitikAraNam / / AhAranI ja viSamatA ke ayogya5NuM athavA na tvAhArArate'styanyatprANinAM prANadhAraNam // 4 ahitakArIpaNuM thavAthI ja lekonA zarIra AdinuM (harakeI yogya) AhAra ke khareka asvArtha ke asvasthapaNuM thAya che. e AhAra e ja sarva prANIone sthitimAM ke azita, pIta, lIDha tathA khAdita-ema cAra jIvita dazAmAM TakI rahevAmAM kAraNa ane prakAranA ja hoya che. chatAM aneka jAtanAM dravyache; e kAraNe sarva prANIone AhAra maya hoya che, ane te ja kAraNe aneka vikalpa ke sivAya bIjuM kaMI paNa prANune dhAraNa bhedathI te yukta hoya che tema ja aneka prakAranA karAvanAra tarIke hetuM nathI. (eTale prabhAvathI yukta hoya che; e kAraNe te judAM judAM AhAra ja prANI mAtranA prANane dhAraNa dravyanA ane te te dravyamAM rahelA rasenA, guNonA, karAvanAra ke TakAvI rAkhanAra che.) 4 vIryanA tathA vipAkanA prabhAvone tathA kamene huM vivaraNa: A saMbaMdhe suzrute paNa sutra- jANavA icchuM chuM; kAraNa ke te te dravya AdinA sthAnanA 46 mA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke- svabhAvane jeoe jANyA na hoya evA vaidyo
Page #820
--------------------------------------------------------------------------
________________ vRSanirdezIya-adhyAya 4 c79 svastha lekanuM anusaraNa tathA rogIonA rogonuM maNAmothAti tavozcaturvidhA vazIkaraNa karavA samartha thatA nathI; ekaMdara sarve | pazcamRtAramajyArA punaH givadhaH RtaH | 8 If prANIonuM mULa kAraNa AhAra che, te kAraNe A5 4 iva punadig: pavadha ghaTUnnAzayAt.. bhagavAna mane annapAnanI vidhine upadeza karo. 4 | punarvAdazadhA bhinno dvAdazapravicArataH // 9 // AhAra jevuM auSadha nathI caturvizatidhA bhUyaH kAlAdInAM viklptH| na cAhArasamaM kiJcidbheSajyamupalabhyate / / "vAre-rAdhaH nIyate kALafmaH"zavaLanamatra rAH cAtuM nirAma / 1 / | jene prANImAtra potAnAM gaLAnI nIce laI A lokamAM AhAra jevuM bIjuM koI | le che, e sAmAnyathI yuktapaNane lIdhe auSadha meLavI zakAtuM nathI, kAraNa ke mAtra dareka prakAranA AhArane vidvAnoe eka AhArathI paNa mANasane nIrogI karI | prakArano ja kharekhara je che; paraMtu e zakAya che. 5 harakeAI AhAra zItavIrya tathA uSNavIrya vivaraNa: A saMbaMdhe vaidyajIvanamAM paNa paNa avazya hoya ja che, e kAraNe te Ama kahyuM che ke- ghacce sati vArtA miSadha- | | AhArane be prakArane kahyo che, tema ja nivevaLe? | gdheDamati dvArtA vinauSadhaniveaauH | "- harakoI AhAra vAtajanaka, pittajanaka tathA rogathI pIDAyelo mANasa je 1--hitakArI ane kaphajanaka paNa hoI zake che, tethI e traNa pitAnI prakRtine anukULa AhArAdinuM sevana vAta, pitta ane kapha doSanA traNa bhedane karate hoya, te judAM judAM auSadhonuM tene sevana lIdhe te AhAra ema traNa prakArane paNa karavAnuM zuM prayojana che? kaMI ja prayojana nathI; | hoI zake che; vaLI te ja AhAra bhakSya, kevaLa patha AhArAdinA sevanathI ja te regI | bhojya, piya tathA lehA-e cAra bhedanA mANasa nIrogI thaI zake che, te ja pramANe je | | kAraNe cAra prakArane paNa kahevAya che tema ja mANasa rogathI pIDAya heya te ja pathya AhA. dareka AhAramAM pRthvI, jaLa, teja, vAyu dinuM sevana kare nahi ane bIjI bAju auSadhAdi tathA AkAza-e pAMce bhUtane saMbaMdha nuM sevana bhale cAlu rAkhe, toye apathya AhArAdi hoya ja che, te kAraNe harakeI AhArane nA sevananA kAraNe tene auSadhAdinA sevanathI zuM pAMca prakArane paNa kahI zakAya che. vaLI lAbha thAvAno che ? kaI ja nahi. 5 dareka AhAramAM cha e rasane Azraya hoya AhAra e meTuM auSadha che che, tethI AhArane cha prakArano paNa kahI bheSajenopapanno'pi nirAhAro na shkyte|| zakAya che temaja bhejananI bAra pravicAraNA tArkibaTTEA mAmu thase 6 | ke kalpanAnA kAraNe te AhArane bAra kaI rogIne bheSajarU5-auSadhanA upa prakArano paNa kahI zakAya che; tema ja kAla cArothI yukta karyo hoya, paNa tene je Adi bhedane ana saravAthI te AhArane AhAra vagarano rAkhyo hoya ke tene 24 prakArano paNa ka9pI zakAya che. 7-9 AhAra je choDAvI dIdhuM hoya, te tene AhAranA ja Azraye cAre puruSArtho nIrogI ke svastha karI zakAte ja nathI; / vagerenI siddhi thAya e kAraNe vivo AhArane ja mahAbhaiSajya pravartate tamAri dharmAthagicham 20 | svasthayAtrA cikitsA ca tamevAzritya vartate / AhAranA judA judA bhedo tuSTiH puSTidhRtirbuddhirutsAhaH pauruSaM balam // 11 // sa hyAharaNasAmAnyAdRSTa ekavidho budhaiH| / sauvaryamojastejazca jIvitaM pratibhA prabhA / dvividho vIryabhedena, trividho doSamedataH // 7 // AhArAdeva jAyante evamAdyA guNA nRNAm // 12 //
Page #821
--------------------------------------------------------------------------
________________ 780 kAzyapa saMhitA-khilasthAna tAramavA hitamita vacce muta ghadUtam | | bhajana sAthe saMbaMdha dharAvatA yUSe e AhArano Azraya karIne ja dharma, kahevAnI pratijJA artha, kAma tathA mekSa-e cAre puruSArthonI matra te saMghavadyAmi nAnAdrAlaMkAtanAkSA siddhi thaI zake che tema ja svastha manuSyanA | nAnA pazamanAnuM cUAna sthavivA jIvananI yAtrA-nirvAha tathA rogIne lagatI ! vaLI he vRddhajIvaka! A bhajananA cikitsA paNa AhArano ja Azraya karI 1 prasaMgamAM ke saMbaMdhamAM, je yUSa aneka thaI zake che; uparAMta, tuSTi, puSTi, dhIraja, 1 prakAranA dravyothI saMskArayukta karAyelA heya buddhi, utsAha, puruSArtha, bela, gaLAne | che, ane je yUSo aneka prakAranA rogone uttama svara, ojasa, tejasa, jIvatara, | zamAvanAra ke maTADanAra che, te (mukhya buddhinI pratibhA-zakti ane zarIranI prabhA- | mukhya) yUSe huM tamane kahuM chuM. 14 kAMti-ItyAdi mANanA guNo paNa AhAra vRSanA guNa nA kAraNe ja utpanna thAya che, te ja kAraNe rocano dIpano vRSyaH svaravarNabalAgnikRt // 15 // jitendriya mANase yegya samaye hitakArI prasvedajanano mukhyastuSTipuSTisukhAvahaH / tathA yogya mApamAM chaye rasethI yukta AhAra ja joIe. 10-12 harakoI mukhya cUSa cikAraka, jaTha rAgnine pradIpta karanAra, vRSya hAI vIryavardhaka vivaraNa : svAzyanI prApti mATe hitakArI | svarakAraka, varNakAraka, baLakAraka tathA jaTharAgni ane mApasara AhAra jamave; A saMbaMdhe bIjA | ne vadhAranAra, puSkaLa parase tathA bAphane AyurvedIyataMtramAM Ama kahyuM che ke-1 phora | utpanna karanAra tema ja tuSTi, puSTi tathA ko'ruk ko'ruk, hitabhuG mitabhuga jitendriyo niyataH / sukhane lAvanAra hoya che. 15 so'ruk so'ruk so'ruka, hitabhuG mitabhuga jite. traNe doSone yUSa maTADe ndriyo niyataH II '_A lekamAM ka mANasa rogarahita, pIDArahita tathA zarIranA bhaMgathI rahita | : snehomAvAra vAta, naivAyataH II 26 rahI zake che ? e praznano uttara zAstrakAro A | pitta, kaMkuetyA saMar2 niyatinA pramANe kahe che ke, te ja mANasa rogarahita, vaLI te yUSa nehayukta tathA uSNatA pIDArahita tathA zarIranA bhaMgathI rahita hoI zake ! ne lIdhe vAyune, tema ja snehayukta kaSAya che ke je mANasa hitakArI AhAra jame che, rasathI yukta hoya che-e kAraNe pittane te mApasara kherAka khAya che ane niyamaniSTha athavA ja lagAra garama tathA saMskArathI yukta jiteMdriya rahI zake che. 11,12 hovAnA kAraNe kaphane paNa maTADe che. 16 bhajanaprakAra tathA bhejananA guNa vadhu guNe avaguNu vagere kahevAnI pratijJA | cUdhAtuM vanti jJa dravIrapAyo . 27T yathA ca yacca bhoktavyaM ye ca bhogy(jy)gunnaagunnaaH|| dravIkaroti bhojyAni pakvaH sabUSa itytH| tatte movimA sarve vAsthataH gharam | vidvAne kahe che ke, keIpaNa dhAtunuM - have je prakAre je vastu jamavI joIe dravIkaraNa-pravAhIpaNuM karavA mATe tema ja ane bhojana karavA yogya padArthonA kayA | kaI paNa dhAtune pAcana karavA mATe "yUSa kayA guNe tathA avaguNo che te badhuM nIce | upayogI gaNyA che e ja kAraNe pakava kahevAtA "bhovibhAgIya" prakaraNamAM huM | thayela uttama yUSa badhAMye bhejanadravyone kahuM chuM. 13 | pravAhI kare che. 17
Page #822
--------------------------------------------------------------------------
________________ yuSanirdezIya-adhyAya 4 the 781 yUSa ane yavAgU saMjJAmAM kAraNa vastuta: yUSa be ja prakAranA che dhyai(va)bahuvidhairdravyaistathA cAnyaistaNDulaiH // 18 // yUSAH kaSAyamadhurA kaSAyAmlAzca bhArgava ! // 24 yUSa ityucyate siddho, yavAgUstaNDulaiH sh| dvividhA vihitAH sarve sarve ca drvyonyH| aneka prakAranAM (kaThoLa) vagere dravyothI ! he bhaguvaMzI vRddhajIvaka! kharI rIte badhAya tema ja cokhA sivAyanAM bIjA dhAthI yUSa kaSAya-madhura ane kaSAya-asla-(tUrAtaiyAra karela "yUSa"-osAmaNa kahevAya che | mIThA ane tUrA-khATA) ja heya che, tethI paNa cokhA nAkhIne je tayAra karela hoya te be ja prakAranA kahyA che ane te badhAye (pravAhI-rAba) "yavAgU " kahevAya che. 18 yUSAnuM mULa utpatti kAraNa kava ke pravAhI 24 prakAranA yUSo tarIke ja hoya che. 24 mudyUSo virasikA yUSo dADimakastathA // 19 // chatAM te yUSa traNa prakAranA paNa kahevAya citrakAmalakAnAM ca dvau yUSau parikIrtitau / / kRtA'kRtA'kRtakRtAH pittazleSmAnilAtmasu // paJcakolakayUSau dvau saMgrAhI dIpanastathA // 20 // rogeSu snehayogAcca te yUSAstrividhAH smRtaaH| dhAnyayUSo'tha kaulatthaH phalayUSazca bhArgava ! / / pittapradhAna, kaphapradhAna tathA vAtapradhAna puSpavRtta patraNU vAyukaratA ra aa 22 regAmAM snehanA yogathI ane ayogathI mukhyaH pallavayUSazca mahAyUSastathaiva c| te cUSa traNa prakAranA kahyA che; jema ke THbUSo madAbU mUIvA jA 22 | kRtayUSa, akRtayuSa tathA akRta-kRtayUSa 25 punarnavAtibalayorguDaka(kA)mbalikastathA / vivaraNa: ahIM mULamAM jaNAvela kRtayuSa, mukhyatrikaTuyUSazca lazunarvAstukena ca // 23 // akRtayUSa tathA kRtAkRtayuSa-ema traNa prakAranA paJcaviMzatirityete yUSAH kshypnirmitaaH|| yUSomAM Ama samajavAnuM che ke, je yUSamAM snehanamudagayUSa,virasikA, yUSa, dADamanA dANAthI ne vega hA ne yoga haIne kALAM mariyAM vagerethI saMskAra karele cUSa, citrakamUSa, Amalaka-yUSa, paMca- ] karyo hoya te "kRtayUSa' kahevAya che, paraMtu jemAM kalakanA be yUSa-eka saMgrAhI-maLane pakaDI | sneha vagerene yoga na hoya ane bIjA paNa rAkhanAra ane bIje dIpana hoI jaTharAgnine saMskAra karyA na hoya te akRtayUSa kahevAya che. pradIpta karanAra yUSa, dhAnya cUSa, kaulanda ke carakanA siddhisthAna uparanI cakrapANinI TIkAmAM kaLathIne cUSa, tema ja he bhagavaMzI-vRddhajIvaka | paNa Ama jaNAvyuM che ke- satayuSa jovaUT - mAHi asara:"-- rahe tathA lavaNa AdithI jene dazamo phalavUSa, puSpayUSa patrayUSa, vakayUSa, saMskArI karela na hoya te yUSa "akRtaSa" mukhya pallavayUSa, mahAmUSa, rAsnAyUSa, cAMgerI kahevAya che; tema ja khATIne cUSa, mULAno yUSa, punarnavA tapU-4arivisaMta - sneha-lavaNa AdithI jene saMskArI karela hoya sADIne yUSa, atibalAne yUSa, guDakAMbalika yUSa, mukhya trikaTuyUSa, lazunayUSa, te "kRtayUSa' kahevAya che, tema ja je yUSamAM amuka ane vAstuka-bathavAne yUSa-ema 24 yUSa gheDA aMze snehayoga karyo hoya ane amuka ghoDA ja aMze saMskAra karyo hoya, te trIjo "kRtAkRtaahIM zrI kazyapaRSie kahyA che. 19-23 yUSa' kahevAya che ema traNa prakAranA yUSo paNa vivaraNa: ahIM chellA lekanA uttarArdhamAM samajavA. 25 "paviMrAtirite" evo pATha joke maLe che ane te pAcana, kaSaNa tathA bRhaNa-ema paNa pramANe ahIM 25 yUSonI saMkhyA gaNAvavA mAge traNa yUSa hoya che; paNa barAbara gaNatarI karatAM yuSanI saMkhyA | ta va pAranA roja zarSarr vRttithaT I 24nI thAya che. 19-23 | zItoSNamizravIryatvAnnAnAdraTayopasaMzrayAt /
Page #823
--------------------------------------------------------------------------
________________ 782 kAzyapasaMhitA-khilasthAna upara je cUSo kahyA che, temAM ja ' Ave tene "rALakhADava" thayele jAva. 29 zIta-uSNa-mizra vaya hoya tathA aneka vAtoga AdithI pIDAyelAne upayogI dravyono Azraya hoya, tethI eka khAsa zreSa yUSa pAcana, karSaNa tathA bRhaNa paNa amanelidvArA te jUtha vRtanaiyo / rUA kahevAya che. 26 zasyante vAtarogeSu varcaHzoSAbhighAtayoH / lavaNavyoSaNasnehapaktisaMskArayuktayaH // 27 // dItAgnInAmanidrANAM bhArAdhvazramamathunaiH // 31 // siddhA yUpeSu viduSo na vakSyAmi punaH punH| klAntAnAM patanAdyaizca yUpo'yameka iSyate / cUSo viSenI je yukitae lavaNa, je cUpe ghI-telarUpI yamakanehathI joSa-trikaTu-sUTha, marI ane pIpara tema | siddha karyA hoya, teono upayoga vAtaja pAcanakriyAnA saMskArovALI hoIne rogathI jeo sukAtA hoya ke vijhAnA siddha athavA prasiddha che, te yukitao huM sukAvAthI ke abhivrata-mAra- hAra vagerethI vidvAne pratye vAraMvAra kahIza nahi. 27 jeo pIDAtA hoya, teo mATe vakhaNAya 75 varSanI tathA 50 yupanI gatarI che; tema ja jeonA jaTharAgni pradIpta heya, romena sUpAse saMthAtAH pArA | tema ja jeene nidrA AvatI na hoya; taLeva yApanavidyAra pannAzA zradAtA | bhAra upADavAthI ane musApharIonA thAkathI upara je cUSo 25nI saMkhyAmAM kahyA e thAkyA hoya ane mithunanA parizrama che, teo ja vAtAdi traNa doSonA bhedane ! thI jeo kaMTALyA hoya athavA mithunathI anusarI pAcana, karSaNa tathA bRhaNa hoIne jeo thAkyA hoya ke kayAMyathI paDI javuM 75nI saMkhyAmAM gaNyA che; (2543=75) | vagerethI jeo duHkhI thayA hoya, teone tema ja rasanA AzrayathI te ja yUSo 50 | mATe A (nIceno) eka ja cUSa IcachavA paNa gaNyA che (254250). 28 gya che. 30,31 keTalAka yu rAga-khADava paMcakama sivAya pravega karate pAnakarUpe paNa thAya eka khAsa niyuha eke yUSAstathaikeSAM yatkiJcidvyaJjanaM dravam // 29 | dadhikAJjikazuktAni vargo yazcApi dIpanaH // 32 // agnau siddhamasiddhaM tu raagkhaaddvpaankm| niyUMhaH sarvayUSANAmanyasmAt paanyckrmikaat| keTalAka AcAryonA mate keTalAka yu | thI nivru mArA sAthata tat lamam | ane bIjuM je kaMI vyaMjana pravAhIrUpe | mai tathA DIpa pA haMphrAra karyA hAIne agni para pakava karela hoya ke | dahIM, kAMjI, zukta ane tenA paryAya pakva karela na hoya te rAga, khADavA tathA | ane bIje je kaI dIpana varga che, te pAnakarUpe paNa taiyAra karAya che. 29 | sarva yUSomAM mukhya niha tarIke paMcavivaraNa: ahIM jaNAvela rAga, khADavA tathA karma sivAyanAM bIjAM karmomAM upayogI pAnakanuM lakSaNa carake sUtrasthAnanA 27 mA adhyAya gaNAya che; vaLI kavAtha, nirmUha, AdAna, mAM Ama kahyuM che ke-' fthataM tu puro peta sAra kaSAya, garbha, kaka, AlApa, pAka tathA phalaM nvm| talanAgarasaMyuktaM vijeyo rAgaSADavaH // ' saMskAra-e badhA zabdo eka ja arthanA abAnAM navAM-kAcAM phaLane pANImAM goLa sAthe | sUcaka hAI paryAya ja kahevAya che. 32,33. ukALavAmAM AvyAM hoya ane te ghaTTa thAya tyAre | paMcakamamAM upayogI pAMca yu temAM talanuM tela tathA saMThanuM cUrNa nAkhavAmAM | nigiri TITInAM mudrAnAM sapanAyunA rUka
Page #824
--------------------------------------------------------------------------
________________ yaSanidezIya-adhyAya 4 thI 783 mumavettanuvAta mukUvo ghoDA paNa te nAza kare che ane hRdayanA rogane, mutAlitu nyU vilA skRtaH II kaphane tathA vAyune paNa maTADe che; e ja e ga himophivato sevana katha aa pramANe mULAne yUSa paNa taiyAra karAya che; skRta TrAmiNUpa murArihaMtaH II rUddA paraMtu te amuka vizeSa saMskAranI jarUra mukmanivRtta dhAtrAvRttoDamarIyA | dharAve che. 38,39 ityete paJca yUSAstu vihitAH pAJcakarmikAH // 37 paMcakelaka yUSa kotarAMthI rahina karelA jUne magano phATIdAmApadhAta / 40 || dIpana pANInI sAthe pakavIne je yUSa ke dhirtha rAmah8 jApharANAyA che maMDa (osAmaNa ) banAvAya. te pAtaLo ghaaworathUthoDathuM ghara vasAvA kRta Ikara hovAthI muddAmaMDa" kahevAya che, ane te ja sa gva rInoveto DhavadhyAre sapanA zeDo je ghaTTa rAkhyuM hoya te "mudagayUSa" zakyUro, kAkaDAziMga, bilvaphaLa, kahevAya che; je yUSane maga tathA chAzanI meMDha:ziMga, puSkaramULa, dhAvaDInAM phala. khaTAImAM taiyAra karyo hoya te "virasikA' keThaphaLa, dADamaphaLa, cAMgerI-khATI lUNI, kahevAya che; e ja yUSane dADamanA dANA tathA samaMgA- majITha-eTalAM dravyonuM cUrNa tathA chAzathI je pakavyA hoya to "rocana karI teono je yUSa taiyAra karAya che, te kahevAya che; maga tathA dADamanA dANAthI "paMcakelaka yUSa kahevAya che; e yUSa maLAno jene saMskArI karyo hoya, te dADima cUpa" khUba saMgraha karanAra che; paraMtu e ja yUSamAM kahevAya che tema ja maga tathA AmaLAMno pAMca lavaNo meLavavAmAM AvyAM hoya, to je niyUha tayAra karAya, te "dhAtrIyUSa' e ja yUSa ghaNo dIpana paNa bane che. 40,41 kahevAya che." ema A pAMca yUSa pAMca- mukhya dhAnyayuSa kamiMka" eTale ke paMcakarmamAM upayogI agutAnAM bAvAnAM sarvevAM mamAnAm II tarIke kahevAya che. 34-37 niya'haH syArate mASatilaniSpAvasarSapAt / bIjA kAmanuM kathana dhAnyayUSaH smRto mukhyo dvIpadADimasaMskRtaH // 8Az2Ana pradAna apAnAmAnA=A badhI jAtanAM akhaMDita dhAnya samasiddhshcitrkniyuuhe samUlaskandhapatrake // 38 // bhAge levAM; paraMtu aDada, tala, ceLA tathA khyAtazcitrakayUSastu grahaNIdoSazUlanut / sarasava eTalAM choDI devAM. pachI te sivAyastrApurama cho doravAtani rUDA nAM bIjAM badhAM e akhaMDa dhAnyane tamUMTaNUvoDa iNa vai haMmare yUSa taiyAra karI tene citrakanuM cUrNa tathA have amuka rogo mATe jeonuM khAsa dADamanA dANA nAkhI saMskArayukta karyo darzana thAya che, tevA bIjA kAmpayUSane huM hoya, te e "mukhya dhAnyamUSa" kahevAya che. kahuM chuM. je yUSane citrakanA niyUha ke dahIMnA maMDamAM ke chAzamAM karale yUSa kvAthamAM taiyAra karyo hoya, jemAM citrakanAM mastaka vagerenA raMgamAM hitakArI mULiyAM, skandha-moTAM DALAM tathA pAMdaDAM | vitha vA siddhata vA tenArA paNa sAthe ukALAya che. te "citrakamUSa" zira:jaLakSioju doDadhavime kai LI nAme prakhyAta thayelo che ane te cUSaka rAtisAre vArtha kSatimAthA grahaNInA deSane tathA zULane maTADe che; . mastaka, kAna ke netra athavA hadayanA tema ja baroLa, asa, geLe tathA koDhane | regamAM AdhAzIzInA rogamAM, arucimAM
Page #825
--------------------------------------------------------------------------
________________ 784 kAzyapa saMhitA-khilasthAna tathA atisAramAM tala tathA aDadane cUSa bIlInAM, saragavAnAM, eraMDAnAM, balAdahIMnA pANImAM ke chAzamAM taiyAra karo | khapATanAM, rAsnAnAM tathA AMbAnAM pAMdaDAM joIe ane te te roga dekhAya tyAM sudhI ekatra karI pANInI sAthe pakavele e te yUSanuM sevana karavuM. 44 | pAMdaDAMnA ukALAthI karela yUSa "patrayuSa atizaya rUkSatA lAvanAra kaLathIne yUSa | kahevAya che ane te patrazUSane je sevyo DhasthAnAM 7 nitha da mUja 3 kapa hAya te harakoI vAyunA rogano te tripatiniBsthAna nita viraha | | nAza kare che. 49 kaLathInA niyUha-ukALAmAM taiyAra | atisArane maTADanAra vaka-chAlane yuSa karela cUSa "kaulantha" kahevAya che; e | rAhimAmrAMtanUnAM vivisvastha = svara: | yUSa vizeSe karI rUkSatA karanAra hoIne | niSkvAthya dadhimaNDena valkayUSo'tisAranut / saMnipAtanA, vAyunA tathA kaphanA rogone dADamanI, AMbADAnI, jAMbUnI tathA nAza kare che. 45 cirabiva-nATakaraMjanI chAlane samAna nA atisArane maTADanAra phaLayuSa bhAge ekatra karI dahIMnA maMDa-uparanA vividyA ?) 1minUtanaiH || 6 | | pANInI sAthe tayAra karyo hoya te (chole ()raurvAtItAnAzanam (nA) no) "valakayuSa" atisAranA rogane kAcAM keThaphaLa, bilA, bora, drAkSa, maTADe che. 50 dADama ane kerI-eTalAM te badhAM kAcAM badhA pittanA raMga vagerene maTADanAra phulothI taiyAra karelo e "phaLayUSa" jUnA 'pallavaSa" jhADAnA rogano nAza kare che.46 | nyagrodhodumbarAzvatthaplakSakAlApalAzajaiH // 51 // raktapradara Adine maTADanAra "puSpaSa" | pallavaiH kamalAnAM ca ghRtdaaddimsNskRtH| zaNazAlmalidhAtakyaH padmasaugandhikaiH saha // 47 pittarogeSu sarveSu garbhacyavanadAhayoH // 52 / / kovidArAt karbudArAt puSpaiyUSaM prklpyet| mukhyaH pallavayUSo'yaM hitaH kaTukinISu ca / aNu vitta hodde vokSuSoH A ja8 vaDanAM, uMbarAnAM, pIpaLAnAM, pIparanAM saidyAbhyAre siddhapupayUSada kAmikA | kALAM nasetaranAM, khAkharAnAM, tathA kamaLanAM zaNa, zImaLo, dhAvaDInAM phUla, kamaLanAM kUNAM pAna (sama bhAge) ekatra karI teone sugaMdhI phala, kevidAra-lAla kAMcanAra tathA je yUSa tayAra karI tene ghIthI tathA dADamanA karbadAra-La kAMcanAra-eTalAnAM pupone rasathI saMskArI karI je taiyAra karAya te samabhAge ekatra karI taiyAra karelo te "puSpa te mukhya cUSa "palavayuSa" kahevAya che, e yuSa," dADamanA rasathI mizra karI je sevyo pallavayUSa badhA pittanA rogomAM, garbha hoya to (strInA ) rakatapradara rogamAM, rakta- pAtamAM, dAhamAM tathA "kaTukinI" nAmanA pitta rogamAM, peTanA tathA netranA dAhamAM harakoI graharoLamAM ke grahanA vaLagADamAM hitakArI thAya che; A puSpayUSane talanA te hitakArI thAya che. 51,para telathI ane dADama sivAya bIjI koIpaNa vAyunAzaka judA judA yo khaTAI vagarano ja taiyAra karavo joIe. punarnavA nAthAzcAravastrotathA II parUA vAyunAzaka "patrayuSa pRthagyUSAH samAkhyAtA vAtaghnA ddhisrpissaa| bilvazobhAJjanairaNDabalArAsnAmravAriNA // 49 // - sAToDIno, rAsnAno, cAMgerI-khATI, trinidyAthathu zAnta trizUchoDanihApa | lUNIne tathA balA-khapATano alaga. sasA.
Page #826
--------------------------------------------------------------------------
________________ vRSanirdezIya-adhyAya 4 785 alaga je yUSa karAya ane temAM dahIM tathA atyagvinig ddhAWchuputiy(2)darA ghI mizra karI je sevAya to e badhA nivRLa samaM rAmanirvyameva tA alaga alaga ja yUSone vAyunA rogone | kAryasatilakalko vA jiirnnaatiisaarshaantye||63|| nAza karanAra tarIke kahyA che. 53 jaTharAgnine pradIpta karanAra (laghu ke rUkSa " kAMbaliSa bRhat ) paMcamUla, madhura phale, pahelAMnI tehitApotAno nirda sAdhanA pachaI | jema badhAM dhAnya, dhANuM, kALAM mariyAM, taM kvAthaM sAdhayed bhUyaH shuktkaanyjikmstubhiH| / kAkolI, kSIrakAkolI, kAmarya-gAMbhArI phala, vALa sukavInani zuupagna ataH | phAlasA, bora, kaLathI, rAsnA, eraMDamUla, eSa kAmbaliko rUkSaH kaTutailena vA kRtH| sAToDI, be pala-ATha lA gokharu, saraga vItarAgamano chUMdo havanaH paI | ane kUNAM khAkharAnAM pAna-sama bhAge ekatra ratinidrArucikarastilatailena vA kRtH| karI eka drANa-1024 telA pANImAM lAla raMganI nAnI nAnI mAchalIone | teono kavAtha kare; e niyUha-kavAtha, pANImAM pakavIne niyaMha-kavAtiyAra karo | eka caturthAza bAkI rahe tyAre temAM dahIM, pachI te kavAthane pharI zakta-sirako, kAMjI | kAMjI, zukta-sirako, talanuM tela ane tathA dahIMnA mastu-pANInI sAthe pakavaveka | ghI-e dareka eka eka prastha-64-64 talA pachI temAM kuDabIja-iMdrajava tathA pAMca | nAkhavAM; tema ja pAna vinAnA kAcA se pala-20 tolA goLa nAkhI ukALI levo e mULA paNa sudhArIne nAkhavA; ane pachI rUkSa "kAMbalika" yUSane sarasiyA telathI temAM vyASa-sUMTha, marI tathA pIparanuM cUrNa mizra karIne (yogya pramANamAM) je se | nAkhI tenAthI tene saMskArI banAvo; ema hoya to harakoI vAyunA rogone atyaMta taiyAra karele e "mahAyUSa lagabhaga badhAe zamAve che tema ja bRhaNa hoI zarIramAM | saMsRSTa-mizradeSa janita raMgamAM khUba puSTine kare che tathA baLane vadhAre che; vakhaNAya che, tema ja jeone jaTharAgni athavA temAM talanuM tela mizra karI taiyAra | vadhu pramANamAM vadhI gayo hoya, jeone karavAmAM Ave, to e yuSa ratikara eTale ! nidrA na AvatI hoya, jeonAM aMge khUba kAmakrIDA karAvanAra, nidrAne karanAra sajajaDa thaI gayAM hoya ane chabukAkSitathA cikAraka paNa thAya che. 54-56 | harakoI netraroga thayo hoya te A sava rogomAM hitakArI "mahAyUSa mahAmUSanuM sevana hitakArI thAya che, dIpanaM paJcamUlaM ca phalAni madhurANi ca // 57 // | paNa jUnA atisAranI zAMti karavA mATe pUrvavat sarvadhAnyAni dhAnyakaM maricAni ca / A mahAmUSane tenA jeTalA ja mAMsanA rasanI sAthe ja Apo; athavA talane kAkolIkSIrakAkolIkAzmaryANi parUSakam // 58 // badarANi kulatthAzca raasnairnnddpunrnvaaH|| kalaka temAM mizra karIne A mahAyUSa e dve pale gokSuraH zigrupalAzataruNAni ca // 59 // rogIne deve. 57-63 jaladroNe pacedetaM niya'haM pAdazeSitam / / vAtanAzana-"lazunayuSa" dadhikAJjikazuktAni prasthazastailasarpiSI // 60 // ukto lazunayUSastu svakalpe vAtanAzanaH / mUlakAnAmapatrANAM taruNAnAM zataM bhavet / sUpAzca rasakAzcaiva trividhaaHpraanidrshitaaH||64 eSa siddho mahAyUSo byoSasaMskArasaMskRtaH // 61 // lasaNane yUSa badhAye vAyune nAza sarvarogeSu bhUyiSThaM saMsRSTeSu prazasyate / | kare che, ema tenA pitAnA "lazanaka95" kA. 50
Page #827
--------------------------------------------------------------------------
________________ 786 kAzyapa saMhitA-khilasthAna prakaraNamAM kahela che, tema ja traNa prakAranA vRddhajIvakane prazna sUpa tathA rasage paNa pahelAM darzAvyA | modanasya vilepyAzca yavAgvAzca kimantaram / che. 64 suzrUSe bhagavannetadityuktaH prAha kazyapaH // 19 // sarvagavinAzana-mUlaNUSa" he bhagavan! dana-bhAta, vilepI tathA svinnAni mUlakAnyapsu niSpIDya taruNo vibhuH| yavAgU-e traNano taphAvata karyo hoya che? paribhRjya tataH snehe tata AdAnamAvapet // 15 // tene huM sAMbhaLavA IcchuM chuM; ema vRddha pUchayuM tyAre kazyape Ama kahyuM. 69 eSa mUlakayUSastu sarvarogavinAzanaH / edana-bhAtanuM lakSaNa tathA guNa yuvAna samartha vaidya mULane pANImAM odano vizadaH siddhaH susvinno ninuto mRduH / bAphI laI nIcovI levA; pachI te mULAne taNDulaiH sakalaprAyairakSINaizcApi paThyate // 70 // tela ke ghIrUpa nehamAM bhUMjI nAkhI temAM edana-bhAta vizada-svaccha hoya, tene AdAna-jaLane prakSepa kare; ema taiyAra sArI rIte baphAyele tayAra karAya che; pachI kare te "mUlakayuSa" je sevyo hoya, te tene osAvI nAkhavAmAM paNa Ave che te badhA ye rogone te vinAza karanAra thAya komaLa hoya che ane lagabhaga akhaMDa tathA che. 65 saDelA na hoya evA cekhAthI taiyAra pittane zamAvanAra-lAvArasa karAya che. anamloladaka(lAvaka ? )rasaH saMskRto Adana-bhAtanA nindanIya guNe jlsrpissoH||66|| asvinnatvamavakledastvasAkalyamanisravaH / bhavet pittopshmnstailbhRsstto'nilaaphH|| | viraso'vizadaH zIta odanasya vipryyaaH||71 khaTAI vinAne ane pANI tathA ghImAM | je bhAta asvinna hoya ke barAbara saMskAra karI taiyAra karela lAvAM pakSIone baphA na hoya, kaleda ke cIkAzathI rahita rasa, pittane zamAvanAra thAya che, ane hAya, saMpUrNa lakSaNathI rahita hoya, te ja rasane telathI vaghArI lIdhuM hoya, to osAvyo na hoya, rasarahita hoya, svaccha badhAye vAtarogono nAza kare che. da6 | na hoya ane zItaLa thaI gayuM hoya, te cUSakathana-upasaMhAra enA nindanIya guNo che. 71 ete yUSAH svatantrotthA uktA vyaassmaastH||17|| yavAgUnA prakAre ema te svataMtra utpanna thayelA rahe | vAdrapAMtimAna tai haE HTdhanA tathA paJcadazAkhyena yavAgardazakena vA // 72 // ke svataMtra-pitAnA AyurvedataMtramAM ja darzAvelA te te uparyukta yUSo ahIM TUMkamAM pravAhIthI 20mA bhAge cekhA laI tenAthI eka prakAranI yavAgU-rAba siddha karI tathA vistArathI kahyA che. 67 zakAya che; athavA pravAhIthI paMdaramA bhAge 21 yuvAo kahevAnI pratijJA cokhA laI yavAgU taiyAra karI zakAya che yavAgUrapi vakSyAmi naanaadrvyopsNskRtaaH| athavA pravAhIthI 10 mA bhAge cokhA laIne nAnArogopazamanIH zRNu vRddhakaviMzatim // 38 // paNa yavAgU taiyAra karI zakAya che. 72 he vRddhajIvaka! have aneka dravyothI | yavAgU tathA piyAmAM taphAvata taiyAra karAtI ane aneka jAtanA regone ! vaM itaiH siratucomathatorA zamAvanArI 21 vAgUe huM tamane kahuM | mastA jevA ghavInda saTTA rUA. chuM, teone tame sAMbhaLo. 68 | jemAM anAjathI vIsagaNuM pravAhI hoya
Page #828
--------------------------------------------------------------------------
________________ yuSanidezIya-adhyAya 4the 787 ane temAM dhAnyanA kaNe phUTI gayA heya- | vaidyoe pratiSedha karelI hoya che, tema ja je raMdhAI jaIne pravAhI sAthe maLI jaI | yavAgU garama, ghaTTa, atizaya zithila eka rasa thaI gayA hoya tema ja nIce, ane bhAMgelA cokhAthI ja karelI hoya, vacamAM tathA uparanA bhAge ekasarakhA | te yavAgU paNa kriyAvAna vaidyoe pratiSedha rahyA hoya, chatAM jene hAthathI laI zakAtI | karelI che. 5 nathI, (paNa cama, laIne te dvAra) | vilepIne ane yuvAnA guNa-doSa pIrasAya che, te peyA" kahevAya che, paNa sarakhA ja heya jene hAthathI grahaNa karI zakAya che, tene vize athavA vavava va nI | vilepyA guNadoSAMstu yavAgvA iva nirdizet // 76 "yavAgU " kahevAmAM Ave che. 73 vaidya vilepInA guNe tathA de paNa thavA-nA jevA ja darzAvavA. 76 vivaraNa : "sivatha rahito mag: yA thi- | kSIrapaiyAnA guNa samanvitA / yavAgUrvahusikthA syAd vilepI viraladravA // -| dIrghopavAsino nRNAM kSIrapeyA prazasyate / jemAM dhAnyanA kaNe jaNAtA na hoya te "maMDa" zItapittopazamanI bRMhaNI varcabandhanI // 77 // kahevAya che, jemAM rAMdhelA dhAnyanA kaNe jaNAtA | je leke lAMbA kALanA upavAsI hAya, hoya te pIvAyagya hoIne peyA' kahevAya che; paNa teone kSIrapeyA-eTale dUdhamAM ja pakavelI jemAM dhAnyanA kaNo puSkaLa jaNAtA hoya, te | pIvA yogya vAgU apAya, te ja yogya "yavAgU' kahevAya che ane jemAM pravAhI ochuM hAIne hitakArI thAya che; kAraNa ke te hoya te camacAne coMTe evI hoya te "vilepI" kSIrapeyA zItayukta pittane zamAvanArI che, kahevAya che. 73 ane bRhaNI-piSTika heIne vijhAne doSayukta yavAgU bAMdhanArI paNa hoya che. 77 ghanA vizIrNA zItA ca na caavkssiinntnnddulaa| kaSAyarasayukta payAnA guNe picchilA vizadA'hRdyA yavAgvA doSasaMgrahaH // 74 | zUlanI dIpanI peyA dIpanIyopasAdhitA / je ghATI hoya, vIkharAyelI hoya tema pAcanI pacanI coktA kaSAyairvarcabandhanI // 78 // ja zItaLa thaI gaI hoya, jemAM pravAhIthI harakoI kaSAya rasayukta dravyothI ke cokhA ochA na hoya paNa pravAhI karatAM kaSAya-vAthI pakavelI peyA dIpanIya cokhA vadhu hoya, je pichilA hoI heI jaTharanA agnine dIpAvanArI, phUlano cIkAzavALI hoya, vizada-svaccha hoya paNa te nAza karanArI, pAcana karanArI tathA varcasahRdayane je na game evI hoya te yuvAne | viSTAne bAMdhanArI gaNAya che. 78 doSasaMgraha che eTale ke tevI yavAgU doSothI bIjI be yuvAyUnA guNe yukta gaNAya che. 74 bilvaM dadhitthaM saha dADimena pratiSiddha yavAgU savyoSacAGgerikRtA yavAgUH / takrasiddhA yavAgUstu dadhisiddhA cate ghane / sAMgrAhiNI dIpanapAcanI c| saMskRte hastahArye pratiSiddhe kriyAvatAm // 75 // sAmUAnisTapIdile tu . 72I uSNA ghanA prazithilA dalitaistaNDulaiH kRtaa| / bivaphala, koThaphala, vyoSa-trikaTu-suMTha, je yavAgU chAzamAM pakavI hoya ane marI ane pIpara sahita cAMgerI-khATI je yavAgU dahIMmAM pakavI hoya, te banne luNI-eTalAM dravyothI banAvelI yavAgune je ghana-ghaTTa hoya ane hAthathI grahaNa | dADamanA dANA ke rasathI yukta karI levI karI zakAya evI hoya, tene kriyAvAna | heya, te te sAMjhAhiNI heImaLane saMgraha
Page #829
--------------------------------------------------------------------------
________________ 788 kAzyapa saMhitA-khilasthAna karanArI tathA jaTharAgnine pradIpta karanArI dADamathI yukta ane ativiSanI kaLI thaI pAcana karanArI paNa thAya che; paraMtu sahita pakavelI peyAne khaTAIyukta karI je mANasa vAyuthI pIDAyeluM hoya, tene te sevI hoya to Amane pakAvanArI thAya che, paMcamUla sahita karelI yavAgU hitakArI | tema ja bharIMgaNane rasa ane gokharunuM thAya che. 79 cUrNa mizra karI taiyAra karelI yavAgUne pittanA tathA kaphanA atisAramAM hitakara piyA , "phANita" nAmanA apakava-kAcA geLanI balA vRSatpagraMtha zAlaparNI rAbathI mizra karI je sevI hoya, te mUtranA __ syAhADimaM bilvazalATuyuktam / rogamAM te hitakArI thAya che. 82 peyA hitA pittakaphAtisAre gulmoga, udharasa tathA grahaNI regane ___ toyaM ca tattatra vadanti peyam // 8 // maTADanArI yavAgU balA-khapATa, vRSapaNuM-uMdarakanI, suvcikaakssaarviddnggshigruzAlapaNuM-moTo samero, dADama tathA kAcuM ___ sapippalImUlakRtA yvaaguuH|| bIluM-eTalAM dravyothI banAvelI peyA takropasiddhA kriminAzanI syAd: pittanA tathA kaphanA ke pittayukta kaphanA gulme'tha kAse grahaNIgade ca // 83 // atisAramAM hitakArI thAya che; ane te sAjIkhAra, vAvaDiMga, saragavo ane atisAramAM pANI pIvA yogya gaNAya che, pIparImULanuM cUrNa -eTalAMne mizra karI ema vaidyo kahe che. 80 chAzamAM pakavelI yavAgU gumarogamAM, upayukta payAnA ja khAsa vizeSa guNe udharasamAM tathA grahaNI rogamAM hitakArI thAya eSaiva danA rucivardhanI syA che ane kRmione te nAza kare che. 83 siva tti tirosijA | tRSAzamanI, viSanAzanI tathA balavanI raktAtisAraM zamayatyudIrNa traNa vAgU mAM narmapatridaM ra 82 mRdvIkalAjAmadhupippalIbhiH upara 80 mA zlokamAM ja darzAvelI sasArivA tRDzamanI yavAgUH / piyAne dahIMnA anupAna sAthe sevI hoya _ viSaM nihantyAzu tu somarAiyA, to rucine vadhAranArI thAya che, ane te ja thAniyaeNdetA tu yA || 84|| piyAne tala nAkhIne je taiyAra karI hoya munakkA drAkSa, lAjA-mUMjelI DAMgara, te nirvAhikA-maraDAnA rogano nAza kare | madha, pIpara ane sArivA-upalasarIche; tema ja raktAtisAra eTale ke lohI, eTalAM dravyone mizra karI banAvelI sAthenA jhADAnA rogane tema ja atizaya | yavAgU tRSAne zamAve che; ane samarANIvadhI gayelA rakata pradara rogane tathA garbhanA | bAvacInI banAvelI yavAgU viSane nAza sAvane paNa zamAve che-maTADe che. 81 | kare che; paraMtu varAha-bhUMDanA mAMsarasamAM Amane pakAvanArI peyA ane mUtrarogane | tayAra karelI yavAgU balane karanArI thAya che. maTADanArI yavAgU zarIrane kRza karanArI, balane vadhAranArI sadADimA sAtiviSA'tha sAmlA ane zvAsa, udharasa tathA kaphane peyA bhavedAmavipAcanIyA / maTADanArI yavAgU syAt kaNTakArIrasagokSurAbhyAM kAryArthamiSTA tu gavedhukAnAM, saphANitA mUtragade yavAgUH // 82 // / sarpiSmatI saindhavayugvalAya /
Page #830
--------------------------------------------------------------------------
________________ www bhAjyApakramaNIya-adhyAya 5 mA 789 dvipaJcamUlodakasAdhitA tu zvAsaM ca kAsaM ca karSaM ca hanti // 85 gavekA-thegInI yavAgU zarIramAM kRzatA lAvavA mATe sevAya te iSTa che; paraMtu e ja thegInI yavAnUne ghI tathA sai'dhava nAkhI sevI hAya, tA malane vadhAranArI thAya che; A adhyAyanA upasahAra zAkairabhRyaiH paribhraSTa kaizva rogA turAvekSyupakalpayettA joke prasiddha cazmAnuM tarjamAnuM tusrAvRtam / tattantra'smana pramALa cArdeyaM taMtra nApti me // vaghe rAgane tathA rAgIne kharAkhara joI tapAsIne (teonI avasthA anusAra ) tema ja e pAMcamUla-laghu ane bRhat paMca- / upayukta yavAguone jelAM ke nahiM mUlanA cUrNathI pakavelI yavAnU zvAsane, | bhUjelAM zAkA vaDe taiyAra karAvavI. udharasanA tathA kaphnA nAza kare che. 85 snehanI, bhedanI tathA vidyAne AMdhanArI yavAg zAhai samAM satiSThaH samAve sarpiSmatI snehanabhedanI tu / jambvAyorasthidadhitthabilvai je mApa leAkamAM prasiddha che ane je tarka yukta mApa ane trAjave jokhIne levAtuM mApa leAkaprasiddha che, teja A tatramAM pramANa gaNavAnuM che; mATe te saMbadhe mAre kaMI kahevAnuM nathI. iti ha smAha bhagavAn kazyapaH // ema bhagavAna kazyape ja kahyuM hatuM. iti zrIkAzyapasaMhitAmAM khilasthAna viSe yUSanirdezIya ' nAmanA 4 thA adhyAya samApta ' stai ramlayugvaviSandhanI tu // 86 // zAka, mAMsa, tala tathA aDadanI anAvelI yavAgUne ghI nAkhI sevI hoya, te snehana karanArI tema ja maLanuM bhedana-chedana karanArI bhAz2yApakramaNIya H adhyAya 5 mA thAya che; paraMtu jA'mUnA ThaLiyA, AMmAnI goTalI, kAThala tathA Silvala ekatra karI pakavelI yavAnUmAM khaTAI mizra karI jo sevAya, teA vinnAne te mAMdhanArI thAya che. 86 madre tathA dAhane maTADanArI yavAnUA tatropasiddhA tu ghRtAmaye syAt, piNyAkayuk saiva tu tailaroge / upodikAdadhyupasAdhitA tu madaM vidAhaM ca nayet prasAdam // 87 vadhu pramANamAM ghI khAvAthI thayelA rogamAM takra-chAzathI pakavelI yavAgU phAyadA kare che; paraMtu talanuM tela vadhu khAvAthI thayelA rAgamAM e ja-chAzamAM pakavelI yavAgUne kheALathI yukta karI sevavAthI hitakArI thAya che; tema ja upeAdikApAInA zAkamAM dahIM nAkhIne pakavelI yavAg manA tathA vadhu paDatA dAhaneA nAza kare che ane prasannatAne pamADe che. 87 | athAto bhojyopakramaNIyaM nAmAdhyAyaM vyaakhyaayamaH | OM // kRti haiM svAda maLavAna have ahI thI nAmanA ( pAMcamA ) vyAkhyAna karIzuM ema bhagavAna kazyape ja kahyuM hatuM. 1,2 ceAgya AhArasevanane upadeza thavaH // 2 // ' bheAjyApakramaNIya ' adhyAyanuM ame | atha khalvasmAbhiH pUrve ydrsvimaane'bhihita vAjAiivazatividhamArAmAnaM, tasyejJAnI prativijravirovAnuvareAmaH / di vAragam ? na thAaArAdate prALinAM prALAdhiSThAnaM viziSNupatjhamAmade / sa samyagupayuSyamAno nIti, sarvendriyALi dvAti, dhAtunAbAthati, smRtitikSaye mauna cUnayati, vargaprsaadN copajanayati asamyagupayujyamAnastva rughenoyogati / tasmAt zAhe sArtha mAtrAvartuLa tridharmAvazeSi yuau pheze vivu pAtrevu zuciparicareNopanItaM prAGmukhastUSNIMstanmanA
Page #831
--------------------------------------------------------------------------
________________ 790 kAzyapa saMhitA-khilasthAna AvAyegnAtita jAtivisthita nAgu | sinagdha paNa na hoya, te ja khorAka ati rAtijJIta nati natisidhaM nAtivadu nAti- | vadhAre pramANa vinA ane atizaya ceDA stokaM nAtidravaM nAtizuSkaM nAkAkSito na pratA- | pramANamAM paNa na svIkArI khUba ja pravAhI nto naikarasaM vA''rogyAyurbalArthI samaznIyAt // na hoya ane je khorAka atizaya sUke ame pahelAM rasa-vimAnamAM kharekhara paNa na hoya tema ja khUba AkAMkSA Ama ja kahyuM che ke, kAla Adi 24 prakAranuM AhAranuM pramANa che; tenA have ahIM ke lAlacathI rahita thaIne ja atizaya pratyekanA vizeSa bhedono ame ahIM upadeza kheda pAmyA vinA ja aneka rasavALe te karIza; kAraNa ke "AhAra sivAya prANIo- | khorAka zarIranA Arogya, AyuSa tathA nA prANanuM AzrayasthAna ke TakI rahevA | baLanI IcchA dharAvIne pratyeka mANase mATe bIjuM kaMI paNa ApaNe meLavI ke jamavo joIe. 3. jANI zakatA nathI; e AhArane ja | vivaraNa : Arogya, AyuSa tathA baLanI sArI rIte upayoga karAya che, te | icchA dharAvatA dareka mANase yogya samaye, sAtya prANIone te jivADe che; badhI iMdriyone hoya te, yogya pramANamAM, garamAgarama, snigdha, AnaMda pamADe che, dhAtuone paNa cAre | aviruddha, pavitra sthAne, pavitra pAtramAM, pUrva bAjuthI poSe che; smaraNazakti, buddhi, sarva | dizA tarapha moDhuM rAkhI, zAMta thaIne, manane baLa tathA ojasane prANazaktithI yukta kare | ekAgra karI, svAdanA anubhavapUrvaka, khUba lAla, che ane zarIranA varNanI prasannatA upajAve | thayA vinA, atizaya utAvaLa karyA vinA, khUba che; paraMtu e ja AhArane barAbara | ja vAra na lagADIne, vadhu garama na hoya, khUba yogya rIte upayoga na karAya, te te ja | zItaLa na hoya te, vadhu paDato je rUkSa na AhAra duHkha sAtheno saMbaMdha upajAvI de che; heya tema ja vadhu pramANamAM je snigdha paNa nA e mATe gya samaye potAnA zarIrane | heya, pramANamAM je adhika na hoya tema khUba ke mAphaka hoya tevo AhAra cogya | ocho paNa na haya, vadhu pramANamAM je pravAhI na. pramANamAM garamAgarama, snigdha, pitAnA | heya, je khUba sukAyela paNa na hoya, khAvAnI zarIranI prakRtithI je virodhI na hoya | ruci na hoya te sivAya-rucipUrvaka, niraMtara te ja khAvo joIe ane te paNa pavitra | vAraMvAra sevana karyA vinA kevaLa eka ja rasathI pradeza para, pavitra pAtromAM pavitratA jALa. | yukta na hoya, paNa vividha aneka rasothI je vIne je AhAra Apyo hoya, te ja AhAra | yukta hoya te ja khorAka khAvo. 3 pUrva dizA tarapha mukha rAkhI, cUpacApa mauna | RSio Ayurveda bhaNyA hatA te zA mATe? dhAraNa karI, kevaLa te khorAka khAvAmAM ja | mani catra-ahIM A zloko che: mana rAkhI, AhAranA svAdane anubhava | mAthuM roSamatA savAghanivartanaYT karatAM karatAM atizaya utAvaLa karyA vinA tarthagRpa juthamAyurvedhIre 4 | ane khUba vAra paNa lagADyA vinA ati- Arogya jaLavAya, denI samAnatA zaya vadhu garama na hoya ke vadhu pramANamAM rahe-eTale ke vAta, pitta ane kaphamAM vadhaje khorAka TADha paNa thaI gaLe na hoya, | ghaTa na thAya te mATe ane sarva prakAranI je AhAra atizaya rUkSa ke lUkhe na hoya, pIDA, rega vagere AvatA aTake, e mATe tema ja je khorAka khUba vadhu pramANamAM | RSio Ayurveda bhaNe che. 4
Page #832
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhejapakramaNIya-adhyAya 5 mo Ave che. - Ayurveda bhaNune zuM karavuM? | vidhinA vikalapa-bhedane ahIM kahevAmAM rasAyanAni vidhivattadartha copyksste| dharmArthakAmamokSANAmavAptizca tadAzrayA // 5 // bhejanane samaya tadAtmavAMstadarthAya prayateta vicakSaNaH / svasthAnastheSu doSeSu srotaHsu vimaleSu ca / Ayurveda bhaNI vidvAna thayelA loko nArANA prAthaminnAruM vidhA: 20 Arogya mATe vidhipUrvaka rasAyaNone upa- jyAre doSo potapotAnA sthAnamAM ga karI zake che; kAraNa ke dharma, artha, | sthiti karI rahyA hoya, badhA stroto ke kAma tathA mokSanI prApti zarIranA e maLamArgo nirmaLa-sApha thaI gayA hoya, ArogyanA Azraye thaI zake che, e ja malazuddhi thaI gaI hoya ane bhajana kAraNe vicakSaNa catura manuSya jitendriya mATenI khUba IcchA paNa thaI hoya, tene thaIne te Ayurveda dvArA ArogyanI | vidvAne annana kALa athavA bhojana prApti mATe prayatna karavo. 5 jamavAno samaya jANe che-kahe che. 10 AregyanAM lakSaNe bhejana samaye jamavAthI thatA lAbhe annAbhilASo bhuktasya paripAkaH sukhena ca // 6 // kAle'znato'nnaM svadate tuSTiH puSTizca vardhate / sRSTaviNmUtravAtatvaM zarIrasya ca lAghavam / sukhena jIryate na syuH pratAntAjIrNajA gdaaH|| suprasannendriyatvaM ca sukhasvapnaprabodhanam // 7 // je mANasa bhajananA samaye bhojana balavarNAyuSAM lAbhaH saumanasyaM smaagnitaa| jame che, tene khorAkano svAda jaNAya vidyAtrikAra viparIte viparyayam II 8 che-khorAka svAdiSTa lAge che, evA bhejana khorAka uparanI abhilASA, khAdhelA thI zarIramAM saMtoSa ane puSTi vadhe che rAkanuM sukhethI pacavuM; viSTA, mUtra ane | ane te bhajanakALe jamelo khorAka sukhethI apAnavAyunuM chUTathI (yathAyogya) bahAra | pace che; tethI khUba vadhI gayelA apakava nIkaLavuM; zarIramAM halakApaNuM, atizaya khorAkanA te ajIrNathI thatA rogo utpanna prasanna ikiye, sArI rIte sukhapUrvaka thatA nathI. 11 UMghavuM ane jAgavuM, zarIramAM baLa, sAre ! - vivaraNa: suzrute paNa A ja abhiprAya raMga tathA AyuSanI prApti-vRddhi; mananI | A eka ja vAkyathI jaNAvI dIdho che keuttama sthiti ane jaTharanA agninuM sama- | muphta dInayati -ogya samaye khorAka je khAdhe paNuM-je pramANe joIe te pramANe kAma | hoya te manane te khuzakhuzAla rAkhe che-mAnasika karavuM-e badhAM ArogyanAM lakSaNo jANavAM | prasannatAne anubhava karAve che. 12 paNa ethI je UlaTuM jaNAya to tene sAmya athavA je khorAka zarIrane anukULaroganAM lakSaNe samajavAM. 6-8 mAphaka hoya tenuM lakSaNa ArogyanAM mULa sAtmyaM nAmAhuraucityaM sAtatyenopasevitam / ArogyaM bhojanAdhInaM bhojyaM vidhimveksste| AhArajAtaM yadyasya cAnuzete svabhAvataH // 12 // vivuiM mAre vipatu vidyAre 1 | AhAra, pANI ke kherAkanI yogyatA ke Arogya e bhajanane adhIna che; | anukULatA athavA potAnI prakRtine je bhojana e tenI vidhinI jarUra dharAve che; | khorAka mAphaka hoya te ja niraMtara sevAya; te bhajanavidhi tenA vika-bhede | eTale ke je je khorAka-pANI pitAnA Azraya dharAve che; e kAraNe te bhejana | zarIranI prakRtine svabhAvathI ja mAphaka
Page #833
--------------------------------------------------------------------------
________________ dara kazyapa saMhitA-khilasthAna Ave ane tevAM ja khorAka-pANI kAyama | svajI(vaccha)thAtraSTinI vidhivata sevAya, tene vidvAno "sAya" kahe che. | je padArtho pacavAmAM laghu-halakA hAya, vivaraNa : carake vimAnasthAnanA 1 lA | teone paNa atizaya vadhu tRpti thAya tyAM adhyAyamAM kahyuM che ke, e ja sAmya kahevAya che | sudhI na khAvA; ane je padArtho pacavAmAM ke-je khorAka-pANI, potAnA mana tathA zarIranA | bhAre hoya, tene thoDA pramANamAM khAvAnuM saMyogane barAbara sukhakAraka thAya; A sabhyane ema yogya pramANamAM je mANasa harakeI ja bIjo paryAya "upAzaya" che; eTale ke mana | khorAka khAya, tene te te padArtho sukhethItathA zarIrane je anukULa athavA mAphaka thAya, te ja anAyAse pace che ane te pramANe svasthasAmya ke upazaya kahevAya che; e satyanA mukhyatve mAtrA athavA potAnuM svAthya je pramANe AvA traNa prakAro maLe che-eka pravarasAsya. | jaLavAya; tema ja jaTharanA agninI kriyAnuM bIjuM avasAmya ane trIjuM madhyamasAmya; | je virodhI na hoya te-bhojananI egya emAMnuM pravarasAsya e ja hoI zake ke pratyeka mAtrAnuM anusaraNa karyuM gaNAya che.14 vyaktine je rasAdi saMpUrNa sAmya ke anukULa vivaraNa: A saMbaMdhe carake sUtrasthAnanA hoIne eka rasarUpe anubhavAtA jaNAya che; e | cha | 5 mA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke, bhojananuM je kAraNe pratyeka vyaktie Avo prayatna avazya pramANa athavA mApa upayogamAM lIdhela hoya ke karavo joIe ke ye raso potAne anukuLa pitAnA mATe nakkI karela hoya, tene anusarIne ja mAphaka Ave ane te badhAmAM ekarasa paNAne anubhava thAya tevuM pravarasAsya niraMtara sevavuM. 12 | bhajana levAya, te mAtrAyukta bhojana karyuM gaNAya sAmya sevanAra se varSo jIve che; e ja kAraNe dareka mANase potAnA jaTharAgnine anusarI bhojananI mAtrAne ochIvattI karavI paDe na cApyanucitAhAravikArairupasRjyate // 13 // che; ekaMdara jeTaluM bhojana yogya samaye khAdhuM je mANasa, niraMtara sAmya khorAka. hoya te pitAnA samaya pramANe je pacI jAya te pANI sevyA kare che, te mANasa e sAmyanA yogya mAtrAmAM bhojana karyuM gaNAya che; ema saddaguNanA prabhAvathI se varSo sudhI (sukhethI) jotAM AhAranI mAtrA, pratyeka vyaktinI apekSA jIvI zake che; ane te rIte e sAmyanuM rAkhatI hoIne dareka vyakti mATe judI judI ja ja sevana karanAra mANasa, agya AhAra nakkI karI zakAya che; je bhojana guru heI pacavAsevanathI saMbhavatA vikAra sAthe saMbaMdha mAM bhAre heya, te paNa yogya mAtrAmAM sevyuM pAmato nathI-eTale ke asAmya-sevananA hoya ke mApasara jamAyuM hoya, te pacavAmAM ja kAraNe thatA rogo te sAmya sevanArane halakuM thaI jAya che, te ja pramANe je bhojana, kadI thatA ja nathI. 13 pacavAmAM laghu ke halakuM hoya, te paNa je vadhu vivaraNa: suzrute paNa sUtrasthAnanA 46 mAM pramANamAM sevAya, te pacavuM bhAre thaI paDe che; e adhyAyamAM Avo ja abhiprAya A eka ja ja kAraNe bhojananI mAtrA tarapha avazya lakSya vAkyamAM darzAvyo che ke-"sArasthamanna na vAjate - | ApavuM paDe che; A abhiprAyathI suzrute sUramana tathA zarIrane je anukULa heya evA khorAka | sthAnanA 46 mA adhyAyamAM Ama kahyuM che kepANInuM satata sevana karAya, te e sAmyasevana yogya mAtrAmAM ke pramANapuraHsara je bhajana karyuM koI paNa bAdhA ke pIDAne kare ja nahi. 13 | heya, te sukhethI pacI jAya che ane tethI dhAtuo| bhajananI cogya mAtrAno prakAra | mAM paNa samAnapaNuM jaLavAI rahe che. 14 dhUna nAtihilya zumikSara tathA uSNabhejana ane tethI thatA phAyadA mAtrAvadanato bhuktaM sukhena paripacyate // 14 // / uSNaM hi bhuktaM svadate zleSmANaM ca jayatyapi // 15 //
Page #834
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhejapakramaNya-adhyAya 5 mo 73 vAtAnukyuM te kSiprameva nIrtha | asvAthya, varNano abhAva tathA duHkhane mamiTAvaM dhutAmaviei 4 hinAm II | pAme che.18,19 je mANasa, garama garama jame che, te pavitra pradezuM pavitra pAtromAM jamavuM bhajanane svAda anubhave che, jamAM thayelA ripatroH suvaM te ni svayam | kaphane ocho kare che; vAyunuM anulemana- bhuJjAno labhate tuSTiM puSTiM tenAdhigacchati // 20 // anukULa gati kare che ane te garama khorAka nAniSTairamanasyairvA vighAtaM manasArcchati / jaladI pace che. vaLI te garama bhojana ke | | tasmAdaniSTe nAznIyAdAyurArogyalipsayA // 21 // khorAka uparanI abhilASA, zarIramAM halakA- je mANasa, pote paNa pavitra thaI paNuM; tema ja mANasanA jaTharAgninuM pradIpana, pavitra pradeza para pavitra pAtramAM bhajana kare che-jaTharanA agnine prajavalita kare che. kare, te e bhojanathI tuSTi-saMtoSa tathA vivaraNa: A saMbaMdhe paNa suzrute satra-puSTine meLave che; tema ja manane na game sthAnanA 46 mA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke- evAM aniSTo sAthe te saMbaMdha pAmatA triApoLa vaDhavaDhiyam'-nigdha evuM garama bhajana, nathI ane manathI vighAtane paNa pAmato zarIramAM baLa vadhAre che ane jaTharanA agnine nathI; e ja kAraNe AyuSa tathA Arogyane paNa pradIpta kare che. 15,16 meLavavAnI IcchA dharAvatA mANase aniSTa snigdha bhejanathI mAnasika tathA pradeza para bhojana karavuM nahi. 20,21 zArIrika prasannatA rahe snigdhaM prINayate dehamUrjayatyapi pauruSam / pUrva tarapha mukha rAkhI mauna rahI jamavuM karoti dhAtUpacayaM balavarNoM dadhAti ca // 17 // | // prAGmukho'znannaro dhImAn dIrghamAyuravApnute / snigdha bhajana, zarIrane (tathA manane) | sUf HvIyAhATuM mana sAthaM ca vitA 22 prasanna kare che ane dehamAM baLayukta puruSArtha pUrva dizA tarapha mukha rAkhI jamato ne paNa upajAve che; dhAtuonI puSTi kare | buddhimAna manuSya lAMbuM AyuSa meLave che; che ane zarIranA vaNane UjaLo kare che. 17 tema ja mauna rahIne jamanAra manuSya badhI viruddha bhojana na ja karAya iMdriyonI prasannatAne tathA mananA sabhya sumRSTamapi nAznIyAviruddhaM taddhi hanaH / anukULapaNAne paNa pAme che. 22 HTTnA vA incArlsa navRtaM yathAza8. * manane ekAgra karI jamavuM. aviruddhAnnabhuk svAsthyamAyurvarNa balaM sukham / etadeva ca mAtrAM ca paktiM yuktiM ca tnmnaaH| prApnoti, viparItAzI teSAmeva viparyayam // 19 // tasmAttatpravaNo'jalpan svastho bhuJjIta bhojnm||23 atizaya svaccha kareluM hoya evuM paNa e mATe harakoI mANase, te bhojana(paraspara) viruddha bhojana na ja khAvuM; kAraNa kriyAmAM ja mana rAkhI bhojananI mAtrA, ke te bhojana (ekasarakhA madha ane ghInI pAcana tathA yuktine dhyAnamAM rAkhI, kevaLa peThe bhojana karanAranA) prANano tarata bhajanakriyAmAM ja tatpara rahI kaMI paNa ja nAza kare che; e ja kAraNe je mANasa, | bolyA vinA ja svastha thaI bhojana karavuM. (paraspara ) viruddha na hoya evA khorAka | bhejananA rasane svAda letA rahI ne je jame che, to (potAnA) svAthyane, | jamavAmAM phAyadA AyuSane, zarIranA varNa ke raMgane, baLane | bAvAghAvAdathoDaznatizuddhanirikSAnA tathA sukhane meLave che; paraMtu je mANasa, | sa veri nAnAa virowafdhati ArakA viparIta ke viruddha bhojana kare che, te je mANasa, zuddha nivArUpa iMdriyathI
Page #835
--------------------------------------------------------------------------
________________ 794 kAzyapa saMhitA-khilasthAna yukta heIne bhojananA rasano svAda laI atizaya garama khorAka khAvAthI thatuM laIne bhojana jame che, te bhojananA nukasAna rasenA aneka prakAro anubhava kare che, alyumonanAnidvAdakoY. 28 tema ja te te raso vizeSa bhedone paNa 8 retti temarzcAtoti tAra/ jANI zake che. 24 mukhAkSipAkavaisarparaktapittabhramajvarAn // 29 // khUba utAvaLathI na jamavuM ghaNA vadhu pramANamAM garama khorAka atidrutaM hi bhuJjAno nAhArasthitimApnuyAt / khAvAthI jIbha, gaLuM, heTha, hadaya tathA mocAnupUrva no vetti cAraNajur II || peTa dAjhI jAya che ane evuM atyaMta nAtigRtAzI tatsarvamanUnaM pratipadyate / garamAgarama jamanAro mANasa, bhajananA prasAdamindriyANAM ca tathA vaataanulomtaam||26|| rasane jANI zakato nathI; tema ja meDhAnuM je mANasa, ghaNI utAvaLe bhojana tathA netronuM pAkavuM, ratavA, raktapitta, kare che, te AhAranI sthiti ke sthiratAne zarIranuM bhamI javuM ane javara Adi meLavI zakato nathI tema ja bhajananA aneka dAruNa rogone prApta kare che. 28,29 padArthone je kama heya che, tene tathA atyaMta ThaDuM jamavAthI thatA rogo khorAkanA rasanI saMpattine paNa samajI atizItAzinaH zUlaM grahaNImArdavaM ghRnnaa| zakato nathI; e ja kAraNe je mANasa ghaNI | hvAtAmavRddhi zAso #i zanAya rUgara utAvaLa karyA vinA bhejana kare che, te je mANasa, ghaNuM ThaMDu thayela bhejanA bhojananI samagra saMpUrNatAne prApta karI , jame che, tene zrelaroga, grahaNInuM kamaLazake che; uparAMta iMdriyonI prasannatAne tathA paNuM ke DhIlAza, sUga, kapha tathA vAyunI vAyunI anukULa gatine paNa pAme che. 25 26 khUba vRddhi, kAsa-udharasa tathA heDakIne atizaya vilaMba karIne paNa roga utpanna thAya che. 30 jamavuM na joIe khUba lUkhuM jamavAthI thatuM nukasAna zItIkaroti cAnnAdyaM bhuJjAno'tivilambitam / / | rUkSaM karoti viSTambhamudAvata vivarNatAm / bhuGkte bahu ca zItaM ca na tRptimadhigacchati // 27 / glAni bahvazitaM vAyoH prakopaM muutrnigrhm||31|| zaityAdvahutvAdvairasyAd bhuktaM klezena pacyate / / je mANasa, atizaya lukho khorAka khUba ja dhIme dhIme bhajana karato khAya che, tene te rUkSa bhajana, jhADAnI kabajiyAta kare che; udAvata roga tathA mANasa (hAthe karI) potAnA khorAka vagere. zarIramAM vivarNapaNuM-phIkAza, glAniharSa padArtho(je garama hoya te teo )ne zItaLa kSaya-becenI, atizaya vadhu khAvAnI Teva, karI nAkhe che; ane ema khUba ja zItaLa vAyuno prakopa-vadhAro tema ja mUtrane thayelA te te khorAkane je jame che, te tRpti nigraha-rokAvuM utpanna kare che. 31 pAmato nathI; tema ja e rIte khorAkanI atizaya snigdha kherAka khAvAthI atyaMta zItaLatA tathA viratapaNuM thavAnA thatA rogo kAraNe te khAdhelo kherAka ghaNuM ja muzkelIo atilidhazataknaurrgItAmathI pace che. (ekaMdara khUba ja dhIme dhIme mavatti meTrothA : rAiTodravItathI rUra khAdhelo khorAka lagabhaga pacato ja nathI, je mANasa, khUba ja vadhu pramANamAM jethI ajIrNa thAya che.) 27 | snigdha khorAka jame che, tene nidrA jevuM
Page #836
--------------------------------------------------------------------------
________________ bheAjyApakramaNIya-adhyAya 5 mA ghena, vadhu paDatI taraza, ajINu Adi udararogA, kanA tathA medanA rAgeA tema ja gaLAnA rAgA thAya che. 32 atizaya vadhu khArAka khAvAthI thatI hAni viSTambhodveSTanakleza ceSTAhAniviSUcikAH / jJeyA vikArA jantUnAmatibahvazanodbhavAH // 33 // je leAkeA atizaya vadhu pramANamAM khArAka khAdhA kare che, teone paNa viSTa bha-jhADAnI kabajiyAta, uveSTana-zarIranA ageAmAM ke ge geATalA caDavAnA roga, ujhleza-mALaUkhakA ke kaphanA uchALA; ceSTAhAni ke zarIranI calanAdi kriyAmAM nyUnatA-UNapa ane viSucikA-peTamAM cUka athavA kolerAnA rAga vagere vikArA utpanna thAya che. 33 khUba ja ochuM khAnArane thatA rogA atistokAzino'tyagnivikArAH kRzatA bhramaH / atRptirlaghutA nidrAzakRnmUtrabalakSayaH // 34 // je mANasa ( peAtAnA pramANuthI) atizaya thADA pramANamAM khArAka khAya che, tene jaTharanA atizaya vadhI gayelA agninA vikAza, zarIramAM kRzatA, khaLApaNuM, bhrama ke zarIranuM bhamI javuM, atRpti, zarIramAM khUba ja laghutA-halakAI, UMghamAM khAmI, viSThAnI atizaya kSINatA nyUnatA, mUtramAM paNa AchApaNuM. tathA zarIranA khaLamAM paNa UNapa--khAmI thavArUpa rAgeA utpanna thAya che. 34 vadhu pramANamAM pravAhI kheArAka khAdhA karavAthI nukasAna atidravAzanAjjantorutklezo bahumUtratA / pArzvamevaH pratizyAyo vimarthyovajJAyate rUpA khUba ja vadhu pravAhI khArAka jamavAthI mANasane utkaleza-mALa-UkhakA athavA kaphanA uchALA, bahumUtratA-atizaya vadhAre mUtranuM nIkaLavu, pArzva bheda-eTale ke eya paDakhAM jANe cirAI jatAM heAya evI pIDA, 795 pratizyAya-saLekhamanA rAga ane viDvedaviSThAnuM chetApANI thaI javArUpa rAga utpanna thAya che. 35 khUba ja sUkA khArAka khAvAthI thatI hAni atizuSkAzanaM cApi viSTabhya paripacyate / pUrvajAtarasaM jagdhvA kuryAnmUtrakaphakSayam // 36 // atizaya vadhu pramANamAM sUkA khArAka khAdhA hoya, te paNa atizaya viSTa'bha kabajiyAta karI mAMDamAMDa pace che; uparAMta prathamanA utpanna thayelA rasane kSINa karI nAkhI mUtraneA tathA kaphanA kSaya kare che. 36 jamavAnI icchA ja na hoya chatAM jamanArane thatuM nukasAna avipAzA,ciTrizahAnAdAna samRti rUpa mohAt pramAdAlaulyAdvA yo bhuGkte hyaprakAGkSitaH / je mANasane khArAka khAvAnI khUba ja IcchA thaI na heAya, chatAM je mAhathI ke mUrkhAIthI, pramAda ke bhUla karIne athavA jIbhanI leAlupatA lAlacane vaza thaI khArAka khAya che, teneA e khAdhelA khArAka pacatA ja nathI; paNa aruci upajAve eTale ke pharI bIjA vakhate paNa khArAka khAvA tene game nahi; UlaTI thAya, zUla bheAMkAtAM hAya evI peTamAM pIDA thAya ane AnAha maLa-mUtranuM aTakavuM ke kabajiyAta thAyaevA rAgone te pAme che. 37 ekadhAruM' vAravAra khAdhA karanArane thatI hAni pratAntabhoktustRNmUrcchA vahnisAdo'GgasAdanam / jvaraH kSayo'tisAro vA mandatvaM darzanasya ca // 38 // je mANasa vAravAra ekadhAruM khAdhA kare, tene vAravAra taraza lAgyA kare; mUrchA-mAha-bebhAna sthiti prApta thAya; jaTharanA agninI maMdatA thAya; aMgeAmAM pIDA thayA kare; jvara lAgu thAya; kSayaroga tathA atisAra-vadhu pramANamAM jhADA thayA ja kare; ane AMkhe ochuM dekhAya. 38
Page #837
--------------------------------------------------------------------------
________________ 786 kAzyapa saMhitA-khilasthAna eka ja rasa sevyA karavAthI thatI hAni | khATe rasa je sAmya hoya to? daurbalyamadRDhatvaM ca bhvtyekrsaashnaat| dantAkSikezadaurbalyaM kaphapittAmayodbhavam / doSApravRddhirdhAtUnAM sAmyaM vRddhiblaayussoH||39|| | laghutAmagnidIptiM ca janayedamlasAtmyatA // 43 // mAthuM ghArIrijha to jaNAzAtA | je mANa7 \ ampharasanI sAmyatA ke tamArA mAthArthI vivat kA anukULapaNuM hoya te e rasanI anukULatA je mANasa eka ja rasathI yukta khorAka daSanI, netronI tathA kezanI durbaLatA kare khAdhA kare, to te kAraNe tenAmAM durbaLa | che; kaphanA tathA pittanA roge upajAve che. paNuM tathA daDhatAne abhAva thAya che; tema ja | zarIramAM lAghava tathA jaTharanA agninuM pradIptavAtAdi dezomAM kSINatA thAya che; kAraNa ke | pazuM kare che. 43 badhAye rasothI yukta khorAkane je mANasa | lavaNarasanI sAmyatA zuM kare? jame che, tenAmAM ja dhAtuonI samAnatA, | prakopa taimithe tRur turghaTazutA/ baLano tathA AyuSano vadhAro, Arogya | vADhilya vesTarna yuddhavANatisthatA karI ke rogathI rahitapaNuM tathA jaTharanA agninI | je mANasane lavaNa-khAro rasa je mAphaka dIpti thAya che-jaTharAgni pradIpta thaI khArAkane | Ave, te e rasanuM sAmyapaNuM rudhirane barAbara pacAve che; e kAraNe ArogyanI vikAra kare che; AMkhe aMdhArAno roga IcchA dharAvatA mANase kevaLa eka ja | upajAve che; tRSNA-vadhu paDatI tarasa upajAve rasavALA khorAka khAvAne abhyAsa vizeSa | che; vIryanI durbaLatA-ochApaNuM, patitapaNuMkarI-khAsa tyajI de. 3940 TAlane roga tathA baLanI hAni kare che. 44 upara kahela 24 bhajana-prakArone anusara- kaTuka-tIkha rasa je sAmya heya, to? vAthI thatA guNe | para ja rauphartha zuDhakSamAM kAlasAtmyAdinA'nena vidhinA'znAti yo nrH| pittAnilapravRddhiM ca kuryAt kaTukasAtmyatA // 4 // prAti guvidjJanna 2 rojaeN kazA | je mANasane kaTuka-tIkho rasa je mAphaka je mANasa upara darzAvela kALa, sAmya | Avyo hoya, te pAcanazaktinI vRddhi, Adi 24 bhojanaprakArone anusarI vidhi- zarIramAM kRzatA ane rUkSatA, vIryane tathA pUrvaka bhojana jame che, te tenAthI thatA | baLane kSaya tema ja pittanI tathA vAyunI guNone meLave che ane (avidhikRta bheja khUba vRddhi kare che. 45 nanA) doSathI khUba herAna thatuM nathI ke kaDavo rasa je sAmya thAya, te? pIDAto nathI. 42 kledAlpatAM vAtavRddhi dRSTihAni kaphakSayam / madhurarasa jo sAmya heya te? tvagvikAropazAnti ca janayettiktasAtmyatA // 4 // sthiratvaM svasthatA'GgAnAmindriyopacayaM balam / tikta-kaDavo rasa je mAphaka Ave, te kaledanI a9patA-nyUnatA, vAyunI vRddhi, kaphamedo'bhivRddhiM ca kuryAnmadhurasAtmyatA // 42 // kaphano kSaya ane cAmaDInA vikAronI zAMti je mANasane madhurarasa mAphaka Avate kare che. 46 heya, to e madhura rasanuM sAmyapaNuM ! kaSAya-ture je rasa sAmya thAya, te? zarIramAM sthiratA, aMgenuM svasthapaNuM, | pittakSaNaM vAyo ghod iAmArtavam iMdriyonI puSTi, baLa tathA kaphanI ane dropatti HTTNAta che medanI pUrNa vRddhi kare che. 42 : | je mANasane kaSAya-tUro rasa jo
Page #838
--------------------------------------------------------------------------
________________ pakramaNya-adhyAya 5 me 797 anukULa AvI jAya, to kaphano tathA pittane | ahitane tathA hitane tyAga kSaya, vAyune propa-vikAra ke vadhAro, karavAne upadeza pAcana zaktimAM ochApaNuM ane rudhiranA | sahitaM yastha sarciM cArjiM 4 hita mA II vikAronI zAMti thAya che. 47 sa zanairhitamAdadyAdahitaM ca zanaistyajet / je mANasane ghI sAmya ke mAphaka je mANasane sAmya ahitakArI ane thAya, to ? asAmya hitakArI thAya, teNe dhIme dhIme lonanneno vAghA ghani Rtti | hitakArI grahaNa karavuM ane ahitakArIne nA taukumartha = kRtArAjI dina 44 tyAga karavo. para je mANasane ghI mAphaka thayuM hoya, to | vivaraNa: A saMbaMdhe carake, vimAnasthAnanA tenA zarIramAM ojasa, tejasa, bala, | 1 lA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke tamAreSAM zarIrano uttama raMga, AyuSa, medhA nAmanI ta siAtmyataH krameNApagamanaM zreyaH, sAtmyamapi hi krameNo nivarcananamaloSanAvouM vA mavati' e kAraNe je buddhinI dhAraNAzakti, vairya, maraNazakti tathA komaLatA utpanna thAya che. 48 lekene je vastu mAphaka AvI gaI hoya, tenAthI paNa anukrame dUra thatA rahevuM-te te sAmyajene dUdha sAmya thAya tenuM phala ne paNa kramazaH tyAga karatA rahevuM; kema ke te tathaiva kSIrasAtmyasya paraM caitadrasAyanam / sAmya paNuM anukrame ochuM chuM karAya to doSadRddhopcitgaatrshc nirmadasko jitazramaH // 49 // rahita athavA theDA dejavALuM thAya che. 51 te ja pramANe, je mANasane dUdha sAmya bhajananA kamane upadeza mAphaka AvyuM hoya, to e dUdhanuM sAmyapaNuM Adau tu snigdhamadhuraM vicitraM madhyatastathA // 52 zreSTha rasAyanarUpa thAya che te mANasanuM zarIra rukSadravAvasAnaM ca bhuJjAno nAvasIdati / puSTa ane bharAvadAra thAya che, tenAmAM keda bhajananA AraMbhe prathama snigdha e ocho thAya che ane thAkane te sahana karI madhura padArtha khA; pachI bhejananI madhyamAM zake che. 49 vacce vicitra-tarehatarehanA padArtho khAvA; jene talanuM tela mAphaka thAya tenuM phala ane bhojananI aMte rUkSa-lUkhA tathA balavAn tailasAtmyaH syAt kssiinnvaatkphaamyH| pravAhI padArtho jamavA; evA kramathI je cakSuSmAn balavAJchleSmI dRDhasattvo DhendriyaH // mANasa bhojana jame che te rogAdithI je mA me talanuM tela mAphaka Ave, pIDAtuM nathI. para te mANasa banavAna bane tenA vAyunA tathA kaphanA rogo ochA thaI jAya; tenA netranI vivaraNa : A saMbadhe cAlu kAzyapa saMhitAjovAnI zakti vadhe che; tema ja e mANasa mAM paNa "bhojanaka95' nAmanA adhyAyamAM Ama kahevAyuM che ke-"nnidhuM ja pUrva madhuraM 2 moDyuM-the mAM kaphane vadhAre thAya; te kAraNe e mANasa dravaM zItamatho vicitram / tIkSNoSNarUkSANi laghUni baLavAna thAya; tenuM sarva-manobaLa majabUta | vA, mothAnupUrvI vahu sAmyata -bhajananA thAya ane tenI iMdriyo paNa daDha thAya. 50 AraMbhe prathama sidha ane madhura padArtho jamavA; jene mAMsa sAmya thAya tenAM phala pachI bhajananI madhyamAM pravAhI, zItaLa ane dRDhAzrayo mandarujo mAMsasAtmyo bhvennrH|| te pachI judA judA padArtho khAvA ane te jene mAMsa mAphaka Ave, te tenuM | pachI chellA tINa, uSNa, rUkSa tathA halakA zarIra-majabUta thAya; ane tenI pIDA ! rAke jamavA; Ama bhajananA padArtho jamavAne, ochI thaI jAya. 51 | je krama che te kharekhara sAmya dvArA zarIrane
Page #839
--------------------------------------------------------------------------
________________ 788 kAzyapa saMhitA-khilasthAna anukULa ane mAphaka thAya che. para | sAMbhaLato mANasa, potAnA zarIranuM baLa peTamAM amuka bhAgo amuka mATe kaparA | vadhArI zake che; tema ja ema vartate madaminnI tRtIyamustha ra jarU| mANasa sukhakArI sparza tathA vihArane paNa vAyoH saMcaraNArtha ca caturthamavazeSayet / | sArI rIte anubhave che; paraMtu ethI viparIta (peTanA cAra bhAge kapIne) be | vartanArane badhuM viparIta phaLa prApta thAya che. bhAge khorAka mATenA samajI e be bhAge | vivaraNa : sute sUtrasthAnanA 46mA bharAya teTalo khorAka jamo trIjo bhAga | adhyAyamAM Ama kahyuM che ke-jamyA pachI jyAM pANIno samajI teTaluM pANI pIvuM; ane | sudhI khorAkane kepha ke bhArepaNuM vagere anucothe bhAga vAyunA saMcaraNa mATe bAkI | bhavAya, tyAM sudhI sukhapUrvaka ArAma karo; te rAkhavo-eTale ke vAyu avarajavara karI | pachI zeDAM pagalAM cAlavuM joIe ane te pachI zake te mATe peTane cotho bhAga khAlI | theDI vAra suI javuM eTale ke lAMbe vAMse karI ja rAkhavo. 53 Amatema ALoTavuM; A ja Azaya bIjA vivaraNa: A ardha sauhitya eTale ke adhIra | graMthamAM paNa jaNAvyuM che ke-"moganAnta rAva ja tRpti karavI-e daSTie kahyuM che; AmAM | Tche kari rAccA na 4te'--jamyA pachI te Azaya A che ke, je khorAka mUrta ke pratyakSa | pagalAM cAlavuM, paNa je sUvAnI sagavaDa maLe te levAya che te AmAzayanA eka dvitIyAMza bhAgamAM sUI javuM eTale ke pathArI bichAvI ALoTavuM; rahe che; A saMbaMdhe aSTAMgahRdayanA sUtrasthAnanA | vaLI jamyA pachI ja dareka mANase, pitAnA manane 10 mA adhyAyamAM Ama kahevAyuM che ke-AmA- | prasanna karanAra zabda, sparza, rU5, rasa tathA gaMdhazayanA prathama cAra bhAgone khAlI sthAnarUpe kapIne e suMdara viSayanuM sevana karavuM-arthAta jamyA temAMnA be bhAgone khorAkathI bharavA; eka bhAgane pachI pratyeka manuSya zArIrika tathA mAnasika ArAma pravAhI pINunA ke pANInA bhAga tarIke gaNI | le-e atizaya Avazyaka che; chatAM jamyA pachI temAM pANI bharavuM ane cothA bhAgane vAyu | je ArAma na karAya che tethI khAdhelo kherAka AdinA saMcAra mATe khAlI rAkho. 53 barAbara pacato nathI, eTaluM ja nahi, paNa bhojana karyA pachInI kriyAo ajIrNa, UlaTI, jhADA vagere rogone saMbhava to muhUrtamAcchI patviA pAta HllSakA | rahe che; tethI ja kahyuM che ke-"vyAyAma ja evArya svAsInasya sukhenAnnamavyathaM pripcyte| ca, dhAvanaM yAnameva ca / yuddhaM gItaM ca pAThaM ca, vIyvanonima narta natyivirasthitam II muhUrta muvAMcata I'-pratyeka manuSya jagyA pachI vivitra kathA zrava7 muphti vardhaka vastram | eka muddata eTale ke be ghaDI jeTalA samaya kuhaspavitA 4 sAmotyonyathA pada sudhI vyAyAma-zArIrazrama, mithuna, deDavuM, pagapALA - jamyA pachI dareka mANase eka muhUrta- | cAlavuM ke musApharI karavI; yuddha, gIta-gAyana tathA be ghaDI sudhI ArAma le; te pachI se | pATha-bhaNavuM ke bhaNAvavuM choDavuM joIe. pagalAM cAlavuM ane te pachI sukhethI | vaLI ahIM mULamAM 55-56 mA zlokamAM beThelA mANasane te khAdhelo khorAka keI ! "vITI Jvana, muFRvA varSa vacam ' ema khAsa paNa vyathA ke pIDA upajAvyA vinA sukhethI | bhAra daIne jaNAvyuM che ke, jamyA pachI ja vINA, pacI jAya che; vaLI ema pUrvokta rItithI vAMsaLI Adi vAdinA avAje; gIta, nATaka jamyA pachI viSNu ane vAMsaLInA avAjathI vagere aneka jAtanI addabhuta vAta sAMbhaLamizra gIta, nATya-nATakanA khela ane vAnuM jaNAve che, jethI baLa vadhe che, mana tareha tarehanI abhuta kathAone jete ke | prasanna thAya che; Ama jaNAvI jamatI veLA te
Page #840
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhe pakramaNIya-adhyAya pAme mummimate "manaspana tanmanA mujIta'-koI sAthe samazana, adhyazana, amRtAzana tathA bolyA vinA ke hAsyAdi paNa nahi karatAM kevaLa | viSamAzananAM lakSaNe khAvAmAM ja mana rAkhI jamavuM; ane jamyA pachI | hitAhii #rthe mu samapatti tu taddA ja " rArasAna mdhAna sparza manasa: priyAna, pUrvamauite vidyArthI miSa aa pa aa muvInu veta-manane priya game tevA zabdo,rUpa, su paramenanne prakRtAranIti(mu) rasa, gaMdha Adi manahara viSaya sevavA; ema | viSai guNavaMrAtiramAsthitimA caraka tathA suzruta paNa kahe che; A uparathI hitakara tathA ahitakara-beya prakAranA sAbita thAya che ke, bhajana samaye gati-vAditra padArtho, je eka ja samaye ke eka ja sAthe AdinuM zravaNa ke nATakAdinuM darzana karatA rahI | milAvI khAdhA hoya, te "samazana" kahevAya bhojana cAlu rAkhavuM, e je arvAcIna mata che; paraMtu pahelAMnuM khAdheluM hajI pacyuM ja na che, te caraka, suzruta tathA cAlu kAzyapa saMhitAnA | heya chatAM tenI upara je khAvAmAM Ave abhiprAyathI paNa viruddha ja che; kAraNa ke A badhAya | tene viSe "adhyazana" jANavuM; vaLI sudhA prAcIna AcAryo Ama ja sUcave che ke, bhejana tathA taraza beya jyAre zAMta thayAM hoyasamaye te kevaLa bhojanIyAmAM ja mana rAkhI eTale ke bhUkha ane taraza beya na hoya ekAgra citte ja bhUjana karavuM; te vakhata bIjI tema ja jaTharano agni paNa zamI gayo koI paNa kriyA ke viSayamAM mana na jAya, te ja hAya-eTale ke maMdAgni hoya chatAM e hitakArI che. 54-56 sthitimAM je khavAyuM hoya te "amRtAATalI kriyAothI khAdhelo kherAka zana" samajavuM; vaLI guNonA saMskArathI barAbara na pace ane krama tathA sAmyathI vyatikrama karI batinidhatirASA gueLAM tisevanAtA | eTale ke guNasaMskArane, kamane tathA sAmyasantoSNupanA vAstavimUtradhAraNAhU pI | ne oLaMgI je bhojana karAya ke jamAya rAtrI nA CUt svAddivA viSamabhoganIrA | te "viSamAzana' gaNAya che. (sute paNa asthivanA caiva na kartha parivAre pa8 | sUtrasthAnanA 46 mA adhyAyamAM A cAne keIpaNa mANasa atizaya sinagdha, Ama ja kahyAM che.) 59,60 atizaya sUkA tathA atizaya guru-pacavA- roganuM mULa kAraNa "ajIrNAzana . mAM bhAre khorAkanuM atizaya vadhu pramANamAM tathA "atyazana che. sevana karyA kare, atizaya vadhu pramANamAM vihaM patharA maracA kathA vA kulasTamUA. pANI pIdhA kare; vAyunA, vikAnA tathA | WoropanuM nAma nILe to zA mUtranA AvelA vego royA kare, rAtre taLevAni zeyamatimatrota | etAnyevAmayotpattau mUlahetuM pracakSate // 12 // jAgaraNa kare ane divase UMdhyA kare; / viparIta ke aniyamita athavA paraspara dUdhanI sAthe mAchalAM khavAya te viruddha che; tema ja goLa tathA mULA beya paraspara viruddha padArthonAM bhojana kare ane asAmya viruddha che; chatAM te khavAya te te "viruddhAsevana cAlu rAkhe eTale ke potAnI prakRti zana" gaNAya che; cAra prakAranuM "yuSTAjINuM" ke zarIrane mAphaka na hoya evA khorArka hoya eTale ke prabhAtakALanuM vAsI ajIrNa khAdhA kare, te tethI teNe khAdhelo khorAka hoya, chatAM te upara je khavAya te "ajIrNabarAbara pacato nathI. 57,58 | zana" kahevAya che; ane je pramANa ke mApa
Page #841
--------------------------------------------------------------------------
________________ 800 kAzyapa saMhitA-khilasthAna karatAM vadhu khavAya te ja "atyazana" gaNAya rasadaSanA vibhAgane jANanAre ja che; A badhAMne ja vaidya, roganI utpattimAM vaidya gaNAya mULa kAraNa kahe che. 61,62 rasadoSavibhAgazaH prakopopazamaM prati / te te dezAnusAra AhArasAmya samajavuM | bhiSabhiSaktvaM labhate viparyayamathAnyathA // 3 // mAhArasAtmyaM dezeSu yeSu yeSu yathA ythaa| roganA prakopa tathA upazama pratye jaM toDyuM tevu tevu tathA tathA A karU | rasenA tathA doSonA vibhAgane jANanAra je je dezamAM je je prakAre AhAra vadha, vaidya, "vidyapaNuM" prApta karI zake; (eTale ke khorAka khavAtuM hoya, te te dezamAM ke rasonA tathA denA vibhAgene je te te prakAre ja AhArasAmya ke khorAkanuM barAbara jANe che, te ja sAce vaidya kahevAya anukULapaNuM ke mAphaka thavuM upadeza karavA che;) paNa emAM je viparyaya ke pheraphAra hoya yogya kahyuM che. 63 te tethI UlaTA prakAre samajavuM-arthAta rasenA tathA doSonA vibhAgone je jANo 24 bhejananA prakArone upasaMhAra na hoya, tene vaidya kahI zakAya ja nahi. 3 caturvizatirityete vikalpAH smudaahRtaaH|| doSavika tathA rasavikalapa kahevAnI bhiSajA hyapadeSTavyA rAjJo rAjopamasya vA // 64 pratijJA manyeSAM vA vasumatAM yazodharmArthasiddhaye / tasmAddoSavikalpAMca vikalpAMzca rasAzrayAn / upara je 24 bhojananA vikalpa ke pravakSyAmi yathAzAstraM savizeSa savistaram // 4 // khorAkanA prakAre sArI rIte kahyA che, teone e ja kAraNe huM daSavikalpa tathA rasanA ve rAjAne tathA rAjA jevA zrImaMta AzrayavALA vikalpa eTale ke deSavibhAgo lokone kharekhara avazya upadeza kare ja tathA rasavibhAgone zAstrAnusAra vistArathI joIe; athavA vaidya pitAne yaza, dharma tathA arthanI siddhi thAya, te mATe harakaI dhanavAnane upara kahela covIsa deSabheda anusAra jvara Adi rogonI 62 kapanA bhajanaprakArano avazya upadeza karavo ja joIe. 64 dhyAsatastu jvarAdInAM vyAdhInAM dossmedtH| dviSaSTidhA kalpanoktA sthUlasaMkhyA tvataH param // iti ha smAha bhagavAn kshypH|| deSabhedane anusarI javara Adi rogoema bhagavAna kazyape ja kahyuM hatuM. | nI kalpanAo, vistArathI 62 kahI che ane iti zrIkAzyapa saMhitAmAM bilasthAna viSe "jya- sthUla saMkhyA te e pachI kahevAze. 5 vibhAgIya " e nAmane adhyAya 5 me samApta vivaraNa: suzrute uttarataMtranA 66 mA rasadoSa-vibhAgIya : adhyAya 6 ThI adhyAyamAM A saMbaMdhe Ama kahyuM che ke "mijA doSAstrayo guNAH / dviSaSTidhA bhavantyete bhUyiSThamiti __ athAto rasadoSavibhAgIyaM nAmAdhyAyaM nizcayaH |-judA judA bheda pramANe dezo traNa che-e thAthIsthAma / 1 / ja traNa guNo che; teonA lagabhaga 62 prakAre. iti ha smAha bhagavAn kazyapaH // 2 // thAya che, e nizcaya AyurvedamAM karAyo che. 5 have ahIMthI "rasa-deSavibhAgIya' | upayukta 62 prakAranI gaNatarI nAmanA adhyAyanuM ame vyAkhyAna karIzuM, pitro TUrnava sarve govA ema bhagavAna kazyape ja kahyuM hatuM. 1, 2 | kSadhiyA ghI 4 pradartita sa. sA.
