Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ PRAJNA - PATHA - SHALA - MANDAL - GRANTHA - MALA DHARMAKOSA Laxmanshastri Joshi
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ DHARMAKOSA MANDALA For the promotion of this work we have established a Board of the following gentlemen :President: Ex-Justice S. S. Patkar, B.A., LL.B., Bombay. Vice-Presidents: 1. Sir Prabhashankar Pattani, Bhavnagar. 2. Justice Bhavanishankar Niyogi, LL.M., Nagpur Secretaries :1. Pt. Laxmanshastri Joshi, Tarkatcertha Editor-in-chief, Dharmakos'a", and President, Prajna Pathas'nla, Wai. 2. Pt.Vasudeoshastri Konkar, Pravachanpatu, Wai. Members: - 1, Hon. Mr. K. M. Munshi, Advocate, Bombay. 2. Mr. P.B. Gajendragadkar, MA, LL.B., Secretary, Hindu Law Research and Reform Association, Bombay. 3. Mr. Shankarrao Sambhaji Gangala, B. A, Bombay. 4. Mr. N. C. Kelkar, B.A., LL B., Poona. 5. Mr. R. G. Soman, Pleader, Satara. The objects of the Board are : 1. to supervise the work of the editorial staff. 2. to devise ways and means for facilitating the editorial work. ADVISORY BOARD 1. Shrimant Raje Balasaheb Pantapratinidhi, Aundh. 2. Shrimant Sardar Madhavrao Kibe, Indore. 3. Mr. P. V. Kane, M.A, LL M , Bombay. 4. Mr. Chaitanya Prasad Divan, Ahmedabad, 5. Mr. Ramnarayan Pathak, MA, Ahmedabad.
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhoM vizvasya jagataH pratiSThA dharmakozaH vyavahArakANDam pUrvArdhaH vyavahAramAtRkA saMpAdaka: lakSmaNazAstrI jozI, tarkatIrthaH adhyakSaH prAjJapAThazAlAmaNDalasya . balipratipat, saMvat 1994
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________ Publishers Prajnapathashala Mandal, Wai, Dist. Satara. (INDIA) [ All rights reserved.) Printer :Lakshman Narayan Chapekar, as Aryadarsksti Press, 198(17) Sadashiv Peth, Tilak Road, Poona 2.
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________ DHARMAKOSA VYAVAHARAKANDA YOL 1). VYAVAHARAMATRKA [ PART 1937 EDITED BY Laxmanshastri Joshi, Tarkateerth, President, Prajaa Pathas'ala Mandala.
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________ Editor-in-chief : EDITORIAL STAFF Laxmanshastri Joshi, Tarkateerth Sub-editors : President, Prajnapathas'ala Mandala, Wai, 1. Ranganathashastri Joshi, Sahityas Astri, Wai, 2. K. L. Daptari, B.A., LL.B., Nagpur. 3. Prof. Vasudeo Gopal Paranjape, M.A., LL.B.,D. Litt., Fergusson College, Poona. 4. Prof. N. R. Phatak, B.A., Bombay. 5. Prof. P. R. Damle, M.A, LL.B., Wadia College, Poona; Secretary: 6. Mr. P. B. Gajendragadkar, M.A., LL.B., Secretary, Hindu Law Research and Reform Association, Bombay. Pt. Vasudeoshastri Konkar, Pravachanpatu, Wai.
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
________________ paramahaMsAH zrImadgurucaraNAH kevalAnandasvAminaH pUrvAzrame nArAyaNazAstrI marAThe iti khyAtAH prAjJapAThazAlAsaMsthApakAH etaiH 1925 khistAbdamArabhya 1931 paryantaM dharmakoza: saMpAditaH /
Page #9
--------------------------------------------------------------------------
________________ senAkhAsakhela ; samazerabahAdura; pharjada-i-khAsa-i-daulata-i-iMgliziyA; jI. sI. es. Aya. ; jI. sI. Aya.I; ela.ela.DI. ityAdiguNalakSaNopAdhidhAriNAM vaTodararAjyapatInAM patitapAvanAnAM paramodArANAM rAjyatantranipuNabhUbhRdagraNInAM sayAjIrAva mahArAjAnAM prajAyAH pAlana-vinayAdhAnAdizreyaskarakarmasu nityAviratapravRtti, prAcInArvAcIna vividhavidyA-kalA-zilpa-prasthAnabhedAnAM AviSkaraNa-saMrakSaNasaMzodhana-saMskaraNa-prakAzanAdhyayanAdhyApanAdiprayatne bhAratIyavidvatsamAja syamArgadarzakatvaM, vizeSato'smadaGgIkRte bhAratIyasaMskRteritihAsasya vizeSasAdhanIbhUte dharmazAstrasakalanAtmaka-dharmakozakArye paramaprItiM cAvadhArya tatkarasarojayoH samarpyate idaM dharmakozasya vyavahArakANDam tatrabhavatAM vidheyAH
Page #10
--------------------------------------------------------------------------
Page #11
--------------------------------------------------------------------------
________________ TABLE OF CONTENTS prAstAvikam / I-II Introduction .. III-IX A ground-plan of the Vyavaharakanda X-XIII Appendix 1 [medhAtitherasmatkRtA gaMgAnAtha jhA kRtA ca zuddhiH] . XIV-XXVII 2 [gaMgAnAtha jhA-kRtazodhanavyatiriktA medhAtitheramatkRtA zuddhiH) , 3 [pro. jaoNli-mudrita-nAradasmRtAvanuddhRtamasahAyabhASyam ] 4 [asahAyabhASyasyAsmRtkRtA zuddhiH] , 5 [vyavahAramAtRkAyA asmatkRtA zuddhiH] vyavahAramAtRkAyAmuddhRtagranthaparicayaH XXVIII-XXXII granthanAmasaMkSepAH XXXIII-XXXIV vyavahAramAtRkAyA viSayAnukramaNikA . . 1-11 RSikrameNa viSayAnukramaNikA / 12-29 avidyamAnasmRtInAM saMgrahaH 30 vyavahAramAtRkA *vyavahArasvarUpam 1-19; *sabhA 20-66; *darzanavidhiH 67-106; darzanopakramaH 107-135, pratijJA 137-158; uttaram 159-189; vAdahAniH 190-208; saMdhiH209-210, pratyAkalitavicAraH 211; *kriyA 212-236, sAkSI 237-347; *lekhyam 348-380, bhuktiH 381-424; yuktiH 425-428%; divyam 429-525 zapathaH 429-442; divyamAtRkA 443-471, dhaTavidhiH 471-484; agnividhi: __485-498, jalavidhiH 498-506, viSavidhiH 506-511; koSavidhi: 511-518; taNDulavidhi: 519, 520; taptamASavidhiH 520-522; phAlavidhiH 522, 523, dharmajavidhiH 523, 524; saMkIrNadivyavidhiH 525. mAnasaMjJAH 526-536; nirNayakRtyam 537-545; punAyaH 546-549; kRtanivartanam 550-564; *daNDamAtRkA 565-598. pariziSTAni . zlokArdhAnukramaNikA 1-84 Index of the important Sanskrit Words 1-72 zuddhipatram 1-4 28 * ete viSayAH punaH pariziSTeSu saMgRhItAH
Page #12
--------------------------------------------------------------------------
Page #13
--------------------------------------------------------------------------
________________ prAstAvikam sarvo hi dharmaH zrutismRtipurANetihAsaprasiddhaH TIkAsu nibandheSu ca vidvadbhirvivRtastAlaryazo varNitazca / sarvo dharmaH yathAvat pramANAnupUrvI mUlaphalabhAvaM pAraMparyaM cAvadhArya pratipAdanIya ityabhisaMdhAya dharmakozakArAH saMpratyupalabhyamAnazrutismRtipurANetihAsavyAkhyAna nibandhAn mudritAnamudritazca saMgRhyaM dharmakozaracanAyAM pravRttAH / svakalpitArthanivezanaM ca nAtrAbhipretaM kiMtu yatkiMca dharmamUleSu tadvayAkhyAnagrantheSu ca pratipAdyate dharmasvarUpaM tatsava tathA sthitameva saMgrahaNIyamiti dharmakozaprayatnaH / daNDanItivyavahAravarNAzramAcAra saMskAraprAyazcittazAntitratayajJapUjAyAtrApratiSThAmokSadharmAdibhedabhinnaH saMkSepata AcAravyavahAraprAyazcittAtmako bahuzAkho dharmaH savistaramabhihitaH prAcInAcAryaiH / sa eSa sAmAnyavizeSaviSayapra vibhAgamavadhArya pramANAnupUrvyA nirUpaNIya iti dharmakozaracanAyAH samAdaraH / prathamaM pramANamUrdhanyAH zrutayo mantrabrAhmaNAraNyakopaniSadrUpAH prasiddhAnukramamanusaMdhAya niradeziSata / zrutayaH khalu smArta dharma na sarvatra sAkSAt bodhayanti / pratyuta vidhyarthavAdamantravarNaliGgAdiprakArairyathAkathaMcit jJApayanti > yAvanto vedagranthAH kSititale viduSAM gocarAH, tAnsamAhRtya tattatprakRtArthopayogIni vacanajAtAni samAkRSya, uddeza - krameNa prAveziSata / yAni zrutivacanAni upalabhyamAnazAkhAsvazrutAni kalpasUtreSu zrautagRhyAtmakeSu dharmasUtreSu ca paThyamAnAni dRSTAni tAnyapi saMkalayya yathAsthAnaM prApiSata / zrutisamuddhArasamanantaraM niruktaM, kalpasUtrANi, smRtayaH, mahAbhArataM, kauTilIyamarthazAstraM rAmAyaNaM, zukranItiH agnipurANaM, mAnasollAsazca yathAkramamuddhRtaH / prakAzaH mitAkSarAvat) 'apa mitAgatam ' ( aparArkavyAkhyAnaM mitAkSarAyAM gatArtham ) ityAdirUpA TippaNI tattadvayAkhyAnamanurudhya nibaddhA / tathA ca asahAya vizvarUpamedhAtithimitAkSarAdayaH samagrA evoddhRtAH pUrvatananibandhatvAt / uttaranibandhAzcAMzataH sthalavizeSavyutpAdanavizeSAnusAreNAvatAritAH / mudritamedhAtithibhASyasthamaSTamanavamAdhyAyavyAkhyAnaM yathAmati zuddhapAThakalpanayA parizodhitam / mUlAzuddhapAThaH bahuSu sthaleSvazuddhapAThagrastaM nArthAvabodhAyAlaM iti pAdaTippaNyAM dattaH / jImUtavA nakRtA vyavahAramAtRkApi kathaMcidalpasthaleSu parizodhitA / azuddhijaTilazca bhAgaH parityakto noddhRtaH zuddhapAThakalpanAkAlAlAbhAt / asahAyakRtaM nAradasmRtivyAkhyAnaM DaoN. jAlimahodayena saMzodhya prakAzitaM, tatra bahavo'zAH DaoN. jaoNlimahodayena na saMgRhItAH doSAzaGkayA, asmAbhizca te tyaktAMzAH zuddhapAThaM nirNIya punaratra dharmakoze AdRtAH / vyavahArakalpataruH lakSmIdhara praNItaH saMpUrNAkSaraH samagraH nAsmAbhirapi labdhaH / paraMtu antime daNDavidhiprakaraNe kiMcit truTitaH, prathamaprakaraNato daNDavidhiparyantamakhaNDaH prAptaH bikaanermhaaraajpustkaalytH| tadapi pustakaM samagravyAkhyAnayuktaM nAsti iti nibandhAntareSu ye kalpataru matoddhArA dRzyante tato'vagamyate / madanaratnasya vyavahArodyotaH dyUtasamAhvayaparyanto'khaNDaH bikAneramahArAjapustakAlayataH prAtaH tatrApi dyUtasamAhvayasya kazcidaMzaH patitaH, kAnicit patrANi na labhyante / vyavahAracintAmaNiH vaMgalipyAM likhitaH baDoderAjya pustakAlayataH AnAyya devanAgarIlipyAM vilikhya prakRtakAryopakArAya upayojitaH / zarabhojImahArAjakRtau vyavahAraprakAzavyavahArArthasamuccayau kevalasmRtisamuccayarUpau vyAkhyAnarahitau taMjAvarasarasvatImahAlapustakAlayAt devanAgarIlipyAM vilikhya saMgRhItau / varadarAjIyo vyavahAranirNayaH graMthalipyAM likhito devanAgarIlipyAmanUdito'tra saMvyavahRtaH paraM mAtRkA, dAyabhAgazceti prakaraNadvayamAtraM lipyantarakAreNAnUditamiti tAvadevAtrA TIkA nibandhAH vyAkhyAnagranthAzca kAlakrameNa niviSTAH / atra etAvAn vizeSo'vadhAryaH yat vyAkhyAnagranthA na sAmagyeNoddhRtAH, kiMtu pUrvatarakAlInanibandhaM TIkAM vodAhArya yAvAnaMzaH samadhika uttarakAlInagrantheSvavaziSyate tAvAneva dharmakoze saMgRhItaH / pUrvataragranthasamAnottaragranthAMzamasaMgRhya ' pUrveNa samAno amuko'zaH 'iti jJApanArthe 'vyapra. mitAvat' ( vyavahAra | locitamavasare /
Page #14
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam sarvasmRtivacanAni RSikrameNa tattadviSayamaryAdAyAM vA rItyA dharmakozakArairvacanavyAkhyAnavyavasthA vA''niviSTAni / na nibandhakArANAmiva kevala viSayavyAkhyAna- dRtA sa kramaH sA ca vyavasthA na mImAMsApaddhatimatikramApekSayA nibaddhAni / yAni tu nibandhakAraiH smRtiH' kAmatIti, aitihAsikasaraNimanusaranto mImAMsApaddhati'smRtyantaram' iti RSinAmAnyanirdizyaiva dhRtAni mavalambamAnA vA ye vidvAMsasteSAmubhayavidhAnAmupakaroti vacanAni tAni 'smRtyantaram' iti prakaraNoddezenaiva dharmakozaH / dharmakozakAraiH svamatimavalambyaivAmUlamadhikaM praviSTAni dharmakoze / tathaiva yAni vacanAni 'smRtiH' svakAlpataM na kiMcidapi niviSTam / prAcInaparaMparAnu'smRtyantaram' ityAdirUpeNa kartRnAmoddhAreNa vA'parAmR- sAriNAM navInAnurodhinAM ca sarveSAmidamiSTaM yat dharmazyaiva samupakrAntAni tAni 'anirdiSTakartRkANI'tyu- nibandhanajAtaM gocarIkaraNIyamiti tanmanISApUraNAya vayaM llikhitAni dharmakoze / yebhyo granthebhyo nibandhebhyo vA pravRttAH / tattanmUlavacanaM samuddhRtaM teSAmadhyAyapatrAGkAdisthalanirdezAH kRtAH / dharmakozaracanAyAmitihAsapaddhatyA dharmapari idaM ca kAryamasmadgurucaraNaiH zrImannArAyaNazAstribhiH vartanakramo bodhanIya iti dharmakozakArAH prvRttaaH| zrutiSu | marAThe ityupADharadhunA kevalAnandeti parivrAjakadIkSocita. yena rUpeNa dharmaH pratIyate na tadrUpaH smRtiSUpalabhyate, padArUDhaH samArabdhamAzavAyazatAbdayAH 1925 padArUDhaiH samArabdhamIzavIyazatAbdayAH 1925 tame smRtiSvapi na sarvAsu sarve vidhiniSedhAH saMvAdaM bhajante / vatsare / 1931 saMvatsare parivrajyAyAM padaM nidhAyaitatkArya 'nibandhakArAzca, virodhaH pariharaNIyaH samanvayazca pradarza samApitam / tAvati kAle taiH sarva zrutirAzimAlocya nIyo viSayavyavasthayA vikalpasvIkAreNa samuccayapradarza- tadvacanasaMdohastattadviSayavibhAgena viracitaH dvAdazanenAnyena vA nyAyeneti vyAkhyAnAni vyaracayan / dharma mahAnibandhAMzca samyagabhyasya tadIyasmRtivacanAnAM samuddhAraH kozaH aitihAsikasaraNimanusarati, ' mImAMsApaddhati ardhazlokAnukramaNikA ca vyaraci / 1933 saMvatsare nAGgIkaroti, mImAMsApaddhatizcetihAsikapaddhatervirodhinIti asmAmiretatkArya svIkRtya yathAmati pravartitam / mahAzcArya dharmakozaracanA mImAMsApaddhatimanarundhAnaiheMyA iti samAraMmbhaH / alpamatayoM vayaMm / puruSamativaikalyAdatra syAnmatiH keSAMcit komaladhiyAm / parantvidamatrAvadheyaM, yadbhavenyUnamaparyAptamadhikamavizuddhaM vA tatsarva mahAmatibhiyena krameNa vacanasaMdoha upanyasto dharmakozakAraH, yayA vidvadbhiH kSantavyamiti vijJApyate / .. po. vAI, . - viduSAM vidheyaH lakSmaNazAstrI jozI. ji. sAtArA. .
Page #15
--------------------------------------------------------------------------
________________ Introduction A History of Hindu Society and of Buddhism had their rise and expansion Hindu Civilization forms an important here. material for the study of sociology. The (5) It was here that the Varga and social history of India can claim the Caste system, with the predominent priessamo importance in the sociological tly caste of Brahmans at the head, a science as belongs to the social history feature which is peculiar to India, startof ancient nations like Sumer, Egypt, ed on its career and has enjoy ed a stable Assyria, Babylonia, Syria, China, Iran, existence extending over thousands of Greece, Rome and Arabia or of modern years. The Hindu society can very well countries like Germany, Spain, England, claim to be distinguished from other soFrance and U.S.A. In some respects the cieties by this institution. history of Hindu society can claim an (6) Hinduism,distinguished by the diverimportance of an altogether special sity of its methods of worship and of its character. The reasons for this impor- faiths and well-known as a source of di. tance are as follows: verse philosophies, complimentary and . (1) Chronologically the Hindu society antagonistic to each other, is another forms one of the most ancient societies in feature of this society. the world. In the opinions of the scholars of (7) Like other ancient civilizations the West as well as of the East the history this civilization has also made great of Hindu society and of Hindu civili- advances and original discoveries in zation is at least five thousand years old ; | Literature, Law, Logic, Metaphysics, and the Hindu civilization is one of the Medicine, Astronomy, Mathematics and few great civilizations that have survived other positive sciences and in fine arts the ravages of time. such as painting, sculpture, architecture. (2) Hindu society stands first amongst Many scholars, in some rare cases the ancient civilizations outside China in from the East but mainly from the West, view of its population and its geographical have in the past endeavoured to explore extent and diversity. India's past and Indian scholars are now (3) India would rank probably as the putting forth their best efforts to write a greatest meeting-place of conflicting comprehensive history of Hindu society civilizations of ancient and modern times. at the different epochs and in its diverse It has been a scene of the immigrations, aspects, after carefully sifting the of the invasions and of the fusion of extant materials for such a history. They various peoples belonging to known and have explored the antiquities of India unknown races of mankind, such as and museums have been founded and an the Dravidians, Aryans, Nagas, S'akas, archaeological department maintained by Honas, Mahomedans and Europeans, and Govt. to collect and protect them. Stonethese diverse civilizations have made inscriptions, copper-plate grants and palmdeep and lasting impressions on the soci. leaf Mss.have been searched for and studi. ology of this country. ed. Scholars have also investigated into (4) Three of the greatest world reli- the customs and manners, the religious gions, viz. Brahmanism, Jainism and belief, the dialects, the folk-lore and folk
Page #16
--------------------------------------------------------------------------
________________ iv Vyavaharacanda songs of the different tribes in different the Rgveda that the most important provinces. Literary works of the earli- nucleus for a social history of India is to est days reaching down to our own be found. Then follow the Yajurvedadays have been studied and published Samhitas in the following order : the Taitand splendid collections have been made tiriya, the Kathaka, the Kapis'thala, the of them in libraries. Well-ordered his- Maitrayaniya and the Vajasaneyi. The tories of the languages, of the religions, Samhitas of the Samaveda and Atharof the philosophies, of the customs and vaveda follow next. Most of the verses of the castes as well as of the dynasties of the Samaveda being identical with those the Indian kings have been written. of the Rgveda, the former may be regard Plenty of material has been thus made ed as belonging to the same period as the available for a study of India and it is | latter. Western scholars put the Yajurbeing enriched from day to day. And veda-Sambita as anterior to the Atharvayet Sanskrit religious literature is proba- veda-Samhita, but from the evidence it bly of the highest importance in all the does not appear that they belong to material mentioned above for a history different epochs, although from the point of Indian sociology. For the Hindu view of view of cultural evolution the culture of life includes in the sphere of religious disclosed in the Atharva-Samhita appears ideology all endeavour and thought for to be less advanced and therefore earlier the conservation and advancement of than that of the RV.-Samhita. After the society and that is why the history of Samhitas follow Brahamanas, the AranyaHinduism includes a substantial portion kas and the Upanisadas in due order and of the history of the social life of Hindus. then come the Nirukta, the Srautasutras The history of Hinduism in fact ought so and Grhyasutras and the Dharmasutras. to extend its sphere as to include a study All this literature from the RV. to the of the family rites and religious usages, Kalpasutras may safely be regarded as of the expiratory rites, of the sacrifices, pre-Buddhistic. After this the next place of the festivities and modes of worship, has to be given to the two epics, the Manuof the fasts and the pilgrimages, of the smrti, a part of which is probably prereligious faiths and of the gods, of meta- Buddhistic and a part post-Buddhistic, and physical speculations and the philoso- the other smrties. Quotations from Puraphies, of the rules governing the indivi- nas, Agamas, Tantras and similar dual conduct towards the family, the kinds of literature have been accordcaste or society, of ethics, law and politics led the next place, and then finally come and of all social institutions of the extracts from the ancient commentations Hindus. and the authors of treatises, dating from The religious literature of the Hindus the seventh century onwards, like CT4, affords all this material and the Dharma- fa254, fafe and fast followed by kos'a is intended as a classified statement those from later commentaries and of this material, arranged according to treatises that were composed up to the general and special headings in chrono- end of the 18th century. logical order and as an exposition of the This ocean of literature conceals in historical conclusions that may be its bosom valuable historical material gleaned from it. The quotations from which could throw a light on the history Rgveda on each topic have been given of Indian Sociology, which when arranged the first place. For it stands as the with the proper perspective, would most oldest and most authoritative work truly reflect the social life, civilization in our religious literature and it is in and progress as well as the detetioration
Page #17
--------------------------------------------------------------------------
________________ Introduction of the Hindu society; and this is why | Brhaspati, Katyayana, Pitamaha, Vyasa, we have felt it necessary to explore it. Prajapati, Yama,and of more than a dozen The original texts and the other ex- other authors, which are no longer extant; tracts have been so digested in the a complete list of quotations will be found Dharmakos'a that readers might find an in an appendix to this book. Scholars orderly sequence of cultural evolution in have before now restored two or three of regard to each topic dealt with. The the lost Smotis, while the material we Dharmakos'a will thus be making avail- give can be utilised for the restoration of able material for the study of the follow- many more. A complete list of the ing three subjects which are of the Hindu law texts, printed or otherwise, highest sociological value: which we have used has been given in (1) Hindu law and politics (One would another appendix. The Bhasyas of Mefind the ancient ideas and institutions dhatithi and Asahiya, the ER 139 of and rules and regulations arranged here 74102, the shfaent and the fact tax are chronologically and with full details so as full of mistakes which we have corrected. to facilitate a study how they developed). (See the Appendix on the Bhasyas of (2) Religion, ethics and philosophy (One | Medhatithi and Asahaya.). would see here a detailed exposition We invite the attention of the readers and a historical survey of the general to the general plan which we have adoptand specific topics in this connection); ed for this edition of the Vyavaharakanda (3) Social institutions, (Here may be | as it gives them an idea of our methods studied the family, the caste, education of editing the rest of the Dharmakos'a. and marriage and property in relation to society and other such matters fully . The Vyavaharakanda. dealt with This material has been arranged The laws that regulate the life of a according to six main divisions : society, reflect faithfully the actual life (1) law and political administration ; (2) led by it, and give as true an idea of it the duties of the castes and the Asramas; as might be acquired from personal obser(3) the duties enjoined in Puranas andvations, certainly a better one than what the denominationl texts of various sects; their religious and ethical notions can (4) expiation and quiescence: (5) The dis- give. It is therefore that the laws of a cipline preparatory to final deliverance ; society are regarded as an important and (6) the sacrificial rituals. These inaia means for ascertaining the exact nature divisions have been further cut up into of life that was lived by the society. subdivisions and these into subsidiary Religion, ethics and philosophy, might topics. Under each topic the texts have give an insight into its ideology, but been chronologically arranged according it is only a study of its laws that would to their order of provenance, e.g. the enable us to understand the position of S'rutis, Satras, the Mbh., the Ramayana, the individual, of the family, of the the Smetis, the Puranas, the sectarian class and the race in that society. In writings the commentaries and the digests the history of ancient law the greatest In the commentaries and the digests importance attaches itself to the Code occur hundreds of quotations, culled out of Hammurabi, to the laws of Moses, to from Smotis that are now lost; we have the Greek notions of justice, to the made collection of these quotations accord- regulations of Manu and the other sages ing to respective authors, and thus of of India, and in a special measure to the Smsti texts of Harita, S'apkhalikhita, the Roman law, which appears to have
Page #18
--------------------------------------------------------------------------
________________ Vyavaharakanda had a most systematic growth and forms the Smrtis. The coronation of a king the basis of most of the modern codes of and the adoption of a son are even law in Europe. Law in ancient India today held to be of a sacramental charac. had also evolved on independent lines, ter. The Smstis also mention religious but the intervention of the Mahomedan rites in connection with excommuniand British rules has tampered with cation and the emancipation of slaves. its natural growth during the last seven Dharmasutras like those of Apasta mba or eight hundred years. There was no mention expiatory rites as penalties for doubt a voluminous commentary litera- theft and adultery. Indeed, as long as ture, but its free growth was at an end. the family priest of the king was his In the days that preceded the Mahomedan chief minister and the king the reliinvasion of India, it appears that Hindu | gious head, it was inevitable that law legal literature had attained the fullest should be a part of religion. growth and the Vyavaharakanda of (ii) The period of the growth of poliDharmakos'a gives all the available tical institutions, when a distinction material for a study of this legal litera- was made between rules conducive to ture in its entirety. benefit in the other world, and rules which The history of Hindu law can be regulated the secular conduct of man, of, roughly divided into four main periods : other words, religion was now dis* (i): The period of religious domination, tinguished from law and politics. The when religious usage, law and expia - Manusmrti assigns separate places to tion of sin were all regarded as equally political administration and legal ad governed by religion. Let us take the ministration. The king's priest was no instance of adultery as it figures in the longer his chief minister and only attended Veda. It was the custom in ancient to religious matters as distinct from law times to make the wife confess her adult- and politics, which later on claimed an ery. The wife was asked to name her importance on the same footing as reliparamour and if she named him or if gion. The Mahabharata, the Manusmrti, she did not name him, a prayer was the Arthas'astra of Kautilya, the S'ukra. made to Varupa to punish him. Marriage niti and the Kamasatra enumerate poliand divorce had been regarded until re- tics amongst the main disciplines. Relicently as matters falling under the pur- I gious ideas however dominate the legal view of religion, but are now regarded ideas during this period. The insistas mere legal matters that are out- ence on the judge being a Brahman in the side the scope of religion. Similarly all Smrtis shows the priestly influence in laws in ancient times regarding wrongs legal matters. to property, or, to human life, or trans- (iii) The period of complete deliverance gressions in sexual matters were of the of law and politics from religious ideas nature of religious regulations; and all and religious domination, with the result contracts were solemnised before the that they had an unfettered growth. The isacred fire; the alliance, for instance, historical evidence for it, is offered by between Rama and Sugriva and that the Arthas'astra of Kautilya, the S'ukrabetween Ravana and Valin were so nitisara and the Naradasmcti. In the solemnised according tu the Ramayana. first we have an indepenent place given The inclusion of solemn oath and ordeals to law in the chapter on legal administrain the legal administration would point tion; the Naradasmrti deals with the out the continuance of religious domi- law alone. Vis'varupa's Commentary nation in legal matters in the days of on the Vyavahara chapter from the Y.S.
Page #19
--------------------------------------------------------------------------
________________ Introduction quotes often the sutras of Brhaspati, which appear to deal only with law and political administration. That law and political administsation, developed independently of religion, would appear to be further evidenced by the numerous references to older Arthas'astrawriters in the Mbh. and the Kautiliya Arthas'astra and to the references in the Yajnavalkya-Smrti and the Narada.Smrti to a possible opposition between the Dharmasastra and the Arthas'astra. (iv) The period of restrictions imposed on the unfettered growth of law and political administration in the days of the Yajnavalkya-smrti. The Yajnavalkyasmrti boasts of having established the authority of the legal texts in the Dharmasastra and deprived the Arthas'astra of any independent authority in legal matters; (a vii taking into account their specific regulas tions as explained by experts. (ii) The Mbh. gives expression to a view that The law, i. e. Danda, proceeds both from the sovereign and the Veda. The Smrtis regard government conducive to public welfare as an important principle of legislation. The Vedic literature which is extant, to-day, contains a few indications of the legal institutions then in existence. The term Danda in the Mahabharata was probably intended to include the positive and negative injunctions in the Veda. The authors of the Smrtis have admitted the towfold authority of kings, namely to decide upon legal proceedings and to amend the laws, and the Danda was understood to proceed from kings in both these senses. It has been presupposed, however, that the king's authority to enact new laws was limited in scope and could be exercised was araffa fufa:). As a consequence the only in exceptional cases. (iii) The third growth of the legal institutions arrested and jurists had only one work left for them, namely, to write commentaries on the old texts and to prepare digests. The result was a tremendous accumulation of ccmmentaries and digests. The ancient Indian literature discloses several views on the genesis of the legal institutes: (i) The king and the law, according to one, are both of them created by the people. The Mbh. and the Kautiliya-Arthas'astra state that popular usage is one of the sources of Dharma, i. e. law, and the king also is made by the people. The same view has been expounded by Medhatithi in his Bhasy a on Manusmrti and by Vijnanes'vara in his Mitaksara. The Mbh. maintains that the Dharma as enjoined in the Veda and the Smrti is of popular origin and the Smrti also repeatedly enjoin that the liti. gation amongst people of special localities and tribes and amongst members of families, guilds and corporations and amongst agriculturists, shepherds and artisans should be decided only after view is, that of the divine origin of laws. The Mahabharata, the Kamasutra and other works mention God as the author of a group of texts which were calculated to regulate the fourfold ends of human existence, law and politics being included among them. (iv) The fourth view attributes the origin of the law to the sages. This concentration of wisdom', says the Mahabharata 'is the honey gathered by the sages'. The Vedas, the Smrtis and the Puranas and other such works having been promulgated by the sages, this theory of the sages being the promulgators of law, can be regarded as only reasonable. The authors of the S'astras have based these four views about the origin of laws, from the people, from the sages, from the Vedas, and from the kings, on observed facts. Their religious ideas are responsible for the view of the Divine origin of laws. We have here placed before our readers the law as it was promulgated by the sages and expounded by the learned. We contemplate to give to our readers; be
Page #20
--------------------------------------------------------------------------
________________ viii Vyavaharakanda fore long in a separate publication, a de- | Aney ; Mr N. C. Kelkar; Prin. A. B. tailed and complete exposition of the Dhruva; Sardar Madhawarao Kibe; growth of the ancient Indian law, and of Shri. Kuvalayananda, Kaivalyadham; jurisdical principles that can be distin- Mr. P. B. Gajendragadkar, Bombay ; guished from it. Many Indian and outside Mr. P. K. Gode, Poona; Pandit Satascholars such as Weber, Buhler, Jolly, valekar, Aundha. Meyer, Mazzarella from the West and These are among the gentlemen who V. N. Mandlik, MM. Gangnath Jha, by their helpful suggestions have enProf. P. V. Kane, Prin. J. R. Gharpure, hanced the value of the present work. and Jogeshchandra Ghose from India Vidvadratna K. L. Daptari of Nagpur have produced works showing the most read the work in manuscript and has laudable industry and acumen. Our effected many corrections and improveonly hope is that ours may be a contri ments in it. Dr. V. G. Paranjpe of the bution to the subject deserving a place Fergusson College, Poona; Dr. V. S. alongside theirs. Sukhatankar of Bhandarkar . Oriental Research Institute ; Prof N. R. Phatak, Expression of thankfulness Bombay; Tarkasankhateerth RaghunathI now proceed to perform the pleasing s'astri Kokge, Lonavala ; and Srautachaduty of tendering my thanks to all raya Dhundiraj S'astri Bapat, Wai. those who have in various ways helped Pandit Vasud eos'astri Konkar proved forward this undertaking to its comple- himself a great canvasser, and it is no tion. The place of honour belongs to my exaggeration to say that but for his revered Guru Narayangastri Marathe,who canvassing, this work could not have started the work of the Dharmakos'a in been carried to a successful termination. 1925, and had by the time he laid down Pandit Rangnaths'astri Joshi has shared the charge of this work in September the editorial duties with me throughout 1931. gone through the whole of the and carried them out with conscientious Vedic literature and put to-gether all industry. references bearing upon the subject The gentlemen referred to below have matter of Dharmakos'a. Ee collected helped me in the multifarious editorial the Smrti texts from the twelve leading tasks, like filling up and classifying Nibandha-works ( treatises); and also the cards, preparing the index, checking prepared the alphabetical index of Sloka the finished work getting up the copy halves. His having severed his connection for the press, correcting proofs etc. They with the Dharmakos'a-Mandal has de- were the Late Sakharams'astri Bhagawat; prived the Dharmakosa of the benefit of Talekar S'astri ; Vyakantacharya Vale; his learned collaboration. V. A. Ramachandra S'astri, VedantaOther savants and men of eminenee have siromani ; P. N. Pattabhiram Sastri, helped the undertaking and I feel it my Miman sacharya: B.P. Joshi ; R.G. Joshi; duty to mention their names here. Mr. G. G. Joshi ; Vyakaranacharya' A. K. Ex-justice S. S. Patkar; The late Dr. V. I Padhye ; S. V. Lele; Vithals'astri Joshi; Kotkar, editor Maharashtra Jnanakosa ; B. N. Khare ;P. N. Khare ; M. S. Sathe ; Pandit Madan Mohan Mala viva: Justice S. V. Vaisham payana: S. R. Joshi, Bhawanishankar Niyogi ; B. Bhatta- B. A. (Tilak); H. R. Mahajani, B. A., charya Baroda ; Sir Manubhai Metha ; (Tilak); M. V. Gokhale Vedantas'astri ; Justice M. R. Jayakar; Sir Prabhashan- Nyayacharya Pandurangsastri Goswami. kar Pattani; Prof. P. V. Kane; Sjt. M.S.! The Bhandarkar Oriental Research
Page #21
--------------------------------------------------------------------------
________________ Introduction ix Institute, Poona; Oriental Institute, Hon. B, G. Kher, Bombay ; Hon. MavaBaroda; State Mss. Library, Bikaner; lankar, Ahamadabad; S. S. Gangla; SoliAnandashram, Poona; Mss. Library, citer G. B, Pathare; Dr. Y. V. Purandare; Adyara; State Library, Aundha; Sara- S. S. Navare, Bombay ; Dr. Kane, Bhaswatimahal Tanjawar; Govt. Oriental wanagar; Y. S. Saradesai Madgaon; Library, Madras; Bhagawatgita patha. Apna Pawagi, Poona; exerted themselves shala, Bombay ; Vaidiksamshodhan very heartily in securing funds for the Mandal, Poona; Acharyakula, Poona: Dharmkos'a. Financial difficulties have Tilak-mandir, Wai; Dr. C. Kunhan in fact always followed us at our heels; Raja ; R. D. Dewbhanakar; Prof. A. B. our sense of obligation to the Late ShriGajendragadakar; Prof Velankar; R. mant Vamanrao Naik of Hydrabad is all V. Sabanis, Bombay ; B V. Tambe; The the deeper; for it was the generous Mss. collection of the Late Gangadhar. financial help rendered by him at the sastri Datar, Poona; have rendered in- very beginning of the venture that envaluable help by way of supplying books abled us to embark upon it at all. and manuscripts. Lastly I must thank Lakshmanrao N. Messers Colonel Sadekar Pawar; Chapekar. proprietor, Aryasamsksti Press, Ramachandrarao Mane Patil; P. V. for carefully printing this work. . Nene, Raroda; S. A. Kher, Ahamadabad; Prajna Path-S'ala Wai (Satara), 1-11-1937. Laksmans'astrl Joshi Tarkateertha, Editor-in-chief. Note :-The author acknowledges his indebtedness to the University of Bombay for the substantial financial help it has granted towards the cost of the publication of this book. * Laxmanshastri Joshi. 1.
Page #22
--------------------------------------------------------------------------
________________ A ground-plan of the Vyavaharakanda (1) The Vyavahara-kanda is divided ed, we have followed the order in which into two parts; one concerns itself with they have been mentioned by Prof. Kane the elements of the legal procedure in his history of Dharmas'astra, vol. I. ( CITAT:) and the other with the (6) Texts even with a similar purport eighteen titles of law (faqlc41f). The from the Srutis and the Smrtis have been section on Vivada padani comprises quoted in full. Some texts have been attritwent topics. buted to different Smstis by the writers (2) Every possible endeavour has been of legal treatises; these texts have been made to arrange, chronologically, the quoted separately under the name of texts from the S'rutis, Sutras, Smrtis each Smrti-writer according to their and treatises and the commentaries on topical order. Likewise, when a text them. occurs only incidentally in a certain topic (3) The commentaries on the S'rutis, and has an essential connection with Sutras and Smstis are placed immediately another, it has been mentioned under after them, and according to their chro- both topics. nological order; for example under the (7) For every text the oldest commentpassage dage fa, Rv. I. 124.7 (p.20), the aries have been as far as possible cited. explanation from the Nirukta has been (8) The commentary of the earliest first given and then follows the relevant authors has been first given in full Bhasya of SAyana; so also under 347ETT- and the commentaries of the later fragt Manu (p. 21), extracts from authors which coincide in all respects, Medhatithi, Govindarajiya, Apararka, or in some respects with that of the Smr'ticandrika and other works have earlier ones have not been repeated; but, been given in their chronological order. a note has been made on the earlier (4) For the S'ruti works the order comment showing the degree of coinadopted is as follows: the Samhitas of the cidence and the respects, in which e. g. Rigveda, the Yajurveda, the Samaveda explanations of words or sentences, and the Atharvaveda ; then the Brahma- citations of other views,' refutation, the nas in the same order as their Samhitis. conclusion arrived at or the summary Since all the Sama-verses are derived of results, it agrees with the later one; from the Rigveda, they must be both re- e. g. when the commentary of Apararka garded as of the same epoch European coincides with the Mitaksari there is a scholars place the Atharvaveda immedia- | mote on the passage from the latter apa. mitAtely after the Rigveda : but, we have not 794 or 079. Harda, i.e. Apararka. coincides attached any importance to this se- with Mitaksara; 04. 1999f fastad or har quence followed by them. ta: would show that their senses coincide; (5) In the case of many Smstis it is not 319. uri faac or Hals: would show that possible to determine their dates of com- their explanation of the words of the text position even in a very tentative manner. coincides ; 379. haramia would show that Extracts from Smrtis, with a well-ascer- although the Apararka explains the Smrti tained chronology, have been given in texts in some respects differently,its purtheir chronological order; in the case of port is the same as that of the Mitaksara; those whose dates have not been determin- 374.748 would show that the inter
Page #23
--------------------------------------------------------------------------
________________ A ground-plan of the Vyavaharakanda xt pretation of Apararka is in accordance | legal procedure (49ERCATCH) had been with the obvious meaning and therefore printed. The corrections of MM. Gangano quotation has been elicited from it. nath Jha are of great importance, but, (9) If the explanations of the treat- we have to request scholars to study ises lay additional emphasis on a point the comparative table of his corrections explained by earlier authors, this expla- and that of ours which forms Appendix nation has been quoted in certain 1 of this Introduction. places. (13) Prof. Jolly has left off a considera. (10) The order of explanations in the ble portion from the Bhasya of Asahaya, case of contemporaneous treatises, writ- probably because it was evanescent and ers, or commentators has been fixed obscure. A good deal of this portion with regard to convenience of arrange- appears, in an amended form, in this ment, e. g. it the case of those from work. The corrupt portion, however, has vyavahAramayUkha, vivAdatANDava and vyavahArodyota, which not been printed in the foot-notes, as in are contemporaneous. the case of Medhatithi, but, appears in (11) While reading an anthology of an independent appendix. For the text Vedic literature it must be remembered of the Bhasya of Asahaya the only that few direct statements about legal available Ms, was the one in the Mss. usages are to be found there and that it | Library of the Bbandarkar Institute and is only incidentally, for instance in meta- corrected by one Kalyayabhatta. phors or in connection with other matters, (14) The Bhas'ya of Asahaya, the that there are any references to legal commentary of Vis' varupa, the Bhasya of facts and that even these are not at all Medhatithi and the Mitakgara have been definite or specific, some of them being fully utilized. Even where the Vis'varupa vague and some of a general order. It is and the Mitaksara agree, the Mitaksara the definite and the particular statement passage has been quoted, for, most succes. which can be of use for historical sors of Vijnanes' vara quote only the conclusions. Mitaksara. The Govindarajiya also has (12) The incorrect readings of the been quoted in full, although, it is very printed texts have been corrected. There often a reproduction of Medhatithi, for the are, for instance, several incorrect read- reason that the Bhasya of Medhatithi is ings in the Bhasya of Medhatithi on Manu often unintelligible. In portions where VIII and IX as printed by the late Mr. V. the commentary of Govindaraja was N. Mandlik and by Prin. J.R. Gharpure. corrupt, that of Kullakabhatta, which We have corrected the mistakes in agrees with it in principle, has been several places and relegated the in- substituted instead. correct readings to the foot-notes. The There are many vitiated passages in text has been collated with that of three the sections on bhASA, uttara and bhukti in the Mss. from the India Office library vyavahAramAtRkA of jImUtavAhana, edited by the late and one belonging to the proprietor of Sir As'utosa Mukerjee. Some portions of the Gujarat Printing Press; but in several it that were serviceable have been quoted places the readings of Mss. were found in an amended form, and the portion to be corrupt and the readings have that was hopelessly corrupt has been left been fixed very often with reference to out. the context by the editor. The corrected | (15) The order of passages quoted from text of Medhatithi, by MM. Ganganath the extant Smsiti works such as Manu Jha was to hand only after the Medha- and Yajnavalkya has not been adhered tithi quotations in the elements of the to, while classifying them, topically.
Page #24
--------------------------------------------------------------------------
________________ Da Cheng Vyavaharakanda (16) The writers of treatises have made minute sub-divisions while classifying the subject-matter of the Smriti-texts. We have not adopted them; for the texts, being thus separated under sub-divisions, far being classified render it impossible to follow the main purpose or the argument of the Smriti writer. (17) For all the texts quoted, the foot-notes contain full references to the use made of them by writers of treatises. (18) All readings which appear to be preferable or authentic from the philological or historical point of view have been incorporated in the original texts quoted, and the readings that were thought to be of the same worth or inferior have been given in brackets in the foot-notes. Most of the variants are those that have been adopted by the various treatise-writers. In some cases the variants may be due either to mistakes of scribes or to multiplicity of scribes; in the section on for instance, the verses, bearing on the 18 divisions in bRhaspati as quoted in theparAzaramAdhava, contain the reading "evaM samyak samutthAnaM padAni ca caturdaza', where evaM samyak samutthAnaM makes no sense and yet the reading has been adopted in his edition by so careful an editor as islAmapUrakara. The smRticandrikA reads "etAnyarthasamusthAni and it gives a meaning which is quite suitable in the context. (19) The commentary portion on the various texts must be read with due regard to readings in the foot-notes; for the commentary does not necessarily adopt the reading adopted. by us Explanation of the conventions adopted in the foot-notes. Instructions for the use of the v. l. (1) The texts quoted in the EIUS have been printed in black. The commentaries have been printed below in smaller type. In the foot-notes after the texts proper, the commentaries which contain the same matter as others quoted in the text have been referred to by various signs such as, +, x; then follow references to the text and the v. 1. The corrupt readings from the Bhasya of Medha tithi come next and have been indicated by means of figures. (2) Abbreviations for the different words quoted such as the Vedas, the Sutras, the Smritis, the Puranas, the treatises etc, have been printed in black; references to chapters and verses. and the v. 1. having been printed in small type ; e. g. nAsaM. 102 SyANAM (SyeSu) etc.. (p. 4). (3) References to texts from the Vedas, the Sutras, the Smritis and the Puranas are given by the universally accepted method. The treatises have been referred to by the page. (4) Only the portion of text for which a v. 1. exists has been first given and then the v. 1. follows itself within brackets... (5) No v. 1. from Mss. which is obviously grammatically incorrect has been quoted. The same rule has been adopted in most cases for printed books. But a v. 1. in works edited by learned scholars have been quoted even when they were found to be incorrect. (6) When there exists a v. 1. for a complete stanza or a complete hemistich it has been quoted without repeating the portion for which it stands (7) When a portion is missing in a particular work, after the name of the work the portion is mentioned in brackets and the sign o is marked after the portion to show that it is missing; likewise when a portion is added in a work it is mention ed in brackets with the sign + before the brackets, eg vA zAkhavida avacane (anyathAvacane) ed c (8) All works are cited chronologically for purposes of their references, to the v. l. in the foot-notes. When a later work has the same reading as an earlier work or has some portion which is com
Page #25
--------------------------------------------------------------------------
________________ A ground-plan of the Vyavaharakanda xiii mon to it and the earlier expressions i cases the text has been regarded as com"aa" and "9-92" have been respectively ing from each one of the kis'is. used; e. g.' *7791', $4757'. (13) Texts which have been quoted as (9) A semi-colon marks a close of the coming from no specified sage but reference and the v.l. of each work, and a merely with words like fa evi, tafa:, full point is added after all works quoted smRtyantaram , have been quoted under the head in connection with a text, have been ex- erat. hausted. (14) Texts quoted neither as from a If a text recurs in a work and the specific sage nor as THTU, fa, tate, same v. l. occurs in all the quotations, have been quoted under the heading the references to pages are separated by "anirdiSTakartakavacanam" and are indicated in means of commas; e.g. afa. 84,42,840. the foot-notes by the sign (=), which A colon has been used between a v. 1. shows that the provenance is not and the reference when the same text specified appears with a v. l. on different pages; (15) A v. 1 is given in the place e. g. A . 42 9C (NT): 840. where the commentary quotation contains a reference to it with the words fa (10) The same text is quoted by differ 4181ATT, 44: 917: or cyfa 976:. ent treatise writers under the names of (16) In the section of Dayabhaga the different Risis; in such cases the text has Balambhatti on the two stanzas, II, 135 been quoted under the name of the Risi and II, 145 which covers a considerable to whom it has been attributed by the majority of the early treatise-writers; number of pages has been quoted in the usual way with figures for chapter and while the Risi to whom the modern writers verse and also with figures for pages. attribute it are mentioned in the foot (17) No. v. l have been given in the notes. When a text, on the other hand, case of synonyms of the type of taTAkais attributed by some of the early treat 421, 744-4, 312-38, -f44, air-att, ises to a certain Risi and by others to 44-044, 4919-27. another, it has been regarded as of both. (18) No. v. l. has been given in the (11) When a text has been quoted by case of alternative forms for Samdhis, the early writers without mention of a e. g. 43- 18. name and by a single modern writer to a (19) References to the passages, from specified Risi, it has been regarded as his. che Agnipurana and the S'ukraniti, which (12) The treatise-writers attribute a were similar to the works of other Risis text to several Risis, e. g. to Narada have been made to the respective Kisis. and Brahaspati or to Manu, Narada, And those that were different have been Harita and Baudhayana. In such independently quoted.
Page #26
--------------------------------------------------------------------------
________________ - Appendix 1 1. " 27 3 " 16 . upa pRSThaM stambhaH paMktiH dharmakozaH Adarzapustakam ma. ma. gaMgAnAtha jhA bAdhyamAnasya bAdhyamAnA bAdhyamAnatA vyavahArAdayo'taH vyavahArAdayo'taH #omit vyavahArAdayaH * tapasvivad tapasvivad tapasvi sukhopasarpaNArtham / mukhopasarpaNArtha sukhopasarpaNArtha aSTA...parAyaNam aSTA... parAyaNam omitaSTA...parAyaNam rAjJazca prakRto rAjJazca prakRto rAzazcAdhikRto niyuJjIta svraajytH| niyuJjIta svraajytH| niyuJjIta / svarAdyantoSa upa lezAn sama lezAtsama lezAMzama . 18 nirNaye tu nirNaye tu *nirNetR saMkaTe tu saMkaTe tu *saMkaTeSu. (as in S) zAstrAjJAviruddhaM zAstrAnyAviruddhaM zAstranyAyaviruddhaM nindyate nindyate nindyante " 22 no'rthI tatsahAyo no'tha tatsahAyo no'tha hntiityrthH| pra. tyarthI tatsahAyo jIvanaM jIvanaM *jIvantaM yatastasyAyaM yatastasyAyaM yatastatpApaM (as in S) yadi yadi vA (as in S) kRto mithyAcaritena kRto mithyAcaritena xkRtairmithyAcaritaiH __(as in s) na gRhNIte hAta na gRhIte xnigRhIte (as in S) 'pekSaNapratiSedhArtha pekSaNapratiSedhArtha xpalakSaNapratiSedhArthA tasyAH vicalitAH syuH tAzca syuH *nAzvasyuH (as in N) vadadbhiH vadadbhiH .. *vadantaH (as in N) dezabhedAzraya dezabhedAzraya *dezabhedAdAzraya 72 28 cAtrAstyeva nAtrAstyeva tadAstyeva balopAdhi balopAdhi / balopadhi vedayennAsya vedayennAsya vedayetAsya (as in N) nyAyakArAntara nyAyakAntara nyAyakAntara (as in N) sthitirapahantuM sthitirahantuM sthitirhantuM meM medhAtithibhASye asmatkRtazodhanApekSayA AdhikyenopalabdhAH ma. ma. gaMgAnAtha jhA mahodayaiH kRtAH zodhanavizeSA atra saMgRhItAH / yatasteSAM zodhanapustakaM etadvibhAgasya mudraNaparyantamasmAbhi!palabdham / * je. Ar . ghArapure (muMbaI) mahodayaH mudritaM (i. sa. 1920) pustakaM sarvatra Adarzatvena svIkRtam / * etaccidAGkitA ma. ma. gaMgAnAtha jhA mahodayaiH kRtA zuddhiH asmAkaM sNmtaa| x etacir3hAGkitA ma. ma. gaMgAnAtha jhA mahodayaiH kRtA zuddhiH asmAkamasaMmatA / yadi " " 22 25 "
Page #27
--------------------------------------------------------------------------
________________ xv "pRSThaM svambhaH paMktiH Appendia dharmakozaH Adarzapustakam smRtikAraNa smRtiH kAraNa nibaddhAni na viddhAni tadeva gantavyam tadeva gantavyam viddhA viddhavA kRtavyavahAra kRtavyavahAra , 22 san kacillavurbhava satkavirladhu bhava 3 25 kiM ca vyapadeza etenAyaM , " 27 nahi 22 24 77 . 22 " kiM ca vyapadeza etenAyaM na hi nivAraNIyaH virodhAt virodho cAturvidyAdayaH bhato vA sa eva kAryaH dadharmatvazaGkayA tasmAcca nAha athaivaM ca kasya hanyamAne kAryiNAm kaNDvAdirayaM tAvadaparAddhaM rAjye yasyAparAdhI yadA'rthe tathA cedamAha dezasAkSiNo yathA'ne rAjaputramAnyAdya nivAraNIyaH virodhAt virodho cAturvidyAdayaH bhUto vA sa eva kAryAt dadharmatvazaGkayA tasmAcca nAha athaivaM na kasya hanyamAne kArpiNAm kaNvAdirayaM tAvadaparAddhaM rAjye tasya parAdhInena yadA'rthe tathA cedamAha dezasAkSiNo yadA'ne rAjaputramAnyAdya. ma. ma. gaMgAnAtha jhA smRtikAraNaM (as in S,N) xna viruddhAni *tadavagantavyam viddhaM prativyavahAra (as in S, N) sa kacillaghurbhava (as in N) kecit (as in S) *vyapadezyai (as in N) tenAyaM (as in N, S) te hi na nivAraNIyAH virodho (as in s) cAturikAdayaH bhUtA vA ta eva kAryAH (as in N) dadharmAzaGkayA tasmAdyannAha (as in N) athApyevaM kasya (as in N) badhyamAne kAryiNAmapi (as in S) *kaNDvAditvAdyak *tavedamaparAddhaM svarAjye xyazcAparAdhI yadA sarveSAM *omit, (not in N, S) *dezAH sAkSiNo (as in N) *tadAne rAjapurAmAtyAdya or rAjaputrAmAtyAdya xatyantA prakAreNAva eSA pUrvapakSo x'paramArAdhnu xvastrAdyapahAreNa xvipakSavAcakapramANApravRtyA 109 2 15 25 , 20. 192 193 2 , 1 , 2 1 11 27 29 GK 194 , 24 " ". 23 atyanta pramANenAva eSA'pi tripakSo paramaparAdhnu vastrAdyupahAreNa vipakSabAdhakapramANAvRtyA . amatyantA prakAreNa nAva eSA'pi tripakSo 'paramaparAdhnu vastrAdyupahAreNa vipakSabAdhakaM pramANavRtyA " 29 m
Page #28
--------------------------------------------------------------------------
________________ 'rvi pRSThaM , stambhaH paMktiH (196 1 15 2. 22. Vyavaharakanda dharmakozaH . Adarzapustakamma na tatra (?) na tatra ... rAjJAntikaM ca pu- rAjJAntikaM ca puruSaruSamAhUya mAhUya .. karaNe deyutta karaNAdideza utta apalApo'dhamarNasya apalApo'dharmeNa - bhAvenApati bhAvenApaiti kAryeSu sarvakAryeSvityarthaH sarvakAryeSvityarthaH 1 2 '251 1 13,14 253 254 255 22 . ma. gaMgAnAtha jhA tatra (as in sy .. rAjAntika rAja-:: ' puruSamAhUya ". karaNAdideze dehyasa * apalApo'dhamaNena xbhAve nApaiti 'omit sarvakAryavi. tyarthaH * XlakSaNAt dezasthA 'tatrApi yathAvadanu (as in N) * roSAvezavazataH / - mitrabAndhavatayA .. - rAjani bhRtadaNDA : - vyavahAryatvena ajIyAmahe -.' vRttezcAla (as in N) abhyAsato. (as in N) *ekaH . . svavargAda bandhuvargAdinAzena ksagAdibhiH jAti 10 19 21 lakSaNAH dezaH sthA tathApi yathAkathaMcidanu roSAvezataH maitrabAndhavikayA rAjabhidhRtadaNDa vyavahArakRtA jIvayAmahe vRttayazcala lAlasatayA evaM svadharmAda bandhudhanAdinAzena rogAdibhiH jJAti sauva vastuzrAvaNaM sAmarthyAd draSTavyam zubhAzubhapradarzanena lakSaNAH dezaH sthA tathApi yathAkathaMcidanu roSAvezavazitAH mitrabAndhavikayA rAjabhirvattidaNDa vyavahArakRtA jIvAmahe vRttayazcala lAlasatayA evaM khadharmAda bandhudhanAdinAzena rogAdibhiH jJAti srauva vastuzrAvaNaM sAmarthyAdraSTavyam zubhAzubhapradarzanena 256 . 1 , 2 5 10 ** : * * * * * * * * * * * * * * * 257 258 259 zrauta 261 1 13 262 2 devA yAvajanmAni yAvajanmani cAntara cAntara devA atyantadoSa atyalpadoSa yathA yamaH yathA yamaH nigRhNIte iti nigRhNIteti satrA pratyayinaH pratyayinaH kiM me'taH kiM me'taH praznaM dharmanizcayanimittaM nimittaM saMbodhana saMbandho dhana . vastusAkSiNaM XsAmarthyAduktaM draSTavyam - zubhaphalapradarzanena .. (as in N) . tAvajanmAni:: xna cAntara .. divA anye tu doSa ya eSa nigRhIteti saca pratyayitaH kiM mamAnte nizcayanimittaM xsaMbandhana satrA R
Page #29
--------------------------------------------------------------------------
________________ . etA . . daivIM Appendix pRSThaM stambhaH paMktiH dharmakozaH Adarzapustakam ma. ma. gaMgAnAtha jhA . 266 / / 2 / 10 saMkhyAdivRddhiH . saMkhyAdivRddhiH *saMkhyAvivRddhiH 267 1. 21 hArasaMbhava hArasaMbhava .. hArAsaMbhava : adeya ... nAdeya .... cAdeya " , 13. vadanti ca eka vadanti caika *vada iti caika (as in N) 269 1 12 svabhAvato. svabhAvato sa svabhAvaH (as in N) " . 22 utAsatyAbhidhAyitayeti utAsatyAbhidhAyitayeti xuta satyamabhidhAyeti ..... 2 22 kAlaM bhavati .. . kAlaM bhavati / *kAlaM na bhavati ......23 bADhami bADhami voDhAra i. RNopa RNopa *RNApa 271 1 19 bhUmibhAgAdau , bhUmibhAgAdau *bhUmibhogAdau " '" / 20 sAdhana sAdhanaM . *sAdhane ." . 21 bhoga bhoga xbhAga 2 24 etAM .. .. . 272 1 ., zUdrAdivi zUdrAdivi zUdrAdivadhAvi (as in I. O) tatreti tatreti tatra vadhaH (as in I. O) vadho'syAsato vadhastasyAsato vadhastasyAsato 20 na cedasau na cedasau ananvasau hetutA hetunA heturna 25 / nanu nanu .. . ana 273 1 . 1 zoSayate / zoSayate sAdhayete . : 17 rUparahitaH , 2 . . , niyato niyato *aniyato .. " ": 23 / tatrAzakyo tatra zakyo tatra zakyo " " 28 hetu: . hetau (as in N). " " 30 kiMcit kiMcit kecit 274 1 22 kAminyA kAminAM * kAminA vyApattiriti vyApinIti ghAtinIti nAsya nAsya mAsya. . . vicchindyAditi cecchediti ucchetsIditi devatAtvaM manyate / nUnaM devatAtvaM manyate / nUnaM devatAtvamanyato mRgyama (as in I. O) madantu stomA madantu stomA xmandaM tu somA vidhihInatvAt / vidhihInatvAt havihomatvAt . . yadi satya - .yadi bhayena satya yadi madIyena satya, '' saMbandhyanyatamA saMbandhyAnyataraM x saMbandhyanyatarAM (as in N) 22 / 'rAjastrI . rAjJA 'strI ..........xrAjA strI MAHAR 9 . gaNDo yadi gaNDo yadi gaNDa iti 16 kAzmIrakANAM kazmIrAH kAzmIrANAM kazmIra kAzmIrANAM kAzmIrAH . : rUparahitaH / rUpopAhitaH / 10 hetoH / 283
Page #30
--------------------------------------------------------------------------
________________ " 25 xviit Vyavaharakanda pRSThaM stambhaH paMktiH dharmakozaH Adarzapustakam ma. ma. gaMgAnAtha jhA hInasyApahAraH hInasyAyaM vyavahAraH xhInasya nAyaM vyavahAraH 2 18 bhogakevalatAM bhogakevalatAM bhoga kevalato nekAbdazato nekAbdazato - nekazato bhiSvaGga eva bhilASeva xbhilASaiva phaladeti phaladeti phalamiti syAstyeva syAsyaiva xsya naiva prItyA prItyA uttamarNena prItyA hAni gacchataH(as in I. 0) vyavahAryAviti sthitaM avahAryAviti sthitaM dhAviti dhAviti dhyupaniyoH (as in N) 388 jIvyamAnA jIyamAnA - jIryamANA vizeSeSu / vizeSeSu *puSkareSu 23 loma caM nauSa'dityantam / halameva nauSat xhAlamevauSadhamiti ___(as in I. O) 1 15 ityuktam ityuktm| ityayuktam mmro. VM 435 439 _tAppendix 2 pRSThaM stambhaH paMktiH dharmakozaH Adarzapustakam | pRSThaM stambhaH paMktiH dharmakozaH bhAdarzapustakam 29 1 9 karaH zulkAdi vaa| karazulkAdivaita- 31 2 11 na vipayeti ityu viparyettyu etadanyA dharmi damyadharmi 32 1 3. sabhApraveza sabhAM pravizya " 13 dvArA dhArA , 2 1,2 niravathaivamiyama niravathaiveyamapIti ,, 24 dRSTAya syAt dRSTaM na syAt pIti , 25 te hima . te chama 33 1 3 lezAn lezAt 8 tadA tattaddhetupta- tattaddhA tu tatpari- 34 2 4 zAstrAzAvi zAkhAnyAvi tparijJAnaM zAna 1 4 pratyarthinA vA . pratyarthinA 9 kAryArthajJAnaM sama kAryArthasama " " .8 siddhau siddha ityuttaravAkyAt ityuttaratra vAkyAni ,, 22 no'rthI no'rtha uttarIyAduddhRtya uttarapANimuddhRtya 37 2 . 9 sabhyA satyA . puruSAH kAryeSu puruSakAryeSu " 11 sAntvena zAstreNa badanti kartAraH vrajati kartAraM 42 , 14 ca pazyeyuH na pazyeyuH 26 svagaNAnAM zvagaNAnAM 71 1 24 divasaM gamanena / divasagamane " , 27 rAjani pratilakSya rajonivRttilakSaNayA , 2 9 tataH tat 31 1 7 tAvaqyantaM tAtparya // // , RthaM ,,, 13 votkRSTanirNayAtpUrti- votsukanirNayAti , , 20 anumAnaM tu riti riti , 23 pramANa asmAbhiH medhAtithibhASyasya anyAnyAdarzapustakAnyAlocya kalpanayA ca svIkRtA ye zodhanavizeSAH AdarzapustakApekSayA iSTatasarA matAste'tra saMgRhItAH / , , 20 anumAna prAmANya
Page #31
--------------------------------------------------------------------------
________________ patra lekhya prapatro Appendia xix stambhaH paMktiI dharmakozaH Adarzapustakam / pRSThaM stambhaH paMktiH dharmakozaH . bhAdarzapustakam 1 2 23 tathApi tathA | 193 2 25 tAvadayaM tAvadayaM mahmamiti " , 34 lekhaka upalakSito lekhyakamupalikhitaM " , 27 yathA'ne yadA'ne .2 . 7 yatra 194 1 1 saMdhatte kathAntaraM saMdhatte samyak ., 21 bhedahetuH bhedahetu praNihitaM cArthamanA" " 27 nirupaSi nirupAdhi kulaM nizcitamuktaM " 2 1 pUrveNottaro pUrveNottarA kathAntaraM pUrvA . , 2 20 mAno'pi mAne'pi 11 lekhyaM " , 28 kSetApratibhAyAmiti kSeta pratibhAvaye", 25 nyAyakArAntara nyAyakAntara diti " . 2. sIte sAkRte , 29 yato'pratibhA yato'pratibhAve , 31 saMvAda . saMveda 195 1 19 pratIkSA parIkSA . 1 . pratipanno " , 28 nuttarahe nuktahe . . rapahantuM rahantuM 7 tatra 'mA' iti tatredamiti " , na dhanaM dhanaM 1 17 bodha bAdha * apekSA mapekSA 2 7 karaNe dehi - karaNAdideza 11 deti ceti " , 17 saMvRttaH saMvRtaH " , 21 cAI nAhai 1. 1 nuvartitamyeti tu kartabyeti / 251 1 23 bhavaH bhAvaH yadA'pyatra " , 30 kSatraM yoniH kSatrayoniH jakAni " , utpattikAraNam utpattiH kAraNaM .3 2 14 metAni meveti 2 12 anRtA anRtAnAm .5 1 29' sAraphalgutAM sAraphalatAM " 12,13 abhidhAnasaMbhAvanA. * 76 1 2 padaH / padam / hetusadbhAve'prAptapramANa- (0) " , 26 dhAn puruSAn dhAtpuruSAt bhAvAnAmApadi prAmA, 2 15 rAjopAnayanArtho rAzopadeze nArtho Nyam / , 29 kAryaH kAryAt (as in I. O.) 78 1 4 vyabhicAri, tajjA- vyabhicAritava- 252 1 13, kAryeSu sarvakAyeM- sarvakAryeSvityarthaH to'pi to'pi 14 vityarthaH 79 , 3,4 na tarhi kSamA kartavyA tahiM kSamA krtvyaa| " 20 katvamiha kamiha akaaminaa| ayathA- akAmino yathA , 25 viSyata viSyate kAminA / ata Ai kAmI ata Aha / , 29 numIyate numIyante -yastviti yattu 24 sAdRzyAd sadRzAd bhyApyapakAriNaM bhyAsya kAryakAriNaM 1 8 dhanitvAttaccitta dhanatvAccitta vikSepAdinA vikSepAdi , 15 prakArA arthasaMba- prakArArthasaMbandhinaH sa , 19 zaktitAmanena zaktito'nena dhinaH 11 10 tadadezaM dizati / tadA deze diiyte| | 256 2 2 dhupadAsa dhupAdAsa " " 11 kAlAdAva kAlAva " , 12 cArapatre cAropatre // 2 24 kAlAvava kAlo'va " " 17 palabdhivika palabdhirvika (0) etaccitrAGkito granthaH Adarzapustake nAsti / .. " 5 yadapyatra
Page #32
--------------------------------------------------------------------------
________________ Vyavciharakanda yAma mapavadante / " 5 mana pRSTha stammaH paMktiH dharmakozaH . Adarzapustakam / pRSThaM stambhaH paMktiH dharmakozaH : bhAdapustakam 257. .. 1. 6 vipralabdho'tyanta- vilambho'tyanta- 269 2 23 mAnAnupasthAna mAnapratyutthAna saMyogI kA , saMyogo -7 tAvapratyayau / tAvatpratyayau / 270 1 26 rgedhanadahanaH . rgovAhanadahanaH - 26 yatkArya tadAnImanu yatkAryamanu 271 2 24 asmatpUrve'pi asmAtpUrve258.1.2 pramAdena pramAde smAraH: ivismartAraH . " , vRtA vRttA / 21 vAkyaM vAkyaSu 259 23 yauna ...... , 30 atha yathA . ... saMbandhitve. saMbadhatve 272 " 1.3 adhikArakalpanA ca.. " ,27 sarvavidhe sarvaividhe syAt / anye tu / 2. 2 sthairyAdapari sthai ryAtpari ., naimittikadharmAdhikAraM (0) " " , pratiprasUyamAna (1) pratisvamAna manyamAnAH kalpanA , , 20 skhalanti khalanti ... 260 .1 tathA'pi tathA ca. .. (as in I. O.). vivaktIti vivektIti / manRtaM . . matadviSayaM vAnRtaM 265.1.18 praznaM dharmanizcaya- nimittaM , 6 vastu nirdi stutinirdi nimittaM , 11 vadhArho'nava vadhAnava (as in I.O.) danRtAkhyApanAya. tAdanuhatadaNDatA. vrajet tat / .. khyApanAya ., :2 2.4 yathA'kaNTakA yathA kaNTakA. asitA rAjAnaH vA janaH matsyA azitA bhakSitA janayanti na.. ,, , 12, ghAtayantItyupapattiH, ghAtayitvopapattirAja bhakSitAH prItiM tAdRzI matsyAH prIti 13. rAja . . ... janayanti, na janyanti / " 13 asthitapramANa asthitaparimANa . ......tAdRzIM saka , 18 vacanena vadhe nimitta- vacanana nimitta...... eTakAH prIti bhAvaM . bhAvaH. janayanti / 19 kramabhaye kramatayA 266 1 8 saMbodhana saMbandho dhana yeta iti yuktimat / yata iti yuktima"... 17 stataH statra tenedaM tvenedaM . , 2 4 jAyApatimithunaM jAyAmithunaM " ,. 21 athA atha 7 17 nanviyatyAH natviyatyA: 25 laukikaH pha laukikapha , 2.9 svIkartum .. svAmIkartum , " , lakSaNo hetulakSaNe . 268 1 3 khalvapahAre sa hopakAro 29 tyarthaH tyartham ra 2 14 zAkarA ... jhAkArA 1 8 taccA'cetanasya tacca caitanyasya zUdro na . , 12 prayojakasya prayojya- prayojakasya vyApArA .., 19 nantaryAt nantaryAdoSavatvAt vyApArA prakRtatvAt prayatatvAt 13 caraNaM " " " aprakRtatve prayatatve nizcite 'nizcita " , 20, pUrvavat buddhau saMni- pUrvavadvayosanni darzanaM darzanAt 21 dhAnAt pAtAt , 2 1 gaNanAyAM manuH gaNanAryAmanupaThati 269 1 12 yadyathA yadyanyathA paThati - .. .. . na
Page #33
--------------------------------------------------------------------------
________________ 0 sUyante vApi Appendix xxi pRSThaM stambhaH paMktiH . dharmakozaH Adarzapustakam / pRSTaM stambhaH paMktiH dharmakozaH / Adarzapustakam 273 2 8 bhojanakAyeM prayo- bhojanAkhyaprayo- | 279 1 19 viparItaM viparItaM prathama jako na vadhe jako na vadho bhrAntyA bhrAntyA nanu " , 16 na hi / yadi ha vA | 280 2 15 mAraNaM maraNaM " , 19 sApekSaH sApekSA vivAsaM vA vivAsa , , 20 sApekSa sApekSyaM 383 , 5 svAmyamiti svamiti " , 21 hetuH prA hetuprA , 8 tadbhogAnnivarteta tadbhogo nivarteta " , 28 parAdhI parAdho , 11 sa para eva sa evaM 274 1 2 zrayante / ,12.13 manarthakaH syAt / / manarthaH kasyApi , , 10 karSaNazrameNa karSaNAya yathAzrameNa yasya parasyapi , 14 - nimittabhAvaH nimittAbhAvaH , 14 hyAtmavyapa hyAtmani vyapa , , 23 viSayaH, viSaya , , 17 prApte bhogo prApte'bhogo 26 cApi , 18 bhAryayA bhAryAyA , 2.7 virodhividhyantara virodhavidhyantaraM 384 1 17- paJcAlAH / dUradeze" , 31 yujyeta. yujyate 19 pUSite svAmini bhoktu275 2 17 dharmaH kriyA / ata dharmakriyAvata evaM bhogaa'siddhiH / yaduktaM paJcAlAH eva . . saMnidhAviti tasyaivAyaM , ,, 19 karaNyena karaNye prapaJco vijJeya iti / ,, 27 rityanuvAdaH ..... mityarthavAdaH . . . (as in I. O.) . .276 1 13 devatAstu daivataiH svataH | , . ,, 20-21 vasetAM tathApi samAna- vasettathApi , 2 18 yasyA anyatra dezavAsino'pi yasyAnyatra zaktivihIna. ___, , , seha saMbandhinIti saha saMbandhi svAmino na zaktivi- syAyaM vyvhaarH| , , .22 devatAyAM juhoteH rUpaM daivatAyAM juho hInasyApahAraH / tIti rUpaM tadu. (as in I. O.) " " 23 yApekSA yadupekSA ttareNa , 2 1-3 bhogena na bhUmerapahAra- bhogena svAmya,, , 26 atastadeva devatA atastaddevatA / 1 1 vastvastIti . micchanti tripuruSaiva manumanyante / vastvastviti __, 3 varuNadevatyA. bhuktiH pramANamiti varuNadevatA vadantaH " / anye tu na " lakSyate 4 tallakSyate , 7-8 atazcaikaikayA RcA atazcaikaikayA kadAcidAgamarahitena bhogena svAmyamanunyate / ekaikA AhutiH pratye- bhAvAdekaikAhutiH (as in I. O.) kamabdevatatvAta, na pratyeka zabdavatta ,, ,,19-22 bhogacchalApadezena AgamaH kAraNaM smudaayaahutireketi| tvena samudAyA vizeyaH sa tu tskrH| tatra na saMbhoga hutireketi iti / ucyate yadatra iti sthitiH // 278 , 16-17 koTasAkSye lobhAdi- kauTasAkSyalobhA cedamuktaM bhogo naiva nimittavizeSakathanaM dinimittaM vi pramANamiti tadadaNDavizeSalAbhArtham / SayakathanaM daNDa yuktam / srvsmRtivishessbhaavaarthm| kAraitripuruSabhogasya 279 // 5 vaicityAt vicintayato prAmANyenAbhyupagata" " 5 vyAmUDhaH vyArUDhaH tvAt (as in I.O.)