Page #842
--------------------------------------------------------------------------
________________ rasadASa-vibhAgIya-adhyAya ho 801 eka eka deSa (vAta, pitta ane kapha) | tema ja e traNe de, ekasarakhA maLyA anusAra (dareka varAdi vikAra) traNa prakAra- hAya, tethI eka sAMnipAtika ema 13 nA thAya; (jema ke harakoI vAtaja vikAra, prakAranA te vikAre je thAya che, te ja pittaja vikAra ane kaphaja vikAra;) pachI vizeSa vadhI gayelA badhA doSonA kAraNe e ja vikAro haMja ke dvideSaja eTale 25 bheda rUpa thAya che. 7-8 be be doSanA kAraNe nava prakAranA gaNAya vivaraNa : upara je vibhAga kahela che, che, ane te badhAye saMnipAtathI 13 prakAranA teono ja vistAra ahIM Ama kahevA mAge che- thAya che ane kSINa, adhika tathA samadoSa alaga alaga vAtAdi eka eka doSathI eka eka rUpa bIjA prakAre te vikAre 12 kahyA che. 6. vikAra maLI traNa vikAro thAya che, temAM ja vAtavivaraNa : ahI Ama kahevA mAge che- vRddha, pittavRddha tathA kaphavRddha-ema traNa bheda umealaga alaga eka eka deSa anusAra traNa vikAra; rAya to te eka eka doSanA ja cha bheda thAya che; e traNe be be doSa anusAra nava vikAro ane ane temAM 4ja traNa bhedo maLatAM nava bheda eka sAMnipAtika vikAra maLI ekaMdara 23 vikAro thAya che; emAM ja vAta-pittama, beya samavRddha; vAtathAya che; e badhAya vikAro kSINa thayela doSa kapha-beya samavRddha ane pittakapha-be samavRddha thAya; anusAra 25 thAya che; ane vadhI gayelA doSa tema ja e ja dvandaja vikAre, te te be deSo anusAra bIjA 25 thAya che; ema te = 25 + viSamatAthI vadhelA hoya te vAtavRddha ane pitta25 + 12 = 62 saMkhyA thAya che; AvA ja vRddha-tara eka bheda; pittavRddha ane vAtavRddhatara abhiprAyathI carake sUtrasthAnanA 17 mA adhyAya tema ja kaphavRddha ane pittavRddhatara, pittavRddha ane mAM ane suzrute uttarataMtranA 66 mA adhyAyamAM | doSAnasAra vikAronA 62 bhede kahyA che. 6 kaphaddhatara; ane vAtavRddha tathA kaphavRddhatara ane kaphavRddha tathA vAtavRddhatara-ema ThanDaja-saMsargaja upara kahela doSanA vibhAganuM vistArathI vikAra- 3 + 6 = 9 thAya che; have saMnipAtathI kathana je 13 vikAra thAya che, tenI gaNatarI Ama teSAM vibhAgaM vakSyAmi vistareNa yathAkramam / karAya che-saMnipAtamAM be doSanI tathA eka ekaikazastrayo jJeyA vaatpittkphairgdaaH||7|| doSanI adhikatAthI cha bheda thAya che, jema kesmairdvndvaistryH SaT tu viSamainava te smRtaaH| be dezanI adhikatAvALA bhede Ama samajavAdvydhikaikaadhikaiH SaT ca hInamadhyAdhikaizca SaT // kaphavRddha ane vAta-pitta-be adhikavRddha; pittavRddha ekaH smaitribhidaussairityaatngkaastryodsh| ane vAta-kapha be adhikavRddha; vAtavRddha ane pittadossairetairvivRddhaiH syurvikalpAH paJcaviMzatiH // 9 // kapha-be adhikavRddha; tema ja pittakapha-e be vRddha upara kahela te te deSaja vikArane ! ane vAta-adhikavRddha; vAta-kapha e be vRddha ane vibhAga have huM vistArathI anukrame kahuM pitta adhika vRddha; ane vAtapitta-e be vRddha che; jema ke vAta, pitta ane kapha-e eka | ane kapha adhikavRddha;-ema te cha bheda thAya che; eka doSathI traNa vikAro thAya che, ema jANavuM; tema ja traNe deze jemAM hIna, madhya tathA adhika tema ja e traNe vikAre sama, vRddhi, dvidvaja | hoya evA saMnipAtanA Ama cha bheda jANavA; vikArarUpe paNa traNa thAya che; ema te che jema ke-vAtavRddha, pittavRddhatara ane kaphadvatama; vikAro-viSama-vRddha-vikArorUpe nava gaNyA vAtavRddha, kaphavRddhatara ane pittavRddhatama; pittavRddha, che; tema ja be adhika ane eka adhika kavRddhatara ane vAtavRddhatama; pittavRddha, vAtavRddhatara deSathI cha gaNyA che ane hIna, madhya ane kaphavRddhatama; kaphavRddha, vAtavRddhatara ane pittatathA adhika doSathI paNa cha kahyA che; vRddhatama; tema ja kaphavRddha, pittavRddhatara ane vAtakA, 51
Page #843
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-khilasthAna vRddhatama; ema hIna, madhya tathA adhika je kahyA, kSINa Thakkaja doSavikAre 36=9 thAya che; e temAM A abhiprAya che ke-je saMnipAtamAM anu- | ja prakAre saMnipAtamAM be deSa ati kSINa thavAthI kame eka deSa eAchA vadhe hoya; bojo deSa | AvA traNa sAMnipAta vikAro samajAya che; jema madhyama vadhyo hoya ane trIjo khUba adhika | ke-vAtakSINa ane pittaka-be atikSINa, pittavo heya-arthAt jemAM traNe doSa vadhyA te | kSINa ane vAta-kapha be atikSINa ane kaphakSINa hoya paraMtu eka doSa ocho, bIjo madhyama ane tathA vAta-pitta be atikSINa; vaLI saMnipAtamAM trIje beya karatA adhika pramANamAM vadhyo hoya hIna, madhya tathA adhika kSINa doSane kAraNe te cha bhede maLI upara 12 saMnipAta kahyA; have | Ama cha bheda thAya che; jema ke-kaphakSINa, pittajemAM traNe de samAnarUpe rahyA hoya te eka | kSINatara ane vAtakSINatama; vAtakSINu, kaphakSINu13 mo vAtapittakapha-samavRddha saMnipAta maLI 13 | tara ane pittakSINatama; pittakSINa, kaphakSINatara saMnipAto thAya che; ema ekaMdara dvi-ubaNu traNa ane vAtakSINatama; kaphakSINuM, vAtakSINatara ane saMnipAte, eke bahu traNa sannipAta ane eka hIna, | pittakSINatama; vAtakSINa, pittakSINatara ane eka madhya tathA eka adhika evA bhedathI cha | kaphakSINutama ane pittakSINa, vAtakSINatara ane sannipAta maLI 12 bhede kahyA ane eka sama- kaphakSINatama; ema saMnipAtamAM traNe doSo ativRddha sannipAta nAmane bheda kahyo; ema te 13] kSINa hoya te traNa bhede, tema ja be be de sannipAta kahyA; eTale ekaMdara ahIM 25 doSa- atikSINa heya evA bIjA traNa bhede ane vikAre kahevAmAM AvyA; jema ke ekadoSaja 3 | eka eka doSa hIna, madhya tathA adhika kSINa vikAre; dideSaja nava vikAro ane sAtripAtika| heya evA che bhedo maLI 3+36=1ra bhede 13 vikArono saravALo karatAM 38+13=25 thAya che ane traNe doSo jemAM samakSINa hoya te vikAro samajavA. 7-8 eka bheda maLI 13 prakArane kSINadoSa saMnipAte kSINa reSaja vikAre paNa rapa | thAya che; tethI eka eka kSINudeSavALA 3 vikAre, doSaiH kSINairapi gadA dRSTvaivaM prshcviNshtiH|| be be doSanI kSINatAvALA 9 vikAre ane kSINae ja prakAre kSINa thayelA dethI paNa ? deSa saMnipAtanA 13 vikAra maLI 39+13= vikAronA 25 bhede joIne ekaMdara 50 25 kSINadoSaja vikAro samajavA; ema vRddhA deSaja vikAro 25 ane kSINadoSaja vikAro paNa deSaja vikAre samajAya che.10 25 maLI ekaMdara te 50 vikAro thayA. vivaraNa : eka eka alaga deSa kSINa | be kSaNa eka adhika ane eka kSINa tathA thavAthI vAtakSINa, pittakSINa tathA kaphakSINa-ema | be adhika doSanA kAraNe thatA 12 bheda traNa eka eka daSanI kSINatA thavAthI 3 bhedo | | dvikSINairekavRddhaiH syurekakSINaidirudvalaiH // 10 // jANavA; tema ja be be doSonI kSINatA thavAthI kSINa di deSaja ke kSINa saMsargaja 9 vikAro | -6 6 zALApiksalAmI vApat aai samajAya che; jema ke, be be dezo samakSINa thayA be kSINa, eka vRddha ane eka kSINa hoya te vAta-pitta samakSINa, vAta-kapha samakSINa | tathA be adhika thayelA doSone lIdhe che ane pitta-kapha samakSINa-ema be be samakSINa vikAre; tema ja eka kSINa, eka adhika traNa vikAra jema heya che, te ja pramANe be be tathA eka sama thayelA doSothI bIjA che viSamakSINa vikAre paNa Ama cha samajavA; jemake maLI 12 vikAranA bhedo thAya che tethI vAtakSINa ane pittakSINatara, pittakSINa ane vAta- | upara darzAvela 50 tathA A 12 maLI kSINatara, vAtakSINa ane kaphakSINutara, kaphazINu ane 62 vikAra-bheda gaNAya che). 10 vAtakSINatara, kaphakSINu ane pittakSINatara; ema | vivaraNa : ahIM Ama jaNAvavA mAge che ke,
Page #844
--------------------------------------------------------------------------
________________ rasadaSa-vibhAgIya-adhyAya 6 ThTho 803 be kSINa de tathA eka vRddha doSanA kAraNe tema | roganuM kAraNa nathI; kAraNa ke e avasthAmAM te ja eka kSANadeSa tathA be vRddha dezonA kAraNe 6 vAta, pitta ane kapha e traNe potapotAnA mULa vikAro thAya che; tema ja eka kSINa, eka vRddha | svabhAvamAM rahyA hoya che; tethI te ArogyanuM ane eka sama thayelA doSathI bIjA cha bhede | kAraNa che, paNa upara kahela kara bhedo te rogonuM ja maLI 12 vikAronA bhede thAya che-arthAta bene kSaya tathA ekanI vRddhinA kAraNe Ama 3 vikAre | mULa 6 rasamAMnA be-bethI thatA 15 bheda thAya che; jema ke-kapha-pitta-be kSINa ane vAta- | jana suvivAha cu na usmRtA vRddha; vAtakapha-be kSaNa tathA pittavRddha ane vAta- { pUrva pUrva pazu divA jazavapApA. pitta-be kSINa tathA kaphavRddha; vaLI te ja pramANe tevu tripu pUrvey vivAda yuthoDadhiall23 ekane kSaya tathA be doSanI vRddhinA kAraNe 3 | ronA mULa bhede to eka eka vikAre thAya che, jema ke-vAtakSINa ane kapha- | gaNatAM cha ja hoya che. jemake madhura, azva, pitta be vRddha, pittakSINa tathA vAta-kapha be vRha | | vAta-kapha ba | lavaNa, kaTu, tikta ane kaSAya; paraMtu ane kaphakSaNa tathA vAtapitta-be vRddha ema te 3- | temane pahele pahele rasa, potapotAnI 3 maLI 6 bheda thayA; tema ja ekane kSaya, | pachInA bIjA bIjA rasanI sAthe joDAIne ekanI vRddhi tathA eka samadeSanA kAraNe Ama | be be rase vadhatAM 15 rasonA bhede bIjA 6 bhede thAya che; jema ke-kaphakSINa, pitta | thAya che. 2 sama tathA vAtavRddha; pittakSINa, kaphasama tathA vAta vivaraNa: carake sUtrasthAnanA 26 mA adhyAyavRddha; vAtakSINa, kaphasama tathA pitta, kaphakSI, mAM ane sUkate uttarataMtranA 63 mA adhyAyamAM vAtasama tathA pittavRddha, vAtakSINu, pittasama tathA ahIM kahyA pramANe mULa 6 raso uparathI teonA kaphavRddha ane pittakSINa, vAtasama tathA kaphavRddha ema je 15 bhede thAya che, te ja Ama kahyA che; bIjA 6 bhedo ane uparyukta 7+3 maLI bIjA jemake caraka Ama kahe che-"svAdulimira tho 6 bhedo maLI 12 bheda thAya che ema upara zeSairamlAdayaH pRthak / yAnti paJcadazaitAni dravyANi dvirkahela 25+25+12=maLI ekaMdara 62 vikAro sAni tu"-eka ja madhura rasa, amsa vagere pAMca raso thAya che. A ja rIte carake sUtrasthAnanA 17 mAM sAthe saMbaMdha pAme tema ja apsa vagere bIjA raso adhyAyamAM 62 vikAre kahyA che. 10 te te bAkInA rasa sAthe saMbaMdha pAme che, tethI 63 me eka vikArabheda te te be be rasavALAM 15 dravya thAya. jema ke iti dviSaSTisaMkhyaiSA vikArANAM viklpshH||11 | madhurAgla, madhuralavaNa, madhurakaTu, madhuratikta ane vAtapittakaphaireko bhedaH syAt prkRtisthitaiH| / madhurakaSAya dravya tema ja ahalavaNa, amlakaTa, ema te 62 vikAronI saMkhyA judA | amlatikta, amlakaSAya; ane lavaNakaTu, lavaNajudA bhedane anusarI kahI che. tema ja | tikta tathA lavaNakaSAya; temaja kaTutikta, kaTukaSAya vAta, pitta ane kapha potapotAnI prakRtimAM | ane tiktakaSAya. Ama mULa cha rasanA 15 bhede rahyA hoya te kAraNe eka 63 mo vadhu | carake kahyA che, teone ja ahIM kAzyapa saMhitAmAM bheda paNa kahevAya che. 11 kahevA mAge che; e ja prakAre suzrata paNa uttaravivaraNa : aSTAMgahRdayamAM paNa 2 vikAranA taMtramAM mULa 6 rasanA ja uttarottara rasa sAthe mizraNa bhedanI upara eka 63mo bheda Ama kahyuM che? | thatAM 15 bhede Ama kahe che ke-thIma pravRttAnAM 'triSaNa: vAccAram'-jemAM vAta, pitta ane | vui madhuro ra | pAnumate yojAnaRtura va kapha e traNe pitapotAnA mULa svabhAvamAM rahyA hoya | ja | jhIMkSAnujAti vaso chaa: jo yam te 63 mo bheda nIrogI sthitinuM kAraNa che, paNa e ti: pAyamati te driA TrA 2 | tathA
Page #845
--------------------------------------------------------------------------
________________ 804 kAzyapa saMhitA-khilasthAna madhurAR:, madhura , madhura, mayurati, madhura- kaSAyarasavALuM dravya ane kaTu-tikta-kapAya rasa H:, ava, majha, maskatitta, - yukta dravya ema traNa traNa rasonAM mizraNavALAM vaSaya:, stravavA , jIvatiH strAva gAyaka, 2- 20 dravyo ahIM jaNAvyAM che. suzrute paNa ti, durupayara, tirUpAyaH- Ama suzrata paNa A ja pramANe uttarataMtranA 63 mA adhyAyamAM traNa mULa 6 se uparathI 15 bheda kahe che. 12 traNa rasavALA 20 dravya kahyAM che; jemake AvI traNa traNa rase joDAvAthI thatA 20 trike prayuSyamAnatu madhuro rasa chati, paraMbhyo vAstadipu trivadhe hathoca dumi | mAdhe vemu tathA duH -prathamane madhura rasa daza gi tathA pUrve svAdisTaIva pRthak II rasamAM maLe, pachI amla-khATo rasa chamAM maLe a AERILa varasaties ane pachI lavaNa rasa traNamAM maLe ane eka kaTu ana pachI lavaNa rasa traNamAM maLa ana pUrvanA traNa rasa-madhura, amla ane rasa ekamAM maLe tethI te 10, 6, 3, 1=20 dravya lavaNamAM adhika traNa vikalpa athavA bheda | traNa traNa rasavALAM thAya che; jema ke madharAvuthAya che; tema ja traNa be be rasenA joDa | lavaNa, madhurAmsa kaTuka, madhurAglatikta, madhurAglakaSAya, kAmAM eka ekane kaTuka Adi sAthe sArI madhuralavaNaka, madhuralavaNatikta, madhuralavaNakaSAya, rIte yojIne tema ja kaTu Adi traNamAM madhura-kaTu-tita, madhura-kaTu-kaSAya, madhura-tikta kaSAya ema te dazanI traNa traNanI zarUAtamAM madhura pahelAMnA madhura, amla tathA lavaNa rasanI rasa joDAya che; pachI amla-lavaNa-kaTuka, amlasAthe alaga alaga yojanA karavAthI 18 lavaNa-tikta, azla-lavaNa-kaSAya, ala-kaTutikta, krike eTale be be rasenAM joDakAM thAya amla-kaTu-kaSAya, ansa-tikta-kaSAya; ema chanI che, e aDhAra bhede, be triko sAthe joDA zarUAtamAM pahele amla-khATo rasa joDAya che; vAthI 20 triko eTale traNa traNa rasenAM pachI lavaNa-kaTu-tikta, lavaNa-kaTu-kaSAya, lavaNamizraNo thAya che. 13,14 tikta-kaSAya-ema traNanI zarUAtamAM lavaNa khAre vivaraNa : arthAta traNa traNa rasanAM mizraNa- | ' | rasa joDAya che ane pachI kaTu-tikta-kaSAya-ema vALAM 20 dravyo ahIM je darzAvyAM che, teone ja ekanI zarUAtamAM kaTuka rasa joDAya che; jethI carake satrasthAnanA 26 mA adhyAyanA 35 zlokamAM | te badhAM maLI traNa traNa rasavALAM 20 dravye samajI Ama kahyAM che-pRthAriyuSya yojaH roH pRtha |zAya bhavet / madhurasya tathA'mlasya lavaNasya kaTostathA / 63 ranI saMkhyA triAsAni thathApaMthama dravyayuni viMtiH ||-e ja | pUrvottarAbhyAM madhuravyoSAdibhyAM yathAkramam // 15 pramANe judA judA azva Adi rasethI yukta | madhurarasane, amlarasane, lavaNarasane tathA kaTu | ye dvikAstriSu pUrveSu yojyAste tribhiruttraiH| rasane bAkInA rasanI sAthe alaga alaga saMbadha | sonI sAthe alaga alaga saMba che. pratye navaite zurvivAW: kithita radda thavAthI traNa traNa rasavALAM anukrame 20 dravyo | guI: svAmiTavA thavA mizrimi Ama samajAya che : madhura-amla lavaNa, madhura-lavaNa | vidyArathatathA pUrvadityane za za ra zanA tikta, madhura-amla-tikta, madhura-amla-kaSAya, | catuNA paDyA vivanArA madhura-lavaNa-kaTuka, madhura-lavaNa-tikta, madhura- | mizo attevAM zivadhi . 28 lava-kaSAya, madhura-kaTu-tikta, madhura-kaTu-kaSAya, AgaLapAchaLa madhura tathA lavaNa Adi madhura-tikta-kaSAya, azlalavaNakaTurasa, azla- | joDAvAthI anukrame je be be rasavALA lavaNa-tiktarasa, azla-lavaNa-kaSAyarasa, azla- | padArtho thAya che, teone pahelAMnA traNamAM kaTu-tiktarasa, amla-kaTu-kaSAya rasa, amla-tikta-| yojAya, tethI traNa chelle chelle AvavAthI kaSAya sa, lavaNa-ka-tikta rasa, lavaNatikta- | pratyeka e 9 bhede thAya; tema ja cha bIjA
Page #846
--------------------------------------------------------------------------
________________ rasadaSa-vibhAgIya-adhyAya duho 805 prakAre yukta thaI madhura, amla tathA lavaNa | madhura-amla-kaTu-tikta, madhura-amla-lavaNa--kaSAya, traNe rase, alaga alaga pahelAMnA kaTu | madhura-amla-kaTu-tikta-kaSAya ema cAra cAra rasoAdi traNa sAthe joDAIne te 15 dravyo | vALAM cha dravya nI saMkhyA thaI; tema ja madhura tathA cAra rasavALAM samajAya che tema ja eka eka | lavaNa-beya raso kaTu tathA tikta rasa sAthe rasane choDavAthI pAMca pAMca rasavALAM cha alaga alaga joDAIne cAra cAra dravyovALAM dravyo thAya che; vaLI chaye rasethI yukta cAranI saMkhyA Ama thAya che; jemake madhura-lavaNaeka dravyane bheda eka thAya che; ema ekaMdara tikta-kaTu, madhura-lavaNa-kaTu-kaSAya, madhura-lavaNa tikta-kaSAyaH vaLI madhara tathA kaTurasa, tiktarasa63 prakAranI A rasakalpanA ahIM kahI che. nI sAthe joDAI kaSAyarasanI sAthe joDAya che, vivaraNa: ahI 15-18 zvemAM cAracAra tethI madhura-kaTu-tikta-kaSAya ema cAra rasorasavALAM 15 dro, pAMca pAMca rasavALAM 6 dravya vALuM eka dravya thAya che; tema ja ansa tathA ane cha ye rasovALuM eka jaNAvavAmAM Avela che; lavaNu-be se kaTu tathA tiktanI sAthe ane tene vistAra caraka tathA suzratamAM Ama spaSTa bAkInA tikta tathA kaSAyanI sAthe alaga alaga karela che; jema ke caraka, sUtrasthAnanA 26 adhyAyamAM saMbaMdha pAme che; tethI amla-lavaNa-kaTu-tikta 36 thI 41 zlekAmAM Ama jaNAve che-vaccatte tu rasayukata dravya, azla-lavaNa-ka-kaSAya rasayukata catuSkeNa dravyANi daza paJca c| svAdvamlau sahito dravya ane agla-lavaNa-tikata-kaSAya rasavALuM dravya coLa vAH pRtha taiH || yoje roSeH pRtha yAta- | thAya che. tema ja beya sAthe joDAyelA anla ane RtusarsavyathA sahitI svAdugau tas vA- karasa bAkInA tikta tathA kaSAyarasanI sAthe limiH vRthA yujjo roSaH pRtha yo roriskal | maLI a3-ka-tikta-kaSAya-lavaNa tathA kaTurasa tathA, sucete tu pAna sati vakhoSI |- | beya tikta sahita kaSAya rasanI sAthe joDAI A 36-39 zlekamAM tyAM Ama cAra cAra rasa- parama A dravya thAya che; jemake lavaNa-kavALAM 15 dravyane caraka Ama sUcave che ke have | tikta-kaSAya rasavALuM eka dravya; Ama amRta pazu cAra cAra rasavALAM 15 dravya Ama samajavA uttarataMtranA 63 mA adhyAyamAM cAra cAra joIe; jema ke madhura tathA amla be rase sAthe | rasavALAM dravyo Ama kahyAM che-vArasarahI lavaNa kaTa tathA tita rasa sAthe alaga alaga saMzoraHdharo tA Rti, turonToDanu che rahelA bIjA rasanI sAthe paNa alaga alaga saMbaMdha | JvaUTRveza meva ta ?-cAra rasenA saMyogathI madhura pAme che; tema ja madhura tathA lavaNa-be rasa kaTu rasa, ema dazane anusare che; amla rasa cArane tathA tikta e be rasonI sAthe tema ja bAkInA | anusare che ane lavaNa rasa te ekane ja anutikta tathA kaSAya rasanI sAthe paNa alaga alaga sare che, tethI cAra cAra rasavALAM 15 dravyo joDAya che; temaja amla tathA lavaNa-be raso, Ama jANavA-madhurAgla-lavaNukaTuka, madhurAgla- sAthe ja joDAyelA rahI kaTu AdinI sAthe eTale | lavaNatikta, madhurAgla-lavaNukaSAya, madhurA-kaTuke kadra tathA tiktanI sAthe saMyoga pAme cheH tikta, madhurAgla-kaTukaSAya, madhurAmsa-tiktakaSAya, ane amla tathA kaTu be rase, bAkInA tikta madhuralavaNukaTutikta, madhuralavaNakaTukaSAya, madhuralavaNatathA kaSAyarasanI sAthe alaga alaga saMbaMdha pAme | tiktakaSAya, madhura-ka-tikta-kaSAya ema e dezanI che; tema ja lavaNu tathA kaTu beya rasa paNa tiktanI | AdimAM madhura rasa joDAya che; tema ja asAthe rahI kaSAya rasanI sAthe joDAya che; Ama | lavaNa-kaTa-tikta, azlalavaNa-kaTu-kaSAya, amlaekaMdara cAra cAra rasovALAM 15 dravyo Ama spaSTa lavaNa-tiktakaSAya, azla-katiktakaSAya-ema e samajI zakAya che. madhura-amla-lavaNa-kaTuka, madhura- cAranI AdimAM azla-khAro rasa joDAya che; amla-lavaNatikata, madhura-azla-lavaNu-kaSAya, . ane lavaNa-kaTu-tikta-kaSAya ema ekanI AdimAM
Page #847
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-khilasthAna lavaNa rasa joDAya che; "Izvamete vAsaNayo | zirvirAti meva, draSya thakAvAvati triSaSTi: I'vazarA zartitAH'-ema te cAra cAra rasanA saMyogo | alaga alaga eka eka rasavALAM 6 , be 15 kahyA che; te pachI carake tathA suzrute paNa be rasavALAM 15 ka, traNa traNa rasavALAM 20 pAMca rasovALAM dravyo 6 kahyAM che, jema ke-pa tu | kavya, cAra cAra rasavALAM 15 dravya, pAMca pAMca vasAvAduthApanAtacha rasomAM snehana | rasavALAM 6 dravyo ane dhye rasovALuM eka dravya maLI eka eka rasano tyAga karavAthI pAMca rasavALAM | ekaMdara 6+15+20+15+6 +1=63 rasothI yukta cha dravyo Ama thAya che; jema ke madhura azla- dravyonI saMkhyA carake, suzrute tathA A kAzyapalavaNa-kaTu-tikata rasavALuM dravya, madhura-amla- | saMhitAmAM paNa jaNAvI che. 15-18 lavaNa-kaTu-kaSAya rasavALuM dravya, madhura-amla- | asaMyukta rase 6 ane saMyukta rasa 57 lavaNatikata-kaSAya rasavALuM dravya, madhura-lavaNa | hoTa sazasaMyuartz vahUlAda . kaTu-tikta kaSAya rasavALuM dravya ane azla... | tripu sucajo rakSA kag iAtaH | 22 / lavaNa-kaTu-tikta kaSAya rasavALuM drazya. sUkSate | jarAka virodhRdaya vitraH paNa uttarataMtranA 63 mA adhyAyamAM pAMca | hInamadhyAtivRddhAnAM doSANAM tu yathAkramam // 20 // rasovALAM cha dravya Ama kahyAM che; jema ke | hInamadhyAdhikairevaM rasaiH kuryAdupakramam / TapIna ua madhura Ivamajhatu chati | '-eka | dvayudvalaikodalAnAM ca samAnAM caiva tadvidhaiH // 21 // madhura rasa bIjA pAMca rasomAM maLe ane eka amla rasa pAMca bIjA rasomAM maLe, tethI pAMca ema ekaMdara (dravyamAM) saMyogavALA pAMca rasovALAM cha ka Ama samajAya che- | rasa 57 thAya che, paNa asaMyukta-ekalA madhurAglalavaNakaTutiktarasa, madhurAglalavaNakaTu rase to 6 ja che; e cha ja asaMyukta kaSAyarasa, madhurAglalavaNatiktakaSAya rasa, madhu rase, vAta-pitta ane kapha-e traNa doSo sAthe rAmlakaTutiktakavAyarasa, madharalavaNakatiktakaSAya | yogAnusAra joDAya che; keI doSamAM eka rasavALuM pAMcamuM dravya ane chaThTha-azlalavaNakaTu rasa, koI doSamAM be rasa; keI doSamAM tiktakaSAya rasavALuM dravya paNa maLe che; ema pAMca | tenI vRddhi anusAra traNa raso joDAyelA pAMca rasavALAM 6 dravyo che. ema kahyA pachI tyAM hoya che; ema hIna, madhya ane ativRddha carake tathA suzrute paNa ye rovALuM eka dravya doSanA krama anusAra hIna, madhya tathA adhika kahIne ekaMdara 63 rasanI saMkhyA Ama kahI raso dvArA ja vaidya anukrame cikitsA karavI; batAvI che, jema ke "gha varasAni curva | tema ja be doSo jemAM ubaNa eTale rameva tu tijhiSatriA nirdiSTa rasasaMcaya'- ke kupita hoya athavA eka doSa jemAM jema eka eka rasavALAM 6 dravyo hoya che, tema kupita thayA hoya athavA traNe deSo jemAM chaye rasovALuM eka ja dravya paNa hoI zake ! sarakhA hoya te tevA rogonI cikitsA, che; ema 63 rasavALAM dravyonI saMkhyA darzAvI | tevA prakAranA hIna, madhya tathA adhika che; temAMnI helI saMkhyA chaye rasavALI Ama | rasothI yukta auSadhadravyo vaDe vaidya karavI. jaNAya che; jema ke madhura-azlalavaNakaTutikta- | rasavRddhinA pramANa anusAra cikitsAkaSAyarasavALuM eka dravya paNa hoI zake che; ne upadeza Ama rasonI 63nI saMkhyA maLe che. aSTAMga | | vRddhAnAM kSapaNaM kArya madhyAnAM yApanaM tathA / hRdayanA sUtrasthAnanA 10mA adhyAyamAM 63 rovALAM dravyonI 63nI saMkhyAne darzAvato A eka zALAno vadhene vaiva bhavRzcikamAtaH | 22aa zloka Ama kahyo che, jema ke "6 va pa je kALe deSo tathA te te doSa anusAra pRthak rasAH zuturti vadhAro. mA- raso vadhyA hoya, te veLA te te dezanuM
Page #848
--------------------------------------------------------------------------
________________ rasadaSa-vibhAgIya-adhyAya ho 807 tathA rasanuM ochApaNuM karavuM; tema ja | vArtha taiH joveva svasthavRtta racA madhyama deze tathA madhyama rasonuM yApana | ahIM darzAvela Ayurveda-cikitsAkamakaravuM; eTale vadha-ghaTa na thatAM emanA | mAM rasavirya dvArA yathAyogya vizeSa pheema rahe, te pramANe karavuM ane je deze | phAra avazya karavAnI jarUra hoya che eTale tathA rase kSINa thaI ochA thayA hoya | ke 62 nI saMkhyA dharAvatA pUrvokta denI temAM rasavRddhi thAya e pramANe cikitsA | samAnatA, upara kahelA 62 rasa dvArA karavAnI karavI. 22 jarUra hoya che. ekaMdara svastha mANasanuM vivaraNa: AyurvedanI uttama cikitsA paddhati | | svAthya jaLavAya athavA regImAM svAthyaahIM granthakAre darzAvI che. suzrutamAM paNa svAstha- | nI pharI prApti thAya, te mATe doSanI gaNanI rakSA karavA mATe AyurvedanuM prayojana batA- | tarI anusAra rasanI je gaNatarI te te vatA bhagavAna dhanvantari Ama kahe che ke- Sako dvArA karI che eTale 6+15+20+15 vAyurvedaprayogane thALupaNAnAM vyAdhiparimo: - | +6+1=ema cha thekaDIthI je 62 rasane WNa rakSa -A lokamAM AyurvedanuM prayojana | gaNAvyA che; teone te te pUrvokta 62 A ja che ke mANasanA svAzya ke ArogyanuM | doSonI gaNatarI sAthe mizra karIne dezaja rakSaNa karavuM e ja Ayurvedane mukhya uddeza | nI tathA rasonI samAnatA karavI ane je che; eTale je leke rogothI gherAyA heya teo- | mANasa samAna deSa-prakRtivALe heya, temAM ne rogothI choDAvavA ane jeo rogarahita- | Rce denI samAnatAvALo eka ja prakArasvastha avasthAmAM hoya teonA ArogyanI | no prayoga kare, e jarUrI hoya che. 23 jALavaNuM karyA karavI. carake paNa sUtrasthAnanA | - vivaraNa: arthAt A blekamAM Ama kahevA 30 mA adhyAyamAM AyurvedanuM prayojana A ja | mAge che ke harakeI cikitsAmAM rasanA viparyaya kahyuM che, paraMtu tyAM krama upara batAvyo che ane ke pheraphArane anusarI yogAnusAra vizeSa kare te ja svAbhAvika jaNAya che. harakoI mANasa jarUrI hoya che; e prakAre 62 rasa dvArA 62 dezenI utpanna thAya tyAre tenA janma samayathI mAMDIne ja cikitsA karavI joIe, paraMtu cha rasonA sAmAnyapaNe te nIrogI ja rahyA kare eTale ke gathI je eka mizrasavALuM dravya taiyAra thAya tene roga ja na thAya, evA upacAra cAlu rAkhyA che-madhura- amla-lavaNu-ka-tikta-kaSAya-e cha ye karavA, e ja mArga uttama che; chatAM prajJAparAdhana rasovALuM je dravya sevAya che, tethI traNe de AdinA kAraNe je roga utpanna thAya to tene dUra | ekasarakhA rahe che, ane tevA doSasAmyathI karavA AyurvedanI cikitsA, nidAnAdinA jJAna mANasanuM svAskaya jaLavAI rahe che; ema rasonI pUrvaka cAlu karIne te te rogane dUra karo ane 62 kalpanAthI roga maTe che ane 63 mI cha ye te te rogIne ema AyurvedanA mArga anusAra rasevALI dravyaka5nAthI svAzya jaLavAI svastha kara; jemake-vAtusAmyakriyA vo tatra- rahe che. 23 cAhya prayoganam'-vadhaghaTa thayelI zarIranI dhAtumAM kaphanA vyAdhimAM kahutikta ane kaSAya samAnatA thAya evI kriyA ke cikitsA karavI; rasavALuM auSadha apAya e ja Ayurveda zAstranuM prayojana che. 22 | kaTutiktakaSAyAMstu rasAn prAzo ythaakrmm||24|| AyurvedanI cikitsAmAM rasa viparyayanI yogataH kaphaje vyAdhau bhaiSajyamavatArayet / AvazyakatA prayuktaH kaTukaH pUrva paicchilyaM gauravaM ca yat // 25 // vizeSo'tra yathAyogaM kAryoM rsvipryyaat| zleSmaNastaM nihantyAzu tiktastasmAdanantaram / evaM dviSaSTidoSANAM rasaireSAM dviSaSTibhiH // 23 // | hAsayatyAsyamAdhurya karpha saMzoSayatyapi // 26 //
Page #849
--------------------------------------------------------------------------
________________ 808 kAzyapa saMhitA-khilasthAna saMskRti vizva huM cAcApati mATe je kaSAya rasayukta auSadhane praga atizaya vidvAna vidya kaphanA rogamAM karAvyuM hoya, te e kaSAyarasayukta auSadha, kaTu, tikta tathA kaSAya rasone yoga dvArA pitAnI rUkSatA tathA atizaya sUkavI anukrame auSadharUpe upayogamAM levA. nAkhavApaNAnA svabhAvane lIdhe tajasa-pittanuM ekaMdare kaphanA rogamAM prathama kaTuka tIkhA- vizeSe karI zoSaNa kare che-pittane atyaMta rasano prayoga karyo hoya te rogInA sUkavI nAkhe che. 27-29 zarIramAM rahela kaphanA pachilya-cIkAza vAyunA rogamAM lavaNa, amla tathA madhura tathA gauravane nAza kare che; ema kahuka rasavALuM auSadha hitakArI thAya rasano prayoga karyA pachI je tikta-kaDavA vAti ruva pUrva saMyojAvavavAditA / rUA rasano prayoga karyo hoya to moDhAnI pratimAjhathati viSe mAtapizyanA madhuratAne te ochI kare che ane kaphane nitti yamuchAvALuNAcAparAvArUra paNa sArI rIte sUkavI nAkhe che tema ja tavaivAsko rasa pazcAttaramavAvevAritaH kaphanA rogamAM je kaSAya rasavALA dravyane jaDIkRtAni srotAMsi taikssnnyaaduddhaattymaarutm||32 prayoga karAvyo hoya to e kaSAya rasa anulomayati kSipraM snigdhoSNatvAdvimArgagam / kaphanA regInA zarIramAMthI vadhu paDatA snehane amlAdanantaraM pazcAt prayukto madhuro rasaH // 33 // kheMcI kADhe che. 24-26 vAyorlaghutvaM vaizadyaM rUkSatvaM ca vyapohati / / gurutvAt picchilatvAcca snigdhatvAcca yathAbalam // tikta, madhura tathA kaSAya rasa pittanA | ityuktAH sarvarogeSu rasAnAM pravicAraNAH / regamAM hitakara thAya vAyunA rogamAM prathama lavaNarasane tiktasvAdukaSAyAH syuHkramazaH paittike hitaaH||27 amuka dravyonA saMyoga dvArA je upayoga AmAnvayatvAt pittasya pUrva tikto'vcaaritH|| karAvyo hoya te tenAmAM atizaya kledavivecIzu taM parva tataetu madhuro ja raTA | yuktapaNe athavA bheja upajAvavAno sva zaityAd gurutvAt snehAcca mAdhuryAcca niycchti| / bhAva hevAthI vAyunA vibaMdhane maTADe che. ta tvavidhAtArtha vAyA vArita ra1 | eTale ke vAyunI chUTa karAve che, tema ja e audizopimAvAca vizavati tainam lavaNa rasayukta auSadhamAM uSNatA tathA gurutva tikta-kaDa, madhura tathA kaSAya e paNa hoya ja che; tethI e lavaNarasayukta traNa rasa, pittanA rogamAM anukrame hita- dravya zarIramAM rahela zItaLapaNAne tathA kArI thAya che; pittane "Ama" rasanuM anu. | halakApaNAne paNa nAza kare che, te ja saraNa hoya che, te kAraNe pittanA rogamAM pramANe e vAyunA ja rogamAM pAchaLathI jo tikta-kaDavA rasavALA auSadhano je prathama | ampa-rasayukta dravyane je prayoga karAvyo prayoga karAye hoya to e tiktarasa, hoya te e aspharasayukta dravyamAM tINutA AmarasanuM jaladI pAcana kare che; pachI te | hovAthI (vAyue) jaDa karelA strotone te pakava thayA pachI madhura rasavALuM dravya je ! ughADI nAkhe che ane jaladIthI vAyune upayogamAM levaDAvyuM hoya to e madhura anuloma kare che eTale ke tenA savaLA mArge dravya pitAnA madhurapaNAthI, zItaLatAthI, gati karAve che; kAraNa ke e aspharasabhArepaNathI tema ja snehanA kAraNe yukta dravyamAM sinagdhatAyukta uSNutA hoya pittane kAbUmAM le che; te pachI e pittanA che, tethI e dravya vAyunuM anulemana karI dravapaNAne ke pravAhIpaNAno vighAta karavA zake che; ema amla-rasayukta dravyano
Page #850
--------------------------------------------------------------------------
________________ rasadaSa-vibhAgIya-adhyAya 6 ThTho 800 prayoga karyA pachI je madhura-rasayukta dravya yukta auSadhagaNano tathA abhayA-haraDe upayogamAM lIdhuM hoya te e dravya pitAnA Adi kaSAyarasayukta auSadha gaNane paNa gurupaNAthI, cIkAzathI ane rinagdhapaNAthI sArI rIte prayoga karAya che. 37 potAnA baLane anusarI vAyunA halakApaNane, kaphavaramAM prayoga karAtAM rasa vizadaguNane tathA rUkSatAne paNa dUra kare che; pipalyathApUrve Tu ne vare che rUTo ema(kaphanA, pittanA tathA vAyunA) sarva ArAdhAririta, pANihhyAdri regAmAM rasenI je upaga karavAnI je kapha javaramAM pippalyAdi tIkhAM dravyone paddhati che, te ahIM kahI che. auSadhagaNa je prathama prayoga karAyo hoya te uparyukta paddhatithIja javaradigamAM te hitakArI thAya che, te pachI e kaphajvaramAM hitakara prayogo kahyA che AragvadhAdi-garamALA vagere kaDavAM auSadhodRshynte prAyazo yogA rogeSUktA jvarAdiSu // 35 // ne varga upayogamAM levAya ane te pachI kaTutiktakaSAyAzca rasato madhurAstathA / triphalA Adi kaSAyarasa yukta auSadhavarga vAtajvare yathApUrva peyAyUSarasAdiSu / je apAya te regIne te hitakArI lavaNo'mlazca yujyate rasau saMskArayoginau // 36 // thAya che. 38 tato vidArigandhAdimadhuraH saMprayujyate / te te rogavirodhI rasa vAparavA upara darzAvelI cikitsA paddhatine sauvAnA purasyA yathoddAnarasAnuM yudhaH rUra anusarIne ja javarAdirogomAM lagabhaga yathodoSaM yathAyogaM prayuJjIta yathepsitam / te te rasayukta dravyonA ja yoge (te te che. 2 prakSeviEa zthApanAmathaDanyathA // 40 || deSayukta rogane anusarI ) kahevAyA che; upara darzAvelI yojanAne anusarI vidvAna vaidya, badhAye rogomAM upara darzAjema ke rasane anusarIne ja kaTu-tIkhAM, tikta-kaDavAM tathA kaSAya rasavALAM dravyo vela te te (roga-virodhI) rasane ane madhura rasavALAM dravyonA prayogo kahyA te te daSAnusAra ane te te rasayukta che, jema ke vAtAvaramAM prathama apAtAM yogAnusAra potAnI IcchAnusAra prayoga piyA, yUSa, mAMsarasa AdimAM saMskAranA kara; eTale ke te te rogane dUra karanAra yogavALA lavaNa tathA madhura rasa yojavA rasavALAM dravyone te te auSadhapragomAM mAM Ave che ane te pachI ja vidAri. prakSepa karIne eTale ke te te auSadhayogagaMdhA Adi madhurarasavALAM auSadhagaNane mAM tevAM tevAM rasavALAM dravyo umerIne sArI rIte prayoga karavAmAM Ave che. 35,36 tema ja te te rogane vadhAre evAM rasayukta pittavaramAM prayoga karatAM tene maTADatAM dravyone avakarSa karIne eTale ke te te auSadhayogomAMthI te te dravyone kADhI nAkhI rasa pittajvare yathA tiktaH zAGgiSThAdiH prayujyate // 37 // prayogo karavA; nahi te te te roga UlaTA vadhI jAya che. 39,40 madhuraH sArivAdizca, kssaayshcaabhyaadikH| zAstrajJAtA vaidyanI cikitsA paddhati te ja pramANe pittavaramAM (te deSane kevI hoya ? dUra karanArI) kAkajaghA ke kAkamAcI nAmanI | kathA vA vIthA vIja tatrI rokavA pIluDInI eka jAta jemAM mukhya che, te | AvarSa svarAna hAthonatAzA auSadhagaNano sArI rIte prayoga karAya che; | vijana narivivArdha rAmadAzcarA tema ja sArivA-upalasarI Adi madhurarasa | svAmave4tastrajJa vivasvaivista karAI
Page #851
--------------------------------------------------------------------------
________________ 810 kAzyapa saMhitA-khilasthAna sava tiraMvazo yojAza pratipattimAnA tema ja kevaLa zItaLa tathA kevaLa uSNa zAdhI paDhADhazaya pratiza thAvAna karU | dravyothI mizra auSadha prayogo taiyAra karI DAve prathaTcchatravidraH teone (roganAM baLa-abaLa anusAra) va zItavIrthe tathaivocca vIryataH kA | saMpUrNa prayoga kare che ane te te auSadhazIvaizca saMbhairAna konA yoga paNa barAbara anukramapUrvaka-kramazaH varjita4 pradyuta yathAvanupUrvA kapaI kare che.41-45 jema saMgItazAstramAM prasiddha (niSAda zAmavettA vaidyane vadhu sucanA Adi) svarone jANanAra vidvAna saMgIta- samuvidhi nAnA rasamu chuM ! kAra, vaNA Adi vAditrAne jyAre vagADe | surata vasudhA thaTIkRtta jItaveraviva aa ka IF che, tyAre e vINA Adi vAditro dvArA jema koI nRtyakAra, gItane vaza rahI te te svarene sArI rIte utkarSa tathA aneka prakAre nRtyakriyA kare che, tema zAstraavakarSa kare che eTale caDa-UtaranA kamathI te vettA vaidya paNa aneka prakAranA rasanA te svarone vAditrathI vagADI prayoga karI vadhArA karIne tema ja te te rasanA vikalpa batAve che; tema ja e svaronA vikalpo dvArA teonA samUhane umerI athavA te athavA bheda dvArA te te svaravAdana-prayogane te rasanA amuka amuka viruddha prakArane barAbara samajIne grAmarAgo-eTale ke kADhI nAkhI aneka prakAre auSadhayogonI caDa-UtarapUrvaka rAgone vagADI batAve che; yojanA karyA kare. 46 ema svaramaMDalanA tatvane jANanAra saMgIta Ayurvedaprasiddha daza sthAne kahevAnI pratijJA zAstrI aneka vistAravALA svaronA vikapa Namo pRthavo raMgadhArtha lIm | athavA bhedane anusarI vAritra vagADI batAve | dripavitA je nirvattAnataH pam IIkAra che, te ja pramANe AyurvedazAstranA tatvane sthAnani ja saMgha pravakSyAmi vitaram' jANanAre yogavettA vaidya AyurvedIya auSadha. ema denA baLa-abaLa anusAra prayogone barAbara jANatA hoIne te te alaga alaga nirNaya karI TUMkamAM tathA prayogonI pratipatti ke svIkAra karavAnI | vistArathI te te auSadha prayoganI yojanA yuktinI yojanA karato rahIne te te rogamAM | kahevAmAM AvI tema ja dUra doSonA bhede te te reganAM bala-abalane jANakAra tathA 62 ranA bheda paNa darzAvavAmAM hoI tema ja rogInI prakRtine paNa barA. | AvyA. have daza sthAnene saMgrahathIbara jANakAra hoI te te rasayukta dravyonA TUMkAvIne tema ja vistArathI darzAvIne huM prayoga kare che ane te zAstravettA vaidya kahuM chuM. 47 te te auSadha prayogone utkarSa tathA ava- vivaraNa : ahIM je daza sthAne kahevAnI karSapUrvaka ja kare che-eTale ke rogane pratijJA karI che, te zarIramAM rahelI sAta dhAtuvadhAre evAM rasayukta dravyone auSadha- e tathA vAta, pitta ane kapha e traNa doSa prayAgamAMthI dUra kare che ane te te roga maLI ( rAgona) daza sthAna ahIM jaNAvavAne graMthakAra taiyAra thAya che. 47. ne maTADe evA rasayukta dravyone te te | sthAnavRddhi anusAra doSanA 140 bheda auSadha prayogomAM umero kare che; tema ja traya ekaikazasteSAM ye ca vRddhAstrayaH samAH // 48 kevaLa zItavIrya athavA kevaLa uSNavIrya | vizva vRddhA catuzA auSadhadravyono vadhAro ke ghaTADo karIne thAnakRpA matte vavazottazata
Page #852
--------------------------------------------------------------------------
________________ rasadASa-vibhAgIya-adhyAya 6o eka eka bhedane anusarI doSo (vAta, | cha kaMkothI ema 318 bhedA thAya pitta ane kapha) traNa che; emAMnA je deze | papaiva su iAichAnAM prajAnAM sthAna saMpAyara In vadhyA hoya tema ja sama rahyA hoya, te tatrayaM mavavAmazottam doSa paNa (vAtavRddha, pittavRddha tathA kapha- | e ja yukti, bAkInAM kaMkonI paNa thAya, vRddha ane vAtasama, pittasama tathA kaphasama | emAM saMzaya nathI; tethI e chaye kaMkonA paNa) traNa traNa ja hoya che; vaLI te traNe | pratyekanA 53 bheda thatAM (pa346=318) da, ekasarakhA thaIne sama avasthA | ekaMdara 318 bhedo thAya. 53 tarIke ekarUpe paNa hoI zake che; ema | yorAnAM vatAvavA vinirviro pachI mULa traNa doSa; vadhelA tathA sama thaI eTaluM ja pramANa, be ubaNa tathA eka cha thAya che ane temAM te traNenI sama ! ubaNa eTale ke be doSanI adhiktA ke eka avasthArUpa eka bheda maLatAM te sAta | deSanI adhikatA vaDe paNa thaI zake che. 54 bhedo thAya che. vaLI te sAte bhede kSaya badhA vRddha tathA kSINa doSanA bheda vRddhinA kAraNe 14 thAya che ane teonI | | hInamadhyAdhikA doSAHsve sve sthAne vyvsthitaaH| sthAnavRddhi dvArA teonI saMkhyA 140 nI svasthAnAt saptamaM sthAnamekaikazyena yAnti te // paNa thAya che. 48,49 dvau ca dvau ca samastAzca teSAM SaT sptkaastthaa| vaLI tenA seMkaDo tathA hajAre bheda | bhavanti hrAsayettAMzca yathA(sthA)namadhaH kramAt // pyudasyaitAnataH zeSA ye triMzaddaza cASTa ca / paJcAzItimatasteSAM bhedAnAM paricakSate / / te bhedaM yAntyameyatvAcchatazo'tha sahasrazaH // 50 eSa eva vikalpaH syAccheSANAM pravibhAgazaH // 57. dvandvAnAM viSamANAM tu SaNNAmanyatamaM budhH| zatAni sapta SaSTizca dvau ca bhedA bhavanti te / svasthAnAdvardhayettAvadyAvat syAt sthAnamaSTamam // evaM sahasraM bhedAnAM vRddhastrINi zatAni ca // 58 * upara darzAvelA te bhedane choDI bAkI- rarnati = kSattAnta parva che. nA je trIsa, daza tathA ATha bheda rahe. hIna, madhya tathA adhika de pitache, teo amApa hevAthI seMkaDe ne hajAre pitAnA sthAne je rahyA hoya teo bhedane paNa pAme che. vaLI vidvAna vaidya, pitAnA sthAnethI ekaekanA kamathI sAtamA viSama dronA je cha bhede thAya che, sthAna sudhI jAya che, ema teonA samasta temAMnA harakeI ekane tyAM sudhI vadhArI | bhede be be-cAra, che ane sAta (maLI zake che ke jyAM sudhI te AThamA sthAne 17) thAya che; pachI teone yathAsthAnethI pahoMcI jAya che. 50,51 eTale ke potapotAnA sthAna pramANe nIcenA eka taMdra dvArA pa3 bheda UlaTAkame ochA karatA javA. jethI teonA ekaikazo dvizazcaiva caturvizadbhavanti te| 85 bheda thAya, ema vaidyo kahe che. A ja hAsenaikaikazazcApi vizannava ca bhedataH // 52 // / vikalpa bAkInA dene paNa vibhAgavAra vimere tripA drani vAtA. | thaI zake che, eTale ke ema teonA alaga alaga eka eka doSa, draDharUpa | ekaMdara bheda 762 thAya che. e rIte vRddha thaIne 24 prakAre thAya che ane teo | bhedonI saMkhyA thAya che tema ja kSINa ekaekanA hAsathI 20 ane 9 bhedarUpe thayelA te dezanA bheda paNa teTalA ja paNa thaI zake che; ema eka taMdvathI 241 | 1398 thAya che. 55-58 29=53 bhede darzAvyA che. para | dvikSINairekavRddhaiH syuH SaT ca trINi zatAni ca /
Page #853
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-khilasthAna yAvantyeva ca medaanaamekkssiinnairdviruddhlaiH| paJcakAnAM zatAnyaSTau syAcchataM ca SaDuttaram / kSINAdhikasamaiH SaT ca SaTca SaTca zatAni ca // SaSThakAnAM zate dve tu zataM caikAdazottaram // 8 // krama evAtra bhAgaH syAdyo dvandveSu nidrshitH| saMyuktAnAM vikalpo'yaM savikalpAH SaDekakaH / paraMtu be kSINa ane eka vRddha de have ahIMthI AraMbhI rasonA bhedane vaDe denA bhede traNaso ne cha thAya che; | vistAra paNa kahevAze; jema doSonAM kame. ane eka kSaNa tathA be adhika baLavAna | tathA sthAne bhAvavRddhi anusAra anukrame thayelA deze vaDe paNa teTalA ja bhede thAya che; thAya che, te ja pramANe rasanAM sthAne che vaLI kSINa, adhika ane sama thayelA | karavAM joIe, e vizeSa nizcaya karAye doSo vaDe che, cha ane cha maLI 606 che; vaLI be be maLelA badhAye (15) rasanuM bheda thAya che; ema dvandromAM je krama ane | karma, kSaya vinA te ja hoI zake che. ema bhAga darzAvyuM che te ja krama tathA bhAga te | badhA kikabe be maLelA rasanA bhedonI kSINa, adhika tathA samadoSa vaDe ahIM | saMkhyA 165nI thAya che tema ja traNa traNa samajAya che. 1960 maLelA rasanA bhedo 620 thAya che; ane caturva vinigTa vilepAsta tha | | cAra cAra maLelA rasanA bhede 1065 kahevA tai lAIva sarve karava vimAviyetA | jaIe; te ja pramANe pAMca pAMca maLelA sadAzi 4 vAri zataM vaghuttAM tathA dura | ronA bheda AThasonI upara ekase ane che vaLI te be denA alaga alaga 14] upara thAya; eTale ke 906 bhedA thAya che; bhede je darzAvyA che, teonI sAthe e badhAnI | paraMtu cha cha joDAyelA rasanA bhede te basa, saMpUrNa paNe ja saravALArUpe gaNatarI karavI | ekaso ane tenI upara agiyAra-eTale joIe jethI te badhA bhedanI ekaMdara | ke 311 bheda thaI zake che. ema saMyukta saMkhyA 4,160 thAya che. rasonA te te bhede ahIM kahyA che, paraMtu rogonA bhede paNa eTalA ja thAya alaga alaga rasene te eka ja bheda patAvanto vAdyAnAM meTA roja yathA/mam gaNAya che. 64-68 arthateSu caturyogavibhAgagatikarmataH // 63 // rasenA ekaMdara bheda 3073 sahasraM sannipAtAnAM vidyAt sanavarka bhiSak / samAnAM rasabhedAnAmekamekaM tu piNDitam // 19 // - javara Adi rogonA bhede paNa zAstra | trisaptatirbhavatyeSAM sahasratrayameva ca / anusAra eTalA ja kahyA che. te pachI e upara kahelA badhAye rasanA eka eka rogomAM cAra yoga, vibhAgo, gati tathA bhedane je ekatra karAya to teonI ekaMdara karmathI saMnipAtanI saMkhyA eka hajAra ane navanI thAya, ema vaidya jANavuM. 63 saMkhyA 3073 thAya che. 69 rasenA bhedane vistAra kahevAnI pratijJA rasonA atisUkSma bhedo binajarUrI che ata Urdhva rasAnAM tu vakSyate bhedvistrH||4|| rasadoSavikalpAnAmatisaukSmyAdataH param / karmasthAnAni doSANAM bhAvavRddhayA ythaakrmm| na vakSyAmi mahAbhAga! na tu buddhiparikSayAt // 70 // tathA nAM dR ti dhArAnIti nizcara II upara kahyA te sivAyanA rasenA tathA tava varte dhaiva divAlInAM saghaM vinA denA bhedo, tethI vadhAre joke thAya che, bhavatyevaM dvikAnAM tu paJcaSaSTayuttaraM zatam // 66 // topaNa teonuM atizaya sUkSamapaNuM hovAnA triA nivAtari vinirvivA ne kAraNe huM kahevAno nathI; kAraNa ke he AvatA urja 4 gSagyutta thatA phA mahAbhAgyazALI vRddhajIvaka! buddhino kSaya ke
Page #854
--------------------------------------------------------------------------
________________ rasaddASa-vibhAgIya-adhyAya 6ThTho hrAsa vinA tethI khIju` kAI phaLa nathI. 70 rasAnA bheDhAnA vistArathI upadeza ataH paramidAnIM rasabhedAn vistrennopdeAmaH / taghathA--mayurAvaLa dyutiossaayaaH SaDrasAH / eSAmidAnIM rasAnAM viklpaabrirkhAimaMnti / tatrecena SaT| tathAmdhur eva, amla eva, lavaNa eva, kaTuka eva, tattva va, jAya va // 72 // have pachI rasAnA bhedAneA ame vistArathI upadeza karIzuM; te jema ke madhura, khATo, khArA, tIkhA, kaDavA ane tUrA-ema cha raseA che; paratu teonA 63 bhedo je prakAre thAya che; teone have kahevAmAM Ave che; temAM eka eka judA tA cha ja rasA che; jema ke madhuraja eka, bIjo amlaja-khATA, trIjo lavaNuja-khArA, ceAtheA kaTuja-tIkhA, pAMcamA tiktaja-kaDavA ane chaThTho kaSAyaja -tUrA. 71 | 813 VAA vivaraNa : ahIM kahelA pahelA madhura-mIThA rasa eTale ke te rasathI yukta dravya ja samajAya che; jema ke dUdhanI tara ane gAyanuM dUdha vagere kevaLa madhura rasathI ja yukta dravyA che; bIjo je ala rasa kahyo che, tethI e khATA rasavALAM dravyo ja levAnAM che; jema ke kAcAM karamadAM vagere; trIjo lavaNa-khArA rasa te paNa khArA rasavALAM dravyeA ja levAya che; jemake saMcaLa vagere lavaNu dravyA; ceAthe| kaTurasa paNa tenAthI yukta dravyAne ja sUcave che; jema ke cavaka vagere tIkhA padArtho tema ja pAMcamA tiktarasa paNa tenAthI yukta dravyo ja sUcave che; lIMbaDA, pittapApaDA vagere kaDavAM dravyo ane ThTho je kaSAya--tUrA rasa paNa te rasathI yukta dravyAne ja sUcave che; jema ke kamaLa tathA vaDanI TIziyA vagere dravyo tUrA rasathI yukta hoya che. 71 1 amlatiktaH, amlakaSAya iti / lavaNastribhiH, dujAiima, tathathA--havaLa du:, jIvaLatti, lavaNakaSAya iti / kaTukastiktakaSAyAbhyAM dvAbhyAM; taghathA--RtutiA, tuSAya ti| titta kaSAyeNa ca / tadyathA - tiktakaSAya iti / te paJcadaza eva / te dvikAH paJcadazavikalpA bhavanti; madhurasaMyogena paJca bhavanti, amlasaMyogena catvAraH, lavaNasaMyogena trayaH, kaTusaMyogena dvau, tisaMyojanaivaiSTha kRti pUrvaSu tripu kSeSu madhurAhavaLevu yo'dhA niSpadyante / madhuramhA, madhuralavaNa, amlalavaNa iti // 72 ahI jaNAvela te cha raseAmAMnA pahelA rasa, bIjA bIjA rasA sAthe maLIne e e rasavALAM 1pa dravyAne jaNAve che; jema ke madhuraamla, madhuralavaNu, madhurakaTuka, madhuratikta, madhurakaSAya-ema pahelA madhurarasa, peAtAnI pAchaLa rahelA amla vagere pAMcarasA sAthe maLI te te e ke rasavALAM pAMca dravyone sUcave che; te ja pramANe trIjo amla rasa, peAtAnI pAchaLa rahelA lavaNa vagere cAra rasA sAthe maLI te te me e dravyeAvALAM bIjA cAra drabyAne jaNAve che; jemake amla-lavaNa, amlakaTuka, amla-tikta, amla-kaSAya; te pachI trIjo lavarasa, kaTuka Adi traNa rase sAthe joDAIne te te e rasAvALAM khIjA traNa drabyAne sUcave che; jema ke lavaNu-kaTu, lavaNu tikta ane lavaNu-kaSAya; pachI e. lavaNurasa pachIneA kaTukarasa, peAtAnI pAchaLa rahelA e rasAnI sAthe joDAI ne te te e e rasAvALAM e drabyAne sUcave che; jema ke kaTu-tita ane kaTu-kaSAya; pachI pAMcamA tiktarasa, chaThThA kaSAya rasa sAthe. joDAIne te che rasavALAM eka ja dravyane sUcave che; jema ke tikta-kaSAya eTale ke kaDavA tathA tUrA rasavALuM dravya eka maLe jaivaLAvimi, taghathA--masjavaLa, Adu, che; ema e be rasAnA mizraNavALAM 15 pUrvaH pUrvaH parairyukto dvikaH, te paJcadaza bhavanti / tatra madhuraH paJcabhiramlAdibhiryujyate / tathathA--madhurAo, madhu vaLa, madhurdu, madhuti, madhurajAya ti| azrutumi
Page #855
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa hitA-khilasthAna bhedo ahI | tikta rasavALAM dravyo-kalaI, sIsuM vagere hoya che; ane lavaNu-kaSAya rasavALAM dravyA-samudranuM phrI vagere hoya che; pachI ceAtheA kaTurasa tenI pachInA e rasA sAthe joDAI e be rasAvALAM e dravyone sUcave che, jema ke kaTu-tikta rasavALAM dravyokapUra. jAyaphaLa vagere hoya che ane kaTu-kaSAya rasavALAM dravyA. bhilAmAMnAM mIMja tathA haratAla vagere hAya che; pachI pAMcamA tikta rasa chaThThA kaSAya rasa sAthe joDAI che rasavALAM eka dravyane jaNAve che; jema ke lavalIla ane hAthaNInuM ghI vagere ema be be raseAnAM joDakAMrUpe 15 bhedya ahI" kahyA che; temAM madhuranA yAgathI pAMca, amnanA sayAgathI cAra, lavaNanA saMyeAgathI traNa, eka dvika thAya che; AvA ja 15 Aine carake kaTurasanA saMyAgathI khe ane tikatarasanA saMyAgathI sUtrasthAnanA 26mA adhyAyamAM kahyA che ane suzruta paNa uttarataMtranA 63mA adhyAyamAM AvAM 15 kiA kahyAM che. 72 214 dravyo hAI ne rasAnA 15 sUcavyA che; eka'dara madhura rasathI yukta pAMcarasAvALAM pAMca drabyA, amlarasathI yukta cAra rasAvALAM cAra drabyA, lavaNurasathI yukta traNa rasAvALAM traNa dravyo, kaTu-tIkhArasathI yukta e rasAvALAM e dravyA ane tiktarasathI yukta kaSAyarasavALu' eka dravya; AmAM pahelA traNa raseA-madhura, amla tathA lavamAM traNa adhika e e rase maLe che; jema ke madhura-amla, madhura-lavaNu madhura-kaTuka ityAdi. 72 vivaraNa : cha rasAmAMneA pahelA pahelA rasa, khIjA khIjA rasa sAthe joDAI 15 dravyo me khe ahIM darzAvavA rasavALAM je je hAya che, tene mAge che; jema ke pahelA madhura rasa, peAtAnI pachI rahela amla Adi pAMca raseA sAthe joDAI te te te me e rasAvALAM pAMca dravyAne sUcave che; jema ke madhura-amla eTale mIThA ane khATA rasavALuM dravya bora, kAThala vagere hAya che. madhura-lavaNu eTale mIThA tathA khArA be raseAvALAM dravyA-UMTaDInuM dUdha ane dheTAMnuM mAMsa vagere hoya che. madhura-kaTu eTale mIThA tathA tIkhA me rasavALAM dravyo-kUtarAnuM tathA ziyALanuM mAMsa vagere hoya che; madhura-tikta eTale ke mIThA tathA kaDavA e rasavALAM dravyA-zrIvAsa ane rALanA rasa vagere hoya che ane madhura-kaSAya rasavALAM dravyA--talanuM tela tathA dhanvanala vagere hAya che; te pachI amla-rasa, peAtAnI pachInAM lavaNu Adi cAra rasA sAthe joDAI te te be me rasAvALAM cAra dravyAne sUcave che; jema ke allavaNu-rasAvALAM dravyA-kSAra vagere hAya che; amla-kaTu-rasavALAM dravyA cUkA vagere hoya che, amsa-tikta rasavALAM dravyo surA-madya vagere hAya che ane amla-kaSAya rasavALAM dravyA hAthaNInuM dahIM tathA pApaTanuM mAMsa vagere hoya che. te pachI trIjo lavaNa rasa, tenI pachInA kaTuM AditraNa rasAnI sAthe joDAI te te me khe rasavALAM traNa dravyone sUcave che; jema ke lavaNu-kaTu rasAvALAM dravyA gAmUtra tathA sAjIkhAra vagere heAya che; lavaNu | | traNa traNa rasAnAM 20 trikA eSAM trayANAM dvikAnAmekaiko dvistribhiri taravrutiyai sethAnyaH, tatasrA niSpadyante| taghayA madhuruM du:, madhurAmha ti, madhurAvAya:, madhu havaLa Tu, madhu vatijJa, madhu vaLAya, masjavaLavu, masjIovaLatti, ao MvaLaSAya kruti uttaravu tripu hyeSu dyutiSAcevu gayo dvidA niSpaghanne; taghathA--ddhati :, tuSAya, tirU hraSAya ti; pamAM trayALAM dvijAnAmejo dinahrimitiirmadhurAvaLe laiyAyitavya, taMtra trijA niSpadyante| tathathA--dyuti madhu, TutinnAsDa:, hradyutitttavA; tuSAyamavu, tuSAyAmbA, tuSAyaruvaLa, tirupAyamadhura:, tiRSAyAmhaH, tiAyahavaLa kRtti pUrve cottare ca| pUrve ca ya:, madhurAojIvaLatri padma:, uttare = traya, Rtuti vAya tra H / ta te trijA vizatimavantiH prathamena sUtrotjhA nava, nava ca dvitIyena, tRtIyana dvAvitti 573 //
Page #856
--------------------------------------------------------------------------
________________ rasadASa-vibhAgIya-adhyAya 6 ThTho 815 upara je be be rasonAM traNa driko | kaMdamULa vagere samajAya che; pachI sAtamuM amlakahyAM che, temAMnAM eka eka brikane bIjA | lavaNa-kaTu dravya rUpuM tathA zilAjita vagere traNa-kaTu, tikta, kaSAya-e traNa rasothI | jANavAM; A amla-lavaNa-tikta dravya hAthInuM je jAya to tethI trika siddha thAya che, mUtra vagere jANavuM; navamuM a3-lavaNa-kaSAya eTale ke traNa traNa rasothI mizra 20 triko | dravya saMcaLathI mizra karela hAthaNInuM dahIM vagere siddha thAya che, jemake madhurAmbaka, madhu. | jANavuM; dazamuM kaTu-tikta-madhura dravya ghAsathI rAmyatikta, madhurAglaeNkaSAya, madhuralavaNa rahita ane phUlathI paNa rahita sukI kethamIra ke ka, madhuralavaNatikta madhuralavaNakaSAya, dhANuM samajAya che; agiyAramuM kaTu-tikta-azla azlalavaNakaTu, azlalavaNatikta, azlalavaNa dravya mariyAMnuM cUrNa nAkhI saMskArI karela surAkaSAya. chellA je traNa rase kaTu, madya Adi jANavuM. bAramuM kaTu-tikta-lavaNa tikta ane kaSAya che, temAMnA be dravya gheTAnuM sUtra Adi jANavuM; teramuM kaTu-kaSAyae rasonAM joDakAM Ama traNa taiyAra thAya madhura dravya caMdananuM mAMsa tathA eraMDatela vagere jANavuM; caudamuM kaTu-kaSAya-amla dravya amlatasa che; jema ke kaTutikta, kaTukaSAya ane tikta- | vagere jANavuM; paMdaramuM kaTu-kaSAya-lavaNa dravya kaSAya; ema te traNa dvikomAMnA eka eka | saMcaLa sahita bhilAmAM vagere jANavuM; seLayuM dvikane bIjA traNa madhura, amla tathA lavaNa | tikta-kaSAya-madhura dravya gaLo, vAnaranuM mAMsa, raso sAthe joDI zakAya che, tethI temAM tuvera tathA talanuM tela vagere jANavuM; sattaramuM traNa triko taiyAra thAya che; jema ke kaTu | tikta-kaSAya-appa dravya popaTanA mAMsanI sAthe tiktamadhura, kaTutiktaamla, kaTutiktalava, | mizra karela surA-madya Adi jANavuM; aDhAramuM kaTukaSAyamadhura, kaTukaSAyaamla, kaTukaSAyelavaNa, | tikta-kaSAya-lavaNa dravya samudranuM phINa vagere tiktakaSAyamadhura, tiktakaSAyaamsa; tikta- | jANavuM ogaNIsamuM madhara-a3-lavA kaSAyelavaNa pachI pahelA traNa ane chellA hAthInuM mAMsa vagere jANavuM; ane vIsamuM kaTutraNa rase joDAIne be vike thAya che; | tikta-kaSAya dravya kALuM agara tathA devadAranuM jema ke madhuraazlalavaNa ane katikta- | tela vagere jANavuM. ema ahIM traNa traNa rasanA mizraNathI yukata 20 trike kayAM che, temAMthI 9 kaSAya ema 20 trika siddha thAya che. 73 trike A 73 mA satranA pahelA vibhAgamAM kahela vivaraNa: ahIM traNa traNa rasanA mizraNathI che, pachI bIjAM 9 trike A 73 mA sutranA je 20 trike eTale traNa traNa rasanA mizraNa bIjA vibhAgamAM kahela che ane chellA 19 ane vALAM 20 dravyo je kahyAM che, te Ama jANavAM- 20 A be trike 73 mAM sutranA trIjA vibhAgamAM madhara-akSa-kaTa e traNa rasavALuM dravya-zeDhAInuM | kahela che. saRte paNa uttarataMtranA 63mA adhyAyamAM mAMsa samajAya che; bIjuM madhurAglatikta-e traNa traNa traNa rasanAM mizraNavALAM 20 trike Ama rasavALuM dravya-ghauMmAMthI banAvelI surA-madya kahyAM che; jema ke madhura rasanA yogathI 10 trike. samajAya che, trIjuM madhura-amla-kaSAya rasavALuM aglasanA yogathI 6 trike, lavaNarasanA yogathI dravya-dahIMnI uparanuM mastu-pAzuM ane takra-chAza traNa traNa trike ane kaTurasanA yogathI 20 muM vagere samajAya che. pachI cothuM madhura-lavaNa-kaTuM rasavALuM dravya kabUtara ke hevAnuM mAMsa vagere cAra cAra rasenA joDANavALA paNa jANavuM. pAMcamuM madhura-lavaNa-tikta rasavALuM dravya 5 catu ke ziyALa vagerenuM mAMsa samajavuM; chaThTha madhura-lavaNa- / pUrveSu triSu raseSu madhurAmlalavaNeSu ayokaSAya rasavALuM dravya goLathI mizra karela kamaLane | sdhavA je pUrvotte kAM trathA nA
Page #857
--------------------------------------------------------------------------
________________ 816 kAzyapa saMhitA-khilasthAna da TutiSAcA pUrvAstrimAM prave- joDAya che, tethI kaTu-tikta-kaSAya-- jina yogitA, tena catuSA nig- madhura, kaTutiktakaSAya-amla ane kaTuvattA tathA-mahuDAsTaTuti, madhura sTa- tita-kaSAya-lavaNa-e chellAM traNa catuSkA TuMgAtha, madhuraskRtiSaTyA, madhuravaUT- athavA cAra cAra rasanAM mizraNa thAya Tuti madhura9varupAtha, madhupaTavA- che; ema te catuSkonI ekaMdara saMkhyA tirUvALA, amaravaTuti, gaDhavaUT- 15 nI thAya che temAMnA pahelA nava kasTaDhavAtiiAya to pUrva prathamanA sUtramAM kahyA che ane chellA traNa madhurAmlalavaNA uttaraiH kaTukatiktakaSAyairekaikazo trIjA sUtramAM kahyA che, ema te 15 catuSka yujyante / tadyathA-madhurAmlalavaNakaTuH, madhurA ahIM kahyAM che. 74 mlalavaNatiktaH, madhurAmalalavaNakaSAya iti / uttare traNa TakkattijaHthA ghATTanTaa- | vivaraNa : ahIM 1luM catuSka madhura-amla- aura muLajo, tarUzvattA niggha | kaTu-tikata e cAra rasonuM kahyuM che, eTale ke te tathatimadhura, tirUTI- cAra rasavALuM dravya-lasaNathI yukta karela surAvAmajA, tiruSAghavaja riA ghare ja madya Adi jANavuM: zuM catuSka; madhura-azla- pazcada kaTu-kaSAya e kahyuM che, te cAra rasovALuM dravyatRtIyahUtrophate jatuSA za74 kAMjIthI yukta karela eraMDatela vagere ane kherathI pahelAMnA traNa rasa madhura, amla tathA mizra karela zilAjita vagere jANavA; 3 juM lavaNamAM traNa adhika je pUrvokta raso kahyA, catuSka, madhura-amla-tita-kaSAya kahyuM che eTale ke te cAra rasovALuM dravya-uMbarAnA cUrNathI mizra teone pAchaLanA traNa rase-kaTu, tikta karela javAsAnuM cUrNa tathA sAkara vagere jANavAM; ane kaSAya-e pUrvokta traNa rasenAM be be 4thuM catuSka-madhura-lavaNa-kaTu-tikta kahela che; pratyeka dvika-jeDakAMnI sAthe eka eka rUpe | eTale ke te cAra rasAvALuM dravya-vaMtAkaphala-rIMgaNa joDavA; tethI 15 catuSko eTale ke cAra vagere jANavAM; 5 muM catuSka madhura-lavaNa-kaTu-kapAyA cAra rasenA joDANavALAM 15 dravya siddha kahela che eTale ke cAra rasothI yukata dravya-gomUtrathI thAya che; jema ke madhurAglaeNkatikta, madhurA- | mizra karela talanuM tela vagere jANavuM 6 ThuM catuSka blakaTukaSAya, madhurAmlatiktakaSAya, madhura madhura-lavaNa-tikta-kaSAya kahela che-eTale ke te cAra lavaNakaTutikta, madhuralavaNa TukaSAya, madhura- rasothI yukta dravya-sama rasothI yukta dravya-samudraSphINa, sAkara tathA citrakathI lavaNatiktakaSAya, azlalavaNakahutiktakaSAya, | mizra karela bera vagere jANavAM; 7muM catuSka-asla-azlalavaNa-kaThu-kaSAya, madhuralavaNa-tikta- lavaNa-kaTu-tikta kahela che-eTale ke te cAra rasakaSAya; te pachI pahelAMnA madhura, amla ane vALuM dravya-saMcaLa tathA hAthaNInA dUdhanA meLavaNalavaNa rasa, potAnI pachInA kaTuka, tikta thI banAvela dahIM vagerethI taiyAra karela surA-madya ane kaSAyanI sAthe eka eka joDAya samajavAM; 8 muM catuSka-akSa-lavaNa-kaTu-kaSAya che, tethI madhuraazlalavaNaka, madhuraala- kahela che-eTale te cAra rasothI yukta dravyalavaNatikta, madhura-azla-lavaNakaSAya saMcaLathI yukta karela hAthaNInuM dahIM vagere jANavuM 9 muM catuSka azla-lavaNa-tikata-kaSAya kahela che- ema cAra cAra rasonAM traNa catuSka thAya eTale ke te cAra rasovALuM dravya-bhida lavaNache; vaLI chelA traNa rasa kaTu, tikta ane | thI yukata karela piopaTanuM mAMsa vagere jANavuM; kaSAya-e traNe, potAnI pahelAMnA madhura, te pachI pahelAMnA madhura, amla tathA lavaNarasa, amla tathA lavaNa rasanI sAthe eka eka che teonI pachInA kaTu-tikta ane kaSAya-emAMnA sasA.
Page #858
--------------------------------------------------------------------------
________________ rasadASa-vibhAgIya-adhyAya 6Tho 817. ekaekanI sAthe joDAtAM bIjAM traNa catuSka thAya | pAtha, madhuDhavAdutiSIya, madhucchache; jema ke 1luM catuSka madhu-azla-lavaNa- tirASAya, madhuruvatizakAya, tita che-eTale ke te cAra rasavALuM dravya- | madhura sTaDhavapaduSa, mayurIsTaDhavAsugomUtrathI mizra karela zilAjita vagere jANavAM; tija ti aa ta Ne ja pajhA umirmag2 juM catuSka madhura-amla-lavaNa-tita thAya che, rAsTaDhavahuti tathA-madhueTale ke te cAra rasAvALuM dravya-gomUtrathI mizra vAtikAra zakti ta vagere karela eka kharIvALAM prANInuM dUdha vagere jANavuM; lATApapdhA mitrAtatra saMyu talAsapachI 3ju catuSka madhura-azla-lavaNakaSAya thAya che | pata, ahaMdujA 1 / I eTale ke te cAra rasovALAM dravya-saMdhavathI yukta | pAMca pAMca rasothI mizra cha raso thAya chAza vagere samajAya che; te pachI pAchaLanA traNa che; eTale ke madhura, amla, lavaNa, kaTu, raso kaTu-tikta ane kaSAya--e traNa AgaLanA tikta ane kaSAya ema je cha raso che, madhura, amla tathA lavaNa-e traNamAMnA pratyeka temAMthI eka ekane dUra karavAthI pAMca sAthe alaga alaga joDAya che; tethI bIjA traNa pAMcathI mizra cha rase thAya chejemake catuSka siddha thAya che; jemake 1luM catuSka-kaThuM- amla-lavaNa-ka-tikta, kaSAya, madhura, tikata, kaSAya, madhura thAya che; eTale ke te cAra rase lavaNu-ka-tikta-kaSAya, madhura-amla lavaNa vALAM dravyo tala tathA gUgaLa vagere jANavAM. 2 | tikta-kaSAya, madhura-amla-lavaNa-kaTucatuSka kaTu, tikta, kaSAya, aspharasavALuM thAya che; kaSAya, madhura-amla-lavaNa--kaTu-tikta-ema eTale ke te cAra rasavALAM dravya-kUNA mULA tathA te pAMca rasovALAM cha dravya maLe che, paraMtu hAthaNInuM dahIM vagere jANavAM; 3juM catuka ka, cha ce raso jemAM ekatra thayA hoya evuM to tikta, kaSAya, lavaNa e cAra rasothI mizra hoya che cha rasavALuM dravya eka ja maLe che, e prakAre eTale ke te cAra rasavALAM dravyo saMcaLa sahita ahIM sudhImAM 63 prakAranA judA judA rase kUNuM bilvaphala vagere jANavAM; ema ahIM A 74mA kahyA che, temAM saMyukta pa7 che ane asaMsatramAM ekathI sADA sAta lAInamAM pahelAM nava | yukta cha che. 75 catuSkA kayAM che; te pachInI sADAsAtathI navamI vivaraNa: A sUtramAM pAMca pAMca rasauparanI thoDI dazamI lAIna sudhImAM bIjAM traNa vALAM dravya cha kahyAM che, temAMnuM 1 luM amla-lavaNa catuSe kahyAM che, ane te pachInI dazamI lAInathI kaDha-tikata-kaSAya eTale ke khATA, khArA, tIkhA 13 mI lAIna sudhImAM chellAM traNa catuSkA kahyAM kaDavA tathA tUrA e pAMce rasathI yukata dravya bhilAche; ema ahIM pahelAM 9, pachI 3 ane te pachInAM mAM, rUpuM tathA zilAjitathI mizra lIMbaDe vagere 3 maLI 15 caturke kahyAM che ema jANavuM. A ja | heAya che; 2 juM madhura-lavaNa-kaTu-tikta-kaSAya prakAre carake sUtrasthAnanA 26 mA adhyAyamAM ane eTale ke mIThA, khArA, tIkhA, kaDavA tathA tUrA suzrute uttarata tranA 63 mA adhyAyamAM cAra cAra rasothI mizra 15 dravyo kahyAM che; ema teone rasavALuM dravya lasaNa vagere hoya che; 3 madhura-azla-kaTu-tika-kaSAya rasavALuM dravya haraDe, ahIM A adhyAyanA 15-17 zlekanA vivaraNa AmaLAM vagere hoya che; madhura-amla-lavaNa-tikatamAM lakhela che; teone tyAM jevAM. 74 kaSAya eTale ke mIThA, khATA, khArA, kaDavA tathA pAMca pAMca rasathI mizra cha dravya tUrA rasavALuM dravya aukabhidakSArathI yukata chAza jhaal guiaaN lAnA madhurA- | vagere hoya che; pam madhura amla lavaNa havaUTutiHpAyA memapavitadhyA, kaTu-kaSAya eTale ke mIThA, khATA, khArA, I niuttA tathA-aDhaDhavAvaTuti- | tIkhA tathA tUrA rasathI yukata dravya kaTutraya kA para
Page #859
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-khilasthAna eTale saMTha, marI, pIpara ane javakhAra sahita | pravRSa Adi traNa RtuomAM pittanA chAza vagere ane cha madhura-azla-lavaNa- | caya, prakopa tathA prazama thAya che, zizira kaTu-tikata e pAMca rasothI yukta dravya-kAcAM kara- Adi traNa RtuomAM kaphanA caya, prakapa madAM sahita zekelAM vaMtAka vagere; A sivAya tathA prazama thAya che ane grISma Adi traNa SaTakasaMga eTale ke madhura, amla, lavaNa, kaTu, RtuomAM vAyunA caya, prakopa tathA prathama tikta, kaSAya e rasavALuM dravya paNa eNa- thAya che. 4 mRganuM mAMsa vagere hoI zake che. vivaraNa: ahIM graMthakAra, Ama jaNAvavA Icche e prakAre rasenA 63 bhedo thAya che. A badhA che-prAvRSa RtumAM pittano saMcaya, zaradaRtumAM rasamAMthI saMyukata rasa 57 thAya che ane asaMyukta pitta prakopa ane hemaMtaRtumAM pittanI zAMti rase 6 hoya che; te 57+663 rasavALAM dravyo | thAya che; ziziraRtumAM kaphane saMcaya, vasaMtaRtumAM ahIM jaNAvyAM che. carake paNa sUtrasthAnanA 26 mA | kaphane prakopa tathA grISmaRtumAM kaphanI zAMti thAya adhyAyamAM Ama ja kahyuM che ke-saMyo: sasa . che; tema ja grISmaRtumAM vAyune saMcaya, varSARtumAM vagrAti nA tu triSaSTipA"--rasenA saMyogo pa7 | vAyu prakopa ane zaradaRtumAM vAyunI zAMti hoya che ane asaMyukata ekalA raso alaga alaga 6 thAya che. 4 che; te maLI ekaMdara 63 rasovALAM dravyo samajavAM. visargakALa ane AdAnakALa iti ha mAha bhagavAn kshypH||7|| prAvRTAraddhemantAkhyA visrgstvRtvstryH| ema bhagavAna kazyape ja kahyuM hatuM. zizirazca vasantazca griissmshcaadaansNkssitaaH||5|| Iti zrIkAzyapa saMhitAmAM khilasthAna viSe "rasadoSa prAvRSa, zarada ane hemaMtae traNa vibhAgIya" nAmane adhyAya 6 ThTho samApta Rtuo visargakALa gaNAya che, paNa zizira, saMzuddhi-vizeSaNIya? adhyAya 7mo vasaMta tathA grISma-e Rtuo AdAnakALa kahevAya che. athAtaH saMzuddhivizeSaNIyaM vyAkhyAsyAmaH // 1 // iti ha mAha bhagavAn kazyapaH // 2 // vivaraNa: prAvRSa, zarada tathA hemaMta e - have ahIMthI "saMzuddhi-vizeSaNaya" | traNa Rtuo visargakALa che eTale ke saumyakALa nAmanA adhyAyanuM ame vyAkhyAna karIzuM; gaNAya che; ane zizira, vasaMta tathA grISmaema bhagavAna kazyape ja kahyuM hatuM. 1,2 e traNa Rtuo AdAnakALa eTale ke Agneyate vizedhana prakaraNa viSe vizeSa kALa gaNAya che; arthAta visarga kALa e prANIonA kahevAnI pratijJA zarIranI tathA baLanI vRddhi karanAra samaya che hitI vizodhanAthAlAmanutta vizeSAjU ane AdAnakALa e prANIonA zarIrane tathA nuomavoH sarvetas vAsthataH param ArU baLane ochAM karanAra samaya che; A ja AzayathI prathama siddhisthAnamAM 'virodhananAmanI visarga kALanI vyAkhyA AyurvedanI dRSTie AvI siddhimAM UAvizAdhana tathA anuloma- ja karI zakAya ke- vikRti-nayati mAdhyama aMze vizodhana ke adhavizodhana saMbaMdhe je prAthanAM 2 vam ti visaH '--je RtukALa vizeSa kahyuM nathI, te badhuM have ahIMthI huM prANIonA zarIramAM jalIya tattva upajAve ane kahIza. 3 baLane paNa utpanna kare te ja visarga kALa che, Rtu anusAra vAtAdi doSonA caya, jema keprAkRSa, zarada tathA hemaMta-e traNa ja prakepa tathA prazaMsA Rtuo prANIonA zarIramAM jalIya bhAga upacyprkopprshmaaH pittasya prAvRDAdiSu / jAve ane baLane paNa utpanna kare che, tethI ja rakSaNa zizirApu, vAyorkImAviSatripuIchA ! e traNa Rtuone visarga kALa kahela che; paraMtu
Page #860
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMzuddhi-vizeSaNIya-adhyAya 7 me 819 zizira, vasaMta ane zrIma-e traNa Rtuo- | kare che, e kAraNe te kALamAM vamana pachInuM- mArAti-kSapathati pRthivyAH kALanAM sArA mArganuM vamanadvArA saMzodhana karavuM jarUrI bane che. vaDha cApi ti mAtAnA-prANIonA zarIra- 1 (ekaMdare vasaMta ane grISmamAM kapha mAMthI jalIya bhAgane ochI kare che ane baLane | ogaLIne vikAra kare che, tethI tene dUra ochuM karI nAkhe che, tethI ja e traNa Rtuone | karavo ja paDe che ane ema te kapha ocho "AdAnakALa" kahe che. 5 thatAM vasaMta tathA grISmamAM prANIonA visagakALa tathA AdAnakALa viSe zarIranuM baLa paNa ghaTe che). 7,8 vadhu samajaNa vivaraNa: hemaMta ane zizira Rtu gayA visargAdAnayormadhye balaM madhyaM zarIriNAm / pachI vasaMta ane grISma Rtu AvatAM zarIramAM sAntiyotu auryAmatottama thaIm II | rahelo kapha ogaLIne prapa pAme che, tethI visargakALa tathA AdanakALamAM prANI | e kaphanA vikAra na thAya te mATe 'mAdhavaprathame enA zarIranuM baLa madhyama eTale ke | maNi" eTale ke vasaMtanA pahelA mA unAvadhatuM nathI ke ghaTatuM nathI, paraMtu visarga | citramAM vamanaauSadha dvArA Urve mArge saMzodhana kALanI zarUAtamAM eTale ke prAvRRtumAM | jarUrI gaNAya che; AvA ja AzayathI carake svaane AdAnakALanA antarU5 grISmaRtumAM sthAnanA 20mA adhyAyamAM kahyuM che ke, kaphane mANasanA zarIramAM durbalatA thAya che; prANI- | prakopa zAMta karavA citra mahinAmAM vamanarUpa saMzeomAM zarIranuM baLa pravRSa tathA grISma | dhana karAvavuM joIe. kALamAM ghaTe che; paraMtu visargakALanA aMta- | kyA kAraNe bastikarma Avazyaka gaNAya? rU5 hemantaRtumAM ane AdAnakALanA | zrI nitAtkAjanAM viritoSi : AraMbharUpa ziziraRtumAM prANIonA | | auSNyAtirekAt kAlasya vAyuratra na kupyati // 9 // zarIramAM baLa khUba vadhe che. 6. raverambudasaMrodhAt prakupyatyambudAgame / kyA kALamAM vamanarUpa saMzodhana jarUrI hoya? | Ittara tatra pratikarma vizire 20 : mane nidhItamithimistathA che | grISmakALamAM rasayukta padArthone sAra rito izayAtrA zakko nAtra prakRti 71 bhAga, uSNatAnI adhikatAthI atizaya ta vyakti dimA saMto mArazumi | pIvAya-zoSAya che, tethI vAyune saMcaya tamAra saMzodhana tatra kartavya yamanottaram 8 | thAya che, topaNa te kALamAM vAyu prakopa hemantaRtumAM snigdha ane zItala pANI | pAmato nathI; paraMtu jyAre varSARtu Ave tathA auSadhIonA kAraNe zItalatA vadhavA- | che, tyAre ja vAdaLanA gherAvAthI sUrya DhaMkAI thI prANIonA zarIramAM kapha saMcaya pAme | jAya che tethI (garamI ochI thatAM ane che, tethI e RtunA samayamAM te kapha, zItakALanI zarUAta thavAthI) vAyune atizaya ogaLIne prakopa pAmatuM nathI | prakopa thAya che, mATe te vAyu prakopa ke ocho thato nathI; (tethI ja e RtumAM | zAMta karavA eTale ke vikAro dUra karavA te prANIonA zarIramAM baLa vadhe che,) paraMtu | kALe-varSARtumAM bastikarmarUpa saMzodhana e zItakALa ocho thAya ane bilakula | karavuM vizeSa jarUrI gaNAya che. 9,10 dUra thAya tyAre vasaMta tathA grISmamAM sUryanAM | vivaraNa : jo ke grISmakALamAM sUryanAM kiraNa kiraNothI lokonA zarIramAM khUba tapI | dvArA dhAtunA badhAye padArthonA sArabhAganuM zeSaNa gayelo kaka (ogaLIne ) kope che-vikAra | thaI jAya che, tethI pratyeka prANInA zarIramAM vAyune
Page #861
--------------------------------------------------------------------------
________________ 820 kAzyapa saMhitA-khilasthAna saMcaya avazya thAya che; paraMtu te vAyune prapa auviviArto roSa prajo ra tathA grupa thato nathI; kAraNa ke vAyumAM zIta guNa che, tethI te yathA detuetata hitakamenamukita zA zItakALamAM ja vAyu prakopa thaI zake che; kema ke harakoI dezane prakopa thayo hoya te "kRddhiH samAnaiH sarveSAm'-badhAye padArthonI vRddhi | harakoI kALe harakeI saMzodhana tarata ja samAna guNavALAnA sahayogathI ja thAya che, te ja | rava che. kAraNa ke nidAnathI vadhI kAraNe ukALamAM vAyanI vRddhi ke prakopa na thAya gayelo deSa, koI paNa samayanI rAha jote e svAbhAvika che. e ja AzayathI caraka kahe nathI, paNa tarata ja potAnuM kAma karavA maMDI che ke-"zataH rIte prasthati'-zIta guNavALo vAyu zItakALamAM ja prakopa pAme che; e ja kAraNe paDe che; vaLI RtukALe thato Artava deSavarSA RtumAM vAdaLanA gherAvAthI sUrya DhaMkAI jatAM prakopa, bahu ja utAvaLuM kAma karanAra hete zItaLatA thavAthI zItaLa guNavALA vAyu prakopa | nathI, ke je hetuo ke nidAnathI karAathavA vadhAre thAya che, mATe te vadhelA vAyunuM celo deSa prakopa ekadama jhaDapathI kAma kare che; zamana karavA te varSAkALamAM bastikarma dvArA adhe- | e ja kAraNe tevA nidAnayukata deSa prakapanI mAge saMzodhananI jarUra hoya che; e ja abhi- 2 te tarata ja cikitsA zarU karavI. 13,14 prAyathI caraka sUtrasthAnanA 20 mA adhyAyamAM ane suzruta cikitsAsthAnanA 36 mA adhyAyamAM basti adhyAyamAM basti vivaraNa: ekaMdara ahIM Ama kahevAne karma dvArA saMzodhana karavAnuM varSARtumAM kahe che. | abhiprAya che ke harakeI kALe harakoI devane virecana dvArA saMdhanakarma zarakAlamAM prakopa thAya, te ja kALe te te deSa anusAra karavuM tatkALa saMzodhana karma karavuM joIe; kAraNa ke prake5 pAmele doSa, pitAnuM kAma karavAne rAha mapAM caivauSadhInAM ca vrssaasvmlvipaaktH|| jete nathI; te ja kAraNe te kepelA dezane pitAnuM citamapyatra tat pittaM varSAzaityAnna kupyati // 11 // kAma na karI zake, te sthitimAM lAvavAne tene zAMta divAkarAMzusaMtaptaM zaratkAle prakupyati / kare tevuM saMzodhana karma tarata ja tenA samayanI virecanottaraM cAtra vidhAtavyaM vizodhanam // 12 // rAha joyA vinA karI ja levuM jarUrI hoya che, varSARtumAM (navAM) pANI tathA (navI) kAraNa ke nidAna dvArA preraNuM pAmela deva baLavAna auSadhIone azla-khATo vipAka thAya heIne pitAnuM kAma karavA rAha joto ja nathI; che, tethI te kALe pittane je ke saMcaya te e te tarata ja pitAnuM kAma karavA maMDe che; thAya che, paraMtu e varSAkALamAM zItalatA jyAre RtunA kAraNe prakopa pAmele doSa eTale hoya che, tethI e saMcita thayeluM paNa pitta ke varSAmAM vAyu, zaradamAM pitta ane vasaMtamAM je prakopa pAmatuM nathI, paraMtu e varSA kaphadoSa kepe che, te te te te kAlAnusAra hoIne kALa jatAM te ja saMcaya pAmeluM pitta, sUrya ghaNA bhayaMkara hotA nathI; paraMtu te te nidAnothI nAM kiraNothI sArI rIte tapI jaI zarada- | preraNA pAmIne prapa pAmele doSa te vadhu RtumAM prakopa pAme che. tethI ja zara bhayaMkara hoya che, tethI tenI te tAtkAlika kALamAM virecana dvArA pittanuM vizAdhana karavuM saMzodhanarUpa cikitsA zarU karI devI joIe; joIe. 11,12 ekaMdara te te RtunA kAraNe prakopa pAmelo doSa, harakeISanA prakepa kALe saMzAdhanarUpa svAbhAvika hoI tevo kaSTasAdhya hoto nathI; paNa cikitsA karavI sukhasAdhya ja hoya che; mATe nidAnaprerita deSayojAze saksina vAre vAmanantaknA | prakopane kaSTasAdhya gaNuM tenI te tarata ja cikitsA di detvIDito roSa zAmulI zarU | zarU karI devI joIe. 13,14
Page #862
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMzuddhi-vizeSaNaya-adhyAya 7 mo vamanAdi saMzAdhanothI svAthyaprApti | zrama ke parizrama vinAne thAka, durbaLatA, mane vizva ni sAnuvAjo zarIramAMthI durgadha nIkaLe ALasa, sAdanatathA savAraththamavAghoti nestha pracAranA zarIranuM bhAMgavuM ke zithilapaNuM kalama-thAka( vamana, virecana, nirUhabasti tathA glAni, bhaktaSa-khorAka uparane aNagame anuvAsana bastikarUpa saMzodhanothI mANasa avipAka-khorAkane apaco, kalekhya-napusakarogothI chUTI jaI svAthya meLave che. 15, paNuM, buddhine vikAra ke vibhrama, bRhaNa vivaraNa: yogya kALe eTale ke vasaMta- pauSTika AhArathI tRpti pAmyA chatAM kALe vamana dvArA kapha doSanuM, zaradamAM virecana baLano tathA varNane cAre bAjuthI kSaya dvArA pittanuM tema ja varSAkALamAM basti dvArA thAya ane kharAba svamo dekhAya-e badhAM vAyunuM zamana karavAthI mANasa regathI rahita thaI! ghaNu deSathI yukta thayela mANasanAM lakSaNe svAzya meLave che. ahIM ATaluM ja jANavuM | jANavAM 16-18 jarUrI che ke AyurvedanuM prayojana ja A che ke saMzAdhana, saMzamana ane vizeSaNa svastha manuSyanA svArazyanuM harakeI prakAre rakSaNa kene karavuM ? karavuM eTale ke roganI prApti thAya tyAre AyurvedIya cina cinvekza tarA zodha mikaI upacAro dvArA rogIne roga dUra karavo ane te | suva, saMpatti jaiva athavATI tA 21 dvArA tene svArazya meLavI ApavuM, e ja Ayu- aspoSavaTApi yathAruM vizASAmAM vedane udeza che; A ja Azaya carake sUva- je mANasa baLavAna hoya ane sthira dehasthAnanA 30mA adhyAyamAM Ama jaNAvyo che ke vALa hoya, jenAmAM deSanuM baLa madhyama prayogane vALa tha7 vAgyarakSAm mAtaratha | hoya ane jenAmAM doSa ochA hoya ane vivAra rAma svastha mANasanA svAsthanI rakSA | baLa paNa ochuM hoya athavA jenAmAM deSanuM karavI ane rogInA raMgane zamAvo, e ja Ayu- | ala ochuM hoya te mANasanuM vaidhe kAlAnusAra vedanuM prayojana che, e prayojana dhyAnamAM rAkhIne (upavAsa dvArA )vizeSe karI zeSaNa karavuM. vaidya rogIne roga prApta thAya ke tarata ja saMzAdhanAdi vivaraNa: je regImAM doSa ghaNuM heya. upAyo dvArA te te rogane dUra karavo ane svastha zarIramAM baLa paNa heya ane tethI jenuM zarIra heya tenuM svAthya jaLavAya, te mAge tene laI | sthira hoya to tenA saMbaMdhamAM vaidya saMzoja joIe. 15 dhana cikitsA karavI te yogya che; ane jenAmAM ghaNA rASayukta vyaktinuM lakSaNa | doSa tathA baLa paNa ochA hoya to tenA saMbaMdhe sthaulyAmapANDutAkarNakoThAru piddkodbhvH| saMzamana karAya te hitakArI thAya che; paraMtu jenAnidraanaasho'rtistndriirukleshH kphpittyoH||16 mAM doSa ochA hoya ane zarIranuM baLa paNa zramadaurbalyadaurgandhyamAlasyaM sAdanaM klmH| ochuM hoya tenI vaidya rUkSa auSadho dvArA ke upabhktdvesso'vipaakshc klaibyaM buddharupaplavaH // 17 // vAsa vagere dvArA zoSaNa cikitsA karavI te bRNhnnaistRpyto'pi(syaa)blvrnnprikssyH| hitakArI thAya che; je auSadha zarIramAM rahelA duHsvapnadarzanaM ceti bahudoSasya lakSaNam // 18 // doSone vamana dvArA UrvamAge ane virecana ke - zarIramAM sthUlatA, AmadoSa, pAMDatA- | bastidvArA nIcenA mArge bahAra kADhI nAkhe te phIkAza, kAnanA roga, koTharega-zarIre | saMzodhana kahevAya che; te saMzodhana bAhya tathA prAmaThAM,aruSa-kSatavraNa, philIonI utpatti, | AtyaMtara ema be prakAranuM hoya che. temAMnuM vamana, nidrAne nAza, arati-becenI, tandrA- | virecana, zirovirecana tathA basti e cAra prakAra nidrA jevuM ghena, kaphanA tathA pittanA uchALA, nuM Abhyantara hoya che, temaja yaMtra, za, kSAra
Page #863
--------------------------------------------------------------------------
________________ 822 kAzyapa saMhitA-khilasthAna tathA amiprayoga-DAma Adi dvArA je saMzodhana mAnaniha)tti, tidina karAya che, te bAhya saMzodhana gaNAya che, upara srota, strInaM nUpuro thati, dravam ArA AtyaMtara saMzodhanamAM je bastine samAveza karyo je mANasa (saMzodhana karmanI pahelAM) che, te AsthApana-nirUha-rUkSa-bati samajavI | prathama je nehapAna kare che, te e pIvAyelo joIe; paNa anuvAsana basti bRhaNa hoI ] ne tenA dehamAM kamaLapaNuM kare che ane saMzodhanamAM hitakArI nathI; tethI saMzodhanamAM ekatra thaI jAmI gayelA maLane paNa chUTA vamana, virecana, zivirecana, AsthApana ke nirUha pADe che; ema sanehapAna dvArA snigdha thayelA basti tathA raktamokSaNa ke raktastrAvaNue pAMca mANasane karelo veda, mANasanA sUkSma strotakarmathI Abhyantara saMzodhana karI zakAya che. evA rUpa mAgamAM lIna thayelA ke bharAI rahelA pAMca prakAranA AtyaMtara saMzodhana dvArA kAI baLa- | deSane ogALI kADhe che-eTale ke pravAhI vAna mANasanA doSone ja bahAra kADhI zakAya che; rUpe pIgaLAvI nAkhe che. (jethI te dene paraMtu saMzamana karma zarIranA doSone bahAra kADhI saMzAdhana dvArA sahelAIthI bahAra kADhI zakatuM nathI; eTale ke saMzamanathI te doSanA baLanuM zamana ja karI zakAya che. je karma sama ava zakAya che.) 21,22 sthAmAM rahelA doSomAM viSama parNa na kare ane snehana tathA svedanapUvaka ja zedhana karAya viSama thayelA doSone zAnta kare che, te saMzamana zodhanaM harati kSipraM yathAvat saMprayojitam / karma kahevAya che. e saMzamana traNa prakAranuM hoya mantrapUtamabIbhatsaM hRdyaM kArya virecanam // 23 // che; devavyapAzraya saMzamana; jemAM devatAI maMtra-taMtra | ravIndu tu mane tathA tamAmRtA auSadhi, balidAna AdithI doSone zAMta karavAmAM ema barAbara vidhipUrvaka eTale ke Ave che-te devavyapAzraya saMzamana kahevAya che; bIjuM | snehana tathA svedanapUrvakanuM zodhana je saMzamana bAhyalepa Adi dvArA karAya che, ane trIjuM barAbara karAyuM hoya te jaladI doSane dUra saMzamana AtyaMtara pAcana auSadha Adi dvArA kare che, temAMnuM virecanarUpa zodhana maMtrathI karAya che. e saMzamana dvArA madhyama baLavALA pavitra karela abIbhatsa-sUga lAve tevuM na mANasanA madhyama zeSane zamAvI zakAya che; ane tuM hoya ane (dekhatAM ja) hadayane game ke laMdhana Adi zeSaNa karma dvArA mANasanA zarIra- | priya thAya tevuM hovuM joIe, te ja pramANe mAM rahelA alpaSone sUkavI zakAya che, tethI vamana auSadha paNa maMtrathI pavitra ane alpa baLavALA mANasanA alpaSane dUra karavA | abIbhatsa hevuM joIe, kema ke tevuM zeSaNa cikitsA hitakArI che. 19 maMtrathI pavitra karela ane hadayapriya je snehana tathA svedanapUrvaka saMzodhana karavuM zodhana hoya te ja samyaga yoga eTale matha saMzodhanArhe tu snehasvedopapAdite // 20 // ke barAbara yogane pAme che-yathAyogya bamanaM sraMsanaM vA'pi yathAvadupakalpayet / deSane bahAra kADhe che; tema ja ayoga ke je mANasa saMzodhana kamane yogya atigane pAmatuM nathI. 23 snehana-svedana karyA pachI trIjA ane cothA heya, tene prathama sanehana tathA svedana karma | divase dhana pIvAya karyA pachI ja vamana tathA saMsana ke virecana- | si vatI Daddhi vaMturtha svaMsa pive rikI rUpa saMzAdhana kama barAbara vidhithI karAvavuM. | vigate tAruM svasthavRttI tu kSamatA prathama snehana pachI svedana karavuM | je (regI) prathama sanehanadvArA sinagdha cheH vItoDaniruM hRtti phula maFIR | thayo hoya, temaja te pachI jeNe vedana
Page #864
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMzuddhi-vizeSaNIya-adhyAya 7 me 83 karma paNa(se yuM hoya che teNe trIjA divase vamana karAvavuM hoya tene AgalA divase kaphavardhaka ja vamanakAraka auSadha pIvuM ane cothA | AhAra jamADI tenA kaphane bahAra nIkaLavA uchALA divase virecanakAraka-saMsana auSadha pIvuM | mArate karavuM ane jenA pittane dUra karavA virejoIe; ema vikArono samudAya je tha | cana auSadha devuM hoya tene AgalA divase vadhu hoya to te ja pramANe karavuM che; | pramANamAM pravAhI AhAra jamADavo joIe, tethI paraMtu svastha avasthAmAM te potAnI pitta virecana dvArA bahAra nIkaLavA taiyAra thaI IcchAnusAra, vamana ke virecana auSadha sevI jAya che; paNa ethI je UlaTI thAya te vamanakAraka zakAya che. 24 auSadha vamana karAvatuM nathI, paNa ulaTuM virecana kAraka thaI paDe che, ane virecanakAraka auSadha virevamana ke virecana sevyA pahelAMnA AhAra mATenuM sUcana cana karAve nahi paNa vamanakAraka thaI paDe che. kaphavRddhikaraM bhojyaH zvaH pAtA vamanaM nrH||25|| A rogomAM atisnigdha virecana na devuM virecanaM dravaprAyaM snigdhoSNavizadaM laghu / viSe visarpa zvayathau vAtarakte halImake // 27 // tathokliSTakaphatvAcca purISasya ca lAghavAt // 26 // kAmalApANDuroge ca nAtisnigdhaM virecayet / Urdhva cAdhazca doSANAM pravRttiH syaadytntH|| viSanA vikAramAM, visarSa-2tavAnA rogache je mANasa vamanakAraka auSadha pIvAno | mAM, sojAmAM, vAtaraktamAM, pAMDuroganA bheda hoya, tenA AgalA divase kaphanI vRddhi kare | halImaka rogamAM, kamaLAnA rogamAM tathA evo khorAka tene jamADavo joIe tema ja pAMDu rogamAM rogIne vighe vadhu paDatuM snigdha je mANasa, virecanakAraka auSadha pIvAno virecana auSadha na ApavuM. 27 hoya tene AgalA divase lagabhaga pravAhI, virecana pahelAM zarIrane snigdha karasinagdha, uSNa, vizuddha, cIkAza vinAne halako vAnI jarUra khorAka jamADavuM joIe ema karavAthI kapha | nAtAdhArAya vithA uMyutam 28 bahAra nIkaLI javA uchALA mAre che ane sidhAya rA(,)sAkSAya rAma bheLavovanaYI vijhA paNa halakI thAya che tethI doSonI | siMdhamAthA (2) jovA aM klenAra urdhvamArge ke ardhamAge pravRtti vinA je mANasanuM zarIra atizaya snigdha prayatna thaI zake che. 25,26 na heya tene nehayukta virecana auSadha vivaraNa: carake siddhisthAnanA 1lA adhyAya- ApI virecana karAvavuM; paraMtu je mANamAM Ama kahyuM che ke je mANasane vamana auSadha sanuM zarIra nigdha hoya tene rUkSa auSadha pAvuM hoya tene AgalA divase grAmya, audaka tathA ApIne virecana karAvavuM joIe; paraMtu AnUpa-pazu-pakSIonA mAMsarasa tathA dUdhane AhAra je mANasa prathamathI ja rUkSa zarIravALo. jamADe, tethI tene kapha vadhu pramANamAM vadhI hoya tene te IcchAnusAra snehayukta ja jaI ekadama bahAra nIkaLavA uchALA mAre che | virecana daI prathama sanehayukta khorAka tema ja jene virecana auSadha ApavuM hoya | jamADI virecana karAvavuM te yogya gaNAya tene paNa AgalA divase pittane snigdha karanArA kAraNa ke nidha AhAra sivAya ko ane kaphane na vadhAranAra jAMgala-pazu-pakSIonA mANasa virecana auSadhanA vegane sahana mAMsa-rasone tathA yUSono pravAhI AhAra jamADavo karI zake ? 28,29 joIe; tethI tenuM pitta paNa bahAra nIkaLavA vivaraNa: ahIM Ama jaNAvavA mAge che taiyAra thaI jAya che, temaja e mANasane sukhapUrvaka ke je mANasa prathamathI ja vadhu pramANamAM snehavamana tathA virecana thaI jAya che; ekaMdara jene ! yukta zarIravALo hoya tenA doSo bahAra nIka
Page #865
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-khilasthAna navA taiyAra rahetA hoya, tethI tevA atisnigdha karelA mANasanA-zarIramAMthI vamana viremANasane je snehayukta virecana apAya te tenA canakAraka auSadha sahelAIthI dene dUra doSo bahAra nIkaLatA nathI, paraMtu UlaTA srotamAM karI zake che. 31 bharAI rahe che; e kAraNe te atisnigdha ava | vivaraNa: saMzodhana auSadhanA sevana karavA sthAmAM te mANasane rUkSa virecana auSadha ja pahelAM jema snehana khAsa jarUrI che, te ja pramANe ApavuM joIe. paraMtu je mANasa prathamathI ja svedana paNa avazya jarUrI ja che, kemake doSone ghaNA rUkSa zarIravALo hoya athavA uparyukta pitAnA sthAnethI calita karavAmAM snehana-svedana viSavikAra viruddha AdiroganA kAraNe rUkSa zarIra banne anyonya sahAyaka thAya che; ane te pachInuM vALA thaI gaye heya, tene te prathama snehayukata | | saMzodhana auSadha paNa vadhu saraLatAthI kAma AhAra jamADIne ke snehapAna karAvIne snigdha kare che. 31 ke snehayukata ja virecana ApavuM joIe. ahIM mULamAM 29mA zlokanuM uttarArdha "hinAmAra cAn snehana-svedanapUrvakanA saMze dhanathI e pATha rAkhI zarU karyuM che paNa tenA badale zarIranI zuddha "SiAharate " e ja pATha baMdhabesato che. ra9 thathA di mahine vAta sALo ratha vANiTI virecana auSadha uttama asara kare zodhataitAlukya vidhivat rUpA ghRtakumbhAdyathA toyamayatnena nirsyte| jema koI melAM vastrane prathama kSAranitte tathA koSaH fadhAtri rU. | yukta jaLathI bhIMjavIne thoDo samaya rAkhI jema ghInA rIDhA ghaDAmAMthI athavA ghI mUkyA pachI saMzAdhana-sAbu vagere dvArA paDelA ghaDAmAMthI vinA yane sahelAIthI vidhivat baLathI sApha karI zakAya che, pANI bahAra kADhI zakAya che, tema ja te ja pramANe dethI malina thayelA deSamANasanuM zarIra nehadvArA prathama snigdha karAyuM hoya, tene virecana auSadha devAthI tene duSTa zarIrane prathama snehana yukta danadoSa AnAyAse bahAra kADhI zakAya che. 30 | dvArA chUTA paDelA devALuM karI zakAya che vivaraNa: arthAta vamana-virecanarUpa saMzodhana ane te pachI saMzodhana auSadha dvArA aMdaranA auSadhanA sevana karyA pahelAM rahana dvArA zarIrane chUTA paDelA doSone vidhi pramANe baLathI nidha karI doSone je calAyamAna karavAmAM | bahAra kADhI nAkhI zaddha karI zakAya che. 32 Ave, to saMzodhana auSadhanA sevanathI e calita vivaraNa : ekaMdara dethI bharAyela duSTa thayelA doSo anAyAse bahAra nIkaLI jAya che 30 zarIrane snehanapUrvakanA svedanathI prathama chUTA snehananI peThe svedanathI paNa doSanuM karela dethI yukta karIne te pachI je saMzodhana nigamana anAyAse thaI zake auSadha ApavAmAM Ave to taddana zuddha karI snigdhaM viSyandayatyaGgaM khedo (daH) snigdhArdra zakAya che; arthAt saMzodhana auSadha sIdhuM sevAya. minyanam ?', tataH sviIca, rovAna dUti tethI lAbha na thatAM UlaTuM nukasAna thAya che, mepanam II rU II te kAraNe tathA svedana karma karyA pachI ja be ke jema sanehathI snigdha karelA kASThane traNa divasa javA daI vamanamAM kaphavardhaka AhAranuM svedanathI tatkALa IcchAnusAra vicalita karI | prathama sevana karIne tema ja virecanamAM AgaLathI zakAya che, te ja pramANe nehanathI snigdha | pravAhI AhAra dvArA dezane bahAra nIkaLavA karelA zarIrane svedana ke bApha daI narama | tatpara karyA pachI ja vamana ke virecanakAraka auSadha banAvyuM hoya to ema snehana-svedanayukta | dvArA zarIranuM zodhana karAya te ja mArga che. 32
Page #866
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMzuddhi-vizeSaNIya-adhyAya 7 me 805 vamana-virecana pachIne bhojana krama | tatkALa te jaTharAgni maMda ja thaI jAya che, tene vAmita hAM (Dhata) 46 motA | halakA khorAkathI kramaza: pradIpta karI zakAya che. 33 taraze vAttavAritArtha mA che vyiA rUrU jaTharAgni pradIpta thayA pachI kriyA saphala thAya tenAgnirvardhate sUkSmairindhanAraNayo yathA samutthite'gnau saMjAte ma(ba)le dehe ca nirmale // 34 ( viryathA) | vAsasIvArpito rAgaH siddhiM yAtyuttaro vidhiH / je rogIne vamana auSadha ApI vamana | jema nirmaLa svaccha vastramAM raMga caDhAvyo karAvyuM hoya tene prathama laMghana karAvI hoya te barAbara khIle che, te ja pramANe nakeraDo upavAsa karAve ane te pachI zarIramAMnA maLa dUra thAya ane jaTharane halakuM bhojana jamADavuM joIe; ane agni prajavalita thAya, tyAre ja te pachI jeNe vamana-auSadha dvArA vamana karyuM hoya | karavAnI cikitsA-kriyA saphala thAya che. 34 ane virecana-auSadha dvArA jene virecana | e cikitsA siddhi pahelAM kahevAI che karAvyuM hoya tene payA-rAba vagere bhejana | pazcAtra vA thavAthI sthAyitaH rUpa krama sevaDAvavo te ISTa gaNAya che, tethI tamArANatattara hita siddhihAdatA | jaTharane agni pradIpta thAya che; jema nAnAM e cikitsAkriyAmAM je ayoga, atilAkaDAM nAkhavAthI athavA araNinAM nAnAM | yoga, hInAga ke mithyA yoganA kAraNe je lAkaDAM hemavAthI araNa-kAcho vadhu prajavalita | koI upadrava thAya che, tene maTADavA mATenI thAya che, tema vamana-virecana sevyA pachI | cikitsA paddhati pahelAM siddhisthAnamAM TUMkamAM halakA khorAka khAvAthI ja jaTharAgni pradIpta | tathA vistArathI kahela che. 35 thAya che. 33 kherAkanA bhedo kahevAnI pratijJA vivaraNa: vamana ke virecana auSadhathI vamana | toDAvavAEUR vivAha saMvarane rUA ke virecana thAya te pachI rogIe prathama zakya | saMrvatra trividhA jethI saMsava vidhIyA hoya te eka nakeraDo upavAsa karI levo ane | akSaravivAvena tato gUSato laH A rU7 te pachI halake khorAka amuka divaso sudhI cAlu | ema upara kahela saMsarjanakrama ke regIrAkho jethI jaTharAgni pradIpta thAya che. AvA pradIpta thAya che. AvI | nA rAkano krama kahyA pachI have annanI AzayathI carake siddhisthAnanA 1 lA adhyAyamAM | | banAvaTanA bhede kahevAmAM Avaze. 36 saMsarjanakrama ke bhejanakrama Ama darzAvyo che : zodhana auSadha sevyA pachI rogIne prathama payA (samagra Ayurveda zAstramAM saMsarjanaAdi kramathI anukrame AhAranuM sevana karAvavuM; bhajanakama vageremAM upayogI traNa prakAranI jemake prathama pevA, te pachI vilepI, te pachI ! peyA banAvavAmAM Ave che; eka akRta akatayUSa te pachI katayuSa. te pachI rogI je cUSarUpe, te pachInI bIjI kRtavRSarUpe ane mAMsAhArI hoya te mAMsarasa, vagere dhIme dhIme trIjA mAMsarasa-gRSarUpe taiyAra karAya che.) 37 AhAra ApyA karavo joIe. carake sutra uparyukta traNa piyAnA bhedanuM lakSaNa sthAnanA 15mA adhyAyamAM paNa 12 annakALa | thataDhavA pUrva rIpanAvAyusAdhitA darzAvyA che; arthAtu saMzodhana pachInA 7 divaso | tAni(A )dA, kriyA cAra, sudhI peyA Adi halako AhAra ApyA karI sAtamo | viziSThavavIpanA | divasa ema vIte ane tene jaTharAgni pradIpta thAya | tadrava tRtIyA tu saMtA mAtrathaT IrUdrA tyAre ja e rogIne teno mULa AhAra ApavAnI temAMnI pahelI je peyA kRtayuSarUpe taiyAra regyatA joI zakAya che; bAkI saMzodhanathI | karAya che, tene vadhu pramANayukta jaLamAM
Page #867
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-khilasthAna * * taiyAra karAya che ane lavaNa vagaranI koI paNa ekanuM bevAra sevana karavuM ane rakhAya che, tethI e dIpanIya bane che je rogInI zuddhi khUba sArI rIte karAI eTale ke jaTharanA agnine vadhu pradIpta | hoya te upara kahela peyAomAMthI koI paNa karanAra bane che; ane bIjI je peyA ekanuM traNavAra sevana karI zake che. 41 akRtayUSa rUpe taiyAra karAya che, temAM kaMIka vivaraNa: A zlokane artha Ama paNa thoDA pramANamAM lavaNa nAkhavAmAM Ave samajI zakAya che. je rogInI zuddhi khUba ochA che ane tethI te pahelInA karatAM halakI pramANamAM thaI hoya te mANase uparyukta piyAmAMnA hAI ochA pramANamAM dIpana hoya che, ane eka akRtayuSanuM sevana eka ja vAra karavuM joIe te ja pramANe je trIjI peyA, mAMsanA paraMtu jenI zuddhi madhyama pramANamAM karAI hoya rasarUpe taiyAra karAya che, te te snehathI tenAthI uparyukta payAmAMnI be akRtayUSa tathA kRtaamuka pramANamAM saMskArI karelI paNa yUSanuM bevAra sevana karI zakAya che; ane je hoya che. 38 rogInI zuddhi uttama prakAranI karAI hoya teNe upayukta payAdikama viSe vadhu spaSTatA akRtayUSa, kRtayUSa tathA mAMsarasa-e traNenuM sevana arthava rzno cUkato mataH rU2 traNavAra paNa karI zakAya che. 41 mandAmlalavaNasnehasaMskAraH syAt kRtaakRtH|| Arogya icchanAre sava saMzAdhana anudhyktsnehaamllvnnH kRtayUSaH susNskRtH||40|| sAra uparyukta saMsajanakama seva evameva rasaM vidyAdimaM peyAdikaM kramam / imAM peyAdisaMsargI sarvasaMzodhanopagAm / jemAM lavaNa tathA sneha avyakta hoyamAthAma leta svArthe pratimonanam Ara eTale ke bahu ja ochA pramANamAM hAIne vayitva viddhAnna gurvArtha tha-vettA spaSTa anubhavAya nahi, tene "akRtayuSa" upara darzAvela e peyAdi saMsarjanamAnya che, paraMtu jemAM thoDI khaTAza, kama ke bhejanakama harakeI saMzodhanane lavaNa tathA sanehano saMskAra paNa karAyelo anusare che eTale ke harakoI prakAranuM hoya te "kRtAkRtayUSa" kahevAya che tema ja saMzodhana jeNe sevyuM hoya teNe ArogyanI jemAM saneha, khaTAza tathA lavaNa vyakta IcchA rAkhI upara kahela te payAdi saMsarjanahAI spaSTa anubhavAya che, te sArI rIte krama avazya levo joIe ane te pachI saMskArI karelo "kRtayUSa' kahevAya che ane jyAre svAthya prApta thAya tyAre viruddha e ja pramANe mAMsana rasa paNa sneha khorAkanA tyAgapUrvaka ane bhAre tathA lavaNa Adi sAtheno ane te vinAne paNa asAmya je khorAka hoya tene paNa taiyAra karI zakAya che; ema upara darzAvela choDIne potAnuM prakRti bhojana eTale ke e piyAdikama jANa, 39,40 potAne mULa asalI-ArogyanI avae payAdinA sevana viSe sthAmAM sevele kherAka seva. 42 lagAvA mA triA zreSTha zuddhimati izA vamana Adi auSadhanA pramANa - je rogInI zuddhi jaghanya eTale khUba AdinuM prayojana ochA pramANamAM thaI hoya teNe uparyukta ataH pUrva pravAmi pramAviyogana[ nkarUA payA AdimAMthI kevaLa ekanuM ja ekavAra yamanIyAvAthaNa vozatha: HTT sevana karavuM jenI zuddhi madhyamarUpe karAI mAtrA, mAthA trathI, davA Dho, tavardhA vivAda hoya teNe uparyukta traNa peyAomAMthI have vamana, virecana Adi auSadhanA
Page #868
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMzuddhi-vizeSaNIya-adhyAya 7 mAM pramANa AdinuM je prayojana che eTale. che; kAraNa ke te siMdhavayukta garama pANuM. ke te mATenuM je cagya pramANa AdinI je ajIrNamAM pIdhuM hoya te sArI rIte jarUra che, tene huM kahI batAvuM chuM. vamana | ubakA karIne badhAMya ajIrNane moDhA dvArA karavA mATe je kaI kaSAya ke kavAtha pIvAne | tarata ja bahAra kADhI nAkhe che. 47 hoya te tenuM vadhumAM vadhu pramANa cAra | vivaraNa: je ke carake sUtrasthAnanA 15 mA. aMjali 64 talA laI zakAya che; madhyama | adhyAyamAM kapha-ogALavA mATe madha tathA seMdhavanA pramANa traNa aMjali 48 talA laI zakAya | cUrNathI mizra karela-mIDhaLa phaLanA kavAthane upayoga che ane thoDAmAM thoDI ochI mAtrAnI | karavA Ama jaNAvela che ke-"che nAgatithi aMjali 32 tolA laI zakAya che; paraMtu | rAmudUrta kArAi trAhmakhAna svaritavAnane prayuIvirecana mATeno kaSAya ke kavAtha je pI | mArIfmamitrita madhu-madhu-saidhava-ifLatopaTTihoya te upara kahela mAtrAomAMthI adhIra | tAM manajhaSayamAtrA vA'-pachI vadhe uttama adhI mAtrA sevavI joIe. 43,44 nakSatra, tithi, karaNathI yukta uttama mudate brAhmaNo ( vamana mATene khAsa kavAthI pAse svastivAcana karAvI teoe Apela puruSaM puruSaM prApya doSANAM ca balAbalam / AzIrvAdathI maMtarelI ane madha, jeThImadha, madanasya phalakAthaH pippliisrsspaanvitH||45|| siMdhava tathA phANita-apakava goLanI rAbathI grahaghnyA vA sa evA'tha pttolaarissttvtskaiH|| mizra karela mIDhaLaphaLanA ukALAnI yogya mAtrA gujjo vAgha ziyana vAna madhuca ja kaddA | (AgalA divase khAdha | (AgalA divase khAdhelA khorAkanuM je ajIrNa vamanArthe vidheyaH syaanmdhusaindhvmuucchitH| / na thayuM hoya to) rogIne pAvI; ema te kavAthanI harakoI mANasane udezI tenA denA mAtrA paNa ajIrNamAM na ja apAya e dhyAnamAM baLa-abaLane anusarI mIDhaLaphaLano kavAtha levA jevuM che. e ja AzayathI carake sUtrasthAnanA karavo joIe, te kavAthamAM pIparanuM cUrNa 15 mA adhyAyamAM vamananA vidhAnamAM rogIne tathA lAla sarasa paNa nAkhavA joIe. | 'suprIma' e vizeSaNa ApIne sUcavyuM che athavA dhoLA sarasava nAkhI zakAya; tema ja ! ke jene AgalA divase khAdhele kherAka-barAbara paravara, lIMbaDo tathA iMdrajava paNa temAM pacI gayo hoya tene ja vamanakAraka auSadha ApI. nAkhI zakAya che athavA priyaMgu-ghauMlAno | zakAya che, paraMtu ajIrNamAM te ahIM jaNAvyA kalaka ane jeThImadhane kalaka paNa te kavAthamAM | pramANe saMdhavanA cUrNathI mizra karela sahevAya tevuM garama pANI ja pIvA ApavuM; tethI paNa mizra karI zakAya che ane madha tathA siMdhavanuM ajIrNane bhAga uchALA mArIne moDhAthI bahAra cUrNa paNa (pItI veLA ) temAM mizra karI nIkaLI jAya che. 47 zakAya che. 45,46 A upAyathI ajIrNAza bahAra uparane kavAtha ajIrNamAM upayogI nathI na nIkaLe to? na tvajINe, hitaM tvatra lavaNoSNAmbu kevalam // 47 // yadyevamAma viSTambhAnnApaiti tata uttaram // 48 // taddhi sarve samuklizya mukhenAzu vinirharet / | vacAjagandhAmadanapippalIbhistaduddharet / paraMtu je mANasane ajIrNa thayuM hoya | anyU rA(Q)vikleima7ogavAi tyAre vamana mATe upara kahela mIDhaLane kahyutpasTana sTADhAvatu tu A kvAtha hitakArI thatuM nathI, paraMtu te ava | tatvArthopRSAnAM dino ma i 50 | sthAmAM to lavaNathI mizra kareluM sahevAya | upara darzAvyA pramANe garama pANImAM tevuM garama pANI ja kevala hitakArI thAya | lavaNa nAkhI pIvAmAM Ave, chatAM viSTabha
Page #869
--------------------------------------------------------------------------
________________ 828 kAzyapasaMhitA-khilasthAna nA kAraNe eTale ajIrNa bhAga aMdaranA | ruvAMTA khaDAM thatAM dekhAya tyAre te cina bhAgamAM sajajaDa thaI gayo hoya ke tethI tene | uparathI vaidya jANavuM ke deSa tenA sthAnethI Ama-ajIrNa je bahAra na nIkaLI Ave | khasavA mAMDyo che, te pachI e rogIne te te pachI vaja, ajamo, mIDhaLa ane | Apharo thAya che, ane page goTalA caDavA pIpara eTalAMnuM cUrNa garama pANI sAthe | mAMDe, tyAre jAhera karavuM ke have deSa rogIApIne te ajIrNazane bahAra kADhI | nA keThAmAM AvI pahoMce che, te pachI e nAkhave; athavA bIjA kakarUpe karela sUga | rogIne hullAsa-meLa-ubakA AvavA mAMDe upajAve ane kaMTALe lAve evAM auSadhe | ane moDhAmAMthI cAre bAjuthI pANI vachUpAIne athavA moDhAmAM AMgaLI nAkhIne | TavA mAMDe tyAre te cihana uparathI deSane ke kamaLanuM nALa moDhAmAMthI gaLAnI aMdara | meDhAnI samIpe Avela jANuM laI te utArIne ke sukha thAya tema gaLAne masaLI | regIne lavaNa nAkheluM pANI vAraMvAra nAkhIne athavA rogInA paDakhAM, peTa ane ! cheka gaLA sudhI pAIne te deSane moDhAnI paDakhAMne pIDI-dabAvIne ke masaLI-mAlisa | bahAra kADhI nAkhavo. 51-53 karIne paNa moDhAmAMthI te ajIrNa bhAga vivaraNa: ahI sukRtane Avo abhiprAya bahAra nIkaLI jAya tevA prayatno karavA.48 | paNa che ke, rogIne vamanakAraka auSadha pAyA pachI keTaloka kALa rAha joIne vize potAnA hAthane vamana auSadhi regIne pAyA pachInAM agnithI tapAvI te rogInA keThA para vAraMvAra vamanakAraka cihane thoDo thoDo zeka ApyA karavo jarUrI hoya che, pItavantaM ca vamanaM muhUrtamanupAlayet / / tethI doSa ogaLe che. 51-53 vidAhapUrvaH khedo'sya yadA bhavati sarvataH // 51 // | vamananA vegenI saMkhyA viSyandamAnaM jAnIyAttadA doSaM bhissgvrH|| lomaharSeNa cAnvakSaM sthAnebhyazcalitaM tathA // 52 // yAvat syuraSTau SaGvA'pi vegAzcatvAra eva vA // 54 AdhmAnodveSTanAbhyAM ca nirdizet kosstthmaashritm| ApittadarzanAdvA'pi doSocchitterathApi vaa| hallAsAsyaparisrAvaizcAmukhIbhUtamuddharet // 53 // vamana thavA mAMDe tyAre tenA vego uSNAmbu lavaNopetaM pItvA''kaNThaM punaH punH| ATha, cha ke cAra ja thAya che; athavA pitta je rogIe vamana auSadha pIdhuM hoya, bahAra nIkaLatuM dekhAya ke deSane samULo nAza dekhAya tyAM sudhI paNa vamananA vege tenI pAchaLa eTale ke rogIne vamana auSadha AvyA kare che. 54 pAyA pachI eka muhUrta--be ghaDInA samaya vivaraNa: A saMbaMdhe carake siddhisthAnanA 1 sudhI rAha jovI eTale ke vamanakAraka lA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke- nanyanadhya-prave auSadha pIdhA pachI be ghaDI jeTalA samaya vezcaravAra dRSTA vane SaTaNI '-vamananA vega yAra Ave sudhI tenI asara thavAnI vATa jevI; paraMtu | to jaghanya cha Ave te madhyama ane ATha Ave te teTale samaya vItI jAya te pachI vamana | uttama prakAranuM vamana thayuM gaNAya che. athavA vama thavAnI taiyArI thAya te vakhate e rogIne | pahele kapha bahAra nIkaLe ane te pachI chelluM pitta vizeSa dAhapUrvakane sveda thAya eTale ke | nIkaLe tyAM sudhInuM vamana thAya te uttama gaNAya che; athavA te prakAre thAya tyAM sudhI vamanakAraka parasevo thavA mAMDe tyAre uttama vaidya te lakSaNa | auSadha, rogIne ApavuM joIe; A saMbaMdhe uparathI jANI levuM ke "have deSa vizeSa paNa carake siddhisthAnanA 1 lA adhyAyamAM Ama karI jharavA lAgyo che-egaLavA ke pIgaLavA | kahyuM che ke pittAntaniSTha vanane tathaavamana * lAgyo che; te pachI e rogIne pratyakSa tenAM | auSadha rogIne tyAM sudhI ApavuM joIe ke tene
Page #870
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMzuddhi-vizeSaNIya-adhyAya 7 me 829 vamanamAM chelluM pitta bahAra Ave ane te pachI | AvI paribhASA maLe che-"atra kathA-ardhadrayochelo vAyu bahAra nIkaLe; Avo ja Azaya carake | rApatramu, tatrAnta-vamane vike 2, tathA rofsiddhisthAnanA 1 lA adhyAyamAM paNa Ama darzAvyo tamokSaNe I garvatrayodarAparuM prathama durmanISiH || marpena che ke- "mAra 5: zaramathAnizca zaiti sabhya | zrI govarA-sAdhekArA hRtyitha"--ahIM vamana, vakataH sa hRg:"-je regAne vamanakAraka auSadha | virecana tathA rudhirastrAvaNamAM prasthanuM pramANa 16 pAyA pachI anukrame prathama kapha bahAra nIkaLe, pachI pala ke 64 tolA levAtuM nathI, paNa ardha pala pitta bahAra nIkaLe ane chelle vAyu bahAra Ave | | ochA tera pala 12 pala-50 tolA levAya che; tyAre vaidya jANavuM ke A rAgIne vamana auSadha chatAM temAM A matabheda paNa che ke ahIM eka sArI rIte asara karI zakahyuM che. 54 prastha 13mA pala-54 tolA paNa laI zakAya che. 55 vamanamAM doSanuM pramANa keTaluM vamanathI doSa bahAra nIkaLI bahAra AvavuM joIe? gayAnAM lakSaNe mAnapramANato vaikAdhyadviprasthasaMmitam // 55 // nirAmagandhaM sodgAraM yAvat piitmpicchilm||56 pItAdabhyadhikaM yat syAt sdossstdvinirgme| yadA vikaluSaM vAntaM dRzyate'mbu prtigrhe| vamanamAM bahAra nIkaLelA deSanuM pramANu guNyA zArApaNAM TAghAM jamAavam IIchA eka prastha-50-54 tolA bahAra nIkaLe, te mArge na cAcarthamANa virAmatA ja ghanya-hIna thayelI zuddhi samajavI; deSanuM | sonidetopaNa hinyatAni nirava pa8, pramANa doDha prastha eTale 75 ke 81 tolA | rogIe vamanakAraka je auSadha pIdhuM bahAra nIkaLe to tethI madhyama zuddhi thaI hoya te vamana dvArA bahAra nIkaLI jAya, che, ema jANavuM; ane jyAre vamanamAM | temAM "Ama" ke apakava annarasanI gaMdha na deSanuM pramANu be prastha-100-100 tolA | hAya, oDakAra sAthe te bahAra nIkaLe, ane bahAra nIkaLe tyAre vadhe samajavuM ke vamana tene pAtramAM jhIlI levAya tyAre pizkeila dvArA uttama zuddhi thaI che; ekaMdara jeTaluM | -cIkAzathI te rahita hoya; temAM kaluSavamana auSadha pIdhuM hoya tethI adhika | paNuM ke malinatA paNa na hoya; paraMtu pramANamAM je vamana thAya, te e vamana dvArA kevaLa pANI ja dekhAya; tema ja rogInAM deSa bahAra nIkaLavAmAM yogya gaNAya che. 55 | kUkha, chAtI, gaLuM tathA mAthuM halakuM thayela. vivaraNa: carake siddhisthAnanA 1lA adhyAya | jaNAya; rogamAM komaLatA ke nyUnatA thayelI. mAM A saMbaMdhe Ama kahyuM che ke- pittAntaniSTha | lAge, atizaya glAni tathA kRzatA paNa vamana vireja'-vamana dvArA dezanuM pramANu pitta na thAya; rogIne pitAne utsAha tathA sudhInuM bahAra nIkaLe te yogya gaNAya che eTale vizada-AtmatA eTale nirmaLa cittano anuke vamanamAM chelle jyAre pitta bahAra Ave tyAre vize jANavuM ke vamana yogya pramANamAM thayuM che; bhava thAya, tyAre tene deSa saMpUrNa bahAra athavA virecana auSadhathI gudA mArge jeTalo doSa nIkaLI gayo che, ema vadhe tenAM e lakSaNe bahAra nIkaLavo joIe, tethI ardhA doSa vamana- jAheramAM kahevAM. pa6-58 kAraka auSadhathI mukha dvArA bahAra nIkaLavo joIe; vamana pachI bAkInA doSa nasya ahIM vamana dvArA nIkaLatA doSonuM pramANa dvArA dUra karavA prasthathI jaNAvela che, paraMtu A vanavirecanamAM zirogataM tatazcAsyata (tai)laiH svinnasya dehinaH / doSanuM je pramANa levAya che, temAM prasthanuM pramANa 16-pala-64 tolA samajavuM na joIe, paraMtu ropAvarouM na dhUmapAna vA paII 13 5la ke 12aa pala-eTale ke, 54 telA ke upara jaNAvyA pramANe vamana-auSadha 50 tolA levAya, te barAbara che; A saMbaMdhe ) dvArA vamana thayA pachI doSa dUra thAya,
Page #871
--------------------------------------------------------------------------
________________ 800 kAzyapa saMhitA- khilasthAna chatAM te rogIne mastakamAM je deze bAkI tathA pIpara ane siMdhava sAthe triphalA rahyA hoya, teone dUra karavA mATe e rogIne ApIne te rogIne virecana karAvavuM; athavA prathama vedanathI yukta karI nasya dvArA ke gaMdharva taila eTale eraMDiyuM tela (dUdha dhUmrapAna dvArA dUra karavA joIe. 59 | sAthe) apAya e neha-virecana zreSTha vamana tathA namyakama pachI saMsajanakama | gaNAya che. 61,62 karIne virecana karAvAya vadhu virecana yogo yathAzuddhi tatazcainaM saMsargeNopapAdayet / dazamUlakaSAyeNa jAGgalAnAM rasena vA / harItakyA grahaghnyA vA kalpoktaM syAdvirecanam // 60 drAkSAkvAthena vA yuktamathavA dIpanAmbunA // 3 // ema vamana tathAnasyakarma dvArA saMzodhana | trivRkSamiyAnAM vA navAM mUtra saMyutA.. karyA pachI e rogIne saMsaga dvArA tRpta drAkSa trivRtAvA thivA trivRtAnkA . karo eTale ke yogya bhojana jamADI levuM athavA dazamULano kavAtha ApIne ke joIe. te pachI 15 divasa vIte tyAre | jAMgala mAMsanA rasano upayoga karAvIne haraDenuM cUrNa ke grahaddI-dhoLA sarasavanA | athavA drAkSanA kavAthathI yukta ke dIpanIya cUrNa dvArA kokta-zAstramAM kahelI vidhi | jaLathI yukta nasetara, drAkSa ke haraDenuM pramANe virecana karAvavuM joIe. 60 | cUrNa ApIne jeke gomUtranI sAthe athavA vivaraNa : ahIM Ama samajavuM ke je rogI- | drAkSa sahita nasotara ke nIce kahevAtA ne vamana auSadhadvArA vamana karAvyA pachI virecana | trivRtASTaka cUrNa ApIne virecana karAvavuM. auSadhadvArA je virecana karAvavuM hoya, tene eka trivRtASTaka cUrNa ane tenA guNe pakhavADiyuM javA daI pharI pAchuM snehana tathA svedana | pRSNa trijJAta yU vimasTa karma karAvyA pachI virecana auSadha ApI zakAya che. | samari, jaja tvatra 1STUTI trivRta dipA A saMbaMdhe suzrute paNa Ama kahyuM che ke-"pakSAt kavarazramazvAsaNAmathakSanA vido vAntakSya "--jene vamana auSadha ApI vamana | jAmivivANi mUtrajIMvanimldada karAvyuM hoya tene je virecanadvArA virecana karA- haraDe, trijAtaka-taja, tamAlapatra ane vavAnI jarUra jaNAya to eka pakhavADiyuM javA elacI; nyUSa-trikaTu ke sUMTha, marI ane daIne pharI pAchuM snehana tathA svedana karma karAvI | pIpara, vAvaDiMga, AmaLAM tathA nAgaramotha haraDe ke dhoLA sarasavadvArA virecana karAvavuM. 60 eTalAM dravyo samAnabhAge levAM, pachI teonuM ( virecana-auSadhanA yogo cUrNa karI tenAthI chagaNI sAkara ane pippalIsaindhavopetA pathyA vA trivRtAyutA / / AThagaNuM nasetaranuM cUrNa mizra karavuM e zrata rAjadharuM kSInAtha phena vA II II | cUrNa mANasanA javara, zrama, zvAsa, kAsatriphlaa vA trivRdyuktA sghRtvyosssaindhvaa| udharasa, pAMDuroga, kSaya, krimie, viSa, tathA dharvatai8 vA zreSTha naivivanam darA | azatru tathA mUtrakRcchano nAza kare che. 6pa,66 pIpara tathA saMdhavanuM cUrNa sAthe ( virecananA vege ane pramANa haraDenuM cUrNa athavA ukALeluM garamALAnuM | zAvare, vaza mane, trizaduttA cUrNa-eTale ke garamALAno kavAtha dUdhanI | triraMtuuthAmAT: dhavane chA sAthe ke mAMsanA rasanI sAthe ApIne eAchA virecananA daza vego, madhyama virecana karAvavuM; athavA nasotaranI sAthe | virecanamAM 15 vego ane uttama virecanamAM triphalA ApIne ke ghI, vaiSa-sUMTha, marI | 30 vego hovA joIe; tema ja be prastha
Page #872
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMzuddhi-vizeSaNIya-adhyAya 7 me 871 kare 100 tolA ke 108 tolA maLanuM virecana thAya-eTale ke virecanarUpa kriyA lagAre thAya te hIna, traNa prastha 150 ke 162 | lAgu ja na thAya; ke virecanakArI auSadhatelA maLanuM virecana thAya te madhyama | ja kevaLa bahAra nIkaLI jAya; A badhAM ane cAra prastha-200 tolA ke 216 talA | virecana ke vamanakArI auSadhanAM lakSaNe maLanuM pramANa virecana dvArA bahAra nIkaLe, ahIM kahyAM che. 68,69 te te uttama virecana thayuM gaNAya che. 67 | virecanane atiyoga maTADavAno upAya vivaraNa: carake siddhisthAnanA 1 lA adhyAya- udAtta vikAre sthAnikonu dha aa 70 || mAM virecananA madhyama prakaraNamAM 15 nA sthAne madhukAdivipakkaM vA tailaM tatrAnuvAsanam / 20 vego kahyA che. 67 virecanakArI auSadhanA atiyogano virecanamAM dene nIkaLavAne krama anubaMdha ke anusaraNa thAya ane te kAraNe vipittakaphasaMmizrAH savAtAH syuryathAkramam / je kaI vikAra thAya, to tene maTADavA sAru pittANAnA vamane FIchatA padA ghI pIvuM; athavA jeThImadha Adi auSadhanA samyagyoge'tiyoge'tipravRttiH shonnitottraa|| kalakathI vizeSe karI pakaveluM tala taiyAra karI anekavRttiH jijItADalpoDapivAdara tenuM anuvAsana sevavuM eTale ke "madhukAdivicaM varSo graMza vauSadhanimaH | parva talanI anuvAsana bastino prayoga : virecanamAM pahelI viSTA, pachI pitta, | pachI kaka ane chello vAya e anakame vamana ke virecanane ayoga ke mithyAbahAra nIkaLavAM joIe; ane vamanamAM ga thayo hoya to zuM karavuM ? paheluM kAtharUpa oSadha, pachI kapha, pachA! tukta ku vA zidha thAnvitam II7zA pitta ane chello vAyu bahAra nIkaLe te | yaduvo #i 2 pApaDanA gya gaNAya che; ema virecana tathA vamana ! tuveruM ramazo mUya nirdhAzvatra virodha 72 nA samyaguyogamAM doSane nIkaLavAno krama je rogIne vamanakArI auSadhano ke jANa; paraMtu virecananA ke vamananA virecanakArI auSadhane ayoga ke mithyAatiyogamAM to te te doSo vadhu pramANamAM yoga thayo hoya, tethI barAbara yogya prakAre bahAra nIkaLe che ane chelluM lohI bahAra ! vamana ke virecana je na thayela hoya to. nIkaLe che, paraMtu virecanano ke vamanane je che evA durvAnta ke durnirikta rogIne karI ayoga thayo hoya to vamana ke virecananI snehapAna karAvI snigdha dehavALo karI bilakula asara ja na thAya athavA viparIta | baLayukta kare; ane ema karyAthI te je mArge pravRtti thAya eTale ke vamanakArI auSadha baLayukta thayelo jaNAya ane tenA dehamAM hoya chatAM te gudAmArge pravRtti karI virecana deze ghaNuM hoya tema ja teno jaTharAgni je kare athavA virecanakArI auSadha heya, tIrNa hoya te tene bIjA divase pharI chatAM gudAmArga pravRtti na karI UrdhvamArge - | vamanakArI ke virecanakArI auSadha pAvuM, paraMtu moDhathI maLane bahAra kADhe; athavA bahu ja e rogI je durbala hoya to pharI tene thoDA pramANamAM vamana ke virecana thAya; kramazaH bIjA ja divase auSadha na ApI athavA vibhraMza thAya eTale ke koThAnuM snehana tathA svedana karmathI yukta karI vizekoI aMga pitAnA sthAnethI khasI jAya dhana karavuM; eTale ke vamana ke virecanarUpa ke gudAbhraMza thAya athavA karmane dhaMza | vizodhana karma mATe pharI tene te te vamanakArI
Page #873
--------------------------------------------------------------------------
________________ 83ra kAzyapa saMhitA-khilasthAna ke virecanakArI auSadha tatkALa bIjA ja je rogIne vamana auSadha ke virecanadivase na ApI kamazaH thoDuM thoDuM amuka kArI auSadha ApyuM hoya tethI tene yogya divasanA aMtare te te auSadha ApyA karI prakAre vamana thayuM na hoya ke egya prakAre tenA koThAnI zuddhi karavI. 71,72 | virecana thayuM na hoya athavA je rogIne vivaraNa: ahI A abhiprAya che ke vamananA kaTho-vadhu kaThaNa hoya, tethI jene vamanake virecananA ayogamAM ke mizyAgamAM A bAbata auSadhanI barAbara asara thaI na hoya te dhyAnamAM levI joIe ke rogI baLavAna che ke nahi ? tenA doSone dUra karavA ke zamAvavA mATe tene jaTharAgni sAre che ke nahi? je rogI baLavAna saMzamana prayogo dvArA cikitsA kadI na karavI heya, jaTharAgni paNa sAre heya te tene bIjA ja paNa tene pharI pharI kramazaH snehathI snigdha tathA divase pharI snehanathI snigdha ane svedanathI yukta vedanathI yukta karyA karI te te saMzodhananAkarI vamana virecana mATenuM auSadha pharI ApavuM dvArA ja zuddha karavA prayatna karavo joIe. ane te dvArA tene kaThe zuddha karavo; paraMtu jene temAM A bAbata dhyAnamAM levI joIe ke vamanane ke virecanane ayoga ke mizyAga thaye virecananuM te auSadha hRdayane priya thAya hoya, te rogI zarIre je durbaLa hoya ane tene tevuM hovuM joIe ane atizaya durgadhI. jaTharAgni paNa nabaLo hoya to tene zuddha karavA pharI na hoya; chatAM te virecana auSadha rogInA. utAvaLa na karavI, paNa kramazaH dhIme dhIme amuka hadayane priya thAya tevuM hoya paNa atizaya divasanA aMtare AMtare pharI pharI snehathI snigdha gabadhI hoya, ajIrNamAM apAyuM hoya ke ane svedanathI yukata karyA karI thoDuM thoDuM atizaya vadhu pramANamAM apAyuM hoya te vamana virecana mATenuM auSadha ApyA karI auSadha bhale anuloma pravRtti kare tevuM kramazaH dhIme dhIme tenA kaThAne zuddha karava; paraMtu hoya, topaNa evuM te auSadha je pIvAyuM hoya tevA rogIne zuddha karavA mATe je utAvaLa karAya che to kakathI copAsa chavAI jaI te UrdhvamArge vamanane ke virecananA auSadhanI mAtrA tarapha paNa gati kare che eTale ke virecanakArI na dhyAna na apAya to tene e vamanakArI ke vire thaI UlaTuM vamanakartA thaI paDe che, ema te canakArI auSadha dvArA vamanane ke virecanane ati auSadha vaDe jene vamana karAvyuM hoya te yoga tha saMbhave che; ekaMdara rogIne kaTho joI; te rogIne prathama eka laMghanarUpa upacAra tapAsIne tema ja tenA zarIranuM baLa keTaluM che, te ! karAvI cArebAjuthI snigdha karyA pachI pharI paNa dhyAnamAM laI vamana ke virecana auSadha apAya te ja 5 gaNAya ekaMdara regI baLavAna hoya ane virecanarUpa auSadha ApIne virecana karAvavuM tene jaTharAgni paNa sAre hoya te tene tIkSNa joIe. 73-74 jene ApeluM vamana auSadha jo vamanarUpa saMzAdhana oSadha ApavuM; paraMtu rogI nirbaLa hoya to mRdu-kamaLa saMzodhana ApyA adhomALe jAya to? karI kramazaH tene zuddha karavo joIe. 71,2 | satyarthAthI vizuddhAmAthI vA III saMzAdhana kamamAM vadhu jarUrI sucana | mAhitasthAnuyogya sthAne vamana traNetA. na tu duzchadainaM jAtu krUrakoSThamathApi vaa|| tasya saMsargamAtreNa parizuddhirvidhIyate // 6 // tayoH saMzamanairdoSAn bastibhirvA zamaM nayet // 73 // vala durbalasyAlpadoSasya mRdu saMzodhanaM hitam / ahRdyamatidurgandhamajIrNe cAti vA bahu / je mANasanuM zarIra atizaya sinagdha yazAnuDhomi timUrve yAti vRitam IIchA hoya athavA jene AmAzaya -(kapharahita saM mata vitta vA nirdhA vijetA | hAI)vizuddha hoya, tene adhevAyu je anu sa. sA.
Page #874
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMzuddhi vizeSaNaya-adhyAya 7 me 833 loma gati karI rahyA hoya, tene je vamana- koI rogIne yogya mAtrAmAM virecana kArI auSadha apAya te te UrdhvamArgo | thaI jAya, chatAM tene uparAuparI je gati na kare, paNa adhomArge ja gati kare- oDakAra AvyA kare, te tenA bAkI rahelA ke vamanakArI na thaIne virecanakArI | auSadhane vamanakArI auSadhadvArA jaladI thaI paDe che te mATe evA mANasane mAtra bahAra kADhI nAkhavuM joIe; paraMtu viresaMsarga eTale ke tevA prakAranAM bhajano | cananI je atipravRtti thaI hoya ke atiyoga dvArA ja zuddhi karavAmAM Ave che, paraMtu thaye hoya athavA vamana ke virecanakArI je mANasa zarIre durbaLa hoya ane auSadha pacI gayuM hoya to staMbhanakAraka tethI ja jenAmAM doSo thoDA hoya tene auSadho dvArA upacAro karavA eTale ke to (zuddha karavA mATe) kamaLa saMzodhana staMbhana auSadhethI te virecananA atiyogane ApavuM, te ja hitakArI thAya che. 75,76 thaMbhAvI de. 79 uSNa jalapAna doSonuM anulomana kare che phalatipUrvakanuM virecana kyAre? vigRhItAcirAhoSaiH stokaM stokaM vrjtydhH||77|| dIptAgneH krUrakoSThasya bahudoSasya dehinH||8|| uSNAmbupAnaM tatra syAdAnulomyakaraM param / / sodAvartasya nirvAhya purISaM phalavartibhiH / jyAre keI virecana auSadha doSo vaDe sudhAravatristha vidyAdi vartam 8zA, vizeSe karI grahaNa kareluM thAya che, tyAre je rogIne jaTharAgni pradIpta hoya, jeno te lAMbA kALe thoDuM thoDuM nIce jAya che. koThe kaThina hoya, jenAmAM deze ghaNuM sthitimAM garama pANI pIdhA karavuM te hoya, ane je mANasa udAvartano rogI (danuM) atyaMta anulemanapaNuM karanAra hoya tenI vijhAnuM prathama phalavatio dvArA thAya che. 77 nirvAhaNa karavuM; eTale ke potAnA sthAnethI saMzAdhana auSadha la karanAra thAya to? vijhAne khaseDI kheMcI lAvavI; te pachI roNo mAro nordhanadhati 78 | sanehanathI sArI rIte sinagdha ane svedanathI sazUle meSaje jantoH svedaM ttraavcaaryet|| svedayukta zarIravALA karelA te rogIne vaidya je kALe saMzodhanakArI auSadha apAyuM virecanakArI auSadha ApavuM. 80,81 hoya, te veLA te je ugArayukta thAya eTale | samyak zuddhi karanAra auSadhonuM lakSaNa uparAuparI oDakAra ja lAvyA kare paNa | yara magH lenAjI kartA uparanA mArge na jAya ke nIcenA bhAge | anAyAdhAM nAtipanaM roSazodhanam aa 82 paNa na jAya; tethI (rogIne apAyeluM) adhyApannakuLo mAtrAgurja kuhaMtA te saMzodhanakArI auSadha zulayukta thaI paDe tamezAzramanA vyaktiAveta 8rUA. eTale ke (peTamAM) jANe zUla bheMkAtuM e je saMzodhana auSadha moTA vegone hoya evI pIDA karanAra thAya che, tyAre | lIdhe kyAMya paNa vaLagI rahyA vinA ke sthitimAM rogIne vedanakarma karavuM joIe; eMTI rahyA vinA sukhethI pravRtti kare eTale eTale ke zeka athavA bApha ApavAnI ke anAyAse potAnuM kAma karavA mAMDe zarUAta karI devI joIe. 78 tema ja koIpaNa jAtanI pIDA na kare, virecanamAM thatI A be sthitinA upAye atizaya glAnikAraka paNa na thAya, denuM mAtraviti toauSadhaM simuddhatva 72In | zeAdhana kare, tema ja jenA guNa tathA pariNAma atipravRtta bIsmina tanmanA vaipamerA | Apattirahita hoya, je yogya mAtrAthI yukta kA 53
Page #875
--------------------------------------------------------------------------
________________ 834 kAzyapa saMhitA-khilasthAna heya, sArI rIte saMskArI karela hoya ane vivaraNa: arthAta A adhyAyamAM bastinA ekAgra manathI je pIvAyuM hoya, te auSadha ! vizeSa guNo tathA prayogonuM varNana karavAmAM samyaka zuddhine karanAra kahI zakAya che. 82,83 Avaze 1-2 saMzodhanane ayogya vyaktio | basti e vAyuganAzaka zreSTha cikitsA che | bastidAnAt parA nAsti cikitsA'GgasukhAvahA / dIptAgnayaH karmanityA ye narA skssbhojinH|| zAkhAkoSThagatA rogAH sarvArdhAGgagatAzca ye||3|| zazvadoSAH kSayaM yAnti teSAM vaayvgnikrmbhiH||84 viruddhAdhyazanAjIrNadoSAnapi sahanti te| vAyunA rogane nAza karavA basti svasthavRttau na te zodhyA rakSyA vaatvikaartH||85|| ApavI, e karatAM zreSTha koI cikitsA nathI; vijJAyaivaMvidhaM vaidyaH saMzuddhi karma(tu)marhati / / kAraNa ke bastirUpa cikitsA mANasanAM sarva aMgone sukhakAraka che; je rege rasaje lokonA jaTharAgni pradIpta hoya, jeo rakta Adi dhAtuomAM, tvacA AdimAM kAyama kAma karyA karatA hoya ane jeo athavA hAthe-paga vagere paDakhAMmAM prApta thayA rUkSa-lukhA khorAka khAvA TevAyelA hoya, hoya, je rogo koThAmAM thayA hoya ane teonA deSa vAyuthI, agnithI ane kAyamanA ane je rege sarva aMgomAM ke zarIranA kAmothI kAyama nAza pAmyA kare che; ane ardha aMga ke bhAgamAM prApta thayA hoya te ja kAraNe te loko viruddha khorAkanA che, teonI utpattimAM vAyu vinA bIja adhyazana ke uparAuparI khAvAthI thatA koI doSa kAraNa heta nathI. 3 deSone ane ajIrNa chatAM khorAka khAvAthI vivaraNa: carake rogone prApta thavAnA traNa thatA dene sahana karI zake che, e , mAge kahyA che; temAMne pahelo mArga zAkhAokAraNe svastha vRttimAM teo koIpaNa rU5 che, bIjo mArga-marma-asthi-saMdhio vagere dhanane yogya nathI, paNa teonI e che, ane trIjo mArga-kacha-kAThe che; ahIM zAkhA svasthavRtti jaLavAI rahe te mATe teone zabdane artha-rasa, rakta Adi dhAtuo tathA kevaLa vAyunA vikArothI bacAvavA joIe . | tvacA-cAmaDI vagere bAhyamArga kahevAya che; basti ema samajIne vadhe tenA saMbaMdhe evA | hadaya, mastaka vagere marmasthAnano tema ja asthiprakAranuM eTale ke teone vAtavikAro na hADakAM vagerenA sAMdhA-e rogone prApta thavAne bIje thAya tevuM saMzodhana ApavuM egya gaNAya che. madhyama mArga che; ane trIjo keThe-e zarIranI iti ha mAha bhagavAn kshypH| aMdarano trIjo atyaMtara-adarane rogone mArga che; ema bhagavAna kazyape ja kahyuM hatuM. e koThAnI aMdaranA khAsa avayavo-AmAzaya, pakavAzaya vagere rogone AvavAnA khAsa mArge iti zrIkAzyapa saMhitAmAM khilarathAna vize "saMzuddhivizeSaNIca" nAmane adhyAya 7mo samApta che; e aMdaranA mArgo dvArA paNa rogo, khAsa prApta thAya che; ahIM cAlu graMtha-kAzyapa saMhitAmAM bastivizeSaNaya : adhyAya 8 me joke zAkhA tathA kaThAnuM spaSTarUpa grahaNa karela che; paraMtu mama-asthi-saMdhirUpa madhyama roga athAto bastivizeSaNIyaM vyaakhyaasyaamH||1|| mArgane khAsa ulekha karyo nathI, chatAM sarvAgata iti ha smAha bhagavAn kshypH||2|| tathA ardhA gata rogathI e madhyama mArganuM paNa have ahIMthI "basti vize vaNIya'nAmanA | grahaNa thaI jAya che; ema te traNe mArge je adhyAyanuM ame vyAkhyAna karIzuM, ema roga prApta thAya che, temAM mukhya kAraNa kevaLa bhagavAna kazyape ja kharekhara kahyuM hatuM. 1,2 | eka vAyu ja hoya che. 3
Page #876
--------------------------------------------------------------------------
________________ astivizeSaNIya-adhyAya 8 mA zArIrika sava kriyAomAM mukhya kAraNa vAyu ja che. teSAM samudbhave heturvAtAdanyo na vidyate / tathA kaphasya pittasya malAnAM ca rasasyaca // 4 // vikSepaNe saMharaNe vAyurevAtra kAraNam / (zarIranI aMdaranA ) ka, pitta (Adi) badhAye maLeA tathA rasarakta AdinA vikSepazumAM tathA sa'haraNamAM eTale ke te te sava zArIra kapha vagere sarvane zarIramAM cApAsa laI javuM ke bahAra pheMkavu.-e khaSIce kriyAe karavAmAM kevaLa eka vAsuja (mukhya) kAraNa che. 4 | vivaraNa : joke pitta ane kaph paNa rAgonI utpattimAM kAraNa teA che ja, tApaNa te badhAne Amatema laI javAmAM te vAyu ja mukhya kAraNu che, vAyu sivAyanA badhAye pAMgaLA che; A saMbaMdhe kahevAyuM paNa che ke-- pitta pazu: yA pazu, padmavo dehadhAtavaH / vAyunA yatra nIyante tatra gacchanti medhavat // '-harakAI ceSTA karavAmAM pitta pAMgaLu che, ka pAMgaLA che ane zarIranI badhI dhAtu paNa pAMgaLI ja che; te badhAMne vAyu jyAM laI jAya che, tyAM vAyuthI ghasaDAtAM vAdaLanI peThe te jAya che. vadhelA vAyune ke AcheA karavA asti e ja mukhya sAdhana che jetA cAsya pravRddhasya bastitulyo na kazcana // 5 // tadupAdhe cikitsAyAH sarve vAtacikitsitam / vAyu jo atizaya vadhI gayA hoya te tene kAbUmAM lAvanAra masti jevA koI upAya nathI; vAyunI badhI cikitsAnI ardhI cikitsArUpe kevaLa eka asti ja che. 5 vivaraNa : vAyunI badhI cikitsAemAMthI adhA cikitsA te kevaLa eka basticikitsAmAM ja samAI jAya che; arthAt vAyunI badhI cikisAemAM kevaLa eka bastikamAM sarva vAtacikisAmenA ardha bhAgarUpa che; carakanA siddhisthAnamAM paNa stikarmAMte vAyunI sa* cikitsAeAnA ardhA bhAgarUpe jaNAvela che. 5 835 mastinA traNa vibhAgA karma kAlazca yogazca tisraH saMjJA yathAkramam // 6 // vakSye niruktanirdezasaMkhyAdoSavikalpataH / nirukti, nirdeza, saMkhyA tathA doSanA bheda anusAra khastinI traNa sajJAone have huM anukrame kahuM chuM; te jema ke pahelI kamasti, khIjI kALabasti ane trIjI yAgamasti kahevAya che. 6 pahelA kama basti prakAra vAdu. .teza varmalazitam // 7 // masuddInevale nAte yogya tathayAvidhi / jyAre koI paNa (uparaneA ) vAtarega ghaNA vadhI jaI baLavAna thaI gayA haiAya, tyAre bAhubaLane dharAvatA vaidhe vidhi pramANe ka astinA prayAga karavA joIe. 7 bIjo kALabasti prakAra tattvanAt Aha # dvi madhyavahAnvaye // 8 // pavane pittasaMsRSTe vidhAtavyo vijAnatA / je veLA madhyama khaLathI yukta vAyu pittanI sAthe sabaMdha pAmyA hAya, tyAre vidvAna vaidya upara kahela krama astinA karatAM jemAM ardho kALa vIte che, te kALamastinA prayAga karavA joIe. 8 trIjo cAgamasti prakAra alpatvAt snehabastInAM yukteryogaH sa lAghavAt // 9 prayojyaH kaphasaMsRSTe nAtitIvrabale'nile / je veLA atizaya tIkhaLane na dharAvatA vAyu kaphnI sAthe maLyA hoya tyAre sneha khastionA prAgaiA AchA hAvAthI ane upara kahela khastiprayAgeA karatAM jaladI thatA heAvAthI vaidya ceAgamastinA prayAga karavA. ( ekaMdara vAyunA vadhu prakApa heAya evA vAtarogamAM kama bastinA prayAga karAya che; madhyama khaLavALA vAyuthI yukta pittanA rogamAM kALamastineA prayAga karavA joIe; ane jemAM vAyunuM tItra khaLa na hAya evA kaphanA udararogamAM ceAgamasti
Page #877
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa hitA-khilasthAna 836 nA prayAga karavAnA hoya che. ) 9 upara kahela traNe mastiyAgAmAM 53 asti thAya zA anvAlanA RtuvijJatiniAH SaT = meLi // 20 (DhAvazADavAlanA: jAhe)nihAyAtrayaitrayaH||rz traya eva nirUhAH syuryoge paJcAnuvAsanAH / holIno tripacAra drastisaMlyA nizciMtA kabastimAM 24 anuvAsanabasti tathA 6 nirUhabasti apAya che; kALakhastimAM anuvAsanakhasti 12 ane nirUhabasti 3 hAya che; ane cAgakhastimAM anuvAsana khasti 5 hoya che ane nihabasti 3 hAya che; ema e traNe mastiomAM apAtI anuvAsanabasti tathA nirUhabastionI saMkhyA gaNatAM 53 mastiyeAgeA thAya che. 10-12 vivaraNa : arthAt kama bastimAM 24 anuvAsana tathA 6 niha maLI 30 bastie, kAlabastimAM 22 anuvAsana tathA 3 nirUhabasti maLI 15 bastie ane yAgaastimAM 5 anuvAsana tathA 3 nirUhabastie maLI 8 basti apAya che; tethI te traNenI bastisaMkhyA 30+ 15+8=53 thAya che. carake paNa siddhisthAnanA 1 lA adhyAyamAM A saMbadhe Ama kahyuM che ke- trizat smRtAH dharmamu vastayo phri-statoSa~na tata yo: '-karma bastiomAM ekaMdara 30 basti e, kAlabastimAM tethI adhI 15 bastie ane ceAgakhastimAM tethI paNa adhI 8 basti maLI eka'dara astisaMkhyA 53 thAya che. 10-12 upara kahela pa3 khastionA vibhAgaprakAra paJcAdau karmaNi snehAzcatvAro'nte tathA'nayoH / madhye SaNNAM nirUhANAmantareSu trayastrayaH // 13 // bhAdAvante'ntare caiva kAle snehAstrayastrayaH / yogainidAntaritA sronte DhAviti mAt54 prokto vibhAganirdezastadvikalpamataH zRNu / karma bastimAM zarUAtamAM pAMca anuvAsanA ane te pachI chelle cAra anuvAsanA apAya che; ane teonI vacce paNa 6 nihastinI madhye traNa traNa anuvAsanA apAya che; kALakhastimAM prathama zarUmAM, pachI chelle ane vacce traNa traNa snehayogA ke anuvAsanA apAya che; ane yAgamastio nirUhanA AMtare AMtare traNa ane chevaTe e evA kramathI vibhAganA nirdeza kahyo che. have ahIthI tenA bhedo tame sAMbhaLajo.13,14 vivaraNa : ahIM spaSTa bastivibhAga Ama samajI zakAya cheH ka bastimAM prathama ekadhArI 5 anuvAsana bastie ApyA pachI eka nizDa apAya che, te pachI traNa anuvAsano ekadhArAM ApyA pachI eka niha apAya che. te pachI traNa anuvAsane ekadhArAM ApyA pachI eka niha apAya che; te pachI traNa anuvAsane ekadhArAM ApyA pachI eka nizDa apAya che; pachI traNa anuvAsane ApyA pachI eka niha, te pachI traNu anuvAsane ane eka nirU ane te pachI chellI 4 anuvAsana basti apAya che; ema ekaMdara 30 bastienI saMkhyA thAya che; paratu kAlabastimAM prathama traNa anuvAsane ApI eka nirUtu, te pachI traNa anuvAsane ApI eka nirUha, te pachI traNa anuvAsane ApI eka niha ApI chellI traNu anuvAsana bastime apAya che; ema ekaMdara 15 bastienI saMkhyA thAya che; paNa yAgabastimAM prathama eka anuvAsana ApyA pachI eka niha; te pachI eka anuvAsana ApyA pachI eka niha; te pachI eka anuvAsana ApyA pachI chellI khe anuvAsanaasti apAya che; tethI ekadara 8 basti thAya che; paraMtu carake siddhisthAnanA 1lA adhyAyamAM A bastisamudAyane Ama kaMIka judA prakAre darzAvela che; jema ke karma bastimAM eka anuvAsana Ara Mbhe, pAMca anuvAsana chelle ane madhyamAM 12 anuvAsane ApavA kahela che, ane te pachI 12 nirUhe ApavA jaNAvela che; tema ja kAlabastimAM chelle traNa anuvAsana, prAraMbhamAM eka anuvAsana ane te pachI nihanA AMtare |
Page #878
--------------------------------------------------------------------------
________________ astivizeSaNIya-adhyAya 8 mA 837 utkaSacAvavaSaca vastIne TrasthALi vA mik ghoro tathornamavarSe ni // 27 // jANe tanumanuM caiva vIvo vahAvaham | | e kAraNe vaidye rAgeAnI te te avasthA tathA doSanA ane kALanA khaLa-amaLanA Azraya karI eTale te te kharAkhara joI tapAsIne utkaSaeNthI ane apaka thI eTale vadhu pramANamAM ke ochA pramANamAM mastienA prayAgeA karavA tathA te te mastiomAM upayAgI te te drabyAne e astiyeAgamAM cAjavAM joI e; ekadara cAgabastimAM mastinA utkarSa ke vadhArA ane karmaastimAM apakarSa eTale ke mastionA AchApaNuM ane kALabastimAM te banne eTale ke astinA vadhArA ne ghaTADAe beya paNa rAganA baLane tathA akhaLane joI tapAsIne tema ja e rAga saMkha'dhI doSanA khaLa-akhaLa-eyane joI tapAsI te te avasthA anusAra te karavAM joI e. cha snehabatie jaNAvI 16nI saMkhyA jaNAvI che ane trIjI cAgabastimAM traNa nirUhe zarUmAM, chevaTe ane vacce maLI 5 anuvAsanA chelle darzAvI 8 astienI sa`khyA kahe che; e prakAre karyuM, kALa tathA yAgane anusarI bastivibhAga darzAvyA che have tenA vistAra sAMbhaLA-ahIM AvI jijJAsA thaI zake che ke, upara kahyA pramANe nizDa tathA anuvAsanamAM paraspara vyavadhAna rAkhavAmAM zuM kAraNa che? AnA uttara A che ke, anuvAsana tathA nirhamAM paraspara aMtara rAkhyA vinA ekadhArA teneA upayoga karI zakAtA ja nathI; kAraNa ke ekadhAruM' anuvAsana ke snehabasti sevyA karavAthI kapha tathA pittanA vadhArA thavAthI te beyanA uchALA AvyA kare ane tethI jaTharAgni-apaka, teA nAza thaI jAya che, te ja pramANe kevaLa ekalA nirUhanuM ja ekadhAruM sevana karyA karavAthI vAyune prakApa thAya eTale ke vAyune vadhAreA thaI jatAM vAyunA ja rAgA thaI jAya che; e kAraNe anuvAsanabhastinA prathama prayAga karyA pachI nihanuM sevana karAya ane nirUhanuM sevana karyAM pachI lAgaluM ja | ke anuvAsananuM sevana karAya to kAnA, pittanA vAyune prApa thatA nathI ane traNe doSanuM sAmya jaLavAI rahe che; A ja Azaya carake siddhisthAnanA 4thA adhyAyamAM ane suzrute cikitsAsthAnanA 30 mA adhyAyamAM darzAvyA che. 12-14 anuvAsana tathA nirUhanA A krama anidya che lata paca gayo vArI vAte (bheddAstva)hitAH // jaghanyau pittakaphayoretAveva kadAcana // 15 // vAyune prakApa hoya tA zarUAtamAM sAta, pAMca ke traNa snehamasti ke anuvAsanA apAya te aniti che; paraMtu pittanA tathA kaphanA prakeApamAM e ja pramANe anuvAsanA jo AraMbhamAM sevAya te e ja e prakAreA kadAca nidya gaNAya che. 15 mastiprayAgamAM avasthA DhASa, kALa ane maLanuM anusaraNa jarUrI che tAM tAmavasthAmanvIphTa yojavAthahAzrayAm // vATelamAM zipoLoniH pAnatajiH // 8 // nirUhubasti sabadhe khAsa sUcana vaaidilI vitta lakSIrI cAluzItaLo| trayaH samUtrAstIkSNoSNAH zleSmaNyaSTAGgatailikAH // 19 saMvRt iihato vAtamArAvasthya nisthati / pitte sAM dvirita ardhyana arthate // 20 // | vAyunA rAgamAM samAna bhAge pravAhI pINuM tathA tela mizra karI te rUpI snigdha ane uSNa karela eka nirUhaastiyAga ApavA joI e; pittanA rogamAM cha bhAgeA snehanA laI temAM svAdiSTa ane zItaLa dUdha mizra karI e nirUhaceAgAneA prayAga karAvavA joIe; ane kaphanA rogamAM ATha bhAga tenA laI temAM gAmUtra mizra karI te rUpI traNa tIkSNa ane uSNu astiyogAnA prayAga karAvavA joIe; ema upara jaNAvela ekavAranA nirUttu khastiprayAga AzayAmAM vadhI rahelA | vAyune dUra kare che; evAra prayAga karela
Page #879
--------------------------------------------------------------------------
________________ 838 kAzyapa saMhitA-khilasthAna upara kahela nirUhayoga pitta sahita vadhelA drathI rahita che; (eTale ke A vAyune dUra kare che ane traNavAra prayoga caturbhadrabasti kalpanA sevanathI koI upakarela te nirUhaga kapha sahita vAyune dUra dravane saMbhava raheto nathI; ema arthavazAta kare che, mATe tethI vadhAre prayoga kare eTale jyAre jarUra jaNAya tyAre be ke uttama nathI.18-20 traNavAra A caturbhadrabasti kalpano prayoga vivaraNa: A saMbaMdhe carake paNa siddhi- | karavAthI sukhakAraka thAya che. 23 sthAnanA 3 jA adhyAyamAM Ama ja kahyuM che, te | snehabastinA sevananuM phala tyAM javuM ane suzrute paNa cikitsAsthAnanA kavAmi di dInavavastrauNa I raka 32 mA adhyAyamAM A saMbaMdhe Ama ja kahyuM che nAtAnuvAsanavistha thajravAranavardhanA te paNa tyAM jaI levuM. 18-20 kaI paNa mANasa javara AdithI kaleza basti lIdhA pachInI bhejanavidhi pAmyo hoya ane tethI ja zarIranA varNa zasyate'tra rasakSIrayaSAzanavidhiH kramAta / baLathI tathA ojasathI hIna thayo hoya eTaleathvaa blkaalaagnideshprkRtisaatmytH||21|| ke jenA zarIrano raMga, baLa tathA ojasa upara kahela bastionuM sevana karyA ochAM thaI gayAM hoya tyAre je anuvAsana, pachI anukrame vAtarogamAM mAMsanA rasanuM, | sanehabatinuM tenuM sevana karAvyuM hoya to tenuM pittarogamAM dUdhanuM ane kapharogamAM cUSanuM puruSatva tathA jaTharAgni vadhe che. 24 bhejana uttama gaNAya che, athavA rogIne viSama bastiyogonuM ja sevana karAya baLa, samaya, jaTharAgni, dezanI, zarIra prakRti ayugmA bastayo deyA na tu yugmAH kathaJcana // 25 tathA sAmyane anusarI e rogIne bhojana | vimA viSama dunyanta svimilAda . karAvavuM uttama che. (carake paNa siddhi- putro vA veSNane, vitti pa sa va tAra sthAnanA 3jA adhyAyamAM Ama ja kahyuM che.) | vAre vaizi vA yo yathAghoti va samanl bastio saMbaMdhe caturbhadraka95 kahevAnI ! harakoI rogIne vaidya eTale ekInI pratijJA ja saMkhyAmAM bastio ApavI joIe, pattA vicArUttA nirjiA vastiyukaDA paNa bekInI saMkhyAthI yukta bastio gi rANapura vapazcaturbhadra ti mRtaH varA keIpaNa prakAre ApavI ja nahi; kAraNa ke upara doSanA bheda sudhInI bastinI viSama rega eTale ke dezanI vadha-ghaTanA janA batAvI che; have A bIje kAraNe ja thatA roga viSama bastiothI ja bastio saMbaMdhI caturbhadrakalpa je kahyo che, nAza pAme che te kAraNe kaphathI thayelA te ahIM darzAvAya che. 22 rogamAM eka athavA traNa, pittathI thayelA A catubhadra bastika9pa nirdoSa che. rogamAM pAMca ke sAta ane vAyuthI thayelA rIte vastAra pUrvamatte gavAra ghA =aa | rogamAM nava ke agiyAra ema ekInI tonAthApatta maLe 5H sADavaM nityatha: ra3 saMkhyAthI yukta bastio ApavI joIe dvitrirvArthavazava ziyamA suNAvI che athavA je rogI je prakAre karavAthI (deze cAra nehabastio ke anuvAsane nA) samabhAvane pAme eTale ke deSa sAmyapahelAM zarUAtamAM, cAra aMte-ane nA kAraNe svasthatA ke rogarahitapaNuM pAme, cAra madhyamAM AsthA5na ke rUkSa nirUha- te pramANe bastipro karAvavA. 25,26 bastio sevAya, te A "caturbhadra | vivaraNa: Avo ja Azaya-carake siddhibastikalpa nibaMdha hAI sarva upa- sthAnanA 1 lA adhyAyamAM jaNAvela che; jeke
Page #880
--------------------------------------------------------------------------
________________ bastivizeSaNIya-adhyAya 8 me An ahIM darzAvela viSama saMkhyAyukta bastiprayAga sAmAnyata: mukhyatve karI anuvAsanamAM ja karAya te ja ThIka che; paraMtu nirUtubastinA agarUpe anuvAsanastiye!ga cAlu hAya temAM teA A niyama lAgu ja nathI, ema paNa samajavuM jarUrI che. ekaMdara nirUhanA agarUpe anuvAsanabasti jyAre ApavI hAya, tyAre te yugma-ekInI saMkhyAmAM paNa ApI zakAya che. 25,26 saMkSepathI ane vistArathI kahyA pachI vadhu kahevAnI pratijJA iti sUkSmavicitrArthamuktaM vyAsasamAsataH // 27 // vijJAyaitat prayoktavyaM yathA vakSyAmyataH param / ema sUkama tathA vicitra-aneka prakAranA athI yukta A khastiprakaraNa-vistArathI ane TUMkamAM ahI` kahela che; ene vizeSataH jANyA pachI je pramANe khastiyAga karavA joI e, te have huM (nIce pramANe ) kahuM chuM. 27 A sthitimAM kama khastinI zreSThatAnu kathana gambhIrAnugatA yasya krameNopacitA malAH // 28 // kupitA vAtabhUyiSThA bastisAdhyA vizeSataH / saMpannasya sahiSNozca karma tasya parAyaNam // 29 // je mANasanA maLeA ke dASA UDI dhAtu emAM pravezyA hoya ane anukrame vadhI gayA hAya, tema ja mukhyatAnA kAraNe je dASA kApyA hoya, teone vizeSe karI khastithI maTADI zakAya che; te kAraNe je mANusa sapanna eTale samagra sAdhanAthI yukta ane badhuM sahana karI zake evA svabhAvavALA hAya tene ( upara kahela ) kamasti ApavI e paramazreSTha upAya che. 28,29 kAlabastine ceAgya vyaktie ato madhyasya kAlaH syAdava (ra) sthAvarastathA / snehasvedopapannasya vAmitasya yathAkramam // 30 // snigdhasvinnasya tu punarviriktasya krame gate / jJAnuvAsanasvArtha yathAyonuM tatadAt ||rU? kSaNikasya prazAntasya nirUhamupalakSayet / | je rAgImAM madhyamakhala, madhyama doSa 839 tathA madhyama sAdhanasa patti hAya, tene prathama snehanathI snigdha tathA svedanathI paNa yukta karavA; ane te pachI anukrame vamanathI yukta karI kAlakhasti devI joIe; tema ja jenAmAM khaLa avara-echu hAya ane dASA ochA hAya, tethI jenI pAse sAdhanasa'patti paNa echI hAya tene paNa anukrame prathama snehanathI snehayukta ane svedanathI svedayukta karIne anukrame vamana karAvI pharI auSadha dvArA snehayukta tathA svaMyukta karIne virecana dvArA virecanayukta paNa karavA; ema te krama pUrNa thAya, tyAre tene anu. vAsana khasti devI ane te pachI traNa divaseA vIte tyAre cAga anusAra kSaNika Anayukta ane ati zAMta thayelA te rAgIne vaidhe nirUhabasti ApavI joIe. (A ja prakAre carake paNa siddhisthAnanA 1lA adhyAyamAM kahela che, te tyAM jovuM.) 30,31 yogastinA kALa tribhiranvAsitasyAtaH saptAhaH karmakAlayoH // 32 punarAsthApanaM kArya yogaH syAt paJcame'hani / svabhyaktasvinnagAtrasya kAlyamaprAtarAzinaH // 33 koSThAnu sA''maM zAkhAbhyaH samyaksaMvAhitasya c| ema traNa divase anuvAsanathI cukta thayelA te rAgIne sAta divasanA kALa krama asti tathA kAlakhasti ApavAnA gaNAya che; te pachI pharI tenuM AsthApana-nirUhaastithI zeAdhana karavuM joI e; te pachI pAMcamA divase tene cAgamasti ApavI joI e; te veLA prAtaHkALe prathama te rAgInA zarIrane sArI rIte abhya ga-mAlisathI yukta karI svedanathI svinna paNa karavuM; paraMtu e prAtaHkALe kaI paNa khavaDAvavuM na joIe; eTale khAlI peTe rAkhIne tenA kAThAne anusarI AmathI yukta evA tene zAkhAethI Ara'bhI sArI rIte sa`vAhanathI yukta karavA ane te pachI tene ceAgamasti devI.32,33
Page #881
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-khilasthAna nirUhanI yojanAne prakAra 38 mA adhyAyamAM A ja prakAre nirUhabastine ni vonara jJaH sarvottavAnvitaH mArUkA taiyAra karavA jaNAvela che. 36-38 me taithavA je puNe mAne | batimAM dravyanA prakSepa saMbadhe prakSipyaikaikazo dhyaM yat krameNopadeSyate // 35 // syAJcedvivakSA dravyANAM prakSepaM prati kasyacit // 39 vidvAna vaidya nirUhanAM sarva sAdhana | tatra vAmivuM vyastamapaMthonApam | nene sAthe rAkhI nirUhanI yejanA | koI vighane kaI vyakti pratye bastinAM karavI; te veLA sonAnA, rUpAnA athavA dravyane je prakSepa karAya che, te kahevAnI je kAMsAnA atyaMta sApha karelA sapATa icchA thAya, to judA judA kemapUrvaka te te vAsaNamAM nirUha mATenuM je dravya hoya tene dravyono temAM saMga ke meLavaNI karavA anukame eka eka nAkhIne je prakAre mAM je kAraNa che, tene Ama kahevuM nirUhabasti taiyAra karavA joIe, tene joIe. 39 upadeza nIce ApavAmAM Ave che. 34,35 _nirUhabasti kevI rIte taiyAra karavI? bastimAM madha vagere dravya meLavavAnA kAraNe bhiSanirUhaM mRdgIyAt prAGmukhaH susamAhitaH / maGgalyaM maGgalArthAya madhu pUrva niSicyate // 40 // pUrvamevAtra nikSepyaM madhunaH prasRtadvayam // 36 // paicchilyaM bahalatvaM ca kaSAyatvaM ca mAkSike / saindhavasyArdhakarSa ca tailaM ca madhunaH samam / bhinatti lavaNaM taipaNyAt saGghAtaM ca niyacchati // tatazca kalkaprasRtaM kvAthaM kalkacaturguNam // 37 // | madhuno'nantaraM tasmAllavaNAMzo niSicyate / prasRtau mAMsaniyUhAnmUtraprasRtameva ca / tatastailaM vinikSiptamekIbhAvAya kalpate // 42 // dvAdazaprasRto bastirityevaM khajamUcchitaH // 38 // kalkaH saMsRjyate cAzu kvAthazca samatAM vrajet / yathArtha ca yathAvacca praNidheyo vijaantaa| snehakalkakaSAyANAmevaM saMmUchane kRte // 43 // prathama te vaidya pUrva dizA tarapha mukha mUtraM paTutvaM kurute vIrya codbhAvayatyapi / rAkhI sArI rIte sAvadhAna thaI e | sabhyo vikRti srotomya pahI hatI nirUhanAM dravyone masaLI nAkhavAM. pachI vizcandrathati pitta zii jaiva duAi saunI pahelAM ja be prasRta eTale ke 18 | jato nyathA mRthamAno na rUpamadhati kapa telA madha nAkhavuM; te pachI ardho tolo madha e maMgalakArI dravya che, tethI saidhava ane talanuM tela madhanA jeTaluM ja maMgala mATe madhane bastimAM prathama meLavanAkhavuM; te pachI eka prasRta 8 talA , vAmAM Ave che, joke te madhamAM parichalyaauSadhiono kaka ane te kakathI cAra | cIkAza, bahalatA-ghaTTapaNuM ane kaSAya-tUrA gaNe auSadhiono kavAtha nAkhavo. te pachI rasathI yuktapaNuM che, chatAM tenA pachI bastinAM temAM be prakRta-16 talA mAMsanA raso dravyomAM bIjuM lavaNa nAkhavAmAM Ave che, ane eka prasuta-8 talA gomUtra nAkhavuM, tethI e lavaNa, tIkaNapaNanA kAraNe madhanI ema te nicehabasti 12 prasRta-eTale te cIkAzane, ghaTTapaNAno tathA kaSAya paNa 96 talA pramANamAM taiyAra karI re. ne nAza kare che ane badhAM dravyanA thatA yAthI tene mathavo; e prakAre vizeSa saMghAta-ekapaNAne paNa kAbUmAM rAkhe che, jANakAra vadhe, barAbara nirUhabasti taiyAra e ja kAraNe bastimAM madha pachI lavaNane karavI. 36-38 aMza nAkhavAmAM Ave che; ema te lavaNa vivaraNa : carake paNa siddhisthAnanA 3 ja nAkhyA pachI bastimAM talanuM tela nAkhaadhyAyamAM ane suzrute paNa cikitsAsthAnanA vAmAM Ave che, tethI e tela, sarva dravyo
Page #882
--------------------------------------------------------------------------
________________ mastivizeSaNIya-adhyAya 8 mA nI ekatA karavA samartha thAya che; te pachI astimAM amuka auSadhIonA kalka tathA tenA pachI tarata ja kvAtha paNa nAkhavAmAM Ave che, jethI badhuM samAna bane che. ema sneha, kalka tathA kvAthanuM mizraNa karAya che, te pachI temAM geAmUtra nakhAya che, te paNa mastimAM guNavRddhi kare che, tema ja vIya eTale ke sAmarthya paNu upajAve che; e rIte upara kahela badhAM dravyA mizra karyA pachI e mastinuM sArI rIte mardana karyuM hoya ane te pachI tenA jo prayAga karAya, teA zarIranA sroteAmAMthI (vadhu paDatA ) ka, vAyu tathA pittane jharI kADhe che ane teeAnA vadhArAne tarata dUra paNa kare che; paraMtu ethI UlaTa rIte (eTale ke te te ceAgya kUbyA nAkhyA vinA ja) astittu jo mana karAya, te te kharAkhara ekatAne pAme nahi, 40-45 arAkhara mathIne ekatAne na pamADAya te basti kAma karavAne samartha na thAya alamyak thitaH jijjo vasti thAya pate / tata eSa kramo dRSTo nirUhasyopayojane // 46 // nirUhabastimAM upara kahela dravyo nAkhI jo mathavAmAM na Ave ane e rIte kharAara ekatAne na pamADAya, te e asti arAkhara kAma karavA samatha thatI nathI; tethI ja nirUhabastinA upayAga athavA prayAga karAya tyAre upara kahela (madha Adi vastunA praznepunA) krama jovAmAM AvyeA che. 46 mastinA pramANamAM uMmara, khaLa Adine 841 AA paNa rAgInI umara tathA khalane anu sarI e pramANamAM utkaSa-adhikatA paNu karI zakAya che; ane hIna uMmara tathA hIna balane anusarI barAbara nizcaya karyo pachI upara kahela e pramANumAM apaka-nyUnatA paNa karI zakAya che; eka dara rAgInA khala-akhalane joIne guNuthI beya bAjunA vicAra karI khastinA pramANamAM vadha-ghaTa karI zakAya che. (suzrute pazu cikitsAsthAnanA 39 mA adhyAyamAM Ama ja kahyu` che, te te tyAM jevuM. ) 47,48 drabyAnI vadhaghaTa paNa te te aMga dvArA karI zakAya urjana thavona taraphenAvavat / zItoni pajJALAMdrALamuvaqcat IIo je je dravyeA zIta, uSNu, snigdha tathA rUkSa hAya, tenuM utkaSa Nu ke vRddhi paNa tenA aga dvArA karI zakAya ane te ja pramANe te te dravyanuM apakaNu paNa tenAM tenAM aMga dvArA karI zakAya che; eka dara khastimAM te te drabyAnI vadhaghaTa karI zakAya che; A badhuM rAgInA tathA rAganA khela, akhala Adine dhyAnamAM lIdhA pachI ja te anusAra te te dravyAnA pramANamAM vadhArA ke ghaTADA karI zakAya che. 49 vAtavyAdhimAM vaidya kayAM dravyanI vadhaghaTa kare ? svAdvamlalavaNoSNAnAmutkarSe nAtimAtrazaH / vAtavyAdhau bhiSakkuryAt snehasya tu vidhApayet // rUkSANAM zItavIryANAmapakarSe ca yuktitaH / anusarI vadha-ghaTa karI zakAya pramANaM ca prakRSTasya prasRteryadudAhRtam / tasmAt pramANAdutkarSo ( vayobalava ) diSyate // 47 apakarSastu kartavyaH saMpradhArya vayo balam / zuLataphlUmavaghena dA sthAdhivahAyaham // 4 // vAtavyAdhimAM vaidya madhura, khATAM, lavaNu, tathA uSNu-garama drabyAnI atizaya vadhu pramANamAM vRddhi karavI nahi, paNa snehanI te atizaya vadhu pramANamAM vRddhi karAvI upara vadhumAM vadhu khastinuM pramANa zakAya che; paraMtu rUkSa ane zItavIya drabyAnI eka prasRta-ATha tAlA joke kahyuM che, / yuktithI nyUnatA karavI. 50
Page #883
--------------------------------------------------------------------------
________________ 841 kAzyapasa'hitA-khilasthAna ww pattanA tathA kaphanA karavA vaidya kayAM dravyanI prayoga karAvavA joie; ema ahI' kahevAne vadhaghaTa kare ? Azaya che. 13 svAdutiktakaSAyANAM vyAdhau pittottare bhiSak // utkarSamapakarSe tu kuryAttIkSNoSNayostathA / tIkSNoSNarUkSadravyANAmutkarSe tu kaphottare // 52 // pittanI adhikatAvALA rAgamAM vadhu madhura, kaDavAM tathA kaSAya-tUrAM drabyAnI adhikatA karavI. para`tu tIkSNa tathA uSNa dravyAnI nyUnatA karavI; temaja kaphanA rogamAM teA vaidya tIkSNa, uSNu tathA rUkSa drabyAnI adhikatA karavI. 51,para AsthApananA duprayAganA tathA suprayAganAM phaLa AsthApanaM duSprayuktaM bhavatyAzIviSopamam / pracuruM taheve, prALinAmasmRtottamam / bre AsthApana--nirUtubastineA jo dupayeAga ke mithyAga thayA hAya tA sarpanA viSa jevA te bhayakara thaI paDe che; paratu e ja AsthApananA prayAga je uttama prakAre thayeA hAya teA AlAkamAM prANIone amRta jevA te guNakAraka thaI paDe che. 54 mastikama viSe vaidyane khAsa sUcanA viparyayaM viparyaye guNAnAM ca prakalpayet / saMsRSTadoSe saMsRSTaguNadravyANi yojayet // 53 // rIta avasthAmAM vipayaya eTale ke te te avasthAthI viparIta guNNAnI ja kalpanA karavI; tema ja sa`sRSTa ke mizra doSavALA rAga hAya te sa'raSTa ke mizra guNavALAM dravyAnI ja ceAjanA karavI. pa3 ema avasthAnusAra dravyanI cAjanA viSe-prAyo yaMtra muLadhimAMM sabhyayoona hathate / tadapramAdaM kurvIta bastikarmaNi buddhimAn // 55 // je rAgamAM khastikanA samyagyeAgathI guNAnI adhikatA jaNAya, te rAgamAM buddhivaidya, astikanA prayAga viSe pramAda na karavA-eTale ke bastikarmamAM sAvadhAna rahI vaighe tenA sabhyayoga mATe avazya kALajI rAkhavI. 55 mAn vivaraNa : ahIM graMthakAra AvA abhiprAya darzAvavA icche che ke- vRddhi: samAna: sarveSAM viparItavivayayaH 'samAna guvALAM dravyothI badhA samAna guNayukta doSonI vRddhi thAya che ane viparIta-asamAna guNavALA dravyAthI viya eTale ke te te deSAAtriM hAsa thAya che. e Atreya bhagavAnanA vacanane nahi mastinA sabhyoganI prazaMsA tAdavidha vicit yadupate / jJAmiyAtAya ropALAM covavattaye || (utpanna thayelA ) rAgane tarata nAza karavA mATe khastikanA samyagyeAga jevuM bIju kAI paNa ( uttama ) kasa nathI; tema ja navA rAganI tAtkAlika utpatti mATe bastikarma nA mithyAyeAga jevuM khIju kAI paNa ( ninda) kama nathI. 56 vivaraNa : arthAt kAI paNa rAgane jaladI karavA hoya, te vaidye, bastikanA samyagyoga mATe khUba sAvadhAna rahevu. tei e; te ja pramANe khAstakanA duSprayega ke mithyAyoga na thaI jAya ane te dvArA tatkALa khIjA navA rAgA na thaI jAya te mATe paNa vaghe khUba kALajI rAkhavI. harakeAI cikitsAkama viSe vaidyane sUcana vaththAnuAzimavacavanuM prakRtimeva ca / yaH zaucitya laumArya ddaSNutAm ba anusarI vAtA 6 dASAnI nyUnadhikatA karava; ekaMdara samAna guNavALAM dravyonA upayogathI vAtAdi doSanI adhikatA tathA asamAna guNavALAM dravyAthI vAtAdi deASAnI nyUnatA thAya che,--e siddhAMtane anusarI dravya yeAjanAnI karavI joI e; A ja siddhAMtane anusarI carake, sUtrasthAnamAM traNe deASAnA alaga alaga guNA darzAvI teone zAMta karavA mATe te te doSonA guNNAthI vaparIta guNA-naza vALAM dravyAna upayoga karavA jaNAvela che; e ja prakAre deSonI jo mitratA hoya ane mizra prakreApa thayeA hAya te tene zAMta karavA mATe te te deSone zAMta karanAra mizra guNutrALA dravyone prayAga karAvavA joie; jema ke vAta ane pitta e be doSone jo mazra pradeApa thayo hoya tA e eyanA guNAthI viparIta guNavALAM mizra dravyone
Page #884
--------------------------------------------------------------------------
________________ mastivizeSaNIya-adhyAya 8 mA pradhArya buddhayA matimAMstattatkarmAvacAraNam / avasthAyAmavasthAAM rthAt samandritaH 8 buddhimAna vaidya rAga, rAgI, teneA jaTharAgni, auSadha, baLa, prakRti, uMmara, zarIra, aucitya-ceAgyatA, sukumArapaNuM ke komaLatA ane sahanazIlatA eTalAMnA buddhithI kharAkhara nizcaya karyA pachI te te avasthAmAM sArI rIte sAvadhAna rahIne te te rAganuM cikitsAkama karavuM joIe. 57,58 nirUhastinA prayAga viSe nAtizItaM na cAtyuSNaM nAtitIkSNaM na cetaram (tu) / nAtirukSamatisnigdhaM nAtisAndraM na ca dravam // nAtimAtraM na cAtyalpaM nirUhamupakalpayet / je nirUtubasti ghaNI zItala na hAya, atizaya uSNu na heAya, ghaNI tIkSNa na hAya, tethI judI eTale vadhu kAmaLa paNa na hAya, vadhu rUkSa na heAya, vadhu snigdha na hAya, vadhu ghaTTa na heAya, vadhu pravAhI na hAya, pramANamAM vadhu na hAya temaja vadhu AchI paNa na heAya, evI nirUhastinA ( rAgIne ) prayAga karAvavA joI e. 59 ati zItaLa ane ati uSNa astithI hAni atizIto'tizaityena skanno vAtabalAvRtaH // 60 bhRzaM stambhayate gAtraM kRcchreNa ca nivartate / atyuSNaH kurute dAhaM mUrcchA cAzu nireti ca // je nirUhabasti ghaNI zItaLa hAya, teA tene lIdhe jAma thaI jaI vAyunA baLathI chavAI jAya che, te kAraNe zarIrane atyaMta thaMbhAvI de che ane ghaNI muzkelIe pAchI Ave che; tema ja vadhu paDatI uSNu asti jo apAI hAya tA te kAThAmAM dAha tathA mUrchA kare che ane jaladI bahAra nIkaLI Ave che. 60,61 ati tIkSNa ane ati madya bastithI hAni atitIkSNastathaivAsya jIvAdAnaM karoti vA / mando na doSAn harati dUSayatyeva kevalam // 62 teja pramANe jo atitIkSNa khasti apAI hAya tA rAgInA zuddha lAhIne 843 ww ahAra kADhI lAve che; tema ja atizaya maMda ke khahu ja dhImI asti jo apAI hAya tA dveSAne te dUra karatI nathI, paNa DhASAne kevaLa te kRSita ja kare che. 62 vivaraNa : A saMbaMdhe carake paNa siddhisthAnanA 6ThThA adhyAyamAM Ama ja kahyuM che; ahI jaNAvela jIvatuM leAhI je darzAvyuM che, te raktapittamAM nIkaLatA lohIthI judu hAya che; tene ALakhavA mATe carake siddhisthAnanA 6ThThA adhyAyamAM Ama jaNAvyuM che -gudAdvArA je leAhI bahAra nIkaLe che, tenAthI mizra karelu* koI anna kUtarAMne khavaDAvavAmAM Ave tyAre te anna jo kUtaru' khAI jAya teA tene jIdrasta-zuddha leAhI jANavuM; paNa je lehIthI mizra karelA annate te kUtaruM jo na khAya teA tene raktapitta jANavuM. vaLI te zuddha lAhI tathA raktapittanI A parIkSA paNa kahI che ke je lehIthI bhIMjAyeluM dheALuM vastra sUkAI jAya te pachI tene lagAra garama pANIthI dhAtAM te lehI jo bilakula sApha thaI jAya eTale ke lagAre DAdharUpe paNa na rahe te tene raktapitta jANavuM; paNa garama pANIthI dhAtAM je leAhInA DAdha bilakula Aya ja nahi, tene jIvadrasta ke zuddha leAhI jANavuM. 62 atizaya rUkSa ane atizaya snigdha mastithI thatI hAni karSayatyatirUkSazca mArutaM ca prakopayet / siSotinAca te vyApAdyati cAnam je khasti atizaya rUkSa hAya te zarIrane kRza kare che ane vAyune atizaya kApAve che; tema ja atizaya snigdha asti jo apAya te te atyaMta jaDatA kare che ane jaTharanA agninA nAza kare che. 63 atizaya ghaTTa ke atizaya pAtaLI khastithI tenA ayAga thAya kSapayatyatisAndrastu na vA netrAdviniSkramet / atidravo'lpavIryatvAdayogAyopapadyate // 64 // atizaya ghATI asti apAya tA te kAThAmAM khapI jAya che athavA tenA
Page #885
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-khilasthAna daraDAmAMthI te bahAra nIkaLatI nathI; tema ja | zroNina eTale keDanI pAchaLanA bhAgane, atizaya pravAhI ke pAtaLI basti thoDA ! basti-mUtrAzayano, keDano, beya paDakhAMne, sAmarthyavALI hoya che, tethI tene ayoga nAbhinA mUlano tathA udarane Azraya karI thAya che-koIpaNa asara thatI nathI. 64 | pitAnA vIrya dvArA sArI rIte AkhAya - vivaraNa: ahIM ayoga zabdano artha A | zarIramAM pahoMcI jAya che. 67 che ke bastinI je asara ke prabhAva athavA sAmarthya samyaka prayuta basti pittasthAnane thavuM joIe te na thAya athavA tene viparIta oLaMgI phane paNa AkarSe prabhAva ke viparIta asara thAya; jema ke bastidvArA kAryamAM kSio mAhartAvi pAvA Apela auSadha uparanA mArge caDhI jaI UlaTI | pittarathAnamatithya pamAkSite m 68 karAve. 64 jema vAyue pheMkelo agni cAre tarapha atizaya thaDA ane atizaya vadhu pramANa | phelAI jAya che, tema UMcA bhAgamAM rahelA vALI bastithI thatuM nuksAna vAyue baLathI phekelI te basti, pittanA alpamAtro na(cApyeti kRcchrAdvA'pi nivartate / atimAtro'tiyogAya tasmAdete vihitAH // 65 // sthAnane oLaMgI ghaNA thoDA pramANamAM atizaya thoDA pramANathI yukta basti kaphane paNa AkarSe che. 68 je apAya te te pAchI bahAra AvatI atitIrNa ane atimUhu bastine praga na karavAmAM kAraNa nathI athavA muzkelI e bahAra Ave che; tIkSNo mAtrAzatAdUrdhva nAtitIkSNaH (pryujyte)| te ja pramANe atizaya vadhu pramANamAM je na tiSThati, mRdustiSThatyadhikaM vA'pi yApanaH // 69 asti apAya che tethI atiyoga thAya che ! tIrNa basti, se mAtrA(eTale e kAraNe atizata, atiuSNa Adi | AMkhanA se palakArA)thI adhika samaya uparyukta bastio vizeSe karI niMdAyelI che. kaThAmAM TakatI nathI; e ja kAraNe atizaya (A ja abhiprAya carake siddhisthAnanA | tIkSaNa bastine prayoga karI zakAto nathI; 3jA adhyAyamAM ane suzrute paNa cikitsA ] te ja pramANe mRdu-atizaya vadhu kamaLa sthAnanA 38mA adhyAyamAM darzAvyA che.) 65 basti tathA yApana zakti paNa zarIramAM samyapha prayukta bastithI thato lAbha vadhu samaya TakI zake nahi, tethI ja tene yathAvato mRta mocousTava samA | paNa prayoga karAto nathI. 69 sToInidAnAM nivAjhavartavA / duhA | bIjI ke trIjI samyaka basti doSone je bastine barAbara masaLI mizra karI vadhu bahAra lAve hAya, suMvALI ane sahana thaI zake evI mArahoLATTRW TdrAropaUTI HI uSNa karI lavaNa yukta karI hoya tema ja sadvitIyastRtathI vA vArSita tathA III samapramANamAM yukta karIne je apAI hAya yoni chUTyAMDha tUphamAMa smAnupAtAnA te khalakAraka thaI kaThAmAM, hoThamAM, jIbhamAM | viiita vighAna tathA yonimAM dAhane paNa karatI nathI. 66 | (gdhAra) prati upara darzAvelI basti AkhAya (pahelI samyaka basti apAyA pachI) zarIramAM pahoMce apAnavAyunuM anulomanapaNuM thaI jAya che shronnibstikttiipaarshvnaabhimuulodraashritH| ane gudA paNa vadhu paDatI saMkocAIna vizvamuchuyaM vIryata pratipada 7 | hoya, te kAraNe ghaNA thoDA kALanA aMtare upara jaNAvyA pramANe apAyelI basti | bIjI ke trIjI je samyaka basti apAya
Page #886
--------------------------------------------------------------------------
________________ bastivizeSaNIya-adhyAya 8 me che te UMDA sthAnamAM vaLagI rahelA sthala | yojAI hoya, teonI gudAnA mArgo kramazaH tathA sUkSama dene tema ja sajajaDa thayelA pahelAM viSTA, pachI vAyu, pachI pitta, pachI dene paNa vijhAnI sAthe savAre che ane | kaphane ane chevaTe zaMkha tathA sphaTikanA jevuM bahAra kheMcI lAve che. 70,71 phiNa pravRtta kare che-bahAra kADhe che; vaLI AvI basti sArI rIte vakhaNAya che te nirUhabastine samyagaga, regInuM na thAparaH zarata puNena nivartiA | zarIra atizaya komaLa banAve che; khorAka yuro sujena miSajJA sa vasti saMve I7rA | upara prakaTAve che; zarIramAM halakApaNuM tema je yogya bastine yogya vaidya barA- | ja komaLapaNuM kare che ane vijhAnI, mUtranI bara sAvadhAna thaI jI heya te basti | tathA vAyunI chUTa ane indriyonI prasannatA keI paNa upadrava karatI nathI ane sukhethI | kare che. 75-77 pAchI paNa phare che; tethI ja e basti | nirUhabastinA asamyagaganAM tathA atisArI rIte vakhaNAya che. 72 yoganAM lakSaNe nirUhabastinA guNonuM varNana ayoge viparItaM syAdatiyoge'tivartanam / vayasaH sthApano vRSyaH svaravarNabalAgnikRt / kaphapittAsRjAM mAMsaprakSAlananibhasya vA // 78 // vAtapittakaphAnAM ca malAnAM cApakarSaNaH // 73 // hikkA kampastRSA glAnirgAtrabhedastamaH klamaH / bAlavRddhavayasthAnAM kSipramUrjaskaraH param / / nidrAnAzaH pralApazca yatra cApyupajAyate // 79 // sarvendriyANAM vaizadyaM kurute cAGgamArdavam // 74 // ' nirUhabastino je ayoga thAya to evamete samAkhyAtA nirUhasya gunnaagunnaaH| upara darzAvela samyagayoganAM lakSaNethI | (samyaga jelI) nirUhabasti uMmara, | viparIta lakSaNa thAya che eTale ke upara kahela ne sthira rAkhanAra che, vRSya hAI vIrya ! viSTA, vAyu, pitta, kapha tathA chelluM phINa-e vardhaka che; svara, varNa, bala tathA jaTharAgninI | (yogya pramANamAM) kramazaH bahAra nIkaLatAM vRddhi karanAra che; vadhelA vAyune, pittane, | nathI; tema ja khorAka para IcchA, svacchatA, kaphane tathA maLane bahAra kheMcI kADhanAra | laghutA ke zarIramAM komaLapaNuM paNa na che; tethI ja bALako, vRddho tathA yuvAvasthAmAM | thAya; ane vijhAnI, mUtranI ke vAyunI rahelA sarva lokone tarata ja atizaya prANa- paNa chUTa na thAya ane iMdriyanI prasannatA zakti tathA bala karanAra che; badhIye | paNa na thAya; vaLI nirUhabastine je iMdriyone svaccha kare che ane aMgo komaLa | | atiga thAya te koThAmAMthI kapha, pitta, kare che; ema nirUhabastanA A guNo tathA ane lohI atizaya vadhu pramANamAM bahAra doSo ahIM kahyA che. 73,74 nIkaLI Ave; mAMsanA dhaNa jevA raMganuM nirUhabastinA samyaga keganAM lakSaNe | pANI bahAra nIkaLI paDe ane te uparAMta purISaM mArutaH pittaM kaphazca kramazo ydaa||75|| heDakI, kaMpa, tarasa, glAni, zarIramAM pravartante ca phenaM ca zaGkhasphaTikasannibham / trioDa, AMkhe aMdhArAM, kalama-glAni ke samyanirUDhagAtrANAM mArdavaM janayet param / / 76 // | anAyAsa zrama, nidrAno nAza ane bakavAda annAbhilASo vaizA laghutA vA'tha maardvm|| paNa (upadravarUpe) utpanna thAya che, eTalAM gvimUtravatatvamithAiri gNannatA // 77ll | lakSaNo jemAM thAya te nirUhane atiyoga je rogIonAM zarIramAM nirUhabasti- | jaNAve che. 78,79 no samyagaga thayo hoya eTale ke vivaraNa: carake paNa siddhisthAnanA hepalA, jeonA zarIramAM nirUhabasti sArI rIte | adhyAyamAM nirUhabastinA aganAM tathA ati
Page #887
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-khilasthAna ganAM lakSaNone Ama ja kahyAM che ane te ja ! basti ApyA pachI vadhe eka divasanA lakSaNone virecananA aga tathA atiganAM | aMtare ke tethI kaMIka vadhu divase javA lakSaNa tarIke paNa sUcavela che, 78,79 daI upara jema kahela che tema ja regI nirUhabastine samyaga thayelAM bhejana | mANasanI gudAne zAMta athavA zItaLa samyanirUDhamAzvastaM pariSiktaM sukhaambun|| / | karavA anuvAsana-nehabasti ApavAnI tanu vA(nA)bhojayenmAtrAM jAgalAnAM rasena vA // 8 || jarUra gaNAya che. 82 // je rogIne nirUhabastine samyaga | dararoja anuvAsana kene devAya? lAgu thayo hoya tene prathama AzvAsana daI sukhakAraka garama pANIthI tenI upara cAre | dIptAgnedRDhadehasya sodAvarte vimaargge| bAju siMcana karavuM ane te pachI thoDA | zroNivaGkSaNasaMsthe ca vAte zastaM dine dine||83|| jene jaTharAgni pradIpta hoya, jenuM pramANamAM halakuM bhojana jamADavuM athavA je rogI mAMsAhArI hoya to tene jAMgala zarIra majabUta hoya, jene uDAvatuM rega mAMsanA rasathI bhojana karAvavuM. 80 lAgu hoya, jene vAyu vimAge gati karI rahyo hoya ane jeno vAyu keDanI pAchaLa vivaraNa : ahIM A abhiprAya darzAve che ke-nirUhabasti jene apAya che, tene jaTharAgni, | GY | ke sAMdhAmAM gati karI rahyo hoya, tene jene virecana apAya che, tenA je maMda thaI ! daravAja anuvAsana apAya te uttama che. 83 jato nathI; e kAraNe A nirUhabastinA aMte vivaraNa: "aSTagasaMgraha" graMthamAM paNa piyA Adi bhojanakramanA sevananI jarUra rahetI nathI; | sUrasthAnanA 28mA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke, nirUhabastinI aMte to (mAMsAhArI hoya tene) | je mANasane jaTharAgni pradIpta heya, zarIre je rakSA jAMgala-pazupakSInA mAMsane rasa paNa ApI zakAya thaye hoya, jenAmAM vAyunI pradhAnatA hoya ane je che; kevala vamana tathA virecanane aMte ja piyA | mANasa kAyama vyAyAma athavA kasarata vagere zArIraAdi bhojanakrama sevavAnI jarUra rahe che; kAraNa zrama karato hoya, teNe hamezAM anuvAsana-snehabasti ke temAM jaTharane agni maMda thaI jAya che. 80 sevavI te yogya che; athavA te mANase trIjA ke pAMcamA divase te anuvAsana avazya sevavuM ja nirUhanI ane jamADayA pachI joIe. 83 telanuM anuvAsana ApavuM bhuktavantaM ca tailasya prasRtenAnuvAsayet / uparyukta vyakti kAyamI anuvAsane laI vAyuH prazAmyate tena nirUheNa prcaalitH||81|| zakavAmAM kAraNa ema nirUhanI aMte jeNe bhojana | tI pazitaH mAtra kamasanA karyuM hoya evA te rogIne eka prasuta- | thavAnuM thayaao vAvara virodhacetAkA ATha tolA talanA telanuM anuvAsana- | upara darzAvela mANasane jaTharAgni je nehabasti avazya ApavI joIe; kema ke | baLavAna hoya te tenA pakvAzayamAM rahele nirUha dvArA khaLabhaLAvI mUkelo vAyu, e vAyu teNe sevelI anuvAsananI snehaanuvAsanathI atyaMta zAMta thAya che. 81 | mAtrAne pANInI peThe vizuddha karI zake cheAsthApana pachI gudAne zAMta karanAra | pacAvI zake che. 84 anuvAsana jarUrI gaNAya che | vivaraNa: arthAt jema vAyu pANInuM zodhana AsthApatto sviyaM munirvApaNe nara | karI zake che, tema e mANase sevela tailarUpa snehanaUAnAM toa thatharemanuvAsananuM 82 | ne paNa tenA pakavAzayamAM rahela vAyu vizeSe karI upara darzAvela AsthApana ke nirUha | zuddha karI nAkhe che, jo ke tene jaTharAgni paNa vadhu
Page #888
--------------------------------------------------------------------------
________________ bastivizeSaNaya-adhyAya 8mo baLavAna hovo joIe. 84 phalaulanI banAvaTa ane tenA guNe tailarUpa snehanA anuvAsananI prazaMsA | gzamUDhaDhaDaghargha sTAnAmaDha mevA na ca telAt paraM kiJcid dravyamastyanilApaham / yavakolakulatthAnAM kuDavAH syunayaH pRthak // 89 // snehAdraukSyaM gurutvAcca laghutvaM mArutasya tu // 85 // caturbhAgAvaziSTaM tu pazcAdaSTaguNe jale / auSNyAcchaityaM nihantyAzu tailaM puSTi karoti c| mastunazcADhakenaitattailaprasthaM vipAcayet // 90 // manaHprasAdaH(daM) snehaM ca balavarNamathApi ca // 86 // kuSThasya zatapuSpAyA vacAyA madhukasya ca / vAyuno nAza karanAra talanA telathI | kuTajasya ca bIjAnAM bIjAnAM madanasya ca // 11 // yavAnyAH pippalInAM ca hareNvA devadAruNaH / zreSTha bIjuM kaI dravya nathI; kAraNa ke talanA bilvasya devapuSpasya rAsnAyA mastakasya ca // 12 // telamAM neha rahela che, tethI zarIranA ke | sUkSmailAyAH priyaGgvAzca bhAgairakSasamaiH pRthak / vAyunA rUkSapaNAne te nAza kare che; vaLI | siddhaM sulavaNaM pUtaM nidadhyAdbhAjane zucau // 93 // talanA telamAM bhArepaNuM che, tethI vAyunA | UttamannanidAnAM vastasthApaku rottamam halakApaNAne te nAza kare che; tema ja talanA | | phalatailamiti khyAtamudAvartanivartanam // 94 // telamAM uSNatA che, tethI vAyunA zItalapaNA | taLe isiddha guhimanA krimikoNinAbUA. ne te nAza kare che, ane te uparAMta talanuM | zrobUEhu vAvALavu II II tela tatkALa zarIranI puSTi kare che; mananI | Raa je nirikSA tannA prasannatA kare che, zarIramAM sneha, bela tathA | tAJjayedvastinA'nena mUtrAghAtAMzca naashyet||9|| uttama-varNa kAMti athavA zarIrane raMga paNa laghu paMcamULa eka ADhaka eTale 256 sAro kare che. (carake paNa siddhisthAnanA | tolA, mIDhaLaphaLa doDha ADhaka eTale 384 1lA adhyAyamAM talanA telanA guNo AvA ja telA; java, bora ane kaLathI e traNe kahyA che.) 85, 86 alaga alaga traNa kuDava maLI 16+16+1 = talanA telanI snehabastinI vadhu prazaMsA | 48 talA ekatra karI adhakacarAM khAMDI- syAt snigdhaviTapaskandhaH komlaangkrpllvH| phaTIne teonA saLaMga vajanathI ATha gaNuM mUle sikto yathA vRkSaH kAle puSpaphalapradaH // 87 // | pANImAM teone kavAtha karo; e kavAthI snehabastenarastadvad dRDhakAyo rddhprjH|| cothA bhAge bAkI rahe tyAre tene vastrathI vAririrvika pUnamiyUre 88 | gALI laI temAM eka ADhaka-250 tolA jema vRkSanA mULamAM jaLasiMcana ka" | dahI nI uparanuM mastu-pANI meLavavuM hoya, tethI te vRkSanAM DALAM ane thaDa | ane ghara | ane pachI temAM eka prastha 64 telA snigdha athavA nehayukta thAya che ane te talanuM tela nAkhavuM ane tenI sAthe kaTha. sUvA, vaja, jeThImadha, kuTajabIja-iMdrajava, vRkSamAM kamaLa aMkuro tathA kUNuM pAna mIDhaLaphaLanAM bIja, yuvAnI-ajame, pIpara, UgI nIkaLe che ane te uparAMta e vRkSa ! hareNu-reNukAbIja, devadAra, bilvaphaLa, yogya samaye puSpo tathA phaLane Ape che, te laviMga, rAsnA, motha, nAnI elacI ane te ja pramANe talanA telanI habastinA | priyaMgu-ghauMlA-e pratyeka dravyo alaga sevanathI mANasa majabUta zarIravALo tathA | alaga eka eka tela laI teone paNa majabUta prajAvALe thAya che, temaja pUrvokta khAMDI-phUTI temAM nAkhI agni para te telano vAcusvarUpa evA vikArothI te mANasa kadI ja pAka karavo; temAMnuM pravAhI baLI jAya paNa pIDAtuM nathI.87,88 che eTale pakva thayelA e telane vastrathI
Page #889
--------------------------------------------------------------------------
________________ 848 kAzyapa saMhitA-khilasthAna gALI laI temAM uttama lavaNu-saMdhava pIsI 1 eraMDamULa, triphaLA-haraDe, baheDAM ane nAkhI te paNa thoDA pramANamAM nAkhavuM; AmaLAM; belA, khapATa, rAsnA, sAToDI,gaLA, pachI tene zuddha karelA sApha vAsaNamAM garamALo. devadAra, khAkharo, mIDhaLaphaLa, vaidya rAkhI mUkavuM; pachI je rogIone AsaMdhanAM mULa tathA laghupaMcamULa-eTalAM nirUhabastine maMdayoga thayo hoya ane auSadha dravyane eka eka pala-cAra cAra te kAraNe e nirUhabastinA upadro lAgu tolA pramANamAM laI khAMDI-phUTI eka droNathayA heya, teone e phalatelanI 1024 tolA pANImAM teone pakavavAManuvAsana basti je apAI hoya, te te ukALavAM; e pANI AThamA bhAge bAkI rahe uttama phAyado kare che; vaLI te prakhyAta che tyAre tene gALI levuM. pachI temAM sArI phalatila siddha heIne udAvata rogane rIte pIsI nAkhelAM eka eka tolo pramANa maTADe che, temaja udaranA rogIone, mAM sUvA, jeThImadha, nAgaramotha, priyaMgugulamanA rogIone, krimiyukta koThAvALA- ghauMlA, hapuSA-palAzI, vaja, tAThya parvatanuM ene, pIThanA regIne; temaja keDanI rasAMjana, pIpara tathA iMdrajava-eTalAM pAchalA bhAganA, sAthaLanA tathA paganI dravya nAkhavAM; pachI te badhAMne ravaiyAthI piMDIonA rogIne hitakArI thAya che; ane mathI nAkhI temAM talanuM tela, madha, siMdhAzarIrano vAyu jyAre prakopa pAmyo hoya lUNa, gomUtra tathA mAMsano rasa paNa (tAle. tyAre temaja je je vikArone nirUhabasti- tola) nAkhavAM; pachI te badhAMne barAbara thI maTADI zakAya evA kahyA che, te te eka rasa karI lagAra garama- e nirUhabadhA vikAromAM A phala-telanI bastine kavAyarasanI bastine sArI rIte pejanA prayoga je karAvyuM hoya, te tethI e badhA eTale prayoga jo karyo hoya, to e lekhana vikArane A telanI te bastino prayoga eTale maLone chetarI kADhanAra, jaTharAgnimaTADe che ane A phala-tailanI bastino ne pradIpta karanAra tathA baLavardhaka hAIne prayoga mUtrAghAta raMgono paNa nAza kare che. grahaNInA tathA azaMsanA vikArane maTADe eraMDabasti-nirUhanirmANa ane tene prayoga che; temaja paDakhAMnA, pIThanA tathA keDanA ernnddmuultriphlaablaaraasnaapunrnvaaH| zULane ane paDakhAMnI, jaMghA-beya paganI thavo rAha paThANa mai RTam 17 piMDIonI tathA sAthaLanI pIDAne nAza mUlaM turaGgagandhAyAH paJcamUlaM kanIyasam / kare che; uparAMta e eraMDabasitano prayoga vaDhamAtAni gaDhoLe vipAvaceta 18 !! kaphathI vIMTAyelA vAyune paNa zamAve che, aSTabhAgAvazeSaM taM paripUtaM samAharet / paraMtu dhyAnamAM levuM joIe ke, te neha pramAnyatAni veLA sAthetA. basti yogya pramANamAM sahevAya tevI patiddA madhu mustA zivapujA vavA garama tathA lavaNathI yukta hoya te ja rNa tArIDhaMbrica TaiTaFI0o (vAyunA rogone maTADanAra tarIke) tenuM khajena mathitaH koSNaH satailamadhusaindhavaH / vidhAna ke prayoga karavAmAM Ave che. mUtramAM nivRtto na lapuyojitaH I 20II uparyukta eraMDabastinI mAtrAnA prakAre lekhano dApano balyo grahaNya vikaarnut|| samAsataH sa dvividhastasya mAtrA pracakSyate / pArzvapRSThakaTIzUlaM pAcajaGghorujA rujH||102|| prakuJcaH kanyasI mAtrA,tato'dhyardhA tu mdhymaa||104 eraNDabastiH zamayenmArutaM ca kaphAvRtam / uttamA dvipalA mAtrA mAtrAbastau tu bhArgava ! / yuktamAtroSNalavaNaH snahabastirvidhIyate // 103 // apastanasyArdhapalaM lA',parihAryA niratyayA // 105 se, sA.
Page #890
--------------------------------------------------------------------------
________________ ativizeSaNIya-adhyAya 8 mA 849 yAvamathya vo, vArSe vavajayathAkramam / samIkSya hojagnivaruM pratimeva ca // 8 // traNa varSanI uMmaranA khALakane traNa tAlA, cAra varSanI uMmaranA bALakane eka pala-cAra teAlA ane cha varSanI uMmaranA bALakane eka ja prasRta-ATha tAlA asti ApavI joIe; paraMtu 12 varSanI uMmaranA bALakane e e prasRta-16 tAlA ane seALa varSanI uMmaranA vagere mANasAne cAra prasRta-32 tAlA khastinuM pramANu ApI zakAya che; te stapramANu divasanA pUrva bhAgamAM ane vacce vacce paNa ApI zakAya che; ema madhya uMmara sudhI eTale ke 50 varSanI uMmaranA mANasa thAya tyAM sudhI te chelluM khastipramANa ApI zakAya che; eTale ke mANasanI uMmaranA adha bhAga thAya tyAMsudhI te astipramANa cAjI zakAya che, paraMtu te pachInI uMmaramAM eTale ke 50 varSanI uMmara thaI jAya te pachI tA vivaraNa : carake siddhisthAnanA 4thA adhyAyamAM snehanI nAnAmAM nAnI mAtrAne mAtrAbasti kahela che; je mAtrA cha kalAkamAM jI thAya ke pacI zake, tene badhI mAtrA karatAM TUMkAmAM TUMkI sthApita mAtrA kahI che; ethI je vadhu pramANamAM hoya, te doDha pala-6 tAlA pramANanI snehamAtrA paNa carake tyAM kahI che; suzrute cikitsAsthAnanA 35mAM adhyAyamAM A saMbaMdhe Ama kahyu` che ke vipoDa dhamAtrAva choDarihAryo mAtrAvatti:'-eka dara tyAM cha pala-24 tAlAnI snehamAtrAne snehabasti kahI che; traNa pala-12 tAlAnI snehabastine anuvAsana kahela che ane dADha pala-7 tAlAnI nehabastine mAtrAbasti kahI che; evI te mAtrAkhastinA prayAga carake siddhisthAnanA 4thA adhyAyamAM AvI avasthAomAM karavA kahela che; jema OM- rmavyAyAma-mAra-dhvayAna-zrISiteSu 2 vAtamaNe 2 mAtrAvastiH saddAmataH // '-je mANasa kAmA karIne, vyAyAma-kasarata ke zArIrazramathI, bhAra UMcakIne, mAge` musApharI karIne athavA vadhu paDatA srasaMgathI kSINa thayela hoya, temaja dula tathA vAyunA rAgathI bhAMgI paDela hAya, tene sarvAM kAla mAtrAbasti ja apAya te yogya manAya che.104,105 | tuveche anukrame te astipramANamAM ghaTADo ja karyA karavA joIe; ane harakeAI mANasanA zarIrane, doSone, jaTharAgnine tathA baLane joI tapAsIne tema ja prakRtine paNa joI ne tadanusAra snehabasti tathA nirUhabastinA pramANunI ceAjanA karavI. 106-108 bastinA pramANa viSe vadhu kathana tathA astiprakaraNanA upasa'hAra snendapramALa cadUsto nihravrudghimuLastataH| ativyavAyavyAyAmavAnayAnAdhakUinaH // 206 // vayasthAH snehasAmyAzca yeSAM cAgnibalaM dRDham / evAM vAdhaH pravito vAyuryAtAmAzrva ce // 20 // tevRttamAM prazveit snemAtrAM vicakSaLaH | uMmarane anusarI snehabasti tathA nirUha mastinI mAtrAo karSatrayaM trivarSasya, caturvarSasya vai palam / SaDvarSasya tu bAlasya sva eva prasRtaH smRtaH // 106 tat dvAdazavarSANAM catvAraH prasRtAstathA / reyAH pokarAjATInAM pUrvASe vADantareg = 5607 // // che, ya ebhyo madhyamAvasthAH puruSAsteSu madhyamAm // 111 vayovyAdhibalAvekSAmitarAmitareSu ca / iti karmAdibastInAM tritayaM samudAhRtam // 192 // khastimAM jeTaluM snehapramANu rakhAya tethI traNa gaNI nihabasti ApavI kA. 54 | upara jaNAvela era Dabasti TUMkamAM e prakAranI je kahela che, tenI nAnAmAM nAnI mAtrA : eka prakru`ca-cAra teAlA, madhyama mAtrA cha tAlA ane uttama mAtrA e pala8 tAlA kahelI che; paraMtu he bhRguvaMzI vRddha jIvaka ! je khALake dhAvaNa cheDayuM hAya tene A era'DabastinI mAtrA ardho pala e tAlAnI ApavI joIe; A khastiprayAgamAM kAIpaNa parejInI jarUra rahetI nathI; kema ke evI te nirdoSa che-keAI pathu upadrava kare tevI nathI. 104,105
Page #891
--------------------------------------------------------------------------
________________ 850. kAzyapa saMhitA-khilasthAna joIe; paraMtu vicakSaNavidvAna vai-je raktagulma-vinizcaya : mANasa vadhu pramANamAM maiithuna karyA adhyAya 9ma karato hoya, vadhu vyAyAma-kasarata ke zArIra zrama karato hoya ane madirApAna athAto raktagulmavinizcayamadhyAyaM vyAdhyAyAmaH | II tathA vAhanathI azvasaMgI hAI musApharI karyA karatuM hoya, tene ja upara kahela nirUha iti ha smAha bhagavAn kshypH||2|| have ahIMthI raktagulma rogane jemAM basti ApavI; temaja je leke yogya vizeSa nizcaya karyo che, te "raktagulmauMmaramAM rahyA hoya, jeone saneha sAmya hAI mAphaka heya ane jeonuM agnibaLa vinizcaya" e nAmanA 8 mA adhyAyanuM daDha hoya, vaLI jemano nIcene vAyu ame vyAkhyAna karIzuM, ema bhagavAna kazyape apAna prakopa pAmyo hoya ane jeo ja kahyuM hatuM. 1,2 vAtapradhAna prakRtivALA hoya teone vidvAna bhagavAna kazyapane vRddhajIvakane prazna vaidya uttama nehamAtrA ApavI joIe; bhagavantamRSizreSThaM sarvazAstravidAM varam / paraMtu je puruSo madhyama avasthAvALA kazyapaM bhArgavo dhImAn paryapRcchat prjaaptim||3|| hoya teo viSe to nihabastinI madhyama | | RSiomAM zreSTha ane sarva zAstranA mAtrA ApavI joIe; paraMtu je loko ! jANakAromAM zreSTha prajApati bhagavAna kazyapane avasthA, rogo tathA baLanI daSTie hIna ! buddhimAna bhaguvaMzI vRddhajIvaka (eka veLA ke UtaratA hoya, teone nirUhanI hIna Ama pUchyuM hatuM. 3 mAtrA ja ApavI joIe; ema ahIM mukSma vartha strI nAthate duH sudhImAM karma Adi traNe, karma-kAla tathA atha smita kumANa nAthate da caganAmanI batio sArI rIte kahI che. | guma vAthe vAta sAme rUti sRtaH bastiprakaraNane upasaMhAra kasmAnnizcetanatve'pi garbhaceSTA viceSTate // 5 / nirdezazca vikalpazca pravibhAgazca kaaty'tH| / dUrAntaraM na tvanayozcetanAcetanAvatoH / yacca yasmin vidhAtavyaM yA mAtrA yeSu yujyte||113 viprakRSTAntare'pyasmin grbhshonnitgulmyoH||6| nirUhayuktiH snehazca nirUhazca prkiirtitH|| kecidvizeSaM necchanti kecidicchanti linggtH| ema ahIM A 8 mA adhyAyamAM tayovizeSo yadyasti kimarthaM sa upekSyate // 7 astio saMbaMdhe saMpUrNa nirdeza, bheda yukto garbhe dohadasya kSIrasya ca samudbhavaH / ane samagra pravibhAga kahevAmAM AvyA ApANDugaNDatAdInAM liGgAnAM ca samudbhavaH // 8 che; ane je ragamAM je karavuM joIe na yuktamiva pazyAmi tasminneSAM samudbhavam / ane jeo viSe je mAtrAnI yojanA raktagulme'tha dRzyante liGgAnyetAni tat katham // karAya che, te badhuM kahela che; tema ja nirUha kasmAdAdazamAnmAsAt paripAkaM niyacchati / ekadvitricatuSpazcaSaTsaptASTanavAdiSu // 10 // nI yojanA snehabasiDa tathA nirUhabasti | mAseSu bhedaM nApnoti prAyo grbhvdaasthitH| paNa ahIM sArI rIte kahela che. 113 nArINAM sukumArINAM sa kaSTa iti me mtiH||11 iti ha smAha bhagavAn kazyapaH // 114 ||add (111) | upakramyaH kathamayaM kazcAsyopakramaH smRtH| ema bhagavAna kazyape ja kahyuM hatuM. | kasyAM kasyAmavasthAyAMkA kA vaa'syaavcaarnnaa|| iti kAzyapasaMhitAmAM khilasthAna vize "barita- | smina jAhera nirdezo menIkaM = mittA vizeSaNIca" nAmane adhyAya 8 mo samAsa | vinirbhinna ravi zAthatavAra je vimo!Azara
Page #892
--------------------------------------------------------------------------
________________ "raktaguma-vinizcaya" adhyAya - 851 duSTa upadravarUpa e raktagulama roga | kaI avasthAmAM e raktagulmanI kaI kaI strIone kema utpanna thAya che? kumArone | cikitsA karavI joIe? kayA kALe e ke kanyAone te raktagulma kema thatuM nathI? raktagulmane barAbara cIra joIe? tema raktagulama rogane "raktaguma" e nAme ja e raktagulmamAM kayuM dravya tene bhedanAra kema kahyo che? e raktagubha nizretana | thaI zake che? temaja e raktaguma barAbara hoya che eTale ke cetanarahita hoya che, | cirAyo hoya tyAre te avasthAmAM zuM karavuM chatAM te roga garbhanA jevI ceSTAvALe thaI jaIe? te he prabho ! tame mane kahe. 3-13 te garbhanI ceSTAo kema kare che? garbha bhagavAna kazyapane pratyuttara te cetanAvAna hoya che ane raktaguma to ti gg: Lei vAva vatAM vaDA cetanAvAna hoto ja nathI, chatAM te beyamAM | raktagulmastu nArINAM jAyate yena hetunA // 14 // vadhu bheda hoto nathI; joke garbhamAM tathA jena caiva nATILAM nyAnAM ra na kare. raktagulamamAM ghaNe ja taphAvata hoya che, chatAM ta midhAma vitaraNa nirodha . zA. keTalAka vidya teono bheda IcchatA nathI ema ziSya vRddhajIvake pUchayuM tyAre ane keTalAka vidyo teonAM lakSaNa uparathI | vaktAomAM zreSTha bhagavAna kazyape tene Ama teonA bheda Icche che; kharI rIte te beyamAM kahyuM ke, je kAraNe strIone raktaguma thAya vizeSa bheda che, te te beyanI upekSA kema che ane je kAraNe te kumArane tathA kanyAone karAya? garbhamAM te strIne judA judA dehada thato nathI, te sarve huM tamane vistArathI thayA kare che ane strInA stanamAM dhAvaNa ! kahuM chuM, tame mArI pAsethI te sAMbhaLI. nI paNa utpatti temaja e sagarbhA strInA manuSyanA keDAnA Azaya gAla vagere avayavanI lagAra phIkAza thAya, vagere te garbhanAM lakSaNonI utpatti thAya | vizvamUtramapathImawvAtaprathAH UI. saptaite dehinAM koSThe stroNAM garbhAzayo'STamaH // 16 // che; paraMtu raktagulmamAM to e lakSaNonI utpatti jANe ke yogya hoya ema huM ja manuSyanA koThAmAM viSTAne, mUtrane, kimiono, pakva, Amane, kaphane tathA nathI; to pachI e raktagulmamAM garbhanAM vAtane-ema 7 Azaya che; paraMtu strIonA te te lakSaNo kevI rIte jovAmAM Ave kaThAmAM AThamo garbhAzaya paNa hoya che. 16 che? vaLI kayA kAraNe raktagulma dazama vivaraNa: dareka mANasanA kAThAmAM A sAta mahine vItI jAya chatAM paripAkane pAmato Azaya eTale ke vijhA vagerenAM sthAne sAta nathI? tema ja pahelA, bIjA, trIjA, hoya che-viSTAzaya, mUtrAzaya, kRmiAzaya, pakavAzaya, cothA, pAMcamA, chaThThA, sAtamA, AThamA tathA AmAzaya, kaphAzaya tathA vAtAzaya-ema te te viSTA navamA vagere mahinAomAM te raktagulama Adine rahevAnAM alaga alaga 7 AzrayasthAne garbhanI avasthAthI bhinnatAne pAmate nathI? hoya che; paraMtu strIone eka vadhu AThamo ane kayA kAraNe lagabhaga garbhanA jevA ja | Azaya-garbhAzaya hoya che; suzrute paNa zArIranA rahyo hoya che? atizaya komaLa evI strIo pAMcamA adhyAyamAM A Azayane Ama kahyA ne te raktagulma je thAya, te te kaSTarUpa che, jema ke "marIyAsu-vatArayA, vittarAyaH che, ema mAruM mAnavuM che; e raktagulmanI MArAyo rarayA, mAmA rAya, paraMvArAyo mUtrarAya, cikitsA kevI rIte karavI joIe? ane te strInAM garbhAzayochama hRti ra'-mANasonA koThAmAM raktagulamanI cikitsA kaI kahelI che? kaI ! A sAta Azaye-sthAne che, jema ke vAyune
Page #893
--------------------------------------------------------------------------
________________ 852 kAzyapa saMhitA-khilasthAna Azaya vAtAzaya, pittane Azaya pittAzaya, kaphane | (ane yoni paNa vistArane pAmI hoya) Azaya kAzaya, rakta-lehIne Azaya raktAzaya, | tenuM rakta eTale ke ArtavarUpa rudhira zarIraAmane Azaya AmAzaya, pakavane Azaya | mAM tathA nimAM paNa prApta thAya che eTale pakavAzaya, mUtrano Azaya mUtrAzaya ane strIone | ke zarIranuM poSaNa thatAM vadheluM rakta yoni 8 mo garbhAzaya paNa hoya che. A garbhAzayanI | mArge paNa bahAra vahI jAya che. 19 sthiti kaThAmAM kyAM hoya che? te saMbaMdhe garbhamaGge bhAvayati kiJcit stanyAya kalpate / vAgabhaTa Ama kahe che: "namarAyoSSTama: strInAM paktaye zoNitAdya(destu zeSaH kArya samindhati // 20 pittapArAyAntara'-strIone 8me Azaya-garbhAzaya strIonA pittAzaya tathA pakavAzayanI vacce rahela vaLI strImAM zarIranuM te rakta kaMIka cheDA hoya che. 16 aMze garbhAzayamAM prApta thayelA garbhane poSe che, kaMIka aMze dhAvaNanI utpatti karavA samartha raktagulmanI utpatti kyAre ? thAya che, kaMIka aMze te rakta pitAnA rajovahAH sirA yasmin rajaH prvisRjntytH| zarIranI rakta Adi dhAtune pava karavA puSpabhUtaM hi tavAnmAsi mAsi prvrtte|| tatpara rahe che ane bAkInuM te rakta AkhIya viparyayAttadeveha tatraiva tu nicIyate // 17 // zarIrane poSaNa ApyA kare che. 20 anena hetunA strINAM raktagulmo hi jaayte|| - vivaraNa: A saMbaMdhe A kAzyapa saMhitAtdaashysy cAbhAvAt puruSANAM na jAyate // 18 // nA ja pahelA sUtrasthAnamAM Ama kahevAI gayuM che strIonA Artavane vahetI je zirAo | ke "mAtRpuSTamero kutIyo narmapuSTa ! tRtIya che, temAM Artava vahyA kare che, paraMtu dareka stanapue nA mastu puthati 'gA-sagarbhA strI je mahine te zirAo garbhAzaya dvArA (coni- | kherAka khAya che ane temAMthI je rasarakta Adi mAge) Artavane bahAra kADhe che; ema | dhAtuo utpanna thAya che, temAM eka caturthAza devanA vazathI strIone te Atava dareka | mAtAnI potAnI puSTi mATe upayogI thAya che, mahine yonimAMthI bahAra nIkaLyA kare che; / bIjo aMza garbhanI puSTi mATe upayogI thAya che, paraMtu temAM je roga AdinA kAraNe te | trIjo aMza stananI pAcha mATe upayogI thAya che Artava barAbara bahAra na Ave to | ane ethe aMza je bAkI rahe che, tenAthI e garbhAzayamAM te ekaThuM thAya che; e kAraNe | sagarbhA strIne garbha poSaNa meLave che. 20 ja strIone raktagulmane roga utpanna thAya | dhAvaNanI utpattinuM kAraNa che; paNa puruSane te garbhAzaya hoto nathI, | tava rma sUtAvAda H stanyAya vArtA e kAraNe te raktaguma roga temane thato | dhirabhUtaM kArya niM ra ta aa 2I nathI. 17,18 je strI garbhane prasavI hoya eTale ke strInA Atava saMbaMdhe UMDI samajaNa | je strIne garbha rahyo hoya, teno e garbha hInAnyatu vATAghA jAuM chatti zoNitam | te strInA stanamAM teNe khAdhelA khorAka atha gvamAvAyA vayaM niM ja chatti 2 | nA rasamAMthI amuka kALe dhAvaNane utpanna je strI bAlA hAya-khUba nAnI uMmaranI | karavA samartha thAya che; bAkInuM te strInuM hAya ane jenI ni paNa khUba ja nAnI | (khorAkanuM rasAdi sava) rudhirarUpa thaIne hoya, tyAre tenuM rakta kevaLa tenA zarIramAM | te strInA zarIramAM tathA conimAM phelAya che. ja vahyA kare che; paraMtu je strI egya | ghAtaSa pratiSa zAse samathi uMmaravALI thaI zarIra puSTa thaI hoya | saMjita yoniH punaH vana munnati 22
Page #894
--------------------------------------------------------------------------
________________ * raktagulama-vinizcaya'-adhyAya 9 me badhI dhAtuo kharAkhara pUrNa thaI jAya ane te dvArA zarIra sArI rIte sthira thayeluM thAya tyAre ekatra thayelA rudhirane pharI amuka kALe te strInI ceAni bahAra chUTu mUke che; te ekatra thayeluM rudhira ceAnimAMthI bahAra nIkaLI jAya che. 22 raktagulamanu kAraNa yadA raktavahA raktaM pradoSAnnAnupadyate / vimA yonimanvati(vidyuti) sTena nAthate // 22 // tathaiva raktagulmo'pi hetunA'nena jAyate / paraMtu jyAre atizaya vadhelA doSanA kAraNe ' raktavahA' nADImAM rudhira pahoMcI zakatuM nathI, paNa vimAge thaI ceAni tarapha anusare che, tyAre te ja kAraNe tema ja nIce darzAvela A kAraNathI paNa raktama rAga utpanna thAya che. 23 che. je kALe RtumatI nArI ( maLamUtra AdinA ) AvelA vegAne zaramathI, trAsathI ke maithunanA kAraNe zake che tema ja cAlu thayelA ane nIce gayelA vegAne paNa rokI rAkhe e vagere kAraNeAthI athavA khIjAM paNa utpanna thayelAM kAraNeAthI prakApa pAmelA vAyu tenA rudhirane grahaNa karI garbhAzayanA srotA tarapha prApta thAya che ane UMce cApAsa prasarIne te rudhirane garbhAzaya tarapha vahevA mAMDe che; vaLI jyAre kAI srInA garbha rahI gayA hAya tyAre te strInA kApelA vAyunA mithyA vivaraNa : A kAzyapasaMhitAmAM ja prathama zucikitsA adhyAya je kahevAyA che, temAM rakta- gumAnI saMprApta tathA nidAna Ama kahevAmAM Avela che; jema ke * raghumaH zriyA yonI nAyate na dRLAM vacit ||...miyamnIti manyate '-raktagulma rAga kAIka strInI ja yonimAM krAIkALe utpanna thAya che, te vakhate e strI'huM garbhiNI chuM.' ema peAtAne sagarbhA mAne che.' A ja pramANe, carake paNa nidAnasthAnanA trIja adhyAyamAM kahela che, te tyAM jovuM. 24-28 pharakatA raktagulmanAM lakSaNA sa gulmaH spandate'bhIkSNaM mArutena samIritaH // 29 // kAsate zUlyate caiva jvaryate'thAtisAryate // 30 // darzayan yAni rUpANi tAni vakSyAmi sarvazaH / manyate sarvagAtrANi mUcchitAni gurUNi ca / tamossyA jAyate'bhIkSNaM kAryaM caiva nigacchati // 31 vamatyabhIkSNazo bhuktamannaM cAsyai na rocate / jAyante codare gaNDA nIlaM cAsyAH pradRzyate // 32 // stanAntaraM ca nAbhizca lomarAjI ca mUcchitA / ocho = Lo mavatastathaiva stanapU cuau // rUrU // yodhI prakSite rovuM = niyati / nAnArasAn prArthayate niSThIvati muhurmuhuH // 34 // zumAruttinate dhAdaLadhAvAH pratIti| miLyA yAnipALi tAni saMdarya tattvataH ||rUpI vaLi pati sthAdhi maumiti duvitA / vAyuthI prerAyelA te raktazukSma vAraMvAra pharamyA kare che ane pote je rUpAne ke lakSaNAne darzAve che, te sarvane have ahI kahuM chuM. jene raktaguma thayA hoya te strI udharasa khAya che, tene zULa nIkaLyA | yadA RtumatI nArI prAptAn vegAn vidhArayet // 24 hiyA trAsAdvyavAyAdvA vartamAnAnadhogatAn / evamAdibhirapyanyairudAvRttaiH prakopitaH // 25 // vAyuH zoNitamAdAya pratisrotaH prapadyate / garbhAzayamudAvRttastasyA vahati zoNitam // 26 // mArutazcyutagarbhAyA yadA mithyopacaryate / tasyAH sa vAyuruvRttaH pratighAtAt sazoNitaH // 27 gatvA garbhAzayaM ruddhaH sthiratvamupapadyate / saMvRttaM zoNitaM tatra mAruto viSamaM gataH // 28 // rajovahAH samAvRttaH saMstambhayati garbhavat / / | 853 upacArA karAya che, tyAre te vAyu UMce gati karI pratighAta thavAthI rudhira sAthe garbhAzayamAM jaI tyAM ruMdhAI jaI sthiratAne pAme che; ema te viSamatAne pAmelA vAyu tyAM rajane vahetI zirAone sArI rIte vI'TAI vaLe che ane zakAI rahelA te rudhirane garbhanI jema sArI rIte thabhAvI de che. 24-28
Page #895
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa`hitA-khilasthAna 854 vivaraNa : A raktaguma sa badhe sAmAnya mAnyatA AvI che ke, raktagulma pAkaneA nathI; tethI kare che, tAva Ave che ane te pachI tene atisAra-jhADAnA roga thAya che. vaLI te raktazukSmavALI strI peAtAnAM sa gAtrAne mUti thayelAM ane bhAre thayelAM mAne che; tenI AMkhe vAravAra adhArAM AvyA kare che; zarIramAM kuzapaNu thAya che; khAdhelA khArAkane te vAravAra AkyA kare che; zarIramAM ghaNI kRzatAne pAme che; te strIne kaI paNa rucatuM nathI; te strInA peTamAM gAMThA utpanna thAya che; tenA stananuM aMtara-madhya bhAga ane nAbhi nIlavarNA' dekhAya che. vaLI tenI nAbhi upara rUvADAMnI pa"kti chavAyelI jaNAya che; tenA banne hATha tathA anne stananAM DITAM kALA rganAM thAya che; tenA stanamAMthI dhAvaNu paNa jharavA mAMDe che; te strIne dAhada paNa prApta thAya che eTale ke sagarbhA strIne jema aneka vastunI icchAo thayA kare che, te ja pramANe te raktazukSmavALI strIne paNa aneka jAtanI vastuonI icchA paNa thayA ja kare che; sagarbhA strInI peThe aneka prakAranA rasAne paNa te strI icche che; vAravAra te thUkyA kare che; zubha sArI gadhathI te strI-kaTALe che ane te strInA zarIranA raMga khIle che; e pramANe sagarbhA strInAM je lakSaNA thAya che, te lakSaNeAne sArI rIte kharekharAM joIne e raktagulma rAgane te strI 'A garbha che' ema mAnI laI varSo gALe che ane ema duHkhI rahyA kare che. 30-35 te phATate! ke cirAto paNa nathI, jyAre vidraSi nAmanI gAMThane rAga teA pAke che ane chevaTe cirAIphUTI paNa jAya che; e ja raktagulma tathA vidraSimAM taphAvata che. 36 | vivaraNuM : A kAzyapasa`hitAnA gulmacikitsA ' adhyAyamAM paNa A raktagulma rAganAM AvAM lakSaNA kahyAM che; jema ke-- stanama'jIrR, vaM pravRkSate '-raktagulmanA reAgavALI strInuM stanama`DaLa sagarbhA strInI jema kALuM thaI jAya che; ityAdi raktagulmanAM lakSaNAne vidvAneA kahe che; carake paNa nidAnasthAnanA 3jA adhyAyamAM kahyuM che ke rakta m gulma rAgamAM strIne jANe garbha rahyo hAya tevAM lakSaNA jaNAya che.' suzrute paNa zarIranA 3jA adhyAyamAM sagarbhA strInAM je lakSaNeA thAya che, te ja lakSaNA raktagulmanA rAgavALI strIne paNa jaNAya che. 30-35 raktazumA tathA vidhimAM taphAvata vicatha jAhena nimerUM yavi gati / rUd te pachI eTale ke lagabhaga 10 thI 12 mahinA vIte tyAre keTalAka kALe te raktagulma pAkIne phATI jAya che, tA te samaye cAninA mArge te sravI jAya che ane te pachI ja te raktazukSma rAga hatA' ema leAkeA jANI zake che. 36 raktagumamAM strIne sagarbhAnI zaMkA thAya teto gulmapramuddA sA jJAtimadhye pramANe / miyaa citta mUlya pradyute zarmazoLine // rU| narmavuM na pazyAmi taMtra ne saMzayo mattAn / tAmimAM pratimApanne sarvazrAma tUTThajAm // rU8|| philmo gamA~ tiAnto vaizameveLa te daMtaH| dvetAmayudhA: prAdudata sarvamazomanam // rU2 || dyuita kRti prAg: jhurAjA ce manIvijJaH / gulmazcaya iti prokto raktaM rudhiramucyate // 40 // te pachI e raktazukSma rogavALI strIne jyAre raktagumathI chuTakArA thAya eTale ke strInA raktagulma rAga kAI upacAra AdithI sravI jAya, tyAre strI peAtAnI jJAtionI vacce Ama kahe che keH 'huM lAMkhA kALa sudhI sagarbhA hatI, paraMtu te garbhanuM leAhI (pUrA mahine) zuM sravI gayuM haze? vaLI huM gabha nuM rUpa ke lakSaNa dekhatI nathI tethI te khAkhatamAM mane mahAna saMzaya
Page #896
--------------------------------------------------------------------------
________________ raktagulama-vinizcaya -adhyAya 9 mAM 855 thAya che" ema te strI jyAre saMzaya kare che; A ja abhiprAyathI carake cikitsAsthAnanA che, tyAre AkhA gAmamAM kutUhala ke Azcarya | 5 mA adhyAyamAM paNa Ama ja spaSTa kahyuM che kerUpa banelI te strIne bIjI te gAmanI | 'aaH anvate pati iva nazcita sUtra sama(ajJAnI) strIo Ama kahe che ke, "tAro | trika'-je raktagulma piMDAkAre ekatra thaIne e divya garbha paDI gayo che athavA | lAMbA kALa pharake che, paNa tene aMge te hetAM ja nagameSa" nAmanA deve tAro e divya gabha nathI, tethI aMgo vaDe te pharato nathI ane temAM harI lIdho che." ema te strIne ajJAnI sAthe zula bhoMkAtAM hoya evI vedanA paNa thAya leke vadhu azabhana-amaMgala khoTuM khoTuM che ane temAM garbhanAM lagabhaga badhAMya lakSaNo paNa kahyA kare che; paraMtu jeo buddhimAna kuzaLa sAthe hoya ja che; ekaMdara raktaguma vAraMvAra pharake loko che. tene to Ama ja kahe che ke te | che ane te paNa lAMbA kALe pharake che; paraMtu garbha eka "raktaguma" nAme eka upadravarUpa ja ! te trIjA mahine pharake che ane tene anubhava hatuM, paNa kharI rIte e garbha na hato. sagarbhA strI cothA ke pAMcamA mahine kare che.40,41 raktagulamanI vyAkhyA raktagulmane gabha mAnatI strI aneka raktasya saMcayastena raktagulma iti smRtH| ceSTAo kare garbhavacceSTate nAyaM kintu sArazyadarzanAt // 41 // garna | garbho'yamiti manvAnA manasA tadvibhAvinI / gulma" zabdane artha "caya"-ekatra | nArI viceSTate tAstA garbhaceSTAH pRthgvidhaaH||42 thavuM, e thAya che ane "rakta" zabdano | mane A garbha rahyo che ema mAnatI artha "dhira"-lohI evo thAya che. e rakatagumanA rogavALI strI manathI te raktaraktane eTale rudhirane je gulama garbhAzaya, gulmane garbharUpe ja ciMtavyA kare che ane mAM thaI jAya che, te kAraNe e roga | judI judI aneka prakAranI te te garbha ceSTArakatagulma" nAme kahevAya che; e rakta o jevI ceSTAo paNa kare che. 42 guma kharI rIte rudhiranA ja eka saMgraha | raktagumavALI strIne dehadA thavAnAM kAraNa rUpa eka roga ja che; ane te garbhane jevI to thara kotarati gg tAtti ICUmUA. ceSTA paNa karato nathI, paraMtu temAM garbhanI ja pava di tAra prAtho ghAtUnAM vRddhidetavAdarUpa samAnatA dekhAya che, tethI jANe te garbha te miTAvaH sAghanirAdharyatattvataH hoya ema lAge che. kharI rIte e eka vAtapittAnvita ja rathamA vivAdava kakA roga ja che, paNa garbha nathI. 41 kaTvamlalavaNAdInAM rasAnAM gRddhimAvahet / vivaraNa: carake paNa cikitsAsthAnanA 3jA | rakatagulamanA rogavALI strI sagarbhAadhyAyamAM raktaguma tathA garbhamAM je taphAvata che, strInI peTha dehadane paNa kare che, eTale ke tene Ama spaSTa kahI batAvyo che ke vizvANA, te te aneka prakAranI vastuonI paNa IcchA THH vidita gva anya tamAma ghafmaLImillAdu. | kare che, temAM paNa je kAraNa che, tene paNa "hA raktagulmanA rogavALI e strIne kevaLa e tame sAMbhaLo. je je mAge" dhAtuonI vRddhigulma eTale ke rudhirane eka saMgraha ja garbhAzaya | mAM kAraNa hoya che, tenI tenI ja IcchA mAM ekatra thayela hoya che ane te pharakyA paNa kare che, | raktagumanA regavALI strIne paNa thAya che; tethI mUDha-ajJAnI lo ke e raktagulamanA rogavALI | kAraNa ke garbhamAM tathA raktagulamamAM vastutaH strI kharI rIte garbhathI rahita ja hoya che, chatAM | yoni ke utpattinuM sAdhamya ja hoya che; vaLI tene e mUrkha leke "A strI sagarbhA che" ema kahe e rakatagulamamAM je rakta ekatra thatuM hoya che, te
Page #897
--------------------------------------------------------------------------
________________ 856 kAzyapa saMhitA-khilasthAna vikArathI yukta heIne vAyuthI ane pitta- | kAraNe e nADIo dvArA zarIramAM rasa barAthI ja anusarAyeluM hoya che, ane tethI ja | bara vartate nathI-pharIne lehI upajAvavAnuM te raktagulmane roga tIkhA, khATA tathA | kAma karato nathI; te ja kAraNe e raktagulma khArA vagere rasonI IcchAne vadhu karAve che. | vALI strInA gAlamAM lagAra phIkAza vagere raktagulmanA rogavALI strIne dhAvaNa | lakSaNo paNa (garbhavatInI jema) thAya che. paNa UpajavAmAM kAraNa garbhanI jema raktagulma vadhavAnAM ane fmavNasmIti tatkItimasaMsaMskRtaH 1 kapa | kALane paNa gALavAmAM kAraNa prasruto jAyate nAsteina stanyaM pravartate / | kathaM prakarSate kAlamiti tatrApi me shRnnu| huM sagarbhA chuM" evI prIti athavA vivRdi rAjathAmacthamiti nizcitA Ichara premanA saMkalathI sArI rIte utpanna thaIne sAmiyaH yuBTayamikSanA pioSAyelo ke ekatra thaI vadhelo dhAvaNano | tapAtharIna phrenna thaMjana seva | pa0 . sAva paNa te raktagulmanA rogavALI strInA zramoSavA towAkSAlIni sarva stanamAMthI atizaya karavA mAMDe che. 45 | ghauM kAvyamAnatu yathASThi prarvate paI. vivaraNa : A abhiprAyathI ja suzruta Ama thapattimArI vaccenA vA punaH kahe che ke-snehI nirantarapta pravane detute'- | mevuM chacadhatA naIma va kSataH IdharA. raktagulmavALI strIne stanamAM je dhAvaNa pedA thAya che. raktagulama roga, garbhanI jema kALane ane temAMthI tene srAva paNa thato jovAmAM Ave, paNa kheMce che-gALe che; temAM paNa je che, temAM paNa kAraNa A ja hoya che ke-te strIne potAne ! kAraNa che, tene paNa have tame sAMbhaLoH manamAM AvI khAtarI hoya che ke "huM sagarbhA chuM." | jema garbha vadhe tema raktagulma paNa vadhe tethI te garbha uparane sneha tenA stanamAM dhAvaNanI ! che, tethI e samAnatAnA kAraNe "A mAre utpatti karavAmAM paNa kAraNa bane che.' 45 | garbha che" evo nizcaya karI cUkelI te raktagulma regavALI sImAM sagarbhAnAM | raktagubhavALI strI jema kUkaDI pitAnAM lakSaNe jaNAvAmAM kAraNa IMDAMne abhighAta-athaDAmaNa vagerethI ha levA nArA samantAnnAmimatA 4 sAcave che-bacAve che, tema e raktagulmami vivardhamAna saMpati tA: trithA | | ne sAcave che-bacAvyA kare che; tema ja e tadaca mulmopi para supacIthare che ka7 | | raktagulamane hAni kare evA hetuo-zrama, tAmizca zcimanAmirna sthavartate | upavAsa, tIkSaNa ane garama padArtho tathA ApA TukRtAlIni Dharmni mAnyatA 48 kSAra vagerenuM paNa koI paNa prakAre harakoI vyaktinI badhIye rasavAhI saMpUrNa sevana karatI nathI; ema paNa tene nADIo cAre bAjuthI AvIne nAbhino raktagulama rega je sthitimAM hoya, te ja Azraya karI rahI hoya che; te nADIone | sthitimAM rahyA karI garbhanI jema samaya strIne garbha jyAre vadhI rahyo hoya tyAre anusAra atizaya vadhyA paNa kare che; sArI rIte pIDA kare che, te ja pramANe ! paraMtu te raktagulmane kaI vinAzanuM kAraNa strIne raktagulma roga paNa jema jema sArI maLI Ave che, tyAre athavA amuka thoDA peThe vadhI rahyo hoya, tema tema e rasavAhI kALamAM paNa bhedane pAme ke cirAI jAya nADIone atyaMta pIDA karI rahyo hoya che; | tyAre pANIthI bharelA bhAMgelA ghaDAnI jema ema rasavAhI nADIo pIDAtI hoya te) nIcenA yoninA mArge savI ja jAya che.