Page #34
--------------------------------------------------------------------------
________________ xxii Vyavaharakanda yatraiva / nApakSayA pRSThaM stambhaH paktiH / dharmakozaH : Adarzapustakam | pRSThaM stambhaH paMktiH . dharmakozaH Adarzapustakam 384 2 22 yattu : yA tu 387 2 13 bhujyate bhujyato " , 23 yadAtmIyameva bhogaM AtmIyameva " " , tatrAstyevApahAraH tatratyevopahAraH cirakAlasiddhi- bhogam / cirakAlatve 387 2 14 pari tasyopari hetumAha hetumaah| " " , pekSite pekSate - 385 1 12 siddhaH / na, siddhaH / 16 saMzodhayeti ... saMsAdhayati , 17 vaSTabdhaM vaSTabdhatva vastrA zAstrA " 20 iyantaM kiyantaM jInyamAnA jIyamAnA 21 zaktA saktA 10 na dAnAdi (1) dAnAdi 21, vilopA....... vilepAdasatyanayA " " , bhAvayati bhAvayataH 22 ityevamarthameva ucya- bhyAmadhamarNa ucyate / 16 saMbandhAt saMbandhena , 18 icchAvi itthaM vi , 24 yatraika eva , 19 vartate vinimayA- vartate / , 30 bhiSvaGga eva bhilASeva dRte (as in , , 31 bhogakAlena bhogamiti kAlena I..) , 2 18-20 na nigRhItaH tataH nigRhItastathA sUtra | " , 22 dugratvAcca svayaM duccatvAnvayaM kSetrapitaiva svAmI- kSetrayantraizca svAmI , ,22,23 dhikRtairukta vista tyevamAdivizeSa- bhUmitvena sa ca | , 23 taddhanopekSayA ' tadUnApekSayA viSaya ityevmaahuH| viSaya ityevmaahuH|| 435 2 15 zasta: zaptaH (as in I. O.) , ,19,20 thA murIya yadi ghAsuro ... 23 syAstyeva syAsyaiva | 436 1 9 pramANAntare tu prAmANyAntare tvajJAte 24 na sarveNa sarva samartha- sarveNa sarva jJAne nIyam / , 2 17, pratiSedhaH / prati- pratiSedho masyau 34 ke tu 18 Sedho asau vRthA. * vRthaashpthH| . 386 1 3 daNDApUpikayA daNDapUrvikayA'trA zapathasya / Agamavata: gata: " , 22 sarvatra svapara sarvatazca para " , 7 upadhinA bhuktaM upanidhibhoga 437 1 6.9 shaapyedityucyte| pUrvasvAminastu na tatra zabda eva, upadhibhoga kintu tadarthaprati, 8 vyavahArato jIyate vyavaharato jIyante pAditakaraNam / , 9 bhogenApaharataH bhogenApi hata nanu satyasvarUpa- shaapyedityucyte| ra 2 2 vastrAnta hito zAstrAntaravadanta pradhAna evAyaM satyavitto zabdaH / stym| .3 kAlo kAle satyazabdena zApa12 kAlena nApahAraH kAlenApahAraH yet satyazabdazcaivaM 20. visarga nisarga zApanakaraNe bhavati, , 21 sukhenokSayati iti mukhenopekSayati tatra yaH zApyate sa , 22 gatayo zazaGka gatayA zaGka eva vAcyate87 1 20. svatvApattiH satvApattiH (as in I. O.) ,, 2 10 vAhanArtha yo dI vAhAnyasya spaMdI |, 12 vAhanAyudhA cAyudhA keSu
Page #35
--------------------------------------------------------------------------
________________ nAI ktam teha Appendix xtiii pRSTha stambhaH paMktiH dharmakozaH Adarzapustakam | pRSThaM stambhaH paMktiH dharmakozaH Adarzapustakam 437 1 12, kSatriyo vAhanAyudhaiH, vAhanAnAM ca / 553 2 1 cAhaM etairAtmAnaM zape etairAtmAnaM zapato " , 6 abuddhi buddhi etAni vA me niSpha- na vA niSphalAni " , 18 vyAhata vyAhRta lAni 554 1 13 sarvApi sarvAvi " , 15 niSphalAni syuriti niSphalAni 1 yo de 438 , prade 2 " 4 yad yadA 439 , 20 ktAm " " , kRtametacca kRtamiti / etacca , 22 punariddho'gnirna punarAgnirna 5 kRtamiti kRtaM (as in I.0.) . " " 8 guhyaM suhRt Apazca (as in Apo 11 dhAtaiva dhAnava I.O.) ,, 18 te iha , 6 vadbhAvitamugravi vadbhAntimahanAda- 1 1 manyatareNa manyatare tra mukhabi , 3 dvandaikavadbhAva: dvandaikavyavahAraH , 10 zasta hn| , 16. 'yazcAntarazcaraH . " , 10 daNDo na syAt daNDaH syAt sa ca cAraH 11 chadma evamanya chamanaiva anya (as in I.O.). , 19 yo'bhiriti, gautamo- gautamamAzrayanti , 12 ninA uktaH ddhaninotatvo imimupetyobAca gautamamindraM . vRddhapuruSAH vRddhayuSAH Dhayettatra cAha ttahAnAdAne ttadanAdAne " , 20 bhavAn " , ". athavA vizeSa arthavAci , 16 tu na balam tu balam " , 22 kANvA kAzyapA 18, balato'nyasminne- balavato'nyasmi, , 23 loma ca nauSadityantam halameva nauSaditi 19 cchati necchanti 40 1. 2 kuikastambha kuhakaH stambha " " " kurviti na dhana kuvaiddhana " , 10 vadanti vadanto " " 26 sarvo'sAvudAI sarvasyodAi " ,10,11 yathAsthAnarUDhAH yasyAto rUDhyA 1 13 kAraNaM karaNaM " , 12 chanta chata . . ,, 16,17 yuktaH sveccha yuktasveccha 528 , 4 hAraH hArAt , 27 daNDazAstra idaM zAstra 552 30..tadapyakRtamevAhura- tadA prakRtamasyA- 577 ra 3 nyathena nyacanna svatantraH hurasvatantra " 2 23 AturatA Arta , 3,4 kathaM ca nainaM kathaM cainaM Atura '" , 30 tasya kacit tasya cit , 16 bandhaH caraNa caraNa 1 19 matra eSA ca syetyetAzca , 2 10 iva evaM ,, , 22 masya svAmyam (1) manyasvAmyasya 1 7 prajananadharmaH prajanadharmaH svAmye pAratantrye ca svAmyapAratavye , , 13 tadanule strINAM samAveza strINAmasamAveza , 5 saMyAjanaM teSAmeva saMyojanaM teSAmeva " ,32, tAsAM sthAnaM nirUpa- tairAsAM sthAne yAjanaM yojanaM 33. NIyaM, na / nirUpaNIyena , 2 20 rAjabhiH kRtadaNDA rAjani--tadaNDA bhAvAn anupale
Page #36
--------------------------------------------------------------------------
________________ Appendix 3 $ asahAyabhASyam pRSThaM stambhaH paMktiH asahAyabhASyam pRSThaM stambhaH paMktiH - asahAyabhASyam 3 2 21 pradhAnavAcI ca ..(1 19.22 yathA kathAnakamasti...cAstyevaitat / / 41 6-27 adya yugasAmarthyAt... 2 17 21-8 rAjJo'sti dharmAdvicalitaH svakAt' iti| | 95 1 2-9 yatra pUnardhanI...... chalagrAhiNaM prati 11 216-28 manAgapi na ghaTate ... tAvadanuSThAnA 11-15' tathA yAvayavahArasya...kathitamityarthaH / asaMbhavaH sNpdyte| " , 17-19 dhrmnyaay.......shriyH| 13 1 4 paramasamRddhayA , 2 3-17 ato vitaLate...sAdhanenetyarthaH / , , 21 yadi ,,, 20-32) asmin loke...... " 2 19 tathA gaNakaH vaNik 96 11-18 / nirvAda iti / .. 1 22 coritaM ca 97 2 2.7 evamanena......zAzvataM prApnoti / . . 2. 5.7 atra yo'yaM vyavahAra... ato 117 1 22 Arabdho ya Asiddho 44 1 2,3 sUktapratiSidhdapunaHsaMbhAvitasApekSanirapekSa / 119 2 7,8 kAryakartA balenA'pi , 3,4 aprAptagurupAramparyArthavicArakSodakauzalAH __ 8-10 na ca rAja......nAhvayediti / , 8-10 samAH zatrau ca...syuriti / 139 15.30 atra srvessaampi...saavikmiti| 2 8-12 tato'rthanigadamucyate ...ityAgamabalAt 2 1,2 , 3-6 yathA rAza:...saha sadbhiriti / | 140 , 4 jhaTityakSaranibaddhaM kuryAt / / 19-22 durArAdho'pi...sabhAsada iti / " , 14-17 'vAdibhyAmabhyanujJAtam' ... vAkyacatu1 6 pradhAnepradhAne ca guNadoSAH sajyante / ..ssttym| , 7-10 yatra dharmo'dharmeNa ... dUravartIti / 2.1.32) etatpAdacatuSTayamapi ......kiM likhe, , 18 saMkramaNatantraprayogasaMkrAmita 141 1 1.21 yuriti kriyAH, , 13,14 atra vyavahAra...varNitaM kila / " , 28-31 tacca kAlapradeza...pratyAkalitalakSaNam 2 10,11 taiH kartumabhi... mutpAdayati 143 , 3-6 kiM tAvatprathama...AdAnamAkulaM bhvti| , 22 yatastato vA hetoH 164 , 1-4 tatra mithyA cturvidhaa'| 201 2 1,3 raajsaadhaarnn...naastyeveti| 24.26). taM paapN......sNbdhyte| " " 24,25) / atra prathama...athavA, 202 1.1,2 ) ,, 218,19 evamatra......darzitA iti / , 2 3.6 na ca arthasaMbandhaM ... AMgacchedityarthaH / 88 , 29 upagrahaH......pratItam / 204 1 11,12 ityayaM avasannazcaturvidha iti / 89 , 24 katamo'yaM 217 2 24-26) ,, 16-20 yadA vyavahArasya...mevAcaret iti / na tu styaadhik...gRhiitaaviti| 218 . 1 1.5 " 1 7-9 yatra puna ... ... balavAn / 219 2 12-14 ayaM zloko'nukta...sphuTIkaraNArthaH / ,, , 20 so'pyanuvartanIya eveti / 220 1 5,6 na punrlpaa...shitmiti| .. 93 , 6-10 saumyaM kathaM...tasya gatiM nayet / " 2 6-16 prativAdinA uddiSTA...bhavantIti / 8 pro. jaoNlimahodayena mudrita-nAradasmRtAvanuddhatAsahAyabhASyAMzAnAM saMgrahaH /
Page #37
--------------------------------------------------------------------------
________________ Appendix XXV 440 473 pRSThaM stambhaH paktiH asahAyabhASyam pRSThaM stambhaH paMktiH asahAyabhASyam 221 2 12,13 tarkAdayaH (1) prameyAH pratyakSAdibhiH | 361 2 8-32 iti sabhyaiH...bhavantIti / pramANaiH, / 362 1 24 atra harediti...RNikena 222 , 4-12 iha sarvavyavahAreSvapi...na bhavet / " 2 24-28 ), 2 23 / 1 16 na punastatra... voktH| 363 1 1-14 atra likhitamAhAtmyaM ... evaM ca , 2 18-24 ytpunH...atikraantaavsrtvaaditi| 403 2 1,2 ato'rthAd gamyate...saMbandhaH / 296 1 25 anyAnyArthabaddhAgrahayoH " , 4.6 vizeSataH...bhavatItyarthaH / 300 , 6 evaM ca lekhakavidhiruddiSTaH / 404 . , 11 manupara 301 , 2.9 tadayuktam ...sAkSyutkarSArtha neti| 405 , 1,2 anuparatavaMzyAH 17 yazcaM sAkSI na bhavati so'pi paJcaprakAraH 425 , 13-16 tatra Agate sati...SaDvivAdA iti| bacanadoSabheda 1 25 atra zapathA api...tathAhi, 306 , 7 tatra parIkSA sAkSipramANacchedyA / 12 1,2 449 1 9-12 yadA yuktibhiH...kaarymiti| , ,10,11 ttraarthsNbndhii...caarthsiddhiH| 2 17 tacca vyastaka...vidhIyate / , , 14-16 anyazAstramatena ... praSTavyAH / , 18 zcaturagula caturasrA 474 1 24 zuLa granthikoTirandhram / 307 2 22,23 tatkarmA vA tadA'trAsIt hatyA 475 2 5 evaM dharmasyAvataro bhavatItyarthaH / 310 115,16 bhedkRt...prshnaarhaaH| 476 1 16 bahUktvApi 311 , 19 eSu tu...draSTavyA iti / 477. 22-24 kiM tu kecidatra...gacchati / 3.13 2 6,7 vinayecca / daNDaM daNDayan na doSaH / ,, ,, 25-28 eSa parihAraH....rtho'pyastyeva / .314 , 5 praSTavyA eveti / 514 , 1-6 ye kecidabhizastAH...nirdiSTAni / 320 , 22,23) samakSadarzanAnupa...... , 9-16 uktaM caitattaiH... 'yathoktena' ityAdi / 321 1 1,2 / eva noppdyte| 543 1 12 sAkoTana .359 , 24 tathApi kRtktvaashngkyaa| ,, 20-22 yato dyUtena...kiJciddhAntam / , 2 . 12 tadA'napekSayA ,,11-16 evamanena...zAzvataM prApnoti / " , 24,25 agRhItadhanapatreNa...dhanapatreNa vA , 18,19 atra tIritAnu ... sArthakatvamidam / 360 1 4,5 kila kAryArtha ...voDhanIyam / // 25-27 tathAhi...asminnigadasthAnadvaye , , 11,12 tanmA kazcid...cAkarIbhavati / 2 24-26 durdRSTe vyavahAre...prApnuyAditi / " // 17 nayanApekSayA | 549 , 7 na punaH...dizediti / 361 , 13 tacca dvividhaM bhavati / ekaM 559 , 2.4 atra yA....dAnayogyaH, ,, , 16-29 tayozca dvayorapi...paThito'yaM zlokaH- 561 1 5 pazcAdvalatItyarthaH lekhyamiti / pa.16 , 10 tama eva
Page #38
--------------------------------------------------------------------------
________________ Appendix 4 asahAyabhASyam mRtAntaraiH pRSThaM stambhaH paMktiH dharmakozaH - Adarzapustakam | pRSThaM stambhaH paMktiH dharmakoza: Adarzapustakam 4 1 14 retarapraNidhAnarUpaM retaraM prANinidhanarUpaM / 204 1 4 ya AhUtaH AhUtaH 2 19 vaNik . vaNigvArikaH | 219 2 13, RNAdAne ca zaMgaNavyavahAropa 14 , 15 nirUpaNIyA nirUpArthA 14 vyavahAropa 1 15 metasyaiva mekasyaiva | 301 , 1 bhedasvayamukti- bhedaH svayamukti, , pUrvapakSarUpaM prathamaM tena dvAreNa mRtAntaraH . dvAraM tena dvAreNa 307 1 25 sahAyArI mitrazatru sahAyAri mitrazatru : ,, 7 bAlabuddhibhiH bAlakuDabuddhibhiH 2 21 tatra prAgdRSTo doSo tatra prAgdoSo 44 ,,17,18 vktvymiti| na vaktavyamiti / 4 5 praSTavyA saH pRSTavyA 1 2 buddhikSobhAcchA buddhikSUNAcchA 359, 12 Nena viziSTairvA nAvaziSTervA .. , 17 vibhrad tadvibhutvAd , ,16,17 praznakAle vAgatAH praznavAgatAH 2 28 cAtra tadatra 361 , 2 AvedakAnAM padakAnAM 95 1 17 nAzaM na kuryAt / nAzaM kuryAt / 363 1 4 nyUnAdhi janAdhi 119 2 5 anyatrerita anyatarita . 404 2 11 manuparavaM cApareNa manuparavaMzyApareNa 139 1 18 adharIkRtamapi atarIkRtamapi 405 1 1 dAdhIkRtaM dadhikRtaM 140 2 2 kopena vAdI kopito vAdI , 2 , manuparatavaMzyAH manuparavazyA: 161 , ,, likhite 'pUrva likhitapUrva | 410 1 11 dartho dhaninA . darthadhaninA 19 valitAbhi dalitAbhi 477 2 2 prakaTArtho'yaM prakaTArtho'pi , , 20 dezaH zabdasamAgamaH dezazabdaH samAgama: | 507 , 15 viSaM mataM . viSamakRtaM 202 2 4 kartavyaH . na kartavyaH 514, 2 sAmarthya na bhvti| sAmarthya bhavati Appendix 5 xvyavahAramAtRkA pRSThaM stambhaH paMktiH dharmakozaH Adarzapustakam / pRSThaM stambhaH paMktiH dharmakozaH Adarzapustakam 4 2 12 nyAyamanyAyaM ca nyAyAnyAyaM ca 17 1 19 rthivAdo nirthivAdini 16 , 6 hoDhA ,, ,, 21 satyottare bhASottare satyottarabhASottare 17 1 18 samyagrUpabhA samyagrapaM bhA , 2 2 svoktenetarasya svoktetarasya : * bhAMDArakara-prAcyavidyAsaMzodhanamaMdira' puNe, ityatra saMgRhItaM kalyANabhaTTasaMzodhitAsahAyabhASyasya likhitapustakaM sarvatra Adarzatvena svIkRtam / 4 nyA. ma., sara AzutoSa mukarjI (kalakattA) mahodayairmudritaM (1922) pustakaM sarvatra Adarzatvena svIkRtam / droDhA
Page #39
--------------------------------------------------------------------------
________________ pUrva stambhaH paMki: dharmakozaH Adarzapustakam 2 25 miSyottareNa mithyottarottareNa 9 vidvatsamiti vidvatsaMmati 14 vAdinA'nukta vAdinyanukta 24 zatameva vA 27 vibhAvitaikadeza 42 52 156 181 " " 188 w 19 r 99 w " 225 228 .. 1 "" 2 1 " yatvaM 13 kazcittu 198 16 vAdino'bhi 206 2 nistArAva 215 28 daivikI 2 39 19 39 99 r nyAyA 21 sAthaina satyeva 2 na gRhItaM gRhItaM vA na gRhItaM vA 13 tarAvayavini tarAvayavi 30 parivarjayet " 32 pratigrahaviSayaM 93 zatameva na vibhAvitakanyAyA 18 yostulyaviSayatvAt yostu viSayatvAt 7 yostu tulyaviSa yostu na viSayatvaM Appendix kacitta bAdito'ni vistArAt vaidikI 'paridhArayet pratigrahAviSayaM 17 likhitasAkSibhASaNa liGgatadA bhASaNa 15 muksA yuktA pRSTha svambhaH paMktiH dharmakoza: Adarzapustakam 232 1 14 vAdiprativAdi prativAdi 285 8 dharmavit oSiyaH zrotriyaH 1 svavacane parA 291 svavacanairaparA pUrNaka: 298 23 naikaH 15 vacanAditi zro vacanAdiyo 11 arthe vinaSTe vinaSTe 302 304 333 33 "" .. " 345 "" r 2 33 1 99 " " "" "" "" r 414 2 417 1 6 vacanavipratipatti vacanapratipatti 8 bahUnAmasAkSi 10 cAsAkSitva 11 bAde'pIta 19 viprati 20 nirdezAtto 24 nanu 4,5 sabhAsadAmanveSAM vA tadvedinAM vidi . taM grAhyam / 5 tadapi xxvii bahUnAM sAkSi vA sAkSitva 'vApItareSAM prati nirdoSAdato na " satAmanyeSAmanyeSA vA tadvedinAM grAhyam / tatra tripuruSabhuktiH puruSabhuktiH 12 lakSaNA hi bhuktiH lakSaNAdibhuktiH
Page #40
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahAramAtRkAyAmuddhatagranthaparicaya: kramAMkaH granthaH granthaprakAzanAdisthAnam rry 509 F. Max Muller (2nd edition). Anandashram, Poona. Dr. Leopold Von Schroeder, Leipzig. Dr. Raghuvira, M.A. ,Ph.D., Lahore. . Dr. Leopold Von Schroeder, Leipzig. Nirnayasagar Press, Bombay. The Chowkhamba Sanskrit Series, Benares. Vedapracharak Press, Jagarawa, Dist. Ludhiyana. Shankar Pandurang Pandit, Bombay. Anandashram, Poona. . 4 Vaidikayantralaya, Ajmer. Asiatic Society of Bengal, Calcutta. Shri Mahendranath Sarkar, Calcutta. Von W. Caland, Amsterdam, 1919. Jiwananda Vidyasagar, Calcutta. Anandashram, Poona. Nirnayasagar Press, Bombay. Anandashram, Poona. RgvedasaMhitA taittirIyasaMhitA kAThakasaMhitA kapiSThalasaMhitA maitrAyaNIyasaMhitA zuklayajurvedamAdhyaMdinasaMhitA . zukRyajurvedakANvasaMhitA sAmavedasaMhitA atharvavedasaMhitA aitareya brAhmaNam zAGkhyAyanabrAhmaNam taittirIyanAkSaNam 13 zatapathabrAhmaNam 14 tANDyabrAhmaNam 15, sAmavidhAnabrAhmaNam jaiminIyabrAhmaNam 17 gopathabrAhmaNam 18 aitareyAraNyakam 19 bRhadAraNyakopaniSad chAndogyopaniSad 21 niruktam / AzvalAyanazrautasUtram zAGkhyAyanazrautasUtram ApastambazrautasUtram | mAnavazrautasUtram zAGkhyAyanagRhyasUtram pAraskaragRhyasUtram gautamadharmasUtram ApastambadharmasUtram 30 baudhAyanadharmasUtram 31 hiraNyakezIyadharmasUtram 32 vasiSThasmRtiH 33| viSNusmRtiH mahAbhAratam 35 kauTilIyamarthazAstram manusmRtiH vAlmIkirAmAyaNam yAjJavalkyasmRtiH nAradIyamanusaMhitA nAradasmRtiH vRddhahArItasmRtiH 42 bRhadyamasmRtiH 43, agnipurANam zukranItiH 45, mAnasollAsaH Dr. Alfred Hillebrandt, Ph.D. Dr. Richard Garbe, Calcutta. J. M. Van Gelder, Leiden. The Chowkhamba Sanskrit Series, Benares. Ladharam, Fort Printing Press, Bombay. Government Oriental Library Series, Mysore. The Chowkhamba Sanskrit Series, Benares. Anandashram, Poona. (Mss.) Bhandarkar Oriental Research Institute, Poona. Anandashram, Poona. Manmathnath Datta, Calcutta. Chitrashala Press, Poona & Kumbhaghonam Edition, Trivendrum Sanskrit Series. V. N. Mandlik & Nirnayasagar Press, Bombay.' Kumbhaghonam Edition. J.R.Gharpure,Bombay & Nirnayasargar Press, Bombay. Trivendrum Sanskrit Series. Prof. Julius Jolly, The Asiatic Society, Caloutta. Anandashram, Poona. 44 Satyasadan Press, Allibag. Gaekwad's Oriental Series, Baroda.
Page #41
--------------------------------------------------------------------------
________________ 'nibandhagranthAH granthaH / pranthakartA pranthavarNanam | granthakAlaH granthaprakAzanAdisthAnam .46 asahAyabhASyam bhasahAyAcAryaH nAradaTIkA | A. 47 vizvarUpaH vizvarUpAcAryaH yAjJavalkyaTIkA 48 medhAtithibhASyam medhAtithiH manuTIkA " 49 govindarAjIyA 50 mitAkSarA goviMdarAjaH vijJAnezvaraH yAjJavalkyaTIkA , " 51vyavahAramAtRkA 52 aparArkaH 53 vyavahArakalpataruH jImUtavAhanaH * aparAdityaH lakSmIdharaH mUlagranthaH yAjJavalkyaTIkA mUlagranthaH D. 700-750 . . (1) B. O. R. Institute, Poona. likhitaH (2) Julius Jolly's edition mudritaH , 720-773 by tari. Trivendrum Sanskrit Series. , 800-825 by P.V. Kane. , 825-900 . (1) J. R. Gharpure, Bombay; (2) V. N. Mandlik, Bombay. 1050-1100 V. N. Mandlik, Bombay. 1070-1100 |(1) J. R. Gharpure, Bombay; |(2) Nirnayasagar Press, Bombay. , 1090-1130 Asiatic Society of Bengal, Calcutta. 1115-1130 |Anandashram, Poona. 1100-1150 |(1) Prajnapathashala, Wai, (Satara) forea: (2) Bikaner Sanskrit Mss. Library. 1100-1300 Govt. Oriental Library Series, mudritaH Mysore.] |Anandashram, Poona. The Chowkhamba Sanskrit Series, Benares. V. N. Mandlik, Bombay. 1150-1228 J. R. Gharpure, Bombay. , 1150-1300 (1) V. N. Mandlik, Bombay; |(2) Nirnayasagar Press, Bombay. , 1314-1324 |Asiatic Society of Bengal, Calcutta, Bihar & Orissa Research Society, 54 maskaribhAdhyam maskarI gautamadharmasUtraTIkA 55 mitAkSarA 56 ujvalA haradattaH 57 manvarthavivRtiH 58 smRticandrikA 59 mavarthamuktAvaliH sarvajJanArAyaNaH devaNNabhaTTaH ApastambadharmasUtra TIkA manuTIko mUlagranthaH manuTIkA caMDezvaraH 60 vivAdaratnAkaraH 61 rAjanItiratnAkaraH mUlagranthaH Patna.
Page #42
--------------------------------------------------------------------------
________________ kramAMka: granthaH pranthakartA granthavarNanam / granthakAla: granthaprakAzanAdisthAnam 62 smRtisAraH 63 parAzaramAdhavaH 64madanaratnam 65subodhinI 66 dIpakalikA 67vyavahAracintAmaNiH 68 vivAdacintAmaNiH harinAtha: mAdhavAcAryaH madanasiMhadevaH vizvezvarabhaTTaH zUlapANiH vAcaspatimimaH mudritaH 61vyavahAranirNayaH varadarAjaH 70 smRticintAmaNiH gaMgAdharaH 71 daNDavivekaH vardhamAnaH 72 nRsiMhaprasAdaH dalapatirAjaH 73 vyavahAratatvam smRtitatvasya raghunaMdanaH 74 divyatatvam / 75 sarasvatIvilAsaH zrIpratAparudradevaH 76 manvarthacandrikA rAghavAnaMda: mUlagranthaH A. D. 1300-1350 India Office, London. likhitaH , 1330-1385 Bombay Sanskrit Series. mudritaH , 1425-1450 Bikaner Sanskrit Mss. Library. likhitaH 1360-1390 J. R. Gharpure, Bombay. mudritaH yAjJavalkyaTIkA 1375-1460 India Office, London. likhitaH malagranthaH . 1450-1480 Baroda Oriental Mss. Library. Vyenkateshwar Press, Bombay. 1450-1500 by P. V. Kane 1100-1350 by India Office Mss. Library. likhitaH P. K. Gode 1450-1500 |Gaekwad's Oriental Series. mudritaH 1490-1512 Saraswatibhuvan, Benares likhitaH " , 1490-1570 Jiwananda Vidyasagar, Calcutta, fa; ,,, 1497-1539 Govt. o. Library Series, Mysore manuTIkA Later than 1400 A. D. V. N. Mandlik, Bombay. I A. D. 1469-1505 D ' by Ramkrishna Jha. mUlagranthaH ) In the 15th Century by "Maithil Nibandha Mala, Patna. P. V. Kane. Trivendrum Sanskrit Serie s. " . In the 16th Century A. D. A. D. 1530-1589 B . O. R. Institute, Poona. viSNuTIkA | " , 1595-1630 Baroda Oriental Mss. Library. nAradaTIkA: Trivendrum Sanskrit Series. mudritaH yAjJavalkyaTIkA ___1540 The Chowkhamba Sanskrit Series, Benares. mUlagranthaH " 70/vivAdacandraH misarumitraH 78 mayamatam mayamuniH 71/zilparatnam / zrIkumAraH 80vyavahArasaukhyam ToDarAnaMdaH 11 vaijayantI naMdapaNDitaH 82 nAradIyamanusaMhitAmASyam . bhavasvAmI 83 vIramitrodayaH mitramizraH likhitaH 84vyavahAraprakAza:
Page #43
--------------------------------------------------------------------------
________________ 85vyavahArobotaH dinakaramaTTaH I Satara. . 86 vyavahAramayUkhaH nIlakaMThaH 87 vivAdatANDavam 88 rAjadharmakaustubhaH 89 vyavahAranirNayaH , M. 1575-1640 Prajnapathashala, Wai Dist. fefa: , , 1540 by ,, ,, 1610-1660 by Chinnaswami. J. R. Gharpure, Bombay. mudritaH P.V. Kane. , 1610-1640 i Laksami Vilas Press, Baroda. 1650-1675 Gaekwad's Oriental Series, Baroda. , 1700-1750 Bhandarkar Oriental Research In- fefea: stitute, Poona. , , 1730-1800 J . R. Gharpure, Bombay. mudritaH Vyenkateshwar Press, Bombay. kamalAkaraH anaMtadeva: mayArAmaH " " 1773 20 bAlammaTTI 91 vivAdArNavasetuH (vivAdArNavabhaMjanaH) 92vyavahAraprakAzaH 93 vyavahArArthasamuccayaH 94 vivAdacandrikA bAlabhaTTa pAyaguDe yAjJa.mitAkSarATIkA vArezvaraH malagrantha: bANezvaraH by Kane | zarabhojI " " 1798-1833 Saraswati Mahal Library, Tanjore. Tesfaa: " " anaMtarAmaH .95 vivAdagyavahAraH gopAlasiddhAMtavAgIzaH In the end of 18th Century Prajnapathashala Wai, (Satara). A. D. After 15 th Century Bhandarkar Oriental Research In stitute, Poona. V. N. Mandlik, Bombay. mudritaH manuTIkA 96 nandinI 97 manubhAvArthacandrikA 98 baudhAyanavivaraNam nandanAcAryaH rAmacaMdraH goviMdasvAmI 99 nIlakaNThI TIkA nIlakaMThaH baudhAyanadharmasUtraTI. The Chowkhamba Sanskrit Series. | (In the 17th Century A.D.. mahAbhArataTIkA B by Nirnayasagar Press, Bombay. |( Dr. V. S. Sukhathankar.. kauTilIyArthazAstraTI.. A. D. 1925 Trivendrum Sanskrit Series. TIkAgranthaH " , 1330-1385 F. Max Muller (second edition.) " " " " Anandashram, Poona. " , 1010-1050 |Nirnayasagar Press, Bombay. 100 zrImUlA gaNapatizAstrI 101 RgvedasaMhitAsAyaNabhASyam sAyaNAcAryaH 102 taittirIyasaMhitAsAyaNabhASyam 103 zuklayajurvedamAdhyaMdinasaMhitA-uvaTAcAryaH uvaTabhASyam 104 zuklayajurvedamAdhyaMdinasaMhitA- mahIdharAcAryaH * mahIdharabhAgyam
Page #44
--------------------------------------------------------------------------
________________ kramAMkaH granthaH pranthakartA / granthavarNanam . granthakAlaH granthaprakAzanAdisthAnam 105 zuklayajurvedakANvasaMhitAsAyaNa- sAyaNAcAryaH A. D. 1330-1385 bhASyam |The Chowkhamba Sanskrit Series, mudritaH Benares. |Shankar Pandurang Pandit,Bombay. Anandashram, Poona. .. 106 atharvavedasaMhitAsAyaNabhASyam 107 aitareyabrAhmaNasAyaNabhASyam 108 taittirIyabrAhmaNasAyaNabhASyam 109 tANDyabrAhmaNasAyaNabhASyam 110 sAmavidhAnabrAhmaNasAyaNa bhASyam 111 aitareyAraNyakasAyaNabhASyam Asiatic Society of Bengal, Calcutta. Shri Mahendranath Sarkar,Calcutta. 112 bRhadAraNyakopaniSad-zAMkara- zaMkarAcAryaH bhASyam 113 durgAcAryabhASyam durgAcArya: Anandashram, Poona. (A. D. 688 by >> Late B. G. Tilak A. D. 788 by ___Nirnayasagar Press, Bombay. Late Prof. K. B. Pathak. A. D. 1000
Page #45
--------------------------------------------------------------------------
________________ __granthanAmasaMkSepAH 52 apa. aparArkaH 43 apu. agnipurANam 46 abhA. asahAyabhASyam 9 asaM. atharvavedasaMhitA 106 asA. atharvavedasaMhitAsAyaNabhASyam 29 Adha. ApastambadharmasUtram 24 ApazrI. ApastambazrautasUtram / 22 AzrI. AzvalAyanazrautasUtram 56 u. ujvalA 1 RsaM. RgvedasaMhitA 101 RsA. RgvedasaMhitAsAyaNabhASyam 8 aiA. aitareyAraNyakam 111 aiAsA. aitareyAraNyakasAyaNabhASyam 10 aibrA. aitareyabrAhmaNam 107 ainAsA. aitareyabrAhmaNasAyaNabhASyam 4 kasaM. kapiSThalasaMhitA - 3 kAsaM. kAThakasaMhitA . 35 ko. kauTilIyamarthazAstram 17 gobrA. gopathabrAhmaNam 49 gorA. goviMdarAjIyA 28 gaudha, gautamadharmasUtram 55 gaumi. gautamamitAkSarA 77 candra. vivAdacandraH 20 chAu, chAndogyopaniSad 13 jaibrA. jaiminIyabrAhmaNam 14 tAbrA. tANDyabrAhmaNam 109 tAsA. tANDyabrAhmaNasAyaNabhASyam 12 tainA. taittirIyabrAhmaNam 108 tainAsA. taittirIyabrAhmaNasAyaNabhASyam 2 taisaM. taittirIyasaMhitA | 102 taisA. taittirIyasaMhitAsAyaNabhASyam 71 davi. daNDavivekaH 74 dita. divyatatvam 66 dIka. dIpakalikA 113 dubhA. durgAcAryabhASyam : 96 nanda. nandinI .. 82 nAbhA. nAradIyamanusaMhitAbhASyam 39 *nAsaM. nAradIyamanusaMhitA 40 nAsmR nAradasmRtiH 21 ni. niruktam 99 nITI. nIlakaMThI (TIkA) 72 nRpra. nRsiMhaprasAdaH 63 pamA. parAzaramAdhavaH 27 pAgR. pAraskaragRhyasUtram 92 prakA. vyavahAraprakAzaH 90 bAla. bAlambhaTTI 19 bRu. bRhadAraNyakopaniSad 42 bRyasmR. bRhadyamasmRtiH 112 bRzAMbhA. bRhadAraNyakopaniSacchAMkarabhASyam 30 baudha. baudhAyanadharmasUtram 98 bauvi. baudhAyanavivaraNam 34 bhA. mahAbhAratam 97 bhAca. manubhAvAyacAndrakA 76 maca. manvarthacandrikA 54 mabhA. maskaribhASyam 59 mamu. manvarthamuktAvaliH 78 maya. mayamatam 57 mavi. * manvarthavivRtiH 36 masmR. manusmRtiH 25 mAzrI. mAnavazrautasUtram ___ * nAradasmRti and nAradIyamanusaMhitA have two parts, one vyavahAramAtRkA and the other vivAdapadAni. vyavahAramAtRkA of nAradasmRti contains three adhyAyas, while that of nAradIyamanusaMhitA has only ono. The second part begins saying kaNAdAnaM prathamaM vivAdapadam. While giving references to the passages from these two smRtis, we have counted RNAdAnaM prathamaM vivAdapadaM as the fourth adhyAya in the case of nAradasmRti and as the second in nAradIyamanusaMhitA,
Page #46
--------------------------------------------------------------------------
________________ xxxiv vyavahArakANDam 45 mAso. mAnasollAsaH 51 vyamA. vyavahAramAtRkA 50 mitA. mitAkSarA 80 vyasau. vyavahArasaukhyam 48 medhA. medhAtithibhASyam 13 zanA. zatapathabrAhmaNam 5 maisaM. maitrAyaNIyasaMhitA 26 zAgR. zAGkhyAyanagRhyasUtram 38 yAsmR. yAjJavalkyasmRtiH 11 zAbrA. zAGkhyAyanabrAhmaNam 64 ratna. madanaratnam 23 zAzrI. zAGkhyAyanazrautasUtram 88 rAkau. rAjadharmakaustubhaH. 79 zilpa. zilparatnam 61 rAra. rAjanItiratnAkaraH 103 zuu. zuklayajurvedamAdhyaMdinasaMhitA-uvaTa32 vasmR. vasiSThasmRtiH / bhASyam 37 vArA. vAlmIkirAmAyaNam ___7 zukA. zuklayajurvedakANvasaMhitA 94 vica. vivAdacandrikA / 44 zunI. zukranItisAraH 68 vici. vivAdacintAmaNiH 104 zuma. zuklayajurvedamAdhyaMdinasaMhitAmahIdhara87 vitA. vivAdatANDavam __ bhASyam 60 vira. vivAdaratnAkaraH / 1 zuklayajurvedamAdhyaMdinasaMhitA 95 vivya. vivAdavyavahAraH 6 zusaM. 47 vizva. vizvarUpaH 105 zusA. zuklayajurvedakANvasaMhitAsAyaNabhASyam / 33 vismR. viSNusmRtiH 100 zrImU. zrImUlA 83 vImi. vIramitrodayaH 93 samu. vyavahArArthasamuccayaH 41 vRddhahA. vRddhahArItasmRtiH 75 savi. sarasvatIvilAsaH 81 vai. vaijayantI 15 sAbrA. sAmavidhAnabrAhmaNam 85 vyau. vyavahArodyotaH 8 sAsaM. sAmavedasaMhitA 53 vyaka. vyavahArakalpataruH 110 sAsA. sAmavidhAnabrAhmaNasAyaNabhASyam 67 vyaci. vyavahAracintAmaNiH / 65 subo. subodhinI 73 vyata. vyavahAratatvam 91 setu. vivAdArNavasetuH .. .. 69 vyani. vyavahAranirNayaH 58 smRca. smRticandrikA 89 vyani. vyavahAranirNayaH (mayArAmaH) 70 smRci. smRticintAmaNiH / 84 vyapra. vyavahAraprakAzaH 62 smRsA. smRtisAraH 86 vyama. vyavahAramayUkhaH 31 hidha. hiraNyakezIyadharmasUtram
Page #47
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahAramAtRkAyA viSayAnukramaNikA vyavahArasvarUpam gaNAH vAtAzca; vAdiprativAdinau; prAvivAkaH; sabhA vyavahArasabhA; prAvivAkaH; vyavahArasabhA; vAdiprativA. [pR. 1-19] dinau; vyavahArasabhA; vyavahArasabhAyA utpattiH, vyavahAravedAH-vyavahAradharmotpattiH, gautamaH--vyavahAro sabhA;prAvivAkaH; vyavahArasabhA. gautamaH-sabhAGgAni tpattiH. viSNuH--vyavahArotpatti:. mahAbhAratam-- prADvivAkaH; kIdRzaH prAvivAko nyAye'dhikRtaH. vyavahAralakSaNaprayoz2anasvarUpANi; daNDaprazaMsA; vyavahAro ApastambaH- bahavo nyAyanirNetAraH. vasiSThaHtpattiH. nAradaH--vyavahArotpattistatprayojanaM ca. bRha rAjamantrI prADvivAko bhavati, tasya apakSapAtAdividhiH spatiH-vyavahArotpattiH. kAtyAyanaH-vyavahAra niyuktAniyuktasabhyardharmanirNayaH zAstrAnusAreNa vaktavyaH, lakSaNam ; vyavahArapadaniruktiH, vyavahArotpattiH [vRkSa viSNuH- rAjA brAhmaNo vA prADvivAko bhavati rUpakam]. hArItaH-vyavahAralakSaNam ; vyavahArasvarUpam kIdRzAH sabhyA niyojyAH; utkocajIvisabhyadaNDA. [vRkSarUpakam ]. zukranItiH-vyavahAralakSaNam, saMgraha zaMkhaH-sabhAyA digAdiniyamaH. zaMkhalikhitaukAraH-dhyavahAralakSaNam. nibandhakArANAM vyavahAra gaNAdInAM nyAyanirNetAraH. mahAbhAratam-bahavo lakSaNam. nyAyanirNetAro niyojyA naika eva; satsabhA. vyavahArasaMbandhivividhavibhAgasaMkalanam lakSaNam. kauTilIyamarthazAstram- uccAvaceSu janakauTilIyamarthazAstram--vyavahArapadAni. manuH-- padasthAneSu nyAyanirNatArastrayastrayo'mAtyAH; prAvivAkavyabahArapadAni. yAjJavalkyaH - vyavahArapAdAH, sabhyalekhakapramAdeSu daNDavidhiH. manuH-prAzivAka: nAradaH-sottarAnuttaravyavahArI; vyavahArasaMbandhivividha sarvavarNIyo rAjA bhavati, tatsahakAriNo mantriNaH brAjhavibhAgAH; nirNayapAdAH; sAmAdhupAyAH; varNAzramahitakArI nAzca bhavanti; rAjJA savinayena sabhApravezaH kartavyaH; vyavahAraH; vyavahArasaMbandhijanAH; vyavahAraphalAni, aSTA- | kAryadarzanakAle AsanapANivyApArAdiniyamaH rAjJA GgAni vyavahArasya; vyavahArapadAni; aSTAdazapadAvAntara- | svasthAne brAhmaNaH prADvivAko niyojyaH; nyAyabhedAH; vyavahArayonitrayam / abhiyogo dvidhA; vyavahAra-darzane sahakAriNastrayaH sabhyA:; vihitasabhAstutiH; zudro pakSadvayam. bRhaspatiH-vyavahArapAdAH; vyavahArapadAni. nyAyanirNaye nAdhikArI kintu kSatriyAdayo dvijA eva; kAtyAyana:-vyavahArapadAvAntarabhedAH; vyavahArapAdAH. prADvivAkasabhyairdharmya eva nirNayaH kAryaH; sabhAyAM tUSNIpitAmahaH-sottarAnuttaravyavahArau. uzanA-vyava bhAve viparItoktau vA doSaH, adharmyanirNaye doSaH, dharmahArapadAni. smRtyantaram-vyavahArapAdAH, agni mahimA; adharmyanirNaye doSabhAginaH; dharmyanirNaye zubhapurANam-vyavahArapadAni. zukranItiH-vyavahAra phalam ; AzramidvijAnAM kAryANi tacchiSTainirNayAni, pAdAH; abhiyogo dvidhA. mAnasollAsaH-vyavahAra tatsaMmatau rAjJA.vAlmIkirAmAyaNam-satsabhAlakSaNam. padAni; abhiyogo dvidhA. yAjJavalkyaH --rAjA prAvivAkaH,brAhmaNAH sahakAriNaH; sabhA dharmazAstrAnusArI vyavahAranirNayaH kartavyaH; rAjJA kIdRzAH [pR. 20-66] kati ca sabhyA niyojyAH; rAjJA svasthAne brAhmaNaH vedAH- vyavahArasabhA; rAjA prAvivAkaH; sabhA; | prADvivAko niyojyaH; zAstraviruddhanirNetUsabhyadaNDaH;
Page #48
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam kulazreNipUganRpAdhikRtAnAM vyavahAranirNaye'dhikAratAra- | pravRtto rAjA sabhyarbodhanIyaH nopekSyaH; nirNayAt prAka rahaH tamyam . nAradaH-kulazreNigaNAdhikRtanRpANAM vyavahAra-vAdisaMbhASaNaM vaya'm ; rAjJA'nadhikRtAnAM vyavahAranirNaye nirNaye'dhikAratAratamyam prADvivAkalakSaNaM, prAvivAka-nAdhikAraH; dharmyanirNayaphalam ; pASaNDazilpisaMghavaja puJjapadaniruktizca; rAjJA kIdRzAH sabhyA niyojyAH; vyavahAra- zreNijAtipadArthAH; grAmazreNigaNAdInAM kAryanirNetArasteSAnirNaye kati sabhyA niyojyAH; niyuktenA meva ziSTAH; kulazreNigaNAdhikRtanRpANAmuttarottaraM niyuktenApi vA sabhyena zAstroktameva vaktavyam ; ayu- prAmANyamadhikam . pitAmahaH-aSTAGgakaraNam / tatra -ktoktau dveSadoSabhAk bhavati sabhyaH; sabhyaiH sahava / kAryadarzanam : kulAdikRtanirNayaH nRpasthAne parivartanavyavahAro nirNeyo rAjJA; vyavahArazuddhau sabhyazuddhiH; marhati; bahubhireva nirNeyam . prajApatiH-abhiSiktaH adharyanirNaye doSabhAginaH; dharmyanirNaye phalam; a- | kSatriyo rAjA brAhmaNo vA prADvivAkaH; sAmantakSatriyAH yathArthavAdisabhyanindA; apakSapAtI eva nirNayaH kAryaH; | prADvivAkA bhavanti, akSatriyarAjJAM brAhmaNA eva; svavarga rAgAjJAnalobhairduTe vyavahArAnirNaye sabhyadaNDaH; prAvivAkena | vargIyAstrayo nirNetAraH. hArItaH-prADvivAkena zalyamuvivAdazalyamuddharaNIyam ; satsabhAlakSaNam . bRhaspatiH- ddharaNIyam ; mithyAdarzananindA; adharmyanirNayadoSabhAginaH; sabhAsaMnivezaH; rAjJaH sabhApravezavidhiH; rAjasabhyA- | dharmyanirNayazubhaphalam . vyAsaH-purohitaH prADvivAko dInAM sabhAnAnAM sthAnanirdezaH; pratiSThitApratiSThitamudrita- | bhavatiH prAivivAkalakSaNaM prADvivAkapadaniruktizca; -zAsitAzcatasraH sabhAH; sabhAyA dazAGgAni; dazAGgAnAM / brAhmaNa eva prAvivAkaH na tvanye varNAH; zUdrasya zrotakAryANi; rAjJaH brAhmaNasya ca prAvivAkasya vyavahAra- smArtadharmoktiniSadhaH; prazastasabhyaH; gaNakalekhakasAdhyanirNaye kAryANi; rAjaprAvivAkapadayoniruktiH, traivarNi pAlAH; gurusvAmikuTumbipitAjyeSThabandhupitAmahakulagrAmakAnAmeva prAvivAkalve'dhikAraH; brAhmaNabruvapadArthaH; | zreNigaNarAjAdhikRtAnAM svasvaviSaye nirNayAdhikAraH sabhyasaMkhyA; yajJasadRzI sabhA; kIdRzAH sabhyA rAjJA smRtyantaram-rAjJA prAGkSivAko niyojyaH; brAhmaNaniyojyAH; niyuktenAniyuktenApi vA sabhyena dharmya eva sabhAyAM hastavyApArarItiH. anirdiSTakartRkavacanamnirNayo vaktavyaH; dharmyanirNayaprazaMsA, adharmyanirNayadoSaH; zUdro nirNaye nAdhikArI; tattadvarge tadvargIyaziSTAH pramANam ; / anyAyavAdivizvAsaghAtakotkocajIvisabhyadaNDaH vyavahAra sabhyena adharmyadarzanaM na kartavyam . agnipurANamnirNaye'madhikAriNaH; araNyacarasainikavANijAM nyAya rAjA prAvivAkaH; tatsahakAriNaH brAhmaNAH; rAjJA svasthAnam ; kulazreNigaNaniyuktAdhyakSarAjJAmuttarottaraM prAmANye sthAne brAhmaNo vA niyojyaH. zukranIti:-sarvavarNIyo balavatvam ; tapasvimAyAyogavidAM kAryanirNAyakAH; gaNakalekhako sabhAyAM niyojyauH AhvAnArtha rAjA prAvivAkaH, sabhyAH tadvarNajAH prazastAH, tadvapuruSo niyojyaH. bhRguH-paJcadaza vyavahArasabhAH, jo vA prADvivAkaH; sarvajAtIyAH sabhyA bhavitumarhanti; kAtyAyanaH-vyavahArasabhAlakSaNam ; rAjA prAD- apakSapAtena nirNayaH kAryaH. SaTtriMzanmatam-pASaNDavivAkaH, tatsahakAriNo mantriNo brAhmaNAzcaH kIdRzAH negamAdisaMjJA. mAnasollAsaH-rAjA prAivivAkaH sabhyA rAjJA niyojyAH; vaNijAM vyavahArasabhAyAM tatsahakAriNo brAhmaNAH; apakSapAtena nirNeyam; rAjJA niyojanam ; gaNakalekhakarAjapUruSaniyojanam : rAjJA kIdRzAH sabhyAH niyojyAH; sabhyasaMkhyA; niyuktenAnisvasthAne brAhmaNaH prAivivAko niyojyaH; brAhmaNAbhAve yuktenApi vA dharmyameva vaktavyam / vaizyAH sabhyatvena kSatriyavaizyau niyojyau, na zUdraH; prAivivAkapadaniruktiH niyojyAH; rAjJA svasthAne brAhmaNo niyojyaH, vadabhAve kIdRzAH sabhyA rAjJA niyojyAH; asamyanirNaye sabhyaH kSatriyaH, tadabhAve vaizyaH, na tu kadApi zUdraH; prADvivAka''daNDaHsabhyairdharmArthasahitaM vaco vaktavyam ; anyAya- padaniruktiH zAstravirodhinirNaye sabhyadaNDaH... .
Page #49
--------------------------------------------------------------------------
________________ viSayAnukramaNikA darzanavidhiH rAjazAsanAnAM prAmANyam, tatsvarUpam , tatprAmANya tAratamyaM ca; zAstramaryAdAbhaGginAM vargANAM daNDaH; [. 67...106] naigamAdInAM pramANabhUtalekhyavidhiH. kAtyAyanaH-- vedAH-darzanavidhiH, gautamaH-vyavahArapramANaM darzanavidhiH kAryadarzanakAlazca; kAlaniyamaM vihAya vedAdirUpa AmnAyaH AmnAyAvirodhidezAdidharmA vyavahAra- draSTavyAni kAryANi; zAstrAnusAreNaiva nirNayaH kAryaH; pramANam ; karSakavaNigAdiSu tadvargIyAH ziSTAH pramANam ; dharmaviruddha nivartanIyam ; dharmavyavahAracaritrarAjazAsanatacchiSTAnusAreNa rAjJA tayavahAro nirNeyaH, nirNayasaha janyanirNayasvarUpam , tattAratamyaM ca; dharmazAstrameva mukhya kAriNo vedajJA grAhyAH. mahAbhAratam-zAstrAnusAriNI pramANam , tadabhAve dezadRSTadharmaH pramANam ; gaNAdibhiH samadarzinI buddhirvyavahAre pramANam ; sAkSibalamanumAnaM svasAmayikadharmAnusAreNa svanirNayaH kAryaH, anyarvirodhe cArthanirNaye pramANam ; rAjJA svayaM vyavahAro draSTavyaH. zAstramanusRtya nirNeyam ; naigamAdInAM AgamarUpalekhyakauTilIyamarthazAstram -dharmavyavahAracaritrarAjazAsanAni vidhiH; zratismRtyuktaM pravartanIyaM viparItaM nivartanIyam / vyavahArapramANAni, teSAM prAmANyatAratamyavyavasthA ca. tIritaH anazipati nirNayo dividha:. napa manuH-sabhApravezaH; dezadRSTAH zAstradRSTAzca hetavo 'dharmyanirNayaH sabhyairnivartanIyaH; brAhmaNaiH sahaiva nirNayaH vyvhaarprmaannm| kAryadarzanavidhiH; vivAdyakAryanirNaye kAryaH. pitAmahaH-caritaM nAma; caritreNa nirNeyo tarka upApaH; vastvAtmasAkSidezakAlarUpANi darzanasamaye vyavahAraH; sAmayikadharmeNa nirNeyo vyavahAraH; rAjazAsanena 'vadhAryANi; dharmazAstraM dezAdidharmAzca vyavahArapramANam ; nirNeyo vyavahAraH; varNAzramabAhyA aSTAdaza prakRtayaH3B dvijAtiziSTAcAraH pramANam ; kruddhavAdiprativAdikRtAdhi yuktyA vyavahAro vivektavyaH. hArItaH-zAstrajAtikSepo rAjJA kSantavyaH; adhanirNaye'zubhaphalam ; dharmya dharmAdyAloca nirNayaH, yanirNayasvarUpam ; dharma nirNaye zubhaphalam , ' vAlmIkirAmAyaNam-rAjJA vyavahAra paritrarAjazAsanAni pramANAni, teSAM tAratamyam . kAryadarzanaM nopekSaNIyam. yAjJavalkyaH -rAjJo vyavahAra vyAsaH ----aSTapramANajanyo'STAvadhI nirNayaH. saMvartaHdarzanavidhiH; dharmazAstrAvalambanam ; krodhalobhavarjanam / darzanavidhiH; darzane niSiddhaH kAlaH, yamaH-darzanaarthanizcaye tarko lekhyaM ca upAyaH; chalavyavahArabhUtAnu- vidhiH, yamavratam-samabhAvaH; zAstrabhUtahitavirodhi sArevyavahAravivekaH, nAradaH-dharmyanirNayaphalam ; rAjJo nivartanIyam. anirdiSTakartRkavacanam-dezadharmaprAmAyamavratam-samabhAvaH; apramAdena vyavahAro draSTavyaH; darza- | Nyam. zukranItiH-darzanavidhiH. nasya catvArobhAgAH dharmazAstrArthazAstre aviruddha pramANam; darzanopakramaH zAstraviruddhaM bhUtAhitaM ca nivartanIyam; anyarAjakRtamanyAyyaM nivartanIyam ; arthazAstradharmazAstradvaidhe vyavasthA; [pR. 107-136] dharmazAstralokavyavahAradvaidhe vyavasthA; dharmavyavahAracaritra- gautamaH-AdhavicAraH. viSNuH--Asedha.. rAjazAsanAni vyavahArapramANAni, teSAM tAratamyaM ca | vicAraH. kauTilIyamarthazAstram - anAveditakAryakAryadarzane pratyakSaM sahakAri; - kAryadarzane tarka upAyaH; vizeSA grAhyAH. manuH-rAjJA vyavahAraH svayaM notpAdyaH; bhUtAnusArI chalAnusArI ca vyavahAraH; chalaM nirasya | anyotpAdito na nigaraNIyaH; anekakAryayogapadye kAryabhUtamanusaraNIyam ; sAkSileNyavivekaH; kAryadarzanaphalam. | darzanakramaH. yAjJavalkyaH - vyavahAropakramaH; vAde bRhaspatiH-purANadharmazAstrANyAlocyAni; darzanavidhiH; prAtibhAvyAnadhikAriNaH; vAdapratibhUvidhiH. nAradaH samatvabudhyA darzanaM kAryam , dharmazAstrArthazAstradvaidhe vyavasthA; -rAjJA vyavahAraH svayaM notpAdyaH; rAjJA na svayamutpAdyo vyavahAranirNaye yuktiH pramANam ; dharmavyavahAracaritra- | vyavahAra ityasyApavAdaH; vAdinormadhye bhASAvAdI
Page #50
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. vyavahArakANDam kaH; anAdeyavAdaH; anAdeyavAdApavAdaH; niyukta- | mAnasollAsa:-vyavahAropakramoddhRtasmRtisArasaMgrahaH. pratinidhijayaparAjayau niyojakasyaiva; aniyukta pratijJA parArthavAdI daNDyaH; vAde vibhaktA eva pratibhUtvamarhanti; [pR. 137-158] AsedhavidhiH; caturvidha AsedhaH; AseddhavyAni dravyANi; kauTilIyamarthazAstram- pratijJAlekhavidhiH. AsedhamokSaH, mithyAsedhadoSaH, AsedhAtikrame doSApa manuH-bhASAdoSaH. yAjJavalkyaH -pratijJAlekhavidhiH, vAdaH; AsedhAtikramadoSaH, AsaddhRdaNDaH; AhvAnA nAradaH-pratijJAprazaMsA, pratijJAlekhavidhiH; vAdyuktaM sedhAnaharhAH, AhvAnaniSedhapratiprasavaH; kAryottaramAsedha phalakAdiSu prathama lekhanIyam ; phalakalikhitaM vAdyanujJAtaM niSedhaH. bRhaspatiH-paranivedita eva vAdo grAhyaH; cAdhikaM punaH likhet; bhASAlekhanAvadhiH; bhASAzodhanArAjJA svayaM grAhyavAdasthAnAni; AtmakRtaprAvivAka vadhiH; pratijJAdoSAH. bRhaspatiH- pratijJAlekhavidhiH; niveditavAdo na draSTavyaH kiMtu paraniveditavAdo draSTavya satpratijJAsvarUpam, pratijJAyAH phala kAdau prathamalekhaH, eva; anekakAryayogapadye vAdakramaH, anAdeyavAdaH; taduttaraM patralekhaH; pratijJAlekhazodhanAvadhiH apragalbhavAdine AhvAnavidhiH; AhvAnAtikramadoSaH, AhvAnAsedhAnarhAH kAlo deyaH; apragalbhavAdinaH pratijJA sabhyaiH zodhyA; asamarthAnAM vAdapratinidhiAhyaH. kAtyAyanaH-rAjJA vAde kAlo deyaH:pakSapratipakSanirNayaprakArAH; pratijJAdoSAH; svayaM notpAdyo vyavahAraH; stobhakasUcakayorbhedaH; gRhIta anAdeyapakSAH; AdeyapakSaH. bhRguH - anAdeyapakSaH. grahaNo nyAyo na pravartate; vAde sthitAnAmuktikramaH; kAtyAyanaH-pratijJAlekhavidhiH; sthAvaravAde pratijJAlekhaanekakAryayogapadye vAdakramaH; avinItavAdidaNDaH; vizeSavidhiH; nyUnAdhikohApohapUrvakaM prathamaM bhUmyAdau kAryArthI praSTavyaH; AhvAnavidhiH; aahvaanaanhiiN| AhvA-likhetaH prathama phalakAdau anantaraM patre likhet; lekhakanAnahIMpavAdaH; AhvAnAvamAne daNDaH; AsedhavidhiH; pramAde daNDaH; vAdyuktaM sarve lekhyam; satpratijJAAsedhotkrame anAsedhyAsedhe ca daNDaH, anAsedhyA:; svarUpam ; vAdibhyA kAladAnavicAraH; anAdeyapakSaH AhvAyakavetanavidhiH; vAde pratibhUrNAhyaH; pratibhuvo'lAbhe pratijJAdoSAH. pitAmahaH-bhASAdoSaH; AvedanavidhiH. bandhavidhiH; prAtibhAvyAnarhAH; vAde pratinidhiH; prati prajApatiH-pratijJAlekhanavidhiH; pratijJAlekhapUrvamAvenidhijayaparAjayau niyojakasyaiva; aniyuktaparArthavAdI danavidhiH; anAdeyavAdaH. hArIta:-pratijJAlekhanavidhiH; daNDyaH; asabhyavAde pratinidhina grAhyaH, pitAmahaH pratijJAdoSaH. vyAsaH-pratijJAlekhavidhiH; phalakAdirAzA vyavahAraH svayaM notpAdyaH; rAjJA svayamutpAdyA vyava lekhottaraM patralekha:. anirdiSTakartRkavacanam-pratijJAhArA:. uzanA-avinItavAdidaNDaH. hArItaH-aneka pazcapadayorarthaH. zukranItiH-pratijJAlekhavidhiH; AvekAryayogapadye vAdakramaH; AhvAnAnauMH; AhvAnAnIM api danapratijJayorbhedaH; pratijJAlekhAdau UhApoho;pratijJAdoSAH. kadAcidAhayanIyAH. vyAsaH-anekakAryayogapadye vAda sNgrhkaar:-stprtijnyaasvruupm| pratijJAlekhAvadhiH. kramaH; AsedhavidhiH; AhvAnAsedhAnahIMH; uktApavAdaH; uttaram vAde pratinidhiyaH. saMvartaH-rAzA svayamutpAdyA vyavahArAH. marIciH-kanyA anAhvayanIyA. smRtya [pR. 159-189] ntarama-anekakAryayogapadye vAdakramaHkAlAtipAte vAdo gautamaH-uttare kAladAnam ; zIghrottarasthAnAni. na grAhyaH. trairAjyasUtram-AhvAnAtikrame daNDaH. | vasiSThaH-uttaradApanopAyAH. yAjJavalkyaH -uttarazukranItiH-arthI kArya nivedayet ; avinItavAdI lekhavidhiH; uttare kAladAnaM; sadyo vivAdaviSayA:. daNDayaH; AsedhavidhiH; vAde pratinidhiyaH; vAde prAti- nAradaH-uttaradAnakAlaH, uttarasvarUpaM ca; uttarabhAvyavidhiH; pratibhuvastvabhAve vAdanirNayaparyantaM vAdibandhaH, | dAne kAlAvadhivicAraH, pratizA tu sadya eva lekhyA;
Page #51
--------------------------------------------------------------------------
________________ viSayAnukramaNikA saMdhiH saduttarasvarUpam ; caturvidhamuttaram ; caturvidhaM mithyottaram ; liGgAni vividhAni vAdahAnikAraNAni; abruvatoDapratyavaskandanalakSaNam . bRhaspatiH-uttaralekhakAla:3; bhiyoktrAderdaNDayatvam, vAlmIkirAmAyaNam-duSTatvauttaradApanopAyAH; uttarAnukto daNDaH; uttarAnuktau / liGgAni. yAjJavalkyaH -abhiyogasya pratyabhiyogena adaNDyAH; uttaradAne kAlAvadhivicAraH; sadyovivAda- | na nirAkaraNam , asyApavAdazca; duSTatvaliGgAni viviviSayAH; saduttarasvarUpam ; caturvidhamuttaram / mithyo- dhAni vAdahAnikAraNAni. nAradaH-vividhAni vAdattaram ; saMpratipatyuttaram ; pratyavaskandanottaram ; prAG hAnikAraNAni; arthavivAdeSu vAdahAnikAraNApavAdaH; nyAyottaram : uttaracatuSTayalekhavidhiH; anAdeyottaram . vAdahAnikAraNAni. bRhaspatiH-vAdahAnikAraNAni: kAtyAyana:-uttaradAne kAlAvadhivicAraH; sadyo- vAdahAnikAraNApavAdaH. kAtyAyana:-abhiyogasya vivAdaviSayAH;sadyovivAdakAlAntaravivAdaviSayavyavasthA; pratyabhiyogena na nirAkaraNam, asyApavAdazca; apratiniyatakAlAtipAtakRdvAdidoSApavAdavicAraH; uttaradApano vacane abhiyuktasya daNDyatvam ; duSTatvaliGgAni; pAyAH; pratizottaralekhottaramapi ubhayavAdyuktavizeSo | vividhAni vAdahAnikAraNAni; vAdahAnidoSaduSTAnAM vicArakAle'vadhAryaH; bhASottaralekhottaravAdyuktivicAraH; | daNDaH; vividhAni vAdahAnikAraNAni; vAdahAnAvAra uttaralekhavidhiH; caturvidhamuttaram / pratipattyuttaram; vAdoddhAravivekaH. hArItaH-vAdahAnikAraNAni. mithyottaram ; mithyottaracAturvidhyam ; kAraNottaram ; | kAlikApurANam-duSTatvaliGgAni. prAGnyAyottaram / prAGnyAyatraividhyam: uttaradoSAH; uttarasaMkaravicAraH kriyAdvayavicArazca. pitAmahaH [pR. 209-210] viSayavizeSe uttaradAne kAlAvadhivicAraH.prajApatiH brahaspatiH-saMdhiH. kAtyAyana:-nRpAnumatyA viSayavizeSe uttaradAne kAlAvadhivicAraH; saduttarasvarU- saMdhikaraNe daNDaH. pam ; uttaracatuSTayasvarUpam. hArIta:-uttaradAnakAla: pratyAkalitavicAraH uttarAnahaviSayaH; uttaradAnavidhiH; uttaradAne kAlA [pR. 211] vadhivicAraH; uttaradApanopAyAH; saduttarasvarUpam ; kriyA prAGnyAyottaram ; anekavidhottarayogapadye grAhya muttaram. vyAsaH-uttaradAne kAlAtipAtadoSApavAdavicAraH; [pR. 212-236] gautamaH--nirNayasAdhanAni. ApastambaH--nirNayauttaracatuSTayasvarUpam ; anekavidhottarayogapadye grAhaya sAdhanAni. vasiSThaH-nirNayasAdhanAni. viSNaHmuttaram . vRddhazAtAtapaH-caturvidhamuttaram / SaDvidhamuttaram. vRddhavasiSThaH-caturvidhamuttaram. bRhadyamaH nirNayasAdhanAni; vAdinormadhye karatasya pramANopacaturvidhamuttaram. zukranItiH sadyovivAdaviSayAH; nyAsaH. manuH - mAnuSadaivapramANaviSayavyavasthA. pratipattyuttaram ; prAGnyAyatraividhyam : pratizottarAvicAraNe | yAjJavalkyaH - nirNayasAdhanAni, mAnuSadaivikabhedI sabhyadaNDaH. saMgrahakAraH-uttaralekhakAlaH. tayorvyavasthA ca; vAdinormadhye kadA katareNa pramANopa nyAsaH kartavyaH. nAradaH-pramANopanyAsasamayaH; nirNaya_ vAdahAniH sAdhanAni; pramANabalAbalavicAraH; mAnuSadaivikabhedau; [pR.190-208] daivamAnuSapramANayorviSayabhedena vyavasthA; vAdinormadhye . kauTilIyamarthazAstram-parAjayahetavaH; parAjita- katarasya pramANApanyAsaH; satpazco'pi pramANopanyAsena daNDaH; kAlAtipAte'pi prativacanApradAne abhiyuktasya | vinA na sidhyati; lekhyasAkSiNorabhAve pramANam ; pramA* daNDaH; vividhAni vAdahAnikAraNAni. manuH-duSTatva- NopanyAsAvadhiH, bRhaspatiH- vAdiprativAdinormadhye
Page #52
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam kadA kena pramANopanyAsaH kartavyaH; nirNayasAdhanAni, teSAM 'anRtoktau viSayabhedena doSatAratamyam / sAkSidvaidhe guNAdaivamAnuSabhedau, tayoravAntarabhedAzca; pramANAnAM viSaya. dyanusAreNa nirNayaH; anyathA nirNaye narakaH, adharmyabhedenAvatAraH; daivamAnuSapramANaviSayavyavasthA.kAtyAyanaH nirNayaprAyazcittam . vasiSThaH-kIdRzAH sAkSitvamarhanti; -vAdiprativAdinormadhye kadA kena pramANopanyAsaH jAtibhede sAkSibhedaH; samudAyasAkSitvam ; prAtisvikakartavyaH; nirNayasAdhanAni; pramANAnAM prAbalyadaurbalyam ; sAkSitvam ; sAkSivacanavidhiH; anRtavadanadoSaH; daivamAnuSapramANabhedau;pramANopanyAsAvadhiH; pramANaprAbalya- asAkSiNA na vaktavyam ; anRtoktiphalam ; anRtoktidaurbalye daivamAnuSatAratamyam ; pramANAnAM viSayavyavasthA. doSatAratamyam ; anRtoktyapavAdaH. viSNuH kIdRzAH pitAmahaH-pramANAnAM viSayavyavasthA; daivamAnuSa- sAkSitvamarhanti; sAkSiniruktiH; kIdRzA asAkSiNaH; tAratamyam. prajApatiH-pramANAnAM viSayavyavasthA. paramparayA sAkSitvam ; satyoktiphalam ; satyApavAdaH, hArItaH--vAdiprativAdinormadhye kena pramANopanyAsaH tatrAnRtoktiprAyazcittam ; kUTasAkSiAlaGgam ; kUTasAkSikartavyaH. vyAsaH-vAdiprativAdinormadhye kena kadA | daNDaH; varNabhedena sAkSivacanavidhiH; sAkSyuktireva jayapramANopanyAsa: kartavyaH; nirNayasAdhanAni; pramANAnAM | parAjayakAraNam ; sAkSidvaidhe bahutvaguNAdyanusAreNa nirNayaH; devamAnuSabhedau, tayorviSayavyavasthA. smRtyantaram- kUTasAkSye kAryanivartanam ; daNDaparimANam ; pitAputravirodhe pramANopanyAsaH kena kartavyaH. anirdiSTakartRkavacanam- na sAkSitvam. zaGkha:- asAkSiNaH; samudAyasAkSitvaM daivamAnuSapramANaviSayavyavasthA. zukranItiH-nirNaya- - pRthagvA. zaGkhalikhitau-kIdRzAH sAkSitvamarhanti; sAdhanAni, daivamAnuSabhedau, tayorviSayavyavasthA. mAna- eko na sAthI; sAkSizapathavidhiH; duSTasAkSiliGgAni; sollAsaH-nirNayasAdhanAni, daivamAnuSabhedau, tayo- | asAkSiNaH. kauTilIyamarthazAstramakIdRzAH kati / viSayavyavasthA ca. ca sAkSiNaH kartavyAH; asAkSiNaH; hiMsAdiSu uktAsAkSI sAkSitvApavAdaH; varNabhedena sAkSivacanavidhiH; sAkSiNA manuktau daNDaH; sAkSidvaidhe bahutvaguNAdhikyAdyanusAreNa [pR. 237-347] nirNayaH; anirNaye rAjagAmi dhanam ; visaMvAdisAkSivedAH-satyaprazaMsA, draSTusAkSI zrotRsAkSI ca. daNDaH; sAkSiNo dharmAdhikaraNe AnayanIyAH. manuHgautamaH-sAkSiNaH pramANam ; kiyantaH kIdRzAzca | kIdRzAH sAkSitvamarhanti; jAtivarNabhedena sAkSibhedaH; sAkSiNaH kartavyAH; sarvavarNIyAH sAkSiNaH pramANam ; | sAkSiniruktiH; satyoktiprazaMsA; lekhAnibaddho'pi sAkSI abrAhmaNavacanAnna brAhmaNaH sAkSI; sAkSibhiH kadA | bhavati; sAkSisaMkhyA; asAkSiNaH; uktAsAkSitvaprativaktavyam ; sAkSibhiranuktau doSaH; satyAsatyoktiphalam ; prasavaH, strINAM tu sarvadaivAsAkSitvam , duSTAnAM ca; anirdiSTairapi vaktavyam ; hiMsAdidoSe nirguNA api | strIbAlAdInAmasAkSitvasya pratiprasavaH; sAkSipraznavidhiH; sAkSiNaH; adharmavacane sAkSyAdayaH sarve doSiNaH; viSaya- antoktinindA satyoktiprazaMsA ca; anRtavAdisAkSiNaH bhedena sAkSyanRtadoSatAratamyam ; mithyAvacane sAkSidaNDaH; | viSayabhedena pAtakatAratamyam ; vikarmasthadvijA api sAkSiNo'nRtavacanadoSApavAdaH; anRtavacanadoSApavAda- zUdravatpraSTavyAH; kIdRk sAkSivaco grAhyam ; anApadi pratiprasavaH. ApastambaH-sAkSI kadA kutra kathaM ca sAkSyamabruvato daNDaH; kUTasAkSiliGgam , taddaNDazca; vadet anRtavadanadaNDavidhiH; satyAnRtoktiphalam. sAkSidvaidhe bahutvaguNAdhikyAdi nirNAyakam ; sAkSiNAM baudhAyanaH-sAkSiNA kiM kimarthaM ca vaktavyam kIdRzAH satyavacanApavAdaviSayaH; uktAnRtavacanaprAyazcittam ; sAkSiNaH kIdRzAzcAsAkSiNaH; sAkSyAdibhirdharma eva kauTasAkSyayuktavyavahAranivartamam ; koTasAkSyanimittAni; vaktavyaH; sAkSipraznavidhiH; sAkSiNo'nRtavacane doSaH, kauTasAkSye nimittavizeSakRtadaNDavizeSAH. yAjJa
Page #53
--------------------------------------------------------------------------
________________ viSayAnukramaNikA valkyaH --kIdRzAH kiyantazca. sAkSiNo bhavanti; asA- | praznavidhiH; satyaprazaMsA'nRtanindA ca; sAkSyaviSayaH; kSiNaH; uktAsAkSitvapratiprasavaH;sAkSipraznavidhiH; sAkSyama- samavAyasAkSitvaM pRthak sAkSitvaM ca; dezakAlAdiniyamaavato daNDaH; sAkSidvedhe bahutvaguNAdhikyAdi nirNAyakam / yuktaH sAkSyoktividhiH sAkSyaviSayazca; sAkSyaktiparIkSA pratijJAdyanuguNAnanuguNasAkSyuktyadhInau jayaparAjayo; anu- duSTasAkSidaNDaH; kUTasAkSiliGgam. pitAmahaHguNAnanuguNasAkSiNAM kUTasAkSiNaH kathaM jJeyAH; koTa- sAkSiNaH sAkSyaM ca parIkSyam : anRtoktiphalam. sAkSyadaNDaH; kUTakRdbrAhmaNadaNDaH; pUrvAGgIkRtasAkSyasya | uzanA-sAhasAdau asAkSyApavAdaH; anRtoktaphalam. tadapahnave daNDaH; sAkSiNAM satyavacanApavAdaviSayaH, | prajApatiH-sAkSiprakArAH; asAkSiNaH, hArItaHtAdRzAnRtoktiprAyazcittam . nAradaH-vivAde sAkSibhyo | sAkSitvayogyatAyAH kAlamaryAdA. vyAsaH-sAkSiNaH nirNayaH; sAkSiniruktiH; ekAdazaprakArAH sAkSiNo | kIdRzA bhavanti; sAhasAdau asAkSitvApavAdaH; bhavanti; paJca kRtasAkSiNaH, SaD akRtasAkSiNaH | sAkSiprakArAH; divyApekSayA sAkSiNaH varIyastvam / kIdRzAH kiyantazca sAkSiNo bhavanti; varNAdibhedena | sAkSiparIkSA; sAkSipraznavidhiH; satyaprazaMsA; anRtasAkSibhedaH; uttarasAkSiNaH kadA pramANam ; likhita- nindA; kIdRzaM sAkSyaM sAdhyaparyAptam. utathyaHsAkSiNo vizeSaH: sAkSivizeSANAM bhadratvakAla maryAdA; anRtanindA. kaNvaH-kUTasAkSiliGgam . smRtyantaram paJcavidhA asAkSiNaH; bacanAdasAkSiNaH; doSAdasAkSiNaH; viSayavizeSe sAkSiNaH; kUTasAkSiliGgam anirdiSTabhedAdasAkSiNaH; svayamuktarasAkSI;, mRtAntaro'sAkSI; kartRkavacanam-asAkSiNaH. zukranIti:-sAkSimumUrSuzrAvitasya saakssitvm| kIdRzAH sAkSitvaM niruktiH; sAkSibhedAH; / asAkSiNaH, sAkSitvAnaGgInAhanti; viSayavizeSe uktAsAkSitvapratiprasavaH; kAre daNDaH; sAkSipraznaviSiH. saMgrahakAraH-kiyantaH uktaviSayavizeSe bAlAdInAM tu naiva sAkSitvam ; ubhayA- sAkSiNaH kartavyAH; asAkSibhedAH; asAkSitvApavAda:. numata eko'pi sAkSitvamarhati; kauTasAkSyaliGgAni, pUrva sAkSitvamabhyupagamya punarnihnave doSaH; sAkSiNo bhede vAdahAniH; sAkSipraznavidhiH; anRtoktiphalam ; viSaya [pR. 348-380] vizeSaNAnRtoktidoSatAratamyam ; satyoktiprazaMsA'nRtokti- | vasiSThaH-lekhyaprakArAH tallakSaNAni ca. nindA caH sAkSisAkSyazodhanakramaH: sAkSidvaidhe bahatva- | viSNuH-lekhyaprakArAH talakSaNAni ca; pramANamaguNAdhikyAdi nirNAyakam ; viruddhasAkSisAmye sAkSyama- pramANaM ca lekhyam ; lekhyaparIkSA. yAjJavalkyaH -- pramANam ; sAkSarahito vAdI parAjIyate; sAkSyasya rAjakRtadAnalekhyavidhiH, tllekhysvruupm| RNapatrAdiparIkSA. bRhaspatiH-dvAdazavidhAH sAkSiNaH; phiyantaH / lekhavidhiH; pramANamapramANaM ca lekhyam ; pUrvalekhyahAnisAkSiNo grAhayAH; kIdRzAH sAkSitvamarhanti, kIdRzAzca saMbhave tattulyalekhyakaraNam ; lekhyaparIkSA; RNApAkaraNanAhanti; sAkSisAkSyazodhanakramaH; lekhyasAkSizuddhAveva | saMbandhI upagatAdividhiH. nAradaH-lekhyaprakArAH kAryasiddhiH; sAkSyApradAne daNDavidhiH; sAkSipraznavidhiH; tallakSaNAni ca pramANamapramANaM ca lekhyam ; lekhyaparIkSA. satyaprazaMsA; anRtanindA; sAkSyoktividhiH; satyoktya- bRhaspatiH-lekhyaprakArAH tallakSaNAni ca; lekhyaparIkSA. pavAdaH; kIdRzasAkSyokto jayaH; sAkSidvaidhe bahutvaguNA- kAtyAyanA-lekhavidhiH, lekhyaprakArAH tallakSaNAni dhikyAdinA nirNayaH, kAtyAyanaH--sAkSiprakArAH ca; lekhyaparIkSA. pitAmahaH-pramANalekhyaM krayapatraM ca. talakSaNAni ca; sAkSivizeSaviSayAH asAkSitvanimittAniH prajApatiH-lekhyaprakArAH tallakSaNAni ca; lekhyaparIkSA: sAkSiNaH kutra parIkSyAH katra naH sAkSyAdipramANaparIkSA; lekhakUTatve sati dviyaM pramANam. hArItaH-saMdhipatra' sAkSiNaH sadyaH praSTavyAH; sAkSibhyaH kAlo deyaH, sAkSi- lakSaNam; lekhyaparIkSA. vyAsaH-lekhyaprakArAH tallakSa lekhyam
Page #54
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam NAni ca; lekhyaparIkSA.saMvataH-lekhyasya pramANAntarataH / pitAmahaH-paJcAGgabhogaH, bhogAgamasahakArya, tripuruSa. prAbalyaM, lekhyaparIkSA ca. marIciH-lekhyapramANaviSayaH. | bhuktiprAmANyaM ca. uzanA-dazavarSabhUbhogaH na pramANam. vRddhavasiSThaH- jayapatralakSaNam. smRtyantaram- prajApatiH-bhuktivizeSaH svatvahetuH. hArItaHlekhyaprakArA: tallakSaNAni ca; lekhyaparIkSA. anirdiSTa- | bhogAgamayoH sahakArya tripuruSabhuktiprAmANyaM ca. vyAsaHkartRkavacanama-svahastalekhyaM prabalam. zukranIti:- lekhyasAkSibhuktiprAmANyatAratamyaM, paJcAGgamogazca; bhuktilekhyaprakArAH tallakSaNAni ca. saMgrahakAraH-lekhya- | vizeSaH svatvahetuH; svajanAdibhuktirna svatvahetuH, tripuruSaprakArAH tallakSaNAni ca. . bhuktiprAmANyam. saMvataH-bhuktivizeSaH svatvahetuH.. marIciH-bhuktivizeSaH svatvahetuH; smRtyantarambhuktiH pauruSabhoganiruktiH anirdiSTakartRkavacanam - [pR. 381-424] upekSAhetuH na svatvahetuH. zukranItiH- lekhyasAkSigautamaH-bhuktivizeSasya svatvahetutvam zrotriyA- | bhuktiprAmANyatAratamyam . saMgrahakAraH-bhoganirNAdibhuktena svatvahetutvam; viSayavizeSabhuktene svtvhetutvm| yakam ; likhitAditrayaprameyam ; bhogAgamayoH sahakArya, vasiSThaH-bhuktivizeSa eva svatvahetu:. viSNuH- prAbalyadaurbalye, tripuruSabhuktiprAmANyaM ca. AdhyadhikAre bhogo gamakaH, sAgamo bhogaH svatvahetuH; yuktiH nizchidratvAdidharmayuktaH pitRbhogaH svatvahetuH. kauTilI [pR. 425-428] yamarthazAstram-bhuktivizeSa eva svatvahetuH. zaGkaH __ zaMkhalikhitau, nAradaH, bRhaspatiH, kAtyAyanaH, niyamataH puruSadvayabhogaH svatvahetuH. manu: | prajApatiH, zukranItiH- yuktiH... bhaktivizeSaH svatvahetuH; AdhiprItibhogyAdarbhogo na svatvahetuH; AdhyAdibhogo na svatvahetuH; Agamabhoga divyam virodhe prAbalyadaurbalye. yAjJavalkyaH -bhuktivizeSaH svatvahetuH; AdhyAdibhogo na svatvahetuH; AdhyAdyapahAre [pR. 429-442] . daNDaH AgamabhogayostAratamyasahakAryavicAraH. vedAH,gautamaH, viSNuH--zapathaH.mahAbhAratamnAradaH-sAkSilekhyabhuktInAM prAmANyasvarUpaM, prAbalya- zapathaH (bisAkhyAnam / puSkarAkhyAnam). manuH, daurbalyavicArazca; bhukterlekhyasAkSyanugrAhakatvam ; bhukti- nAradaH, bRhaspatiH, kAtyAyanaH, hArItaH, yamaH, vizeSaH svatvahetuH; AdhyAdibhogaH na svatvahetuH; | mANDavyaH, smRtyantaram, AnirdiSTakartRkavacanambhogAgamayoH sahakAryaprAbalyadaurbalyavicAraH; paJcAGgabhogaH zapathaH.. svatvapramANam ; SaDvidha Agama:; bhogAgamayoH sahakArya divyamAtRkA prAbalyadaurbalyAvicAraH. bRhaspatiH-yuktisAkSilekhya [pR. 443-471] bhuktiprAbalyadaurbalyavicAraH; bhogavizeSaH svatvahetuH; svatva- gautamaH-varNavizeSeNa divyavizeSaH. viSNuHhAnikAraNAni; bhogAgamayoH sahakArya, prAbalyadaurbalye, divyaviSayaH; divyavizeSe dezajAtikAlavizeSaniyamAH; tripuruSabhuktiprAmANyaM ca; strIdhanAdibhogo na svatvahetuH, divyaviSayaH, divyaprakArAzca. yAjJavalkyaH -divya AMzikabhogaprAmANyam; vicchinnabhoge nirNayopAyaH. viSayaH, divyaprakArAzca; divyakartAraH zirovartanaviSayazca; kAtyAyanaH- lekhyasAkSibhuktiprAbalyadaurbalyavicAraH; divyAGgasnAnadezakAlopavAsAdInAM vidhiH; jAtibhogAgamayoH sahakArya, prAbalyadaurbalye, tripuruSAdibhukti- vizeSAdibhedena divyabhedaH, nAradaH-divyazapathayoprAmANyaM, paJcAGgabhogazca; strIdhanAdibhogaH naM svatvahetuH. viSayAH; divyaprakArA, divyAvizeSANAM dezakAlajAtyA __ zapatha:
Page #55
--------------------------------------------------------------------------
________________ viSayAnukramaNikA adhikArivizeSaniyamAH; divyakartAraH, zIrSakavartanaM ca | viSavidhiH divyAdhyakSaH, nAradIyamanusaMhitA-divyaviSayaH, [ pR. 506-511] . paJca divyaprakArAzca. bRhaspatiH-nava divyaprakArAH; viSNuH, yAjJavalkyaH , nAradaH, bRhaspatiH, divyapadaniruktiH; aparAdhAnusAreNa divyAMvazeSAH. bhRguH- kAtyAyanaH, pitAmahaH, hArItaH-viSavidhiH. divyAdhikAriNaH. kAtyAyanaH-zIrSakavartanAbhAvaH kutra; kozavidhiH divyavizeSaviSayAH; aparAdhAnusAreNa didhyavizeSAH; jAtyAdivizeSeNa divyavizeSaH divyAnadhikAriNaH [pR. 511-518 ] divyAdhikAriNaH; divyadezaH; avaidhatvasaMdehe punardivyaM viSNuH, yAjJavalkyaH, nAradaH, bRhaspatiH, deyam; divyAGgasnAnAdividhiH. pitAmahaH-divya kAtyAyanaH, pitAmahaH, hArItaH, zAtAtapaH, smRtyaviSayaH; divyaniruktira; nava divyaprakArAH; divyavizeSeSu ntaram , anirdiSTakartRkavacanam-kozavidhiH. kAlavizeSaniyamAH; divyAdhyakSaH, prajApatiH-didhya taNDulavidhiH kAla:, hArItaH-jAtikarmAdyadhikArivizeSaNAnusAreNa [pR. 518-520 ] divyavivekaH. vyAsaH-paJca divyaprakArAH. atriH nAradaH, bRhaspatiH, kAtyAyanaH, pitAmahaH-- taNDulavidhiH. divye jayaparAjayaliGgAni. vRddhahArItaH-divyaviSayaH. bahadyamaH-divyaviSayaH,anirdiSTakartakavacanAni taptamApavidhiH divyaviSayaH; divyAdhikAravicAraH, padmapurANam [pR. 520-522] vivAdyadravyasya mUlyAnusAreNa divyakalpanA. kAlikA nAradaH, bRhaspatiH, pitAmahaH, kAlikApurANam- divyaviSayaH zirovartanaM ca; jAtibhedena purANam-taptamASavidhiH. divyabhedaH, zukranIti:-divyakartavyatA; divyaprakArAH; phAlavidhiH divyasvarUpavidhiH; aparAdhAnusAreNa divyavizeSAH. saMgraha [pR. 522-523 ] kAraH-aparAdhAnusAreNa divyavizeSAH. bRhaspatiH, pitAmahaH-phAlavidhiH. dharmajavidhiH .. ghaTavidhiH [pR. 471-484] [pR. 523-524] vedAH, viSNuH, yAjJavalkyaH , nAradaH, kAtyA bRhaspatiH, pitAmahaH-dharmajavidhiH. yanaH, pitAmahaH, vyAsaH, smRtyantaram, kAlikA saMkIrNadivyavidhiH purANam-dhaTavidhiH. [pR. 525 ] agnividhiH nAradaH, kAtyAyanaH-saMkIrNadivyavidhiH. [pR. 485-498 ] . mAnasaMjJAH vedAH, viSNuH, zaGkhaH zaGkha likhitau ca, [pR. 526-536] vAlmIkirAmAyaNam , nAradaH, kAtyAyanaH, pitA- viSNuH, kauTilIyamarthazAstram , manuH, yAjJamahaH, hArItaH, smRtyantaram, kAlikApurANam- valkyaH , nAradaH, bRhaspatiH, kAtyAyanaH, uzanA, agniviviH. vyAsaH, bhAradvAjaH, smRtyantaram , agnipurANam , jalavidhiH skandapurANam , bhaviSyapurANam , viSNudharmottaram , [pR. 498-506] varAhapurANam , kAlikApurANam , purANam , carakaviSNuH, zaGkaH zaGkhalikhitau ca, yAjJavalkyaH , saMhitA, vaikhAnasasaMhitA, kApilapaJcarAtram , nAradaH, bRhaspatiH, kAtyAyanaH, pitAmahaH, zukranItiH, bhAskarAcAryaH, jyotiHzAstrama, uzanA, smRtyantaram , kAlikApurANam-jala vidhiH. zAradAtilakam , bAlabhUSaNam-mAnasaMjJAH...