Page #898
--------------------------------------------------------------------------
________________ raktagulama-vinizcaya -adhyAya - me 857 1614 raktagulmanA nAza saMbadhe matabheda temAM vadhaghaTa karI ja zakAtI nathI, kAraNa ke trivitti guramaNa mAlAvAzamAr paN je kaI vyAdhi hajI apakA hoya tene piA jova ghauiTorrmata rU . | bhedI zakAtuM nathI ke maTADI zakAto nathI; tasmazca zAhe ra thAdhA sthAtidupama ema jANIne cikitsAnI yojanAmAM kuzaLa topanicchatti tarI zakuM to zudhAra II para II evA vaidyoe enI utpatti anusAra ja tenI keTalAka vidyo Icche che eTale Ama | cikitsA gyakALe karavI joIe 55 mAne che ke, 2ktagulama dasamA mahinA pachI vivaraNa: ahIM Ama jaNAvavA mAge che phalanI jema paripAka sthitimAM Ave che | ke vaidya je samajI zake ke A strIne A gabha athavA pitAnA kALanA mApa anusAra | paripAkane pAme che te kALe e raktagulmaH | nathI paNa rakatagulma roga che, te e vaidya te rakta | gumanI cikitsA dazame mahine vItyA pahelAM roganI cikitsA atizaya muzkela banatI paNa karavI te ThIka che, jethI te rakatagumane prApya nathI; e ja kAraNe vidvAna vaidyo e rakta - rUpe rAkhI zakAya che ane temAM vadhu vadhAro thavA gulmanI cikitsAne dasamo mahino vItyA pAmate nathI; ane te rogavALI strIne paNa tethI pachI ja karavA irache che. 53,54 rAhata rahyA kare che; paraMtu e rakatagulmanI je vivaraNa : AvA ja abhiprAyathI carake ciki- bilakala cikitsA ja na karAya, to temAM vadhAre sAsthAnanA pAMcamA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke, | thaI javAno saMbhava rahe che; tethI e regInuM 'sa raviraH zrImava purva guNo mAsi vyatIte rAme kadAca maraNa paNa thaI javAne saMbhava rahe che; viziraH"-strIone je rakatagulama roga thAya che, je ke cikitsAkALanI pahelAM rakatagulamanI cikitsA te teonA vikRta lohI-ArtavamAMthI ja utpanna karavAthI te apakava vyAdhine cIrI zakAte ja thAya che ane tenI cikitsA dazame mahine vIte | nathI, chatAM tenI utpatti anusAra cikitsA tyAre ja karavI joIe; kAraNa ke dazamo mahine karavI, te paNa ekaMdara ThIka ja che ane cikitsAvIte te pachI ja e raktagulamaraga sukhasAdhya bane kALe paNa ema tenI cikitsA je cAlu ja rahI che eTale ke tenI cikitayA dazamo mahine vItyA hoya, to te roga sukhasAdhya thAya, e paNa lAbha pachI ja anAyAse saphaLa thAya che." AvA ja ja che. vaLI te kALe tene paripAka samaya paNa AzayathI kahyuM che ke, "rapurame purAva muvAdhyastha thaI cUkyA hoya che, tethI te kALanI cikitsA kSaTY"-raktaguma jema jAne thAya e ja tenAmAM | paNa saphaLa thAya che. AvA ja AzayathI carake sukhasAdhyanAM lakSaNo gaNAya che. Ama kahyuM che ke "tami re sa jJAtidazamA mahinA pahelAM cikitsAthI rakta- | namaH "--e dazamA mahinA pachI raktagulmanI guma yA ya bane che cikitsA je cAlu karAya to te kaSTasAdhya na thAya aprAptakAlo yApyaH syaadgrbhvdyuktikovidaiH|| paNa sukhasAdhya ja thAya che. nA mite dhyAdhipati mAM thathAmavam pa raktagulma tathA gabharanAM lakSaNemAM taphAvata rakatagulmanI cikitsAne kALa-dasamo | virodha rAjumI karmaza 4 nivo che mahino vItyA pachIne che, chatAM te kALa | mAlyavAna maitaideva = vidatta paTTA hajI prApta thayo na hoya ane raktagulama- | gumaravRttA cokhavazva vikhate nI je cikitsA karavAmAM Ave, to garbhanI sthApanA thAnaM trAjU me viddha vartata pa7 jema te yApya bane che, eTale ke enI nAmedhastAromaviddha vivA e ja sthitimAM tene rAkhI zakAya che, arthAt | AnupUrve karmaTha anyakti vadhe che 18 |
Page #899
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa hitA-khilasthAna 858 viparItaM hi gulmastu mandaM mandaM vivardhate / tAM tAmavasthAM garbhastu mAsi mAsi prapadyate // 59 // garbhiNI nAnimittaM ca jvaryate dahyate'pi vA / gulminI nimittaM tu jvaryate dahyate'pi vA // 60 have raktazumanA tathA garbhanA je taphAvata che, tene tame mArI pAsethI sAMbhaLeA. gabha tA aMgA tathA pratyagothI yukta hAya che, tethI e garbha sacetana hAI ne te te aMgothI ja judI judI ceSTA kare che; paraMtu raktazukSma goLa ( mAMsanA lAcA ja hAI ne ) mATInA DhephA jevA ja ww rakatagulma tA harakeAI kALe aMga-pratyaMgathI rahita ja anubhavAya che ane mAMsanA leAcA jeveza athavA mATInA TekA jevA ja jaNAya che; A ja AzayathI carkecikitsAsthAnanA pAMcamA aghyAyamAre -katagulma te piDAkAre ja hAi te pharake mAM Ama kahyuM che ke-'yaH svarte viSThita dhva che, paNa agApAMga sAthe rakatA nathI; kema ke tene kAI paNa kALe aMgopAMga thatAM ja nathI ane tenuM pharakavuM paNa vAyunA kAraNe ja heAya che, paNa cetananA kAraNe hetu ja nathI; ema carake nidAnarathAnanA trIjA adhyAyamAM paNa kahyuM che. vaLI garbha eka sthAnethI khInna sthAne vyAvid hAI ne (vAyunA kAraNe) judI judI ceSTA-hAI ne eTale ke mAtAnAM aMgA sAthe aDakI aDakIne e kare che. vaLI ga (sacetana hoI ne ja ) eka sthAnethI bIjA sthAne jatA hAI ne te te agothI yukta ja hAI ne ceSTAe kare che; jyAre raktazukSma nAbhinI nIce ja rahI kAI paNa aMgothI rahita ja hAI ne Amatema pharyA kare che. vaLI garbha anukrame dararAja vadhyA kare che, jyAre gulma te ethI viparItapaNe ja dhIme dhIme vadhyA kare che; vaLI gabha tA mahine mahine te te judI judI avasthAne pAmyA kare che ane garbhiNI paNa kAIpaNa kAraNa vinA saMtApane pAmatI nathI athavA ( manamAM ne zarIra para ) dAha ke baLatarAne paNa pAmatI nathI; paraMtu raktazumanA rAgavALI strI te kAI paNa kAraNa vinA ja saMtApa pAmyA kare che athavA (manamAM tathA zarIre paNuM ) aLyA ja kare che. 56-60 ja jAya che, jyAre gulma tA nAbhinI nIce khIjA' agA sAthe saMba Mdha rahita ja rahyA kare che, vaLI garbha haMmezAM anukrame vRddhi pAmyA kare che, jyAre raktaguma teA ethI viparItapaNe ja dhIme dhAme vadhyA kare che. vaLI ga dareka mahine judI judI avasthAone pAmyA kare che eTale ke thADI gheADI amuka amuka avasthAete badalyA ja kare che. ane garbhiNI paNa amuka koI nimitte ja saMtApa ke dAhane prApta kare che; paraMtu gumAreAgavALI strI te kAi paNa kAraNa vanA ja saMtApa tathA dAhane pAmyA ja kare che. 56-60 garbha tathA raktagulmamAM bheda jANavA muzkela thAya che. smana vizeSepa aMta saMveddo gAyane mahAna jJAnAnaEvirALAM saMjJAndriyane mataH // 6 // upara jaNAvyA pramANe garbhanAM tathA raktazukSmanAM lakSaNAmAM vizeSa taphAvata hoya ja che, tApaNu e beyane cAsa jANavAmAM mahAna saMdeha thAya che; kAraNa. ke aneka prakAranA garbhanA vikArAnA raktazukSmamAM paNa sakara ke mizraNa hoya che,. te kAraNe e raktagulmanI cikitsA karatI veLA te anne viSe vaidyane paNa saMdeha thAya ema vivaraNa: ahIM ga tathA rakatagulmamAM je taphAvata heAya che, tene jaNAvavA mAge che. ekadara garbhane trIjo ke ceAtheA mahine cAlu thAya tyAre hAthapaga vagere avayavAnI zarUAta thavA mAMDe che ane te pachI pAMcamA te chaThThA mahine te mAtAnA peTanI upara ApaNuM hAtha pheravIne khArIka tapAsa karIe teA e gabha`nAM lagabhaga badhAM `gAnA ApaNune anubhava thAya che; jyAre / manAyuM che.61
Page #900
--------------------------------------------------------------------------
________________ raktagulama-vinizcaya -adhyAya - me 859 raktagulmane jANyA pachI ja tenI | | je vidya gulma heya chatAM garbha mAnI le cikitsA thAya che ane garbha hoya chatAM tene gulamarUpe samajI saMmULa EUR saMmeca mima rUAstrokavA | bese che ane te pachI khAtarI thayA vinA ja je vividhallAM UMta yathA vakSyAti pAm | cikitsA karavA mAMDe che, tene apayaza maLe cAttApumAveta guHa as | che ane pApa ja lAge che; e ja kAraNe jyAM tathathAvalivityAgas jiyAM dvighA: dira sudhI saMzaya hoya, tyAM sudhI harakeIvaidya rakatagulamanI cikitsA karavI hoya te , te ajANyA roganI sAmAnya ja cikitsA veLA prathama zAstranA jANakAra vaidyonI | zarU karavI. (jethI rogIne bhale phAyado sAthe maLI sArI rIte maMtraNA karyA | na thAya, paraMtu koIpaNa nukasAna thavAne pachI ja yogya samaye te raktagulmanI ! saMbhava na ja rahe;) kharI rIte te kaI cikitsA karavI joIe; te cikitsAne paNa vaidya ajANyA roganI cikitsA karahave pachI huM kahIza; garbha tathA raktamAMthI ! vAnI zarUAta ja na karavI joIe. 64,65 thate gumaroga e baMne bahu ja thoDA aMtara ke taphAvatavALA hoya che te kAraNe | raktagulamanI cikitsA paddhatinuM mArgadarzana zreSTha vaidya e garbha ke rakatagamane barAbara | jaya vache svayaMpUrNa saMdhei rAja ne jANyA pachI ja tenI cikitsA karavI joIe. | setunA navarataM vetta vIsu vAta I | vivaraNa : upara kahevAmAM AvyuM ke garbha | pUrNa pravAhe tu varta prativAratA tathA raktagulma saMbaMdhe taphAvata avazya che ja, chatAM tatrAnuvAlane rAva sidhaM mojhana 7 mahAna saMdeha avazya saMbhave che, te kAraNe zAstra- have jyAre garbhano prasavakALa ane vettA anubhavI vaidyoe maLI te saMbaMdhe sArI | raktagulamane paDavakALa pUrNa thayo na hoya rIte maMtraNA karavI joIe ane te pachI eTale ke dazamo mahino zarU na thayo hoya barAbara nizcaya karyA pachI ja anubhavI vidvAna te vakhate "A garbha che ke raktagulma che?" vaidya, yogya samaye eTale ke dazamo mahine vItI e daSTi paNa je veLA saMdigdha hoya te jAya, tyAre ja raktagulamanI cikitsA karavI. te samaye keIpaNa kAraNane lIdhe je rakatastrAva te raktaguma sukhasAdhya bane che; kAraNa ke te samaye thAya te e raktastrAvane vadhe tarata ja reka niHsaMdeha thaIne have je kahevAze te raktagulamanI ja joIe; paraMtu prasavakALa ke raktagulmano cikitsA vaidya karavA mAMDe che tethI e cikitsA avazya pakvakALa pUrNa thaI gayo hoya ane te veLA saphaLa thAya che; AvA ja AzayathI AjakAla | je raktastrAva cAlu thAya, te tene vaidya harakoI rogano tathA tenI cikitsAne barAbara | aTakAvavo na joIe; paNa te sthitimAM nizcaya karavA mATe vaidyo maLe che ane te | prathama to te strIne anuvAsana basti ApavI vaidyonI samiti je nizcaya para Ave che tene ! ane pachI tene pravAhI snigdha bhajana anusarI cikitsA karavAthI lagabhaga saphaLatA ja maLe che. 62,63 jamADavuM. 66,67 raktagulamanI khAtarI vagaranI cikitsA vivaraNa : ahIM Ama jaNAvavA mAge che vaidyane apayaza apAve ke prasavakALa thayo na hoya eTale ke dazamo mahine tho di gulma karma ti meM thA gurama dapi | beThe na hoya te veLA sagarbha ke gumarogI strIne kiya vazarA punA jaiva kutte cha | raktastrAva cAlu thAya, te vaidhe upacAre dvArA tenuM ataeg haM te puta sAdhAraNa biyA| staMbhana karavuM, jethI garbha hoya te garbhapAta nopavilitaM to iivazittA dava thatA aTake che; paraMtu prasavakALa pUro thaI gaye
Page #901
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-khilasthAna hoya ane je raktastrAva cAlu thaI jAya, te tene kalyANaka, paMcagavya, Sala tathA tikta rokavo na joIe, paNa te avasthAmAM anuvAsana vrata avazya pAI devuM; tema ja tIkSNa basti ApI devI ane tenI aMte pravAhI snadha AsthApana dravyothI ArasthApana basti paNa bhojana jamADavuM. 6 6,67 devI; te uparAMta yuktithI anuvAsanaupara kahela cikitsA paddhatinuM yogya phaLa nehabasti paNa ApavI ane dUdha, cUpa vidhinA'nena garbhazcet sukhena prasaviSyati / / tathA mAMsarasa Adi dvArA pathya bhejane athavA raoNgurama cattoDagalena metrA paNa jamADavAM. 71,72 etasmAt kAraNAdraktaM pravRttaM na nivAryate / raktagulamamAM apa ema upara kahelI vidhithI je | annapAnAni rUkSANi vidAhIni gurUNi c| cikitsA karAya, te tethI jo garbha heya zALA madhuraM ritAM susminI suviceta rU te sukhethI-anAyAse te prasare che; ane raktagulamanA regavALI strIe rUkSaje raktagulma hoya te te paNa saMpUrNapaNe | lukhAM annapAna ane vizeSa dAha karanAra tathA bhedAI ke cirAI jAya che; e kAraNe dazamA pacavAmAM bhAre annapAna paNa tyajavAM joIe; mahinA pachI prasavakALa thaI cUke te veLA tema ja vadhu paDatA zArIrazramana, mithunane je rakatasrAva cAlu thAya, te vaghe tene tathA khAsa karI ciMtAne paNa tyAga kara. roko nahi. 68 raktagulamanI cikitsAne krama raktagumanA upadrava raktagulme prathamato yuktyA snehopapAdanam // 69 | | jvraarucishvaaskaasshosskaaaartivythaaH| zastaM bAhusirAyAzca vedhanaM pAkavAraNam / | zophazcopadravA gulme tAMzcikitset svbhessjaiH||74 tathA saMzamanIyaM ca doSazeSAvakarSaNam // 70 // - javara, aruci, zvAsa, udharasa, zarIranuM raktagulmanI khAtarI thAya te veLA | sukAvuM, kRzatA, arati-becenI, vyathA-pIDA vaidhe prathama te yuktithI snehana ja karAya ane sajA-eTalA raktagulmamAM upadra te uttama che; temaja e gulamanuM pAkavuM ! thAya che; teonI paNa vaidya, te te upadravarUpa rokavA mATe e raktagulamanA rogavALI | rogane maTADanArAM teonAM pitAnAM auSadho strInA bAhanI zirAnuM vedhana karavuM eTale vaDe cikitsA karavI. 74 ke phasa kholavArUpa cikitsA paNa karavI. raktagulamamAM pathya ane te uparAMta bAkI rahelA doSone vivonAni sAdhatainA saiH kheMcI kADhe evuM saMzamanIya auSadha paNa te | zaithilyakaraNArtha ca raktagulmasya bhojayet // 5 // rogI strIne ApI devuM joIe. 69,70 yUSeNa vA kulatthAnAM lAvasaMskArikeNa vA / raktagulamamAM kalyANaka dRta Adi paNa cAlanArtha virekaM ca trivRtriphalayA pibet // 76 hitakArI thAya raktagulmanI zithilatA karavA mATe kalyANakaM paJcagavyaM SaTpalaM tiktameva vaa| vighe tenI regiNI strIne kAcAM bilavaphaLa sarujAM pAyayennArI doSavit karmakovidaH // 71 // tathA araDUsInA kavAtha-rasamAM pakva karela tIkSNairAsthApayedenAM yuktitazcAnuvAsayet / jAMgala pazu-pakSInA mAMsarasanI sAthe bhojana paththara monava zIghrapiima IcharA | karAvavuM; athavA kaLathInA yUSa-sAmaNanI vaLI doSone jANanAra ane cikitsA | sAthe ke lAvAM pakSInA mAMsarasathI saMskArI karmanA jANakAra vadhe e raktagulamanA roga- | karela khorAkanuM bhojana karAvavuM; tema ja vALI strIne je pIDA thatI hoya te e raktagumane tenA sthAnathI khaseDavA
Page #902
--------------------------------------------------------------------------
________________ raktagulama-vinizcaya -adhyAya 9 mAM mATe rogIe nasetara tathA triphaLAMnA kavAtha yAvacUka-javakhAra eTalAMne samAna bhAge. vaDe virecana levuM. 75.76 laI tenuM cUrNa (gya mAtrAmAM) garamA vAyunA zamana mATenuM AsthApana pANInI sArthe te raktagulmanA regavALI vAyorupazamArtha ca phalatailAnuvAsitAm / | strIe pIvuM. 80 mAthApace ra dvi rahyATonivRtta ll77 raktagulmane bhedanAra cUrNayoga vaLI raktagulamanA rogavALI strInA | gItA vakSavamiti trayam I 82. vAyune zamAvavA mATe tema ja zULa tathA chUtayuvatta piyuvA gulmI menam | ATopa ke ApharAne dUra karavA mATe | haraDe, javakhAra ane saMcaLa e vidhe, te strIne phalataiila vaDe prathama anu- | traNane samAna bhAge laI tenuM cUrNa karI. vAsana basti ApyA pachI ekavAra ke | yogya pramANamAM ghI sAthe meLavIne rakatabe vAra AsthApana basti paNa ApavI. 77 gumanA rogavALI strI je cATe, te te raktagulmanA regavALI strIne ApavAne | cUrNa raktagulmane teDanAra thAya che. 81 AsthApanagara raktaguma bhedanAra bIjA be prayogo tulyaM madhu ca tailaM ca tAbhyAmuSNodakaM samam / patralApippalIzaNThIcarNa vA viDasaMyutam // 2 // dvau karSoM zatapuSpAyAH karSAdha sandhavasya ca // 78 h78 nAgaraM zukticUrNa vA pibedgomUtrasaMplutam / etenAsthApayennArI dazamUlAdikena vaa| athavA tejapatra, elacI, pIpara ane balaM cApyAyayettasyA rasaiH kSIraizca saMskRtaiH // 79 // prathama madha ane talanuM tela samAna suMThanuM cUrNa, biDalavaNa sAthe meLavIne athavA sUMTha tathA motInI chIpanuM cUrNa bhAge levuM ane pachI te banne jeTaluM garama gomUtramAM meLavIne raktagulmanA rogavALI pANI levuM, ane temAM be tolA suvA strIe pIvuM. (tethI paNa raktagulmanuM ane ardho tole siMdhavane kvAtha rasa meLavIne tenA vaDe raktagulmanA rogavALI bhedana thAya che.) 82 strIne AsthApana ApavuM athavA dazamULanA cothe raktagulama-bhedana kavAthanA rasathI te strIne AsthApana basti | hUmaitrApuzca vidhyauigvitravAkya vA 83 devI; te pachI mAMsanA rasa ApIne | vava vavanakUvAghe vimaLyo na vA . tema ja saMskArI karelAM dUdha ApIne e athavA nAnI elacI, kaloMjI jIruM, strInA baLane cAre bAjuthI vadhAryA karavuM | cavaka, pIpara tathA citraka-eTalAMne samAna joIe. 78,79 bhAge laI teone kalka banAvI tene raktagulamane pADanAra cUrNayoga balavaja-ghAsanA cUSa vagerenI sAthe ke upakramettatazpUrNairetaiH zodhanapAtanaiH / cokhAnA osAmaNanA pANInI sAthe harItakI vacA hiGga saindhavaM sAmlavetasam // 80 | (ghaLI) te pIve. 83 yavAnI yAvazUkaM ca cUrNamuSNAmbunA pibet / / aparApAtana auSadhaprAgethI paNa raktate pachI rakatagulmanuM zudhanakAraka tathA gubha bhedAya tene pADI nAkhanAra evAM A cUrNo ApIne apanAvAtodhi vadhear mera / 84 raktagulmanA rogavALI strInI cikitsA | athavA garbhanI aparA-eALane pADavA karavI joIe. jema ke haraDe, vaja, hiMga, | mATe batAvelAM auSadhonA prAgothI paNa siMdhava, amlatasa, yuvAnI-ajamo tathA raktagulmanuM bhedana karI zakAya che. 84
Page #903
--------------------------------------------------------------------------
________________ 862 kAzyapa saMhitA-khilasthAna raktagumanI amuka avasthAmAM pharI ! raktagulamamAM paMcagu9mIya cikitsA thAya AsthApanane prayoga karave | vagijhulmI vijisitAkrutam 81 atipravRttaM rudhiraM glAni janayate ydi| tadihApi prayoktavyaM prasamIkSya balAbalam / vinihate gulmadoSe sAvazeSe'pi vA bhiSak // 85 vaLI "paMcagulamIya' adhyAyamAM raktapunraasthaapnokten tatra kuryAdbhiSagjitam / / gulmanI je cikitsA kahI che, tene paNa A anubandhabhayAccaiva zanaistadanuzodhayet // 86 // raktagulma rogamAM rogInA baLa-abaLane - raktagulmanI rogI strIne atizaya jaIne avazya praga kare. 89 vadhu pramANamAM lohI nIkaLavA mAMDayuM hoya kRti z #mAvAnuM rUpa 10 || ane tethI je te lAni ke zithilatA ema bhagavAna kazyape ja kahyuM hatuM.90 upajAve athavA gulamano deza bahAra Iti zrIkAzyapa saMhitAmAM bilasthAna viSe "raktagulma nIkaLI gayo hoya ke amuka aMza bAkI vinizcaya" nAmane adhyAya 9 mo samApta rahyo hoya, te vighe te rogavALI strIne antarvanIcikisita : pharI AsthApana basti ApavI ane te sthitimAM (carakanA cikitsAsthAnanA 5 mAM adhyAya 10mo adhyAyamAM kahelI) cikitsA paNa karavI; athAtoDattarvallitamaghANaM vAma zA pachI anubaMdha athavA deSanA anusaraNano sathavAra mAvAna zag | 2aa bhaya dharAvI dhIme dhIme tenuM zodhana paNa have ahIMthI AraMbhI bhagavAna kazyape karavuM. 85,86 je prakAre kahela che, te prakAre antarvatnI sagarbhA strInI cikitsAne ame kahIe raktagulmanA zedhanane prayoga chIe. 12 padmAdIni samUlAni dagdhvA tadbhasma saMharet / gADhayitvA ca tattvArtha cUrNaretairvipAcayet // 87 // sagarbhA strIonI cikitsA kahevAnI pratijJA sUkSmAM cikitsAM vakSyAmi garbhiNInAM vibhaagshH| zuNThIpippalikuSThaizca cdhycitrkdaarubhiH|| tathA garbhazca nArI ca vardhate rakSyate'pi ca // 3 // davipralepitaM siddhamabhyasettena zuddhayati // 88 // sagarbhA strIonI je cikitsA vibhAgashilaajtvbhyaarissttN kalpenAbhyasya mucyte|| vAra karAya che, tene have huM kahuM chuM; pakvakASTa Adine mULiyAM sAthe bALI je cikitsAthI strIno garbha tathA strI-e nAkhI tenI bhasama banAvI levI; pachI tene eyanuM rakSaNa karAya che ane te beyanI ghaTTa banAvI temAM suMTha, pIpara, kaTha, cavaka, vRddhi paNa karI zakAya che. 3 citraka tathA devadArane samAna bhAge laI gabhiLInA javaranI cikitsA kahevAnI tenuM cUrNa banAvI te badhuM ekatra karI pratijJA teono kavAtha banAvo; e kavAtha kaDachI- bhiLInAM kavara: kaI nadhiy gra! ne coTe te tayAra thAya, tyAre tene koImitatatulyavidhimAko raktagulmanI rogI strIe prayoga kare; ravii pUrvameva vivadha mA tethI raktagulamanuM zedhana thAya che, vaLI he rAjA! garbhiNIne jvara tenA zilAjita ane abhayAriSTanAM kalpanuM sevana sarvagamAM (vadhu) kaSTadAyaka che; ane karIne paNa raktagulmanA regathI chUTI te varanI garamIthI cAre bAjuthI tapI javAya che, 87,88 gayelo garbha paNa avazya vikArane pAme ja
Page #904
--------------------------------------------------------------------------
________________ antava nIcikisita-adhyAya 10 mA che, tethI saunI pahelAM gabhanA varanI cikitsA huM kahuM chuM, tene tame mArI pAsethI sAMbhaLe. 4 garbhiNInA jvaranAM nidAnA kSucchramAbhyaJjanA draukSyA dauSNyA pakvavidhAraNAt // 5 snehasvedauSadhAnAM ca vibhramAttejaso'pi ca / santApAnmanasazcApi parvatAnAM tathaiva ca // 6 // gandhAcca tRNapuSpANAM garbhiNyA jAyate jvaraH / kSudhAnA zramathI abhya'jana-telamAlisathI, rUkSatAthI, uSNutA tathA apakva-ajInA dhAraNa ke rAkavAthI, snehana, svedana tathA auSadhAnA vibhrama ke bhUla thavAnA kAraNe, tema ja (mAhya-Abhyantara) tejas jaTharanA agnine lIdhe ke bahAranA taDakAnA ke agninA saMtApathI ke mananA paNu kAI saMtApa hAya, tethI temaja parvatAnAM ghAsa ke puSpAnI gaMdha sUMghavAthI sagarbhA strIne vara utpanna thAya che. 5,6 jvarayukta garbhiNInI sAmAnya cikitsA garbhiNIM jvaritAM nArImekAhamupavAsayet // 7 // tato dadyAdalavaNAM peyAM snehavivarjitAm / varavALI bhiNIne (prathama teA) eka divasanA upavAsa karAvavA; te pachI lavaNa vinAnI tathA snehathI rahita peyA tene ApavI. 7 varavALI sagarbhAe tyajavA cAgya tIkSNAni tvannapAnAni svedamAyAsameva ca // 8 // varjayejvaritA nArI yavAgUM kevalAM pibet / varavALI garbhiNIe tIkSNa khorAkapANI, svedana tathA parizramanA avazya tyAga karavA; temaja kevaLa ekalI yavAgU ja (rAma ja) pIvI joIe. 8 varavALI sagarbhAnA annakALa tathA auSadhakALa 83 anubandhe tu doSasya garbhakAlamapekSya ca / mAlAcaturthAt mRti mitra meSajJamAcaret // 2 // varayukta gabhi NInA doSa kevaLa yavAgUthI eA karAya, tyAre teNIne cUSAnI sAthe khArAka ApavA; pachI te cUSa dvArA doSa oche karAya tyAre buddhimAna vaidye ( mAMsAhArIne ) mAMsarasa athavA ekalu dUdha ja Apavu joIe; paNa kAI auSadhanI vidhi tene hitakArI na thAya; para`tu doSanA anubaMdha hAya tA garbhanA kALanI apekSAe ceAthA mahinAthI mAMDIne auSadhacikitsA karI zakAya che. 9,11 yavAgvA hasite doSe yUSairannAni dApayet // 9 // yUSaistu hasate doSera vA kSIrameva vA / dApayenmatimAn prAjJo na tvauSadhavidhirhitaH // 10 // vivaraNa : A saMbaMdhe carake zArIranA 4thA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke- caturthe matti sthirathamAvate namaH -harakAI garbha cothA mahine sthiratAne pAme che, ema carakamAM kahIne sUcavyuM che }-strInI sagarbhAvasthAmAM tene javarAdirAga lAgu thAya teA AThamA mahinA pahelAM tene auSadha Adi ApyA vinA ja sAmAnya cikitsA dvArA ja upacArA karavA joI e; pachI AThamA mahine vIte tyAre ja tene vamana, virecana Adi kare evA auSadhayAga ApI zakAya temAMya kAmaLa vamana, virecana Adi ke sAmAnya vamanAdi thAya evI lavati AdinA prayAga dvArA virecana Adi karAvI kAmaLa auSadhanA prayogathI cikitsA karavI joI e. 9-11 vAta-pitta-kaphAtmaka jvarAddhimAM sagarbhAnI madhyama cikitsA zArIraM tu jvaraM jJAtvA vAtapittakaphAtmakam / madhyAM yiAM prayukSIta lacintya guhAdhavam // 2 // upadravabalaM jJAtvA sattvaM cApi samIkSya tu / garbhAvasthAM tu vijJAya lekhanAni pradApayet // 13 // jemAM vAta, pitta ke karUpa doSanuM prAdhAnya hAya evA jvarAdi roga sagarbhAne thAya tA e zArIrika rAganuM bhArepaNu tathA halakApaNuM' jANyA pachI vaidya, madhyama cikitsAnA prayoga karavA joIe; eTale ke upadravanuM khaLa jANyA pachI tema ja
Page #905
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-khilasthAna e garbhiNI strInuM satva-baLa athavA | zItala pANI devuM, paraMtu te paNa garama karIne zItala mAnasika baLa paNa joI-tapAsIne tema ja karyuM hoya, te ja pANI ApI zakAya che. 14,15. teNInA garbhanI avasthA paNa jANyA pachI taruNa varamAM upara kahela jalapAna karAvavuM lekhana auSadhane teNIne prayoga karAvavo, | kavare tu to 2go vidhiSi vizeSatA jethI tenA zarIrane ke garbhane hAni thavAno mane tu nartadartha tRprazanne Rtam II raddA saMbhava na rahe. 12,13 jvaraM jvaraM samAsAdya zItaM vA yadi vetaram (t)| sagarbhAne vadhu tarasa lAgyA kare to kayuM | harakoI javaramAM jaLapAna karAvavA saMbaMdhe pANI ApavuM? upara je vidhi batAvyo che, te vizeSe karI utpannAyAM tu tRSNAyAM nAtyuSNaM prapibejalam / taruNuvaramAM jovAmAM Avyo che-eTale vAtazleSmasamutthe tu jvare nIraM viSAyate // 14 // ke navA varamAM te upara jaNAvyA pramANe atha pittakRte cApi zRtazItaM prazasyate / / regIne jaLapAna karAvavuM, e khAsa jarUrI kupyapASANaniSpakkaM zItaM tRSNAnibarhaNam // 15 // sUcavyuM che, paNa je avasthAmAM javarano vega bhAMgI paDyo hoya te avasthAmAM te (javaramAM) garbhiNI strIne vadhu paDatI tarazane zamAve evAM dravya nAkhI ukAtarasa lAgyA karatI hoya, te ati garama na heya evuM pANI teNIe pIvuM joIe; kema ke LeluM pANI zItaLa thayA pachI avazya ApI zakAya che; ema harakeI javaramAM e prakAre ja vAtapradhAna ke kaphapradhAna javara hoya temAM - garama karI zItaLa kareluM ke sahevAya tevuM harakeI vyaktine zItaLa pANI pIvA pANI rogIne ApavuM hitakArI che. apAya to e viSanuM kAma kare che, tema ja pittapradhAna jvaramAM paNa jyAre tarasa lAge che eka garbhiNInA mastakaregamAM karavAnI cikitsA tyAre ukALIne zItaLa kareluM ja pANI pIvuM zirorone tu zarto yathAvanakramA uttama gaNAya che, ane te paNa kukhya-tAMbA- mane vare te ja taiva prAcate 27 pittaLanA ke mATInA ke paththaranA keI vAsaNa sagarbhA strIne je mastaka roga thAya te mAM pakaveluM ke garama pANI zItaLa thayA zAstramAM kahyA pramANe ja cikitsAkrama pachI je apAya te e tarasane vadhu karavo joIe ane temAM sAthe javara chipAve che. 14,15 hoya te teno saMpUrNa vega bhAMgI jAya vivaraNa : arthAta ahIM Ama jaNAvavA tyAre paNa pacavAmAM guru-bhAre hoya evuM mAge che ke sAmAnya rIte harakoI javaramAM garama tAvamAM bhojana apAya te uttama nathI. kareluM ja pANI apAya te jarUrI hoya che. joke (mATe halakI ja khorAka apAya te ja pittapradhAne javaramAM TADhuM pANI ApI zakAya che. hitakArI thAya che.) paNa te pANI paNa garama karIne TADhuM karyuM hoya, garbhiNIne atyaMga ke mAlisa na karAya te ja ApavuM joIe; paraMtu vAtapradhAna ke kapha- taLe 7 sat nA sabhyo prathA pradhAna javaramAM harakoI zItaLa pANI na ja apAya, jamai tu to ro rmilAtAi spA 28 te ja vadhu ThIka che; tevA vAtavara ke kaphajvaramAM sagarbhA strIne javara na hoya tyAre te sahevAya tevuM garama pANI ja hitakArI thAya tene abhaMga eTale telamAlisa karavI che; ema harakoI garama kareluM ja pANI ApavuM. hitakArI na thAya; ane garbha paNa navo te saMbaMdhe carake vimAnasthAnanA trIjA adhyAyamAM hoya tyAre paNa e sagarbhAne je atyaMgakhAsa kaheluM che ane pittajavaramAM paNa bhale telamAlisa karavAmAM Ave to e abhaMga-. sa. sA.
Page #906
--------------------------------------------------------------------------
________________ antava nIcikisita-adhyAya 10 mA sagarbhAnA garbhanA nAza karanAra thAya che. ga iNIne nasyakama paNa hitakArI nathI garbhiNInAM nArINAM nastato nAnusecayet / tu nasyadAnena garbhiNyAH prANastu parihIyate // 19 // sagarbhA strIone nasyakrama dvArA auSadha si`cana karavuM ja nahi; kAraNa ke garbhiNI strIne nasyakama dvArA auSadha ApavAthI ( kadAca ) tenA prANa paNa chUTI jAya che. 19 sagarbhAne dhUmapAna paNa na ja karAvAya kuNirvA yadi vA'ndhazca jAyate durbalendriyaH / dhUmapAna garbhiNyA dhUmatejohato bhRzam // 20 // vivarNo jAyate garbhaH patedvA'pi vizAMpate ! | 85 tA tethI tenuM pitta ghaNuM prakRti athavA vikRta anI jAya che; tethI e vikAra pAmeluM pitta, tenA garbhane tarata ja pADI nAkhe che. e kAraNe sagarbhAne taratamAM svedana paNa na ja karAvAya; tema ja e garbhiNInA garbha sthira thayA hAya tyAre paNa tene jo svedakama karavAmAM Ave tA e svedyana tenA garbhamAM phIkAza ja karanAra thaI paDe che. 23 sagarbhAne vamanaka paNa na ja karAvAya vamanaM taruNe garbhe svairguNairgarbhaghAtakam // 24 // sagarbhA strInA garbha taruNa-navA hAya te veLA teNIne je vamana karma karAvyuM hAya tA teNInA garbhanA te nAza karanAra thaI paDe che. 24 he rAjA ! sagarbhA strIne dhUmapAna karAvavAthI tenA gabha khALaka hUDA, AMdhaLeA ke dukhala iMdriyAvALA thaI jAya che; athavA e dhumADAnA tejathI te gabha atizaya haNAI jAya ke nAza pAmI jAya che; athavA te dhUmapAnathI gabha vaNu rahita, phrIkA raMganA thaI jAya ke paDI paNa jAya che. sagarbhAne zire virecana paNa na ja karAvAya ziivine miLyA: saMkSomAsu macena vArAhAya mArutaH kupito dehe garbhaghAtAya kalpate / athavA vAtonI tu gau mati pArthiva ! rA garbhiNI strIne jo zirAvirecana karavAmAM Ave te tenA atyaMta gabharATa athavA bhayane lIdhe tenA dehamAM vAyu kupita thaI vikRta ane che, tethI tenA garbhanA te nAza karanAra thaI paDe che; athavA huM rAjA! sagarbhAne zirAvirecana karAvavAthI tenA gabha vAyune rAgI thAya che. 21,22 sagarbhAne svedana paNa nukasAna ja kare svedena taruNe garbhe pittaM prakupitaM bhRzam / cyAvayedAzu garbhe tu tasmAt svedaM vivarjayet // 23 // svedaH sthire tu vihito garbhavaivarNyakArakaH / sagarbhA strInA garbha taruNu ke navA ja hAya, te veLA tene jo svedana karma karAya, kA. 15 garbhiNIne virecana paNa na ja karAvAya nAmipInoAAt saMkSomAca viroSataH / mignyAstarane meM hralanuM na prApte // ra gurutvAtutIkSNavAnAnAcAya ghAtam / sagarbhAne strIne tenA garbha taruNa-navA tyAre jo virecana-auSadha apAya, te e virecana, tenI nAbhine atizaya pIDA karanAra thaIne tema ja vizeSe karI ghaNuM AAbhakAraka thaI ne tenA garbhane nukasAna ja kare che. vaLI te virecana-auSadhamAM gurutvabhArepaNu, uSNupaNuM tathA tIkSNapaNuM paNa hAya che,' tethI tenAmAM vahanakAraka-UMcakI levAnA guNa Ave che; te kAraNe pazu e virecana-auSadha e strInA garbhanA nAza karanAra thAya che. 25 sagarbhAta AsthApana ke anuvAsana- asti paNa na ja apAya AsthApana tu taruNe garbhe nAya na zasyate // 26 // anuvAsanaM ca matimAniti zAstravinizcayaH / sagarbhA strInA ga jyAre taruNa-navA hAya tyAre teNIne AsthApana ane anuvAsana asti paNa buddhimAna vaidya vakhANatA
Page #907
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-khilasthAna nathI, arthAt sagarbhAne AsthApana ke vaNa, eraMDamULa, jeThImadha ane devadAraanuvAsana basti na ja ApavI, e eTalAM dravyone samAna bhAge laI adhazAstramAM vizeSa nizcaya maLe che. 26 kacarAM karI teono (AThagaNA ) pANImAM gaNiIne ApelAM AsthApana ke anu- kavAtha karavo. eka caturthAMza pANI bAkI vAsana garbhane nukasAna ja kare rahe tyAre te kavAthane agni parathI utArI AthApanaM nAnuvAe pati na tenA 27mA laI vastrathI gALI temAM sAkaranuM cUrNa tathA hInAGgaM srAviNaM vA'pi garbhamityeSa nishcyH| bijorone rasa cogya pramANamAM nAkhI sagarbhAne ApeluM AsthApana tathA ! sagarbhAnA vAtajavaramAM ApavAthI vAtajavara anuvAsana ja tenA garbhane khoDA aMgavALo maTe che. 29,30 athavA strAvathI yukta kare eTale sagarbhAne bIjo vAtajvarahara vidArIgaMdhAdi kavAthI Apela AsthApana ke anuvAsana basti ) va vividha ivathato jAtijJItA tenA garbhane khoDA aMgavALo kare ke mAramAyu vAtacaMdano mata // rU8 II sAva karI pADI nAkhe che, e Ayurveda- | vidArIgaMdhA Adi auSadhione zAstrane nizcaya che. 27 je varga AyurvedamAM prasiddha che, teone vivaraNa: yoga ratnAkara nAmanA Ayurveda- samAna bhAge laI adhakacarAM karIne teone graMthamAM garbhapAta ane garbhasrAvamAM Avo bheda ke kavAtha tayAra karI temAM devadAranuM cUrNa taphAvata mAne che ke-cothA mahinA sudhI lagabha meLavI atizaya zItaLa na hoya evostrIne garbha kAco ane asthira hovAthI garbha sahevAya tevA garama sagarbhA strInA vAtasrAva thavo saMbhave che ane te pachI pAMcamA ke javaramAM je apAya to tenA vAtavarane chaThThA mahinAmAM sagarbhA strIne garbhapAta thavAne te maTADanAra manAya che. 31 saMbhava hoya che. 27 vAtavarahara trIje eraMDAdikavAthI upara kahela kAraNathI sagarbhAne paMcakarmo | eraNDo varuNazcaiva bRhatyau madhukaM tathA / 1' na karAvAya vAtajvaraharaH kvAtho rAsnAkalkasamAyutaH // 32 // tasmAdetAni matimAn garbhiNyA na prdaapyet||28|| eraMDamULa, vAyavaraNe, nAnI moTI beya bherIMgaNuM tathA jeThImadha-eTalAMne imAni dadyAt saMcintya rogAvasthAvizeSavit / | kavAtha banAvI temAM rAsnAna kalaka meLavI upara darzAvela kAraNone lIdhe buddhimAna sagarbhA strIne je apAya to te paNa tenA vaidya garbhiNa strIne e paMcakarmo kadI na ja vAtAvarane dUra kare che. 32 karAve, chatAM roganI amuka vizeSa ava vAtajvaramAM hitakArI cothe dazamUla kavAtha sthAne jANato vaidya te avasthAne barAbara | | dvipaJcamUlaniSkvAthaH koSNo vA yadi vA himaH / vicAra karyA pachI e sagarbhAne paNa paMca rAnAkalkasamAyukto vAtajvarahito mtH||33|| karmo karAve. 28 dazamULane kavAtha banAvI temAM rAstAgabhi NInA vAtajavaramAM apAya te ne kalaka meLavI sahevAya te garama ke kavAthaga ThaMDo karI je apAya, te te paNa sagarbhAnA vijAndha kAsTa tathA ghAstavam rara | vAtavaramAM hitakArI manAya che. 33 mAM madravAhaM Atha thI yutI | gabha sthira thayA pachI karavAnuM telAvyaMga vAtajvaraharo deyo mAtuluGgarasAplutaH // 30 // jIrNe tu bhojane peyA tanvI lvnnvrjitaa| vidArIgaMdhA, kalazI-vRzcipaNu-pITha | i lAmadhuruM pAsA vi . rUcha Ir
Page #908
--------------------------------------------------------------------------
________________ antavanIcikitsita-adhyAya 10 me ratIThThA vivAM jaiva viozImutpanT | 64-64 talA bhAga cUrNarUpe taiyAra mutA RvinnA ra ravindI tathA vA .rU karI te badhAMne eka droNa-1024 telA payA daMpavi ra tathA pujAmeva jA | pANImAM kavAtha kare. e kavAtha eka varSamatAni miuhena vepA rU| ADhaka 256 talA bAkI rahe tyAre te tata(ma?)tapAmAnAM nizcaMdriSA | kvAthamAM upara jaNAvyA pramANe tayAra bhAgAzca dazamUlasya kAryA dviplsNmitaaH||37|| | | karI rAkhelo kavAtha nAkhI de; tema ja balAtibalayozcaiva kuryAdardhapalaM bhiSak / dUdha, gomUtra, vANuM-madirA, uttama dahIM EmALi madrantiI ra te traH II rU8 | tathA talanuM tela-e pratyeka eka eka yavakolakulatthAnAM bhAgAH syuH prsthsNmitaaH| kuDava 16-16 talA nAkhI te badhAne nikAbaeNtAnA Dro mADhalAmatam rUDA | agni para ukALavAM; te badhuM pravAhI baLI tatra dadyAt pratIvApaM yat pUrvamupakalpitam / / jAya ane temAMnuM kevaLa ekaluM tela ja bAkI kSIraM tathaiva gomUtraM vAruNI dadhi cauttamam // 40 // | rahe tyAre te pakava thayeluM tala agni parathI bhiSakkuDavamAtrANi tilatailena yojayet / / utArI gALI laI, lagAra garama e talathI avahRtyAgninA siddhamISatkSodAyitaM yadi // 41 // uSNenatena tailena sarvagAtrANi mrakSayet / e vAtajavaravALI sagarbhA strIne AkhA vAtajvaraM nihantyetanmrakSaNaitribhireva tu // 42 // zarIre je mAlisa karyuM hoya te kevaLa eSo'bhyaMGgaH sthire garbhe yathAvat sNprshsyte| traNa vAra ja karelA te mAlisathI sagarbhA (vAtAvarayukta) sagarbhA strIne gabha| strInA te vAtajavara nAza pAme che; ema sthira thAya tyAre (cothA mahinA pachI) karala | kareluM e kuSThAdi-telamAlisa, garbha sthira AgalA divase kareluM bhejana pacI gayuM | | thayA pachI barAbara karavAmAM Ave te uttama hoya tyAre e sagarbhA strIne lavaNa vinAnI ] 3 | hAI te vakhaNAya che. 4-42 pAtaLI piyA prathama pAvI, te pachI A sagarbhAnA jINavaramAM hitakArI A kuSThAditala pakavIne tenuM je atyaMga-mAlisa traNa padArtho karAya te uttama gaNAya che. kaTha, jeThImadha, | vAva jo vA nAro hita karU rAsnA, pahADI kadaMba, sUvA, patrakASTha, sArivA, | baLezvare havA nA vAtauSadhe RtaH | upalasarI, uzIra vALa, nIlempala, nAgara sagarbhA strInA jIrNajvaramAM vAtametha, zagAlavinnA pIThavaNa, karavindI, vaja, nAzaka auSadhadravya nAkhIne ukALela dUdha, payamyA-kSIravidArI, haMsapATI tathA punnAga, | | dUdhanI yavAgU-rAba tathA jAMgala pazu-pakSIeTalAM dravyone ekAeka tela pramANamAM ) enA mAMsane rasa-e traNa padArtho sarvalaI dahIMnA maMDa (uparanA pANI ) sAthe | kALa hitakArI thAya che. 43 pIsI nAkhavAM; te pachI teonA e kalaka- | pittaprakopamAM hitakara kavAtha thI vidya kavAtha pakavo, te pachI ene bAju mA pitta cAri thitaM sASivinAchA para rAkhI dazamULanuM cUrNa, be pala-ATha | rAmadhusaMyukta pAthe vAvamucitam ! telA, balA tathA atibalA nAmanI beya sagarbhA strIne pittanA prakopathI kaI khapATanuM cUrNa arthe pala-be tolA ane | vikAra thayo hoya, to temAM sArivAkaraMDa, mIThe saragave ane meMdI-e | upalasarI Adino kavAtha taiyAra karI temAM traNa tema ja java, bAra tathA kaLathI-e | sAkara tathA madha mizra karI prAtaHkALe adhAM dravyonA pratyekanA eka eka prastha ! UThatAM ja e pA joIe. 44
Page #909
--------------------------------------------------------------------------
________________ 868 kAzyapa saMhitA-khilasthAna pittanA javaramAM hitakArI pAnaka ke lepa karAya, te sagarbhA strInA pittajavarane kSIroTI rRAA madhunira kapaDA | te dUra kare che tema ja e dravyone ghI sAthe zarkarAmadhusaMyuktaM pAnakaM paittike jvre| (meLavI te) je tarpaNa sevAya, te te paNa sagarbhAnA pittaprakopavALA javaramAM | garbhaNInA pittajavarane maTADe che. 48-pa0 kAkolI, kSIrakAlI, drAkSa tathA jeThI sagarbhAnA dAhavara tathA javarano nAza madha-eTalAMnA cUrNane (rAtre) palALI rAkhI karanAra taila vastrathI gALI laI temAM sAkara tathA madha na | yavapiSTasya kuDavo maJjiSThArdhapalaM tathA // 51 // mizra karI te pAnaka (zarabata) apAya, te amlaprasthazate tailaM tailaprasthaM vipAcayet / te hitakArI thAya che. 45 dAhajvaraharaM tailaM prazastaM jvaranAzanam // 52 // pittajvaramAM sagarbhAne pAvA yogya bIjuM eka kuDava-16 tolA javane pIsI prapAnaka nAkhI temAM ardhI pala-be tolA majIThanuM nIlotpalaM payasyA ca sArivA madhukaM madhu // 46 // cUrNa meLavI 100 prastha khArI kAMjImAM pipyalyo maricozIraM lobhraM lAjA sshrkraa|| tene tathA eka prastha-64 telA talanA etat kSIrasamAyuktaM khajena mathitaM pibet // 47 // | telane pAka kare; pravAhI baLI jatAM garbhiNI jvaritA kSipraM pittAttena prazAmyati / pakva thayeluM e uttama taila mAlisa karavAnIlakamaLa, kokalI, sArivA-upalasarI, thI dAhanvarane tathA javarane nAza jeThImadha, madha, pIpara, mariyAM, uzIra-vALo, kare che. 51,para lodhara, lAjA-zekelI DAMgaranI dhANI tathA sAkara-eTalAMne cUrNarUpe karI temAM dUdha nAkhI sagarbhAnA kaphajvaramAM rastAne kavAthaga atha zleSmajvare nArI rAmapAkvAthaM suzItalam / ravaiyAthI tene mathI nAkhI pittajavaravALI sagarbhA strI te je pIe, te tenAthI tene kSaudreNa saha saMyuktaM pAyayediti kshypH||53|| pittajavara tarata ja zAMta thAya che. 46,47 sagarbhA strIne je kaphane vara Ave te te strIne rAsnA kavAtha khUba zItaLa sagarbhAnA pittajvarane maTADanAra pradeha thavA daI temAM madha mizra karIne te pAve tathA tapaNa nalavajulamUlAni gundrAmUlAni cAharet // 48 // ema kazyape kahyuM che. sahAM ca sahadevAM ca mArkavaM pATaliM tthaa| / kaphavaranAzaka bIjA traNa kavAthane kSIriNAM ca pravAlAni tathA jambvAmrayorapi // 49 // bhadradArukaniSkvAtho raasnaakssaudrsmaayutH| utpalaM sArivozIraM candanaM padmapatrakam / athavA candanakkAthaH pippalIkSaudrasaMyutaH // 54 // zlakSNAnyetAni piSTAni prdehHshiitlobhvet||50|| zleSmajvaraharaH peyo raasnaavaasaa'mRtaatH| pittajvaraharo nAstirpaNo ghRtsNyutH| devadArane kvAtha rAsnA-cUrNa tathA naDa ghAsanAM tathA netaranAM mULiyAM, madha meLavI pivAya; athavA caMdanane tathA gundra ghAsanAM mULiyAM vadhe lAvavAM; kavAtha pIparanuM cUrNa tathA madha meLavI tema ja sahA, sahadevA, bhAMgaro, pAMDala | pivAya athavA rAsnA, araDUsI tathA tathA kSIrI vRkSonA aMkura ane jAbu gaLAne kvAtha je pivAya, to (sagarbhAnA) tathA AMbAnA paNa aMkuro; tema ja utpala kaphajavarane te dUra kare che. 54 kAla, sArivA-upalasarI, uzIravALo, kaphapitta be doSane jvaramAM hitakara kavAtha caMdana tathA kamaLapatra-eTalAM dravyone bArIka | zra mRitAnAMtanithomapurataH ApaNA pIsI nAkhavAM; pachI teone zItaLa pradeha : lImaDu kare mitti
Page #910
--------------------------------------------------------------------------
________________ antava nIcikillita-adhyAya 10 me kapha-mizra pittanA (vaMdvaja) varamAM | te kaphanA rogamAM vizeSe karI uttama sagarbhA strIe gAMbhArI, gaLo tathA jeThI- | sAmya eTale je mAphaka athavA hitakArI madhane kavAtha karI tene TADhe thavA daI thAya evI ja sthikitsA karavI joIe. 59 60 temAM madha mizra karIne pIvuM joIe. 55, saMsRSTa-ddha doSa ane sAMnipAtika kaphavAtaja-ThaMdvaja varamAM hitakArI vikAranI cikitsA brahata paMcamULa kavAthI saMsRSTe tu bhiSak prAzo yojayeta yathAbalam / mahataH paJcamUlasya kvAthaH zlaiSmikavAtike // 56 // sannipAtasamutthAne tridoSazamanaM hitam // 61 // rAsnAkalkasamAyuktaH peyaH kalyamiti sthitiH|| buddhimAna vaidya saMsRSTa-be doSanA mizra ( sagarbhA strInA) kaphavAtaja-kaMja paNathI thayelA vikAramAM ke saMnipAta-traNe javaramAM bRhata paMcamULane kavAtha banAvI denA ekatra thavAthI utpanna thayelA vikAsa temAM rAsanAne kalka meLavIne prAtaHkALamAM | ke rogamAM garbhiNInA baLane anusarIne pIvuM joIe, AvI AyurvedIya paraMparA che. | tema ja te te deSanA baLane anusarI vAta-pittaja-kaMkaja jvaramAM hitakara | saMsRSTa-mizra deSanuM tathA trideSanuM zamana vidyArigaMdhAdikavAtha kare evI auSadhayojanA karavI, te hitakArI tho vividha zAmapunita / pa7 | thAya che. 61 vAtapittajvare peya iti ha mAha kshypH| madyapAna karatI strInA roganI cikitsA (garbhiNInA) vAta-pittaja-kaMjavara | adhama nArI RjutAbritim mAM vidArIgaMdhA Adi kvAtha banAvI| vArittivADa emiravire!.darA temAM sAkara tathA madha mizra karI pIvo | naredyAra sud nA kahenArdana nitAm | joIe, ema kazyape ja kahyuM che. pa7 | ravA vANinAM tataH paM zrApa drA pittajvara tathA jIrNajvaranI cikitsA | have je strI madyapAna karatI hoya, tenI pittajvare hima veLA jaththA mithApirApha8 | cikitsA tame sAMbhaLe; he rAjA! madyapAna gItaLe pitta para jhUkatu vAstathA karatI strInA vAtika, pattika athavA kaphaja (sagarbhAnA) pittajavaramAM zItaLa karelI vAramAM te strIne ardhabhAga pANIthI mizra peyA pIvI te hitakArI thAya che athavA ! kareluM madha ApavuM; athavA te madha nAkhI kevaLa dUdha paNa hitakArI thAya che; paraMtu vAsita karela te te auSadhane prayoga apAjIrNa varamAM pittane dUra kare evAM dravyothI vo joIe. 62,63 pakavelo ke caNAothI pakavela yUSa- | mulsanAM kalyArastena ku. osAmaNa paNa hitakArI thAya che. 58 lena krizciyana chUcannani mona ldhakA sagarbhAnA kapha javaranI cikitsA lavaNasnehahInAni mRdUni surabhINi ca / zleSmajvare sukhoSNA tu peyA nAryAH prazasyate // 59 // AhAreNa gade bhagne madyasyoparame kRte // 65 // tathaiva mudyUSo'tha maulako rasa eva c| yathoktA tu kriyA pathyA ythaasvmiti.kshypH| tArati varto thAyAvasivizeSataH 60 vaLI te madyapAna karanArI strIne vaTANA kapha javaramAM garbhiNI strI sahevAya tevI tathA maganA rasa sAthe ke "cuMcu' nAme patra garama peyA pIe, te uttama gaNAya che; . zAkanA ke kAkaDInA rasa sAthe athavA kaMIka athavA te kaphajvaramAM magane cUSa ke mULAne | khATA mAMsarasanI sAthe paNa halakAM bhejane rasa ja apAya te hitakArI thAya che, ema | jamADavAM joIe tema ja lavaNa tathA
Page #911
--------------------------------------------------------------------------
________________ 870 kAzyapa saMhitA-khilasthAna nehathI rahita komaLa ane sugaMdhI khorAka kayukta AmAtisAranI cikitsA jamADavA joIe; evA AhArathI te strIne sAmati saMnAre pavanAra kApatA roga maTI jAya ane maghathI karAyela doSa naca ra vIjhAni mustA pATA tathaiva ra IlhanA paNa zamI jAya, te samaye je je roganI | manamovAtha rahe tathA rAtiviSA zumA ! AyurvedamAM kriyA ke cikitsA karavA kahela Ame zleSmAnvite peyametat piSTaM sukhAmbunA // 71 // che, te paNa te te rogane anusarIne karavI, (sagarbhAne) kaphayukta Amarasa-apakva annarasano atisAra je thayuM hoya te ema kazyape kahyuM che. 64,65 vaidya, pAcana auSadhadravya ApavAM joIe; sagarbhAnA atisAra reganI cikitsA jema ke, kuTajanAM bIja-iMdrajava, motha, pAThAtilAlufmAthA samupa minitam aaaa kALIpATa, ajameda, sarala-cIDakASTa ane vAtike paittike caiva zlaiSmike ca prvkssyte|| uttama ativiSa-eTalAM dravyone sahevAya - garbhiNI strIne je atisAra roga utpanna tevA garama pANIthI pIsI nAkhI karyukta thayo hoya to vAtaja, pittaja tathA AmAtisAramAMe(auSadha)pIvuM. 70,71 kaphaja atisAramAM je je cikitsA AgaLa pittayukta AmAtisAranI cikitsA jatAM kahevAze, te te karavI. 66 pAThAcandanabhAgazca kuTajasya phalAni ca / garbhiNInA atisAranAM nidAne | tathA cAtiviSA mukhyA piSTametaddhitAmbunA // 72 // viruddhAdhyazanAjIrNaistathaivAtyazanAdapi // 7 // Ame pittAnvite peyamiti ha smAha kshypH|| bhayodvegavighAtAdvA saMghAtAta puraNAta kSayAta / (sagarbhAnA)pittayukta AmAtisAramAM vanmasTANitaniUiTY 18 | pAThA-kALIpATa, caMdanane bhAga, kuTajanAM tai makSa zova micchanTimonanARA : phaLa-iMdrajava tathA mukhya ativiSa-eTalAM bhabdhAtozca samudrekAdatIsAraH pravartate // 19 // | dravyane hitakArI-auSadhapakave zItala pANIparaspara viruddha khorAka khAvAthI, thI pIsI nAkhI pIvAM joIe, ema kazyape ja khAdhelo khorAka pace na hoya chatAM tenI | kharekhara kahyuM che. 72 upara jamavAthI, ajIrNa ke apaco thavAthI, vAtayukta atisAranI cikitsA atizaya vadhu pramANamAM khorAka khAvAthI, hisaindhavanAgAzca bRhatyau kauTajaM phalam // 73 // bhaya ke udvega thavAthI, vighAta ke saMghAtathI tathA pidhvasTimUDha ra muthI rAtiviSar nRpa ! eTale ke kaMI vAgavAthI athavA deze ekaThA ame vAtoIite meta pichuM guNApunA II7SA thavAthI, pUraNa ke vadhu paDatuM saMtarpaNa (garbhiNInA) vAtayukta atisAramAM karavAthI ke dhAtuonA kSayathI, kAcAM kaMda, hiMga tathA siMdhavanA bhAge, (nAnI moTI) mUla ke phaLa vadhu khAvAthI, duSTa-bagaDeluM beya bRhatI-bharIgaNI, kauTaja phala-iMdrajava, pANa sevavAthI ke pIvAthI, zarIramAM rUkSatA pIppalImUla-gaMTheDA tathA mukhya ativiSathavAthI, bhUkhyAM rahevAthI, ze eTalA drasthAne he rAjA, samAna bhAge laI pacavAM bhAre ane abhiSyadI (kaphavardhaka) | hitakArI-auSadhapakava zItaLa pANI sAthe bhojana jamavAthI ane (zarIranI) jalIya | pIsI nAkhI e auSadha dravya pIvuM joIe. dhAtu-lasIkAnA zarIramAM vadhAro thavAthI | sAMnipAtika atisAranI cikitsA (sagarbhAne) atisAra-jhADAne roga cAlu kRtyavi pativyaH pati musthi thAya che. 67-69 | pakkasaMgrahaNe pathyaH sarveSAmiti nizcayaH // 75 //
Page #912
--------------------------------------------------------------------------
________________ antava nIcikitsata--adhyAya 10 mA traNe doSanA sa`nipAta-ekatra maLavAthI utpanna thayelA atisAramAM bRhatyAdi gaNanAM ASadha-dravyeAthI patra kareaA kvAtha pivAya, tA AmadoSane patra karI teonuM saMgrahaNa eTale sta Mbhana karavAmAM te hitakArI thAya che, evA badhAya AyurvedIya AcAryanA nizcaya maLe che. 75 kaphAtisAramAM hitakArI a'aSTAdigaNanA kvAtha zlaiSmike madhusaMyuktastaNDulodakasaMyutaH / ambaSThAdigaNaH peyo bhinnavacavibandhanaH // 76 // kanA atisAramAM chAtApANI thayelI viSThAne bAMdhanAra bannA-AdigaNu-jUI ke khATI lUNI vagere auSadhadravyAnA samu dAyanA kvAtha mayukta cAkhAnA dhANu sAthe pIvA joI e. 76 kAtisAranAzana bIjo prayoga athavA kauTajaM piSTvA phalaM kSaudreNa saMyutam / dhAtI maai hoyaM tvAM sevavAha = 577 // taNDulodakasaMyuktaM zleSmAtIsAranAzanam / te athavA IMdrajavane pIsI nAkhI temAM madha meLavI dhAvaDInAM phUla, kALAM mariyAM, lAdhara, kAyaphaLa tathA devadAranuM cUrNa mizra karI cAkhAnA dhANunI sAthe te pivAya kanA atisArane te nAza kare che. 77 ka atisAraneA nAza karanAra kamaLanA kesarAnA yAga taNDulodakapiSTaM vA kesaraM nalinasya tu // 78 // madhuyuktaM pibennArI zleSmAtIsAranAzanam / athavA kamaLanA kesarAne cAkhAnA dhANu sAthe pIsI nAkhI temAM madha meLavIne sagarbhA strI, te jo pIe, teA kaphaja atisAraneA te nAza kare che. 78 pittaja atisArane zamAvanAra nyagreAdhAdi kvAtha 871 nyagrodhAdistu niryUhaH kSaudreNa madhurIkRtaH // 79 // pittAtisArazamanaH kuzalaiH parikIrtitaH / A kvAtha anAvI tene madhathI madhura banAvI te jo pivAya, teA kuzala vaidyo tene pittaja atisArane zamAvanAra kahe che. 79 pittAtisArane maTADanAra kaNAdi yAga kaNA dhAtakipuSpaM ca madhukaM bilvapezikA // 80 // zattamadhusaMyuta vittavRddhivinArAnam / pIpara, dhAvaDInAM phUla, jeThImadha ane kAcAM khilvaphaLanA garbhane pIsI nAkhI temAM sAkara tathA madha meLavIne jo pivAya, tA pittanA vadhavAthI thayela atisAranA te nAza kare che. 80 pittAtisArane zamAvanAra padmAdi yAga paDyuM samamAprAkSyi madhu vAlam // 8 // otraM moghalayeva rAkSausaMyutaH / vijJAtijJAmano yoga vidIyase // 82 // kamaLa, majITha, AMbAnI geATalI, jeThImadha, kamaLanA kesarA, lAdhara tathA mAcarasaeTalAMne samAnabhAge laI pIsI nAkhIne temAM sAkara tathA madha meLavI jo pivAya, tA e auSadhayAga pittanA atisArane avazya zamAve che. 81,82 vAyunA atisAranA nAza karanAra auSadha yAga vana chuTTA; pazcamUruM mRta dvitam / jAjA, saMyuAM vAtAtIlAnAzanam || 82 II vAtAtisArane maTADanAra padyAdi prayoga padma sama mAtrAsthi vRttI visvapaziA lakSNapiSTaM pibedanA vAtA nIsAranAzanam // 84 // padma-kamaLa, majITha, AMbAnI geATalI, mATI bheAMrI gaNI ane kAcAM bIlAMnA gabha - eTalAMne samAna bhAge laI bArIka pIsI nAkhI dahInI sAthe jo te pivAya, tA nyAdhAkriauSadhadravyeAnA samUhanA vAtaja atisAranA te nAza kare che. 84 eraMDamULarahita laghupaMcamULane ukALI svAtharUpa karIne temAM kAlAgaLI ke upalasarInuM cUrNa tathA araDUsA nAkhI jo pivAya, teA vAyunA atisArane te nAza kare che.
Page #913
--------------------------------------------------------------------------
________________ 872 kAzyapa saMhitA-khilasthAna vAtaja atisAranAzaka pimpalyAdi prAga | sagarbhAnA pravAhikA reganI cikitsA pippalyo dhAtakI pA samaGgA mocajo rsH| | kAzmaryamUlatvakalkaH zyAmAmUlaM tathaiva ca // 10 // matsyaNDikendradhAnyaM ca pissttmetnnRpottm!||85|| yavAgU dadhighaNDena siddhAmalpavRtAM pibet / taNDulodakasaMyuktaM sazUle vAtike hitam / pravAhikArtA satataM tathA saMpadyate sukhI / / 91 // pIpara, dhAvaDInAM phUla, kamaLa, majITha, gAMbhArInAM mUla ane chAlano kalka macarasa, matyaMDikA-apakva gALano rasa | tema ja nasotaranuM mULa-eTalAM dravyonI rAbane dahIMnA pANInI sAthe taiyAra karI ane iMdrajava-eTalAne pIsI nAkhI che. temAM thoDuM ghI nAkhIne maraDAnA rogathI rAjA! cokhAnA dhaNanI sAthe te je pIdhuM pIDAyelI koI sagarbhA strI je satata-hamezAM heya, te zrelayukta vAtaja atisAramAM pIe, to tethI te sukhI thAya che. 90 91 hitakArI thAya che. 85 vivaraNa: mAdhavanidAnamAM atisAra tathA vAtAtisArane zamAvanAra mustAdi ga | pravAhikA raNamAM je taphAvata batAvyo che te A mustAvizvazAni anattA madhuzaM tathA / 8d aa pramANe cheH jhADAnA je rAgamAM kevaLa pravAhI Rpid pinnA nAyutam viSTA ja bahAra AvyA kare te atisAra ' kahevAya vAtAtaNA zAnya yathAsthiti 8NA che; ane je jhADAnA rogamAM kevaLa eka kapha ja metha, kAcAM bIlAM, sArivA-upalasarI bahAra nIkaLyA kare, te-maraDAne roga- pravAhikA" tathA jeThImadha-eTalAne bArIka pIsI nAkhI kahevAya che. 90,91 dahIM, ghI tathA goLa meLavI je te pIe, te pravAhikAne maTADanAra bIje prayoga vAtaja atisAranI zAMti mATe te barAbara kirAtatiktakaM lobhraM yaSTImadhukameva ca / phANitaM tilakalkazca zarkarAmadhusaMyutam // 92 // kAma kare che, ema kazyape kahyuM che. 86,87 taNDulodakamityetat pratihanti pravAhikAm / badhAya atisArane nAza karanAra kariyAtuM, lodhara, jeThImadha, apavA 'kalyANaka avaleha gALanA rasa-phANita ane talano kaka-khaLapipplyo dhAtakI lodhaM samaGgA padmakesaram / eTalAM dravyane kakarUpe ekatra karI cokhAnA padmA rostvcH||88|| dhaNa sAthe sAkara ane madha meLavIne jo karaM ceti rAuni tana sUtA | pivAya. to pravAhikAno te nAza kare che. 92 ghRtaM matsyaNDikA kSaudraM lehIbhUtAni lehyet||89|| jUnI pravAhikAne maTADanAra lehaH kalyANakastveSa sarvAtIsAranAzanaH / kapitthAdi khayuSa pIpara, dhAvaDInAM phUla, lodhara, majITha, | pavitvamATTriAnakSattamAnag Il2 rUA. kamaLanA kesarA, kamaLa, mocarasa, araDUsAnA | tathA manovA vipachIDhathoH . jhADanI chAla ane nAgakesara-eTalAMnA | ardhandha mada naumAtaH udaH (2) II1chA cUrNane bArIka pIsI nAkhavAM; pachI temAM chUta kSatiH vIto nitta jinesthitAm ghI tathA matyaMDikA-kAcA gALanI rAba- vadi nImakSAthI prastha vaDhavardhanaH 23 eTalAM dravyone ekatra karI cATaNarUpa koThaphala, bivaphala ane aDadane kaka thayelAM te dravya, harakoI atisAramAM rogIne ! alaga alaga ekeka tela le; tema ja vaidya caTADavAM; e "kalyANaka' nAmane komaLa zImaLAne rasa-guMdara, pIpara tathA avaleha, badhAya atisArano nAza kare Adu-e paNa eka eka tolo ekatra karI che. 88,89 | temAM ardhI prastha-32 tolA dahIM tathA
Page #914
--------------------------------------------------------------------------
________________ antanIcikisita-adhyAya 10mA gALavuM. madya ekatra karI pakavelA khaDacUSamAM zrI tathA madha asamAna bhAge meLavA te khaDacUSa jenA khArAka pacI gayA haiAya evI strInA pravAhikA rAganA nAza kare che ane te strInA baLane paNa vadhAre che. 93-95 vivaraNuM : carake paN cikitsAsthAnanA 19mA adhyAyamAM pravAhikAne maTADanAra A 'khaDayUSa' Ama kahyo cheH ' ta pitthanA,rIrivAjJAnizvitraH / muvakSya: DayUSo'yam '-chAza, kAiphala, khATI lUNI, kALAM mariyAM, ajAjI-ajamA ane citraka-eTalAM dravyone ekatra karI pakavelA khaDayUSa, pravAhikAne maTADe che. 93-95 raktayukta atisArane maTADanAra auSadhayAga khANamUlasya niSkAthastra puSIbIjasaMyutaH / zarkarAmadhusaMyukto raktAtIsAranAzanaH // 96 // mANavRkSa-kAMTA azeLiyAnA kavAtha karI temAM kAkaDInAM bIjanA kalka tathA sAkara ane madha nAkhI pivAya teA ( sagarbhAnA ) raktayukta atisAranA te nAza kare che. 96 raktAtisArane maTADanAra bIjo padmAdiyAga padmaM samaGgA madhukaM candanaM padmakezaram / yalA madhusaMyukta rAtIlAnAzanam // 27 / / kamaLa, majITha, jeThImadha, caMdana ane kamaLanA kesarA-eTalAMneA kalka karI dUdha tathA madhanI sAthe jo te pivAya teA raktAtisAranA te nAza kare che. 97 | raktAtisArane maTADanAra trIjo ceAga tilAn kRSNAn samaGgA ca yaSTImadhukamutpalam / pibedAmena payasA raktAtIsAranAzanam // 98 // kALA tala, majITha, jeThImadha ane nIlakamala-eTalAMne pIsI nAkhI teneA kalka anAvI kAcA dUdhanI sAthe jo te pivAya tA rakta-atisAranA te nAza kare che. 98 raktAtisArane maTADanAra cAthA prayAga corasastilA lodhramutpalaM kamalaM tathA / pibet kSIreNa saMyuktaM raktAtIsAranAzanam // 99 // mAcarasa-zImaLAnA guMdara, tala, leAdhara 873 m tathA nIlakamaLa-eTalAMne pIsI nAkhI tenA kaka dUdhanI sAthe jo pivAya teA raktaatisArane te nAza kare che. 99 raktAtisAranAzaka pAMcamA cAga payasyA candanaM lodhraM padmakesarameva ca / payasA madhusaMyukta pibedraktAtisAriNI // 100 // kSIrakAkAlI, caMdana, leAdhara ane kamaLa nA kesarA-eTalAMne pIsI nAkhI tenA kalka dUdha tathA madha sAthe meLavI raktAtisAranA rAgavALI strIe avazya pIvA. ( kema ke tethI raktAtisAra maTe che.) 100 raktAtisArane maTADanAra chaThTho cAga rtta nirvA(rva)te yAvat jbAr anuvenam kupyapASANataptena payasA bhojitAM tataH // 101 // madhukaM ghRtamaNDena tvathainAmanuvAsayet / | sagarbhA strInI gudAmAMthI jyAM sudhI vedanA sAthe ghaNI muzkelIe rakta-leAhI bahAra nIkaLyA kare, tyAM sudhI e strIne mATInA ke paththaranA vAsaNamAM garama karelA dUdhanI sAthe bhAjana karAvavuM; tema ja ghInA maMDa- eTale ke uparanI Acha sAthe jeThImadhanuM cUrNa sevyA karavuM; tema ja e strIne chevaTe ghInA ma'DathI ja anuvAsana basti devI. 101 garbhiNInI vAtikI parikArtikA vADhanA roganI cikitsA garbhiNyA vAtikI yasyA jAyate parikI(ka)rtikA / bRhatIbilyamAnantairyUSaM kRtvA tu bhojayet // 102 // je sagarbhA strIne vAyunA kAraNe parikatikA-eTale ke gudAmAM jANe vADha thatI heAya evI vedanA jo utpanna thAya, tA bRhatI-mATI bheAMrIgaNI, kAcu bilvaphaLa tathA anantamUla-e traNene samAnabhAge laI temene adhakacarAM karI ukALIne tenA cUSa- esAmaNanI sAthe bhAjana karAvavuM. 102 sagarbhAnI pittajA pakirtikAnI cikitsA parikartikAyAM garbhiNyAH, paitti DhAyAmimAM vitam // 202 //
Page #915
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa hitA-khilasthAna 874 madhukaM haMsapadIM ca vitunnakamathApi ca / pAyayenmadhusaMyuktaM supiSTaM taNDulAmbunA // 104 // sagarbhA strIne jo pittanA prakApathI parikartikA eTale gudAmAM vADhanA jevI pIDA jo utpanna thAya teA jeThImadha, haMsapAdIhaMsarAja tathA ivatunnaka-dhANA-eTalAMne samAna bhAge laI ekIsAthe sArI rIte pIsI nAkhI cAkhAnA dhANa tathA madha sAthe te pivaDAvavuM. 104 garbhiNInA mukhapAkanI cikitsA atha cedatra garbhiNyA mukhapAko bhavediha // 108 // haridvArAniAthaM prAcet vanuM tataH / tataH ehena vAtu tataH svAcchovam // 201 joproona tvA tu kuttatilALam| anantAM ca samanAM = pRthvI mocaranuM tathA|| 220 madhunA lAdhamannIvAttataH saMghane suvI| have jo sagarbhA strIne mukhapAkarUpI rAga thAya eTale ke te srInuM mADhuM pAkI jAya, te| haLadara tathA dAruhaLadaranA kvAthanA tene kavala dhAraNa karAvavA athavA mADhAmAM tenA kAgaLA dhAraNa karAvavA; tema ja ghIthI yukta karyo pachI sAkaranuM pANI paNa kAgaLA meDhAmAM dhAraNa karavuM; te pachI leAdharanA pANIthI pratisAraNa athavA mADhAmAM ghaNu paNa karavuM; tema ja anaMtA-upalasarI, majI, ghaSI tathA mAcarasa-zImaLAnA guMdara-e badhAMne ekatra karI madha sAthe jo cATe, te mukhapAkanA rogI sukhI thAya che. 108-110 sagarbhAnA vAtika AkSepaka tathA apatAnakanI cikitsA sagarbhAnI kajA kirtikAnI cikitsA laiSmikAyAM tu kartavyaM yathAvattannibodhata / kaNTakArI zvadaMSTrA ca azvatthaM ceti tat smm||105 saMpanna lavaNaM kRtvA bhojayet pAyayedapi / garbhiNIne kaphanA prakopathI jo parirUpe kati kA-gudAnI vADhanA rAga thayA hoya, te tenI je pramANe kharAkhara cikitsA karavI joI e, tene tame sAMbhaLeA ka'TakArI-kheDI bheAMrI gaNI, geAkharu tathA pIpaLA-e traNene samAna bhAge laI pIsI nAkhIne temAM lavaNu meLavIne te jamADavuM tathA pivaDAvavuM paNa joIe. 105 garbhiNInA pArzvagraha roganI cikitsA atha cedatra garbhiNyAH pArzvasyopagraho bhavet // 106 zAlaparNI pRzniparNI bRhatIM kaNTakArikAm / bilvAgnimanthayonAkaM kAzmaryamatha pATalim // 107 yUSaM kRtvA tu saMpannaM bhojayet pAyayedapi / have jo sagarbhA strIne pArzvagraha ke paDakhAM jhalAI javAnA roga thayA heAya. teA mATe sameravA, nAnA sameravA, mATI bheAMrI gaNI, nAnI bheAMrIMgaNI, bilvaphaLa, araNI, araDUse, gAMbhArI kula tathA pADalaeTalAM dravyeAne samAna bhAge laI adhakacarAM karI teoneA cUSa banAvavA; ane pachI te yUSanI sAthe teNIne bhAjana karAvavuM; tema ja e cUSa teNIne pivaDAvavA paNa joIe. 106,107 AkSepake samutpanne tathaivApyapatAnake // 111 // mAtuluGgarasaH peyo biDasaindhavasaMyutaH / agnimanthasya niryUhaH kathito varuNasya vA // 112 // lAvo vA taittiro vA'pi rasaH snigdhaH prazasyate / pAnArtha vAtazamano vAdUlo rasa eva ca // 113 // asaMsRSTe tu kartavyo vidhireSa sukhAvahaH / garbhiNI strIne jo AkSepaka tathA apatAnaka-AMcakI athavA tANanA rAga je utpanna thayA hAya, teA biDalavaNu tathA se'dhavathI mizra kareleA bijorAMnA rasa pIvA joI e; athavA araNInA kvAtha ke vAyavaraNAMnA kvAtha pAvA joIe; athavA lAvAMnA ke tetaranA mAMsarasa snigdha karI apAya, teA te paNa vakhaNAya che; athavA vAyune zamAvanAra cAmAcIDiyAMnA rasa ja pIvA mATe apAya te uttama gaNAya che;
Page #916
--------------------------------------------------------------------------
________________ aAvanIcikitsita-adhyAya 10 875 ema te AkSepaka athavA apatAnaka roga | tAnaka rogamAM hAtha tapAvIne tenAthI komaLa je asaMbhraSTa hoya eTale ke keIpaNa be tApa athavA zeka Ape e paNa hitakArI deSanA mizraNathI rahita hoya, te paNa upara | thAya che. 15,116 kahela Aja vidhi ke cikitsA karAya te sagarbhAne gabha vadhu jUne thAya te sukhakAraka thAya che. 111-113 ghatasiMcana vivaraNa: ahIM darzAvela AkSepaka rogamAM pR thavA kAryo gaLe sarSe vizeSatA zarIranA mAMsanI pezIo akasmAta jerathI 3o vA vA zItAdhimAlA taravata 127 saMkecAI jAya che ke pAsa jANe kheMcAtI hoya | garbhiNIne garbha vizeSe karI jIrNa tevI jaNAya che; ekaMdara AkSepaka rogamAM mastaka thaI jAya (ane prasava thatAM vadhu samaya vikArayukta banI jAya che, ane apatAnaka rogamAM | jAya ) to garama karIne ke zItala e zarIranA mAMsanI pezIomAM tANa utpanna thAya che. dhRtaseka-ghIthI siMcana karavuM e hitakArI suzrute paNa nidAnasthAnanA 1lA adhyAyamAM AvuM thAya che. athavA kharI rIte je roga hoya apatAnaka roganuM lakSaNa Ama kahyuM che-soDAtAna- | tene anusarI zItaLa ke uSNa cikitsA saMro thaH vAta yattarADattarA-je roga mANasane vacce | karavAthI te hitakArI thAya che. 117 vacce pADI nAkhe che, tene apatAnaka' nAmane garbhiNInI UlaTInI cikitsA rega kahyo che. 111,112 | atha chardicikitsAM tu procyamAnAM nibodhata / pittanA saMbaMdhavALA AkSepaka tathA mAtuluGgaraso lAjAH kolamajA tthaa'nyjnm||118 apatAnakanI cikitsA tathA dADimasArazca zarkarA kSaudrameva ca / pittopasRSTe tu hitojAGgalo madhuro rsH||114|| | eSa vAtAtmikAM chadi hanti leho vishesstH||119 zRto madhurakaiH srvdaaddimaamlsmaayutH| je AkSepaka ane apatAnaka roga pitta - have (vAyunA kAraNe) sagarbhA strIne sAthe maLela hoya temAM jAgala pazu | UlaTI thayA karatI hoya, te tenI cikitsA pakSIonA mAMsano rasa hitakArI thAya che. huM tamane kahuM chuM, tame sAMbhaLo-bijorAMne athavA badhAM madhura varganAM dravyothI karela | rasa, DAMgaranI dhANI, beranAM mIMja, rasAMkvAtha dADamanI khaTAzathI yukta karIne pIvAthI jana, dADamane sAra, sAkara tathA madhate paNa hitakArI thAya che. 114 eTalAM ekatra karI tene leha-cATaNa cATavAthI vAyupradhAna UlaTIne vizeSe karI nAza. vAta-kaphamizra AkSepaka tathA apatAnakanI cikitsA thAya che. 118 119 vA2wwjea @ roDa 22, 1 gaNiInI vAyunI UlaTIne maTADanAra rasa yavakSAreNa saMyukto jAGgalaH satataM hitH| dADimAmlo rasaH pakko hRdyo lavaNavarjitaH / mRdavaH pANitApAzca pittavajye hitAstathA // 116 vAtacchardiharo rAjan!mAhiSovAsusaMskRtaH120 je AkSepaka tathA apatAnaka roga vAta-kapha dADamane khATe rasa pakavIne lavaNa be doSathI utpanna thayo hoya, temAM khaTAzathI nAkhyA vinA ja pIdho hoya, to hadayane te rahita tIkho rasa hitakArI thAya che; athavA hitakArI hoI gaNiInA vAyuthI thayelI javakhArathI mizra karela jAMgala-pazu-pakSI- UlaTIne maTADe che, tema ja he rAjan ! sArI enA mAMsano 2sa paNa niraMtara ApavAthI | rIte saMskArI karela bheMsanA mAMsane rasa te hitakArI thAya che. vaLI jemAM pittane sevyo hoya to te paNa (sagarbhAnI) vAyunI saMbaMdha na hoya evA AkSepaka tathA a5- | UlaTIne maTADe che. 120
Page #917
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-khilasthAna garbhiNInI pittajA UlaTIne maTADanAra praga | prakopathI utpanna thayelI UlaTImAM saMskRSTa zarkarAmadhusaMyuktaM lAjacUrNasamAyutam / eTale traNe dezane zamAvanAra mizra auSadhacAturmAtAne hRdya dudhe suvAsitam aa2aa prayogo dvArA cikitsA karavI. 125 pittacchardiprazamanaM hitaM taNDuladhAvane / kRmithI thayelI UlaTInI cikitsA hitAlAjamayI peyA sitAkSaudreNa saMyutA // 122 // varSAbhamalaniSkvAthaM yojayedbhadradAruNA / / 126 // jAGgalo vA rasaH pathyaH shrkraamdhuriikRtH| tat pibenmadhusaMyuktaM zAkaM strI pUrvayA saha / sAkara tathA madhathI mizra karela ane kRmithI thayelI UlaTImAM je cikitsA cAturnAtaka-taja, elacI, tamAlapatra tathA | karavI joIe, te AgaLa jatAM kahevAze; nAgakesaranA kalaMkathI yukta, temaja DAMgaranI jema ke sAToDInAM mULiyAM tathA devadArane dhANIthI yukta ane puSpathI suvAsita e | samAna bhAge laI adhakacarAM karIne teone hadayapriya auSadhayoga cokhAnA dhaNa sAthe kavAtha zItala thavA daI madha nAkhIne pIvAthI pIvAthI pittanI UlaTIne atyaMta maTADe kRminI UlaTI maTe che; paraMtu e sagarbhA che ane te sagarbhAne hitakArI paNa thAya strIne sejA AvyA hoya, to ekalI che. vaLI DAMgaranI dhANInI banAvelI piyA sADIne ja kvAtha teNue pI joIe. sAkara tathA madha sAthe pivAya, te te ! garbhiNIne thayela kAmalA tathA sejAnA paNa pittanI UlaTImAM hitakArI thAya che; roganI cikitsA athavA sAkara nAkhI madhura banAvela jAMgala pippalyakoThamUlAni vAjiliNDarasastathA // 127 // prANInA mAMsana rasa paNa pittanI UlaTImAM dadhi mAhiSamityetat kaamlaayaashcikitsitm| pathya hoI tene atyaMta zamAve che. 121,122 pIpara, aMkeTanA mULiyAM tathA gheDAnI kaphanI UlaTIne maTADanAra auSadhayoga lAdane rasa ane bheMsanuM dahIM mizra karI samravRkavAni sitAni puzyatAni tuA23 | pIvAthI kamaLAnA roganI te cikitsA hAI raijjani pini R virodhatA| | tene maTADe che. 127 bhojanArthe hitaM yUSaM mudrerdADimasAri(dhi)tam // 124 byapetasnehalavaNaM hRdyaM chadivinAzanam / garbhiNInA vAtika dayalanI ikatsA AMbAnAM tathA jAMbUDInAM dhaLAM kUNAM mAsujI | mAtuaH veH jaina kuvonaH 228 pAna sArI rIte ukALI zItaLa thavA daI vAta da izULe tu pradhAna ta nizcaHA. madha nAkhI pIdhAM hoya te kaphanI UlaTIne sagarbhAnA vAtaja hRdaya-zUla regamAM vizeSe karI maTADe che temaja maga tathA dADima. bijorAMne rasa saMdhava nAkhIne pI nA dANA nAkhI taiyAra karela yUSa-sA- joIe evo (AyurvedIya) mukhya nizcaya maNa paNa neha tathA lavathI rahita ja maLe che. 128 rAkhI bhojana mATe ApavAthI hRdayane priya pittaja hRdayalanI cikitsA tathA hitakArI hAI kaphanI UlaTIne vinAza vijhoDatha gigo maytA bavaH 222I. kare che. 123,124 | kSaudraM badaracUrNa ca pibet pittAdite hRdi / saMnipAtanI UlaTInI cikitsA pittanA bhUlathI hRdaya je pIDAyuM hoya, nipAtasamuthAtha saMskRSTavaMta zaraNa te priyaMgu-ghauMlA, pIpara, nAgaramotha, manAtha tu kartavra vat puratAt kavo | hareNu, madha tathA boranuM cUrNa ekaThuM karIne saMnipAta athavA traNe denA ekatra cATavuM. 129
Page #918
--------------------------------------------------------------------------
________________ antavanI cikitsita-adhyAya 10 877 kaphaja hRdayazUlanI cikitsA | mora pakSInAM pIchAM, zeDhAInA tathA. viSaTIvatu rovaM zivaH II rUo || zatyaka-kAMTAvALI nAnI zAhuDInA kAMTA, mAtuhurthava : sTemar dRddhi | pIpara, co tathA boranAM mULa-eTalAMne pIparanuM cUrNa, tamAlapatra, taja, ghauMlA | samAna bhAge laI cUrNa karI temAM ghI tathA ane bijerAno rasa meLavI taiyAra karela | madha meLavI sagarbhA je cATe, to tenA kakarUpa cATaNa, kaphathI thayelI hadayazUlanI | zvAsa tathA kaphane te nAza kare che. 135,136 pIDAmAM hitakArI thAya che. 130 garbhiNInA-zvAsa, kAsa tathA tamakasagarbhAnI vAtaja udharasanI reganI cikitsA cikitsA-lehaga guDo rAsnA'tha pippalyo drAkSA samaricA tathA // kulIraGgI zaraTaM bhAgA pippalya eva ca // 13 // haridrA ca samaGgAni cUrNAnyetAni lehyet||137|| vAtakAsaharo leho maatulunggrsplutH| | tailena zvAsakAseSu tamake caiva pUjitaH / kAkaDAzIMga. zaraTa, bhAragI, pIpara gALa, rAsnA, pIpara, drAkSa, kALAM tathA tathA binarAno rasa meLavI kareluM, marI, haLadara tathA majITha-eTalAMnuM cUrNa cATaNa (gaNiInI) vAtaja udharasane karI vaidya talanA telanI sAthe (sagarbhAne) maTADe che. 131 caTADavuM; te zvAsamAM, kAsa-udharasamAM tathA pittanI udharasane maTADanAra lehega tamaka-zvAsamAM paNa hitakArI thAya che. 137 madhUDhiAsurokSarI viSpachI tathA zarUra sava kAsaga tathA zvAsamAM hitakArI drAkSAkSaudrasamAyukto leho va pittakAsahA / lehayoga jeThImadha, gokSarI, pIpara, sAkara, drAkSa | gamavADaDamajaM vAcivA sutaY It tathA madha meLavI taiyAra karela lehayoga | annapeTuM sarowAsthi piTviTena sevA (cATaNa) pittanI udharasano nAza kare che. | pippalyAmalakI mustA tathA phaannitshrkraa||139|| kaphajA udharasane maTADanAra lehayoga | harItakIti cUrNAni madhutailena lehayet / pippalyastriphalA rAnAbhadragadAru smaakssikm||133 "" zamanaM sarvakAsAnAM zvAsAnAM ca prshsyte||140|| raheHIRo Teka H kSitiMrarA | haraDe, AmaLAM tathA zatyaka-kAMTAvALI pIpara, trikalA, rAstA tathA devadAra- | nAnA zAhuDInA cAmaDI-eTalAMnuM cUrNa karI eTalAMnuM cUrNa banAvI temAM madha meLavI | temAM gharanI dhUsa tathA UMTanAM hADakAMnuM cUrNa cATaNarUpe taiyAra karelo lehaga kuzala meLavI vadhe te auSadhane gharanI aMdaravaidyoe kaphanI udharasane maTADanAra kahyo che. ekAMtamAM dahIM tathA talanA telanI sAthe meLavI rogIne caTADavuM; athavA pIpara, kSatakAsane nAza karanAra lehaga AmaLAM tathA mothanuM cUrNa tathA haraDenuM madhukaM zaGkhacUrNa ca jIvalAkSA'tha mAkSikam // 134 cUrNa banAvI temAM kAcA goLanI rAba tathA lehaH zarkarayA yuktaH ksstkaasvinaashnH| | sAkara meLavI rogIne te caTADavuM athavA jeThImadha, zaMkhanuM cUrNa, pIparanI lAkha, | madha ane talanuM tela meLavI rogIne je madha ane sAkaranuM cUrNa meLavI jela caTADAya, to badhIye udharasa tathA zvAsanA lehaga, kSatakAsano vinAza kare che. 134 ] rAgamAM te vakhaNAya che. 138-140 sagarbhAnA dhAsa tathA kaphanI cikitsA | garbhiNInA UjavavAta-oDakAra (ke gaeNsa)ne mayUrasya tu romANi zvAvicchalyakayorapi // 135 // maTADanAra lehayoga pippalItaNDulAzcaiva kolamUlaM ca ttsmm| bhadradAruharItakyau saindhavaM kuSThameva ca / cUrNitaM madhusarpi lihecchvaaskphaaphm||136 ghRtaM ca phANitaM caiva leha UrdhvAnilApahaH // 14 //
Page #919
--------------------------------------------------------------------------
________________ 278 kAzyapasaMhitA-khilasthAna devadAra, haraDe, sa'dhava, kaTha, ghI tathA phANita-gALanI rAkha-eTalAMne meLavI taiyAra karela lehayAga-cATaNa, ( sagarbhAnA ) UdhvavAta--oDakAra( athavA gesa )neAnAza kare che. sagarbhAnI heDakIne maTADanAra lehayAga pippalI gairikaM bhArgI hiGga karkaTakI tathA / samAni ca bhavelleho hikkAprazamanaH striyAH // 142 // pIpara, geru, bhAraMgI, hiMga tathA kAkaDAzI ga-eTalAM dravyeAne samAnabhAge laI (cATaNarUpe taiyAra karela ) lehucAga sagarbhA strInI heDakIne atyaMta zamAve che, garbhiNInA jaTharAgnine pradIpta karanAra auSadhayoga pippalI pippalImUlaM mustA tagarameva ca / dIpanIyaM bhavedetat kSIreNa tu samAkSikam // 143 // pI`para, pIparImUla-gaMThoDA, meAtha ane tagara-eTalAM auSadhAne samAnabhAge laI cUrNa karI dUdha sAthe sevavAthI ke madha sAthe cATavAthI te jaTharanA agnine pradIpta kare che. harakoI mUtrakRccha roganI cikitsA zatAvarI darbhamUlaM madhukaM kSIramoraTaH / pASANabheda kozIraM katakasya phalAni ca // 144 // eSAM kAtharasaM kalkaM kSIraM vA pAyayedbhiSak / mUtragraheSu sarveSu siddhamityAha kazyapaH // 145 // zatAvarI, danAM mULa, jeThImadha, dUdhane mAve ke eka jAtanI mAravela, pASANubhedaka, uzIravALA ane katakanAM phaLa niLInAM khIja-eTalAMne samAnabhAge laI adhakacarAM cUrNa rUpa karI teoneA kvAtharUpa rasa athavA kalka ke te badhAMnuM cUrNu nAkhI pakaveluM dUdha, vaidya harakeAI mUtrakRcchunA rAgamAM rAgIne pAvuM; kema ke khadhAMye mUtrakomAM A eka siddha-saphala auSadhaprayAga che, ema kazyape kahyuM che. 144,145 strInA vAtaguma tathA raktagulmanI cikitsA vAtagulmasya bhaiSajyaM yonigulmasya cApyatha / yathAvat pUrvamuddiSTaM samAsena cikitsitam // 143 // vAtire pattiH caiva sTemiA ca viroSataH / caturthe mAli nArILaminuM durvAciiitsatam // 27 have strInA vAtagumAnI tathA cAnizulmaraktagulmanI cikitsA huM tamane TUMkamAM pahelAMnA RSioe jema kahI che, te ja pramANe kahuM chuM. vAtaja, pittaja tathA karja gulmarAgamAM je vizeSe karI cikitsA karavI joI e, te strIonA ceAthA mahine karI zakAya che. 146,147 raktagulmamAM hitakArI vamanayAga sarpirbhirannapAnairvA kSIreNekSurasena vA / vAmayet phalayuktena yathAvaditi kazyapaH // 148 // strInA raktagulma rAgamAM prathama tA mIMDhaLanA cUrNathI yukta ghI athavA khArAka- pANI athavA dUdha athavA zelaDInA rasa pAI ne paNa kharAkhara UlaTI karAvavI ema kazyape kahyu che. 148 raktagumamAM ke sagarbhAne ApavAnu virecana catura liTTena plena pavalApa yA / virecayettu matimAn ya icchet sukhamAtmanaH // 149 // je buddhimAna vaidya peAtAne sukha IcchatA hAya teNe sagarbhA strIne ke raktagumAvALI strIne catura gula-garamALAnA rasa nAkhI pakva kareluM' dUdha pAI ne virecana sagarbhAne ke raktazukSmavALI strIne virecananA karAvavuM joI e 149 vadhu vegA na Ave te mATenA upAya vRtI patraiA puSpavAha thayA // temAM thavA vivejJAtiveLA yathA mavetrapagI pUtikaraMjanAM pAMdaDAMne talanA telamAM bhUMjI nAkhIne athavA pILI khalA-khapATanAM puSpA nAkhI banAvelI khATI yavAgne sagarbhA ke gumAvALI strI je pIe, tA tene virecananA vadhu vego prApta na thAya. vAyunA rogavALI sagarbhAne thayelA zULanI cikitsA eraNDa (patra) kSIreNa vAtarogAnvitA pibet / vAtamUtravirodhe tu zUle vA'pi samutthite // 151 //
Page #920
--------------------------------------------------------------------------
________________ antarvanIcikitsita-adhyAya 10 me 879 vAyunA regavALI sagarbhA strIe | sagarbhAnI viSa-cikitsA paddhati eraMDAnuM pAna nAkhI ukALeluM dUdha pIvuM; chA sarpa patA vAyAvi jamA kRpApA tema ja sagarbhAnuM mUtra vAyuthI je aTake athavA vamanarviSatu saMskRSTa sthApanA vAyunA kAraNe sagarbhAne phUloga utpanna | je sagarbhAne sarpa karaDyo hoya, athavA thAya, te paNa te strIe eraMDAnAM pAna | he rAjA! je sagarbhAe viSa pIdhuM hoya, nAkhI ukALeluM dUdha pIvuM. 151 tenI cikitsA, vamana Adi viSanAzaka karma dvArA karI zakAya athavA saMsarjana krama pAMcamA mahine sagarbhAnI karavA gya dvArA tenA viSanI cikitsA karavI. 155 cikitsA paJcame mAsi garbhiNyA vyaktAmlalavaNaM ttH| sagarbhAnA viSane nAza karanAra AsthApanaM hitaM nAryA madhuraM cAnuvAsanam // 152 // kavAthaga sagarbhA strIne pAMcame mahine khaTAza | pATAmRtA somavAre rana tathA uddA tathA lavaNathI yukta AsthApanabasti ane kSIrathitatA jevuM nA viSApamA kALIpATa, gaLo, dhoLA khera, be sahAmadhura anuvAsanabasti hitakArI che. 15ra atisahA ane iMdrajava-eTalAM dravyone amuka regamAM sagarbhAnI dANa cikitsA samAna bhAge laI dUdhamAM ukALIne te dUdhane chaThThA mahine karAya kvAtha pIvAthI te sagarbhA strInA viSane granthInAM piDakAnAM ca zothe caiva vishaampte!| nAza kare che. 156 rohiNyAM vidradhau vA'pi SaSThamAse vishesstH| garbhiNInA viSane nAza karanArI piyA yathAsvaM bheSajaM kuryAdAruNaM zAstrapAragaH // 153 // | zirISaM pATalImUlaM taNDulIyakameva ca // 157 // he rAjA! AyurvedazAstramAM pAraMgata sinduvAritamUlaM ca mUlaM sahacarasya ca / thayelA vidya garbhiNInA graMthi rogamAM, niSkvAthya sAdhayet peyAM prkssudraaNvissnaashniim||158 piDakAonA rogamAM, sejAmAM, rohiNI - sarasa, pADalanAM mULa, tAMdaLajo, rogamAM tathA vidradhi regamAM vizeSe karI nagoDanAM mULa ane kAMTA azeLiyAMnAM chaThThA mahinAmAM te te rega anusAra dAruNa mULa-eTalAM dravyone samAna bhAge laI tenA cikitsA paNa karI zakAya che. 153 cUrNathI khUba pAtaLI piyA banAvavI e vivaraNa: ahIM jaNAvela rohiNI nAmane peyI pIvAthI sagarbhA strIne viSane te rega gaLAmAM thato eka cepIroga samajAya che, e nAza karanArI thAya che. 158 roga vadhu bhAge gaLAmAM thAya che tethI zvAsane rUMdhanAra che sagarbhAne hitakara khaDayUSa Adi khorAka thAya che; A roga lagabhaga bALakone thAya che. 153 | khaDayUSAdikaM cApi yuktyAunnamazitaM hitam / sagarbhAnI sAtamA mahinAnI cikitsA | ditI vahaste thazathane tApitAzakazA pInamAMsopazamanaM kSArakarmAgnikarma ca / sagarbhA strIne khaDayUSa Adi anna ke mAciva jaiva parma tathaiva 2 244| | khorAka yuktithI khavaDAvyo hoya, to te saptame mAsi nArINAM sarvametat prayojayet / / paNa teNane hitakArI thAya che; vaLI puSTa thayelA mAMsanuM upazamana-ochA- | bIjA sthAne je khorAka ApavAnuM kahevAze, paNuM karavuM, kSArakarma, agnikarma- DAma devA, | te paNa tayAra karAvo joIe. 159 bhAMgeluM hADakuM sAMdhavuM ane zastrakarma-e | sagarbhAne gabhInAza pAme e avasthA badhI cikitsA sagarbhA strIne sAtamA mahine | maLI hAjA rA mavatsalatA sattA. karavI. 154 jvarazcAbhidravatyenAM tasyA garbho vipadyate // 10 //
Page #921
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-khilasthAna je garbhiNa, durbaLa zarIravALI thaI je strIne putra janmIne marI jAya jaI vadhu pramANamAM besI rahe che, tene tenAM cine vara herAna karyA kare che, tethI tene garbha vize thoDaHpAzca vizva guhA nAza pAme che. 160 yasyAstasyAH suto jAto mriyate nAtra sNshyH| sagarbhAne garbhapAta thAya e avasthA je sagarbhA strInA sAMdhAo para seje bahu bhuke tu yA'tyartha bahuzo bhumuucchitaa| Ave, aMgeno pAka thaI jAya ane cAla bhavettasyAH patedgarbho garbhiNyAstu na sNshyH||161|| bhAre thaI jAya, te strIno putra janmIne je sagarbhA strI vadhu pramANamAM khorAka marI jAya che, emAM saMzaya nathI. 165 khAdhA kare, tene ghaNI vAra mUcha AvyA zocantyAH paridevinyAH pradhyAyinyAstathaiva ca / kare che, tethI tene garbha paDI jAya che, aGgulIsphoTazIlAyA jAtaH putro na jiivti||133 emAM saMzaya nathI. 161 je sagarbhA strI zeka tathA vilApa garbhiNInA garbhanA nAzane saMbhava karyA karatI hoya, ghaNuM ja dhyAna ke vicAra karyA karatI hoya ane AMgaLIonA TacAkA netre mustotthitAkAre kau~ pAdau ca shiitlau| | phoDyA karatI hoya, teno putra janmIne kezAzca jaTilA yasyAstasyA garbho vipadyate // 162 // jIvato nathI. 166 je sagarbhAnAM beya netre (rogAdinA kAraNe) mothanI jema UThelA AkAravALAM janmele putra na che te saMbaMdhe vadhu cihune thaI jAya, ane jenA beya kAna tathA beya Tubdhi = patho thI TesTa zirohI paga zItaLa thaI jAya tema ja jenA keza mAMTanAhya tatastA nAta putro nIvati pAradA jaTila banI gUMcavAI jAya, te strIne je garbhiNI strInuM dhAvaNa durgadhI garbha nAza pAme che. 162 heya jenA mAthAnA vALa gUMcavAI gayA gabharanA nAzanuM eka khAsa cina vina | hoya ane melA thaI gayA hoya tene putra upariSTAttu yo nAbhyA ume pArzve nissevte|| paNa janmIne jIvate nathI. 167 madhye vA tiSThate nAryAH so'pigarbho vipadyate // 163 // je sagarbhA strI pote na jIve te mUThaje garbha strInI nAbhinI upara beya garbhAnAM lakSaNe paDakhAMnuM sevana kare, athavA je garbha | putiSa muha yasthA 24 vojhArA. strInA madhya aMgamAM AvIne sthiti kara nA vAmakuvaranA mUDhama ra Iti 8 che, te garbha paNa nAza pAme che. 163 je garbhiNInuM moTuM durgadhathI gaMdhAtuM heya, jeNInA garbhAzayarUpa koThAmAM zULa garbhanA nAzanI eka vadhu nizAnI bheMkAyA jevI vedanA thatI hoya ane jene dasvimocastha thAirAhastithA cAre bAjuthI nidrA paDyA karatI hoya RavmAvattathI vipate uddA ! eTale ke pramANathI vadhu UMgha jene AvyA je strInA sAMdhAnAM baMdhano chUTI jaI | kare, te mUDhagarbhavALI strI jIve nahi.168 temAM pIDA thAya, je sagarbhA strIne miSTAnna | vivaraNa : mUDhagarbhanuM lakSaNa bIjA graMthamAM upara athavA zuddha khorAka para aruci thAya A pramANe maLe che-sarvAvasaMpU manovRddhayAdiane je sagarbhA strI ceSTArahita sthitimAM sNyutH| viguNApAnasaMmUDho mUDhagarbho'bhidhIyate // GdhyA karavAnI IcchA dharAvyA kare, tene | sagarbhane garbha-badhAya avayavothI saMpUrNa thaI garbha paNa nAza pAme che. 164 cUka hoya ane mana tathA buddhi AdithI paNa sa. sA.