Page #56
--------------------------------------------------------------------------
________________ 10 vyavahArakANDam nirNayakRtyam abrAhmaNena virodhe brAhmaNo'daNDayaH; brAhmaNo'vadhyaH; [pR. 537-545] daNDAdhyakSo rAjanyaH; brAhmaNo'vadhyaH; pApakArI sarvaH viSNuH-jayaphalaM parAjitadaNDazca, manu:-parA zUdravaddaNDayaH; pApI daNDayaH; brAhmaNo rAjJA'daNDayaH; jitadaNDaH, yAjJavalkyaH -pramANAdhIno vijayaH; | rAjA'daNDayaH; zrotriyabrAhmaNo'daNDyaH; sarvadevatArUpo parAjitadaNDAdivicAraH; sottaraparAjitadaNDaH, ekadeza- rAjA daNDadhArakaH; rAjJaH sarvo daNDyaH. gautamaHvibhAvitavicAraH. nAradaH-ekadezavibhAvitanyAyaH; daNDopadezayoH prayojanam ; daNDyAH; zrotriyo'daNDyaH; sottaraparAjitadaNDAdi; jayapatradAnam ; chalaparAjayaviSayaH; brAhmaNasya vadhAtirikto daNDaH; nimittabhedena daNDatAra.. trividhaparAjayanirNayakramaH; vyavahAramAtRkAprazaMsA. bRhaspatiH-samyanirNayaparyavasAnaM jayapatradAnaM daNDazca. tamyavicAraH; daNDyotsargaH. hAratiH-pariSadAjA kAtyAyanaH-pazcAtkAraH parAjayaphalaM ca. vyAsa: ca daNDadharaH; brAhmaNo'vadhyaH. ApastambaH-saMskRtAnAM jayaparAjayaphalam. saMgrahakAraH-jayiparAjayisvarUpam. dvijAnAM aparAdhe prAyazcittameva na daNDaH, itareSAM punanyoyaH daNDaH; nimittaM nirNIyaiva daNDaH kartavyaH; prathamamati[pR. 546-549] kramiNaM vacanabaddhaM variSThabaddhaM vA kArayet . baudhAyanaHmana:-anivartanIyaM kAryam; nivartanIyaM kAryam . brAhmaNasya vadhAtirikto daNDaH. vasiSThaH-daNDAnimittaM, yAjJavalkyaH -punAyasthAnAni, punAyaviSayazca; nimittavizeSeNa daNDavizeSaH; daNDavidhyatikrame rAMja. nyAyyanirNaye haThAt punAyavAdino daNDaH. nAradaH purohitaprAyazcittam . viSNuH-daNDasaMjJAH; nimitta nyAvyanirNaye'pi punAyavAdinaH paNaH; kunirNayinAM vizeSeNa daNDatAratamyaM ca; brAhmaNasya vadhAtirikto daNDaH. daNDaH; punAyA) vyavahAraH. bRhaspatiH-punA- zaGkhaHzavalikhitau ca-daNDasaMjJAH; adaNDayAH; yAo vyavahAraH; kunirNayinAM daNDaH. kAtyAyana:- kSaniyAdInAM daNDayatvam ; brAhmaNasya prAyazcittIyatvam / punAyAo vyavahAraH. smRtyantaram-punAyA. brAhmaNasya vizeSAhatAsthAnAni; daNDaprasaGge zilpivyavahAraH, kAruzUdrANAM vRttisAdhanAni nAhAryANi. mahAbhAratamkRtanivartanam daNDaprazaMsA; . samyagvicArya daNDaH kalpyaH; rAjJaH sarvo daNDyaH, brAhmaNasya , vadhAtirikto daNDaH; [pR. 550-564] daNDyotsarge rAjapurohitayoH prAyazcittam . kauTilIyaApastambaH--vyavahAre svatantrA:. zaGkhalikhitau marthazAstrama-daNDaprayojanam ; daNDaprakArAH; anugrAhyAH, vyavahAre'svatantrAH. kauTilIyamarthazAstrama-siddhAH nimittavizeSeNa daNDavizeSatAratamyam , adaNDyadaNDane kIdRzA vyavahArAH, asiddhAzca kIdRzAH. manuH-- rAjadaNDaH; daNDakarmabhedAH; brAhmaNasya vadhAtirikto daNDaH. nivartanIyo vyavahAraH; uktanivartanApavAdaH; balAtkRtaM mana:-rakSaNArthaM sarvadevamayo rAMjA nirmitaH; daNDonivartanIyam . yAjJavalkyaH -nivartanIyA vyavahArA:. tpattiH, daNDaprayojanaM, daNDaprayogAdhikArazca; nimittavizenAradaH-nivartanIyo vyavahAraH; uktanivartanApavAdaH; SeNa daNDatAratamyaM daNDyAdaNDyavivekakartavyatA ca; nivartanIyA vyavahArAH; svatantrAsvatantravicAraH. daNDasthAnAni dhanadaNDasaMjJAzca; pitrAdayo'pyaparAdhino bRhaspatiH--uktanivartanApavAdaH. kAtyAyana: daNDyA eva; dhanadvArA rAzo daNDyatvam ; brAhmaNasya nivartanIyA vyavahArAH; uktanivartanApavAdaH; svatantra vadhAtirikto daNDaH; azaktAnAM mRdudaNDa:;. brAhmaNakRto'pi kazcid vyavahAro nivartanIyaH. hArItaH virodhinaH tIvradaNDaH; mahApAtakidaNDavicAraH; varNanivartanIyA vyavahArAH. yamaH- nivartanIyA vyava vizeSeNa mahApAtakidaNDavicAraH; mahApAtakidaNDadhanaM hArAH. smRtyantaram-anivartanIyau dAnavikrayau.. rAjJA na grAhyam; yuktadaNDaprazaMsA. vAlmIkirAmAdaNDamAtRkA yaNam-daNDaprayojanam . yAjJavalkyaH rIjJA daNDa[pR. 565-598] dharaH; kIdRzo rAjA daNDadhAraNAhaH; yathAzAstradaNDavedA:-daNDyadamanaM sAdhupAlanaM ca rAjJaH kartavyam | prayogaphalam ; rAjJaH sarvo daNDyaH ; uvRttasaMghA daNDyAH ;
Page #57
--------------------------------------------------------------------------
________________ viSayAnukramaNikA daNDasaMjJAH; daNDaprakArAH, aparAdhAnurUpavyavasthA ca; / vyavahArasabhA ca; grAmyavAdI; gaNAdhyakSaH; sabhAsadaH; adhaHdaNDane rAjAnaM prati daNDaH, nAradaH-daNDa- | vizpatiH; sabhA; AmantraNasabhA: vAdI prativAdI prADa. prayojanam , dharmyadaNDaH rAjJA kartavyaH; rAjazAsana- vivAkazca; rAjJaH sabhA; rAjavyavahArasabhA; sabhyAniH; prAmANyam , kAryavizeSeNa devatAvizeSarUpatvaM rAjJaH; sabhApAlaH; sabhAsadaH; dharmapatiH; lokasabhA. brahmakSatrasahakAryam ; daNDasaMjJAH; daza daNDasthAnAni; mAnasaMjJAH aparAdhAdyanusAreNa daNDatAratamyam ; brAhmaNasya vabhinno daNDaH; kAruzilpiprabhRtInAM vRttisAdhanAni na haraNI [pR. 5-8] yAni brAhmaNasya vizeSArhatAsthAnAni. bRha- vedAH-niSkaH, zatamAnaM hiraNyaM, kRSNalaM, suvarNa, spatiH-rAjJaH sarve daNDyAH ; daNDasaMjJAH; aparAdha- aSTApRTa hiraNyaM, hiraNyamanA,hiraNyazulkaH, hiraNya piNDaH. jAtyAdinimittatAratamyena daNDatAratamyam; caturdaza mayamatam-dezamAnasAdhanam. zilparatnam-dezadaNDasthAnAni; brAhmaNasya vadhabhinno daNDaH; zarIradaNDa. mAnasAdhanam. pratyAmnAyadravyam ; dAsasya nArthadaNDaH, dhanadaNDAdAne daNDasaMjJAH nirvAsanadaNDaH, : kAtyAyanaH-daNDyasyAdaNDane a. [pR. 9-11] daNDyasya daNDane ca doSaH, AcAryAdidaNDyavicAraH vedAH-sabhAyAM daNDaH. niruktam-daNDapaMdadaNDaprAyazcittayorvikalpaH; daNDasaMjJAH; daNDakAraM pApa niruktiH, hArItaH-brAhmaNadaNDavicAraH. viSNuHhetuM ca vicAryaiva daNDaH kalpya!; aparAdhopakramamadhyasamAptyAdikaM vicArya dnnddtaartmym| saMhatyAparAdhe brAhmaNadaNDavicAraH. mahAbhAratam-daNDasvarUpam; daNDa:; varNAdibhedena daNDabhedaH; dAsAdidaNDaH; brAhmaNasya daNDapadaniruktiH; daNDaprayojanam; hiMsAtmakatvAdivadhAtirikto daNDaH; anyAyAnitaM vittaM vaya'm ; daNDadhanaM daNDAkSepaparihAraH, vRddhahArItaH-nyAyadaNDaH; daNDaviprebhyo dadyAt . 'uzanA-mahApApeSu brAhmaNadaNDaH. prakArAH; daNDavivekaH; brAhmaNadaNDavicAraH. vyAsaH-alpadaNDaviSayaH, yamaH-rAjJaH sarve vyavahArasvarUpam daNDayAH; brAhmaNasya vadhAtirikto daNDaH, mahApApeSu brAhmaNadaNDaH, patitadaNDaH pariSadi deyaH; sarvasvadaNDe [pR. 12-16 ] jIvanamavazeSaNIyam . aGgirAH-daNDadharAH; Atma- vedAH, mahAbhAratam, nAradaH-vyavahArazAstrohantRdaNDaH, vRddhavasiSThaH-mahApApeSu brAhmaNadaNDaH. | tpattiH. smRtyantaram nimittabhedena daNDatAratamyavicAraH darzanavidhiH brAhmaNo'vadhyaH; mahApApeSu brAhmaNadaNDaH. agnipurANamdaNDasaMjJAH. zukranItiH-daNDaprayojanam ; daNDaprayoga [pR. 17] vivekaH; daNDaprakArAH; kAlavizeSeNa daNDavizeSaH, rAjJA mahAbhAratam--vyavahAradarzane vainyasya pratijJA. sAmyabuddhyA daNDaH praNeyaH; aparAdhaprakArAH, tattAra kriyA tamyena daNDavidhiH, prANaharaNadaNDasya sarvathA niSedhaH, . [pR. 17] saMgrahaH-daNDaprakaraNavyavasthA. bRhadyamaH--vAdinormadhye kadA katareNa pramANopaparAizaSTAni nyAsaH kartavyaH. sabhA lekhyam [pR. 1-4] [pR. 18-19] vedAH-sabhAsabhyasabhAbhASaNaliGgAni rAja. kauTilIyamarthazAstram-zAsanAdhikAraH.
Page #58
--------------------------------------------------------------------------
________________ RSikrameNa viSayAnukramaNikA [ vyavahAramAtRkAyAM krameNaM ye RSayaH saMgRhItAH teSu nirdiSTAnAM viSayANAM prakaraNAnupUrvyA saMgrahaH ] vedAH . hiraNyaM; hiraNyamanA; hiraNyazulka:3; hiraNyapiNDaH 5. 5. ' vyavahArasvarUpam - daNDasaMjJAH' vyavahAradharmotpattiH 1. sabhAyAM daNDaH; daNDapadaniruktiH (niruktam ) pa.9. sabhA vyavahArasvarUpamvyavahArasabhA 20,21,22,23. rAjA prAD ___ vyavahArazAstrotpattiH pa.12. vivAkaH 20. sabhA 20,21. gaNAH vrAtAzca 21. gautamaH vAdiprativAdinau 21. prAvivAkaH 21,23. vyava- vyavahArasvarUpamhArasabhAyA utpattiH 23. vyavahArotpattiH 1. darzanavidhiH sabhA. darzanavidhiH 67. sabhAGgAni; prADvivAkaH kIdRzaH prAivivAko sAkSI nyAye'dhikRtaH 24. satyaprazaMsA, draSTasAkSI zrotRsAkSI ca 237. darzanavidhiHdivyam ___ vyavahArapramANaM vedAdirUpa AmnAyaH; AmnAyAzapathaH 429. dhaTavidhiH 471. agnividhiH 485. virodhidezAdidharmA vyavahArapramANam ; karSakavaNigAdiSu daNDamAtRkA tadvargIyAH ziSTAH pramANam 67. tacchiSTAnusAreNa rAjJA daNDayadamanaM sAdhupAlanaM ca rAjJaH kartavyam / abrA tayavahAro nirNeyaH; vivAdyArthanizcaye tarka upAyaH; maNena virodhe brAhmaNo'daNDyaH 565. brAhmaNo'vadhyaH nirNayasahakAriNo vedajJA grAhyAH 68. 565,566. daNDAdhyakSo rAjanyaH 565. pApakArI | sarvaH zUdravahaNDyaHH pApI daNDyaH; brAhmaNo rAjJA'daNDyaH; | AsedhavicAraH 107. , rAjA'daNDyaH; zrotriyabrAhmaNo'daNDayaH; sarvadevatArUpo uttaramrAjA daNDadhArakaH; rAjJaH sarvo daNDayaH 566. uttare kAladAnam ; zIghrottarasthAnAni 159. - pariziSTAni kriyAsabhA nirNayasAdhanAni 212. sabhAsabhyasabhAbhASaNaliGgAni rAjavyavahArasabhA ca | sAkSI---- .pa.1. grAmyavAdI; gaNAdhyakSaH; sabhAsadaH; vizpatiH; sAkSiNaH pramANam ; kiyantaH kIdRzAzca sAkSiNaH sabhA; AmantraNasabhA pa.2. vAdI prativAdI prADvivA- | kartavyAH 237. sarvavarNIyAH sAkSiNaH pramANam ; akazca; rAjJaH sabhA pa.3. rAjavyavahArasabhA; sabhyAgniH / brAhmaNavacanAnna brAhmaNaH sAkSI; sAkSibhiH kadA vaktavyam / sabhApAla:; sabhAsadaH; dharmapatiH; lokasabhA pa.4. sAkSibhiranuktau doSaH; satyAsatyoktiphalam - 238. mAnasaMzAH anirdiSTairapi vaktavyam ; hiMsAdidoSe nirguNA api niSkA; zatamAnaM hiraNyaM; kRSNalaM; suvarNa; aSTApaT | sAkSiNaH; adharmavacane sAkSyAdayaH sarve doSiNaH; viSaya U11. bhAjapa. . pAgala dazanopakramaH-. .
Page #59
--------------------------------------------------------------------------
________________ tAraH 25. .. RSikrameNa viSayAnukramaNikA bhedena sAkSyanRtadoSatAratamyam 239. mithyAvacane / vasiSThaH sAkSidaNDaH 240. sAkSiNo'nRtavacanadoSApavAdaH; sabhAanRtavacanadoSApavAdapratiprasavaH 241. rAjamantrI prAvivAko bhavati, tasya apakSapAtitAbhukti: dividhiH 25. niyuktAniyuktasabhyairdharmanirNayaH zAstrAbhuktivizeSasya svatvahetutvam / zrotriyAdibhuktena nusAreNa vaktavyaH 26. svatvahetutvam ; viSayavizeSabhukterna svatvahetutvam 381. | uttaramdivyam uttaradApanopAyAH 159. zapathaH 429. varNavizeSeNa divyavizeSaH 443. / kriyAdaNDamAtRkA nirNayasAdhanAni 212. daNDopadezayoH prayojanam ; daNDayAH; zromiyo'daNDayaH; / | sAkSIbrAhmaNasya vadhAtirikto daNDaH 567. nimittabhedena kIdRzAH sAkSitvamarhanti; jAtibhede sAkSibhedAH daNDatAratamyavicAraH; daNDayotsargaH 568. ' samudAyasAkSitvam prAtisvikasAkSitvam; sAkSivacanaApastambaH vidhiH; anRtavadanadoSaH243. asAkSiNA na vaktavyam / sabhA- .. anRtoktiphalam ; anRtoktidoSatAratamyam; anRtoktyabahavo nyAyanirNetAraH 2 pavAdaH 244. kriyA lekhyam-- nirNayasAdhanAni 212. lekhyaprakArAH tallakSaNAni ca 348. sAkSI bhukti :-- __sAkSI kadA kutra kathaM ca vadet 241. anRtavadana- bhuktivizeSa eva svatvahetuH 382. daNDavidhiH; satyAnRtoktiphalam 242... daNDamAtRkA-- kRtanivartanam- . daNDanimittaM, nimittavizeSeNa daNDavizeSaH; daNDavyavahAre svatantrAH 550. vidhyatikrame rAjapurohitaprAyazcittam 570. daNDamAtRkA viSNuH 1. saMskRtAnAM dvijAnAmaparAdhe prAyazcittameva na daNDaH, vyavahArasvarUpamitareSAM daNDaH 568. nimittaM nirNAyaiva daNDaH kartavyaH; vyavahArotpattiH 2. prathamamatikramiNaM vacanabaddhaM variSTabaddhaM vA kArayet 569. sabhAbaudhAyanaH rAjA brAhmaNo vA prADvivAko bhavati; kIdRzAH sAkSI sabhyA niyojyAH; utkocajIvisabhyadaNDaH 26. sAkSiNA kiM kimarthaM ca vaktavyam; kIdRzAH sAkSiNaH | darzanopakramaHkIdRzAzcAsAkSiNaH; sAkSyAdibhirdharma eva vaktavyaH; - AsedhavicAraH 107. sAkSipraznavidhiH; sAkSiNo'nRtavacane doSaH 242. ana- kriyAtoktau viSayabhedena doSatAratamyam; sAkSidvaidhe guNAdya- nirNayasAdhanAni; vAdinormadhye katarasya pramANAnusAreNa nirNayaH; anyathAnirNaye narakaH, adharmya- panyAsaH 212. nirNayaprAyazcittam 243. sAkSIdaNDamAtRkA kIdRzAH sAkSitvamaInti 244. sAkSiniruktiH brAhmaNasya vadhAtiriktI daNDaH 570. / .... kIdRzA asAkSiNaH; paramparayA sAkSitvam / styoktiphlm|
Page #60
--------------------------------------------------------------------------
________________ | ahngkaa satyApavAdaH, tatrAnRtoktiprAyAzcattam ; kUTasAkSiliGgam | zaGkhalikhitau kUTasAkSidaNDaH; varNabhedena sAkSivacanavidhiH 245. | sabhAsAkSyuktireva jayaparAjayakAraNam ; sAkSidvaidhe bahutvaguNA- | gapAdInAM nyAyanirNetAraH 26. dyanusAreNa nirNayaH 246. kUTasAkSye kAryanivartanam / sAkSIdaNDaparimANam ; pitAputravirodhe na sAkSitvam 247. / kIdRzAH sAkSitvamarhanti; eko na sAkSI; sAkSilekhyam zapathavidhiH 247. duSTasAkSiliMGgAni; asAkSiNaH lekhyaprakArAH tallakSaNAni ca 348. pramANama- | 248. pramANaM ca lekhyam ; lekhyaparIkSA 349. yukti:bhuktiH yuktiH 425. AdhyadhikAre bhogo gamakaH; sAgamo bhogaH svatvahetu: / divyam382. nizchidratvAdidharmayuktaH pitRbhogaH svatvahetuH. divyaviSayaH divyaprakArAzca 444. agnividhiH divyam 486. jalavidhiH 499. zapathaH 430-432. divyaviSayaH; divyavizeSe | kRtanivartanamdezakAlajAtivizeSaniyamAH 443. dhaTavidhiH 471, vyavahAre'svatantrAH 550. 472. agnividhiH 485,486. jalavidhiH 498, daNDamAtRkA499. viSavidhiH 506. kozavidhiH 511,512. daNDasaMjJAH, adaNDyAH 571. brAhmaNasya vizeSAmAnasaMjJA:-- ItAsthAnAni daNDaprasaGge zilpikArazUdrANAM vRttimAnasaMjJAH 526. sAdhanAni nAhAryANi 572. nirNayakRtyam-- mahAbhAratam jayaphalaM parAjitadaNDazca 537. vyavahArasvarUpam-- daNDamAtRkA __vyavahAralaMkSaNaprayojanasvarUpANi; daNDaprazaMsA; vyavadaNDasaMjJAH, nimittavizeSeNa daNDatAratamyaM ca 570. hArotpattiH 2... brAhmaNasya vadhAtirikto daNDaH 571. sabhAzakhaH bahavo nyAyanirNatAro niyojyA naika eva; sabhA satsabhAlakSaNam 27. sabhAyA digAdiniyamaH 26. darzanavidhiH-- sAkSI-- zAstrAnusAriNI samadarzinI buddhirvyavahAre pramANam / asAkSiNaH; samudAyasAkSitvaM pRthagvA 247. sAkSibalamanumAnaM cArthanirNaye pramANam: rAjJA svayaM bhukti :-- niyamataH puruSadvayabhogaH svatvahetuH 383. vyavahAro draSTavyaH 69. divyamdivyam-- divyaviSayaH divyaprakArAzca 444. amividhiH __ zapathaH (bisAkhyAnam , puSkarAkhyAnam) 432486. jalavidhiH 499. 435. daNDamAtRkA-- daNDamAtRkA-- daNDasaMjJAH; adaNDayAH 571. brAhmaNasya vizeSAI- ___ daNDaprazaMsA 572. sabhyagvicArya daNDaH kalpyaH; tAsthAnAni daNDaprasaGge zilpikAruzUdrANAM vRttisAdhanAni rAjJaH savoM daNDyaH; brAhmaNasya vadhAtirikto daNDaH: nAhAryANi 572. | daNDyotsarge rAjapurohitayoH prAyazcittam 573.
Page #61
--------------------------------------------------------------------------
________________ 15 RSikrameNa viSayAnukramaNikA pariziSTAni kRtanivartanamdaNDasaMzAH siddhAH kIdRzA vyavahArA, asiddhAzca kIdRzAH daNDasvarUpam ; daNDapadaniruktaH: dnnddpryojnm| | 550-552. hiMsAtmakatvAdidaNDAkSepaparihAraH pa.9,10. daNDamAtRkAvyavahArasvarUpam-- daNDaprayojanam ; daNDaprakArAH 573. anugrAhyAH; vyavahArazAstrotpattiH pa.12-15. nimittavizeSeNa daNDavizeSatAratamyam; adaNDyadaNDadarzanavidhiH ne rAjadaNDaH; daNDakarmabhedAH; brAhmaNasya vadhAtirikto vyavahAradarzane vainyasya pratijJA pa.17. daNDaH 574. kauTilIyamarthazAstram pariziSTAni vyavahArasvarUpam-- lekhyamvyavahArapadAni 7. . zAsanAdhikAraH pa.18. sabhA - manuH uccAvaceSu janapadasthAneSu nyAyanirNatArastrayastrayo'- | vyavahArasvarUpammAtyAH; prADvivA kasabhyalekhakapramAdeSu daNDavidhiH 27. ___vyavahArapadAni 8-10. darzanavidhiH sabhAdharmavyavahAracaritrarAjazAsanAni vyavahArapramANAni, prAvivAkaH sarvavarNIyo rAjA bhavati, tatsahakAriNo teSAM prAmANyatAratamyavyavasthA ca 69. mantriNaH brAhmaNAzca bhavanti; rAzA savinayena sabhApravezaH darzanopakramaH-- kartavyaH 28. kAryadarzanakAle AsanapANivyApArAdiniyaanAveditakAryavizeSA grAhyAH 109. mAH 30. rAjJA svasthAne brAhmaNaH prADvivAko niyojyaH, pratijJA-- nyAyadarzane sahakAriNastrayassabhyAH31. vihitasabhAstutiH pratijJAlekhavidhiH 137. zUdro nyAyanirNaye nAdhikArI, kintu kSatriyAdayo dvijA vAdahAniH-- eva 32,33. prAvivAkasabhyairdharmya eva nirNayaH kAryaH; - parAjayahetavaH; parAjitadaNDaH, kAlAtipAte'pi sabhAyAM tUSNIMbhAve viparItoktau vA doSaH, adharmyanirNaye prativacanApradAne abhiyuktasya daNDaH 190. vividhAni doSaH34. dharmamahimA 35,36. adharmyanirNaye doSavAdahAnikAraNAni 191. bhAginaH; dhaya'nirNaye zubhaphalam 36. AzramidvijAnAM sAkSIkIdRzAH kati ca sAkSiNaH kartavyAH; asAkSiNaH kAryANi tacchiSTairnirNayAni, tatsaMmatau rAjJA 37. 248. hiMsAdiSu uktAsAkSitvApavAdaH; varNabhedena darzanavidhiH sabhApravezaH 70. dezadRSTAH zAstradRSTAzca hetavo vyavasAkSivacanavidhiH; sAkSiNAmanuktau daNDaH 249. hArapramANam 71. kAryadarzanavidhiH; rAjJo yamavratamsAkSidvaidhe bahutvaguNAdhikyAdyanusAreNa nirNayaH; anirNaye rAjagAmi dhanam ; visaMvAdisAkSidaNDaH; sAkSiNo dharmAdhi samabhAvaH, vitrAdyakAryanirNaye tarka upAyaH 74. vastvAtma sAkSidezakAlarUpANi darzanasamaye'vadhAryANi; dharmazAstraM karaNe AnayanIyAH 250. dezAdidharmAzca vyavahArapramANam 75-77. dvijAtiziSTAbhaktiH -- bhuktivizeSa eva svatvahetuH 382. cAraH mANam 77. kruddhavAdiprativAdikRtAdhikSepo rAjJA mAnasaMjJA: kSantavyaH78.adharmyanirNaye'zubhaphalam dharmyanirNaye zubhamAnasaMjJAH 526,527. phalam 79.
Page #62
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAtazA - . . 16 - vyavahArakANDam / darzanopakramaH mAnasaMjJAHrAjJA vyavahAraH svayaM notpAdyaH, anyotpAdito na mAnasaMjJAH 527-530.. nigaraNIyaH 109. anekakAryayogapadye kAryadarzana- | nirNayakRtyamkramaH 110. parAjitadaNDaH 537. pratijJA punAyaHbhASAdoSaH 137. anivartanIyaM kAryam ; nivartanIyaM kAryam 546. vAdahAniH kRtanivartanamduSTatvaliGgAni 192. vividhAni vAdahAnikAra- nivartanIyo vyavahAraH 552-554. uktanivartanANAni193-196. abruvato'bhiyoktrAderdaDyatvam 196. | pavAdaH 555. balAtkRtaM nivartanIyam 556. kriyA daNDamAtRkA- ' vAdinormadhye katarasya pramANopanyAsaH 212. mAnuSa- / rakSaNArtha sarvadevamayo rAjA nirmitaH 574. daNDodaivapramANaviSayavyavasthA 213. tpattiH, daNDaprayojanaM, daNDaprayogAdhikArazca 575,576. sAkSI nimittavizeSeNa daNDatAratamyaM, daNDyAdaNDyavivekakartavyatA kIdRzAH sAkSitvamarhanti 250-252. jAtivarNa- ca 576,577. daNDasthAnAni dhanadaNDasaMjJAzca; pitrAbhedena sAkSibhedaH 252. sAkSiniruktiH; satyoktiprazaMsA dayo'pyaparAdhino daNDyA eva 577,578. dhanadvArA 253,254. lekhAnibaddho'pi sAkSI bhavati; sAkSi- | rAjJo daNDyatvam 578. brAhmaNasya vadhAtirikto daNDaH; saMkhyA 254. asAkSiNaH 255,256. uktAsAkSitva- azaktAnAM mRdudaNDaH 579. brAhmaNavirodhinastItradaNDa:; pratiprasavaH; strINAM tu sarvadaivAsAkSitvam, duSTAnAM ca mahApAtakidaNDavicAra:580,581. varNavizeSeNa mahA257, 258. strIbAlAdInAmasAkSitvasya pratiprasavaH | pAtakidaNDavicAraH; mahApAtAkadaNDadhanaM rAjJA na grAhyam 259,260.sAkSipraznavidhiH260-263. anRtokti- | 581,582. yuktadaNDaprazaMsA 582. nindA satyoktiprazaMsA ca 263-265. anRtavAdi vAlmIkirAmAyaNam sAkSiNaH viSayabhedena pAtakatAratamyam 266-268. sabhA-- vikarmasthadvijA api zUdravatpraSTavyAH 268,269. kIdRk | satsabhAlakSaNam 38. sAkSivaco grAhyam ; anApadi sAkSyamabruvato daNDaH 269. | darzanavidhi:-- kUTasAkSiliGgaM taddaNDazca 270. sAkSidvaidhe bahutvaguNA- rAjJA kAryadarzanaM nokSaNIyam 79. dhikyAdi nirNAyakam ; sAkSiNAM satyavacanApavAdaviSayaH | vAdahAniH-- 271-275. uktAnRtavacanaprAyazcittam 275-277. / ___ duSTatvaliGgAni 197. kauTasAkSyayuktavyavahAranivartanam ; kauTasAkSyanimittAni; divyam --. kauTasAkSye nimittavizeSakRtadaNDavizeSAH 278-281. amidivyam 486. mukti : daNDamAtRkA--- - bhuktivizeSaH svatvahetuH 383,384. AdhiprIti daNDaprayojanam 582. bhogyAderbhogo na svatvahetuH386,387. AdhyAdibhogo yAjJavalkyaH na svatvahetuH 387. Agamabhogavirodhe prAbalyadaurbalye | vyavahArasvarUpam388,389, vyavahArapAdAH 11. : divyam- . ...... . . / | sabhAzapathaH 435-440. ... | rAjA prADvivAkaH, brAhmaNAH sahakAriNaH, dharmazAstrA.
Page #63
--------------------------------------------------------------------------
________________ RSikrameNa viSayAnukramaNikA 17 nusArI vyavahAranirNayaH kartavyaH; rAjJA kIdRzAH kati | daNDaH 293. sAkSiNAM satyavacanApavAdaviSayaH, tAhaca sabhyA niyojyAH 38. rAjJA svasthAne brAhmaNaH prAD- zAnRtoktiprAyazcittam 294. vivAko niyojyaH; zAstraviruddhanirNetRsabhyadaNDaH 39. lekhyamkulazreNipUganRpAdhikRtAnA vyavahAranirNaye'dhikAratAra- | rAjakRtadAnalekhyavidhiH, tallekhyasvarUpam 349, tamyam 40. 350. RNapatrAdilekhavidhiH 350--353. pramANadarzanavidhiH mapramANaM ca lekhyam 353. pUrvalekhyahAnisaMbhave rAjJo vyavahAradarzanavidhiH, dharmazAstrAvalambanam, tattulyalekhyakaraNam; lekhyaparIkSA 354. RNApAkrodhalobhavarjanam 79. dharmazAstradvaidhe vyavasthA; dharmazAstrArthazAstravirodhe vyavasthA 82. arthanizcaye tkoN| bhuktiHlekhya ca upAyaH chalavyavahArabhUtAnusAriSyavahAra- bhAktAvazeSaH svatvahatuH 389. AdhyAdabhAgA na vivekaH 87. svatvahetuH 396. AdhyAdyapahAre daNDaH, AgamabhogadarzanopakramaH yostAratamyasahakAryavicAraH 397-401. vyavahAropakramaH 111. vAde prAtibhAvyAnadhikAriNaH; divyam - vAdapratibhUvidhiH 112. divyaviSayaH, divyaprakArAzca 444. divyakartAraH, pratijJA zirovartanaviSayazca 445. divyAGgasnAnadezakAlopratijJAlekhavidhiH 137. pavAsAdInAM vidhiH 446. jAtivizeSAdibhedena divyauttaram bhedaH 447-449. dhaTavidhiH 472. agnividhiH .. uttaralekhavidhiH 159. uttare kAladAnam ; sadyo- 487,488. jalavidhiH 499,500. viSavidhiH vivAdaviSayAH 160. 506. kozavidhiH 512. bAdahAniH mAnasaMjJAHabhiyogasya pratyabhiyogena na nirAkaraNam, asyA- mAnasaMjJAH 530, 531. 'pavAdazca 197. duSTatvaliGgAni 199. vividhAni nirNayakRtyamvAdahAnikAraNAni 200. pramANAdhIno vijayaH 537. parAjitadaNDAdivicAraH kriyA sottaraparAjitadaNDaH 538. ekadezavibhAvitavicAra: nirNayasAdhanAni, mAnuSadaivikabhedau tayorvyavasthA ca 539. 213. vAdinormadhye kadA katareNa pramANopanyAsaH | punAyaHkartavyaH 214,215. punAyasthAnAni, punAyaviSayazca 546, 547. nyAmyanirNaye haThAtpunAyavAdino daNDaH 547. ___ kIdRzAH kiyantazca sAkSiNo bhavanti 282. kRtanivartanamasAkSiNaH 283. uktAsAkSitvapratiprasavaH 284. nivartanIyA vyavahArAH 557. sAkSipraznavidhiH 285,286. sAkSyamabruvato daNDaH daNDamAtRkA286,287. sAkSidvaidhe bahutvaguNAdhikyAdi nirNAya- rAjA daNDadharaH 582. kIdRzo rAjA dnndddhaarnnaah| , kam 287. pratijJAdyanuguNAnanuguNasAkSyuktyadhInau yathAzAstradaNDaprayogaphalam 583,584. rAjJaH sarvo jayaparAjayau 288. anuguNAnanuguNasAkSiNAM kUTa- daNDyaH ; udvRttasaMghA daNDayA: 584. daNDa , sAkSiNaH kathaM jJeyAH 289. kauTasAkSyadaNDaH; kuTakRda- | daNDaprakArAH; aparAdhAnurUpavyavasthA ca 585. adhayebrAhmaNadaNDaH 292. pUrvAGgIkRtasAkSyasya tadapahnave | daNDane rAjAnaM prati daNDaH 586. sAkSI
Page #64
--------------------------------------------------------------------------
________________ .. vyavahArakANDam / niyuktenAniyo zAstroktameva to deva .. .... * nAradaH 93,94. bhUtAnusArI chalAnusArI ca vyavahAraH; chalaM vyavahArasvarUpam nirasya bhUtamanusaraNIyam 94,95. sAkSilekhyavivekaH vyavahArotpattistatprayojanaM ca 3,4. sottarAnuttara- / 96. kAryadarzanaphalam 97. vyavahArau 11. vyavahArasaMbandhivividhavibhAgAH; nirNaya- darzanopakramaHpAdAH; sAmAdhupAyA:; varNAzramahitakArI vyavahAraH 12. / rAjJA vyavahAraH svayaM notpAdyaH; rAjJA na svayavyavahArasaMbandhijanAH; vyavahAraphalAni, aSTAGgAni vyava- | mutpAdyo vyavahAra ityasyApavAdaH; vAdinormadhye bhASAvAdI hArasya 13. vyavahArapadAni; aSTAdazapadAvAntarabhedAH kaH 113. anAdeyavAdaH 114. anAdeyavAdApavAdaH 14,15. vyavahArayonitrayam; abhiyogo dvidhAH | anAdeyavAdaH 115. niyuktapratinidhijayaparAjayau niyovyavahArapakSadvayam 16. jakasyaiva; aniyuktaparArthavAdI daNDyaH; vAde vibhaktA sabhA- .. . evaM pratibhUtvamarhanti; AsedhavidhiH 116. caturvidha kulazreNigaNAdhikRtanRpANAM vyavahAranirNaye'dhikAra- | AsedhaH, AseddhavyAni dravyANi 117. AsedhamokSaH tAratamyam 42. prADvivAkalakSaNaM, prADvivAkapada- mithyAsedhadoSaH; AsedhAtikrame doSApavAdaH, AsedhAtiniruktizca; rAjJA kIdRzAH sabhyA niyojyAH 43. kramadoSaH; AseddhRdaNDaH 118. AhvAnAsedhAnIH vyavahAranirNaye kati sabhyA niyojyAH; niyuktenAniyukte- 119. AhvAnaniSedhapratiprasavaH, kAryottaramAsedhaniSedhaH nApi vA sabhyena zAstroktameva vaktavyam 44. ayukto- 12.. ktau dveSadoSabhAg bhavati sabhyaH; sabhyaiH sahaiva vyavahArI pratijJAnirNeyo rAjJA; vyavahArazuddhau sabhyazuddhiH 45,46. pratijJAprazaMsA 139. pratijJAlekha vidhiH; vAdyuktaM adharmyanirNaye doSabhAginaH; dharmyanirNaye 'phalam 46. phalakAdiSu prathamaM lekhanIyam; phalakalikhitaM vAdyanuayathArthavAdisabhyanindA; apakSapAtI eva nirNayaH kAryaH; jJAtaM cAdhikaM punaH likhet 140. bhASAlekhanAvadhiH rAgAjJAnalobhairduSTe vyavahAranirNaye sabhyadaNDaH 47. prAD bhASAzodhanAvadhiH 141,142. pratijJAdoSAH 142vivAkena vivAdazalyamuddharaNIyam; sabhyAnAM matabhedAbhedakRtI sazalyavAdaniHzalyavAdau; satsabhAlakSaNam 48. uttaramdarzanavidhiH uttaradAnakAlaH uttarasvarUpaM ca; uttaradAne dharmyanirNayaphalam 88. rAjJo yamavratam-samabhAvaH; kAlAvadhivicAraH; pratijJA tu sadya eva lekhyA 161, apramAdena vyavahAro draSTavyaH; dharmazAstrAnusAreNa prAD | 162. saduttarasvarUpam 162. caturvidhamuttaram 163, 164. caturvidhaM mithyottaram / pratyavaskandanalakSaNam vivAkasaMmatyA kArya draSTavyam ; darzanasya catvAro bhAgAH 89. dharmazAstrArthazAstre aviruddha pramANam ; zAstraviruddhaM vAdahAni:bhUtAhitaMca nivartanIyam ; anyarAjakRtamanyAyyaM nivartanI vividhAni vAdahAnikAraNAni 201-203. arthayam ; arthazAstradharmazAstradvaidhe vyavasthA 90. dharmazAstra vivAdeSu vAdahAnikAraNApavAdaH 203. vAdahAnikAralokavyavahAradvaidhe vyavasthA; dharmavyavahAracaritrarAjazAsa NAni 204. nAni vyavahArapramANAni, teSAM tAratamyaM ca 91,92. kriyAkAryadarzane pratyakSa sahakAri; kAryadarzane tarka upAyaH pramANopanyAsasamayaH; nirNayasAdhanAni 217. pramANa* divyaprakaraNe zlokabhinnatvAt 'nAradaH' 'nAradIyamanu- balAbalavicAraH; mAnuSadaivikabhedau; daivamAnuSapramANayosaMhitA' iti pRthaG nirdizya vacanasaMgrahaH kRtaH / atra tu viSayabhedena vyavasthA 218, 219. vAdinAmadhye viSayANAmabhinnatvAt na pRthaG nirdezaH / katarasya pramANopanyAsaH 219-221. satpakSo'pi
Page #65
--------------------------------------------------------------------------
________________ RSikrameNa viSayAnukramaNikA pramANopanyAsena vinA na sidhyati 221, lekhyasA- | yukti:kSiNorabhAve pramANam ;pramANopanyAsAvadhiH 222,223. yuktiH 425-427. divyamsAkSIvivAde sAkSibhyo nirNayaH; sAkSiniruktiH 296. zapathaH 440,441. divyazapathayorviSayAH 449, ekAdazaprakArAH sAkSiNo bhavanti; paJca kRta- 450. divyaprakArAH; divyavizaSANA da sAkSiNaH; SaD akRtasAkSiNaH 297. kIdRzAH kiyantazca | jAtyAdyadhikArivizeSaniyamAH 450-453. divyasAkSiNo bhavanti 298. varNAdibhedena sAkSibhedaH; kartAraH zIrSakavartanaM ca 453,454. divyAuttarasAkSiNaH kadA pramANam ; likhitasAkSiNo vizeSaH dhyakSaH. divyaviSayaH paJcadivyaprakArAzca 454, 299. sAkSivizeSANAM bhadratvakAlamaryAdA 300. paJca dhaTavidhiH 473-479. agnividhiH 489.494. vidhA asAkSiNaH 301. vacanAdasAkSiNaH 302. jalavidhiH 501,502. viSavidhiH 507.509. doSAdasAkSiNaH; bhedAdasAkSiNaH; svayamukterasAkSI 303. kozavidhiH 513-515. taNDulavidhiH 518. taptamRtAntaro'sAkSI 304,305. mumUrSazrAvitasya sAkSitvam | mASavidhiH 520. saMkIrNadiSyavidhiH 525. 305. kIdRzAH sAkSitvaM nAInti 306-310.viSaya- | mAnasaMcA:vizeSe uktAsAkSitvapratiprasavaH; uktaviSayavizeSe bAlA | | mAnasaMjJAH 532. dInAM tu naiva sAkSitvam 311,312. ubhayAnumata eko nirNayakRtyam ekadezavibhAvitanyAyaH; sottaraparAjitadaNDAdi542. 'pi sAkSitvamarhati; kauTasAkSyaliGgAni 312,313. pUrva sAkSitvamabhyupagamya punarnihnave doSaH 313. sAkSiNo jayapatradAnam; chalaparAjayaviSayaH; trividhaparAjayanirNaya bhede vAdahAniH; sAkSipraznavidhiH314,315. anRtokti kramaH 543. vyavahAramAtRkAprazaMsA 544. . punAyaHphalam 315,316. viSayavizeSeNAnatoktidoSatAratamyam nyAyyanirNaye'pi punAyavAdinaH paNaH; kuniNa 316. satyoktiprazaMsA'nRtokinindA ca 317-320. yinAM daNDaH 548. punAyA: vyavahAraH 549. . sAkSisAkSyazodhanakramaH; sAkSidvaidhe bahutvaguNAdhikyAdi kRtanivartanamnirNAyakam : viruddhasAkSisAmye sAkSyamapramANam. 320. nivartanIyo vyavahAraH 558,559. uktanivartamAkSirahito vAdI parAjIyate; sAkSyasya parIkSA 321. nApavAdaH; nivartanIyA vyavahArAH 559,560. 323. svatantrAsvatantravicAraH 561,562. lekhyam daNDamAtRkA-- * lekhyaprakArAH tallakSaNAni ca 356,357. pramANa- ___ daNDaprayojanam ; dharmyadaNDaH rAjJA kartavyaH 586, ... mapramANaM ca lekhyam 357-359. lekhyaparIkSA 359 587. rAjazAsanaprAmANyam 587. kAryavizeSeNa 362. devatAvizeSarUpatvaM rAjJaH, brahmakSatrasahakAryam ; daNDasaMjJAH bhukti: | 588,589. daza daNDasthAnAni; aparAdhAdyanusAreNa sAkSilekhyabhuktInAM prAmANyasvarUpaM prAbalyadaurbalya daNDatAratamyam 589-59.. brAhmaNasya vadhabhinno vicArazca 401. bhuktelekhyasAkSyanugrAhakatvam ; bhukti daNDaH; kAruzilpiprabhRtInAM vRttisAdhanAni na haraNIvizeSaH svatvahetuH 403,404. AdhyAdibhogaH na yAni 590. brAhmaNasya vizeSAhatAsthAnAni 591. svatvahetuH 404,405. bhogAgamayoH sahakAryaprAbalya | pariziSTAni daurbalyavicAraH 406,407-410. paJcAGgabhogaH | vyavahArasvarUpamvatvapramANam 406. SaDvidha AgamaH 407, - ' vyavahArazAstrotpattiH pa.15.
Page #66
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam bRhaspatiH vAdaH; AhvAnavidhiH 121, AhvAnAtikramadoSaH, vyavahArasvarUpam AhvAnAsedhAnaharhAH; asamarthAnAM vAdapratinidhi hyaH vyavahArotpattiH 4. vyavahArapAdAH; vyavahArapadAni 122,123. pratijJA pratijJAlekhavidhiH; satpratijJAsvarUpam 144-147. sabhA- sabhAsaMnivezaH; rAjJaH sabhApravezavidhiH; rAjasabhyA pratijJAyAH phalakAdA prathamalekhaH, taduttaraM patralekhaH; dInAM sabhAGgAnAM sthAnanirdezaH; pratiSThitApratiSThita pratijJAlekhazodhanAvadhiH 147,148. apragalbhamudritazAsitAzcatasraH sabhAH 49. sabhAyA dazAGgAni / vAdine kAlo deyaH; apragalbhavAdinaH pratijJA sabhyaiH dazAGgAnAM kAryANi 50. rAjJaH brAhmaNasya ca prAG zodhyA; vAde kAlo deyaH; pakSapratipakSanirNayaprakArAH; vivAkasya vyavahAranirNaye kAryANi; rAjaprADvivAka pratijJAdoSAH 148,149. anAdeyapakSAH; AdeyapadayoniruktiH 51. traivarNikAnAmeva prADvivAkatve pakSaH 150. 'dhikAraH; brAhmaNabruvapadArthaH; sabhyasaMkhyA; yajJasadRzI uttaramsabhA 52,53. kIdRzAH sabhyA rAjJA niyojyAH; uttaralekhakAlaH; uttaradApanopAyAH; uttarAnuktI niyuktenAniyuktenApi vA sabhyena dharmya eva nirNayo daNDaH; uttarAnuktA adaNDathAH; uttaradAne kAlAvadhivaktavyaH, dharmyanirNayaprazaMsA; adharmyanirNayadoSaH; vicAraH 165. sadyovivAdaviSayAH; saduttarasvarUpam ; anyAyavAdivizvAsaghAtakotkocajIvisabhyadaNDaH 53. caturvidhamuttaram ; mithyottaram ; saMpratipattyuttaram ; vyavahAranirNaye'nadhikAriNaH; kulazreNigaNAdInAM sAhasa pratyavaskandanottaram 166. prAGnyAyottaram 169. bhinnapadeSu nirNayAdhikAraH araNyacarasainikavaNijAM nyAya. uttaracatuSTayalekhavidhiH; anAdeyottaram 170. .. sthAnam ; kulazreNigaNaniyuktAdhyakSarAjJAmuttarottaraM dAdahAniHprAmANye balavatvam 54. tapasvimAyAyogavidAM kArya ___ vAdahAnikAraNAni 204,205. vAdahAninirNAyakAH; gaNakalekhako sabhAyAM niyojyau; AhvA kAraNApavAdaH 205,206... | saMdhi:nArtha puruSo niyojyaH 55. ___ saMdhiH 209,210. darzanavidhi: kriyA. purANadharmazAstrANyAlocyAni darzanavidhiH 97. vAdiprativAdinormadhye kadA kena pramANopanyAsaH samatvabuddhayA darzanaM kAryam ; dharmazAstrArthazAstradvaidhe kartavyaH 223,224. nirNayasAdhanAni, teSAM daivavyavasthA; vyavahAranirNaye yuktiH pramANam ; dharmavyavahAra. mAnuSabhedau, tayoravAntarabhedAzca 224, 225. pramAcaritrarAjazAsanAnA prAmANyam, tatsvarUpam , NAnAM viSayabhedenAvatAraH; daivamAnuSapramANaviSayavyavasthA tatprAmANyatAratamyaM ca 98-100. zAstramaryAdA 225, 226. bhaginAM vargANAM daNDaH naigamAdInAM pramANabhUta- | sAkSIkhyavidhiH 101. dvAdazavidhAH - sAkSiNaH 323-325. kiyantaH darzanopakramaH sAkSiNo grAhyAH 325,326. kIdRzAH sAkSitvamaInti, paranivedita eva vAdo grAhyaH; rAjJA svayaMgrAhya- kIdRzAzca nAhanti 326,327. sAkSisAkSyazodhanavAdasthAnAni; AtmakRtaprADvivAkaniveditavAdo na kramaH: lekhyasAkSizuddhAveva kAryasiddhiH 327,328. draSTavyaH kiM tu paraniveditavAdo draSTavya eva sAkSyApradAne daNDavidhiH, sAkSipraznavidhiH; satyaprazaMsA 11.. aneka kAryayogapadye vAdakramaH anAdeya- / anutanindA; sAkSyoktividhiH 328. satyoktyapavAdaH
Page #67
--------------------------------------------------------------------------
________________ kIdRzasAkSyoktau jayaH; sAkSidvaidhe bahutvaguNAdhikyAdinA nirNayaH 329. RSikrameNa viSayAnukramaNikA lekhyam - lekhyaprakArAH talakSaNAni ca 363-366. lekhyaparIkSA 366,367. mukti: yuktisAkSilekhyabhuktiprAbalyadaurbalyavicAraH 410. bhogavizeSaH svatvaddetuH 411. svatvahAnikAraNAni 412,413. bhogAgamayoH sahakArya, prAbalyadaurbalye, tripuruSabhuktiprAmANyaM ca 413, 414. strIdhanAdibhogo na svatvahetuH 414,415. AMzikabhogaprAmANyam; vicchinnabhoge nirNayopAyaH 415. yukti: yuktiH 428. divyam - zapathaH 441. nava divyaprakArAH 454. divyapadaH niruktiH; aparAdhAnusAreNa divyavizeSAH 455-457. ghaTavidhiH 479. jalavidhiH 503. viSavidhiH 510. kozavidhiH 515. taNDulavidhiH 518. taptamASavidhiH 520. phAlavidhiH 522. dharmajavidhiH 523. mAnasaMjJA: mAnasaMjJAH 533. punarnyAyaH nayA vyavahAraH, kunirNayinAM daNDaH 549. kRtanivartanam - uktanivartanApavAdaH 562, 563. sabhA daNDamAtRkA - rAjJaH sarve daNDyAH; daNDasaMjJAH 591. aparAdhajAtyAdinimittatAratamyena daNDatAratamyam; caturdaza daNDasthAnAni; brAhmaNasya vadhabhinno daNDaH 592,593. zArIradaNDapratyAmnAyadravyam, dAsasya nArthadaNDaH, dhanadaNDAdAne nirvAsana daNDaH 593. paJcadaza vyavahArasabhAH 55. pratijJA bhRguH anAdeyapakSaH 150. divyam---- divyAdhikAriNaH 457. kAtyAyanaH nirNayakRtyam -- samyaGnirNayaparyavasAnaM jayapatradAnaM daNDazca 544. kulazreNigaNAdhikRtanRpANAmuttarottaraM vyavahArasvarUpam -- vyavahAralakSaNam ; vyavahArapadaniruktiH 5. vyavahArotpattiH ( vRkSarUpakam ) 6. vyavahArapadAvAntarabhedAH; vyava hArapAdAH 18. sabhA 61. darzanavidhiH 21 vyavahArasabhAlakSaNam 56. kIdRzAH samyAM rAjJA niyojyAH 56-58. vaNijAM vyavahArasabhAyAM niyojanam ; gaNakalekhakarAjapUruSaniyojanam ; rAjJA svasthAne brAhmaNa:prADvivAko niyojyaH; brAhmaNAbhAve kSatriyavaizya niyojyo, na zUdraH 57, 58. prADvivAkapadaniruktiH; asamyanirNaye sabhyadaNDaH 58, 59. sabhyairdharmArthasahitaM vaco vaktavyam; anyAyapravRtto rAjA sabhyaibodhanIyaH nopekSyaH; nirNayAtprAk rahaH vAdisaMbhASaNaM varjyam 59. rAjJA'nadhikRtAnAM vyavahAra nirNaye nAdhikAraH; dharmyanirNayaphalam ; pASaNDasaMghatrajapuJjazreNijAtipadArthAH 60. grAmazreNigaNAdInAM kAryanirNetArasteSAmeva ziSTAH ; prAmANyamadhikam darzanavidhiH kAryadarzanakAlazca 101. kAlaniyamaM vihAya draSTavyAni kAryANi; zAstrAnusAreNaiva nirNayaH kAryaH ; dharmaviruddhaM nivartanIyam; dharmavyavahAracaritrarAjazAsanajanyanirNayasvarUpam, tattAratamyaM ca 102. dharmazAstrameva mukhyaM pramANam, tadabhAve dezadRSTadharmaH pramANam 103. gaNAdibhiH svasAmayikadharmAnusAreNa svanirNayaH kAryaH, anyairvirodhe zAstramanusRtya nirNeyam ; naigamAdInAM AgamarUpalekhya vidhiH; zrutismRtyuktaM pravarta
Page #68
--------------------------------------------------------------------------
________________ 22 vyavahArakANDam nIyaM, viparItaM nivartanIyam 104. tIritaH anuziSTazceti | vAdazca; aprativacane abhiyuktasya daNDyatvam ; duSTatvanirNayo dvividhAH nRpatikRto'dharmyanirNayaH sabhyairnivarta- liGgAni 206. vividhAni vAdahAnikAraNAni 206, nIyaH; brAhmaNaiH sahaiva nirNayaH kAryaH 105... 207,208. vAdahAnidoSaduSTAnAM daNDaH 207. darzanopakramaH vAdahAnAvapi vAdoddhAravivekaH 208. __ rAjJA svayaM notpAdyo vyavahAraH; stobhakasUcakayorbhedaH | saMdhiHgRhItagrahaNo nyAyo na pravartate 123. vAde sthitAnA- nRpAnanumatyA saMdhikaraNe daNDaH 210. muktikramaH; anekakAryayogapadye vAdakramaH; avinItavAdi- | kriyAdaNDaH 124. kAryArthI praSTavyaH; AhvAnavidhiH; AhvA- vAdiprativAdinormadhye kadA kena pramANopanyAsaH nAnahIMH125,126. AhvAnAnIMpavAdaH126. AhvA- kartavyaH 226,227. nirNayasAdhanAni; pramANAnAM nAvamAne daNDaH; AsedhavidhiH; Asedhotkrame anAse- prAbalyadaurbalyam ; daivamAnuSapramANabhedau; pramANopanyAsAdhyAsedhe ca daNDaH 127,128. anAsedhyAH; AvhA- vadhiH 228. pramANaprAbalyadaurbalye daivamAnuSatAratamyam ; yakavetanavidhiH; vAde pratibhUAhyaH pratibhuvo'lAme | pramANAnAM viSayavyavasthA 229-232. bandhavidhiH 128,129. prAtibhAvyAnarhAH; vAde prati- | sAkSInidhiH 129. pratinidhijayaparAjayau niyojakasyaiva; sAkSiprakArAH, tallakSaNAni; sAkSivizeSaviSayAH aniyuktaparArthavAdI daNDayaH; asabhyavAde pratinidhirna | 330.332. asAkSitvanimittAni 333,334. grAhyaH130. ... .. ........... sAkSiNaH kutra parIkSyAH kutra na; sAkSyAdipramANaparIkSA' pratijJA 335,336. sAkSiNaH sadyaH praSTavyAH; sAkSibhyaH kAlo ' pratijJAlekhavidhiH 150. sthAvaravAde pratijJAlekha- deyaHH sAkSipraznavidhiH; satyaprazaMsA'nRtanindA ca 336, vizeSavidhiH 151. nyUnAdhikohApohapUrvaka prathama 337. samavAyasAkSitvaM pRthak sAkSitvaM ca; dezakAlAdibhUmyAdau likhet ; prathamaM phala kAdau, anantaraM patre likhet; niyamayuktaH . sAkSyoktividhiH, sAkSyaviSayazca 337, lekhakapramAde daNDaH; vAyuktaM sarve lekhyam ; satpratijJAH | 338. sAkSyuktiparIkSA 334-3.41. duSTasAkSidaNDaH; svarUpam 152. vAdibhyaH kAMladAnavicAraH; anAdeya kUTasAkSiliGgam 341,342. . . .... pakSaH 153-155. pratijJAdoSAH 155. lekhyamuttaram lekhavidhiH, lekhyaprakArAH, tallakSaNAni ca 367. uttaradAne kAlAvadhivicAraH 170. sadyovivAda 369. lekhyaparIkSA 369-3,73. viSayAH; sadyovivAdakAlAntaravivAdaviSayavyavasthA bhukti:-. 171,172. niyatakAlAtipAtakRdvAdidoSApavAda lekhyasAkSibhuktiprAbalyadaurbalyavicAraH 415,416. vicAraH; uttaradApanopAyAH 172. pratijJottaralekhottara | bhogAgamayoH sahakArya, prAbalyadaurbalye, tripuruSAdimapi ubhayavAdyuktavizeSo vicArakAle avadhAryaH; bhASo bhuktiprAmANyaM, paJcAGgabhogazca 416-418. strIdhanAdittaralekhottaravAdyuktivicAraH; uttaralekhavidhiH; caturvidha bhogaH na svatvahetu: 418,419. muttaram 173,174. , pratipattyuttaram ; mithyottaram yuktiH174. mithyottaracAturvidhyam ; kAraNottaram ; prAGnyA- / yuktiH 428. yottaram ; prAGnyAyatraividhyam ; uttaradoSAH 176- | divyam178. uttarasaMkaravicAraH kriyAdvayavicArazca 179. . ___ zapathaH441. divyAdhikAriNaH, divyaviSayaH, vAdahAniH -......... . ...... zIrSakavartanAbhAvaH kutra; divyavizeSaviSayAH 457,' abhiyogasya pratyabhiyogena na nirAkaraNam, asyApa-458. aparAdhAnusAreNa dilyavizeSAH .458,459.'
Page #69
--------------------------------------------------------------------------
________________ RSikrameNa viSayAnukramaNikA jAtyAdivizeSeNa divyavizeSaH, divyAnadhikAriNaH 459, | vivektavyaH 105. 460. divyAdhikAriNaH; divyadezaH 460,461. | darzanopakrama:avaidhatvasaMdehe punardivyaM deyam : divyAGgasnAnAdividhiH | rAjJA vyavahAraH svayaM notpAdyaH; rAjJA svayamutpAdyA 461. dhaTavidhiH 479. agnividhiH 494. jalavidhiH | vyavahArAH 131-133. 503. viSavidhiH 510. kozavidhiH 515,516. | pratizAtaNDula vidhiH 518. saMkIrNa divyavidhiH 525. bhASAdoSaH, AvedanavidhiH 155.. mAnasaMjJAH uttarammAnasaMjJAH 533. . . viSayavizeSe uttaradAne kAlAvadhivicAraH 184. nirNayakRtyam kriyAsamyanirNayaparyavasAnaM jayapatradAnaM daNDazca 544, pramANAnAM viSayavyavasthA; daivamAnuSatAratamyam 232, 233. punAyaH sAkSIpunAyAhoM vyavahAraH 549. sAkSiNaH sAkSyaM ca parIkSyam ; anRtoktiphalam 342. kRtanivartanam- . lekhyam* nivartanIyA vyavahArAH; uktAnirvatanApavAdaH; svatantra pramANalekhyaM krayapatraM ca 373. kRto'pi kazcid vyavahAro nivartanIyaH 563. . bhuktiHdaNDamAtRkA ___ paJcAGgabhogaH, bhogAgamasahakArya, tripuruSabhuktidaNDathasyAdaNDane adaNDyasya daNDane ca doSaH, prAmANyaM ca 419. AcAryAdidaNjyavicAraH; daNDaprAyazcittayorvikalpaH; divyamdaNDasaMjJAH 593,594. 'daNDakartAraM pApahetuM ca vicA divyaviSayaH, divyaniruktiH 461. nava divyayeva daNDaH kalpyaH ; aparAdhopakrama-madhya-samAptyAdikaM prakArAH; zIrSakavartanaM; aparAdhazaMkAnizcayAdyanusAreNa vicArya daNDatAratamyam 594,595. saMhatyAparAdhe divyavizeSAH 462, 463. jAtikarmAdyadhikArivizedaNDaH; varNAdibhedena daNDabhedaH; dAsAdidaNDaH; brAhmaNasya SaNAnusAreNa divyavivekaH 463, 464. divyavizeSeSu vadhAtirikto daNDaH 595,596. anyAyArjitaM vittaM kAlavizeSaniyamaH 464. divyAdhyakSaH; sarvedivyeSu vaya'm ; daNDadhanaM viprebhyo dadyAt 596. devatAvAhanAya'mantrAdividhiH 465-469. dhaTavidhiH pitAmahaH 479-484. agnividhiH 494-498. jalavidhiH vyavahArasvarUpam 503-505. viSavidhiH 510, 511. kozavidhiH sottarAnuttaravyavahArau 18. 516-518. taNDulavidhiH 519, 520. taptamASasabhAaSTAGgakaraNam, tatra kAryadarzanam ; kulAdikRta- | vidhiH 520-522. phAlavidhiH 523. dharmajavidhiH nirNayaH nRpasthAne parivartanamahati 61, 62. bahubhireva nirNeyam 62. uzanA . . darzanavidhiH vyavahArasvarUpamcaritaM nAma; caritreNa nirNeyo vyavahAraH; sAmayika- | dharmeNa nirNeyo vyavahAraH; rAjazAsanena nirNeyo vyavahAraH | darzanopakramaHvRNozramabAhyA aSTAdaza prakRtayaH yuktyA vyvhaaro| avinItavAdidaNDaH 133.
Page #70
--------------------------------------------------------------------------
________________ ....vyavahArakANDam / sAkSI sabhA-- sAhasAdau asAkSyapavAdaH342.anRtotiphalam 343. prADvivAkena zalyamuddharaNIyam; mithyAdarzananindA bhuktiH - 62. adharmyanirNayadoSabhAginaH; dharmyanirNayazubhaphalam dazavarSabhUbhogaH na pramANam 419. ... / divyam darzanavidhiH-- jalavidhiH 505. : zAstrajAtidharmAdyAlocya nirNayaH 105. dharmyamAnasaMjJA: nirNayasvarUpam ; dharmavyavahAracaritrarAjazAsanAni pramAmAnasaMjJAH 533. NAni, teSAM tAratamyam 106. . daNDamAtRkA darzanopakramaH-- ___ mahApApeSu brAhmaNadaNDaH 596. ___ varNAnukrameNa vAdo grAhyaH; AhvAnAnauMH 133. prajApatiH AhvAnAnIM api kadAcidAhvayanIyAH 134. sabhA pratijJA-- __ abhiSiktaH kSatriyo rAjA brAhmaNo vA prADvivAkaH; pratijJAlekhavidhiH; pratizAdoSaH 156. sAmantakSatriyAH prAvivAkA bhavanti; akSatriyarAjJAM uttaram-- brAhmaNA eva; svavarga vargIyAstrayo nirNetAraH 62. uttaradAnakAla: uttarAnahaviSayaH; uttaradAnavidhiH pratijJA 184. uttaradAne kAlAvadhivicAra; uttaradApanopAyAH; pratijJAlekhanavidhiH; pratijJAlekhapUrvamAvedanavidhiH sduttrsvruupm| praangnyaayottrm| anekavidhottara155. anAdeyavAdaH 156. yogapadye grAhyamuttaram 185. uttaram-- vAdahAni:viSayavizeSe uttaradAne kAlAvadhivicAraH; saduttara . vAdahAnikAraNAni 208. svarUpam / uttaracatupayasvarUpam 184. kriyAkriyA-- - vAdiprativAdinormadhye kena pramANopanyAsaH kartavyaH - pramANAnAM viSayavyasthA 233.. . 233. sAkSI sAkSI-- sAkSiprakArAH; asAkSiNaH 343. ___sAkSitvayogyatAyAH kAlamaryAdA 3 lekhyam-- lekhyam-- : lekhyaprakArAH talakSaNAni ca; lekhyaparIkSA; lekha- saMdhipatralakSaNam ; lekhyaparIkSA. 374. kUTatve sati divyaM pramANam 373, 3.74. .. bhuktiH -- bhakti :-- ___bhogAgamayoH sahakArya, tripuruSabhuktiprAmANyaM ca bhuktivizeSaH svatvahetuH 419. 419, 420. divyam- .. . yuktiH zapathaH 442. jAtikarmAdyadhikArivizeSaNAnusAreNa 428. divyavivekaH 469. agrividhiH 498. viSavidhiH divyam 511. kozavidhiH 518. divyakAlaH 469. kRtanivartanam-- hArIta: nivartanIyA vyavahArAH. 564. vyavahArasvarUpam daNDamAtRkAvyavahAralakSaNam ; vyavahArasvarUpam (vRkSarUpakam)6. pariSad rAjA ca daNDakaraH; brAhmaNo'vadhyA 568. yukti :--
Page #71
--------------------------------------------------------------------------
________________ RSikrameNa viSayAnukramaNikA pariziSTAni | bhuktiHdaNDasaMjJAH lekhyasAkSibhuktiprAmANyatAratamyaM paJcAGgabhogazca 420. brAhmaNadaNDavicAraH pa 9. bhuktivizeSaH svatvahetuH; svajanAdibhaktirna svatvahetu:3B vyAsaH tripuruSabhuktiprAmANyam 421,422.. . sabhA- - divyampurohitaH prAvivAko bhavati; prADvivAkalakSaNaM, | paJcadivyaprakArAH 469. ghaTavidhiH 484. prADvivAkapadaniruktizca; brAhmaNa eva prADvivAkaH na mAnasaMzAHtvanye varNAH 63. zUdrasya zrautasmArtadharmoktiniSedhaH; mAnasaMjJAH 533. prazastasabhyaH; gaNakalekhakasAdhyapAlAH; gurusvAmikuTumbi- nirNayakRtyampitAjyeSThabandhupitAmahakulagrAmazreNigaNarAjAdhikRtAnA sva- jayaparAjayaphalam 545. svaviSaye nirNayAdhikAraH 64. daNDamAtRkAdarzanavidhiH ___ alpadaNDaviSayaH 596. aSTapramANajanyo'STavidho nirNayaH 106. saMvartaH darzanopakramaH darzanavidhiH.. aneka kAryayogapadye vAdakramaH; AsedhavidhiH AhvAnA | darzanavidhiH; darzane niSiddhaH kAlaH 106. sedhAnahIMH; uktApavAdaH; vAde pratinidhi hyaH 134. darzanopakramaHpratijJA rAjJA svayamutpAdyA vyavahArAH 134,135. pratijJAlekhavidhiH; phalakAdilekhottaraM patralekhaH 156. | lekhyamuttaram lekhyasya pramANAntarataH prAbalyaM lekhyaparIkSA ca uttaradAne kAlAtipAtadoSApavAdavicAraH 186. | 377,378. uttarecatuSTayasvarUpam 187. anekavidhottarayogapadye bhukti:grAhyamuttaram 188. bhuktivizeSaH svatvahetuH 411. kriyA parIciH vAdiprativAdinormadhye kena kadA pramANopanyAsaH darzanopakramaHkartavyaH 234. nirNayasAdhanAni, pramANAnAM daivamAnuSa kanyA anAhvayanIyA; anAhvayanIyApavAdaH 135. bhedau, tayoviSayavyavasthA 235. lekhyamsAkSI lekhyapramANaviSayaH 378. sAkSiNaH kIdRzA bhavanti; sAhasAdau asAkSitvApa mukti:vAdaH, sAkSiprakArAH; divyApekSayA sAkSiNaH varIyastvam ; bhuktivizeSaH svatvahetuH 423. sAkSiparIkSA 344- 346. sAkSipraznavidhiH; satyaprazaMsA anRtAnandA; kIdRzaM sAkSyaM sAdhyaparyAptam 346. lekhyam darzanavidhiH-- lekhyaprakArAH tallakSaNAni ca 374-376. lekhya- ___ darzanavidhiH; yamavratam--samabhAvaH; zAstrabhUtahitaparIkSA 376,377. | virodhi nivartanIyam 106. yamaH . ....
Page #72
--------------------------------------------------------------------------
________________ . . . . . . ka ... vyavahArakANDam / divyam bRhadyamaH zapathaH 442. uttaramkRtanivartanam-:. .... caturvidhamuttaram 189. .. nivartanIyA vyavahArAH 564........ divyamdaNDamAtRkA-- divyaviSayaH 469. rAjJA sarve daNDyA, brAhmaNasya vadhAtirikto daNDaH; pariziSTAnimahApApeSu brAhmaNadaNDaH; patitadaNDaH pariSadi deyaH; kriyAsarvasvadaNDe jIvanamavazeSaNIyam 596,597. vAdinormadhye kadA katareNa pramANopanyAsaH kartavyaH aGgirAH . pa.17. daNDamAtRkA utathyaH / daNDadharAH, AtmahantUdaNDaH 597. .. sAkSIzAtAtapa: anRtanindA 347. divyam--- kaNva. .. kozavidhiH 518. sAkSI-- vRddhazAtAtapaH kUTasAkSiliGgam 347.. uttaram mANDavyaH caturvidhamuttaram / SaDvidhamuttaram 189... divyam-- vRddhavasiSThaH zapathaH 442. uttarama.--.. . : caturvidhamuttaram 189. ... bhAradvAjaH mAnasaMzAH-- lekhyamjayapatralakSaNam 378. : __ smRsyantaram daNDamAtukAmahApApeSu brAhmaNadaNDaH 597. vyavahArasvarUpam- vyavahArapAdAH 18. sabhAdivyam... rAjJA prADvivAko niyojyaH; brAhmaNasabhAyAM hastadivyaparAjayaliGgAni 469.:. vyApArarItiH 65. . vRddhahArItaH .. darzanopakramaH-. divyam .. anekakAryayogapadye kAdakramaH; kAlAtipAte vAdo divyaviSayaH 469.. na grAhyaH 135. pariziSTAni kriyA-... daNDasaMzA: pramANopanyAsaH kena kartavyaH 236. nyAyadaNDaH; daNDaprakArAH; daNDavivekaH, brAhmaNadaNDa- sAkSI- . .......... . . vicAraH pa.11. viSayavizeSe sAkSiNaH; kUTasAkSiliGgam 345.. mAnasaMjJAH 534. ..?
Page #73
--------------------------------------------------------------------------
________________ lekhyam - lekhyaprakArAH tallakSaNAni ca; lekhyaparIkSA 378, 379. mukti: pauruSabhoganiruktiH 423. divyam zapatha: 442. ghaTavidhiH 484. agnividhiH 498. jalavidhiH 505. kozavidhiH 518. mAnasaMjJA: mAnasaMjJAH 534. punaryAya: nivartanIyaM kAryam 549. kRtanivartanam - anivartanIyau dAnavikrayau 564. daNDamAtRkA - nimittabhedena daNDatAratamyavicAraH; brAhmaNo'vadhyaH; mahApApeSu brAhmaNadaNDaH 597. : pratijJA sabhA zUdro nirNaye nAdhikArI; tattadvarge tadvargIyaziSTAH pramANam ; sabhyena adharmyadarzanaM na kartavyam 65. ' darzanavidhiH dezadharmaprAmANyam 106. pratijJApakSapadayorarthaH 157. kriyA RSikrameNa viSayAnukramaNikA sAkSI daivamAnuSapramANaviSayavyavasthA 236. asAkSiNaH 347. lekhyam - anirdiSTakartRkavacanam svahastalekhyaM prabalam 379. bhukti: upekSAhetavaH 423. 'divyam zapathaH 442. divyaviSayaH; divyAdhikAravicAraH 469, 470. ghaTavidhiH 484. kozavidhiH 518. mAnasaMjJA:mAnasaMjJAH 534. vyavahArasvarUpam -- vyavahArapadAni 19. sabhA---- rAjA prADvivAkaH, tatsahakAriNaH brAhmaNAH rAjJA svasthAne brAhmaNo vA niyojyaH 65. mAnasaMjJA : mAnasaMjJAH 534. daNDamAtRkA agnipurANam* mAnasaMjJA: daNDaprakArAH 597. skandapurANam, bhaviSyapurANam, viSNudharmotaram, varAhapurANam mAnasaMjJAH 534, 535. padmapurANam vAdahAni: -- divyam - vivAdyadravyasya mUlyAnusAreNa divyakalpanA 470. kAlikApurANam 27 duSTatvaliGgAni 208. divyam - divyaviSayaH zirovartanaM ca; jAtibhedena divyabhedaH 470 ghaTavidhiH 484. agnividhiH 498. jalavidhiH 506. taptamASavidhiH 522. mAnasaMjJA: mAnasaMjJA: mAnasaMjJAH 535. purANam, carakasaMhitA, vaikhAnasa saMhitA, kApi paJcarAtram mAnasaMjJAH 535. * nAradayAjJavalkyazlokA eva prAyaza: agnipurANe samupalabhyante / tattatsmRtivacanapAda TippaNyAM etatpurANasthalanirdezaH kRtaH / ye zlokAH pAda TippaNyAmuddhRtAH teSAM viSayA nAtroddhRtAH / kiMtu tatsmRtyanarbhUtazlokaviSayA evAtra dattAH /
Page #74
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam sabhA trairAjyasUtram muktiHdarzanopakramaH lekhyasAkSibhuktiprAmANyatAratamyam 423. AhvAnAtikrame daNDaH 135. yukti :-- zukranIti:* yuktiH 428. vyavahArasvarUpam divyamvyavahAralakSaNam 6. vyavahArapAdAH abhiyogo dvidhA divyakartavyatA; divyaprakArAH; divyasvarUpavidhiH aparAdhAnusAreNa divyavizeSAH 470, 471. sabhA-- mAnasaMzA:sarvavarNIyo rAjA prADvivAkaH, sabhyAstadvarNajAH mAnasaMjJAH 535, 536. prazastAH, tadvarNajo vA prADvivAkaH; sarvajAtIyAH daNDamAtRkAsabhyA bhavitumarhanti; apakSapAtena nirNayaH kAryaH 65. daNDaprayojanam ; daNDaprayogavivekaH; daNDaprakArAH; darzanavidhiH-- kAlavizeSeNa daNDavizeSaH; rAjJA sAmabuddhathA daNDaH darzanavidhiH 106. praNeyaH 597, 598. aparAdhaprakArAH, tattAratamyena , darzanopakramaH-- daNDavidhiH; prANaharaNadaNDasya sarvathA niSedhaH 598.'' .. arthI kArya nivedayet ; avinItavAdI daNDayaH; patriMzanmatam / AsedhavidhiH; vAde pratinidhirna deyaH; vAde prAtibhAvyavidhiH 135,136. pratibhuvastvabhAve vAdanirNaya pASaNDanaigamAdisaMjJA 65. paryantaM vAdibandhaH 136. .. pratijJA saMgrahakAraH pratijJAlekhavidhiH; AvedanapratijJayorbhedaH, pratijJA | vyavahArasvarUpamlekhAdau UhApoho; pratijJAdoSAH 157. vyavahAralakSaNam 6. uttaram pratijJAsadyovivAdaviSayAH; pratipattyuttaram ; prAGnyAya- satpratijJAsvarUpam 157. pratijJAlekhAvadhiH 158. traividhyam ; pratijJottarAvicAraNe sabhyadaNDaH 189. uttaram-- kriyA-- uttaralekhakAlaH 189 nirNayasAdhanAni, daivamAnuSabhedau, tayorviSayavyavasthA sAkSI236. kiyantaH sAkSiNaH kartavyAH; asAkSibhedAH; sAkSI-- asAkSitvApavAdaH 347. sAkSiniruktiH; sAkSibhedAH; asAkSiNaH; sAkSitvA- / lekhyam-- naGgIkAre daNDaH; sAkSipraznavidhiH 347. lekhyaprakArAH tallakSaNAni ca 380. lekhyam bhukti:-- lekhyaprakArAH tallakSaNAni ca 379, 380. - bhoganirNAyakam ; likhitAditrayaprameyam 423. *nAradabRhaspatikAtyAyanAdInAM zlokasadazA bahavaH zlokA bhogAgamayoH sahakArya prAbalyadaurbalye tripuruSabhukti. zukranItI samupalabhyante / tattasmRtivacanapAdaTippaNyAM zukranItizlokAnAM sthalanirdezaH kRtaH / ye zlokAH pAdaTippaNyAmudhdRtAH | prAmANyaM ca 424. teSAM viSayA naatrodRtaaH| kiMtu tattatsmRtyanarbhUtazlokAvaSayA divyamevAtra dattAH / ___ aparAdhAnusAreNa divyavizeSAH 471.
Page #75
--------------------------------------------------------------------------
________________ 29 Rong Cheng RSikrameNa viSayAnukramaNikA nirNayakRtyam sabhyasaMkhyA niyuktenAniyuktenApi vA dharmyameva vaktajayiparAjayisvarUpam 545.. dhyam: vaizyAH sabhyatvena niyojyA: rAjJA svasthAne daNDamAtRkA brAhmaNo niyojyaH, tadabhAve kSatriyaH, tadabhAve vaizyaH, daNDaprakaraNavyavasthA 598. qq ;; TRA95; bhAskarAcAryaH, jyotiHzAstram, zAradA virodhinirNaye sabhyadaNDaH 66. tilakam, bAlabhUSaNam darzanopakrama:mAnasaMjJAH vyavahAropakramodatasmRtisArasaMgrahaH 136. Dao Yi mAnasaMjJAH 536. _ nirNayasAdhanAni, daivamAnuSabhedau, tayorviSayavyavasthA ___ mAnasollAsaH 335. vyavahArasvarUpam- . vyavahArapadAni; abhiyogo dvidhA 19. mayamatam , zilparatnam Ke Yi pariziSTAni rAjA prADvivAH, tatsahakAriNo brAhmaNAH; apakSa- | * pAtena nirNeyam 65. rAjJA kIdRzAH sabhyA niyojyAH; | dezamAnasAdhanam.
Page #76
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1 zakhaH 2 zaGkhalikhitaiau 3 bRhaspatiH bhRguH kAtyAyanaH pitAmahaH 4 5 6 7 8 9 10 11 12 uzanA prajApatiH hArIta: vyAsaH saMvarta: marIciH 8 smRtyantaram * avidyamAnasmRtInAM saMgrahaH I 13 yamaH 14 aGgirAH 15 zAtAtapaH 16 vRddhazAtAtapaH 17 vRddhavasiSThaH 18 atriH utathyaH 19 20 kaNvaH 21 mANDavyaH 22 bhAradvAjaH 23 saMgrahakAraH S] anirdiSTakartRkavacanam * yeSAM vacanAni nibandheSUpalabhyante, manuyAjJavalkyAdivacca smRtirnopalabhyate teSAmatra nirdeza: 1 8 nibandhagrantheSu yAni vacanAni RSinirdezaM vinA samAgatAni teSAmatra saMgrahaH /
Page #77
--------------------------------------------------------------------------
________________ dharma ko zaH vyavahArakANDam vyavahArasvarUpam vyavahAradhotpattiH / vyavahArotpattiH / vyvhaarpryojnm| vyvhaarlkssnnm| vyvhaarpdniruktiH| nibandhakArANAM vyavahAralakSaNam / vedAH . ___ sa caturaH sRSTvA'pi varNAnnaiva vyabhavadunatvAt kSatravyavahAradhamAtpatiH syAniyatAzaGkayA, tacchyorUpamatyasRjata kiM taddharma brahma vA idamagra AsIdekameva, tadeka5 sanna tadetacchreyorUpaM sRSTaM kSatrasya kSatraM kSatrasyApi niyantu / vyabhavat / taccheyorUpamatyasajata kSatraM, yAnye- uMgrAdapyugram / yaddharmo yo dharmastasmAt kSatrasyApi niyatAni devatrA kSatrANIndro varuNaH somo rudraH ntRtvAddharmAtparaM nAsti / tena hi niyamyante sarve / tat parjanyo yamo mRtyurIzAna iti / tasmAt kSatrA- kathamiti / ucyate / atho apyabalIyAn durbalataro, tparaM nAsti / tasmAd brAhmaNAH kSatriyamadhastA balIyAMsamAtmano balavattaramapyAzaMsate kAmayate jetuM, dupAste rAjasUye / kSatra eva tadyazo dadhAti / saiSA dharmeNa balena / yathA loke rAjJA sarvabalavattamenApi kuTukSatrasya yoniryad brahma / tasmAdyadyapi rAjA paramatAM mbika evaM, tasmAtsiddhaM dharmasya sarvabalavattaratvAtsarvagacchati, brahmaivAntata upanizrayati svAM yonim / niyantRtvam / yo vai sa dharmo vyavahAralakSaNo laukikaiya u ena hinasti, svA5 sa yonimRcchati, sa rvyavahriyamANaH, satyaM vai tatsatyamiti yathAzAstrArthatA, sa pApIyAn bhavati, yathA zreyA sa hi sitvaa|| evAnuSThIyamAno dharmanAmA bhavati / zAstrArthatvena jJAyasa naiva vyabhavatsa vizamasRjata, yAnyetAni deva mAnastu satyaM bhavati / yasmAdevaM tasmAtsatyaM yathAzAstraM jAtAni gaNaza AkhyAyante, vasavo rudrA AdityA vadantaM vyavahArakAla AhuH samIpasthA ubhayavivekajJA vizvedevA maruta iti // sa naiva vyabhavatsa zaudraM aura bhArata aura dharma vadatIti prasiddha laukikaM nyAyaM vadatIti / tathA varNamasRjata pUSaNamiyaM 5 hIda viparyayeNa dharma vA laukikaM vyavahAraM vadantamAhuH, satyaM puSyati yadidaM kiM ca // sa naiva vyabhavat tacchreyo vadati zAstrAdanapetaM vadatIti / etadyaduktamubhayaM jJAyarUpamatyasRjata dharma,tadetatkSatrasya kSatraM yaddharmastasmA mAnamanuSThIyamAnaM caitaddharma eva bhavati / tasmAtsa dharmo dharmAtparaM nAstyatho abalIyAnbalIyAsamAza-. jJAnAnuSThAnalakSaNaH zAstrajJAnitarAMzca sarvAneva niyamayati / sate dharmeNa, yathA rAjJaivaM, yo vai sa dharmaH satyaM vai tasmAtsa kSatrasyApi kSatramatastadabhimAno'vidvAMstadvizeSAtattasmAtsatyaM vadantamAhurdharma vadatIti dharma vA nuSThAnAya brahmakSatraviTzUdranimittavizeSamabhimanyate / tAni badanta satyaM vadatItyetaddhayevaitadabhayaM bhavati // ca nisargata eva karmAdhikAranimittAni // * bRzAMbhA. tadetad brahma kSatraM vid zUdrastadagninaiva deveSu brahmA gautamaH bhavad brAhmaNo manuSyeSu, kSatriyeNa kSatriyo, vaizyena vyavahArotpattiH vaizyaH, zUdreNa zUdrastasmAdagnAveva deveSu lokami 'dvirutthAnato dvigtiH| cchante, brAhmaNe manuSyeSvetAbhyA5 hi rUpAbhyAM vyavahAra ityanuSajyate / tatra nibandhanakAreNoktambrahmAbhavat / *prakRtopayogi eva bhASyamatroddhatam / (1) shbaa.14|4|2|23.27; bRu.1|4|11-15. (1) savi.51. gautamadharmasUtre nopalazyo /
Page #78
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam viSNuH "RNAdAnAdidAyavibhAgAntAnAM deyanibandhanatvaM,sAhasA- datto madIyaM zataM suvarNAnAM amukasmindeze kAle sAkSiNi dipaJcakasya daNDa nibandhanatvamiti dvirutthaantetyrthH"| ca gRhItvA, na dadAtIti taddhastena lekhanam / punarapi savi. 51 pratyarthinamAhUya tatsamakSaM tathaiva lekhanaM bhASA / tatra pratya rthinA'hametasya dhArayAmItyukte na kasyApi daNDa iti / vyavahAro dvirutthAnaH / tadidaM saMpratipattirUpamuttaraM na daNDapAdatvena gaNyate / vyavahArakAraNadvayaM kathitam / savi.51 nA'hametasya dhArayAmIti mithyottaram / mayA gRhIta__ mahAbhAratam mAsIttatpunaH parAvRtya dattamiti kAraNottaram / asmivyavahAralakSaNaprayojanasvarUpANi narthe'nena pUrvamahama bhiyuktastatra parAjito mayeti prAGbhISma uvAca nyAyottaram / trividhe'pyasminnuttare ArthipratyarthibhyAM zeNu kauravya yo daNDo vyavahAro yathA ca sH|| pratibhUyaH, ahametasminparAjita idaM dravyaM dAsyAmIti / yasmin hi sarvamAyattaM sa daNDa iha kevalaH / / kriyA svamatasAdhakAnAM sAkSipatrabhogazapathAdInAM pradarzadharmasaMkhyA mahArAja vyavahAra itISyate / nam / tato'cyavane tasya jaya iti / aSTabhyaH pAdebhyo tasya lopaH kathaM na syAllokeSvavahitAtmanaH / / 'nantaraM aparAdhI daNDyate, ityete daNDasya paadaaH| yadAha ityevaM vyavahArasya vyavahAratvamiSyate / yAjJavalkyaH --'nihnave bhAvitaM dadyAddhanaM rAjJe ca tatsamam / api caitatpurA rAjan manunA proktamAditaH / / mithyAbhiyogI dviguNamabhiyogAddhanaM vahet' iti / supraNItena daNDena priyApriyasamAtmanA / (yAsmR. 2 / 11) naikanayanaH naikAni bahUni nayanasthAnIprajA rakSati yaH samyagdharma eva sa kevalaH // yAni rAjA'mAtyapurohitaparSadAkhyAni darzanasAdhanAni daiNDe trivargaH satataM supraNIte pravartate / yasmin / nITI. devaM hi paramo daNDo ruupto'gnirivotthitH|| daNDaprazaMsA / vyavahArotpattiH nIlotpaladalazyAmazcaturdaSTrazcaturbhujaH / asirvizasano dharmastIkSNavarmA durAdharaH / / aSTapAnnaikanayanaH zaGkukarNordhvaromavAn / / zrIgarbho vijayaH zAstA vyavahAraH sanAtanaH / / jaTI dvijihvastAmrAsyo mRgarAjatanucchadaH / zAstraM brAhmaNamantrAzca zAstA prAgvadatAM varaH / etadrUpaM bibharyugraM daNDo nityaM durAdharaH / / dharmapAlo'kSaro devaH satyago nityago'grajaH / / catasro daMSTrA iva prANinAM vadhasAdhanAni yatra sH| asaGgo rudratanayo manujyeSThaH zivaGkaraH / tathA hi, kecit mAnabhaGgena, keciddhanaharaNena, keci- nAmAnyetAni daNDasya kIrtinAni yudhiSThira / / daGgavaikalyena, kecitprANavyApAdanena ca vadhyante'tastA- IzvaraH puruSaH prANaH sattvaM cittaM prajApatiH / nyeva tadaMSTAH / catvAro bhujAH arthAdAnakartAro yasya bhUtAtmA jIva ityevaM nAmabhiH procyate'STabhiH / / saH / tathA hi prajAbhyaH sAmantebhyazca karAdAnaM, anRtA- yaM utpanno vyavahArastathA'paraH / darthino'rthyamAnadravyAd dviguNadhanAdAnaM, anRtAtpratyarthi- tasmAdyaH sahito dRSTo bhartRpratyayalakSaNaH // nastatsamaM dravyAdAnaM, dhanavataH kadaryAdviprAtsarvasvAdAnaM vyavahArastu vedAtmA vedapratyaya ucyate / ceti / AvedanaM, bhASA, saMpratipattiH, mithyottaraM, maulazca narazArdUla zAstroktazca tathA'paraH / / kAraNottaraM, prAGnyAyaH, pratibhUH, kriyAphala siddhizcetyaSTau ukto yazcApi daNDo'sau bhartRpratyayalakSaNaH / pAdAH / etairhi nimittairdaNDazcarati nAnyathetyeteSAM pAda- jJeyo naH sa narendrastho daNDaH pratyaya eva ca / / tvam / tatra AvedanaM-arthinA sabhyAnprati gatvA, deva- / daNDapratyayadRSTo'pi vyavahArAtmakaH smRtaH / (1) savi.51, 450. viSNusaMhitAyAM noplbhyte|| (1) bhaa.12|121|20-22. (2) bhaa.12|12141. (2) bhA.12112118-11.(3) bhaa.12|121|14-16. (3) bhaa.12|121150-60. .
Page #79
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArasvarUpam vyavahAraH smRto yazca sa vedaviSayAtmakaH // vedaprasUtAtmA sa dharmo guNadarzanaH / dharmapratyaya uddiSTo yathAdharmaM kRtAtmabhiH // vyavahAraH prajAgoptA brahmadiSTo yudhiSThira / trIn dhArayati lokAnvai satyAtmA bhUtivardhanaH / yazca daNDaH sa dRSTo no vyavahAraH sanAtanaH / vyavahArazca dRSTo yaH sa veda iti nizcitam / / yaca vedaH sa vai dharmo yazca dharmaH sa satpathaH / brahmA pitAmahaH pUrvaM babhUvAtha prajApatiH // lokAnAM sa hi sarveSAM sasurAsurarakSasAm / sa manuSyoragavatAM kartA caiva sa bhUtakRt // tato no vyavahAro'yaM bhartRpratyayalakSaNaH / tasmAdidamathovAca vyavahAranidarzanam // mAtA pitA ca bhrAtA ca bhAryA caiva purohitaH / nAdaNDyo vidyate rAjJo yaH svadharmeNa tiSThati / / bhartRpratyayaH bhartArau dvau vivadamAnau pratyayaH kAraNaM yasya saH, tathA vAdiprativAdibhyAM pravartito vyavahAraH `tayoranyatarasya pratyayo'bhyupagamo lakSaNaM yasya sa bhartRpratyayalakSaNaH / anyataraparAjayAdityarthaH / sahito hitaM iSTaM tena yuktaH sahitaH / anyatarajayAvaha ityarthaH // vedAtmA vedokto doSaH pAradAryAdiH tannivRtyarthaM parSadaM prati gatacettatra prAyazcittAtmako vedahetuka eva daNDaH / maula: kulAcAraprayukto yo vyavahArastatrApi zAstrokto daNDaH / yathA zUdrasya surApAne prAyazcittaM nAsti athApi kasmiMzcicchUdrakule evaM niyamo 'yo'smAkaM madhye surAM piyati sa jJAtivAhya iti tasyolaGghane zUdrasya surApAnoktaM prAyazcittaM bhavati, tathA ca zAstravidAmanukramaNaM dharmajJAnAM samayaH pramANaM vedAzceti / teSAM trayANAM daNDAnAM madhye AdyaH kSatriyAdhIna ityAha- ukta iti / naH asmAbhiH kSatriyairdaNDo'pi jJenaH tatra pratyayo'pi jJeyaH // asyApi vedamUlatvamAha - daNDa iti / vividho'vahAraH anyonyaM parapakSakSepeNa svapakSasAdhanaM vyavahAraH tadAtmako nyAyaH sa yadyapi daNDaH pratyayadRSTastathApi sa vyavahArapadArthoM manvAdibhiH smRto'sti ataH so'pi vaidikapraNItatvAdvedaviSayAtmako vedArthagocaro'stItyarthaH // itarau dvau vyavahArau vedamUlatvAddharmarUpAvityAha-yazceti 3 dvAbhyAm / yathAdharme uddiSTaH mama pAradAryajenAdharmeNa dharmalopo mA bhUditi pazcAttApavati uddiSTaH prAyazcittarUpo daNDo dharma evetyarthaH // prajAgotA prajAkRtasya niyamasya rakSitA, zUdrasyApi surApAnaprAyazcittAdirUpaH so'pi dharma evetyarthaH // daNDavyavahAradharmavedasatpathaprajApatInAmaikAtmyamAha dvAbhyAM ya iti / yataH prajApatibhUtakRt tato hetoH ayamasmadIyo bhartRpratyayalakSaNo vyavahAraH pravRttastasmAdasminviSaye sa idaM nidarzanaM vAkyaM uvAca // tadeva vAkyaM paThati-mAteti / yo rAjA 1 svadharmeNa tiSThati tasya rAjJa iti saMbandhaH // nITI. nAradaH vyavahArotpattistatprayojanaM ca arhirakSaNArthAya dharmasaMsthApanAya ca / rAjJAM doSaharacaiva vyavahAraH prakIrtitaH // menuH prajApatiryasmin kAle rAjyamabUbhujat / dharmaikatAnAH puruSAstadAsan satyavAdinaH // dharmaikatAnAH puruSA yadAsan satyavAdinaH / tadA na vyavahAro'bhUnna dveSo nApi matsaraH // (1) tatra dharmaH zrutismRtyuditaH ziSTAcAralakSaNazca / dharmaH ekatAnaH yeSAM te dharmaikatAnAH / tAnazabdo balavAcI pradhAnavAcI ca / tena dharmaikavalA dharmaikapradhAnAzca puruSA yadAsan iti yadA abhavan, tadA na vyavahAro'bhUnna dveSo nA'pi matsaraH / tasminkAle eSAM trayANAmapi asaMbhavahetuH ayameva prathamaH / dharmasya vyavahAradveSamatsaraiH saha chAyAtapavirodhaH, yatrAtapastatra na chAyA, yatra chAyA tatra nAtapaH / yadA dharmastadA na vyavahAra dveSamatsarAH / yadA punarime tadA na dharma ityetadarthamevedamabhihitaM bhagavatA nAradena / *abhA. 2 * vyani. abhAgatam / ( 1 ) Vulg. nAsmR. 1 / 1 ityasya prAgayaM zlokaH / (2) nAsaM. 1 / 1; pamA. 7; vyani. (manuprajApatau yasminkAle rAjyaM prazAsati ); vyapra. 4; vyau. 3; prakA.1; samu. 2. kalyANabhaTTIye 'asahAyabhASye' nAyaM zlokaH samupalabhyate / (3) nAsmR. 111; abhA. 2 dveSo (krodho); vizva. 2 / 19; vyamA. 278; smRca.1; pamA. 7 utta; vyAce. 1 nApi (na (ca); vyani. utta. ; vyapra. 4 utta; vyau. 3 utta.; prakA. 1 utta. ; samu. 2. kalyANabhaTTIye 'asahAyabhASye' ayamAdyaH zlokaH /
Page #80
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam (2) adharmaprAdhAnyaM vyvhaaressvityrthH| vishv.2|19 vRddhatapasvinAm / anAryaiH paribhUtAnAM sarveSAM pArthivo (3) satyAdiSu yugeSu yadA puruSA Asan tadA | gatiH' // daNDadharazcaitadartham / yataH- 'yadi naitAH vyavahAro vivAdo na bhuutH| vyamA. 278 / prajA rAjA daNDenAtodya pAlayet / tato'nyonyamabhinaSTe dharme manuSyANAM vyavahAraH pravartate / ghnantyo vinazyeyuH parasparam // sarvo daNDajito loko draSTA ca vyavahArANAM rAjA daNDadharaH smRtaH // durlabho hi zucirnaraH / daNDasya hi bhayAtsarva jagadbhogAya (1) adya yugasAmarthyAt naSTe dharme manuSyANAM kalpate // api bhrAtA suto vA'pi zvazuro mAtulo'pi dharmasya pratipakSe prabalIbhUte, ravicandrA'nalodyotA'bhAve vaa| nA'daNDyo nAma rAjJo'sti dharmAdvicalitaH svakAt' bahalatamorAziriva, vyavahAraH pravRttaH / dveSamatsarAvapi | iti // abhA.3 tathaiva, iti prakaTArthamidamekaM vyAkhyAnam / pUrvapakSaprAyaM / (2) saMprati tu kalau yuge yathA tadAha-- 'dharme caitat / yato munimatAntargatabhAvArtha siddhAntavyAkhyAnaM | naSTe' iti / naSTe parAjayini, yasmAdrAjJA svadharmadvitIyamidam- naSTe dharme manuSyANAM tasyava dharmasyA'bhyu- rakSaNArtha daNDaH kAryastasmAt svayameva vAdiprativAdinoddharaNArtha vyavahAraH pravartitaH prajApatinA / na dharma- ranyatarasya nyAyAnyAyaM ca (nyAyamanyAyaM ca) nirUpayituM pratipakSabhUtaH / tathA hi kAmakrodhalobhAndhayovAdiprati- yuktamiti kRtvA daNDadhara ityuktam / . . vyamA. 278 vAdinoritaretarapraNidhAnarUpaM budhyatoryadA rAjJA dharmAdhi- (3) kaliyuge kAladoSAnmanuSyANAM adharmakaraNasahitena svayamagrataH samapavezitavinItaveSayostayo- prAdhAnyAt tannibandhanA'nyAyanivRtyartha manvAdibhiH ziSTaiH rekaH parimitAkSarAM sAdhyArthamAtrAM aSTabhASAdoSavirahitAM | vyavahArAdinyAyaH pravartitaH pradarzitaH / tasya nyAyasya AdeyabhASAM kAryate / dvitIyo'pi parimitAkSarameva draSTA anyAyadraSTaNAM ca daNDayitA manvAdibhiH rAjA pUrvapakSArthabaddhaM anAkulaM asaMkIrNa cottaraM dApyate / kRtH| .. vyani. tadanantaraM ca dvitIyapAde yathAsaMbhavAvasaraprAptasAkSi- (4) anyAyapravRttAnAM daNDasya dhArayitA, sAmalikhitadivyaiH pramANairnijaparIkSAparizuddhaiH yaH satyaM prati- rthyAt svadharmasthAnAmanugrAhakazca kRtaH / *nAbhA.112 SThate, sa jayapatraM labhate / yaH punarasatyaH kUTaH zaThaH, sa bRhaspatiH dadyAdviguNaM daNDaM paNaM dhanamapakSayaM ceti / evameta vyavahArotpattiH nmunimatAntargatabhAvArthasiddhAntavyAkhyAnamidaM dvitIya dharmapradhAnAH puruSAH pUrvamAsannahiMsakAH / muktam / evamanenArthena, naSTe dharme manuSyANAM dharmasyaivA'- | bhyuddharaNArtha vyavahAraH pravartitaH, na tu pratipakSabhUtaH, lobhadveSAbhibhUtAnAM vyavahAraH prakIrtitaH // iti pratipAditamidam / yathoktaM 'rAjA daNDadharaH smRtaH' dvipado vyavahAraH syAddhanahiMsAsamudbhavaH / tadapyetadarthameva / uktaM ca 'durbalAnAmanAthAnAM bAla dvisaptako'rthamUlastu hiNsaamuulshcturvidhH|| hiMsA vA kurute kazciddeyaM vA na prayacchati / (1) nAsaM.122 SyANAM (pyeSu) vartate (kalpitaH) smR(kR); dve hi sthAne vivAdasya tayorbahutarA gatiH / / nAsmR.122; abhA.3 draSTA (sraSTA); vishv.2|19 SyANAM prayaccheccet bhRtiM svAmI bhRtyAnAM karma kurvatAm / (vyeSu) rtate (rtitaH) smR (kR); vyamA.278 (dharma naSTe manuSyANAM rAjA daNDadharaH smRtaH) etAvadeva; smRca.1 vartate (kIrtitaH) *zeSa vynigtm| pU. pamA.7 SyANAM (SyeSu) pU.; vyaci.1 varta (kIrtya) smRtaH (1) smRca.1; pamA.7 prakI (prava); vyapra.4 kIrtitaH (svayaM); vyani. pUrvArdhaM vizvavat, (draSTA ca tasya nyAyasya rAjA (vartate); vyau.3 vyapravat ; prakA.1; samu.2. kArayitA kRtaH); nRpra.2 utta.; vyapra. 4 pamAvat , pU.; (2) vyamA.287 raH syAt (razca) ko (dhA) lastu (lazca); vyau.3 pamAvat,pU. vitA.31 pamAvata, pU. prakA.1 pamA.20; samu.4, vivya.2 ko (bhA). pUrvArdha vizvavat, (draSTA ca tasya nyAyasya rAjA dhArayitA kRtaH); (3) smRca.2, prakA.2, samu.3. (4) smRka.1, samu.3 pUrvArdha smRcavat , uttarArdhaM prakAvat . prakA.2, samu.3.
Page #81
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArasvarUpam na kurvanti prabhRtyAzcettatra vAdaH pravartate // vyavahArasyAvakAzaH / ata eva nAradaH- 'manuH prajAkAtyAyana: patiH' iti, 'tadA na vyavahAro'bhUt' iti| bRhaspavyavahAralakSaNam tistu dveSalobhAdiduSTasyaiva vyavahArakartRtvamAha- 'dharma'ziSyaM krodhena hanyAccedAcAryo latayA vinaa| pradhAnAH puruSAH pUrvamAsannahiMsakAH / lobhadveSAbhibhUtAnAM yenAtyantaM bhavetpIDA vAdaH syAcchiSyataH pituH / / vyavahAraH pravartitaH' iti // tasmAddharme vicchinne sati prayatnasAdhye vicchinne dharmAkhye nyaayvistre|| mAdhyamUlo nyAyanirNayaphalo vivAdo vyavahArazabdena ruuddhyaa'bhidhiiyte| pamA.6-7 sAdhyamUlastu yo vAdo vyavahAraH sa ucyate // (1) dharmamAkhyAtIti dhrmaakhyH|nyaayvistaaro nyAya (4) etacca vyavahArahetuvyavahArasvarUpoktiparatayA mAdhavIyapArijAtAdiSvevaM vyAkhyAtam / vihitaacrnnprpnycH| tasminvicchinne prativAdinA vilopite / tatazca niSiddhavarjanAdiprayatnasAdhye dharmAkhye vastuni vicchinne likhitasAkSyAdipramANopanyAsarUpaprayatnasAdhye sati yo vAdinorvAdaH sa vyavahAra iti / ap.2|1 viplute satIti vyvhaarheturuktH| dharmAdharmaviplavasyaiva vyavahArahetutvAt . (2) satyabhASaNAhiMsananiSThatvAdiprayatnasAdhye dharmAkhye madanaratne tu nyAyaH pramANaM tasya vistaraH pravRttipadArthe lobhadveSAdivazAt vicchinne sati yatra RNA yasmin viSaya iti / sAdhyamUla ityAdi tulyam / dAnAdau svadhanaprAptyarthaM samayadharmAdA ca paradharmavarjanArtha nyAyavistaraNaM kriyate tatra sAdhyamUlo yo manuSyANAM vivAdaH ___ madanaratnaratnAkarasmRticandrikAkalpatarukAraHsarvamevedaM vacanaM vyavahArasvarUpaparatayApi vyAkhyAtamittham-prayatnasa vyavahAra ityucyata iti / *smRca.1 sAdhye kaSTasAdhye parAbhibhavena svecchayA bhoktumazakye gRha(3) tatra rUDhiH kAtyAyanena nirUpitA / nyAyaH kSetrAdau sati, nyAyaH pramANaM, vistAryate prapaJcyate ziSThasaMpratipannaM laukikamAcaraNaM tasya vistaraH 'idaM yasmin tasmin dharmAdhikaraNe sadasi, sAdhyamUla ityAdi madIyaM dhanamanyenApahRtam' 'tat kSetradhanAdikaM etasya pUrvavat / tenApi prAguktameva vivakSitamatastatratyapadakRtye yuktaM nAnyasya' ityupapattipuraHsaro nirnnyH| tasmin nyAya nAtIva yatitavyam / vistare viSayIbhUte sati / tatpravatako'rthipratyarthinoryo vayaM tu sarvasaptamyantasAmAnAdhikaraNyena vyAcakSmahe / vivAdaH sa vyavahAra ucyate / ' madIyaM dhanamanyenApahRtaM vihitAnuSThAnAdigocaraprayatnasAdhye dharmAkhye nyAyavistare, tatpunarmayA sAdhanIyam' ityarthI yadaddizya pravartate taddhanaM nIyate artho'neneti nyAyaHpramANaM zrutismRtyAdi, vistAsAdhyam / tacca mUlaM yasya vivAdasya so'yaM sAdhyamUlaH / yaMte pravartate'smin zrutyAdiprameya ityarthaH / vicchinne ayaM ca kadA saMpadyata ityapekSAyAmuktam- 'prayatnasAdhye vividhacchinne pramANAparijJAnatAtparyAnavadhAraNAdinA vicchinne' ityaadi| 'satyaM brUyAt priyaM brayAnna stenaH durjeye sati / yadvA dharma AkhyAyate'neneti dharmAkhyo syAnna vArdhaSiH / ityAdividhiniSedhAvupalabhya vihitA dharmapratipAdaka iti yAvat / nyAyavistare pramANasamUhe nuSThAne pratiSiddhavarjane cotpanna utsAhaH prayatnastena zratismRtyAdau pramAdAdinA vicchinne luptaprAye sati / sAdhyo dharmanAmakaH padArthoM yadA vicchinno bhavati tadA sAdhyamUla ityAdi gatArthamiti / *vyapra.3-4 nImayaM vivAda upapadyate / asati tu dharmavicchede nAsti . vyavahArapadaniruktiH *savi. (pR. 47) smRcavat / vyavahAraprakAze vyavahArodyote vi' nAnAtha'va saMdehe haraNaM hAra ucyate / ca yaH smRticandrikAnuvAda: sa smRticandrikAyAM nopalabhyate / nAnAsaMdehaharaNAdvyavahAra iti smRtaH // (1) smRca.1; prakA.1; samu.3 ntaM (tha). *vyavahArodyote paramatAnuvAdaH vyapravat / (2) ap.2|1 lastu (lo'tra); vyaka.16, smRca.1 (1)vyamA.283 smRtaH (sthitiH); vyaka.16, mamu. pamA.6; nRpra.1; vyasau.11, vyapra.3, vyau.2; prakA.1. 8 / 1; pamA.7; dIka.31; vyaci.7; vyani., smRci.1 samu.3. / saMdehe (saMdeho) nRpra.1, vyata.198 vyamAvat mc.8|1 iti
Page #82
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam (1) RNAdAnAdyaSTAdazavivAde viruddhArthArthipratyarthivAkyajanitasaMdehahArI vicAra eva vyavahAraH / tadAha kAtyAyanaH 'vi nAnArtheva' ityAdi / mamu.811 (2) vyavahArazabdasya yaugikamarthaM kAtyAyana Aha'vi nAnArtheva ' ityAdi / vyavahAra ityatra 'vi 'zabdo nAnetyasminnatha vartate / 'ava 'zabdazca saMdehe vartate / tAnetAnevaMvidhAnekasaMdehahAriNo vyavahArAnarthyAdigatarAgadveSavazAt prAptAn rAjA samyag vicArayet / tadvi cAra rAzo guNadharmarUpa AcAraH / pamA. 7-8 (3) nAnAvivAdaviSayaH saMzayo vhiyate'nena iti vyavahAraH / bhASottarakriyAnirNAyakatvaM vyavahAratvam / vyata. 198 vyavahArotpattiH [[vRkSarUpakam ] sAdhyaM vAdasya mUlaM svAdvAdinA yanniveditam / deyApradAnaM hiMsA cAbhyutthAnadvayamucyate // dharmazAstrArthazAstre tu skandhadvayamudAhRtam / jayazcaivAvasAyazca dve phale samudAhRte // avasAyaH parAjayaH / (1) vyavahAracAtra vAdiprativAdinoritaretarAzanIdvArAya vRtirucyate / athavA RNAdAnAdayaH padArtha eva vipratipattiviSayAH santo vicAragocarasamarthatayA kartavyA iti / meghA.811 ( 2 ) anyavirodhena svAtmasaMbandhitayA kathanaM vyavahAraH / yathA, kazcididaM kSetrAdi madIyamiti kathayati, anyo'pi tadvirodhena madIyamiti / dharmazAstrasamayAcAraviruddhena mArgeNa parairAdharSito'bhismRca. 13 bhUto yadrAjJe prADvivAkAya vA Avedayati vijJApayati cedyadi tadA AvedyamAnaM vyavahArapadaM pratizottarasaMzayahetuparAmarzapramANanirNayaprayojanAtmako vyavahArastasya parda viSayaH, tasya vede sAmAnyalakSaNam mitA. 221,225 (3) yadyapi sabhyasabhApativyApAro'pi vyavahArazabdenoSpate- 'catuSpAdvyavahAro'ya vivAdeSUpadizyate ityatra bhASeottarapramANanirNayAtmakAzcatvAro vyavahArapAdA vakSyante / tatra nirNayapAdaH sabhyasabhApativyavahAra iti prasiddham / tathA'pi nRpaM prati drAvAdiprativAdi vyApAra evaM [zakyo vidhAtuM nRpavyApArastu na draSTavyaH kiM tu kAryaH / tasmAdatra vyavahArazabdena vAdiprativAdivyApAra eva] vaktavyaH athavA nirNayapAdo'pi sabhyakartRko bhavati nRpasya parIkSakatayA dRzya iti pAdacatuSTayAbhiprAyeNApi vyavahArapadavyAkhyAnaM nAyuktam / apa. 2 / 1 hArItaH vyavahAralakSaNam svaidhanasya yathA prAptiH paradharmasya varjanam / nyAyena yatra kriyate vyavahAraH sa ucyate // (1) dhanApahnavavivAdaH, pASaNDAdInAM svadharmavyatyaya vivAdo'pi vyavahAra ityarthaH / na caivaM cauryapAruSyAdivivAdo na vyavahAra iti zaGkanIyam / (2) nyAyena pramANena / smRca. 1 vyapra. 5 zukranIti: vyavahAralakSaNam sveprajAdharmasaMsthAnaM sadasatpravicArataH / jAyate cArthasaMsiddhirvyavahArastu yena saH // saMgrahakAraH vyavahAralakSaNam vyavahArasvarUpam [ vRkSarUpakam ] ekamUlo dvirutthAna dviskandho dviphalastathA / smRtaH sa ucyate / vasI. 11vImi 21 5.2 baal.2|1; prakA.2 kArSNAjiniH; samu. 3; vivya. 2 utta. (1) smRca. 13; prakA. 4 bhyu (pyu ); samu. 4 dAnaM (dhAnaM) bhyu (yu). (2) smRca. 13; prakA. 4; samu.4. (3) smRca. 1; pamA 7 dhana (dharma) yatra kriyate (kriyate yattu ); pra. 5 dhana (dharma) yatra kriyate (kriyate tacu); prakA. 1; samu. 2 ki kiyate yatra ). (4) smRca.13; prakA, 4; samu.4. parasparaM manuSyANAM svArthavipratipattiSu / vAkyanyAyAvyavasthAnaM vyavahAra udAhRtaH // nimandhakArANAM vyavahAralakSaNam --- (4) RNAdAnAdyaSTAdazavivAde viruddhArthArthipratyarthivAkyajanitasaMdehahArI vicAra eva vyavahAraH / mamu. 8 / 1 (1) zunI. 4/505. (2) mitA. 218; smRca. 13 vAkyanyAyAt ( vAkyAnyAya); smRci. 1 ( = ) smRcavat vyapra. 44; vitA. 51 nAradaH; prakA. 4 smRcavat; samu. 3 smRcavat.
Page #83
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArasvarUpam (5) atra (yAsmR. 211) vyavahArahAbdo rUDhiyo- sati nAyuktam / na ca pazyedityananvayaH / nirNayArthakathagAbhyAM nirNayaphalakamarthipratyArthavivAdamAcaSTe / pamA.6 / natayA sarvanibandhdabhistayAkhyAnAt / 'smRtyAcAra(6) bhASottarakriyA nirNAyakatva vyavahAratvam / vyapetena mArgeNAdharSitaH paraiH / Avedayati cedrAjJe vyavahArapadaM hi tat' / / (yAsmR. 2 / 5) iti yAjJavalkya(7) aSTAdazavidhaviSayANAM anyatamaviSayako vacanaM yadyapi vyavahArapadAnyaNAdAnAdIni sAmAnyena lakSavivAdo vyavahAraH / savi.47 yati tathApi vyavahArasAmAnyalakSaNamapi samAnasaMvitsaMve(8) atha ko'yaM vyavahAraH / pramANatarkopaSTabdhaH pakSa- dyatayA tataH pratIyate / tasya hyayamarthaH / smRtyAcArAdipratipakSaparigraha ici cet, na / vAdAderapi tattvApatteH / / dharmapramANAtikrAntarItyAnyairabhibhUtaH puruSo rAjAdibhyo likhitAdipramANavizeSaH parigRhyata iti cet , na / tatrApi vyavahAradarzibhyo yadyAvedayati tarhi tadAvedyamAnaM catutatpravRttyavirodhAt / anumAnAdyabahirbhAvAcca teSAmavyAvarta- yAdvyavahArasya padaM vissyH| hIti / prasiddhamRNAdAnAdi katvAt / ata evAnyavirodhena svasaMbandhitayA kathanamityapi lakSyatvena manvAdyuktamupakSiptamiti / evnycaadhrssitsyaarthipraastm| pramANAntarbhAveNa svarUpanirUpaNAnaucityAcca / tvamAdharSakasya pratyArthitvaM tayorvivAdazca vyavahAra iti kathanAdervyavahArapadavAcyatve 'vyavahArAnnRpaH pazyet' / pratIyate / idameva ca mitAkSarAyAmanyavirodhenetyAdinA ityAdyananvayAcca / . . niSkRSTamuktam / anyavirodhenetyanukte praznottarAdirUpeNa ucyate / RNAdAnAdilaukikArthaviSayA kathaiva vyava- | svasaMbandhikathanamapi vyavahAraH syAt / svasaMbandhitayetyahAraH / kathAvyapadezAbhAvastu zAstrIyapadArthAviSaya- | nukte ekasaMbandhitayA sAkSiNAM kathanamanyavirodhi bhavatyekatvAt / adhikaraNAdivyapadezo yathA vaidikArthaviSayaka- vetyasyApyarthitvApattirataH svasaMbandhitayeti / idaM cottarakathAyAM tathAtra vyavahAravyapadezaH / ata eva yathAyathaM catuSTaye'pyanugatam / na ca saMpratipattAvavyAptiH / tatrApi helvAbhAsanigrahasthAnAdiyojanamapi yuktam / tacca tatra | sAdhyatayA vAdinA nirdiSTasya siddhatayA nirdeze tadvirodhatatra pradarzayiSyate / catapyAttvamapi tasya tadavirodhi eva | paryavasAnAt / anyathottaratvabhaGgaprasaGgAt / yatrApi ityapi upapAdayiSyate / yattu gopAlena tattvanirNinISu | dvAvapi bhASAvAdinau tatrApi parasparavirodhAvazyambhAvAnnAkathAvAdvAdatvameva asya iti mizramatatvenopanyasya jaya ! vyAptiH / idaM cAgre vyaktIbhaviSyati / vyapra. 2-3 bhaGgaphalakatvAt sthApanAvasAnatvAcca jalpa evAyamiti (9) vipratipadyamAnanarAntaragatA'jJAtA'dharmajJApanAnutannirastam, tat dvayamapyayuktam / zaGkAtattvAbhiyoga- kulo vyApAro vyvhaarH| vAdiprativAdikartRkaH saMbhavadbhobhedena ubhayarUpatvasyaiva yuktatvAt / vaitaNDikasya vyava- gasAkSipramANako virodhikoTivyavasthApanAnukUlo vA vyAhArAyogyatvAdasya vitaNDAtvaM paraM asaMbhavi / anyaviro- pAraH saH / saMpratipratyuttare tu vyavahArapadaprayogo bhAkta iti dhena svasaMbandhitayA kathana miti vijJAnayogivaco'pyevaM / mdnrtne|vaadvitnnddaadivyaavRtyrthmuttrdlm / vyama.1 . vyavahArasaMbandhivividhavibhAgasaMkalanam / vyavahArapadAni / aSTAdazapadAvAntarabhedAH / sottarAnuttaravyavahArau / vyavahArapAdAH / vyavahAranirNayapAdAH / sAmAdaya upAyAH / varNAzramahitakArI vyavahAraH / vyavahArasaMbandhijanAH / vyavahAraphalAni / vyavahArasya aSTAGgAni / vyavahArayonitrayam / abhiyogo dvidhA / vyavahArapakSadvayam / bhUtAnusArI chalAnusArI ca vyavahAraH / kauTilIyamarthazAstram 3 vivAhasaMyuktam / 4dAyavibhAgaH / 5 vAstuvyavahArapadAni kam / 6 samayasyAnapAkarma / 7 RNAdAnam / 8 -- 1 vyavahArasthApanA / 2 vivAdapadanibandhaH / aupanidhikam / 9 dAsakarmakarakalpaH / 10 saMbhUya(1) ko.11. samutthAnam / 11 vikrItakItAnuzayaH /
Page #84
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8 12 dattasyAnapAkarma / 13 asvAmivikrayaH / 14 svasvAmisaMbandhaH / 15 sAhasam / 16 vAkpAruSyam / 17 daNDapAruSyam / 18 dyUtasamAhvayam / 19prakIrNakAni / iti dharmasthIyaM tRtIyamadhikaraNam / * 1 atha dharmasthIyaM tRtIyamadhikaraNam / dharmasthA nAma dharmazAstrajJAH dharmazAstrAnusAreNa vyahAranirNayakarmaNyadhikRtAH / teSAmidaM dharmasthIyaM tannirNeyavyavahArapadapratipAdakamityarthaH / tatra prathamaM sUtram - vyavahArasthApanA iti / kIdRzo vyavahAraH sidhyati kIdRzo na sidhyatIti vyavasthApanamiti sUtrArthaH / vyavahArakANDam 2 vivAdapadanibandhaH, iti sUtram / vivAdapadasya nibandhaH pUrvottarapakSAtmanA patre AropaNaM, tatpUrvakaM cintanamityarthaH / 3 vivAhasaMyuktam, iti sUtram / vivAhA aSTavidhAH brAhmAdayaH, tatsabaMddho vyavahAra ityarthaH / etacca prakaraNaM tribhiradhyAyairvitanyate / 4 dAyavibhAgaH, iti sUtram / dAyaH pitRpitRvyAdidhanaM tasya vibhAgaH, ayamapi tribhiradhyAyairvitanyate / mUlyamAdAya dattaM paNyaM, krItaM mUlyaM datvA gRhItaM, tayorviSaye anuzayaH vikrayaviSayaH krayaviSayazca pazcAttApa ityarthaH / 10 saMbhUyasamutthAnam, iti sUtram / vANijakairanyairvA samudetyArabhyabhANaM kArya saMbhUyasamutthAnam / 11 vikrItakrItAnuzayaH, iti sUtram / vikrItaM 12 dattasyAnapAkarma, iti sUtram / dattasya dharmAdyarthe vAcA dattasya anapAkarma apradAnam / etaca viSayavizeSe punarharaNasyApyupalakSaNam / 13 asvAmivikrayaH iti sUtram / asvAmI paradravyavyavahartA tena kRto vikrayaH asvAmivikrayaH / 14 svasvAmisaMbandha:, iti sUtram / spaSTArtham / 15 sAhasam iti sUtram / sahasA kRtaM karma sAhasaM prasabhakarma / 16 vAkpAruSyam, iti sUtram / vAcA kutsanabhartsanA dikamityarthaH / 17 daNDapAruSyam, iti sUtram / daNDena karaNena pAruSyaM paruSakarma droho daNDapAruSyam / 18 dyUtasamAhvayam, iti sUtram / dyUtaM akSakrIDA, samAhvayaH ajakukkuTAdiprANidevanaM, tayoH samAhAraH dyUtasamAhvayaM, tatsaMbaddho vyavahAraH prakaraNe'sminnabhidhIyata ityarthaH / 19 prakIrNakAni, iti sUtram / uktavivAdapadAnantargatAni yAcitakAdyadAnAdinimittAni vivAdapadAna prakIrNakAni tAnyatrAbhidhIyante ityarthaH / iti dharmasthIyamityAdi / evamekonaviMzatiprakaraNaM dharmasthIyamadhikaraNaM tRtIyaM samuddiSTamityarthaH // zrImU. 5 vAstukam iti sUtram / vastu gRhArAmakSetrAdi tatsaMbaddhaM vAstukam / idamadhyAyatrayeNa vitanyate / tatra tRtIyAdhyAye uttaramapi prakaraNaM pravezitam / 6 samayasyAnapAkarma, iti sUtram / idamahaM kariSyAmItyabhyupagamAtmA saMketaH, idamanena kartavyamiti bahubhiH saMbhUya kRto vA saMketaH samayaH / tasya anapAkarma tyAgAbhAva:, iti sUtrArthaH / idaM prakaraNaM vAstukaprakaraNIyavivItakSetrapathahiMsAvyutpAdanAdhyAye vyutpAditam / 7 RNAdAnam, iti sUtram / RNagrahaNaniryAtana- hiMsAM yaH kurute kaJciddeyaM vA na prayacchati / saMbaddho vyavahAra ityarthaH / 8 aupanidhikam iti sUtram / upanidhirnikSepaH tatsaMbaddhamanuSThAnamaupanidhikam / sthAne te dve vivAdasya bhinno'STAdazadhA punaH // teSAmAdyamRNAdAnaM nikSepo'svAmivikrayaH / saMbhUya ca samutthAnaM dattasyAnapakarma ca // 9 dAsakarmakarakalpaH, iti sUtram / atyantapArArthyamAsAdya zuzrUSakA dAsAH, bhRtyarthaM zuzrUSakAH karmakarAH teSAM kalpaH tatsaMbandhI vidhiH / manuH, vyavahArapadAni (1) masmR. 8 | 3 ityatra prakSiptazloko'yam; vyamA 285 te dve (stu) bhinno'STAdazadhA punaH (tayorbahuvidhA gatiH). smRti - candrikAyAM (pR. 2) tu bRhaspatiH / (2) smR. 8 / 4; vizva. 211; vyaka. 17; dIka. 31; vici. 1; nRpra. 3; savi. 48,52,4503 mitA. 2 / 5; apa. 211; smRci. 2; davi. 225; vyasau. 133 bImi. 2 5;
Page #85
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArasvarUpam 9 vetanasyaiva cAdAnaM saMvidazca vyatikramaH / asvAminA ca yaH kriyate vikrayAdiH / ekIbhUya dhanAkrayavikrayAnuzayo vivAdaH svAmipAlayoH / / janehA / yAgAdyartha dattasya pratizrutasya vA yAgAdyakaraNe sImAvivAdadharmazca pAruSye dnnddvaacike| sati apradAnam / bhRteradAnam / grAmAdikRtavyasthAvyatisteyaM ca sAhasaM caiva strIsaMgrahaNameva ca // kramaH / kraye vikraye vA sati pazcAttApaH / svAmipAlayostrIpuMdharmo vibhAgazca dyUtamAhvaya eva ca / vipratipattiH / grAmAdisImAvivAdavyavasthA / vAkpAruSyaM padAnyaSTAdazaitAni vyavahArasthitAviha / / AkrozAdi / daNDapAruSyaM tADanAdi / cauryam / pradhRSyA (1) pAThakramApekSamRNAdAnasyAdyatvaM prAthamyam / paharaNAdi sAhasam / striyAzca parapuruSasaMparkaH ramaNam / athavA mukhyamAdyam / anena hi vanavAsino'pi spRshynte| strIsahitasya puMso bhrturvyvsthaa| paitRkAdidhana vibhAgaH / RNAdAnAnuSaktamanRNAdAnameva ca / yathA RNaM te mayA akSAdikrIDAvyavasthApanam / pazupakSyAdiyodhanam / ityevavattaM zuddhilekhyaM prayacchetyAdi / naitahaNAdAnaM anuktaM tu maSTAdazaitAni vyavahArotpattau loke sthAnAni / *gorA. tatreti tadvyapadezyam / pAruSye daNDavAcike iti / daNDazca (3) etAnyapi sAdhyabhedena punarbahutvaM gatAni / vAk ca daNDavAcaM 'dvandvAccudaprahAntAditi' samAsAntaH, yathAha nAradaH-'eSAmeva' ityAdi / mitaa.2|5. tadasyAstIti "ata iti ThanAviti" Than / strIpuMdharma | (4) Adya pradhAnaM bahuviSayaM, RNasya na dAnama-' iti / strIsahitaH pumAniti shaakpaarthivaadivtsmaasH| dAnam / saMvidaH niyamasya / daNDavAcike daNDakRta strI ca pumAMzceti vigrahe strIpuMsadharma iti syAt / medhA. vAkpAruSya ityekam / strIpuMdharmaH anyonyavRttiniyama (2) teSAM aSTAdazAnAM AdAvadhamarNagRhItasya stayoH / vyavahArasya vivAdasya / sthitau nirnnye|xmvi. RgasyAdAnamiha vicAryate / tataH krameNa nikssepH| (5) svadhanasyAnyasminnarpaNarUpo nikSepaH / dattasya ghapra.222; vyau.4; vyama.1; vitA.33 marIcimanuH; dhanasya apAtrabuddhayA krodhAdinA vA grahaNam / rAko.384; setu.1; prakA.2; samu.3, vivya.20. krayavikraye ca kRte pazcAttApAdvipratipattiH / akSAdi (1) masmR.85, bhitaa.2|5; apa.211; vyaka.17, krIDA, paNavyavasthApanapUrvakaM pakSimeSAdiprANiyodhanam / dIka.31; vici.1; smRci.2, davi.325; nRpra.3; ityevamaSTAdaza / etAni vyavahArapravRtteH sthAnAni / savi.52, 450 yo (yau); vyasau.13; viimi.2|5; vyapra. samAyasya prANiyatarUpatvena dyUtAvAntaravizeSatvAdaSTA222; vyava.4; vyama.1; vitA.33 savivat , marIcimanuH dshsNkhyoppttiH| xmamu. rAkau.384; setu.1; prakA.2; samu.3, vivya.20. (6) nikSepaH dhanasyAnyasminnarpaNaM yathA tathAdAnaM (2) msmR.8|6; mitA.215, ap.2|1; vyaka.17. 18; dIka.31; vici.1; smRci.2; davi.325; nRpra.3; ca, 'yathA dAyastathA graha' iti vakSyate / asvAmisavi.52 vAda (bhAga): 450; vyasau.13; vImi.15 vikrayaH / so'pi dvividhaH prakAzAprakAzabhedena / sImni meva (eva); vyapra.222; vyau.4; vyama.1; vitA.33 yo vivAdastasya dharmo mryaadaanirnnyH| sAhasa saho marIcimanuH; rAkau.385, setu.1 dharma (dharmA); prakA.2; balaM tatkRta prasahya dhanaharaNam / padAni sthAnAni viSayAH samu.3, vivya.20. vicArasyeti shessH| xmaca. (3) masmR.87; mitA.215, ap.2|1 (strIpuMdharmavibhAgazca / (7) evaM laukikAlaukikeSu pramANeSu nirUpiteSu dhRtamAhvAnameva ca); vyaka.18, mavi. Ahava iti pAThA. prameyANi vyavahArapadAni nirUpyante tRtIye prakaraNe / ntaram : dIka.31 dharmoM (sayoH); vici.1 dIkavat; smRci. teSAM coddezo vyavahArabhedapradarzanaprastAve 'RNAdAnaM 27 davi.325 bhAga (vAda); nRpra.3, savi.52,450 hayupanidhiH' ityAdinAradavacanena drshitH| manurapi dhu (pu) rasthitAviha (re vidurbudhAH); vyasau.13 dIkavat ; | tessaamaadymityaadi| viimi.2|5; vyapra.222; vyau.4 viha (viti); vyama.1; vitA.33 marIcimanuH; rAko.385, setu.1; prakA.2; *bhAca. gorAvat / pAruNyadvayamekaM padamityAha / .. samu.3, vivya.20 nanda. AhvAnamiti pAThaH xavaziSTapadavyAkhyA gorAvat / nya. kA. 2
Page #86
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam yadyapi nAradavacane 'dyUta prakIrNakaM caiva' ityaSTA- | miti tadevoktam / vAkpAruSyadaNDapAruSyayostu viparIdazapadAnyuktAni / tathApi prakIrNakapadenopayuktazeSAbhi- | tam / prAyeNa te prasabhameva kriyamANe loke dRzyate / dhAnAdrAjaiva svAjJAtikramAdau pareNa kRte prativAditva- | chalena tu tayoH karaNaM sAhasabhedApAdakaM sphuTamiti mAsthAya nirNetavyam / yacca RNAdiSu pUrvoktavyavahAra- tadvyaktIkaraNAya te eva sAhasAt pRthagupadiSTe / ata eva padeSu noktaM tatsarva prakIrNakamiti nAradenaiva tallakSaNa- tenAprANiprANikRtatvavizeSApuraskAreNa samAyo'pi dyUta karaNAdyavahatasaMbandhaniyamAbhAvAn manunA prakIrNakasya tvenaivodRiSTa iti dhyeyam / yadyapyupanidhinikSepayorapi vyavahArapadatvAnuktiriti dhyeyam / dyUtAhvayayostu aprA- tatprakaraNavakSyamANarItyAvAntarabhedo'sti tathApi tamavivaNipAzAdikRtatvaprANimallameSAdikRtatvamAtrabhedAdekapada- kSitvA manunAradAbhyAM paryAyatvenaiva dvayaM vivakSitam / etsvvivkssyaa'ssttaadshsngkhyoppaadniiyaa| anyathonaviMzati- yaiva dizA smRtyantarayorapyavirodha unnayaH / evaM vyavasaNyatvApattaH / yathA sapaNakrIDatvena tayorabhedavivakSa- | hArapadAnAM prAtisvikAni lakSaNAni tadavAntarabhedAzca yaikyamuktaM tathA pAruSyarUpeNa vAgdaNDapAruSyayorapyaikya- tattatsthAne vyktiikrissyaamH| vyapra. 222-223 vivakSA saMbhavati tathApi tanna vivakSitam / svatantrecchasya (8) teSAM kAryANAm / nikSepaH nikSepApaharaNam / paryanuyogAnahatvAt / manunA dvivacanaprayogAnnAradAdi- grAmanagarAdivAsinAM samayaH saMvit / strI puMdharmo dampatinibandhaneSu pRthnirdeshaacc| bhyAmanyonyasminkartavyo dhrmH| nanda. nanu pAruSyadvayasya vakSyamANasAhasavizeSatvAtpadAntara- eSu sthAneSu bhUyiSThaM vivAdaM caratAM nRNAm / svoktirayuktA / satyam / balAvaSTambhena kriyamANasya dharma zAzvatamAzritya kuryAtkAryavinirNayam // tasya sAhasatvaM chalakRtasya tu sAhasalakSaNAbhAvAt padA (1) bhUyiSThagrahaNaM prAdhAnyakhyApanArtham / anye'pi ntaratvam / tathA cAha nArada:--'tasyaiva bhedaH steyaM vyavahArahetavaH santi / yathA nivasanArtha tvayA me vezma syAdvizeSastatra tUcyate / AdhiH sAhasamAkramya steyamA dattaM, tatra kimityarvAgvatsarAdanyasmai dadAsIti / na cedaM vizchalena tu' // tasyeti pUrvokta sAhasaM parAmRSTam / dattA'napakarma, na hyatra svatva nivRttirasti, bhogAnuzAmAtra AdhiraharaNadvArA kriyamANaH parasya mAnasa: kleshH| vasataH / tathA madIyasthaNDilAbhimukhaM tvayA vezmani 'paMsyAdhirmAnasI vyathA' iti kozAt |s Akramya gavAkSaM kRtamiti / dharma zAzvatamAzrityeti / arthapalAvaSThambhena vidhIyamAnaH sAhasamityucyate / chalena tu kAmAvazAzvatau / athavA zAzvato dharmaH anidamprathamato vidhIyamAna AdhiH steyamityucyata ityarthaH / nanvanena yA vyavasthA tAmanupAlayet / yAtvidAnIntanaiH pravartitA steyasya sAhasAjheda upapAdito na pAruSyadvayasya / satyam / sA'zAzvatatvAdanAdaraNIyA / , medhA. nAradena svayaM vyavahArapadena pRthaganuddiSTasyApi steyasya (2) eSvaSTAdazasu sthAneSu vyavasthAneSu bAhulyena sAhasAdupapAdite bhede pRthaguddiSTasya pAruSyadvayasya sutarAM manuSyANAM vivAdaM kurvatAM anAdipAramparyAyAtAM vyavasthAtataH sa unnetuM zakya ityabhiprAyo nAradasya / mAzritya vyavahAranirNayaM kuryAt / bhUyiSThavacanAdanyAnyapi . taduktaM saGgrakAreNApi-'manuSyamAraNAdIni kRtAni santi / yathoktaM nAradena- 'teSAmeva prabhedo'nyaH zataprasabhaM yadi / sAhasAnIti kathyante yathAkhyAnyanyathA nta yathAkhyAnyanyathA maSTottaraM smRtm'| gorA. punaH' // anyathA punaH yadyaprasabhaM kRtAni tadA (3) bhUyiSThazabdenA'nyAnyapi vivAdapadAni santIti yathAkhyAni svasvAkhyAni steyastrIsaGgrahaNavAkpAruSya ___x avaziSTapadavyAkhyA gorAvat / dyUtaM samAhvayaM ca dyUtadaNDapAruSyasaMjJakAni bhavantItyarthaH / ata eva mnunaa| samAyau ityekaM pada manvarthamuktAvalyanusAreNAha / steyastrIsaGgrahaNe api vyavahArapadatvena sAhasAt pRtha (1) masmR.818; ara, 21 (yeM.); vyaka.18 dharma guddiSTe / nAradena tu tayoH prAyeNa loke chalenaiva kriya zAzvata (dharmazAstra sa); smRca.14 tkiArya (yusteSAM ); mANatvAt padAntaratvaM sphuTamityanuktvA sAhasatvamasphuTa-vyasau.13 vyakavataH prakA.27 samu.5 smRcavat .
Page #87
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArasvarUpam vImi, sUcayati / tAni ca prakIrNakazabdena nAradAdyuktAni / bRhaspatiH--'pUrvapakSaH smRtaH pAdo dvitiiystuuttrstthaa| ata eva nAradaH- 'na dRSTaM yacca pUrveSu sarva tatsyA- kriyApAdastathA vAcyazcaturtho nirNayastathA // *apa. prakIrNakam' iti / ____*mamu. (4) vivAdeSu RNAdAnAdiSu vicAraviSayeSu / (4) bhUyiSThamityuktiH aSThAdazAtiriktasUcanArtha, tena pratijJAdigrahaH / *maca. nAradaH yAjJavalkyaH sottarAnuttaravyavahArau sottaro'nuttarazcaiva sa vijJeyo dvilakSaNaH / vyavahArapAdAH sottaro'bhyadhiko yatra vilekhApUrvakaH paNaH / / catuSpAdvyavahAro'yaM vivaadessuupdrshitH| (1) nyAyAgamAbhyAmiti zeSaH / pratijJA, uttaraM, (1) asya bhASyam / vyavahAra ityanuvartate / vyavahAra ekaH sottaro'paro'nuttara iti dvilakSaNo jJeyaH / sAdhanaM, nirNayazcetyevaM catuSpAt / anyathA tu na syAt / sottaralakSaNaM cA'syaiva zlokasyottarArdhana vyAkhyAtam / tasmAt pratijJAkrameNaiva vivaadkriyetybhipraayH| vizva. atra ca vyavahArasya sottaratve paNAdhikyaM kecidapari(2) 'vyavahArAnnRpaH pazyet' ityukto vyavahAraH, jJAnAdeva bruvate / yatkila labhyadravyAdadhikaH paNo yatra so'yamitthaM catuSpAt , caturaMzakalpanayA vivAdeSu RNAdAnAdiSu upadarzito varNitaH / tatra 'pratyarthino'grato bhavati, sa eva sottara ucyate / yatpunarlabhyadravyAdadhika paNo na bhavati, so'nuttara iti / tadidamasamaJjasaM lekhyaM' iti bhASApAdaH prathamaH / 'zrutArthasyottaraM vacanaM manAgapi na ghaTate / yataH yena vyAvahArikeNa lekhya' ityuttarapAdo dvitIyaH / tato'rthI lekhayetsadya' iti kriyApAdastRtIyaH / 'tatsiddhau siddhi paripUrNavibhavatayA kasyacit RNikasyopari...patra likhitapUrvANi drammANAM dazasahasrANi prayuktAni / mApnoti' iti sAdhya siddhipaadshcturthH| saMpratipratyuttare tu tasmizca vyAvahArike svargate tadIyaputro vidhivila sitasAdhanA'nirdezAt bhASArthasyA'sAdhyatvAcca na sAdhyasiddhilakSaNaH pAdo'stIti dvipAttvameva / uttarAbhidhAnA vazAddaridro jAtaH / tatpatramAdAya dravyodgrahaNAya RNinantaraM sabhyAnAmarthipratyarthinoH kasya kriyA syAditiparA kapArzvamAgataH / RNikenApi sAdhyAddharmAdhikaraNA'gre marzalakSaNasya pratyAkalitasya yogIzvareNa vyavahArapAda mithyAvAditayA nirAkRtaH / tadA yasyaika dinabhojanotvenA'na bhidhAnAt vyavahartuH saMbandhAbhAvAcca na vyavahAra pAyo nA'sti, tasya dviguNIbhUtadrammaviMzatisahasrANAM adhikapaNakaraNasAmarthya kutaH saMbhavatu / tatazca adhika pAdatvamiti sthitam / mitA. paNakaraNena vinA vyavahArasya sottaratvagauravaM katha(3) ayamasmAbhizcatuSyAt caturbhAgo vyavahAro mApadyatAm / ato'rthApatyaiva jJAyate, na hi munimatAvyApAraH srvvivaadessuuktH| atra ca siddhizabdena sabhyAnA nIdRzAni bhavanti / yeSvazakyasAdhanopAyamupanyasya sadarthamArthapratyarthiviSayajayaparAjayAvadhAraNopAyabhUtaM pramANa sAdhane bhASAyA eva tAvadanuSThAnA'saMbhavaH saMpadyate / ki masyedaM zAstrataH prApnotIti vicArakANAM parAmarzaH pratyAkalitAdizabdavAcya ucyate, siddhiphalatvAt / ata / * zeSaM mitaagtm| (1) naasN.1|4; naasmR.1|4; abhA.4; vyamA.283 evAha kAtyAyana:- 'pUrvapakSazcottaraM ca pratyAkalitameva vize (ca ze) bhya (hya) vilekhyapUrvaka iti pAThe eSaivetyAdi / ca / kriyApAdazca tenAyaM catuSpAtsamudAhRtaH' / ata eva vilakhAtpUrvata iti bhojadevena likhitam ; ap.2|11 bhya (tya) *vAkyArtho goraavt| khA (khAt ); vyaka.16 khA (khyAt); smRca.10 zcaiva(zceti) (1) yAsmR.218; apu.253|38, vishv.2|8; mitA; khApUrvakaH (khAtpUrvataH); pamA.8 zcaiva (zceti); vyaci.7 yatra apa. 2 / 8: 2 / 1 darzitaH (dizyate); pamA.16; vyani. nRpra. (hyatra) khA (khAt); vyaptau.12 pU.; viimi.2|1 khA (khAt); .3,7; vImi.; vyama.9; vitA.51 ro'yaM (rastu); prakA.4; vyapra.5 zcaiva (zceti) khA (khAt); vyau.3 pamAvat ; prakA.3 samu.25. . ... smRcavat ; samu.3 smRcavat .
Page #88
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam tarhi, atra muninAradAntargatabhAvArtho'yameva eSvevAkSareSu dabhyadhikaH paNa ubhAbhyAmupeyate anyatareNa vA sa sottaro lakSyate / yadekaM tAballabhyadravyaM vyavahArasaMdeha eva sthitaM , vyvhaarH| . +smRca. 10 tiSThatyeva / dvitIyaM punaridaM, yadamarSito vAdI prativAdI (5) 'ahaM yadi parAjayeyaM tadA zAstraprApitAvA evaMvidhaprabhUtadravyavyavahAre'pi zatadvayamAtraM zataika- ddaNDadravyAdadhikameva dravyaM rAze tubhyaM ca dAsyAmi' mAtraM vA'rdhazatamAtramapi yAvannijavibhavAnusAreNa dravya- iti patraM likhitvA yadabhibhASaNaM taduttaraM tena saha vartata mupanyasyati, sa evA'bhyadhikaH paNo daridrasya, ataH iti sottaraH / tdrhito'nuttrH| xpamA.9 paNAdhikyametat dvitIyadravyopanyAsa eva draSTavyam / na vyavahArasaMbandhivividhavibhAgAH punaranavasthAprasaMgo dravyAdhikyaviSaya iti / tathAcokta- sa catuSpAccatuHsthAnazcatuHsAdhana eva ca / mevAnyairapi ca-vAdI vA prativAdI vA yaH samarthaH .. caturhitazcaturvyApI catuSkArI ca kIrtyate / / svatAraNe / dravyaM vittAnusAreNa karoti sa paNaH smRtaH' atra anena zlokadvayenA'pi vyavahArasya saMkhyAiti // athavA kimanyena ayamabhyadhikaH paNazabdaH pUrvakaH saMjJAsUtropanyAsa eva kRtaH / savistarArthaprazaMsAyAmeva saMbadhyate / yathA-- sasastayuktavyavahArANAM pratipattivivaraNaM vakSyamANamuparitanazlokaiH zAstrakAra madhye sa evAbhyadhiko vyavahAraH yatra 'vilekhApUrvakaH paNa' | eva kariSyati / .. abhA.6 iti yathoktaM, so'pi paNo yadi vilekhApUrvako bhavati aSTAGgo'STAdazapadaH zatazAkhastathaiva ca / tadA sottaro vyavahAra ucyate / anyathA punaranuttara eva / triyoniyabhiyogazca dvidvAro dvigatistathA / / asya nigamaH / lekhA lekhanam / vizeSeNa lekhA nirNayapAdAH trilekhA tatpUrvakaH paNaH kartavya iti / atrApi muni- *dharmazca vyavahArazca caritraM rAjazAsanam / bhAvArthozyam / yadi vilekhApUrvakaH likhitAkSaranibandha- catuSpAbyavahAro'yamuttaraH pUrvabAdhakaH / / pUrvaH paNo bhavati tadA sottaro vyavahAro'sau / yadi *tatra satye sthito dharmo vyavahArastu sAkSiSu / punarvAGmAtra evAnibaddhAkSaro muktavacanairjalpita eva. caritraM pustakaraNe rAjAjJAyAM tu zAsanam // : na tvakSarairnibaddhastadA sapaNaH kRto'pi akRtavadraSTavyaH / / sAmAdhupAyAH / varNAzramahitakArI vyvhaarH| .. yato'nakSarairnibaddhaH paNo nirNayakAle vyabhicaratyeveti / | sAmAdyupAyasAdhyatvAccatuHsAdhana ucyte| .................. ... abhA.4-5 * +vImi. smRcavat / 4 vyapra., vyau. pamAvat / (2) bhASAdivilekhAtpUrve yatra vAdino'nyo'nyaM *vyAkhyAsaMgrahaH sthalAdinirdezazca darzanavidhI draSTavyaH / (1) nAsaM.18 rI ca (rIti); nAsmR.118; apu.253 paNo bhavati, yo'tra jIyate, sa jetre zatamadhikaM dadAti, 1-2 eva ca (ucyate); abhA6; vishv.2|1; ap.2|1 asau sottaravyabahAraH / vilekhApUrvaka iti pAThe tu, nAsaMvat ; vyaka.16 yaMte (titaH); smRca.10; pamA.9 sa likhyate iti lekhaH, zAstravihito daNDaH, sa vigato catuSAcca (catuSpAdazca) ya'te (tita:); napra.3; vyasau.12 yasyAmicchAyAM sA vilekhA icchA, tatpUrvastato'dhikaH | ApI (varvAdI); vyapra.5 sa catuSpAcca (catuSpAcca ca) ya'te paNa icchAtaH zAstranirapekSa ityarthaH / vilekhyapUrvaka iti (rtitaH); vyau.3 vyapravat ; vitA.34 SpA (syA) hita(dina) pAThe eSaiva vyaakhyaa| vilekhAt pUrvata iti bhojadevena rI ca (rIti); prakA.3 pUrvArthaM vyapravat ; samu.3. likhitam / tatra sottarapaNe vivAde jitaH paNaM daapyo| (2) nAsaM.19 dvA (aa); naaspR.1|9; apu.25332. daNDanIyazca / vyamA.283-284 3; ap.2|1; vyaka.16 nAsaMvat ; smRca.10; pamA.10; (3) bhASAlekhAtpUrvatra vivAdaviSayAddhanAdadhikaH napra.3, vyasau.12; vyapra.5; vyau.3 nAsaMvat ; vitA.35 paNo yatropeyate sa sottaro vyvhaarH| tri (di) dvA (); prakA.3; samu.3. vyvhaarklptrupraashrap.2|11 mAdhavAdigrantheSu zlokArthI vyatyAsana paThitau / (4) pratijJAvilekhanAtpUrva yatra vyavahAre daNDA ... (3) nAsaM. 1312, nAsmR.1112 dyu (dhya); apu.253| * nAbhA. abhAgataM vyamAgataM c| .. .. - 5-6, ap,2|1, vyaka.17 mAzramANAM ca (mapi varNAnAM);
Page #89
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArasvarUpam caturNAmAzramANAM ca rakSaNAtsa cturhitH|| ___ vyavahAraphalAni (1) sAmabhedopapradAnadaNDaizcaturbhirapi sAdhanopAyai- dharmasyArthasya yazaso lokapaktestathaiva ca / yathAvasaraprayuktaiH sAdhyate, tena catuHsAdhana uktH| evaM caturNA karaNAdeSAM catuSkArIti cocyate // cAyamaskhalitapravartamAnI vyavahAraH paramasamRddhayA caturNA- (1) lokapaktinAnurAgaH / zeSaM prasiddham / eteSAM mapi varNAnAmAzramANAM ca rakSaNAt paripAlanAt caturhito caturNAmapi karaNAt catuSkArIti ucyte| abhA.7 bhvtiiti| . abhA.7 (2) dharmAdInAM caturNI karaNAccatuSkArI / dharmaH (2) vipratipannA'rthipratyarthinoH sAmAdyupAyasAdhya samyagdarzanAt sAdhvasAdhUnAM ziSTaparipAlananimittaH / tvAt ityabhiprAyaH / AzramagrahaNaM varNAnAmapi pradarza arthazca parAjitadaNDAdAnAt / samyakkaraNAdalobhAcca nArtham / smRca. 12 kIrtiH / lokapaktiranurAgaH / anurAgAdapahRtamapi dadAti, paracakrAdiSu sAhAyyamapi karoti / . . naasaa.1|14 (3) sAmabhedadAnadaNDaizcaturbhirdoSakAriNo doSa ... aSTAGgAni vyavahArasya. ... nivAraNAt ctuHsaadhntvm| pamA. 19 rAjA satpuruSaH sabhyAH zAstraM gaNakalekhakau / (4) idAnIM catuHsAdhanatvaM caturhitatvaM cocyate / sAmadAnabhedadaNDaiH sAdhyata iti catuHsAdhanaH / sAma hiraNyamagnirudakamaSTAGgaH samudAhRtaH // sAdhanaH 'satyaM brUhi, vidvatkulajo'si, zubhAste lokA (1) tatra rAjA satpuruSaH duSTAvakoTanArtham / tasyAbhaviSyanti' iti / dAnena kiJcid dattvaikadezamokSaNa navasare rAjakIyacakSurbhUto rAjaniyuktaH prAvivAkaH / abhayadAnena vA / bhedena tarjanAdinA / daNDena tADana puruSaH sa ubhayAtmakaH satyazca rAjapuruSazca / tathA dhnaadaanaadinaa| sabhyA upari vakSyamANalakSaNAH / tathA zAstraM manunAradanAbhA. 1112 vizvarUpAtmakaM satyAsanaM (sacchAsanaM) zatabhedavyavahAravyavahArasaMbandhijanAH daNDaniyamasaMdehavicchedakArakam / tathA gaNakaH vaNika / kartRnatho sAkSiNazca sabhyAna rAjAnameva c| tathA lekhakaH sthAnapratibaddhaH bhASottarakriyAjayapatrAdivyApnoti pAdazo yasmAccaturvyApI tataH smRtaH // lekhanopayogI / hiraNyamagnirudakamiti etAnyapi trINi - (1) sa ca yadi sudRSTo bhavati, tatazcaturo'pyetAn pratyakSadevatAsvarUpANi etAnyaSTAvapyaGgAni yadA sabhAyAM pAdazo dharmarUpeNa vyApnoti / atha kudRSTo bhavati, saMnihitAni bhavanti, tadA divyAdiSvapi dharmaH sAkSAtatastAneva pAparUpeNa vyApnoti iti catApIti / (1) nAsaM.1114 ti cocyate (prakIrtitaH); nAsmR.1114; *abhA. 7 apu.253|7-8 pakte (paGkte) SAM (pa) ti cocyate (prakIrtitaH); (2) dharmAdharmaphalena kartRprabhRtIn pAdazo vyApnoti abhA.7 pakte (paGkte); ap.2|1 pakte (paGkte) zeSaM nAsavat ; smygsmygdRsstttyaa| Xapa. 211 vyaka.17 nAsaMvat ;smRca.12 pakte(patte)ti cocyate(prakIyate); pamA.11 deSAM (deSa), zeSaM nAsaMvat ; napra.3; vyasau.12 *nAbhA. abhaavt|+smRc. apavat / nAsaMvat ; vyapra.5-6 pakte (paGkte) deSAM (deva) ti cocyate smRca.12 ca (tu) tsa (ca); pamA.11tsa (ca) zeSa vyakavat ; (prakIrtitaH); vyau.3-4 pakte (paGkte) zeSaM pamAvat ; prakA.3 nRpra.3; vyasau.12 pamAvat ; vyapra.5 pamAvat ; vyau.3 / pakte (patte) zeSa pamAvat ; samu.3 smRcavat ..... pamAvat ; prakA.3 smRcavat ; samu.3 smRcavat . . . . (2)nAsaM.1215 satpu(sapu)samu(sa u) nAsmR.1115 apu. (1) nAsaM.1213, nAsmR.1113; apu.25316-7 / 253 / 8-9 satpu (sapu); abhA.7; apa.221 satpu(svapu)bhyAH kI...zca (kartAraM sAkSiNazcaiva); abhA.7; ap.2|1; vyaka. (bhyaH); vyaka.17 nAsaMvat ; smRca.12 satpu (sa); pamA. 17; smRca.12 kartRnatho (kartastathA); pamA.11; nRpra.3; 13 nAsaMvat ; nRpra.3, vyasI.12 apavat ; vyapra.6 vyasau.12; vyapra.5 pAda (yAdR); byau.3; prakA.3 kartRnatho smRcavat ; vyau.4 smRcavat ; prakA.3 smRcavat ; samu.3 sAkSiNazca (kartRzca sAkSiNazcaiva); samu.3 smRcavat . | satpu (sapu) dAha (dIri).
Page #90
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam devAvatIrya satyAsatyayorvibhakti prisphuttiikroti| (1) atha aSTAdazapadamucyate tasya sUtraM RNAdAna' abhA.7-8 mityAdi / abhA.8 (2) gaNakasya vivAdaviSayIbhUtadhanasaMkhyAne, lekha- | (2) na ca vAcyaM nikSepAdipadAntarasmaraNAdaSTAdazakasya bhASollekhane, agnyAdInAM ca zapathe'styupayoga iti pada ityetadviruddhamiti / yata Aha sa eva-- 'eSAmeva vyvhaaraanggtaa| . apa. 211 prabhedo'nyaH zatamaSTottaraM smRtam / kriyAbhedAnmanuSyANAM (3) aSTAGgeSu sapuruSo rAjetyetadekamaGgam / ato zatazAkho nigadyate' iti // smRca. 2 nAsti nvtvsNkhyaaprsktiH| . pamA. 20 (3) RNAdAnAdidAyavibhAgAntAnAM deyanibandhana. (4) rAjA, saha puruSaiH sapuruSaH, aGgam / tadadhI- tvena pratipAdanaM, sAhasAdipaJcakasya daNDanibandhanatva miti natvAt puruSAnayanadhAraNAdiSu vyApriyante puruSAH / prakaraNabhedaM sUcayitaM 'dAyabhAgo'tha sAhasam' / ityathasabhyAH yuktivicArazIlinaH / zAstraM, anumAnagamye'rthe | zabdaH pryuktH| . savi.53 . kartavyatApratipAdanena / gnnkHsNkhyaavissye| lekhakaH pUrva aSTAdazapadAvAntarabhedAH pakSosarapakSAkSaravinyAse / hiraNyAgnyudakAni samayAdau / / eSAmeva prabhedo'nyo dvAtriMzadadhikaM zatam / evmssttaanggH| nAbhA. 115 kriyAbhedAnmanuSyANAM zatazAkho nigadyate // . vyavahArapadAni (1) evaM caiSAmaSTAdazavyavahArapadAnAM madhye yasya RNAdAnaM hyupanidhiH saMbhUyotthAnameva c| yasya padasya ye ye nirUpaNIyA vyavahArabhedA muninA dRSTAdattasya punarAdAnamazuzrUSA'bhyupetya ca // stasya tasyaiva te te saMkhyApUrvakAH saMyojya saMtataprakaraNavetanasyAnapAkarma tathaivAsvAmivikrayaH / sthitA eva dvAtriMzanmAtrA (2) api savistaramabhihitAH vikrIyA'saMpradAnaM ca krItvA'nuzaya eva ca // eSa sakalazAstrArthasaMgrahaH / teSAM ca yathAkramasthitibhedasamayasyAnapAkarma vivAdaH kSetrajastathA / sahitAnAmaSTAdazavyavahArapadAnAmanulagnA eva nirNayA strIpuMsayozca saMbandho dAyabhAgo'tha sAhasam / / bhAvaSyAnta / tana vyavahAra bhaviSyanti / tena vyavahArabhedA api dvAtriMzadadhikazatapravAkpAruSyaM tathaivoktaM daNDapAruSyameva c| mANAHzAkhopazAkhAvasthitAHsaMkSepavistarasaMkhyopalakSitA dyUtaM prakIrNakaM caivetyaSTAdazapadaH smRtaH // ihApi likhyante / tatra tAvatsaMkSepasaMkhyeyam / abhA.8 (2) eSAmRNAdAnAdInAmavAntarabhedavivakSayA'STottaraM (1)nAsaM.1116; nAsmR.1116; abhA.8vyamA.277 | zataM bhavatItyAha / ap.2|1 dAnama (dAna) 'bhyu (mabhyu); vyaka.17; smRca.2; pamA. 13-14; nRpra.3; savi.52,451; vyasau.12; vyapra. (3) eteSAmaSTAdazapadAnAM madhye ekaikasya padasyAvA6, vyau.4; prakA.2, vivya.20. | ntarakriyAbhedAdanantabheda bhinnatvaM zatazAkhatvam / pamA.20 (2) naasN.1|17; nAsmR.1317abhA.8 vikrI (vikra (4) eSAmeva prabhedo vakSyamANaH zatamaSTottaram / vyamA.277 krItvA (krItA); vyaka.17smRca.2; pamA.14; thaivo (thA pro) caturthapAdaM vinA; vyasau.12; vyapra.6; vyau. nRpra.3, savi.52,451; vyasau.12; vyapra.6 eva (meva); 4; prakA.2; samu.3 utta. vivya.20. vyau.4; prakA.2, vivya.20. (1) nAsaM.1120(eSAmeva prabhedo'nyaH zatamaSTotaraM smRtaH); (3) nAsaM.1118 nAsmR.1118 syAna (sya nAna);abhA. nAsmR.1220; apu.253|31 utta.; abhA.8; mitA.215 mA.277; vyaka.17; smRca.2 zca (stu); pamA.15; (SAmeva prabhedonyaH zatamaSTottaraM bhavet); ap.2|1 (eSAmeva nRpra.3, savi.52,451, vyasau.12; vyapra.6, vyau.4; / prabhedo'nyaH zatamaSTottaraM smRtam ); smRca.2 apavat ; pamA. prakA.2 smRcavat ; vivya.20. 15; vyasau.12 apavat ; vyapra.6 utta. : 223 apavat ; (4)nAsaM.1119, naasmR.1|19; abhA.8;vyamA.277; vyau.4; vitA.33 apavat , marIcimanuH; prakA.2 apavat ; vyaka.17 padaH (vidhiH); smRca.2; pamA.15, nRpra.3, savi. samu.4 apavat . [asya smRcavyAkhyAnaM 'dvipade' iti kAtyA52 thaivo (thA pro) (yUtaM samAhRyazcaivamaSTAdazapadAni ca):451 | yanakcane draSTavyam ].