Page #922
--------------------------------------------------------------------------
________________ anavanIcikitsita-adhyAya 10 me - 881 sArI rIte yukta thaye heya, chatAM viguNa-avaLI | AvI garbhiNI na jIve gativALA thayelA (strInA) apAnavAyuthI atizaya | diva nirarda pUrtiAbdhi muhaM tathA mUDha banI gayo heya-muMjhAyA karato hoya, te vaMzanA rAja va fmAthA sA na nIvatA mUDhaga' kahevAya che." sagarbhA avasthAmAM je | jenI keDa jhalAI jAya, jenI yonimAM garbhanI sthiti svAbhAvika rahetI hoya, tenuM suMdara | zULa bheMkAtuM hoya evI pIDA thAya. jenuM varNana zArIranA chaThThA adhyAyamAM Ama karyuM che- | moDhuM dudhathI yukta banI jAya, jenI namatu vahu mAtuH prakAmimuvaH svaiziraH saMthA- | saMjJA-bhAna nAza pAme ane jene pralApanyaaste jarAyuvataH kkssau| sa copasthitakAle janmani bakavAda vadhu cAle, te sagarbhA strI paNa na jIve. prasUti-mArutayogAt parivRtyAvAkazirA niSkrAmatyapathena, AvI garbhiNIne gabha zastrakriyAthI chUTe NI prakRti, vijJatiH punarato nyathA -je garbha, mAtAnI pITha tarapha moDhuM rAkhI rahyo hoya, UMcA nAsA tu kAkavadyasyAH sastanetrA ca yA bhavet / mata rahI aMgenuM sakAcI rahyo hoya ane tathA patanyA me: zatre mukhya che kUkhamAM jarAya ke eLa nAmanA bArIka cAmaDAnA je sagarbhAnuM nAka, kAgaDAnI cAMcanA paDadAthI vIMTAyo hoya ane janmakALa najIka Ave | jevuM thaI jAya, jeNInAM netro sarakelAM thaI tyAre janmavA mATe prasavakALanA vAyunA kAraNe nIcAM DhaLI paDe ane jenA zarIramAMthI cAre bAjuthI pharI jaI nIcA mastakavALA thaI | pakSInA jevI gaMdha nIkaLyA kare, te strIno jAya ane saMtAna prasavavAnA yonimArga bahAra | garbha zastrakriyAthI chUTo paDe che-zastrathI nIkaLI Ave, e garbhanI svAbhAvika sthiti | kApIne ja te garbhane garbhAzayamAMthI bahAra samajavI; paraMtu ethI je viparIta avasthA hoya | kADhavo paDe che. 172 te garbhanI vikArayukta sthiti samajavI-e ja AvAM lakSaNavALI sagarbhAne gabha paNa mUDhagarbhanAM lakSaNarUpe varNavela che. zasathI bahAra kADhavo paDe AvI mUDhagarbhA strI ne jIve | | anAzvatthA tA thA mayUra mAMNamachatA mayUragrIvasaMkAzaM yA pazyati hutAzanam / garbhastasyApi zastreNa nAryA nihiyate nRpa ! // 173 znapatriguNA cava bhUkaMpama = nIti radazA | je sagarbhAnA zarIramAMthI bakarAMnA jevI je sagarbhA strI agnine mArapakSInA | ane ghoDAnA jevI gaMdha nIkaLavA mAMDe, DekanA jevA raMgavALo dekhe ane jenA | rage je dhaLI banI jAya ane mArapakSInuM paga tathA moDhA para sejA AvI gayA hoya, | mAMsa khAvAnI jene IcchA thAya, te strInA te mUDhagarbhavALI strI jIvI zake nahi. 169 | garbhane paNa he rAjA! zasathI bahAra AvA lakSaNovALI garbhiNI sona che | kADhavo paDe che. 173 variSTha 4 tRSNA ja vaMzAnArthava aa aa | AvAM lakSaNavALI gaNiI nAza pAme zvAsazca varmarodhazca yasyAH sA'pi na jIvati // | raktavastraparIdhAnA rktmaalyaanulepnaa| je sagarbhA strInA paDakhAmAM zULa | Wtte nA vA ramarisdhitoti | bheMkAtAM hoya evI vedanA thAya, jene vadhu mUDhama rAma vA for lA vinati paDatI tarasa lAgyA kare, jenI saMjJA | ghauM vArda ma izyAmu tava = 75 nAza pAme, vAraMvAra je bebhAna thayA kare, | svaoNDadhinne kA tu sAma sA vinati jene zvAsa thaI cUkyo hoya ane jenA | je sagarbhA strI rAtAM vastro pahere ane rasavAhI tathA annavAhI mArgo aMdhAI | rAtA raMganI puSpamALA tathA lAla caMdananuM gayA hoya, te strI paNa na Ave. 170 vilepana dhAraNa kare, nidrAvasthAmAM jenuM kA. 16
Page #923
--------------------------------------------------------------------------
________________ 882 kAzyapa saMhitA-khilasthAna meTuM maMdamaMda hasyA kare ane je mazAna garbhiNIe dhAraNa karavAnAM maNi vagere tarapha jayA karatI hoya, te sagarbhA strI, mUDha maitRtaM tu ja tyA saM thoLa nA nA garbhavALI ke sArA garbhathI yukta hoya chatAM prajJAtA zirasA nana! ghAta vattA vinAza pAme che, vaLI je garbhiNI strI pUtiyA virodhamAM hitAni jA svamamAM gadheDA para, bhUMDa-Dukkara para, kUtarAnI garbhiNI strIe, nasetarane maNako banAvI upara athavA UMTa upara savArI kare che, te keDa upara hamezAM dhAraNa kare; ane pachI paNa nAza pAme che. 177 he rAjan ! tene saMtAna janme te pachI gaNiIe kAyama satyamamAM tatpara rahevuM e maNakAne te strIe mastaka vaDe dhAraNa kare; temaja prasava pAmelI te strIe nityasnAtA ca mRSTA ca zuklavastradharA shuciH|| devavipraparA saumyA garbhiNI tu sadA bhavet / rAkSasane nAza karanArAM auSadhadravya dhAraNa karavA ane tevA prakAranAM vidhAne sagarbhA strIe kAyama snAna karavuM, karavAM paNa hitakArI thAya che. 181 zarIrane zuddha sApha rAkhyA karavuM, haMmezAM jyAdi viSayanAM lakSaNe sagarbhA dhaLAM vastra dhAraNa karavAM, sarvakALe pavitra stromAM paNa sAmAnya hoya rahevuM, deve tathA brAhmaNane pUjavA ane jvarAdyAnAM vikArANAM yatra yatreha lakSaNam // 182 hamezAM saumya-zAMta rahevuM joIe. 176 | annAdAnAM pravakSyAmi tajjJeyaM garbhiNISvapi / sagarbhA strIe dhAraNa karavAlAyaka | ti zuM mAthuM mAvAna thag: // 28rU II auSadhio rAkane khAtAM manuSyonA jvarAdi thavuputrAmanantAM ththara mudrita tathA 7LA vikAronAM lakSaNe, jyAM jyAM huM kahevAne brAhmIM ca sahadevAM ca tathA caivendravAruNIm / chuM, te te lakSaNe sagarbhA strIomAM paNa vIvama mA samakSa ja tarthava 2 278 eka sarakhAM samajavAM, ema bhagavAna rohapAdAn baTazuGgAnAtmaguptAM tathaiva c| | kazyape ja kahyuM hatuM. 182,183 gi qtanAM zIM matavI rAdhA! 72 iti zrIkAzyapasaMhitAmAM bilasthAna viSe aMtarvatnI sagarbhAnI cikitsA" nAmano adhyAya 10 mo samApta sahasravIryAM caitAni prAjApatyena saMharet / / saMghe puSyA dhAdurapu ja 180 | sUtikepakamaNIya : adhyAya 11 me bahaputrA-jIyAta, anantA-anaMta maMgalAcaraNa ane AraMbha mUla, IzvarI-zivaliMgI, muditA, brAhmI, / athAtaH sUtikopakramaNIyaM nAmAdhyAyaM sahadevA, iMdravAruNI, jIvaka, jhaSabhaka, bhAraMgI, thANyAcAmaH | I majITha, rehapAda, vaDanA aMkura, kauMcAM, 1 rUddi mada mAvAna rUA. 2 lIMbaDo, pUtanA haraDe, kezI-sugaMdhI jaTA- | have ahIMthI sUtikA-prasava pAmelI mAMsI, zatavIryA-zatAvarI ane sahastravIryA | suvAvaDI strInI jemAM cikitsA kahevAze, te dhoLI dhrokhaDa-eTalI auSadhIone prAjA- | nAmane agiyArame adhyAya kahevAnI patya vidhithI vaidhe lAvavI joIe. pachI ame zarUAta karIzuM, ema kharekhara bhagavAna teone puSya nakSatramAM sAMdhI levI ane kazyape pote ja kahyuM hatuM. 1,2 traNe uttarAo-uttarASADhA uttarAbhAdrapadA | sUtikAnI cikitsA kahevAnI pratijJA ke uttarAphAgunI nakSatromAM garbhiNI strIe | gupama 7 jAna roja | upakramaM tu sUtAnAM savizeSamataH param / dhAraNa karavI. 177-180 saMpravakSyAmi kAtnyena tannibodha yathAkramam // 3
Page #924
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUtikApakramaNIya-adhyAya 11mA have pachI ahI thI Ara bhI suvAvaDInI cikitsA saMpUrNa paNe huM kahu chu, tene tame anukrame sAMbhaLeA. 3 prasavakAla e bhayajanaka hAya che garbhAt prabhRti sUtAyAM bhiSagbhavati kAryavAn / kathaM nu kAle saMpUrNa sUyedityaparAparam // 4 // prApte prasavakAle ca bhayamutpadyate yataH / asminnekaH sthitaH pAdo bhavedanyo yamakSaye // 5 // 883 jyAM sudhI te strInI aparA-eLa bahAra na nIkaLI Ave tyAM sudhI te bhale prasUtA thaI cUkI hAya eTale ke saMtAnane bhale prasavI cUkI hAya, tAre tenI eLa jyAM sudhI mahAra na nIkaLI jAya tyAM sudhI te strI vastutaH prasavI cUkI ja nathI, ema samajavuM joI e; kema ke prasavelI strInI ALa, bahAra na nIkaLI jAya, tyAM sudhI te strIne vadhu pramANamAM kaSTa thayA kare che ane te eLa jyAM sudhI garbhAzayamAM alpAMze paNa khAkI rahI gaI hoya, tyAM sudhI aneka prakAranA sUtikA-rAgA, te suvAvaDI strIne lAgu thavAnA sabhava paNa rahyA kare che. 6 harakeAI zrI sagarbhA thAya tyArathI ArabhI cheka prasava thAya athavA te suvAvaDI ane tyAM sudhI vaidhe tenA sa'kha'dhe ceAgya cikitsA karavA kALajI rAkhyA karavI joI e, tema ja A srI samaya pUrNa thatAM-ceAgyapaNe kevI rIte prasave, te mATe uttarAttara dhyAna ApI te te ceAgya kama tenA sa''dhe karyA kare; kAraNa ke prasavakALa e bhayajanaka che ane te kALa prApta thAya che tyAre te prasava parAyaNa thayelI strInA eka paga A lAkamAM ane bIjo paga yamadevanA nivAsasthAne rahyo hAya che. 4,5 vivaraNa : arthAt garbhadhAraNunA kALathI ArabhI cheka prasavakALa paryaMta harakAI strInA sabaMdhe vaidye tenI khAsa kALajI ane ciMtA karyA karavI joI e, ema ahI" vaidyane Avazyaka sUcanA ApavAmAM AvI che. e gALAmAM kAI paNa vighra AvI na caDe, te vaidye, sAvadhAnIthI joyA karavuM joI e; kAraNa ke teTalA--nava mahinA sudhInA samayamAM e strIne aneka upadraveza prApta thavAnA saMbhava rahe che. ekaMdara garbhadhAraNathI ArabI cheka prasava thAya tyAM sudhInI avasthA dhaNI bhayaMkara hAya che; ane temAMye prasavakALanI prApti-e kharekhara prANadhAtaka jevI bhayAnaka hAI strIone atyaMta trAsajanaka thaI paDe che ane tevI bhayajanaka sthiti harakAI strInA prathama prasavanA samaye vadhu pramANamAM hoya che. 4,5 duprajAtA strIne saMbhavatA 64 rogA duSprajAtAmayAH santi catuHSaSTiriti sthitiH / yoniSTA kSatA caiva vibhinnA mUtrasaGginI ||7|| zophasrAviNI caiva prasuptA vedanAvatI / pArzvaiTIzUruM vizuddha vivRttiA // 8 // nIdA mahollaM ca zAlAvAto H / bhrakSepako hanustambho manyAstambho'patAnakaH / mAlo vidraSiH zoH prajApomAjAmahAH ||ph phauryattva zramaNI hrArthe mojovipAlaH / vAtikArI cesarvavistRLA pravAhiA / / 20 dizA zvAsadha hrAlaya pATunuMmazra rahela:/ AnAhAmApane come vImUtrapraddApi // 2 // mulatto'kSiotra pratizyAya prau| AnayakSmAti paH banAvaH pranAvara: | kuLavAto prajJAvAdhastanono thoLI / vAtASThIlA vAtagulmaraktapittavicarcikAH // 13 // je strI duSprajAtA thaI hAya eTale ke jenI suvAvaDa barAbara cAgya prakAre pAmI na hoya strIne 64 rAgeA thavAne sa'bhava rahe che; AvI AyurvedIya cAkkasa mAnyatA che. e 64 rAgeAnAM AyurvedIya nAmA A pramANe kahyAM che bhratyeAni, kSatayAni, vibhinnAni, mUtrasagavatIyeAni, saAAphAyAni, srAviNIceAni, prasumAyeAni, prasUtA strI paNa aprasUtA samAna sUtAyAzcApi tatra syAdaparA cenna nirgatA / prabhUtApi na sUtA strI mavacceve aMte sati dda harakeAI zrI prasavI cUkI hoya chatAM |
Page #925
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa hitAkhilasthAna wwwwwww vedanAvatIyeAni, pArzva zUla, pRSThabhUla, kaTila, paddhati jeNe kALajIthI joI hoya, tevA hRdayazUla, viSaeNcikA, plIhA, maheAdara, vaidye sUtikAnI cikitsA karavAmAM kharAkhara zAkhAvAta, aMgamarda, bhrakSepa, hanusta'bha, sAvadhAna rahevu joI e. 16 manyAsta'bha, apatAnaka, malla, vidraSi, sUtikAnI sAmAnya tathA vizeSa zA-seAjo, pralApa, unmAda, cikitsA kahevAnI pratijJA duba latA, bhrama, kRzatA, bhaktadveSa, avipAka- tanupamalAmAe vizeovamaM tathA / apacA, javara, atisAra, visarpa, chaMda, tRSNA, vakSyAmi yAsato verAviverA jalAtmyataH // 27 pravAhikA, hikkA, zvAsa, kAsa, pAMDu, raktagulma, AnAha, AmAna, varcAgraha, mUtragraha, kAmalA, e sUtikAnI sAmAnya tathA vizeSa cikitsAne have huM deza, videza, kula tathA sAtmyane anusarI vistArathI kahuM chuM. 17 mukhareAga, akSirAga, pratizyAya, galagraha, rAjayakSmA, adita, kaMpana, kaN srAva, prajAgara, uSNuvAta, grahamAdhA, stanarAga, rohiNI, vAtAoIlA, vAtagulma, raktapitta ane vicikA, 7-13 prasUtAnI prAthamika cikitsA prajJAtamAtrAmAzvArtha vRtAM rAjA vinA(prajJA)vijrA(?) nyubjAM zayAnAM saMvAhya pRSThe saMzliSya kukSiNA // pIDayeddhamudaraM garbhadoSapravRttaye / mahatA'duSTa paTTena kukSipArzve ca veSTayet // 19 // tenodaraM svasaMsthAnaM yAti vAyuzca zAmyati / prasUtA strI saMtAnane jevI janma Ape ke tarata zalkA-priya khelanArI suyANI strIe, tene prathama AzvAsana ApavuM. pachI UMdhI sUtelI te strIne vAMsAnI upara sArI rIte dAkhIne kUkha vaDe sArI rIte saMbaMdha karavA-vaLagI paDIne garbhanA doSanI pravRtti mATe te suvAvaDInA peTane khUba dabAvavuM; pachI te suvAvaDInA phUMkhanA paDakhAM upara mATA sApha pATAthI veina karavu'-eTale ke kUkhanA paDamAM upara sApha pATo bAMdhI devA; tethI e suvAvaDInuM peTa, peAtAnA sthAna para jatu rahe che ane tenA vAyu paNa zamI jAya che. ( A sa`khadhe cake zArIranA 8 mA adhyAyamAM paNa kahyuM ja che. ). 18,19 carmAvanaddhAmAsandIM balAtailoSNapUritAm ||20|| apyAsIta sadA sUtA tathA yoniH prasIdati / priyaGgukAnAM kRsaraiH svabhyaktAM svedayettataH // 21 // vaLI te prasUtA strIe, cAmaDAMthI maDhelI ane khalA-khapATanA garama telathI pU bhareDhI AsandI-eTale ke nAnI | 584 uparyukta 64 rogAthI sUtikAnuM kaI rIte rakSaNa karavu? ityete sUtikA rogAzcatuHSaSTirudAhRtAH / tebhyaH sarvebhya evAsau rakSitavyA kathaM tviti // e pramANe sUtikAnA je 64 rAgeA kahyA che, tethI vaidye sUtikAnu` rakSaNa kaI rIte karavu ? e prazna kharekhara vicAravA ceAgya che. 14 e praznasaMbadhe vaidyo mUMjhAya che tadvidAmapi saMmoho bhiSajAmupajAyate / kiM punarye'lpamatayaH paratantropazikSitAH ||15|| upara je prazna karyAM che, te sakhadhe tenA jANakAra vaidyone paNa mUMjhavaNa thAya che, tApachI jeenI buddhi ochI hoya che ane jee Ayurveda sivAyanAM khIjAM zAstrA zIkhyA hAya, teone te sabaMdhe atyaMta mU`jhavaNa thAya, emAM zuM pUchavAnu` hAya ? 15 vaidye sUtikAnI cikitsA sabadhe khUba sAvadha rahevu' tasmAt sunizcitArthena tadvidyenA'nudarzinA / apramattena saMbhAvyaM sUtikAnAmupakrame // 16 // | e kAraNe vaidyakIya arthAnA jeNe sArI rIte nizcaya karyo hAya ane vaidyakIya vidyA jeNe jANI hAya temaja vaidyakIya cikitsA-
Page #926
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUtikepakamaNIya-adhyAya 11 me 885 khATalI ke mAMcI upara paNa haMmezAM besI pauSadha gzcAta savottatA rahevuM, tethI e prasUtAnI ni prasanna | sanehapAna je karyuM hoya te pacI gayA athavA nirmaLa banI jAya che, te pachI e pachI sUtikA strIe, theDA snehathI yukta, cani para telathI sArI rIte mAlisa karI | siMdhavathI rahita ane pIpara tathA sUMThanuM priyaMgu-ghauMlAnI khIcaDIthI sArI peThe ! cUrNa nAkhelI yavAgU eTale pAtaLI rAba ja svedana paNa ApavuM. (eTale ke bApha, traNa divasa sudhI pIvI joIe ane te pachI devI.) 20,21 ja neha tathA lavaNathI yukta ane jemAM upara darzAvela nisvedana pachInuM dhUpana | auSadhanuM cUrNa paNa na nAkhela hoya evI cinnAmuwAyunA jJAtAM vizAntavikatamAm | yavAgU pIdhA karavI. 24 kuSThaguggulvagurubhidhUpayeghRtasaMyutaiH // 22 // vivaraNa: carake paNa zArIranA 8mA adhyAya ema upara darzAvyA pramANe jeNe svadana mAM Ama ja kahyuM che ke, "nI tu ne vizvAdrikarma karyuM hoya ane pachI garama pANI | mitta siddhAM thavA AMtrapa sUvA mAtrathAH pAyet IIvaDe jeNe snAna karyuM hoya evI te prasUtA | snehapAna je karyuM hoya te pacI jAya tyAre te vizrAnti pAme te pachI ghIthI yukta karela | sUtikA strIne pIpara Adi auSadhadravya nAkhI kaTha, gUgaLa ane aguru vaDe te strIne pakavelI, sArI rIte nehathI yukata-pravAhI-pAtaLI AkhA zarIrane dhUpa de. 22 rAba ja amuka theDA pramANamAM pAyA karavI joIe. pachI traNa ke pAMca divasa sudhI suvAvaDIne kaLathIne yUSa tathA ghImAM maMDapAna tathA snehapAna vaghArelAM amuka ja zAke apAya tato'gnibalamu(vi)dvIkSya vyahaM paJcAhameva vaa| kulatthayUSaH sasnehalavaNAmlastataH param // 25 // maNDAnupAnamanvakSaM pibet snehaM hitAzinI // 23 tathaiva jAGgalarasaH zAkAnImAni caapytH| te pachI e prasUtAnuM agnibaLa joIne ghRtabhRSTAni kUSmANDamUlakairvArukANi ca // 26 // tene anusarI traNa divasa ke pAMca divasa (prathama amuka divase kevaLa rAba ja sudhI vaidya tene maMDapAna ja karAvavuM ane pachI te strIe hitakArI bhajana karatAM ApyA) pachI suvAvaDI strIne nehayukta rahI pitAnI indriya zakti anusarIne lavaNa tathA khaTAzathI saMskArI karela kaLathInehapAna paNa karyA karavuM. 23 no yUSa (ukALo) apAya; tema ja jAMgalA vivaraNa: ahIM darzAvela maMDanuM lakSaNa prANIonA mAMsana rasa tathA A zAka sakSate tathA madanapAle nighaMTumAM Ama kahyuM - paNa ApI zakAya che; je zAke keLuM, jema ke suzruta-sUtrasthAnanA 4thA adhyAyamAM Ama mULA athavA kAkaDInAM banAvela hAI ghI. lakhe che ke " sikyUrvirahito mave:"jemAM thI ja vaghArelAM hovAM joIe. 25,26 anAjanA dANA na hoya te-osAmaNa ' maMDa' eka mahinA sudhI suvAvaDI strI kALajIthI kahevAya che; " paraMtu madanapAla Ama kahe che ke sneha tathA da seve je dhAnyathI caudagaNa pANImAM ukALI taiyAra karavAmAM Ave ane jemAM dhAnyane kaNa na jaNAya snehasvedau ca seveta mAsamekamatandritA / te "maMDa' kahevAya che. 23 uSNodakopacAraM ca svasthavRttamataH param // 27 // sneha pacyA pachI sutikAe traNa divasa suvAvaDI strIe eka mahinA sudhI yavAgU jamAvI ALasa rAkhyA vinA snehapAna tathA vedasnehvyuprme'shniiyaadlpsnehaamsaindhvaam / zeka sevyA karavAM joIe; temaja garama vAi zarmavAtra viSaTInA britApU rachA pANIthI ja badhA upacAra (hAtha-paga dhevA
Page #927
--------------------------------------------------------------------------
________________ 886 kAzyapa saMhitA-khilasthAna moDhuM dhovuM vagere) sevavA ane te pachI | zaya vadhu pramANamAM thatA hoya, te deza "Apa" ja svastha nIrogI mANasa jema varte temanuM kahevAya che. vartavuM; eTale ke nIrogI mANasanA jevA jAgala dezanuM lakSaNa AhAra vihAro, eka mahinA pachI ja niyataM jAGgale deze vAtapittAtmakA gadAH // 30 suvAvaDIe sevavA. 27 tadatra snehasAtmyatvAt snehAdiH syAdupakramaH / svastha vRttonuM varNana kAryaH prajAtamAtrAyA vizeSazcAtra budhyate // 31 // trividhaM dezamAzritya vakSyAmi trividhaM vidhima / / jAMgala dezamAM vAtapradhAna tathA pitta pradhAna rogo cokkasa thayA kare che e AnUpadeze bhUyiSThaM vAtazleSmAtmakA gadAH // 28 tatrAbhiSyandabhUyastvAdAdau sneho vigrhitH| kAraNe te jAMgala dezamAM snehanuM sAmyamnnddaadirtr kartavyaH saMsargo'gnibalAvahaH // 29 // paNuM hoya che eTale ke nehanuM sevana vadhu mAphaka Ave che, tethI e jAMgala dezamAM svedo nivAtazayanaM sarvamuSNaM ca zasyate / / nehAdi cikitsA karavI joIe ane traNa prakAranA dezano Azraya karI traNa temAM paNa e jAMgala pradezamAM prasUtA prakAranAM svastha vRtta je hoya che, teone thayelI-suvAvaDI strInA saMbaMdhe te vizeSa huM kahuM chuM; anUpa deza-jala-pradhAna-kaccha | karI nehAdi cikitsA ja khAsa karI vagere pradezamAM lagabhaga vAyupradhAna tathA | hitakArI thAya, ema samajAya che. 30,31 kaphapradhAna roga thavAno saMbhava rahe che; vivaraNa: A saMbaMdhe suzrute paNa sUtrakema ke te AnU5 dezomAM abhiLaMda-bhejanuM | sthAnanA rUpamA adhyAyamAM Ama kahyuM che kepramANu bIjA dezo karatAM vadhu hoya che; | ArAsanaH pravitrAvakraziprAyoDawvarSa savaLotethI evA pradezomAM suvAvaDI strI, zarU- nowAra 3rphALavAtaH pravitraspara hithIAtamAM sanehapAna je seve, te te niMgha rAmanuSyadAyo vAtapittaroamUgizca nAra:gaNAya che, mATe tevA AnUpa dezamAM jyAM ekasarakhuM AkAza athavA khule bhAga suvAvaDI strIe maMDa-osAmaNa Adi | hoya, chUTAMchavAyAM ane ceDAM kAMTAvALAM vRkSo jyAM bhejanakama zarUAtamAM je sevela hoya te lagabhaga vadhu haya, jyAM varasAda ocho thato hoya, tethI tenA jaTharAgnine baLa prApta thAya che, jyAM pANInAM jharaNuM ane jalAzaya pradezo ochA tema ja evA AnUpa dezamAM suvAvaDI strI hoya, garama kaThora vAyarA jyAM vAyA karatA hoya, vAyurahita pradezamAM ja sUe ane badhuM parvata ke pahADo jyAM chUTAchavAyA hoya ane garama ja sevyA kare te uttama gaNAya che. ( jyAMnA manuSyo lagabhaga sthira ane pAtaLA zarIravivaraNa: A saMbaMdhe suzrute paNa sUtrasthAnanA vALAM hoya te pradeza " jAMgala" nAme kahevAya che. 35mA adhyAyamAM Ama kahyuM che-tatra vadUra prasUtAnA snehapAna saMbaMdhe kALaniyamana nimnonnatanadIvarSagahano mRduzItAnilo bahumahAparvatavRkSo| kumAraprasave tailaM kumArIprasave ghRtam / mRdusukumAropacitazarIramanuSyaprAyaH kaphavAtaroga- | pibejoNe yavAgU ca dIpanIyopasaMskRtAm // 32 // mUci8%AnUpaH '--jyAM ghaNuM pANI, ghaNuM nIcA-UMcA paDyANuM tAtre vA to mAzupamA. pradeza ane nadIo paNa jyAM ghaNI hoya, jyAM ! suvAvaDI strIne putrane janma thayo hoya varasAda paNa ghaNo thato hoya, jyAM moTA parvata | to teNe talanuM tela pIvuM ane putrIne prasava ane vRkSa paNa ghaNAM heya; jyAMnAM manuSyo, lagabhaga thayo hoya te ghI pIvuM e nehapAna pacI kamaLa, khUba suMvALAM ane puSTa zarIravALAM hoya | gayuM hoya tyAre, te strIe dIpanIya dravyothI ane je dezamAM kaphanA tathA vAyunA rogo ati- | saMskArI karelI yavAgU pIvI, te pachI pAMca
Page #928
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUtikepakamaNIya-adhyAya 11mo 887 divasa ke sAta divasa sudhI maMDa Adine e kAraNe sUtikAnA upacAranuM bhojanakrama svIkAro. 32 ekAMtikapaNuM hotuM nathI eTale ke coksa - sAdhAraNa dezamAM sAdhAraNa nIti eka ja dhArI paddhati sarvatra hotI nathI; tero rAdhAne vAcA hita sAdhALo vidhiHArUrU paNa deza tathA jAtinA sAmyano sArI - je deza sAdhAraNa hoya eTale ke- | rIte nizcaya karyA pachI ja tene anusarI jemAM AnUpa tathA jAMgala e beya dezanAM | suvAvaDInA upacAranI sArI rIte janA lakSaNo hoya, te dezamAM suvAvaDI strInA | karAvavI. 36 saMbaMdhe je sAdhAraNa vidhi eTale ke duprajAtAnI keTalIka cikitsA kahevAnI pratijJa AnUpa tathA jAMgala deza-e beya dezamAM | | uktaM tadvyAdhibhaiSajyaM dussprjaatopcaarike| je vidhi karAya te ja vidhi karavI, te tene | vAMjivida vAlama vyApInAmata uttam rUA hitakArI thAya che. 33 A graMthamAM duprajAtA eTale ke jenI vivaraNa: ahIM jaNAvela sAdhAraNa dezanuM suvAvaDa bagaDI hoya evI strInA upacArone lakSaNa suzrute Ama kahyuM che: "3marAkSa: lagatA prakaraNamAM te te duprajAtAone lAgu sAdhArana ti'-je dezamAM AnUpa dezanAM tathA thatA rogonI auSadhacikitsA je kahevAI jAMgalAdezanAM beyanAM lakSa sAdhAraNa tarIke eka che, temAMnA keTalAka roganI cikitsA have sarakhAM maLatAM hoya, te dezane sAdhAraNa deza jANo. | pachI ahIM huM kahevA dhAruM chuM. 37 suvAvaDI saMbaMdhe judA dezanI AhAra savanI pahelAM varanI cikitsA kahevAnI Adi paddhati pratijJA vaidezyAzca prayacchanti vividhA mlecchajAtayaH / sarveSAmeva rogANAM jvaraH kaSTatamo mtH| raktaM mAMsasya nirvRhaM kandamUlaphalAni ca // 34 // tadasyAdau vidhi vakSye nidAnAkRtibheSajaiH // 38 judA dezanA (mAMsabhakSI ) aneka badhAye rogomAM javara roga ja atiprakAranI mleccha jAtinA loke, suvAvaDI zaya kaSTadAyI manAya che; e kAraNe te strIne (khorAkamAM) jAMgala prANIonuM javaranI ja cikitsAvidhi, tenAM nidAne, rudhira tathA mAMsano rasa athavA kaMdamULa lakSaNa tathA auSadhonI sAthe huM ahIM tathA phaLarUpa khorAka Ape che. 34 suvAvaDInA upacAra kula sAmya sUtikAnA cha prakAranA jvare anusAra karavA . SaDvidhastu prasUtAnAM nArINAM jAyate jvrH| kulasAtmyaM ca budhyeta yasmin yasmin yathA ythaa| nijAgantuvibhAgena nidAnaM tasya me zRNu // 39 aucityAt kulasAtmyasya tattathaivAnuvartate // 35 // suvAvaDI strIone AvA cha prakAranA athavA je je dezamAM je je kuLanuM varo utpanna thAya cheH nija eTale vAtaja, sAmya che je prakAre jaNAya che te prakAre pittaja, kaphaja ane sAMnipAtika; AgaMtu, kuLanA sAmyanI yogyatAne anusarI vidya stanyaja tathA grahaja;o ye javAronAM nidAna (suvAvaDInA) upacAra karAvavA; kAraNa ke paNa huM tamane kahuM chuM, tame sAMbhaLe. 39 te kuLasAmya te ja prakAre deza, kALa AdinuM uparyukta javaranAM nidAne anusaraNa kare che. 35 | vegasaMdhAraNAdraukSyAd vyAyAmAdatyasRkkSayAt / sutikAnA upacAra deza Adine anusarI karAya zAnnisaMtApa zarvasTourtivinA / ato naikAntikatvAcca sUtikopakramasya ca / divAsvapnAt purovAtAd gurvabhiSyandibhojanAt / dezaM ca jAtisAtmyaM ca saMpradhArya prayojayet // 36 // | stanyAgamAd grahAbAdhAdajIrNAd duSprajAyanAt // kahuM chuM. 38
Page #929
--------------------------------------------------------------------------
________________ 888 kAzyapa saMhitA-khilasthAna vara: haMgAtha nA vavidha tumevatA | prasUtAnA eka deSane paNa prakepa maTI (mala-mUtrAdeinA AvelA) vegone asara kare rikavAthI, rUkSatAnA kAraNathI, vadhu paDatA tathA tItrAmivimi pratita vanitha zArIrazramathI, rudhirano atizaya kSaya | tharce vAre re2e nilig kajhA thavAthI, zekanA kAraNathI, vadhu paDatA | tithimApu sAthey dhAtupuI agninA saMtApathI; tIkhA, khATA ane eko'pi doSaH kupitaH kRcchrato vahate mahat // 45 garama padArthonA atizaya sevanathI, divase sagarbhA strIne prasavakALe jyAre tIvra UMdhyA karavAthI, pUrva dizAnA vAyune | thAyavedanAo thavA mAMDe che, tethI ane (nava sevavAthI, bhAre hAI pacavA muzkela ane mahinA sudhI) ekadhAre garbhane dhAraNa abhiSaMdi-zarIramAM vadhu bheja kare, evA | karavAno parizrama thayela hovAthI (prasava khorAko jamavAthI, stanamAM khUba dhAvaNa thayA pachI) te strInA zarIramAM zithilapaNuM bharAvAthI, grahonI pIDAthI, ajIrNanA thaI jAya che ane teno vAta Adi badhIye kAraNathI ane duSyajAyana eTale ke suvAvaDa dhAtuo, atizaya kSobha pAmI gayelI hoya bagaDavAthI (suvAvaDI) strIone (uparyukta) che; e avasthAmAM te strInI badhIye iMdrinA cha prakArano vara, te te judAM judAM nidAnathI mArgo, glAni pAmyA hoya che-barAbara utpanna thAya che. 40,41 potapotAnuM kAma karavAmAM maMda thayA hoya uparyukta chaye jvaronAM pUrvarUpe che; tema ja e strInI badhIye dhAtuo paNa niHsAra jevI banI gaI hoya che; te sa eva pUrvarUpeSu vyabhicIrNo virodhibhiH||42|| saMsRSTaiH snehshiitaambusnaanpaanaashnaadibhiH| sthitimAM e strIne eka paNa deSa kupita sannipAtajvaro ghoro jAyate durupakramaH // 43 // thayA hoya ke vikAra pAmyo hoya, te e ja uparyukta javara teonAM pUrva ghaNI muzkelIe kAbUmAM Ave e banI rUpomAM paraspara virodhI nehathI, zItala | jaI meTuM kaSTa lAvI mUke che.44,45 jala vaDe snAna karavAthI, vadhu zItala pANI | vivaraNa: A saMbaMdhe carakamAM paNa Ama pIvAthI ane TADhA khorAka khavAya te rI | karyuM che ke- viroSato hi zUnyArIrAH triraH kanArA mavanti'-prasava pAmelI suvAvaDI strIo kharekhara saMsRSTa-mizra thayela kAraNo vaDe vyabhicAra vadhu pramANamAM khAlI zarIravALI thaI jaI khUba pAmI aniyata svarUpe prathama prApta thaIne vadhu pramANamAM sArarahita thayelI hoIne vizeSa utpanna thAya che; ane te chaye javaromAM je nabaLI paDI jAya che, tethI tene eka paNa vAtAdi saMnipAta javara hoya che te (traNe denA doSa prakopa pAme. te te vadhu kharAbI karanAra thaI ekIvakhatanA vikArathI utpanna thayela paDe che ane tene kAbUmAM levo atizaya muzkela hoIne bhayAnaka thaI paDe che ane tenI bane che. 44,45 cikitsA karavI muzkela hoya che. 42,43 suvAvaDInA zarIranuM dhana ghaNuM ja vivaraNa: arthAt ahIM Ama kahevA mAge kaThina heva che che ke, uparyukta ye prakAranA navaromAM paraspara parijIrNa yathA vastraM maladigdhaM samantataH / virodhI kAraNe maLavAthI evA prakAranAM pUrvarUpa prakaTI nIkaLe che ke, te kevala pUvarUpane joI ne ja | jona zodhyate taka pradaratha tattarAyanuM kada te pUrvarUpanuM pRthakkaraNa karavuM muzkela bane che; ane tathA zarIra sUtANA: parigha britimA temAM ya saMnipAta javara to vadhu bhayaMkara hoya che, kRza roSadghi sTerona poSyane jaLA tethI tenI cikitsA paNa karavI kaThina thaI paDe che. jema ghaNuM jUnuM thayeluM vastra, melathI
Page #930
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUtikApakramaNIya-adhyAya 11 me jyAre kharaDAI jaI khUba meluM banyuM hAya, tyAre tene sApha karavuM hoya tyAre tenI saphAI karanArAo paNa te te melanA AzrayasthAnane kharAkhara kALajIthI joI- tapAsIne ghaNI ja muzkelIthI te jINu thayela melAM vasranI saphAI karI zake che. (kema ke jUnu' thayela ghaNu' melu vastra kALajI rAkhyA vinA saphAI karavA jatAM sApha thayA vinA ja phATI jaI nakAmuM banI jAya che); te ja pramANe suvAvaDInu zarIra paNa cAre AjIthI kleza pAmyuM hoya ane sAravastu rUpa dhAtune savI rahyuM hoya tema ja doSAnA khaLathI atizaya vadhu kharaDAI jaI vyAsa banyuM hAya, tethI tenuM zeAdhana karavuM athavA tene zuddha karI asala sthitimAM ANavuM atizaya kaThina khane che. 46,47 jAnA ghara jevuM sUvAvaDInu zarIra rogAnA humalAne sahana karI na zake yathA ca jIrNa bhavanaM sarvataH zlathabandhanam / varSavAtavikampAnAmasahaM syAttathAvidham // 48 // tathA zarIraM sUtAyAH khinnaM prasravaNazramaiH / vAtapittakaphotthAnAM vyAdhInAmasahaM bhavet // 49 jema keAI gha2 jINu khanI khUba khaLa"bhaLI gayuM hoya ane tenAM khadhanA ke AdhArabhUta thAMbhalA-bhIMtA vagere paNa cAra AjIthI DhIlAM banI gayela hAya, tethI evA prakAranuM te jUnu ghara varasAda, vAyarA ke bhUka panA humalAne sahana karI zakatuM nathI, te ja pramANe suvAvaDInu zarIra paNa svedayukta thaI atizaya DhIluM banI gayeluM hAI ne khUba jharatA dASAnA kAraNe vadhu parizramathI thAkeluM hAya che-atizaya thayela rudhirasrAva AdinA zramathI khUba DhIlu thaI gayuM hAya che, tethI e niLa ane niHsAra aneluM zarIra vAyunA, pittanA ke kanA rAgone sahana karaSA azakta banyuM hAya che, tethI te te rAgonA humalAone sahana karI zakatuM nathI. 48,49 889 suvAvaDInA jvara vadhu herAna kare, temAM kAraNa phoreva ArIni dhAryane sarvaleTinAm / tevu kSInepu sUtAyA varaH saMtApahakSaLaH nA le, samtApayatyAsu gujaimpamiyAnajaH / dareka manuSyeAnAM zarIrA, vAtAdi dvASAnA kAraNe ja TakI rahelAM hAya che--eTale ke vAtAdi sarva dhAtuonI prakhalatA hAya tethI ja manuSya mAtranAM zarIrA, baLavAna hAI TakI rahyAM hoya che, paraMtu e ja vAtAdi doSA ke zarIranI badhIye dhAtuo, suvAvaDInA zarIramAM jyAre kSINa thayelI hAya che, tyAre tene saMtAparUpa lakSaNavALA je javara lAgu thAya che, te tenA zarIrane, jema agni sUkAM lAkaDAMne ekadama khALI nAkhe che, te ja pramANe e suvAvaDIne vara, tenA zarIrane vadhu pramANamAM nikhaCLa kare che. (Ave! ja Azaya suzrute paNa sUtrasthAnanA 21 mA adhyAyamAM darzAvyeA che.) suvAvaDInA doSonuM zamana karavA vaidyane vadhu sUcana taddhetumAtravRddhAnAM doSANAM tu yathocchrayam // 51 kuryAdupazamaM dhImAn dhAtUnAM ca prasAdanam / e kAraNe buddhimAn vaighe, suvAvaDInA doSA, je je nidAneAnA mAtra sabadhathI vadhI gayA hAya, teenuM zamana tenI adhikatA anusAra karavu joI e-eTale sarvotkRSTa zeAdhana paNa kharAbara karavuM joI e. suvAvaDInI cikitsAmAM vicAraNAnI jarUra pamitte prabhUtAyA dhAtavo dhirAjyaH pura pracARttvovA yathAstuM paristhitim / hata=Anyagha sazciya vijillAM saMyonacait // 2 suvAvaDI kharAkhara nIrAgI thAya, tyAre tenI rudhira Adi dhAtuo, cha mahine kharAkhara mULa sthitimAM pAchI Ave che- eTale ke rAgarahita thaI ne suvAvaDInuM zarIra barAbara cha mahine pAchuM asala sthitimAM Ave che; mATe suvAvaDInA samaye
Page #931
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasaMhitA-khilasthAna 890 te sarvAMnA tathA bIjI paNa paristhitineA barAbara doSAnusAra khUba vicAra karyA pachI vaidye tenI cikitsAnI sArI rIte kALajIthI ceAjanA karavI. pa2,53 suvAvaDInA jvaromAM prathama vAtajvaranAM lakSaNA ataH paraM jvarANAM lakSaNaM saMpravakSyate / viSamoSmA'Ggamardazca jRmbhathU romaharSaNam // 54 // kaSAyavirasAsyatvaM zItadveSoSNakAmate / dantaharSaH pralApazca zuSkodvAraH prajAgaraH // 55 // AdhmAnamaGgasaMkoco vAtajvaranidarzanam / have pachI suvAvaDInA jvarAnAM lakSaNe paNa sArI rIte kahevAmAM Ave che; jema ke, viSama uSNutA-kAI vAra vadhu ane echIthatI garamI, aMgeAnu' bhAMgavu', tR'bhathuagAsAM, rAmAMca khaDAM thaI jAya, kasAyaluM- tUrA rasavALu -besvAda mADhuM thAya; zItanA dveSa ane uSNutAnI icchA thAya, dAMtaneA aMbADa thAya; pralApa-bakavAda cAle, sUkA oDakAra Ave; khUba jAgavu paDe eTale ke UMgha na Ave, tethI vadhu pramANamAM ujAgarA thAya; peTanA AdhmAna-Apharo thAya ane zarIranAM agAnA sa`kAca thAya eTalAM vAtavaramAM lakSaNA dekhAya che.54,55 suvAvaDInA pittajvaranAM lakSaNA tRSNA rAhaH prajApazca vamathu; dujAyatA d pItA syanakhadantAkSiviNmUtratvaM ca lakSyate / kaNThasya zoSaH sarve ca pradIptamiva manyate // 57 // bhramaH zItAbhilASazca pittajvaranidarzanam / taraza vadhu lAge, dAha thAya, makavAda cAle, UlaTI thAya, mADhuM tIkhuM thaI jAya, mAM para, nakhA, dAMta, netro, viSThA tathA mUtramAM pILAza jaNAya, gaLuM sukAyA kare; jANe ke adhu saLagI UThayu` hAya tema pittajvaravALI zrI mAne; bhrama-cakkara Ave ane zItala padArthonI icchA thayA kare--eTalAM pittajavaranAM lakSaNA dekhAya che. 56,57 suvAvaDInA kaphajvaranAM lakSaNA kaLAmizAmatA jAlaH ziOtraudyam 8: mokhatA pratiyaH zuka mUtravutIvatA / nidrA tandrIhimadveSaH SThIvanaM madhurAsyatA // 59 // gAtrasAdo'nnavidveSaH kaphajvara nidarzanam / uSNu-garama padArthonI icchA thAya, udharasa thAya, mAthuM dukhe, zarIramAM bhArepaNuM thAya; uSNatA dhImI hAya, pratizyAya-zaradIsaLekhama thAya; viSThA ane mUtra dheALAM thaI jAya; UMgha vadhu Ave; tantrI-nidrA jevu ghena rahyA kare; hima-4'Daka tarapha aNugamA thAya; vAraMvAra thukavu paDe, meDhAnA svAda madhura-mIThA banI jAya; zarIranA avayava DhIlA thaI jAya ane khArAka tarapha dveSaaNugamA Upaje-eTalAM kaphajvaranAM lakSaNA dekhAya che. 58,59 suvAvaDInAM sa'nipAtavaranAM lakSaNA mutyuH zItaM mumuddo mujju mA samosamaH ||60 vimUtravAtatva vAtA AtrAmilagnanam / rAhastuLA prajApazca pittAdikSitacittatA ddI mukhyatve saMdhaH prAca pratizItatA | sannipAtajvarasyaitallakSaNaM samudAhRtam // 62 // vAraMvAra TADha vAya, vAra vAra dAha thAya; asama-viSama thaI jAya; viSTA, mUtra tathA vAraMvAra uSNatA thAya-ema je javara samaapAnavAyu muzkelIe bahAra Ave; vAyunA kAraNe agAmAM tathA AMtaraDAMmAM avAja athavA gharSaNa thAya; zarIramAM dAha ane vadhu taraza utpanna thAya, bakavAda cAle, pittanA kAraNe cittamAM vyagratA thAya; athavA cittanI sthiti DAmADoLa khanI jAya; zarIramAM gurutva-bhArepaNu thAya-eTalAM sa`nipAtavaranAM lakSaNA kahyAM che. 60-62 dhAvaNa bharAvAthI thatA suvAvaDInA vara tRtIya caturtha vA nAAH stanya pravatate / thovAni srotAMtti saMvRtAmiyakrayet // ddA rotti stanayoH tamme viAlAM dyam / kukSipArzvakaTIzUlamaGgamarda zirorujAm // 64 //
Page #932
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUtikApakramaNIya-adhyAya 11 mA tat stanyAAmotthasya vorUM svakSaLam / sa hi pIyUSasaMzuddhau kramamAtreNa tiSThati // 65 // suvAvaDI strIne trIjA ke ceAthA divase stanamAM dhAvaNa cAlu thAya che; ane te dhAvaNanA bharAvA, dhAvaNune vahetA srotAne sAMkaDA athavA DhAMkI de ane cApAsa te athaDAyA kare che; ema thayela te dhAvaNunA vadhArA, eya stanane sajjaDa karI mUke che; tarazane vadhAre che; hRdayanI gatine vadhArI mUke che; kUkhamAM, paDakhAmAM tathA keDamAM zULa bheAMkAtAM hAya evI pIDA kare che; zarIra bhAMge che; ane mastakamAM pIDA kare che; e prakAre dhAvaNa bharAvAthI utpanna thatA varanuM peAtAnuM te lakSaNa kahela che; e javara dhAvaNunI zuddhi thAya, tyAreja anukrame aTake che. grahanA vaLagADathI thatA suvAvaDInA jvara grahAvalokitatrAsavAtAghAtAvadhUnanaiH / jvaryate cet prasUtA strI tasya vakSyAmi lakSaNam // udvepako niSTananaM cakSuSo vibhramaH zramaH / kampanaM hastanetrANAM hAridramukhanetratA // 67 // kSaNena zyAvatA'GgAnAM kSaNena ca savarNatA / suprodha: sadda...ozaH vherAnuzanam // 68 // pavanajvararUpANi bhUyiSThAni karoti ca / vidhigrahano'sya hitaH kramo yazcAnilajvare // 69 // kAI suvAvaDI strI, grahane jovAthI trAsa pAmI heAya, tethI vAyunA prakaiApa thatAM AghAta ane kaMpArI thavAthI te suvAvaDIne jo javara Ave, te e grahadaza nathI AvelA varanAM lakSaNA huM kahuM chuM-e jvaramAM atizaya ka pArI, atizaya avAja-cIse, eya netrAnA vibhrama-cakaravakara thavuM, zramathAka, kapa, hAthanA tathA mUtranA ane mADhAne paNa raMga haLadaranA jevA thaI jAya; kSaNuvAramAM aMgeAmAM kALAzayukta pILAza ane kSaNavAramAM te aMge| pAchAM mULa ra`ganAM anI jAya che; e grahanA AvezavALI strI, sukhethI jAge, ekIsAthe cIsA paNa pADe ane peAtAnA vALa cUTavA mAMDe che; ema / 891 te graha-AvezanA nimittanA jvara, lagabhaga vadhu pramANamAM vAtavaranAM lakSaNAne darzAve che; e kAraNe te grahaja javaramAM vAtavaranI je cikitsA karAya che, te ja cikitsA grahanA nAza karanArI hAi hitakArI thAya che. grahuja jvaramAM kaphanA adhikatA jaNAya tA laMghana zleSmAbhiSyandinIM sthUlAmaklinnAmalpaniHsrutAm / vizyamatAM jillAM 2 nenovavAra cait|| 70nA paraMtu e grahaja javaramAM te sUtikA strI, kaphanA abhiSyaMH-jharaNu ke srAvathI yukta hAya, sthULa jaNAtI hAya, plethI rahita hoya, jenA khArAka vidagdha thatA hAI kharAkhara jo pacatA na hoya ane snigdha hAya tA te strInA laMghanArUpI upacArA karavA joIe. 70 grahaja jvaramAM suvAvaDI rUkSa jaNAya tenI cikitsA rUkSAM niHsrutaratAM ca kRzAM vAtajvarArditAm / kSuttRSNAbhihatAM klAntAM zamanenopapAdayet // 71 // tasyAstadahareveha peyAdiH krama iSyate / laGghitAyAzca maNDAdirityeSa dvividhaH kramaH // 72 // paraMtu e grahaja varavALI strI, jo bahAra nIkaLI gayelA rudhiravALI hAI ne rUkSa jaNAya, kRza-LI thaIne jo vAtaja varathI pIDAyelI thAya ane bhUkha tathA tarazathI jo kalAnta-karamAyelI ke glAni pAmelI hAya tA te strInI zamana auSadhA dvArA cikitsA karavI joIe. vaLI te strIne e ja divase peyA Adi bhAjanakrama cAlu karAya, te paNa yAgya gaNAya che; paNa te srIne jo laMdhana karAvyuM hAya, teA tene maMDa Adi bhAjanakrama ApavA joI e; ema te grahaja javaramAM e prakAranA bhAjanakrama cAlu karAya che. 71,72 vivaraNa : ahIM darzAvela paiyA tathA maMDa, yavAnU vageremAM je bheda hoya che, te saMbadhe suzrute
Page #933
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-khilasthAna sUtrasthAnanA 46mA adhyAyamAM Ama jaNAvyuM che- | pakavIne tene yUSa ke osAmaNa taiyAra karAya paNa "sika hito mag: revA sivathasamanvitA '--je mAM | jemAM sneha ke lavaNa nAkhI jene saMskArI karela dhAnyanA kaNo bilakula jaNAya ja nAha, te maMDa- na hoya te "akatayUSa' kahevAya che; tema ja e ja raMdhAyela cekhA AdinuM osAmaNa kahevAya che; yUSamAM je sneha tathA lavaNa nAkhI saMskArI chatAM bIjAM AyurvedIya taMtramAM maMDanuM AvuM karAya te te kAyUSa' kahevAya che. 74 lakSaNa paNa maLe che-"nIre vaturdazA Dhio maveR- harakeI jvarane nAza karanAra zreSTha upAya sikyuH '--dhAnyathI caudagaNA pANImAM je pakavela gheroipataof yuvA pavanauSadhasevana heya, dhAnyane dANe jemAM bilakula jaNAya ja nahi, pAyoDalanaM paMkaja parama vidhi te "maMDa" kahevAya che; paraMtu jemAM dhAnyanA kaNe (prathama) yuktipUrvakane sveda-te pachI raMdhAyelA hoIne paNa spaSTa dekhAya te "yavA' apatarpaNa-laMghana ke upavAsa, te pachI pAcana kahevAya che; A yavAgU-rAba tathA vilepI" nAmanI | auSadhanuM sevana, te pachI (javaranA auSadharAbamAM paNa je taphAvata hoya che, te Ama darzAvela dravyono) kaSAya-- kavAtha rasa, te pachI abhyache-viskevI vahutikathA vAr thavArSivA "--jemAM jana-telamAliza, ane te pachI cheluM dhRtadhAnyaka vadhu pramANamAM hoya, tethI je raMdhAIne sevana-e badhAMnuM (kramazaH) sevana karavAkaDachI para ke camacA para coMTe che. te vilepI" rUpI svarano nAza karanAra cikitsAkama. nAmanI rAba kahevAya che ane je ochI pravAhI harakoI javarano nAza karanAra thAya che. 75 heya, chatAM vilepI karatAM pAtaLI hoya ane jemAM javaranA balane vadhAranArAM kAraNe dhAnya kaNo paNa vilepI karatAM ochA pramANamAM koine zItopavAse vyAyAmamAyAsamahitAzanam / hoya te "yavAgU " kahevAya che. 71,72 taddhetusevanaM caiva kSipraM jvarabalAvaham / / 76 // payA tathA maMDanA guNe zItalatAnuM sevana, upavAsa, vyAyAma peyA hi dIpatyagniM ghAtUna sNshmytypi| ke zArIra parizrama, vadhu paDatI mahenata garbhadoSAvazeSano maNDo doSavipAcanaH // 73 // karavI, ahitakArI khorAka khAvA ane piyA e (suvAvaDInA) jaTharanA agnine javaranAM nidAnenuM sevana-eTalAM hara kaI avazya pradIpta kare che ane (zarIranI badhI) javaranA baLane tarata vadhAranAra che. 76 dhAtuonuM paNa saMzamana kare che, paraMtu suvAvaDI strIne vamana vagere na karAvAya "maMDa" e suvAvaDInA garbhanA dezo je bAkI , garbhAzaye cyute nAryA doSAstadanugAminaH / rahI gayA hoya, te teono nAza kare che cyavanti tasmAdvamanaM nasyaM bastirvirecanam // 7 // ke ane (apakva, denuM pAcana kare che. 73 mahovAthI phAre saMrithA akRta-kRta yuSanA tathA mAM sarasanA guNe tava zutiH zAthe vIpharyo roSaDhAvaF II78 tAt jevA ja maLyamauvidita hito suvAvaDI strIne garbhAzaya, tenA sthAnethI matathya tava dipi tathA I 74 . khasI jAya che, tyAre deze paNa tenI jema peyA tathA maMDane upayoga pAchaLa pAchaLa jAya che-eTale ke nIcenA (suvAvaDI vagerenA) bhojana-kramanI zarU- bhAganuM anusaraNa kare che ane nIce ja khasI AtamAM hitakArI manAya che, te ja pramANe Ave che te kAraNe, suvAvaDI strIne vamana, akRtayUSa, kRtayuSa tathA mAMsarasa paNa nasya, basti, tathA virecana karAvI zakAya (suvAvaDI AdinA) bhajanakramanI zarUAta- nahi, paraMtu tenA zarIramAM de je ochA mAM hitakArI gaNAya che. 74 hoya ane tenuM zarIra barAbara svastha ane vivaraNa: magathI aDhAragaNuM pANImAM magane sthira thAya, tyAre tenA doSanuM bala-abala
Page #934
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUtikApakramaNIya-adhyAya 11 mA wwwww ja joI ne te ja vamanAdi karma yuktithI karAvI zakAya che. 77,78 jvaravALI suvAvaDIne paNa vamanAdi na karAvAya yamanuM vA viruM vA tIkSNa tIkSNauvadhAnvitam / na ticyutadoSAyA jvaritAyAH prazasyate // 79 | je suvAvaDInA doSA vadhu paDatA pramANa mAM jharI gayA hoya ane tethI je suvAvaDIne javara AvyeA hoya, tene paNa tIkSNa auSadhathI yukta vamana tathA virecana karAvavuM e hitakArI nathI. 79 uparyukta avasthAmAM tIkSNa auSadhathI dhAtuo vadhu pAkI jAya saMtapte tUSmaNA dehe dhAtavaH paripAcitAH / bhUyastIkSNauSadhaM prApya gaccheyuramitAM gatim // 80 javaranI uSNatAthI zarIra jyAre atizaya tapI rahyuM hAya, tyAre zarIranI dhAtuo, cAre bAjuthI khUba pAkI rahI hoya che; te avasthAmAM e varayukta suvAvaDI strIne jo tIkSNa auSadha ApavAmAM Ave, tA e auSadhane prApta karI te strInI dhAtu, vadhu pramANamAM patrasthitine prApta thaI jAya ( ane tethI dhAtukSayanA rega lAgu thaI vadhu kharAkhI thAya.) 80 suvAvaDIne vamana karAvavA cAgya sthiti utklizyamAte hRdaye kaphe cApyurasi sthite / kaphajvare kSame dehe vidadhyAdvamanaM mRdu // 81 // 893 w je kALe suvAvaDIne aruci thAya eTale ke khArAka vagere upara ruci na thAya, gaLu kaphathI ruMdhAI jAya ane te kapha cheka mastakamAM gayA hAya, te sthitimAM kavaladhAraNa. azakya banyuM hoya, teA nasya kama karAvavuM. suvAvaDIne kaSAya ApavAnI avasthA saMgharnacite Tone vare = mRtyutAM pate / paJcAhAt saptarAtrAdvA kaSAyamavacArayet // 83 // vAcanIyaM tu pazcAdAt satAddAvAnujomim| je kALe suvAvaDInA doSa saMsarganA kAraNe pAkI gayA hAya ane tethI vara kAmaLatAne pAmI dhImeA thayA hAya, e avasthAmAM pAMca ke sAta divaseA pachI vaidya te strIne (varA auSadhanA) kvAtha ApI zake che; tema ja pAMca ke sAta divaseA pachI pAcanIya auSadha tathA AnulAmika auSadhanA kvAtha paNa ApI zake che. 83 kaphyukta pittanA jvaramAM auSadhakALa kaphapittajvare dadyAt paJcAhe zamanauSadham / svamAvatajgyA spena jANena picyate 1 durvyarutvAdha dhAtunAM vyutattvArAmayastha = // 8 // kayukta pittanA varamAM pAMca divase vIte tyAre zamana auSadha Apavu joI e; kAraNa ke e varamAM svabhAvathI ja tIkSNapazu. hAya che, te kAraNe thADA ja samayamAM DhASA pAkI jAya che ane dhAtuo paNa dukhaLa mane che ane Amaya-rAga pazu (pAkIne ) jharI gayA haiAya che. 84,85 je kALe suvAvaDI strIneA kaph cAre khAjIthI phleza pAmI ahAra nIkaLavA uchALA mArI rahyo hoya ane te kapha chAtImAM AvIne rahyo hoya tema ja kaphnA jvara jo Avyo hAya ane zarIra paNa vamana-auSadhane sahana karI zake tema hoya, te te sthitimAM te strIne keAmaLa vamana karAvI zakAya che. 81 suvAvaDIne vAtavara jo lAgu thayA hAyatA abhyagA dvArA tathA rasayukta bhAjanA vaDe paNa jitAI jAya athavA kAbUmAM AvI jAya che; tethI pakvAzayamAM nasya karAvavA yAgya sthiti roat kaNThasaMrodhe kaphe caiva zirogate / anyamAne che namyuM taMtra vidhApayet // 82 | rahelA doSa niLa thAya te vakhate Anu vAtajvaranI cikitsA vAtavare nitezyAstathaiva rasamonanaiH / pakvAzayasthe vimale vidadhyAdAnulomikam // 86 // monayajJannu cAvatruM tanumirjhA che le
Page #935
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa hitA-khilasthAna 894 lomika eTale ke vAtadoSanuManulAmana kare evA auSadhaprayAga karAvavA; tema ja laghu-halakA khArAka ja te strIne jamADavA joI e ane te sAthe jAMgala mAMsanA pAtaLA rasA paNa ApI zakAya che. 86 vAta-pitta-pradhAna jvaranI cikitsA vazva tevuM rAmaM yAti vArtApattAtmo H 87 sarpistaM zamayedAzu dAvAgnimiva toyadaH / suvAvaDIne vara, vAta-pittapradhAna hoya ane tene lagatA upAcA karyAM chatAM tenuM jo zamana na ja thAya teA dAvAnalanuM zamana jema megha kare che, tema ( auSadhapakava ) dhRtapAna ja te jvarane tarata zamAve che. 87 auSadhapakva dhRtapAna e zreSTha upAya che vimalezno mUau (kyAdhI) piva pAyaLAm snehavadhyAstu bhUyiSThaM vyAdhayo duSprajAtayaH / jaTharanA agni jo nirmaLa hAya ane vyAdhi jo kAmaLa hAya eTale bahu joradAra na hAya, teA (auSadhapava) dhRta pAna e ja parama zreSTha upAya che; kemake duSTa jAtinA ghaNA rAgeAnA te snehapAnathI nAza karI zakAya che. 88 suvAvaDInA sanipAta-jvaranI cikitsA sannipAtajvare nAryA mArute ca balIyAs // 89 // saMskRtaM rasayUSAbhyAM purANaM sarpiriSyate / sa`nipAta javaramAM ( suvAvaDI ) strIne vAyu jo vadhu khaLavAna hoya teA (jAgala prANInA ) mAMsanA rasa ane cUSa nAkhI te sAthe saskArI karela-pakava jUnuM ghI te strIne pIvA ApavuM e iSTa che. 89 suvAvaDInA vAtajvaranI cikitsA tatra vAtajvare tAvat pravakSyAmi cikitsitam // 90 kravyAdAnAM ca mAMsAni dhAnyamASatilA yavAH / dazamUlamapAmArgabhaNTayaraNDATarUSakAH // 91 // azvagandhAM zvadaSTAM ca vaMzapatraM ca saMharet / ratyeva saMsvaraH sArInosaMyutaH // 22 // vAtajvare'vacAryaH syAt saMsargAdau sukhAvahaH / have suvAvaDInA ) vAtavaramAM je cikitsA karavAnI hoya che, te huM kahuM chuM*Ada-mAMsAhArI-pazu-pakSIonAM mAMsa, dhAnya, aDada, tala, java, dazamULa, apAmAga-agheDA, bha'TI-majI, eraDamUla, araDUseA, azvaga dhA-Asa'dha, geAkharu ane vAMsanAM pAna lAvavAM, te badhAMne adhakacarAM phUTI nAkhI temAM sUkAM aDAyAM chANAMnA bhukko tathA khaTAza mizra karI bAphI nAkhIne tenAthI apAyelA sakarasveda, vAtavaramAM ApavA ceAgya hoya che; tema ja sa'saja-e doSa mizra thavAthI AvelA varanI zarUAtamAM pazu upara jaNAvela saMkarasveda sukhakAraka thAya che. 90-92 avaya vivaraNa : ahIM jaNAvela saMkarasvedane ja carakanA sUtrasthAnanA 14 adhyAyamAM 'piDasveda' e nAme kahela che; jemAM dhAnya aDada vagere sUkA padArthAne mAMsa tathA kAMjI vagerenI sAthe pIsI nAkhI piDAkAra banAvIne te piDAne kapaDAmAM rAkhIne athavA kapaDAmAM rAkhyA vinA tenAthI veda athavA zeka ke bApha apAya, tete ja piDasveda' kahevamAM Ave che. 90-92 vAtajvarane maTADanAra tailayeAga dve paJcamUlya vRcIvamekeSIkAM punarnavAm // 93 // sahasravIryaM nAdeyIM zatavIryAM zatAvarIm / vizvadevAM zukanasaM sahadevAM sanAkulIm // 94 // rAsnA'jagandhe pUtIkaM devAhUvAM devatADakam | bale dve haMsapadIM ca kvAthArthamupasaMharet // 95 // pharja vAvratanuM zatapuSpApa pAm jAyasyAM = thayasthA = coLa tityAM naTAm // vratarAkSI pakSanudAM mochUTomilAm / hareNukAM haimavatIM kairavaM suvahAM vacAm // 97 // vRzcikAlIM ca bhArgI ca zyAmAM zizuM ca kalkazaH / saMhRtya tailaM vipacedvAtajvaranibarhaNam // 98 // 6 be paMcamUla-laghu tathA bRhat maLI dezamULa, vRthvIva-dheALI sAtheADI, ekeSIkA- naseAtara athavA zatAvarI, sahasravIryA-kUrtAdhrokhaDa, nAyI-araNI, zatavIryA--drAkSa, zatAvarI, vizvadevA-geArakha taDulI, zukanasaarase, sahadevA-malA-khapATa, gaMdhanAkulI,
Page #936
--------------------------------------------------------------------------
________________ AAAAAA sUtikApakramaNIya-adhyAya 11 me rAsnA, ajaga'dhA--ajamA, pUtIka-dugadhI karaMja, devadAra, devatADaka-devadAlI, eya alA--khapATA tathA ha'sapAdI-eTalAM dravyAne samAna bhAge laI adhakacarAM karI teneA kvAtha banAvavA. pachI kALuM agara, vAghanakha, sUvAdANA, gUgaLa, haraDe, gaLA, cAraka nAmanu` suga'dhI dravya, jaTilA-vaja, jaTAmAMsI, apetarAkSasI-tulasI, yakSaguhA, mahAulAmikA, hareNukA, hemavatI-dhALI vaja, kairava-vADi`ga, suvahA-zephAlikA, vRzcikAlI-eka jAtanI maraDAzI`ga athavA meDhAzI`ganI eka jAta, bhAra'gI, zyAmAkALuM nasAtara athavA anaMtamULa ane saragavA-eTalAMne paNa samAna bhAge laI teonA kalka banAvI upara jaNAvela kvAthamAM te kalkane mizra karI te kalkathI cAragaNu ane kvAthanA eka caturthAMza bhAge talanuM tela paNa temAM nAkhI te pakavavuM; pravAhI aLI jatAM taiyAra thayeluM e 'dazamUlAdi tela' vAtavaranA nAza kare che. 93-98 bRhattpaMcamUlanA ane vidyArIgadhAne kvAtha paNa vAtajvarane maTADe mahataH paJcamUlasya pibet kvAthaM sasaindhavam / yo vidArigandhAyA niSkvAtho vA sasaindhavaH // (suvAvaDI strIe vAtajvaramAM) bRhattva pa'camUlanA kvAtha banAvI sa dhava nAkhI pIvA; athavA vidyArIga'dhAneA kvAtha, saidhava nAkhI pIvA (tethI paNa vAtajvara maTe che). 99 vAtajvarane nAza karanAra rAsnAdi kvAtha rAstrAM saraladevAhvayaSTImadhukasaMyutAm / bRhatIM saralaM dAru bhArgI varuNakaM tathA // 100 // eraNDamUlaM rAsnAM ca vRzcikAlIM ca saMharet / etadutkvathitaM koSNaM pibedvAtajvarApaham // 101 // pibedantarapAnaM ca bilvamUlazTataM jalam / rAsnA, saralakAi, devadAra ane jeThImadhanA kvAtha; athavA mATI bheAMrIgaNI, saralakAi, devadAra, bhAraMgI, vAyavaraNA, eraDamUla, rAsnA ane vRzcikAlI-me DhA 895 zIganI eka jAta-eTalAMne lAvI adhakacarAM karI teonA kvAtha banAvI lagAra garama garama je pIdhA hAya, tA vAtavaranA te nAza kare che; ema te upara jaNAvela kvAtha pIdhA pachI tenI upara khIlInAM mULiyAMne ukALI te pANI paNa pIvAthI vAtavaranA avazya nAza thAya che.100,101 vAtajvaranI ate karavAnu... bheAjana va=muSTiyUmeLa yuttAmyajIvaLena ca // 202 // mujJIta monanuM vhAle jJAnnaSThAnAM plena vA ceAgya pramANamAM khaTAza tathA lavaNa nAkhI taiyAra karelA pAMcamuSTika-cUSanI sAthe cAgyakALe (suvAvaDIneA vAtavara Utare tyAre) teNe athavA jAMgala-pazu-pakSInA mAMsarasanI sAthe bhojana karavuM. 102 jvaranAzana-bRhat-paMcamUla-vruta yoga navoDhabucAnAM parzvamUlayasya ca // 203 // vAthe niyavakSA sacitrAnA viSvaTImizra tat linuM vittve vivet // 204 vAtazleSmavibandhanaM grahaNIdIpanaM param / zyAmAtilvaka siddhena sarpiSA ca virecayet // 105 java, mera, kaLathI ane eya paMcamUlanA kvAthamAM dahIM, javakhAra, cavaka, citraka, sUMTha tathA pIpara nAkhI pakaveluM ghI jvaranA nAza karanAra che; mATe te ( vAta jvaramAM) avazya pIvuM; vaLI teupara kahela ghata, vAyunI tathA kaphanI kabajiyAtane paNa maTADe che ane grahaNI nADIne atyaMta pradIpta kare che. vaLI te varanI aMte rAgIne kALuM naseAtara tathA leAdharanA vAthamAM pakava karelu` ghI pAIne virecana karAvavuM joi e. 103-105 vAtajvaramAM thatI kapArImAM dhUpana 6 cekAtovaLavAca vevathuna pazAti| svayaMttAmuLataona dhUpayetsuCALA || pulongeUiya sarvAndhaH pratyevacet vAtajvaramAM vAyunI adhikatA heAvAthI
Page #937
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa hitA-khilasthAna 96 jo ka...pArI cAlu thAya ane te jo na maTe, tA suvAvaDI strIne garama karelA telathI sArI rIte mAlisa karavuM ane devadArane dhUpa devA; tema ja sukhethI sahana karI zakAya. evAM ane khaTAza sAthe pIsI nAkhela ' sa` gaMdha ' dravyeAthI lepa lagADaveA. 106 vivaraNa : ahIM darzAvela ' sarvAMgadha ' nAmanAM dravyo jemAM darzAvela che, te A eka leka yAda pUra rAkhavA jevA maLe che; jema ke-cAturgAta jovu mam / Asahita caiva sarvaSaM prItitam ||--yAtu taka-taja, tamAlapatra, elacI ane nAgakesara; kapUra, kakkola, aguru, }sara tathA lavaMga-e nava sugadhI dravyone 'sarvAMgaMdha' nAme kahelAM che. 106 * vAtavaramAM rAtu avagAhana syonAkavAsAvaMzAnAM tarkArye raNDayostathA // 107 apAmArgasya kAzmaryA bhaGgoSNAmle'vagAhayet / araDUsa, araDUsI, vAMsa, araNI, adheDA, gAMbhArI ane bhAMga-eTalAM dravyAne samAna bhAge laI tenA kvAtha banAvI temAM kAMjInI khaTAza nAkhI sahevAya tevA garama te kvAtha ( ne TakhamAM nAkhI temAM ) javaravALI suvAvaDI strIne avagAhana-praveza karAvaveA ( tethI pazu tenA jvara zAMta thAya che). 107 upara kahela avagAhana pachI karAvAtuM dhUpana tathA bheAjana sukhAvagADhAmAzvastAM mAMsAdyAjinakambalaiH // 108 kuSThagugguludhUpena ghRtamizreNa dhUpayet / uSNAni cAnnapAnAni ... // 2016 // ema (upara kahela kavAthamAM ) sukhapUrvaka avagAhana jeNe karyuM... hAya ane mAMsa vagerethI, cAmaDAthI athavA UnanA kAmaLA vagere oDhADavAthI jene AzvAsana prApta thayuM hAya evI te strIne kaDha tathA gUgaLane ghIthI mizra karI dhUpa ApavA ane te pachI garamAgarama khArAkapANI apAvavAM.108,9 wwwwwm pittajvaranI cikitsA 3Lo vartyazca pavanaH pitte coLa viddhayate / atIkSNopayaM tasmAt vijJava muvamet // 220 vAyatimapura: praphe sthAno jye| ( suvAvaDIneA jo pittajavara hoya tA temAM) e strIe garama pavana cheDavA joI e; kAraNa ke pittanA prakopamAM uSNatAnuM sevana viruddha paDe che; e kAraNe tIkSNa upadravathI rahita evA (suvAvaDInA ) pittavaranI vaidya kaSAya-tUrA, kaDavAM tathA madhura auSadhadravyathI ane pradehe tathA anya jane mAlisAthI cikitsA karavI joIe. 110 pittajvaramAM sevI zakAya evA Asava zArGgiSThAM maruvAM pAThAM naktamAlaM savatsakam // 111 nimbamAragvadhozIramAsutaM madhunA pibet / zAgiSThA-kAkamAcI athavA pIluDInI eka jAta athavA caNeAThI, maravA, kALI-garamALA tathA uzIra-sugaMdhI vALA-eTalAM pATa, naktamAla-kara'jabhe; iMdrajava, lIkhaDA, dravyAnA ( rIta pramANe ) Asuta eTale Asava taiyAra karI tene (ceAgya pramANamAM) madha sAthe pIve| (tethI pittajvara zAMta thAya che). 111 suvAvaDInA pittajvaramAM apAtA sthirAdi kavAtha sthirAdyaM paJcamUlaM ca kesaraM sakazerukam // 112 // gopIM parpaTakozIraM dhAnyakaM ceti sAdhayet / pAdAvaziSTaM tacchItaM pibet samadhuzarkaram // 113 sthirA-mATA sameravA vagere, laghupAMcamUlanAM dravyeA, nAgakesara, kaseruka-kaMda, geApI-upalasarI, pittapApaDA, uzIra-suga'dhIvALA ane dhANA-eTalAM drabyAne samAna bhAge laI adhakacarAM karI teone (16 gaNA pANImAM) kvAtha karavA; e kvAtha eka caturthAMza khAkI rahe, tyAre tene agni parathI nIce utArI laI zItala thavA daI gALIne temAM madha tathA sAkara mizra karI suvAvaDI strIe te pIveA( tethI tenA pitta sa. sA.
Page #938
--------------------------------------------------------------------------
________________ 87 hRtikepakramaNIya-adhyAya 11 mAM javara zame che). 112,113 suvAvaDInI UlaTI, dAha tathA jvarane harakeI jvarane zamAvanAra mustAdi abhiSava nAza karanAra "lAjapeyA mustadvisArivozIrayaSTikAlodhrapadmakaiH / | sArivAcandanozIradrAkSApadmakasAdhitAm / lAjapeyAM pibecchardimUrchAdAhajvarApaham // 119 sasaptaparNairaSTAGgairvAryardhADhakamAplutam // 114 // | mudgayUSeNa vA'znIyAnmadhureNa rasena vaa| tannizAmuSitaM pUtaM pAtavyaM zarkarAyutam / vana TuhiththA Rpina cAnvitamAraka| sugaMdhI vALo, drAkSa tathA padmakASTha-eTalAM (suvAvaDI strIe) upalasarI, caMdana, sarvAbhiSavarAjo'yaM sarvajvaranivAraNaH / dravyone samAna bhAge laI teone cUrNarUpe motha, banne deLI tathA kALI upalasarI, | karI te sAthe pakavelI "lAjapeyA"--eTale sagaDI vALo, jeThImadha, ledhara, patrakASTa ane | ke DAMgaranI dhANInI banAvelI pIvA yogya sAtapuDo-e ATha dravyone samAna bhAge laI rAba banAvIne UlaTI, mUcha, dAha tathA adhakacarAM karI ardhA AThaka-128 tolA javarane nAza karavA mATe te pIvI; athavA pANImAM teone palALI eka rAtri rAkhI | maganA yUSa sAthe ke madhura rasa sAthe teNIe mUkI savAramAM vastrathI gALI laI temAM | bhojana karavuM (tethI paNa teNInI UlaTI sAkara nAkhI pIvAthI e badhAye zItakaSAyo | vagere maTe che.) 119 mAM zreSTha hAI sarva javarane aTakAve che. | suvAvaDInI mukhazuddhi mATenuM cUrNa pittajvarane maTADanAra pAnaka yoga | madhuzaM zetaraM gopI nipatra rohamrA mRdvIkA nAgapuSpaM ca maricAnyatha zarkarA // 116 | zarkarAmadhusaMyukto leho mukhvishodhnH| patramelA ca cavyaM ca pAnakaM paittike jvre| jeThImadha, kesara, gopI-upalasarI, - drAkSa, nAgakesara, kALAM mariyAM, sAkara, lIMbaDAnAM pAna tathA kaze kaMda-eTalAM dravyone samAnabhAge laI cUrNa banAvI temAM teja patra, elacI ane cavaka-eTalAM dravyone sAkara tathA madha mizra karI te cATavAthI te samAna bhAge laI adhakacarAM karI teonuM | (suvAvaDInA) mukhanI zuddhi kare che. 120 banAveluM pAnaka, pittavaramAM pivAya che. jvarane vega zAMta thayA pachInuM virecana (ane tethI e javara zame che.) 116 | zAntane kavare rAjye mRdu virezvaram 222 suvAvaDInA jvarayukta atisAranI cikitsA tukurumUtrAzAtravRnsana guNimAnA bhadrazrIstinduko mustA payasyA madhukaM vacA // 117 /-pradihehArusaMyuktaistAlIsozIracandanaiH // 122 // kaSAya eSAM pAtavyo jvraatiisaarnaashnH| / suvAvaDInA javarane vega zAMta thaI jAya te pachI buddhimAna vize tene komaLa pibenmudgarasaM vA'pi pRznipIsthirAyutam // 118 virecana ApavuM joIe te virecana garamALa, bhadrazrI-caMdana, tiMdaka-tendu, mAtha, drAkSa tathA nasetarano kaTaka banAvI te yasyA-kSIrakAkelI, jeThImadha ane vaja khavaDAvI ApI zakAya che; tema ja devadAra, eTalAM dravyone samAna bhAge laI adhakacarAM | tAlIsapatra, uzIra-vALe tathA caMdana mizra karI teono kaSAya banAvI pIvAthI | karI tenA vaDe te strIne (javara na hoya) tyAre (suvAvaDInA) javarayukta atisArane te divase | vilepana paNa karavuM. 1210122 nAza kare che, athavA nAnA-moTA beya suvAvaDIne jvara maTADanAra taila-pAna sameravAnuM cUrNa nAkhI magane yUSa-sA. tathA mAlisa maNa pIvAthI te javarayukta atisArane madhukasya ca kalkena kalkena tagarasya ca / nAza kare che. 117,118 tailamabhyaJjanaM siddha pItaM jvaramapohati // 123 // kA. 27
Page #939
--------------------------------------------------------------------------
________________ 898 wn kAzyapasa hitA-khilasthAna jeThImadhanA kalka ane tagaranA kalka banAvI tenAthI talanuM tela pakavIne jo pIdhuM hAya ke tenAthI jo mAlisa karyuM" hoya, te te paNa suvAvaDInA jvarane maTADe che. 123 suvAvaDInA jvarane maTADanAra zrutayAga paTolasya guDUcyAzca rohiNyAragvadhasya ca / candranastha = lena ligna sarvidam // 24 paravaLa, gaLA, kaDu, garamALA tathA caMdana-eTalAMneA kalka banAvI tenAthI pakaveluM ghI ( pIdhuM hoya te ) suvAvaDInA varane te nAza kare che. 124 jvaranAzana traNa dhRta ceAgA candanAdyena vA siddhaM paTolAdyena vA ghRtam / pAyathettihalapio tittiAyamatti vA zrI athavA caMdana vagere auSadheAnA samudAyathI ke paTAla-paravara vagerenA auSadha vathI pakavelu' ghI athavA 'tikta sarpisa '| ke' tittirAdya-dhRta 'nA cAga sevavAthI paNa suvAvaDInA jvara maTe che. 125 pittajvaramAM apathyA amlAni cAnnapAnAni tathoSNakaTukAni ca / pittajvare vivarjyAni pratyanIkAni cAcaret / 126 khATAM anna-pAna tema ja uSNu-garama tathA tIkhAM khAnapAna, pittajvaramAM khAsa tyajavA yAgya-apathyA che; paraMtu tethI khIjA pittathI viparIta guNavALAM je dravyo hoya che, teonuM ja sevana karyA karavu joI e. 126 kaphajvaranI prAthamika cikitsA samyaksaMsargayogena bhagnavegaM kaphajvaram / jayedbhaiSajyapAnaizca sarpiSA'bhyaJjanena ca // 127 // kaphajvarane vega bhAMgyA hAya tyAre sArI rIte sa'saga` cAga eTale ke upara kahela auSadha ceAgAnA mizra prayAga karI te dvArA ane te te kaphanAzana auSadha ceAgeAnA sevanathI te kaphajvarane maTADavA joI e; tema ja ( kaphanAzana ) auSadhadravyothI pakavela dhRtapAnathI tema ja abhyaMjana-telamAlisa karIne te kaphavarane vaidye maTADavA. 127 kaphajvaramAM prathama hitakara kavAtha nRtyau pu vAhaviSpayo nAgAM thaTI / kvAthamezAM viyetuLamAro toLavAcanam // 28 eya bRhatI-nAnI-meATI bheAMrIMgaNI, puSkaramUla, devadAra, pipara, sUMTha ane zaTakacUrA-eTalAM dravyeAne samAna bhAge laI tenA kvAtha banAvI te kvAthane prathama sahevAya tevA garama garama pIvAthI te doSonu pAcana kare che. 128 kaphajvaramAM pIvA yogya bIjo kvAthayoga dvipaJcamUla bhArgI ca karkaTAkhyAM durAlabhAm / nAgaraM pippalIM dAruM pibedvA saindhavAnvitam // 129 | athavA (laghu-bRhat ) eya pa camUla eTale dazamUla, bhAragI, kAkaDAzIMga, dhamAsA, sUTha, pipara ane devadAra-eTalAMne samAnabhAge laI tene adhakacarAM karI tenA kvAtha paNa ( sa dhava nAkhI ) kavaramAM pIvA joI e. 129 kaphajvaramAM hitakArI SaDaMga kvAtha'yoga paTolaM dhAnyakaM mustA mUrvA pAThA nidigdhikA / kaSAya eSAM pAtavyaH SaDaGgo madhusaMyutaH // 130 // athavA kaphajvaramAM ( suvAvaDI strIe) paravara, dhANA, mAtha, mAravela, kALIpATa ane beThI bheAMrI gaNI-eTalAM dravyAne samAna bhAge laI adhakacarAM karI tethI anAvela 'paDaMgavAtha'madha nAkhI pIvA. 130 suvAvaDIe pIvAnuM pANI ane bhAjana nAgarAmaradArubhyAM zRtamuSNaM pibejjalam / bAlamUlakayUSeNa jAGgalAnAM rasena vA // 131 // kaTUSNadravyayuktena mandasnigdhena bhojayet / suvAvaDIne sUTha ane devadAranuM cUrNa nAkhI ukALeluM pANI (TADhuM karI) pAvuM; tema ja thADA snehathI yukta karela ane tIkhAM tathA uSNu dravyo nAkhI taiyAra karela kRNA mULAnA yUSa sAthe athavA jAgala prANInA mAMsa rasa sAthe bhAjana karAvavuM. 131 suvAvaDIe pIvAnuM virecana vivejJomUtralayu trivRvinanam // 2325 kAle kalyANakaM sarpiH pibedvA dAzamaulikam /
Page #940
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUtikApakramaNIya-adhyAya 11 mA suvAvaDI strIe geAmUtrathI yukta karela naseAtaranA kalkarUpa virecana, ceAgya samaye pIvuM; athavA 'kalyANakadhRta' ke 'dazamUla pava dhRta '( virecanarUpe) pIvuM. 132 suvAvaDIne hitakara tela-mAlisa hAjJA muphtA z2ei ke zatAnA madronIorUrU devapuSpA vacA dAru saralaM ceti taiH samaiH / pacettailaM tadetena kuryAdabhyaJjanaM bhiSak // 134 // lAkha, mAtha, eya haLadara, suvA, kaDu, laviMga, vaja, devadAra tathA sarala kASTha-eTalAM dravyeAne samAna bhAge laI, tenA kalka anAvI te sAthe vaidhe talanuM tela pakavavuM. ane e pakva telathI suvAvaDIne abhyaMjanamAlisa karavuM. 133,134 kaphajvaramAM hitakArI bIjI* telamAlisa kuSThAgarudhyAghranakhaM mAMsI dhAnyakasAmakam / vakraM hareNuM hrIberaM sthauNeyaM kesaraM tvacam // 135 // ele dve saralaM dAru mUrvA kAlAnusArivA / mahichuM rAtapuSpA A pRthvIA levapuSpam ||2rU|| etairhi samabhAgaistu tailaM dhIro vipAcayet / etadabhyaJjanAdeva kaphajvaramapohati // 137 // zeSaM vAtajvarahitaM kAryamatra cikitsitam / kaTha, aguru, vAghanakha, jaTAmAMsI, dhANA, sAmeA, vakra tagara, harezukhIja, suga'dhI vALA, tagaranI gAMTha, kesara, taja, nAnI-mATI eya elacI, saralakASTha, devadAra, mAravela, kAlAnusArivA ke utpalasArivA, marhiSTa-netara, suvA, mADhu jIruM ane laviMga-eTalAM dravyone samAna bhAge mIra vaidya laI teonA kalka taiyAra karI tenAthI tela pakavavuM; e telanA mAlisathI ja kaphajavara maTe che ane bAkInI te kaphajvaranI cikitsA, vAtavaramAM je hitakArI hAya che, te ja e kaphajvaramAM paNa karI zakAya. che. 135-137 kaphajvaramAM tyajavAnAM apA madhurANyannapAnAni snigdhAni ca gurUNi ca // 138 kaphajvare vivarjyAni pratyanIkAni cAcaret / 898 www kavaramAM madhura annapAna, snigdha dravyeA tathA pacavAmAM bhAre heAya evA padArtho khAsa ( apathya hAI) tyajavA ceAgya gaNAya che; ane tethI viruddha padArtho sevana karavA joI e ( arthAt kaphevaramAM tIkhAM, rUkSa tathA laghu-halakAM khArAka-pANI sevavA ceAgya gaNAya che) 138 suvAvaDInA sanipAta jvaranI cikitsA sannipAtavasthAtaH pravAmi citsitam // 232 sa sarvalakSaNo'sAdhyaH kRcchrasAdhyo'lpalakSaNaH / balahInasya naSTAgneH sarvathA naiva siddhayati // 140 // mi ! smrutiSThAnAM tu kSINadhAtuthaunalAm / tathA'pi yatnamAtiSThedAnRzaMsyAdbhiSagvaraH // 141 // have ahIthI ArabhI sanipAtavaranI cikitsA huM kahuM chuM; te jvaramAM sava doSonAM badhAM lakSaNA jo hAya, te te asAdhya gaNAya che; ane gheADAM lakSaNA je hAya, teA te kRcchvasAdhya eTale ke muzkelIthI maTADI zakAya che; paraMtu saMnipAtavaramAM je rAgInu khaLa echuM thayuM. hAya ane jenA jaTharAgni kSINa thayeA hAya, te rAgInA e sa`nipAtavara, koI paNa prakAre maTatA ja nathI; te pachI he ziSya ! je suvAvaDI strIeAnI dhAtue, khaLa tathA ejasa kSINu thayAM hAya tenA sanipAtajvara na ja maTe emAM zuM kahevAnuM hoya ? chatAM uttama vaidya, krUratAthI rahita thaI te suvAvaDI strIonA pazu sa`nipAtajvara maTADavA avazya prayatna karavA. 139-141 sanipAtavarmA baLavAna dASanI cikitsA prathama karavI sannipAteSu roSevu yo roSo yavAna mavet / tamevArI kAmace cheSoSamataH vam // 4ra // alpAnta bahenevu roSapu (mati)mAnamiSA zleSmANamAdau zamayet sa hyeSAmanubandhakRt // 143 gurutvAt kRcchrapAkitvAdUrdhva kAyAzrayAttathA / tasmAjjvareNa durdiSTaM vAtapittakaphAtmake // 144 // sa'nipAtamAM traNe deASA ekI vakhate
Page #941
--------------------------------------------------------------------------
________________ 900 kAzyapa saMhitA-khilasthAna prakopa pAmIne kAma karI rahyA hoya che; suvAvaDI strIne saMnipAtajavaramAM bhAre teomAM je deSa balavAna hoya, te ja | oDhavAne garama kAmaLo pAsa oDhADI daSanI cikitsA saunI pahelAM karIne tene daI darbha-kAsaDo, gokharU, AkaDo, sudhAja prathama zamAvo joIe; ane bAkInA | thera, eraMDe ane phAlasAM eTalAM dravyane doSanI cikitsA tenA pachI ja karAya che; | eka droNa-1024 talA pramANamAM laI bAphI chatAM buddhimAna vaidya thoDA thoDA aMtara | nAkhIne cAmaDA upara yuktithI pAtharIne athavA pheraphAravALuM jeonuM baLa hoya tevA | tenA vaDe saMnipAta javaravALI te suvAvaDI deSamAM koSanuM ja prathama zamana karavuM strIne vedana karAvavuM eTale ke bApha levajoIe; kema ke te kaphadeSa ja e-bIjA DAvavI joIe. 146 deSonA anusaraNa karanAra hoya che; suvAvaDIne saMnipAtAvaramAM ApavAne kavAthI ema ekaMdara saMnipAtamAM kapha ja bIjA | nA vamUThuM = 4 rAhatayam IkA denI pAchaLa rahI mukhya kAma karanAra vidhvaryAtrA mAM rahyA tujAmA athavA bIjA dezone paNa baLa ApanAra saidhava bAyoDyuM kavare pUrvApaIf i48 hoya che te kAraNe saMnipAtamAM prathama | madiramAyu leyara sAyAddhi kavare ! kaphanI ja cikitsA karavI joIe; kema ke sUMTha, dazamUla, kavaMga-araDUse, dArute kapha pAka bhAre hoya che athavA tene | haLadara, AMbAhaLadara, pIpara, triphalA-haraDe, pAka thavo muzkela hoya che ane vaLI baheDAM ane AmaLAM, bhAraMgI, kAkaDAzIMga te kaphane zarIranA upalA bhAgano Azraya ane dhamAso-eTalAM dravyone samAna bhAge hoya che; e ja kAraNe vAta-kapha be deSanI laI adhakacarAM phUTI nAkhIne (16 gaNA) mukhyatAvALA javaramAM te javaranA kAraNe pANImAM teone kavAtha banAva; (UkaLatAM) pariNAma kharAba AveluM joyuM che. 142 | eka caturthAza kavAtha bAkI rahe tyAre tene vivaraNa: A saMbaMdhe carake paNa cikitsA agni parathI nIce utArI laI vastrathI gALI sthAnanA 3 jA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke TADhe thavA daI te kvAthamAM madha, siMdhava ane saMnipAtamAM vaidhe prathama kaphanI ja cikitsA karavI hiMganuM cUrNa nAkhavuM; pachI te kvAthane divasanA joIe ane tenA zamana pachI ja pittanI tathA pahelA bhAgamAM AvatA varamAM ke sAyaM. vAtanI cikitsA karI zakAya che." 142-144 | kAle AvatA javaramAM suvAvaDI strIne Apa sanipAtajavaranI vizeSa cikitsA joIe. 147, 148 kahevAnI pratijJA vAyupradhAna saMnipAtavara mATe kavAtha rahyAM tAvasthAthAM tattarArthe villitaHI padomutAmapurohi.......... .... 42 It sAmAnyena tu vakSyAmi tadvizeSaM bhiSagjitam // 145 sarpiSA saha pAtavyaM sannipAte'nilottare / saMnipAtavaranI te te avasthAmAM te suvAvaDIne saMnipAta javara je vAyu te sAmAnya cikitsA karavI joIe, paNa pradhAna hoya te paravaLa, matha, jeThImadha tenI je vizeSa cikitsA che, tene to have ane kaDu-Adi dravyone samAna bhAge laI huM nIce pramANe kahuM chuM. 145 teone kvAtha banAvI te pAvo joIe. 149 saMnipAtajavaramAM karavAnuM svedana kaphapradhAna saMnipAtanI cikitsA kuzakAzazvadaMSTrArkasudhairaNDaparUSakaiH / etadeva triphalayA yuktaM ca suradAruNA // 150 // ... saviddodi authAstartha zutiH dA pAyamapunAgaDoca tripaNe vattA svedayet sUtikA tatra guruprAvaraNAvRtAm / paraMtu e suvAvaDIne saMnipAtavara
Page #942
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUtikApakramaNIya--adhyAya 11 me jo kaphapradhAna hAya, teA e ja-u52 jaNAvela vAthamAM triphalA tathA devadAranuM cUrNa nAkhIne te pAvA joIe. 150 pittapradhAna sa'nipAtajvaramAM ApavAneA kavAtha elAmadhUkamadhukazItapAkIparUSakaiH // 151 // triphalAsArivApAThAmaJjiSThAcaturaGgulaiH / pittottare miyAle viyeta samayurA kSra suvAvaDInA saMnipAtajvara, jo pittapradhAna hAya teA nAnI elacI, mahuDA, jeThImadha, zIta pAkI-caNAThI,phAlasAM, triphalA- haraDe, baheDAM ane AmaLAM, temaja kALIpATa, majITha tathA caturaMgula-garamALeA- eTalAM dravyAne adhakacarAM karI teonA kvAtha banAvI ThaMDA thAya tyAre temAM madha ane sAkara meLavI pAvA. 151-153 sa'nipAtajvaramAM pIvA cAgya anuleAmika kavAtha bhArgI trivRntI dazamUlI durAlabhA / va trijA gunDIpippalTI ceti taiHRRtamAre kAthaM sasaindhavakSAraM pAyayeccAnulomikam / gomUtrayuktAM trivRtAM kevalAM vA vacAM pibet // 154 ( sa`nipAtavaramAM ) bhAra'gI, kAkaDAzIMga, naseAtara, nepALA, dazamUla, dhamAsA, araDUsA, triphalA-haraDe, baheDAM ane AmaLAM, sUTha tathA pIpara-eTalAM drabyAne samAna bhAge laI, tene adhakacarAM karI laI tenA kvAtha banAvI, temAM sedhava tathA javakhAra nAkhI, dASAnu anulAmana karanAra te kvAtha, suvAvaDIne pAvA; athavA gomUtra thI yukata karela naseAtara athavA ekalI vaja pAvI. 153-154 sa'nipAtamAM DhASanu' anulAmana thayA pachI ghRta pIvuM anulomaM gate doSe saMjAte grahaNIbale / tataH sarpirvA sAdhu saMskRtam // 155 // sa'nipAtamAM dveSa anulAma thAya ane grahaNInuM khala utpanna thAya, te pachI ekaluM karela ghI athavA sArI rIte saMskArI ( auSadhapakava ) ghI pAvuM. 155 901 A. sanipAtajvaranA nAza karanAra madhukAdidbhuta, mahAkalyANakavruta ane paMcagavyamruta madhukenAtiviSayA rohiNyA bhadradAruNA / siddha kaviH vivet jAhe kSatripAtatvavidam // 16 kalyANakaM mahAntaM vA paJcagavyamathApi vA / jeThImadha, ativiSa, kaDu tathA bhadrArudevadAranuM cUNu nAkhI pakaveluM te 'madhukAda ghata'saMnipAtaramAM je pIdhuM hAya te te nAza saMnipAtavaranA kare che; athavA 'mahAkalyANuka dhRta ' ke 'pa'cagavyadhRta' jo pIdhuM hAya tA te paNa sa`nipAtajvaranA nAza kare che. 156 trideASanAzana taila, dhRta athavA abhyaMjana rItonaivaidyeAja vairevosaMtam // 27 // abhyaJjanaM vidhAtavyaM yaccAnyattrimalApaham / | je je auSadhadrabyA zItaLa tathA uSNu-garama hoya che, te te badhAM nAkhI sa'skArI karela-pakva telanu` mAlisa karavu' athavA khIjA je kAI drabyA, traNe doSonA nAza karanArAM che te te savanA paNa sa`nipAtajvaramAM upayAga karavA joI e. sanipAtamAM mukhaprakSAlana mATenAM dravyA rItasthApriyaMvAcamAhatyADaDama(na) 28 (la)praznAhanuM kArya cAlavA lAvLa thA / ( saMnipAtamAM ) haraDe, priyaMgu--ghauMlA, mAlatI tathA AmaLAM-ATalAM drabyAne samAnabhAge laI tenA cUrNathI mADhuM dhAvuM joIe; athavA araDUsI ane kheranA cUrNathI pazu saMnipAtamAM mehuM dhAvu joI e-eTale ke te te dravyone pANImAM nAkhI tenAthI kAgaLA karavA. 158 sanipAtamAM hitakara pratisAraNa zlakSNapiSTaM tathA''mrAsthi rasAJjanasamanvitam / 159 dantamAMsauSThajihvAnAM pradhAnaM pratisAraNam / tema ja sa'nipAtamAM AMbAnI geATalI tathA rasAMjana-rasavatI mizra karI tene khArIka pIsI nAkhI tenA suMvALA cUrNathI dAMta, tenAM peDhAM, heATha tathA jIbhane ghasavAmAM
Page #943
--------------------------------------------------------------------------
________________ 92 kAzyapa saMhitA-khilasthAna Ave, te-uttama pratisAraNa, saMnipAtamAM karelo e jAMgala mAMsarasa (ke zAlihitakara thAya che. 159 DAMgarane bhAta) apAya e vadhu uttama gaNAya saMnipAtamAM lalATa para karavAno lepa | che te ApavAthI e rogIne viguNa thayela tattamAne zira dharalAlaiH II | ke avaLA mArge gati karato vAyu-apAna, sAzvagandharmadhuyutairlalATamupalehayet / anulema gativALe thaI-savaLA mArge gati saMnipAtamAM mAthuM je atizaya tapyA | kare che ane tethI teno (upara kahela) javara kare ke mAthAmAM saMtApa thAya tyAre dahIM, paNa atyaMta zAMta thaI jAya che. 164 rALa, cokhA tathA azvagaMdhA-AsaMdha javarane vega bhAMgyA pachInA eTalAM dravyane ekatra karI bArIka pIsI be saMzamanage tenAthI lalATa upara lepa kare 160 pAcanIyarupakrAnte bhagnavege sati jvare // 165 // sanipAtavaramAM A divaso jAya te viSe ra ma ya satramANe pachI karavAnuM bhejana peyaM suzItaM sakSaudramidaM saMzamanadvayam // 166 // laghvannakRtasaMsarga niraSTAhapare jvare // 161 // pippalI sadurAlambhA mRdvIkA vA sapippalI / saMsarge sannipAte vA sprlaape'nilottre|| je kALe pAcanIya auSadhadravyothI javara sazUlabaddhaviNmUtre sazvAse ca vizeSataH // 12 // | nI cikitsA cAlu karelI hoya ane tethI Tiffiaa vi Ts a | e javarane vega bhAMgyA hoya, chatAM e rAkRtyanAM thavAnAM veDhA ja pAdarA | gInA maLa pAkavA bAkI rahyA hoya, paNa kuTIyA HthA TIpujakUTa | | regInuM tathA roganuM bela maMdatAne pAmI mA duAmAni dha dhita ra4 ochuM thaI gayuM hoya tyAre te rogIne tenAstha vizALa vAyukarthazAstra prAptiA | atyaMta zItaLa ane madhathI mizra karelAM A pralApayukta eTale bakavAda sahita | be saMzamane ApI zakAya che, temAMnuM eka saMsargaja eTale be doSanA saMbaMdhavALo dhamAsAthI yukta karelI pIpara athavA pIpara ke saMnipAtaja-tridoSayukta javara hoya ! sahita drAkSa ApI zakAya che 165,166 athavA vAyupradhAna javara hoya, temAM prathama viSamajavaranAzana maMgalyaka vega to ATha divasa sudhI to (peyA Adi) gudUthImAnAM ca svare sAdhataM vRtam 267 halakA khorAkano ja saMsarga athavA bhojana. | jona lAvIzuvTADhobrAhimavanaiH. kama cAlu rAkhavo joIe; ane ema ATha taddhi maGgalyakaM nAma viSamajvaranAzanam // 18 // divase vItI jAya tyAre jUna ghIthI jvarANAM cApi sarvaSAmetadevAmRtopamam / iti ha smAha bhagavAn kshypH|| acUSka (174) saMskAra yukta karela jAMgala-pazu-pakSIonA gaLo ane AmaLAMnA svarasamAM pakamAMsane rasa (mAMsAhArIne) Apavo velA ghImAM upalasarI, sUMTha, lodhara, dADama joIe; ane te paNa bhUlayukta malabaMdha tathA caMdana mizra karI je taiyAra karAya che, eTale jhADAnI kabajiyAtamAM tathA mUtra te kharekhara "maMgalyaka" nAmane prayoga che rokAyuM hoya ane sAthe zvAsa paNa je ane te viSamajavara (TAIphoIDa)ne nAza hoya to vizeSe karI-avazya Ape kare che; uparAMta A maMgalyaka" ga, badhAye joIe; athavA dazamUla ane kaLathInA, javaramAM amRtanA jevuM kAma kare che, ema javanA, boranA, kAkaDAzIgana, rAsnAnA, bhagavAna kazyape ja kahyuM hatuM. 163-174 aTakacUrAnA, puSkaramUlanA, bhAraMgInA ane iti zrIkAzyapasaMhitAmAM khilasthAna viSe "sUtipadhamAsAnA kvAtharasamAM sArI rIte pakava | kramaNI" nAmane adhyAya 11me samApta
Page #944
--------------------------------------------------------------------------
________________ ww jAtakarmAMttarIya-adhyAya 12mA jAtakarmAMttarIya : adhyAya 12 me mathAto jAtakarmottaramadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH // 1 // iti ha smAha bhagavAn kazyapaH // 2 // have ahIMthI ' jAtakarmAMttarIya ' nAmanA 12 mA adhyAyanuM ame vyAkhyAna karIzuM, ema kharekhara bhagavAna kazyape kahyuM hatuM. 1,2 6 vivaraNa : A 12 mA aghyAyanuM jAtakarmAMttarIya ' e nAma kharekhara AvI sAkatA sUcave che; arthAt A adhyAyamAM bALakanA janma thayA pachI tene uddezI je vaidika kriyA karAya che, tenuM ahIMthI zarU karela A 12 mA adhyAyamAM varNana karavAmAM Avaze. 1-ra janmelA bALakane 1lA mahine sUryanuM karmI tathA caMdranuM darzana karAvavuM atha khalu zizorjAtasya tatkarmaNyabhinirvRtte prathama eva mAsi kRtarakSAhomamaGgala svastyayanasya sUryodayadarzanopasthAnaM, pradoSe candramasaH // 3 // - bALakanA janma thaI gayA pachI tenA prasavane lagatI te te kriyAe sapUrNa karAI jAya tema ja pahelA ja mahine tenu rakSAkama, tenA janma nimitta karavAnu` heAmakarma, ma'galakama tathA svastivAcana karma paNa karAI jAya, te pachI (sArA divase prAtaHkALamAM ja) sUryanu` darzana karavA tene sUrya sAme hAjara karavA ane rAtrinA AraMbhakALe ( pUrNa ) caMdranuM darzana karavA caMdra sAme hAjara karavA. 3 vivaraNa : dvijava-brAhmaNa, kSatriya tathA vaizya, hamezAM sUryodayanA samaye karAtA saMdhyAvaMdana kamAM sUdana karatI veLA A vaidika matroccAra kare che: * OM taccakSurdevahitaM purastAcchukramuccarat vaccena rAravuH rAtam'--te A tejasvI sUmaDala devAne hitakArI eTale ke pratyeka prANInI badhI iMdriyAne hitakArI heAI ne pUrvI dizAmAM U Mce gamana karatuM prakAzI rahyuM che ane A sU ma Dala, sarvAM prANIonA cakSurUpa che; tenuM ame seMkaDA varSo sudhI darzIna karavA taiyAra rahIe chIe.' 903 A uparathI sAbita thAya che ke dararAja prAtaHkALe pratyeka manuSye sUryaMdaOna karavuM te Avazyaka che; purANeAmAM paO A sUcana che ke, sUrya tathA caMdra-e banne paramAtmAnAM netro che, tethI pratyeka manuSya, peAtAnuM netrateja vadhAravA sUrya tathA caMdranuM dana avazya karavuM. 3 ceAthA mahine bALakane devamadiramAM praveza karAvavA vagere caturthe mAsi snAtAlaGkRtasyAhatavAsasA saMvItasya sasiddhArthakamadhusarpiSA rocanayA cAnvAlabdhasya dhAtryA sahAntargRhAnniSkramaNaM phevatAnA pravezanuM ca| tatrAjJi pravjanta dhRtAksstairbhyrcy brahmANamIzvaraM viSNuM skandaM mAtRzvAnyAni ca kuladaivatAni gandhapuSpadhUpamAlyopahArairbhakSyaizca bahubhirbahuvidhaiH saMpUjya, tato brAhmaNavAcanaM kRtvA teSAmAziSo gRhItvA'bhivAdya ca gurUn punaH svamAgAraM pravizet / praviSTaM cainamanena mantreNAbhyukSya bhiSagvarteta // 4 // 'zarachata nI zizo! tyuM phevai mikSitaH / viivvAziSA toguhamiyAminandrita tikhA ceAthA mahine (savAramAM ceAgya muhUte ) khALakane snAna karAvI, zaNagArI, navAM vastro paherAvI, sarasava sahita madha, ghI ane gorAcana sAthe dhAvamAtAne sAthe rAkhI tenI mAtA, gharamAMthI bahAra nIkaLI devamadiramAM praveza karAve; tyAM agnine prajvalita karI ghI tathA akhaMDa cAkhA vaDe te agninuM prathama pUjana karI te pachI brahmAnuM, IzvarazaMkaranu, viSNunuM, kArDiyanuM, badhI mAtRkAenuM tathA bIjA kuLa devatAonuM paNa caMdana, puSpa, dhUpa, puSpamAlAe sahita alidAnethI paNa sArI rIte pUjana kare ane pachI brAhmaNeA pAse vyastivAcana karAvI, teonA AzIrvAdo Na karI, tene tathA peAtAnA guruo-vaDIlAne paNa vaMdana karI phI peAtAnA gharamAM praveza kare; ema te khALaka, peAtAnA gharamAM praveza kare tyAre vaidya, tene A maMtrathI AzIrvAda Ape ke,
Page #945
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-khilasthAna rAchAM nIra ziro ! vaM refmakSitaH | vALuM maMDala kADhavuM ane tenI upara sonuM, dinaivyASiA pUto nufmAminatiH |- rU5-cAMdI, tAMbu, kAMsuM, sIsuM, kalaI, badhI he bALaka! tuM de vaDe copAsa rakSAyelo jAtanA maNio, motI, paravALAM vagere che; brAhmaNo vaDe AzIrvAdathI pavitra karAye sarva dhAtuo tema ja badhI jAtanAM dhAnya, che ane guruo tathA vaDIla vaDe paNa cAre DAMgara, badhI jAtanAM mATInAM DhephAM, dUdha, bAjuthI abhinaMdana apAyo che, tethI te dahIM, ghI, madha, gAyanuM chANa, gomUtra tathA varSo sudhI tuM jIva.' 5 kapAsa vagere padArtho ane bALakanAM ramachaThThA mahine bALakane karAvavAnuM kAma kaDAM loTanAM banAvIne mUkavAM; jema ke gAya, che maNi puthArca sevatAM, ddhinAMTha baLada, hAthI, UMTa, ghoDo, gadheDo, bheMsa, monanena tirtha rakSiUTIfma svatti vAca ra, pADA, bakarI, gheTo, mRga-hariNa, varAha maLe vAstumaze vA phuvo vero joyenA- bhUMDa-Dukkara, vAnara, ruru-mRga, zarabha-aSTakriya catustamAtra bdimupattivya mAruM pada prANI, siMha, vAgha, mAMkaDuM, vAnara, raMturksa vA, hiNapuvannatatAbrAMcazIlA- rIMcha, varu, kAca, mAchaluM, piopaTa, menA, cara mAthI mukavATA(:) sarve, sarvANi kayala, kalaviMka-cakala, cakravAka-caka, dhAni sarvasatAeg*(?) kSa - haMsa, krauMcapakSI, sArasa pakSI, mora, kakarapRtimadhumathomUtrApAlIni, ghATa - pakSI, cakora pakSI, kapiMjala pakSI, kUkaDe ni mithAni, tathA-Anagzvartama- ane vartaka-baTeruM pakSI-e badhAnA AkAranAM nacchiAmRvaIgvAnabha ththA - loTanAM ramakaDAM; tema ja pahADo, ghara, pratikruThThamIna surakSAviziSTaDha- ra, bIjA vAhane, gADI-gADAM, zalikA vijJAvAcasAtamathurAvo| nAmanuM vAhana, jijhirikA nAmanuM vAhana, lAIvayudhavartavALATIf, rauDhaMda(4) | airika nAmanuM vAhana, IzIkA-saLI, tuMbaDI, thazayAnIndranAgiirlnAiAi | dupravAhaka, bhadraka, saMcAlaka, Asane, tuvAlupravikramasaMvopapa . ! pandikA, duhitRkA, kumAraka tathA goLa daDe .......ndriAdikumAravanorTuzAnki- vagere bIjA paNa strIone AnaMdadAyI cAni ja strIautuvAnIti, mitiya mAruM ramakaDAM vagere paNa vadhe te maMDalamAM goThavavAM; nnidhArA vadha artha DhADane atrenA dA! evuM maMDala taiyAra karI tyAMnI jamInane vaM pramavADamyA ra, roca' arthapradAna karatI veLA A maMtra bhaNaH dhAtrI sacarAcarasya / tvamIjyase tvaM yajase mahIha, 'tvamagrajA tvaM prabhavA'vyayA ca, lokasya dhAtrI mAtre'va naH (pA) hi kumAramenam // 7 // sacarAcarasya / tvamIjyase tvaM yajase mahIha, taM brahmA anumanyatAM svaahaa| mAtre'va naH pAhi kumAramenam // taM brahmA chaThThA mahine pavitra divase devatAnuM anumanyatAM svAdA -he bhUmi ! tame saunI pUjana karI, brAhmaNone jamADI, dakSiNAo pahelAM utpanna thayAM cho; tame avinAzI vaDe sArI rIte tRta-prasanna karyA pachI teo ane nirvikAra cho; sthAvara-jaMgama sahita pAse svastivAcana karma karAvavuM te pachI A lekanuM tame dhAraNa-poSaNa karo cho; gharanI vacce athavA potAnuM jyAM khAsa | he bhUmi ! tame ahIM pUjAo che ane raheThANa hoya te sthaLe pavitra pradeza para tame ja yajJa-yAga kare che; ahIM A gAyanA chANathI ane pANIthI cAra hAthanuM | mAtAnuM, amAruM tathA A kumAranuM tame cokhaMDuM IMDila lIMpavuM athavA cAra khUNa- | rakSaNa tathA pAlana karo."
Page #946
--------------------------------------------------------------------------
________________ jAtakarmottarIya-adhyAya 12 me 805 zrI brahmadeva! A viSayamAM potAnuM | lakhyuM che: "kIDanAni vatvastha vahu vivitrALa ghoSavaanumodana-salAha-saMmati Apo." 6,7 | mirAmALi sAmuhaja matIpha ni manAthapravezani tatataM maugTamaLe tathA tamadAjhatamag- | makAinALi avirata/sanAni na yuH '--e bALakano tavANAM gumA kAmuku rta , karta- ramakaDAM kharekhara jAtajAtanAM, addabhuta avAja muvi ratALAM prathamaM prajIta zeTTA karanAra, copAsathI manane AnaMda pamADanAra; #LAdA takAjI maviNati dRDha nimitta vajanamAM bhAre na hoya evAM halakAM, tIkSaNa kRtvotthApyottarakAlamavahitayA dhAgyA'nvitaH aNIvALAM na hoya evAM ane moDhAmAM na pesI kumAreNa vA etaireva krIDanakaistaijasairitaraizca | jAya evAM heI prANane na harI le evAM tema ja yumiratI vanavAsArvaja- trAsa ke bhaya na pamADe evAM hovAM joIe.'8 haraNazakta rucibhirghoSavadbhivinodyamAnaH sopA- taMtra : zrayAstaraNopetAyAM bhUmau pratidinamabhyAsArtha | A saMbaMdhe ahIM A leke maLe che: sakRdupavizediti // 8 upalipte zucau deze zastratoyAgnivarjite / te pachI e maMDalanI vacce te ja pramANe upaviSTaM sakRccainaM na cirAt sthApayed ghudhaH // 9 // snAna karela, zaNagArela tathA navAM vastro | vidvAn vaidya, e bALakane chaThThA mahine paherAvela te bALakane besADavo; te veLA | gAyanA chANathI lIdhelA, pavitra, arAhata, tenuM moTuM pUrva dizA tarapha rAkhavuM; lagabhaga | jalarahita tathA agnirahita pradeza para cheDA eka muhUrta tyAM besADyA pachI eya | samaya sudhI besADavo joIe. 9 hAtha vaDe te bALakane tame grahaNa karo" e pradeza para lAMbo samaya na ema kahI te bALakane viSe sparza karavo | besADavAnuM kAraNa pachI tene thoDo kheMco ane tevo bhAgya | svaimitya vaeNlya vRchama zramo zALI A bALaka thaze" ema hadaye te vidyAnikuMjodhAyamAna cAlupaNAnI rabA bALaka nimitta bhAvanA karyA pachI vaidya, te | e lIdhelA pradeza para te bALakane bALakane tyAMthI uThAvI laI te pachInA kALe | vadhu samaya besADavAthI tenA zarIramAM sAvadhAna thayelI te dhAvamAtA tathA kamAranI | oNmitya eTale ke bhejathI yuktapaNuM, sAthe tema ja tyAM goThavelAM e badhAMye | keDamAM durbalapaNuM, pIThanuM bhAMgI paDavuM, ramakaDAM sAthe ane bIjA badhA tejasa | zrama-thAka, javara ane viSTA, mUtra tathA padArthorUpa te te dhAtuonI sAthe tema ja | vAyunuM aTakavuM tema ja AdhyAna-peTane vajanamAM halakA kaThora tathA tIkSaNa na hoya Apharo paNa thAya che. 10 evA vAMkA nahi cAlanAra, jUnA sAmAna jamIna para vadhu vakhata besADavAthI sahita ane kheMcavA mATe tathA laI javA bALakanA zarIrane vadhu hAni mATe samartha tathA cikAraka garjanAothI mAnasthAtivAstha satata bhUmisevanArA yukta evA ratha vagere vAhano dvArA tyAMthI | mANatrALeva TuvAna niryAta jAtramena liaa haMkArAIne te vaidya, samIpanA Azramo tathA | nitA rAjavaM denA vAraMmavA bichAnAMothI yukta evI bhUmi para hamezAM | | tato na vRddhirSAlasya kaThorAGgatvameva ca // 12 // abhyAsa karavA mATe te bALakane te maMDala nAnuM bALaka, lAMbA vakhata sudhI jamIna para besADe. 8 seve ane tyAM lAMbo samaya ekadhAruM vivaraNa: carake paNa zArIranA 8 mA | | besI rahe, tethI tenA zarIramAM dukhe vadhu adhyAyamAM ahI batAvela ramakaDAM saMbadhe Ama | samIpe prApta thAya che; zarIramAM AghAta
Page #947
--------------------------------------------------------------------------
________________ 906 kAzyapa saMhitA-khilasthAna pahoMce, tenA zarIranA avayavomAM troDa dhamAlyA4tAna pUrNAhana sti thAya; tema ja atizaya nirdhAta ke athaDA- thALa zIranAviDitAna pUrvavatuvarAti maNathI e bALakanAM aMgomAM jaja rapaNuM- sarvAivouneNa sAvajazastratittivApAzithilatA, vedanA ane varano paNa saMbhava sudhAnAmatamastha mAMNenA baizcavitrasusaMskRtathAya che tethI e bALakanI vRddhi thatI jAmirthanai mutimannAne madare nidhAra nathI, eTaluM ja nahi, paNa tenAM aMgo paNa tato miSa kutamatamatavAtama7kaThora ja banI jAya che. 11,12 SThitarakSAvidhAnaM kumAraM prAGmukhaH prtyngmukhjamIna para vadhu besADavAthI bALakanA mupavezyAgniM prajvAlyAnnaM sarvavyaJjanopetaM gRhiitvaaaMgane nukasAna thAya 'nena mantreNa juhuyAt // 15 // makSikAkrimikITAnAM velAjhajJAnilasya ca / yathA surANAmamRtaM nAgendrANAM yathA sudhaa| sarpAkhunakulAdInAM gamyo bhavati nityazaH // 13 // tathA'nnaM prANinAM prANA annaM cAhuH prjaaptim||1 vaLI e bALakane jamIna para besADI tadukravaTyivastra TovAva yathA ghama rAkhavAthI bALakanA zarIra para mAkhI, guNAme taHIRvadhyanamaNe mRtakRpA 27 kIDA tathA kIDIo vagerenA caDI javAthI prajApatiranumanyatAM svaahaa|| te te nimitta upadrava thAya che; vaLI kaI vaLI te bALakane cha mahine vaidya, veLA jhaMjhAvAta-vAvAjhoDAnI asara paNa aneka prakAranAM phaLa khavaDAvI zake che, kAraNa thAya che ane kAyama sarpa, uMdara ke neLiyo ke te veLA dAMta AvI gayA hoya, tethI tene vagerenA karaDavAno bhaya rahe che. 13 phaLa khAvA apAya; tema ja bhojana paNa karAvI upara kahela kAraNe bALakane lAMbA samaya zakAya athavA bALakane annaprAzana te dazamA jamIna para na besADI khAya mahine ja karAvavuM (evo ahIM te saMbaMdhe tasmAnAticiraM naiko na bAlo na ca rogitH|| matabheda paNa maLe che); ema je mahineupveshyo bhavedvAlo nApuNyAhakRtAdikaH // 14 // chaDuM ke dazame mahine bALakane annaprAzana upara kahela upadrane saMbhava hoya karAvavuM hoya te mahinAmAM (jyotiSanI che, te kAraNe bALakane jamIna para lAMbo daSTie) uttama divasa levo joIe; nakSatra samaya besADI na rAkho; tema ja ekalo paNa prajApati devanuM levuM joIe; ema te paNa na besADa; rogayukta thayelAne te sAre divase zubha nakSatre prathama devatAnuM jamIna para na ja besADAya ane puNyAha tathA brAhmaNanuM pUjana karI mAMsayukta vAcana Adi maMgalakriyA karyA vinA paNa athavA kevaLa anna sAthe dakSiNa-dAnapUrvaka bALakane tyAM jamIna para banAvela maMDala svastivAcana karAvIne gAyanA chANathI para na ja besADavo. 14 lIpelA maMDala para prathama darbha pAtharIchaTTa mahine bALakane phaLabhakSaNa-anna puSpo verIne, te sthaLe cAra sthAneprAzana Adi karAvavA viSe khUNAomAM caMdana, puSpamALAo vagerethI afa vivighAnAM sthAna , zaNagArelA cAra jalapUrNa kaLaza sthApavA miSAnatiti ta ittanAtAHERA ane tyAM sAthiyA paNa pUravA; te pachI raza vA marNa prAntarNana gAje nakSa. tyAM jAtajAtanAM ramakaDAM ane bIjA paNa vattAM samAronAra kiI- sAdhano pahelAMnI jema goThavavAM; ane vatA svarita vAkya nomooi gi, maMDalanI vacce lAvaka, kapiMjala, tetara ane nArtha amanokavI caturSa sthAney kUkaDAM-emAMnA koIpaNa ekanA mAMsa sAthe,
Page #948
--------------------------------------------------------------------------
________________ jAtakarmottarIya-adhyAya 12 me 907 tema ja bIjA paNa tarehatarehanA sArI rIte | anna, sArI rIte masaLI nAkhI pelA saMskArI karela yatheSTa cikara zAke sahita | bALakane khoLAmAM laI traNa vAra ke pAMca samudAyanA rUpamAM ekatra karela anna-pAna- | vAra tenA kukhamAM ApavuM; ema annakhorAka-pANune paNa tyAM vacce goThavavAM; | prAzana karAvyA pachI tenA mukha para pachI vaidya piote pazcima tarapha mukha rAkhI | (saphAI karavA) jaLathI sparza karo. tyAM besIne (dhAtrInI pAse rahelA) zaNa- { te pachI e bALakane tyAMthI uThADI laI gArelA, navAM vastro dhAraNa karela ane jenI | bAra mahinA sudhI kevaLa dhAvaNa ke dUdha rakSAvidhi karI hoya evA pelA bALakane | upara ja rAkhI bAra mahinA pachI ja tyAM pUrva dizA tarapha mukha rakhAvI besADavo | te bALakanI je IcchA thAya eTale ke te ane pachI tyAM agnine prajavalita karAvI | bALane je game te khorAka athavA A badhAM vyaMjanothI yukta annane hAthamAM grahaNa | nIce darzAvela khorAka te bALakane zeDo karI A maMtroccAra karI agnimAM homa | theDo Apo. 18 karavo -"cathA surAkhAmamRtaM nAnAgAM thA | bAra mahinA pachI bALakane ApavAne khorAka sudhaa| tathA'naM prANinAM prANA annaM prAhuH zAlInAM SaSTikAnAM vA purANAnAM vishesstH| prajApatim // tadudbhavatrivargazca lokAzcava taNDalainistaSairbhRSTaiH kSAlitaiH sAdhitA dravAH // 19 yathA hyamI / juhomi tasmAt tvayyannamagne'mRta- | | sasnehalavaNA lehyA bAlAnAM pussttivrdhnaaH|| suaopaman -jema amRta dena ane godhUmAnAM tathA cUrNa yavAnAM vA'pi saatmytH||20 sudhA" nAmanuM eka jAtanuM bIjuM amRta jUnA zAli DAMgaranA ke sAThInA cokhA, moTA nAgarAje-sarpono khorAka che, tema vizeSe karI khAsa kALajIthI photarAMrahita anna-anAja athavA dhAnya-e prANIonA karyA pachI zekI nAkhI dhoIne pravAhInArUpamAM prANarUpa che ane te ja kAraNe vidvAne rAMdhI taiyAra karIne temAM sneha tathA lavaNa ane prajApatinuM svarUpa kahe che, eTaluM ja mApasara nAkhI caTADI zakAya evA te nahi, paNa dharma, artha ane kAmarUpa trivarganI utpatti te annamAMthI thAya che, tema bhAta, bALakane je apAya, te te puSTi ja A loko paNa te annathI ja utpanna thAya thAya che; athavA ghauMno loTa ke javane che; e kAraNe, he agnideva! amRta jevA loTa mAphaka Ave tema (zekIne rAbanA rUpe) sukhane pamADanAra A annano tamArA viSe ApI zakAya che. 1920 huM hema karuM chuM te mATe prajApati brahmA, bALakane atisAramAM apAtuM cATaNa salAha Apo; ane A anna tamane | viDaGgalavaNasnehaiH pakkoSNaM lehanaM hitam / arpaNa he."15-17 bhRzaM bhinnapurISasya kodravANAMnidhApayet // 21 bALakanI vijhA je bhedAyelI ke chAtAhomathI bAkI raheluM anna bALakane khavaDAvAya | pANI-atisAra thaI bahAra nIkaLe te e hutazeSasyAGgaSThamAtraM sumRditaM kRtvA''labhya bAlaM tato'sya mukhe dadyAtatrINi paJca vA vArAn , bALakanA atisAra jhADAmAM vAvaDiMga, lavaNa prAzyopaspRzeccainam ; utthApyordhva dvAdazamAsi tathA snehathI yukta karI pakaveluM kedarAnuM sthAmamitravatoDamAni raviti 28 | cATaNa sahevAya tevuM garama apAya, te ema upara jaNAvyA pramANe agnimAM | atizaya hitakArI thAya che, mATe evuM hema karyA pachI te hema karatAM bAkI raheluM | cATaNa te veLA taiyAra karI rakhAvavuM. 21
Page #949
--------------------------------------------------------------------------
________________ 908 kAzyapasa hitA-khilasthAna W bALakamAM pitta ke vAyunI pradhAnatA jaNAya. te veLA ApavAnu` bhAjana mRdvakAmadhuSi dadyAt pittAtmanaH sadA / mAtuluGgarasopetaM vAte salavaNAzanam // 22 // je khALaka, pittapradhAna prakRtithI yukta hAya, tene hamezAM drAkSa, madha tathA zrI ApyA karavAM joie ane vAyunI adhikatAmAM khijorAnA rasathI yukta ane lavaNu nAkhela khorAka ApavA joIe. 22 bALaka bhUkhyu thAya tyAre ja tene mAphaka khArAka devAya ekAntaraM dvayantaraM vA dezAgnibalakAlavit / thavA vA RSita payettaranuM jJAtmyamAt ArA iti ha smAha bhagavAn kazyapaH // deza, kALa tathA agnikhaLanA jANakAra vaidye bALaka jyAre bhUkhyu jaNAya tyAre ekAMtare ke e TakanA AMtare tene sAtmyahitakArI khorAka jamADaveA, ema bhagavAna kazyape ja kharekhara kahyuM hatuM. 23 iti zrIkAzyapasahitAmAM khilasthAna viSe 'natakarmAMttara nAmane adhyAya 12mA samApta kuNaka-cikitsA : adhyAya 13 mA athAta: vuLa viiitsataM vyAghyAyAmaH // 2 // iti ha smAha bhagavAn kazyapaH // 2 // have ahI'thI 'kukkuNuka ' nAmanA (khALa kAnAM netrAnI pAMpaNamAM thatA) rAganI cikitsAnu' ame vyAkhyAna karIe chIe, ema kharekhara bhagavAna kazyape ja kahyuM hatuM. vivarNa : ahIM darzAvela A ' kuSNaka nAmanA rega, e bALakonAM netrane ja eka rAga che; tenA saMbadhe 'yeAgaratnAkara' nAmanA AyurvedIya graMthamAM padma Ama kahyu che ke-A rAga bALakone ja eka netrarAga che, jemAM tetrAthI barAbara ja zakAtuM nathI; temAM ye khAsa karI sU` sAme athavA sUryaMnA prakAzane jovAnuM ke sUryanA jevA caLakatA padArtho jovAnuM ghaNuM muzkela bane che. kukkuNaka netraroganA nidAnapUrvakanI saprApti yadA mAtA kumArasya madhurANi niSevate / matsyaM mAMsaM payaH zAkaM navanItaM tathA dadhi // 3 // surAlayaM vimartha tirupiTTAmTAsim / abhiSyandIni sarvANi kAle kAle niSevate // 4 // bhuktvA bhuktvA divA zete visaMjJA ca vibudhyate / tasya doSAH prakupitA dUraM gatvA ca tiSThate // 5 // phoSAvRtamAfyAstataH stasthaM ca duSyate| praduSTadoSasaMjJaM tu yadA pibati dArakaH // 6 // doSAttavAstu vAjasthAnatroninaH 19 lavaNAmlaniSevitvAnmAtAputrau rasAdiha / anupravezAdA kSepAduSNasattvAvanAdapi / jAyate nayanavyAdhiH zleSmalohitasaMbhavaH // 8 // ( dhAvaNane dhAvatA ) bALakanI mAtA je kALe madhura padArthonuM vadhu sevana kare che athavA mAchalAM, mAMsa, dUdha, zAka, mAkhaNa, dahI', surA-madya, Asava, leTanA padArtho, talanA talavaTa, khoLa, khATI kAMjI ane bIjA kaphavaka padArthone vAravAra lagabhaga ghaNA samaya sudhI khAdhA kare ane tevA padArtho khAI khAI ne divase UMghyA kare ane bebhAna thaI ne jAgyA kare, tenA te te doSo prApa pAmI-vikRta ane che; tema ja dUra sudhI-UMDANamAM pahoMcI jaI sthiti kare che, tethI e strInA zarIranA badhAye avayavAnA mArgo, te te vikRta doSothI DhaMkAI jAya che, e kAraNe strInu dhAvaNa duSTa thaI bagaDe che; pachI e ati duH dASAthI bagaDeluM dhAvaNu, bALaka jyAre dhAve che, tyAre e lavaNayukta khaTAzanA sevananA kAraNe e mAtA ane putra bane te AhAranA doSane lIdhe pIDAya che; ane te bALaka te te veLA anAja paNa khAtuM nathI, tethI dhAvaNa dvArA te bALakamAM paNa duSTa doSanA pAchaLathI praveza thAya che; tema ja e doSanA AkSepa ke AkaSaNathI ane uSNu sattvanA sevana ke ( netra sudhI) gamana thavAthI paNa e khALakane kapha tathA rudhiranA khagADa thavAthI utpanna thatA (kuNuka nAmaneA) netrarAga utpanna thAya che. 3-8
Page #950
--------------------------------------------------------------------------
________________ kuNaka-cikitsA-adhyAya 13me 999 kaNaka netrareganuM lakSaNa e dhAtrIne virecana auSadha dvArA virecana bhImaruM saMva ra kSIti gumanAH | paNa karAvavuM joIe; ane te pachI teNInA nAsika pavRiti vAsthatiNitaH II | beya stanamAMthI bagaDeluM dhAvaNa savArI, DhImA ra rA ra umiti | kADhavuM joIe; te pachI e strIne yathAyogya jo vApamAM pANinA vAvyatIva tu | badhI jAtanAM bhojana jamavA apAvavAM sa prakAzaM na sahate azru cAsya pravartate / joIe; ema te strIe pathya bhUjana karavuMvrtmni zvayathuzcAsya jAnIyAttaM kukkuNakam // 11 hitakArI khorAka khAvo ane viparIta bALakanA netramAMthI jyAre vAraMvAra | apathya-ahitakArI khorAka choDa joIe pANI jharyA kare, vaLI te bALaka manamAM | tema ja atizaya niyamaniSTha rahI zuddha vastro, udAsa rahyA kare ane jyAre chIMka khAto | dhAraNa karavAM, phlezathI rahita-AnaMdI tathA nathI, nAsikAne cAre bAjuthI masaLyA | malinatAthI rahita rahevuM. 12-14 kare, tema ja atyaMta duHkhI thaIne kAnane kukaNakanA regI-bALakanI khAsa cikitsA paNa cAvyA kare che; vaLI lalATa, AMkhanA | to vatani vAstha nirmacA praznanA jA. khUNA tathA nAkane masaLyA kare che, beya | nice dhi tu koDavarNanam ApA AMkhone cAre bAjuthI hAtha vaDe vAraMvAra ema upara jaNAvyA pramANe dhAtrInI atizaya khaMjeLe che, prakAzane sahana karI | cikitsA karyA pachI kukaNakanA regI bALakanI, zakatA nathI, tenA netromAMthI AMsu AvyA kare ! paNa vaidya AvI cikitsA karavI-e rogache ane te bALakanI AMkhanI pAMpaNu ke | vALA bALakanI AMkhonAM popacA para je duSTa piopacAMnI upara jyAre seje Ave che, | rudhira jAmyuM hoya, tene kADhI nAkhI dhIra tyAre te bALakane "kukaNaka" nAmano netravaidya AMkhone vAMkI-TeDhI karI barAbara sApha rega thayo che, ema jANavuM. 9-11 | karI tenI upara hitakArI auSadhane kavAtha. kaNaka nAmanA netraroganI zreSTha cikitsA sIMco. 15 tarAtrivitti zreNaM zrAdhdhAsthAna yathA tathA AMkha para siMcana mATeno kavAtha dhAtrI tu tasya vAmayedyaktaM caiva vipAcayet // eraNDaM rohiSaM caiva tvakkSIrI varuNaM tthaa| tasyA vAntaviriktAyA nirduhya ca stanAvubhau / niSkvAthametat kRtvA ca kumAraM pariSecayet // 16 morAri yathANu pravAta zarU | eraMDamUla, hiSaghAsa, vAMsakapUra tathA varSo sujIta kSati vistarata ja vayetA | vAyavaraNo-eTalAMne samAna bhAge laI adhaprytaa zuddhavastrA syAdakliSTA'malinA tathA // / kacarAM karI teone kvAtha banAvIne tenA have te kuSkaNaka roganI zreSTha cikitsA vaDe e kukuNaka rogavALA bALakanI AMkhanAM, je prakAre thaI zake che, te ja prakAre huM kahuM piopacAM para copAsa siMcana karavuM. 16 che (sAMbhaLe?) prathama to e kukkaNaka roga kuNaka rega para karavAnuM Azcotane jene thayo hoya te bALakane je dhAtrI-strI | daLijI patrA igujararI vorA dhavaDAvatI hoya, tene auSadha dvArA vamana jJAti nAmane jImameva aa 2o. karAvavuM ane teNInA doSenuM cagya rIte | itavAdyotanaM tava zAna gaDhera tu vizeSe karI pAcana karavuM eTale ke teNInA tatkacuta ghae vAgavividhavirATa apakva dene (pAcana auSadha dvArA) | phaNijajhaka-tulasI-maravAnAM pAna tathA pakavavA joIe; ema vamana karAvyA pachI ] surasa-tulasInA pAnane vATI teno rasa,
Page #951
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-khilasthAna nIcovI le pachI jAIno rasa,prasannA-madane | viddhi vova netrojena tiA. maMDa-uparanI Acha tathA jeThImadhanuM cUrNa- | kathAcArotanaM kuryAta UMdhI vamanuttamam eTalAMne zaradaRtunA pANI sAthe mizra karI | haLadaranI chAla tathA pIparane samAnavidhine jANatA vaidya be divasa ke traNa divaso bhAge laI tenuM cUrNa karI prasannA-madirAne sudhI e auSadharasathI AMkhanAM popacAM para | maMDa temAM mizra karI tenI aMjanavartikA A tana karavuM-tenAthI TIpAM pADavAM | banAvavI; (ane tenAthI netronuM aMjana athavA netro para tarpaNa karavuM. 17,18 | karavuM) tethI harakoI netraroga maTe che; athavA bIjuM zreSTha Adhyotana upara jaNAvela aMjanavartikAthI beya ne. bhRGgarAjasya patrANi bilvasyAntarbhavaM tthaa| | para ja upalepa ke lepana karAya, te tethI suparama vaMgi zreNamotanuM matam 2 | 'pilikA" nAmano netraroga maTe che; athavA - bhAMgarAnAM pAna, bIlInA phaLane garbha | sarvottama sauvIraka nAmanI kAMjIthI netromAM tathA pAnano rasa-e traNene samAna bhAge | Atana karAya ke TIpAM paDAya athavA laI surA-madyanI uparanA maMDa-Acha- | tarpaNa karAya to te paNa badhAye netrarogane pAtaLA pravAhI sAthe pIsI nAkhI tenuM | maTADe che. 23,24 kukaNaka rogavALAM netra upara Azrotana vivaraNa : aSTAMgahRdayanA uttarataMtranA 16 mA karAya-TIpAM nakhAya ke tarpaNa karAya-e | adhyAyamAM "ukilaSTa' Adi 18 netrarogane ja kakaNaka roganI zreSTha cikitsA manAya che. 19 ] "pila' nAme jaNAvela che ane tene ja ahIM netrarogamAM mukha para karavAno lepa pilikA' zabdathI jaNAve che. 23,24 kolAnyutkvAthya kalkaM vA yssttiimdhuksNyutm| harakeI netrarogane maTADanAra pariga netrAmaye mukhAlepaH kazyapastatprazaMsati // 20 // prapauNDarIka lobhraM ca haridrAM zarkarAM madhu // 24 // berane ukALI athavA teone kalka | pariSeko bhaveccheSTho jalenoSNena yojayet / banAvI temAM jeThImadha meLavI mukha para meLavI mukha para | akSaroSa sarvenu soga Tv gharAcare . rA lepa karAya, tene harakoI netrarogamAM kazyapa jAvAnI che tAtra ne mAtA vakhANe che. 20 prapauMDarIka-dhaLuM kamaLa, ledhara, haLadara, harakeI netrarogamAM karavAnuM lepana sAkara tathA madha-eTalAMne ekIsAthe lasoTI bhRGgarAjaM ca nIlI ca surasaM gaursrsspaaH| nAkhI tene garama pANI sAthe mizra karavA haridrAM caiva tat sarva kalkaM kurvIta bhAgazaH // 21 | pachI tenAthI harakoI netraroga para capAsa etadAlepanaM kuryAdrogaghnaM nynaamye| siMcana karAya, e prayoga, atizaya vakhaNAya vedanAmakSirogaM ca kSipramevApakarSati // 22 // - bhAMgare, kALI tulasI, surasa-dhoLI che; dareka AcAryoe A zreSTha prayoga tulasI, dhoLA sarasava ane haLadara-eTalAM | | karavAnuM anumodana karela che eTale ke A dravyone samAna bhAge laI teone kaka siMcanaprayoga karavAnI badhA AcAryoe salAha banAvo; pachI te kalka vaDe harakeI netra ApI che; kema ke te zreSTha che mATe vaidya roga upara lepa kare, tethI harakoI netra tene rAtre prayoga karAvavo. 25 roga maTe che. 21,22 kaphapradhAna abhivRMdamAM karavAnuM siMcana netraga para aMjanavatikA-lepa ATarUSakapatrANi madhUkaM saindhavaM tathA // 26 // tathA Azcotana puNDarIkasya patrANi tathA nIlotpalAni ca / haridAtvacamAhRtya pippalIM cAtha bhaagshH| sukhodakena saMyuktaH pariSeko hito bhavet // 27 // varaprasannayA maNDaM kuryAdaJjanavartikAm // 23 // | kaphAtmake tvabhiSyande siddhametaM narAdhipaH /
Page #952
--------------------------------------------------------------------------
________________ kukaNuka cikitsA adhyAya 13 me 911 he rAjan ! araDUsInAM pAna, mahuDo, nAkhI tene sAta divasa sudhI sotAMjanaseMdhava, dhoLA kamaLanAM pAna tathA nIla | suramAnI upara lepa karyA kare; pachI te kamaLanAM pAna-eTalAMne sahevAya tevA garama sotAMjanane mANI sAthe pIsI nAkhI tenI pANInI sAthe lasoTI-mizra karI tenAthI goLIo banAvI laI te goLIone chAyAmAM kaphapradhAna abhigaMda-netrarogamAM pAsa sUkavI nAkhavI; e badhI goLIo, puSya siMcana karAya to te hitakArI thAya che. 26,27 nakSatramAM siddha thayelI hoya te halakI banI harakeI netraroga para karavAnuM jAya chepachI te goLIo, nAnA samaravAnA amRtAdi pariSecana be bhAge, tema ja moTA sameravAnA be bhAgo, amRtAyAstu niSkvAthe kuSThaM ca guDameva ca // 28 // dhaLA eraMDAnA traNa bhAgo ane moTI vinIka pichuM tona skvioliUiTIFA bhorIMgaNIne eka ja bhAga ekatra karI, temAM amRtA-gaLono kavAtha banAvI temAM lehabhasma tathA tAmrabhasma paNa mizra karI kaThanuM cUrNa tathA goLa pIsI nAkhI-meLavIne bakarInA dUdha sAthe te badhAne pIsI nAkhI e vAkapa jala vaDe je siMcana karAya to pharI te badhAMnI goLIo banAvI chAyAmAM netranA rogIone te hitakArI thAya che. 28 | sUkavI levI; pachI te goLIone bakarInI bALakane dAMta AvatA hoya te vakhatanAM | lIDIothI ane khIjaDInA pAnathI dhrupa siMcano paNa netrarogIone karAya de; pachI te bhInI ke sukAI gayelI pariSekAstu bAlAnAM dantajanmani ye mayA // 29 // goLIo, je mukhya rasAMjana hoya che te kIrtitAste prayoktavyAH pribhuutaakssirogissu|| ane haLadaranI chAla e traNane ekatra karI bALakone dAMta AvatA hoya te veLA prasannA-madya sAthe pIsI nAkhI, tenI karavAnAM siMcane meM tamane je kahyAM che, aMjanavartikA-AMjavAnI vATa banAvavI; teone prayoga paNa netranA rogothI herAna ane te pachI harakeI netrarogamAM e thatA loke avazya karI zake che. 29 aMjanavartikAthI aMjana karavuM. 30-35 harakeI netraraMgamAM hitakArI aMjanavartikA bIjo pillikAMjanavartikAga gavyena madhunA piSTvA zahvena saha saindhavam // 30 // pippalI zRGgaberaM ca samabhAgAni peSayet // 36 // saptarAtraM pralepyaM tu tena srautasamaJjanam / surAgreNa tataH kuryAt pillikAanavartikAm / taM piSTvA guDikAM kRtvA chAyAyAM parizoSayet // - pIpara tathA Adu ke suMTha-e beyane puSye sarvAstu siddhAstA guDikAH ptrsnnibhaaH| samAna bhAge laI cUrNa banAvI surA-madyanI pittama prarvisumatsyAstathata rUpe uparanA maMDa-AchanI sAthe pIsI nAkhavAM; travadhUra tyA mAtra tA ane te pachI tenA vaDe "pilikAMjana nAthatha tathA tAtrAthI ja tArUNA vartikA" nAmanI aMjanavartikA banAvavI. anAdi pipvA suzopaTa tAm | (ane tene paNa harakoI netrarogamAM mAnaDhiDimittA mApapatArUkA AMjavArUpe upayoga karavo.) 36 tathaivArdAzdha zuSkAzca baalaanaamkssirogke| bALakanAM netrazUla Adine maTADanAra rasAJjanaM ca yanmukhyaM haridrAtvacameva ca // 35 // "aMjanavartikA prasannayA'JjanaM tvetat kuryAdaJjanavartikAm / athavA'tibhavennetrazUlaM bAlasya lakSayet // 37 // gAyanuM ghI, gAyanuM mUtra ke gAyanA ! tane trazca data tama vidhimattA. dUdha sAthe madha, zaMkha tathA seMdhava pIsI | pachI Aja ra ghani kulaca rUTa
Page #953
--------------------------------------------------------------------------
________________ 912 kAzyapa saMhitA-khilasthAna kAlamAlakaparNAni tathaiva ca kuTherakam / trIjuM sarvottama Ahyotana taM prapiSya surAgreNa karyAdAnavartikAma // 39 // madhakaM parvatIyAM ca haridAM peSayeta samAma // 42 // pillikAmupadehaM ca na cirAdeva nAzayet / ajAkSIreNa tat kuryAdAzcyotanamanuttamam / athavA bALakanA netramAM atizaya phUla | jeThImadha ane pahADIhaLadara ke dAruhaLabheMkAyA jevI je vedanA thAya ane tene dara-e beyane samAna bhAge laI bakarIne vaidya je jANI zake, tema ja e vedanAthI dUdha sAthe pIsI nAkhI tenAthI paNa vaidya bALakanAM netro je stabdha banI jAya ane sarvotkRSTa Atana karavuM. 42 te sthitimAM rahela te bALaka je dekhAya, netraroganAzana-aMjanavatikA te vidya, te maTADanAra A upAya karavo- pAruM = janameva II jarUA pIpara, Adu, surasa-tulasInAM pAna, kALI tadina praSigIna nartaHT tulasInAM pAna tema ja "kuTheraka" nAmanI vRtamaMDa-ghInI Acha, surA-madyanI Ache, eka jAtanI tulasI-e badhAMne surA-madyanI iMdravAruNI tathA caMdana-eTalAMne pANIthI uparanA maMDa-AinI sAthe pIsI nAkhI pIsI nAkhI aMjanavartikA-AMjavAnI vATa tenI paNa aMjanavartikA-AMjavAnI vATa banAvavI (te AMjavAthI paNa badhA netrabanAvavI; pachI (te vATane chAyAmAM sUkavI rogo maTe che.)43 ne) tenAthI je aMjana karAya te netrazUla, netrarogamAM mukha para karavAne lepa pilikA athavA 18 jAtinA netraroga gha cotparva jaiva madhuvaM ja pravepaceta / ka8 If tathA "upadeha" nAma netraroga paNa thoDA makSione muvADhemanA nAma! samayamAM ja nAza pAme che. 37-39 padmakASTha, nIlakamala, jeThImadha ane netrarogamAM karavAnuM uttama Ahyotana sAkara-eTalAM dravyone samAna bhAge laI jillAtha jitvA dvistha 40 bakarInA dUdha sAthe pIsI nAkhavAM ane anAkSInA pAtra 4 tataH vyatattamuttamam netranA roga para teno lepa lagADe. 44 kaThaphala tathA bilvaphalane garbha ane bIjuM sarvottama mukhalepana kherasArane samAna bhAge laI bakarInA dUdha mRkaverotha maliI jatAni ja cho sAthe te badhAMne pIsI nAkhI eka pAtra riTena praviNa muvATe namuttamam pramANamAM uttama Azrotana (AMkhamAM TIpAM AduM, majITha, kapAsa ane paravaLa, pADavAnuM ke AMkha para tarpaNa mATenuM eTalAM dravyone samAna bhAge laI pANI auSadha taiyAra karI tenAthI TIpAM pADavAM) ke sAthe pIsI . bI teno mukha para sarvottama tarpaNa karavuM; tethI paNa badhAya netrarogI lepa karavo. (te paNa netrarogamAM hitakArI che.) maTe che. 40 netraroga mATenI rasakiyA kapitthasyA'TajInAM ca patrANi surasasya ca // 41 triphalA triphalAmaJjanaM caiva tathaiva ca rasAJjanam // 46 // ajAkSIreNa piSTAni kuryAdAzcyotanaM bhissk| madhunA samabhAgAni kuryAdAzu rasakriyAm / kenA. aTa-arasInAM tathA sarasa. triphalAM-haraDe, baheDAM ane AmaLAM tulasInAM pAnane bakarInA dUdha sAthe pIsI tathA rasAMjana-sura-eTalAne samAna bhAge nAkhI tenAthI paNa vadhe, netrarogamAM Azro laI madha sAthe pIsI nAkhI tarata ja tana-TIpAM pADavAM ke tarpaNa karavuM. 41 | tenAthI netraroga para rakriyA karavI. 46 sa. sA..