Page #91
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArasvarUpam yathA RNAdAnAdau deyamadeyamityAdi / kriyAbhedAt manuSyANAM ceSTApratyayabhedAt zatazAkho bahuzAkha ucyate / nAbhA. 1120 RNAdAne paJcaviMzatiH SaDaupanidhike smRtAH / saMbhUyotthe yo bhedAcaturdattApradAnike // navabhedA azuzrUSA vetanaM syAccaturvidham / asvAmivikraye tu dvau vikrIyAdAnamekadhA // krItvA muktaM caturbhedaM samayAkAryamekadhA / kSetravAdo dvAdazadhA strIpuMsorbhedaviMzatiH // dAyabhAge tu ekonA bhedA dvAdaza sAhase / vAgdaNDapAruSyayostu dvayorbhedAstrayaH smRtAH // grAhvayaM caikabhedaM SaDbhedaM tu prakIrNakam / evameSAM prabhedAnAM dvAtriMzacchatameva vai // * idAnImiyameva bhedasaMkhyA pratyekanAmoddiSTavyavahAra - padazAkhAbhedaiH svistraa'bhilikhyte| tatra RNAdAne deyAdevAdibhedAH kRtAH / RNabhedaH, dhana bhedaH, ApadbrAhmaNavRttiH, pramANabhedaH, kusIdavArdhuSikabhedau, pratibhUbhedaH, AdhibhedaH,lekhyabhedaH,asAkSibhedaH, pUrvottarasAkSiniyamaH, vivAdapadakasAkSinindA, sAkSipratyuddhAraH, kUTasAkSikam, sAkSyadhizrAvaNA, sAkSibalAbalam, lekhyasAkSyabhAvavidhiH, ghaTavidhiH, agnividhiH, udakavidhiH, viSavidhiH, kozavidhiH, iti paJcaviMzatibhedamRNAdAnaM bhavet / tathA aupanidhike-nyAsaH, aupanidhikam, yAcitakam, anvAhitakam, zilpihastagatam, pogaNDadhana miti bhedAH pad / saMbhUyasamutthAne - sAmavAyikam RtvigyA jyam, zaulkikam ceti bhedatrayam / dattApradAnike-deyamadeyaM dattamadattaM ceti bhedacatuSTayam / azuzrUpAbhyupagamezuzrUpAbhedaH, azubhakarmabhedaH, ziSyavRttam, antevAsivRttam, adhikakarmakRdvRttam, svAmiprasAdAddAsyavimokSazveti bhedA nava / vetanasyAnapAkarmaNi-bhRtakavetanam, gopAlAdikam, paNyastrIzulkavidhAnam, bhATakavikalpazveti bhedacatuSTayam / asvAmivikraye - asvAmivikrayo nidhilAbhazceti *saMkhyAvAcakapadAni saMkhyeyaviSaye visaMvAdIni / abhA.8. etat zlokapaJcakaM (1) nAsmR. 1921 - 251 azuddhibahulaM vRttaduSTaM ca. 15 bhedadvayam / vikrIyAsaMpradAnam - eka bhedam / krItvAnuzayekAlabhedaH paribhuktavAsoniyamaH, dhAtukSayabhedaH, tAntavasaMskArazceti bhedacatuSTayam / samayasyAnapAkarma - ekabhedam / tathA kSetra - kSetravAdaH, gRhavAdaH, udyAnavAdaH, nipAnavAdaH, AyatanavAdaH, grAmavAdaH, catuSpathAdibhUSaNapratiSedhaH, setuvidhAnam, khilaviSayaH, sasyarakSA, sasyavRddhihetuvidhAnam / ( strIpuMsayo: saMbandhe ) - puMstvaparIkSA, kanyAdAnaniyamaH, RtvigvyatikramadoSaH, kanyAdAnakAlaH, kanyAvarayoraduSTadUSaNAparAdhaH vivAhavidhiH, svairiNyAdividhAnam, apatyatAvivekaH, saMgrahaNavidhAnam, strIvyatikramadaNDaH, gurutalpalakSaNam, pazvAdigamanadoSaH, palyabhAve'patyavidhiH, jArajAtavidhAnam niyuktA'niyuktAparagamanavidhiH, duSTastrIpuruSavidhAnam, proSitabhartRkAnirNaya:, saMketalakSaNaM cetyevaM viMzatibhedAH / dAyabhAge - rikthabhAgavivekaH, tadbhAganirUpaNA, avibhAjya niyamaH, strIdhananirUpaNA, striyA abhAve strIdhananirUpaNA, bhrAtRdravyavidhiH, mAtApitRputravibhAgaH, ajJAtapitRputrikAdividhiH, aniyuktapitRvidhAnam, dIrghatIvrAmayAdiputrAMzavidhiH, saMsRSTiputravibhAgaH, pretAdibhrAtRdravyalabdhavidhiH, kuTumbArthe yuktAyAsAdividhiH, vibhAgasaMdeha nirNayaH, putrasaMkhyAniyamazceti bhedAnAmekonaviMzatiH / sAhase sAhasalakSaNam, sAhasadaNDavidhAnam, Adhicchalasteyam, kSudradravyamadhyamottamavidhAnam, dvividhaM taskaralakSaNam, taskarasya vyavakarSaNam, bhaktAvakAzadAnAdi, cauravidhiH, sAhasasteyadaNDaH, padena caurAnveSaNavidhiH, corAbhAve caurAdidravyApanayanaM ceti dvAdaza bhedAH / 1 vAkpAruSyetadbhedaH, daNDapAruSye-tadbhedaH, ubhayordaNDalakSaNaM ceti bhedatrayam / dyUtasamAhvayam - ekabhedam / prakIrNake- rAjJA svayaM varNAzramapAlanam, rAjopavarNanam, rAjabrAhmaNavRttiH, svadravyadAne rAjJo'bhyanujJA, brAhmaNakarmavRttinirUpaNA, aSTamaGgalakavidhAnamitiSaDbhedAH / evameteSvaSTAdazapradhAnavyavahArapadeSvantargatavyavahArapadabhedA: dvAtriMzadadhikazatam / abhA.8-10
Page #92
--------------------------------------------------------------------------
________________ 16 vyavahArakANDam vyavahArayonitrayam kAmAtkrodhAcca lobhAcca tribhyo yasmAtpravartate / triyoniH kIrtyate tena trayametadvivAdakRt // abhA.10 (1) kAmAdayastrayo'pi yasmAt pravartante tasmAt triyonireva vyavahAra ucyate / (2) yathAsaMbhavaM, sarvatreti zeSaH / smRca. 12 (3) kAmAdibhyastribhyaH pravartanAt triyoniH / yasmAdetat trayamapi nihnavAbhiyogavAgdaNDapAruSyAdidvAreNa vivAdasya kAraNam / abhiyogo dvidhA vyabhiyogastu vijJeyaH zaGkAtattvAbhiyogattaH / zaGkA'satAM tu saMsargAttatvaM hoDhAdidarzanAt // (1) tatra dviprakAra eva abhiyogo bhavati / ekaH zaGkAbhiyogo dvitIyastattvAbhiyogazca / etayozca dvayorapi lakSaNametasyaiva shloksyaardhenaabhihitm| zaGkA sadA'satsaMsargAditi / asanto ye prasiddhAzcaurakarmaprabhRtayaH, tathA vezyAdyUtavyasanaM cAsat / eteSu yasya sadA atyAsaktidRzyate, tasyagRhabhedajJasyopari nASTikasya puruSasya mahatI zaGkA samutpadyate / tenArthacalena tasyAsatsaGginaH nASTiko'bhiyogaM yaM dadAti sa zaGkAbhiyoga ucyate / yastu tattvAmiyogaH sa hoDhAdidarzanAt bhavati / svakIyaM dravyaM yannaSTaM tad hoDhamucyate coritaM ca / tad dRSTvA yo'bhiyogaH parasya dIyate sa tattvAbhiyoga ucyate / tatra zaGkAbhiyogasya devakulaM nirNayasthAnam | tattvAbhiyogasya rAjakulamiti / abhA. 10 nAbhA. 1121 (1) nAsaM. 1 / 21; nAsmR. 1 / 266 apu. 253 / 9 106 abhA. 10; apa. 2 / 13 vyaka. 17; smRca. 12; pamA. 11 tena (tasmAt); smRci.2; nRpra. 3; vyasau . 126 vyapra. 6; vyau.41 rAkau . 384 utta.; prakA. 3; samu. 3. (2) nAsaM. 1 / 223 nAsmR. 1 / 27; apu. 253 / 10-11 satAM (sadbhiH) hoDhAdi SoDhAbhi); abhA. 10 satAM tu (sadA'sat); mitA. 25 (a) DhAdi (DhAbhi); vyamA 289 vyabhiyogastu (abhiyoga: saM) (saMsargAdasatAM zaGkA tattvaM drADhAbhidarzanAt ); apa. 211 DhAdi (DhAbhi); vyaka. 17; smRca. 12; pamA. 123 vyani.; smRci 2 DhAdi (DAbhi); nRpra. 3; vyasau. 12 apavat vyapra. 6 smRcivat vyau. 4 smRcivat; vitA.32 apavat; sakau . 384 utta.; prakA. 3; samu. 1. (2) hoDhA loptraM, liGgamiti yAvat / tena darzanaM sAkSAdvA darzanaM hoDhAbhidarzanaM tasmAt / tattvAbhiyogo' pi. dvividhaH / pratiSedhAtmako vidhyAtmakazceti / yathA matto hiraNyAdikaM gRhItvA na prayacchati / kSetrAdikaM mamAyamapaharatIti vA / mitA. 215 (3) hoDhA loptraM, tatsAhacaryAt zaGkAbhiyogaH cauryAdiviSayaH / asatAM saMsargAditi hetvabhidhAnAcca / RNAdivivAdeSu tu tattvAbhiyoga eva, niHsaMdigdhanirAkula iti vakSyamANAt / vyamA. 289 (4) asatAmasAdhUnAM vyavahArakartRtvasaMbhavAdbhavati zaGkA saMdehaH / hoDhAbhidarzanaM loptrAderliGgasya darzanaM pratyakSadarzanaM vA / evaM ca RNAdAnAdau pramANapUrvakaH saMzayapUrvakazcAbhiyogaH saMbhavatIti bhavati dvyabhiyogatvam / abhiyoga AkSepaH / - apa. 2/1 (5) kitavastenAdyasadbhiH saMsargAtsAdhAvapi steyAdizaGkA bhavati / hoDhAdidarzana mapahRtaika dezAdi liGgopalambhaH pratyakSadarzanaM vA / udAharaNamAtramasatAM saMsargaH, satAmapyADhyAnAM saMsarge sati nikSepAdizaGkAsaMbhavAt / ato naitalakSaNaM zaGkAbhigogasya / *smRca. 12 (6) abhiyujyata ityabhiyogaH / dvAbhyAmabhiyogo vyabhiyogaH / dvAvabhiyogau yasyeti vA / nAbhA. 1 / 22 vyavahArapakSadvayam / pekSadvayAbhisaMbandhAd dvidvAraH samudAhRtaH / pUrvavAdastayoH pakSaH pratipakSastaduttaram // (1) pUrvapakSarUpaM prathamaM dvAraM tena dvAreNa vyavahAraH pravizati / dvitIyaM dvAraM pratipakSasthita uttaravAdI yAni vadati tena dvAreNa pravizatIti / abhA. 10 + apa. 211 (2) dvAraM kAryArambhapravRttiH / (3) arthipratyarthinoryau pUrvottarapakSI tau vyavahArasya *parAzaramAdhave (pR. 20) vyavahArAdyote ca vAkyArtha: smRcavat / + smRca apavat / (1) nAsaM. 1123 dvA () samu (sa u ttaram (tara: ) ; nAsmR. 1 / 28; apu. 253 / 11-12 staduttaram (stvanantaraH ) ; apa. 2 / 1 ( pUrvastu bhASayA pakSa: pratipakSaM taduttaram ); smRca. 12 duttaram (thottaraH); pamA 12 pratipakSa (prativAda), zeSaM nAsaMvat ; nRpra. 3; vyasau. 12 stayoH (stu yaH ) ttaram (ttaraH); byau. 4 nAsaMvat ; prakA. 3 pakSastaduttaram (vAdastaduttaraH ) ; samu . 3 vyapravat.
Page #93
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArasvarUpam 17 pravartako tasmAd dvidvAratvam / pamA.20 uttaravAdinA bhASArthasyAGgIkRtatvAt nirNItasyAbhAvAt bhUtacchalAnusAritvAd dvigatiH sa udAhRtaH / svoktenetarasya parAjitatvAt / *vyamA.284 bhUtaM tattvArthasaMyuktaM pramAdAbhihitaM chalam // (2) bhASA, uttaraM, pramANaM, nirNayaH iti vyavahArasya tatra ziSTaM chalaM rAjA marSayeddharmasAdhanaH / catvAraH paadaaH| saMpratipattau tu bhASottarAtmakau dvAveva bhUtameva prapadyeta dharmamUlA yataH zriyaH / / paadau| apa.17 . bRhaspatiH (3) saMpratipattivyavahAro na catuSpAdaH, bhASottaravyavahArapAdAH mAtreNa vyavahAraparyavasAnAt / smRsA.93 bhASApAdottarapAdau kriyApAdastathaiva ca / (4) yadyapi saMpratipattAvapi nirNayo'sti tathApi pratyAkalitapAdazca vyavahArazvatuSpadaH // uttaravAdinaiva bhASArthasyAGgIkRtatvena kriyAsAdhyo na pUrvapakSaH smRtaH pAdo dvitIyazcottaraH smRtH| bhavati iti dvipAdatoktA / + vyata.203 kriyApAdastRtIyastu caturtho nirNayaH smRtaH // vyavahArapadAni (1) atra ca nirNayaphalako nyAyaparAmarzaH nirNaya- kusIdanidhideyAdyaM saMbhUyotthAnameva ca / zabdena lakSyate / apa.28 bhRtyadAnamazuzrUSA bhUvAdo'svAmivikrayaH / / (2) yo'yaM nirNayAkhyazcaturthaH pAdo'bhihitaH, sa keyavikrayAnuzayaH samayAtikramastathA / dharmAdibhizcaturbhiniSpadyate / . pamA.16 . strIpuMsayogaH steyaM ca dAyabhAgo'kSadevanam / / mithyoktau ca catuSpAtsyAt pratyavaskandane tathA / eNtAnyarthasamutthAni padAni tu caturdaza / prAinyAye ca sa vijJeyo dvipAtsaMpratipattiSu // punareva prabhinnAni kriyAbhedAdanekadhA // ... (1) samyagrapabhASottare sati iti boddhavyam / yatra tu pAruSye dve sAhasaM ca parastrIsaMgrahastathA / bhApaiva uttarAnAM, tatrArthivAdo nirNayazceti pAdadvayam / hiMsodbhavapadAnyevaM catvAryAha bRhaspatiH / / yatra uttarasya AbhAsatvaM tatra pAdatrayaM boddhavyam / nanu hInamadhyottamatvena prabhinnAni pRthakpRthaka / satyottare bhASottare nirNayazcati pAdatrayameva / naitat / vizeSa eSAM nirdiSTazcaturNAmapyanukramAt / / * vyAkhyAsaMgrahaH sthalAdinirdezazca darzanavidhau drssttvyH| paidAnyaSTAdazaitAni dharmazAstroditAni tu / mUlaM sarvavivAdAnAM ye viduste parIkSakAH // (1) vyaci.11; vyapra.44. (2) vyamA.284 stRtIyastu (stathA cA'nyaH); apa.218 *vyaci. vymaavt| +vImi. vyatavat / zrottaraH smRtaH (sUttarastathA) stRtIyastu (stathA vAcyaH) smRtaH vyanivat ; vImi.28 ca catuSpAtsyAt (sa catuSpAdaH); vyapra. (tathA); vyaka.18 raH smRtaH (rastathA) zeSaM vyamAvat ; pamA. 44 mithyoktau ca catuSpAtsyAt (mithyAyAM caturaH pAdAH) vijJe 16; vyaci.7 smRtaH (tvAdya) raH smRtaH (ro mataH) zeSaM (tu ze); vyau.32 vyapravat ; vyama.9 apavat ; vivya.3 vyamAvat ; nRpra.2; vyata.203 dvitIya (dvipAda) zeSaM vyamAvata; mithyoktau ca (lekhyoktau ta). vyaso.13 vyakavat ; vyapra.45 raH smRtaH (rastathA ) smRtaH (1) smRca.9 nidhi (nidhya) caM (ya); pamA.21:prakA. (tathA); vyau.32 vyapravat ; samu.4 raH smRtaH (rastathA); 2 nidhi (nidhya); samu.4 prakAvat . vivya.3 vyamAvat. / (2) smRca.9; pamA.21; prakA.2; samu.4. (3) vyamA.284; apa.217 ktau ca (ttare) tsyAt (tsa) (3) smRca.9; pamA.21 tAnyartha (vaM samyak ) tthAni prAGnyAye ca sa (vyavahArastu); vyaka.18ca (tu) ye ca sa (tthAna) tu (ca) dAda (daira); prakA.2; samu.4. (yaH sa tu); smRsA.93 thyoktau (thyAyAM) pAtsyAt (SAdaH) / (4) smRca.9 dve sAhasaM ca (tu vadhazcaiva) (hisodbhavAni catvAri sa vi (pari) dvipAt (dvidhA); vyaci.7 ca catuSpAsyAt padAnyAha bRhaspatiH); pamA.21 prakA.2 smRcavat ; samu.5 (sa catuSpAda:) : 18 pUrvArdha smRsAvat ; vyani. ktau ca (ktI tu); | ramRcavat. (5) prakA.5; samu.5. pyata.203; candra.116 pUrvAdha smRsAvat ; vyasau. 13-14 | (6) smRca.9, pamA.21vyapra.223; prakA.2; samu.5. dhya. kA.3
Page #94
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam mAdA kAtyAyana: phalakaM prtyaaklitmucyte|n punarjayaparAjayAvadhAraNarUpaM, vyavahArapadAvAntarabhadAH tasya saMpratipratyuttare'pi sattvAt , dvipAtsaMpratipattiSviti dvipade sAdhyabhedAttu padASTAdazatAM gate / vacanavirodhaprasaGgAt / tasmAtkAtyAyanavacanasamAnArthataiva aSTAdaza kriyAbhedAt bhinnAnyatha sahasradhA // yAjJavalkIyasyApi vacanasya / anye punarasya vacanasya (2) kriyAbhedAtsAdhyabhedAdityarthaH / anena vyavahArA 'bhASottarakriyAsAdhyasiddhi bhiH kramavRttibhiH / AkSiptaapyaSTasahasrazo bhinnA ityarthAduktam / 'zatamaSTottaraM caturaMzastu catuSpAdabhidhIyate // iti smRtyantaravacanena 'sahasrazaH' ityetyorbhutvprtipaadnmaatrprtvaadvirodhH| samAnArthatvaM varNayanti / saMpratipratyuttare tu sAdhanAnirdezAt smRca.2 | pratijJArthasyAsAdhyatvAcca na sAdhyasiddhilakSaNaH pAdo'(2) etAnaSTAdazapadAnavAntarAnantabhedabhinnAn prakA- stIti dvipAt saMpratipattiSviti vacanavirodho'pi nAstIti rAntareNa dvedhA upasaMgRhNAti kAtyAyanaH- 'dvipade ca vadanti / atra mate pAdakramo'pi smRtyantare darzitaHsAdhyabhedAttuM' ityaadi| pamA.20 'bhASApAdastu tatrAdyo dvitIyazcottaraM tthaa| kriyApAdastathA (3) sahasrazo bahuza ityrthH| vyani. cAnyazcaturtho nirNayaH smRtaH' iti // smRca.13 vyavahArapAdAH (2) pratyAkalitarUpastRtIya uktaH / sabhApatisabhyApUrvapakSazcottarazca pratyAkalitameva ca / divicAraH pratyAkalitam / na ca tasya vyavahartRvAdipratikriyApAdazca tenAyaM catuSpAtsamudAhRtaH // vAdi niSThatvAbhAvena vyavahArAMzatvAbhAva iti vAcyam / (1) pratyAkalitam-uttarasvIkArAnantaraM vivadamA- viSayatAsaMbandhena tnnisstthtvopptteH| vyau.32 nayoH kasyAtra kriyopanyasanaM nyAyyamiti prADvivAkAdInAM mithyoktI sa catuSpAtsyAt pratyavaskandane tthaa| vimarzanam / kriyA likhitAdipramANaM tannirdezaH kriyaapaadH| prAnyAye ca sa vijJeyo dvipAtsaMpratipattiSu // vivAdAtmakavyavahAraparyavasAnabhAgatayA pratyAkalitakriya pitAmahaH yorapi vyavahAratvAt ctusspaatsmudaahRt'ityuktm|at eva sottarAnuttaratvena vyavahAro dvidhA mataH // saMgrahakAreNApi paryavasAnabhAgasyApi vyavahAratvamuktam - uzanA 'parasparaM manuSyANAM svArthavipratipattiSu / vAkyanyAya vyavahArapadAni vyavasthAnaM vyavahAra udAhRtaH' iti / kecit upanyaste kAryamuddizya yatkiJcidyaH kazcidrAjJi vedayet / pramANe pramANAbhAsazaGkApanodakaM jayApajayanirNayaphalakaM padaM tadaSTAdazadhA vivAdAnAM prakIrtitam / / vimarzanaM pratyAkalitamAhuH / tanmate pAdasaMkhyaiva vivakSitA smRtyantaram. na' tuH kramaH / pratyAkalitapAdasya turIyatvApAtAt / yattu ___ vyavahArapAdAH yAjJavalkyenoktam (yAsmR. 28) 'tatsiddhau siddhimApnoti bhASottarakriyAsAdhyasiddhibhiH kramavRttibhiH / viparItamato'nyathA' iti / tatrApi siddhizabdena siddhi- | AkSiptacaturaMzastu catuSpAdabhidhIyate // bhASApAdastu tatrAdyo dvitIyazcottaraM tathA / (1) smRca.2 nyatha (nyaSTa) dhA (zaH) utta.; pamA.20; vyani. dvi (de) zeSa smRcavat ; vyapra.223 smRcavat, utta.; kriyApAdastathA cAnyazcaturtho nirNayaH smRtaH / / prakA.2vyanivat ; samu.4 vyanivat. (1) smRca.53; savi.108tsyAt (tta); prakA.33-34; (2) apa.218 razca (raMca); vyaka.18 apavat ; smRca. samu.26. (2) savi.219. (3) vyaka.19 yatkiJcit : 13; dIka.32, vyani. pakSazcottarazca (pakSottarazcaiva) tenAyaM (pIDAM svAM); smRca.2; nRpra.3; prakA.2; samu.3. (vijJeyaH); vyasau.13 razca (raM ca) tsamu (da u); vyapra.44 / (4) mitaa.2|8 smRca.13; smRci.1(=); vyapra.44; apavat vyau.32 pakSazcottarazca (pakSottaraM caiva); prakA.4 vyama.9; vitA.51 nAradaH; prakA.5, samu.4. samu.4 apavat. / (5) smRca.13, savi.62; prakA.5, samu.4.
Page #95
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArasvarUpam agnipurANam paJcamaM dattamAkhyAtaM SaSThaM dattApahArakam // vyavahArapadAni saptamaM vetanAdAnaM saMvillaGghanamaSTamam / vyavahAraM pravakSyAmi nayAnayavivekadam / krayavikrayAnuzayau navamaM dazamaM tathA // vyavahAro'STAdazapadasteSAM bhedo'tha vai zatam // ekAdazaM tathA proktaM vivAdaH svAmipAlayoH / ...., zukranItiH . svAmibhRtyavivAdazca dvAdazaM samudAhRtam // pUrvapakSaH smRtaH pAdo dvitIyazcottarAtmakaH / trayodazaM samAkhyAtaM sImAvivadanaM budhaiH / kriyApAdastRtIyastu caturtho nirNayAbhidhaH // | nirUpitaM budhairatra vAkpAruSyaM caturdazam / / ... abhiyogo dvidhA uktaM paJcadazaM tajjJairdaNDapAruSyasaMjJitam / zaGkA'satAM tu sNsrgaadnubhuutkRtestthaa| steyaM SoDazamAkhyAtamRSibhistattvadarzibhiH // . hoDhAbhidarzanAttattvaM vijJAsyati vicakSaNaH // padaM saptadazaM nAma sAhasaM sadbhirIritam / . mAnasollAsaH aSTAdazaM samAdiSTaM strIsaGgrahaNasaMjJakam // - vyavahArapadAni . ekonaviMzaM saMproktaM strIpuMdharmo vicArakaiH / prathamaM syAhaNAdAnaM nikSepastadanantaram / dAyabhAgAbhidhAnaM ca tatsyAd viMzatimaM padam // asvAmivikrayazcaiva tRtIyaM parikIrtitam // ekaviMzaM tathA dyUtaM dvAviMzaM tu samAhvayam / saMbhUya ca samutthAnaM caturtha paribhASitam / vyavahArapadAnyetAnyAha somezvaro nRpaH / / . abhiyogo dvidhA '. (1) apu.25311. (2) apu.253|31. (3) zunI. 4 / 650. (4) zunI. 4 / 598.(5) maaso.2|20|1265 abhiyogo dvidhA jJeyaH zaGkayA pratyayena vA / . 1273, 1264. asatsaMsargataH zaGkA pratyayo'nyAGgadarzanAt //
Page #96
--------------------------------------------------------------------------
________________ sabhA vedAH kartA devaH, yAsAM apAM, madhye madhyabhAge, samudramadhya iti vyavahArasabhA yaavt| tatra sthitvA janAnAM satyAnRte satyaM yathArthabhASaNaM eti pratIcI gArugiva sanaye tadviparItamanRtaM, ubhe avapazyan tatkarturnigrahArtha ava - dhanAnAm / / yutya parasparasAMkaryaparihAreNa jAnan , yAti gacchati jAyeva patya uzatI suvAsA uSA hasrava ni | pAzahastastatratatra snnidhtte| asA. riNIte apsaH // supraNItizcikituSo na shaasuH| (1) abhrAtRkeva puMsaH pitanetyabhimukhI santAna- ayamagniH, cikituSo na viduSo dharmazAstrAbhijJasya, karmaNe piNDadAnAya na patim / gartArohiNIva dhanalAbhAya zAsuH zAsanamiva, supraNItiH sukhena praNetavyaH / yathA dAkSiNAjI / gartaH sabhAsthANurgaNAteH / satyasaMgaro bhvti| vidvacchAsanaM sarveSvanuSTheyeSu tatsaMzayanirNayAya nIyate taM tatra yA'putrA yA'patikA sArohati / tAM tatrAkSarAghnanti | tadvat / RsA. sA rikthaM lbhte| ni. 3 / 5 antaH pazyanti vRjinota sAdhu sarva rAjabhyaH (2) abhrAteva bhrAturahiteva, puMsaH pitrAdIn prati, paramA cidanti / . pratIcI svakIyasthAnAt pratinivRttamukhI satI, eti | AdityA antaH madhye prANinAM hRdi, prerakatayA vartagacchati / yathA loke bhrAtRrahitA yoSit svocitavA- | mAnAH santo, vRjinA vRjinAni pApAni, uta api ca, so'laGkArAdilAbhAya pitRn eti / sati bhrAtari sa eva | sAdhu sAdhUni puNyAni ca prANibhiH kRtAni, pazyanti ucitapradAnAdinA samyak toSayati / tadabhAvAt pitara- | jAnanti / paramA cit paramANi dUradezAvasthitAnyapi, sarve meva prApnoti / tathA dhanAnAM sanaye gartArugiva ityaparo | sarvANi dRzyamAnAni, rAjabhyo rAjJAmIzvarANAmAdidRSTAntaH / garta iti gRhanAma 'kRdaro gartaH' (ni.3|4|3) tyAnAmAtyantike samIpe vartata iti shessH| RsA. iti tannAmasu pAThAt / atraucityena rAjapuruSaiH nyAya- yo rAjabhya Rtanibhyo dadAza / nirNetRbhizca adhiSThitaM sthAnamucyate tadArohatIti grtaaruk| yo rAjabhyo rAjamAnebhyaH Rtanibhya Rtasya satyasya yathA loke, kAcit gatabhartRkA yoSit, dhanAnAM svakIya- vA netubhyaH Adityebhyo, dadAza ddaati| RsA. rikthAnAM, sanaye lAbhAya, gartamAgacchati / tAM tu sabhyAH vizAM rAjAnamadbhatamadhyakSa dharmaNAmimam / vicArya yadIyaM rikthaM labhate cet akSaiH saMtADya tadIyaM agnimILe sa u zravat / dhanaM vitaranti / RsA. vizAM prajAnAM, rAjAnamIzvaraM, adbhutaM mahAntaM,dharmaNAM rAjA prADvivAkaH karmaNAM, adhyakSa anusaMdhAtAraM, imamagniM, ILe staumi |s yAsAM rAjA varuNo yAti madhye satyAnRte ava- u sa evAgniH, zravat asmadIyAM zrutiM zRNotu / RsA. pazyan janAnAm / (1) varuNo, yAsAmapA, rAjA svAmI, madhye madhyama- namaH sabhAbhyaH sabhApatibhyazca vo nmH| loke, yAti gacchati / kiM kurvan / janAnAM prajAnAM, satyAnRte satyaM cAnRtaM cAvapazyan jaannnityrthH| RsA. (1) RsN.1173|1. (2) RsN.2|2713. (3) *saM. (2) rAjA rAjamAno varuNaH etatsajJaH pApinAM nigraha 2 / 27 / 12. (4) RsN.8043|24. (5) taisN.4|5|3, kAsaM. 17 / 13; ksN.27|3; maisN.2|9|4; shumaa.16|24; (1) RsN.1|124|7. (2) RsN.7|49|3; asN.1|33|2. | shukaa.17||3. sabhA
Page #97
--------------------------------------------------------------------------
________________ sabhA (1) namaH sbhaabhyH| sabhAdibhyo rudradRSTiH karta- 'nirindriyA strI pumAnindriyavA~stasmAtpumA~saH vyeti taatpryaarthH| zuu. sabhAM yanti na striyH| (2) sabhArUpebhyo rudrebhyo namaH / sabhAyAH patibhyo yadgrAme yadaraNye yatsabhAyA~ yadindriye / nmH| *zuma. yadenazcakRmA vaya yadapsazcakamA vayam / gaNAH vAtAzca tadekasyApi cetasi tadekasyApi dharmaNi / namo gaNebhyo gaNapatibhyazca vo nmH| tasya sarvasyA~haso'vayajanamasi // namo bAtebhyo vrAtapatibhyazca vo namaH / vyavahArasabhA (1) gaNaH samUhaH / vrAtamarhanti te vAtAH gaNa- dharmAya sabhAcaram / vishessaaH| . zuu. (1) sabhAyAM caratIti tam / zuma. (2) devAnucarA bhUtavizeSA gaNAstebhyo namaH / / (2) dharmAbhimAnine sabhAyAM nityaM carantaM dharmasya gaNAnAM pAlakA gaNapatayastebhyo namaH / vrAtA nAnAjAtI- pravaktAram / taibrAsA. yAnAM saMghAstebhyo namaH / vrAtapAlakAH vrAtapatayastebhyo prADvivAkaH vo nmH| xzuma. maryAdAyai praznavivAkama / vAdiprativAdinau (1) kRtAn praznAnyo vivinakti brUte, sa praznayathA vA AyatAM prtiiksste| .. / vivAkaH, tam / zuma. yathA loke pRcchantaM vAdinaM pratyAbhimukhyena niyatAM (2) maryAdAyai zAstrArthavyavasthAbhimAninyai, praznavivAcaM vaktuM prativAdI sAvadhAnaH prtiiksste| taisA. vAkaM parakIyapraznaM samyagvivicyottarasya vaktAram / taibAsA. prADvivAkaH vyavahArasabhA yAsta AtasthurAtmAnaM yA AvivizuH paruH prH| yadgrAme yadaraNye yatsabhAyAM yadindriye / tAste yakSma vibAdhantAmugro madhyamazIriva // yacchUdre yadarye yadenazcakramA vayam / tatra dRSTAntaH-madhyamazIriva, madhyamena svakIyaparakIya- yadekasyAdhidharmaNi tasyAvayajanamasi / / pakSapAtarahitena zAstrIyamArgeNa zete vartata iti madhyamazIH, sabhAyAM pakSapAtAdi / zuma. tAdRzo rAjA duSTAn pratyugro bhUtvA yathA vinAzayati vAdiprativAdinau tadvat / 'necchatru: prAzaM jayAti sahamAnAbhibhUrasi / sabhA prAzaM pratiprAzo jahyarasAn kRNvoSadhe // yadgrAme yadaraNye yatsabhAyAM yadindriye / suparNastvAnvavindat sUkarastvAkhanannasA / yacchUdre yadarya enazcakamA vayam / prAzaM pratiprAzo jahyarasAn kRNvoSadhe // yadekasyAdhidharmaNi tasyAvayajanamasi svAhA // indro ha cakre tvA bAhAvasurebhyastarItave / yadgrAme yadaraNye yatsabhAyAM yadindriye / prAzaM pratiprAzo jahyarasAn kRNvoSadhe // yadenazcakRmA vayaM yadapsazcakRmA vayam / pAThAmindro vyAznAdasurebhyastarItave / yadekasyApi dharmaNyetattadavayajAmahe svAhA // prAzaM pratiprAzo jahyarasAn kRNvoSadhe // tayAhaM zatrUn sAkSa indraH sAlAvRkA iva / * zusA. zumavat / - taisA. zusA. zumavat / prAzaM pratiprAzo jahyarasAn kRNvoSadhe // (1) tsN.4|5|4; kaasN.17|13, ksN.27|3; maisaM. (1) maisN.4|7|4. (2) maisN.1|10|2. (3) zamA. 2 / 9 / 5; shumaa.16|25, zukA.1713. (2) taisN.3|2|9. 3016; taiyaa.3|4|2. (4) shumaa.30|10 taibaa.3|4|6. (3) taisN.4|2|6. (4) taisN.118|3. (5) ksN.9|4. (5) zumA.20117. (6) asaM.21271-7. taisA.
Page #98
--------------------------------------------------------------------------
________________ 22 rudra jalASabheSaja nIlazikhaNDa karmakRt / prAzaM pratiprAzo jahyarasAn kRNvoSadhe // tasya prAzaM tvaM jahi yo na indrAbhidAsati / aghi no brUhi zaktibhiH prAzi mAmuttaraM kRdhi // he pAThAkhye oSadhe, zatruH prativAdI, prAzaM praSTAraM vAdinaM tvatsevakaM mAM, net jayAti naiva jayatu / yatastvaM sahamAnA zatrusaddanasvabhAvA, ata: abhibhUrasi prativAdinaH zatrorabhibhavitrI bhavasi / evaM atizayitavIryayuktAyAstava sevayA mAM zatrurna jayatu ityarthaH / prAzaM praSTAraM vAdinaM mAM uddizya, pratiprAzaH pratikUlapraznakartRn prativAdino, jahi parAjitAn kuru / (1) indra, yaH prativAdI, naH asmAn, abhidAsati upakSapayati yuktibhistiraskaroti / tasya upakSapayituH, prAzaM pratikUlapraznarUpaM vAkyaM, tvaM jahi nAzaya / tathA zaktibhi stvadIyaiH sAmarthyavizeSaiH, naH asmAn, adhi brUhi adhika vacanayuktAn grAhyavAcaH kuru / phalitamAha / prAzaM praSTAraM vAdinaM mAM, uttaraM prativAdino'pyutkRSTataraM, kRSi kuru / (7) *asA. vyavahArakANDam vyavahArasabhA sabhA ca mA samitizcAvatAM prajApaterduhitarau saMvidAne / yenA saMgacchA upamA sa zikSAccAru vadAni . pitaraH saMgateSu // : (1) prajApatiH prajAnAM pAtA vA pAlayitA vA / ni. 10/42 (2) sabhA viduSAM samAja: / samitiH saMyanti saMgacchante yuddhAya atreti samitiH saMgrAmaH / sAMgrAmINajanasabhetyarthaH / te ume api, mA mAM vAdinaM, avatAM rakSatAm / kIdRzyau / prajApateH sarvajagatsraSTurduhitarau putryau / vidvatsaMghasya sabhAtvAt taduktezca sarvazAstranirNItadharmarUpa - tvAt prajApatiputrItvavyapadezaH / te ca sabhe saMvidAne asmadrakSaNaviSayaM aikamatyaM prApte / kiM ca yena vAdinA, saMgacche * dvitIyAdiSaSThAntamantravyAkhyA samuddhRtA / (1) asaM. 7/13/1.. prakRtAnupayuktatvAt na vaktuM saMgato bhavAni / sa vidvAn, mA mAM saMgataM, upa zikSAt upetya zikSayatu / samIcInaM vAdayatvityarthaH / ayamarthaH / yena saha ahaM vivade, sa svayaM maduktavacanavighaTanapaTUni vAkyAni abhASamANaH pratyuta mAmeva svavacanatiraskArakavAkyavAdinaM karotviti / api ca, he pitaraH pAlakAH, maduktaM vAkyaM sAdhu sAdhviti anumodamAnAH pitRbhUtAvA he sabhAsado janAH, saMgateSu mayA saha vaktuM militeSu vAdiSu, cAru nyAyopetaM saduttaraM vadAmi yathA samyag vadAmi tathA anugRhItetyarthaH / asA. 'vidma te sabhe nAma nariSTA nAma vA asi / ye te ke ca sabhAsadaste me santu savAcasaH // he sabhe, te tava, nAma nAmadheyaM, vidma jAnImaH / tannAma darzayati / he sabhe nAma nAmneti yAvat / nariSTA ahiMsitA parairanabhibhAvyA / etannAmikA asi vai bhavasi khalu / ataste tava saMbandhinaH ye ke ca sabhAsadaH sabhAyAM sIdanto vidvAMsaH, te sarve me mama, savAcasaH samAnavAkyAH, santu bhavantu / na hi sabhA sarvA saMbhUya ekaM prati brUte api tu tatratyAH katipaye / te'pi madviSaye anukUlavAkyA bhavantu iti prArthyate / asA. aiSAmahaM samAsInAnAM varco vijJAnamA dade / asyAH sarvasyAH saMsado mAmindra bhaginaM kRNu / samAsInAnAM sabhAyAM avatiSThamAnAnAM, eSAM purovartinAM vAdinAM, varcaH tejo vaiduSyajanitaprabhAvavizeSaM, vijJAnaM vedazAstrArthaviSayaM jJAnaM ca / vijJAnaM zilpazAstrayoriti tadvidaH / tad ahaM Adade svIkaromi apaharAmItyarthaH / kiMbahunA he indra, indrasyaiva vAganuzAsanakartRtvAt sabhAjayakarmaNi tasyaiva prArthanam / tAdRzendra, asyAH puraH sthitAyAH, sarvasyAH saMsadaH sabhAyAH, bhaginaM -bhago bhAgyaM vaiduSyalakSaNaM jayalakSaNaM vA tadvantaM mAM kRNu kuru / sarvAmapi sabhAM madekavAkyazravaNaparAM kurvityarthaH / asA. yad vo manaH parAgataM yad baddhamiha veha vA / tad va AvartayAmasi mayi vo ramatAM manaH // he sabhAsadaH, vaH yuSmAkaM, yanmanaH mAnasaM, parAgataM asmattaH parAgatya anyatra gataM, asmadanabhimukhamityarthaH / (1) asaM. 7 132. (2) asaM. 7 1313. (3) asaM. 7 / 13/4.
Page #99
--------------------------------------------------------------------------
________________ sabhA yacca mana:, iha vA asmin vA viSaye baddhaM saMsaktam / manaso viSayAsaGgena anavasthAnAt / tatsaMbandhArhAn sarvAn padArthAn abhinayena darzayati / iha vA iha veti / asmadvyatiriktasarvaviSayeSu saMsaktaM vartate / tat tAdRzaM vaH yuSmAkaM manaH, A vartayAmasi asmadabhimukhaM kurmaH / AvartitaM ca vo manaH mayi ramatAM madanukUlArthacintAparaM bhavatvityarthaH / vyavahArasabhA aprativAdyenaM bhrAtRvyo bhavati ya evaM veda / cAM madhukamityete Asye'vadhAyApAmphenenetyetaM manasAnudrutya ante svAhAkAreNa nigIrya rAjanvAnahamarAjakastvamasItyuktvA vivadet parSadi rAjani cottaravAdI bhavati / vyavahArasabhAyA utpatti: atha parSadAdirAjasabhAyAM kenacidvivAde sati, abhayajaya hetuprayogamAha - vacAmiti / vacAM madhukamityete Asye, avadhAya sthApayitvA 'apAmphenena namuceH zira' tasyA jAtAyAH sarvamavibhediyamevedaM bhaviSyatIti // ityetat sAma manasA anudrutya uccArya, ante mantrAnte, 'virAD vA idamagra AsIt / svAhAkAreNa nigIrya nigaraNaM kRtvA, AtmAnaM rAjanvAnahaM ityuktvA, arAjakastvamasIti prativAdinaM uktvA, vivadet tena saha vivAdaM kuryAt / tathA sati sa vaktA pariSadi rAjani cottaravAdI bhavati iti / asA. sodakrAmat sA gArhapatye nyakrAmat // gRhamedhI gRhapatirbhavati ya evaM veda / sodakrAmat sA sabhAyAM nyakrAmat // yantyasya sabhAM, sabhyo bhavati ya evaM veda / sodakrAmat sA samitau nyakrAmat // `yantyasya samitiM sAmityo bhavati ya evaM veda / / sodakrAmat, sAmantraNe nyakrAmat // yantyasyAmantraNamAmantraNIyo bhavati ya evaM veda / / 23 sAsA. athAto vAso yasyAM saMsadyadhIyAno vA bhASamANo vA na virurucuSeta tatraitAmRcaM japet / vyavahArasabhA atha vINopAstikathanAnantaraM, yataH kAraNAt phaloktiprasaMgena sabhAraJjanaheturmantro buddhistho'taH kAraNAvAgraso vAcaH sArabhUto mantro'bhidhIyata iti zeSaH / yasyAM saMsadi ye grAmA yadaraNyaM yAH sabhA adhi bhUmyAm / vidvatsabhAyAM, adhIyAno vedazAstragoSThIM kurvANaH puruSo ye saMgrAmAH samitayasteSu cAru vadema te / / rAjasabhAyAM vA laukikAnyucitavAkyAni bhASamANo vA, saM vizo'nuvyacalat / taM sabhA ca samitizca na virurucuSeta vizeSeNa rucikaraH sarvajanAnAM raJjako yadi senA ca surA cAnuvyacalat // na bhavet, tatra tasyAM sabhAyAM, raJjakatva sidhyarthametAM vakSyamAsabhAyAzca vai sa samitezca senAyAzca surAyAzca NAmRcaM japet tanmantrapurazcaraNAdikaM kuryaat| *aiAsA. priyaM dhAma bhavati ya evaM veda // oSThApidhAnA na kulIdantaiH parivRtA paviH / sarvasyai vAca IzAnA cAru mAmiha vAdayediti vAyasaH / / sarvasyai vAco vedazAstralaukikoktirUpasya sarvasyApi vacanajAtasya, IzAnA svAmirUpA vAgdevatA, mAM sabhAraJjakoktikAmaM, ihAsyAM vidvatsabhAyAM rAjasabhAyAM vA, cAru zobhanaM sarvaraJjakaM yathA bhavati tathA, vAdayet saMbhASakoktiM prerayatu / kIdRzI vAgdevatA / oSThApidhAnA na / upamArthI nakAra / oSThadvayamapidhAnaM vastravadAcchAdanaM yasyA jivhAdisthAnagatAyA vAgdevatAyAH seyamoSThApidhA(1) tAbA. 10/7/3. (2) saabaa.2|715. (3) aiA. 3/2/5. ( 4 ) aiA. 3 / 2 / 5. vikSitasya kAmaprervizvedevAH sabhAsadaH // pratha sabhAM me gopAya / ye ca sabhyAH sabhAsadaH / / tAnindriyAvataH kuru / sarvamAyurupAsatAm / / prADvivAka: nirSasAda dhRtavrata iti dhRtavrato vai rAjA na vA eSa sarvasmA iva vadanAya na sarvasmA iva karmaNe yadeva sAdhu vadedyatsAdhu kuryAttasmai vA eSa ca zrotriya ha vai dvau manuSyeSu dhRtavratau / (1) asN.8|10|1-3,8.13. (2) asaM . 12 / 1 / 56. (3) asaM. 15 / 9 / 1-3 . (4) aibrA. 39 / 7. (5) taibrA. taivA. 1 201. (6) zA. 5|4|4|5.
Page #100
--------------------------------------------------------------------------
________________ 24 vyavahArakANDam nA / oSThayorAcchAdakavastrasAdRzyameva na tu mukhyamAcchA- | dhRtavratau vratAnAM karmaNAM dhaaryitaarau| rAjA kSatriyaH,sa cA'dakatvamityabhipretyopamArtho nakAraH paThitaH / kulIdantai- bhiSakAdigaNayuktaH 'sa maMdhAbhiSikto rAjA bhavati' iti rvajravaddhanIbhUtairantarAlacchidrarahitairdantaiH, parivRtA parito zaGkhavacanAt / brAhmaNazca bahuzrutaH / satyapi brAhmaNasya veSTitA vAgdevatA / dantAnAM viralatve satyuccAryamANA prAdhAnye rAjJaH pUrvanirdezo bahuzrutatvasya brAhmaNavizeSaNAvarNA AbhAsA bhavanti / pavirvajravattIkSNazabdoccAraNe - rtham / rAjJo'pi bhushruttvaanukrssnnaarthshckaarH| tatazca rAjJo tyanta paTavI devatetyarthaH / ityevamukto yo mantraH so'yaM 'pi bahuzrutatvena bhavitavyam / brAhmaNasya vizeSeNeti draSTasavasyAH vAcaH saarbhuuto'vgntvyH| aiAsA. vyam / bahuzrutaH bahvanena zrutamiti / rAjabrAhmaNI baha-. gautamaH zrutAviti vaktavye visamAsanirdezo rAjJo'pyatizayena samAGgAni zauryAdigaNayogArthaH / tatazca tau dhRtavratau syAtAmiti 'nRpazca puruSasabhyagaNakalekhakahemAgnyambuprAvi- zeSaH / +mabhA. vAkAdisAdhanasaMpanno vyavahAraM pazyet / kIdRzaH prADvivAko nyAye'dhikRtaH prADvivAkaH sa eSa bahuzruto bhavati / lokavedavedAGgavit / rojA prADvivAko brAhmaNo vA shaastrvit| vaakovaakyetihaaspuraannkushlH|tdpekssstvRttiH / (1) uktAH sAkSiNaH kena praSTavyA ityata Aha catvAriMzatsaMskAraiH saMskRtaH / triSu krmsvbhirtH| rAjeti / pRcchatIti prAT, pRSTaM vivektIti vivaakH| pRcchati SaTsu vA / saamyaacaarikessvbhiviniitH| vA asau vivAdinaM sAkSiNovA, taduktaM ca vicArayatIti (1) sa eSa iti parokSapratyakSopadezaH / bahuzruto prADvivAkaH / sa rAjaiva bhavet, zrAnte tasminnanyakarma- bhavati saMpadyata ityarthaH / bhavatigrahaNaM ca yadyapyeSAM lokApravRtte, brAhmaNo vA zAstravit bahuzruta ityarthaH / mabhA. dInAmISadvijJAnaM bhavati kiMcidanyadapi zrutaM tathApi bhava(2) vivicya vaktIti vivAkaH / * gaumi. ' tyevetyevamartha, anyathA sa eSa bahuzruta ityeva siddhatvAt / dvau loke dhRtavratau rAjA brAhmaNazca bhushrutH| loketi / lokazabdena lokavyavahArAH grAmamaryAdAdaya atha yadyApadvihite karmaNi kazciddoSAparijJAnAllobhAdvA ucyante / vedazabdena upavedAH AyurvedadhanurvedAdaya prasajyeta tato'sau kena nivAryaH? rAjabrAhmaNAbhyAmupadeza- ucyante / dvitIyena vedazabdena catvAro vedA ucyante / daNDAbhyAm / yatastAveva-dvAviti / dvAviti prakarSavAcI aGgazabdena vyAkaraNa zikSAchandovicitikalpasUtrajyona saMkhyAnirdezaH dvivacana nirdezAdeva dvitva siddheH / asti tiSaniruktAnyucyante / vicchabdaH prtyekmbhisNbdhyte| cAtizayArthaH sNkhyaanirdeshH| yathA-'asmin grAme dvAveva vedavidityanenaiva vedapATho'pi draSTavyaH / smRtyantare anabrAhmaNau' iti / tatra gamyate, anye'pi brAhmaNAH santi, dhItavedasyAnyavidyApratiSedhAt / yathAha manu:--'yo'nadvAvevA'nuSThAnaparAviti / atrApi rAjabrAhmaNayoratizayena +gaumi. mabhAgatam / dhRtavratatvArtha, nAnyeSAM pratiSedhArtham / lokagrahaNaM vIpsAthai, (1) gaudha.84-11; mabhA.zat (zatA); gaumi.84. lokasaMghAte loke rASTra ityrthH| anyathA sarvakarmaNAM lokA- 12 eSa (eva) vyAkhyAyAmeSa iti; smRca.126 mabhAvat ; dhikAratvAdanarthakamevaitat syaaditi| evaM ca yathA pratirASTaM vira.632 eSa (eva) lokavedavedAGga (vedavedAGgavidyA) rANa rAjJA bhavitavyaM tathA bahuzrutenApi bhavitavyamiti gmyte| (rANeSu) su vA (sa) sAma (sama) rike (re); pamA.207 dapekSa / (davekSa) sAma (sama) bhivinItaH (bhiniviSTaH vinItaH); davi. *zeSaM mbhaagtm| 44 eSa (sva) (loka0) catvA (cASTAcatvA) zat (zatA) su (1) savi.64. gautamadharmasUtre nopalabhyate / (2) gaudh.13|| vA (su) sAma...nItaH (sadAcAreSu vinItaH); vitA.28 epa 26; byaka.4 (brAhmaNo vA zAstravit 0); mabhA.; gaumi. (eva) catvA (cASTAcatvA) karmasvabhirataH (krmsviijyaadhyyndaa13|26. (3) gaudh.8|1; medhaa.8|337 mabhA; gaumi. navvebhinirataH) SaTsa vA (pratigrahayAjanAdhyApanasahiteSu SaTsu 81 vira.625. | vA); prakA.80; samu.6 mabhAvat.
Page #101
--------------------------------------------------------------------------
________________ .-sabhA ...... dhItya dvijo vedAnanyatra kurute zramam / sa jIvanneva zUdra- tanmUlA AcArAH samayAcArAH teSu bhavAH sAmayAcA-- ' tvamAzu gacchati sAnvayaH // (masmR.21168) rikAH smArtA dhAH, teSu abhivinItaH pitrAdibhiH vAkovAkyeti / vAkovAkyamuktipratyuktirUpaM tarkazAstra- samyak shikssitH|| +gaumi. mityarthaH / tathA ca manu:-'yastarkaNAnusaMdhatte sa dharma veda prADvivAkamadhyAbhavet / netaraH' iti / itihAso bhAratarAmAyaNam / purANa, yatra adhiruparibhAva aizvarye vaa| AG AgamanArthe / sRSTisthitisaMhArA ucyante tatpurANaM brahmANDAdi / eteSvapi evamuktalakSaNaM prAivivAkamuparyAsInamadhasthitazciraM vA kuzalaH nipuNaH artheSveva, na pUrveSviva granthArthayoH, guNabhUtaH sannAgacchet kAryArthI / na tu prADvivAkaH svayaM kriyApadAntarArambhAt / evaM ca na kevalaM veda eva paThitavyaH kAryamutpAdya Avhayediti / tathA ca manu:-'notpAdaaGga ca / tathA ca smRtyantaram-'sAGgo vedo'dhyetavya: yetsvayaM kAryam' iti / gaumi. iti / tadapekSa iti / tdkssHvedprsiddhaarthaanuvcnshiilH| sarvadharmebhyo garIyaH prAivivAke satyavacanam / tavRttiH tada bhihitakarmAnuSThAnaparaH / catvAriMzateti / te ca sarvadharmebhyaH zrutismRtyupadiSTebhyo dharmasAdhanebhyo guruvakSyamANAH garbhAdhAnAdayaH, tezropetaH / vakSyamANatvAdeva taraM prADvivAke vyavahAradraSTari ythaabhuutaarthdaarshtvmityrthH| siddhe saMkhyA nirdezaH samuccayArthI mA bhUditi, bahuvacanasya prADavivAke vA sannihite sAkSyAdInAM yatsatyavacana miti / prayogAt triprabhRtiSu kRtArthateti / 'yasya tu khalu saMskA *mabhA. rANAmeka dezo'pi' ityatrApizabdAtsamuccayo'pi gamyata iti ApastambaH cet na.ekadezazabdasya saMskArAvayavavAcitvenApi kRtArtha bahavo nyAyanirNetAraH svaprasaGgAt / ata iha samuccayAbhidhAnAttatra ekadezagraha- vivAde vidyAbhijanasaMpannA vRddhA medhAvino Nena katipayasaMskAragrahaNa siddhiH| triviti / tAni sAGgA- dharmeSvavinipAtinaH / dhyayanadAnejyAlakSaNAni / teSvabhirataH satatAnuSThAna- ArthipratyarthinovipratiSiddho vAdo vivAdaH / tatra zIlaH / tadvRttirityanenaivAnuSThAne siddhe vizeSArthaH punarA- vidyAdiguNasaMyuktA nirNatAraH syuriti vAkyazeSaH / rmbhH|vishessshc atizayena tatsevanaM, adRSTArthatvajJApanaM vaa| vidyA adhyayanasaMpat , adhyayanasahitaM zAstrajJAnaM vA / phTasviti / yAjanAdhyApanapratigrahaiH saha par3abhavanti / eSA- abhijanaH kulshuddhiH| vRddhAH pariNatavayasaH / medhAvinaH mapyadRSTArthatvajJApanArthaH punarArambhaH / sAmeti / sAmayikAH uuhaapohkushlaaH| dharmeSu varNAzramaprayukteSu, avinipAtinaH smArtAH upanibaddhAH / AcArikAH ziSTAcaritA: vinipAtaH pramAdaH tdrhitaaH| padArthAH anupanibaddhAH / teSUbhayavidheSu karmavabhivinItaH vasiSThaH jnyaatvaa'nusstthaanrtH| mabhA. | rAjamantrI prADvivAko bhavati / tasya apakSapAtitAdividhiH - (2) sa epa iti vakSyamANanirdezaH / lokazabdena | atha vyavahArAH / rAjamantrI sadaHkAryANi lokavyavahArasiddhA janapadAdidharmA ucyante, teSAM vedAzca- | kuryAt / dvayorvivadamAnayona pakSAntaraM gacchet / tvAra RgyajuHsAmAtharvANaH / aGgAni SaT / teSAM vettA paatthto'rthtshc| vedazAstropayogIni tarkoktipratyuktirUpANi | + zeSapadArthAH mabhAvat / ___ *gaumi. maskaribhASyasya dvitIyakalpAnusAriNI vyAkhyA / vAkyAni, yathA mahAbhArate-'kAsvidekAkI carati sUrya (1) gaudh.13|27; vyaka.19; mabhA.; gaumi.13|| ekAkI carati' ityAdIni vAkovAkyam / tadapekSaH / 27; vyasau.14. (2) gaudh.13||31; ap.2|3; vyaka. yAnyetAni lokAdInyuktAni tAnyapekSata iti / tavRttiH 10; mabhA.; gaumi.13131, davi.15. (3) aadh.2| tadabhihitAnAM karmaNAmanuSThAtA / sviti / yAjanA- 295, hidh.2|20. dhyApanapratigrahaiH saha ghaTa karmANi teSvabhirataH / vAzabdena / (4) vsmR.16|1-5 (kha) na pakSAntaraM (atra pakSAntaraM na) pUrvokteSu niyamaH / sAmayeti / pauruSeyI vyavasthA smyH| dhAna (dyAnta). vya. kA. 4
Page #102
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam yathAsanamaparAdho hyante nAparAdhaH (?) / samaH sarveSu zaMkhaH bhUteSu hyAdyavarNayorvidhAnataH saMpannatAmAcaret / sabhAyA digAdiniyamaH niyuktAniyuktasabhyadharmanirNayaH zAstrAnusAreNa vaktavyaH dharmasthAnaM prAcyAM dizi taccAnyudakaiH samavetaM niyukto vA'niyukto vA dharmajJo vaktumarhati / kuryaat| daivIM vAcaM sa vadati yaH zAstramupajIvati // prAcyAM dizi rAjamandirAditi shessH| *smRca.19 yatpuNyamudhdRte vipre mriyamANe jalAzayAt / / zaMkhalikhitau tatpuNya saMzayArUDhe vyavahArAtsamudhdRte // / ___gaNAdInAM nyAyanirNetAraH niyamANa iti daaaantike'pynussjyte| smRca. 21 gaNasamayazreNIpUgacaraNavyavahAraniSThA svAminaH viSNuH parijJAtAro'nyatra rAjAbhidrohAt ,nagaranivAsinAM rAjA brAhmaNo vA prAvivAko bhavati vipretarANAmapi parigrahA anaparAdhAH / svayameva vyavahArAn pazyedvidvadbhirbrAhmaNaiH sArdham / ___ gaNo brAhmaNasamudAyaH, samayaH pASaNDAdInAM, zreNI vyavahAradarzane brAhmaNaM vA niyujyAt / zilpisamUhaH, pUgo vaNijAdisamUhaH, gaNAdInAM caraNakIdRzAH sabhyA niyojyAH mAcAraH, vyavahAro vivAdaH tatra niSThA nirnnyH| svAminaH janmakarmavratopetAzca rAjJA sabhAsadaH kAryA ripo tatra pradhAnabhUtAH, parijJAtAraH sve sve vRtte AcAravyavamitre ca ye samAH kAmakrodhabhayalobhAdibhiH kAryA- hArapravartakatvena lkssnnprijnyaataarH| anyatra raajaabhidrohaarthibhirnaahaaryaaH| dgaNAbhyantareSvapi rAjadrohakAriSu na te prabhavaH, kintu . utkocajIvisabhyadaNDaH rAjaiva, tena rAjadrohAdanyatra nagaravAsigaNAdiSu mukhyAnAM kUTasAkSiNAM sarvasvApahAraH kAryaH / utkoca- svAtantryeNAcAravivAdaparicchedo na daNDAyetyarthaH / / jIvinAM sabhyAnAM ca / / . vira.662 utkocagrahaNaM pradarzanArtham / apa. 2 / 4 * mahAbhAratam bahavo nyAyanirNetAro niyojyA naika eva (1) zunI.41528 niyukto vA' (aniyukto); smRca. AdadAnasya vijayaM vigrahaM ca yudhiSThira / 14; vyapra.28 zunIvat ; vyau.17 zunIvat ; prakA.7; samu.6. mUlasmRtau noplbhyte| . samAnadharmakuzalAH sthApayanti narezvara / / - (2) smRca.21; prakA.11; samu.8. mUlasmRtau nopa vyavahAreSu dharmeSu yoktavyAzca bahuzrutAH / labhyate / (3) vismR. 350. guNayukte'pi naikasmin vizvaseta vicakSaNaH / / (4) vismR.3|51, smRca.16; prakA.7; samu.5. yudhiSThira uvAca (5) vismR.3152; vyaka.11 (janmakarmazrutopetAzcaturo | kaithaMsvidiha rAjendra pAlayan pArthivaH prajAH / vedavittamAH / rAjJA sabhAsadaH kAryA ripau mitre ca ye smaaH| prItiM dharmavizeSeNa kIrtimApnoti zAzvatIm // kAmakrodhabhayalobhAdibhirupAyaiH kAryAthibhiranvahAryAH);bhISma uvAca vyasau.8 (karmadharmazratopetA viprA rAjJAM sabhAsadaH / kAryArthi- vyavahAreNa zuddhena prjaapaalnttprH| bhiranAhAryA ripau mitre ca ye samAH // ) iti padyarupeNa. (6) vismR.5|175-176 koca (tkocopa); apa.14 prApya dharma ca kIrtiM ca lokAvApnotyubhau shuciH|| (kArya:0); vyaka.16; gaumi.13|23 (kAryaH0) utkoca ___* savi. smRcavat. (uktazcopa) (sabhyAnAm0); smRca.22 apavat ; vyaci.7 (1) smRca.19 kuryAt (syAt); savi.63 (tacca0); kAryaH (kartavyaH) sabhyAnAM ca (ca sabhyAnAm); davi.106- prakA.10 smRcavat ; samu.7 smRcavat. 107 vyasau.11; prakA.13 (kArya:0); samu.38 / (2) vira.662. (3) bhaa.12|24|10. (4) bhaa.12| NAM+(tu). 24 / 18. (5) bhaa.12285|1-2.
Page #103
--------------------------------------------------------------------------
________________ sabhA 27 yudhiSThira uvAca vyavahArasthApanA / vivAdapadanibandhaH / 'kIdRzairvyavahAraistu kaizca vyavaharennRpaH / / dharmasthAstrayastrayo'mAtyA janapadasandhisaMgrahaNaetatpRSTo mahAprAjJa yathAvadvaktumarhasi / / droNamukhasthAnIyeSu vyAvahArikAnarthAn kuryuH / ye caiva pUrvakathitA guNAste puruSaM prati / __atha dharmasthIyaM nAma tRtIyamadhikaraNam / dharmeSu varNAnaikasmina puruSe hyete vidyanta iti me matiH / / zramajAtisaMbandhiSu tiSThanti tAn vidanti anuvartante ceti bhISma uvAca dharmasthAH tAnadhikRtya pravRttaM dharmasthIyam / dharmApadhAzuddhAn evametanmahAprAjJa yathA vadasi buddhiman / dharmasthIyakaNTakazodhaneSu sthApayet' iti prathamAdhikaradurlabhaH puruSaH kazcidebhiyukto guNaiH zubhaiH // Nasya dazamAdhyAye, 'dvitIye bhAge paurajAnapadAnAM kAryANi kintu saMkSepataH zIlaM prayatneneha durlabham / pazyet' iti ekonaviMzAdhyAye coktam / ke kati vakSyAmi tu yathAmAtyAn yAdRzAMzca krissysi|| vA kAryadraSTAraH kutra sthitvA kArya pazyeyurityAdikaM caturo brAhmaNAnvaidyAna pragalbhAna snAtakAna shuciin| vktumidmdhikrnnmaarbhyte| kSatriyAMzca tathA cASTau balinaH zastrapANinaH / / tatra vyavahArasthApanA iti prathama sUtram / vivAdapadanivaizyAnvittena saMpannAnekaviMzatisaMkhyayA / bandhaH iti dvitIyam / tadubhayamekasminnadhyAye prtipaadyte| trIMzca zUdrAnvinItAMzca zucIkarmaNi pUrvake / vyavahArA nAma,vivAhasaMyuktaM dAyabhAgaH ityAdayo dvAdaza aSTAbhizca guNairyuktaM sUtaM paurANikaM tathA / vakSyamANAH, teSAM sthApanA grAhyAgrAhyatvanirUpaNa iti pUrvapaJcAzadvarSavayasaM pragalbhamanasUyakam / / suutraasyaarthH| vivAdapadAnAM pUrvavAdyuttaravAdivacanAnAM zrutismRtisamAyuktaM vinItaM samadarzinam / nibandhaH vyuSTadezajAtyAdikrameNa ptrlekhnmityuttrsuutrsy| kArye vivadamAnAnAM zaktamartheSvalolupam / prathamasUtraM vyAcaSTe-dharmasthA ityAdi / dharmasthAtrayavarjitaM caiva vyasanaiH sughoraiH saptabhirbhRzam / strayaH, amAtyAH sahAvasthitAH, janapadasandhyAdiSu janaaSTAnAM mantriNAM madhye mantraM rAjopadhArayet // padasandhAvantapAladurge, saMgrahaNe dazagrAmIpradhAnAdhiSThAne, tataH saMprepayedrASTre rASTrIyAya ca darzayet / catu:zatagrAmIpradhAne droNamukhe'STazatagrAmIpradhAnAdhiSThAne anena vyavahAreNa draSTavyAste prajAH sadA // sthAnIye cetyeteSu, vyAvahArikAn arthAn kAryANi atha yo'dharmataH pAti raajaa'maatyo'thvaa'tmjH| kuryuH / zrImU. dharmAsane sanniyukto dharmamUle nararSabha / / prADvivAkasabhyalekhakapramAdeSu daNDavidhiH kAryeSvadhikRtAH samyagakurvanto nRpaanugaaH| dharmasthazveda vivadamAnaM puruSa tarjayati, bhartsaAtmAnaM purataH kRtvA yAntyadhaH sahapArthivAH // yatyapasArayati, abhigrasate vA, pUrvamasmai sAhasasatsabhAlakSaNam daNDaM kuryAt / vAkpAruSye dviguNam / ne sA sabhA yatra na santi vRddhaaH| pRcchayaM na pRcchati, apRcchathaM pRcchati, pRSTvA vRddhA na te ye na vadanti dharmam // vA visRjati, zikSayati, smArayati, pUrva dadAti nAsau dharmo yatra na satyamasti / veti, madhyamamasmai sAhasadaNDaM kuryAt / deyaM dezaM na na tatsatyaM yacchalenAnuviddham / / pRcchati, adeyaM dezaM pRcchati, kAryamadezenAtivAhakauTilIyamarthazAstram / yati, chalenAtiharati, kAlaharaNena zrAntamapavAhauccAvaceSu janapadasthAneSu nyAyaniNetArastrayastrayo'mAtyAH yati, mArgApannaM vAkyamutkramayati, matisAhAyyaM dharmasthIyaM-tRtIyamadhikaraNam / sAkSibhyo dadAti, tAritAnuziSTaM kArya punarapi (1) bhaa.12|853-12. (2) bhaa.12185|16-17. gRNhAti, uttamamasmai sAhasadaNDaM kuyAt / punarapa. (3) pamA.35, savi.70 vRddhA na te (na te vRddhA); prakA. 13 savivat ; samu.9 savivat. (4) kau.3|1. (1) kau. 4 / 9.
Page #104
--------------------------------------------------------------------------
________________ 28 vyavahArakANDam rAdhe dviguNaM, sthAnAd vyavaropaNaM ca / | ropaNaM ca nirasanaM ca / - lekhakazceduktaM na likhati anuktaM likhati, lekhakazodhanamAha-lekhakazcedityAdi / duruktamupaduruktamapalikhati, sUktamullikhati, arthotpattiM vA likhati uktamasAdhu sAdhUkRtya likhati / sUktaM ulli vikalpayatIti, pUrvamasmai sAhasadaNDaM kuryAt , khati sujUktamasAdhUkRtya likhati / arthotpattiM vA vikalpayathAparAdhaM vaa| yati sAdhyasiddhiM vAnyathayati / zeSaM sugamam / dharmasthaH pradeSTA vA hairaNyamadaNDathaM kSipati, kSepa- dharmastha iti / dharmasthaH, pradeSTA vA, adaNDayaM, hairaNyaM dviguNamasmai daNDaM kuryAt / hInAtiriktASTaguNaM vaa| kSipati hiraNyaM daNDayati cet , asmai daNDayitre, kSepadvizArIradaNDaM kSipati, zArIrameva daNDaM bhajeta / / guNaM kSiptadaNDadviguNaM, daNDaM kuryAt / hInAtiriktASTaguNaM niSkrayadviguNaM vA / yaM vA meM pUtamartha nAzayatya- veti / nyAyyadaNDAddhInadaNDakaraNe nyAyyadaNDAtibhUtamartha karoti tadaSTaguNaM daNDaM dadyAt / riktadaNDakaraNe ca hInadaNDAdadhikadaNDAcca aSTaguNaM dhrmsthshodhnmaah-dhrmsthshcedityaadi| tarjayati ziraH- daNDaM kuryAt / zArIradaNDaM kSipati hastacchedAdirUpaM daNDaM kampanatarjanInirdezAdinA bhISayati / bharlsayati vacanena adaNDaye yadi prayuGktate, zArIrameva daNDaM hastacchedAdibhISayati / apasArayati apasarantaM prayojayati / abhi- rUpaM tameva, bhajeta / niSkrayadviguNaM vA tattacchArIradaNDagrasate bhakSayati upajIvatItyarthaH / pUrva sAhasadaNDaM prathama sthAnIyadhanadaNDadviguNaM vA daNDaM bhajeta / nyAyyArthasAhasam / vAkpAruSye dviguNamiti / vivadamAnaM prati nAzane anyAyyArthasAdhane ca nAzitasAdhitArthASTaguNaM paruSavAkprayoge uktadviguNaM daNDaM kuryAt / daNDaM dadyAdityAha yaM vA bhUtamarthamityAdi / zrImU. bhUyo dharmasthAparAdhAnullikhati pRcchayamiti / pRcchAha sAkSiNa, iha daNDAditvAd yat / na pRcchati / praccha- praDavivAkaH sarvavIyo rAjA bhavati / tatsahakAriNo mantrigaH namityapi paatthH| apRcchayaM pRcchAnaheM vivAdivandhvAdikaM. brAhmaNAzca bhavanti / rAjJA savinayena sabhApraveza: kartavyaH . pRcchati / pRSTvA vA visRjati adttottrmevopeksste| vyavahArAn didRkSustu brAhmaNaiH saha pArthivaH / zikSayati vaktavyamadhyApayati / smArayati vaktavyaM mantramantribhizcaiva vinItaH pravizetsabhAm // vismRtamabhijJApayati pUrva dadAti vA vAkyasya vakta- (1) prajAnAM pAlanaM rAjJo vRttirvihitA, sA cAtra 'zastrA vyasya pUrvAzaM zeSapUraNAnuguNaM sUcayati vA / iti evaM,' strabhRtva kSatrasya vnnikpshukRssiiviNshH| AjIvanAthai zUdrasya cenamAnAyeti zeSaH, asmai dharmasthAya, madhyamaM sAhasa- dvijAtInAM nissvnnm|| (masmR. 1079) 'evaM nRpo daNDaM kuryAt / deyaM dezaM na pRcchatIti / vibhAvyavastu- vartamAno lokAnApnotyanuttamAn ' iti / tathA dharmo vibhAvanAyAvazyApekSyaM sAkSigaM na pRcchati / adeyaM vardhate loke / anyeSAmapi varNAnAM kSatriyavRttyA jIvinAdezaM tadviparItaM sAkSiNaM, na pRcchati / kArya, adezena / mastyeva raajyaadhikaarH| 'yaH kazcitsarvalokAnAM pAlakazca ativAhayati sAkSigaM vinaiva nirNayati / chalena ati- nRpaH smRtaH / karmaniSThA ca vihitA lokasAdhAraNe hite'| harati satyavAdinamapi sAkSigaM chalavAkyena aparAdha- paripAlanaM ca piiddaaphaarH| dvayI ca pIDA dRSTA'dRSTA ca / yati / kAlaharaNena zrAntaM, kRtveti zeSaH, apavAhayati ---- (1) msmR.8|1, shunii.4|544; apa.211; upaka.3 parAvartayati / mArgApannaM vAkyaM aparityaktakramaM sAkSivA / caiva (sArdha); mabhA.11123 rAn (raM) pU. : 11127 kyam , utkramayati tyaktakamamiti AcaSTe / matisAhAyyaM utta.; smRca.14,19; pamA.23; vyani. smRvi.2; davi. sAkSibhyo dadAti / tAritAnuziSTaM vicAritanirNItaM, 7 pU. nRpra.1-2 vyakavat ; savi.64 brAhmagaiH saha pArthiva : kArya, punarapi gRhAti vicAraNArtham / asma evaM ceSTa- , (napatibrAhmaNaiH saha): vyasau.16 vyapra.9 vyau.5-6 vitA. mAnAya dharmasthAya, uttamaM sAhasadaNDaM kuryAt / punarapa- 2; vyama.2; rAkau.382; bAla.261 vyakavat ; prakA.6; rAdhe kRte, dviguNaM arthAd daNDanam / sthAnAd vyava. samu.9. ... . ........ ..
Page #105
--------------------------------------------------------------------------
________________ sabhA 29 tatra durbalasya balIyasA dhanaharaNAdinA bAdhyamAnasya' svAmI pramANaM' tatra rAjA evaM viditvA mahAmAtyamA. dRSTA pIDA / itarasya tu vidhyatikramajanitena pratyavAye- dezayati, 'tvadIyo manuSyo jIyate mama hanirmA bhUditi naamutrikduHkhotpaadnmdRssttpiiddaa| prajA hi dveSamatsarAdi- saMprati nirNayo'vadhIritaH / tvameva tathA kuru, yathaiSa bhiritaretaramayathAvadAcaranti, kupathena yAntyadRSTadoSeNa | manuSyaH saMdhIyate, bAdhA'sya vypniiyte'| te mantrigo bAdhyeran / atazca raajynaashH| prajaizvaryaM hi raajymucyte| vA AdeyavAkyA manuSyANAM sarveSAM anarthyAM ca pravRtti tAsu vinazyantISu kasya rAjyaM syAt / vyvhaaraadyo'tH| pratibadhnanti / zAstradaNDena vyavasthApyamAnA na bhayAtpRthak | anye tu kAkAkSivadubhayavizeSaNamarthabhedena mantrajJapadaM pracalanti tathA cobhayathA'pi rakSitA bhavanti / dhana- manyante / yadA mantriNo vizeSyante tadA tattaddhatatatparijJAnaM daNTazca rAjJaH karaH zulkAdi vA / etadanyA (anyathA) mantrajJAnam / brAhANapakSe tu kAryArthajJAnaM samabhAvazca / dharmiSThajIvikA na bhavatIti vRttiparikSayAdapi rAjyAva- mantribrAhmaNAnAM na pravezamAtrameva, kintarhi, nirNayaH sAdaH / ato rAjyasthityartha vyavahAradarzana kartavyam / / 'pazyet' ityuttara vAkyAt yathAyogya, itarathA adRSTAya tadidAnImucyate / pravezaH syAt / ato naikAkI nirNayaM kuryAt / kintarhi, vyavahArazcAtra vAdiprativAdinoritaretarAzanoddhArAya taiH saha nirUpyeti / vinIto vaakpaannipaadcaaplrhitH| vRttirucyate / athavA RNAdAnAdayaH padArthA eva vipra- vepato hyanarthaH syAt / pArthivagrahaNAt na kSatriyasyaivAyatipattiviSayAH santo vicAragocarasamarthatayA kartavyA mupadezaH, kintarhi,anyasyApi pRthivyAmadhipaterdezezvarasya, iti / didRkSurityuktvA 'pazyetkAryANIti' sAmAnAdhi- na hi anyathA rAjyamavicalitaM bhvtiiti| medhA. karaNyam / punazca pratyavamarzaH 'teSAmAdyamRNAdAnamiti' (2) arthipratyarthinoH RNAdAnAdiviSayANi itretr(msmR.8|4) tAn padArthAnvicArayediti sNbndhH| vakSya viruddhAvaharaNarUpANi kAryANi, draSTumicchan rAjA vakSyamANAdhikRtapuruSAdhiSThitaH pradezaH sabhA / pravezastadabhya- mANalakSaNairmantribhizcoktapaJcAGgamantrajJaiH brAhmaNaizca saha ntarabhAvaH / kimeka evaM pravizeta , na ityAha, brAhmaNaiH cApalAdirahito vakSyamANasabhAM pravizet / gorA. saheti / atha mantrajJairiti kasya vizeSaNaM, na tAvanma- (3) mantrajJA arthazAstrajJAH / tena dharmazAstrAviruddha* triNo,mantritvAdeva siddheH| na hi mantramajAnAno mantrIti marthazAstraM vyavahAraM pazyatA anusaraNIyam / apa.11 zakyate vaktum / nApi brAhmaNAnAM, vyavahAradarzane'dhi- (4) mantrajJairiti vizeSagopAdAnaM kAryadarzanopayokRtAnAM tatparijJAnamadRSTAya syAt / atrocyate / brAhmaga- gimantrAlocakatvena teSAmastyatropayoga iti pratipAdayivizeSaNamevaitat / te hi mantrajJA bhUtvA nirapekSamavadhAra tum / tathA brAhmaNe'pi bahutvamuktaM tenaiva-vyavahArAn yantaH syuH / anyathA raajnyo'nrthmaavheyuH| tathA hi mahA- didRkSustu brAhmaNaiH saha pArthivaH' iti pUrvAdhena / mAtyAzritaH kazcijanapadena vyavaharan sahasA jito yadi brAhmaNaiH vidvadbhiriti zeSaH / na daNDathate, dhanaM vA'vaSTabhya na dApyate, tadA samatvena cazabdo'tra prADvivAkapurohitasabhyavaNiggaNakavyavahAradarzanaM na kRtaM syAt, pakSapAtamazakti vA'sya jana- lekhakasAdhyapAlahiraNyadharmazAstrairapi saha iti jJApanArthaH / padA manyeran / atha daNDyate, mahAmAtyakSobhAdapi teSAmapi brAhmaNAdivat darzanopayogitvAt / tatra keSAJci prakRtivikRtaM syAt / mantrajJAstu santaH saMzayitAro yadi dupayogo nirNetRnirNaye drshitH| * smRca.14,19 niNetavyasya kenacidapadezena prasaGgarodhaM kRtvA rahasi (5) evaMvidhavipakSamahIkSidbhyaH prajAnAM rakSaNAdavArAjAnaM paribodhayanti 'anayoMrvivAdinorayaM jIyate'yaM tavRttiH tAsAmevetaretaravivAdajapIDAparihArArtha, RNAjayatIti, vyavahArastvasmAbhirna tadAnImeva nirNIta iti sarasvatIvilAse cazabda: smRticandrikAvannirUpitaH / 1 nA. 2 karazulkAdivaitadanyadha. 3 dhArA. 4 zecca i. 1 tattaddhA tu tatparijJAnama. 2 (0). 3ratra vAkyAni. 5STaM na. 6 hya. 4 nathA.
Page #106
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam dAnAdyaSTAdazavivAde viruddhArthAthipratyarthivAkyajanita- kAryadarzanakAle AsanapANivyApArAdiniyamaH saMdehahArI vicAra eva vyvhaarH| tadAha kAtyAyana:-'vi- taMtrAsInaH sthito vA'pi pANimudyamya dakSiNam / nAnArthe'va saMdehe haraNaM hAra ucyate / nAnAsaMdehaharaNA- vinItaveSAbharaNaH pazyetkAryANi kAryiNAm / / yavahAra iti smRtaH // tAn vyavahArAn draSTumicchan pRthi- * pratyahaM dezadRSTaizca zAstradRSTaizca hetubhiH / vIpatiH vakSyamANalakSaNalakSitarbrAhmaNairamAtyaizca saptamA- aSTAdazasu mArgeSu nibaddhAni pRthakpRthak / / dhyAyoktapaJcAGgamantrajJaiH saha, vinIto vAkpANipAdacApala- (1) AsIno dharmAsanopaviSTaH / sthito niSiddhagativirahAdanuddhataH / avinIte hi nRpe vAdiprativAdinAM ranupaviSTa eva / sthAnAsanayozca vyavasthito vikalpa: pratibhAkSayAdasamyagabhidhAne tattvanirNayo na syAt / kAryavizeSApekSaH / garIyasi kArye bahuvaktavya upaviSTa tAhazo vakSyamANAM sabhAM pravizet / vyavahAradarzanaM cedaM AsInaH, laghIyasi svalpavaktavye sthitaH / kramamANasya prajAnAM itaretarapIDAyAM tattvanirNayena rakSaNArtha vakSyamA- sarvathA pratiSedhaH / sa hi mArgAvalokanaparo nArthipratyaNadRSTAdRSTArthakakaraNaphalenaiva phalavat / mamu. rthinonipuNato vacanamavadhArayet / anye tvadRSTArtha tathA (6) mantrajJaiH pUrvAdhyAyoktapaJcAGgamantrajJaiH, nIti- manyante / tapasvivadbrAhmaNAdiSu vivAdiSu sthiteSu zAstrajJaiH kApaTikAdibhiH pratijJAhetUdAharaNopanayanigama- sthitaH, AsIneSu AsInaH / pANimudyamyeti / uttarInajJairvA, mntribhishcaamaatyaiH| | yAdudatya utthAnaM kRtvetyrthH| sUtrakRto'yaM vyatikramaH(?) (7) pArthivo'bhiSiktakSatriyaH / tamevAdhikRtya prajA- sarvadA vihitatvAdvasanopavyAnametat / tenAyamarthaHpAlanavyavahAradarzanAdividhAnAt / 'yathAvRtto bhavennRpaH' hasta utkSeptavyo na punaH samIpavartini saMlagnaH kartavyaH / ityAdiSu nRpagrahaNAttu anyasyApi tatsthAnApannasya prajA- praznaniSedhAvasare ca tenAbhinetavyaM na tu pravyANAdinA / pAlanaupayika dharmajAtaM bhavatIti gmyte| vyapra.9 anena vyavahAradarzanena tAtparya khyApitaM bhavati / prAyeNa (8) atra brAhmaNAH sabhyA asabhyAzca, yAjJavalkyena- hi puruSAH kAryeSu prayatnavanto hastamudyacchanti / yathA'vyavahArAnnRpaH pazyet sabhyaiH parivRto'nvaham' (yAsmR. sukhopaviSTaM vajrati kartAraM tatazca parijane tadetadrAjA' 1 // 360) ityuktvA, 'vyavahArAnnupaH pazyet vidvadbhiH' cittaM na dadAti sabhyarnirbhayairvayaM jitA iti (2) pANi(yAsmR.11) ityAdinA pRthak brAhmaNokteH / vyavahArada- grahaNaM bAhUpalakSaNArtham / kevalasya hi hastasya yAvadyarzanasya phalaM duSTAduSTaparijJAnadvArA prajAparipAlanam / yAjJa- vahAradarzanaM vyApAraNaM pIDAkaram / na cAMyamadRSTArtha upavalkyena (kAtyAyanaH) tu-'saprAvivAkaH sAmAtyaH deshH| sabrAhmaNapurohitaH / sasabhyaH prekSako rAjA svarge tiSThati vinItaveSAbharaNa iti / pUrvazloke baahyaabhyntrendriydhrmtH|| iti svargo'pi phlmuktH| 'vipro dharmadrumasyAdiH' viSayAvadhAnArtho'bhihitaH / svagaNAnAM zAlInatayA ityAdibhiH bRhaspatinA anuSaGgINi phalAntarANyapyu- sukhopasarpaNArtham / utaveSe hi rAjani pratilakSya tathAktAni / vyau.6 | vidhAnAmapratipattiH syAt / ata uddhataveSAbharaNaM na (9) vyavahArAn arthiprtyrthinorvivaadvissyoktiiH| kathaMcita keshvsnvinyaasaadivishessH| AbharaNaM karNipArthivaH pRthivIpatiH, ksstriyaadnyo'pi| mantrajJaiH dezakAlAdhucitakAryAkAryanirUpaNAbhijJaiH etacca brAhmaNairityasya *vyAkhyAsaGgrahaH sthalAdinirdezazca darzanavidhau draSTavyaH / vizeSaNam / +baal.2|1 (1) msmR.8|2; ap.2|1; vyaka.3; smRca.23; pamA. 23; vyani.; smRci.2 kAryi (karmi); nRpra.2; vyasau.1; (10) kIdRzaiAhmaNaiH, mantrajJaiH vedavyAkaraNadharma vyapra.9; vyau.6; vyama.2 utta.; vitA.2 smRcivat ; rAkau. shaastraabhijnyH| 382; baal.2|1 pANi (pAva); prakA.6; samu.9. 1ttarapANimu. 2 puruSa. 3 vittaM. 4 zvaga. 5 uddhataveSe hi * zeSaM mmugtm| +zeSaM medhAgatam / rajonivRttilakSaNayA. bhAca.