Page #954
--------------------------------------------------------------------------
________________ kuzkaNaka cikitsA-adhyAya 13 me netranA timira Adi rega para netranA timiroga tathA ceLanA rogamAM upayogI goLIo hitakara karaMjane rasaga pippalI zRGgaberaM ca maricAni tathA'Jjanam // 47 niryAso naktamAlasya ghRtamaNDena saadhitH||51|| triphalAM zaGkhanAbhiM ca saindhavaM tAmrajaM rjH|| stanyakSIreNa timire kaNDau caiva hito bhavet / etebhAgAH samAH piSTAzchAyAyAM guddikaaHkRtaaH|| naktamAla-karaMjane rasa, ghInI uparanA zoSayitvA vikAreSu naikajeSu pradApayet / maMDa-pAtaLA ghIthI pakva karI tene strInA timire tothala thave mAtra 7 2 || dhAvaNarUpa dUdha sAthe je prayoga karyo hoya, - pIpara, Adu, kALAM marI, rasAMjana, to netranA "timira" rogamAM tathA ceLanA triphalAM-haraDe, baheDAM ane AmaLAM, zaMkha rogamAM hitakArI thAya che. 51 nI nAbhi, siMdhava tathA tAmracUrNa-eTalAMne | badhA netraraMgamAM hitakara "lehitikA guTikA samAna bhAge laI pANIthI pIsI nAkhI che juvouM TAkSa saidhAM marivAni AparA goLIo banAvIne chAyAmAM sUkavI levI | | sazarkaraM trikaTukaM guTikAM hapakalpayet / pachI te geLIone netranA harakoI rogamAM eSA 'lohitikA' nAma guDikA tu smRtA budhaiH|| prayoktavyA'kSisaMrambha kSipraM nirvANamicchatA / vaidya rogIne (AMjavA) ApavI; tema ja timira nAmanA tathA kathaka nAmanA netra sonAgeru, lAkha, seMdhava, dhoLAM marI, rogamAM A goLIone pIluDInA rasayukta sAkara tathA trikaTuka-suMTha, marI ane pIpara eTalAM dravyone samAna bhAge laI pANIthI pANI sAthe ( AMjavA) ApavI. 47-49 pIsI nAkhI goLIo banAvavI; (teone vivaraNa: ahIM chelle jaNAvela timira" chAyAmAM sUkavI levI,) A goLIone nAmane netraroga liMganAza" nAme paNa kahevAya | vidvAna vaidyo, "lohitikA" nAme kahe che, mATe che ane te netranA cothA paDaLamAM thAya che; e, harakoI netraroganI tarata zAMti thAya, ema rogamAM AMkhathI dekhAvuM baMdha thAya che; ane | IcchatA vidya, koI paNa netrarogamAM A chevaTe AMkha jatI ja rahe che; tema ja ahIM chelle goLIono prayoga karavo joIe. pa2,53 jaNAvela kathaka' nAme netraroga paNa e ja hoI netrarogane maTADanAra "pimpalyAdi guTikA zake che, ke jemAM AMkhamAM-saDo thAya che."47-49 pippalyastriphalA caiva vacA kaTukarohiNI // 54 // harakeInarogamAM hitakara "kakilA guTikA SaDetAH samabhAgAH syuH saptamaM tAmrajaM rjH| rasena piSTavA siddhasya drAkSAkSudrodakena tu|| jalapiSTA bhavedetAH sUryataptAH punaH punH||55|| guDikA kokilA nAma cakSuAdhiSu saMmatA // 50 guDikAHkArayettAhi chAyAyAM parizoSayet // 56 hitabhojiSu yoktavyA bAleSu bhissguttmaiH| rUkSA ghRtena piSTAM, dugdhenAjena kothake dadyAt / drAkSa tathA kSudrA-rAtI sAToDIe | vanatimira, nipu madhuvene re tApaNA beyano rasa tathA "siddha" nAme kahevAto | zo marmane sarva tamirthandra parva rA kALo dhaMtUro ke nagoDano rasa-e badhAne | jaina samAyu dunyAhU hUM nAnvita | ekI sAthe pIsI nAkhI goLIo banAvavI; | - pIpara, triphalA, vaja ane kaDu-e cha pachI (te goLIone chAyAmAM sUkavI nAkhI) | dravyone samAna bhAge laI temAM sAtamuM harakoI netrarogamAM upayoga karavA vaidyoe | tAmracUrNa paNuM mizra karavuM; pachI te sAte saMmati ApI che; tema ja uttama vaidyo, hita- | dravyone pANI sAthe pIsI nAkhI sUryanA kara khorAkane khAtAM bALakonA netrarogamAM | tApamAM vAraMvAra sUkavI levAM ane pachI paNa A geLIono upayoga karI zake che. | teonI geLIo banAvI chAyAmAM sUkavI kA. 58
Page #955
--------------------------------------------------------------------------
________________ 914 kAzyapa saMhitA-khilasthAna levI; e goLIone karI vATIne ghI netrarogamAM hitakara bIjuM Azrotana sAthe pIsI laI bakarInA dUdha sAthe meLavI rAja R4 4 stavaM pittava rA vaidya "kathaka" nAmanA rogamAM (AMjavA) nA samadhu kurArutataM miSa drA ApavI; paNa "timira" nAmanA netrarogamAM sAkara, Adu, strInuM dhAvaNa gAyanuM pazuonA khorAkarUpa ghAsanA rasa sAthe | pitta, rasAMjana ane madha-e badhAMne (meLavI AMkhamAM AMjavA) ApavI; mizra karI deze Azcorana karma karavuM. (tethI rAjI" nAmanA netrarogamAM jeThImadha sAthe paNa netraroga maTe che.) 62 meLavI (AMjavA) ApavI; tema ja "kathaka" trIjuM hitakArI Azrotana kehavATarUpI netranA rogamAM, netranA marma. hAM rezanAmi 2 Tana praveze ! bhAgamAM thayelA rogamAM tema ja harakoI kSINa mAtrathA caiva kurAgrotanuM hitam lidara netrAbhiSenda" rogamAM sainya sAthe meLavIne haLadara tathA zakhanI nAbhine pANI A goLIone ( AMkhamAM AMjavA) sAthe pIsI nAkhavAM; pachI temAM thoDuM dUdha ApavI; ane kevaLa pANInI sAthe A meLavI vidya, netraroga para Atana karavuM, goLI jo AMjI hoya to AMkhanI ceLanA te hitakArI che. 63 rogano nAza kare che. 54-58 netrarogano nAza karanAra cothuM Azrotana netraraMga para karavAnuM kavAtha-siMcana | haridrA parvatIyAM tu sUryatejasi pAcayet // dvIpizatrozca patrANi niSkvAthamupahArayet / | tAmrapaTTeSu piSTAM ca sArasenAvasecayet // 64 // etena cAkSirogaM tu koSNena paripecayet // 59 // zItaM ca paripUtaM ca stanyena saha saMyutam / - citraka tathA ansavetasanAM pAMdaDAM AzcyotanaM prayuJjIta netravyAdhivinAzanam // 65 // samAna bhAge laI teono kavAtha banAve; sarpiSazca bhavedbhAgaH kSaudreNa dviguNaM bhavet / ane sahevAya tevA garama e kavAthathI | | tatkAle pralipedvAlo netradhyAdhau pramucyate // 66 // | haridrAM zaGkhanAbhiM ca bhadramustaM ca kADhakam / netraroga upara copAsa siMcana karavuM (tethI piSTvA vyAghranakhaM caiva madhukaM caiva bhAgazaH // 6 // phAyado thAya che). 59 zirISabIjaM prathamaM tAbhyAM kurvIta pUpikAm / netraga para karavAnuM pralepana tAmrapAtre satailAstAHsUryatejasi pAcitAH // 68 // saralaM madhukaM caiva devadAru ca peSayet / dvAdaze'hni nivAte ca nIrajaskAH prytntH| kalkenatena vadanaM vedanAsu pralepayet / / 60 // zilAmaye tato bhANDe tailaM tAM caiva pUpikAm // 69 saralavRkSanAM pAna, jeThImadha tathA deva- mAtR/wtha netrAmAM tainAnera pUrA dAra-eTalAMne pIsI nAkhI kalaka banAve; | surfdhamAza tRri gtti kathAta te 70 te kalakathI mukha upara pralepa karavo; tethI dAruhaLadarane sUryanA taDakAmAM sArI rIte netraroganI vedanAomAM zAMti maLe che. 60 tapta karIne tAMbAnA pATAo upara tene netrarogane nAza karanAra Azrotana vATavI ane te pachI temAM taLAvanuM pANI sAsunaM tArkyuriTAM Trena radda saMyutam | meLavavuM, ThaMDu thayA pachI te gALI laIne Avyotane ghaNuta naitra vyAdhivinAzanam ldhA | temAM dUdha meLavIne AMkhomAM tenAM TIpAM rasAMjana-hRtArtha' parvatanI zilArUpe nAkhavAM; AthI AMkhanA rogo maTI jAya thAya che, tene madha sAthe mizra karI che. netrarogamAM eka bhAga ghI ane be bhAga Azrotana-TIpAM pADavAM ke tarpaNa karavuM | madha meLavIne lepa karavAthI bALaka turata e netranA rogane vinAza kare che. 61 | rogathI mukta thaI jAya che. haLadara, zaMkhanI
Page #956
--------------------------------------------------------------------------
________________ phebruNa-cikitsA-adhyAya 13 mA nAbhi, nAgaramotha, kADhaka-vAghanakha, jeThImadha tathA sarasaDAnAM khIja samAna bhAge laI pIsI nAkhI prathama tenA vaDe pUrI anAvavI; te pachI tAMbAnA vAsaNamAM e pUrIone tela sAthe pakavavI; tema ja sUryanA tejamAM paNa pakavavI; pachI bAramA divase vAyurahita pradeza para rajathI rahita zilAmaya pAtramAM kALajIthI e pUrIe tathA tela e beyane rAkhIne prathama e pUrIe netranA rAgIne khavarAvavI; ane pachI rAgayukta netramAM peluM tela bharavuM; A prayAga manuSyeAnA sarva netraroganA nAza kare che, tethI khUba vakhaNAya che. 64-70 vRddho tathA bALakone hitakArI Azrotana harItakI mAmalakIM haridrAM girijAmapi / madhukaM ca samaM sarva salilena prapeSayet // 71 // etadAzcyotanaM mukhyaM vyAdhInAM zamanaM hitam / sthavirANAM zizUnAM ca etadAzcyotanaM hitam // 72 haraDe, AmaLAM, pahADI haLadara-dAruhaLadara ane jeThImadha-e badhAMne samAna bhAge laI pANI sAthe pIsI nAkhavAM; pachI e auSadhanu* AMkha para Azrotana--si'cana, TIpAM ke pUraNa karyuM... hAya te hitakara tathA uttama hAI ne vRddhonA tathA khALakAnA adhAre netrAgAne zamAve-maTADe che; mATe ja te hitakArI che. 71,72 bIjI' mukhya Azrotana haridrAzakalIkAnAmArdrANAM karSamAvapet / sAmrapatre nitaM dyAt samasyAnuM mitam IIrU dazabhAgAvazeSaM tu mRdvagnimupasAdhitam / zItaM = pUrNa = mulyamANyotanaM vitam // 4aa tAjI-lIlI haLadara tathA ' zakaDhI' nAmanI mAchalI-eka tAleA vajanamAM laI tAMbAnA pAtramAM te nAkhavAM; pachI temAM eka Aka-256 tAlA pramANamAM e ja upara kahela vastuonA sAra-vAtharUpa rasa nAkhavA; pachI dhImA agnithI te badhuM 915 pakavavuM; temAMnA dazamA bhAga bAkI rahe, tyAre tene agni parathI nIce utArI gALI laIne zItaLa thAya tyAre te mukhya Azcotana netromAM sIMcyuM. hAya ke pUryu. hAya athavA tenAM TIpAM pADyAM hoya, te sava netraregAmAM te hitakArI thAya che. 73-74 netraroga para zakalI mAchalInuM dhANa uttama che rAjkImathAkSImAM dhAZnnayanAmaye / zrIvAyAmuttamALe vA tathA ronAt pramucyate b harakeAI netraroga para zakalI mAchalIne DAka para athavA mastaka para dhAraNa kAya, tA sarvAM netrarogeAthI chUTI javAya che. 75 netraroga tathA mastaroga-zamana AlaGkatakamUlAni vAstukasya yavasya ca / AghRSya natra (?) eSAM tu mUrdhni kurvIta kaNTakAn // akSirogaM zirorogaM sarvametena zAmyati / haratAla, nilInAM bIja, khathavAnI bhAjI tathA javanAM ta!jA' mULiyAM laI ghasI nAkhIne mAthA upara tenA vaDe kAMTAnA AkAranAM cihnA karavAM; tethI harakeAI netraroga tathA mastakarAga zame che. 76 sagarbhA srInA netrarogane maTADavAnA upAya yajAtiyAM caiva trivRtAM caiva maLI 577) sacce pALiTe vA pIkacettamapUrvazaH / taM rasaM kSaudrasaMsRSTaM kaNThamasyAH pralepayet // 78 // keAI sagarbhA strI, ( netrarogathI pIDAtI hAya tA ) khalA tathA atikhalA-eya khapATa ane naseAtarane jamaNA hAthamAM laI ekIsAthe dakhAve; tethI e dravyAnA je rasa nIkaLe, temAM madha meLavI e sagarbhA strInA gaLA para vaidya tene lepa karavA. (tethI tenA netrarAgeA tathA mastakareAgeA maTe che. ) 77,78 sarva netraroga para hitakara ' kalyANikA ' rasakriyA viSvahITaveI tiAmanaH zilTAm / plAnanuM tA ziAM mumanAjo jAni ca // 7 //
Page #957
--------------------------------------------------------------------------
________________ 916 kAzyapa saMhitA-khilasthAna toDatra arjA madhurA sada vitA | keTalAka AcAryo ke vaidyo bALakane gSa sthAnA nAma sarvaroganA 8 thI | kaTukIyA-tIkhI auSadhine praga karavA pIpara, AduM, haratAla, manazIla, rasAM kahe che, ane bIjA keTalAka vidya, bALakane jana ke tAThya parvatanI zilA, camelInI uddezI madhura auSadhiono prayoga kare, (AjI kaLI ane sAtamo goLa-eTalAMne ema sUcave che; chatAM e bALaka mATe samAna bhAge laI madhanI sAthe pIsI nAkhI mRdu-komaLa cikitsAprayoganI zarUAta karatA kalyANikA " nAmanI je rakriyA tayAra vaidya (kramazaH) gheDA tINa auSadhane paNa karAya che, te mANasanA harakeI netrarogane prayoga kare joIe. 84 maTADe che. 79,80 iti vAryoMvidAyedaM mahIpAya mahAnRSiH / netrarogane maTADanAra kautuka-addabhuta aMjana rANAMta maNiruM vATanAmatha mepanam IITaNI rivaM RAM ja samAjAni jAthe ema maharSi kAzyape, "vAvida" rAjAraHTinTena ca pichuvA tu tAmrAdRA 8zA nI AgaLa bALako mATenAM badhAM auSadho. sattAtre pra4iLeva tato rajU karazeHA | saMpUrNa kahyAM hatAM. 85 vayo'tha tanukAH kAryA dadyAt kautukamaJjanam / / 82 sava netravikAne maTADanAra dhoLAM marI tathA Adu samAna bhAge chello auSadhapraga levAM. pachI teone khATA dahIMnI sAthe | bre vii, pRna mu tu pIsI nAkhI tAMbAnA pATA para tene lepa | nikaLa vA vALe DUDyA. RiSya , karavo; ema sAta divasa sudhI te auSadha- | nitti takSitAntilAna I 8phA dravyane khATA dahIMnI sAthe pIsI pIsI | | lodhara ane jeThImadhane pIsI nAkhI tAMbAnA pATA para lepa karyo karavA; pachI | ghI sAthe bhaMjI laI vastramAM tenI poTalI te auSadhanI pAtaLI pAtaLI vATa banAvI | bAMdhIne tapelA garama gaLAnA kvAthamAM laTalevI; pachI chAyAmAM sUkavI lIdhelI te vATenuM kAvI rAkhavAM; pachI tene sApha karI upayoga harakoI netrarogamAM aMjana karavuM; A| mAM levAya to netranA badhAye vikArone te kautuka-abhuta aMjana, harakeI netrarogane . maTADe che. 87 maTADe che. 81,82 iti ha smAha bhagavAn kshypH||87|| bALakanA netraroganI cikitsA saMbaMdhe ema bhagavAna kazyape ja kharekhara kahyuM vaidyane sUcanA hatuM. 86 mRdupUrvamadoSaM tu, mAtrAyuktaM ca bheSajam / iti zrIkAzyapa saMhitAmAM khilAna vize "kukaNaka sAdezyAttatkulInAM (2) ca, kuryAdvAle bhiSak cikitsA' nAmane adhyAya 13 mo samApta ziyAm II 8rU II vadhe, bALakane uddezI prathama kamaLa, visapacikisita adhyAya 14 nirdoSa tathA amuka zeDA pramANamAM ja | athAto vaikazilitaM thAsthAsthAma: /it auSadha prayoga karo; tema ja samAna dezane | iti dR mATu mAvAna para II 2I/ tathA te te kuLane anusarI yogya kriyA ! have ahIMthI 'visarpacikitsata'nAmanA karavI joIe. 83 14 mA adhyAyanuM ame vyAkhyAna karIe. ___ kaTukIyA hi kecit syAnma(syurma)dhurIyA- | chIe, ema bhagavAna kazyape ja kahyuM hatuM. 1,2 stathA'pare / mRdu tasmai upakAmyaMstIkSNamapyalpa- - vivaraNa: "visarpa' rega, sArthaka nAma mAtA 84 | dhAraNa kare che; "vizena kSati ti vi:
Page #958
--------------------------------------------------------------------------
________________ visarpacikismita-adhyAya 14 me roga AkhAye zarIramAM vizeSe karI phelAya che, | kharekhara jANe bALI nAkhato hoya te te ja kAraNe A roga "visarSa" kahevAya che. | duHsaha thAya che; e dAruNa-dUra svarUpavALA keTalAka vaidyo, A rogane zarIramAM copAsa phelAto | ane pradIpta agni samAna tejavALA mahAmAne che, tethI "rataH sati yA varasa" | roga visarSanI utpatti, rUpa-lakSaNa tathA phayuca-e roga zarIramAM cAre bAju phelAya che, | cikitsAne he mahAmuni! bALakonA hitanI te ja kAraNe "raNa" e nAme paNa kahevAya che."| IcchAthI yathArtha rIte kahevAne ApAgya che. A rogamAM vAta, pitta ane kapha-e traNe doSone | bhagavAna kazyapano pratyuttara prakopa hoya che ane te ja kAraNe A rogamAM iti pRSTaH sa ziSyeNa provAcedaM mahAmuniH / tvacA, rakta-rudhira, mAMsa tathA lasIkA-e cAra | | dakSakrodhAdbhagavato rudrasyAmitatejasaH // 7 // duSyo dUSita thAya che; e ja kAraNe A rogane AyurvedamAM nija athavA deSaja vyAdhi kahyo | saMdaSTauSThapuTasyauSThAdyadraktaM prApatad bhuvi / ' lohitAko'bhavattasmAdvaisarpazcAgnisannibhaH // 8 // che; ane tenA 7 bhedo paNa kahyA che; A abhi | tasmAnirdAhinAvetau bhRzaM pIDAkRtau nRNAm / prAyathI ja cAlu adhyAyamAM "vAtivA: uttivAva'... | vividhaM sarpaNAhehe vaisarpastu nirucyate // 9 // ityAdi gaNatarI karavAmAM Avaze; ane "kSatA | | pitAnA ziSya, ema jyAre pUchayuM hatuM, mAyathogivAmAgidhArAta'--kSata, bhama Adi kAraNothI paNa A roga thAya che, ema tenA ! tyAre mahAmuni kazyape temane A vacana nidAnamAM paNa ullekha karyo che. carake paNa cikitsA kahyuM hatuM-amApa tejavALA bhagavAna , sthAnanA 21 mA adhyAyamAM A rogane doSaja dakSanI upara temanA krodhathI potAno hoTha kahyo che ane kSataja, vadhaja, baMdhaja, patanaja | jyAre sArI rIte pIsyA hatA, tyAre Adi bhede, nidApUrvaka spaSTa kahyA te tyAM temanA e hoThamAMthI pRthvI para lohI paDavuM joI levA. 1-2 hatuM, tyAre temanA e lohImAMthI "lohitAka" vRddhajIvakano prazna nAmano roga ane agni jevo ugra visarSa" nAmano roga utpanna thayo hato; e beya, kazyapaM bhiSajAM zreSThamAdityasamatejasam / / roge manuSyone atizaya dAha karanArA tathA hutAgnihotramAsInamapRcchad vRddhajIvakaH // 3 // pIDA karanArA hoya che, temAMno sarpa roga, bhagavan maNDalIbhUtaM tvagraktaM mAMsameva c| vidahan dRzyate vyAdhirAzIviSaviSopamaH // 4 // mANasanA zarIramAM "vividha sarpanA' vividha prakAre phelAya che. e kAraNe, "vaisarpa" duHsahaH sukumArANAM kumArANAM vishesstH|| tasya dAruNarUpasya dIptAgnisamatejasaH // 5 // e nAme kahevAya che, ema visareganI samutpattiM ca rUpaM ca cikitsAM ca mhaamune!| / utpatti tathA vyAkhyA ahIM kahI che. 7-9 vaktumarhasi tattvena bAlAnAM hitakAmyayA // 6 // visa5 reganAM nidAno sUrya samAna tejasvI ane vidyomAM | AtA-kriotpiAmadavAdhAraVIRA. zreSTha kazyapa RSi, agnihotrana homa karI rahRmahu vAvastha ra | 20 | beThA hatA, tyAre temanA mukhya ziSya) vRddha. | tirumapachAnAM pachAporTazunA trA jIvaka, (temanI samIpe jaI) temane Ama | gAthAkUiAna mAM nAmatisevanAt zA pUchayuM hatuM-"he bhagavan! je rega, sarpanA virelimipUtiparNavirAzanArA viSa je bhayaMkara heI atizaya komaLa | vivAvavIca zApichAtrasevanAt ArA evA bALakonA maMDalAkara-goLa cakaraDAMnA | vinopatavALuvaTANAnAnna revanA! jevAM thayela tvacA, rudhira tathA mAMsane ! vamavimiLeTuM thatA ziza . zarU II
Page #959
--------------------------------------------------------------------------
________________ - kAzyapa saMhitA-khilasthAna vaita narakAza kriIna haMkag Raa | vivaraNa : ahIM mULamAM vAtika-pattika-kaphaja, gvameva pirta thavA para che. 24 | (traNa uparAMta ) ThaMdraja-traNa visa-vAtapittika, sevate tasya tadoSAdvaisarpaH saMprajAyate / vAtakaphaja, pittakaphaja ane sAtamo sAnnipAtika visa" kahela che; AmAMnA traNa kaMja visarpone (zarIra para) kSata ke ghAva athavA cAMduM | | carake anukrame Aya visarpa, graMthivisarpa tathA paDavAthI zarIrane keAI bhAga athavA hADakAM | kardamavisa" e nAme paNa jaNAvela che. 15 vagere bhAMgI javAthI athavA zarIrano koI rakta ane pittanA adhika bagADa vinA bhAga uspiSTa-eTale atyaMta pIsAI javAthI visarpa na thAya athavA zarIrano koI bhAga kAcI avasthAmAM || na vinA raktapittAbhyAM vaiso jAtu jAyate // 16 chedAI ke kapAI javAthI,malamUtrAdinA AvelA ! | raktAzrayo raktabhavaH pittaM rakte vyavasthitam / vego dhAraNa karavAthI ke rokavAthI athavA ! | tasmAdraktAvaseko'tra bheSajaM paramucyate // 17 // khATuM dahIM ke mandaka eTale barAbara nahi | balakAlavayodoSadazadehavyapekSayA / / jAmeluM dahIM, surA-madha, zukta-kAMjI, sauvIraka | rakta-rudhira ane pittanA vadhu prakopa kAMjI, tala, aDada, kaLathI, DuMgaLI, lasaNa | vinA visa" roga kadI thatuM ja nathI, gAmamAM thatAM prANIo ane jalaprAya pradeza- | eTale visaregane (pittayukta) rudhiramAM tathA jalamAM thatAM prANIonuM mAMsa | . ne Azraya heya che ane bagaDelA pittavadhu pramANamAM sevavAthI; tema ja paraspara yukta rudhiramAMthI ja te utpanna thAya che; virodhI dravyo, bhAre dravyo. abhiSmandI, ane te rudhiramAM sAthe bagaDeluM ke vikAra saDelA durgadhI dravyo ane rAtavAsI pAmeluM pitta paNa raheluM hoya ja che; e dravya khAvAthI, divase UMghavAthI, ajIrNathI, kAraNe visaVrogamAM raktAvaceka athavA zAka tathA loTanA khorAka vadhu khAvAthI bagaDeluM lohI bahAra kADhI nAkhavuM, e ja ane evA prakAranAM bIjAM paNa (tridoSa zreSTha auSadha kahevAya che; paraMtu e dhirAvardhaka) dravyanA sevanathI, bALakanA vAtAdi vasecana kriyA (rogInA tathA roganA) traNe de, duSTa athavA prakupita ke vikRta baLa, kALa, deSa, deza tathA dehanI apekSAe thaI te bALakanAM rakta-rudhira Adi duSyone eTale ke tene anusarI karI zakAya che. 16,17 prathama atizaya dUSita kharAba kare che; e ja pramANe atizaya ke pelA doSothI bagaDeluM visarSa roganAM lakSaNe ke duSTa banI vikAra pAmeluM mAtAnA dhAvaNa | lakSaNAnyata Urdhva tu pravakSyAmyanupUrvazaH // 18 // rU5 dUdhane bALaka seve che ke dhAve che, tyAre hetubhiH pUrvamuddiSTairyadA prkupito'nilH| te doSanA kAraNe e bALakane "vaisapa" rAvI miCthA vai........ 22In - have pachI ahIMthI visarpaganAM nAmane roga utpanna thAya che. 10-14 lakSaNone huM anukrame kahIza; prathama darzA visapanA sAta bhedo | velA hetuo ke nidAnathI prakopa pAmela vArittiva gi pddhanADhayAra vAya, rakta-Adi dUSyone cAre bAjuthI dUSita sannipAtAcca saptaite vaisarpAH smudaahRtaaH| karIne visarSarogane utpanna kare che. 18,19 vAtika pitika, zlemika-e traNa visarSe vivaraNa: prathama darzAvela vAta-prApaka nidAane bIjA dvandaja traNa visaryo ane sAtama | nothI prathama vAyu kApe che ane te rudhira, mAMsa, saMnnipAtanA kAraNe thato visarpa maLI eka- | tvacA lasIkA-e cAra dUSyone dUSita karIne dara sAta prakAranA visaperego kahyA che. 15 | visarpagane utpanna kare che; je ke ahIM AcAryo,
Page #960
--------------------------------------------------------------------------
________________ visapacikitrita-adhyAya 14mo mm tie visane tridoSaja kahela che; kema ke rUkSa, uSNa aMgo para jANe kIDIo pharatI hoya evuM jaNaya tathA pUraNa-khUba peTa bharIne khorAke khAvAthI ane je pradeza para visarpa phelAya te pradeza A tridoSaja vyAdhi-visarparoga utpanna thAya che; kALAzayukta pILI jhAMIvALo jaNAya; tyAM sojo chatAM kaphano saMsarga paNa temAM adhika hoya che. 19 | paNa Ave; soyo bheMkAtI hoya tevI pIDA thAya; visapamAM thatAM rUpo jANe ke te pradeza cIrAI jato hoya evuM jaNAya; zUla bhoMkAtuM hoya tevI tyAM vedanA paNa thAya; visarSa roga bahAra prakaTe che, tyAre | pAra | parizrama vinA thAka jaNAya; te pradezane vAyunI sAthe raktaprakopanA kAraNe varanI saMkeca thAya; tyAMnA rUMvADAne harSa-khaDAM thaI sAthe bahAranA bhAgamAM phellA paNa prakaTI jAya; te pradeza pharakavA kare; atizaya pIDAya ane nIkaLe che. 20 tAtkAlika cikitsA na karAya te jaladI phUTI jAya evA bArIka pholalAo vaDe te pradeza chavAI vivaraNaH ekaMdara visarSamAM vAtaraktanI jAya che; e phelA ratAzathI athavA kALAzasAthe javara tathA phelA bahAra dekhAya che; A yukta ke pILAzathI yukta hoya; te phelAomAMthI saMbaMdhe carake cikitsAsthAnanA 21mA adhyAyamAM pAtaLA, viSama, dAruNa-bhayaMkara thoDo thoDo strAva visa5nAM A lakSaNo kahyAM che-amalavazurivAsaanistodshuulaanggmdvessttnkmpjvrtmkkaasaasthisndhi savyA kare ane je mANasane visarSa thAya tenAM medavizleSaNavamanArocakAvipAkAzcakSuSorAkulatvamasrA. vAyu, mUtra tathA viSTApha vizeSa baMdhAI-gaMThAI jAya vaLI e vAtaja visanAM je nidAne kahyAM che, gamanaM pipIlikAsaMsAra iva cAGgeSu yasmiMzcAvakAze visarpo'nuvisarpati so'vakAzaH zyAvAruNAvabhAsa: temAM kahelA padArtho, e vAtaja visarSanA rogIne zvayathumAn nistodabhedazUlAyAsaMkocaharSasphUraNaratimAtraM mAphaka na Ave, paNa ethI viparIta padArtho prapIDyate, anupakrAntazcopacIyate zIghraprabhedaiH sphoTakai mAphaka Ave che; ema te vAtaja visarSanAM lakSaNo ahIM kahyAM che stanubhiraruNAbhaiH zyAvairvA tanuviSamadAruNAlpAsAvarvi visarSanI prAthamika cikitsA baddhavAtamUtrapurISazca bhavati, nidAnoktAni cAsya UrdhvAdhaHzuddhadehAnAM bahirmArgAzrite mle| nopazerate, viparItAni copazerata iti vAtavisarpaH AditazvAlpadoSANAM kriyAM kuryAdimAM bhiSak / / 21 vAyunI adhikatAvALo visaparoga thAya tyAre | tenAM A lakSaNo jaNAya che-cakarI Ave, saMtApa - je visarSamAM (kApelA) de cheDA hoya, tenI vaidhe zarUAtamAM A pramANe thAya, vadhu paDatI tarasa lAge; jANe soyo bhoMkAtI hoya tevI pIDA thAya; phUla bhoMkAtAM hoya evI | cikitsA karavI joIe-zarIranI nIcenA vedanA thAya; AkhuM aMga bhAMgatuM hoya ke cIrAI gayA che tathA uparanA zuddha bahAranA mArgomAM maLI jatuM hoya evI pIDA thAya; paganI pIDIo vagere | ke doSa je Azraya karI rahyo hoya to pradeza para geTalAM caDhe, zarIramAM kaMpArI-brajArI (vana-virecana dvArA) tenI A cikitsA thAya, javara Ave; "tamaka" nAmano zvAsarogakaravI, jema ke-21 thAya; sUkI udharasa Ave, zarIranAM hADakAM ane ! laMghanapUvakane cikitsakama sAMdhA jANe cIrAI jatA hoya evI pIDA thAya; | vityA yathArTa samupamerA zarIranA sAMdhA jANe chUTA thaI jatA hoya evo hai ripe Tvisthaf 22 anubhava thAya; UlaTI thAya; arocaka thAya--eTale rAvaNe paththa% pANauSadhasevanaiH | kaMI paNa ruce ke game nahi; avipAka-apa | visarpanA regIne prathama te laMghana ja thAya-khAdhelo kherAka pace nahi; AMkha AkuLa- karAvavuM joIe ane te pachI yogya samaye vyAkuLa thAya; gudA dvArA lohI bahAra Ave; / kaSAya ke kavAthane prAga zarU kare;
Page #961
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-khilasthAna ane te pachI pradeha-lepa, siMcana, snehane, vAtavisarSamAM hitakara taila-atyaMgaatyaMjane-tela mAlisa, raktAvasecana- mAlisa . eTale phasa kholIne bagaDeluM lohI paNa | teruM sarjavAM vIca mithyane hitam / rakSA bahAra kADhI nAkhavuM joIe; tema ja e | mAranAra tha8thA vA viparitama! visarpagamAM je pathya-hitakArI hoI talanuM je tela AranAla-kAMjIthI ke mAphaka Ave evAM khorAka-pANI tathA | surA-mathI khAsa pakavyuM hoya, te telamAM auSadhonAM sevane dvArA cikitsA karavI. 22 | (vAtavisarSamAM) lavaNa nAkhI tenA vaDe vAtaja visarSanI ja khAsa prAthamika | mAlisa karavuM-te tarata ja hitakArI cikitsA thAya che. 24 vAtavaisarpiNaM pUrvamanubandhavizeSataH // 23 // || vAtavisarSamAM hitakara bIjuM taila-mAlisa purANaM prapurANaM vA kaumbhaM vA pAyayed ghRtam / / madhukasya ca kalkena guDUcyA svarasena ca // 25 // je mANasane vAtaja visa5ga thayo | tucarla pattaruM tazAstha tim hoya, tene prathama to anubandharUpa kAraNe talanA je telamAM tenA jeTaluM ja dUdha ke nidAnanI vizeSatAne anusarIjha purANuM meLavI jeThImadhano kalaka tathA gaLAno svaathavA prapurANuM-atizaya vadhu kALathI jUnuM | rasa paNa mizra karI pakavyuM hoya, e talanuM thayeluM "kaubha" sapisa-ghI pAvuM joIe. atyaMjana-mAlisa paNa vAtavisarSamAM vivaraNa : jUnA ghI saMbadhe prAcIna AcAryo- hitakArI thAya che. 25 nA je matabheda che, teone ahIM batAvavAmAM vAtavisa" mAM upayogI trIjuM tela-mAlisa Ave che koIka AcAryo, eka varSanA ghIne, koI paNa pakSa kRtyo va 8punavat rahA 10 varSanA ghIne ane koIka 15 varSanA ghIne pATalAM suSavIM caiva madhukaM devadArukam / paNa jUnuM ghI kahe che; ahIM ghaNA kALanuM jUnuM piSTvA vipakkaM dadhnA ca tailamabhyaJjane hitam // 27 // ghI "koMbha sapisa" mAnyuM che; te saMbaMdhe caraka balA-khapATa, rAsnA, beya bRhatInI TIkAnA kartA cakrapANi Ama kahe che ke-10 UbhI-beThI beya bhorIMgaNI, vacana nAmanI varSanuM jUnuM ghI "kaubha-sapisa" kahevAya che; auSadhI, sAToDI, pADala, kALIjIrI, paraMtu yogaratnAkara nAmanA vaghaka-graMthamAM 100 | jeThImadha tathA devadAra-eTalAM auSadhavarSanA jUnA ghIne "bha-sarpisa' kahyuM che. dravyone samAna bhAge laI pIsI nAkhI tema ja suzrute paNa sUrasthAnanA 45 mA adhyAya- tene kaka banAvI te kalakathI cAragaNuM mAM 11 varSathI mAMDI 100 varSa sudhInA jAnA talanuM tela ane telathI cAragaNuM dahIM ghIne "kauMbha-sapisa" kahyuM che ane tenAthI vadhu ekatra karI je pakavAya, e tela (vAtavarSanA jUnA ghIne "mahAvRta' nAme kahyuM che. 23 | visarSamAM) mAlisa mATe hitakArI thAya 4 ahIM jaNAvela purANu tathA purANuM vRta | che. 26,27 saMbaMdhe A zloka maLe che- 3ghauM purA thA| vAtavisaparamA hitakara kavAthasiMcana daza varSasthitaM ghRtam / lAkSArasanibhaM gItaM prapurANamataH | bilvAgnimanthakAzmaryazyonAkairaNDapATalaiH / param / sthitaM varSazataM zreSThaM kaumbhaM sarpistaducyate // - payasA cAmbunA vA'pi zRtena pariSecayet // 28 // daza varSanA jUnA ghInI gaMdha ugra heya; ane te bilvaphaLa, araNIkAcha, gAMbhArI, ara purANa" kahevAya che ane jeno lAkha jevo DUsa, eraMDamULa ane pADala-eTalAM thaI jAya te 11 varSa pachInuM prapurANa ghI ane 1 dravyone samAna bhAge laI, khAMDIkUTIne 100 varSa jUnuM "kabha sapisa-ghI' kahevAya che. teono dUdhathI ke pANIthI kavAtha karI
Page #962
--------------------------------------------------------------------------
________________ visarpacikitsita-adhyAya 14 ra1 tenA vaDe vAtavisarSamAM avazya siMcana | vAtavisa nI upara karavAne bIjo pralepa karavuM. 28 suSavIM surabhI rAsno varcIvaM sapunarnavam / vAtavisarSamAM hitakara pralepa ekASThIlAM palAzaM ca devadAruM ca peSayet / bhRSTaiH payasi nirvAtairatasItilasarSapaiH / jalenAmlena vA tena snigdhoSNena pralepayet // 30 // lIfpadaiH ghasTipedA vAtohitaY II ra1 suSavI-kALIjIrI, surabhI eTale te aLasI, tala ane sarasavane vAyu. nAme sugaMdhI ghAsa ke rALa, rAsnA, vacana, rahita sthAna para pANImAM rAMdhI lIdhela sAToDI, ekAkIlAbakavRkSa, palAza-khAkharo hoya ane pachI teone dUdhamAM pIsI ane devadAra-eTalAne samAna bhAge laI nAkhIne vAtaja visaparogathI pIDAyela pANI sAthe ke kAMjI vagere khaTAzanI sAthe mANasane teno pralepa lagADa. 29 pIsI nAkhavAM; pachI tene nehathI yukta vivaraNa : ahIM darzAvela A pralepa-saMbaMdhe karI sahAya tevAM garama karyA pachI ja carake, cikitsAsthAnanA 21 mA adhyAyamAM A tenAthI pralepa lagADavA. 30 ATha bAbato para khAsa dhyAna ApavAnuM kahela visarSamAM ApavAnuM virecana che; jema ke prathama to taiyAra karela pralepa mATenuM sikrena trivRtAM naraskinyA vA pRthapRthaT. auSadha, saMprasAdana eTale rogane tathA temAM rahelA vighauM ra samasta vivara rUra pittane zamAvanAra hovuM joIe; bIjuM-je lepa - tivaka-ledhara nasotara ane nIlinIvagADAya tene thoDI thoDI vAre badalA karavo gaLI-emAMnA keI ekane alaga alaga joIe; trIjuM-lepane dhayA vinA ja utArI ke athavA badhAMya bhegAM pakavIne visarSanA kADhI nAkhI pharI pharI pAtaLo lepa lagADyA karavo joIe; lepa mATenuM je auSadha taiyAra karAya, te | regIne te vadhAre che. virecana auSadha pAvuM. 'sama' rahevuM joIe eTale ke bahu snigdha na hoya ema virecana pachI atyaMgapUvakanuM svedana tema ja bahu rUkSa paNa na levuM joIe; tema ja miH zilAmika prama na kathAti thavA nirA. atizaya pravAhI ke khUba ja ghaTTa paNa hovuM na svastha4 dIrvavALa vA punaH II 22 . joIe; vaLI te lepa, hAthanA aMgUThAnI jADAInA ema upara darzAvelI cikitsA karyA trIjA bhAga jeTalo jADo lagADavo joIe; vaLI, chatAM tenAthI je vAtavisarSa, zAMti na pAMcamuM-A yAda rAkhavuM joIe ke je lepa lagA- pAme ke na maTe, te e vAtavisa5nA rogIne DAya te vAsI na hovo joIe ane je lepane upara kahela auSadhapakava telathI sArI rIte ekavAra lagADI lIdho hoya te ja lepa pharI bIjI prathama mAlisa karyA pachI garama karelAM kapaDAMvAra lagADavo na joIe; vaLI je lepa lagADAya thI ke savArathI svedana karAvavuM. 32 tene kapaDAnI upara na lagADavo joIe; kema ke vivaraNa:-ahIM be prakAre svedana karavA ema kapaDAM para lepa lagADavAthI aMdaranI garamI kahela che. temAMnA savArathI svedana karavuM hoya rokAI jAya tethI vraNanuM svedana karI bheja, zula 1 tathA raNanuM rUdana karI leja, cala ! te prathama A prakAre vesavAra taiyAra karavo joIe; kohalIe ke cepa vagere upajAvI kADhe che; vaLI jema ke jAMgala-pazupakSInuM mAMsa lAvI temAMthI sAtamuM-A dhyAnamAM levAnuM ke prathamane lepa kADhI hADako kADhI nAkhI bAphIne pIsI nAkhyA pachI nAkhyA vinA ja te lepanI upara bIjo lepa | temAM pIpara, sUMTha, kALAM marI, goLa tathA ghI lagADAya nahi ane AThamI bAbata-A dhyAnamAM nAkhI pharI pakavavAmAM Ave, te "savAra ' kahevAya levA jevI che ke lepanuM auSadha, atizaya pAtaLuM che; e savAra sahevAya te garama hoya tyAre ke atizaya ghaTTa paNa na levuM joIe. ( juo tene vastramAM vIMTI piTalIrUpe karIne visarpa upara caraka-cikitsAsthAna-21 mo adhyAya ). 29 : da-bApha ke zeka karavAmAM Ave che. 32
Page #963
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-khilasthAna ke vAtavisapanI cikitsAmAM ve sAvadhAna | thayela kahevAya che. ane- 'taNDulA dAlisaMmizrA lavaNArdrakahigubhiH / uktAbhirAbhiH snigdhAbhiH pAyasaiH kRsareNa vaa| saMyuktAH salilaiH siddhAH kRzarA kathitA budhaiH||' zumUrti ja zomAsanI vA rUNA cokhA ane dALa (maganI ) samAna bhAge mizra juvo naM nAyuui vADakavodidhim karI lavaNa, Adu tathA hiMgathI yukta evA pANI tye prAnta ni pravacce viramannivArUka sAthe je raMdhAna tene vidvAne kurA-khIcaDI' yathA na ca prakupyeta pittaM vAyuzca zAmyati / tathA bhiSak prayuJjIta vAtapittaharI kriyAm // 35 // pittaja visapanI cikitsA vAtavisarSamAM vidya, upara kahela aidha patti tit fka karaviiAre ! kriyAo ke cikitsAo vaDe cikitsA karavI. nirAmaM pAtharaiH sidhaM jJAtyA viravata rUdA: athavA pAyasa-khIra ke kuzarA-khIcaDI vaDe prathama javaranI cikitsAmAM "tiktaka athavA sUkA mULAnA kaleka vaDe athavA saragama chUta" nAmanuM je auSadhapakavaghata kahevAyuM vAnA kaleka vaDe vAtavisapanA regIne pradeha ke che, tene vagha, pittaja visarSamAM regIne lepa lagADo; e pralepa sahevAya tevA garama | Amarahita jANyA pachI pAvuM ane te pachI hoya, paNa atizaya garama na hovA joIe; e rogIne te dvArA snigdha thayela jANyA ekaMdara vAtavisarSamAM atizaya uSNa pachI virecana ApavuM. (carake paNa cikitsA cikitsAvidhi na karavI joIe, vAta- | sthAnanA 21 mA adhyAyamAM pittaja visarSanI visaparoga svedano vaDe ke atyaMta | prAthamika cikitsA Ama ja kahI che.) 36 zAMta thaI jAya, paNa te pachI e uSNa visapanA jvarane nAza karanAra cikitsAnA kAraNe agninI jema pittane caMdanAdi kavAtha prakopa saMbhave che; mATe je prakAranI ciki- | . va porI tathA candrazArivAnuM sAthI pittaprakopa na thAya ane vAyu mRdvIkAM ca vidArI ca kAzmaryANi parUSakam / atyaMta zAMti pAme evA prakAranI vAta vAsAnRtaM pibedetad vaisarpajvaranAzanam // : pittaharI cikitsA, vedya vAtavisarSamAM caMdana, padyakASTha, uzIra-vALo, raktacaMdana, karavI joIe; arthAt vAtaja visarSamAM sArivA-upalasarI, munakkA-drAkSa, vidArIvaidya, vAyunuM zamana thAya ane sAthe pitta gaMdhA, gAMbhAraphala, phAlasA ane araDUsI eTalAMno kavAtha je pIvAya to (pittaja) paNa zAnta rahe, evI ja cikitsA-kiyA visarSanA javarano nAza kare che. 37 karavI joIe. 33-35 vivaraNa: ahIM 33 mA ThekamAM mULAnI visapajavaranAzana bIje uzIrAdikvAtha aMdara pAyasa-khIra tathA kuzarA-khIcaDI vaDe 3 madhu drAkSa paramANutpatti jJA whAni rA vAtaja visarSamAM svedana ApavA kahela che. te romitmacchukA pa pAyasa tathA kuzarAnuM lakSaNa darzAvatA A be pUrvakalpena peyAni jvaravaisarpazAntaye // 38 // zleke A pramANe maLe che : uzIra-sugaMdhI vALa, jeThImadha, drAkSa, " mataHavgo pauta: varipUcho gharena nA gAMbhArIphala, nIlakamala, karukaMda, zelaDInI agyuna sudhena vAjiMtaH vAyaro mata | ' kAtarI athavA kAsaDo ghAsa ane phAlasAtapAvela ke zekelA na hoya evA ke zekelA eTalAMne paNa samAna bhAge laI adhakacarAM khAne pANIthI dhoI nAkhI khAMDathI yukta dUdha karI kavAtha banAvI upara kahyA pramANe varasAthe je rAMdhI levAmAM Ave, te "pAyasa-khIra" | yukta visarSanI zAMti mATe te kavAtha pIvA.38
Page #964
--------------------------------------------------------------------------
________________ visapacikitsita-adhyAya 14mo - pittaja visarpanI zAti mATe bIje picumaMdAdikavAtha kirAtAdikavAtha picumandaM paTolaM ca dAvI kaTukarohiNIm / kairAtaM madhukaM lodhaM candanaM sabibhItakam / / trAyamANAM sayaSTIkAM pibed baisarpazAntaye // 43 // padmotpalaM nAgapuSpaM nAgaraM sadurAlabham / picumaMda-lIMbaDo, paravara, dAruhaLadara, niccha ta madhunA paMthe vaijJAnita rU| kaDa, trAyamANa tathA jeThImadha-eTalAMne paNa - kariyAtu, jeThImadha, lodhara, caMdana, | kavAtha, pittaja visarSanI zAMti mATe pI. baheDA, dhaLuM kamaLa, nIlakamala, nAgakesara, pittaja visapane maTADanAra be suMTha ane dhamAse-eTalAno kavAtha banAvI paTalAdikavAthe te zItaLa thAya tyAre temAM madha nAkhI je | | paTolanimbamustAnAM candanozIrayorapi / pIvAya, to pittaja visarSanI zAMti thAya che. ' | mustakAmalakozIrasArivANAmathApi vA // 44 // pittaja visapane maTADanAra dadyAt kaSAya pAnena pittavaisarpazAntaye / paTelAdi kavAtha paTolamustAmalakazmRtaM vA saghRtaM pibet // 45 // paTolaM candanaM mUrvAM guDUcI kaTurohiNIm / paravara, lIMbaDo, motha, caMdana, uzIramustAM ghATAM thachA pUrvazana para kA | vALe, mAtha, AmaLAM, uzIra vALo (Dabala) paTela-paravaLa, caMdana-ratAM jaLI, mera- | sArivA-upalasarI-eTalAMne kavAtha banAvI vela, gaLo, kaDu, nAgaramotha, kALIpATa ane | (ve) pittanA visarSanI zAMti mATe rogIjeThImadha-eTalAMne samAnabhAge laI adhakacarAM ! ne pIvA Apo; athavA paravaLa, matha karIne upara jaNAvela vidhithI kavAtha kara | ane AmaLAMno kavAtha paNa ghI nAkhI ane te pIve. (tethI paNa pittaja visarSa | (pittaja visarSamAM) pI. 44,45 maTe che.) 40 pittaja visapamAM hitakara pradeha ke lepa pittaja visapane maTADanAra vyAdhighAtaka | Tdutvapurva ziva nANAm Adi kavAthI padmotpalAnAM kiJjalkaM pradehaH saghRto hitaH // 4 // vyAdhighAto haridre dve kaTujaM kaTurohiNIm / uMbarAnI chAla, jeThImadha, ghauMlA, nAgamuhUrva madhu cava rajUrva reti tara virAchA, kesara, kamaLanA tathA nIlakamaLanA kesarA vyAdhighAtaka athavA vyAdhighAta-garamALa, eTalAMne samAna bhAge laI pIsI nAkhI temAM beya haLadara-haLadara tathA dAruhaLadara, kuTaja- | ghI mizra karI teno pradeha ke lepa lagADAya, Indrajava, kaDu, gaLo, jeThImadha ane caMdana- ] te pittaja visarSamAM hitakara thAya che. 46 ratAMjalI-eTalAne samAna bhAge laI adha. | pittaja visaInAzana azvasthAdi kacarAM karI teone kavAtha banAvI pIvo. | azvathAra4kSavaTavetaranA (tethI paNa pittaja visarpa maTe che.) 41 | bhiH supi : zAtadhautavRtAntu pAchA pittaja visapane maTADanAra pIpaLo, uMbaro, pIpaLa, vaDa, netara picumaMdAdikavAtha ane jAMbU-eTalAMnI lIlI chAla samAna vivumarUM padoruM rArthI Tumi ! | bhAge lAvI sArI rIte pIsI nAkhI temAM muhUrva madhu caiva rajUrva reti ta vivet jarA | so vAra joyeluM ghI mizra karI tene lepa picumaMda-lImaDo, paravara, dAruhaLadara, lagAvyo hoya to pittanA visa5ne te kaDu, gaLo, jeThImadha ane caMdana-ratAMjalI maTADe che. 47 eTalAMne kvAtha-pittaja visarSamAM pI.42 | vivaraNa: ghIne TADhA pANI vaDe so vAra
Page #965
--------------------------------------------------------------------------
________________ 914 dhoI nAkhavAmAM Ave tene zatadhIta ghRta ' kahevAmAM Ave che. 47 visapa nA dAha tathA ratAzane maTADanAra pradeha kumbhodumbarAzvatthavaTalodhratvacaH samAH / cetatatvajra pazALA na.........vacet // 4 // sahaviSkaH pralepo'yaM dAharAganivAraNaH / kAzyapasa hitA--khalasthAna [ kakubha-arjuna-AsAMdarA, uMbarI, pIpaLA, vaDa ane leAdharanI chAlane samAna bhAge laI temAM netaranI chAla tathA zAlUka-kamalaka da athavA kaserukaMda paNa samAna bhAge mizra karI te badhAMne ekIsAthe pIsI nAkhavAM, pachI temAM ghI nAkhI teneA jo lepa karAya tA visarpanA dAhane tathA ratAzane te maTADe che. visapane maTADanAra uzIrAddhipralepa uzIraM candanaM caiva zADvalaM zaGkhamutpalam / zvetakSasya ca mUhAni praveH sthAt satanujaH ||ne uzIra vALA, caMdana-ratAMjaLI, zADvalaghAsa, durvA-dhrokhaDa, zaMkha, nIlakamala netaranAM mULa-eTalAMne cAkhA sAthe mizra karI lasoTIne tenA pralepa lagADAya te pittaja visa mAM hitakArI thAya che. 49 visapa nAzana-sarvottama pralepa beraM candanozIraM maJjiSThAM kumudotpalam / zArivAM padmakiJjalkaM pralepanamanuttamam // 50 // hIera-vALA, caMdana-ratAMjaLI, uzIra suga MdhI vALA, majI, kumuda-dhALuM kamaLa, nIlakamaLa, sArivA-upalasarI ane kamaLanA kesarA-eTalAMne! sarvottama pralepa, visane maTADe che. 50 pittaja-visapU ne maTADanAra vidyAryAdi pralepa visane maTADanAra muktAdi pralepa muddA vajepekSa tti TioNri / saMvRtaH pratidevena samasta-mato'va va // 2 // mAtI tathA za'khanA pralepa lagADyAthI athavA meAtInI chIpa, sphaTika tathA gerueTalAM ekatra maLavAthI athavA temAMthI je kAI maLe-teTalAM dravyAne pIsI nAkhI, temAM ghI meLavIne tene pralepa, pittanA visarpa upara lagADavA, tethI pittanA visarpa maTe che. 53 pittaja visapa upara karavAnA piSeka tathAhI,zAkSAnAM tathaiva taka(4)vetrayoH / mUhani cattozI vArthamanIvam // buka || muddotpapaLi sUryAsaugandhiAni ca / mRNAlavisazAlUka tRNazAlIkSuvAlikAH / prapauNDarIkaM madhukaM tAlIzaM sakazerukam / ikSuvetasamUlAni sAmantAH kSIriNAM tvacaH // 56 zatAvarIM samaJjiSThAM kumbhIkAmiti saMharet / sakSovaitAni timAna vAsayet sahiche nizi / saM tamaya nisrAvya pavitraM tu rApayet khA keLa, da, kAsaDA, tema ja naDa-kharU- ghAsa tathA netaranAM mULa, raktacaMdana, padmakAi, RSabha, jIvaka, kumuda-dhALAM kamaLanAM ane nIlakamaLanAM pAna, mAravela, sugadhI kamaLa, mRNAla kamaLanuM nALa, te nAmanu misa, zAka kamalaka'da, suga'dhI ghAsa, zAli-DAMgara, ikSukhAlikA-ekhA ke tAlamakhAnA, prapau DarIka, jeThImadha, tAlIsapatra, kazerukada, zelaDI, vetasa-netaranAM mULiyAM, anaMtA, chIravALAM vRkSeAnI chAla, zatAvarI, majITha ane kuMbhIkA rAtI pADala-eTalAM drabyAne samAna bhAge VAA vidArIM candanozIraM tathA candanasArivAm / madhu kSINuAM 7 dyA(rAjeva)nuM mivad r vidyArIgaMdhA, ca'dana, zIra vALA, caMdanaratAMjali, sArivA-upalasarI, jeThImadha ane kSIrazukalA-bheAMya kALu -eTalAMnA vaidyapittaja visanI upara lepa lagADavA. 51 dAhanAzana pralepa tAlIzaM padmakozIraM maJjiSThAM candanadvayam / pautruIja madhuruM praoo vAdanAzanaH // pura tAlIsapatra, padmakAi, uzIra vALA, majITha, beya caMdana-dhALu tathA lAla-ratAMjaLI- caMdana, prapauMDarIka-dhALuM kamaLa ane jeThImadhaeTalAnA pralepa, (pittaja visapanA )dAhane nAza kare che. para
Page #966
--------------------------------------------------------------------------
________________ visacikitsita-adhyAya 14 mA lAvavAM ane teone khAMDI phUTIne buddhimAn vaidya pANImAM AkhI rAta palALI rAkhavAM; pachI savAramAM te badhAMnA rasa nIceAvI pittaja visarpa upara tenuM si`cana karavuM. 54-57 upara kahela byAthI dhI pakavI tenuM paNa sicana ghRtaM vA vipacedebhirbrakSaNaM payasA saha / etenaiva kaSAyeNa payastulyaM pacedbhiSak // 58 // caturbhAgAvaziSTaM ca khajenAbhipramanthayet / tatrotthitaM ghRtaM bhUyaH payasA'STaguNena tu // 59 // kalkaiH payasyAmadhukacandanAnAM vipAcitam / abhyaGge bhojane pAne dadyAdvaisarpanAzanam // 60 // vRttena pavitta... ............ ta ya athavA upara kahela te drabyAthI vaidya, dUdha sAthe ghI pakavavuM; athavA te dravyAnA kvAtha karI te kvAtha sAthe tenA jeTaluM ghI pakavavuM; e pakavatAM cAthA bhAga bAkI rahe tyAre ravaiyAthI tene mathI nAkhavuM; temAMthI je ghI nIkaLyuM hAya tene AThagaNA dUdha sAthe pharI pakavavuM; temAM jeThImadha ane caMdana-ratAMjaLInA kalka paNa sAthe mizra karI te badhuM kharAkhara pakavavuM; pravAhI maLI jatAM pakava thayelA te ghInA abhyaMga-mAlisa mATe prayAga karavA; tema ja bheAjana-khArAkamAM tathA pIvAmAM paNa vaidhe teneA prayAga karAvavA, jethI te ghI, visanA nAza kare che; tema ja e ghI vaDe pariSeka athavA si cana karavAthI paNa pittaja visapanA te nAza kare che. 58-60 pittaja visapanA nAza karanAra sicana yaSTImadhukatoyena kSIreNekSurasena vA / vaTAdivalka toyena zItena pariSecayet // 61 // jeThImadhanA kvAtha vaDe, dUdha vaDe athavA zelaDInA rasa vaDe athavA vaDanA zItaLa kulkanA kvAtha vaDe pittaja visarpanI upara si'cana karavuM. (tethI paNa pittaja visapa maTe che. ) 61 95. pittaja visapa upara pradeha praviokA vaTArInAM vona ladhRtena tu / tathA sahasraprautena zatadhautena vA punaH // 62 // sarpiSA pradihedenaM dAhe kSIrotthitena vA / athavA vaDa vagerenA kalka banAvI temAM ghI mizra karI tenAthI pralepa karavA; athavA hajAravAra TADhA pANIthI dhAyelA-sahasradhota ke seAvAra TADhA pANIthI dhAyela-zatapauta ghIthI pittaja visapa upara pralepa karavA; athavA dUdhamAMthI khAreAkhAra kADhelA mAkhaNu vaDe visapanA dAha upara lepa karavA; tethI paNa dAha zame che ane visa maTe che. 62 pittaja visa mAM karavAnuM rudhirasrAvaNa sApAye tu thayau visarvati ddarU avinaveddAnA jhaumilaghu nannAthaeN duSTa dhira yaMtra malAyanam / dhRtaH zrIAiM yeyone zItakevi ka // visamAM dAha, ratAza ane pAka paNa sAthe hoya ane seAjo atizaya phelAyA karatA hoya teA rAgInA dehane aMdarathI virecana ke vamana dvArA zuddha karIne jaLA mUkIne visapanuM bagaDelu leAhI mahAra kaDhAvI nAkhavuM; ema khagaDelA rudhiranuM parisrAvaNu karyo pachI vaidya, upara kahela 'kSIrI' vRdmAnA kahkAne ghIthI mizra karIne athavA upara kahela zItaLa drabyAnA kalkAne ghIthI mizra karI raktaprasAdana ke raktazuddhi karavI. 63,64 kaja visa`nI cikitsA AditaH zleSmavaisapeM vamanaM saMprakalpayet / laGghanaM vA'lpadoSANAM tataH kuryAdimAM kriyAm // 65 kaja visapamAM vaidye zarUAtamAM rAgIne vamana karAvavuM; athavA thADA doSavALA rAgIone laMghana paNa karAvavuM; te pachI nIce jaNAvAtI cikitsA zarU karavI. 65 vivaraNa : arthAt kaphaja visarpImAM doSa jo adhika hAya tA zarUAtamAM prathama vamana ja
Page #967
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa hitA'khilasthAna 926 karAvavuM joI e; paraMtu doSa jo eche hAya tA vamana karAvavAnI khAsa jarUra na jaNAya, teApaN ekAda laMdhana / avazya karAvavuM ja joI e ane te pachI nIce kahevAya che te cikitsA zarU karavI. 65 kaja visamAM ApavAneA DavAtha ane prakSepa mustAM pAThAM haridve dve kuSThaM tejovatIM vacAm / zArGgiSThAM triphalAM mUrvAmagni haimavatImapi // 66 // kAtiviSe caiva tathA kaTukarohiNIm / niSkArya pAyayedenaM piSTaistaizca pralepayet // 67 // mAtha, kALIpATa, eya haLadara haLadara tathA dAruhaLadara, kaTha, tejovatI-mAlakAMkaNI, vaja, zAli~SThA-pIluDInI eka jAta, triphalA-haraDe, baheDAM ane AmaLAM; mAravela, citraka, haimavatI, dhALI vajra, iMdrajava, ativiSa tathA kaDu-eTalAM dravyeAne samAna bhAge laI adhakacarAM karI nAkhI tene kvAtha karI kaphaja visapanA rAgIne te pAvA; ane te ja dravyeAne pIsI-lasATI nAkhIne tenA pralepa lagADavA. 66,67 | kaja visapane maTADanAra kvAtha ane pralepa 68 AragvadhaM somavalkaM kuTajAtiviSe ghanam / pATAM pUrvA sazaniSThAM chuM ca vidviSar tatkaSAyaM pibet kAle supipraistaizca lepayet / tenAsya pUH vhoTAni zodhdhA prazAtiAddaz garamALA, seAmavalka-kAyaphaLa ke karaMja, kuTaja-indrajava, ativiSa, mAtha, kALIpATa, mAravela, zAhigA pIluDInI eka jAta tathA kaTha eTalAMne khAMDI-phUTI adhakacarAM karI vaidya teoneA kvAtha karavA ane kaja visapanA rAgIne te pAvA; tema ja e ja draScAne pIsI tenA kaphaja visarpanI upara lepa lagADavA; tethI e kavisarpanI ceLa, kATha-zrAmaThAM ane sAjo paNa tarata maTe che. 68-69 wwwww vivaraNuM : ahIM mULamAM 'joni' pada mUkIne kA-dhAmaDAne rAga darzAvyA che; tenu lakSaNlR AvuM maLe che-asavamanovaLapittAztranivradaiH / ma'Ani sapUni rAnti vahUni 25 ooTaH sAnuvadhatu jo camilIyate ||'--marAkhara vamana thayuM na heya. tethA UMce Avela athavA prakApa pAmelA pitta, kapha tathA khArAkanA nigraha ke rAkavAthI zarIra para ceLavI ane ratAzadhI yukta dhaNAM mAMDalA-ya raDAM ke prAmamAM prakaTI nIkaLe che, te utkADa dhrAmAM ane te jo anuba dhana sahita hAya teA kADa nAmanA roga kahevAya che. 69 kavisarpanA jvaramAM pIvAne kavAtha taM vA'pyamRtAzuNThIparpaTeH sadurAlabhaiH / pibet kaSAyaM vaisapajvara pIDitaH // 70 // madhunA ka visanA javarathI pIDAyelA mANase gaLe, sUTha, pitta pApaDA ane dhamAse -eTalAM kavAtha banAvI tene gALIne TADhA thAya tyAre temAM madha nAkhIne pIve. 70 kaja visamAM karavAnu siMcana triphalozIra mustAni eraNDaM devadAru ca / niSkAthya pariSektavyo nimbapatrodakena vA // 71 triphalA-haraDe, baheDAM ane AmaLAM, uzIra vALe, mAtha, era'DamUla ane devadAra -eTalAne ukALIne tenA vaDe ke lIbaDAnA pAnanA kvAtha vaDe ka4 visarpanI upara ceApAsa siMcana karavuM. 71 kaphaja visa upara karavAnuM bIjI si'cana zitruvamurAoTAmALi sATharUpaiH zRtaM toyaM pradadyAt pariSecanam / voTseo vAgomUtraLathavA tiH // 7 // saragavAnI chAla, surasA-tulasI, AsphATa-AkaDA, kAlamAla-kALI tulasI, kaNika-tulasInA eka bheda ane ara DUseA-eTalAM auSadhadravyAne samAna bhAge laI adhakacarAM karI teneA kvAtha anAvI tenA vaDe ja visarpanI upara vaidya,
Page #968
--------------------------------------------------------------------------
________________ visapacikitsita-adhyAya 14 che 927 pariSecana athavA copAsa siMcana karavuM, azeLiyo ane devadAra-eTalAne barAbara athavA kheranA kavAthajaLathI kaphaja visa" | pIsI nAkhI tene karelA sarvottama pralepa, nI upara siMcana karavuM; athavA gomUtrathI athavA khAkharAnI bhasma tathA ekAMgakaphaja visarSanI upara siMcana karavuM te caMdanabeyane gomUtra sAthe mizra karI karelo kaphaja visarSamAM hitakArI thAya che. 72 | | lepa kaphaja visarpano nAza kare che. 76 kaphaja visarSane seja, ceLa ane pIDA | kaphaja visapa upara telamAlisa karI karavAnuM gharSaNa maTADanAra pAMca pradeha sakSAraM sArSapaM tailamathavA'pi sasaindhavam / gRhadhUmaM haridre dva mAlatIpallavAni ca! abhyaGgArthe prayoktavyaM tailaM kAraJjameva vaa| viDaGgaM dve haridre ca pipplystllnnddikaa(?)||73 kuSThasaindhavacUrNa vA tailAktasyAvagharSaNam // 77 // mustA'mRtA haridre dve pttolaarissttpllvaaH|| sarasavanA telamAM kSAra-javakhAra ke kuTajAtiviSe mustaM kuSThaM ceti prapeSayet // 74 // | siMdhava mizra karI kaphaja visarSamAM atyaMgaaagaardhuumN rajanI saindhavaM ca pralepanam / mAlisa mATe teno prayoga kare; athavA zlokArdhavihitA hyete yogAH svlpghRtaayutaaH| karaMjanA telane ja mAlisa mATe prayoga pradehArthe prayoktavyAH shophknndduurujaaphaaH||74|| kare; athavA kaphaja visa5nA rogIne gharanA dhumADAnI dhUsa, beya haLadara talanA telathI mAlisa karI kaThanuM tathA ane mAlatInAM kUNAM pAna eTalAMne siMdhavanuM cUrNa tenA zarIra para ghasavuM. 77 pahelo pradeha; athavA vAvaDiMga, beya haLadara, kaphaja visa"nI caLa vagerene maTADanAra pIpara tathA talalaMDikA-eTalAMno bIjo svajikAdi tailamAlisa prade; motha, gaLe, beya haLadara, paravaLa svajikAtiviSe mustaM tvagelelvArthaluvatsakaiH / tathA lIMbaDAnAM pAna eTalAMne trIjo; zatAbAgarukuSThaizca piSTaistailaM vipAcayet / tema ja kuTaja-iMdrajava, ativiSa, motha tadasyAbhyaJjane yojyaM kaNDU koThArunAzanam // 78 ane kaTha eTalAMne cothe; ane gharanA sAjIkhAra, ativiSa, motha, taja, dhumADAnI dhUsa, haLadara tathA seMdhava-eTalAMne elacI, elavAluka-caNakabAba athavA pAMcama pradeha; ema ahIM pratyeka ardhA ledhara, iMdrajava, suvA, agara ane kaThazlokamAM kahelA A pradehayogo, thoDA eTalAMne samAna bhAge laI, pIsI kalka ghIthI yukta karI lepa mATe prayoga karavA banAvIne tenI sAthe talanuM tela pakavavuM; cogya che; kema ke A pAMcamAMthI koIpaNa pachI tene mAlisa mATe prayoga kare; e eka pradehaga athavA lepano prayoga kapha talayoga, kaphaja visarSanI cULane, prAmaThAMne ja sojAne, regana tathA vedanAne nAza tathA akSata-traNane nAza kare che. 78 kare che. 73-75 kaphaja visarpa uparanuM vRtamAlisa ane kaphaja visapane maTADanAra be prale telamAlisa saptaparNa sakhadiraM mustamAragvadhatvacam / zimUlamahinAM ca piSTavA sarpivipAcayet / kuraNTakaM devadAru pralepanamanuttamam / | tenAsyAbhyaJjayegAtraM kuSThatailena vA punH||79|| paTTImama zailA jevo jomUtrasaMyutara II | saragavAnuM mULa tathA ahiMsA-kaMTaka saptaparNa-sAtapUDa, khera, nAgaramotha, pAlIne pIsI nAkhI kakarUpa banAvI tenI garamALAnI chAla, kuraMTaka-pILo kAMTA- | sAthe ghI pakavavuM; pachI te ghIthI zarIra para
Page #969
--------------------------------------------------------------------------
________________ 928 kAzyapa saMhitA-khilasthAna mAlisa karavuM; athavA kaThanuM tela pakavI -DAMgara, cokhA, maga, masUra tathA hareNutenAthI kaphaja visarSa yukta zarIra upara vaTANuM khorAka mATe ApavA joIe ane mAlisa karavuM. (tethI kaphaja visarSa mAMsAhArI regIne jAMgala pazupakSIonAM maTe che.) 79 mAMsa apAya to te paNa hitakArI thAya che. kaphaja visarSanI AkharI cikitsA vivaraNa: carake cikitsAsthAnanA 21 mA adhyAyamAM kahyuM che ke visapa-ratavAnA rogamAM etena vidhinA vyAdhiryadi nvopshaamyti|| vidAhI annapAna, viruddha bhajana, divasanI nidra, kaNDUmadbhiH sadAhaizca maNDalairvidahedapi // 80 // kedha, kasarata ke zArIra parizrama sUryane tApa, tato virecanaM dadyAdraktaM cAsyAvasecayet / / agninuM sevana ane atizaya vadhu pramANamAM vAyu vinihate duSTarakte kuryAdraktaprasAdanam / sevAya te hitakArI nathI- apAya che 83 saghRtaitriphalAkalkairmadhukodumbarAnvitaiH // 81 // masUrikA-LI-zILI-mAtA vagere upara jaNAvela vidhi ke cikitsAthI rogamAM paNa visarpanI cikitsA kaphaja vyAdhi-visarpa, je na ja maTe ane karI zakAya dAha tathA cULathI yukta maMDalo ke cakaraDAM ghaNA voTA kyAM vAmAM tathA ghA zarIra para prakaTa karI e roga, ati saMpittarothA vaivakuvmeta | 84 | zaya je dAha paNa upajAve, te chevaTe phelAo sahita masUrikA-oLI vagere virecana ApavuM ane e rogInA bagaDelA mAM. visphoTakamAM, kakyA rogamAM, khasanA dhiranuM avasecana- sAvaNa paNa karAvavuM; rogamAM ane jemAM pitta maLyuM hoya evA ema te duSTa rakta, bahAra kADhI nAkhyA ! raktadaSanA rogomAM paNa visarSanA jevI ja pachI ghIthI yukta triphaLAnA kalaMkomAM jeThImadha | | cikitsA karavI joIe 84 tathA uMbarAne kaka mizra karI te dvArA lohInuM prasAdana-svacchapaNuM paNa karavuM 80,81 iti ha smAha bhagavAn kshypH|| 85 // ema bhagavAna kazyape ja kharekhara visarSanI cikitsAne upasaMhAra kahyuM hatuM. 85 iti vAtAdijAnAM te vaisarpANAM cikitsitam / 1 vivaraNa : jemAM pittadoSa, raktarudhiranI sAthe samAsavyAsayogaizca pRthaktvena ca kIrtitam / maLI cAmaDIne dUpita karIne zarIra para masuranA etadeva ca saMsRSTaM saMsRSTeSu prayojayet // 82 // jevI phollIo utpanna kare che, te rogane masae pramANe vAtaja Adi eka eka rikA-oLI athavA baLIA-zILI ane achadoSathI utpanna thatA traNa visarponI cikitsA baDA vagere nAme judA judA rUpamAM utpanna kare TUMkamAM tathA vistArathI yukta evA prayogo che; tema ja e pittadoSa jyAre praka5 pAme ke dvArA alaga alaga tamane kahI e ja vikata bane che, tyAre bAhu-bhujAo para paDakhAMcikitsAna saMsRSTa-mizra dethI utpanna omAM, khabhA para ane bagalamAM kALA raMganI thayelA visarSomAM mizra karI prayoga karavo kelIone utpanna kare che; te rogane kahyA joIe. 82 kahe che. 85 visarSamAM pacce iti zrI kAzyapa saMhitAmAM khilasthAna vize "sarSayvaannN zAlayo mudgA masUrAH shrennvH| cikitsA" e nAme adhyAya 14 samApta bhojanArthe purANAH syurjAGgalAzca mRgdvijaaH||83 visarSamAM javane kherAka, jUnA zAli
Page #970
--------------------------------------------------------------------------
________________ caDhala cikitsita-adhyAya 15 mA cama`dala cikitsitaH adhyAya 15 mA athAtazvarmadalacikitsitaM nAmAdhyAyaM vyaavyAyAmaH || OM | iti ha smAha bhagavAn kazyapaH // 2 // have ahIMthI ' cama dala' nAmanA rAganI cikitsA kahevAnI ame zarUAta karI. e chIe, ema bhagavAna kazyape ja ara kahyuM hatuM. 1,2 khare vivaraNa : ahIM jaNAvela 'cadala ' rAga, e cAmaDIneA rAga che; AyurvedamAM A rAgane kSudrakui rAgamAM gaNyA che. mAdhavinadAnamAM kahyuM che ke A regamAM cAmaDInA raMga lAla thaI jAya che, zULa tathA ceLa paNa sAthe hoya evA phollA thAya che; kAIpaNa vastune adhika spa--A rAgamAM sahana thaI zakatA nathI. A saMbaMdhe suzrute nidAnasthAnanA 5 mA adhyAyamAM A lakSaNa paNa kahela che ke-' hyuma~na sustaleSu taccarmadalaM vadanti - kSudrakuSTharoganA kAraNe hAtha-paganA taLiyAmAM khaNuja, pIDA, dAha ane cASa thAya che, te kADhane vaidyo, cA~dala ' nAmane kSudrakADharAga kahe che. 1,2 rAganuM vadhu A jUthyayanauSaropA 929 eka samaye RSiemAM zreSTha bhagavAna kazyapa RSionA samudAyathI vI...TAIne khirAjyA hatA ane te veLA peAtAnA brAhmatejathI atizaya dIpI rahyA hatA, te veLA bhRguvaMzanA temanA mukhya ziSya vRddhajIvake temane vaMdana karI, A prazno phA. 59 ~ pUchyA hatA-he bhagavan! 'ca dala' nAmanA je vyAdhi thAya che te kayA prakAranA che? te jyAre mANusanA zarIramAM phelAya che, tyAre agnithI jANe dAjhayo hoya te pramANe mANasane dAha thAya che; e rAga atizaya pIDA karanAra hoIne khALakAnA a'gA para thAya che; ane jee hajI dUdha ja pItAM heAya evAM nAnAM dhAvaNAM khaLakAne te rAga vadhu kema thAya che ? vaLI jee dUdha sAthe annanA khArAka khAtA hoya tene e rAga kema thAya che? ane je kevaLa dhAnya ja khAtA hoya tevA meATI u'maravALA leAkAne e ca`dala rAga kema thatA nathI? e rAga thavAmAM hetu kA hAya che? e rAganuM svarUpa kayu. hoya che? keTalA prakAranA te rAga thAya che? e rAganAM lakSaNA kayAM hoya che? e rAgamAM upadravarUpa kayA rAgA thAya che? e badhu... vizeSe karI spaSTa kahevAne Apa ceAgya che. 3 bhagavAna kazyapanA pratyuttarA cala kuSTaroga aMge vRddhajIvakanA praznA atha khalu bhagavantamRSigaNaparivRtaM brAhmyA zriyA dedIpyamAnamRSizreSThaM kazyapamabhivAdya papraccha atha bhagavAnabravIdvatsa ! zrUyatAmiha khalu kSIrapANAM kumArANAM stanyadoSeNa kSIrAnnAdAnAM stanyadoSeNAhAradoSeNa ca, sukumArANAmasthiradhAtUnAM bAlAnAM garbhazayyocitamRduzarIrANAM bhArgavaH- bhagavan ! ka eSa carmadalo nAma vyAdhi- vastrAGkAdhAraNoSNAnilAtapasvedopanAha svamalamUtravisarpamANo'gnidagdhopamarUpo'tyAbAdhakaro bAlA- purISasaMsparzAzaucapANipIDanA'tIvodvartanakulapravRttyAdibhirupAyairmukhagalahastapAda vRssnnaantrcadranthiyu cospadyate // 4 // nAmaGgeSUpapadyate ? kathaM cotpadyate kSIrapANAM kumaarALAM? kSIrAjJAvAnAM tu(2 ) ? nacADasAya: sthAnAm ? atra ko hetuH ? kimAtmakaH ? Rtividha: ? jJAni cAsya kSaLani ? upadrAzca me? tyenuM vyAghyAtumahelIti // rU II te sAMbhaLyA pachI bhagavAna kazyape Ama kahyuM hatuM ke he vatsa! e ca`dala roga viSe tame sAMbhAH je khALakA dUdha pItAM hAya ke dhAvaNa dhAvatAM hAya teene e dhAvaNunA doSathI 'cama dala ' rAga thAya che; tema ja je bALakA dhAvaNa dhAvatAM hoya ke dUdha pItAM hoya ane sAthe anAjane khArAka paNa khAtAM hoya tevAM bALakAne je ca`dala rAga utpanna thAya che, temAM |
Page #971
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa hitA-khilasthAna 930 paNa teo je dhAvaNa dhAvatAM heAya ke dUdha pItAM hAya ane je dhAnyanA khArAka khAtAM hoya te dhAvaNaneA, dUdhanA tathA AhAranA paNu doSa kAraNa tarIke hAya che; tema ja je khALake atizaya sukumAra hAya, jeenI dhAtuo asthira hAya ane jemanAM zarIra garbhazayyAne cAgya hAI khUba kAmaLa hoya, tene khUba vastramAM dhAraNa karAtAM hoya ke je kheALAmAM paNa khUba dhAraNa karAtAM hoya tenA mela vagerenA sparza thavAthI athavA garama vAyunA, sUnA tApanA, sveda-parasevAnA, upanAha ke pATIsanA, peAtAnA melanA, vInA ke mUtranA saspa thayeA hAya athavA apavitra hAtha vaDe dukhAvavAmAM Ave ke ghaNA ukhaTaNathI zarIrane vadhu cALavAmAM Ave ke tevI kAI kulAcAranI pravRtti Adi upAyeA karAya, te kAraNe e bALakanA mukha para, gaLAmAM, hAtha para, paga upara athavA vRSaNanA AMtaramAM, keDamAM ke aMgAnA sAMdhAomAM paNa A 'cama dala'rAga utpanna thAya che. 4 | meTAM mANasAne cadala roga na thavAnAM kAraNeA na cAnnAdavayaHsthAnAmiti kiM kAraNaM ? sthira kaThina saMhatatvagasthidhAtUnAM tathA nityssyaayAmoSitAtrALAM maheza sahatAM na mavacceva sthASitik je mANaseA kevaLa dhAnyarUpa khArAka ja khAtA hAya ane mATI uMmaranA thaI cUkyA hAya tene A cadala rAga na thAya temAM kAraNa zuM che ? ke teonAM zarIra sthira, kaThina, saMhata-ekIsAthe gaMThAyela ane sthira tathA kaThina cAmaDI, hADakAM tathA dhAtuothI majabUta banI gayAM hoya; tema ja kAyamI zArIraparizramanA kAraNe jeenAM gAtrA puSTa banI gayela hAya tene A cama dala rAga thatA nathI. 5 ca`dala roganA cAra prakAro ane vyAkhyA vAyubhUyiSThatvAdvAyvAtmakamevodAharanti / carmamiti dharmAvavALAt / sacaturvidho-- vAti, naittizA, mida, sAnnipAti kRti e ca`dala rAgamAM vAyunI khUkha ja adhikatA hoya che, tethI e rAgane vaidyA vAyupradhAna ja kahe che; ane zarIranI ' dharma kRti '-cAmaDIne te rAga vikherI nAkhe che-cIrI kADhe che, te kAraNe e rAgane vaidyA- dharma' e nAme kahe che; ane tene vaidyo vAtika, pattika, laiSmika tathA sAMnipAtika ema cAra prakAranA kahe che. 6 vAtika caDhela roganI nidAnapUrvakanI saprApti tatra yA bAlasya mAtA vA dhAtrI vA rUkSasamudAcArAhArodAvartanopavasanazIlA tathA'ticaGkramaNaSyAyAmaklezAnatyarthamupasevate, tasyA vAyuH prakupitaH stanyaM dUSayati / tasya lkssnnm3 kSitaM jIvate vivighate chatrAyate thAvAvamAthuM, plena tiruvAyuM vie ceti / tata pibato jantorimAni rUpANi bhavanti - sakaNDU - sphuTitaparuSazyAvAvabhAsAnya maNDalAni piplutaM tanuM vivarNamatisAryate; pravepakamukhazoSaromaharSAnvitazca vAtacarmadalaH // 7 // bALakanI je mAtA athavA je strI tene dhavarAvatI hoya te rUkSa AcAra, AhAra, upavAsa karavAnA svabhAvavALI hAya; tema ja vadhu paDatuM cAlavuM, vadhu zArIrazrama tathA phlezane jo vadhu pramANamAM seve ke AcaryoM kare teA e strInA vAyu prakupita thaIne tenA dhAvaNane dUSita kare che; ema te dhAvaNu, jo dUSita thayuM hoya te tenAM A lakSaNlRA jaNAya che; jema ke pANImAM te dhAvaNune jo nAkhyuM hAya tA DUbI na jAya, paNa pANInI upara tare che; chinnabhinna thaI ne truTaka thaI jAya che; chatranA jevuM AcaraNa kare che; kALAzayukta pILI
Page #972
--------------------------------------------------------------------------
________________ amadala cikitsita-adhyAya 15 me 31 jhAMIvALuM banI jAya che; rasamAM kaDavuM tyAre dhAvaNane vahetI zirAo dvArA cheka ane tUrAzavALuM thaI jAya che; ane | dhAvaNamAM pahoMcI jaIne te dhAvaNane e besvAda banI jAya che, evA lakSaNavALuM | pitta praSita kare che; ema dUSita thayela te bagaDeluM dhAvaNa, je bALaka dhAve che, dhAvaNanAM A lakSaNe thAya che; jema ke e tenAmAM paNa A lakSaNe prakaTa thaI jAya. bagaDelA dhAvaNane jyAre pANImAM nAkhavAmAM che-tenA zarIra para cULathI yukta, phUTelAM, Ave che tyAre temAM lIlI, rAtI ane kaThera ane kALAzayukata pILI jhAMIvALA | kALI jhAMI prakaTe che ane rasathI te dhAvaNa maMDalo ke cakaraDAM prakaTa thAya che; atizaya tIkhuM, khATuM, khAruM tathA kaDavuM jaNAya che kharAba ane raMgaberaMgI ke phIkAzavALA | ane sparza karatAM e dhAvaNa garama jaNAya ghaNA jhADA thAya che, zarIramAM khUba kaMpArI, | che; evAM te bagaDelA dhAvaNane je bALaka moDhAnuM sukAvuM ane ruvAMTAM khaDAM thavA dhAvatuM hoya temAM paNa lakSaNe AvAM jaNAya mAMDe, evAM te mizra lakSaNovALe vAtika | che-tenA zarIra para rAtI ane lIlI jhAMI carmadala" roga kahevAya che. 7 vALA ane kALAzayukta pILI jhAMIthI pittaja carmadala reganAM lakSaNe | yukta sUkI kAMtivALAM, garama tathA kahI kalA 3 dhAtrI parvatApawAsTaDhavaUT- | gayelA doSathI vyApta evAM maMDalo athavA duvidhAtharavivaza (tA)nupaseva | cakaraDAM utpanna thAya che; e cakaraDAM phelAtA: pitta prakupita vAyunA visiSyamA vAnA svabhAvavALAM, cAmaDI tathA mAMsane tanyavAmi vivAmi nutya ta tUpathatiA | cIrI nAkhanArAM, atizaya abhinna athavA ta kSanika prakSitaM tirAAlitA- | cirAyelAM ane kamaLanI pAMkhaDI jevA mAe mavatha lena dva8ThavAti, prakAzavALAM temaja agnithI jANe dAjhela nourttA tana ujavato nannomiAni | hoya evA dekhAvanAM hoya che. e uparAMta e paLa matta-nonasTAvamAAni thAva- | bALakane atisAra eTale ke vadhu pramANamAM vattAmAni zuchavIzuurrni thitaro-| jhADA thavA mAMDe che ane te bALakanI pUrNAni maNDalAnyutpadyante'sya visapINi tvaGmAM gudA hariyALA tathA pILA raMganA pAkathI sadAraNAni prabhinnAni padmapatraprakAzAnyagnidagdho yukta thAya che tema ja e bALakane pamAni bhavanti / ato'tisAryate haritapItaguda- vAraMvAra dAha, moDhAne zoSa-sukAvuM tathA pAkakaramabhIkSNaM, dAhamukhazoSacchardiyamAMzca(pIta) UlaTI thayA kare che ane tenuM moTuM pILA vadanAnvitazca pittacarmadalaH // 8 raMgathI yukta thaI jAya che; evAM lakSaNovALe - jyAre dhAtrI ke bALakane dhavaDAvatI] te pittaja carmadala roga kahevAya che. 8 dhAvamAtA krodha ane saMtApathI yukta thaI | vivaraNa : pittanA deSathI je dhAva mAtAnuM hoya athavA garama, khATA, khArA, tIkhA, | dhAvaNa bagaDayuM hoya tenAM lakSaNe, "garatnAkara" dAjhelA ke ardha parva kAcA padArthone sevyA | graMthamAM Ama jaNAvyAM che- strastravaLa vItarAtrikaratI hoya ane uparAuparI khAdhA karavAne | mata visaritam"--je dhAtrInuM dhAvaNu, pittanA svabhAva dharAvatI hoya athavA paravaza hAIne | kAraNe bagaDayuM hoya te svAdamAM tIkhuM, khATuM tevAM apa sevyA karatI hoya, te dhAtrInuM | tathA khAruM banI jAya che ane pILA raMganI pitta atizaya prakopa pAmI vikArayukta | rekhAthI yukta hoya che, tethI ja e dhAvaNane thAya che; ane te pitta vAyu dvArA jyAre | bagaDelA pittanA nAme oLakhavAmAM Ave che. vizeSe karI capAsa pheMkAvA mAMDe che, te evuM vikRta athavA pittadUSita dhAvaNane dhAvatAM
Page #973
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa hitA-khilasthAna snehayukta ane ghATAM cakatAM prakaTI UThe che; para`tu e ma`DalA ke cakaraDAM dhALI jhAMIvALAM, kaphaja ca`dalanAM lakSaNA ane puSkaLa pramANamAM hAya che, chatAM ati atha yA dhAtrI suryaruvaLamayumindri- zaya vedanAne karatAM nathI; tema ja e cakaraDAM divAsvapnAlasyAhitAni cAtyarthamupasevate tasyAH nI cApAsa sarasava jeTalA pramANanI ane prakupitaH zleSmA vAyunA samudIryamANaH stanya- lAMbA kALe pAkatI phAllIe chavAI gayelI misUti / tasya kSaLa--maNe niSIkSyadha hoya che; e phAlrIe paNa ceLathI yukta hoya stAdravaLa jJAnuM nethatuM sparIne zItapicchiruM che ane temAM jANe sAcA bheAMkAtI hoya rasena madhumiti / tat vidyutonansominika tevI vedanA paNa thAya che; evI phellIo pALi manti-jJIiimazilAnTremenuje thI chavAyelAM cakaraDAMo vaDe te carmAMdalanA zvetAmairthaduminorthavedanA: sarvapAtrImirAgInuM zarIra chavAI jAya che, te pachI viTAmivitaeNzcimi sapUto dyuta- e rAgIne pratizyAya-saLekhama, rocaka, vIvo, tato'sya pratizyAyonA gau- zarIranu` bhArepaNuM, udharasa tathA tenI sAthe AlavALA spadyante, thatutuM vicchinuM vAstu cakaraDAMnu pAkavuM paNa utpanna thAya che; tema ja thaddhAMtaNAyaMte, niti, rahemALa iti, e rAgIne lagabhaga picchAMthI yukta-cIkaNA tantrAmimRta: zvetatAvoghra mavatIti RzmA ane ekI sAthe badhAyalA ke ekadhArA carmadrahaH // 2 // 932 bALakane ya*dala' nAmanA pittaja-kSudrakuSTarAga utpanna thAya che. 8 have je dhAtrI ke dhAvamAtA pacavAmAM jhADA thavA mAMDe che; mADhethI avAja karyo kare che; UlaTI dvArA kane kADhe che; vaLI bhAre, khATA, khArA, madhura ane abhiSyanti zarIramAM bheja upajAve evA padArthonuM vadhu sevana kare che; tema ja divasanI nidrA, ALasa tathA ahitakara padArtho atyaMta sevyA kare che, te strInA kapha prakApa pAmI vikRta thaI ne vAyu sAthe maLe che ane sArI rIte preraNA pAmI. UMce jaIne e dhAtrInuM dhAvaNu atizaya kRSita kare che; ema te dhAvaNa dUSita thaI bagaDayuM te kaphaja cadalanA rAgI nidrAnA jevA ghenathI yukta ' tandrA ' nAmanA rogathI pIDAya che; tenuM tALavu' ane eya hADa dheALA 2'ganA thaI jAya che; evAM te te lakSaNeAthI yukta e ca`dalane rAga, kaphanA prakeApathI utpanna thayelA gaNAya che. 9 tridrASaja sAMnipAtika cakralanAM lakSaNA yadA tu tridoSasaMsRSTaM kSIramanupivati tdaakasyA, ma-hAni prAdumaMnti mULarAva hAya tenAM lakSaNA A pramANe spaSTa jaNAya. mAni dhanudAdAniyA trimimuLani tAni kSipravAzani vindhInyavIrvAnivRti kuLavijJAvIni ceti / te salavananAjJA ninaniza jjena rovRitti stanuM nAminaskRti, nAmanaLavaLa vamAsuM cAtijJAyate| sosALa: sannipAtAmati // 20 // che-e khagaDelA dhAvaNane jo pANImAM nAkhyuM hoya te ekadama nIce besI jAya-DUbI jAya che; rUpamAM ke dekhAvamAM ghaTTa thayuM hAya che; snehanA kAraNe paNa te ghATu' thayuM hoya che; sparza karatAM e zItaLa ane cIkAzayukta jaNAya che ane rasa vaDe ke svAdamAM te madhura thaI jAya che; evuM te vikRta-khagaDeluM dhAvaNuM, je khALaka dhAve che, temAM A lakSaNA prakaTa thAya che-- te khALakanA zarIra para zItaLa, bhejavALAM | je kALe dhAvaNuM khALaka traNe doSathI mizra eTale ke vikRta thayelA traNe doSanA saMkha'dhathI vikRta thayeluM dhAvaNa dhAve che, tyAre paNa te bALakanA zarIra para kALI tathA rAtI AMIvALAM cakaraDAM prakaTI nIkaLe che; athavA
Page #974
--------------------------------------------------------------------------
________________ carmala cikitsita-adhyAya 25 33 te carakaDAM dAjhelA goLanA jevAM prakAzavALAM | je camadala roga asAdhya hoya tenI athavA tevA goLanA jevA raMgavALAM thAya | cikitsA na karavI; paraMtu je carmadala rega che; e cakaraDAMomAM traNe guNo ke deze | sAdhya hoya tene te vaidya cikitsA dvArA ekIsAthe rahelA hoya che; tema ja e avazya maTADe; je carmadala rogane vaidya carakaDAM jaladI pAkI jAya evAM hoya che; | ThaMdvaja eTale ke be doSonA mizraNathI koI paNa gaMdhathI rahita athavA kharAba | utpanna thayela dekhe ane vadhumAM te dhvaja gaMdhathI yukta hoya che, tema ja cirAI gayelAM | carmadalamAM je pAka thayela dekhe, to tenuM hAIne muDadAMnA jevA dugadhI sAvane savyA | te rUpa athavA lakSaNa jANIne tenI sArI karatAM hoya che; evAM cakaraDAMthI te regI| rIte kriyA athavA cikitsA karavI; kAraNa nuM zarIra copAsa vyApta banI jAya che; | ke A carmadala roganI vAraMvAra cikitsA tethI e rogI bALaka cIro pADe che ane | karAya che, te paNa te ekadama zAMtine niraMtara kaSTathI kAyama raDyA kare che, dhAvaNa | pAmato nathI; (evo te haThIlo che;) e dhAvavuM tene gamatuM nathI; te uparAMta e ja kAraNe A carmadala rogane "utpAtaroga" rogavALA te bALakane kALA ane aruNanA | kahevAmAM Ave che ane te roga keI paNa jevA rAtA raMganA jhADA ghaNA ja thavA mAMDe | prakAre vizvAsa karavA yogya hoto nathI; che; jethI e sAMnipAtika carmadalano rogI tethI te carmadala roganI sArI rIte cikitsA te bALaka athavA teno e roga asAdhya | karavI joIe; tethI have tenI cikitsA bane che. 10 kahIza. 12-14 A upadravothI yukta sAMnipAtika carma | vAtika carmadalanI cikitsA dalanA regInI cikitsA na karavI | tatravitava dhAtrI sthaavo paDyAM chaditRSNAjvarAdhmAnazvayathuhikkAzvAsakhara- nIlikAcUrNayutaM sapiH pAyayet, trivRccUrNaghRtaM bhedopadravAnvitazca pratyAkhyeyaH // 11 // vaa| tataH saMsagepipAditAlaghusnigdhai!SairdADima je bALakane trideSaja sAMnipAtika dhivakuMtaimomiksayAjivAtInAnaparA carmadala roga thayo hoya ane tenI sAthe | zALAmAmaithunaM 2 nAnuttA vivAdheiUlaTI, vadhu paDatI taraza, javara, Apharo, | raNDabRhatIgokSurakapunarnavApRzniparNya iti kssaaysejA, heDakI, zvAsa tathA svarabheda-eTalA | mana thAya tanyazodhanAtha, dipamUchavAya upadro je jaNAtA hoya te e carmadalanA | vA | sAkSI purve nAIiAMta je tanA rogI bALakanI cikitsA karavAnI vize nA | pa, tathASHNSOThatI TAkSiApADI devI joIe. 11 | yataH pradehaH zatAhAmadhakAjagandhAkAzmaryabahatI. bhavanti cAtra zlokAH kaNTakArikAbalApIluguDUcIkalko vA bhadramu stAtva(ga)garukalko vA purANasarpistilakalko A saMbadhe ahIyAM ke maLe che- | tiA kahaggTgTAparinithi patinopkrmedsaadhyN tu sAdhyaM yatnena sAdhayet / / SekaH, payasA vA sukhoSNena ceti / devadAruyat pazyed dvandvajaM rUpaM pAkaM vA rUpato'dhikam // 12 rAstAbahiNamajjeti tailaM vipakkamabhyaJjanIyaM bilvatasya tasya viditvA tu kriyAM samyak prayojayet / devadArucUtamuktiphalavipakvaM vA dvibalAbilvayenopakramyamANo'pi zAnti naiti punaH punH||13|| mUlasuradAmripezikAvipakkaM veti vAtacarmadalatenaivotpAtarogo'ya na vizvAsyaH kthnycn| cikitsitamuktam // 15 // tati thago yathAvarikritikAtaHI4 temAM prathama ja dhAtrI eTale ke bALaka
Page #975
--------------------------------------------------------------------------
________________ 934. kAzyapa saMhitA-khilasthAna ne dhavarAvanArI dhAvane saneha vaDe mAlisathI | carmadala upara mAlisa karavuM; e pramANe ahIM yukta karavI; tema ja bAphathI paNa yukta karavI; vAtaja carmadala roganI cikitsA kahI che. 15 te pachI te dhAtrIne gaLInA cUrNathI yukta ghI pAvuM | pittaja camadalanI cikitsA joIe; athavA narotaranA cUrNane ghIthI yukta | mA vidyAma tathA-dhAtrI snehAkarI caTADavuM te pachI e dhAtrIne yogya bhojana | papannAM vamavizvanopamena, nidrAkamathI yukta karavI eTale ke halakuM bhajana | pipUchIzana vAna giuDhavANu vI yUSanI sAthe jamADavuM athavA dADamanA ronirdArtha, mRtyu sAmamitradANA tathA siMghavathI yukta karelA yUSa sAthe RddhAmadhaMthona vA tamAravadha18HakomaLa bhAta e dhAtrIe jama; uparAMta pAsiMguna vA kSati yathAvaruM vIpha vAyurahita pradezamAM te dhAtrIe zayana, Asana saMta lAvavA vRtAkRtavidhAna vA karavA tatpara rahevuM. vaLI te dhAtrIe vadhu rimaryamapurAjItapasya kRti kI zArIrazrama na kare; ajIrNa-apaco na khurazIta rAmapuSTiNitaM pAcaM vAta thavA devo ane mithunakarma na sevavuM; vaLI | stanyazodhanArtha, thAkAravAmRtAmadhUmRddhate dhAtrInA dhAvaNanI zuddhi thAya te mATe | #AnAM vAthe nAyutaM aiti | guoutIvavadhe vidArIgaMdhA, eraMDamuLa, mATI bhArI. | sAvaraNIvana tanAva, madhurAkSagaNI, gokharu, sAToDI ane prazcipaNI- | avanaraNAnatu yutara prave, yamapunAno samera-eTalAMno kavAtha karI pAvaH | vanara vA, madhuvanamadramuktAmasiEathavA laghu-bRhat-beya paMcamUla ke dazamUla | rasAJjanakalkovA, rsaanyjnsaarivaamdhukcndnono kavAtha karI te dhAtrIne pAve; tema ja rAstra, zIrakalko vA, kkubhodumbraashvtthvttnlmuulsugaMdhA-prukkA ke kALIjIrI tathA gaMdha | zAlUkavajulakalko vA ghRtayutaH, bizamRNAla padmakamaJjiSThApadmarasAJjanakalko veti / mdhuknAkulIne lepa beya stana para kare; athavA | ajagaMdhA, avaguja-marAjI ke bAvacI | mdhuprnniiveddvetsshtaavriinlmuulkdliikushkaamoTI bharIMgaNI eTalAMne lepa; athavA suvA, zapadmotpalekSuvidArIvaTodumbaratvagjambUkumbhIkA jeThImadha, ajagaMdhA, gAMbhArIphala, moTI madhurA cetyetAni jalADhake paktvA caturbhAgA vazeSe ghRtaprasthaM pAcayet kaSAyadviguNakSIreNa rIMgaNI, balA-khapATa, pIluM ane gaLAne sagarbhaH syaanmnyjisstthaavituurnnkpysyaadhaatkyushiirkalaka; athavA nAgaramotha, taja tathA agurune cndnkssiirkaakoliiprpaunnddriikkssiirshuklaataaliiskaka; athavA jUnuM ghI tathA talano kalka; mRdvIketi supiSTaM vidhyAdetena siddhenAbhyajya carmadala upara lagADa; athavA moTI tto'vcuurnnyellodhrmdhukdaaruhridraamlkiitvkpsopArI, khAkharo, pAMDala tathA rAsnAnA | tracUrNenatenetyevam , asmaajjvrdaahraagpaakvnnaakavAthanuM siMcana; athavA sahevAya tevA | jozaLaknIti pittavarmavijhilitagarama dUdhanuM siMcana carmadala upara karavuM muttamam II ddA athavA devadAra, rAsnA, morapakSInI majA have ahIMthI pittaja carmadala raMganI eTalAMnA kalkathI pakavelA telanuM athavA cikitsA ame kahIe chIe, te A pramANe bivaphala, devadAra, AMbAnAM pAna ane che-prathama to dhAtrI-dhAvamAtAne nehathI lavalIphalanA kakathI pakavelA telathI athavA snigdha karavI ane te pachI vamana tathA beya balA-khapATa, bIlInAM mULa, devadAra tathA | virecanarUpa cikitsA vaDe cikitsA karavI AMbAnI geTalI eTalAMthI pakavelA telathI | jema ke lIMbaDAne kavAtha ane pIparane
Page #976
--------------------------------------------------------------------------
________________ cama`dala cikitsita-adhyAya 15 me 935 AAAA | kalka mizra karI te pAIne athavA pIpara tathA lavaNu mizra karI te pAIne doSone dUra karavA mATe dhAtrIne vamana karAvavuM; tema ja drAkSa, zelaDIneA rasa ane haraDenuM cUNu mizra karI te pAIne athavA drAkSa tathA AmaLAMnuM cUrNa mizra karI, te pAIne athavA garamALAnAM phaLanI majjA-garbhanA kvAtha banAvI temAM dUdha mizra karI te pAI ne dhAtrIne virecana karAvavuM; ema zarIrakhaLa joI ne dhAtrInI vamana-virecanarUpa cikitsA karavI. te pachI yavAg-rAma pAI ne athavA kRtayUSa banAvI tenAthI e dhAtrIne saMsa athavA leAjanakramanu` sevana karAvavuM; tema ja e dhAtrInA ca dalane maTADavA mATe kAzmaya -gAMbhArIphala, jeThImadha, phAlasAM tathA zItapAsyakhapATanAM phUla-eTalAMnA kvAtha banAvI te dhAtrInuM dhAvaNa zuddha karavA te kvAtha zItaLa thAya tyAre temAM madha ane sAkara nAkhI tene pAvA; tema ja kSIrakAkAlI, / sArivA-upalasarI, gaLA, mahuDA tathA drAkSanA kvAtha paNa sAkara sAthe (dhAvaNunI zuddhi mATe ) pAvA joIe. vaLI prapauDarIka-pu DerI, upalasarI, uzIra-vALA ane caMdananA kalka athavA jeThImadha, kSIravidArI, caMdana, rasAMjana tathA nAgakesara ke kamaLanA kesarAnA banAvela lepa athavA jeThImadha, ane caMdananA kalka; athavA jeThImadha, ca'na, nAgaramAtha, majITha tathA rasAMjana- | rasavaMtInA kalka; athavA rasavaMtI, upalasarI, jeThImadha, ca'dana tathA uzIra-vALAnA kalka stana para lagADavA; athavA ana-AseAM darAnI chAla, uMbarAnI chAla, pIpaLAnI chAla, vaDanI chAla, naDa ghAsanAM mULiyAM, zAlUkakamaLaka ane netaranA kalka ghI meLavI stana upara lagADavA; tema ja kamaLanA | | majIThe, lAlakamaLa tathA rasAMjana-rasava'tInA kalka stana para lagADavA; athavA jeThImadha, pANImAM thatuM jeThImadha ke gaLA vaDe, gIlAcaMdana, netara, zatAvarI, naDaghAsakharUnAM mULiyAM, keLanA garbha, da-ghAsa, kAsaDA, lAla kamaLa, nIlakamaLa, zelaDI, kSIravidArI, vaDanI TIziyA, uMkharAnI chAla, jAbUnI chAla, ku.bhIkA-jalapaNI - zevALa tathA madhurA-vaLiyArI-eTalAMne samAna bhAge laI adhakacarAM karI eka ADhaka 256 tAlA pANImAM teonA kvAtha pakavavA-e kavAtha ceAthA bhAge khAkI rahe tyAre tene agni parathI nIce utArI vastrathI gALI laI temAM tenAthI bamaNuM dUdha ane tenAthI eka bhAge majITha, kevaDImAtha, kSIravidArI, dhAvaDInAM phUla, uzIra-vALA, caMdana, kSIrakAkAlI, mu MDerI, kSIravidArI, tAlisapatra tathA drAkSa-eTalAMne samAna bhAge laI tene sArI rIte pIsI nAkhI te kalka paNa temAM sAthe meLavI te pachI te khadhAMnI sAthe temAM eka prastha-64 tAlA thI pakavavuM; pravAhI maLI jAya eTale pakva thayelA te ghIthI dhAtrInA stana ke ca`dalanA rAgInA zarIra para mAlisa karavuM. pachI tenI upara leAdhara, jeThImadha, dAruhaLadara, AmaLInI chAla ane pAMdaDAM samAna bhAge laI tenu cUrNa banAvI te cUrNa bhabharAvavuM, ema te te upara jaNAvelI cikitsA karavAthI dhAtrInuM dhAvaNa zuddha thavAthI pittaja ca`dalanA rogI bALakanA jvara, dAha, ratAza, pAkavuM tathA cAMdAM vagere zAMta thaI maTI jAya che; pittaja ca`dalanI upara jaNAvelI A cikitsA kharekhara uttama che. 16 kaja calanI cikitsA ata UrdhvaM zlaiSmike vakSyAmaH - atha dhAtrIM nALanAM khisataMtu, kamaLanuM nALa, padmakAi, | jaina vidhinopacArya nisvAyamannAlitAM
Page #977
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-khilasthAna thaIva thavAnuM pAyanitipii- te pachI maga, vaTANuM, netarane agrabhAga, tAhuti vA vanavidhAna suvarNava- paravaLa, lIbaDe ane nAgaramotha-emAMnA sidhAyA roddhArtha ra vizvazuLo keIpaNa ekane grahaNa karI taiyAra karela vItyA chata, kRtavemanAyA zivira | yuSanI sAthe kemaLa bhAta jamADa; ane vidhyAmuvatInatrAparoDhanizvamurata nAma- tenI pAchaLa kuTajaphaLa-iMdrajava, motha, caramasRihIrena mRtyuno mAra ! | ghauMlA, zArgekA-kAkajaMghA ke kAkamAcI kuTanamutAbriApharfchApATADhodhapukUvI | nAmanI pIluDInI eka jAta, kALIpATa, mUrvecakSamatrALa ghATA guNono nAgu { lodhara, gaLo, lIMbaDo ane moravela-emAMnAM pivet , pAThAGgaberakalkaM vA, kuTajaphalapAThA- | jeTalAM maLe teTalAM pratyeka eka eka tela para vA, titattamutAvUkhe vA madhurA | laI teonuM kareluM cUrNa sahevAya tevA hita | mamustAraypaToramUvArA jJAtri-| garama pANI sAthe te dhAtrIe pIvuM phalAsaptaparNatvagityetaiH kaSAyamAsutaM madhunA athavA kALIpATa ane Aduno kalka-caTaNIpaakvypdeshtshcopyojyet , mustakamAlatIpatra te bhojananI pAchaLa madha sAthe cATavA kalkena stanAvAlepayet / atha virecanaM trivRtri athavA idrajava ane kALIpATano kalka madha phaloSNodakalavaNasaMyuktamupayojya yUSazcAhAra sAthe cATa athavA kariyAtuM ane mothanuM vidhiH / kuTajAriSTAragvadhamadanasvAdukaNTakamusta cUrNa madha sAthe cATavuM, te pachI nAgaraknktmaalyutH pradehaH, kuSThazukanAsArohiNI motha, lIMbaDo, paravaLa, moravela, dAruhaLamustkkiraattiktaativissaayuto vA, surasazi dara, triphaLA ane satapaNe-sAtvInanI chAlamustaakaalmaalkviddngghinggprnniiti vA, triphalAdAruharidrAkalko vA haridvArasAJjanakalko eTalAM pratyeka samAna bhAge laI adhakacarAM veti / bhadramustozIrAphoTATarUSakaharidrAkarA karI teone kavAtha banAvI te kvAthane sumanAriSTasiddhaM tailamabhyaJjanIyamiti // 17 // / saMdhAna ke AthAnA rUpe taiyAra karI tene have pachI kaphaja carmadalamAM je cikitsA madhanI sAthe pAkanA rUpe upayoga kare; karavI joIe, te ame kahIe chIe; tema ja nAgaramotha ane mAlatI-camelInAM temAM paNa prathama dhAtrInA ja dhAvaNanI pAnane kaka banAvI tenAthI beya stananI upara lepa lagADa; te pachI nasetara ane zuddhi mATenA upara kahelI vidhithI upacAro karavA joIe; te pachI lIMbaDAnA triphaLAnuM cUrNa garama pANI sAthe meLavI temAM egya pramANamAM lavaNa mizra karI kavAthamAM mIMDhaLaphaLa nAkhIne pakavelI ane te pI jaI virecanano prayoga karavo ane spaSTa lavaNathI yukta yavAgU-rAba te dhAtrIne pAvI joIe; athavA mIMDhaLa, talanuM tenI upara cUSa ke osAmaNane ja AhAra kare; ane te kaphaja carmadalanA regI cUrNa tathA cokhA nAkhI pakavelI yavAgU bALakanA carmadala upara iMdrajava; lIMbaDe, pAvI; te dvArA vamana karAvavAthI ane sukhapUrvaka lavaNayukta sanehanathI sinagdha garamALo, mIMDhaLaphaLa, gokharu, motha ane thayela te ghAtrInA kaphane bahAra kADhI nAkhavA naktamAla-karaMja-eTalAMne samAna bhAge mATe pIparanuM cUrNa nAkheluM garama pANI | laI teone pIsI nAkhI teono lepa pAIne te dhAtrIne UlaTI karAvavI; ema | lagADave; athavA kaDu, zukanAsA, zukazibI, vamanakarma jene karAvyuM hoya evI te rohiNa-kaDu, metha, kariyAtu ane atidhAtrIne zivirecana paNa karAvavuM ane 1 viSa-eTalAMne samAna bhAge laI teone
Page #978
--------------------------------------------------------------------------
________________ amlapittacikisita-adhyAya 16 me 937 sArI rIte pIsI-lasoTI nAkhI teone | kapAve athavA khUba vadhArIne vikRta banAve evA pradeha ke lepa lagADo; athavA surasa- | AhArapANInuM sevana cAlu rAkhyA kare, tyAre teNe tulasI, saragavo, mAtha, kAlamAlaka-kALI. | sevelA e AhArapANInuM te vikRta pittanA kAraNe tulasI, vAvaDiMga ane hiMgupaNa nAmanuM | barAbara pAcana thatuM nathI, paNa apakava AhAraghAsa eTalAMne samAna bhAge laI lasoTI rasarUpe te vidagdha bane che ane vadhu pramANamAM nAkhI tene pradeha-lepa lagADa; athavA alabhAva-khaTAra azlabhAva-khaTAzarUpe taiyAra thAya che, te rogane triphaLA ane dAruhaLadara samAna bhAge laI | 'amlapitta" kahevAmAM Ave che. 1,2 teone kaleka banAvI teno lepa lagADavo; "amlapitta" nInidAnapUrvakanI saMprApti athavA haLadara ane rasAMjana-rasavaMtIne viruddhAthAnAnIvA rAme kaka banAvI teno lepa lagADavo; uparAMta | pichAtrAnAmAnAM mathAnAM jovaca ra ma rU . nAgarametha, uzIra-vALa, AsphoTa-AkaDo, purvavidhyamioLAnA vekAno ghArI rA. araDUso, haLadara, karaMja, pUtikaraMja ane | atyuSNasnigdharUkSAmladravANAmatisevanAt // 4 // lIMbaDo-eTalAMne samAna bhAge laI teone phANitekSuvikArANAM kulatthAnAM ca zIlanAt / adhakacarAM karI teonA kavAtha ane kalaka bhRSTadhAnyapulAkAnAM pRthukAnAM tathaiva ca // 5 // sAthe pakavelA telanuM zarIre-carmadala upara bhuktvA bhuktvA divAsvapnAdatisnAnAvagAhanAt / mAlisa karavuM. 17 antarodakapAnAcca bhuktaparyuSitAzanAt // 6 // bhavati cAtra zlokaH vAtAdayaH prakupyanti teSAmanyatamo yadA / ahIM chelle A eka zleka maLe che mandIkaroti kAyAgnimagnau mArdavamAgate // 7 // eSA carmadalotpattiAkhyAtA vrnnruuptH| etAnyeva tathA bhUyaH sevamAnasya durmteH| sAdhyAsAdhyavidhAnaizca pratIkAryA yathAkramama // 18 yatkiJcidazitaM pItaM dehinastaddhi dahyati // 8 // e pramANe A carmadala roganI utpa surata yAti gumAmArA sthitaYI ttine tenA varNa-raMga tathA 3pa-lakSaNonI ta mAmUtha pittapAta 1// sAthe ahIM kahevAmAM AvI che; paraMtu | | jantoryadanubadhnAti laulyaadniytaatmnH| vadhe te ragane sAdhya ke asAdhya jANyA (pramANathI viruddha ke saMyogathI)viruddha khorAka khAdhA karavAthI (ajIrNa) thayuM pachI tene gya cikitsA dvArA anukrame hoya chatAM uparAuparI khAdhA karavAthI upacAra kare. 18 khAdhela khorAkanuM ajIrNa ke apaco thAya iti ha smAha bhagavAn kshypH|| che; Ama ajIrNa ke apakva AhArarasa ema bhagavAna kazyape ja kahyuM hatuM. 19 hoya. te chatAM athavA Ama hoya eTale iti zrIkAzyapasaMhitAmAM khilasthAna viSe "carma dala- khAdheluM barAbara pacyuM ja na hoya paNa cikitsA " nAmano adhyAya 15 me samApta | aparva sthitimAM ja paDyuM hoya te chatAM amlapittacikisita adhyAya 16 mAM tenI upara navA navA khorAkanuM pUraNa karyA athAto'mlapittacikitsitaM vyAkhyAsyAmaH // 1 // karavAthI piSTAnna-loTanA rAka vadhu khAvAdati hR smIThTha mavAnuM zarUthage | 2 thI, barAbara pakavyA na hoya tevA ka have ahIMthI AraMbhI "amlapitta"| khorAka khAvAthI, madhanuM sevana karyA karavAnAmanA roganI cikitsA ame kahIzuM, ema thI, gorasa-dUdha, dahIM vagerenuM vadhu sevana bhagavAna kazyape ja kahyuM hatuM. 1,2 | karyA karavAthI, bhAre tathA bheja vadhAranAra vivaraNa: jyAre kaI paNa mANasa pittane | AhAra vadhu sevavAthI; (maLa-mUtrAdinA
Page #979
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa hitA-khilasthAna 938 | AvelA) vegAne rAkavAthI, atizaya garama athavA khUba tIkhA ane snigdha, rUkSa ane amla-khATA padArthonuM atizaya vadhu sevana karavAthI, phANita-apakva zelaDInA rasa ke kAcA geALanI rAkha tathA bIjA zelaDInA vikArAnuM sevana karavAthI, vadhu kaLathI khAvA nI Teva paDavAthI, bhUjelAM dhAnya-caNA-mamarA vagere khAvAnI Teva pADavAthI, pulAka-kUrIyAM ke halakAM dhAnyonuM sevana karyA karavAthI, pRthukapau'AnA cevaDA vagere khAvAnI Teva hAvAthI, tema ja evA padArtho khAIkhAIne divase UMghyA karavAthI, ghaNIvAra snAna tathA vadhu pramANamAM pANInI aMdara praveza cAlu rAkhavAthI, khArAka jamatI veLA vacce vAra vAra pANI pIdhA karavAthI ane jamyA upara vAsI khArAka khAvAthI mANasanA vAyu vagere doSo prakApa pAme che athavA te vAyu AdimAMnA kAI eka doSa jyAre prApa pAme-vikRta bane che, tyAre zarIranI aMdaranA jaTharAgnine te maMda banAve che athavA te jaTharAgninI pAcana karavAnI zaktine ochI karI nAkhe che ane e pramANe te jaTharAgnimAM mAva athavA zaktinI hInatA prApta thAya che, chatAM paNa je duti mANasa upara jaNAvela apathya padArthonu sevana cAlu rAkhyA kare che, tenuM je ka'I paNa khAdhelu ke pIdhelu hAya te baLI jaI apakva sthitimAM rahyA kare che athavA apava khArAkanA rasarUpe kAThAmAM paDI rahe che ane pachI te khaLI gayelA apakva annarasa, zuktapaNAne eTale ke khATA AthArUpe ke kAMjIpaNAne pAme che; ema thuktarUpa ke kAcA ATA rasarUpa thayela te AhAranA rasa AmAzayamAM jyAre rahyo heAya tyAre tene vidvAneA ' amlapitta 'roga kahe che; ema atizaya amlapittareAga mANasane lAgu thAya che ane e prakAranA te rAga ( jIbhanI ) lAlupatAthI ke vadhu khArAkeA sevavAmAM atizaya lAlacu hAvAthI aniyatAtmA ke ajitendriya athavA jenu' mana tathA indriyA peAtAnA kAbUmAMnathI evA mANasane te amlapitta anusare chelAgu rahe che. 3-9 vivaraNa : mAdhavanidAnamAM A amlapitta rAganuM nidAna tathA saMprApti dnabeMkamAM Ama kahela che ke peAtAnAM nidAneA ke mULa kAraNeAnA vadhu paDatA sevanathI atizaya vadhI gayelu pitta prApa pAme che-vikArayukta bane che-vadhu khATuM thaI jAya che, tyAre te pitta harakeAI AhArAdine vadhu pramANamAM amlabhAva-khaTAzanA rUpe ja taiyAra kare che; ema te pittaprakaiAthI ja amlapitta roga utpanna thAya che. amlapittane spaSTa oLakhAvatu. dRSTAnta avije yathA kSIra prakSita vRddhimAnane kSipramevAtAmeti ImANaM ca Ati / ladhAto tathA vastuM murtta murtta vidyute // jema kAI dahIMnu' vAsaNu, kharAkhara sukAyuM na hoya ( paNa dI'nI khaTAzathI bhInuM hAya ), tyAre temAM je dUdha nAkhavAmAM Ave, te tarata ja khaTAzapaNAne pAme che ane ekadama kUcArUpe thaI jAya che;. te ja pramANe kAThAmAM rahelI rasa dhAtu vizeSa pramANamAM khaTAzane pAmI hAya, tyAre temAM je je khArAka prApta thAya che, te te badhAye vidAha pAme che eTale ke khaLI jaI ardha pava-kAcA AhAranA rasarUpe ja anI jAya che. 10,11 amlapitta kyAre nA thAya? avyApanne tvadhiSThAne jAgrataH svapato'pi vA / preryamANaH samAnena prazvAsocchvAsayogataH // 12 // dhamyamAna udAnena samyak pacati pAcakaH / ityuddiSTaM samutthAnaM, liGgaM vakSyAmyataH param // 13 jyAre zArIrika AzrayasthAna-kAThe duSTa vadhu pramANamAM pittanA dUSaNa ke vikArathI te | AhAra-pANIthI kharAkha thayA na hoya
Page #980
--------------------------------------------------------------------------
________________ amlapittacikisita-adhyAya 16 me 939 athavA jaTharane agni kaI paNa kupathya | pittamAM zULa tathA aMgenI zithilatA thAya; AdithI dUSita thayela na hoya, tyAre te| bagAsAM AvyA kare ane nigdha padArtho mANasa jAgato hoya ke UMghato hoya, | mAphaka Ave che; pittanA prakopathI thayelA. tepaNa ucchavAsa ke zvAsocchavAsanA yogathI | amlapittamAM cakarI Ave, atizaya dAha samAna vAya dvArA te adhiSThAnarUpa jaTharA. | thAya ane madhara tathA zItaLa padArtho gnine preraNA maLyA ja kare che ane udAna- | mAphaka Ave ane kaphanA prakopathI thayelA vAyu dvArA tene jamavAnuM paNa cAlu ja rahe | amlapittamAM zarIramAM bhArepaNuM ane UlaTI che, tethI zarIramAM rahelo pAcaka" nAmano | thayA kare che tema ja lUkhA ane garama jaTharAgni khAdhelA khorAkane e rIte pacAvyA | kherAko mAphaka Ave che. 16,17 kare che, tethI AhArarasa pasthitimAM | vivaraNa: je AhAravihAra zarIramAM upataiyAra thaI zarIrano poSaka bane che-eTale | zAyI thAya eTale mAphaka Ave tene ja "uparAya" ke atAne thavA ja na de, tethI amlapitta kahe che. carake paNa vimAnasthAnanA 1 lA adhyAyamAM rogane thavAno saMbhava ja raheto nathI; ema | A saMbaMdhe Ama kahyuM che ke-sALaM nAma tat ya te amlapitta roganuM utpattinuM mULa kAraNa, mAmini 3patta, sArasthArtho di 35RAyAH '--sAmya TUMkamAM kahevAyuM che; have te amlapittanuM | te ja kahevAya che ke je AtmAmAM eTale AtmAlakSaNa huM kahuM chuM. 12,13 zarIra tathA manane mAphaka Ave che, e ja sAmyane amlapittanuM sAmAnya lakSaNa tathA upazayane artha che. 16,17 viDmedo gurukoSThatvamamlotklezaH shirorujaa| amlapittanI prAthamika cikitsA hRcchUlamudarAdhmAnamaGgasAdo'ntrakUjanam // 14 // | vyAdhirAmAzayottho'yaM kaphapitte tadAzraye / kaNThorasI vidote romaharSazca jAyate / tasmAdAdita evAsya mUlacchedAya buddhimAn // 18: sAmAnyalakSaNaM tvetadvizeSazcopadekSyate // 15 // | akSINavalamAMsasya vamanaM saMprakalpayet / je rogamAM vijhAno bheda-chAtApANI | rAjyo mAnya rAme hA pAtta vamanAdAra thAya, tethI koThe bhAre rahyA kare, khATA | mUtravAvi to dharaNAviparyA ubakA-meLa Ave, mastakamAM pIDA thAya, A amlapitta roga kharekhara AmAhRdayamAM bhUla bheMkAtuM hoya evI pIDA | zayamAM utpanna thAya che ane te AmAthAya, peTane Apharo thAya, aMgonuM zithila | zayane ja Azraya karIne kapha tathA pitta paNuM thAya, AMtaraDAmAM avAja thAya, paNa rahelAM hoya che; e kAraNe buddhigaLuM ane chAtI baLyA kare ane rUMvADAM | mAna vadhe e amlapitta rogamAM prathamakhaDAM thaI jAya e amlapitta roganAM | zarUAtathI ja tenA mULarUpa kaphane tathA sAmAnya lakSaNo kahyAM che, have tenA ja ! pittane ja nAza karavA avazya prayatna kare; vizeSa lakSaNe nIce kahevAya che. 14,15 eTale ke jenuM baLa tathA mAMsa kSINa thayuM vAtika, pattika ane kaphaja amla- na hoya evA te amlapittanA rogIne prathama pittanAM lakSaNe te sArI rIte vamana ja karAvavuM joIe; vAtAcchUlAGgasAdau ca jRmbhA snigdhopshaayitaa| kema ke e vamana vinA bIje kaI paNa pittA vizva svAsuzItoparitA 16 upacAra te amlapittanI zAMti mATe mAnya guNavaMya sthApoLoparaNita7 tha ja nathI; jema vRkSanuM mULa kApI nAkhavAyunA prakopathI (thayelA) amla- | vAthI tenuM moTuM thaDa ane moTI-nAnI,
Page #981
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasaMhitA khilasthAna 940 wwwwwww DALIo, ApeAApa ja bhAMgI jAya che, te ja pramANe amlapittamAM tenA mULarUpa ane AmAzayamAM rahelA kapha ane pittanA vamana dvArA nAza karavAthI amlapitta pAte kharekhara ApoApa maTI jAya che. 18,19 vamana pachI karavAnI amlapittanI cikitsA doSazeSazca vAntasya yaH syAttadanubandhakRt // 20 tasyopazamanaM kuryAllaGghanairlaghubhojanaiH / sAtmyakAlopapannaizca yogaiH zamanapAcanaiH // 21 // amlapittamAM jeNe vamana karyu hoya, chatAM tenA anukha'dhane karanAra je kAI dAkha bAkI rahI gayA hAya, tenu zamana-laMghanA ke upavAse| tathA halakAM bheAjanA karavAthI karavuM joIe; ane te pachI sAtmya tathA kALane ceAgya evA zamana tathA pAcana ceAgeAnA sevanathI bAkI rahela doSone dUra karavA joIe. 20,21 doSotkleze na sahasA dravamauSadhamAcaret / vamanIyArate taddhi na samyak paripacyate ||22|| vaLI amlapittanA deASAnA utkaleza thavA lAge eTale ke khakArI tathA ukhakA lAvI te dveSA, bahAra nIkaLavAnI taiyArI karatA hAya, tyAre vamanakAraka auSadha vinA khIju kAI paNa pravAhI auSadha upacArarUpe ceAjavuM na joIe; kema ke te kALe vamanIya auSadha sivAyanuM khIjuM kAI paNa auSadha sArI rIte pAkane pAmatuM ja nathI. 22 ceSTAhAravizeSeNa kiJcit pariNate tataH / pItaM tu kurute yasmAcchamapAcanabhedanam // 23 // e kAraNe ceSTAo tathA AhAranA vizeSathI ( zArIrika avasthAe ) kharAkhara pariNAma pAmI hoya, tyAre te pachI bIjuM je kAI pravAhI auSadha pIdhuM hAya, te ( doSAnu') zamana, pAcana tathA bhedana karI zake che. 23 www doSa dekhAya tyAM sudhI pIvA yAgya kvAthavyA nativiSe muztA nAnativiSeGamayA / trAyamALA Tohasya patra duoLiI // ra4 // vastrAvita thate vAtajvA rAjAnAt jirAtati Atho vA ro@iyA vAtha jevajI raNa amlapittanA doSo jyAM sudhI dekhAya tyAM sudhI sUMTha, ativiSa tathA mAtha; athavA sUTha, ativiSa ane haraDe; athavA trAyamANu, paravaranAM pAna ane kaDu-e traNa traNa drabyAmAMnAM koI paNa traNa dravyAne pratyekane eka eka tAleA pramANamAM laI tene adhakacarAM karI teonA kavAtha karIne pIvA joI e; athavA ekalA kariyAtAnA kavAtha ke ekalA kaDunA kvAtha karI pIvA joI e. doSa dUra thayA pachI ja jaTharAgninI dIpana kriyA karavI saMsargahRtadoSasya vizuddhAmAzayasya ca / yatnenAgnisamAdhAne prayateta vicakSaNaH // 26 // sa'sarga' eTale ke ceAgya bheAjanakrama dvArA jenA doSa dUra thayA hAya ane jenA AmAzaya paNa vizuddha thayA hAya, tevA e amlapittanA rogInA jaTharAgnine pradIpta karavA mATe vidvAna vaidya prayatna karavA. 26 dvASarodhana pachI pradIpta thayelA jaTharAgninu pAcanasAmarthya yathA gomaya cUrNAdyaiH sUkSmaiH sandhukSito'nalaH / krameNAdhyAtibalo dahatyArdramapIndhanam // 27 // tathA vizuddhadehAnAM kAyAgniH samudIritaH / pAcayatyannapAnAni sAravantyapi dehinAm ||28|| jema sUkAM chANAMnI sUkSma bhUkInA prayAga dvArA sArI rIte pradIpta thayele bahAranA agni anukrame vadhelA baLavALA thaI lIlAM lAkaDAMne paNa khALI nAkhe che, te ja pramANe ( laMdhana tathA cAgya halakA AhAra AdinA sevanathI ) vizuddha thayela zarIravALA amlapittanA rAgIone kAyAgni
Page #982
--------------------------------------------------------------------------
________________ amlapittacikitsita-adhyAya 16 ke jaTharAgni sArI rIte prajavalita thaI te badhAMthI ardhA bhAge laI tenuM cUrNa ke (regI) lokee khAdhela ke pacavAmAM bhAre | kavAtha karI e virecana pIne mANasa amlaevA paNa AhArapANane pacAvI nAkhe che. | pitta rogathI chUTI jAya che. 32 de pakava thayA hoya te ja pUNa | amlapittane maTADanAra bIju virecanaghata svasthatA anubhavAya | paTolapatraM triphlaatvcshcaardhplonmitaaH||33|| samyakpariNateSveSu na syurAmAnvayA gdaaH| trAyantIrohiNInimghayASTakAH kssesaamtaaH| jAyate ca tadotsAhastuSTiH puSTirvapurbalam // 29 // | paladvayaM masUrANAM caikadhyaM tadvipAcapet // 34 // jyAre e vAtAdi doSo barAbara patra | gaIDamA tu pUro puna vetA thayA hoya che, tyAre apakva AhArarasanA sarpiSaH kuDavaM dattvA prasthArdhamavazeSitam // 35 // saMbaMdhavALA rego thatA nathI; tema ja mana tat pItvA nAtizItoSNaM sukhenAzu viricyate / mAM utsAha, saMtoSa, zarIramAM puSTi ane | ciraprasaktamapyetadamlapittaM dhyapohati // 36 // baLa paNa te ja utpanna thAya che. 29 vAtapittaM jvaraM kuSThaM vaisarpa vAtazoNitam / vidradhiM raktagulmaM ca visphoTAMzcAzu nAzayet // 37 // pakavAzayamAM gayelA doSo ( virecanathI kaDhAya paravaLanAM pAna tathA triphalAnI chAla e badhAM ardhI pala-be be tolA levAM; tataH kramavizeSeNa jAtaprANasya dehinaH / tema ja trAyamANa, kaDu, lImaDo ane jeThImadha pakvAzayagatAn doSAn sraMsanena vinirharet // 30 pratyeka tole tela levAM ane masUra be te pachI amuka vizeSa kramathI mANasamAM pala-8 talA laI, te badhAne ekatra karI eka prANazakti utpanna thaI jAya, tyAre tenA ADhaka-256 tolA pANImAM teone kvAtha pakavAzayamAM je de gayA hoya teone kare; temAMthI AThame bhAga bAkI rahe saMsana eTale ke virecana dvArA bahAra kADhI tyAre tene gALI laI temAM eka kuva-16 nAkhavA joIe. 30 tolA ghI nAkhI pharI te pakavavuM; e badhuM amlapittamAM vamanayoganI kalpanA ardhA-prastha-3ra telA bAkI rahe tyAre lavaNAmbunA sukhoSNena kSIreNekSurasena vaa| sahevAya tevuM garama e ghI pIne mANasane madhUdakena tiktairvA vamanaM saMprakalpayeta // 31 // tarata ja sukhethI virecana thAya che; ema sahevAya tevA garama pANImAM lavaNa mizra seveluM te virecana lAMbA kALathI lAgu thayelA karI te pIvAthI athavA sahevAya tevuM garama evA paNa amlapittane maTADe che; vaLI dUdha pIvAthI, kevaLa zeraDIno rasa pIne, A virecanaghata vAtayukta pitta, vara, koDha, athavA madhathI mizra karela pANI pIne ke ratavA, vAtarakta, vidradhi, raktagulama tathA kaDavAM dravyonA prayogo dvArA vamanaprayoga visphoTakano paNa tarata nAza kare che. 33-37 sArI rIte taiyAra karI zakAya che. 31 amlapittamAM paNa amlapittamAM sevI zakAya te virecanaga purANAH zAlayo mudgA masUrAH sahareNavaH / triphalA trAyamANA ca kaTukA rohiNI trivRt| gavyaM sarpiH payo vA'pijAGgalAzca mRgdvijaaH||38 paJcaiSAmardhapalikAstrivRtA tvardhabhAgikA // 32 // kalAyazAkaM pautIkaM vAsApuSpaM savAstukam / pItvA virecanaM hyetdmlpittaadvimucyte| yAni cAnyAni zAkAni tiktAnica lghuunic||39 triphalA, trAyamANa, kaDu, raviNa tathA monArDanizAcajo cAnyavAhi cA satara-emAMnAM pahelAMnAM pAMca pratyeka | talAzAnAM thApa yoni zITanaY40. ardhI pala-be be tolA ane nasotara- | jUnA zAli-DAMgaranA cekhA, maga, masUra,
Page #983
--------------------------------------------------------------------------
________________ 942 kAzyapa saMhitA-khilasthAna vaTANA, gAyanuM ghI athavA gAyanuM ja dUdha, | joIe; kema ke te anubaMdharUpa doSa zame jAMgala pazu-pakSIonuM mAMsa, vaTANAnuM che, te ja te amlapitta roga atyaMta zAnta zAka, pautika-karaMja, araDUsInAM puSpa, | thAya athavA maTe che. 43 bathavAnI bhAjI ane e sivAyanAM je | amlapittaroga lagabhaga kayA dezamAM thAya che? bIjA kaDavAM (kArelAM vagere) zAko, bhajana- mAtRpa prALa saMmahinA aa ka , nI sAthe khAvA te ghaNuM uttama che; tema ja tamannA jorenava samupamenA bIjAM je kaMI atizaya dAha karatuM na hoya aprazasthiti caitasimakSatti zakti ne kapa evuM dravya heya, te paNa amlapittamAM hitakArI A amlapitta roga lagabhaga AnUpa thAya che; tema ja bIjA je sAmya athavA dezamAM eTale ke jalapradhAna kaccha vagere zarIrane mAphaka Ave evA je prayogo meM | pradezanA lokone saMbhave che-utpanna thAya kahyA che, teonuM sevana karavuM te paNa amla- che; e kAraNe jAMgala pradezanAM auSadhe ke pittamAM hitakArI thAya che. 38-40 jagala-pazu-pakSIonAM mAMsanuM sevana amlapittamAM khAsa pathya ane tyAjya | karavArUpa upacArothI ja e roganA upacAro apacce karavA joIe; ema tevA upacAro karavAmAM nA rIta: pipa: uttathA ! Ave chatAM e amlapitta roga na zame DhAvAzva nIcA jAhida kazA ke na maTe, to e roganA rogIe te zonA nivAranAM vartanamA | Anupa dezane tyAga karI) bIjA pradezamAM lasaNa, haraDe, pIpara, ghI tathA jUnI vasavA jatA rahevuM joIe. 44,45 madirAnuM sevana-zarIranA agnine tathA baLane vivaraNa: amlapitta rogamAM khAsa kAraNa vadhAranAra thAya che; paraMtu A amlapitta pradeza paNa hoya che. jalaprAya-bhejavALA pradezamAM roganAM je nidAna pahelAM kahyAM che, teono | amlapitta raMga lagabhaga thAya ja che. tethI Ana5 to apathya tarIke tyAga ja kare. 41 pradezanA rahevAsI je mANasane amlapitta roga thayo hoya teNe jAgala dezanAM auSadhe ane kone amlapitta roga maTI jAya che? AhAravihAranuM sevana karavuM hitakArI thAya che; yuktAhAravihArasya yuktavyAyAmasevinaH // 42 // e paNa anubhavasiddha che ke amlapittanA zuktako'yamalolasya zAmyatyAtmavataH stH| rogIne potAnA dezamAM vasavAthI ane te ja je mANasa egya AhAra-vihAranuM dezanAM auSadho ane AhArapANInA sevanathI je sevana kare che, yogya zArIrazrama sevavAnI kaMI phAyado na thAya to teNe bIjA dezanA jalaTeva pADe che, khAvApIvAnI lolupatAthI vAyunuM parivartana karI-havAbadale ane pANIbadale rahita hoya che ane jitendriya rahyA kare | karavo ja joIe; kema ke evA haThIlA rogo che, tene amlapitta roga zame che-maTI | havAphera ane pANIphera karavAthI maTe che. 44,45 jAya che. 42 Avazyaka jarUrI sUcanA kAraNarUpa doSanA zamanathI amlapitta maTe 3 gva zo yatra cAvArtha te thavA yazca yasyAnubandhaH(ddhaH) syaahossstsyopshaantye|| gacchanti ye na gacchanti ye cAsya hitakAriNaH // 46 prati minice tarachIoNau prazAsthati | jyAM mANasanuM Arogya jaLavAya te je je deSa amlapimAM anubaMdha ja deza potAnA vasavATa mATe hovo joIe; ke kAraNarUpe anusarI rahyo hoya, tenI tathA te ja bAMdha ke sagAM-saMbaMdhIo zAti mATe vaidhe kAyama prayatna cAlu rAkho gaNAya, jeo saMpattimAM dUra jAya, paNa
Page #984
--------------------------------------------------------------------------
________________ zetha-cikisita-adhyAya 17 me 43 ApattimAM tyajI na jAya; tema ja harakoI | zotha-cikisita : adhyAya 17 me samaye jeo hita karavA taiyAra rahetA hoya, | athAtaH zothacikitsitaM nAmAdhyAyaM teo ja bAMdhavo gaNAya.46 sthAthAsAbira | 2. hitakAraka zikhAmaNa iti ha smAha bhagavAn kazyapaH // 2 // nitya lolasya dInasya paridUnasya dehinH| have ahIMthI zotha-cikitsita-jemAM kiya sarva kahIne svanano vinAmavet cha7 | sejAnI cikitsA kahelI che, te 17 mA je mANasa kAyama lolupatA dharAvatA | adhyAyanuM ame vyAkhyAna karIe chIe, ema hAya, dIna-duHkhI-garIbAIthI yukta hoya | bhagavAna kazyape ja kharekhara kahyuM hatuM. 1,2 ane cAre bAjuthI saMtApane pAmI rahyo | zetha-jAnAM nidAne tathA saMprApti heya, tenI badhI kriyA, cArebAjuthI | vAttApa viAirA tikSya calimi niSphaLa nIvaDe che ane tenAM svajane paNa | moravAnnii viddhAnImoninaH rUA tenAM svajanarUpe rahetAM nathI-sagAMsaMbaMdhIo sadAcarthavapakSoisTiTUna rasInA paNa tene tyajI de che. 47 zUkarorabhramAMsAdi dadhimRdbhakSaNAdi ca // 4 // jIvananuM phaLa maLe te mATe sUcanA shiitprvaatvyaayaamdhyvaayaaNshvaatisevtH| tasmAt satatamArogye prayateta vickssnnH| tathaiva duSprajAtAyA nAryAH kRccheNa vA punH||5 rogo jIvitaphalaM sakhaM samadhigacchati // 48 // sUtAyA niHsutAyAzca dviSantyAH svamupakramam / e kAraNe vidvAna manaSya niraMtara | utareva nivAnuM thAtaMtastayo dA Arogya jaLavAya te mATe prayatna karyA karo | zotha saMgAthane gre rAsa ra vaturvadhA joIe; kAraNa ke je mANasa nIrogI hoya che, jeNe vamana karyuM hoya athavA jene te ja jIvananuM phaLa ane sukha meLave che. 48 | vamana karAvyuM hoya, jeNe virecana auSadha amlapittanI asAdhyatA lIdhuM hoya ane te dvArA jene khUba vadhu ke thoDA ja pramANamAM virecana thayuM hoya, jvraatiisaarpaannddutvshuulshothaarucibhrmaiH| upadravairimairjuSTaH kSINadhAturna siddhayati // 49 // vara AdithI je karzita thayo heya, ghaNuM upavAsa vaDe je leza pAmyo hoya, jeNe amlapittane je rogI jvara, atI viruddha padArtho khAdhA hoya ke jene pahelAMnuM sAra, phIkAza, zUla, sejA, aruci ane bhrama-cakarI-e rUpI upadravothI yukta banyo ajIrNa hoya chatAM temAM bhejana karyuM hoya ane jenI badhI dhAtuo kSINa thaI heya; athavA atizaya khArA, kSAra, uSNagaI hoya, te siddha thatuM nathI-eTale te garama, khATA ke tIkhA rasa jeNe vadhu sevyA hoya; zUkara-bhUMDa ke Dukkaro athavA upadravothI yukta thayelo amlapittano regI gheTAnAM mAMsa vagere jeNe khUba khAdhAM hoya; upacArathI paNa sAje thatuM nathI-tene enuM dahIMnuM ke mATInuM bhakSaNa vagere jeNe khUba amlapitta roga kadI maTato ja nathI. 49 | karela hoya athavA puSkaLa ThaMDA vAyarA, iti ha smAha bhagavAn kshypH|| vadhu paDato zArIrazrama ane mithunanuM ema bhagavAna kazyape ja kharekhara | atizaya vadhu sevana jeNe karyuM hoya; tema ja kahyuM hatuM. 50 je strI duSmajAtA athavA kasuvAvaDI thaI iti zrIkAzyapa saMhitAmAM bilasthAna viSe "amlapitta- | hoya ke je strIne ghaNu kaSTathI suvAvaDa cikillita' nAmano adhyAya 16 mo samAsa | AvI hoya; athavA je strIne garbhastrAva
Page #985
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-khilasthAna thaI gayo heya; athavA je strI potAnI AgaMtumAM thaI zake che; je ke mAdhavanidAnamAM kaI cikitsAne dveSa karatI hoya ane e ja uparyukata 6 bhedathI tathA ThaMdvaja traNa zethane paNa (reganAM) nidAnane sevavA mATe je TevAyelI gaNIne 9 prakAranA sajA mAnyA che; jema kehoya, te strIne tema ja uparyukta nidAna. | 'DhorSaH pRtha : savairamidhArA, viSA'-judA vALAne te ja mULa kAraNathI tarata ja dAruNa | judA alaga deSothI-traNa, be be doSothI traNa zetha-sojo, utpanna thAya che ane te so badhA dethI ekasAMnipAtika, abhighAtathI eka cAra prakAranA hoya che. 3-6 AgaMtuka ane viSathI thato eka-ema ekaMdara zethanA cAra bhedo nava prakAranA zotharogo utpanna thAya che; ema nava prakAranA zotharogo mAdhavanidAnamAM je kahyA che, te vAtikaH paittikazcaiva zlaiSmikaH saannipaatikH||7 badhAne ahIM kAzyapa saMhitAmAM cAra bhedomAM samAvI vAtika eTale ke vAyuno prakopa jemAM | daI cAra prakArane zAtharega kahyo che. 8 mukhya hoya te pahelo prakAra; tema ja pittika uparyukta cAre bhedomAM prakopanAM nidAna eTale ke pittaprakopa jemAM mukhya kAraNa sarakhAM ja hoya hoya te bIje prakAra; tema ja zlembika-, prakopahetuH sarveSAM sAmAnyenaiva kIrtitaH / kaphano prakopa jemAM mukhya kAraNa hoya te 27 pUrva jvaranidAne tu proktaH pratyekazo mayA // 9 // trIje prakAra ane sAMnipAtika eTale ke traNe dene ekIvakhate jemAM prakopa hAya-e te sarvamAM deSanA prakopanuM kAraNa ahIM upara je je zethanA bhedo kahyA che, kAraNe cethA prakArane zotha utpanna thAya che. 7 | sAmAnyarUpe ja kahela hoya che, eTale ke pAMcame AgaMtu zethI harakoI zethagamAM dezanA prakopanuM kAraNa AgantuH kSataniSpiSTacyutabhagnAdisaMbhavaH / lagabhaga ekasarakhuM ja ahIM kahela che; tepaNa daSTAvamUtritAghrAtasaMsparzagarayogajaH // 8 // pahelAM javaranA nidAnamAM te meM pratyeka zothano pAMcamo prakAra-AgaMtuja zAthanAM nidAna alaga alaga ja kahela che. 9 hoya che; te kSata ke ghAva athavA cAMduM pratyeka zethanAM alaga alaga lakSaNe paDavAthI thAya che; athavA pIsAI ke yathAvadeSAM rUpANi saMpravakSyAmyataH param / cagadAI javAthI thAya che; yuta athavA sattA mA vRddhi stronA mana paranA kyAMyathI paDI javAthI ke zarIranA koI pUrNa tmikaw WAmaNA paittirAhya jJA avayava bhAMgI jAya-vagere bahAranAM kAraNe pUnA gAme thAtromam razA thI je utpanna thAya; tema ja keI jIvajaMtu have upara je je zethanA prakAre kahyA. karaDI gayela hoya ke koI jherI prANI zarIra- che, teonAM je alaga alaga lakSaNo hoya nA keIpaNa bhAga para mUtarI gayuM hoya ke che, teone huM barAbara kahuM chuM -je sejo. sUMghI gayuM hoya athavA koI jherI jIva- vAyu pradhAna hoya tenI vRddhi, aparANajaMtu aDakI gayuM hoya athavA viSane kALa-sAMjanA samaye avazya thAya che, je pravega karAyo hoya to e rUpI bahAranAM sojo kaphapradhAna hoya che, tenI vRddhi divasakAraNothI je utpanna thAya che-te pAMcamA | nA pUrvAhaNakALe eTale AgalA bhAgamAM prakArano "AgaMtu zotha" kahevAya che. 8 ! avazya thAya che ane je je pattika vivaraNa : keTalAka AcAryo ahIM darzAvela | heIne pittapradhAna hoya che, tenI vRddhi pAMca prakAranA sojA sivAyano chaThTho "viSaja "| madhyAhunakALa-baporanA samaye ja avazya sejo paNa mAne che; paraMtu enoya samAveza thAya che, te ja pramANe, e sejAone sa. sI
Page #986
--------------------------------------------------------------------------
________________ I zAtha-cikisita-adhyAya 17mA www ghaTADo paNa anukrame divasanA pUrva, madhya tathA apara kALe ja thAya che-arthAt vAtika seAjAnA ghaTADo divasanA pahelA prahare ke pahelA bhAgamAM thAya che; laiSmika-kaja sAjAnA ghaTADo divasanA madhya prahara- apeAranA samaye thAya che ane paittika-pittapradhAna seAjAnA ghaTADA divasanA pAchalA praharamAM ke chellA bhAgamAM thAya che. 10,11 vAtika zAthanAM vizeSa lakSaNA zyAvavarNaH savarNo vA kSiprotthAnanivartanaH / pipIlikAkIrNa iva tAmyate paritudyate // 12 // viSamajvarajuSTasya cirAcaiva vidahyate / minnomAM aDhoDa sthAninno matapIhitaH||rU khirAsnAyutvagAyAmairadhaH kAye ca vardhate / nigdhoSNopazayI rUkSaH zvayathurvAta saMbhavaH // 14 // esI vAyunA prakApathI thayelA sAjo-zyAma vaNunA eTale ke kALAzayukta pILA athavA cAmaDInA je ra'ga hoya tenA jevA ja raMganA hAya che; te vAtika sAje tarata UpasI Ave che ane tarata ja jAya che; vaLI te vAtika sAjo jANe ke kIDIothI cApAsa chavAI gayA hAya tema tamatame ke caTakA bharatA hoya ane jANe ke cApAsa sAcA bheAMkAtI hoya tevI pIDA upajAve che; vaLI te vAtika sAjAvALA mANusa viSamajavarathI eTale ke caDa-Utara tAvathI yukta hAya che ane lAMbA kALa sudhI baLatarA pAmyA kare che. vaLI e vAtika seAjAnAM uparanAM ruvAMTAM khaDAM thayA kare che ane AMgaLIthI te seAjAne jo dAkhyA hAya tA tyAM khADA paDI jAya che; vaLI te vAtika sAjo zirAo, snAyue tathA cAmaDI para aMdhAIne zarIranA nIcenA bhAgamAM vadhe che; vaLI temAM snigdha ane uSNa padArtho mAphaka Ave che ane vAtaja sAjo rUkSatAthI yukta hAya che. 12-14 3. 60 945 pittaja seAjAnAM khAsa lakSaNA nIjoNitapItAmAM pIkcate dhULane muduH| kSipravAze kavime LAvAddavAnvitaH ||zya nAmAM 6 vastimUhe = vRddhizrAmya viroSataH / nityaM ca ocate zItaM zvayakSuH vittasaMmavaH ||ddA | pittanA prakApathI thayelA sAjo lIlI, lAla ane pILI jhAMIvALA hAya; te vAraMvAra pIDe ane satApa upajAve che; te tarata ja pAke che; temAM vizvA-cheAtApANI thaI jAya; vAravAra taraza, dAha tathA jvara sAthe hAya; e pittaja seAjAnI vRddhi vizeSe karI nAbhi upara ane basti-mUtrAzayanA mULamAM thAya che; ane te pittaja seAjAmAM kAyama zItaLatA game che. 15,16 laiSmika kaphaja sAjAnAM vizeSa lakSaNA sthiraH zIto'tibalaH zlakSNaH pANDuravedanaH / sotklezA rocaka svApakaNDUkAThinyagauravaH // 17 // virAT vRddhimavAoti virAca viniyarsane oDAkSi Tevu vRddhizrAmya vizeSataH // 28 // zItajvaraH zItothI zojha blAAEdaH | kaphapradhAna-laiSmika sAjo sthira, zItaLa, atizaya ghaTTa, suMvALA, phIkA raMganA, vedanAthI rahita, kaphanA uchALAthI yukta; arAcaka, jaDatA, ceLa, kaThinatA ane bhArepaNAthI yukta hoIne lAMbA kALe vRddhi pAme che ane lAMbAkALe aTake che. vaLI e kaja seAjAnI vRddhi vizeSe karI chAtI, gAla ane AMkhanA khUNAo para thAya Ave che; ane tene rAgI zIta upara che; tema ja ekaja seAAmAM zItajvara dveSavALA thAya che eTale ke tene zItalatA gamatI nathI. 17,18 sAMnipAtika sAjAnAM lakSaNA nIrupItALAmAsaH bhiAnAjovalantataH || . // anejovatrAvaH sarvapallavitaH / sutIvravenolANya: zravadhuH sAnnivAtiH ra0 sAMnipAtaka-tridveSaja sAo kALI,
Page #987
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-khilasthAna pILI ane aruNanA jevI lAlaraMganI | upAyathI kadI maTato nathI. 23 jhAMIthI yukta hoya ane zirAonAM jALAMnI| vivaraNa : mULa zvekanA pratyeka pada tarapha samIpe te chavAyelo hoya che, aneka upa- daSTi karatAM uparane anuvAda yoga lAge che, dro tathA sAva paNa temAM sAthe hoya; chatAM ahIM TIkAkAra Avo Azaya darzAve che; sarva doSonAM lakSaNothI te yukta hoya; temAM | jema ke je sojo puruSone paganI upara vaccenA tIvra vedanA thayA kare che ane te asAdhya bhAga para utpanna thaI mukha tarapha jato heya; hoIkoI paNa upAyathI maTatuM nathI. 19, 20 | ane strIone je soje moDhA para utpanna thaI Agantu tathA viSaja zethanAM lakSaNe | nIce paganI bAju prApta thato hoya, te sojo rktshyaavaarunno'tyussnnstodbhedrujaanvitH|| asAdhya hoya che; tema ja strIpuruSa beyane je sojo AgantuH saviSastAmraH kRSNo vA''zu visrpitH|| jana jia: guhya bhAgo para prApta thayela hoya athavA je sojo strIpuruSa beyane AkhA zarIra para prApta thayo hoya, hRllAsArucitRNamUrchAjvarArucikaro bhRzam / iti SaDvidhamuddiSTaM zvayathorlakSaNaM mayA // 22 // tene asAdhya jANo. ekaMdara ahIM Ave abhiprAya che ke puruSonuM nIcenuM zarIra mukhya je sojo Agantu hoI bAhya kAraNo heIne bhAre gaNAya che ane strIonuM uparanuM thI utpanna thayo hoya, te rAtA raMgane, zarIra mukhya hoIne bhAre gaNAya che; tethI zyAvaraNane eTale ke kALAzathI yukta puruSonA pagathI mAMDI uparanA bhAgamAM AvatA pILAraMgane tathA aruNanA jevA raMgane seje asAdhya gaNAya che ane strIonA uparanA paNa thAya che, vaLI te Agantu sojo bhAgamAM prathama utpanna thaIne nIcenA bhAgamAM atizaya uSNa hoya ane soya bheMkyA Avato je asAdhya manAya che. 23 jevI pIDAvALa ane bhedanI sajA eTale badhAye sajAnuM mULa vAyu che ke jANe cirAI jato hoya tevI pIDAthI mArutaH sarvazophAnAM muulheturudaahRtH| paNa yukta hoya che, tema ja viSanA kAraNathI yathA ca pittaM dAhasya, zaityasya ca yathA kphH||24 utpanna thayelo je tAMbAnA jevA lAla raMga - badhAye sejAnuM mULa kAraNa vAyune no athavA kALo hoI jaladI phelAI janAro kahyo che; jema pitta dAhanuM mULa kAraNa hoya che ane atizaya vadhu ubakA, aruci, taraza, mUcha, tathA javara karanAra hoya che, gaNAya che ane kapha zItaLatAnuM mULa kAraNa gaNAya che tema. 24 ema cha prakAranI sajAnAM lakSaNe ahIM meM - vivaraNa : carake A saMbaMdhe cikitsAsthAkahyA che. 21,22 nanA 12 mA adhyAyamAM sojAnI saMprApti darzAasAdhya sejA vatAM Ama kahyuM che ke-"mANasanA zarIramAM nRNAM tu pAdaprabhavaH strINAM ca mukhasaMbhavaH / jyAre vAyu dUSita thAya che tyAre te vikRta banI ubhayoryazca guhyasthaH sarvagazca na siddhayati // 23 // zarIranI bAhya zirAomAM pahoMcI jaIne tyAMnA - puruSane paganI upara-vaccenA bhAgamAM lehI, kapha tathA pittane duSita kare che ane te je sojo utpanna thayo hoya, strIone dvArA e zirAonA mArgane saMdhI daI bIjAM . moDhAnI upara je seje utpanna thaye hoya sthAna para te jaI zakatA nathI, kAraNa ke tenA ane strI-puruSane beyane je sojo teonA avarajavaranA mArgo ja saMdhAI jAya che, tethI te guhA bhAga upara Avyo hoya ane harakoI | sthAna para te sojo utpanna kare che, arthAta badhAye ne je je AkhA zarIra para utpanna | sejAmAM prathama vAyu ja dUSita thAya che ane te thaye hoya, te sAdhya thatuM nathI-keIpaNa! ja kapha tathA pitta Adine dUSita karIne harAI
Page #988
--------------------------------------------------------------------------
________________ zAtha sita--adhyAya 17 mA 947 AsAmaNanI sAthe zAli-cAkhAnA bhAta jamavA; athavA zarUAtathI kUNA mULAnA esAmahumAM vyoSa-trikaTu-sUTha, marI ane pIparanuM cUrNu tathA (eka bhAga vadhu) pIparanuM cUM bhabharAvIne te sAthe bheAjana karavuM.26,27 halakA AmAzaya ane koThAvALAnA zAthanI cikitsA mm sAjAnuM kAraNa bane che. 24 rAcanI cikitsA tatkALa karavI joI e tvagraktamAMsamedAMsi zotho'dhiSThAya vardhate / sayAjI trijyAM oddAhaLavottam ||ra, harakAI zeAtha ke seAtre mANasAnI tvacA, lAhI, mAMsa tathA medane Azraya karIne vadhe che ane anukrame bhayaMkara ane che; te kAraNe te harakAI zeAthanI cikitsA tarata ja karavI joIe. 25 vivaraNa : ahIM Ave| abhiprAya darzAve payasA vA'lpabhojanam // 29 // kaSTasAdhya tato yavAnna toLa zIgha yathAvaham / pazcamaTTiyUmeLa nAkrUjhAnAM plena vA | 20 || che ke-harakeAI sAme prathama yAmaDI para AvI leAhImAM pahAMce che; te leAhImAM thaIne mAMsamAM jAya che ane mAMsamAM jaI ne te dvArA meda sudhI paheAMcI jAya che; te pachI anukrame te ane che; kAraNa ke prathama jyAM sudhI cAmaDI para hoya tyAM sudhI te sAdhya hAya che, paNa te cAmaDI pachI te dvArA tenI asara jyAre lohImAM paheAMce che, tyAre kaSTasAdhya bane che ane te pachI te lAhI dvArA tenI asara mAMsamAM paheAMce che, tyAre te vadhu kaSTasAdhya bane che ane te pachI te mAMsadvArA e sAjo jyAre medasudhI paheAMcI jAya che, tyAre te atizaya vadhu kaSTasAdhya bane che; te kAraNe harakAI seAjo dhIme dhIme cAmaDInI pachInI tete dhAtuo sudhI na paheAMcI jAya te pahelAM tarata ja tenI cikitsA zarU karI devI joI e. 25 jene AmAzaya tathA koThA halakA hAya tevA sAjAnA rAgIne pa'cagavyaghRta, kalyANakadhRta, tiktazrRta, athavA dazamUlAdhRita ApI te dvArA vamana tathA virecana karAvavuM; te pachI daza divaso sudhI te rAgIe dUdhanI sAthe gheADu' bheAjana karavuM; pachI e rAgIe peAtAnA khala anusAra chAzanI sAthe javanA khArAka khAvA; athavA paMcamuSTika cUSa sAthe ke jA...gala pazu-pakSIAnA mAMsanA rasanI sAthe (thADA) javanA khArAka khAvA 28-30 zAthamAM apathyA dadhimadyasurA snehazAkapiSTAmla sevanam / asAtmyAni nidAnaM ca varjayet pathyamAcaret // 31 | | dASAnusAra zephanI cikitsA kaphapittottare zophe kSAmadehasya dehinaH / vAdyAM kriyAM kuryAttadyuktamanilottare // 23 // zAlyannamudramaNDena zothI bhuJjIta mAtrayA / savAmUjaththo vippaNIbena vADa'ttiH ||rA / je zAmAM ka ane pitta-e e dASA mukhya hoya, te sAjAvALA rAgI, jo kSINu zarIravALeA hAya, tA tenI prathama vamana Adi cikitsA zarU karI devI te cAgya che; paraMtu je seAjAmAM vAyunI pradhAnatA hoya, te sAjAvALA rAgIe amuka mAtrA ke pramANamAM maganA maMDa- vAmArAvajoya vaAEna laviMga / kalyANakena tiktena dazamUlAdikena vA // 28 // nivijJasvayamAM vidhdhAca virezvanam / tato dazAhAn so'znIyAt dahI, madya, surA-madirA, (ghI-tela vagere) sneha, leATanA vadhu khArAko, khATA padArthonu` sevana ane zeAthanAM nidAna je kahyAM che teone asAtmya athavA ahitakara gaNI tenA tyAga karavA ane pathyAnu sevana karavu.... 31 sAjAnA rogIe kAyama sevavA ceAgya lazunuM Tavera ca makSat mAtahasthitaH / pharItI mudyutAM trilamAM vAtsyavet sA rUra sAjAnA rAgIe kAyama prAtaHkALe UThIne
Page #989
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-khilasthAna geLa sAthe Adu ke sUMThanuM cUrNa athavA | yathArzva kSImAM vA chottarI gaLanA samAna bhAge haraDenuM cUrNa athavA | athavA sojo maTADavA gomUtra, bheMsanuM suMTha, haraDe tathA gaLo-e traNenuM cUrNa | mUtra ke UMTanuM mUtra je kaMI maLI Ave, samAnabhAge hamezAM sevavuM. 32 tene dUdhamAM mizra karI (kAyama) pIvuM. 37 sojAnI vadhu cikitsA harakeI seje A prayogathI paNa maTe pippalIvardhamAnaM vA, pippalyo madhukena vaa| sarpiH punarnavAkvAthe kalkairebhirvipAcayet // 38 // sevAmathAiTIkAmatha ya | rUrU II | thopamustA............... iaai pibettrayANAmeteSAM kvAthaM ca sapunarnavam / sarveSAmeva zothAnAM prayogo'yaM vidhIyate // 39 // athavA sojAnA rogIe kAyama savAramAM - sAToDInA kavAthamAM Sa-sUMTha, marI vardhamAna pippalIno prayoga ke jeThImadhanI | ane pIpara tathA motha vagerene kalaka nAkhI sAthe pIparanuM sevana karavuM athavA devadAra, ghI pakavavuM e ghIno prAga dararoja haraDe tathA sUMThanuM cUrNa ke kalaka paNa kAyama | (pIvAmAM tathA lagADavAmAM) harakeI sojAnA sevavo joIe; athavA e traNeno kvAtha | rogamAM karI zakAya che. 38.39 sAToDIthI yukta karI pIvo. 33 A prayogathI paNa zethane rogI sukhI thAya zAthano regI A prayogathI paNa sukhI thAya | aghoTi tridratA dilIpa mahauSadhaM citrakaM vA pippalyo devadAru vA // 34 // triphalAyA rasenaitata pItvA caNe sukhI bhvet||40 takraNa payasA vA'tha se - triphalAnA kavAthanA rasanI sAthe lohaathavA sUMTha, citraka, pIpara tathA deva | cUrNamaMDUra ke lohabhasma, trikaTuka-suMTha, marI dAranA cUrNanuM chAzanI sAthe kAyama sevana | ane pIpara, narotara, tathA kaDunuM cUrNa karanAra sejAno regI sukhI thAya che. 34 | mizra karI pIvAthI paNa sojAne rogI vitrAmUnnizamatrovai RtaM pathArUpI | sukhI thAya che. 40 madhuM vAha va patharA pitA | dUdha sAthe A cUrNane paNa prayoga karI athavA citrA-kavantI ke nepALAnAM ! sojAnA rogathI chuTAya mULanuM cUrNa, citrakanuM cUrNa, zyAmA-kALA | triTa trivRta rattI vijJapiusTI nasotaranuM cUrNa athavA trioSa-sUMTha, marI | triovaM teLio rAha triveti cUrNana kara ane pIparanuM cUrNa nAkhI ukALeluM dUdha | sonnata dvigui regyastha mukta (kAyama savAre) pIvuM; athavA sUMTha ke deva- | triphalA, nasetara, nepALa, vAvaDiMga, dArano kaka dUdha sAthe (savAramAM) pIvo. 35 | gajapIpara, triSa-sUMTha, marI ane pIpara, se hoya to tene upAya | kaDu, devadAra, tathA citraka-eTalAMne samAna dharvadurta trivaM mAmUx 2 ghamam rUd bhAge laI teonuM cUrNa karavuM ane pachI temAM kSIrasiddha pitAzya thAyathurmAnA | begaNuM lehacUrNa--maMDUra ke lehabha meLavI je mANasane soje moTo thayo hoya tenuM dUdhanI sAthe sevana karIne mANasa to teNe eraMDAnuM mULa, triSa-sUMTha, marI sejAnA rogathI chUTI jAya che. 41 ane pIparanuM cUrNa ane pAMcamuM kALAM | sejAne maTADanAra triveSAdi cUrNayoga nasotaranuM cUrNa dUdhamAM ukALIne pIvuM. 36 [ triotripuratAviracitra mA jarA harakeI sejo maTADanAra khAsa upAya | vaite sukRta mA navAthI sastathA I gomUtraM mahiSImUtramuSTamUtramatho pivet // 37 // / tacUrNa madhunA lIdvA bhuJjIta yavaSaSTikam // 43 //
Page #990
--------------------------------------------------------------------------
________________ zotha-cikisita-adhyAya 17 mo 949 kutUTavaghu mustApADapi vA | paMcamUla-dazamUlanA kvAthamAM zatAvarI, trioSa-sUMTha, marI ane pIpara,triphalA- | saragavo, jeThImadha ane jIvanIya gaNanI haraDe, baheDAM ane AmaLAM, motha, vAvaDiMga jeTalI auSadhio maLe teTalI samAna bhAge tathA citraka-eTalAM nava dravyo samAna bhAge | meLavIne teono kaka, cothA bhAge mizra laI temAM navA lehanuM cUrNa, maMDUranuM cUrNa ke | karo ane te kavAtha jeTaluM ja dUdha mizra lohabhasmanA paNa teTalA ja bhAge meLavavA karI te pravAhIthI eka caturkIza talanuM tela pachI te cUrNane madha sAthe cATI tenI upara | mizra karI te pakavavuM, pravAhI banI jatAM javanA khorAkanuM ane sAThIcokhAnA bhAtanuM | taiyAra thayeluM e tela yogya kALe (savAre) sUkA mULAnA yUSa sAthe ke mAthathI mizra | pIvuM ane sejAnI upara e telathI atyaMkarela dUdha sAthe bhejana karavuM. 42,43 | jana-mAlisa paNa karavuM (tethI vAtika sojAne nAza karanAra karukabindu-avaleha | sejo maTe che). 47,48 mata trivRtti triouM triSaDabriAijha vAtika zAthane maTADanAra pralepa tilA guDA viDaGgaM ca madhu srpiryorjH| zatAhvAM madhukaM dAru sazvetAM ca gavAdanIm / nAmnA kaTukabindurhi lehaH zothapramardanaH // 45 // vatsAdanIMca piSTvA taiH sukhoSNaiH zothamAdihet // bhilAmAM, nasetara, nepALa, triSa- | sUvA, jeThImadha, devadAra, dhoLI vaja, sUMTha, marI ane pIpara; triphalA-haraDe, iMdravANI ane gaLe-eTalAM dravyone samAnabaheDAM ane AmaLAM, citraka, tala, geLa, | bhAge laI pIsI nAkhI teone sahevAya vAvaDiMga, madha, ghI ane lehacUrNa--maMDUra ke| tevAM garama karI teono vAtika sejA para lohabhasma-eTalAne samAna bhAge laI mizra | lepa lagADa (tethI paNa vAtika je karI je cATaNa taiyAra karAya, te "kaTukabindu | maTe che). 49 nAmane avaleha, sarva prakAranA sejAne vAtika sajA para karavAnuM siMcana nAza kare che. 44,45 varcIvaM bilvameraNDaM tarkArI sapunarnavAm / ema sejAnI sAmAnya cikitsA kahIne | niSNa vArikhoLe zvANuM virendra pagI have vizeSa kahevAnI pratijJA peLI sATaDI, bilvaphaLa, eraMDamUla, sAmAnyenaitadAkhyAtaM pRthaktvena nibodha me| takarI-araNuM ane rAtI sAToDI-eTalAMne tAvita pravAmi yAtivA miSajitam cham | samAna bhAge laI adhakacarAM karIne teone ema upara darzAvyA pramANe sejAnA | kavAtha kara pachI sahevAya tevA garama e reganI sAmAnya cikitsA kahI; have teonA | kvAthanA jala vaDe vAyunA sojA para vize vAtika Adi bhedanI alaga alaga cikitsA, | siMcana karAvavuM (tethI paNa vAtika sojo huM tamane AraMbhathI kahuM chuM, tene tame mArI | maTe che). 50 pAsethI sAMbhaLe. 4 vAtika sajA para karavAnuM upanAhana vAtika zethanI khAsa cikitsA | tirAnAM sarvapaurt = zodhUma thavastha rA kulatthayavakolAnAmubhayoH pnycmuulyoH| sUnAM saimizrA mukhanAduM pazA ni!he sAdhitaM tailaM kalkairetaiH samAMzikaiH // 47 // tathaivairaNDabIjAnAM bhRSTAnAM vopanAhanam / zatAvarIkRSNagandhAyaSTImadhukajIvanaiH / - talathI mizra sarasava, ghauM tathA javanA sastA vivet je jana tat kaTa cUrNane (talanA tela sAthe mizra karI) kaLathI, java, kola-bara tathA beya | vidya, teonuM garama upanAhana (piTIsanuM
Page #991
--------------------------------------------------------------------------
________________ 850 kAzyapa saMhitA-khilasthAna baMdhana) vAtika sejA para karAvavuM; athavA e ghIne jaTharanA agni pramANe (pIvAmAM) eraMDAnAM bIjane bhUMjI nAkhI tenAthI upayoga karyo hoya te vAyunA sejAne te (vAtika sojA para garama)upanAhana baMdhAvavuM. | nAza kare che. 55,56 vAyu sejo maTADanAra lepa tathA siMcana eraMDatela pIvAthI paNa vAyune eraNDo bilvamUlaM ca bRhatI kaNTakArikA // 52 // seje mATe eraNDatailaM payasA gavAM mUtreNa vA pibet // 57 // karaJjazciribilvazca zvadaMSTrA ca samAMzikA / / tenAsya doSazeSazca zvayathuzca nivartate / lepo'yaM sarpiSA yukto vAtazvayathunAzanaH // 53 // laghUnyannAni bhuJjIta snigdhoSNasahitAni ca // 58 eSa eva yathAlAbhaM pariSekaH sukhaavhH| vAyunA sajAnA rogIe eraMDatelane eraMDamUla, bivamUla, moTI bharIMgaNI, dUdha sAthe ke gomUtra sAthe pIvuM, tethI e nATAkaraMja ke pUtikaraMja tathA gokharu rogIne bAkI rahele deSa dUra thAya ane eTalAMne samAna bhAge laI barAbara pIsI vAtika saje paNa maTe che; vAtika nAkhIne temAM ghI meLavI tene je lepa sejAvALAe halakA khorAka snigdha tathA lagADyo hoya to vAyunA sejAno te nAza garamAgarama jamavA joIe. 57,58 karanAra thAya che; athavA upara jaNAvela - pittaja sajAnI khAsa cikitsA jeTalAM dravya maLe teone kavAtha banAvI atha pittasamutthasya pravakSyAmi cikitsitam / tenA vaDe vAtika sajA upara garama garama abhayA''malakIdantItrikarmamadhucandanaiH // 59 // je siMcana karAya, te paNa sukhakAraka thAya che. saMjIvanIyamaJjiSThemadhUkakusumaiH smaiH| vAyune seje maTADanAra pralepa sakSIraiH pAcitaM sarpiH zophasyAbhyaJjanaM param // 60 zArivA mUlakaM zuSkaM zukanAsA mahauSadham // 54 | pAnaM caitat pradAtavyaM zopharoganivAraNam / kuSThaM mustA jalaM lambA pralepaH zophanAzanaH / have pittanA prakopathI utpanna thayelA zArivA-upalasarI, sUkA mULA, ara- | sojAnI cikitsA huM kahuM chuM (sAMbhaLa); DUso, sUMTha, kaTha, motha, sugaMdhI vALA tathA | haraDe, AmaLAM, nepALa, trikarma, madha, caMdana, kaDavI tuMbaDI-eTalAMne samAna bhAge laIjIvanIyagaNa, majITha ane mahUDAnAM phUlapIsI nAkhI teono vAyunA sajA para | eTalAM dravyone samAna bhAge laI adhakacarAM je pralepa lagADAya, te paNa e vAyunA | karI nAkhI dUdhanI sAthe te pakavavAM ane sajAno nAza kare che. 54 te sAthe temAM ghI paNa pakavavuM pravAhI vAtika sojo maTADanAra ghatoga | baLI jatAM taiyAra thayela te ghInuM pittanA zva 6mUruM zilvamUhuM mauvadhak pAsojA para mAlisa karyuM hoya to e uttama puKILamUrva Athe kSIra viparitA | phAyado kare che ane te ghI pittanA sojAmAM kSAropamanya vATe laghutam II uddA | rogIne pIvA mATe paNa ApI zakAya che, yathAnni para vAtazyathathanAzanam | jethI pittanA sojAne te maTADe che. 59,60 gokharu, eraMDamUla, bilavamUla tathA vivaraNa: ahIM mULamAM dantI-nepALA pachI sUMTha-eTalAMnAM jUnAM mULiyAMne samAna- " trikarma " zabda lakhyo che, paNa tenA badale bhAge laI teono kavAtha banAvo ane "trikarSa' e pATha rakhAya te e ahIM baMdhatemAM dUdha mizra karI te pakAvavuM, emAMnuM | besata thAya che; kAraNa ke "trika ' zabdano artha dUdha ja bAkI rahe tyAre te dUdhane gALI | suMTha, ativiSa tathA metha-e traNa eka eka laI temAM sAkarathI mizra kareluM ghI pakavavuM; | tolo maLI traNa tolA pramANamAM levA mATe rAja
Page #992
--------------------------------------------------------------------------
________________ zAtha-cikisita--adhyAya 17 mA 951 www w nidhamAM A vacana maLe cheH 'nALarAtivitrApuktA- pittanA seAjAvALAne ApavAnu virecana trayametat trizrvim '-sUjha, ativiSa ane mAtha trivRtyumudIjAAmamiH zveta vavaH ||kS e traNane pratyekane eka eka tAle pramANamAM ekatra | virecanI manyA yathAvatyaM onacet / karIne levAya, te - trikaSika' kahevAya che. 59,6 0 pittaja sAjA para karavAnA pralepa jIvakarSabhakAvaindrA madhuparNI zatAvarI // 61 // muditA vetasaM caiva pralepaH sarasAJjanaH / naseAtara, jeThImadha, drAkSa ane gAMbhArIla-eTalAMne samAna bhAge laI tenA karelA kavAtha virecanIya hAI vaidya(pittanA seAjAmAM) avasthAnusAra tenA prayAga karAvavA. 65 pittanA seAjAmAM pathya khArAka vagere jIvaka, RSabhaka, iMdravAruNI, gaLe, bhAge laI pIsI nAkhI temAM rasAMjana rasava'tI meLavIne pittaja seAjAnI upara tenA jo pralepa lagADAya, teA e pittaja seAjAne maTADe che. 61 zatAvarI, muditA ane netara-eTalAM samAna- | nAtyanidhazItAni svArTUni ca yUni= I | payo vALi musrota yathonhAni ca mAtrayA | pittaja sAjAnA rAgIe je pravAhI drabyAne atizaya svaccha, snigdha, zItala, madhura tathA pacavAmAM halakAM kahyAM che, teone cAgya mAtrAmAM jamavAM ane tenI upara dUdha pIvu. 66 pittaja seAjo maTADanAra bIjo lepa tAlIzozIramuditAcandanaM sarasAJjanam // 62 // madhukaM padmakaM ceti lepaH zvayathunAzanaH / : tAlIsapatra, uzIra-vALA, muditA, caMdana, rasAMjana, jeThImadha ane padmakAi-- eTalAMne samAna bhAge laI pIsI nAkhI tenA lepa lagADAya tA pittaja seAjAnA te nAza kare che. 62 pittanA seAjAnA nAza karanAra lepa zatAvarI haMsapadIM madhuparNI ca citrakam // 63 // bandAM tAlIsapatraM ca piSTvA zvayathumAdihet / zatAvarI, huMsapadI, gaLA, citraka, maMdA ane tAlIsapatra-eTalAMne pIsI nAkhI tenA ( pittanA seAjA para) lepa lagADavA (te paNa pittaja sAjAnA nAza kare che). 63 pittaja sAjA para karavAnuM siMcana zrIvuMmALAM svamUtyulAthastu vecane ch|| sadAharAgapAke ca hitaH sakSIrazarkaraH / tathA | kSIrivRkSA-vaDa vagerenI chAla mULiyAMnA kvAtha karI temAM dUdha tathA sAkara mizra karIne tenAthI dAha, ratAza ane pAkayukta thayelA pittanA sAjA para sa`cana karavuM hitakArI che. 64 kaphaja seAjAnI cikitsA kahevAnI pratijJA zvayathoH kaphajasyApi cikitsAM zRNvataH prm||67 have pachI kaphanA prakApathI utpanna thatA tene tame sAMbhaLeA. 67 seAjAnI cikitsA paNa huM tamane kahuM chuM, kaja sojo maTADanAra hImerAdi kvAtha berudArUNi cavyacitrakanAgaram / abhayA pippalImUlaM rajanyau hiGgu mAtrayA // 68 kathaM gomUtrapiSTaM vA pibecchophanibarhaNam / hImera-sugadhI vALA, agara, devadAra, cavaka, citraka, sU', haraDe, pIparImUla-ga`ThADA, eya haLadara ane hiMga-eTalAMne cAgya pramANamAM laI adhakacarAM karI teonA kvAtha karI pIvA; athavA upara jaNAvela te hIerAdi dravyAne ceAgya pramANamAM laI geAmUtra sAthe te pIvAM; e kvAtha ke kalka kaja seAjAne nAza kare che. 68 kaja sAjAne maTADanAra bIjo citrakAdi kavAtha citrAvathI pUrvAvijJAmajIAmAH || 6 || viSvaDhIzAAipATApAyaM madhunA viyet / citraka, garamALe, mAravela, vAvaDiMga, AmaLAM, haraDe, pIpara, upalasarI ane
Page #993
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasaMhitA-khilasthAna pAThA-kALIpATa-eTalAMne samAna bhAge laI | kaphanA rojA para lagADavo (jethI te je teone adhakacarAM karI teone kavAtha | maTe che). 74 anAvI te zItaLa thAya tyAre temAM madha | kakane je maTADanAra trIje lepa mizra karI te pIvo. (tethI paNa kaphaja | BratrAvaruM = vAtaruM trijanma sojo maTe che.) 69 bhadradAraM sugandhAM ca piSTvoSNaiH zophamAdihet // 75 kaphaja sojo maTADanAra devadArvAdi kavAthe kaTha, chatrAkanI chAla, yAhukamULa-eka devadAru ca pAThAM ca zRGgaveraM ca bhAgazaH // 70 jAtanuM zAka, gokharU, devadAra ane sugaMdhAtthaa puSkaramUlaM ca gomUtrakkathitaM pibet|| pRddhA ke eka jAtanI tulasI-eTalAMne devadAra, kALIpATa, Adu ke suMTha ane | samAna bhAge laI pIsI nAkhIne garama puSkaramUla-eTalAMne samAna bhAge laI gomUtra | karI teo lepa lagADa (tethI kaphane sAthe teone kavAtha karI te pI. (tethI seje maTe che). 75 paNa kaphaja sojo maTe che.) 70 kaphaja sejo maTADanAra mUlakAdi lepa phane sojo nAza karanAra pAThAdi kavAtha mUDhatti zuLa madaFrta ravinA pAThA mustA'bhayA dAru citrako vizvabheSajam // 71 gomUtrapiSTo lepo'yaM zvayathorvinivAraNaH // 76 // pippalyativiSA mUrvA tathA taaddkptrikaa| / sUkA mULA, nAgaramotha tathA zArivAyAdhAtu tat viveta pUi WvathathanAzanam I72 | upalasarI-eTalAMne gamUtramAM pIsI nAkhI pAThA-kALIpATa, metha, haraDe, devadAra, teno lepa lagADavAthI te kaphanA sejAne citraka, sUMTha, pIpara, ativiSa, maravela maTADe che. tathA tADapatra eTalAMne samAna bhAge laI kaphanA rojA para lepa tathA siMcana adhakacarAM karI teone kvAtha banAvI palAzabhasma caikAGgalepo gomuutrsNyutH| gALIne kaphanI pIDAmAM te pI; e mi zvathA uttei vidhI 77 kavAtha kaphanA sojAne nAza kare che. 71,72 | gjhumUDhataM toye namUtra vAri jevA phano sojo maTADanAra lepa khAkharAnI bhasmane gomUtramAM mizra tagarAgarumustAni saralaM devadAru c| karI teno (sojAvALA) eka aMga upara tyA gha DayaM vAraMvayathurANa II73 | lepa lagADa; athavA tenA vaDe kaphanA tagara, agaru, motha, sarala-cIDa, | sojA upara copAsa siMcana karavuM; athavA devadAra, kaTha ane tenI chAla-eTalAne | (laghu ke bRhata) ekalA paMcamULano kavAtha samAna bhAge laI pIsI nAkhIne teno lepa karI tenA vaDe ke gomUtra vaDe kaphanA sajA lagAvyo hoya to kaphanA sojAne maTADe che. | para siMcana karavuM. 77 kaphane sejo maTADanAra bIjo lepa | nibAdi kavAthamAM karavAnuM avagAhana kAlAM godhApadI hiMsrAM suSavIM tAlapatrikAm / nimbAkoThorupUgAnAM tAryAH kuTajasya ca // 78 piTvA zItakamUlaM ca zothamasya pralepayet // 74 naktamAlasya vaMzasya ptrkvaatho'vgaahnH| kAlA-kALuM nasetara, godhApadI-haMsa lIMbaDe, aMkeTha, moTI sopArI ke padI, hiMsA-jaTAmAMsI, suSavI-kALIjIrI, eraMDamULa, araNI, iMdrajava, naktamAlatAlapatrikA-mUsaLI ane zItaka-mULa- karaMja tathA vAMsanAM pAMdaDAM-eTalAMne azanapaNInuM mULa-eTalAMne samAna bhAge kvAtha karI temAM praveza karAya, to te kaphanA laI teone pIsI nAkhI tene pralepa | sejAne maTADe che. 78
Page #994
--------------------------------------------------------------------------
________________ zetha-cikisita-adhyAya 17 ... 953 klane seje maTADanAra lepa, siMcana tathA | mizra karI te pIvuM; tethI jene virecana abhaMga-mAlisa thayuM hoya tevA kaphaja sajAnA rogIe triA trive hRttei kuTelA I SRI | yogya samaye jAMgala pazu-pakSIonA mAMsanA sAmaiguofTukkAjAmArapurghaTADo | rasanI sAthe jamavuM. 83,84 vArtAkSa nivRDha nibhyo vi vizvameghanam 80 | kakaja sejA vagerene maTADanArI geLIo rAsnA punarnavA mUrvA kuSThaM vyAghranakhaM vRSam / / | triphalA saralaM dAru rajanyau rohiNI vacA // 85 zigrumUlamathArka ca yathAlAbhaM samAhataiH // 81 // gomUtrapiSTairlepaH syAt kvathitaiH pariSecanam / pippalI pippalImUlaM nAgarAtiviSa ghanam / kSAradvayaM viDaGgaM ca pAThA'garu sacitrakama // 6 // etaireva dravaiH pakkairabhyaGgaH zothanAzanaH // 82 // - triphaLA, citraka, vaja, beya haLadara, ayorajazca cUrNAni gomUtreNa vipAcayet / kuraka-dhoLI tulasI, kALuM nasetara, Akhu drA(kSAva)thamAhRA judA gharomA ! 87 katvA'rthako tato devA piTaNeta vaarinnaa| paNI-uMdarakannI, kaDu, kAkamAcI-te nAmanI | eka jAtanI pIluDI, suvarcalA-hulahula, mucyate kaphajAcchophAdevaM zvayathuSIDitaH // 88 // vaMtAkaDI, nicula-hijajala ke samudraphaLa, | eSA hi grahaNIdoSaM pANDurogaM kaphAtmakam / lIMbaDe, vAvaDiMga, sUTha, rAsnA, sADI, kaphArmAsi ca vRddhiM ca pramehaM ca zamaM nayet // 89 maravela, kaTha, vAghanakha, araDUso, saragavAnuM - triphaLA-haraDe, baheDAM ane AmaLAM; mULa tathA AkaDAnuM mULa-eTalAMmAMthI sarala-cIDa, devadAra, beya haLadara, rohiNIjeTalAM maLe teTalAM dravyo (samAna bhAge) kapha, vaja, pIpara, pIparImUla-gaMThoDA, meLavI gomUtramAM pIsI nAkhI teno nAgara-lUMTha, ativiSa, ghana-motha, beya kSAralepa lagADa; athavA te uparyukta dravyone ? javakhAra ane sAjIkhAra, vAvaDiMga, pAThAukALI tenA kavAtha vaDe kaphanA sajA para | * i . kALIpATa, agara, citraka ane arajacopAsa siMcana karavuM athavA e ja lehacUrNa--maMra ke lehabharama-eTalAM dravyone uparyukta drone pravAhIrUpe pava karI tenA | zrUpa karI gemUtranI sAthe pakavavAM; pachI vaDe mAlisa karavuM; e kaphanA sojAno nAza (te ghaTTa thAya tyAre) tene drAkSanI sAthe kare che. 79-82 pIsI nAkhI tenI beranA jevaDI goLIo kaphanA sejAvALAne ApavAnuM virecana banAvavI; pachI kaphaja sajAnA rogIe te paTolamUlaM triphalA viDaGgaM rajanIti SaT / / goLIomAMthI be ke eka goLI garama kArSikAH syustathaikasmAd dviguNaM rocanIphalam // | pANI sAthe pIvI; ema te goLInA sevananiilikaa triguNA deyA trivRtA tu caturguNA / thI mANasa, kaphaja sajAthI chUTI jAya che; ramatavAM mUtralad mAtrathA para i 84 A goLIne harakoI jAthI pIDAyela vioi mukSata kaDhAnAM sena | mANasa evI zake che; vaLI A goLI paravaranAM mUla, triphaLA, vAvaDiMga ane grahaNInA doSane, kaphaja pAMDurogane, kaphaja haLadara-e cha dravyo pratyeka eka eka azaMsone, vadharAvaLanA rogane tathA pramehane tela levA ane rocanIphala-jamAlagoTA- | paNa maTADe che. 85-89 e ekane uparyukta chayethI be gaNAM-be vAta-dvadvaja zethane maTADanAra telA levA tema ja gaLI traNagaNI ane ! paMcamUlAdi telamAlisa nasetara cAragaNuM laI te badhAMnuM cUrNa pannakUruM vahawA revAra cA karI tene yogya mAtrAmAM gomUtranI sAthe tipATha hAni nivutraNa ra | 20 ||
Page #995
--------------------------------------------------------------------------
________________ 954 kAzyapa saMhitA-khilasthAna pAza thavA vAra nukUvI sevapuegvan| teone kalaka ke kavAtha banAvI temAM talanuM arditsA zreNI hiMnnA Ur FdhA punarnavA / 12 tela pakavavuM, tenuM mAlisa karavAthI harakeI tharathA 4 vayathA 4 vo dilA nA sejAne te nAza kare che. 94-96 aDhaghuvaM to pUi pputrIjuM nAm / 2 thareganA upadra ane cikitsAne zimUrgodhApadI bhArgI tarkArI zuSkamUlakam / upasaMhAra etaiH siddhaM yathAlAbhaM tailamabhyaJjanaistribhiH // 93 kriyaiSA doSajasyoktA''gantosarpavat kriyaa| nihantyudIrNazvaya) jantorvAtakaphottaram / | agnisAdo jvarastRSNA kaaryaarucitmobhrmaaH||97 bRhat paMcamUla-bIlI, araDUse, zvAsannatinA vaizciristhA 3pavA Il28 gAMbhArI, pADala ane araNI-e pAMcanAM upara jaNAvelI zothanI cikitsA mULiyAM, varuNaka-vAyavaraNo, sarala-cIDa, deSaja zothanI kahI che; paraMtu je AgaMtu devadAra, hastikarNapalAza" nAmano eka jAtano ! zotha-bAhA kAraNothI utpanna thAya che, tenI khAkharo ane pANImAM thatA "nicula' cikitsA to ratavAnI je cikitsA pahelAM nAmanA netaranAM phUla, khAkharo, "kAkalA" kahI che, te ja samajavI joIe. agnisAdanAmanuM eka sAThIdhAnya, kALuM nasetara, jaTharanA agninI maMdatA, javaravadhu paDatI gaLa, laviMga, ahiMsA-kaMTakapAlI, zreyasI taraza, kuzapaNuM, aruci, tama-AMkhathI. haraDe, jaTAmAMsI, saragavo, sAToDI, AmaLAM, aMdhArAM dekhAya, bhrama-cakarIne roga, zvAsa, vayasthA-haraDe, caraka nAmanuM sugaMdhI dravya traNa ane atisAra-vadhu paDatA jhADAbhaTelara, jaTAmAMsI, bheAMya AmaLI, alaMbuSa- eTalA zotharoganA upadrava kahyA che ane bhUkadaMba, eraMDamUla, kuMvADiye, suMTha, sara tenI cikitsA ? teonI cikitsA teonI potapotAnI je gavA, godhApadI-haMsapadI, bhAragI, araNa kahI che, te ja karavI. 97,98 ane sUkA mULA-AmAMthI jeTalAM maLe teTalAM | dravyone ekatra khAMDI-kaDhI teone kavAtha ti mAd mavAnuM thag || satra karI temAM pakavela talanI telanA mAlisa ema bhagavAna kazyape ja kharekhara karavAthI tridoSaja ke vAtakaphapradhAna-haja kahyuM hatuM. sejAno nAza thAya che. 90-93 iti zrIkAzyapa saMhitAmAM khilasthAna viSe "zvayatha cikisita" e nAmano adhyAya 17 me samApta harakeI sejAne maTADanAra haridrAdi tela bhe jei siEA thI madhuvanam kA zalacikitsA : adhyAya 18 mo pippalyo bAlakaM caiva pItadruH padmakaM tthaa|| athAtaH zUlacikitsitaM vyAkhyAsyAmaH // 1 // mAMsyuzIraM satagaramelA'garu kuTannaTam // 95 // zrAveSTakaM sarjarasaM mUkuSThapriyaGgavaH / iti ha smAha bhagavAn kazyapaH // 2 // gautai& viparAmaroLanA naH IudA. have ahIMthI "zUlanI cikitsA'nuM beya haLadara, majITha, jeThImadha, caMdana- ame vyAkhyAna karIzuM, ema kharekhara bhagaratAM jaLI, pIpara, sugaMdhI vALo, pItac- | vAna kazyape kahyuM hatuM. 1,2 saralakASTa-cIDa, padmakAi, jaTAmAMsI, uzIra- zalaroganuM nidAna tathA saMprApti vALa, tagara, elacI, agara, nAgaramotha, kSobhAtrAsAdhyayanAtiprasaGgAt , zrIveNaka-saralaniryAsa-gaMdha birojA, sarja. bhutkAle cAtyambhasaH pAnadoSAt / rasa-rALa, moravela, kaTha ane priyaMgu- vegAnAM vA nigrahAdyAnayAnA-, ghauMlA-eTalAM dravyone samAna bhAge laI | dAmAd bhraMzAdrUkSadhAnyAzanAdvA / / 3 / /
Page #996
--------------------------------------------------------------------------
________________ lacikitsA-adhyAya 18 mA kruddho vAyuH kartanAyAmatAdaiH, parasevo, dAha tathA taraza utpanna thAya che; WAkhanaivipana yuAi | (te bIjuM pittaja bhUla kahevAya che) je phUla zUlaM pittenAnvitaH zleSmaNA vA, mANasa jazrI le ke tarata ja utpanna thAya, vAgapi rdhamAna pati kA | jemAM pIDA ochI hoya ane je phUlamAM kSobha eTale ke gabharAmaNa thavAthI, trAsa | mANasa jANe bhInAM kapaDAMthI lapeTyo hoya, ke bhayathI, adhyayana-bhaNavAno atiga | evo thaI jAya-te kaphanI adhikatAthI thayeluM thavAthI eTale ke khUba vadhu adhyayana ke | kaphaja zUla, mANasane sajajaDa karI nAkhe. vidyAbhyAsa karavAthI, bhUkha lAgI hoya tenuM che ane ullAsa-moLa athavA kaphanA uchALAvakhate vadhu paDatuM pANI pIvArUpa deSa | one kare che ane cothuM phUla, saMnipAtakaravAthI, AvelA (maLa-mUtrAdinA) vegene. eTale ke traNe dezonA ekIsAthe samAnarokavAthI, vAhanapara vadhu musApharI karavAthI, | paNe ekatra thavAthI utpanna thAya che, tene AmadeSa ke AmaviSanA kAraNathI, keI | sAMnipAtika zUla jANavuM. e sAMnipAtika ThekANe paDI javAthI athavA lukhAM dhAnya | phUla badhAye doSothI utpanna thaIne badhAe khAvAthI vAyu vikAra pAme che ane pachI te | doSonAM lakSaNovALuM hoya che ane dukhathI vikAra pAmelo vAyu, kukSipradezamAM eTale ke | sahana thaI zake evuM hoI asAdhya hoya peTamAM-koThAnI aMdara vADha, AyAma-baMdhana che-temAM koI upacAra kAma karatA nathI, tethI ke lAMbA purAI rahevuM ke atizaya phelAvuM, koI paNa cikitsAthI te maTatuM nathI. pada tada eTale ke soya bhoMkyA jevI pIDA, vAtikanI prAthamika cikitsA kaMpa, AmAna ke Apharo vagere upajAvIne vAyuH prokto balavAnugravegaH, so'yaM kruddho copAsa praveze che; ema te vAyu pittanI | hemava ntiA tAlAlAta vAta rahesAthe athavA kaphanI sAthe joDAIne athavA | nA'bhyaktAGgaM svedayedAzu vaidyaH // 7 // te beyathI preraNA pAmIne "zUla" nAmano | vAtothaTIopanAe, vivecchA. rega-eTale ke peTamAM jANe soyA bheMkAtA pakSe heya evI pIDAne kare che. 3,4 manuSyamAtra ke harakoI prANInA zarIramAM zaloganA cAra bhedo vAyu baLavAna gaNAya che ane teno vega vAtAcchUlaM kSudhitasyograrUpaM, ghoraigairyaniru- paNa ugra hoya che; tethI e vAyu je kepa cchvAsakartR / vidyAd bhukte jIryati svedadAhaH, eTale ke vikArayukta thaI vadhI jAya to tRSNArtasya pratataM pittazUlam // 5 // harakoI prANIne zarIrane tarata ja nAza ___ mandAbAdhaM stimitaM bhuktamAtre, kaphodrekAt kare che; e kAraNe je mANasa te vAyunA hastamadarzI vidyAdR tripAtaciturthe, phUlarUpI vikArathI pADAyo hoya tenI sau sarvailiGgairduHsahaM tattvasAdhyam // 6 // pahelAM ja cikitsA karavI; jema ke vAtika bhUkhyA mANasane vAyunA prakopathI je phUlanA regInA aMgane vaidhe prathama (vAtaugra svarUpavALuM zULa utpanna thAya che, te ghora nAzaka) tela Adi nehathI mAlisa karavuM vego vaDe mANasane zvAsecchavAsanI kriyAthI ane pachI tarata ja vAtanAzaka garama avarahita banAvI che, (te vAtikazUla kahevAya | gAhana-kavAtha vageremAM praveza dvArA, upanAhache;) bIjuM je pittazUla che te jamyA pachI pioTIsa bAMdhavA dvArA, piMDada athavA mANase khAdhelo khorAka pacavA mAMDyo hoya | garama pAyasa-khIra vaDe sveda-bApha ke zeka tyAre thAya che. emAM rogIne vadhu paDato | apAva. 7
Page #997
--------------------------------------------------------------------------
________________ 56 kAzyapa saMhitA-khilasthAna ___ eNAdInAM jAGgalAnAM rasAMzca, lAvAdInAM zIte vezmanyahatAM sopadhAnAM, cAnvitAn saindhavena // 8 // sevetAntaHprasphuratpadmapatrAm / sidhouriAna zIvratAthI, vAtau pittaja zUlanA rogIe zItala dUdha pIne sAdhitaM kSIramuSNam // 9 // athavA potAnI IcchAnusAra sAkaranuM pANI tailaM zuktaM mastu sauvIrakaM ca, pIne vamana karavuM; athavA e pittajazUlathI pibecchUlI saha sauvarcalena / pIDAyelAne vaidya zaMkhane, mogarAnAM puSpone, te uparAMta vAtazUlano rogI je mAMsA- | candranA jevA ujajavaLa motIonA hArone, hArI hoya to teNe eNa-mRga Adi jAMgala kamaLone, rUpAne, kAMsAne, sphaTikane tathA -pazupakSIo vagerenA tema ja lAvAM pakSI- | suvarNanAM pAtro vagerene pANIthI chAMTIne caMdra enA mAMsarasene lavaNathI yukta tema ja ! jevAM zItala banAvI tenA vaDe sArI rIte snehathI tathA khaTAzathI paNa yukta karI | (zUlanA sthAne) sparza kare; athavA te garama garama sevavA uparAMta vAyunAzaka | uparAMta je pradezamAM zUla nIkaLatuM hoya auSadhadravya nAkhI pakaveluM garama dUdha te pradezane keLanAM pAna vaDe vAraMvAra sparza pIvuM; ane talanuM tela, zuddha-sirakA, | kare; tema ja e pittanA phUlanA regIe mastu-dahIMnI uparanuM pANI tathA sauvIraka- komaLa zayyA para kamaLanI pAMkhaDIonI kAMjIne saMcaLathI yukta karI pIvI. 8,9 racanA karI athavA te pAMkhaDIo pAtharIne zyAmAM zuNThI saindhavaM tumburUNi, tenI upara caMdananuM zItala pANI chAMTIne hiGgu kSAraM yAvazUkaM viDaM ca // 10 // tenuM sevana karavuM ane te zavyAne paNa zlakSNaM piSTvA pravarAddhaM zarTi ca, zItala gharamAM svacchatA yukta ane ozIkAM peyaM koSNaM cAmbhasA vaatshuule| sAthe pAtharI tenI upara aMdaranA bhAgamAM tema ja vAtazUlanA rogIe kALuMnasotara, | vacce vikasita kamaLanI pAMkhaDIo bichAvI sUMTha, siMdhava, tuMbaru-nepALI dhANA athavA tenI upara zayana karavuM. 11-13 tejabala, hiMga, sAjIkhAra, javakhAra ane pittalanI vadhu cikitsA biDalavaNa-eTalAM dravyone bArIka pIsI | hRdyA zIta mathurA menIyA, nAkhI temAM agara tathA zaTakacUrAnA cUrNane | velA siddha zatA vA vaSothA | zkA paNa mizra karI sahevAya tevA garama pANI | mizrA svAvaH pittarasTasAthe pIvAM joIe. 10 ____ syocchedArtha shrkraacuurnnyuktaaH| pittajalinI cikitsA vaLI te pittaja zUlanA rogIe hadayane kSIraM pItvA zItalaM pittazUlI, priya, madhura ane jhADo chUTo kare evI peyAo vamet kAmaM zarkarAvAriNA vA // 11 // pakavIne pIvI athavA zItala kaSA-vAze zUlAta vA zaGkhakundendugauraiH, pIvA; te peyAo ke kAthone madha mizra __muktAhAraiH saMspRzet paGkajairvA / karI svAdiSTa karavA ane pittanuM zUla maTADavA raupyaiH kAMsyaiH sphATikaiH kAJcanairvA, mATe temAM sAkaranuM cUrNa paNa mizra karavuM. 14 tothAt sikanaizca zItaiH | 22 | kaphajazulanI cikitsA yasmiJchUlaM saMspRzettaM pradeza, sAme sotkleze bhojane vA vidagdhe, mUyo mUH vAstrInAM saMzuddhayartha lakhyodaLo | 21 mRdvIM zayyAM visinIpatrabhaktiH, kuryAt kAmaM vamanaM zleSmazUle, nyAsopetAM candanAmbuprasiktAm // 13 // __ vAntaM cainaM lacitaM supratAntam /
Page #998
--------------------------------------------------------------------------
________________ zUlacikitsA-adhyAya 18 me 7 kSAropetaM pAyayet pAcanIyaM, pIpara; kSAra-sAjIkhAra ke javakhAra, siMdhava, pidhvAvivAthayu s ll 26 ) citraka, haySA-hAubera, haraDe, cavaka, ajAjIttsiddhaaN vA bhojayettaM yavAgU, ajamera dhANA, puSkaramUla, amlatasa, saMsRSTAnnaH kramazo vA niSevet / AmalI, kokama, yuvAnI-ajame, dADamarANa, cUrNa sarpiryaTakakSArabastIn , aTakacUro tathA saMcaLa-eTalAMne samAna bhAge uthAna mArA parAza ma aa | laI cUrNa karavuM ane pachI tene garama pANI kaphajazUlamAM sAthe Ama hoya athavA | ke dahInI uparanuM pANI, madha ke AsavarUpa kaphanA uchALA paNa je sAthe AvatA hoya | anupAna sAthe (gya mAtrAmAM) je pIdhuM athavA khorAka vidagdha thaI barAbara pacato hoya te malabaMdha, bastizUla tathA gALAnA na hoya te saMzuddhi karavA mATe saidhava nAkheluM | ganI pIDAne te nAza kare che. 18-21. garama pANI pitAnI IcchA pramANe pIne vamana | upara jaNAvela siddha pega baLa vagere karavuM, ane e rIte vamana jeNe karyuM hoya paNa maTADe te rogIne laMghana paNa karAvavuM; ema laMghana lhIdafaoSavAzcAtAnucotram karAvyA pachI te rogIne atizaya pAtaLo, | mAturAI tti mUtra tathA II rA pAcanIya, pIpara Adino garama kavAtha kSArathI upara darzAvela siddha cUrNa yogane bijeyukta ane hiMga sahita taiyAra karI pA; | rAMnA rasanI sAthe sevavAthI te plIhAathavA e pAcanIya kakvAthamAM pakavelI rAba baLane roga, ane rega, grahaNa te rogIne jamADavI; athavA te regIe | no deSa, kAsa-udharasa, zvAsa-dama, chAtInuM anukrame bhejanamAM saMsarjana-kama sevaka | jhalAvuM tathA mUtragraha-mUtrakRcchune paNa te uparAMta (kaphanAzaka) cUrNa, ghI, gALIe, | maTADe che. 22 kSAre, basti, kalake tathA kavAthane paNa zUla Adi ghaNA rogane maTADanAra vibhAgavAra kalpa anusAra sevavA joIe. ambavetasa AdinI goLIo phazalane maTADanAra hiMgyAdi siddhayoga | satalavRkSAsTathavAnImAvitramUA. zUlATopAnAhagulmAmayanaM, hiGgacavyoSakazaTIjIvantItrikaTUni ca // 23 // siddhaM proktamRSibhirdhyAnayogAt // 18 // pippalI pippalImUlaM baraM zirivArikAm / hiGgapAThAtrikaTukakSArasaindhavacitrakAn / nAgadantI ca bilvaM ca tathA lavaNapazcakam // 24 hapuSAmabhayAM cavyamajAjIdhAnyapuSkarAn // 19 // samabhAgAni matimAn sUkSmacUrNAni kArayet / amlavetasavRkSAmlayavAnIdADimAni c| rasena mAtalaGgasya vaTakAn kArayettataH // 25 // zaTiM sauvarcalaM caiva sUkSmacUrNAni kArayet // 20 // galmodAvartazUleSu pibedetAnmahAguNAn / etaddhi cuurnnmussnnaambuddhimstusuraasvaiH| sukhoSNavArimadyAmlaimUtrakRcchre tathaiva ca // 26 // pItamAnAhahRdvastizUlagulmAtinAzanam // 21 // hRdrogeSa gadabhraMzameDhabastirujAsu c| vaLI RSioe phUlane, peTanA amlatasa, vRkSAsla-AmalI ke kokama, gaDagaDATane, maLabaMdhano tathA guma rogane thavAnI-ajame, kSAra-sAjIkhAra ke javanAza karanAra je A siddhayoga, dhyAna, khAra, citraka, hiMga, cavaka, mATIrUpa kSArayegathI joyo che, tene paNa kaphaja | khAro ke TaMkaNakhAra, uSaka, zaTara zUlamAM rogIne prayoga karAva; jema ke- | jIvaMtI-kharADI, trikaTu-suMTha, marI ane hiMga, kALIpATa, trikaTuMka-suMTha, marI ane | pIpara, pIpara, pIparImULa-gaMThoDA, sUkAM.
Page #999
--------------------------------------------------------------------------
________________ 958 kAzyapa saMhitA-khilasthAna bAra, zirivArikA-cAMgerI-khArI, nAga- sauvarcala-saMcaLa, vaja, hiMga, cUSaNadaMtI-jADAM mULiyAMvALo nepALa, bila- sUMTha, marI ane pIpara, haraDe tathA iMdrajavaphala tathA pAMca lavaNe-saMdhava, saMcaLa, eTalAMne samAna bhAge laI tenuM cUrNa dariyAI lUNa, biDalavaNa tathA ubhija (pANI sAthe) levAthI kSaNavAramAM zUla lavaNa-eTalAM dravyone samAna bhAge laI roganA baLano te nAza kare che. 29 buddhimAna vadhe teonuM cUrNa banAvI temAM zala tathA geLe maTADanAra kSArayoga birAMno rasa meLavI goLIo banAvI rahyAnuM kRtasaMyukzAna karatusenDavitrAnuM rU0 levI, pachI mahAguNavALI te goLIone vava vaidyataH kR da dvipa gulamaroga, udAvata roga tathA phUloga | pravINavatA taM kSAraM mAtra vivet / rUA. mAM sahevAya tevA garama pANInI sAthe, | tAluTovarNayu ramUzukSmajJApam | madha sAthe ke kAMjInI khaTAInI sAthe pIvI; sAthavo, saMdhava, citraka tathA vaja-e temaja mUtrakRcchamAM, hRdayanA rogamAM, gudabhraMza pratyekane eka eka pala-cAra cAra tolA regamAM, medra-puruSanA liMgarogamAM tathA laI cUrNarUpe ekatra karI vadhe loDhAnI kaDAI basti-mUtrAzayanA rogamAM paNa upara te ! mAM nAkhI cUlA para mUkI nIce agni prajavagoLIone upara darzAvela anupAna sAthe | lita karI bALavA mAMDavAM; te jyAre pradIpta sevI zakAya che. 23-26 thAya eTale ke bhaDake baLI jAya tyAre tene zala tathA Apane maTADanAra biDa agni parathI nIce utArI laI te kSArarUpa Adi cUrNayoga bhasmane regya pramANamAM laI cokhAnA dhaNa vihina ziva marivuM tathA II 27ll | sAthe pIvAthI te phUla tathA gulma-gaLAnA mAtuluGgarasairyuktaM zUlATopaharaM pibet / roganI pIDAno nAza kare che. 30,31 biDa-lavaNa, dADama, hiMga, siMdhava lagane maTADanAra eraMDatela ke tathA kALAM marI samAna bhAge laI cUrNa kSArano prayoga karI te cUrNane birAMnA rasanI sAthe je pIe, tenA phUlogane tathA ATopa-peTanA paJcamUlayavakvAthayuktameraNDajaM pibet // 32 // gaDagaDATane te maTADe che. 27 e ja pramANe eraMDiyuM tela athavA | nitya sevavA yogya uttama paththaga eraMDabhUlane kSAra paMcamUla tathA javanA etAni dhyoSapRthvIkAcavyacitrakasaindhavaiH // 24 // kavAtha sAthe je mANasa pIe, tene paNa sAjAjipippalImUlayutairvA pathyamuttamam / zUlarega tathA gulamarega maTe che. 32 upara darzAvela prayogamAM vyoSa-trikaTu- | zula tathA baroLa rogane maTADanAra talanA suMTha, marI ane pIpara, pRthvIkA-jIruM ke telane prayoga moTI elacI, cavaka, citraka, siMdhava, kALI taiI vAdhyAmi Ne TrAkSavAthayutaM tathA charI tathA pIparImUla-gaMThoDAne samAna sazarkaraM pittazUle pittagulme pliheSu ca // 33 // bhAge laI cUrNa karI te meLavI tene prayoga vAyupradhAna bhUlogamAM drAkSanA kvAtha uttama pathya bane che. 28 sAthe talanuM tela pIvuM; pittapradhAna bhUla baLavAna zalane kSaNavAramAM maTADanAra regamAM sAkaranA cUrNa sAthe talanuM tela sauvacalAdi caeNga pIvuM ane pittapradhAna gulamarogamAM tathA sauvarcalavacAhiGgutryUSaNaM saharItakam // 29 // baLanA rogamAM paNa sAkaranA cUrNathI surezayavasaMyuktaM hanti zUlabalaM kSaNAt | yukta talanuM te pIvuM. 33
Page #1000
--------------------------------------------------------------------------
________________ zalacikitsA-adhyAya 18mo vAtika zulagulma Adine maTADanAra che lavaNa, Sa-trikaTu-suMTha, marI ane pIpara; amRtatulya vRta tiMtiDIka-AMbalI ke kekama, amlatasa, dADimavyoSahapuSApRthvIkAkSAracitrakaiH / hiMga, saMcaLa, ajAjI-jIruM, dADamadANA, sAbanigiqndImUvIthalaivaiH II rU4 | | idrajava, sATaDI tathA kAravI-kALI jIrI samAMzaivipacet sarpiH sakSIraM mRdunA'minA / 7 tathA hasadI-eTalAM dravyane samAna bhAge koDhamUTayUna saMyukyuM vAtAmanuq I rUpaI | laI cUrNa karI temAM ghIthI cAragaNuM dahIM chAnAthyANaIgvaSama varadAna tathA dahIMthI eka bhAga ghI mizra karI mavizawvoparAchapAdyAya tathA / rUda | temAM zukata-sikko tathA kAMjI mizra karI yonidoSAMzca hantyetadamRtapratimaM ghRtam / te badhuM agni para pakavavuM; temAMnuM pravAhI - dADamanA dANuM, veSa-trikaTu-suMTha, marI | baLI jatAM pakva thayelA te ghIne gALI ane pIpara, hapuSA-hAuvera, pRthvIkA-moTI | laI temAMnI egya mAtrA dazamUlanA, bora, elacI, sAjIkhAra, citraka, ajAjI-kALI | nA tathA kaLathInA kavAtha-rasanI sAthe je charI, pIparImUla, cavaka, ajame tathA | pivAya, te e ghI, vAtika zUlaregane, seva-eTalAne samAna bhAge laI tene gumarAgane, vAtika-kaparogane, gAMThanA adhakacarAM karI temAM (cAragaNuM) dUdha | regane, ardita nAmanA moDhAnA lakavAnA ane eka bhAga ghI nAkhI te badhAMne dhImA | rogane, hadayanA jhalAvAne, vAtakuMDalikA rogatApe pakavavAM, temAMnuM pravAhI (dUdha) baLI ne tema ja Avata-cakarInA (bhrama) regane jAya eTale tene agni parathI nIce utArI che paNa maTADe che. 37-40 gALI laIne te ghImAMthI egya mAtrA laI | phUla Adine nAza karanAra dazAMga dhRta boraDInA mULanA yUSa sAthe pIvAthI te | | sauvarcalayavakSAravacAtryUSaNacitrakaiH // 41 // vAtika gulamarogane maTADe che, tema ja vAtika] harItakIviDaGgAbhyAM payasA caiva sAdhitam / zUlaregane, AnAha-malabaMdhano, zvAsa- |saMyuktaM bhadrarohiNyA dazA zUlanud ghRtam // 42 regane, kAsa-udharasane, viSamajavaranI | ThThIdarAmamiraMvAravidhivinAzanam hRdayanA jhalAvAne, arUcine, grahaNInA ! saMcaLa, javakhAra, vaja, gUSaNasUMTha deSa, zUla, pAMDurogane tathA yoninA | marI ane pIpara, citraka, haraDe, vAvaDiMgadeSone paNa A amRtatulya ghI nAza eTalAMne samAna bhAge laI cUrNa karI tenI kare che. 34-36 [ sAthe ghIthI cAragaNuM dUdha meLavI tenAthI zala Adi rogane maTADanAra bilavAdi vrata eka bhAge ghI paNa mizra karI te badhuM bilvakuSThayavakSAravacAcitrakasaindhavaiH // 37 // pakavavuM, pravAhI baLI jatAM pakava thayeluM A eniiykviddvyosstintiddiikaamlvetsaiH| hiGgasauvarcalAjAti(ji)dADimendrayavaistathA // 38 | dazAMga' nAmanuM ghI yogya mAtrAmAM pIdhuM hoya te baroLa, goLa, kRmi, zvAsa punarnavAkAravIbhyAM haMsapadyA ca sAdhitam / / dhRtaM vALa jJAti(ni) saMyutara | ga, kAsa-udharasa tathA hikkA-heDakInA dvipaJcamUlakolAnAM kulatthAnAM rasena ca / regane nAza kare che. 41,42 miniTompakathIriMtadAna / ka lagane tarata maTADanAra phalavati vAtakuNDalikAvartametat srpirpohti| zatapuSpAvacAkuSThapippalIphalasaindhavaiH // 43 // bivaphaLa, kaTha, javakhAra, vaja, citraka, | sarSapada saMyuat hvarta kathonA siMdhava, enAyaka (aprasiddha che), biDa- | gssnamuvAvarta rAju thoti zAha
Page #1001
--------------------------------------------------------------------------
________________ 960 kAzyapasa hitA-khilasthAna uSNodakasnehayuktaM mUtrakSaudrAmlakAJjikaiH / saMyojyaikatra matimAnebhizvaNaiH samAvapet // 45 // zatapuSpA-suvA, vajra, kaTha, pIpara, mI'DhaLaphaLa, sa dhava ane dhALA tathA pILA eya sarasava-eTalAM dravyeAne samAna bhAge laI ekatra pIsI nAkhI tenI vATa anAvI prayAga karavA; A vATane prayAga karavAthI te AmAna-AA, dAvata tathA zUlarAgane tarata ja dUra kare che; A phalati banAvatI veLA buddhimAna vaidye upara jaNAvela cUmAM garama pANI tathA sneha-tela paNa meLavIne gAmUtra, madha tathA khATI kAMjIne paNa nAkhavAM joIe. 43-45 vivaraNa : ahIM darzAvela lavi-vATanuM lakSaNu khIjA AyurveCdIya graMthamAM A pramANe maLe che- ' ghRtAbhyakte gude kSiptA lakSNA svAGguSThasaMnibhA | mAryAtinI vRtiH vartazra sAmrutA / / '-auSadhadravyonA cUMnI je suMvALA vATa ghIthI copaDelI gudAmAM nakhAya che ane tenuM pramANu rAgInA peAtAnA aMgUThA jevaDuM hAya che ane tene gudAmAM nAkhatAM aMdaranA maLane bahAra lAve che te lati' kahevAya che. 43-45 gayuM hAya tema ja purISa-viSTA, vimAge jaI rahI haiAya tyAre A cUrNa basti hitakArI thAya che; jema ke havA-zatAThyA-suvA, pIpara, kaTha, vaja, devadAra, pUtIka-karaja, hare, bilvala tathA mIMDhaLa lanuM cUrNa karI tenA dvArA banAvela cUNu asti, (zUlanA) rAgIne vaidhe ApavI. 46-48 zUla vageremA hitakArI nirUhabasti yAztrione pAmyo vaceTrandhapahArAjAt| tataH bAya tu vaghAviSvasrIsaindhaye // 46 saMyukta kSautajAmyAM zatAhnAjukavena ca ghAnnihamAnA pArzvadastihinAm / / 10 / / eka droNa-1024 tAlA pANImAM ATha pala-32 tAlA gadhapalAza-kapUrakAcalInuM cUrNa nAkhI vaja, pIpara, mI'DhaLaphaLa tathA saMdhavanuM cUNuM paNa temAM sAthe meLavI 16 tAlA sUvAnu cUNu paNa tenI sAthe nAkhI te badhAMne kaSAya-vAtha khanAvavA; pachI te kvAthane gALI laI zItala thAya tyAre temAM madha ane talanu tela meLavIne vaghe nihasti-AsthApana ApavI. ane te AnAha-maLabaMdhanA, paDekhAnA phUlanA, hRdayanA tathA asti-mUtrAzayanA phUlavALAne te hitakArI thAya che. 49,50 bala-va -agnijanaka AsthApana asti balavarNAgnijananaM zroNigulmarujApaham / kulatthayavakolAni paJcamUladvayaM tathA // 51 // kvAthayettaM jaladroNe tatastaM tailasaMyutam / zUla vagerene maTADanAra cUrNa khastiyoga zatAhvApippalI kuSThavacAnAM devadAruNaH / pUtIkasya hareNUnAM bilvAnAM madanasya ca // 46 // zUlAnAhavibandhaghnamimaM basti pradApayet / AsthApanapramANena snigdhasvinnasya dehinaH // 47 // saMruddhe vAyunA mUtre pratistabdhe tathodare / purISe ca vimArgasthe cUrNabastirayaM hitaH // 48 // je rAgIne prathama snehanathI snigdha karyA hAya ane svedanathI svedayukta karyo hoya tene AsthApana astinA pramANa anusAra A cUkhastinA prayAga karAvavA joIe; A cUkhastiprayAga phUlanA, malabaMdhaneA tathA kabajiyAtanA paNa nAza kare che; vaLI jyAre vAyunA kAraNe mUtra khUba rAkAi gayu | hAya, ane uttara atizaya stabdha khanI | kare che. 51 kaLathI, java, kheAra tathA eya paMcamULa -athavA dazamULane samAna bhAge laI adhakacarAM karI tenA eka droNa-1024 teAlA pANImAM kvAtha banAvavA; pachI te kvAthane gALI laI temAM talanuM tela mizra karI tenI AsthApana khasti jo apAya, te mANasanA maLane, vaNu ne tathA jaTharAgnine te utpanna kare che ane keDanA pAchalA bhAgamAM thayela gulmanI pIDAnA nAza sa. sA.