Page #107
--------------------------------------------------------------------------
________________ sabhA 31 kAdi / tatra uddhataveSa Urdhvavastro javanaraktAmbaradhArite. rAjJA svasthAne brAhmaNaH prAvivAko niyojyaH tyAdi / uddhatAbharaNo dIptimadbahuratnAlaGkAro bahvAhA-- yaMdA svayaM na kuryAttu nRpatiH kAryadarzanam / razca, sa hyAditya iva durnirIkSyaH sAmAnyajanAnAM vizeSa- tadA niyuJjayAdvidvAMsaM brAhmaNaM kAryadarzane // to'bhiyuktAnAm / pazyaditi / sabhApravezasya prayojana- (1) 'aSTAdazapadAbhizaM prADvivAketi saMjJitam / mAha / pshyedvickssnnH| AnvIkSikyAM ca kuzalaM zrutismRtiparAyaNam' // kutaayaM ca rAjJo darzanopadezo daNDapraNayane yathAsthA- zcidatipAtikAryAntaravyAsaGgAdapATavAdvA, yadi svayaM na nArthapratipAdanaparyanto bhaviSyati / tAvatparyantaM tasyaiva pazyettadA vidvAn brAhmaNo niyojyH| vidvattA ca yA rakSAdhikAraH prayuktaH syAt / IdRzasya ca darzanasya vyavahAraviSayA sA tadadhikArata eva arthgRhiitaa| na hi anyeSAmasaMbhAvanAdanadhikAraH / sarveSAM saMzayacchedamAtra- yo yatra jAnAti sa tatrAdhikAramahati / dharmazAstraparijJAnaM phalaM tu vyavahAradarzanaM prAyazcittopadezavadviduSo brAhma- ta rAgadveSadoSeNa viparItArthAvadhAraNanivRtyarthamupayujyate / NasyAstyeva / uktaM hi 'dharmasaMkaTeSu byAditi' / tathai- dharmajJasta satorapi rAgadveSayoH zAstrabhayena ne viparyeti kavaryANAM vANijyakarSakapazupAlaprabhRtInAM svavargasAmayi- ityapayogavaddharmazAstraparijJAnam / vyavahAradarzanaM tu tadarthakArthavipratipattau anyasyAM votkRSTanirNayAtpUrtiriti tathA- gRhItam / yena vinA na zakyate vyavahAranirNayaH kartu, vidhavyavahAradarzane niyogaH / kAryoM vipratipattinirAso'- tadvijJAnaM tadadhikArAkSiptam / yattu jJAtvA'nyathA kriyate rthinAM, vipratipannayohi sAmyaM vyavahAradarzane rAjJA karta- tannivRttirupadezAntaraviSayA, vakSyati caivamartha yatnAntavyam / no cet saMvidAne ko rAjJaH svAdhigame nirodhH| ramapi 'vedavidastrayaH, rAjJazca prakRtto vidvAn' iti / kAyakazuddhau hi zvAnirodhavAniti vakSyAmaH (1) / medhA. zAstrAntaraparijJAnaM tu vyavahAre'dhikriyamANasya adRSTAya (2) tasyAM sabhAyAM gurukAryApekSayopaviSTo'nyathA syAt / niyojyo vidvAnsyAt iti paThitavyam / niyuutthitaH, dakSiNabAhuM vAsasa udhdatya anuddhataveSAlaGkAraH ajyAditi, niyuJjIta svarAjyataH / upasRSTAditi hi kAryArthinAM vyavahAraM niyamato vicArayet / *gorA. kAtIyA AtmanepadaM smaranti / medhA. (3) udyamya uttarIyopari kRtvA / vinIto yogyo ___ (2) brAhmaNameva niyuJjyAnnAnyamiti niymH| maca. veSo dehAvaikRtarUpamAbharaNaM ca yasya / anuddhativyaJjakaM nyAyadarzane sahakAriNastrayaH sabhyAH tadubhayaM kuryaadityrthH| mavi. so'sya kAryANi saMpazyetsabhyaireva tribhirvRtaH / (4) ayaM cAsanasthityorvikalpaH zayanacakramaNaniSe- sabhAmeva pravizyAgyamAsInaH sthita eva vA / / dhArthaH / dakSiNaM pANimudyamyeti prAvaraNArtha vastramapyupavIta- (1) sabhyairiti jAtivizeSAnupAdAne'pi, uttaratra vadeva brAhmaNasabhAyAM dhAryamiti niyamArtham / smRca.23 vipragrahaNAt, brAhmaNaiH saha iti ca pUrvatra brAhmaNagrahaNAt, (5) kAryANi vyavahAre'nuSTheyAni / kAryiNAM arthi- brAhmaNA eva vijJAyante / trigrahaNaM tu ekadvayoH pratiSe. pratyarthinAm / maca. * gorA., mamu. vAkyArtho medhAvat / (6) dakSiNapANyudyamanaM kAryiNAmavadhAnabodhanArtham / (1) msmR.8|9; vyaka.10 dvAMsaM brAhmaNaM (dvAn brAhmaNaH); vinItaveSAbharaNatvaM abhISaNaveSAbharaNatvaM teSAmapratibhA- mbhaa.13|26 darzane (darzinam ); gaumi.13|26 yadA(yadvA) nivRtyarthamupAttam / vyapra.9 darzana (nirNaya) darzane (nirNaye); smRca.16 pamA.27; vyani.; (7) hastodyamanaM abhayapradarzanArtham / vyau.6 smRci.2; vyasau.7; vyapra.24; vyau.15; vitA.12; (8) dakSiNaM pANimudyamya aprAvRtadakSiNa iti yAvat / prakA.7 rzane (zine); samu.5. yjnyopviitiitynye| nanda. (2) msmR.8|10; vyaka.10; smRca.16; rAra.19 saMpazyet (pazyeta); pamA.27; vyaniH; smRci.2 pU.; davi. *mamu. goraavt| . 15 pU.; vyapra.24 vA (saH); vyau.15; prakA.7; samu.5 1 tAtparyaM. 2 mAtram / . 3 votsukanirNayAtiriti. 1 viparyetyu.
Page #108
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam dhArtham / triprabhRtayastu iSyante eva / sAkSiprakaraNe caita- brahmagrahaNa stutyartham / yathA brahmaNaH sabhA niravadyaivadvakSyAmaH / sabhAmeva pravizyAgyAmiti / rAjasthAnApatyA miyamapIti / medhA. sabhApravezasthAnAsaneSu taddharmeSu punarvacanaM pradarzanArtha dharmA- (2) yasmin sthAne RgyajuHsAmapAragAstrayo'pi ntaranivRtyartha vA / tena rAjasthAne nopvishti| medhA. brAhmaNA rAjA'dhikRtazca vidvAnavatiSThate, hiraNyagarbhamiva (2) sa brAhmaNaH, sabhAyAM sAdhubhirdhArmikaiAhmaNairyuktaH tAM sabhAM manyante / gorA. tAmeva rAjasabhAM zreSThAM pravizya, upaviSTaH sthito vA, (3) trayo vedavido vedArthavidaH / ekaikavedasya asya rAjJo draSTavyAn vyavahArAn saMpazyet / +gorA. ekaikenAdhyayanAt / prakRto'dhikRtaH / sabhAM nirNaya(3) sabhAM rAjJaH pravizyaiva na bhirpi| mavi. yogyAm / / mavi. . (4) sabhyairevetyavadhAraNA anyanivRtyA / tribhi- (4) prakRtaH adhikRtaH praaddvivaakH| smRca.20 riti ca pnycsptsNkhyaanivRtyrthm| smRca.17 (5) traya ityupalakSaNam / adhikAnAmapi smRta (5) tattu (smRticandrikAkAramataM tu) adRSTArthatva- tvAt / tacca vakSyate / adhikRto vidvAn praaddvivaakH| prasaGgAdayuktamityupalakSaNatvameva nyAyyam / vyapra.24 atra 'pravizetsabhAm' 'sabhAmeva pravizet' ityAdi (6) na cA'yaM prADvivAkAdbhinna iti shngkniiym| vacanAt , sabhA mukhya vyavahAradarzanasthAnam / anyAni AmeyyadhikaraNanyAyena (pUmI. 1147) siddhavyavahAra- api amukhyAni vyavahAradarzanasthAnAni bhRguvacanA' darzanasaMbandhasyaiva dvArAntarasaMbandhamAtrabodhane lAghavAt / davagantavyAni / vyapra.8 ayaM ca prAvivAkaH dvija eva na zUdraH, 'yatra vipro (6) idaM sarvasAdhAraNaM sthaanm| +vyau. 5 na vidvAn syAt' ityAdi mnuukteH| vyau.15 (7) rAjJaH saMmato rAjJaH svbhaavaanukaarii| bhAca. vihitasabhAstutiH zadro nyAyanirNaye nAdhikArI, kintu kSatriyAdayo dvijA eva yasmin deze niSIdanti viprA vedavidastrayaH / / jAtimAtropajIvI vA kAmaM syAd braahmnnbruvH| rAjJazca prakRto vidvAn brahmaNastAM sabhAM viduH|| dharmapravaktA nRpatena tu zUdraH kathaJcana // (1) uktaM sabhAM pravizya vyavahArAn pazye- (1) uktaM brAhmaNaiH saha dharmanirNaya kuryAt , mantriditi / sabhAzabdazca loke gRhaprAsAdavizeSe vartate 'mayena bhizca mantrajJaiH, tatra mantriNAM jAteravizeSitatvAt zudrA nirmitA divyA sabhA hemapariSkRtA' iti / kvacitpuruSa- api sabhAM praviSTA mantritvAdanujJAtavyavahAranirNayAsta vizeSasaMghaTitA sabhA iti tannivRtyartha sabhAyA lakSaNa- dgatAM dharmavyavasthAM kathaMcitsaMskRtabuddhayo brUyuH / mAha / yatra trayo brAhmaNA vedavidaH sannidhIyante / rAjJazca na ca sarvatra vyavahAre smRtizAstraparijJAnamupayujyate, yena saMbandhI prakRto'dhikRto vidvAniti / athavA prakRto- tadabhAvAdarthaluptatvAdanarthakaH zUdrapratiSedha AzaGkyeta / 'nantara zloke sannihitaH / sA iha sabhA abhipretaa| tathA hi jayaparAjayakAraNAni laukikapramANavedyAnyeva + mamu., maca. gorAvat / 4 zeSaM smRcavat / sAkSyAdIni, ayaM sAkSI dhArmiko, na caitasya kena. (1) msmR.8|11 ka., kha., ga., gha. pustakeSu 'rAzazcAdhi- citsaMbandhena saMbandhI / ayaM tvasAkSI asakRddRSTavyabhikRto' iti pAThaH / medhAtithestu uparinirdiSTa eva sammataH paatthH| cAratvAdityevamAdi zakyate vyutpannabuddhinA svayamutpremitA.212 pR.; vyaka.11 smRca.20; rAra.21 zcapra (zvAdhi) kSituM, na smRtizAstraikagocaraH / ataH prAptasya pratiSebrahma (brAhma); vyami. (rAjA ca prakRto vidvAn sA yajJasadRzI sabhA); smRci.3; nRpra.4 pU.; vyata.199 jJazca pra (jJaH prati); * mamu., maca. goraavt| + zeSaM vyapravat / vyasau.8 zca pra(zcAdhi); viimi.2|2 pU.; vyapra.8 rAravat : 27 (1) msmR.8|20vymaa.280 tu zUdraH (zUdraH syAt); pU., vyau.5 vyasauvat : 16 pU.; vitA.3 vyasauvat ; prakA. ap.2|2 kAmaM (varaM); vyaka.12; smRca.17; pamA.29 dIka. 11 samu.8. 31 kathaM (kadA); vyani.; smRci.2-3; vyata.198 dikavat:1 sabhAM pravizya. 1 niravadyaiveyamapIti.
Page #109
--------------------------------------------------------------------------
________________ sabhA dho'yam / na ca mantritve purohitvjjaatiniymH| tathA nyAyanirUpaNakSamaH / +mamu. hi 'taiH sArdhaM cintayet' ityuktvA tato brAhmaNena saha cinta- (6) vidvatkSatriyavaizyA'saMbhave manurAha-jAtIyediti / tenAyamartho, yadyapi kathaMcicchUdro nyAyalezAn tyaadi| vyani. samadhigacchettathApi rAjAdhikaraNe vivadato mantrI nigrahA- (7) jAtisaMdehe'pi brAhmaNo'hamiti bravItIti dhikRto vA na kiJcit prabrUyAt / pUrva zlokArthaH pratiSedhazeSa- braahmnnbruvH| +maca. tayA vyAkhyeyaH / na hi jAtimAtropajIvino vaiduSyAdi. (8) kathaMcana Apadyapi / nanda. guNarahitasya dharmapravaktRtvaniyogaH zakyo vaktuM tasyaiva yasya zUdrastu kurute rAjJo dharmavivecanam / rUpaparIkSAyAM tasmAdviSaM bhakSaya mA cAsya gRhe bhukthA tasya sIdati tadrASTra paGke gauriva pazyataH // itivatpratiSedhazeSabhUtamidamanujJAnaM na punaranujJAnameva / (1) pUrvavidhizeSo'yamarthavAdaH / yasya rAjJaH zUdro ata eva kAmamityAha / kAmazabdaprayoge hi vidhitvaM dharmavivecanaM dharmanirNayaM karoti, tasya sIdati nazyati. vyAhanyate / anye tu vate, brAhmaNasya pravaktRtvavidhA- rASTra prajAH, kardame gauriva / medhA. nAt tadA niyojyo vidvAn syAd brAhmaNa iti kSatriyA- (2) tena dharmazAstrazakSatriyavaizyayoralAbhe'pi zUdro dayastrayo'pi varNA niSiddhAH tatreha punaH zUdrapratiSedho vyH| __ smRca.17 vidvabrAhmaNAbhAve kSatriyavaizyayorabhyanujJAnArtha iti / zeSaM (3) pazyato rAjJaH rakSakasyApItyanAdare SaSThI / maca. samAnam / jAtimAtramupajIvatIti maatrshbdo'vdhaarnne| yadrASTraM zUdrabhUyiSThaM nAstikAkrAntamadvijam / / brAhmaNajAtimeva kevalAmupAzritya jIvati, nAdhyayanAdIn vinazyatyAzu tatkRtsnaM durbhikSavyAdhipIDitam // guNavizeSAnnirguNatvAt / bruvazabdaH kutsAyAm / *medhA. (1) ayamapi pUrvavadarthavAda eva / prakaraNAca zUdra' (2) kevalaM brAhmaNajAtimAtraM yasya, na brAhmaNo dhI- bhUyiSThatA vivAda nirNaye tu zUdraviSayA draSTavyA / yatra nusaraNena, sa tu brAhmaNo'sya rAjJaH vidvabrAhmaNA'bhAve zUdrA bhUyAMso vivAda nirNayakArAstadrASTramAzu vinazyati vyavasthApane dharmasya pravaktA'dhikRtaH syAt, na kadA- durbhikSavyAdhipIDAbhiH / rASTranAze ca rASTrapaternAza ityuktaM cicchUdra iti / tadA niyuJjayAdvidvAMsaM brAhmaNam' bhavati / nAstikAkrAntamiti dRSTAntaH / yathA nAstikaiH ityanenaiva siddhe zUdrapratiSedhe, punarvacanaM kSatriyavaizya- paralokApavAdibhiH lokAyatikAdyaiH, AkrAntamadhiSThitaniyojanAcchUdraniyojanasya duSTatvakhyApanArtham / gorA. | matazcAdvijam / na hi nAstikAnAM brAhmaNAdibhedo (3) jAtimAtropajIvI-jAtyA brAhmaNaH saMskAra- yathArthaH, saMkIrNatvAt / taduktaM vaidyavaNigvyapadezAdivat rahitaH / sa eva saMskRto'nadhyetA brAhmaNabruvaH / na tu braahmnnaadyH| yatra vA dharmasaMkaTe tu na dvijAH pramANIzUdra iti brAhmaNabruvasyApyasaMbhave kSatriyavaizyAvapi syAtA- kriyante tadadvijam / medhA. mityetadartham / xmavi. +zeSaM medhAtitheranyapakSavat / setu. mamuvat. (4) jAtimAtropajIvI na tu vidyaavRttopjiivii| * gorA., mamu. medhaagtm| smRca.17 (1) msmR.8|21; vyamA.280 zUdra (rAza) rAzo (shuudro)| (5) brAhmaNajAtimAtraM yasya vidyate na tu brAhmaNa ap.2|2vymaavt; vyaka.12zUdstu (rAzazca) rAzo (zUdro) STaM karmAnuSThAnaM, vaNigAdivatsAkSyAdidvAreNa sphuTanyAyA (jyaM); smRca.17 vyamAvat ; rAra.23 vymaavt| pamA. 29, smRsA.83-84vyamAvat , yAzavalkyaH ; vyaci.3. ... * vyamA. tAtparya medhaavt| -bhAca. mabivat / vyamAvat , kAtyAyanaH; smRci.3, davi.14 (yasya rASTe dhyapra. 25; vyau. 16 vyAsa ityAha; vitA. 13 prakurute zUdro dharmavivecanam); savi.66 vyamavit ; vyasau.8 ganuvaH (No dhruvam ) kathaM (kadA); setu.94 kAmaM syAd vyamAvat, vyapra.25vyamAvat vyau.16 yasya (yatra) vyamAvat : (kAyastho); prakA.8) samu.6. vitA.13 STra (jyaM); prakA.8 vyamAvat ; samu. 6 vyamAvat . zAt. 2 zlokArthapratiSedhaH zeSatayA. . (2) msmR.8|22; smRci.3, samu.5. mya. kA. 5
Page #110
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam (2) yadrASTuM zadrabahulaM para (1) lokAyatikAkrAnta- (1) anenArthena dvayaM vipratiSidhyate / pratipannAdhikAmavidyamAnadvijaM tatsarva durbhikSavyAdhipIDita bhUtvA vina- reNa mithyAdarzanaM na kartavyamanyena ca kriyamANaM nopekSazyati / 'anauprAstA' ityetadabhAvAt zAntyarthayAgAdya- NIyam / tatrobhayathA doSaH / abruvan anyena viparIte'bhAvAcca / *gorA. nuSThIyamAne tUSNImAsIno hastakSepeNa vA zAstrAjJAviruddhaM (3) na kevalaM vyavahAradarzana eva zUdrAdhikArA- bruvan kilbISI pApabhAgbhavati / tena naiSA pratyAzA draassttraavsaadH| kintu anyatrApi tadadhikAraprAdhAnyAditi krtvyaa| dvitIyaH, prADvivAko mithyA pazyati, sa prasaGgAdAha-yadrASTramiti / zUdrabhUyiSThaM zUdrAdhikArapradhAnaM, eva yojayati (?) ahaM tUSNIbhUta udAsInaH kimityeata eva nAstikAkrAntamata evA'dvijam / nanda. nasA yokSye iti / sabhApravezaniSedhena cAtra vyavahAra prADvivAkasabhyairdharmya eva nirNayaH kAryaH darzanAdhikArapratipattiH pratiSidhyate / 'sabhA vA na prave. dharmo viddhastvadharmeNa sabhAM ytroptisstthte| STavyA' iti| vyavahAradarzanAdhikAro na pratipAdanIya zalyaM cA'sya na kRntanti viddhAstatra sabhAsadaH // ityarthaH / pratipannazcet samaJjasaM vaktavyam / anena tu (1) dharmaH zAstravyavasthA / adharmeNA'vyavasthayA | anadhikRtasyApi yadRcchayA sannihitasya mithyA pazyatsu pIDitaH sabhAmupatiSThate yatrAvasthAnaM kurute, sabhyAzca sabhyeSu viduSastUSNIMbhAvaM necchanti / tathA ca nArada:brAhmaNAstasya dharmasya zalyamiva zalyaM adharmAkhyaM noddha- / 'niyukto vA'niyukto vA dharmajJo vaktumarhati / atha rAjaranti, tatra tenAdharmazalyena sabhyA viddhA bhavanti / gorA. puruSaparyanuyoga Azakyate kimityanadhikRto bravIti, (2) kathakAn kAMzcit sabhyAnanAdRtya dharmanirNaye | FAAT mazita bhyAnanAdatya dharmanirNaye tatazca tatpradezAdapasartavyam / tadidamuktam-'durbalahiMsAyAM sabhyAnAmapi doSastenaiva darzitaH ---dharmo viddhastviti / cAvimocane zakta zcet' iti (gaudha. 21119) / medhA. zalyA'nikartanaM saMmatyabhAve'pi nishcyH| smaca.21 (2) yatpunastenoktam--'satyaM brUyAtpriyaM byAnna (3) bhAH prakAzaH, tayA saha vartata iti vidvatsaMhati- brUyAtsatyamapriya' iti (masmR. 4 / 138) tannirNetRvyatirevAtra sabhAzabdenAbhimatA / yatra deze sabhAM vida- riktaviSayam / taMtrA'pakSapAtena apriyoktirapi kAryaisaMhatirUpAM, dharmaH satyAbhidhAnajanyo'natAbhidhAna- vetyuktatvAt / / , smRca. 22 janyenAdharmeNa pIDita Agacchati / Arthipratyarthinormadhye (3) sabhAmavagamya vyavahArArtha tatpravezo na krtvyH| ekasya satyAbhidhAnAdaparasya maSAvAdAt te ca sabhAsa- pRSTazcettadA satyameva vaktavyam / medhAtithinA tu 'sabhA do'sya dharmasya pIDAkaratvAt zalyamivA'dharma noddharanti, vA na praveSTavyA' iti Rjveva paThitam / mamu. tadA te eva tenAdharmazalyena viddhA bhavanti / +mamu. / (4) niyukteSu 'sabhA vA na praveSTavyA' ityasaGgateH sabhAyAM tUSNIMbhAve viparItoktau vA doSaH niyogasvIkAre sabhApravezasyAvazyakatvAdaniyuktaviSayasabhA vA na praveSThavyA vaktavyaM vA samaJjasam / mevaitnmnuvcnm| xvyapra. 28. abruvanvibruvan vA'pi naro bhavati kilbissii|| . adharmyanirNaye doSaH / yatra dharmo hyadharmeNa satyaM yatrAnRtena ca / *mamu. gaurAvat / +mavi. padArtho mamuvat / maca. mamugatam / (1) msmR.8|12; vyaka.15, smRca.21 te (ti) viddhA ___* maca. mamuvat / 4 vyau. vyapravat / (hatA); vyani. te (ti) na (ni); vyasau.10; vyapra.11: vacaH); mabhA.1317; smRca.15,22, subo.2|1; smRsA. 14 dharmoM viddhasva (viddho dharme ya) na (ni); vyau.6 pUrvArdha 84 bhA (bhAM)nyA (mya); vyani.smRci.4 sabhA vA (sabhAyAM) kAtyAyanaH; davi.17 smRsAvat ; rAkau.383, vyasau.10 dhyapravat / prakA.12 smRcavat samu.8 smRcavat . smRsAvat candra.105 (sabhAyAM na praveSTavyaM vaktavyaM vA (2) msmR.8|13 ka., ga.,pa. pustakeSu 'sabhA vAna prave- yathocitam); vyapra.28, vyau.17 vasiSThaH : 51 anuvanvi evyaM' iti pAThaH shunii.4|529, mitA.212,283 utta.; (sAkSiNAma) utta. vitA.7 prakA.7 samu.8.. apa.14} byaka.14 bhA (bhAM) vyA (vyaM) samAsam (samaM (1) msmR.8|14, bhp.2|4 kAtyAyanaH; vyaka.153
Page #111
--------------------------------------------------------------------------
________________ 35 (2) tasmAddha vyatikrAnto dRSTAdRSTAbhyAM nAzayati, nArthipratyarthyAdi / sa eva cAnatikrAntatayA rakSati / tasmAddhamoM nAtikramaNIya: / 'mA'smAkaM tvatsahitAnAM dhamoM vyatikrAnto dRSTAdRSTArthanAzaM kArSIt iti sabhyaiH asatpravRttaH prADvivAkaH saMbodhanIyaH / + gorA. (3) athavA no niSedhe'vyayaM, no hato dharmo mA vadhIt na hantyevetyabhiprAyaH / Xmamu. (4) he maharSayaH ? mA no'smAn dharmo vadhIt / nanda. vR'So hi bhagavAndharmastasya yaH kurute hyalam / vRSalaM taM vidurdevAstasmAddharmaM na lopayet // / (1) vRSalazabdanirvacanena mithyAdarzI nindyate na jAtivRSalo vRSalaH / kiM tarhi yo vRSasya kAmavarSiNo dharmasyAlaGkurute / nivRttivacano'laMzabdaH, sa vRSala ityetamartha devAH pratipannAH / manuSyAstu yadi jAtizabdameva manyante kAmaM manyantAm, pramANatarAstu devAH / te cAnena pravRttinimittena vRSalazabdaprayogaM manyante / devagrahaNamarthavAdaH / tasmAt zrAddhakAle vRSalairna prAptavyam | 'hantavyo vRpalacauraH' ityAdyAsu kriyAsu mithyAdarzI brAhmaNa eva vRSalazabdena grahItavya iti / ato vRSalatvaM mA prApamiti dharma na lopayet na nAzayediti vRSalatvAdhyAropo nindA | meghA. (2) tasmAtsakalakAmavarSaNAt vRSazabdena dharma ucyate / tasya vAraNaM kurute taM devA vRSalaM manyante na jAtivRSalam / tasmAddharme nocchindyAditi dharmavyatikramaparihArArthaM vRSalavacanam / *gorA. dharmamahimA dharma eva hato hanti dharmo rakSati rakSitaH / tasmAddharmo na hantavyo mA no dharmo hato vadhIt // (1) na bhayAdanyathA darzanaM kartavyaM yato dharmoM vyatikrAntaH san hanti / no'rthI tatsahAyo rAjA vA / tathA dharma eva pAlitaH sarvato bhayamapanudati / nApakartuM arthyAdayaH kruddhAH zaknuvanti / tasmAdevaM jA~natA sukhaduHkhe dharmAdhIne iti dharme na hantavyaH / yadi vayaM hanmaH tadA so'smAn sarpa iva ropitaH pratihantItyato dharmI hataH san mA'smAn vadhIdityAtmaparitrANArthaM dharme rakSitavyaH / medhA. | mavi. (3) alaM vyarthatvaM niSedhaM vA / (4) vRSaH pravarSati arthakAmamokSAniti / alaMzabdo vAraNArthaH / vRSalaM zUdraM gavAzicaNDAlaM vA / maca. sabhA hanyate prekSamANAnAM hatAstatra sabhAsadaH // (1) dharmaH zAstranyAyadezaniyatA vyavasthA / sA cedadharmeNa tadyatikramarUpeNa hanyate vinAzyate'rthinA pratyarthinA vo, tathA satyamanRtena sAkSibhirhanyate, prADvivAkAdayazca prekSante na tattvamuddharanti, tataste hatAH zavatulyAbhavantIti nindyate / tasmAnnArthipratyarthinau vipatamAcarantau sabhAsadbhirupekSyau / sAkSiNazca / dharmAdharma grahaNena satyAnRtagrahaNena vA siddhau zlokapUraNamubhayorupAdAnam / ato viSayabhedena vyAkhyAtam / medhA. (2) yasyAM sabhAryAM samavasthitAnAM prADvivAkAdInAM prekSamANAnAM vAdinA prativAdinA vA dharme vAdhyate yatra ca sAkSibhiH satyamanRtena bAdhyate tatra te prADvivAkAdaya: sabhAsadaH pApena hatA bhavanti / tasmAnna vAdi prativAdinAM sAkSikRto vA vyatikrama upekSaNIyaH / gorA (3) yata eva satyamanRtena hanyate'ta eva dharme'dharmarUpeNa tatra hanyate / vi. (4) prekSamANAnAmiti anAdare SaSThI / smRca. 21 *mamu., maca., nanda, bhAca. gorAgatam / smRca. 21 yatrA (caivA) hanyate ( hanyeta ); smRsA. 84; candra. 105 tatra (tasya); prakA. 12 yatrA (caivA); samu. 8 prakAvat, kAtyAyanaH. (1) masmR. 8/153 vyaka. 15; smRca. 21; rAra. 256 vyasI. 11; prakA. 12; samu.8. 1 dharma. 2 ( 0 ). 3 siddhaM 4 tasmAnna cApi prativAdinA , sAkSikRto vyatikramo rakSaNIyaH / 5 rtham 6 arthAdayaH, mithyArayaH 7 jAnaH, jAnAnaH. + maca. gorAvat / X prathamakalpastu gorAvat / / vulg. ' vRSo hi bhagavAn' tathA ' eka eva suhRd ' (masmR. 8 / 16,17 ) iti lokadvayaM ' tatpratiSThaH smRto dharmo nAsmR. 326 iti lokAnantaraM dRzyate / * mamu. gorAvat / (1) masmR. 8 16 kha. pustake tu 'tvalam ' iti pAThaH; vyaka. 15; smRca. 21 hya (tva); vyasau. 11 hya (tva) dharma (taM tu); prakA. 12 smRcavat; samu.8 smRcavat.
Page #112
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam .eka eva suhRddharmo nidhane'pyanuyAti yH| ghoSavatvam / yadi rAjAdhikRto mithyAcaritena jJApitaH, zarIreNa samaM nAzaM sarvamanyaddhi gacchati // parAjitaM duSTaM na gRhIte na ca punaH samyak nirNaya - bhayAddharmAtikramo na kartavya ityetat 'dharma eva hato karoti, tataH so'pi pApabhAgbhavati / adhikRtopalakSahanti' ityanenopadiSTam / snehato na kartavya ityaneno- NArtha vA rAjagrahaNam / yadA rAjA svayaM mithyA pazyati padizyate / yata ekaH suhRddharmastatra sneho bhaavniiyH| tadA duSyati / yadA rAjasthAnIyastadA tasya doSa anyo hi manuSyaH suhRt [dharmaH nidhane'pyanuyAn ?] | ityrthH| medhA. kAryamapekSya jahAti jIvanaM, yo'pi syAdatyantamitraM (2) tavyavahArato'dharmasaMbandhI / caturtho bhAgo'rthinaM tasyApi sauhArda A nidhanAt / dharmastu mRtamapi | pratyarthinaM vAdisaMpravRttaM gacchati,anyazcaturthabhAgo'satyavApuruSamanveti ato na suhRdapekSayA mithyAdarzanamupekSA vA dinaM sAkSiNaM ca, anyaH paraH sarvAn sabhAsthitAn preksskrtvyaa| mANAn , parazcAnyaH rAjAnaM prayAtIti sarveSAmadharmasaMbandho ... bhAryA putro mitramarthAzca riktham / nazyantyete deha- | bhavatItyetatpratipAdanaparametat / *gorA. nAze narasya ||dhrmstveko nainamujjhatyajasram / tasmAjjahyA- (3) kartapApasya pAda ityarthaH / anenaiva sabhyAnAM tputradArAn na dharmam // ' yadanyad dharmAdbhAryAdi, tatsarva pratyavAyaM vadatA sabhopaviSTAnAM brAhmaNAnAM sabhAsadAM ca zarIreNa samaM saha nAzaM gacchati / dharmAdanyo mRtaM na bheda uktaH / vyau.6 paritrAtuM kazcitsamartha ityataH suhRdabAndhavAnurodhAdapi dharmyanirNaye zubhaphalam dharmo na haatvyH| medhA. rAjA bhavatyanenAstu mucyante ca sbhaasdH| _____ adharmyanirNaye doSabhAginaH / eno gacchati kartAraM nindA) yatra nindyate // pAdo'dharmasya kartAraM pAdaH saakssinnmRcchti|| (1) eSa evArtho viparyayeNocyate / yatra doSavAn * pAdaH sabhAsadaH sarvAn pAdo rAjAnamRcchati // doSaM gopAyituM na labhate prakaTIkriyate tadIyo doSaH, : (1) na caiSA manISA kartavyA 'arthinA pratyarthinA tatra sarva sAdhu saMpadyata iti / 'yatra dharma' (8 / 14) vA'nyatarasya bhUmyAdyapahriyate sa eva bhUmyapahAradoSa- | ityata Arabhya mithyAdarzanopekSaNapratiSedhArtha nindAbhAgbhaviSyati / vayaM tu tadakAriNaH kimiti doSavantaH prazaMsAbhyAM zubhAzubhaphaladarzanArthA arthvaadaaH| medhA. syAma' yatastasya ayaM caturdhA vibhajyate / arthavAdazcA- | (2) yatra punaH sabhAyAM asadAditvAdarthI pratyarthI yam / na hyanyakRtasyainaso'nyatra gamanamasti / teSAmapi vA samyagdarzanena kutsyate tatra rAjA'pApo bhavati, mithyAdarzananiSedhAtikramAdutpadyate pApaM mithyAlambanam / sabhAsadazca pApena na saMbadhyante, arthyAdikartArameva rAjJaH svayamapazyato'pi adhikRtarAjasthAnIyAdidoSA- gcchti| . +gorA. (3) mucyante ceti cakArAtsAkSiNo'pi / mavi. * anyeSAM vyAkhyAkArANAM na vizeSaH / (4) rAjapadaM vivecakaparam / vyata.200 (1)msmR.8|17; vyaka.15 ddhi (ttu); vyani.; vyasau. (5) yatra zikSaNIyasya zikSA kriyata ityarthaH / vyau.7 11.prakA.12; samu.8. ... (2) msmR.8|18 ; ap.2|304; vyaka.15 manunArada . *mamu., setu. gorAgatam / +mamu. gorAvat / hArIlabaudhAyanAHpamA.19 sAkSiNamRcchati(gacchati sAkSiNam); | (1) msmR.8|19; ap.2|4 yatra (yadi); vyaka.14 ca vyaci.6; vyani.; davi.17 manunAradahArItabaudhAyanAH; (tu); smRca.22; rAra.25 vatya (veda); pamA.33; vyani.; vyata.200 manunAradahArItabaudhAyanAH; vyasau.10, vyapra. / davi.18; nRpra.5; vyata.200 manunAradabaudhAyanahArItAH; 11; vyau.6,165, vitA.27; setu.96 manunAradahArIta- vyasau.10; vyapra.11; vyau.7 nindyate (tiSThati); setu. baudhAyanAH; prakA.12; samu.8 dharmasya (gacchati). 96 manunAradahArItabaudhAyanAH; prakA.12; samu.8. . 1 'pi. 2 (0). . . . . 1 parityajya.
Page #113
--------------------------------------------------------------------------
________________ 37 (6) kartAraM vAdinaM prativAdinaM vaa| setu.96 (7) AzrameSu caturpu dvijAtInAM vivadatAM satAmAAnamidvijAnAM kAryANi tacchiSTranirNeyAni, tatsaMmatau rAjJA tmano hitaM cikIrSan nRpo na vibrUyAd viparItaM na AzrameSu dvijAtInAM kArye vivadatAM mithH| vadet / . bhAca. na vibrUyAnnRpo dharma cikIrSan hitamAtmanaH // yathArhametAnabhyarcya brAhmaNaiH saha pArthivaH / (1) vAnaprasthAdInAmaraNyAzramavAsinAmAzrameSu, kArya sAntvena prazamayyAdau svadharma pratipAdayeta / / dharmasaGkaTarUpam 'ayaM zAstrArtho, nAyamiti itaretaraM (1) yathA tatkartavyaM tathedAnImAha-yo yAdRzIM vivadamAnAnAM na dharmavyavasthAM sahasA vibrayAtprabhutayA | pUjAmarhati guNAnurUpeNa taM tathaivAbhyarcya brAhmaNairmantrinirNayamanyeSAmiva na kuryAt / kathaM tarhi ? vakSyamANena purohitAdibhiH arcAyAM sAhityaM dharmapravacane vA / prakAreNa / evamAtmane hitaM kRtaM bhavati / zAstrArthatyAgo tadA ca brAhmaNAH sebhyA vijJeyAH taiH saha svadhairma nyAyyana bhavatItyarthaH / gRhasthAnAM cAmitve'pi yathokta eva martha bodhayet / siddhe sahatve tasya upadezaH prAdhAnyArthanirNayaprakAraH / kArya dharmasaMzayAtmakavivAdapadam / stAnpuraskuryAt / tathA hi na rAzaH krudhyanti / sAntvena AzramagrahaNAca viziSTaviSayatA vyAkhyAyate / medhA. prItistutivacanaiH prathamaM prazamayya vyapanItakrodhAnkRtvA (2) dvijAnAM gRhasthAnAm , AzramaviSaye zAstrA- tato brUyAt / / medhA. tho'yaM netyevaM parasparaM vivadamAnAnAM rAjA Atmane (2) kiM tarhi yathArha miti / yAdRzIM yaH pUjAmarhati dRSTA'dRSTahitaM kartumicchan ayaM zAstrArtha iti sahasA na taM tathA pUjayitvA anyaiAhmaNaiH saha rAjA prathama sAntvena vizeSeNa brUyAt / gorA. apagatakrodhAn kRtvA tatasteSAM yaH svadharmastaM bodhayet / (3) asyArthaH-tridaNDairdaNDAzramavivAdeSu svayaM ... goga, nirUpayet / brAhmaNairityupAdAnAt tairapi nirUpaNIyam / (3) brAhmaNaiH svakIyadharmAsanasthaiH / sAntvena prazamitho'nyonyam / dvijAtInAmityupAdAnAt pASaNDaiH mayya vivAdaM tyAjayitvA / svadharma taireva vicAraM kArasaha AzramavivAdeSu tu brUyAdeva dharmamityarthaH / zeSaM yitvA pratipAdayet jJApayet / mavi. sugamam / +vyamA.281 (4) sAntvanena priyavacanena / prazamayya kopAdika ' (4) AzrameSu brahmacaryAdiSu na vibrUyAt , jayaparA- zamayitvA / . vyaka.13 jayAvadhAraNaM na kuryaadityrthH| vyaka.13 (5) etAn vAnaprasthAn brAhmaNaiH svapurohitAdibhiH, (4) AzrameSa Azramamadhye kArye kartavye Azramadharma sAntvena prazamaya na TaNTena sAntvena prazamayya na daNDena, svadharmamavivAdam , ra ityarthaH / na vibrUyAt na dharmaviparItamartha svApekSayA avivAdo hi teSAM svdhrmH| nanda. sthApayet / mavi. (6) saH pArthivaH, etAn AzramAdIn , brAhmaNaiH (6) AzrameSu tapovaneSu, dvijAtInAM vaanprsthaanaam| saha sAntvayan abhyarcya prazamayya Adau, svadharma nanda. svasvadharma pratipAdayet svasvAzramadharme sthApayet / bhAca. *mamu., maca. vAkyArthaH AzramapadArthazca gorAvat / +AzrameSviti yathArha miti ca zlokadvayaM samuccittyeyaM vyaakhyaa| vyaci. vymaavt| (1) msmR.8|390; shunii.4|520-521 ma (meM) pan (puH); vyamA.281, vyaka.13; vyaci.5; smRci.6; vyasI.9 jAtInAM (jAnAntu); vyapra.23 pan (); vyau. 14; vyama.4; samu.11 viva (Su va). * mamu., maca. gosavat / (1) msmR.8|391, zunI.4556; vyamA.281 saha pArthivaH (pArthivaH svayam) sAntve (satve); vyaka.13; vyaci.5, smRci.6; vyasau.9 praza (praNa); vyapra.23, vyau.14; samu.11. 1 AcAryasAhitye. 2 satyA.. 3 dharma. 4 mahatve, 5 zAstreNa. 6 prathamamapya, ...
Page #114
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam vAlmIkirAmAyaNam bhavantItyAha-'lokavedazadharmajJAH sapta paJca trayo'pi satsabhAlakSaNam vA / yatropaviSTA viprAH syuH sA yazasadRzI sabhA' iti / ... ne sA sabhA yatra na santi vRddhAH / na ca brAhmaNaiH saheti pUrghazlokoktAnAM brAhmaNAnAM zrutAdhyana te vRddhA ye na vadanti dharmam // yanasaMpannAH ityAdi vizeSaNamiti mantavyam / tRtIyAnAsau dharmo yatra na satyamasti / prathamAntanirdiSTAnAM vizeSaNavizeSyabhAvA'saMbhavAt / vidvana tatsatyaM yacchalenAnuviddham // dbhirityanena punaruktiprasaGgAcca / tathA ca kAtyAyanena ye tu sabhyAH sadA jJAtvA tUSNIM dhyAyanta aaste| brAhmaNAnAM sabhAsadAM ca spaSTaM bhedo darzitaH--'saprADyathAprAptaM na bruvate te sarve'nRtavAdinaH // vivAkaH sAmAtyaH sabrAhmaNapurohitaH / sasabhyaH prekSako rAjA svarge tiSThati dharmataH' iti // tatra brAhmaNA ani___ yAjJavalkyaH . rAjA prADvivAkaH / brAhmaNAHsahakAriNaH / dharmazAstrA yuktAH sabhAsadastu niyuktA iti bhedH| ata evonusArI vyavahAranirNayaHkartavyaH / rAjJA kIdRzAH kati ca sabhyA ktam-'niyukto vA'niyuktI vA dharmajJo vaktumarhati' niyojyaaH| iti / tatra niyuktAnAM yathAvasthitArthakathane'pi yadi *vyavahArAnnRpaH pazyedvidvadbhiAhmaNaiH saha / rAjA'nyathA karoti tadAsau nivAraNIyo'nyathA doSaH / dharmazAstrAnusAreNa krodhalobhavivarjitaH / / uktaM ca kAtyAyanena-'anyAyenApi taM yAntaM ye'nuzrutAdhyayanasaMpannA dharmajJAH styvaadinH|| yAnti sabhAsadaH / te'pi tadbhAginastasmAbdodhanIyaH sa rAjJA sabhAsadaH kAryA ripau mitre ca ye samAH / / tairnRpaH' iti // aniyuktAnAM punaranyathAbhidhAne'nabhidhAne (1) yatazca dharmazAstraprAdhAnyaM vyavahAradRSTI, ataH vA doSo na tu rAjJo'nivAraNe-'sabhA vA na pravezrutAdhyayaneti / nigadoktaH shlokH| vizva. STavyA vaktavyaM vA samaJjasam / abruvanvibruvanvApi naro (2) kiJca zrutAdhyayanasaMpannAH zrutena mImAMsAvyAka- bhavati kilviSI' // iti manusmaraNAt (8 / 13) / raNAdizravaNena adhyayanena ca vedAdhyayanena sNpnnaaH| ripau mitre ceti cakArAt lokaraJjanArtha katipayairvaNigbhidharmajJAH dharmazAstrajJAH / satyavAdinaH satyavacanazIlAH / | rapyadhiSThitaM sadaH krtvym| yathAha kAtyAyana:ripau mitre ca ye samAH rAgadveSAdirahitAH / evaMbhUtAH / 'kulshiilvyovRttvittvdbhirmtsraiH| vaNigbhiH syAtkatisabhAsadaH sabhAyAM saMsadi yathA sIdanti upavizanti payaiH kulabhUtairadhiSThitam' iti // xmitA. tathA dAnamAnasatkAre rAjJA krtvyaaH| yadyapi zrutAdhya / (3) tatazca yadguNakAste kAryAstAnAha zrutAdhyayayanasaMpannA ityavizeSeNoktaM tathApi brAhmaNA eva / neti / zrutaM vedavAkyArthajJAnopayogi mImAMsAyA vedAyathAha kAtyAyanaH sa tu sabhyaiH sthirairyaktaHprAjJairmolai. GgAnAM ca kalpaniruktavyAkaraNAnAmAcAryAdarthazAnama / rdvijottamaiH / dharmazAstrArthakuzalairarthazAstravizAradaiH' iti|| dharmazAstrANyAha pitAmahaH--'vedAH sAGgAstu catvAro te ca trayaH kartavyAH bahuvacanasyArthavatvAt-'yasmindeze mImAMsA smRtystthaa| etAni dharmazAstrANi purANa nyAyaniSIdanti viprA vedavidastrayaH' iti manusmaraNAcca darzanam' / / mitrAmitrayo rAgadveSAbhAvena samopadezakartAro (8 / 11) / bRhaspatistu sapta paJca trayo vA sabhAsado rAjJA sabhAsadaH kAryA mAnadAnAbhyAmApAdyAH / sabhAyAM sIdantIti sabhAsadaH / ete bahuzAstrajJA brAhmaNAstadalAme avyAkhyAsaMgrahaH sthalAdinirdezazca darzanavidhau draSTavyaH / tAdRzAH kSatriyAstadalAbhe tAdRzA eva vaishyaaH| + apa. (3) vArA.7159 (prakSipteSu 3 / 34-35). (2) yaasmR.2|2; vizva.222 dharmajJAH (kulInAH); mitA. xvyavahAranirNaye 'sabhyAsabhyabrAhmaNabhedo' mitAvat / vIra mitrodaye (yAsmR.TIkA) tu pUrvazlokoktabrAhmaNavizeSaNaparaH zloko'apa.; smRca.15, pamA.26; vyani. vizvavat ; vyata.199 | yamiti prathama samarthayitvA, vastutastu ityAdinA mitAkSarAvat dharmajJAH (kulInAH) ripau (zatrau); vImi.; vyapra.26; vyau. niyuktasabhyaparakhaM samarthitam / vitA. mitAvat / . 16vyama.2,vitA.3 setu.95 vyatavat prakA.7samu.6. +zeSa mitaavt|. .
Page #115
--------------------------------------------------------------------------
________________ sabhA 39 (4) kulInAH sNkraadidossshuunymaataapitRprmpraakaaH| / prAvivAko nA'mAtyAdibhiH sahetyarthaH / smaca.16 vyata.199 (5) rAjJaH prtinidhimaah-apshyteti| pamA.27 (5) rAjJA kartavyAH / sabhyatvena varItavyA ityrthH| (6) mitA,TIkA-yogIzvaroktamanukalpameva mukhya atasteSAmupAdeyatvAt 'svAdhyAyo'dhyetavyaH' 'yUpaM manyate nArada ityAha / nAradena tvayameveti / rAjJAM bahuchinatti 'purohitastaM prakurvIta' ityAdivat satyapi kAryavyAkulatvenAvakAzAbhAvAt svapratirUpakapUrvoktakarmatve'nuddezyatvAt tadgataikatvavat bahutvaM vivakSitam / puruSAntaradvAreNaiva vyavahAradarzanasyocitatvAdasAveva pakSo tacca yadyapi kapiJjalanayena (pUmI. 1zaza8) tritva- mukhyo jyAyAnityarthaH / * subo. mAtreNApi caritArtha tathApi smRtyantaroktabahutvavikalpa- (7) dezajAtyAdisakaladharmajJaH sarvadharmavit / dIka. * vyapra.26 zAstraviruddhanirNetRsabhyadaNDaH rAzA svasthAne brAhmaNaH prADvivAko niyojyaH rAgAllobhAdbhayAdvApi smRtyapetAdikAriNaH / apazyatA kAryavazAt vyavahArAn nRpeNa tu| sabhyAH pRthakpRthag daNDyA vivAdAdviguNaM damam / / sabhyaiH saha niyoktavyo brAhmaNaH sarvadharmavit // (1) smRtyuktArthAnyathAkAriNo rAgAdibhistadviguNaM (1) dRSTamUlatyAca rAjJaH svayaM vyavahAradarzanasmate- dhanamekaikazo daNDyAH / AdigrahaNAt smRtyartha cAnyathAradRSTArthatve'pi ca prayojanAnusArAt kAryANAM gurulaghutve ninISava itybhipraayH| sarvasabhyadaNDAd dviguNaM ca rAjA samIkSya- apazyateti / so'pi rAjasthAnIyatvAt tatsthAnIyo vA daNDayaH, tadadhInatvAnnirNayasya / ata eva krodhAdirahita eva syAt / vizva. ca puthak pRthagiti vIpsA / sabhyAH pRthak pRthak vivAda(2) vyavahArA zyedityuktaM tatrAnukalpamAha- dviguNaM, tadviguNaM ca rAjA / tathA ca vakSyati / apazyateti / kAryAntaravyAkulatayA vyavahArAnapazyatA vizva. nRpeNa pUrvoktaiH sabhyaiH saha, sarvadharmavit sarvAndharmazAstro (2) prADvivAkAdayaH sabhyA yadi rAgAdinA smRtyatAnsAmayikAMzca dharmAnvetti vicArayatIti sarvadharmavit petaM vyavahAraM vicArayanti tadA rAjJA kiM kartavyamityata brAhmaNo na kSatriyAdiniyoktavyo vyavahAradarzane / taM ca Aha- rAgAditi / api ca pUrvoktAH sabhyA rajaso kAtyAyanoktaguNaviziSTaM kuryAt / mitA. niraGkuzatvena tadabhibhUtA rAgAt snehAtizayAt,lobhAt (3) svayaM ca prADvivAkasaMjJakabrAhmaNo rAjanye'pi lipsAtizayAt, bhayAt saMtrAsAt, smRtyapetaM smRtivyavahArAnpazyati niyoktavya eva / yadAha nAradaH- viruddham , AdizabdAdAcArApetaM kurvantaH, pRthakpRthagekai'dharmazAstra puraskRtya prADvivAkamate sthitaH / samAhi-kazo, vivAdAt vivAdaparAjayanimittAd damAd dviguNaM tamatiH pazyedyavahArAnanukramAt' // rAjA cedyavahArAn damaM daNDathAH, na punarvivAdAspadIbhUtAvyAt |tthaa sati pazyati prAvivAko'numantA, anyadA tu vyvhaardrssttaa| strIsaMgrahaNAdiSu daNDAbhAvaprasaGgaH / rAgalobhabhayAnA -apa. mupAdAnaM rAgAdiSveva dviguNo damo nAjJAnamohAdiSviti (4) vyavahAradarzanAt garutarakAryAntaravyagratvena vyava- niyamArtham / na ca 'rAjA sarvasyeSTe brAhmaNavarjam' iti hArAnapazyatA nRpeNa sabhyaiH tribhireva saha niyoktavyaH *bAla. subovat / *padArtho mitAvat / vyau. vyapravat / (1) yaasmR.214;apu.253|33-34 smR (zru) NaM damam xbhAvArtho mitmavat / bImi., vyau. apavat / (No damaH); vishv.2|4 lobhA (dveSA) vAdAd (vAda) dama (dhana); (1) yAsmR.213; vishv.2|3; mitA.; apa.;smRca.16; mitA.; apa.: 2 / 304 utta.; smRca.22; pamA.34subo.: pamA.27 smRsA.83; smRci.3; nRpra.4-5;vImi.; vyapra. 2 / 305 vyani. tAdi (tAdhi) davi.37 nAradaH, nRpra.5 24 kArya (artha); vyau.15, vyama.3; vitA.11; rAko. / savi.69 tAdi (tArtha) vAdAd (vAda); vImi.; vitA.27; 384, samu.5. prakA.13, samu.9.
Page #116
--------------------------------------------------------------------------
________________ 40 vyavahArakANDam (gaudh.11|1) gautamavacanAnna brAhmaNA daNDayA iti | sabhyo'nyathAvAdI daNDyo'sabhyastu sa smRtaH // sabhyamantavyam / tasya prazaMsArthatvAt / yattu 'SaDbhiH pari- doSAtta yannaSTaM deyaM sabhyena tattadA / kArya tu kAryiNAhAryoM rAjJA'vadhyazcAbandhyazcAdaNDyazcAbahiSkAryazcApari- mevaM nizcitaM na vicaaryet|| apa. vAdyazcAparihAryazca' iti (gaudha. 8 / 12) tadapi sa eSa (4) mitA. TIkA-ajJAnabhrAntyAdivyatiriktai rAgabahuzruto bhavati, lokavedavedAGgavit, vAkovAkyeti- dveSAdibhirupAdhibhirdharmazAstraviruddhamAcarantaH sabhyAH tatra hAsapurANakuzalaH, tadapekSastavRttiH, cASTacatvAriMzatsaM- vyavahAraparAjayanimittadaNDadviguNadaNDena pratyekaM daNDyA skAraiH saMskRtaH, triSu karmasvabhirataH, SaTsu vA, samayA- ityAha api ca rAgAdityAdinA / sabhyA iti cArikeSvabhivinItaH' (gaudha.814-11) iti pratipAdita- niyuktAbhidhAnam / ata evAniyuktAnAM niyuktAbahuzrutaviSayaM na brAhmaNamAtraviSayam / mitA. pekSayA nyUnadaNDaH parikalpanIyaH / niyuktAnA (3) uktAH sabhyAste yadi rAgAdivazAtsmRtizAstra- | mabhiyuktatve sati dhrmshaastrviruddhaacrnnaaddhikaapraadhH| viruddhaM vivAde'pi nirNayaM kurvanti tadA vivAdAd aniyuktAnAM tu tadabhAvAdalyAparAdha iti yuktamevaitat / vivAdaviSayIbhUtAddhanAd dviguNaM daNDaM pratyekaM dnnddniiyaaH| tathA hi niyukteSu smRtyullaGghanaM nRpAjJAbhaGgazca / atra Adizabdena sadAcAranyAyApetasya grahaNam / rAgAdi- aniyukteSu smRtyullaGghanameveti / *subo... grahaNaM ceha daNDanIyatvanimittasya smRtyapetAdikAritvasya (5) apikAreNa ajJAnasamuccayaH / tadAha kAtyAna vizeSaNaM, vAkyabhedaprasaGgAt / yathobhayatvaM hviraadeH| yanaH-'kAryasya nirNayam' ityaadi| + vImi. tatazca pradarzanArthatve mohAdihetukasyApi smRtiviruddha- | kulazreNipuganRpAdhikRtAnAM vyavahAranirNaye'dhikAratAratamyam kAritvasya daNDavizeSanimittattA bhavati / ata eva bhRza- nRpeNAdhikRtAH pUgAH zreNayo'tha kulAni ca / daNDanimittena lobhAdinA tulyamajJAnamAha nAradaH- pUrva pUrva guru jJeyaM vyavahAravidhau nRNAm / / 'rAgAdajJAnato vA'pi lobhAdvA yo'nyathA vadet / (1) yadi tu duSTe'pi lekhyAdau tatkartA na doSAnasabhyo'sabhyaH sa vijJeyastaM pApaM vinayebhRzam' iti / | pAkuryAt , tadA kathaM syAt / uktaM tAdRze viSaye rAjAetacca daNDavidhAnaM dhanaviSayavivAde / vAdAntare tu vedana 'smRtyAcAravyapetena mArgeNa' ityatra / ata eva pAruSyAdiviSaye daNDAntaraM veditavyam / ata evA'ha ca-nRpeNeti / nRpo hi balavAn vyavahAraM kArayituM samartha viSNuH-'kUTasAkSiNAM srvsvaaphaarH| utkocajIvinAM iti vyavahAravidhau sa eva jyAyAn / itare'pi sAmarthyAsabhyAnAM ca / (vismR. 5 / 175-176) atrApyu- pekSayA durbalA balIyAMsazca bhavanti / atazca kulAdi kocagrahaNaM pradarzanArtham / ata eva vRddhabRhaspati:- krameNaiva vyavahArANAM rAjagAmitA draSTavyA / brAhmaNAdianyAyavAcinaH sabhyAstathaivotkocajIvinaH / vizva- samUhAH pUgAH / spssttmnyt| vizva. 2 / 31 stavaJcakazcaiva nivAsyAH sarva eva te // yattu-'lobhA- (2) nRpeNa rAzA adhikRtAH vyavahAradarzane niyuktAH tsahasraM daNDyaH syAnmohAtpUrvaM tu sAhasam' / ityAdi 'rAjJA sabhAsadaH kAryAH' ityAdinoktAH / pUgAH smuuhaaH| lobhamohayoratulyadaNDanimittatvavacanaM tatsAkSiviSayaM na * bAla. subovat / sabhyaviSayam / ata eva kAtyAyanaH samyagjJAnarahitasya +vAkyArthI mitAvat / udhdRtAMzo'pi apavat / sabhyasya dviguNaM daNDamAha-kAryasya nirNayaM samya * 'nRpo'rthAdhikRtAH' iti grantha pAThaH, granthakArasaMmatastu jJAtvA sabhyastato badet / anyathA naiva vaktavyaM vaktA 'nRpo'thAdhikRto' ityeva syAt / dviguNadaNDabhAk // tathA rAgAparaparyAyeNa snehena lobhena (1) yaasmR.2|30| vishv.2|31 peNa (po'rthA); mitA. ca sabhyadaNDaM pratyajJAnasya tulyaM nimittatvamAha apa.; vyani. nRpeNAdhikRtAH pUgAH (nRpo'dhikRtapUgAzca); nRpra.. 'nehAdajJAnato vA'pi mohAdvI lobhato'pi vaa| atra 8; vImi.; vyapra.28 vyau.19; vitA. 17 asmRca., savi. mitAvat / vyama.3; prakA.9, samu.7.
Page #117
--------------------------------------------------------------------------
________________ sabhA bhinna jAtInAM bhinnavRttInAM ekasthAna nivAsinAM yathA pAlanAdhikRtAnAmeva vyavahAradarzanAdhikArabodhanAdanyeSAM grAmanagarAdayaH / zreNayo nAnAjAtInAmekajAtIyakarmo- svAtantryAsaMbhavAt / pajIvinAM saMghAtAH / yathA heDAbukAdInAM tAmbUlika- | atha pUrvopanyastaiH 'vaNizilpiprabhRtiSu' ityAdikuvindacarmakArAdInAM ca / kulAni jJAtisaMbandhibandhUnAM bhirvyAsabRhaspatyAdivacanaiH pUrvopapAditarItyA sahAyasamUhAH / eteSAM nRpAdhikRtAdInAM caturNA pUrva pUrva yadya- tvena niyogAvagamAt vaNigAdivyavahAradraSTutvaM pUgAdInAM tpUrva paThitaM tattadguru balavajjJeyaM veditavyam / nRgAM vyava- rAjaniyogenaiveti mataM, tanna / tathA sati rAjaprADhartaNAM vyavahAravidhau vyavahAradarzanakArye etaduktaM bhvti| vivAkabhinnAnAM tannarapekSyeNa draSTutvAbhAvAt sarvavyavahAranRpAdhikRtainiNIMte vyavahAre parAjitasya yadyapyasaMtoSaH draSTutvaM 'prAdhAnyena vyapadezA bhavanti' iti nyAyena kudRSTibuddhayA bhavati tathApi na pUgAdiSu punarvyavahAro tayoreveti kulAdidRSTo vyavahAraH parAvartata ityanupapannam / bhavati / evaM pUganirNIte'pi na zreNyAdigamanam / tadraSTutvAbhAvAt / 'zUdraM yatnena varjayet' iti niSetathA zreNinirNIte kulagamanaM na bhavati / kulanirNIte dhAt pUgAdInAM ca prAyaH zUdratadadhamapratilomarUpatvena tu zreNyAdigamanaM bhavati / zreNinirNIte pUgAdi- pratinidhitayApi kevalAnAM tadraSTutvAbhAvAditi / gamanam / pUganirNIte nRpAdhikRtagamanaM bhavatIti / atrocyate / mAstu teSAM vyavahAradarzane kaivalyam / nAradena punarnapAdhikRtainiIte'pi vyavahAre nRpagamanaM tathApi vaNigAdivyavahAre teSAmabhiyogAdrAjAdInAmapi bhavatItyuktam-'kulAni zreNayazcaiva pUgAzcAdhikRtA tatra tatpratyayena nirNAyakatvAt tatkRtaprAdhAnyamAdAya nRpaH / pratiSThA vyavahArANAM gurveSAmuttarottaram' iti // tatkRtatvavyapadezasaMbhavAt kudRSTabuddhayA parAvRtya punatatra ca nRpagamane sottarasabhyena rAjJA pUrvaiH sabhyaiH sapaNe rvyavahArapravartanAya balAbalaM teSAmanena vacanenocyate / vyavahAre nirNIyamAne yadyasau kudRSTavAdI parAjitastadAsau anyathA'sya vacanasya nirviSayatA Apadyeta / vastutastu dnnddyH| athAsau jayati tadA'dhikRtAH sabhyA dnnddthaaH| 'zUdraM yatnena varjayet' ityanena pratiSiddhapratinidhibhAvA mitA. nAmapi pUgAdInAM pUgAdivyavahAre pratiprasavaH pratinidhi(3) kulAni kRSIvalAH / | bhAvasya vyAsAdivacanairabhiyogAvizeSAt kriyata iti . . (4) mitA.TIkA-yathA heDAbukAdInAmiti / dezA- prADvivAkavat kaivalyamapi vaktuM zakyata iti na kiJcidezAntaraM gatyA prasthANya ye'zvavikretAro heDAbukA iti, danupapannam / bRhaspatistvamumevArtha sphuTayati / gurjare prasiddho'yaM zabdaH / gaNAzcAdhikRtA iti / gaNAH *vyapra.29-30 pUgAH / sottarasabhyeneti / adhiksbhaayuktenetyrthH| subo. (8) eteSAM vyavahAradarzanAnadhikAre'pi rAjAjJayaiva (1) kulaM sajAtIyasamUhaH / etaca punAye balava- tadupapattiH / ata eva nRpeNAdhikRta ityasya tattavyavahArAtpUgena dRSTe na zreNyA draSTavyamityetadartham / dIka. bhijJatayA tattayavahAradarzane prAdhAnyena AjJaptA ityarthaH / (6) athazabdena sarveSAM rAjani satvaparatvena rAjJaH etena teSAM zUdratayA vyavahAradarzanAnupapattizaGkA praastaa| sarvato gurutvaM darzitam / cazabdena sabhyebhyaH prAi "vyau.19 vivAko gururiti samuccIyate / *vImi. (9) pUgaviparItAzca shrennyH| + vyama.3 (7) nanu pUgAdInAM vyavahAradraSTutvameva asaMbhavi / (10) pUgAH ekagrAmanivAsino mhaajnaaH|xvitaa.2 kutastyaM balAbalam / tathA hi rAjaniyogena vA vyava- (11) mitA.TIkA-mUle athazabdazcArthe / vizeSa hAradraSTutvaM teSAM svAtantryeNa vA / nAdyaH / sahAyatvena svalpamAha / nAradeneti / punaH tu / yadyapyatra gaNA iti pratinidhitvena ca prADvivAkasya, purohitAmAtyasabhyAnAM paThitaM, mUle ca pUgA iti, asti ca tayorbhedaH, tatra ca sahAyatvenaiva niyogavidhAnAt / na dvitiiyH| prajA nAt / na dvitAyaH / prajA- * vAkyAthoM mitAvat / + padArthoM mitAvat / * zeSa mitAgatam / x avaziSTapadArtho mitaavt|| vya. kA. 6 *ap.| bhAvatva
Page #118
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam nArada: pUgasvarUpamuktaM sarveSAM hInavarNAnAM saMghAto gaNaH ata bhyastUttarottaramiti / ebhyaH sthAnebhya uttarottara vyavaeva pUgaNigaNAdInAmiti prAg uktaM, tathApi hAraniSpattisthAnaM guru prdhaanmityrthH| abhA.6 tatsthAne munidvayaprAmANyAdubhayorvikalpena grahaNaM, ata (2) tathA hi paThitaM kulAnIti / tatra kulAni bandhujanaeva caturNAmiti vyAkhyAkRduktisaMgatiH / yadvA gaNA- samUhaH / tairyA vyavasthA kRtA tato na vicalitavyam / atha zceti cena tadane pUgAnAM samuccayaH / mUle athazabdasya tatra tasyAH vicalitAH syuH tavaite'dhikataraM saMbandhina iti cArthasya pUgA ityatrAnvayena tadane tena teSAM samuccaya vadadbhistu tataH zreNiSu niveditavyam / zreNayaH samAna iti ekavAkyataiva, nAradena punarityAdi vadatA vyAkhyA- vyavahArajIvino vaNikprabhRtayaH / teSAM bandhubhyo'dhikakRtA prAguktacatuSTayaM nAbhimatamiti sUcitameveti bodhym| gurutvam / bAndhavA hi jJAtidharmabhayAdvicalitaM na niyasottareti / sabhAyAM sAdhuH sabhyaH uttarazcAsau sabhyazca cchanti / zreNayastu rAjagamanena, zreNidharmo rAjapuruSapravetatsahitenetyarthaH / pUrvasabhyato bhinnotkRSTasabhyayukteneti zAt paribhavanIyatvena nazyatIti avicalanArtha pratibhUyAvat / bAla. grahaNapUrvakaM vicArayanti ya etasmAdvicalanti pariSadi daNDo dAtavyazcalituM vA'pi tvayA na deyamiti / gaNA kulazreNigaNAdhikRtanapAgAM vyavahAranirNaye'dhikAratAratamyam gaNazazcAriNo gRhaprAsAdAdikarA maThabrAhmaNAdayazca / te kalAni zreNayazcaiva gaNAzcAdhikRto nRpH| svagaNinAM vyavahAraM ca pshyeyuH| tatrAvicalArthA upa- pratiSThA vyavahArANAM gurvebhyastUttarottaram // sadaH krtvyaaH| parve samAnakarmajIvina ekAkino'pi, (1) yadA vyavahArapratiSThA ArthipratyarthinoH parasparaM ime tu saMbhUyakAriNa iti vizeSaH / zreNibhyaH saMbhUyasuciramapi vivadatorna nirNayo bhavati, tadA kulAdaya- kAritayA vivAdino bhUmijJatvAt / anye tu kulAnIti strayaH padArthA vyavahArapratiSThAhetavaH / uttarottaragarIya- madhyasthapuruSAnAhuH / te hi kAryAbhyantarA azreNikRtA stvenaite smuddissttaaH| tatra kulAni katicitpuruSagRhI- eva nirNetAraH / adhikRtaH vidyo vidvAn brAhmaNaH tAni / zreNayaH pradhAnavaNikpratibaddhAH prakRtayaH / gaNA tasya hi dharmasaMkaTeghu pravaktRtvaM vihitam / tasya pUrvebhyo brAhmaNAdisamUhAH / adhikRto dharmAdhikaraNe niyuktaH gurutvaM vaiduSyAt / nRpasyApi gurutvamatizayazaktitvAdataH prAivivAkaH / nRpaH svayameva prajApAlaH / eteSu sthAneSu svayaM viduSA nRpeNa nirNIte nAstyetat / 'manyetAjivyavahArANAM niSpattiH pratiSThAmukhenaiva bhavatIti / gurve- to'smIti yo nyAyenApi parAjitaH / dviguNaM daNDamAsthAya +atratyA mitAkSarA bAlambhaTTI ca 'nRpeNAdhikRtA' iti tatkAryaM punaruddharet' iti // (yAsmR. 2 / 306) (yAsmR. 2 / 30) yAjJavalkyazloke draSTavyA / anyeSu karaNeSvetadbhavati / tatra hyasti vacanAvasaro (1) nAsaM.117 to nRpaH (tA nRpaH) NAM (sya) bhyasta (pAmu); nAdhikRtaiH samyak nirNItam / rAjJA tu vivecite kiM naasmR.1|7, abhA.6, medhA. (ka) 8 / 2 gaNA (guNai); vakSyatIti / arthAntaraM, nRpairadhikRto raajsthaaniiybraahmnnH| mitaa.2|30 gaNA (pUgA) gurvebhyastU (pUrveSAmu) ram (rAm); medhA. 82 vyamA.280 NAzcA (Nastva) manukAtyAyanau; ap.2|30 | (3) durbalena vyavahAre dRSTe bhagnasya punAyaM prArthabhyastU (SAmu) smRca.19 gurvebhyastU (sarveSAmu); pamA.42 yamAnasya nyAyo guruNA draSTavyaH / na tu guruNA dRSThe smRcavat; vyani. apavat; davi.16 zcAdhi (stvadhi); nRpra. ! durbalena, rAjJA dRSTastu nAnyaiH / kintu svayameva vicAra8 kRto (kRtA) gurvebhyastU (pUrveSAmu) savi.68 rANAM gurvebhyastU yet / bhramAdinirAsArthamanyo vA nRptistddeshiiyH| tattu ttarottaram (rasya pUrvebhyazcottarottaraH); vyasau.9 zcAdhikRto nRpaH prathamanirNayasthAnoktabhASottaraparAmarzAdeva bhASottaraM (stvadhikRtAstathA) stU (zco) ram (ra:); vyapra.29 gaNA (gaNa) grAhyam / asamyagdarzananimittatvAt sthAnAntaragrahaNasya / kRtI (kRtA) gurvebhyastU (pUrveSAmu); vyau.19 kRto (kRtA) gurvebhyastU (purveSAmu); vitA.18 to nRpaH (tA nRpa) bhyastU anyathA ekasminsthAne mithyottareNa bhamasya punaH pratyaH / (SAmu); prakA.9apavat ; samu.7 apavat . 1 tAzca. 2 (0). 3 di. 4 na. 5 (0).
Page #119
--------------------------------------------------------------------------
________________ sabhA ghaskandanamuttaraM syAt / tadA ca 'kriyAM balavatI muktvA rAjJA kIdRzAH sabhyA niyojyAH durbalAM yo'valambate / sa jaye'vadhRte sabhyaiH punastAM rAjA tu dhArmikAnsabhyAna niyujhyAtsuparInApnuyAt kriyAm // iti kAtyAyanavacanena virudhyeta / kSitAn / vyamA. 281 / vyavahAradhuraM voDhuM ye zaktAH sadgavA iva / / (4) kulAni ubhAbhyAmAnItA nItijJAH / zreNayo (1) atra yo'yaM vyavahArabhAraH sa durvijJeyaH / vaNigAdayaH / adhikRtAzca napaiH, sthAneSu rAjabhiH viSamapadadharmamArge ajAtA'kRtaskandhaiH bAlavRSabhakairiva svAmitvena niyuktAH / napA iti pAThe rAjAnazca / prati- bAlabuddhibhiH nirvAhayituM na pAryate / ato vyavahAradharaM tiSThanyasyAM vyavahArA iti pratiSThA / pratiSThAzabdaH voDhuM zaktAH sadgavA iva zAstrAcAralokAcAradRSTaparamparAH pratyekamabhisaMbadhyate / eSAmanyatamena vargeNa zAstroktena prauDhamatayo ye, tAn dhArmikAn rAjA niyuGgyAtsupavidhinA svasamayena vA nirNIto vyavahAraH sidhyti| rIkSitAn kRtveti| abhA.29 uttarottaraM pUrvasmAt pUrvasmAt gurutaraM bhavati pramANataraM (2) sabhyAn kurvIta vyavahAradarzanArtha sabhAyAM sthiti bhavatItyarthaH / evaM bruvataitaduktaM bhavati--arvAk puna- yathA na tyajanti tathA arthadAnamAnaprabhRtinopAyena darzanaprasaGgo'sti, nRpeNa tu dRSTe tata uttarasya gurutara- niyuJjItetyarthaH / smRca.15 syAbhAvAt punaH prasaGgo nAstIti / nAbhA. 117 (3) vyavahAro'tra vicaarH| rAra.22 (1) atra nRpagrahaNaM prADvivAnopalakSaNam / nRpA- (4) suparIkSitAn samyagupadhAbhiH zuddhAn / dhikRtApekSayA tasyAdhikatvAt / tathA ca nRpAdhikRta nAbhA.1168 kRtaH prAivivAkasavidhe, tatkRtazca napasavidhe parAvartata (5) iti nAradIyasAmAnyoktirapi udaahRtvcityrthH| yasa 29 noktavizeSaparA / atra ca niyujyAdityukteH sabhAsadAM prADvivAkalakSaNaM prADvivAkapadaniruktizca niyojyatvam |...tenaatr purohitaprADvivAkaniyuktAaSTAdazapadAbhijJaH paDbhedASTasahasravit / niyuktabrAhmaNapUgazreNigaNAdInAM vaNijAM dhanikAnAM ca AnvIkSikyAdikuzalaH zrutismRtiparAyaNaH / / sabhyatvamiti |...etessaaN sabhyAnAM tu daNDe nAdhikAraH vivAdasaMzritaM dharma pRcchati prakRtaM mtm| kintu nirnnymaatre| xvyau.17-18 vivecayati yastasmAtprADvivAkastu saMsmRtaH / / dharmazAstrArthakuzalAH kulInAH satyavAdinaH / nAradenApi brAhmaNe vahazratatvaM prapaJcayatA vidhAnAntare samAH zatrau ca mitre ca nRpateH syuH sabhAsadaH / / NeyaM saMjJA darzitA-aSTAdazetyAdinA / evamubhAbhyAmapi / (1) atra sabhAsallakSaNamabhihitam / iha dharmazAstreSu yaugikAkhyoktyA eva arthAdasya kAryamapyuktam / x niyuktA'niyuktaviSayaH zrutAdhyayaneti' ( yAsmR.12) smRca. 14 / yAjJavalkyalokIya mitAvat / tathA vyavahAraprakAze vivAdatANDave ca niyuktAniyuktaviSayo mitAvat / * vyavahArobote aniyuktapara eSa zlokaH / * zepaM nRpeNAdhikRtA' iti (yAsmR. 2 / 30) zlokoddhRta (1) naasN.1|68; naasmR.3|4, shunii.4|525-526 mitaavt| dgasa (puGga); abhA.29; vyaka.11; smRca.15 niyuGgyAt (1) medhA,819 (aSTAdazapadAbhizaM prAvivAketi saMzitam / (kurvIta); rAra.22 dvA (duSA); vyani. smRci.3 sadgavA AnvIkSikyAM ca kuzalaM zrutismRtiparAyaNam // ); smRca.14 (puGgavA); vyapra.27 dhuraM (dhurAM) sadgavA (puMgavA); ' puMgavA iva' ghaDabhe (tadre); pamA.28; prakA.6 smRcabat samu.5 iti smaticandrikAyAM pATha:: vyau.17 dharaM (dharAM); vitA. smRcavat . 8; prakA.7 vyauvat ; samu.6 smRcavat . (2) smRca.14 tu saM (tataH); pamA.28; prakA.6 vAda / (2) naasN.1|69, naasmR.3|5; abhA.29;vyamA. (vAI) saMsmR (sa smR); samu.5 saMsmR (sa smR). | 280; vyaka.11; rAra.22; vyani.; smRci.3, davi.
Page #120
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam smRtitantrasAMketikazabdagUDhArthaduHkhabodhAni munivacanAni niyuktena tu vaktavyamapakSapatitaM vcH|| bAhulyena bhavanti / teSu sUktapratiSiddhapunaHsaMbhAvita- (1) idAnI vyavahAravidhirucyate / atra rAjasabhAsApekSanirapekSavacanArtheSu aprAptagarupAramparthivicArakSo- vyavahArakAle lokAcArajanyapakSapakSAzrayasthitA bahavo dakauzalAH mandamatayaH na samyaganyAyadaNDapramANanirNaya- lokA vAdiprativAdibhyAM saha dharmAdhikaraNamAgacchanti / vidaH sabhAsadaH sabhAyogyA na bhavantItyetadartha savizeSa- tatra kecit zAninaH, kecidazAninaH, kecit jJAnA:midamabhihitaM dharmazAstrArthakuzalA iti / kulInAH kula- bhimAninaH, yadi sAkoTanaM niSiddhA na bhavanti, tataste mAhAtmyAtpakSapAtavikRtiM na bhjnte| satyavAdinaH svabhA- sabhyAnevA'nekapramAdavAkyairvikSobhya drAvayanti / parasparaM vAdevA'nRtAdudvijante / samAH zatrau ca mitre ca, tasmi- ca vAdakalahakAriNo bhavanti / tato'rthanigadamucyate / ye nkAle parityaktadveSasnehabhAvA evaMvidhA nRpateH sabhAsadaH sabhyAH sabhAyAM vyavahAradarzananiyuktAH, tAneva kevalAn syuriti| abhA.29 muktvA yaH kazcidaniyuktastaTasthitaH ko'pi kimapi (2) manvAdidharmazAstrANAmathe kuzalA iti praanycH| vadati, sa rAjJA vinayaM grAhyaH, 'nAniyuktena vaktavyam' navyAstu atra dharmazAstraM munipraNItadharmaprayojakazAstra- ityAgamabalAt iti zlokapUrvArdhanA'niyuktavaktavyAkomAtram / tena mImAMsAderapi saMgraha iti / manmate ubhayo- TanA'bhihitA / uttarArdhena niyuktAnAmapi saiva darzitA ravirodhaH / prathame AdipadopAdAnAt / parantu dharmazAstraM yathA-'niyuktenaiva vaktavyamapakSapatitaM vcH'| niyuktena manvAdipraNItaM, arthazAstra rAjanItyAdi / 'yatra viprati- tu sabhyena dharmAsanasthena kevalaM dharmamUrtimevAvasthApayatA pattiH syAddharmazAstrArthazAstrayoH' iti nAradavacanAdartha- kimapi dharmazAstroktavyavahAranirNayavacanaM tadeva vaktazAstrasyApi nirNAyakatvAvagamAt iti lakSmIdhareNAtraiva vyam / na punarvAdinorekatamasyApi pakSapAtAzritaM vaktavyAkhyAtamiti yuktam / rAra.22 vyamiti / abhA.28 __ (3) dharmazAstrArthakuzalAH vivekajJA ityarthaH |kuliinaaH (2) tadyadRcchayA kAryAntaravazAdvA AgatA' niyuktasarva eva kuljaaH|ttr kulagrahaNAt prakhyAtakulajAtA iti viSayam / anyathA pUrvoktavacanavirodhAt / brAhmaNAnAM gamyate / sabhAsadaH niyuktAH, anyeSAmapi sabhAyA- sahAyatva nirvAhAya kAryAntarAkSepApattezca / smRca.14 mAsanAvirodhAt / nAbhA.1169 (3) apakSapatitaM vacaH satyamityarthaH / anyathAvyavahAranirNaye kati sabhyA niyojyAH vacane'vacane ca doSaH prtyvaayH| nAbhA.1166 vyavahAreSu sarveSu niyoktavyA bahuzrutAH / __(4) tattu anaGgIkRtasabhApravezo yadRcchayA kAryAguNavatyapi naikasmin vizvaseddhi vicakSaNaH // ntaravazAdvA ya AgatastAdRzA'niyuktaviSayaM bodhyam / daza vA vedazAstrajJAstrayo vA vedpaargaaH| anyathA manvAdivacanavirodhAt / vyapra.28 yadvyuH kAryamutpannaM sa dharmo dharmasAdhanam // niyuktenAniyuktenApi vA sabhyena zAstroktameva vaktavyam dharmANAM saMzayacchettA rAjA ca sudhraadhipH| aniyukto niyukto vA zAstrajJo vaktumarhati / tasmAnna vAcyamekena vacanaM tu sasaMzayam // daivIM sa vAcaM vadati yaH zAstramanujIvati // noniyuktena vaktavyaM vyavahAre kathaJcana / tu (ca) pakSa (rakSA); apa.214; vyaka.14 smRca.14 vyaci, 14 utta.; nRpra.4 dharma...lA (zrutAdhyayanasaMpannAH); vyapra.27 5, vyani. kaMtha (Su kiM); smRci.4; nRpra.4 prathamapAdaH; vyapra. strArtha (straSu); vyau.17 vyapravat; prakA.7; samu.6. 28 vyanivat vyau.17 vyanivat; prakA.7; samu.6. (1) naasmR.3|2; abhA.28 sa vAcaM (vAcaM sa) manu (1) vulg.vyavahAreSvityAdizlokatrayaM 'aniyukto niyukto vA' (naasmR.3|2) iti zlokAnantaraM samupalabhyate / (mupa) medhaa.8|13 (niyukto vA'niyukto vA dharmazo vaktumarhati) pU.; mitaa.2|2 medhAvat, pU.; ap.2|4 aniyukto niyuktoM (2)maasN.1166naasmR.3|1 abhA.28vyamA.282 (niyukto vA'niyukto) zeSa abhAvatavyaka.14 apavat vyAMce,
Page #121
--------------------------------------------------------------------------
________________ sabhA (1) asyaaymrthH| yadi kathamapi sarve'pi sabhA | (1) tatpratiSTha iti / evaMlakSaNoktasabhyapratiSThito sado buddhikSobhAcchAstrArtha vismatya, athavA lobhAdinA dharmo bhavati / pArthivazca dhrmmuulH| ataH kAraNAtsaha kAraNena zAstroktaM nyAyamArgamutsRjya vyavahArasya anyAya- sadbhiH sabhAsadbhirvyavahAravizodhanaM kuryAt / yathA rAjJaH yuktaM nirNaya dAtuM pravRttA bhavanti / tatra ca prasaGgA- pratyakSasya pramANadharmamArgasthitA vyavahArA vizudhyanti, gataH kazcitsmatitantravyavahAramArgajJo brAhmaNaH pratyakSa- tathA na parokSasya / ato'tyAdareNedamuktaM, saha sadbhistiSThati, tena zAstroktavacanapAThapUrvaka pratiSedhanIyAH riti / abhA. 29 sbhaasdH| evaM prabodhayato vadatastasya chalaM nAsti / ani- (2) satpratiSThaH saadhuvyvsthitH| vyaka. 4 yukto'pi zAstrazo vaktumarhati, yataH zAstraM nAma deva- / (3) viziSTaniyojane kAraNamAha- tatpratiSThaH / teSu bhASA / ataH daivIM vAcamiti / abhA.28 sabhyeSu pratiSThita iti tatpratiSThaH / smRtaH zAstreSu dharma(2) anena tvaMnadhikRtasyApi yadRcchayA sannihitasya stadvazAt pravartate / dharmamUlAca dharmo mUlaM nimittaM yeSAM mithyApazyatsu sabhyeSu viduSastUSNIbhAvaM necchanti, tathA ca te dharmamUlAH / te pUrvakRtA iha kRtAH ihAnurAganimittAH 'niyukto vA'niyukto vA dharmazo vaktumarhati' atha pretya ca sadgateH / ato dharmamUlA rAjAnaH / tasmAt saha rAjapuruSaparyanuyoga Azakyate kimityanadhikRto bravIti sadbhiH vyavahArAn vizodhayet tairvicArya nirdoSAn tatazca tatpradezAdapasartavyam / medhA. 8 / 13 pshyedityrthH|| nAbhA. 1170 (3) daivI zAstrIyAm / , vyaci.5 vyavahArazuddhau sabhyazuddhiH (4) daivI devatAnumatAm / setu. 95 zuddheSu vyavahAreSu zuddhiM yAnti sabhAsadaH / ayuktoktau dveSadopabhAk bhavati sabhyaH zuddhizca teSAM dharmAddhi dharmameva vadettataH / / yuktarUpaM bruvansabhyo naapnuyaadvesskilbisse| (1) yadA rAjA vyavahArAn vizodhayettadA zuddheSu bruvANastvanyathA sadyastadevobhayamApnuyAt // vyavahAreSu sabhAsadaH zuddhi prApnuvanti / durArAdho'pi zAstrAcArAviruddhaM yat tadyuktarUpamucyate evaMvidhaM lokaH evaM bravIti- yatra rAjJA pratyakSeNA'yaM vyavahAro vAkyaM bruvansabhyo nApnuyAd dveSakilviSe aihikAmuSmika- dRSTaH, tatrAvazyaM sabhAsadAM kazciddoSo nAstIti ityevaM bAdhe ityarthaH / yuktavAdI sabhya ihalokabAdhAkaraM loka- zuddhiM yAnti sabhAsada iti / abhA. 29 dvepaM, paralokabAdhAkaraM ca kilbiSaM nApnuyAt / anyathA (2) teSAM vyavahArANAm / smRca. 22 tu bruvANaH sadyastakSaNAttadevobhayamApnuyAt / abhA. 28 (3) sabhyAnAmupadezAcchuddheSu vyavahAreSu nyAyeSu sabhyaiH sahaiva vyavahAro nirNeyo rAzA niNIMteSu zuddhiM prApnuvanti sabhAsadaH / zuddhizcAmAyayA tatpratiSThaH smRto dharmo dharmamUlazca pArthivaH / / yasmAt teSAM vyavahArANAM dharmAt, tasmAd dharmameva vadet saha sadbhirato rAjA vyavahArAn vishodhyet|| sabhdha iti / vyavahAro dharmAcchudhyati, tacchuddhau te zudhyanti / tasmAdAtmArtha tairdharmo'vazyaM vaktavya iti 5 abhAvat; vyani. apavat ; smRci.4 medhAvat davi.340 sNkssepH| abhAvat, pU. nRpra.4 apavat ; vyata.199 abhAvat; vyasau. ___ nAbhA. 1171 11 apavat, pU.; vyama.2 medhAvat, pU.; vitA.6 medhAvat, pU.; 29; vyaka.4 tat (sat ) lazca pArthivaH (lo narAdhipaH); nRpra. rAko.383 medhAvat, pU.; setu.95 abhAvat vivya.2 apavat. | 2 (satye tiSThan sthito dharmo dharmamUlo narAdhipaH); baal.2|3 (1) naasN.1|67 satha (sabhya); naasmR.3|3 bruvan (vadan); vyakavat. abhA.28; vyaka.15 nAsavataM; davi.18 Se (pau) buvA (ana). | (1) mAsaM.1171 teSAM dharmAddhi (dharmAtteSAM hi) ttata:(dataH); vulg. etat zlokAnantaraM 'vRSo hi bhagavAn dhamoM' (masmR. naasmR.3|7; abhA.29; byamA.281; byaka.14; smRca. 8 / 16-17) ityAdi zlokadvayaM paThitam / 22 teSAM dharmAddhi (dharmAtteSAM hi); rAra.24; nRpra.4; vyasau. (2) nAsaM.1970 mUla (mUlA) vaH (vaa.);naasmR.3|6;abhaa. 10; prakA.12 smRcavat samu.8 smRcavat.