Page #1002
--------------------------------------------------------------------------
________________ lacikitsA adhyAya 18 me udAvata Adi rogane maTADanAra nirUhayoga | citta vikSA nA viSacaDhaLavitrA kaSAyaM pippalIkuSThavacendrayavasarSapaiH // 52 // zyAmA zatAhA yaSTyAhvA saindhavaM madanaMvacA // 59 hareNukAsaindhavAbhyAM tagareNa ghRtena vaa| | niculaMnIlinI dantI bilvNcaakssaardhsNshri(mi)taiH| tannirUhamudAvartakuSThagulmopazAntaye // 53 // gandharvatailaM tailaM vA pacettadanuvAsanam // 6 // dadyAccaivedamAzveva balavarNAgnivardhanam / gulmADhyavAtazUlArza plIhodAvartavRddhinut / tailapakvAzanaM dhIraH kalkapeSyairvipAcitam // 54 // sakuNDalaM mUtrakRcchramAnAhaM ca dhyapohati // 11 // pIpara, kaTha, vaja, Indrayava, sarasava, kaTha, vAvaDiMga, ativiSa,devadAra, dAruhareNukA, siMdhava, tagara tathA ghI mizra karI haLadara, hareNukA, elacI, ajamoda, hIrakavAtha banAve; te kavAtha vaDe vaidya | vALo, suMTha, puSkaramUla, zaTakacUre, sthirAudAvarta, koDha tathA gulamareganI zAMti | za moTo samaro, kAyaphaLa, rAsnA, pIpara, mATe nirUhabasti ApavI; tema ja dhIra cavaka, citraka, zyAmA-kALuM nasetara, suvA, dha upara kahela auSadhane pIsI nAkhI tenA | jeThImadha, seMdhava, mIMDhaLaphaLa, vaja, nicula- kaka sAthe talanuM tela padma karI tenI paNa netara, nIlinI--gaLo, dantI-nepALa ane nirUhabasti devI; athavA e taila pIvAthI | bilvaphala-eTalAM pratyeka artho artho tela zarIranA balane, varNane tathA agnine te pramANamAM laI teonA kaleka vaDe (kvAtha jaladI vadhAre che. para54 banAvI temAM ) gandharva-tela-eraMDatela | phUla vageremAM hitakara kSIrayoga pippalIvilvamadhukazatAbAphalacitrakaiH / athavA talanuM tela pakavavuM; pachI tenuM anu vAsana ApavAthI gumaga, AlyavAta,* devadAruvacAkuSThapuSkarAkhyaizca saMyutam // 55 // samAMzairdviguNakSIraM tadudAvartinAM hitam / zUla, arza, plIhA-baLa, udAharta tathA zUlAnAhagudabhraMzava!mUtravinigrahAn // 56 // vadharAvaLane roga maTe che; tema ja kuMDalakttyuurupRsstthshuulaajhaimuuddhvaataaNshc nAzayet / / vAta, mUtrakRccha tathA AnAha-malabaMdhane gudazUlaM tathotthAnaM bahuzaH sapravAhikam // 57 // paNa te maTADe che. 58-61 pIpara, bilvaphala, jeThImadha, suvA, vivaraNa : ahIM mULamAM 61 mA lekamAM mIMDhaLa, citraka, devadAra, vaja, kaTha ane je AlyavAta roga kahyo che, tenuM lakSaNa AvuM puSkaramULa-eTalAM dravyone samAna bhAge maLe che-"vatra trive mRdu rIte rokoDapu mRdulaI tenA karatAM begaNuM dUdha te cUrNamAM stathA, ADhyavAta iti jJeyaH sa kRcchro medsaavRtHnAkhI pakavavuM; ema pakaveluM te dUdha, udA- | | -jesojo snigdha aMga para caMcala, zIta aMga vartanA rogIone hitakArI thAya che | para kamaLa tema ja bIjA aMgo para kamaLa hoya tema ja zaharoga. ma dha , gadabhaza. vijJAna ane medathI chavAyela hoI kaSTasAdhya hoya che, tene tathA mUtranuM rekAvuM ke aTakavuM, keDano | AlyavAta roga jANo. 58-61 vAyu, sAthaLano vAyu, asa roga tathA ghaNA rogone maTADanAra phalatila-anuvAsana mUDha vAtano paNa nAza kare che; tema ja | hatArthe mUDhasya mananAM tathassaY gudAnuM zULa, utthAna-malaroga tathA ghaNA | pUrvavatIkubhIzvavaMgo ra zuddhimAna darA prakAranA maraDAne paNa maTADe che. papa-pa7 | pAni viMzarti rAjI tAtaH zula Adine maTADanAra gadhava tela ke | voTathAnAM prANu no rU . - talanA telanuM anuvAsana | hAtha paroSa sutasitaiTADha -aa kuSThaM viddnggaativissaadaarudaa-hrennukaaH| gomUtrArdhADhakaM yavapippalIsaindhavatrikam // 64 // pAnamorA dUra nA pula pAra pa8 | ke A ADhacavAtane suzrute ustaMbha roga kaho che. kA. 61
Page #1003
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-khilasthAna ......... vAtAddhanAM...........vaDhIna. | cikitsA meM tamane vistArathI kahI che 67 kuSThavaktra(ka)sya(tva)cAyuktametat syaadnuvaasnm|| iti ha mAha bhagavAn kshypH|| uurustmbhkttiipRsstthgudvngkssnnshuulissu| ema bhagavAna kazyape ja kharekhara plIhodAvartagulmeSu phalatailaM prayojayet // 66 // kahyuM hatuM. 67 dazamUla-50 pala-200 telA, mIMDhaLa- | iti zrIkAzyapa saMhitAmAM khilasthAna vize "zUlaphaLa eka Adraka-256 tolA ane pUtika- cikisita" nAmane adhyAya 18 mo samApta karaMja, nepALo, surabhI-rAsnA ane gokharu aSTakvara-cikisita H e pratyeka 20 pala-80-80 tolA levAM; tema ja java, bora ane kaLathI-e pratyeka uttarAdhyAya 19mo eka eka prastha-64-64 tolA laI buddhimAna | athAtoDaNakyarislitottaramArtha vaidya te badhAMne kaleka banAvI eka droNa-1024 | telA pANImAM teono kvAtha kare; e | ti zuM mAthuM mAvAna rAH in 2 . kavAtha eka caturthAza bAkI rahe tyAre tene have ahIMthI ATha varonI cikitsA agni parathI nIce utArI gALIne temAM | jemAM che, te uttarAdhyAyanuM ame vyAkhyAna vaiidya eka ADhaka-256 talA talanuM tela | karIzuM, ema bhagavAna kazyape ja kahyuM hatuM. 1,2 pakavavuM; temAMnuM pravAhI baLI jAya tyAre AThe javaranI cikitsA temAM arthe ADhaka eTale 128 telA kahevAnI pratijJA gomUtra ane java, pIpara, siMdhava trika | gvabritrirathAno rivAjaM prAguvAditA eTale ke biDalavaNa, siMdhAlUNa tathA saMcaLa; vizitva saMpravAmi tripAtI detuma ArA java, suvA, valInaka, kaTha tathA vakra-tagara | eka eka daSothI utpanna thatA traNa ke pittapApaDAnI chAla paNa ekaMdara badhAM | varavAtika, pattika tathA lembika ane maLI arthe ADhaka-kalakarUpe taiyAra karI te| be be dezo ekatra maLavAthI thatA dvideSaja sAthe nAkhIne e tela pharI pakavavuM; emAMnuM | traNa vara-vAtapattika, vAtalaiSmika ane pravAhI baLI jAya tyAre pakva thayelA e | pittazleSmika-ema cha java tathA sAtamA phalatelane anuvAsana bastirUpe urustaMbha, traNe deze ekatra maLavAthI thatA tridoSajakaTIphUla, pRSThabhUla, gudAnuM phUla tathA vaMkSaNa- | sAMnipAtika javaranI (ane AThamA AgantasAMdhAnA phUlanA rogI viSe prayoga kara; | javaranI) cikitsA teonA nidAnene anutema ja plIhA-baroLanA rogamAM, udAvarta | sarI huM have kahuM chuM (tene tame sAMbhaLo ). 3 tathA gulama-gaLAnA rogamAM paNa A phala jyanuM sAmAnya nidAna telano anuvAsanarUpe prayoga karavA (tathI | AdinA............................... | te te roga maTI jAya che). 62-66 ........ ..... ... . mukadyutara - kA zalacikitsAne ane cAlu adhyAyane | ahita AhAravihAranA sevanathI ane upasaMhAra vadhu pramANamAM goLa khAdhA karyAthI lagabhaga tti jillA te vistare pravartatA | jvara Ave che. 4 tti koviH kALinA hitAyA ha7 | vivaraNa : ahIM A 4 the zleka guTaka e pramANe prANuonA hitanI IcchAthI| che, paNa temAM javAnuM nidAna sAmAnyarUpe kahyuM aneka prakAranA siddha prayoga dvArA zUloga | heya ema lAge che. 4
Page #1004
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTa jvara-cikitsita-adhyAya 19 me vAtanvaranI cikitsA-bilvAdi kavAtha | rAsnAna kalaka meLavI pIvAthI te vAtavistroDaksima nA thara pArjitathI | varane maTADe che. 9 uSA tu mUanirAccha pitta lakSAvaidhavaF I | vAtadharamAM hitakArI dazamUla kavAtha - bilavavRkSa, araNa, araDUsa, gAMbhArI | | dvipaJcamUlaniSkvAthaH koSNo vA yadi vA himaH / tathA pADala-eTalAMnAM mULiyAM samAna rAnAkalkasamAyukto vAtajvarahito mataH // 10 // bhAge laI teone kvAtha karI temAM sAjI. dazamUla kvAtha lagAra garama ke TADhA khAra tathA siMdhava meLavIne vAtajavaranA | hoya tyAre temAM rAsnAna kalaka meLavI te rigIe te pIve. 5 pIvAthI vAtajavaramAM hitakara manAya che. 10 vAtavaramAM pIvAnuM pAnaka-zarabata vidArIgaMdhAdi kavAtha yukta rAsnAdi kavAtha samaGgI madhukaM mustaM bhadradArvatha shrkraa| rAsanAdithI mitra vidyArigaMdhAdi kavAtha vAtajvare prayoktavyaM guDUcyA saha pAnakam // 6 // | raasnaasrldevaahvyssttiimdhuksNyutH| majITha, jeThImadha, metha, devadAra ane tene vize | peyo vidArigandhAdyo niSkvAthovA sasaindhavaH // 11 sAkara-eTalAne samAna bhAge laI temAM rAsnA, sarala-cIDa, devadAra tathA jeThIgaLAnuM cUrNa mizra karI vAtAvaramAM tenA madha-eTalAMne kvAtha banAvI temAM upara pAnaka-zarabatane regIe prayoga karo. 6 kahela vidArIgaMdhAdi kavAthane tathA siMdhavanA vAtajavarahara vidyArigaMdhA Adine praga cUrNane mizra karI pIvAthI te paNa vAtavidaarigndhaa haraNDaM bRhatyau pRshniprnnikaa| navarane maTADe che. 11 bhadragadArusamAyukto vAtajvaraharo mataH // 7 // vidArIgaMdhA, eraMDamUla, beya bhairI vAtavaramAM hitakara kherAkapANI gaNI, nAne samara ane devadAra-eTalAMne | paJcamuSTikayUSeNa yuktAmlalavaNena ca / kavAtha ke cUrNane prayoga vAtajavarane haranAra- | bhuJjIta bhojanaM kAle jAGgalAnAM rasena ca // 12 // A maTADanAra mAnya che. 7 pibedantarapAnaM ca bilvamUlataM jalam / vAtajvarane maTADanAra bIjo vAtavaranA rogIe egya khaTAza tathA vidArigadhAdiyoga lavaNathI yukta paMcamuSTika yUSanI sAthe vidArigandhA kalazA tathA gndhrvhstkH|| athavA (mAMsAhArIe) jAMgala pazumdhukN bhadradAruzca kvAthaH zarkarayA yutH|| pakSIonA mAMsarasanI sAthe yogya kALe vAtavaraNe teo mAtuzAstutaH 8 | bhajana jamavuM; tema ja e bhojananI vidArIgaMdhA, nAno sumera, eraMDa. | vacce bIlInAM mULiyAMthI ukALeluM pANI mULa, jeThImadha ane devadAra-eTalAMne kvAtha, | pIvuM joIe. 12 banAvI sAkaranA cUrNa tathA bijorAMne rasa | vivaraNa: ahIM darzAvela paMcamRSTika yUSa meLavIne ApavAthI te paNa vAtajvarane | pahelAM A granthanA ja khisthAnanA "zotha-cikimaTADe che. 8 tsita" nAmanA 17mA adhyAyamAM 30 mA zlokavAtattvarihara eraMDAdi kavAtha | mAM varNavela che. 12. eraNDaM varuNaM caiva bRhatyau madhukaM tthaa| vAtajavaranAzaka dazamUlAdi teloga vAtajvaraharaH kvAtho rAnAkalkasamAyutaH // 9 // | dve paJcamUle varcIvamekeSIkAM punarnavAm // 13 // eraMDamUla, vAyavaraNe, beya bherIgaNa | kavI nALa tava zatAvarInA tathA jeThImadha-eTalAMne kavAtha banAvI temAM | vivAM zukana levAM nAkumAzA
Page #1005
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa`hitA--khalasthAna 964 rAsnAjagandhe pUtIka devAhvaM devatADakam / maLe ke dUlapArI ne vavAtho thImupa, zAm (?) | kRSNAgaruM vyAghranakhaM zatapuSpAM palaGkaSAm / kAyasthAM ca vayasthAM ca corakaM jaTilAM jaTAm // 16 apetarAkSasIM yakSAM guhAhvAmuSTralomikAm / hareNukAM haimavatIM kaiTarya suvahAM vacAm // 17 // vRzcikAlIM ca bhArgI ca ...syA zizuM ca kalkazaH / saMhRtya tailaM vipacedvAtajvaranibarhaNam / purALavi:saMjjAro vidheyo nAkUTo rasaH // 8 // eya paMcamUla-laghu ane bRhat; vI va- sAToDInA bheda, kALIpATa, punanavA-sAToDI, sahasravIryA-dharA, nAdeyI-araNI ke nAgaramAtha, zatavIryA-zatamUlI ke drAkSa, zatAvarI vizvadevI-gArakhata`DulA, zukanAsA-araDUseA, sahadevA-khalA-khapATa, nAkulI ke gaMdhanAkulI, rAsnA, ajaga'dhA-ja'gaDhI ajamA, pUtIka-durgaMdhI karaMja, devadAra, devatADaka- devadAlI ke ghASAlatA, dhyeya khalA-khapATa, haMsapAdI, (amuka kvAtha vaDe zeAdhela ) gUgaLa, kALuM agara, vAghanakha-nakhaleA ke nakhalI, suvA, gUgaLa, kAyasthA-AmaLAM, vayaHsthAharaDe, cAraka-te nAme eka sugadhI dravyabhaTeura, jaTilA-vaDanuM jhADa, jaTAmAMsI, apetarAkSasI-kALI tulasI, yakSA-rALa, guhAvA-eka jAtanA sameravA, uDyUlAmikAUMTanA jevAM rU'chADAMvALI eka vanaspati, hareNukA, haimavatI-sva kSIrI ke haraDe, kaiTaya -mahAnimane eka bheda-geArAnIma, suvahA-zephAlikA, vaja, vRzcikAlI-varaha'TA, bhAragI ane saragavA-eTalAM samAna bhAge laI teonA kalka banAvI tenA kvAthamAM talanu tela pakavavuM; e tela (pIvAthI ke mAlisathI ) vAtajvaraneA nAza kare che; A telanA prayAgamAM jUnA ghInA saMskAra karavA joIe; temaja jAMgala mAMsanA rasa paNa upayegamAM levA joIe. 13-18 wwww vAyunA jvarane tarata zamAvanAre dazamUlAdi kvAtha dazamUlakulatthAnAM yavAnAM kuDavasya ca / kulIrazTaGgayA rAsnAyAH zaTIpuSkaramUlayoH // 19 // bhAryA durAlabhAyAzca niryUhaH sAdhu sAdhitaH / tenAsya viguNo vAyurjvarazcAzu prazAmyati ||20|| dazamUla, kaLathI ane java tema ja kAkaDAzI'ga, rAsnA, zaTakacUrA, puSkaramUla, bhAra'gI ane dhamAsA-pratyeka maLIne eka kuDava16 tAlA laI adhakacarAM karI tenA sArI rIte kvAtha taiyAra karyo hAya ane pachI tenA jo upayAga karyo hAya tA harakeAI manuSyanA vikRta thayelA vAtavara tarata ja zAMta thAya che. 19,20 vAtakaphaja-dra draja jvaranI cikitsAbRhatyAdi kvAtha vAta chelRbalamucavyAthAsvAmi cilitam vRddA pukhta vAra pippayo nAgAM phUTI / kvAthamAM vivettuLamAau yojavavAcanam ||rI have vAtakapha-e doSanA vikArathI thayela varanI cikitsA huM kahuM chuM-eya bRhatI(UbhI beThI) bhArI gaNI, puSkaramULa, devadAra, pIpara, sUMTha ane zaTakacUrA-eTalAMne samAna bhAge laI tenA kvAtha anAvI garama garama je mANasa prathama-khAdhA pahelAM pIe, tenA e beya doSAnuM pAcana thAya che. 21 saidhavayukta dazamUlAdi kavAtha dvipasamUhaM mAryAM A TANyAM turAjamAm / nAgaraM pippalIM dAru pibedvA saindhavAnvitam // 22 athavA te vAtakaphaja javaramAM dazamUla, bhAra'gI, kAkaDAzI'ga, dhamAsA, sUMTha, pIpara tathA devadAra-eTalAMne samAna bhAge laI tenA kvAtha karI sai'dhava nAkhIne te pIvA. 22 madhayukta paTAlAdi kavAtha paTolaM dhAnyakaM mustA mUrvA pAThA nidigdhikA / kaSAya eSAM pAtavyaH SaDaGgo madhusaMyutaH // 23 //
Page #1006
--------------------------------------------------------------------------
________________ aNajvara-cikitsita-adhyAya 19 me 965 athavA vAtakaphaja-be deSanA javaramAM | vAtakaphajvaramAM hitakara bRhata paMcamULa kavAthI paravaLa, dhANA, motha, moravela, kALIpATa | mahaMta zakuTaca thaH khrivevA ira7 ane bhorIMgaNI-e cha dravyone samAna bhAge | nAnAmAvahicyAM Rtamu pithe nam laI teono kavAtha banAvI zItala thAya | kapha-vAtaja javaramAM rogIe bRhatyAre temAM madha nAkhIne pIvAthI te paNa| paMcamULano kavAtha prathama pIve ane tenI hitakArI thAya che. 23 upara (anupAnarUpe) suMTha tathA devadAramAM vAtakaphaja javaranAzaka triphalAdikavAtha | cUrNa nAkhI pakaveluM garama pANI pIvuM. 27 triphalA jIvanIyAni pippliimuulshrkre| vAtakaphajvaranA regIne ApavAnuM bhejana siddho grahanasaMyukto vAtazleSmajvarApahaH // 24 // bAlamUlakayUSeNa jAGgalAnAM rasena vaa| triphalA, jIvanIya gaNunAM auSadhadravya, kaTUSNadravyayuktena mandasnigdhena bhojayet // 28 // pIparImUla-gaMThoDA, sAkara tathA sarasava- vAtakaphaja javaranA rogIne vidya kRNA eTalAM dravyone samAna bhAge laI teone | mULAnA yUSa sAthe ke jAMgala pazu-pakSInA taiyAra karela kavAtha je pIdhe hoya te vAta- | mAMsanA rasanI sAthe bhejana karAvavuM; paNa kaphajanA javarano te nAza kare che. 24 te bhejanane tIkhAM garama dravyathI mizra vAtakaphajavaramAM pIvA yogya nAgAdi kavAtha | karI thoDuM snigdha eTale nehayukta paNa nAgaraM dazamUlaM ca kaTvaGgaM dArukadvayam / karavuM joIe. 28 pippalyastriphalA bhArgI karkaTAkhyA duraalbhaa| harakeI varamAM hitakara lAkSAditala vAtazleSmajvare peyaM sukhoSNaM saindhavAnvitam // 25 laakssaapriynggmdhisstthaayssttikoshiirbaalkaiH| nAgara-sUMTha, dazamUla, karlaMga-araDUse, candanAgarubAlIkazrIveSTakakuTanaTaiH // 29 // beya haLadara-haLadara tathA dAruhaLadara, pIpara, muurvaashtaahaasrlsaalniryaasrockaiH| triphalAM-haraDe, baheDAM ane AmaLAM, bhAraMgI, kSIradroNe'rdhapalikaibhiSaktailADhakaM pacet // 30 // kAkaDAzIMga tathA durAlabhA-dhamAsa-eTalAMne tat sAdhu siddhamAhRtya svanuguptaM nidhApayet / samAna bhAge laI adhakacarAM karI teono | lAkSAdikamidaM tailamabhyagAd hitakRjjvare // 31 // kavAtha sahevAya e garama hoya tyAre | seMdhava nAkhI pIvo (tethI vAtakapha javara *** . .... . *** . .. maTe che).25 lAkha, priyaMgu-ghauMlA, majITha, jeThIkapha-vAtajvaramAM sukhakara tiktakAdi kaka madha, uzIra-vALa, caMdana, agara, bAlIkatiktkN kaTurohiNyAH kalkamakSasamaM bhiSak / / hiMga, zrISTaka-gaMdhabijA, kuTaTahinggusndhvsNsRssttN pibet kSipraM sukhAmbunA // 26 // araDU ke kaivatImotha, moravela, suvA, kaphaje'nilaje caiva jvare pItaM sukhAvaham / / sarala-cIDa, sAlane rasa-rALa ane rocaka- kariyAtuM tathA kaDu e beyane kataka | bijorAMne rasa-eTalAMne pratyekane be be eka tolo vighe prathama tayAra kare; pachI tolA laI teone kaleka banAvI tenI temAM hiMga tathA siMdhava yogya pramANamAM sAthe eka droNa-1020 tolA pANImAM mizra karI, tarata ja sahevAya tevA garama | vighe eka ADhaka 256 talA talanuM tela pANI sAthe kapha-vAtanA javaramAM rogIne | pakavavuM, pravAhI baLI jAya eTale sArI pAvAM; ema pIdhela te kaleka e kaphavAtanA | rIte pakava thayelA e lAkSAdi telane gALI javaramAM sukhakAraka thAya che. 26 | laI surakSita (bATalAmAM) rAkhI mUkavuM;
Page #1007
--------------------------------------------------------------------------
________________ 966 kAzyapasaMhitA-khilasthAna sAMnipAtika jvaranI cikitsA kahevAnI pratijJA sannipAtajvarasyAtaH pravakSyAmi cikitsitam / sa sarvalakSaNo'sAdhyaH kRcchrasAdhyo'lpalakSaNaH // 36 have ahIthI sa'nipAta javaranI ciki tsA huM kahuM chuM; e sanipAta javara sa deASAnAM badhAM lakSaNAthI jo yukta hoya, etelanA mAlisathI harakeAI jvaramAM phAyado thAya che. 29,31 jINajavara AdimAM hitakara pippalyAdi zruta pippalyo'tiviSA mustA sthirADhyA sadurAlabhA / sacandanayavozIrasArivAH sanidigdhikAH // 32 // rohiNyAmalakaM bilvaM trAyamANAtisAdhitam / nRtaM nti zipUruM jANuM nIrnavAM kSayam ||rUratA asAdhya hoya che ane badhA doSonAM pIpara, ativiSa, meAtha, sthirA-mATeA thoDAM lakSazeAthI yukta hoya, te kRcchvasAdhya sameraveA, ajameAda, durAlabhA-dhamAsA, gaNAya che.36 caMdana-ratAMjaLI, java, uzIra-vALA, sArivA-upalasarI, bhArI gaNI, kaDu, AmaLAM, bilvaphaLa ane trAyamANu-eTalAMne samAna bhAge laI tenA kalka banAvI tenAthI ( cAragaNA ) pANImAM pakaveluM (kalkathI eka caturthAMza) ghI, ziraHzUlanA, udharasanA, jIrNa javaranA tathA kSayaroganA asAdhya varanI paNa cikitsA karavA vaidyane bhalAmaNa maddInaya nAzeH sarvathA nava ziSyati / migna ! thALAnAM tu zrILadhAtuvaTaunalAm ||rUpa tathApi yajJamAtiDvAnuzAdrivaraH 5 rU8 // nAza kare che.32,33 judA judA doSanA rogamAM karavAnI cikitsApaddhati vamanaM kapharogANAM paittikAnAM virecanam / zodhanaM zamanaM kArya kRze zamanazodhanam // 34 // kaphanI adhikatALA rAgeAmAM vamana karAvavuM; pittanI adhikatAvALA geAmAM virecana dvArA zeAdhana tathA zamana karAvavuM; pazu rAgI jo kuza heAya, teA prathama zamana ane te pachI zeAdhana karAvavuM joIe. 34 Amajvara tathA vAtajvaramAM ane viSaja ke auSadhija jvaramAM karavAnI cikitsA maNDAdiriSyate sAme yavAgUrvAtaje tathA / viSauSadhiprajAtAnAM pittaghnIM kArayet kriyAm // 35 Amayukta javaramAM maDa Adi tathA vAtajavaramAM yavAgU-rAkha apAya te hitakArI thAya che; paraMtu viSaja ane auSadhija garamAM tA vaidhe pittanA nAza karanArI ja kriyA karavI joI e. 35 AAA sanipAta varavALA je mANasa khaLarahita thayA hoya ane sanipAta jvaravALA je rAgInA jaTharAgni nAza pAmyA hAya, te kAI paNa prakAranI cikitsAthI sAdhya thatA nathI eTale ke teneA sanipAta--jvara kAI paNa cikitsAthI kadI maTatA ja nathI, te he ziSya vRddhajIvaka ! je khALakAnI dhAtue, maLa tathA ejasa, sa`nipAta javarathI kSINa thayAM hAya, tenA saMnipAta jvara cikitsAthI kema ja mare? na ja maTe, tepaNa zreSTha vaidye AnRza'sya eTale krUratAthI rahita thaI ne asAdhya ke kRcchvasAdhya sa`nipAtavaravALAnI paNa cikitsA karavA yatna karavA joI e.37,38 sa'nipAtamAM baLavAna DhASane prathama zamAvavA sannipAteSu doSeSu yo doSo balavAn bhavet / tamevAdau prazamayeccheSaM doSamataH param // 39 // sanipAtarUpe ekatra maLelA dASAmAM je doSa baLavAna hoya te ja doSane vadhe (cikitsAthI) pahelAM zAMta karavA joIe ane te pachI ja bIjA doSane vaidye zAMta karavA joIe. 39
Page #1008
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTa jvara-cikisita-adhyAya 19 me saMnipAtamAM kaphanuM jora vadhu heya, tethI | zrata hai dha iaaN tevuM vAtaNottara prathama tenuM zamana karavuM UrdhvajavaGgarogANAM jvaritAnAM prazasyate // 45 // alpAntarabaleSveSu doSeSu matimAn bhiSak / nAgara-sUMTha, kAyaphaLa, dhANA, metha, zleSmANamAdau zamayet sa hyeSAmanubandhakRt / / pittapApaDo, vaja, devadAra, haraDe, bhAraMgI havAta chUpAvavATUrvathAthAthar l0 | ane bhUtIka nAmanuM eka jAtanuM ghAsa buddhimAna vadhe sa nipAtamAM jeonuM | athavA thavAnI-ajamo-e daza dravyane baLa, thoDA aMtaravALuM heya evA traNe deze- samAna bhAge laI teone kavAtha banAvI mAM kaphanuM zamana prathama karavuM joIe, kAraNa vAta-kaphapradhAna javaramAM siMdhava tathA hiMganA te kapha ja saMnipAtamAM anubaMdha ke bIjA | cUrNathI yukta karI pIvAthI te tema ja UrdhvadenuM anusaraNa karanAra hoya che; vaLI | jagTa-hAMsaDInI uparanA aMgamAM thayelA te kapha bhAre hoya che, tethI muzkelI e rogavALA tema ja bIjA paNa javaravALA pAke e hoya che tema ja zarIranA uparanA | mANase paNa je A pIe te te hitakArI bhAgane te Azraya karanAra hoya che. 40 | thAya che. 44,45 saMnipAtamAM te te upara kahelI | kapha-vAta be doSavALAne hitakara cikitsA karavI tasmAjjvare yaduddiSTaM vaatpittkphaatmke| zaTIpauSkarapippalyo bRhatI kaNTakArikA / tasmAttasyAmavasthAyAM tattat kAryacikitsitam // zuNThI karkaTakI bhArgI durAlambhA yavAnikA // 46 vAta, pitta ane kaphapradhAna te saMni- ] AnAvidhaH BtyAM lavAtanuvA pAta varamAM prathama je cikitsA kahI che, | zaTacUro, puSkaramULa, pIpara, moTI te te cikitsA, te avasthAmAM te kAraNe bharIMgaNa, sUMTha, kAkaDAziMga, bhAraMgI, karavI joIe. 41 dhamAsa ane thavAnI-ajame-e zayyAkaphapradhAna sAma jvaramAM pIvAyogya dine, cUrNa AdirUpe prayoga karavAthI te - pipalyAdi kavAtha zuLa, AnAha-maLabaMdha, vibaMdha-kabajiyAta pipplyaadivcaadaaruvysthaasrlaanvitH||42|| | tathA kaphavAta-taMdradoSane maTADe che. 46 peyaH kaphottare sAme shinggmaarsaindhvH| vAtakaphapradhAna javaramAM sevavA gya doSAstenAzu pacyante vibandhazcopazAmyati // 43 // vihaMgAdiyoga pIpara, vaja, devadAra, vayasthA-haraDe | vijAtiviSe mA : citrAM TiI chA tathA sarala-cIDathI yukta kavAtha tayAra | zaiA khrisTI gue fpaddhatiwottati karI temAM hiMga, sAjIkhAra tathA siMdhavanuM ! vAvaDiMga, ativiSa, bhAraMgI, puSkaracUrNa mizra karI kaphapradhAna sAmavaramAM | mUla, citraka, zaTakacUra, kAkajaghA athavA te pIvo joIe; kema ke e kavAthathI de | kAkamAcI-ekajAtanI pIluDI tathA pIpara jaladI pAke che ane te doSano vibaMdha | ane sUMThaeTalAne samAna bhAge laI (anusaraNa) paNa tarata zAMta thAya che.42,43 | khAMDIkUTIne kAtharUpe ke cUrNarUpe vAtakaphavAtapradhAna javaramAM hitakara nAgarAdi | pradhAna javaramAM pIvAM joIe. 41 dazame kavAthI saMnipAta, vibaMdha ke vAtakaphapradhAna javaramAM nAgaraM kaTaphalaM dhAnyaM mastaM parpaTakaM vcaa|| labhAdi kvAtha devadArvabhayA bhArgI bhUtIkaM dazamaM bhavet // 44 // | durAlabhAvacAdArupippalImUlanAgaram // 48 //
Page #1009
--------------------------------------------------------------------------
________________ 968 kAzyapasa hitA-khilasthAna ..pruphkta ghaTI kvAthaM salavaNaM deyaM hiGgukSArAnvitaM pibet / sannipAte vibandhe ca vAtazleSmottare jvare // 49 durAlabhA-dhamAsA, vaja, devadAra, pIparI mULa, suMTha, puSkaramULa tathA zaTakacUrAeTalAMnA kAtha banAvI temAM lavaNa, hiMga tathA sAjIkhAra cAgya pramANamAM nAkhIne vaidya, sanipAtamAM, vikha'dha-kaji yAtamAM ke vAta-kaphapradhAna jvaramAM rAgIne te avazya Apave ane rAgIe paNa te avazya pIvA. 48,49 sa'nipAta,vAtakapha tathA udharasamAM uttama jIvakAdi kavAthayAga jIvakarSabhako zRGgI mUlaM puSkarajaM zaTI / sannipAte'nilakaphe kAse caiSAM prazasyate // 50 // jIvaka, RSabhaka, kAkaDAziMga, puSkaramUla tathA zaTakacUrA-eTalAMne samAna bhAge laI adhakacarAM karI teonA kvAtha anAvI sanipAtamAM, vAtakaphevaramAM tathA kAsaudharasamAM pIvAthI te uttama kAma kare che. 50 DhASapAcana vAyAga bRhat puSkaraM dAru pippalyo nAgaraM zaTI / kvAthameSAM pibeduSNamAdau doSavipAcanam // 51 // eya bhArI'gaNI, puSkaramUla, devadAra, pIpara, sUMTha tathA zaTakacUrA-eTalAMnA kvAtha, dASAnuM vizeSa pAcana karanAra hAI harakeAI varamAM prathama garama garama avazya pIvA, 51 sa'nipAta-jvaranAzana kvAtha durAlabhA vacA dAru pippalI bhadrarohiNI / mahauSadhaM karkaTakI bRhatI kaNTakArikA // 52 // kvAthaH salavaNaH peyaH sannipAtajvarApahaH / dhamAsA, vaja, devadAra, pIpara, kaDu, sUTha, kAkaDAziMga ane mATI bhArI'gaNIeTalAMne kvAtha banAvI temAM lavaNu mizra karI jo pIvAthI te saMnipAtavaranA nAza kare che. para sanipAtajvarane nAza karanAra bIjo kvAtha devadAru vacA mustaM kairAtaM kaTurohiNI / guDUcI nAgaraM kvAthaH sannipAtajvarApahaH // 53 // hodde chone muvone pa Ayate devadAra, vaja, mAtha, kariyAtuM, kaDu, gaLA ane sUMTha-eTalAMneA kvAtha pIvAthI te paNa saMnipAta javarane nAza kare kare che ane chAtInA jhalAvAmAM, gaLAnA rogamAM tathA mukhanA rogamAM paNa te vakhaNAya che. 53 kaphapradhAnavaranAzana tathA agnidIpana triphalAdi kvAtha triphalA rohiNI nimbaM paTolaM kaTukatrayam // 54 // pAThA guDUcI vetAgraM saptaparNaH savatsakaH / kirAtatiktakaM mustA vacA cetyekataH zRtam / kaphottaraM nihantyetat pAnAdagniM ca dIpayet // 55 triphalA-haraDe, baheDAM ane AmaLAM; kaDu, lIMbaDA, paravaLa, trikaTu-sUMTha, marI ane pIpara; kALIpATa, gaLo, netarane agrabhAga, sAtapUDA ke sAtvIna, indrajava, kariyAtuM, mAtha ane vaja-eTalAM drabyAne samAna bhAge ekatra khAMDI-phUTIne teonA kvAtha karI jo pIdheA hAya, tA tethI kaphapradhAna varanA te nAza kare che ane jaTharanA agnine te pradIpta kare che. 54-55 kaphapradhAna sanipAtamAM pIvAnA paTAlAdi vAtha TomuttamayukteniIthituM naham / yogameta triyA yu = muddAhaLA || 6 || pAyayenmadhunAssloDya sannipAte kaphottare / paravaLa, meAtha, jeThImadha, kaDu, triphaLA tathA devadAra-eTalAMne samAna bhAge laI teone ukALI kareluM kvAtharUpa jaLa, kapradhAna saMnipAtamAM vaghe madha sAthe mizra karI rAgIne avazya pAvuM. pa vidyASanA jvarane tarata zamAvanAra AragvadhAdi kavAtha AvadhavAnimnapaTohozI vatsam| zArGgaSTA'tiviSA mUrvA triphalA sadurAlabhA // 57
Page #1010
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTavara-cikisita-adhyAya 19 mo manuttA kA judA madhu maNi | navAM-tAjA thayelAM-cAMdAne tema ja jA ja zamazeramAzu trikoSama pa8 vaNane madha jhave che; joke cAMdAthI nAcaM samAppA guNavaM cApArvati | UpajelA vikArane prApta thaI temAM UpajeluM Aragvadha-garamALa, vaja, lIMbaDo, | viSa pitAnuM baLa to darzAve che, paNa tenI paravaLa, uzIra-vALo, Indrajava, zANA - | upara je madha nAkhavAmAM Ave che, to e ekajAtanI pIluDI, ativiSa, moravela, | cAMdAmAM UpajelA viSane tarata ja sApha karI triphalAM, dhamAso, nAgaramotha, balA-khapATa, | nAkhe che ane traNane tarata sAMdhI-jhavI kALIpATa, jeThImadha ane kaDu-eTalAMne | nAkhe che. 61 A kaSAya ke kavAthayoga, trideSathI utpanna madhane kenI sAthe virodha hoya che? thayelA jvarane tarata zamAve che ane jaDatA, | tamAr mAvato dUof agonAzitaM madhu sajA sahita ApharAno rega tathA zarIranuM | viruddhatvAttribhirdoSairjIvitAntAya kalpate / bhArepaNuM paNa maTADe che. 57,58 tulyatvAduSNayogAcca yathA ca madhusarpiSI // 62 saMnipAtamAM hitakara nAgarAdi kavAthI e kAraNe madhane svabhAvathI ja uSNu nA pahaM varA............ dravya sAthe je khAdhuM hoya, to viruddha paNAne lIdhe traNe doSo dvArA kupita thaIne mANasanA ....................... | . jIvitano nAza karavA te samartha thAya che; sUTha, dazamUla tathA kavaMga-araDUsAne kAraNa ke tulya guNavALA sAthe ane samAna kavAtha, saMnipAta javaramAM ApI zakAya che. 59 | guNavALA sAthe virodha thato hovAthI madha, janmelA bALakane madhuprAzana | tevAM dravya sAthe prANaghAtaka nIvaDe che; ...............zizuM zuM thazara 20 | | jema ke madha ane ghI je samAnabhAge sevAya taratanA janmelA bALakane vaDIloe | tepaNa te viruddha guNathI yukta bane che. 62 jUnuM madha keIpaNa prakAre caTADavuM joIe.60 | vivaraNa: ahIM Ama jaNAvavA mAge che vivaraNa : upara 59 mo leka khaMDita | ke-madha ane ghI samAna bhAge je sevAya, to te maLe che; paNa saMnipAta javaramAM nAgarAdi kavAthane | viSarUpa bane che-eTale ke kaI dravyanI sAthe madha prayoga temAM darzAvela hoya ema cAlu prakaraNathI | ane ghI-beyanuM sevana karavA jaNAvela hoya tyAM te samajIne te pramANe ahIM ullekha karyo che; tema ja ! ghI ane madhane ochA vadhatA pramANamAM levA 6mo zleka paNa navA janmelA bALakane madha | joIe; kema ke samAna bhAgamAM levAthI te duSTa caTADavA saMbaMdhe heya, ema suzrutanA madhuvarNananA | viSanuM kArya kare che; vaLI madhanI bAbatamAM A prakaraNuthI lAge che; kevaLa ' ziza karAyeyu: katha- | eka bIjI vastu dhyAnamAM levA jevI che ke, madhane * vana'-eTaluM ja zlekavAkya ahIM jeke maLe che, | kadI garama na karavuM tema ja garama dravya sAthe tene kadI bAkIne Akheya 60 mo leka khaMDita ja che; | mizra na karavuM; kema ke garama dravyanI sAthe tene kadI chatAM suzrutanA kathanane te ma ja nIce darzAvelA madhanA | sevavuM na joIe; temAM kAraNa A che ke madha-guNavarNanane anusarI A zlokamAM navajAta bALakane | mAkhIo dvArA aneka jAtanAM puSpone rasa ekatra madhuprAzana karAvavA darzAvyuM hoya e saMbhave che. 60 karAya che ane te madharUpe taiyAra thAya che; temAM madhanA guNanuM varNana keTalAMka pupa, viSayukta paNa hoI zake che, tethI navaladakSatAnAM tantrAnAM tA | madhamAM viSane aMza paNa he saMbhavita heya kSata kAvya hi viSe vAtamo vanA | che, tethI madhamAM rahela viSanA guNo sAthe bahAraviti tathANu tatte ra madhu pAm lidara nA garama padArthonA guNa viruddha bane che; e ja
Page #1011
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-khilasthAna kAraNe madhane garama na karAya ke garama padAthe sAthe enAM judA judA dUdhanA guNa kahevAmAM Avaze. 1,ra na levAya te yogya che; eTaluM ja nahi, paNa uSNa ATha prANuonAM ATha prakAranAM dUdha prakRtivALA rogamAM ke uSNu svabhAva dharAvato | noraMthi anAthAzva nA 3pyA : DhiyAra rogI mANasa paNa madhano upayoga kare te agya | turaGgayA iti coktAni pUrvameva payAMsi tu // 3 // che; chatAM vamana dravyonI sAthe madhane je prayoga | madhaa To roLAtta kSIpathI rivola mA karAya, te temAM madhanI uNatA sAthe virodha gAyanuM, bheMsanuM, bakarInuM, manuSya-strInuM, raheto nathI; kAraNa ke vamana dravyanuM pAcana thatuM | UMTaDInuM, gheTInuM, hAthanuM ane ghaDInuMja nathI; kema ke te vamanakAraka dravya te zarIramAM | ema ATha prANInAM ATha dudha maLI zake TakyA vinA ja bahAra nIkaLI jAya che; vaLI madha | che paraMtu te te judAM judAM dUdhanA guNemAM e evo khAdya padArtha che ke jene madhamAkhIo vizeSatA che, te kAraNe te ATha prakAranAM aneka jAtanAM puSponA rasarUpe potAnA madhapUDAmAM dUdhanA guNe, tame mArI pAsethI sAMbhaLo. 3 bhare che; tethI e madhamAM bIjAM tothI vadhu dUdhanA vizeSa guNenAM khAsa vizeSa kAraNe pramANamAM lUkojha raheluM hoya che; e lUkojhanuM pAcana badhA karatAM vadhu sugama hoya che. eTale ke prajJApane puchAtA prajJAno prAdhAn II te lujha pacavuM khUba halakuM hoya che; tema ja | jhUta zu cA mU kane jaththA e madharUpa padArtha-hadayane atyaMta baLadAyaka che, | vanaspatInAM vRkSANAM vAnaspatyagaNasya ca // 5 // A ja kAraNe prAcIna AyurvedIya graMthomAM ghaNAM | vAMdhAmoSanAM 2 puramAnAmopa gara! auSadhonAM anupAna tarIke madha ja lakheluM hoya | vividhAnAM sUnAM sthAnAM jaiva dinAntA che; tenuM mukhya kAraNa e che ke, madha e yoga- | gvamAtrA karatu me tAra vAdataH ? vAhI dravya che eTale ke je dravyanI sAthe pote he jIvaka ! pUrve prajApati brahmAnI maLe che te dravyanA guNone vadhAre che ane pitAnA IcchAthI prajAnA prANanuM dhAraNa je kAraNe guNene sthira rAkhe che; e ja kAraNe madhanuM mahattvanuM cAlu rahyuM che, te kAraNarUpe pAMca bhUtAnA vadhu che; joke judI judI mAkhIoe banAvelAM madha guNe tathA vRkSa-vanaspatione janma ke paNa judA judA aneka prakAranAM thAya che, jenuM utpatti ahIM prathama kahevAya che vanaspativarNana suzrutanA sUtrasthAnanA 4pamA adhyAyamAM no, vRkSo, vanaspationA samudAyane madhuvargamAM maLe che, te tyAM jovuM. virudhena, oSadhIone, gulama-gucchAone, iti ha smAha bhagavAn kshypH||63|| aneka prakAranAM tRNa ghAsane, sasya-dhAnyane ema bhagavAn kazyape ja kharekhara tathA dehadhArI bIjAM manuSyo vagerene je kahyuM hatuM. 63 samudAya utpanna thayo che, te paNa bhUmine iti zrIkAzyapa saMhitAmA bilasthAna viSe "aSTavara * | sAra ja kahevAya che. 4-6 cikitsata" nAmane adhyAya 19 me samApta - vivaraNa: ahIM je vanaspati kahela che, kSIraguNavizeSIya adhyAya 20 me tenI oLakha A pramANe kahela che ke jemAM athAtaH kSIraguNavizeSIyaM vyAkhyAsyAmaH // 1 // mags: "pu na thAya paNa sIdhAM phaLa ja Ave iti ha smAha bhagavAn kshypH||2|| che, te pIpaLA, pIpara, vaDa, uMbaro vagerene vana have ahIMthI dUdhanA vizeSa guNe jemAM ati kahevAmAM Ave che; joke A vAta, vanakahevAyA che, te (22 mA) adhyAyanuM ame | spatizAstrathI viruddha gaNAya che, kema ke jemAM vyAkhyAna karIe chIe. 1,2 | prathama puSpa hoya ja nahiM ane sIdhAM phaLa Ave, vivaraNa: A adhyAyamAM judAM judAM prANI- te ema kadI hoya ja nahi; puSpa vinA phaLanI
Page #1012
--------------------------------------------------------------------------
________________ kSIraguNavizeSIya-adhyAya 20 mA 971 utpatti saMbhavatI ja nathI; te uparathI "maga' | samAveza A gulma jAtimAM ke "vIsa"mAM thaI zabdano artha Avo saMbhave che ke jemAM puSpo | zake che. pratyakSa prakaTa na hoya, paNa sUkama dRSTie jovAmAM evanaspati AdinA AhArane Ave to te vanaspationA phaLanI aMdara ja sAraja dUdha che prathama bArIka aneka pupo AvelAM hoya ja che, tomarza vAyunowAM zuditi prApa jeone dekhAva biyAM jevo lAge che ane te tagiorapadma valInAmataH | II chA paNa phaLanI aMdara ja DhaMkAIne rahelAM hoya ja che; soma-caMdra, vAyu, teja, tathA pANIne eTale ke magg' hoya-arthAta jenAM puche je sAra che, te ja e vanaspati AdirUpe, pratyakSa na dekhAya paNa phaLamAM ja DhaMkAyelAM heya prakaTela che ane te ja prajApatinI buddhirUpa te "vanaspati' kahevAya che; te pachI ahIM mULamAM che ane te pachI vanaspati AdinA AhAravRkSa" zabda lIdho che, teno artha jenAM prathama | nA guNamAMthI je utpanna thAya che, te ja prakaTa rUpa thAya ane pachI te pu5 prakaTIne | gAye vagerenA dUdharUpe prakaTe che. 7 prakaTa phaLa thAya che, tene ahIM "vRkSa" kahela che; vivaraNa : ahIM Ama jaNAvavA mAge che. te pachI ahIM mULamAM "vAnaspatya ' gaNa kahela che; , | ke, gAya vagere prANIonA AhArarUpa vanaspatiparaMtu tene tathA vRkSane artha lagabhaga sarakho ja | | o vagerenA guNamAMthI te te prANIonuM dUdha thAya che, tethI te saMbaMdhe A vacana maLe che ke utpanna thayela che; paNa te te vanaspatio vagere 'vAnaspatyaH phalapuSpavati vRkSe, puSpajaphalavRkSe AmrAdau' te kharI rIte pRthvI, caMdra, vAyu tathA tejanA, eTale ke phala-puSpavALuM vRkSa e ja vAnaspatya" eka sArarUpa ja che ane te paNa prajApati-brahmAnI. kahevAya che; jema ke-jemAM prathama puSpa utpanna *| buddhirUpa che eTale ke pAMca mahAbhUtonA guNe vagere thaIne temAM phaLa prakaTe che. te AMbA vagerenAM | | vastutaH prajApatinI buddhi ke jJAnarUpe prakaTela che. 7 jhADa-pAna; ema te "vAnaspatya" zabda pachI sava auSadhIone sAra hoI ahIM mULamAM "vI" zabda lakhyo che; tene dUdha amRtatulya che artha je velI phelAI javAne svabhAva dharAve che yathA sarvoSadhIsAraM kSIrode mathite puraa| . te "vIsa" kahevAya che; te pachI ahIM mULamAM | saMbhUtamamRtaM divyamamarA yena devtaaH||8|| moSathI" zabda che; tenA artha -moSaH tra tathA sauSadhIsAraM gavAdInAM tu kukssissu| pAntAH '--jemAM phaLa AvIne tene pAka UtaryA pachI jene nAza thaI jAya che-te juvAra, kSIramutpadyate tasmAt kAraNAdamRtopamam // 9 // pUrve kSIrasamudranuM jyAre maMthana karAyuM bAjarI, DAMgara, ghauM, java vagere dhAnA choDa hatuM, tyAre temAMthI sarva auSadhIonA utpanna thAya che, teone ja "moSathI" kahI zakAya sArarUpa divya amRta utpanna thayuM hatuM ane che; temAM dhAnyarU5 phaLane pAka UtarI gayA pachI tenAthI deva amara banyA hatA, te ja teone nAza ja thaI jAya che; A ja Azaya manusmRtimAM A kavAkyathI jaNAvyuM che ke pramANe gAyo vagere prANIonI kUkhamAM jaI "moSathaH vAvAntA varRpuSpaEovaII"-pAka thayA sarva auSadhIone sAra, dUdharUpe utpanna thAya pachI jeone aMte nAza thaI jAya ane jemAM che, te kAraNathI dUdha e amRtatulya che. 8,9 ghaNAM puSpo tathA ghaNAM phaLo dhAnyarUpe pAke che; jarAyuja-manuSya AdinuM vizeSa ema "oSadhI" zabda lakhyA pachI ahIM "pulmi' jIvana dUdha che zabda lakhyo che, tene A artha che ke-jeo | nAyunAno mUtAnAM virour tu vanam 20 gucchArUpe thAya che, te "guma' kahevAya che jemAM jarAyuja-manuSya, pazuo vagere prANIDALIo vagere kaMI hotAM ja nathI, te badhAne che enuM jIvana, vizeSe karI-khAsa to dUdha
Page #1013
--------------------------------------------------------------------------
________________ 972 ja hAya che. 10 vivaraNa : A saMbaMdhe carake paNa sUtrasthAnanA 27mA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke, dUdha e badhAM dravyA karatAM zreSTha jIvanIya dravya che, tethI ja e dUdha, jarAyu-eLamAMthI utpanna thatAM manuSya Adi prANIonu vizeSe karI-khAsa jIvana che. suzrute paNa sUtrasthAnanA 1 lA adhyAyamAM Ama ja kahyuM che ke-'taMtra pazumanuSyaghyAyo jJarAyunA: '- prANIomAM pazue, manuSyo ane sarpo vagere prANIe jarAyuja-eLamAMthI utpanna thatAM hAI te jarAyuja kahevAya che. 10 | : kAzyapasa hitA-khilasthAna " dUdhanA vizeSa guNA kSIraM sAtmyaM hi bAlAnAM kSIraM jIvanamucyate / kSIraM puSTikaraM vRddhikaraM balavivardhanam // 11 // kSIramojaskaraM puMsAM kSIraM prANaguNAvaham / garbhAdhAnakaraM kSIraM bandhyAnAmapi yoSitAm // 12 dUdha e bALakAne kharekhara sAmya hAI teonuM jIvana kahevAya che. vaLI dUdha e ( savanI ) puSTi tathA vRddhine karanAra hAI darekanA khaLane vizeSe karI vadhAranAra che; tema ja dUdha e puruSAnA Ajas' (prANazakti )ne karanAra heAI prANanA guNAne cAre bAjuthI lAve che ane vAMjhaNI strIone paNa dUdha garbhane dhAraNa karAve che. 11,12 kSoNa, kSaya rogI Adi mATe dUdha e zreSTha che. kSINAnAM ca kRzAnAM ca zophinAM rAjayakSmaNAm / vyAyAmazramanityAnAM strInityAnAM ca dehinAm // 13 saMkSINaretasAM cApi garbhasrAve ca dAruNe / raktapittAmaye'rzassu madakSINe jvare tathA / - garbhazoSe ca vAtAnAM kSIraM paramamucyate // 14 // kSINa thayelA, du la, seAjAnA rAgIe, kSayanA rAgI, zArIrazrama jee mATe kAyamI hAya, jee kAyama strI-sevana karatA hAya, jenAM vIya kSINa thayAM hAya, vaLI jyAre dAruNa garbha srAva thaye hAya, raktapittanA rAgamAM, masAnA rAgamAM ane madanA kAraNe www je mANasa kSINa thayeA hAya, (jINu )varamAM, garbhanA zeSa thatA heAya ke garbha sukAtA heAya ane jee vadhu paDatI vAyu prakRtivALA hAya-te te sarva mATe dUdha e zreSTha (auSadharUpa) kahevAya che. 13,14 gAya vagerenA dUdhanA alaga alaga guNA kahevAnI pratijJA sAmAnyAvidda dudhAnAM purA rohA muLAvyo thavena = vakSyAmi vATInAM virojaLam // 1 upara sAmAnyapaNe harakeAI prANIonA dUdhanA guNA prathama kahyA che; para`tu have gAyA vagere prANIonA dUdhanA vizeSa guNAne alaga alaga huM kahuM chuM. 15 gAyAnuM dUdha uttama haivAnuM kAraNa tRNagulmauSadhInAM ca agrAgraM paya eva hi // 16 // khAdanti madhuraprAyaM lavaNaM ca vizeSataH / tatkALuLayeroSyAAM kSAra prazasyate // 7 // gAyA ghAsa, gucchA ane auSadhIonA AgalA AgalA bhAgeA, je payasa-dharUpa ja hAya che ane lagabhaga madhura tathA khArA ja hoya che, teone ja vadhu pramANamAM khAya che, te kAraNe gAyAnA dUdhamAM sArarUpa guNanI vizeSatA hAya che, te kAraNe gAyAnu dUdha vadhu zreSTha che. 16,17 gAyAnuM dUdha pauSTika che madhuro hi rasaH zreSTho rasAnAM parikIrtitaH / tannityaM vA gavAM kSIraM madhuraM bRMhaNaM matam // 18 badhAye rasAmAM madhura rasane ja zreSTha kahyo che ane gAyAnuM dUdha kAyamI madhura ja hAya che, tethI e gAyAnA dUdhane ( vadhu ) pauSTika mAnyu che. 18 gAyAnuM dUdha rasAyana hAvAnu kAraNa auSadhApratimakSatriyaMti tat vayaH / etasmAt kAraNAduktaM gavAM kSIraM rasAyanam // 19 eSa vaizeSikaguNo gokSIrasya prakIrtitaH / gAyA, hamezAM dareka auSadhIonA AgalA bhAgeAne ja khAvAnA svabhAva dharA
Page #1014
--------------------------------------------------------------------------
________________ kSIraguNavizeSIya adhyAya 20mA www vatI hAya che, tethI e gAyAnuM dUdha vire cana karAve che peTane vadhu sApha kare che, e kAraNe gAyAnA dUdhane 'rasAyana" kahyuM che; ema gAyAnA dUdhanA e khAsa guNu kahevAmAM AvyA che. 19 vivaraNa : yarake sUtrasthAnanA 27mA adhyAyamAM ane suzrute paNa sUtrasthAnanA 45 mA adhyAyamAM A gAya-bheMsanA dUdhanA guNA saMbaMdhe AvuM ja kaheluM che. 20-22 973 www bheMsanA dUdhanA hIna guNA kRmikITapataGgaizva sarvairapi tRNAzritaiH // 20 // saha nAnAtRNaM hInaM mahiSyo bhakSayanti hi / avAnti toyAni garbhAni ca vizeSataH ||raz etasmAt kAraNattAsAM kSIraM kaSAyazItalam / zItatvAd durjaraM snigdhaM (guru) dAhanibarhaNam / gavAM kSIAcApamuLa maddivILAM patho matam ||rarA | bhesA ghAsamAM rahela kRmi, kIDA, pataMgiyAM tathA sarvAMnI sAthe paNa aneka jAtanAM ghAsa khAI jAya che; tema ja halakAM ghAsa paNa avazya khAya che; tema ja pANImAM vadhu praveza kare che ane ( melA pANInA ) khADAomAM paDI rahe che, e kAraNe te lesAnAM dUdha, kaSAya-tUrAM ane zItala hAya che; tema ja zItala tathA vadhu snigdha-cIkaNAM, hAvAnA kAraNe ja-pacavAM muzkela heAya che; tema ja dAnA nAza karanArAM paNa heAya che; chatAM upara kahela kAraNathI te bhesAnAM dUdhane gAyAnA dUdha karatAM ochA guNavALuM mAnyu che. 20-22 vivaraNa : carake sUtrasthAnanA 27 mA adhyAyamAM ane suzrute paNa sUtrasthAnanA 45 mA adhyAyamAM A saMbaMdhe Ama ja kahyuM che. 23,24 UMDInA dUdhanA guNA mahArAyatayA vAma(na)mavu prAyasevanAt / pattutvAzva dhanatvAzca matsya purdiSThara payaH // ra // khudda pRthaM ca niSTi madhurUM ca viroSataH | alpAdAtayoTToLAM triyaM DaDavaLa vayaH raddI | bakarInA dUdhanA guNA ajAnAmalpakAyatvAt kaTutiktAnibarhaNAt / alpatvAcca balitvAcca laghu doSaharaM payaH // 23 // alpatvAttaddhanaM kSIraM dhanatvAdapi bRMhaNam / zItaM saMprApti madhura vayaM vAtAnujomanam // 24 bakarIonAM zarIra nAnAM hAya che ane te bakarIe tIkhAM tathA kaDavAM paNa ghAsa vagerenA tyAga karatI nathI, para`tu ( UMTa | mUke AkaDA ane akarI mUke kAMkarA-UMTa phakta AkaDo ja cheDe che ane bakarI phakta kAMkarA ja cheDe de-eTale ke) badhuMye khAya che, te kAraNe tema ja e bakarI kadamAM bhale nAnI hAya che, paNa khaLavAna hAya che, tethI e bakarInuM dUdha pacavAmAM halaku hoya che ane doSane dUra karanAra paNa hAya che; uparAMta tenuM dUdha paNa ochuM nIkaLe che, tethI tenu dUdha vadhu ghATu' paNa hoya che, te kAraNe bRMhaNa eTale pauSTika pazu hAya che ane zItala heAI maLeAnA saMgraha. karanAra-rokanAra paNa hAya che; tema ja e bakarInuM dUdha madhura hAI khalavardhaka ane vAyunuM anuleAmana karanAra athavA vAyunI anukULa pravRtti karanAra paNa hoya che. 23,24 UMTaDInuM zarIra mATu hAya che eTale ke tenA dUdhane rahevAnuM sthAna ghaNuM mATu tathA raMge zyAma kALuM hoya che; tema ja e UMTaDI lagabhaga madhura padArthInuM ja sevana kare che; vaLI te UMTaDInuM dUdha pramANamAM ghaNuM ane ghATuM hAya che, te kAraNe e UMTaDInuM dUdha khalava ka ane puSTikAraka paNa hoya che. vaLI te UMTaDInu dUdha guru hAI pacavAmAM bhAre hoya che, vRSya athavA vIya vadhaka hoya che ane vizeSe karI madhura paNa kahyuM che; tema ja UTaDIone AhAra athavA khArAka paNa oche! hAya che, te kAraNe teonuM dUdha priya athavA prItikAraka thAya che ane (svAdamAM ) lagAra
Page #1015
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa hitA-khilasthAna 974 khIjA graMthAnA khAruM paNa heAya che. 25,26 vivaraNa : carake sUtrasthAnanA 27 mA adhyAyamAM ane suzrute paNa sUtrasthAnanA 45 mA adhyAyamAM A saMbaMdhe Ama ja kahyuM che. have ahIMthI AraMbhI A anyAya khati maLe che, tethI khIjA cAra prANIonAM dUdhanuM varNana pazu ahI. asala graMthamAM hovuM ja joi e, paraMtu te maLatuM nathI, tethI ahI... AdhAre khIjAM-hAthaNI vagere cAra prANIonAM dUdhanAM varNana ahIM ApyAM che : gheTInuM dUdha pittane tathA kaphane vadhAranAra hAya che, ema carake sUtrasthAnanA 27 mA aghyAyamAM kahyuM che ane hAthaNInA dUdhanuM varNana paNa carake tyAM Ama lakhyuM che ke- hastinInAM yo yahyaM gurU thairyakara param -hAthaNInuM dUdha khaLavaka, gurupacavAmAM bhAre ane atizaya sthiratAne karanAra hAya che, tema ja gheADI, gadheDI vagere eka kharIvALAM prANIonuM dUdha, rUkSa hAI laghu-pacavAmAM halakuM, madhura, khATuM tathA khArAzarUpI anurasayukta hAI UMDANamAM khArA rasane paNa dharAvatuM hoya che; tethI hAtha, paga Adi zAkhAgata rAgeAne te maTADe che; ema suzrute sUtrasthAnanA 45mA adhyAyamAM kahyu che. vaLI carake sUtrasthAnanA 27mA adhyAyamAM manuSya-strInA dUdhanA guNA A prakAre vA che; jema ke-' nIvana ELa sAmya snehana mAnuSaM vayaH / nAvana pitta 2 tarvaLa cakSisUhinAm ||'-manuSyastrInu* dUdha jIvanaprada, bRMhaNu-pauSTika, sAtmya eTale bALakanI prakRtine mAphaka Ave evuM hatakara, bRMhaNu-pauSTika, raktapittanA rAgamAM nAvana-nasyarUpe ApavAmAM upayogI ane tetranA phUlavALA rAgIonA tetrazulamAM tarpaNa karanAra hAya che. A badhAM dUdhanA guNA uparathI AjakAlanA arvAcIna vidvAneAe paNa kabUlyuM che ke, dUdha e pUrNa bhAjana athavA paripUrNa khArAkarUpa che; kema ke dUdhamAM lagabhaga badhAMye pASakatattvA astitva dharAve che; tethI dUdha e manuSyanA zarIrUnuM poSaka ane sava ka hAI tenuM sevana Avazyaka che; dareka prANIne dUdha e janmathI ja mAphaka Ave che, / tethI tene jAtisATh" mAnyuM che ane te ja kAraNe dUdha bALakone, vruddhone, taruNAne, prauDhAne tathA strIone paNa harAI avasthAmAM mAka Ave che ane te ja kAraNe jIvanamAM dUdha, e sauthI vadhu TekA ApanAra thaI paDe che, tema ja dUdhamAM dhAlarUpe evA pauSTika sUkSma kA rahelA che; tethI darekane pacavAmAM te sahelu thAya che. 25,26 ema ahIM sudhImAM dUdhanA guNAnuM varNIna adhyAyamAM kareluM che ane te pachI ahIMjaLanA guNAnuM varNana jovAmAM Ave che; tethI 'pAnIya--guNu-vizeSIya ' nAme adhyAya ahIMthI zarU karela che; paNa temAM prathamane bhAga khaMDita jaNAya che; ekaMdara A adhyAyamAM khaMDita bhAgA NA che, tethI ja ekadama ahIM nIce pANInA bhede ane teenA vizeSa guNA, varNavelA jovAmAM Ave che. A e huseAdaka" nAmanuM nirdoSa jala ...... ... ... ... | ................ || .......... I atIte prathame mAli vAdyojIvAme TyuiM lAv patita toya nAnnA zo zivam / ApUrNa sUryatenomiicainAvIdyutam // 27 // varSA Rtune paheleA mahinA vItI jAya eTale ke vastutaH ASADha tathA zrAvaNu mAsa vItI jAya ane prAvRt kALanA bhAdaravA mahinA AvI jAya, tyAre AkAzamAMthI je divya jaLa paDyu. hAya te 'huMsAika'nAme kahevAya che ane te kalyANakArI athavA sukhakAraka hoI ne sUryanAM teja vaDe cAre khAjuthI pavitra karela hAya che tema ja agastyanA udaya thaI javAthI te jaLa te dvArA tarata viSarahita paNa karAyelu hAya che. 27 vivarNa : arthAt zaradaRtunI pahelAMnuM varSARtunuM pANI melu hoya che ane amlavipAkIkhATA paripAkavALuM hAI pIvA yeAgya paNu gaNAtuM nathI; kema ke te pANI pIvAthI ghaNA rogo paNa
Page #1016
--------------------------------------------------------------------------
________________ kSIraguNavizeSIya-adhyAya 20 me 975 *** * * * * * saMbhave che; paraMtu kanyArAzimAM sUryane praveza thAya | pachI prakaTapaNe aneka prakAranA rasothI yukta ane zaradaRtu cAlu thAya ane bhAdaravAnI pUname | thAya che. 29 agatyane udaya thAya che tyAre pANI svaccha bane | vivaraNa: sAmAnyapaNe aMtarikSanA divya che ane te ja viSarahita tathA nirmaLa thaIne jaLamAM kaI paNa rasa spaSTarUpe hato ja nathI, pIvAlAyaka "haMsodaka' gaNAya che. varSARtunuM | eTale ke varasAdanA pANImAM je rasa hoya che, te pANI te pIvAlAyaka hotuM ja nathI, e saMbaMdha avyakta-aspaSTa ja hoya che, paraMtu e varasAdanuM Ama paNa kahyuM che ke-3mantha vivAghavmavaravAyuM pANI jamIna para ke koI pAtramAM paDyA pachI navInAM, ...vAtra vana'-varSARtumAM pANIne matha, | ja temAM AkAza, vAyu, bhUmi AdinI aneka divasanI nidrA, avazyAya-hima-jhAkaLa ane nadInuM prakAranI malinatA anubhavAya che; joke aMtapANI tyajavuM joIe. 27 rikSanuM divya jaLa, sarvatra eka ja guNavALuM hoya Rtu anusAra jaLanA guNe che, paraMtu bhUmi para judAM judAM sthAnamAM prApta ........ ! thayA pachI ja temAM judA judA guNe anubhavAya . . ...........................ti che; A saMbadhe carake paNa sUtrasthAnanA 27 mA snagdhaM vRSyaM ca balyaM ca hemante guru vrssti| adhyAyamAM ane sunnate paNa sUtrasthAnanA 45 mA zizire yati kahe :HvIta vilopanan aa 28 | adhyAyamAM Ama ja kahyuM che. 29 vaNaje vati gaI kASAyavAdukSaNam | divya jaLa nIce paDIne tatkALa badalAya satra..................................... | sarvAmdhu sadya:patitamaprazastamanArtavam / | hemaMta RtumAM je jaLa varase che, te ***** .. *** .. I sinagdha, vRSya-vIryavardhaka, balaprada tathA guru ............. ... rU0 || hoI pacavAmAM bhAre hoya che; zizira | harakoI divya jaLa, jamIna para te te RtumAM je jaLa varase che te kaphane tathA sthAne paDIne tatkALa kharAba banI jAya vAyune vadhu kapAvanAra hoya che, ane vasaMta | che ane temAM anArtavapaNuM eTale ke RtumAM je jaLa varase che te kaSAya-tUrA | keIpaNa RtunA anusaraNathI rahitapaNuM prApta rasavALuM, svAdu-madhura tathA rUkSaNa hoI ! thAya che, ema suzrute paNa sUtrasthAnanA zarIramAM rUkSatA karanAra hoya che. 28 jamIna para ke kaI pAtramAM paDyA pachI 45mA adhyAyamAM kahyuM che. 30 divya jaLamAM te te prakaTa rasonI antarikSa-divya jaLanA cAra bhede ane utpatti thAya bhinnabhinna guNe ........................(ti)taM kSita kaphAnilakaraM pitte hitaM zItAtikArakam / tata pAtropekSitavati pAtradoSeNa tttvtH|| raktapittaharaM rUkSamavazyAyodakaM laghu // 31 // nAnArasatvaM bhajate toyaM saMprApya bhUtalam // 29 // etaccaturvidhaM proktaM tattvenAmbho'ntarikSajam / varasAdanuM e divya jaLa jamIna 8 . ............... .... upara paDe ke koI vAsaNamAM paDe, te | ..................mopanA rUra pachI te jaLamAM jamInanA ke te pAtranA | kharI rIte aMtarikSanuM divya jaLadeSane lIdhe yathArtha paNe aneka rasaupaNuM | dhAra, kAra, tauSAra ane haima-ema cAra prApta thAya che eTale ke te te rasa e jaLa- | prakAranuM kahevAyuM che ane te sarva jaLa kaphane mAM prakaTa anubhavAya che; ema ekaMdara | tathA vAyune kare che, paNa pittamAM hitakArI varasAdanuM pANI jamIna para prApta thayA | thAya che; vaLI te atizaya zItane kare
Page #1017
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapa saMhitA-khilasthAna che; raktapittane maTADe che temAMnuM avazyAya- | vivaraNa: carake paNa A saMbaMdhe sutrasthAnatauSAra ke jhAkaLanuM divya jaLa rUkSa tathA nA 27mA adhyAyamAM ane suzrute paNa sUtrahalakuM hoya che; kharI rIte aMtarikSanuM | sthAnanA 45 mA adhyAyamAM Ama ja kahyuM che; cAre prakAranuM jaLa, kaphane atyaMta kapAvanAra | tema ja aSTAMgahRdaya Adi graMthomAM paNa AvA hoya che. 31,32 prakAranuM ja varNana maLe che. 8 vivaraNa: ahIM mULamAM divya jaLanA cAra aubhida ane khAcivAM vagerenA ATha prakAre kahyA to haze, chatAM kevaLa eka avazyAya- prakAranA pANInA guNenuM varNana jhAkaLanA pANIrUpa divya jaLane eka ja bheda | sAmarthani svAdupA zIta vittImamaulim ? batAvyo che; bAkInA traNa prakAre, joke asala karavAmAnku paTAyu guru zrutama rUTa graMthamAM batAvyA to haze ja, paNa te ahIM khaMDita | RAthamapura vAku vimaruM sANaM nam thayA che; tethI ahIM suzratanA sUtrathAnanA 45 mA | zalS pi... ... ....... .... ..... ... ... . adhyAyamAMthI divya jaLanA cAra prakAro ahIM ................. ! ApyA che. jema ke-"tatrAntarIuM naturvidha-ta phagdhA karuM chorUM mUmi vRLavava! . rUka yathA-pAraM #Ara tauSAraM daimiti-aMtarikSanuM divya "sida" eTale ke jamIna teDIne jaLa cAra prakAranuM hoya che; eka te "kAra' eTale ke, temAMthI nIkaLatuM-jharaNAnuM pANI, abhiSyantakarAnuM pANI, bIjuM "dhAra--dhArAnuM pANI. | thI yukta hoI bhejavALuM temaja pAkamAM trIjuM "tauSAra'-baraphanuM pANI ane cothuM haima | madhura ane zItaLa hAI pittano nAza kare eTale ke himanuM pANI hoya che; ane te cAre | che; paraMtu "pAvala" eTale ke nAnA taLAva prakAranA divya jaLanA guNe lagabhaga sarakhA ja | ke khAbociyAMnuM pANI aneka jAtanAM hoya che. 31,32 satva-jIvajaMtuo, kleda-bheja tathA maLathI judI judI dizAnI nadIonA duSTa-bagaDeluM hoya che ane guru hoI pANInA guNe pacavAmAM bhAre gaNAya che; paraMtu "sArasa kSAnA prArUtA na thahHI pittapanA | jaLa eTale ke sarovaranuM pANI kaSAyalghuudkaaH pratIcIgA vAtalAH kphnaashnaaH|| tUrA rasathI yukta, madhura, svAdiSTa tathA kSA tAsthag mudde madhura guru pAse rU3 nirmaLa hoya che; ane kuvAnuM pANI te * * * * * * * * * * | | kSArathI yukta hAI pittakAraka, kaphanAzana, ...................Tava kasTam rerI | agnidIpaka tathA laghu hoI pacavAmAM halakuM pUrva dizA tarapha vahetI nadIonAM | hoya che; ema he vRddhajIvaka ! bhUmi paranuM pANuM (lagabhaga) kSArayukta hoya che tethI | pANI (suzrata Adi graMthomAM) ATha prakArae pALuM kaphano nAza karanAra ane pittane | nuM kahyuM che. 34,35 kapAvanAra hoya che; pazcima tarapha vahetI | vivaraNa : ahIM ghaNuM leke khaMDita thayA nadIonAM pANI laghu-halakAM hAI jaladI | hoya ema lAge che; kAraNa ke bhUmi paranA pANIne pace che, paNa vAyuvardhaka hoya che ane | ATha prakAranuM kahI nAmavAra te darzAvelAM nathI tema kaphano nAza kare che; e nadIomAMthI je | ja teonA guNapUrvaka ATha nAmo paNa lakhelAM jaLa samudra tarapha jatuM hoya, te madhura hAI | maLatAM nathI; kevaLa ahIM cAra prakAranuM ja guru eTale ke pacavAmAM bhAre hoya che; pANI nAmanidezapUrvaka batAvela che; suzrute te paNa samudranuM pANI to lavaNa hoI khAruM | sUrasthAnanA 45 mA adhyAyamAM sAta prakAranuM ja hoya che. 33 bhauma jaLa Ama darzAvyuM che- tat punaH sata sa. sA..
Page #1018
--------------------------------------------------------------------------
________________ kSIraguNavizeSIya--adhyAya 20mA | vidham / tadyathA - kopaM nAdeyaM sArasaM tADAgaM praatvaLamU JauminuM sauthamiti '-bhUmi uparanuM pANI sAta prakAranuM maLe che; jema ke, kUvAnuM, nadInu, sarAvaranuM, taLAvanu, jharaNAnuM, aubhi--jamIna phADIne nIkaLatu ane cauthya eTale ke nahi bAMdhelA kUvAnuM pANI; A sAte prakAranA pANInA guNe! paNa tyAM suzrute vistArathI kahyA che. 34,35 sevavA cAgya pANI laghu prakAmaM sasnehaM zItaM sarvarasAnvitam / tRSNApahaM manohlAdi zleSmaghnaM kRminAzanam // rakSoghnaM jIvanaM vRSyaM mUrcchAnaM // 6 // je pANI atizaya laghu hAI pacavAmAM halaku hAya, snehathI yukta hAya, zItaLa tathA badhA raseAthI yukta hAya, tarazanA nAza kare evuM hAya, manane AhlAda ha pamADanAra hoya, kanA nAza karanAra hAya, kRmione paNu nAza karanAra hoya, jIvanarUpa hAI vRSya-vIya va ka hAya tathA mUrchAnA paNu nAza karanAra hAya, te sevavA caiAgya gaNAya che. 36 tyajavA yAgya pANI . sUkSmaprANisamAkulam | bahalaM kaluSaM caiva tathA picchilamAvilam // 37 grAmakSetrarasairduSTaM viSamUlopadUSitam / zakuntakRmizaivAlayuktamatyuSNacikkaNam // 38 // pANI sUkSma prANIothI vyAsa hAya, ghATuM ane meluM hoya, cIkAzavALuM tathA Avila-DahALuM hAya, gAmanA tathA kSetra-khetara vagerenA raseAthI bagaDeluM hoya, jherI mULiyAMthI kharAkha thayuM hoya; temaja pakSIo, kIDA ane zevALathI yukta tema ja ghaNuM garama tathA cIkaNuM hAya, pANI tyajavA ceAgya gaNAya che. 37,38 zItaLa pANI kANe tyajI devuM joIe? .... I .. gurviNISu ca varjayet / yAtrInAM ca vironeLa svasthAnAM vaiAiviAr. kA. dara .g 270 pUrvoktaguNabAhulyAt pAnIyaM sevyamiSyate / vipA madhura zaiyAdAti vittajJamute // 40 // sagarbhA strIoe zItaLa pANI cheADavuM joI e; temaja je strI svastha hoya chatAM dhAtrI hAI ne bALakone dhavaDAvatI hAya, jee rAgI hAya, teoe paNa zItala pANI cheADavu joIe; chatAM zItala pANImAM pUrvokta chAnI adhikatA hoya che, te kAraNe ane zItaLatAthI je pANI vipAkamAM madhura hAya che, tethI e zItaLa pANI pittanA nAza karanAra teA kahevAya ja che. 39,40 | vivaraNa : jo ke ahIM zItaLa jaLane niSedha prasaMgavazAt amuka avasthAmAM Avazyaka che, to paNa amuka avasthAmAM zItaLa pANI avazya sevavA yogya gaNyuM che; jema ke, suzrute sUtrasthAnanA 45 mA adhyAyamAM A saMbaMdhe Ama kahyuM che -- * mUvittoLavAdeSu viSe raste mAye / bhramabhrama rIteSu tama vanathI tathA / rdhvane rahavijJe 6 zItamammaH prAyate || '-mUrchAmAM, pittamAM, uSNu dAhamAM, viSamAM, raktadoSamAM, madAtyaya rAgamAM, bhrama--cakarInA rAgamAM, klama-glAnithI vyApta thayelAomAM, tamaka' zvAsamAM, UlaTImAM ane UdhvagAmI raktapitta rAgamAM zItaLa pANI ja vakhacAya che. 39,40 khArAka khAdhA pachI pANI pIvAya te puSTi kare I . zItamuLamayavi vA | matsya pUrva pIte vA tyuM hatuM zizo kara bhaktasya madhye pItaM tanmadhyamatvaM niyacchati / matsyora pItaM tu pInastya (saMyati ) ira zItala ke uSNu-garama pANI, khArAka khAdhA pahelAM pIvAthI te bALakane (athavA harakAI ne ) kRzatA--dulapaNuM kare che; khArAkanI madhyamAM-vacce pANI pIvAthI te madhyamapaNuM eTale ke kRzapaNuM tathA puSTapaNuMenI madhyama sthiti kare che; para`tu khArAkanI upara eTale jamyA pachI pANI pIvAthI puSTatA kare che. (carake paNu sUtrasthAnanA
Page #1019
--------------------------------------------------------------------------
________________ 978 kAzyapa saMhitA-khilasthAna 27mA adhyAyamAM A saMbaMdhe Ama ja ! harakoI bALake, dhAtrI-dhAvamAtAe ane kahyuM che.) 41,42 sagarbhA strIe to garama pANuM ja avazya ukALIne garama karelA pANInA guNe pIvuM; chatAM amuka keIka (raktapitta Adi) rogamAM te khUba tapAvIne zItala kareluM ...........ni hAthothaTISNu karU ja pANI ghaNuM hitakArI thAya che. 45,46 zrame medeSu tRSNAsu muusvitipipaasite| vivaraNa: suzrute sUtrasthAnanA 45 mA adhyAnisskvaathlaaghvaadmbu salilaM taptazItalam / / yamAM raktapitta rogamAM garama pANI pIvAne niSedha nirita sarvatoSa vIrAnAM.... .... | karyo che; kema ke raktapittamAM garama pANI pIvAthI je pAchuM ukALIne garama karyuM hoya raktamAM maLelA pitta prakopa thAya che-vadhu vikAra te pAcana hoI zrama-thAkamAM, malabheda- thAya che; e kAraNe raktapittanA rogIe to garama jhADAnA rogamAM, vadhu paDatI tarazamAM, mUrchA- | karI zItaLa kareluM ja pANI pIvuM joIe. 45 46 mAM ane atizaya tRSAtura thayelAne hita- kaI raDatumAM kayuM pANI pIvA gya che? kArI hAI phAyado kare che; vaLI je pANI athAtta iravi praparsa, tapAvIne zItala karyuM hoya te prathama saMtapyamAnaM ca rvemyuukhaiH| ukALeluM hoIne halakuM banI jAya che ane pibetsaro vA'tha nadI taDAgaM, te ja kAraNe bALakanA ke harakoI mANasanA hemantakAle zizire ca bAlaH // 47 // | vApyaudbhidaM prAsravaNaM hi toyaM, sarva dene nAza karanAra thAya che. 43,44 vivaraNa: A saMbaMdhe suzrute paNa sUtrasthAna- vA zaui skirTa karAta grISme prazastaM kusumAgame ca / nA 45 mA adhyAyamAM Ama kahyuM che ke11 mAtotha tarazatam II & II. medo'nilAmaghnaM dIpanaM bastizodhanam / zvAsakAsajvaraharaM zaradaRtumAM antarikSanuM divya jaLa vaccakuLo savA "--je pANIne khUba ukALIne (addharathI vAsaNamAM jhIlI rAkhyuM hoya te) garama karyuM heya, te kapha, vAyune tathA Amane hitakArI thAya che athavA taLAva vageremAM nAza kare che; jaTharanA agninuM dIpana kare che, sUryanAM kiraNathI tapyA karatuM pANI zaradabasti-mUtrAzayanuM zodhane kare che ane zvAsaroga mAM sevavA yogya gaNAya che; vaLI hemaMta damane, kAsa-udharasa tathA varane maTADe che ema kALamAM tathA zizirakALamAM harakeI bALake te garama kareluM pANu sadAya prazya hitakArI athavA kaI paNa manuSya sarovaranuM, thAya che. amuka A vyaktie te garama ja nadInuM ke taLAvanuM pANI pIvuM joIe? ane grISma tathA kusumAgama-vasanta RtumAM pANI pIvuM vAvanuM tathA aubhida-jamIna pheDIne nIkaLatuM pANI jharaNAMnuM pANI ja pIvuM ............................muLo zizo. raktapittAmayaM tyaktvA prAyo vAtakaphAtmake // 45 joIe ane varSARtumAM kUvAnA pANIne roge zizurvA dhAtrI vA gurviNI voSNakaM pibet / tapAvI zItaLa karyuM hoya to Arogya mATe . kvacidrogavizeSeNa taptazItaM hitaM bahu // 46 // te pIvA gya gaNAya che. 16 bALakane garama pANI hitakArI thAya che | iti ha smAha bhagavAn kshypH|| ane raktapittano roga choDIne lagabhaga ema bhagavAna kazyape ja kharekhara kahyuM hatuM. 17 vAta-kaphapradhAna harakoI rogamAM te garama | * | iti zrIkAzyapasaMhitAmAM khilasthAna viSe "pAnIyaguNakareluM pANI ja rogIne pAvuM joIe. vaLI | vizeSIya' nAmane adhyAya 20 mo samApta , , ,
Page #1020
--------------------------------------------------------------------------
________________ mAMsaguNavizeSIya-adhyAya 21 mA mAMsaguNa--vizeSIya : adhyAya 21 mA athAto mAMsaguNavizeSIyaM vyAkhyAsyAmaH // 1 // iti ha smAha bhagavAn kazyapaH // 2 // vyAkhyAna have ahIthI mAMsanA guNa jemAM vizeSa che, evA mAMsaguNavizeSIya ' nAmanA cAvIsamA adhyAyanuM ame karIe chIe, ema bhagavAna kazyape ja kharekhara kahyuM hatuM. 1,2 vivaraNa : arthAt A sAmAnya tathA vizeSa guNAnuM Avaze. 1,2 aghyAyamAM mAMsanA vyAkhyAna karavAmAM mAMsanA sAmAnya guNA mAMsaM vRSyaM ca balyaM ca mAMsaM prANavivardhanam / mAMsaM puSTikaraM vRddhakRzAnAM mAMsavardhanam // 3 // mAMsa e vRSya heAI vIya vardhaka, alaprada, prANazaktine vadhAranAra, vRddhAne tathA kRzadukhaLa lAkone paNu puSTa karanAra ane mAMsane vadhAranAra che. 3 kSayarogIne mAMsa parama zaraNa che kSayiNAM kSINadehAnAM mAMsameva parAyaNam / na mAMsa tulyamanyattvArogyavIryavivardhanam // 4 // kSayanA rAgI ane jegmAnAM zarIra kSINu thayAM hoya tene mAMsa ja parama zaraNu che, ane AreAgya tathA vIryane vadhAranAra mAMsa jevu bIju kaMI ja nathI. 4 | jeonAM vIya kSINa thayAM hAya teone mAMsa vI`vaka thAya narANAM kSINazukrANAM mAMsaM retobhivardhanam / sthAnApi nArInAM kumArALAM tathaiva ca || je puruSAnAM vIya kSINa thayAM hoya, teonA vIya ne mAMsa vadhAre che; tema ja vAMjhaNI strIonA kAmaLa mALakAnA paNa vIyane mAMsa vadhAre che. pa mAMsa vAMjhaNIne garbhAdhAna kare garbhAdhAnakaraM mAMsamante puSTikaraM tathA / garbhiNInAM ca nArINAM vAtaprazamanaM param // 6 // mAMsa e ( vAMjhaNI strIne paNa) garbhA 979 dhAna kare ane aMte puSTine kare che ane sagarbhA thayelI strIonA vAyunuM atyaMta zamana kare che. 6 strIAnA prasavakALe mAMsa vadhu hitakara che strINAM prasavakAle tu mAMsameva paraM hitam / garbhakAle ca bAlAnAM sarasaM paramauSadham // 7 // strIonA prasavakALe paNa mAMsanA rasa kharekhara vadhu hitakara thAya che; ane garbha pachInA ( rahyA kALamAM garla sthita ) khALakane paNa mAMsaneA rasa sarasa uttama auSadharUpa bane che. 7 mAMsanA rasa sane hitakArI thAya strIpriyANAM tathA puMsAM nityavyAyAmasevinAm / kSaNAnAM yakSmiNAM caiva jvarakSINAzca ye narAH // 8 yAta hatAstu ce lavAtevAM mAMgho ditaH / je puruSAne strI priya hAya ane tethI je puruSA kAyama maithunarUpa vyAyAma sevavAne TevAyelA hoya; ane te ja kAraNe je puruSA kSINu thayA hoya ke kSayarAgI anyA hoya; tema ja je puruSA jvarathI kSINu thayA hAya ane vAyunA vikArathI lagabhaga haNAI--bhAMgI gayA hAya, tevA leAkAne mAMsarasa hitakArI thAya che. 8 vAyunI adhikatAmAM mAMsarasa hitakara thAya susaMskRto mAMsaraso biDajIrakahiGgabhiH // 9 // snehe siddha payasA vizeSAdvAtike smRtaH / | mAMsanA je rasane khiDalavaNu, jIruM tathA hiMga vaDe sArI rIte saskArI karyAM hAya athavA je mAMsarasane dUdhathI mizra karI sneha-ghImAM siddha karyo hoya eTale ke zekI lIdhA hoya, te mAMsarasa, vAyunI adhikatAvALAne vizeSe karI hitakArI kahela che. 9 vAtapitta-phreMdranI adhikatAmAM mAMsarasa pIveA vAtapittottare puMbhiH zarkarAmadhurIkRtaH // 10 // snigdho mAMsarasaH peyastathA raktAmayArditaiH / vAta-pittanI adhikttAvALA krU'krUja
Page #1021
--------------------------------------------------------------------------
________________ 980 kAzyapasaMhitA-khilasthAna rogamAM mANasoe sAkara nAkhI madhura | kapharegamAM mAMsa hitakara thAya banAvela snigdha mAMsarasa pIve; tema ja | rAmaHpatai 4 mAMd HIma hitam raktavikArarUpa rogathI pIDAyelA lokoe | sAruM laIva vi hitaM tApigIvA! paNa sinagdha mAMsarasa pIvo joIe. 10 | he vaDha jIvako je mAMsarasane soyAmAM garbhasthita bALakane athavA harakeI | parovI pAsa aMgArA vaDe tapAvI pakavyuM bALakane mAMsarasa hitakara thAya hoya, te kaphanA rogamAM hitakara thAya che; kSIrasiddho mAMsaraso madhuro lavaNo'pi vA // 11 // | te ja pramANe khaTAzathI ane lavaNathI yukta bAlAnAM kSINadehAnAM garbhakAle ca zasyate / / karela mAMsarasa paNa kaphanA rogamAM hita je mAMsarasane dUdhamAM pakavyo hoya, | kArI thAya che. 15 te madhara ke lavaNayukta mAMsarasa kSINa mAMsaprayoganI rIti thayela zarIravALA bALakone ane garbha kALe garbhasthita bALakone athavA strIo piSTaM vA khaNDazo vA'pi mAMsaM puTakasAdhitam / ne paNa te upara kahela mAMsarasa hitakArI sahiGgasaindhavabiDaimaricAmlasajIrakaiH // 16 // thAya che. 11 sAGkarairdhAnyakaizcaiva zRGgaverAIkairapi / vAMjhiyA tathA baLane ichatA lokone | vaTANe mUlDrota mAM siddha kathonA gALA mAMsayukta bhejana hitakArI thAya | (hADakAM vinAnA) je mAMsane pIsI hirta pIvAmAnAM matasvalAyata (F) n nAkhIne ke tenA TukaDA karI puTapAkanI rIte je vAMjhiyA loke pitAne tyAM bALa-| saMpuTamAM pakva karyuM hoya ane pachI temAM kano janma IcchatA hoya ane je nirbaLa, hiMga sAthe siMdhava,biDalavaNa, mariyAM, dADamaloke baLane IcchatA hoya, teone mAMsanA | nI khaTAza ke dADamanA dANuM tathA jIruM svarasamAM pakaveluM bhojana hitakara thAya che. mizra karavuM; tema ja aMkurayukta karelA ghauM mAMsarasa zarIranA agnine dIpAvanAra che ke caNa vagere dhAnyathI yukta karI temAM susiddhaM lavaNe siddhaM mAMsaM kaTukarocanam / / dhANA, suMTha ke Adu paNa mizra karAya, te kAyAgnidIpanaM caiva hitaM ca rasadhAtuSu // 13 // pachI bhUstRNa nAmanA sudhI ghAsathI tene je mAMsane lavaNamAM sArI rIte siddha | yukta karI palAza-khAkharAnA rasamAM je pakava karI tIkhAzavALuM ane cikara | pakaDyuM hoya te mAMsano prayoga kare. banAvyuM hoya, te zarIranA agnine pradIpta joIe. 16,17 kare che ane zarIranI rasayukta jalIya rasAyanarUpa mAM sarasa dhAtune paNa hitakArI thAya che. 13 mA ma (3) - mAMsayukta vesavAranA guNenuM varNana siddha (4)lakSImi() vesavAraH samadhuro lAvaNo vA'pi rocnH|| rasapAkavizeSeNa tadbalyaM (sa balyaH) piSTacUrNitapakvaM vA praku...vApivAnna(?)tat // 14 ta6 () sAthana (na) . 28 / - je vesavArane madhura athavA lavaNayukta ghI sAthe pakavelA mAMsarasanuM dUdha sAthe banAvAya te rucikara thAya che; athavA pIsI nuM sevana karavuM IcchavA yogya che; ekaMdara judA nAkhI cUrNarUpa karIne pakaveluM mAMsa paNa judA rasapAkanI rItithI tayAra karela mAMsakherAka sAthe pakavI rucikara karI zakAya che. | rasa balavardhaka thaIne rasAyanarUpa bane che. 18
Page #1022
--------------------------------------------------------------------------
________________ mAMsaguNa-vizeSIya-adhyAya 21 me mAMsanA vizeSaguNe kahevAnI pratijJA | mAMsanA jevA ja guNavALuM hoya che. 22 ataH paraM tu mAMsAnA rasapAkavizeSaNam / bakarAM ane gheTAMnA mAMsanA guNe vakSye guNavizeSaM ca vRddhajIvaka! tacchRNa // 19 // | rase pArka ca madhuraM vAtapittaharaM guru / he vRddhajIvaka! have pachI mAMsanA rasa- | Ti 2 TTTTnAM vizva ravi tathA mAra3 pAkanI vizeSatA ane tenA vizeSa guNe - bakarAMnuM mAMsa rasamAM tathA pAkamAM huM tamane kahuM chuM, tene tame sAMbhaLo. 19 madhura hAIne vadhelA vAyune tathA pittane gAya, baLada tathA geMDAnA mAMsanA ochA kare che ane pacavAmAM bhAre tathA vizeSa guNe garama paNa che; ane gheTAMnuM mAMsa paNa e kaphapittakaraM mAMsaM gavAM vAte hitaM guru|| bakarAMnA jevA ja guNothI yukta hoya che. vidAhi bRMhaNaM caiva, khaDgamAMsaM ca tatsamam // 20 bhUMDanA, bheMsa-pADA tathA DukkaranA gAya ke baLadanuM mAMsa kapha tathA mAMsanA guNe pittane kare che ane vAyumAM hitakArI vRSyaM tu mAMsaM vArAhaM madhuraM guru pacyate / thAya che; vaLI te vizeSa dAha karanAra tadguNaM mAhiSaM viddhi, zaukaraM syAttato guru // 24 hovA chatAM pauSTika che ane geMDAnuM mAMsa bhUMDanuM mAMsa vIryavardhaka, madhura tathA paNa tenA jevuM ja guNayukta che. 20 bhAre hoI muzkelIo pace che; bheMsa vaMku-sAbaramRganA tathA hAthInA mAMsanA pADAnuM mAMsa paNa te varAhanA mAMsanA vizeSa guNe jevA ja guNavALuM hoya che ane DukkaranuM nyaphUnAM vihitaM vAte kaphapittaharaM lghu| mAMsa te bheMsa-pADAnA mAMsanA karatAM paNa sakatA santi mohaM cUMgin tim razA | vadhu bhAre hoya che, ema tame jANe. 24 vIryeNoSNaM ca tadvidyAt kaphapittaM karoti ca / gadheDAnA, gheDAnA tathA pRSata-raMgaberaMgI caMku-sAbaramRganuM mAMsa-vAyunA rogamAM | TIpakIvALA mRganA mAMsanA guNe vizeSa hitakArI thAya che ane (pacavAmAM) | masja tathAizvarA mahuM ya pRSatasya zo laghu-halakuM hoI kaphane tathA pittane paNa | Ri vAta karUM Tutiddhi dhu / rapa // dUra kare che, eTale vadhelA kaphapittane te gadheDAnuM, ghoDAnuM tathA pRSata-mRganuM ochA kare che hAthInuM mAMsa, kSArayukta | mAMsa kaphano nAza kare che, vAyune vadhAre che, hovA chatAM pauSTika, tIkhuM tathA kaDavAzathI rUkSa hoya che, tIkhuM, kaDavuM tathA laghu hAI paNa yukta hoya che; vaLI te hAthInuM | pacavAmAM halakuM hoya che. 25 mAMsa varSathI uSNa jANavuM ane te kaphane dhadaMSTra-Adi prANIAnA mAMsanA guNe tathA pittane paNa kare che. 21 zvadaMSTro vRSadaMSTazca RSyaH zarabha eva ca / gokaNu mRganA mAMsanA vizeSa guNe vAtaghnA uSNavIryAzca rasataH kaTukAnvayAH // 26 // gokarNamAMsaM tattulyaM gavayasya rurorapi // 22 // golAgUlA vAnarAzca tattulyA mdhurottraaH| (jene gaLe cAmaDAMnI godaDI hatI zvadaMSTra-eTale kUtarAMnA jevI dADhanathI evA ane gAyanA jevA kAnavALA) vALA mRgonuM, vRSadaMSTra-jaMgalI bilADAMnuM, gokarNa nAmanA eka mRganI jAtinA pazunuM | RSya-mRganuM ane zarabha eTale "mahAsiMha" mAMsa paNa uparyukta hAthInA mAMsanA jevA ! nAmanA kAzamIra dezanA eka jAtanA mRganuM ja guNavALuM hoya che ane rojhanuM tathA ' mAMsa vAyuno nAza karanAra, uSNa-vIrya aru" mRganuM mAMsa paNa te gokarNanA ane tIkhA rasane anusaratuM hoya che,
Page #1023
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa hitA-khilasthAna 982 tema ja geAlAMgUla eTale ke gAcAnA jevAM pUchaDAMvALAM eka jAtanAM vAMdarAMtu mAMsa pazu upara jaNAvela zvadardU Adi prANIonA mAMsanA jevA ja guNeAvALuM hAya che, paNa madhuratArUpa guNAthI adhika hAya che eTale ke te-geAlAMgUla tathA vAnarAnAM mAMsa madhura vadhAre hoya che. 26 varu vagerenA mAMsanA guNA vRkakSako jambUkAH siMhA vyAghratarakSavaH // 27 // svAdyamAMsAstvime vRSyA uSNAH pittavivardhanAH / kaSAyatiktA rasato vAtaghnAH kaTupAkinaH // 28 // varu, rIMcha, kAka-hAmRgo, ziyALa, siMhA, vAghA tathA tarannu nAmanA eka jAtanA vAghanuM mAMsa svAdiSTa hoya che ane te badhAMnAM mAMsa-vIya vardhaka, garama, pittane vadhAranAra ane rasathI tUrAM tathA kaDavAM hAI vAyunA nAza kare che ane pAkamAM tIkhAM haiAya che. 27,28 nALiyA vagerenA mAMsanA vizeSa guNe! nakulo mUSikaH zvAvidvabhraH zalyaka eva ca / kaSAyamadhurAH zItA vRSyA godhAzca tadguNAH // 29 nALiyAM, uMdarA,zvAvidha-zeDhAI, khaO- pI'gaLA raMganAM nALiyAM tathA zalyaka nAmanAM prANIonAM mAMsa kaSAya-tUrA rasavALAM, madhura, zItaLa tathA vIva ka hAya che ane gAdhA-caMdana ghAnAM mAMsanA guNNA paNa upara jaNAvela te nALiyA vagerenA mAMsanA jevA ja heAya che. 29 sasalAM vagerenA mAMsanA guNA ye syuH zazakuraGgAdyAH sRmarAzcamarAzca ye / laghavo......SNAH pittalA nAtibRMhaNAH // 30 // sasalAM, haraNiyAM vagere, samara nAmanAM zIgaDAM vinAnA mRgeA ane camarI mRgeAnAM mAMsa uSNa guNavALAM hAI pittane vadhAre che ane tethI ja atizaya pauSTika hAtAM nathI. 30 mAra, kUkaDAM vagere pakSIonAM mAMsanA guNA bAhiNaM madhuroSNaM tu viSaghnaM guru bRMhaNam / turUM nautana vanya, tatturUM prAmyajauTamrUr w mArapakSInuM mAMsa madhura, garama, viSane nAza karanAra, pacavAmAM bhAre ane pauSTika hAya che; teja pramANe ja galI kUkaDAnu` mAMsa paNa emApakSInA mAMsanA jevA ja guNavALu hAya che ane gAmanA kUkaDAnu mAMsa paNa tenA jevA guNeAvALuM heAya che. 31 viSThira Adi pakSIonA mAMsanA guNA viSkirAH krauJcavartIkA mayUreNa samAH smRtAH / tasmAllaghustu vartIro vartIkA laghavo laghuH // 32 viSThira eTale peAtAnA pagathI khAtarIne ane vita ka-baTera pakSIonAM mAMsanA guNA cArA caNanArAM pakSIo, kauMca pakSIo para'tu vitaka ke kapa'jala nAmanA pakSIo pazu merapakSInA mAMsanA jevA ja hAya che; nAM mAMsa, te mArapakSInA mAMsanA karatAM pacavAmAM laghu-halakAM heAya che ane vatI ka- cakalAM pakSIonAM mAMsa, te kapi jalanA karatAM paNa vadhu halakAM hAya che. 32 tetara vagere pakSIAnA mAMsanA guNA tittiristu kaTuH pAke soSNastu kaphavAtajit / kapiJjalazvakorazca upacakrazca tatsamAH // 33 // tetara pakSInuM mAMsa pacyA pachI tIkhu' ane uSNatAthI paNa yukta hoIne kA tathA vAyunA rAgeAne maTADe che; tema ja kapiMjala, cakAra tathA upacakra-cakavA pakSInuM mAMsa paNa tetara pakSInA jevuM ja guNakArI hAya che. 33 lehapRSTha-kaka vagere pakSIonAM mAMsanA guNA lohapRSTho raktapRSTho raktAkSo jAvajIvakaH / tathADanye himavajJAtA madhurA vRSyavRMdLa: rUka muvaH zItalhA pADe vAyA satatathA | lAhapRSTha-ka kapakSI, raktapRSTha, raktAkSakabUtara, jIvajIvaka-cakAra tema ja bIjA himAlayamAM janmelAM pakSIonAM mAMsa vIya vardhaka tathA pauSTika hAya che; tema ja e himAlayanAM pakSIonAM mAMsa bhAre, zItaLa
Page #1024
--------------------------------------------------------------------------
________________ mAMsaguNa-vizeSIya-adhyAya 21 me ane pacyA pachI tUrA rasathI yukta thAya che. 34 | megharAva, zara, jaLakUkaDAM, samudranA kAgaDA, khaMjana vagere pakSIonA guNe | kuhara, gadubha, gaMDamAlaka, kAraMDava-haMsatarITo vadhu ne vIsA | rUDA | bheda, jImUta ane te sivAyanAM bIjA zogi #ota poi sattA | jalacara pakSIonAM mAMsa pAkakALe ke pacavAnA mRtano rAta vozi0 muvi rUda samaye madhura, vRSya-vIryavardhaka ane guru te vAgye ja kaccha (?) tamAratonArA | hAI pacavAmAM bhAre hoya che. 40-42 kAyamapura tA :hAT pAni rUNI | hasa vagere pakSIonA mAMsanA guNe khaMjarITa-khaMjana pakSI, vapukkAra, krekara, dIrghapuMsaka, kAyaSTika, kapAta-helo, raktapAda *** .. *** ....................... ....... ... I zarU I kabUtara, vasaMtaka, bhRgarAja, hArIta, koyala, haMsastu gururatyarthe vRSyo'tha kphpittlH| popaTa, sArikA-menA ane e sivAyanAM zarAriH pAkahaMsazca cakravAkastathaiva ca // 44 // bIjAM paNa pakSIonAM mAMsa zItaLa hAI jAlapAdAstathA'nye ca haMsatulyA guNaiH smRtaaH| vAyune kaMpAvanAra hoya che ane svAdamAM tUrAM haMsa pakSInuM mAMsa paNa (pacavAmAM) tathA madhura rasavALAM hAIne kaphane nAza kara ghaNuM bhAre hAI vRSya-vIryavardhaka ane nAra tathA pAkakALe tIkhAM bane che. 35-37 kaphane tathA pittane paNa vadhAre che, tema ja gIdha vagere pakSIonA mAMsanA guNe zarAri-ATIpakSI, pAkahaMsa,cakravAka-caka, gRdhraH kAkaH zyenacASau bhaasoluukkulinggkaaH| jAlapAda ane te sivAyanAM bIjAM jalashshntaa mUSikAH koDAstathA'nye maaNsbhojnaaH|| cara pakSIonAM mAMsa paNa haMsa pakSInA prasahAste tu madhurA vAtanAH kttupaakinH| mAMsanA jevA guNovALAM hoya che. 43,44 bRMhaNAzcoSNavIryAzca satataM zoSiNAM hitAH // 39 kauca vagere jalacara pakSIonA gIdha, kAgaDo, cena-bAja, cASa mAMsanA guNe bapaiye, bhAsa, ghuvaDa kuliMgaka-cakalAM, krauJcaH kuliGgo draviDaH padmapuSkarasAdakaH // 45 // zazanta, uMdara, koDa tathA bIjAM mAMsAhArI vArdhANasaH sArasazca sAraGgodhAmRNyalikaH (?) / prANIo tema ja prasaha-pakSIonAM mAMsa ete cAnye cAmbucarAH pakSiNo guravaH smRtaaH||46 madhura hAI vAyune nAza karanAra, pAkakALe rase pAke ca madhurA uSNAH slvnnaanvyaaH| tIkhAM, pauSTika ane uSNavIye hoI zeSanA vRSyA vAtaharAzcaiva kaphapittavivardhanAH // 47 // ke kSayanA rogIone hitakArI thAya che. koMcapakSI, kaliMga-pANInuM cakaluM, plava-bataka vagere pakSIonA mAMsanA guNe draviDa, pavapuSkara, sAdaka, vAdhaNasa, sArasa, plavA bakA balAkAzca tIdAryaH kurarAstathA / sAraMga ane dhAmRNyalika-e ane te ......rakSA mallikAra lavIH II 40 || sivAyanAM bIjAM paNa jalacara pakSIonAM nandImukhA megharAvAH zarAkhyA jlkukkuttaaH| mAMsa (pacavAmAM) bhAra mAnyAM che, tema ja samudrakAkAH kuharA goTubhA gaNDamAlakAH // 41 kAraNDavAH sajImUtAstathA'nye jlcaarinnH| rasamAM tathA pAkamAM te madhura, garama ane vAje 4 madhurA kRNA kuvAya..... I II | khArA rasane paNa anusaratAM hoya che; plava-bataka vagere pakSIo, bagalAM, | tema ja vIryavardhaka hAI vAyune maTADanAra bagalI, tIdArya, TiTeDAM, raktAkSa, mallikAkSa | ane kapha tathA pittane vizeSa vadhAranAra nAmane haMsa, vAraTA-haMsalI, naMdImukha, | hoya che. 45-47
Page #1025
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasa hitA-khilasthAna 984 judAM judAM mAchalAMnA mAMsanA guNA nalamIno jhaSazcaiva pAThInazvarmapIvaraH / celIma zahArma(6)zrvazikIndro zarnastathA // 48 puSkaro gokaro mUco vAraDaH zUlapATalaH / jaLamahtvaH zvetamattvo nomayo rohitastathA iz zakalI mahAzakalI campaH kundo'tha madguraH / rthaH zazcicaLo rAnIvA rArI tathA khA ete cAnye ca bahavo vividhA matsyajAtayaH / rase pAke ca madhurA vAtaghnA vRSyabRMhaNAH // 51 // uSNavIryAzca te jJeyA guravaH kaphapittalAH / laghvAzayAste'nye tu kiJcittiktAnvayAntarAH // 52 rohito nalamInazca ... hathavA skrutAH / nalamIna-cilicima matsya, aSamatsya, pAThIna matsya,cama pIvara, celIma, zakulArNAMka, zilIndra, gaMgara, puSkara, geAkara, mUca, vAraDa, zUlapaTala, kALuM matsya, dheALuM matsya, gomatsya, rAhita-matsya, zakalI, mahAzakalI, capa, kunda, mattura, Ilya, zaMku, cicaraNa, sajIva, zakrI ane e sivAyanAM khIjA' ghaNAM judI judI jAtanAM mAlAM, rasamAM tathA pAkamAM madhura hAI vAyuneA nAza karanArAM, vIya va ka, pauSTika, uSNuvIya, ane pacavAmAM bhAre hAIne te mAchalAMne kaphavardhaka tathA pittavardhaka paNa jANavAM; emAMnAM keTalAMka mAchalAM je nAnAM zarIravALAM hAya che te ane bIjA paNa keTalAMka mAchalAM, ka'Ika kaDavAzane anusaratA madhya bhAgavALAM hAya che; vaLI rAhita matsya tathA nalamIna matsya Adi mAchalAMnAM mAMsane pacavAmAM halakAM gaNyAM che. 48-52 kAcakhA vagere keTalAMka jalacara prANIonA mAMsanA guNA kUrmo duTizca nakrazca makaro'vakuzastathA // 53 // timiH sahasradazanastathaiva ca timiGgilaH / iJcakaH zuktikaH zaGkho'valUko jalasUkaraH // 54 zambUkazcandrikaH zRGgI karkaTaH zakuTIpayaH / te vAgye ca nanA madhurA rakSavAnoH || guravazvoSNavIryAzca guravaH kaphapittalAH / www kAcame, duSTi, na, makara-magaramaccha, avakuza, timi, hajAra dAMtavALeA matsya, timi'gala matsya, iMcaka, zukti, zaMkha, avalUka, jalasUkara, zabUka, candrika, zRMgI, karkaTa, zatruTIpayasa ane e sivAyanAM bIjA jalacara prANIe rasamAM tathA pAkamAM madhura, pacavAmAM bhAre, uSNuvIya tathA bhAre hAIne kaphane tathA pittane vadhAranAra hAya che. 53,54 zreSTha prANIonI gaNatarI AnUpe tUttamazcchAgaH, zreSTho matsyeSu rohitaH // 56 jalaje zuktikUrmo ca, vAraTo'pyatha pakSiSu / ddo moLu prava, pratuevu jovaH // 17 // viSayejI... . ..bhyo jAvaH vovu tu| tittino vidhvinyaH, jAjonyaH prasahevu tu AnUpa-jalaprAya (kaccha) pradezamAM thatAM prANIomAM khakarA zreSTha che; mAchalAMmAM rAhita matsya zreSTha che; jalacaramAM zukti tathA kAco zreSTha che; pakSIomAM vATahaMsa zreSTha che; mRgeAmAM eNa-kALiyAra mRga zreSTha che; pratuH eTale peAtAnA khArAkane cAMcathI kAlI khAnAra pakSIomAM pApaTa zreSTha che; viSaya-jA...gala pradezanAM pakSIomAM lAvuM pakSI zreSTha che; viSkira eTale ke peAtAnA khArAkane pagathI khAtarIzeAdhIne khAnAra pakSIomAM tetara pakSI zreSTha che ane prasaha eTale ke peAtAnA khArAkane baLajabarIthI peAtAnA khArAka tarIke paDAvI laI janAra pakSIemAM kAgaDA zreSTha che. 56-58 vivarNa : carakamAM paNa sUtrasthAnanA 25mA adhyAyamAM Ama kahyu` che ke-'rohito matsyAnAm 'dareka jAtanAM mAlAMmAM 'reAhita' matsya uttama hAya che, tethI tenuM mAMsa vadhu guNakAraka che ane jalacara prANIe saMbaMdhe paNa tyAM carake Ama kahyuM che ke, zukti tathA kUrma-kAcabe jalacara prANIomAM uttama che ane meLeyaM mULamAMsAnAm '- mRgAnA mAMsamAM eNu--mRganuM mAMsa uttama gu |
Page #1026
--------------------------------------------------------------------------
________________ mAMsaguNa-vizeSIya-adhyAya 21mo kArI heya che; ema paNa tyAM carake kahyuM che ane garamIne zAMta kare che ane dareka prANIonuM te ja pramANe "avaH zikhAma'-pakSIonA mAMsamAM | mAMsa mAMsane vizeSa vadhAre che. 61 lAvuM pakSI uttama hoI tenuM mAMsa vadhu guNakArI bALaka, yuvAna tathA vRddha (bhakSya) hoya che, ema paNa carake tyAM kahela che. 56-58 prANIonA guNe prANIonA avayavamAMnA laghu-gurunuM guravaH prANino bAlA yuvAno vRSyabRMhaNAH // 12 // kathana vRddhAstu vAtalA rUkSAH puMbhyastu laghavaH striyH| laghUktaM rudhiraM mAMsAd guru medazca carma c| mRgAllaghutaraH pakSI pakSibhyo'mbucaro guruH // 63 // majAvase gurutare tebhyo guru ziraH smRtam // 59 // nAnI uMmaranAM prANIonAM mAMsa paca (bhakya) prANIonA mAMsa karatAM temanA | vAmAM bhAre hoya che; yuvAna prANIo vIrya rudhirane (pacavAmAM) halakuM kahyuM che; ane | vardhaka tathA pauSTika hoya che ane vRddha prANIo te mAMsa karatAM prANIone meda tathA | vAyuvardhaka tathA rUkSa hoya che; vaLI puruSacAmaDuM pacavAmAM vadhAre bhAre kahela che; | jAtinAM prANIo karatAM strI jAtinAM prANIekaMdara meda tathA cAmaDAM karatAM mAMsa halakuM | enuM mAMsa halakuM hoya che, te ja pramANe hoya che; tema ja e meda tathA cAmaDAM karatAM | mRga jAtinAM prANIo karatAM pakSI ghaNuM majajA tathA vasA-carabI vadhu bhAre hoya | halakuM hoya che, paNa pakSIo karatAM jalacara che; ane te badhA karatAM dareka prANIonuM | prANI bhAre hoya che. 62,63 mAthuM pacavAmAM vadhu bhAre kaheluM che. 59 | laghu-guru prANIo laghuH skandho hi zirasastasmAt pArzva laghu mahAzarIrAccAlpakAyA laghavo jIvaka ! smRtaaH| smRtam / pArthyAt sakthi laghu proktaM, pAdamAMsaM | vijJeyAzcAlpabhugbhyo'pi guravo bahubhojanAH // 64 guha mRtam II 60 || | he jIvaka! moTAM-kadAvara zarIravALAM te ja pramANe e mAthA karatAM dareka | prANIo karatAM nAnAM zarIravALAM prANIoprANInI khAMdha vadhu halakI hoya che ane | (nAM mAMsa)ne pacavAmAM halakAM gaNyAM khAMdha karatAM dareka prANIonuM paDakhuM vadhu che ane te ja pramANe cheDo khorAka halakuM kaheluM che ane te paDakhAM karatAM ! khAnArAM prANIo karatAM ghaNe khorAka sAthaLane halakI kahela che; paNa paganA mAMsane khAtAM prANIone vadhu bhAre jANavAM. 64 badhA karatAM guru-bhAre kahela che. 60 . ladhu-guru prANIo saMbaMdhe vadhu prANIonI dhAtuonA khAsa guNe | vaDanmabhUmivA, aTo vinA vasA medazca majA ca vAtapittahitAH smRtaaH| laghudezacarA alpA laghavo laghubhojanAH // 65 // mapurA: nai nopanA dUra ALasu prANIo karatAM pRthvI para raktaM raktaprazamanaM mAMsaM mAMsavivardhanam / thoDuM cAlanAra prANIone halakAM kahyAM (bhaThya) dareka prANIonI vasA-carabI, che ane thoDuM cAlanArAM prANIo karatAM meda tathA majA vAyumAM tathA pittamAM pRthvI para khUba dUra sudhI avarajavara karahitakArI gaNela che; kAraNa ke te rasamAM nArA vadhu halakAM hoya che; tema ja jeo tathA pAkamAM madhura hoya che ane snehanA! nAnAM zarIravALAM hoya tema ja halakA dezamAM kAraNe kaphane te vadhu kapAve che-vadhArI pharatAMcaratAM hoya evAM prANIo, tema ja mUke che; te ja pramANe, prANIonuM rudhira ! halako khorAka khAtAM prANIo halakAM lohIne atyaMta zamAve che eTale ke lohInI hoya che. 65
Page #1027
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzyapasaMhitA-khilasthAna 986 gurudezacarAH sthUlA guravo gurubhojanAH / pAzabaddhaM guru mAMsaM rUkSaM kSudvyAdhibhirhatam // 66 te ja pramANe sthUla zarIravALAM hoI ne bhAre dezamAM jeo vicaratAM hAya ane bhAre khArAka khAtAM hAya te bhAre hAya che; vaLI pAza ke jALamAM badhAI ne marelAM prANIonuM mAMsa bhAre hAya che, paNa bhUkha thI tathA rAgathI mAryAM gayela prANIonuM mAMsa rUkSa hAya che. 66 abhakSya mAMsa zvabhirhataM pItaraktaM nAtibRMhaNamucyate / viSetamamAM sthA jJAtinuLAvadam // 7 // je prANIne kUtarAMe mArI nAkhyu hAya ane jenu leAhI khIjA prANIe pIdhuM hAya, te prANInuM mAMsa vadhu pauSTika kahevAtuM nathI; te ja pramANe jherathI marelAM prANInuM mAMsa paNa abhakSya hAya che; vaLI je mAMsa sukAyeluM heAya te vadhu guNukAraka hAtuM nathI. 67 tarata dhAtu ke mAMsa sadyo'parikliSTahataM mAMsaM dhAtuM vivardhayet / pUtimAMsaM gurvasAraM tadavRSyamabRMhaNam // 68 // je prANI kleza pAmyA vinA ja taratamAM mAryu* gayuM. hAya, tenu mAMsa tarata ja dhAtune vizeSa vadhAre che; paNa je mAMsa saDIne du dhavALuM banyuM hoya, te bhAre ane sAra vinAnu` hAI ne vI. varSIka hotuM nathI ane puSTi karanAra paNa hetuM nathI. 68 w duSprajAtAsu vA strISu bAle vA kRzite sadA / prayuJjan siddhimApnoti tattvavid vRddhajIvaka ! // 70 | he vRddhajIvaka! ema judAM judAM prANIenAM judAM judAM mAMsanA vizeSa guNNAne jANanArA vaidya, ( mAMsAhArI ) khALakAnA, garbhiNI strIenA,khALaka putrovALI strIonA, duSTa-kharAma rIte prasavelI ke kasuvAvaDI thayelI strIenA bhAjanamAM te te ceAgya mAMsanA prayAga karAvavA; tema ja kRza thayelAM bALakane paNa te te ceAgya mAMsanA prayAga karAvavA; ema tattvavettA puruSa (peAtAnI cikitsAmAM) saphalatAne pAme che. 69,70 vRti haiM Ada maLavAna thavaH // ema bhagavAna kazyape ja kharekhara | 6 dezasAtmya H adhyAya 22 mA athAto dezasAtmyAdhyAyaM vyAkhyAsyAmaH // 1 // iti ha smAha bhagavAn kazyapaH // 2 // have ahI thI dezasAtmya ' nAmanA adhyAyanuM ame vyAkhyAna karIzuM, ema bhagavAna kazyape ja kahyuM hatuM 1,2 vivaraNa : A 25mA adhyAyamAM Ama kahevA mAge che ke kayA kayA dezamAM leAkAne kayA kayA AhAra-vihAra mAphka Ave che, te sabadhe varNana karAze. joke A aghyAya paNa kharahita apUrNAM ja maLe che, tApaNu je kaI maLe che, temAM prathama pUrvadizAnA dezAmAM je je AhAra-vihAra sAtmya hoya che, te te kahevAze; temAM prathama kurukSetrane madhyapradeza gaNI prathama tyAMthI pUrvadizAnA dezanA sAmya AhAra-vihArane varSoMvAze; te pachI dakSiNadizAnA dezane lagatA sAtmya AhAravihArA vavAze; paNa temAM dakSiNadizAnA dezanAM nAmeAne ja ullekha maLe che; te pachI adhyAya khaMDita maLe che; paNa te uparathI sAbita DhAI vivaraNa : carake sUtrasthAnanA 25 mA adhyAyamAM ane suzrute paNa sUtrasthAnanA 46 mA adhyAyamAM dhaNA ja vistArapUrNAMka A saMba Mdhe deza, kALa, avasthA, liMga, jAti tathA aMgAnA bhedane anusarI mAMsanA guNAnuM varNana karyuM che. 68 A adhyAyanA upara hAra evaM mAMsavizeSajJaH kalpayendbhojane sadA / yAjAnAM vaLInAM vA yAputrAyu vA mik ddazya thAya che ke te khaDita thayelA vibhAgeAmAM te te kahyuM hatuM. iti zrIkA-tsyapasaMhitAmAM khilasthAna viSe 'mAMsaguNavizeSIya ' nAmanA adhyAya 21 me samAsa
Page #1028
--------------------------------------------------------------------------
________________ dezasAmya-adhyAya 22 me 987 dakSiNanA tathA pazcimanA dezonA AhAra-vihAranuM | pUrva dizAne deza te madhura, zItala sAmya varNavela hovuM joIe. 1,2 tathA bhAre hoya che, ema jANavuM; temAM prathama kazyapane jIvakanA prazno | kumAvartanI" tema ja "kaTIvarSa " pradeza ja pathikRSig gvAna.. . rovataH | | Avela che; ane magadha dezamAM mahArASTra" sAthimakAnanta vArtha zuzcizihita mArA | tathA "RSabhadvIpa" ja AvelA che; tema ja zarA terA ma tu kurukSetre pratiSThitamA | 'paDravardhana" tathA "mRttikAvardhamAnaka pradeza RSiomAM zreSTha bhagavAna kazyapane | paNa temAM AvelA che ane kaTa, mAtaMga, jIvake Ama pUchayuM hatuM ke je vidyA, judA | tAmralipta, cIraka-cIna ane te pachI priyaMgu, judA dezonA sAmya-hitakara ke pathya AhA. | kauzalya, kaliMga tathA pRSThapUraka deza paNa rAdi je jANatA na hoya, to teo te te | tyAM che. 7-9 dezanA lokonI cikitsA kyA prakAre karI | uparyukta dezavAsI leke kevA hoya che? zake? vaLI je kurukSetra kahevAya che, te kayA | papu vino matya aorus (na 5)va 2 dezanI madhyamAM gaNAya che? 3 guDazAlyodanaprAyA mtsybhojnsevinH||10|| bhagavAna kazyapane pratyuttara prAyazo madhurAhArA vAtazleSmAtmakA nraaH| e upara jaNAvela dezomAM je loke ityevamukto bhagavAn kAzirAjo mahAmuniH // 4 // | vase che teo (lagabhaga) plIhA-baLanA idamuttaramakliSTaM vyAkhyAtumupacakrame / rogI ane galagaMDanA paNa rogI hoya che, kurukSetraM madhyadezAdyojanAnAM zataM param // 5 // kAraNa ke teo lagabhaga geLa tathA zAlismstaan paDUsAn prAyo bhuJjate madhyadezajAH / DAMgarane bhAta jamanArA ane mAchalAMnuM bhakSyabhojyAnnavIrAste bhuJjanto vA'sakRttathA // bhojana sevanArA hoya che, te uparAMta lagabhaga bhagavAna kazyapane jIvaka ema pUchavuM | madhara AhAra jamanArA paNa hoya che, tathA. hatuM tyAre (temanA badale) mahAmuni | e uparyukta dezavAsI loke vAtayukta kAzirAjAe A saraLa uttara ApavAnI kaphaprakRtivALA hoya che. 10 zarUAta karI hatIH kurukSetra madhyadezathI se | | teSAM kaTukatiktaM ca rUkSamuSNaM ca bhojanam // 11 // jana AgaLa raheluM che; e madhya dezanA | yaccAnyadapi praleSmannaM teSAM tattat prayojayet / loka lagabhaga samagra ye rasavALA | e kAraNe te te dezavAsIone viSe AhArone khAya che ane te prakAre bhakSya | sAmya-mAphaka evAM tIkhAM, kaDavAM, rUkSa tathA tathA bhejya khorAkane khAtA hoI te madhya uSNa -garama ja bhejanane prayoga karavo dezanA loko vIra hoya che, kema ke teo | joIe ane te uparAMta bIjuM paNa je evA samagra rasothI yukta khorAkane paNa | kaMI AhAradravya kaphano nAza karanAra hoya, vAraMvAra jamyA kare che. 4-6 teno paNa teone prayoga karAvavo joIe. 11 pUrva dezanuM varNana dakSiNa dizAnA dezanuM varNana pUrvadezastu vijJeyo madhuraH zItalo guruH| kaJcIpadA navadhvAnA kAvIrAstulyayorapi // 12 // kumAravartanImA(cA)dau kaTIvarSastathaiva ca // 7 // vAnasI kumudArAjyaM ciripAlistathaiva ca / magadhAsu mahArASTramRSabhadvIpameva ca / cIrarAjyaJca corANAM pulindaMdraviDeSu ca // 13 // pauNDravardhanakaM cApi mRttikAvardhamAnakam // 8 // karaghATaH zanAnAM ca vive(de)hA maNDapeSu ca / kaTaM ca samAtaGgaM tAma(mra)liptaM sacIrakam / kAntAraM ca varAhaM ca ghaTAkhAbhIrameva ca // 14 // zivakumatha zaurtha TipUravam 2 | rakSiort virAmAi jevA vi...........
Page #1029
--------------------------------------------------------------------------
________________ 988 kAzyapasa hitA-khilasthAna kAMcIpada, navadhvAna, kAvIra, tulya e dizAmAM paNa rahela kAvIra deza, vAnasI, kumudA rAjya, ciripAli-cAra leAkeAnuM cIrarAjya, draviDamAM puli'4 deza, 'zana' leAkAnA karaghATa deza, ma`Dapa pradezeAmAM Avela-kAMtAra deza, varAhe deza tema ja ghaTAemAM Avela AbhIra deza--A badhA dakSiNa dizAnA Azraya karI rahelA dezeA che. 12-14 graMthamAM maLe che, e vacana anusAra 80 adhyAyeA hovA joIe, paNa temAMnA mAtra ahIM darzAvela 25 adhyAyeAja maLe che ane temAM paNa ghaNA sthaLe ghaNA bhAge khaMDita ja maLe che; ane bAkInA 65 adhyAyeA te bilakula maLatA ja nathI, e ApaNuM dai`va gaNAya; chatAM daivanI anukULatA haze te te paNa daivanA nirmANu anusAra kadAca maLI Avaze, ema ApaNe AzA rAkhIe ane tenI puSTine karatA vidvAnane A AzAvAda ApaNe paNa sevIe; vidyAnA kahe che ke 'dvIpAdanyasmAdapi, madhyAdapi joke ahIM A adhyAya ATaleA khaMDita ja maLe che, paNu ahIM Ama hovA saMbhava che ke, A adhyAyamAM pratyeka dizAmAM AvelA dezA | darzAvIne tyAM tyAM vasatA lekeAnA sAtmya AhAravihArA kevA hovA joIe, te ja ahI A adhyAyamAM jaNAvavAnA graMthakAranA je irAdA che te ja asala graMtharUpe ahIM haze; paNa te khaMDita thayela hAI te te saMbaMdhe vadhu ka MI kahI zakAya tema nathI. jalanidherdizo 'pyantAt / AnIya rUDhiti ghaTata, vidhimimatamamamuvIbhUtaH // // arthAt vidhi ke vidhAtA jo anukULa thayA hAya tA ApaNAM abhISTa ke icchitane kAI khIjA eTamAMthI, madhyapradezamAMthI, samudramAMthI ke krizAnA cheDAmAMthI paNa ekadama lAvIne ApaNane meLavI Ape che. 1 | vivaraNa : A uparyukta pradezanA yathAsabhava paricaya A saMhitAnA upAddhAtamAM ApelA che. A graMthanA chellA khilasthAnamAM 'vijAnya- zIti vyAyAH '--khilasthAnamAM 80 adhyAyeA asala iti zrIkAsyapasaMhitAmAM khilasthAna viSe * dezasAtmya ' nAmane adhyAya 22mA samAptax kAzyapasaMhitA samApta x mULa sauMskRta graMthamAM 'khilasthAna ' / chellA adhyAya 25mA adhyAya tarIke lIdheA che paraMtu vaccenA adhyAyeA khaMDita hAvAthI ahI saLaMga krama ApyA che.
Page #1030
--------------------------------------------------------------------------
________________ pariziSTa [ kAzyapasahitAnA pracAra paNa hatA te darzAvatuM A varasamuccaya nAmanA graMthamAM kAzyapasahitAnA A zlokA maLe cheH k tathA Adara, prAcIna samayamAM pariziSTa miAtra ApyuM che. ] che; te meLavavA mATe ahIM ApyA che. . * pUrvodbhavanimittena yo'paro jAyate gadaH / tamupadravamityAharatIsAro yathA jvare // cikitsitaM yathotpatti teSAmeke pracakSate / upadravANAmityeke pUrva netyAha kazyapaH // ' ( pahelAMnA upadravanA kAraNe je bIjo rA utpanna thAya che, tene paNa vidvAna upadrava kahe che, jema ke, varamAM je atIsAra-jhADA thAya che, tene jvarane upadrava kahevAmAM Ave che. tenI cikitsA utpatti pramANe karavI eTale ke javaranI cikitsA prathama karyAM pachI te atIsAranI cikitsA karavI; paraMtu keTalAka AcAye kahe che ke, te upadravAnI cikitsA pahelAM karavI; ane te maTe te pachI mULa vyAdhinI cikitsA karavI; paraMtu bhagavAna kAzyapa Ama kahe che ke, upadravarUpa rAganI cikitsA prathama na karavI, paNa temanA mate mULa vyAdhi tathA upadrava e kheyanI zAMti thAya te mATe te eyane ceAgya / khArAka-pANI tathA auSadha ApI beyanI zAMti thAya tevA yatna karavA. tema ja e beya rAA vadhI na jAya te mATe avazya kALajI rAkhavI athavA e beya rAgamAM je vadhAre tIvra hoya tene enAM peAtAnAM lakSaNA uparathI jeI te vidvAna uttama vaidhe te vadhu tIvra rAganI prathama cikitsA karavAnI zarUAta karavI, jethI te vaidya e beyane anukrame maTADavA sama" thAya che. tema ja chapAyela kAzyapasahitAmAM 629 ma pAnAmAM A zlAka che ane te ja jvarasamuccayamAM paNa maLe che; jue tyAM anuvAda sAthe. ) ' varasamuccaya ' nAmaneA eka graMtha khAsa varanA viSayamAM aneka prAcIna A mUla vacaneAnA ekatra karelA saMgraharUpa hAI prAcIna che. e | rasamuccaya 'graMthamAM be pustakA tADapatramAM lakhelA mArA saMgrahAlayamAM rAkhavAmAM AvyAM che. e baMnemAMnuM eka pustaka prAcIna akSarAmAM lakhelu' ane apUrNAM che. te pustakane aMte tene lekhasamaya 44 nepAlasa'vatsara darzAvyA che, ane khIjuM pustaka saMpUrNa che tema ja nepAlI akSareAmAM lakheluM che. tenI lipi uparathI anumAna karatAM e pustaka AjathI AsA varSoM pahelAMnuM hAI prAcIna kalpI zakAya che; e pustakanA lakhANanA samaya paNa eTale ja prAcIna hAI tenuM mULa kayAre hAI zake te jaNAvavuM muzkela che. e pustakamAM azvinIkumAra, bhAradvAja, kazyapa, caraka, suzruta, bheDa, hArIta, bheAja, tUkaNuM ane kapilabala-e prAcIna AcAryAMnA ja varanA viSayane lagatA kSeA temanA nAmane nirdeza karI lIdhela che, paNa arvAcIna kaiAI paNa AAcAryanAM vacanAne temAM saMgraha karyo ja nathI, e paNa e graMthanI vizeSa prAcInatA batAve che. vaLI e varasamuccaya graMthamAM varane viSaya dharAvatAM ghaNAM vacane kAzyapanAM ja utArelAM dekhAya che. e vacanA A kAzyapasaMhitAmAM ghaNAMkharAM pUrvI - bhAgamAM maLe che, ane keTalAMka vacaneA ( A kAzyapasaMhitAnA khilabhAgamAM jovAmAM Ave che. temAMnAM keTalAMka vacanA je maLatAM nathI, te A saMhitAnA truTita bhAgamAM kadAca AvI paNa gayAM haiAya. keTalAka pAThabheda paNa kayAMka maLe che te meTA akSarAmAM batAvyA che. A saMhitAnA pustakanA pAnAnA aMka bAjumAM batAvI ahIM je laikA | / x javarasamuccayamAM je je kazyapanA kSeAkeA TukaDe TukaDe te te prakaraNamAM lIdhA che, te te ahI batAvavAmAM Ave che; temAMnA jee sAthe che te * ( AvA invarTeDa)mAM ApyA che. ( chapAyela A kAzyapasahitAnA pustakamAM 336-337 pAnAMmAM A 6" ApyA che te uSkRta karelA kAzyapasahitAnA ja / e zlAA che. Ane anuvAda paNa tyAM ja jovA. ) |
Page #1031
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1880 ghRtaM guggulu bilvaM ca devadAruka eva ca / eSa mAhezvaro dhUpaH sarpiryukto jvarApahaH // vaLI A kAzyapasahitAnA A pustakanA 707-708bhA pAnAmAM ne yaso bhane che, te ja varasamuccayamAM paNa maLe che, jue tyAM anuvAda sAthe. pasa hitA www tasya jvaro'GgamardastRT tAluzoSapramIlakAH / arucistAndriviDbhedazvAsakAsazramabhramAH // antardAho bahiH zItaM tasya tRSNA ca vardhate / tudyate dakSiNaM pArzvamUraH zoSo galagrahaH / niSThIvati kaphaM sAsRkRcchrakaNThazca dUSyate / viDbhedazvAsahikkAzca vardhante tasya varSmaNi // zRNu bhArgava tattvArtha saMnipAtavizeSaNam / jAnate bhiSajo nainaM bahavo'kRtabuddhayaH // zItopacArAt sutAnAM maithunAdviSamAzanAt / prajAgarAddivA svapnAccinterSyAlaulayakarzanAt // | tathA duHsvaprajAtAnAM vyabhicArAt pRthagvidhAt / zizorduSTapayaHpAnAt tathA saMkIrNabhojanAt // viruddhakarmapAnAnnasevinAM satataM nRNAm / abhojanAdadhyazanAdviSamAjIrNabhojanAt // sahasA cAnnapAnasya parivartAdRtostathA / viSopahatavAyayvambusevanAdgaradUSaNAt // parvatopatyakAnAM ca prAvRTkAle vizeSataH / avaprayogAt snehAnAM pathyAnAM caiva karmaNAm // yathoktAnAM ca hetUnAM mizrIbhAvAdyathocchritAH / yo doSAH prakupyanti kSINe cAyuSi bhArgava // tato jvarAdayo rogAH pIDayanti bhRzaM naram / sarvadoSavirodhAcca duzcikitsyo mahAgadaH // yathA'gnivajrapavanairna syAdabhihato drumaH / vAtapittakaphaistadvat kuddherdehI na jIvati // viSAgnizastrairyugapanna jIvanti yathA ratAH / saMnipAtArditAstadvanna jIvanti tapasvinaH // itthaM tadupariSTAcca yathA prajvalitaM gRham / na zakyate paritrAtuM saMnipAtahatastathA // .digdhavANAstrayo vyAdhAH parivArya yathA mRgam / nantyamI kupitAstadvat trayo doSAH zarIriNam / saMgatA niyataM yasmAt pAtayanti kalevaram / anye yathA saMnipAtAd yato vA saMnipAtanAt // akasmAdindriyotpattirakasmAnmUtradarzanam / akasmAcchIlavikRtiH saMnipAtAgralakSaNam // EN A kAzyapasaMhitAnuM mULa tADapatra upara lakhAyeluM je pustaka che, temAM 192 muM pAnu bhajatu na batu, tethI sahIM thA chapAyelA pusta bhAM tenA sthAne 708 mA pAnAmA truTita lAgane bhaNato viSaya mAdhavanidhAnanI madhudveza vyAyAmAM TAMkelA bhAlukitaMtranA zleAkeAmAM dekhAya che, tethI te saMbadhI TippaNI ApavAmAM AvI hatI; paraMtu e ja truTita pAnAnA saMnipAtanA prabhedenA viSaya sAthe sabaMdha dharAvatA keTalAka zleAkeA varasamuccayamAM kazyapanA nAme TAMkelA jovAmAM Ave che. tema ja A chApela pustakanA AgaLa-pAchaLanAM pAnAM 671,172,673 mAM ne che, te pa A jvarasamuccayamAM maLatA Ave che, tethI tenI vacce mUkavA yogya lupta zlokeAmAM keTalAka tyAM TukaDe TukaDe anukrame maLelA che. tyAM vacce vilupta thayelA aMzamAM umeravA yogya kSeAkeA A pramANe cheH tasya zItajvaro nidrA kSuttRSNA pArzvasaMgrahaH / zirohRdayamanyAnAM gauravaM pArzvapIDanam / udaraM dahyate cAsya kiMcidguDaguDAyate // saMnipAtaH sa vijJeyo makarIti sudAruNaH / tasya tRSNAjvaraglAnipArzvarugdRSTisaMkSayAH // piNDikodveSTanaM dAha urusAdo balakSayaH / saraktaM cAsya viNmUtraM zUlaM nidrAviparyayaH // vidyate gudazcAsya vastizca parikRSyate / Ayamyate bhakSyate ca hikkati pralapatyapi // mUrcchate sphurate rauti nAmnA visphoTako mataH //
Page #1032
--------------------------------------------------------------------------
________________ sastu sAhitya' eTale UMcAmAM UMca: sAhitya dhArmika graMtho zrImata zaMkarAcArya kRta pustaka upaniSada upadezasAhasI-mULa sAthe bhASAMtara ... :- 04 | so upaniSado-mULa sAthe 23 ane bAkInAMnuM maNiratnamALA-mULa sAthe saraLa bhASAMtara 1-10 | phakta bhASAMtara ApeluM che ... 5-00 hastAmalakAstotra ne vAkayamudhA 0- 15 Iza ne kena upaniSada-zAMkarabhASya sAthe 1-25 mAhAgara ne bIjA daza rane ... kaThapaniSada 1-50 sArasaMgraha-zakti ne vedAMtastotro ... 2-00 muhuDakopaniSadavikaraDAmaNi AtmajJAna viSe samajaNa 1-00 | praznopaniSada 1-00 kSiNAmUrtistotra-mULa sAthe anuvAda 1-50 | aitareya upaniSada 0-75 saudaryalaharI-mULa sAthe bhASAMtara .. 0-40| taittirIya upaniSada 1-10 prabodhasudhAkara ane tatvabodha- , 50 mAskUkya upaniSada 3-00 praznottararatnamALA ne jIvanamukta zvetAzvatara upaniSada 1-50 | AnandalaharI- .. .. 0-25 | chogya upaniSada0-25 5-00 AtmA-anAbhAvika-mULa sAthe . -35 bRhadAraNyaka upaniSada (be graMthamAM) dharmagraMtho upaniSada-navanIta-17 upaniSadanuM navanIta : zAMtiparva-(mahAbhArata bhA. 6ThTho) . 10-00 le-paMDita vAsudevazaraNa agravAla 2-50 harivaza athavA uttara mahAbhArata 10-00 | mahAkAyaratnAvali-upaniSada vacana 1-00 mahAbhAratasAra-aDhAre parvane kathA bhAga 4-50 dharmakathA-prAthanA vipurANa-saraLa bhASAMtara agnipurANa-saraLa gujarAtImAM bhASAMtara 10-00 batAja-devajJa vizvanAtha viracita graMtha 15-20 vAyupurANa-saraLa bhASAMtara .. 10-00 vaidika vinaya-traNa khaMDamAM ... ... 7-50 vAmana purANa-saraLa bhASAMtara .. 5-00 rudrASTAdhyAyI-mULa sahita bhASAMtara ... 1-50 -tharAhamahApurANa- * * * * 10-00 zrIpuruSottama mAsamAhAsya-mULa sAthe nAradamahApurANa-saraLa bhASAMtara .. 15-00 jIastavarAja-mULa sAthe anuvAda ... 0-15 zrImada bhAgavata-ne be bhAgamAM) hanumAnacAlIsA-moTA akSaromAM ... saraLa bhASAMtara .. 15-00 haripATha-gI jJAnadeva racitaH mULa sahita zrI zivamahApurANa (be bhAgamAM) . 14-00 zama sakadha-(zrImad bhAgavatano) ... mAtA ane sAyaMkALanI prArthanAo zrImada bhagavatI (devI) bhAgavata viSNusahastranAma-zAMkarabhASyAnusAra 0-50 saraLa bhASAMtara ... .. kaMThAbhUSaNama-prArthanAo-stutizloka 0-30, sImAkaDeyapurANa-saraLa bhASAMtara ... 6-50 svAdhyAyadhA-veda-upaniSadomAMthI lore 4-00 vAlmIki rAmAyaNa-(be graMthamAM) dhArmika-sAmAjika-nItiviSayaka 15-00 tulasIkRta rAmAyaNa-(be graMthamAM) manusmRti-Arya saMskRtine nItigraMtha .. 6-00 giradharakata rAmAyaNa-moTA akSaromAM 6-00 | dharmadazana-svAmI akretAnaMdajI . 1-00
Page #1033
--------------------------------------------------------------------------
________________ 0-75 1-25 0-25 "" subhASita ratnamALA-38 zlo vADhanA dIvaDA-karasanadAsa mANeka hiMdudhamanI bALapeAthIsva. AnaMdaza'kara dhruva hiMdudhama-eka pustakarUpe, svAmI zivAnaMda hidudhama.-svAmI zivAna chata hi"dudhama ane sadAcAra-svAmI zivAnaMC/cha 0-25 hidudhama nA pAyAnavadhA bhakti-zaktinA nava prakAro bAlavilAsa-maNilAla na. dvivedI yakSa ane yudhiSThira-bASaka praznottarI Avali-saraLa bhASAMtara sAthe navasa'hitA-kezavacaMdra sena kRta Aya dhama nIti ane cANakyanItisAra 1-25 satASasurataru-le. raNaDabhAI udacarAma nItizataka-bhartRharikRta vijJAnazatakaza harikRta vairAgyazataka (bata harikRta ) saraLa anuvAda sAthe 0-4 cArucaryA-bAgAma meta 2-3 0-40 0-6 ... ... "3 ... ... "" bAdhamALA-le maganalAla hu. vyAsa vyavahAramALAsala-tArala ne jAladhara-nApIza'ta satsaMgamALA-duHkhaniyAnA upAyo... zAMkiya zaktistra-mULa sAthe bhASAMtara ne ta ... 0-55 1-5 harirela jagata-svAmI rAmadAsa 2-5 5-00 satAnI anubhama thANI vizpakArAjI 2-5dharmAlApa-vArtAlApa-svA.prakAzAnaMdbhajI vivekAna'danAM vacanAmRtA-suvAkyo ... svAmI rAmatI'nAM vacanAmRta - upadezasAsa thai tistAvanA bAba 0-50 gAMdhI-vANI-sa. muralI ThAkura ... 1-50 0-6 kapila ane devahUti-preraka vArtAlApa tukArAma gAthA (bhA. 2 ne ) aneALAdha samaya zamAsakRta ... atara-nirIkSaNa-le zrI narendra naTavarasiH 1-00 baLavAna ane 5. sAtavayaraka 0-40 HE-0 upadezA ane vArtAlA 4-00 2-00 2-00 sastuM sAhitya vadha ke kAryAlaya} ... satavANI bhajanA 0-40 bhajanasAgara bhA. 1-2-1273 bhajane 0-25 | tukArAma gAthA-(bhAga 2e) paricita pAsa thaya-paTTI-banA sajanasa graha-336 sajanAnA saMgraha 0-25 tulasIsatasaI-sAthe dADhA-cApArzva 0-40 mIrAMbAInAM bhajanA-293 pado-bhajane 0-37. narasiha mahetAnAM bhajana 0-0 0-75: vedAMta-tattvajJAna pakSapAtarahita anubhaprakAza 6-50 pa"cadazI mULa sAthe bASAMtara, svA. vidyAcatta 5 00 paMcadazI-marAThI uparathI gujarAtI bhASAMtara 2-00 vicArasAgara-niladAsakRta veTTAMtasiddhAMtasutA-imULa sAthe paMcIkaraNa-rIkA sAthe AtmarAmAyaNa AdhyAtmika dRSTie samaja amRtAnubhavanAAnadeva viracita 0-30 kIra sAhebanAM bajanA-145 sajanAnA saMmata 0-50 dalapatarAmanI kavitA-86 kavitAe zAmaLanA chAsa, ke kA. zAstrI akhAnA chappA-vidyAthI one upayogI keTamanI vANI mUlAM padA, bajanA .. niSkulAna'danI vANI-pado-sajanA akSaramALA-kavi cheDhamakRta kavitAe ... sAMsAra ane yAgasAra-mita | saMtatA-do-bhajanA sAra sAthe .. RSirAjanAM pado-82 padonA saMgraha ... dAsI jIvaNanAM pado-4 padonA saMgraha 0-75 pramAdhamAvanI-kavi dayArAmakRta kuMDaLiyA 2-00 0-30 1-50 7-37 2-00 -25. -40 0-40 1-50 0-25 sadAcAra-marAThI uparathI : anu. mANekalAla parIkha 1-50 jIvanmuktiviveka-svAmI vidyAraNyakRta cAgAbhyAsa ane zAsanavidhi jJAnavANI-sva. lallubhAI gAradhanadAsa tatttAnusadhAna-ciddhanAna dakRta vakrAMtamAma dazinI baidAMtanI samajUtI jJAnalaharI-svAmI mAdhavatI vedyAMtazadrakASa-kaThina zabdonA saraLa atha bhaktakavi dayArAmanAM bhajane-( sa*kSipta) 0-40. bhakta suradAsanAM paTTA-jIvanacaritra sAthe sA bhajana-gUTalAM banA 4-00 7-40 0-80 2-00 0-50 diva, bhAlu ane zAzara sAhebanI vANI 7-40 --50 kezavakRti-cUMTalAM 49 sajanAnA samaDha 0-30. ... 0-50 ... 17-0 1-50 1-25 0-62 3-00 h7-0 ho-0 pAya 3-00 2-00 2-00 15 075 ha-v 1-00 1-25 home svAmI abaDAna mArga, sarva, amadAvAda ane 148 prinsesa sTrITa, havADA pAse, subaI ra sa. sA
Page #1034
--------------------------------------------------------------------------
_