Page #122
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam .. 'rauti dharmaH sabhAmadhye bhidymaano'nRtessubhiH| ye'tu sabhyAH sabhAM prApya tUSNIM dhyAyanta adharmamagrataH kRtvA vadhyo'pyeSa durAtmabhiH // - aaste| : yetra dharmo hyadharmeNa satyaM yatrAnRtena c| yathAprAptaM na bruvate sarve te'nRtavAdinaH // hanyate prekSamANAnAM hatAstatra sbhaasdH|| (1) ye sabhyA adharmavicchedasthAnabhUtAM sabhAM prApya, (1) atra dharmanyAyAcArasya mUlaM sabhAsada eva, vAdiprativAdinoH saMdehavicchedArthinorapi anyakAryapradhAne'pradhAne ca guNadoSAH sajyante / tena tAnprati puna- vyAsaktA iva kiJcidanyadeva kAryAntaraM dhyAyanta iva ridamuktam / yatra dharmo'dharmeNa satyamanRtena ca, prekSamA- tUSNIM tathA Asate tiSThanti, ekasya jayaM dvitIyasya NAnAM sarveSAmeva hanyate, tadA hatAstatra sabhAsada eva ye parAjayamavasaraprAptamapi na bruvate, tataste sarve'pi anRtvyvhaarniyuktvaadinH| ye punaraniyuktavAdino niSiddha- vAdisamAnA rAjJA draSTavyAH / anRtavAdivinayayogyA vaktavyAsteSAM dharme satyaghAtakamapi dUravartIti / abhA. 29 ityarthaH / . abhA.30 (2) hatAH ubhayorlokayostatra sabhAsadaH / vadhazca (2) prAptaM yuktmityrthH| smRca.23 teSAmadharmasaMbandho dharmanAzazca / nAbhA. 1172 adharmyanirNaye doSabhAginaH / dharmyanirNaye phalam viddho dharmo hyadharmeNa sabhAM yatropatiSThate / pAdo'dharmasya kartAraM pAdaH sAkSiNamRcchati / na cAsya zalyaM kRntanti viddhAstatra sbhaasdH|| pAdaH sabhAsadaH sarvAnpAdo rAjAnamRcchati / / tatra yathA lokaH zastrA'bhighAtapIDito vaidyapArzvamA rAjA bhavatyanenAstu mucyante ca sabhAsadaH / gacchati / tatra ca te sabhAsadastasya tadavasthadharmasya, eno gacchati kartAraM nindA: yatra nindyate // adharmasyoddharaNavyApAraniyuktAdhikAriNo'pi yadA tatpApa (1) etat zlokadvayamapi saMtatArthanigamapratibaddhatvAdezalyaM na kRntanti nApanayanti, tadA saMkramaNatantraprayoga katraivoktam / yadatra yau vAdiprativAdinau vyavahAramatsarAsaMkrAmitavRzcikaviSeNeva upekSitapApazalyena ta eva sabhA- rUDhau dharmAdhikaraNamupasthitau, na tau dvAvapi satyau na sado viddhA bhavanti / ataH kAraNAdityuktam / abhA.30 cA'pi dvaavgystyau| tayoravazyamekena satyena bhavita sabhAyAM na praveSTavyaM vaktavyaM vA samaJjasam / vyam / apareNA'satyena / tatra yadA'satyasyaiva sabhAsado __abruvanvibruvanvApi naro bhavati kilbiSI // jayaM prayacchanti parAjayaM tu satyasyaiva, tadA tasya kudRSTa(1) atra sabhyaiH sabhAyAmekakAlameva na praveSTavyam , - vyavahArasya yatpApamenaHzabdenoktam / tatazcaturbhAgana punaradharmanyAyayuktamityarthaH / tathA tasyAM praviSTaH (1) nAsmR. 3 / 11; abhA. 30; apa. 2 / 4 na bruvate sabhyo'bruvan nirNayaprAptAvasarazca vibruvan dharmanyAyavi (ca na byuH) vyAsaH; vyaka.15 bruvate (ced vyuH) smRca.23 parItama kilbiSI bhavati mahApAtakItyarthaH / abhA. 30 prApya (gatvA) bavate (cadUcuH); rAra.25 avate (ca brayuH); (2) vAzabdo vakSyamANena saha vikalpArthaH / zraddheya- vyani. ye tu (yatra) zeSaM apavat; smRci.4 vyakavata, kAtyAyanaH; vAkyenAdhikAro vA na prtipttvyH| yadi pravizenni- nRpra.4; vyasau.10 vyakavat ; prakA.13 smRcavat ; samu.9 yogaM vA pratipadyeta, vaktavyaM vA samaJjasam adhikRtena bruvate (cedUcu:). saha saMmantrya / tasmAnnirgantavyaM bhUtaM vA draSTavyamiti / (2) nAsaM.1174; naasmR.3|12; abhA.30; nAbhA.1173 ap.2|1 dharmasya (gacchati); vyaka.15 manunAraMdahArIta baudhAyanAzca; davi.17 manunAradahArItabAMdhAyanAH; nRpra.4; (1) vulg.nAsmR.317 etasyAnantaraM ayaM zloko dRshyte| (2) nAsaM.1172, nAsmR.318 abhA.29. vyata.200 manunAradabaudhAyanahArItAH; setu.96 manunAradahA(3) nAsmR.39 abhA.29-30 samAM (sabhA).. rItabaudhAyanAH. vulg. etat zlokAnantaraM 'dharma eva hato hanti' (msmR.8|15) (3) nAsaM.1175, naasmR.3|13, abhA.30, nRpra. ityAdizloko dRshyte| (4) nAsaM. 1173 yAM (vA) vyaM (vyA); 4 vyata.200 manunAradabaudhAyanahArItAH; setu.96 nAsmR. 310; abhA.30 davi.17 sabhAyAM (sabhAM vA). | manunAradahArItabaudhAyanAH,
Page #123
--------------------------------------------------------------------------
________________ sabhA '47 vibhaktaM bhavati / tasya pApasya pAdo gacchati kartAraM, dveSavivarjito bhUtvA tAdRzamapakSapatitaM vaco brUyAt , yathA pAdaH sAkSiNaH, pAdaH sabhAsadaH sarvAn , pAdo rAjAna- narake na gcchetprkiiydosssmrthnpaatkaaditi| abhA.31 mRcchati rAjAnaM gacchatItyarthaH / yadA punarnindA'rha eva apakSapAtI eva nirNayaH kAryaH / nindyate-asatyasya parAjayaH kriyata ityrthH| tadA rAjA pakSAnutsArya kAryastu sabhyaiH kAryavinizcayaH / bhavatyanenAH apaapH| sabhAsado'pi tsmaatyaapaadvimucynte| anutsAritanirNikte virodhaH pretya ceha ca / / tatsarvamevainaH kartAramevaikaM pratipadyate / anyAyakartAra- yadA nirNayakAlo bhavati lagnaH tadA vaadiprtimityrthH| __ abhA.30 vAdinoH pakSaiH sarvaistatkSaNasaMbadhyamAnakaiH saha dvAvapyutsArya (2) kartAraM vAdinaM, rAjapadaM vivecakaparaM, anenAH sabhyaiH nirNayaH kartavyaH / yadA punaH anutsAritapakSayoH nisspaapH| . vyata.200 , pratyakSayoreva sabhyAH nirNayaM payAlocayitvA prayacchanti, ayathArthavAdisabhyanindA tadA tayorya evaikaH prAptAvasannaH taiH kartumabhipreta evAandho matsyAnivAnAti nirapekSaH sknnttkaan| kRtapratibhUnibaddha eva kiJcidantarAyamutpAdayati rAjJaH parokSamarthavaikalyAdbhApate yaH sabhAM gataH // kAraNikAnAM ca / tenaiva vighnenA'rthanAzAdaihikavirodhaH (1) atra vyavahArazAstrAdhyayanasyA'nadhyayanasya duSTanigraha ziSTaprAtipAlyAca pAratrikavirodhaH prapadyata iti / mAhAtmyamupavarNitaM kila / yasya cakSarindriyaM bhavati nirmalaM / abhA.27 ca, ma vaktrajivhAtAlubhedino matsyakaNTakAnapanIya rAgAjJAnalobherdaSTe vyavahAranirNaye sabhyadaNDa: mattyAnevAbhAti / yaH punarandhaH sa kaNTakAtivyAtAn dRSTe vyavahAre tu sabhyAstaM daNDamApnuyuH / tadapanayanAsamarthaH nirapekSaH sakaNTakAneva matsyAnabhAti / na hi jAtu vinA daNDaM kazcinmArge'vatiSThate / / evaM zAstracakSuH / parokSamarthavaikalyAt arthAsAmarthyAt rA~gAdajJAnato vA'pi lobhAdvA yo'nyathA bhASate yaH sabhA gata iti / abhA.30 __ vadet / (2) arthavaikalyAt arthatattvAnavagamAt / vyaka.14 / sabhyo'sabhyaHsa vijJeyastaM pApaM vinayennapaH // (3) yathA'ndho matsyAn sakaNTakAnaznAti / andha- (1) rAgAt pUrvasaMbhUtakrodhAt / ajJAnato mUrkhagrahaNaM cakSuSmAn kadAcit varjayet / tadabhAvAt phala- tvAt / lobhAdupacArAt / yatastato vA hatoryo'nyathA kAla eva cetayate / evaM nirapekSo dharmAnapekSaH vadet / nyAyaviparItamityarthaH / sa sabhyo'sabhyo vijnyeyH| parokSamanupalabdhaM pramANairaparicchinnaM arthavaikalyAt / artha- sabhAyogyo na bhavatItyarthaH / taM pApaM vinayennRpaH iti / vaikalya tttvaanuplbdhiH| anupalabhya tattvaM rAgAdinA ayaM ca bahumadhyAdeka evoktaH / ekavacanaM kathamuktam / yatheSTaM bhApate sabhAgataH / yathAndhaH sukhArtha mAMse ucyate smaadhiH| yadi bahUnAM madhye eka evAhaMkArIvidyamAne kaNTakAn bhakSayan duHkhamavApnoti sukhaM ca na *vyAkhyAsaMgrahaH sthalAdinirdezazca punAye draSTavyaH / labhate, evamabhUtaM vadan sukhahetau mAMsasthAnIye bhUte x asya zlokasya aparArkavyAkhyAnaM 'rAgAhobhAt' (yAsmU. vidyamAne kaNTakasthAnIyamabhUtaM vadan duHkhena yujyte| 2 / 4) ityatra aparAkeM (pR. 40) draSTavyam / sukhena ca viyujyate / tasmAdabhUtaM vrjyeditybhuutnindaa| (patat ); naasmR.3|15, abhA.31, smRca.22 nAsaMvat / nAbhA.1176 | vyasau.10 brUyA (kuryA); prakA.12 nAsaMvat ; samu.8 nAsaMvat . (1) naasmR.2|42 (pakSAnutsArya tu sabhyaiH kAryoM vinizcayaH tasmAtsabhyaH sabhAM prApya raagdvessvivaajtH| sadA abhA.27ceha (neha ). vacastathAvidhaM brUyAdyathA na narakaM vrajet / / (2) nAsmR.1166. (3) naasN.1|58; nnRpaH (bhadazam ); tasmAdetatsarvamavadhArya sabhyaH sabhAsthAnaM prApya rAga- | nAsmR.1167abhA.18, ap.2|4 nAsaMvat smRca.22 - (1) nAsaM.1176 sabhAM (sabhA); naasmR.3|14;abhaa. lobhAdA yo (yo lobhAda)nnRpaH (bhadRzam ); pamA.33 smRcavat / 30 vyaka.14,nAradahArIto. (2) nAsaM.177 brajet vyani. nAsaMvat / prakA.13 smRcavat ; samu.9 smRcavat .
Page #124
--------------------------------------------------------------------------
________________ -48 vyavahArakANDam bhUtvA zeSasabhyAn svAvaSTambhena niSprabhAn kRtvA rAgAdivazAdanyAyavAdina eva pakSapAtAt jayaM dadAti, tatastamevaikaM AtmazuddhiparaiH sabhyaiH sUcitaM rAjA vinayet / atha sarve'pi kRtakozapAnAdisamayasthA ekavAkyatayA anyAyajayapradA bhavanti, tataH sarve'pi rAjJA vineyAH daNDaM prAhyAH / ekavacanamapi jAtyAkhyAyAM bahuvacanavAcakameva bhavati / yathA saMpanno yava iti / yathA pako vrIhirityukta pakkA vrIhaya iti saMbadhyate / abhA. 18 (2) yo'nyathA vadet taM pApamityeva siddhe sabhyo' sabhya iti bravIti / tasyaitatprayojanam - asabhyArheNa daNDena vinayediti / nAbhA. 1158 prADvivAkena vivAdazalyamuddharaNIyam yethA zalyaM bhiSagvidvAnuddharedyantrayuktibhiH / prADvivAkastathA zalyamuddharedvyavahArataH / / (1) yathA naSTazalyamadRSTamapi duHkhoddharaNIyamapi miSagvaidyaH sa ca vidvAn zalyoddharaNaprayogakuzala: bahuprakAraM yantratantraprayogayuktibhiH zalyamuddharet / evameva prADvivAkaH pApazalyaM vyavahArAntargatamanupalakSyamapi vyavahArayuktibhiruddharediti / (2) vyavahAreNa, bAdiprativAdisAkSivacanayuktibhiH / abhA. 31 nAbhA. 1178 (3) zalyaM ca dharmasyAdharmamizraNam / vyapra. 24 sabhyAnAM matabhedAbhedakRtau sazasyavAdaniH zalyavAdI yaMtra sabhyo janaH sarvaH sAdhvetaditi manyate / sa niHzalyo vivAdaH syAt sazalyaH syAdato' nyathA // (1) nAsaM. 1783 nAsmR. 3 / 16 yuktibhiH ( zaktitaH ); abhA. 31 nAsmRvat; apa. 2 / 3 gvidvAnu (kAyAdu) bhiH (taH); vyaka. 10 apavat, nAradaddArItau; smRca. 14 vidvAnu (kAyAdu); pamA 28 apavat ; smRci. 3 yuktibhi: ( zaktitaH ) stathA (stataH); vyapra. 24 apavat; prakA. 6 apavat samu. 5. apavat. (2) nAsaM. 179; nAsmR. 3 / 17; abhA. 31; mitA. 291 syAdato'nyathA ( tvanyathA bhavet ); vyaka. 15; smRca. 21 mitAvat rAra. 19 vAdaH (cAra) dato (dito); davi. 16 sabhyo (sabhya) dato (dito); vyasau. 11; vyau. 44 sarva: (sarva) zeSaM mitAvat ; vitA. 122 niHza (biza) zeSaM (1) ityatra vyavahAradarzanAgato'pi lokaH sabhyajano janazabdAdavagamyate / atra vyavahAre niSpanne sarve sabhyAH tathA sarvo'pi sabhyajanaH sAdhu tadasya loko'pi sAdhvetaditi manyate jAnAti, sa eva vyavahAro niHzalyo jJeyaH / ato'nyathA viparItasvarUpaH sazalya evA'vamantavyaH / abhA. 31 (2) sabhAsadAM ca parasparAnumativyatirekeNa na vyavahAro niHzalyo bhavati / yathAha nAradaH - 'yatra sabhyo jana' iti / mitA. 2 / 91 (3) sabhyAnAM vipratipattau tu -- 'dvaidhe bahUnAM vacanaM sameSu guNinAM tathA / guNidvaidhe tu vacanaM grAhyaM ye guNavattarAH' // iti sAkSyuktaM jJeyam / vitA. 123 satsabhAlakSaNam sA sabhA yatra na santi vRddhAH / vRddhA na te ye na vadanti dharmam // nAsau dharmo yatra no satyamasti / na tatsatyaM yacchalenAnuviddham // (1) evamatra kramAkramaM tAratamyena chalarahitasya satyasyaiva pratiSThA darzitA iti / etatsabhAlakSaNamabhihitam / abhA. 31 (2) na sA sabhA / sabhAmasabheti bruvan sabhAkArya nAstIti bravIti / yathA putre'putrAbhidhAnam / na tatra praveSTavyaM yasyAM na santi vRddhAH jJAnavRddhAH, na palitaiH / na hi palitairdharmaH zakyaH paricchettum / tathA ca na hAyanairna palitairityAdyuktam / tathAbhUtA api naite vRddhA ye rAgAdinA na vadanti dharma nyAyyam / nAsau dharmo yatra satyaM nAsti / satyAbhAve, na bhUtaM nIyate / satyaM ca tanna bhavati yacchalena mizram / tasmAjjJA nibhI rAgAdirahitaiH satyena dharmamahiMsadbhizchalasparza varjayitvA bhUtaM draSTavyamiti / nAbhA.. 1180 mitAvat; prakA. 12 mitAvat; samu.8 mitAvat. (1) naasN.1|8 0 vRddhA na te (na te vRddhA) no(na); nAsmR. 3 / 186 abhA. 31 mabhA. 13 / 14 nAsaMvat; apa. 24 na sA (nAsau) no (na) vyAsaH; vyaka. 15 nAsau dharmo (dharma: sa no) no (na) (satyaM na tadyacchalamabhyupaiti ); smRca.23 nAsaMvat; vyani nAsaMvat vyasau. 11 vyakavat .
Page #125
--------------------------------------------------------------------------
________________ sabhI ,.. bRhaspatiH (1) atra nRpatiH prvisheditynvyH| purohitAniti sabhAsannivezaH bahuvacanaM pAzAnitivat karmatvamAtrasyAbhidhAyakaM na tu durgamadhye gRhaM kuryAt jalavRkSAnvitaM pRthak / bahutvasyApi / purohitasyaikatvAt / nRpatirapi brAhmaNAdiprAgdizi prAGmukhIM tasya lakSaNyAM kalpayet sahitaH pravizet / smRca.19 sabhAm // / (2) pravizya ca vidvadbhirmantribhiH saha kAryANyanu(1) gRhaM rAjagRham / tasya prAgdizi dharmAdhikaraNa- | saMdadhyAt / pamA.22 bhUtA sabhA / sA ca vAstuzAstralakSaNopetA krtvyaa| rAjasabhyAdInAM sabhAGgAnAM sthAnanirdeza: pamA.22 stUpavizedrAjA sabhyA udaGmukhAH / (2) AdityacandrAdidevatAyuktAM lokapAlayuktAM gaNakaH pazcimAsyastu lekhako dkssinnaamukhH|| klpyediti| vyani. | anyeSAM punaryathAsaukaryamupavezanam , niyamAbhAvAt / aura prAdhikaraNamA vyama.2 : smRca.20 * mAlyadhUpAsanopetAM bIjaratnasamanvitAm / / hireNyamagnirudakaM dharmazAstrANi caiva hi / * pratimA''lekhyadevaizca yuktAmagnyambunA tathA // tanmadhye sthApayedrAjA puNyAni ca hitAni ca / / rAjJaH sabhApravezavidhiH pratiSThitApratiSThitamudritazAsitAzcatasraH sabhAH prAtarutthAya nRpatiH zaucaM kRtvA samAhitaH / / pratiSThitA'pratiSThitA mudritA zAsitA tthaa| gurUn jyotirvido vaidyAn devAn viprAn caturvidhA sabhA proktA sabhyAzcaiva tthaavidhaaH|| purohitAn // AraNyakAdisthAnatraye yA sabhA sApratiSThitA, yathArhametAna saMpUjya supusspaabhrnnaambraiH|| prAyeNa dezAntaragamanayogyatvAt / ubhayavAsiprabhRtiSu abhivandya ca gurvAdIn sumukhAM prvishetsbhaam|| dazasu sthAneSu tadabhAvAt prtisstthitaa| niyuktasthAne puna madrAhastAdhyakSasAhityAnmudritA / nRpasthAne tu zAstR* vyapra. pamAvan / niyantRkatvAt shaastritaa| smRca.18 * (1) vyaka.18 dizi (dizaH); smRca.19 vRkSAnvitaM / pratiSThitA pare grAme claanaamaa'prtisstthitaa| pRthak (madhyocchitaM pRthu); pamA.21 nvitaM (vRtaM); vyani. mudritAdhyakSasaMyuktA rAjayuktA ca zAsitA // lakSaNyAM (kalyANI); smRci.3 kalpa (lakSa); vyasau.13 pRthaka (mahAn ); vyapra.8; vyau.5; vyama.2 nvitaM (zrita); rAko. ___x savi. smRcavat / 382; vitA.1 nvitaM pRthak (zritaM nRpaH) madanaratne bRhaspatiH (1) smRca.20; pamA.35; nRpra.5 stUpa (zcopa); vyama. prakA.10 smRcavat ; samu.7 smRcavat. 3; vitA.16 vA (vAbhi); prakA.11 vitAvat; samu.7. (2) vyaka.18 dhUpA (dhUmA); smRca.19; pamA.22 | (2) smRca.20; prakA.11; samu.7. nyambu (nAmbu); vyani. tathA (tadA); smRci.3, vyasau.13; | (3) ap.2|1 pratiSThitA('pratiSThA ca); vyaka.10; smRca. vyapra.8 deve (daive); vitA.2; prakA.10; samu.7. 18 sitA (stritA); rAra.20 mudritA (sumudritA) tathA (sabhA) (3) smRca.16 samAhitaH (vidhAnataH): 19; pamA.22 hArItaH; pamA. 24 smRcavat; vyani.'pratiSThitA (calA caiva); gurUn (guru) vido (vidaM); savi.63 utsa.: 65 prAn (pr)| nRpra.4 sitA (stritA) tathAvidhAH(caturvidhAH);vyasau.7 smRcazeSa smRcavat ; prakA.7 smRcavat ; samu.7 smRcavat . parA- vat ; vitA.13 apavat; prakA.9 smRcavat samu.7 smRcavat. zaramAdhave tu bRhaspateH kAtyAyanasya veti sandehaH, ubhayasanda- / (4) ap.2|1; vyaka.10, smRca.18 zAMsi(zAstri);rAra. bhiit| 20 calAnAmA (nAnAgrAme) hArItaH; pamA.24 zAsi (zAstri); (4) smRca.16 sumukhAM (pramukha:) : 19 mukhAM (mukhaH); vyani. savi.68 zAsi (zAstri)ca (tu) smRtiH; vyasau.7; .pamA.22; savi. 63,65 raiH (raH) mukhAM ( mukhaH); prakA. vitA.13-14 calAnAmA (balAtsA cA) dhyakSa (cArtha); prakA. 7 mukhAM (mukhaH); samu.7 prakAvat . 9 pamAvat samu.7savivat. vya. kA. 7
Page #126
--------------------------------------------------------------------------
________________ 50 vyavahArakANDam (1) adhyakSaH prADvivAkaH / vyavahAradarzane'dhikRtatvAt / tasya ca haste rAjJA svamudrA prativAdyAnayanArtha deyetyata evAgamyate / tatra pratiSThitA apratiSThitA va sabhA nirNayArthibhireva prArthanArthadAnamAnAdibhiH kAryA, zAstraprayuktyA vA (1) sabhAsidhyabhAvAt / mudritA zAstritA ca svAdhikAravazAt rAjJaiva kriyate / tena tatra nirNayArthinAM tatsamIpagamanameva na tu sabhAkaraNam / * smRca, 18 (2) tathA cAyamarthaH - yA grAme rAjagrAme parikalpitasthale sabhA sA pratiSThitA / yadA kutrApi grAme sA'pratiSThitA / yA adhyakSaprADvivAkAdyadhiSThitA sA mudritA / yA rAjJAdhiSThitA sA zAsitA iti / pUrvadvaye cAparadvayaM vizeSaNam / rAra. 20 sabhAyA dazAGgAni nRpo'dhikRtasabhyAzca smRtirgaNakalekhakau / mAgnyambu svapuruSAH sAdhanAGgAni vai daza // (1) adhikRtaH prADvivAkaH / svapuruSaH sAdhyapAlaH / smRca. 20 (2) gaNakalekhakasAdhyapAlAkhyarAjapuruSANAmapi sabhAvasthAnamAha kAryakathanamukhena bRhaspatiH nRpo'dhikRteti / atra adhikRtAdhyakSazabdAbhyAM prADvivAko gRhyate / X vyapra. 31 (3) sAdhanaM ca sabhAsadaH / vitA. 14 aitaddazAGgaM karaNaM yasyAmadhyAsya pArthivaH / nyAyAnpazyetkRtamatiH sA sabhA'dhvarasaMmitA || * savi. smRcavat / X vyau vyapravat / (1) zunI. 4 / 537-5383 apa. 21 vyaka. 10-11 po'dhi (pAdhi ) ; smRca. 206 rAra. 20 vyakavat, hArIta:; pamA 31 hemAgnyambu sva (saha mAgnyambu); vyani. vyakavat; davi. 12 vyakavat; nRpra. 4; vyasau. 7 vyakavat; vyapra. 316 vyau. 18; vitA. 14 nRpo'dhikRtasabhyAzca (nRpazcAdhikRtaH sabhyAH); prakA. 11 vyakavat; samu.7 vyakavat. (2) shunii.4|5 38-539 GgaM (Gga) yAnpazyet (AnyAye) mitA ( nibhA); apa. 2 / 13 vyaka. 1913 smRca. 20; rAra. 21 'dhvara (puMsa); pamA. 31 GgaM (Gga) yAn (yaM); vyani. saMmitA (sannibhA); vyasau.8 (dazAGgaM kAraNaM yasyAM sabhAma (1) rAjAdibhiH dazabhiH vyavahArasAdhakAGgaiH adhyAsitA sabhA yajJasabhA ityAha / smRca. 20 (2) etatkaraNaM sabhArUpaM zarIraM dazAGgamityarthaH / yasyAM sabhAyAM zarIratulyAyAM pArthivaH kSetrajJa iva adhyAsya adhiSThAnaM kRtvA / anena kSetrajJaH zarIramiva sAgAM sabhAM rAjA adhiSThAya antaryAmivat sarvacaritAni pazyan tadanurUpasya phalasya bhoktA dAtA ca bhavatIti sUcitam / vyapra. 31 eSAM mUrdhA nRpo'GgAnAM mukhaM cAdhikRtaH smRtaH / bAhU sabhyAH smRtirhastau jaGghe gaNakalekhakau // mAgnyambu dRzau hRcca pAdau svapuruSastathA / sabhopaviSTA nRpAdayo yasyAGgAni tamaGginaM vyavahAraM puruSarUpeNa parikalpayati sa eva eSAmiti / pamA. 35. dazAGgAnAM kAryANi dezAnAmapi caiteSAM karma proktaM pRthakpRthak / vaktAdhyakSo nRpaH zAstA sabhyAH kAryaparIkSakAH / / smRtirvinirNayaM brUte jayaM dAnaM damaM tathA / zapathArthI hiraNyAgnI jalaM tRSitakSubdhayoH // dhyAsya pArthivaH); vyapra.31; vyau. 18; vitA.15 ( etaddazAGgakaraNaM sA sabhA'dhvarasaMmitA); prakA. 11; samu.7 GgaM (ga). (1) vyaka. 11; rAra . 20 smRtaH ( kRtaH ) hRcca (dRSTaM ) puruSa (puruSA) krameNa hArIta:; pamA. 35 (hemAgnyambvannapuruSAH pAdau ca puruSasya ca ); vyani eSAM teSAM ) mukhaM (mukha:) smRtaH (kRtaH ) ghastathA (pAstadA); davi. 12 puruSa ( puruSA ) ; vyasau. 7-8 smRtaH (kRtaH) hRcca (UrU); vyapra. 316 vyau. 18; vitA. 14; prakA. 11; eSAM. (teSAM) smRtaH (kRtaH ) hRcca (tatra); samu. 7 prakAvat. (2) zunI. 4 / 539 540; apa. 2 / 1 bhyAH (bhyaH) kAH (kaH ) ; vyaka. 11; smRca. 20; rAra. 20 hArItaH pamA. 31; vyani. kArya (kAryAH); davi. 12 utta; nRpra.41 vyasau. 8 cai (vai); vyapra. 31 utta; vyau. 18 vyama. 3 utta.; vitA. 14; prakA. 113 samu. 7. (3) zunI. 4 / 540-541 thauM (theM) jala (ambu); apa. 2 / 1 jayaM (jaya) thauM (theM) jalaM (ambu) kSubdhayo: (jantuSu); vyaka. 11 jayaM (jaya) thauM (theM) jalaM (ambu); smRca. 20 ( zapathA theM hiraNyAgnI tRSitakSubdhayorjalam ); rAra. 20-21 damaM (damaH ) rthoM (theM) jalaM (ambu) hArIta:; pamA. 31 jayaM (jaya) damaM (dhanaM) kSu (lu); vyani. smRcavat ; davi. vyakavat; nRpra. 4; vyasau.
Page #127
--------------------------------------------------------------------------
________________ " gaNako gaNavedarthaM likhenmyAyaM ca lekhakaH / pratyarthisabhyAnayanaM sAkSiNAM ca svapUruSaH // kuryAdalakI rakSedaprityarthanau sadA / / duktaM gRhItArthI dasto jitAkSaraH / sarvazAstrasamAlokI eSa zAsanalekhakaH // (1) Alamako pratibhuvau / (2) vaktAsdhyakSa ityetatprakarSAbhiprAyeNa / sabhyAdinA'pi 'dharmajJenAvazyaM vaktavyamiti' vasiSThenoktatyAt / nRpaH zAstetyetaddhyarthavadhadaNDakAritvAbhiprAyeNa / vAgdaNDapadaNDAbhyAM zAsanaM prAvicAkenApi kAryamiti tenaivAbhidhAnAt / * smRca.20 apa. 2 / 1 (3) anamaka ajAtanyAyau / rAra. 21 rAjJaH brAhmaNasya caM prADvivAkasya vyavahAranirNaye kAryANi ekasvanekadhA prokto vyavahAro manISibhiH / tasya nirNayakRt rAjA brAhmaNa bahuzrutaH // brAhmaNaH prADvivAkAkhyaH / ...... brAhmaNazceti cazabdo nitrantarasamuccayArthaH / smRca.13 baoNNDacaiva dhigdaNDo viprAcInau tu tAvubhau / arthadaNDavadhAvuktau rAjAyattAvubhAvapi // * vyapra., vyau.. . smRcagatam 1 8 rNayaM (ye) jayaM (jaya ) thA (tha) jalaM (ambu) kSu (lu); vyapra. 2118 () jalaM (a) (to) vyakavanH vitA.14-15 (zapathArthe hiraNyAmnI ambu truTkSudhite tayo: ); prakA. 11 smRcavat; samu.7 smRcavat. (1) zunI. 4 / 541 pU; apa. 211 NAM ( N); vyaka. 113 smRca. 20 yaM (yyaM); rAra . 21 nnyAyaM (darthaM ) hArItaH; pamA. 32) pani da. 12-12 nRvyasau.83 pra. 31; upau.18 nnyAyaM (tpApaM ) pUruSa: (rUpataH ); vyama. 3 pU.; bitA. 15 smRcavat; prakA. 11; samu. 7. (2) apa. 21 vyaka. 111 smRca. 206 rAra. 21 dala (ina) hArIta:; vyani; davi. 13 ko (kaM) sadA (tathA); vyasau.8; vyapra. 31; vyau 18 kau ( ko ); vitA. 15 dala (dAla); prakA. 11; samu. 7 (3) rAra. 21 hArIta: hArIto bRhaspatirvA iti na nirNayaH / (4) smRca. 13 nRpra. 7 ekastva ( evaM sos); vyapra. 32 , tasya (vAda) utta.; prakA. 66 samu. 5. (5) zunI. 4 / 768-769 ( dhigdaNDastvatha vAgdaNDaH sabhyA sabhA pratiSThitA'pratiSThitasabhyAnAM na dharmasthAne vizeSavidhya tu bhAvAdaniyama eva / zubhe sthAne upavizya vinirNayamAtraM kRtvA tairuparantavyam / daNDadApane'rthadApane vA teSAmadhikArAbhAvAt / sAhasavivAde tu tairnirNayamAtramapi na kAryam | + smRca. 20 rAjA kAryANi saMpazyetprAdviyAko'tha vA dvijaH / nyAyAGgAnyaprataH kRtvA sabhyazAstramate sthitaH // (1) etacca pakSAntaraM vadA nRpatiH svayaM na pazyati tadaiva | smRca. 16 (2) nyAyAGgAni vahnijalAdIni tAnyagrataH kRtveti svarasAdaNDAdirapi iti lakSmIdharaH / vastutastu yathA nRpAjJA tathA kuryAditi vyavahAro'pi tathaiva / rAra. 18 rAjamAdavivAdayornirukiH " velena caturageNa yato raJjayate prajAH / dIpyamAnaH svavapuSA tena rAjA'bhidhIyate / / vivAde pRcchati praznaM pratipraznaM tathaiva ca / priyapUrvaM prAD vadati prADvivAko'bhidhIyate / / (1) pUrvottarapakSau pRcchatIti prAd, nirNayaM ca vizepeNa vaktIti vivAka iti yaugikI tasya saMjJetyarthaH / *smRca. 14 + vyapra, vyau smRcavat / * * sarasvatIlA smRticandriya samuddhRtA / yattau tu tAvubhau ); smRca.20,97 (vAgdaNDo dhigdamazcaiva viprAyattAvubhau smRtau ); vira. 630 dhInau... bhau (yattAvubhau smRtA); pamA. 323 davi. 63 ( vAgdaNDo dhigdaNDazcaiva viprAyattAvubhau smRtI) nRpra. 4-56 savi. 68,168 sucavat 470 ( ciNDo vAdamana viprAvantAvubhAvimA ) pU. vya. 19 (dhigdaNDastvatha vAgdaNDo viprAyattau tu tau smRtI); vyau. 18 vyapravat; prakA.11 smRcavat ; samu.8 dhInau (yattau). (1) apa. 23 sabhya (satya) vRddhabRhaspatiH vyaka. 10'tha 'pi ) : 18 apavat ; smRca. 16; rAra. 18 saMpazyet (pazyeta); pamA. 286 vyaci . 3 rAravat; smRci. 3 pU. davi. 15 pU. nRpra.4 utta.; vyata.197 pU.; vyasau 7 vyacivat : 13; vitA. 13 dvija: (sthitaH ) pU. setu. 93 pU.; prakA.86 samu.5. (2) pamA. 286 nRpra.4; samu.5. (3) apa. 211 va (ba) ko'bhidhIyate ( kastataH smRtaH) pati paka. 10 va (ba) ko'nidhIyate ( kastu saMmata:);
Page #128
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam . (2) pRcchati vivinakti ca prADvivAkaH / vicAraNa brAhmaNabruvapadArthaH paryantameSa prADvivAkadharma iti pllvkaarH| rAra.18 dharmakarmavihInastu brAhmailiGgavivarjitaH / ____(3) gautamena tu bRhaspativadyogArthaH prAvivAka- bravIti brAhmaNo'smIti tamAhurbrAhmaNabruvam // zabdasya drshitH| vivAde vAdiprativAdinau pRcchatIti sabhyasaMkhyA / yajJasadRzI sbhaa| prAT tAbhyAmuktaM sabhyaiH saha vivicya vaktIti vivAka lokavedAGgadharmajJAH sapta paJca trayo'pi vA / iti bRhaspatinA, vyAsena vicArayatItyabhidhAnAdvivi- yatropaviSTA viprAH syuH sA yajJasadRzI sbhaa|| nakti iti vivAkazabdasya vyutpttiruktaa| vivaktIti (1) bhA dIptiH prakAzo jJAnamiti yAvat, tayA vivAka iti gautamena / nAradahArIto- 'yathA zalyaM saha vartate yA bhUmiH sA sabhA / vidvadadhiSThAnena hi bhiSakkAyAduddharedyantrayuktitaH / prAvivAkastathA bhUmirapi prakAzasahiteti vyapadizyate / vidvatsamitireva zalyamuddharedvyavahArataH' iti // zalyaM ca dharma- yA tatheti sabhocyate / trayo'pi vetyadhamakoTiriyam / syAdharmamizraNam / yathA ca manu:- 'viddho dharmoM vyamA. 280 hyadharmeNa sabhAM ytroptisstthte| zalyaM cAsya nikRntanti (2) atra prAvivAkAdInAmarthitayA RtvividdhAstatra sabhAsada' iti // (masmR. 8 / 12) ayaM vatsahAyatvamAtraM nAdhikAraH / adhikArastu vyavahAraca rAjJA svayaM vyavahAradarzane kriyamANe'sya sahAyaH ne rAja veti mantavya / ata evAtra sapA 'saprAvivAka' iti smaraNAt / yadA tu rAjA kAryA- vivAka' ityAdinA tasyaiva prAdhAnyena nirdezo netarentaravyagratayA svAsthyAbhAvena vA svayaM vyavahAradarzanA SAm / phalasaMbandho'pi tasyaivokto na tvanyeSAm / tathA'samarthastadA ttprtinidhiH| vyapra.24 karaNe doSaH smRtibalAnnityAdhikAro'pi rAjJa eva / . (4) prADvivAko vAdiprativAdinau pRcchatIti prAT / | 'adaNDayAn daNDayan rAjA daNDayAMzcaivApyadaNDaata eva vaktRtvasya vivecakatvasya rAzi satve'pi yan / ayazo mahadApnoti narakaM caiva gacchati' // iti prshnpuurvktvaabhaavaannaatiprsnggH| * vyau.15 manunA rAjJa eva doSasmaraNAt / ata eva ca rAjetareSAM (5) prAT cAsau vivAkazca, sabhAdhyakSa ityarthaH / sabhApravezaniyamaH tenaiva darzitaH- 'sabhA vA na vitA.6 praveSTavyA vaktavyaM vA samaJjasam / abruvan vibruvan traivarNikAnAmeva prADvivAkatve'dhikAraH vA'pi naro bhavati kilbiSI' // rAjJaH punaH sabhAyatra vipro na vidvAnsyAt kSatriyaM tatra yojayet / praveza niyamo bRhaspatinA, darzitaH-'rAjA kAryANi vaizyaM vA dharmazAstrajJaM zUdraM yatnena varjayet / / saMpazyetsabhyaireva tribhirvtH| sabhAmeva pravizyAyAmAsIna: __* zeSaM vyprgtm| sthita eva vA' iti // sabhyastribhireva vRto na tvekena smRca.14 ko'bhidhIyate (kastaptaH smRtaH); rAra.18apavat ; dvAbhyAM vA vRta ityarthaH / ato na prAguktasabhyasaMkhyApamA.28 Dva (gva); byaci.4 apakt ; vyani. Dva (gva) virodhH| ato rAjasUya iva vyavahAradarzane rAjJa eva ko'bhidhIyate (kaH sa ucyate); smRci.3 apavala; nRpra.4; vyata.197-198 pratipraznaM (pratipannaM) zeSaM apavat: dita.583 (1) vyamA.280. (2) zunI.4526-527 dAGga vyatavat, savi.64 smRcavat vyasau.7 prAD va (vA va) zeSaM / (daza); mitaa.2|2 dAGga (daza); byamA.280 loka (veda) smRcavat; vyapra.24 apavat; vyau.15 apavataH vyama.2 dharma (tatva) prAH syuH (prAmyAH); ap.2|1praaH syuH (prAyaH); apavata; vitA.6 apabat; setu.93 vyatavat; prakA.6 vyaka.11 apavat smRca.15, rAra.21 viprAH syuH smRcavat samu.5. . . . (dharmajJAH); pamA.26, vyani. apavat ; smRci.3 mitAvat ; (1) pamA.29. parAzaramAdhave tu 'brAhmaNo yatra na syAt' napra.4; vyasau.8 apavat ; vaami.2|2; vyapra.26 vyau. iti kAtyAyanavacanamuddhRtya bRhaspatirapi ityuktvA 'yatra vipro 26 mitAvat ; vyama.3 mitAvat ; vitA.4 dAGga (daza) na' ityAdi kAtyAyanasamAnArthakaM vacanamuddhatam / / | syuH (ca); prakA.7 samu.6,
Page #129
--------------------------------------------------------------------------
________________ sabhA 53 nisa adhikAra iti siddham / smRca. 15 akrodhalobhAH zAstrajJAH sabhyAH kAryA mhiibhujaa|| (3) manunA tu traya evoktAH-'yasmindeze niSI- niyuktanAniyuktenApi vA sabhyena dharmya eva nirNayo vaktavyaH danti viprA vedavidatrayaH' iti / atra tribhyo'nyUnAH 'niyukto vA'niyukto vA zAstrajJo vaktumarhati / saptabhyo'dhikAzca na kAryA ityatra tAtparyam / saMkhyA- yattena sadasi proktaM sa dharmo nAtrasaMzayaH / / vaiSamye tu 'bhUyo'lpavirodhe bhUyasAM syAt svadharmatvam' / dharmyanirNayaprazaMsA iti nyAyena vipratipattAvadhikasaMkhyAvacanamAdaraNIyaM ajJAnatimiropetAn saMdehapaTalAnvitAn / / guNasAmye / tadvaiSamye tu 'zatamapyandhAnAM panthAnaM na pazyati' nirAmayAn yaH kurute zAstrAJjanazalAkayA / / iti nyAyena guNavattaravacanameveti pradarzanArtham / yattu- iha kIrti rAjapUjAM labhate svargatiM ca saH / 'catvAro vedadharmajJAH parSattravidyameva vA / sA brUte yaM sa dharmaH tasmAtsaMzayamUDhAnAM kartavyo hi vinirNayaH / / syAdeko vA'dhyAtmavittamaH' // (yaasmR.1|9) iti yogI- lobhadveSAdikaM tyaktvA yaH kuryAtkAryanirNayam / zvareNa viSamasaMkhyatvamapi bahutvamapi cAnAdRtam / tattu zAstroditena vidhinA tasya yajJaphalaM bhavet // pUrvoktAnAM dharmakArakajJApakahetUnAM saMdeha nirNayaviSayaM, .. adharmyanirNayadoSaH prakramAt / vyavahAraviSaye tu vyavarANAM viSamasaMkhyAnA- asatyaM nirNaye sAkSisabhyAdhyakSamahIbhujAm / meva sabhyatvaM vizeSavidhAnAdityavaseyam / vyapra. 27 apratyayodayazcAsya narake patanaM yathA // .... (4) 'eko vA' ityAtmajJAnaprazaMsAmAtram / vyau.16 ... anyAyavAdivizvAsaghAtakotkocajIvisabhyadaNDaH .. .. (5) mitA.TIkA- bRhaspatistviti / uttamAdi- anyAyavAdinaH sabhyAstathaivotkocajIvinaH / bhedenAha sapteti / vedazabdaH zAstrasyApyupalakSaNam / lokazabdo dezakAlAdiparaH / yadvA sa tadanyasarvaparaH / / - (1) ap.2|4; vyaka.14 sadasi (sadasat ) sa dharmo (kartavyaM) krameNaM nAradaH; smRci.4 zAstra (dharma). dharmazabdaH zAstraparaH / prAdhAnyAttasya punruktiH| yatra (2) vyamA.282 yaH (yAn); vyaka.13-14; smRca. sabhAyAm / yajJeti yajJasabhAsadRzItyarthaH / yadi tu eta 21; pamA.32; vyaci.5; smRci.4 timiro (tamaso); danurodhena mAnave traya ityupalakSaNaM madhyamapakSaparaM vA tadA nRpra.5; vyata.198 nvi (deM); sabi.68; setu.95 ekavAkyataiva na pakSAntaram / atra pakSe te ca traya kAtyAyanaH; prakA.31; samu.8. ityapi tatheti na bheda iti bodhyam / parantu te ca traya / (3) vyamA.282; vyaka.14 kartavyo hi (prakartavyo); iti bRhaspatistviti ca vadato vijJAnezvarasya na saMmatamidaH / smRca.21 pU.; pamA.32 pU.; vyaci.5 vyakavat ; smRci.4 miti bodhyam / bAla. 12 labheta khargati (svargatiM labhate); nRpra.5 pU.; vyata.198 svarga yajJe saMpUjyate viSNurvyavahAre mahIpatiH / (sadga) vyo hi (vyazca); savi.68 rAjapUjAM (avApnoti) pU.; jayI tu yajamAno'tra jitaH pazurudAhRtaH // setu.95 vyatavat , kAtyAyanaH; prakA.11 pU. samu.8. pUrvapakSottarAvAjyaM pratijJA ca haviH smRtaa| (4) vyamA.282 kArya (karma) yaza (dharma); apa.214nirNa trayI zAstrANi sabhyAstu Rtvijo dakSiNA dmH|| (nizca); vyaka.14; smRca.21; pamA.32; vyaci.5 kIdRzAH sabhyA rAjJA niyojyAH bhavet (labhet); davi.18; nRpra.5, savi.69; vyasau.10; sAdhukarmakriyAyuktAH satyadharmaparAyaNAH / prakA.11-12 samu.8. (5) vyaka.15. (6) vyamA.283; ap.2|4 vAdi (bAci) kAzcai (kazcai) * zeSaM vyapravat / vRddhabRhaspatiH; vyaka.16, smRca.22; pamA.34 zvasta (1) byamA.284; smRci.2 jayI tu yajamAno'tra (zvaste); vyaci.6-7; vyani., smRci.4 sarva eva te (yajamAno jayI tatra); vivya.2 viSNuH. (sarvathA vane) nAradaH; nRpra.5; viimi.2|4 ko (ktau); vitA. (2) vyamA.284 jyaM (gha) smRtA (smRtaH) damaH (dana); 28 nirvA (vivA) aparAka viSNuH; prakA.13; samu.9 smRci.2.(3) vyaka.11; rAra.22; vyasau.8 vitA.8-9. | anyAya (anyathA).
Page #130
--------------------------------------------------------------------------
________________ 54 vyavahArakANDam vizvastavaJcakAzcaiva nirvAsyAH sarva eva te // ajJAnakrodhavazAdanyathA vAdinastu vizeSoktyabhAvAt sAmAnyena sabhyasaMbandhitayA bRhaspatyuktaM tatra vyavatiSThate anyAyeti / utkocajIvina ityetatsabhyetaraviSayam / 'kUTasAkSiNAM sarvasvApahAra utkocajIvinAM sabhyAnAM ca' iti viSNunA sabhyaviSaye sarvasvApahArasyoktasvAt / yattu kaizcidanyathAvAde 'mohAt sahasraM daNDayAstu ' ityAdi manuvacanoktadvizatAdidaNDavaicitryamuktaM tadyAjJavalkyavacanato ' rAgAdAveva dviguNo dama' iti niyamAdajJAnAdau daNDAntaraM mRgyamityevaMparaM na punarmanuvacanabalena dvizatAdidaNDapratipAdanArtham / 'etAnAhuH kauTasAkSye proktAn daNDAn manItriNaH' / iti upasaMhArato manuvacanasya sAkSyaparAdhaviSayatvAt / tasmAdajJAnAdau bArhaspatyavacanavihito damaH sabhyaviSayo'nusaMdheyaH / smRca. 22-23 vyavahAranirNaye'nadhikAriNa: dezAcArAnabhijJA ye nAstikAH zAstravarjitAH / unmattakruddhalubdhArtA na praSTavyA vinirNaye // kulazreNigaNAdInAM sAhasabhinnapadeSu nirNayAdhikAraH rAjJo ye viditAH samyak kulazreNigaNAdayaH / sAhasanyAyavarjyAni kuryuH kAryANi te nRnnaam|| araNyacarasainikavaNijAM nyAyasthAnam ye tvaraNyacarAsteSAM araNye karaNaM bhavet / senAyAM sainikAnAM tu sArtheSu vaNijAM tathA // karaNaM sabhA / vyaka. 12 (1) apa. 2 / 2; vyaka. 12; smRca. 15, rAra . 24 kruddhalubdhA (lubdhakruddhA); pamA. 27 kruddhalubdhArtA (lubdhakruddhAzca ) ; vyani. (unmattAH kruddhabhAvAzca na niyojyA vinirNaye) vyAsaH ; nRpra.4 pamAvat; vyasau . 9; vitA. 9; prakA. 7; samu. 6. (2) zunI. 4 / 530 jJo (jJA) nyAya ( steya); vyaka. 12 zo (zA); smRca.2 0 vyakavat ; pamA 32 vyakavat ; dIkra. 341 davi.15 vyakavat; nRpra.5 vidi (vihi); savi. 68jJo (jJA) vidi ( 'bhihi); vyasau. 9; vyapra. 303 vyau 19; vitA. 16; prakA. 11; samu.8. (3) vyamA. 281 Nye (Nya) Su (tu); vyaka. 12; vyaci.4 tu (ca); davi. 15; vyasau.9; vyama. 3 tvara (cAra); vitA. 17 vyamavat; prakA. 9 vyamAvat ; samu. 6 vyamAvat. ku.lazreNigaNaniyuktAdhyakSarAjJAmuttarottaraM prAmANye balavatvam kulazreNigaNAdhyakSAH proktA nirNayakAriNaH / yeSAma nizcitasya pratiSThA tUttarottarA // vicArya zreNibhiH kArya kulairyanna vicAritam / gaNaizca zreNyavijJAtaM gaNAjJAtaM niyuktakaiH // kulAdibhyo'dhikAH sabhyAstebhyo'dhyakSo'dhikaH kRtaH / sarveSAmadhiko rAjA dhAryaM yatnena nizcitam // uttamAdhamamadhyAnAM vivAdAnAM vicAraNAt / uparyupari buddhInAM carantIzvarabuddhayaH // (1) kulaM vAdinovaizyAH / AdipadAt zreNiH gaNazca / tatra zreNiH vaNigAdisamUhaH / gaNo viprasamUhaH / sabhyaH niyuktaH sAdhuH / adhyakSaH prADvivAkaH / eteSAM rAjAntAnAM nirNayakaraNe uttarottarasya balavattvaM jJAno- ' |tkarSAdityarthaH / vyaci.4 (2) kulAdipadArthA vyAkhyAtAH / gaNazabdaH pUgaparyAya: / Adipadena sabhyAdigrahaNam / niyuktakAH sabhyAH / sAhasAkhyaM vyavahArapadam / yuktizvAtreyamkulAdInAM jJAtyAdirUpANAM dAkSiNyAdinA anyathA darzanamapi saMbhAvyate iti kudRSTatvodbhAvakavacanena rAjAdInAmasaMbhavaH / zreNInAMmudAsInatayA tato balavattA / pUgAnAM tvekasthAnavAsamAtrasambandhe'pi bhinnajAtitayA bhinnavRtti - tayA ca tato'pi mitho'napekSatvAdaudAsyAdbalavattvam | nRpAdhikRtAnAM tu tato'pi ni:saMbandhatayA rAjJA parIkSyA (1) vyaka. 12 zreNi (zreNI) riNa: (rakAH ) yeSA (eSA); davi. 15 zreNi (zreNI) pU.; vyapra. 30; vyau. 19; vitA. 16. (2) zunI. 4 / 531; vyaka. 12 cArita (nizcita); davi.15 cArya (cArya); vyasau. 19 gaNAjJAtaM (gaNAjJAnaM ) utta. ; vyapra. 30 vijJAtaM (vikhyAtaM ) ; vyau. 19. zunI. 4 / 532 dhArya... tam (dharmAdharmaniyojakaH); vyaka. 13'dhikaH kRtaH (smRto'dhikaH) dhAryaM (dharmyaM); vyaci . 4 vyakavat ; davi. 16 vyakavat, pU.; vyasau. 9vyakavat ; vImi. 2030'dhikaH kRtaH smRto'dhikaH ) dhAryaM yatnena ( dhamoM yattena) kAtyAyanaH; vyapra. 30 dhAryaM (dharma); vyau. 19 kRtaH (smRtaH) dhAryaM (dharmaM) tam (taH). (4) zunI. 4 / 533; vyaka. 13 buddhI (raGgA); vyaci.41 vyasau. 9pU.; vImi . 2 / 30 kAtyAyanaH ; vyapra. 30; bya. 20
Page #131
--------------------------------------------------------------------------
________________ sabhA dhikRtAnAM rAjabhayAdapi pakSapAtadAkSiNyAdyasaMbhava iti / yatra tayoreva kuzalatetyarthaH / rAra.24 pUgebhyo balavattaratvam / prAvivAkasya purohitAmAtyAnAM (2) zabdo vyAkaraNam / abhidhAnaM kozaH / ca sutarAM prAguktahetudvayAdAdhikyam / nRpasya sAkSA *vyaci.4 deva prajApAlanAdhikArAdvipakSabAdhakIbhUtadoSAdhikyAt AvhAnArtha puruSo niyojya: 'anyAyaM kurute yadi patiH kastaM niroddhaM kSama' iti nyAyena AkAraNe rakSaNe ca sAkSyarthiprativAdinAm / prajAprakSobhAdidRSTaspaSTadoSabhayAdavazyamapakSapAtitA saMbhava- sabhyAdhInaH satyavAdI kartavyastu svapUruSaH / / tIti sarvato balavattaratvam / buddhitAratamyamapi bRhaspa- (1) AkAraNam AvhAnam / svapUruSaH kramAyAto tivacane spaSTamiti / vyapra.30 yaH sa sabhyAdhInaH kartavyo raajnyaa| smRca.17 (3) sAhasAkhyavyavahArapadAtiriktadarzanAdhikRtani (2) svapUruSaH pressyH| vyaci.4 NItavyavahAraH parAtata ityarthaH / atra lobhAdizakaiva (3) ayaM ca sAdhyapAlanAmA zUdra eva / +vyapra.31 parAvRttau mUlam / tatra vAdinoranyatarasya anyathAdarzano bhRguH dbhAvakasya dviguNo daNDaH / anyathAdarzane sabhyAnAM paJcadaza vyavahArasabhAH smRtyukto daNDa iti / vyau.20 deza sthAnAni vAdAnAM paJca caivAbravIdbhagaH / tapasvimAyAyogavidAM kAryanirNAyakAH nirNayaM yena gacchanti vivAdaM prApya vaadinH|| tapasvinAM tu kAryANi traividyaireva kArayet / AraNyAstu svakaiH kuryuH sArthikAH sArthikaistathA / mAyAyogavidAM caiva na svayaM kopakAraNAt / / sainikAH sainikaireva grAme'pyubhayavAsibhiH // yeSAM kopAttabhayaM bhavati teSAM vicAraH tajAtIya- ubhayAnumataM caiva gRNhate sthAnamIpsitam / dvAraiva kArayitavyaH / xvyaci.5 kulikAH sArthamukhyAzca purgraamnivaasinH|| gaNakalekhako sabhAyAM niyojyau grAmapauragaNazreNyazcAturvidyazca vargiNaH / zabdAbhijJAnatattvajJau gaNanAkuzalau zucI / kulAni kulikAzcaiva niyuktA nRpatistathA // nAnAlipijJau kartavyau rAjJA gaNakalekhakau // (1) zabdAbhidhAnaM kozaH / gaNako jyotirvit / bhRgaNA tu jaghanyAnyapi nirNayasthAnAnyuktAni / dazeti / lekhako vyAkaraNakopavettA / dvAvapi yogarUDhI / ubha tAni ca paJcadaza sthAnAni tenaiva darzitAni- AraNyAx vImi. vycivt| stvityaadibhiH| atrAdyAni paJcasthAnAni araNyAdijana(1) zunI.41521-522; vyamA.281 bRhaspatikAtyA. vizeSANAmeva / grAmAkAraNAvasthitajanavivAde samIpayanA; vyaka.13tu (ca) bRhaspatikAtyAyanau; vyaci.5;vyani. * vitA. vyacivat / + vyau., vyama., vitA. vyprvt| (mAyAyogavidAM caivamAtmIyaireva kAraNam ); davi.16 bRhaspati- (1) ap.2|2 krameNa manuH; vyaka.12;smRca.17; pamA. kAtyAyanau; vyasau.9; vImi.263 nAradaH; vyapra.23; vyau. 31 sva (sa); vyaci. 4 tu sva (zuddha); viimi.2|2 vyacivat ; 14;vitA.26 kAraNAt (yennRpaH) krameNa tu vyAsaH; prakA.10 vyapra.31; vyau.18 SaH (paiH); vyama.3; vitA.10; prakA. na svayaM(nAtmIyaM) NAt (Nam ); samu.11 prakAvat. 9; samu.6 . (2) smRca.18; pamA.24 vivAdaM prApya ( vAdaM (2) shunii.4|542 jJAna (dhAna); ap.2|2 krameNa manuH prApya ca); vyapra.8; vyau.5; prakA.9, samu.25. vyaka.12 zAna(dhAna); smRca.17 vyakavat ; rAra.24 vyakavat ; (3) shunii.4|523-524 tathA (saha); smRca.18; pamA. pamA.30; vyaci.4 vyakavat ; vyani. zucI (zubhau);savi. 24 sibhiH (sinaH); vyapra.8 ; vyau.5; prakA.9; samu.6. 66 zucI (api) zeSaM vyakavat ; vyasau.9 jhau kartavyo (vido (4) smRca.18, pamA.24 Nhate Nhanti); vyapra.8 kAyoM); viimi.2|2 vyakavat ; vyapra.32 vyakavat ; vyau.18: Nhate (hyate); vyau.5 mataM (mate); prakA.9; samu.7. vyama.3 rAjJA (rAjA); vitA.9vyakavat ; prakA.9 vyakavat ; (5) smRca.18 pamA.24 dya (dyA); vyapra.9; vyau.5 samu.6. |pmaavt; prakA. 9; samu.7.
Page #132
--------------------------------------------------------------------------
________________ 56 vyavahArakANDam vAsibhirnirNayaH / arthipratyarthinorananuzayAnumataM sthAnaM kulikasArthamukhya puragrAmavAsino gRhNate / grAmAdIni daza sthAnAni sAdhAraNAni / grAmo grAmAkAreNAvasthito janaH / pauraH puravAsinAM samUhaH / gaNaH kulAnAM samUhaH / 'kulAnAM hi samUhastu gaNaH saMparikIrtitaH / iti kAtyAyana smaraNAt / zreNyo rajakAdyaSTAdazahInajAtayaH / cAturvidyaH AnvIkSikyAdividyAcatuSTayopetaH / cAtuvidyazceti zabdo vidvadbhiH puruSAntaraiH saha cAturvi dyasya samuccayArthaH / ' tasmAnna vAcyamekena vidhijJenApi dharmataH / iti pitAmahenaikasya dharmakathananiSedhAt / vargiNo gaNaprabhRtaya: / 'gaNAH pASaNDapUgAzca vAtAzca zreyastathA / samUhasthAzca ye cAnye varyAkhyAste bRhaspatiH' || iti kAtyAyanasmaraNAt / bRhaspatigrahaNaM gaMgAdiviSayeyamAkhyA pUrvameva prasiddheti darzayitum / AyudhadharANAM samUho vrAta: / 'nAnAyudhadharA trAtAH samadard kIrtitAH' / iti tenaivoktatvAt / kulAni arthipratyarthinoH sagotrANi / kulikAH kecanArthipratyarthigotrajAH vRddhAH niyuktAH prADvivAkasahitAstrayaH sabhyAH / nRpatirbrAhmaNAdisahitaH / XsmRca.18 (2) rAjagRhasamIpavartinaH sabhAsthAnAnmukhyAdanyAnyamukhyAni sthAnAnyAha bhRguH - dazeti / svakairAraNyakaiH / grAme'pItyAdizabdAt ye tu araNyAdau grAme ca nivasanti te hyubhayavAsibhiH grAmavAsibhiH araNyavAsi - bhirvA nirNayaM kuryuH / ubhayavyavahArAbhijJatvAtteSAm / kulikAH kulazreSThinaH / sArthino grAmayAtrAdau milito janasaMghaH / mukhyA grAmaNyAdayaH / puraM mukhyaM nagaram / tasmAdarvAcIno grAmaH / puragrAmanivAsinAM bhedaH / kulikAdIni paJca sthAnAni tAni cAraNyakAdijanavizeSANAmeva / *pamA.24-26 (3) AraNyakAdInAM paJcAnAmAraNyakasArthika sainikobhayAnumatasArthamukhyA iti paJca sthAnAni / kulAni anekakulasamudAyaH / kulikA eva kulotpannAH / niyuktAH rAjaniyuktA ye kecit / nRpatizceti daza atrAraNyAkAdInAM paJcAnAM tattatkalaha nirNayasthAnatvaM, grAmAdidazAnAM tu sakalanirNayavivAdasthAnatvamiti / *vyau. 5 * zeSaM smRcagatam / X vyapra. smRcagataM pamAgataM ca / kAtyAyanaH vyavahArasabhA lakSaNam dharmazAstravicAreNa mUlasAravivecanam / yatrAdhikriyate sthAne dharmAdhikaraNaM hi tat // yatra sthAne mUlasya AveditArthasya sAravivecanaM tatvaniSkarSo dharmazAstravicAreNa nirNetRbhiradhikriyate prastUyate, tatsthAnaM dharmazAstrairadhikriyate / mUlasAravivecanamatreti vyutpacyA dharmAdhikaraNam / hiH prasidhyarthaH / smRca. 19 rAjA prADvivAkaH / tatsahakAriNo mantriNo brAhmaNAzca / vinItaveSo nRpatiH sabhAM gatvA samAhitaH / AsInaH prAGmukho bhUtvA pazyetkAryANi kAryiNAm // saha traividyavRdvaizca mantrajJaizcaiva mantribhiH / (1) vinItaveSe hi nRpatau pratibhAkSayAbhAvAt yathAtatvaM vAdiprativAdinau vaktumIzAte nAnyatheti / XvyamA 278 AsanasthityoryugapatkartumazakyatvAt (2) atra vikalpaH / smRca. 23 kIdRzAH sabhyA rAMjhA niyojyAH se tu sabhyaiH sthirairyuktaH prAjJaimaulairdvijottamaiH / dharmazAstrArthakuzalairarthazAstravizAradaiH // (1) sabhAyai hitAH sabhyAstaiH sthirairdharmanizcalacittairabhedyairityarthaH, dharmazAstrArthazAstrayoravirodhena nyAyadarzanaM * pamA. smRcavat / X vyaci. vyamAvat / vyapra.8 (1) zunI. 41543 ( dharmazAstrAnusAreNa arthazAstravivecanam ); smRca. 196 mA 22 sAra (zAstra); nRpra. 4 canam ( kata: ); (dharmazAstrAnusAreNa arthazAstravivecanam ); vyau.5 (dharmazAstrAnurodhena arthazAstra vivecanam ); vyama. 2mUla (sArA); prakA. 10; samu. 7. (2) vyamA 278; vyaka. 4; smRca. 23 kho bhU (khaH sthi); vyaci. 1; vyani. nRpra. 2; vImi 21; rAkau . 3833 bAla . 2 / 2; prakA. 6 smRcavat; samu. 9 smRcavat. (3) smRca. 23; prakA. 6. (4) mitA. 22; vyamA 278 sa tu (saha ) prAjJaimoM (prajJAmu); vyaka. 4 prAjJaimalai (prajJAmUrti); smRca. 15; rAra. 8 7 utta. ;dIka. 31 prAjJaimau~lai (prajJAyuktai); vyaci. 1 prAzaima (prajJAmU ); vyani sthirai (sthitai) prAjJaiH (prajJA); nRpra. 2,4; vImi 2 / 1 utta. pra. 27; vya. 16; prakA. 6; samu. 9.
Page #133
--------------------------------------------------------------------------
________________ sabhA kArya ityubhayorupAdAnam / asamAdhyavirodhe tu zAstrame- dAntaM kulInaM madhyasthamanudvegakaraM sthiram / vAdaraNIyaM, tasya balavattvAditi vkssyti| *vyamA.278 | paratra bhIru dharmiSThamudyuktaM krodhavarjitam / / (2) mitA.TIkA- sa rAjA / maulaiH pitRpitAmahA- (1) yadA kAryAntaravazAditi shessH| smRca.16 gtaiH| arthazAstramauzanasAdi / subo.22 (2) kAryavazAt rAjakAryAntaravazAt / kAryanirNaya . vaNijAM vyavahArasabhAyAM niyojanam bhASottarAdikam / vidvAMsaM vedAviruddhatarkakSuNNamatim / kulazIlavayovRttavittavadbhiramatsaraiH / vedapAragaM parizIlitadharmazAstram / dAntaM tapaHklezasaham / vaNigbhiH syAtkatipayaiH ku bhUtairadhiSThitam // kulInaM saMkarAdidoSazUnyamAtApitaparamparAkam / madhyasthaM (1) tathA rASTraraJjanArtha rAjJA katipayairvaNimbhirapi sarvatra samadRSTim / anudvegakaraM matsarapAruSyAdyakartAram / saha saMsadi sthAtavyamityAha-kulazIleti / kulabhUtaiH sthiraM lobhAyanAkRSTam / paratra bhIraM sadA paralokasazavRndabhUtairityarthaH / / smRca.17 Gkam / dharmiSThaM svavarNAzramavihitakriyAniSTham / udyuktaM (2) krnnmitynvyH| karaNaM sbhaa| xvyaci.4 niralasam / krodhavarjitaM tatvavicAraviruddhakrodhahInam / (3) kulabhUtaiH vRddhrityrthH| vyapra.31 vyaci.3 zrotAro vaNijastatra kartavyA nyAyadarzinaH // aika zAstramadhIyAno na vidyAtkAryanizcayam / teSAM kAryamapyAha sa. eva-zrotAra iti / smRca.17 tasmAdbahvAgamaH kAryo vivAdeSuttamo nRpaiH / / gaNakalekhakarAjapuruSaniyojanam (1) bAgamo bhushaastrjnyH| vyaka.11 saMbhyAnAM ye vidheyAH syuryuktAste rAjapUrUSAH / (2) bahvAgamagrahaNaM guNAntarasyApi pradarzanArtham / gaNako lekhakazcaiva sarvAMstAn vinivezayet // - smRca.16 rAjJA svasthAne brAhmaNaH prADvivAko niyojyaH brAhmaNAbhAve kSatriyavaizyau niyojyau, na zUdraH / yadA na kuryAnnRpatiH svayaM kAryavinirNayam / brAhmaNo yatra na syAttu kSatriyaM tatra yojayet / tadA tatra niyuJjIta brAhmaNaM zAstrapAragam // vaizyaM vA dharmazAstrajJaM zUdraM yatnena varjayet // (1) evaMbhUtabrAhmaNA'saMbhave kSatriyaM vaizyaM vA niyuvyaci. vyamAvat / +pamA. smRcvt| Xvyata. vyacivat / jIta na zUdram / yathAha kAtyAyana:-brAhmaNo ytreti| (1) mitaa.2|2; vyaka.12; smRca.17 vRtta (vRddha) vadbhi mitaa.2||3 (vidbhi); pamA.31; vyaci.4; vyani., smRci.4; vyata.199matsaraiH (dhiSThitam) bhUta (vRddha); vyasau.9; vImi. | maiMNa mana.. yA bheMNa manuH; vyapra.25; vyau.15, setu.94 vyacivat; prakA. 2 / 2; vyapra.31; vyau.17; vitA.10, rAkau.383 | 8) samu.5, vivya.2 vyakavat. prakA.9; samu.6. (1) shunii.4|514; mitaa.2|3; vyamA.279; vyaka. (2) shunii.4|527 nyAyadarzinaH(suvicakSaNAH); smRca. 10, smRca 16 dAntaM (dakSaM); vyaci.3; smRci.3, vyasau. 17; pamA.31; savi.66 zrotA (catu); vyapra.31 nyAya 7 manuH; viimi.2|3, vyapra.25, vyau.15; prakA.8 smRca(kArya); vyama.3, vitA.10 nyAyadarzinaH (nayadarzinA); vat; samu.5 smRcavat. prakA.8; samu.6. . (3) vyaka.12; smRci.4 (yu); davi.15 smRcivat. (2) zunI.41534 nizca (nirNa); apa.212 yAno (te yo); (4) shunii.4|513 zAstra (veda); vyamA.279 (yadi vyaka.11, smRca.16 nRpaiH (nRpaH); rAra.23 eka (evaM) kAryavazAdAjA na pazyetkAryanirNayam) tatra niyujIta (niyujyAt nizca (nirNa) bahvA (durgA)pU (no); smRci.4; vyasau. nizca vidvAMsaM) zAstra (veda); vyaka.10(yadA kAryavazAdrAjA na pazye (nirNa); vyapra.25 vyasauvat vitA. 7 vyasauvat, kAyAnaNayam); smRca.16, rAra.18 vyakavata: vyaci.3 madanaratna kAtyAyanaH; prakA.8; samu.5 vyasauvat. . pUrvArdha vyakavat, uttarArdha byamAvat davi.14 vyakavat; vyata. (3) mitaa.2|3; smRca.17; pamA.29; smRci.3; 198 byacivata; vyasau.7 yadA (so'sya) zeSaM vyakavat, saMda- nRpra.2,4 tu (zcet); mc.8|20; prakA.8; samu.5. vya. kA. 8
Page #134
--------------------------------------------------------------------------
________________ 58 vyavahArakANDam smRca. 17 (2) brAhmaNo vidvAniti zeSaH / (3) prAdvivAkasya anukalpamAha- brAhmaNo yatreti / pamA. 29 (4) mitA. TIkA - yatneneti, tasya dharmazAstrAdAvanacikArAditi bhAvaH / bAla. 2/3 yaMtra vipro na vidvAnsyAt kSatriyaM tatra yojayet / vaizyaM vA dharmazAstrazaM zUdraM yatnena varjayet // kSatriyamityatra vidvAMsamiti vidvadbrAhmaNasthAne vidhAmAgamyate / yatneneti vadannavarjane gurvI hAnirbhavati iti darzayati / smRca. 17 ato'nyairyatkRtaM kArya anyAyena kRtaM tu tat / niyuktairapi vijJeyaM daivAdyadyapi zAstrataH / / ato'nyairityAdi uktalakSaNarahitairanyairniyuktairapi yadi daivAcchAstrArtha eva nirNItastathApyanyAya eva syAdavagantavya ityarthaH / vyaka. 12 prADvivAkapadaniruktiH vyavahArAzritaM praznaM pRcchati prADiti sthitiH / vivecayati yastasmin prAdvivAka iti smRtaH / / arthin bhASA te kIdRzI ? pratyarthin tavApi kITazamuttaram ? iti pRcchatIti prAT zrutvA ca yuktAyuktaM vivinaktIti vivAkaH / vicArya yA jayaparAjayarUpaM vividhamarthaM vaktIti vivAkaH / prADityanena saha prADvivAkaH / +vyamA 279 + vyata. vyamAgatam ! (1) zunI. 4/515 yatra ( yadA) tatra (tanni); vyamA 279 yatra (yadi ); apa. 22; vyaka. 121 smRca. 17; mamu.8 20; zara 62 vizeo na vidvAn (vidvAnna vima); dIka. 21 vyamAmaMda upaci.1 vamAdavyani davi. 14 varjayet na tu zU kadAcana); vyata. 198 yAvat 8 rAravat vyapra. 25; vyau. 16 manurityAha; vyama. 2 rAravat / vitA. 8 yatra vipro na vidvAn (yatrAvidvAMstu vipraH ); setu. 94 vyamAvat; prakA. 8; samu 51 vivya. 2 vyamAvat vanena vyasI. (2) apa. 22; vyaka. 123 rAra. 23 kRtaM tu yat ( ca yatkRtaM). (3) vyamA 278 ka iti ( kastataH ) ; apa. 23 sthitiH (zrutiH) vecayati (sa) kahati (kastu sa ) bRhaspati vyata. 198 yasta ( yatta) zeSaM vyamAvat ; dita. 583 sthitiH (smRtiH); vyapra.190 sthiti : (zrutiH) zeSaM vyatavat . ; setu. kIdRzAH sabhyA rAjJA niyojyAH alubdhA dhanavantazca dharmajJAH satyavAdinaH / sarvazAstrapravINAzca sabhyAH kAryA nRpairdvijAH // asampana sabhvadaNDaH kAryasya nirNayaM samyagjJAtvA sabhyastato vadet / anyathA naiva vaktavyaM vaktA dviguNadaNDabhAk / (1) samyag jJAnarahitasya sabhyasya dviguNaM daNDamAha kAryasyeti / apa. 24 (2) evaM mohavazAdapyanyathAvAdino daNDyA ityAha --kAryasyeti / smRca. 22. saibhyadoSAttu yannaSTaM deyaM sabhyena tattathA / kArya ta kAryiNAmeva nizcitaM na vicAlayet // tu (1) anyathAdarzinA sabhyena nirNItaM vicAlayet / samyak punarvicArayedityarthaH / *vyamA. 283 (2) nirNayAdUrdhvaM sabhyadoSaparijJAne tu damaM dApya ityAha sa eva sabhyeti / duSTasabhyenApi nirNIta kArya na parAvartayet / kintu dauSTayAnnaSTaM dApayedityarthaH / + smRca. 23 nyAyazAstramatikramya sabhyairyatra vinizcitam / * vyaci, vImi. vyamAgatam / + savi smRcavata | 94 vivya . 2 yasta (yatta). (1) apa. 22 nRpairdvijAH (dvijottamA); vyaka. 110 rAra. 23) vyani. smRci. zAkhyavagAzra (zAstrArthaniSugA); sau. sarva (dharma); vittA. 7 paidvijAH (peNa tu ) prakA. 7; samu. 6. (2) apa. 2 / 4; vyaka. 15 jJA (kR) vakta (karta); smRca. 22 vyaci.6 tato (tathA) vi. 228 dhAvA sabhyaH (kRtyA satyaM nAradaH vyasau. 11 samyag (sayo); vImi 2043 prakA. 13; samu. 9. (3) vyamA 283 tu yanna ( zrayaM na ) tathA (dyathA) na (tu) nArada: ; apa. 2 / 4 thA (dA) meva (mevaM) cAla (cAra); vyaka. 16 sabhya (sabhA) thA (dA) meva (mevaM); smRca. 23 thA (dA); vyaci. meva (mena (tu) vi. 228 meva (me); savi.69 smRcavat sI 11] sabhya (sabhA): vImi. 224 na (tu)bA (cAra); prakA. 14 smRcavat samu.9 smRcavat. (4) apa. 214; vyaka. 15; smRca. 213 pamA. 32; vyani. vinizcitam (tu nizcitaH) ; nRpra. 5; prakA. 123 samu.8.
Page #135
--------------------------------------------------------------------------
________________ sabhA tatra dharmo hyadharmeNa hato hanti na saMzayaH / / ye punaH zAstroditavidhimatikramya nirNayaM kuryuH teSAM dopamAha - nyAyeti / 'snehAdajJAnato vA'pi mohAdvA lobhato'pi vA / tatra sabhyo'nyathAvAdI daNDayossabhyaH smRto smRca. 21 hisaH // smRca. 22 moho viparItajJAnam | samyagvijJAya sadbhAvaM gUDhaM kAryasya yatra vai / nirNayaM tvanyathA kuryurna yathA vihitaM tu tat // yatrAnena vidhAnena kriyate kAryanirNayaH / tatra satyaM hataM sabhyaiH nAnRtairna durAtmabhiH // sabhya ca vaktavyam saMbhyenAvazyavaktavyaM dharmArthasahitaM vacaH / zRNoti yadi no rAjA syAttu sabhyastato'napaH // (1) arthasahitaM arthazAstropetam / smRca. 22 (2) kAryA'niSyattAvapi yathAzAstravAdino nAsti pratyavAya iti sa evAha - sabhyeneti / yadA tu rAjA yathAzAstraM dharme zrutvA doSakAriNe pakSapAtaM na karoti tadA niSpApo bhavati / pamA. 33 pravRtI rAjA sodhanIyaH nopekSya: yamArgAdapetaM tu jJAtvA cittaM mahIpateH / " (1) apa. 214 taMtra (atra) smRto hi saH (tu sa smRtaH) ; vyaka. 16 tatra (yatra) sabhyaH (sabhyaH); smRca. 22; pamA. 33 mohAdvA lobha (lobhAdvA moha); smRci. 4 vyakavat nAradaH; davi. 337 tatra (yatra) zerpA pamAvat ; savi. 69 hAda (hAccA) tatra (yatra); sau. 11 pUrvArdha pamAvat, uttarArdhaM vyakavat; prakA. 13; samu. 9. (2) vyaka. 15. (3) vyamA. 283 to'naghaH (dA nRpaH) nArada: ; vyaka. 14 vakta (karta) tu sabhyastato'naghaH (dasatyastato nRpaH ); smRca. 22; rAra. 24 vakta (karta) 'naghaH (nRpaH); pamA. 33 vakta (karta); vyaci. 6 vyamAvat ; smRci. 4 'naghaH (nRNa: ) ; davi. 19 smRcivat ; nRpra.5nAvazya (na tAvad); vyata. 199 to'naghaH (dA'nRNa:): 226 pU.: vyasau. 10 sabhye (satye namaH (nRpaH); khetu. 95 syAttu sabhyastato'naghaH (syAdasabhyastadA nRNAm ); prakA. 123 samu.8; vica.143. 59 vyapra. 11 vaktavyaM tatpriyaM nAtra na sabhyaH kistriSI bhavet // tatpriyaM na vaktavyaM rAzo mano'nukUlameva na vAcyam / kintu nyAyyam / evaM sati sabhyo na kilbiSI bhavediti nadvayAncayaH / adharmataH pravRttaM tu nopekSeransabhAsadaH / upekSamANAH sanRpA narakaM yAntyadhomukhAH // anyAyenApi taM yAntaM ye'nuyAnti sabhAsadaH / te'pi tadbhAginastasmAdodhanIyaH sa tairnRpaH // (1) zanairiti vacanAt tadaiva tatpratikUlabodhanaM na pApabhayAtkArya kintu kAlAntare / smRca. 21 (2) anyAyata iti / tathA cotpathagAmino rAjJo 'nusaraNe sabhyasyApi doSa ityarthaH / vyaci. 6 (3) atrApi sabhyAnAmeva pratyavAya na brAhmaNAnAm / (4) vyaka. 14 nAtra (taMtra) bhavet (tataH); smRca. 21 vyakavat ; rAra. 25 tat (tu); pamA. 33 vakta ( karta) nAtra ( tatra); *vyau.7 (4) mitA. TIkA- taM rAjAnam / tadbhAginaH rAjasaMbandhidoSabhAgina ityarthaH / bAla. 212 nirAdibhASaNaM m anirNIte tu yadya bhASeta raho'rthinA / * vitA. vyauvat. vyaci. 6 na (sa); davi.19 pateH (bhujaH) zeSaM vyakavat ; nRpra. 5 cittaM (kRtyaM); savi.69 vyakavat ; vyasau 106 vyapra. 11 nArada: ; vyau 7 nAradaH; prakA. 12 vyakavat ; samu. 8 vyakavat. (1) zunI. 4 / 767-768 tu (taM); vyamA 283 kaM (ke) nAradaH apa. 2 / 4; vyaka. 14 sanRpA ( te sarve); smRca. 21; rAra. 25; pamA. 33 adharmataH (apanyAya); vyaci . 6 tu (hi); smRci. 4 ran (yu) vi.196.5 (nyAyaM pravRttaM tu nopekSeta sbhaasdH| upekSamANaH sanRpo narakaM yAtyadhomukham // ); savi. 69 sanRpA (te bhUpA:); vyasau. 101 vyapra. 11; vyau 7 nAradaH; prakA. 12; samu.8. (2) mitA. 22; vyamA 283 yenApi taM yAntaM (yato yiyAsantaM) pU., nArada :; apa. 2 / 4 vyamAvat vyaka. 14; smRca. 21 sa tai ( zanai); rAra. 25 vyamAvat; pamA 33; vyaci . 6 vyamA. da smR.4 (ca) sI.10 yenApi taM yAntaM yato' pi yAntaM taM ); vyapra. 11 krameNa nAradaH vyau 7 nAradaH ; vitA. 61 rAkau. 383; prakA. 12 smRcavat; samu.8 smRcavat. (3) vyamA 283 thiMnA (rthinam ) sabhyA ( sabhya); apa. 2 / 4 sabhyA (sabhya); vyaka.16 apavat; smRca. 23; pamA. 35
Page #136
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam prADvivAko'tha daNDayaH syAtsabhyAzcaiva na | (2) nanu sarve'pi vyavahAradarzanavidhayo na tAvatke .. saMzayaH / / valAdRSTArthAH / prajApAlanaupayikaduSTAduSTaparijJAnasya dRSTa(1) arthipadena pratyarthino'pyupAdAnam / tasyApi syAvazyakatvAt / na ca tadeva phalamiti vAcyam / svApekSayArthitvAt / kUTakaraNazaGkAyAzcA'vizeSAt / / svargAdiphalasyAdarzanAnyathAdarzanayoH pratyavAyasya ca tasmAddharmato vyavahAro drssttvyH| vyamA.283 vacanAntaraibarbodhanAt / tathA ca kAtyAyana:- saprADvi(2) prADvivAkaH sabhyA vA vyavahAranirNayAtpUrva vAka iti / __ +vyapra.10-11 vijane'rthinA saha saMbhASaNamAtrAdapi daNDyA ityAha- gaMNAH pAkhaNDapUgAzca vAtAzca shrennystthaa| . aniNIMte tviti / smRca.23 samUhasthAzca ye cAnye vAkhyAste bRhsptiH|| rAjJA'nadhikRtAnAM vyavahAranirNaye nAdhikAraH bRhaspatigrahaNaM gaNAdiviSayAkhyA pUrvamevaprasiddheti prADvivAkasadasyAnAmupajIvyamatAni tu / / darzayitum / *smRca.18 tayuktiyogAdyo'rtheSu nirNayetsa tu daNDabhAk // nAnApaurasamUhastu naigamAkhyaH prakIrtitaH / yo rAjJA'nadhikRtaH zUdrAdiH svayamajJaH prADvivAko- nAnAyudhadharA bAtAH samavetAH prakIrtitAH / / ktayuktyA vivAdaviSayIbhUteSvartheSu nirNayaM karoti sa samUho vaNigAdInAM pUgaH sa parikIrtitaH / daDya ityarthaH / kacit 'na sa daNDabhAk' iti paatthH| brAhmaNAnAM samUhastu gaNa ityucyate budhaiH / / tatra dharmazAstrAbhijJo brAhmaNaH paroktayuktyA'pi nirNayaM AdizabdAt vijAtIyalAbhaH tena grAmanagarAdi / gaNa kurvANo na daDya ityarthaH / tadAha naardH-'niyukto| ekkriyaathaaNdytH| vyata.222 vA'niyukto vA' iti / vyasau.11 / pASaNDazilpisaMghavrajapunazreNijAtipadArthAH .. dharmyanirNayaphalam pravrajyAvasitA ye tu pASaNDAH parikIrtitAH / seprAvivAkaH sAmAtyaH sabrAhmaNapurohitaH zilpopajIvino ye tu zilpinaH parikIrtitAH / / sasabhyaH prekSako rAjA. svarge tiSThati dharmataH // + vyau. kyapravat / * savi. rmRcvt| (1) kAtyAyanena brAhmaNAnAM sabhAsadAM ca spaSTaM bhedo bhadA / (1) smRca.18; vira.669-NAH (Na) D (gargA); pamA. drshitH| tatra brAhmaNA aniyuktAH, sabhAsadastu niyuktA 26 yAkhyAste (rNAkhyA ye); davi.11 aa (rgA); savi. iti bhedH| _ +mitaa.2|2 67; prakA.9; samu.11 davivat. * savi. smRcavat. / + vyani., vitA., vyama. mitAvat / (2) smRca.18,223.pra (tu) utta.; vira.668 mAkhyaH na saMzayaH (vizeSataH); vyaci.7 pU.; vyani.; davi.337 'tha | (mastu) rA (ra); pamA.352 smRcavat, utta.; vyani. mAkhyaH ('pi) bhyA (bhya); nRpra.5 .pamAvat, savi.69; byasau.11 (mukhyaH ); davi.31 mAkhyaH pra (maH pari) dharA (bhRto) mavetAH pra davivat prakA.13; samu.9 pamAvat. (metAH pari); vyapra.333 smRcavat, utta.; vyau.91 smRcavat, (1) vyaka.16 (prAvivAkaH sadasyAnAmupajIvyamatAni | utta.; prakA.9-10; samu.11. tu / na yuktiyogAdyartheSu nirNayettu sa daNDabhAk // ); davi. (3) smRca.18,223 (kulAnAM hi samUhastu gaNaH saMpari339 tsa tu (ttu sa); vyasau.11. kIrtitaH) utta.; vira.669 sa pa (saMpa) gaNa ... budhaiH (gaNaH (2) shunii.4|506 pU.; mitaa.2|2; vyamA.278; saMparikIrtitaH); pamA.352 (kulAnAM tu samuho yo gaNaH sa vyaka.4; smRca.14; pamA.32; dIka.31 svarge (dharma); parikIrtitaH) utta.; dIka.34 pU.; vyani.; davi.31 viravat; vyaci.1; vyani. smRci.2; nRpra.2,5,7; vyata.198 vyata.222 pU.; viimi.2|30 pU.; vyapra. 333 smRcavat, uttarArdhe (svayaM sa rAjA cinuyAt teSAM jayaparAjayau); savi. utta.; vyau.91 smRcavat, utta.; prakA.10 sa pa (saMpa); samu. 64; vyapra.11; vyau.6 yAjJavalkyaH; vyama.2; vitA.4; 11 'kulAnA hi samUhastu gaNaH saMparikIrtitaH' ayamapi pATho rAko.383, setu.94 uttarArdhe (svayaM sa rAjA tanuyAt zeyaH. (4) vira.669, davi.31 NDAH...tAH (NDAstu teSAM jayaparAjayau); prakA.6-7; samu.8, vivya.2 setuvat. udAhRtAH) tu (te), lam
Page #137
--------------------------------------------------------------------------
________________ ... sabhA.. yaH saugatArhatAdInAM samUhaH saMgha ucyate / vyavahAranirNayaH karaNIya ityevaMparANi / yathAhu:-'abhicatuSpadA gavAdInAM samUho vraja ucyate // yuktAzca ye yatra ynnibndhniyojnaaH| tatratyaguNadoSANAM aMsacchAsrAdhigantRNAM samUhaH puJja ucyte| ta eva hi vicArakAH iti // 'tatra tattvamabhiyogavicaNDAlazvapacAdInAM samUho gulma ucyate // zeSAt syAt' (puumii.1|3|27) iti jaiminirapi sAdhukAruzilpiprabhRtInAM nivahaH zreNirucyate // zabdAdhikaraNe sUtrayAmAsa / ata eva- 'cikIrSurhitacAturvarNyasya yA suutirsjaatyaadisNbhvaa| mAtmanaH' 'sAntvena prazamayya' 'kopakAraNAt' ityAdi tasyA dharmAH samuddiSTA jAtiH sA prikiirtitaa|| hetupradarzanam / yathA tattvAvadhAraNaM khAniSTanivAraNaM ca grAmazreNigaNAdInAM kAyaniNetArasteSAmeva ziSTAH bhavati tathA kauzalena nirvAhaNIyamityatra tAtparyam / grAmazreNigaNAdInAM bhaveyuH kAryacintakAH // *vyapra.23 zucayo vedadharmajJA dakSA dAntAH kulodbhavAH / kulazreNigaNAdhikRtanapANAmuttarottaraM prAmANyamadhikam / sarvakAryapravINAzcA'lubdhA vRddhA mhttraaH|| kulAni zreNayazcaiva gaNastvadhikRto nRpaH / kartavyaM vacanaM teSAM samUhahitavAdinAm / pratiSThA vyavahArANAM gurvebhyastUttarottaram // pUganaigamapApaNDasaMghAnAmapyayaM vidhiH // kulaizca yatkRtaM kArya vicArya tadyathottaram / vaNikazilpiprayogeSu kRssirgopjiivissu| asaMtuSTasya kartavyaM yAvadrAjakRtaM bhRguH / / azakyo nirNayo hyatra tatvajJaireva kArayet // anirdiSTAzca ye kuryurvyavahAravinizcayam / tapasvinAM tu kAryANi vidyaireva kArayet / rAjavRttipravRttAste teSAM daNDaM prakalpayet / / mAyAyogavidAM caiva na svayaM kopakAraNAt // 'anirdiSTAzca' iti kAtyAyanavacanamadhArmikAzAstrajJasamyagvijJAnasaMpannenopadezaM prklpyet| viSayam / yeSAM punaraniyuktAnAmapi nAdharmazaGkA, rAjJA'utkRSTajAtizIlAnAM gurvAcAryatapasvinAm // pi matkRtyamevaite kurvantIti sAmAnyato ye'numanyante samyagvijJAnasaMpanneneti tRtIyAntaM padam / tathA ca anukampyA ete ityapekSyante vA / tairaniyaktairapi vyavatajjJAnotkRSTajAtizIlAnAM gurvAcAryatapasvinAmupadezaM hAradarzane prvrtitvymevetyaahH| davi.340 prakalpayet kArayet / na svayamupadezaM teSAM kuryAdityarthaH / pitAmahaH tAni na sarvathA rAjJo vyavahArapradarzanapratiSedhaparANi / aSTAGgakaraNam / tatra kAryadarzanam kintu tattakAyeM vaNigAdInAmabhiyuktatvAttAnvihAya na lekhako gaNakaH zAstraM sAdhyapAlaH sabhAsadaH / * vyAkhyAsaMgrahaH etasminneva vyAsavacane (pR.64) draSTavyaH: hiraNyamagnirudakamaSTAGgaM karaNaM smatam / (1) vira.669 yaH ...dInAM (AItasaugatAnAM tu) pU.: tadadhyAsyAnizaM pazyetpauraiH kArya niveditm|| vyani. davi.31 yaH saugatArhatA (arhatAM saugatA) pU.; prakA. pauragrahaNaM svarASTagatA'khilajanopalakSaNArtham / smRca.27 10 samu.11. kulAdikRtanirNayaH nRpasthAne parivartanamarhati (2) vira.669 utta.; vyani.; davi.31 caNDA (cANDA) parvasthAnagatA vAdA dharmato'dharmato'pi vaa| utta.; prakA.10; samu.11. (3) vyani. vaha H (vAsaH); - prakA.10, samu.11. (4) vira.669. (5) vyani.: * vyau, vyprvt| +vyAkhyAsaMgrahaH sthalAdinirdezazca prakA.10; samu.11. (6) vyani.; prakA.10.(7) vyani.; nArade (pR. 42 stambhaH 1) draSTavyaH / / prakA.10. (8) vyaka.13 tatvazaireva (tajjaireva tu); vyasau.9. (1) vyamA.280 manukAtyAyanI. vastutastu nAradasya (nAramR. (9) vyamA.28 1 bRhaspatikAtyAyanI; vyaka.13 tu (ca) 17). (2) vyaka.13. (3) vyaka.13 rAja (rAhu); bRhaspatikAtyAyanI davi.16 bRhaspatikAtyAyanI.(10) zunI. smRci.4; davi.340 nizca (nirNa). (4) smRca.27; 41522-523; vyaka.13 kalpa (varta) gurvA (zuddhA); vyasau. savi.72-73; prakA.16; samu.12. (5) smRca.18 10 jAti (jAti); vyapra.23 ; vyau.14; vitA.26 nne (no). te (na); savi.68 nRpa (rAja); prakA.9; samu.7. zita
Page #138
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam napasthAnaM samAzritya pUrvavAdaM bhajanti te // nRpatireva / 'durgamadhye gRhaM kuryAt' ityAdinA bRhaspatyA zAstritasabhAyAH sabhAntarebhyaH prAbalyamAha pitA- dibhiH sabhAnirmANatadrakSaNAdestatra sabhyopavezanAdezca taM mahaH-pUrvasthAneti / pUrvavAdaM pUrvapakSamityarthaH / nRpasthAna- | pratyeva vidhAnAt / 'adaNDyAndaNDayan rAjA daNDyAMgrahaNaM prabalasthAnopalakSaNArtham / smRca.18 caivApyadaNDayan / ayazo mahadApnoti narakaM caiva kulAdibhiH kRtaM kArya vicArya tadyathottaram / gacchati' // masmR. (8 / 128) 'api bhrAtA suto'yoM asaMtuSTasya kartavyaM yAvadrAjakRtaM bhavet // vA zvazuro mAtulo'pi vA / nAdaNDayo nAma grAme dRSTaH puraM yAyAt pure dRSTastu raajni| rAjJo'sti dharmAdvicalitaH svakAt // (yAsmR. 11358) rAjJA dRSTaH kudRSTo vA nAsti tasya punarbhavaH // ityAdibhinityakAmAdhikArayostasyaiva grahaNAt / prajAyatpunaH pitAmahenoktaM 'grAme dRSTa' ityAdi, tat pUrva- pAlanAdhikArAcca / *vyapra.25-26 sabhAtaH prkRssttsbhaantraalaabhvissym| smRca.129 sAmantakSatriyAH prAvivAkA bhavanti, akSatriyarAjJAM brAhmaNA eva bahubhireva nirNeyam evaM kSatriyasAmantAH svadezeSu pRthakpRthak / tasmAnna vAcyamekena vidhijJenApi dharmataH // itareSAM nRpANAM tu kuryAd brAhmaNapuGgavaH / / prajApatiH dharmAsanagatA anulbaNAH santaH kSatriyasAmantA vyavaabhiSiktaH kSatriyo rAjA brAhmaNo vA prADvivAkaH hArAnpazyeyuH / itare punarnapAH brAhmaNavaizyAdijAtIyAH / rAjA'bhiSekasaMyukto brAhmaNo vA bhushrutH| svAdhikArasiddhaye brAhmaNazreSThameva sadA vyavahAradraSTAraM dharmAsanagataH pshyedvyvhaaraannulbnnH|| kuryurityarthaH / yatpunastena 'brAhmaNo vA bahuzruta' iti (1) anulbaNo'nuddhata ityarthaH / etadapi rAjJo'bhi- pakSAntaramuktaM , tadapi na brAhmaNasyAdhikArapratipAdanaSiktasya vyavahAradarzanaM kartavyamiti vidhAnArtha na puna- paraM kintu vinA'pi rAjAnaM bahuzrutaH prADvivAko vA ritarasya pratiSedhArtha tathAtve parisaMkhyApatteH / ata evA- rAjaniyogAtpazyedityevaMparam / brAhmaNasya nAstyadhikAro nantaramevoktaM tenaiva evamiti / smaca.16 vyavahAradarzana iti prAgeva darzitatvAt / smRca.16 (2) atra rAjazabdo'veSTayadhikaraNanyAyena svavageM vargIyAstrayo nirNetAraH (puumii.2|3|2) kSatriyajAtivacanaH / abhiSekasaMyukta svavarge jyavarA dharmAnprabrUyuH / iti vacanAt / smRtyantare'pyabhiSiktakSatriyaM prakramya _ hArItaH tadabhidhAnAccAnabhiSiktakSatriyasya nAdhikAraH / atazca ___prAvivAkena zalyamuddharaNIyam tatprayuktazubhAzubhaphalayostadgAmitaiva / prAvivAkAdInAM yathA zalyaM bhiSakkAyAduddharedyantrayuktibhiH / tu prAk pradArzatebhyaH 'anyAyenApi taM yAntam' ityAdi- prADvivAkastathA zalyamuddharedvyavahArataH+ // vAkyebhyo rAjJo'nivAraNe paraM dRSTAdRSTadoSabhAgitA / bhiSak vaidyaH / zalyamatra chalam / rAra.19 aniyuktAnAM tu na tatrApItyAdi mitAkSarAdau vyaktam / . mithyAdarzananindA brAhmaNo vetyanukalpatvAbhiprAyako vAzabdo na tulyakakSA- andho matsyAnivAznAti nirapekSaH sakaNTakAn / dhikAraparaH / anulbaNaH anuddhataH / sabhApatizca parokSamarthavaikalyAdbhASate yaH sabhAM gataH + // (1) vyani.; prakA.9; samu.7. (2) abhA.7 * vyu.vyprvt|+vyaakhyaasNgrhH nArade (pR.47,48)drssttvyH| puraM yAyAt (pure yAti) tasya punarbhavaH (paunarbhavo vidhiH); smRca. (1) smRca.16; prakA.7; samu.5. (2) mbhaa.11|24. 19,129; pamA.42 puraM (pure) bhavaH (bhayam ); prakA.9; (3) vyaka.10 dhantra (dyatna) bhiH (taH) nAradahArItau; rAra. samu.7. (3) smRca.18; savi.67; prakA.9; samu.8. 19 (yathA zalyaM bhiSakkAryamuddharenmantrazaktitaH); vyani.; vyapra. (4) smRca.16,23; pamA.36 NaH (Nam); nRpra.5; vyapra. 24 bhiH (taH) nAradahArItau; vyau.15 vyakavat. (4) vyaka. 25, vyau.12 pamAvat ; prakA.7; samu.5. 14 nAradahArItau; smRca.21; prakA.12 bhAM (bhA); samu.8.
Page #139
--------------------------------------------------------------------------
________________ sabhA hArItastu vRSalasya narakamAha-andha iti| smRca.21 vihAya yaH pazyetkAryANi vRSalaiH saha / tasya prakSubhyate adharmyanirNayadoSabhAgina: rASTra balaM kozazca nazyati' // iti amAtyamityekalvapAdo'dharmasya kartAraM pAdaH sAkSiNamRcchati / / mupalakSaNamAtra uddezyagatatvAt / smRca. 14 pAdaH sabhAsadaH sarvAn pAdo raajaanmRcchti|| prADvivAkalakSaNaM, prAvivAkapadaniruktizca dharmyanirNayazubhaphalam dAntaH kalIno madhyastho rAgadveSavivarjitaH / rAjA bhavatyanenAstu mucyante ca sbhaasdH| so'sya kAryANi saMpazyet sabhyaireva tribhirvRtaH / / eno gacchati kartAraM nindA) yatra nindyte|| vivAdAnugataM pRSTvA sasabhyastat prayatnataH / vyAsa: vicArayati yenAsau prAvivAkastataH smRtH+| purohitaH prAvivAko bhavati. idaM tvasya niruktamAtra, prADvivAkatvaM tu vyavahArarAjA purohitaM kuryAdudIrNa brAhmaNaM hitam / kSamataiva / vyaci.4 zrutAdhyayanasaMpannamalubdhaM satyavAdinam // brAhmaNa eva prAvivAkaH na tvanye varNAH (1) ekatvamatra vivakSitam / yUpaM chinattItivat utpA jAtimAtropajIvI vA kAmaM syAd brAhmaNabruvaH / dyagatatvAt / hitamiti vadan rAjJa ucchRGkhala pravRtti- dharmapravaktA nRpatena tu varNAstrayo'pare / / daNDyA'daNDatheSu purohitena nivAryeti darzayati / ata avidvatkSatriyavaizyaviSayamidam / vyani. eva vasiSThena rAjJo daNDazAstrArthA'tikrame purohitasyApi dvijAnvihAya yaH pazyetkAyANi vRSalaiH saha / prAyazcittamuktam ---- 'daNDyotsarge rAjaikarAtramupavaset , tri- tasya prakSubhyate rASTraM balaM koSazca nazyati / / rAtraM purohitaH, kRcchmadaNDyadaNDane purohitaH, trirAtraM (1) vyAsastu amAtyAdisthAne'pi zUdraparigrahe raajeti'| smRca.15 doSamAha-dvijAniti / atastaddoSaparihArAya amAtyA(2) zAntikapauSTikAdyarthamiva vyavahAradarzanArtha puro- disthAne'pi zUdrAnvarjayeditya bhipraayH| smRca. 17 hito'pi rAjJA'dhikartavya ityAha vyAsa:-rAjeti / (2) etena vicAraNe vRSalasahAyatA'pi nirastA / udIrNa udyuktam / xvyapra.28 . vyaci.3 sarvazAstrArthavettAramalubdhaM nyAyabhASiNam / * vyama. smRcavat / + 'vivAde pRcchati' iti bRhaspavinaM prAcaM kramAyAtamamAtyaM sthApayedadvijama tivacane vyapra. vyAkhyAnaM (pR.52 stambhaH 1) draSTavyam / (1) vyani.pU.; prakA.8; samu.5. amAtyasya punarlakSaNamuktaM vyAsena-sarvazAstreti / (2) mitaa.2|3; vyaka.10 gataM (mataM); smRca.17stat satyapi vipragrahaNe punardvijagrahaNamuktalakSaNAnvita viprA (staM); rAra.19 pR (dR) stat (stu); vyaci.4 vivAdA (vicArA) bhAve tallakSaNaM kSatriyaM vaizyaM vA'mAtyaM sthApayet , na pR (kR); vyani.gataM (mataM) stat pra (statra); vyani.(mayArAma:) zUdramapIti darzayitum / yata Aha sa eva-'dvijA- 1-2 ratat (stAn); vyasau.7; vyapra.24; vitA.5 cAra * vyAkhyAsaMgrahaH manau (pR.36) nArade (pR.46) ca draSTavyaH / (veca); prakA.8smRcavat ; samu.5 stat (staM) cAra (veca); bhAca. 879 pRSTvA sasa (dRSTvA same): 9 / 234 (vivAdAnugataM x zeSaM smRcavat / pRcchet sabhyAMstAn prativartate ). (1) vyaka.15 manunAradahArItabaudhAyanAH; davi.17 | (3) vyani.utta.; vyau.16 varNAstrayo'pare (zUdraHkathaJcana); vyakavat ; vyata.200 vyakavat setu.96 vyakavat. prakA.8; samu.5. (4) vyamA.280 apa.212; vyaka.12; (2) vyata.200 manunAradabaudhAyanahArItAH setu.96 smRca.14,17 Sazca (zaM ca); rAra.24 jAn (ja) Sazca (paMca); manunAradahArItabaudhAyanAH. (3) smRca.15 Na (cya); vyapra. pamA.29 saMdarbhaNa manuH; vyaci.3 Sazca (paMca); vyani.smRcavat; 28; prakA.7; samu.6. nRpra.7; vyata.198 STra (jyaM); savi.65, vyasau.8, vyapra. (4) smRca.14; nRpra.7; vyama.2; vitA.6 vettA(vaktA) 25; vyau.16; setu.95 kSubhyate (ssvalate) kAtyAyanaH; vipraM (vizaM) madanaratne vyAsa:; prakA.7; samu.6. prakA.7; samu.6.
Page #140
--------------------------------------------------------------------------
________________ 64 vyavahArakANDam (3) idaM vacanaM smRticandrikAyAmamAtyAdisthAne'pi zUdraM varjayet kimuta dharmanirNaya ityevaMparamuktaM / doSAtizayakIrtanAt / kalpatarvAdiSu tu prakaraNAdvyavahAradarzana eva zUdravarjakatvena likhitam / ayaM ca pratiasTArtha eva / rASTrakSobhAderadRSTadvArakaphalasyaiva saMkIrtanAt / caNDezvareNa tu zUdrasya dharmajJAne'pi vedA'virodhapratisaMdhAnavirahAttatpratisaMdhAnasya ca samyanirNayopAyatvAt tyAga iti yuktirapyuktA / sA vaNigA diSvapyatiprasaktetyanvAcayamAtram / * vyapra. 25 zUdrasya zrautasmArtadhamoMktiniSedhaH yaH zUdro vaidikaM dharmaM smArta vA bhASate yadi / tasya daNDaM dve sahasre sRkkiNI caiva bhedayet // duHzIlospi dvijaH pUjyo na zUdro vijitendriyaH / duSTAM gAM kaH parityajyArcayet zIlavatIM kharIm // prazastasabhyaH arthipratyarthinau sabhyAn lekhakaM prekSakAMzca yaH / dharmavAkyai raJjayati sa sabhAstAratAmiyAt // (1) sabhyeSvapyarthyAdiraJjakaH sabhAstAro'khilalokazlAghyo bhavatItyAha --arthIti / smRca. 20 parasparaM visaMvAdaM sandehAtkurvato narAn / yasteSAM saMzayacchettA sa sabhyaH prANadaH smRtaH // narAn vivadataH, nivArya iti zeSaH / smRca. 21 gaNakalekhaka sAdhyapAlA: triskandhajyotiSAbhijJaM sphuTapratyayakArakam / zrutAdhyayanasaMpannaM gaNakaM yojayennRpaH // sphuTalekhaM niyuJjIta zAbdalakSaNikaM zuci / spaSTAkSaraM jitakrodhamalubdhaM satyavAdinam // * vyau vyapravat / (1) vyata. 198. (2) zunI. 4 / 536-537; smRca. 20 dharmaM (dharmya) sabhAstAra ( sabhyaH zlAghya ); vyapra. 32. kaM (ka); vyau. 19 vyapravRt; prakA. 113 samu. 8. (3) smRca. 21; prakA. 11; samu. 8. (4) smRca. 17; pamA. 201 -vyapra. 32 yoja (kAra); vyau 18 sphuTa (sphuTaM ) yoja (kAra); prakA8 sphuTa (sphuTaM); samu. 6. (5) smRca. 17; pamA. 30 blakSa - (dhdaM lAkSa) ci (cim ); vyapra. 32 zAbdala (zabdalA) ci (cim ); vyau . 18 sAdhyAstu kartavyo rAjJA sAdhyasya sAdhakaH / kramAyAto dRDhaH zUdraH sabhyAnAM ca mate sthitH| triskandhajyautiSAbhijJa horA, gaNitaM, saMhiteti skandhatrayasahitajyotiHzAstrAbhijJamityarthaH / zrutAdhyayana. saMpannamiti vizeSaNaM gaNakasya dvijAtitvakhyApanArtham / zUdrAdestadasaMbhavAt / lekhako'pi tatsAhacaryAt dvija eva / ata eva sAdhyapAlasya dvijatvaparihArArtha sAdhyapAla iti / zUdragrahaNaM tenaiva kRtam / sAdhyasyArthipratyarthisAkSyAdInAmAhvAnAdikAryasyetyarthaH / smRca. 17 gurusvAmikuTumbipitA jyeSThabandhupitAmaha kulagrAmazreNigaNa rAjAdhikRtAnAM svasvaviSaye nirNayAdhikAraH kAryeSvadhikRtA rAjJA grAmazreNigaNAH kulam // guru: svAmI kuTumbI ca pitA jyeSThaH pitAmahaH / vivAdAnapi pazyeyuH svAdhIne viSaye nRNAm vaiNi zilpaprabhRtiSu kRSiragopajIviSu / azakyo nirNayo hyanyaistajjJaireva tu kArayet // (1) vaNigAdisamayeSu samayibhireva nirNetavyam / tadAha vyAsaH - vaNigiti / (2) upalakSaNaM tvetat / yo yatra vijJastatsAhityena tannirNetavyamityarthaH / vyaci. 5 -(3) etaduktaM bhavati, sarveSu samayeSu zAstroktavargeNa svasamayena nirNIto vyavahAraH sidhyati iti / tatrottaraH pUrvasmAt pUrvasmAdguruH / tata AnRpAddarzanaM punaryujyete / nRpeNa dRSTe vyavahAre uttarottarasyA'bhAvAt punaH prasaGgo nAsti / vyani. pamA 41 (4) [etAni vacanAni ] na sarvathA rAzo vyavahAraX vyapra. smRcavat / * vImi vyacivat / zAbdalakSaNikaM zuci (zabdAn lAkSaNikAn zucIn ) spaSTA (sphuTA); prakA. 9; samu. 6. (1) smRca. 17; pamA. 30; vyapra. 31; vyau. 18; vyama. 23 vitA. 11; prakA. 96 samu. 6. (2) vyani. prakA. 10; samu. 11. (3) pamA 42 dAnapi (daM naiva); vyani.; prakA. 10; samu. 11 napi (natha). 11 (4) zunI. 4 / 520 utta. ; pamA.42; vyaci. 4-5 bhRtiSu (yoge tu) nyaistajjJaireva tu (tra tatvajJaireva ) nAradaH; vyani. vImi 22 bhRte (yoge) zeSaM vyacivat manuH; jjJaireva tu (dIyaireva ); vyau. 14; vyama. 4; vitA. 26 hyanyaistajjJaireva tu (hyeSu tadahareva) utta.; prakA. 10; samu. 11. vyapra. 23
Page #141
--------------------------------------------------------------------------
________________ sabhA darzanapratiSedhaparANi kintu tattatkArye vaNigAdInAmabhi- pakSapAtAdhiropasya kAraNAni ca paJca vai|| yuktatvAttanvihAya na vyavahAranirNayaH karaNIya ityevaM- rAgalobhabhayadveSAdvAdinozca rahaHzrutiH // parANi / vyapra. 23 yadvarNajo bhavedrAjA yojyastadvarNajaH sadA / smRtyantaram tadvarNe eva guNinaH prAyazaH saMbhavanti hi // rAjJA prAvivAko niyojya: vyavahAravidaH prAjJA vRttazIlaguNAnvitAH / akrUro madhuraH snigdhaH kramAyAto vicakSaNaH / ripau mitre samA ye ca dharmajJAH satyavAdinaH / / utsAhavAnalubdhazca vAde yojyo nRpeNa tu // nirAlasA jitakrodhakAmalobhAH priyaMvadAH / brAhmaNasabhAyAM hastavyApArarIti: rAjJA niyojitavyAste sabhyAH sarvAsu jAtiSu / / brAhmaNAnAM tu sadasi dakSiNaM bAhumuddharet // aMzodhayitvA pakSaM ye jhuttaraM dApayanti tAn / / anirdiSTakartRkavacanam rAgAllobhAdbhayAdvA'pi smRtyapetAdikAriNaH / zUdro nirNaye nAdhikArI sabhyAdIn daNDayitvA tu hyadhikArAnnivartayet / / paNDitasyApi zUdrasya dharmArthaniratasya ca / anyonyayoH samakSaM tu vAdinoH pakSamuttaram / vacanaM na pratigrAhya zunocchiSTaM haviryathA / / hina gRNhanti ye sabhyA daNDyAste cauravatsadA / / tattadvageM tadvargIyaziSTAH pramANam sa brUte yaH sa dharmaH syAdeko vA'dhyAtmacittakaH / abhiyuktAzca ye tatra yannibandhaniyojanAH / ekadvitricaturvAraM vyavahArAnucintanam // tatratyaguNadoSANAM ta eva hi vicArakAH / / / kArya pRthakpRthak sabhyaiH rAjJA zreSThottaraiH saha / / sabhyena adharmyadarzanaM na kartavyam SatriMzanmatam pApaNDanaigamAdisaMjJA mahAdIkSAyato vA'pi yo lobhAdanyathA vadeta / prAmANyameva ye vede na badanti kudRSTayaH / sabhyo'sabhyaH sa vijJeyastatpApaM vindatetarAm / / teSAM bauddhAhatAdInAM pASaNDAkhyA prakIrtitA / / . agipurANam pauruSeyatayA vedaM pramANaM pravadanti ye (?) / . rAjA prAvivAkaH / tatsahakAriNaH brAhmaNAH / rAjJA svasthAne teSAM vaizeSikAdInAM naigamAkhyA prakIrtitA // - brAhmaNo vA niyojyaH / mAnasollAsa: vyavahArAnnRpaH pazyet jJAniviprerakopanaH / rAjA prAvivAkaH, tatsahakAriNo zrAhmaNAH zatrumitrasamAH sabhyA alobhAH zrutivedinaH / vyavahArAnnRpaH pazyed viprairvidvadvaraiH saha / apazyatA kAryavazAtsabhyairvipraM niyojayet / / smRtizAstrAnurodhena rAgadveSavivarjitaH // zukranIti: ____ apakSapAtena nirNeyam sarvavarNIyo rAjA prADvivAkaH / sabhyAstadvarNajA: prazastAH / adopAna dUSayedrAjA doSayuktAnadaNDayan / tavarNajo vA prAvivAkaH / sarvajAtIyAH sabhyA bhavitumarhanti / akIrtiM mahatImeti durgatiM cAdhigacchati / / apakSapAtena nirNayaH kAryaH / RtvikpurohitaH putro bhrAtA bandhustathA suhRt / naikaH pazyecca kAryANi vAdinoH zRNuyAdvacaH // adaNDayo nRpaternAsti svadharmAccalito nrH|| rahasi ca nRpaH prAjJaH sabhyAzcaiva kadAcana / (1) shunii.4|516-518. (2) shunii.4|589-590. (1) smRca.16 (= ) krUro (re); pamA.29; prakA.8 (3) shunii.4|648. (4) shunii.4|535-536. kAtyAyanaH; samu.5. (5) vyani. khyA (khyAH) titA (rtitAH); prakA.10% samu. (2) smRca.23; prakA.6 bAhu (pANi); samu.9.(3) smRci.3. 11 vyanivat. (6) vyani. mAkhyA (mukhyaH) rtitA (yate); (4) zunI,4524-525, vyapra.23. (5) nRpra.5. prakA.10; samu.11 khyA (khyAH) titA (rtitAH). (6) apu.253232-33. (7) zunI.41507-509. (7) maaso.2|20|1243-1262. bhya. kA. 9
Page #142
--------------------------------------------------------------------------
________________ 66 vyavahArakANDam rAjJA kIdRzAH sabhyA niyojyAH dharmazAstrArthakuzalaM lokayAtrAvicakSaNam // vedazAstrArthatattvajJAH satyasandhAzca dhaarmikaaH| vicAre paNDitaM dakSaM prADvivAkatayA yutam / .. sabhyA nRpatinA kAryA mitrAmitreSu vai smaaH|| iGgitAkAratattvajJamUhApohavizAradam // .. dhiirairlolupaiaulairlokvyaapaarkovidaiH| brAhmaNaM zrutasaMpannaM dharmazAstravizAradam / vipraiH saha mahIpAlo guNadoSau vicArayet // AtmanaH pratirUpaM tu kuryAdekaM mahIpatiH / sabhyasaMkhyA prAvivAkapadaniruktiH vicAre yatra tiSThanti viprAH shrtividstryH| prAgeva pRcchati prAyo vAkyaM vAdArthamAgatau / paJca vA sapta vA sA syAcchatakratusamA sbhaa|| vicArayati yaH samyak prADvivAkastataH smRtH|| niyuktenAniyuktenApi vA dharmyameva vaktavyam vyagrasya rAjakAryeNa dehajADayena vA svayam / . tasyAM sabhAyAM yaH kazcid dharmajJaH zrutikovidaH / apazyataH prabhoH kArya prADvikAko vicArayet // nirdiSTo vApyanirdiSTaH sa tattvaM vaktumarhati // viprAlAbhe tu kartavyaH kulIno damasaMyutaH / nyAyyaM panthAnamutsRjya ye gtsyaanuyaayinH| . paratra bhIrudharmajJaH zUraH zAnto vimatsaraH // sabhyAste bodhanIyAH syurmArga dharmasya zAzvatam // anudvegakaro nityaM prajAnAM ca hite rataH / anirdiSTazca tatsarva satyaM brUyAt smnyjsm| sadodyuktaH samarthazca kSatriyo'pi sabhApatiH // jJAtvA vA na vadettattvaM mithyAvAdI ca paapbhaak|| daurlabhyAt kSatriyasyApi vaizyaM kuryAt sabhApatim / - vaizyAH sabhyatvena niyojyAH guNAdhikaM ca madhyasthaM janAnAM saMmataM nRpaH / / kulInAH zIlavantazca dhanino vysaadhikaaH|| viprakSatravizaH kAryAH zreSThamadhyAdhamAH kramAt / amatsarA vizaH kAyoH kiyanto'pi sbhaasdH|| sarvathA'pi na katevyaH zUdraH kvApi vicaarnne|| rAkSA svasthAne brAhmaNo niyojyaH / tadabhAve kSatriyaH / tadabhAve zAstravirodhinirNaye sabhyadaNDaH ... vaizyaH / na tu kadApi shuudrH| lobhAdvApi bhayAdrAgAt smRtishaastraarthnaashkaaH| alobhaM satyasandhaM ca dharmazIlaM priyaMvadam / | daNDanIyAH pRthaksabhyA vivAdAd dviguNaM dhanam / /
Page #143
--------------------------------------------------------------------------
________________ darzanavidhiH vedAH rAdInAM dantarAgAbhAvAdiH (1) / kuladharmoM dakSiNatazcaDA sunItibhinayasi trAyase janam / vAsiSThAnAmityAdiH / AmnAyairvedadharmazAstrAdibhiH he bRhasate, sunItibhiH zobhanaM nItayo yeSu te sunI- | pUrvoktaH, bahuvacanaprayogAt, aviruddhAH abAdhitAH tayaH sanmArgAH taiH, janaM nayasi apekSitaphalaM prApa- pramANam / vakSyamANAnAM karSakAdInAmapyAmnAyAviruddhayasi / trAyase janamApadbhayo rakSasi c| RsA. tvjnyaapnaarthshckaarH| dezadharmAdInapi samyak jJAtvA gautamaH AmnAyAvirodhena gRNhIyAt / virodhe tyaktavyA ityevavyavahArapramANaM vedAdirUpa AmnAyaH mrthmupdeshH| mabhA. tasya ca vyavahAro vedo dharmazAstrANyaGgAnyupa (2) dezadharmeSu jAtidharmeSu ca pratiniyatamanuSThIyavedAH purANam / . mAneSu yadyapi vedAdi mUlabhUtaM nopalabhyate tathA'pi yadi (1) vyavanhiyate nirNIyate yena vedAdinA pramANena vedAdibhirvirodho na bhavati, tathaiva te paripAlanIyA na sa vyvhaarH| apa.21 tu mUlAniyogena vihantavyA iti / tatra dezadharmAH (2) tasya prajApAlanAdhikRtasya rAjJo vyavasthAsAdhanA meSasthe savitari cauleSu kumAryo nAnAvaNaH rajobhirbhamAnyetAni vedAdIni prasiddhAni / vede 'garugiva sanaye vAditya saparivAramAlikhya sAyaMprAtaH pUjayanti / mArgadhanAnAm' ityAdivyavahAradarzanAt, dharmazAstra varNAzra zI- cAlaGkRtA grAme paryaTya yallabdhaM taddevAya nivedamAdipratipAdanAt, aGge zabdAdivyavasthApratipAdanAt, yante / karkaTasthe savitari pUrvayoH phalgunyorbhagavatImuupavede astrAdivyavahArapratipAdanAt, purANe jagatsthiti mAmArAdhya yathAvibhavamarudbhaya aGkuritaM mudgalavaNaM ca ' vijJAnAt / visamAsaH pUrvasya pUrvasya bliiystvjnyaapnaarthH| prayacchanti / mInasthe savitaryattarayoH phalganyorgahamedhinaH tatazca pUrvottaravirodhe pUrvoktamevAcaret / vyavahAratatvadarzane zriyaM devIM pUjayanti / jAtidharmAH zUdrA vivAhe madhye vedAdInyaGgAni bhavantIti vyavahArazabdenocyante / etA sthUNAM nikhAya sahasravatarikasyAM sthAlyAM nidhAya pratinyAlocya vyavahArAn sthaapyedityrthH| varti dIpAnAropya va* haste gRhItvA pradakSiNayanti / mabhA. (3) vyavahAro lokamaryAdAsthApanam / gaumi. anyadapyevaMjAtIyakaM draSTavyam / kuladharmo kecinmadhya___AmnAyAvirodhidezAdidharmA vyavahArapramANam shikhaaH| kecitpRsstthshikhaaH| pravacanAdayastu kAlabhededezajAtikuladharmAzcAmnAyairaviruddhAH pramANam / nobhayataH shikhaaH| saMbandhazcaitaistaiH khavagairiti / ye (1) dezadharmaH kautukamaGgalAdiH / jAtidharmaH AbhI tvAmnAyaviruddhA mAtulasutApariNayanaM, anadhItya vedA nanyatra zrama ityAdayo dezadharmA neha pramANam / gaumi. * vAkyAthoM mabhAvat / karSakavaNigAMdiSu tadvargIyAH ziSTAH pramANam (1) RsN.2|23|4. karSakavaNikpazupAlakusIdikAravaH sve sve vrge| (2) gaudha.11121, bhapa.111 (ca)dAH (da:); vyaka. (1) pramANamiti vrtte| rAjani praSTumazakye svavarga .5; mabhA.; gaumi.11119; smRci.6, vyasau.4. eva praSTavya ityevamartha updeshH| karSakAH kRssijiivinH| (1) gaudha.11122; vyaka.8; mabhA.; gaumi.11220; mamu.8141 viruddhAH (pratipiddhAH); vyani.; mc.8|41 (A vaNijaH prsiddhaaH| pazupAlA gopAlAH / kusIdino mnAyAviruddhA dezajAtikuladharmApratiSiddhAH pramANam ); vyasau. (1) gaudha.1123; vyaka.8 sIdi (sIda);mabhA.gaumi. 5, vyapra.22 ApastambaH; prakA.9; samu.13. 1221vyani. vyakavat ; vyasau.5-6 prakA.9,samu.13.
Page #144
--------------------------------------------------------------------------
________________ 68 vyavahArakANDam vArdhaSikAH / kAravaH ayaskArAdayaH / svavarga iti / vivAdyArthanizcaye tarka upAyaH vaktavye vIpsAvacanaM na kevalaM karSakAdaya eva svavarge / nyAyAdhigame tkaa'bhyupaayH| tenAbhyUhya yathApramANaM, kintu brAhmaNAdayo'pIti / tatrApi smRtyantara- sthAnaM gamayet / sAmarthyAt byavarA eva prssttvyaaH| 'svavarge byavarA (1) nyAyayuktasyAdhigame avadhAraNe tarkaH anudharmAn prabrUyuH' iti prajApativacanAt / 'AmnAyaira- mAnamabhyupAyaH / prathamopAya ityarthaH / tathAha nAradaHviruddhAH pramANam' ityuktatvAt / yadi te tadviruddhaM brUyuH 'yathA nayatyasRkpAtaiH' ityAdi / tenAnumAnenA'bhyUhya, tadA sarvaiAhmaNasakAzaM gantavyaM teSAmeva tadavirodhena yathA manu:-'AkArairiGgitaiH' ityAdi / yathAsthAnaM vaktuM sAmarthyamiti / 'tasya vyavahAra' ityuktatvAt / yathAtatvaM, gamayet prApayet / mabhA. tatrA'pyaparitoSe rAjasakAzaM gantavyaM iti draSTavyam / (2) yathAsthAnaM, yatra pakSe'rthastatra / *gaumi. tatra tenA'pyAmnAyAvirodhena vaktavyatvAt, ekasyaiva (3) nyAyAdhigame dhrmaadhigme| smaca. 24 . tadavirodhajJApanasAmarthyAbhAvAta , tajjaiH brAhmaNaiH saha (4) mitA. TIkA-nyAyajJAne tarkaH upAyaH / tena brUyAditi arthasiddham / tathA ca manuH- 'vyavahAraM tarkeNa nyAyamadhyUhya yasminviSaye nyAyo yojanIyadidRkSustu brAhmaNaiH saha pArthivaH' ityaadi| mabhA. statsthAnaM gamayet / athavA yathAsthAnaM nyUnAtirekarahitaM (2) ete sve sve varga svavargasaMvede pramANam / gaumi. yathAtathA gamayediti / xsubo. 2 / 20 tacchiSTAnusAreNa rAjJA tadvyavahAro nirNeyaH nirNayasahakAriNo vedazA grAhyAH . tebhyo yathA'dhikAramarthAnpratyavahRtya dhrmvyvsthaa| vipratipattau traividyavRddhebhyaH pratyavahRtya niSTha (1) idAnIM yadi karSakAdayo rAjAnameva gaccheyuH gamayet / tadA kathaM rAjA parichinatti ityAha-tebhya ityAdi / (1) vicArakANAmanyonyavipratipattau / niSThAM samApti tebhyaH karSakAdibhyaH, yathA'dhikAraM yo yatrAdhikRtaH nirnnym| apa. 21 prativarga sthita ityarthaH, arthAnAcArAn pratyavahRtya (2) vipratipattiH ekasyaiva taNAvadhAraNAsAmarthya svayameva samyak pRthak pRthagvicAryetyarthaH / kuta etat ? atisaukSmyAtkAryasya ubhayathA liGgadarzanAcca, tasyAm / avahRtyeti vaktavye pratyavahRtyetyArambhAt / tato dharma- traividyavRddhAH sakalavedatrayapAragAH, tebhyaH pratyavahRtya avavyavasthA kartavyeti zeSaH / tattvaparicchedaH kartavya itya- gamya asyedaM liGga asya paricchedakaM, pUrvamasyedaM bhiprAyaH / brUyAditi vaktavye vyavasthAgrahaNaM rAjJA pari- liGgamidAnI liGgAntaramidaM kiM paricchinattItyevamAdi cchinnasya punarnivRttirmA bhUditi / evaM cAparitoSe'nyatra vicArya tattvaM jnyaatvetyrthH| AmnAyAdyavirodhaparijJApanArtha siddhasyApi punaH punaH karaNamastIti jJApayati / dharma- ye sahAyA uktAsta evAnUdyante traividyalakSaNaprApaNArtham / buddhayaiva vyavasthApayet nAzayeti dharmagrahaNam / mabhA. yathAha manu:-'mantrajJairmantribhizcaiva vinItaH pravizetsabhAm' (2) tatazca karSakAdiSu dharmavipratipattau satyAM- iti / tatraiva vaktavyamiti cennaiSa doSaH, AmnAyAviruddhatebhyo yatheti / tebhyastattadvargebhyo, yathAdhikAraM ye yatra vicAraNAyAmeva na kevalaM tairvicAraH kriyate kintu liGgavarga vyavasthApakatvenAdhikRtAH,tebhyo'rthAnAcAraprakArAn , * tAtparya mabhAvat / - bAla. suvokt / pratyavahRtya zrutvA avadhArya, dharmavyavasthA kAryA / itthamasmAkaM nikAma AcAra iti tairukte tathaiva (1) gaudh.11|25-26; mitaa.2|20 bhyUhya (bhyupetya); vyvsthaapymiti| gaumi. ap.2|1 pAyaH (peyaH) bhyU (tyU); vyaka.5:mabhA.; gaumi.11|| 23-24; smRca.24; smRci.6; vyasau.4; vyapra.88, * padatAtparya mabhAvat / 100; vitA.107; prakA.14; samu.10. (1) gaudha.11224; vyaka.8; mabhA. gaumi.11222; (2) gaudh.11|27; ap.2|1; vyaka,5:mabhA. gaumi. vyani.; vyasau.6; prakA.9; samu.13. / 11 / 25, smRci.6, nyasau.4, -
Page #145
--------------------------------------------------------------------------
________________ darzanavidhiH sandehe'pi cetyevamartha ihopadeza iti / asati liGga- | atha yo'dharmataH pAti rAjA'mAtyo'thavAtmajaH / sandehe virodhe cAsati rAjJa eva paricchedakatvaM draSTavyam / dharmAsane saMniyukto dharmamale nararSabha / sabhAyAstadubhayArthatvAditi / liGgasandehe traividyaddhaireva kAryeSvadhikRtAH samyagakurvanto nRpaanugaaH| prApayet na svayam, yathAsthAnaM gamayedityadhikArAdeva AtmAnaM purataH kRtvA yAntyadhaH saha paarthivaaH|| siddhe niSThAM gamayediti punarArambhAt / mabhA. sAkSibalamanumAnaM cArthanirNaye pramANam (3) niSThAM gamayet yatra pakSe'rtho niSThitastaM gmyet|| balAtkRtAnAM balibhiH kRpaNaM bahujalpatAm / gaumi. nAtho vai bhUmipo nityamanAthAnAM nRNAM bhavet / / tathA hyasya niHzreyasaM bhavati / tataH sAkSibalaM sAdhu dvaidhavAdakRtaM bhavet / (1) niHzreyasaM zAstroktaM phalam / uktaM ca nAradena asAkSikamanAthaM vA parIkSya tadvizeSataH // phlm--dhrmenneti| apa. 211 sarvataH satkRtaH sdbhibhuutiprvrkaarnnaiH| (2) kimevaM kurvato bhavatItyAha--tathA iti / tasya hRdayenAbhyanujJAto yo dharmastaM vyavasyati // nirNayaM kurvataH niHzreyasamubhayalokavijayitvaM amutra dharma- yazcaturguNasaMpannaM dharma brUyAtsa dharmavit / prAptyA, ihApi janAnugagAditi / itizabdo hetvarthaH, ___ aheriva hi dharmasya padaM duHkhaM gaveSitum // yasmAdevamiti / . +mabhA. yathA mRgasya viddhasya padamekapadaM nayet / brahma kSatreNa pRktaM devapitRmanuSyAna dhArayatIti lakSedrudhiralepena tathA dharmapadaM nayet // vijJAyate / arthinAmupasannAnAM yastu nopaiti darzanama / evaM rAjJo bhavati, traividyavRddhAnAM tu sahAyarUpeNa / sukheSu sakto nRpatiH sa tapyeta nRgo yathA / / sthitAnAM kiM bhavatIti tadanurUpAM zrutimudAharati brahme- yadi tvAdeyo'pi vAdo na dRzyate tadA prtyvaayitaa| tyAdi / brahma traividyalakSaNaM kSatreNa rAjJA pRktaM sahitaM, candra. 104 rAjJA saha dharmavivecanaM kurvadityarthaH / nirupadravakarmAnu rAjJA svayaM vyavahAro draSTavyaH ThAnadvAreNa 'itaH pradAnaM devA upajIvanti' ityevaM deva- atathyAnyapi tathyAni darzayanti vicakSaNAH / pitRRn dhArayati AhutyAdidvAreNa, annaniSpatyA manu same nimnonnatAnIva citrakarmavido janAH // pyAn / ato rAjasu praznavivecanaM dharmAyeti vaktavyam / tasmAnnityaM yatedrAjA vyavahArekSaNe svayam // +mabhA. kauTilIyamarthazAstram mahAbhAratam dharmavyavahAracaritrarAjazAsanAni vyavahArapramANAni / teSAM zAstrAnusAriNI samadarzinI buddhivyavahAre pramANam prAmANyatAratamyavyavasthA ca / kAmakrodhAvanAdRtya piteva samadarzanaH / caturvarNAzramasyAyaM lokasyAcArarakSaNAt / zAstrajAM buddhimAsthAya yujyate nainasA hi saH / / nazyatAM sarvadharmANAM rAjadharmaH pravartakaH / / vyavahAreNa zuddhena prajApAlanatatparaH / dharmazca vyavahArazca caritraM rAjazAsanam / prApya dharma ca kIrtiM ca lokAvApnotyubhau zuciH / / vivAdArthazcatuSpAdaH pazcimaH pUrvabAdhakaH / / atra satye sthito dharmo vyavahArastu sAkSiSu / * tAtparya mabhAvat / + gaumi. mamAvat / (1) gaudha.11128; apa.21 thA hya (thehA); vyaka.5hya (1) bhaa.12285|16-19.(2) bhaa.12|132|19-21. (hA) ti (tIti); mabhA.vyakavat ; gaumi.11|26; smRci.6 (3) vyaka.7 pasa (papa); davi.13 Su (pra); candra.104; vyasau.4 hya (cA). | vyasau.5vyakavat ; vyapra.92. (2) gaudh.11|29;mbhaa.gaumi.11127pRktN (saMpRkta). (4) vyaka.7; smRci.7nyapi (ni ca); vyasau.5nti vica(3) bhaa.12|24|14. (4) bhaa.12185|2. kSaNAH (ntyatipezalAH). (5)vyaka.7; vyasau.5.(6) kau.3|1.
Page #146
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam caritraM saMgrahe puMsAM rAjJAmAjJA tu shaasnm|| arthAnnarakaH bhavati / evamadRSTasAdhakatA samyagvyavahArarAjJaH svadharmaH svargAya prajA dharmeNa rakSituH / | darzanasya darzitA / arakSiturvA kSepturvA mithyAdaNDamato'nyathA // daNDaM prazaMsati-daNDo hIti / daNDo hi, kevala eko'daNDo hi kevalo lokaM paraM cemaM ca rakSati / nitarasahAyaH, lokaM paraM ca imaM ca rakSati ubhayalokasukharAjJA putre ca zatrau ca yathAdoSaM samaM dhRtaH / / bhogasaubhAgyaM prayoktuH prayacchati / kathaMbhUto'sau, rAjJA anuzAsaddhi dharmeNa vyavahAreNa saMsthayA / prayoktrA, putre ca zatrau ca, yathAdoSaM aparAdhAnurUpyeNa, nyAyena ca caturthena caturantAM mahIM jayet // samaM dhRtaH avizeSeNa prayuktaH / saMsthayA dharmazAstreNa zAstraM vA vyAvahArikam / samyagvyavahAradarzanasya paramaM dRSTaphalamAha-anuzAsayasminnarthe virudhyeta dharmeNArtha vinirNayet / / dvIti / anuzAsat lokaM nyAyye pathi sthApayan , kathaM, zAstraM vipratipadyata dharmanyAyena kenacita / dharmeNa dharmAnusAreNa, vyavahAreNa sAkSivAkyAnusAreNa, . nyAyastatra pramANaM syAt tatra pATho hi nazyati // saMsthayA lokAcAreNa, nyAyena ca caturthena nyAyopapanna samyagvyavahAradarzanasya sarvalokayogakSemasAdhakatAM | rAjakIya nirNayalakSaNena caturthapAdarUpeNa, caturantAM catu:zlokairAha-caturvarNetyAdi / ayaM rAjadharmaH samyagvyavahAra- sAgaraparyantAM, mahIM jayet / yathoktaprakArAnuzAsanamahimnA darzanarUpaH, caturvarNAzramasya catvAro varNA brAhmaNAdayaH sArvabhaumatvaM rAjA prApnayAdityarthaH / AzramAzca brahmacaryAdayo yasmiMstathAbhUtasya, lokasya, dharmAdiSu 'pazcimaH pUrvabAdhakaH' iti yat pUrvamuktaM, AcArarakSaNAt svasvasamudAcAraparirakSaNAddhetoH, nazyatAM tasyApavAdamAha-saMsthayeti / saMsthayA mahAjanAcAreNa, sarvadharmANAM svataH kSIyamANAnAM sarveSAM dharmANAM, prava- dharmazAstreNa mAnavAdinA ca saha, zAstraM vA vyAvahArika takaH projiivkH| / zAstraM rAjazAsanaM vA vyAvahArikaM sAkSivacanaM vA, yasmi. vyavahArastAvaccatuSpAdaH / tatpAdAnAM svarUpaM balA- narthe virudhyeta, yacchabdena tacchabdAkSepAt tamathai, dharmeNa balaM cAha-dharmazceti / dharmo vyavahAraH caritraM rAja- vinirNayet dharmazAstrAnusAreNa vinizcinuyAt / na tu tathAzAsanamiti caturbhiH pAdairyukto, vivAdArthaH vivAdaviSa- vidhe viSaye rAjavacanasAkSivacanayoH prAmANyamityarthaH / yo'rthaH / pazcimaH eSu pAdeSu pazcimaH caramaH pAdaH, kacit dharmazAstramapi nyAyena bAdhyata ityAha-zAstrapUrvabAdhakaH pUrvAn pAdAna bAdhate sarvapAdApekSayA prabala miti / zAstraM mAnavAdidharmazAstraM, kenacit dharmanyAyena ityrthH| sarvaprakAropapannena dharmayuktena lokAcAreNa, vipratipadyeta dharmAdInAM svarUpamAha-atreti / atra dharmAdiSu atyantabAdhitArthaviSayatayA virudhyeta, yatreti zeSaH / madhye, satye sthitaH pratiSThitaH dharmaH arthayAthAtmyaM dharma- tatra, nyAyaH, pramANaM arthanirNayahetuH syAt / kutaH, tatra padArtha ityarthaH / vyavahArastu sAkSiSu sthitaH sAkSi pATho hi nazyati yasmAt tAdRze viSaye dharmazAstravacanaM vAkyavibhASanIyo vyavahArapadArtha ityarthaH / caritraM adarzanaM prApnoti, na pravartata ityarthaH / 'kuddAlapANirvilokAcAraH, saMgrahe grAmasamahe dazagrAmyAdau, puMsAM prati- jJeyaH setubhettA samIpagaH' iti satyapi smRtivacane setoSThitam / rAjJAM AjJA tu idamitthameveti nyAyopapatti- bhinnasya samIpe kuddAlahastaM kamapi zizu tiSThantaM dRSTvA na yukto yathArhadaNDapraNayanAdiniyogastu zAsanaM rAjazA- ko'pyadhyavasyati-a nena zizunA seturbhinna iti / zrIma. snpdaarthH| manuH rAjJa iti / rAjJaH, svadharmaH zastrAjIvo bhUtarakSaNaM ca, sabhApravezaH svargAya bhavati / kathaMbhUtasya, prajA dharmeNa rakSituH / utthAya pazcime yAme kRtazaucaH samAhitaH / arakSiturvA arakSakasya vA, kSepturvA mithyAdaNDaM aya- (1) msmR.7|145; shunii.4|546 pR.; smRca.19. thAhaMdaNDa praNeturvA, rAjJaH, ato'nyathA uktAdanyaH prakAraH (hutvA'nIn brAhmaNAnaca' pravizaMdai zubhAM sabhAm ); vyani.
Page #147
--------------------------------------------------------------------------
________________ darzanavidhiH hutAgnarbrAhmaNAMzcArya pravizetsa zubhAM sabhAm // (1) pazcimo yAmo brAhmo muhUrtaH / yata AhakRtazaucaH smaahitH| hutAniriti / na ca brAhme muhUrte homavidhAnamasti / tadA hi caturmuhUrtazeSA rAtrirbhavati / homa vyuSTAyAM rAtrau samApya kArya upaH kalpatyAgena / Arcya brAhmaNAn pUjayitvA / sabhAM zubhAM maGgalavatIm / pravizet / medhA. (2) muhUrtamAtrAvaziSTAyAM rAtrAvutthAya kRtAvazyakazaucaH, saMyatamanAH, kRtAgnihotro brAhmaNAn pUjayitvA vAstulakSaNopetAM sabhAM amAtyAdidarzanavezma pravizet / gorA. (3) atra arcya iti asamAse'pi ktvApratyayasya lyavAdezazchAndasatvAdaviruddhaH / pravizet nRpatiriti zeSaH / smRca. 19 (4) rAtreH pazcime yAme utthAya / kRtAgnihotrAvasadhyahomaH | +mamu. dezadRSTA: zAstradRSTAzca hetavo vyavahArapramANam * * tatrAsInaH sthito vA'pi pANimudyamya dakSiNam / vinItaveSAbharaNaH pazyetkAryANi kAryiNAm // pratyahaM dezapraizca zAstradRpraizca hetubhiH / aSTAdazasu mArgeSu nibaddhAni pRthak pRthak // (1) pUrveNArdhena nirNayahetavaH kathyante / uttareNa vivaadpdsNkhyaanirdeshH| 'pazyediti' pUrva zlokAdanuSajyate kAryANIti ca / pratyahaM pazyetkAryANi pratidivasaM ' (gamanena ) vyavahAranirNayaH kartavyaH / hetubhiriti / heturnirNayasAdhanam / sa ca dvividhaH / pramANarUpo vyavasthArUpazca / tatra pramANarUpaH - arthanirNayahetuH sAkSyAdiH / vyavasthArUpaH yato'satyevA'rthanizvaye vyavahAraH saMtiSThate / yathA satyazapatha + zeSaM gorAvat / maca mamuvat / * vyAkhyAsaMgrahaH sthalAdinirdezazca sabhAprakaraNe (pR. 30) draSTavyaH / smRcavat; prakA. 11 smRcavat; samu.7 smRcavat. (1) masmR. 8|33 vyaka. 33 smRca. 25; pamA. 23,40; ni. nibaddhAni (vyavahArAn ); smRci. 26 nRpra. 2; vyapra. 91 byau. 6; vitA. 23 stra (strA) nibaddhAni ( pazyetkArya); rAkau. 382; bAla . 2 / 1; prakA. 6; samu. 10. 1 sagamane. 71 ! ubhayAnumataH ekaH sAkSI yadyarthipratyarthibhyAmabhyupagatapramANabhAvaH sabhyairaparIkSito'pi nirNayahetutAM pratipadyate / na tvaparIkSitasya puMso vacanAdasatyAtatvavedane'rthanizcayaH / prAznikAnAmabhyupagame'pi vyavasthA heturbhavati / sA ca vyavasthA dvividhA | sAdhAraNyasAdhAraNI ca / dezabhedAzrayabhedAtsA'pi dvividhA | aviruddhA viruddhA ca / aviruddhA yathA keSAMciddAkSiNAtyAnAmaputrA strI bhartaryuparate sabhAsthANumupArohati / tamupArUDhA adhikRtairakSaparAhatA kRtalakSaNA tateH saivAnantaraM sapiNDeSu RkthaM labhate / tathA udIcAM labhyamAnAM kanyAM yAcamAnAya bhojanaM yadi dIyate, tata iyaM tubhyaM dattetyanukte'pi pratizrutA bhavati / viruddhA ca kaciddeze vasante dhAnyaM yujyate zaradi dviguNaM pratyAdIyate / tathA'nujJAtabhoga AdhirdviguNe'pi tadutthadhane praviSTa A mUlahiraNyadAnAd bhujyata eva / eSA hi 'azItibhAgaM gRhNIyAt' 'kusIdavRddhidvaiguNyaM nAtyetIti' (masmR. 8 / 151) viruddhA / tatra bhedAzrayA dezadRSTahetuzabdenAbhihitA / zAstradRSTAstu hetavaH zAstre paThitAste ca kecana zAstrakAraiH kalpitavyavasthAH kecidyathAvastvavasthitA anUditAH / tatra kalpitavyavasthA yathA - lekhyaM, yathopabhogaH, sAkSiNazca / anumAnaM tu vastuniyataM 'yathA nayatyasRkpAtairmRgasya mRgayuH padam' (masmR. 8 / 44) iti / yadyapi sarve laukikaM na zAstrakAravacanAtpramANaM bhavati / tathA'pi laukikameva, tasmin kvacicchAstramAzrayitavyam / yA ca yadIdRze cAparAdha idaM divyaM iyatA ca kAlena bhogaH pramANamiti / laukikamapi tacchAstradRSTamityuktam / tasyAM ca vyavasthAyAM zAstrakArANAM mUle saMbhavati sA pramANam / yA tvasaMbhavatanmUlA sA nAdaraNIyA / yathA lekhyakramapATha: - 'ubhayAbhyarthitenaivaM mayA mukasUnunA / likhitaM mukenaiva lekhako'nte tato likhet // ' iti (yAsmR. 2 / 88) yasyAdAveva lekhakaH svanAma nivezayet - idaM nAmA'hamamuSyaputro likhAmIdamiti na kazciddoSaH syAt / sa hyevamarthaM nAma nivezayatyanenedaM likhitamiti lekhaka upalakSito yathA syAt / yadi hyasau lekhakaH pramANAntareNa pratyayito bhavati tatastalikhitaM pramANam / 1 tat. 2kRcchraM. 3 tprAmANyaM. 4 (0). 5 lekhyakamupalikhitaM.
Page #148
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam yadi cAsAvAtmAnaM svagotranAmnA nopalakSayettataH kasya | pagamayoH kena hetunA pUrveNottaro' bAdhyeta na punarupratyayitatA pramANAntarAdanviSyatAm / atha tu lekhyAntara- ttareNa pUrvaH / tulyatvAdviruddhatvasaMzayaH / tatazca pramANAdarzanenAnyena vA hetunA viziSTalekhaka iti pratyabhijJAnaM ntaravyApAraNameva yuktam / bhavedevaM, yadi tulyatA syAt / syAdanupalakSaNe 'pi na kazciddoSaH / tatra yadi lekhako | na gRhItamiti hyabhyupagamo lobhAdinA'pi saMbhavati / na na likhenmayedaM likhitamiti, bhavedeva tAdRzaM lekhyaM tvagRhItvA'nunmatto gRhItamiti brUyAt / tatrApi yadi paripUrNalakSaNam / eSA ca lekhakaparIkSA tatropayujyate brUyAtpratidattamiti, lekhyaM tu na saMpAditam , asaMnidhAyatra lekhakasya sAkSitvAntarbhAvo'nyeSAM sAkSiNAmalpa- nAt pratilekhyaM ca na gRhItaM, lekhakAsaMnidhAnAt kAryAtvAt / yatra tvanye bahavaH pratyayitAH sAkSiNaH svahastA- ntare'tipAtini tvarAvattvAt , cAtrAstyeva pramANAntarasya rUDhAH santi tatra lekhakasaMbandhinI pratyayitatA nopa- | sAkSyAderavasaraH / yadapi 'likhitaM likhiteneti' naiSA yujyate / tatheyamaparA vyavasthA 'likhitaM likhitenaiva paribhASA vastusAmarthyAyAtAmavagatiM bAdhituM zaknoti / sAkSimaccaiva sAkSibhiH / sAkSibhyo likhitaM zreyo likhi- dRzyante hi dhanikahastagatalekhya krameNa zodhayantaH na te na tu sAkSiNaH // (nAsmR. 4 / 145) nAsyAmapi vyava- ca pRSThe saMzodhitaM dhanamabhilikhanti-adya tAvadida sthAyAM kiJcinnibandhanamasti / tathA hi dvividhaM lekhyam- dattaM, prAtaranyadAnIyaikIkRtyoparyAropayiSyAmi, sarva vA svahastakRtaM parahastakRtaM ca / parahastakRtamapi dvivi- katipayairahobhiH saMzodhya lekhyaM pATayiSyAmIti / nAnyadham-svahastalekhakalikhitamadhikRtalekhaka likhitaM tade vstuto'sNbndhH| dhanikena coparuddhasyAsaMbhavati samUlatatparahastakRtaM sarvaprakAraM sAkSyAtmakameva / tatra sAkSibhyo lAbhadhane saMzuddhibhAgamAtre dIyamAne kuta ayaM tatprabhalikhitamiti bhedAnupapatteH / idaM hi tasya lakSaNam- vati, na dadAmi yAvatpratilekhyaM na dattamiti / yadi 'sAkSiNaH svasvahastena pitunAmAdipUrvakam / tatrAhamamukaH caiSA paribhASA 'likhitaM likhitenaiveti' tadA balopAsAkSI likheyuriti te samam // iti (yAsmR. 2187) / dhikRtatvaM kathaM vicAryatAm ? na hi tatra lekhyAntaranApyekahastalikhitasya prAmANyamiSyate / yathaikasya saMbhavaH / tena yathA'tra satyeva lekhya tannizcayArtha pramAsAkSitve / athAyaM bhedahetuH sAkSiNo hastArUDhAsta eva NAntaraM vyApAryate tadvadanyatrApi vyApAraNIyam / yathA lekhyamiti, nAnena vizeSeNa zreyastvaM bhavati / pratyayitatA kazcidAvedayennAsya pratyayaM gatvA lekhyaM mayA kRtamanehi zreyastve hetuH / sA cobhayatrApi parIkSyA / tasmAdI- noktaH sadyaH puNyAhastu kAraNaM imAM ca dhanamAtra dRze lekhye sAkSidvaidhyanyAyo bahutvaM parigRhNIyAditi / gRhANa' zvaste sarva dAtA'smItyuktvA saiva dhanamAtrA adhikRtatvamapi na vizeSaH / parIkSito'dhikriyata itye- dattA, pariziSTaM na dattamiti tadA'styeva nyAyakArAntatattatrAdhikyam / na ca sarve rAjAdhikRtAH suparIkSitA | rvyaapaarnnaavsrH| tatra yadyadhamarNasyAsminprakAre sAkSiNaH bhavanti / yadi tu nirupaidhistAdRzazcedatyantaguNayogA- santi tadA'bhihite lekhya AbhAsIkate zvodAnamuttatsyAdupeyAdevAsau eka eva saMvAdakatvam / tathA hi | maNena sAdhanIyam / atha tayorapi rahasi paribhASeyamarAjAgrahArazAsanAnyekakAyasthahastalikhitAnyeva pramANI- bhUttadA daivyAH kriyAyA avasaraH / atha tu tasyAmapi bhavanti / dAtuH svAhastakyaM svayamabhyupagamaH / iyada- vyabhicAritvAdanAzvAsaH satyazapathena vyavasthA kAryA / smAnmayA gRhItamidaM cAsmai dAtavyamiti / tatra yadi nanvevaM sati svahastalekhyaM pramANAntarasaMvAdasApekSapazcAd brUte na gRhItamiti tadA pUrvanibaddhaM buvANairjI- | tvAdapramANameva / tatra 'vinApi sAkSibhiH sidhyet yate / tatra sAkSiNAmavasara eva nAsti / svahastaparicihnitam' iti virodhaH / anenaiva nyAyena . nanu ca tadIyAlekhyAdabhyupagatametadanenetyavagamyate, pratyakSaM dIyamAnaM dravyaM na pazyati, kevalaM tatsamakSa uttarakAlaM ca sa evAha na gRhItamiti / tatrobhayorabhyu- gRhItvA paribhASyate, iyadidamasmAnmayA gRhItamiti, * 1 kSito. 2 hetu. 3 pA. 1rA. 2 vA. 3 khya. 4 3.5NAzca na sarvadA. 6sAkR. 7 ve.
Page #149
--------------------------------------------------------------------------
________________ darzanavidhiH 73 te'pi sAkSiNaH syuH (1) / tatrApi zakyate vaktamasya vyavasthAnuvartitavyeti / na ca smRtereve prAmANyapratyayaM gatvA pratipanno'hamiti / uktamatra na smRti- kalpanA yuktA / na hi vyavahArasmRtirvedamUlA virodhAdvastusthitirapehantuM zakyate / api ca yatrAsya zakyate vaktam / siddhArtharUpatvAtpratyakSAdyavagamyatvAvacanasyAvasaro nAsti tatpramANaM bhaviSyati / kvcinnaasti| jayaparAjayaprakArANAm / siddho hyymrthH| evaM vyavahAre yatra cirakAlaM tiSThati dhanikahaste lekhyaM, yadi hi tena jIyata itaraH, itaro jayatIti / yadapyatra liGgazrutiH nai dhanaM dattaM, tadA kathamanena vA nAma na mArgitaM, lekhya sA'pi 'harItakI bhakSayedArogyakAmaH' itivadavaseyA / na tyAjitamiti / na hi cirakAlamuMpekSA vastunIdRzeDa- IdRzeSu vidhisvarUpeSu pratyayeSu dravyazuddheH prasaGgenArtho vazyaM saMbhavati / mithyAvAditA tvasyAnumIyate / tathA vivecita iti na punaH prayatAmahe / aSTAdazasu mArgeSu / coktam 'sadyasvyahAdvA kAryeSu balaM rAjJo nivedyediti'| mArgo viSayo vivAdasya / etAnarthAnuddizya puruSAH yatra vA bhogyavandho na ca bhoga AmnAto'pahArakAla- prAyeNa vivadante / nibaddhAni kAryANi prayojanAni, statra vipratipattau vinA'pi sAkSibhiH, svahastalekhye, na arthasiddhaya iti yAvat / tAnyuttaratra darzayiSyAmaH / hyadhamarNA vaktuM labhante, prItyA tvayaitaduktaM, saMprati pRthak pRthak, prAdhAnyameteSAmAha / etAni pratyeka tyajeti / na ca pUrvoktasya vacanasyAvasaraH / kRtaM lekhya prayojanAni na punaH parasparamantarbhavanti / yathAnyAnyatato dAsyAmItyuktvA na dattamiti / yadi na dattaM kathaM nuSaGgAdiSvantarbhavanti / naivametAni / anuSaktAni tu bandhabhogo mrssitH| sahasrazaH santi / medhA. nanu caivaM sati lekhyasahAyoM bhogaH pramANaM syAt / (2) tAMzca vyavahArAn aSTAdazavyavahArasthAneSu kevalasya tu bhogasya prAmANyamAmananti / "likhitaM RNAdAnAdiSu vakSyamANeSu, pRthak pRthak vyavasthitAn sAkSiNo bhuktiriti / kimidaM ? pratyuktaM paryanuyajyA- pratiniyatadezavyavasthayA vaNikkarSakAdigatayA zAstrAvirumahe / viziSTakAlo bhogaH pramANaM na bhogamAtram / evaM ddhayA zAstragatayA ca sAkSizapathAdyanumAnAtmikayA hi paThyate 'yatkiMciddazavarSANi' tathA 'pazyato'bruvato bhUme- pratyahamAlokayedeva / gorA hAniviMzativArSikI' iti (yaasmR.2124)| kastIsyAoM (3) kAryANi RNAdAnAdIni / dezadRSTahetavaH dezavi'likhitaM likhitenaiveti' vyAkhyAtamanyaiH-karta- zeSavyavasthAnirNayasAdhanAni / yathodIcyamadhyamAnAM kanyA vizeSasaMzaye'nenaitallikhitaM na beti'; likhitena nizcita. yAcamAnAya bhojanaM yadi dIyate tubhyaM deyeti hyanukte'pi tatkartakeNa nizcIyate / yattu sAkSisamakSaM, tatra pratizratA bhavatIti / zAstradRSTAH saakssiprbhRtyH|4vyk.4 kRtAkRtasaMdehaM sAkSibhiharet / ta eva tatra pramA- (4) pratyahaM pazyedityanvayaH / dezadRSTaiH zAstrADaNam / na tatra tatkRtalekhyAntaradarzanamupayujyate / buddhi- viruddhaiH dezAcArasiddhaiH hetubhiH pramANaiH / zAstradRSTaiH pUrveSu ca RNAdAnAdiSu kebalebhyaH sAkSibhyo likhitaM saakssyaadibhiH| aSTAdazasvaNAdAnAdiSu mArgeSu kAryazreyaH / sAkSiNo hi vismareyuranyatareNa vA saMbandhaM gacche- nigamopAyatayA mArgasadRzeSu nibaddhAni saMbaddhAni yaranyadvA pAtakasyAsAkSitve hetumAsAdayeyaH / lekhya kaaryaanniitynvyH| +mavi. tvabhiyogavata AtmAdhInatayA surakSamiti sAkSibhyaH (5) tatra zAstradRSTAnAmabhAve dezadRSTairdraSTavyam / zreyastvaM tasya / etadevAha-'likhite na tu sAkSiNaH smRca.25 iti / svahastapratiSThena vismRtamapyartha vRttamiti mnyte| (6) dezAcAraiH zAstroktadivyAdibhizcASTAdazapadamatA vA sAkSiNastarddhastapratyabhijJAnena pramANIbhavanti / * mamu., vyani. goraagtm| vyAkhyAnAntarANi bhartayajJenaiSa samyak kRtAnIti tata x vyapra., bAla. vyakagatam / + bhAca. mavigatam / evAvagantavyAni sarvathA pramANamUlAni / smRtikAraNa- 1 tu kartavyeti. 2 sve pramANa. 3 dA'pya. 4 (0). 1 prapa. 2 (0).3(0).4ma.5 ceti.6 dastupra.7 smRtiH . 5 na vi. 6 kA. 7 veti... mya. kA.10
Page #150
--------------------------------------------------------------------------
________________ .74 vyavahArakANDam saMbandhIni kAryANi nirNayet / tatra deshaacaaro'nuklpH| (5) kAryamuktASTAdazAkhyaM tasya darzanaM vicAraH / maca. pamA.41 rAzo yamavratam-samabhAvaH / - (7) dezadRSTaiH dezajAtikulavyavahArAgataiH pratyakSa- yathA yamaH priyadveSyau prApte kAle niyacchati / AyahetubhirvA / maca. tathA rAjJA niyantavyAH prajAstaddhi yamavratam / / (8) dezadRSTA hetavo dvividhAH-sarvadezavyAptAH, (1) aparAdhena priyadveSyayornigrahasamatvena vartitadezavizeSaniyatAzceti / zAstradRSTA hetavaH taptamASAdayaH / vyam / medhA. nanda. (2) yadyapi yamasya zatrumitre nastastathApi tanninda___ kAryadarzanavidhiH kArcakayoH zatrumitrayoryathA yamaH zatrumitramaraNakAle dharmAsanamadhiSThAya saMvItAGgaH samAhitaH / / tulyavaniyamayati, rAjJA'parAdhakAle rAgadveSaparihAreNa praNamya lokapAlebhyaH kAryadarzanamArabhet // prajAH prmaapnniiyaaH| yasmAdetadasya yAmyaM vrtm| (1) dharmaH pradhAnaH yasminnAsane bhavati taddharmAsanam / mamu. rAjAsane hi rAjyasthityAnuguNyenArthameva pradhAnIkaroti vivAdyakAryanirNaye tarka upAyaH / nyakRtyApi dharmam / vyavahAranirNaye tu dharmameva pradhAna yethA nayatyasRkpAtairmRgasya mRgayuH padam / .. Azrayet ityartho na punarAzrayabhedo'nena jnyaapyte| nayettathA'numAnena dharmasya nRpatiH padam // saMvItAGgaH vastrAdinA sthagitazarIraH / praNamya loka- (1) yaduktaM na svayaM dRSTvApi rAjA sahasA kazcipAlebhyaH indrAdyaSTau lokapAlAH tAnnamaskRtya kArya- dAkrameta vA nigaNhIyAdyataH narmaNA'pyetatsaMbhavati / kathaM darzanamArabhetetyadRSTArthametadvayaM aGgasaMvaraNaM lokapAla- punaretadeva gantavyam ? kiM parihAsakRtametaduta krodhAdyapraNAmazca / samAhitaH ananyacittaH kAryadarzane / evaM nubandhakRtamiti / yata Aha anumAnenaitajjJAtavyam / hi dRSTArtha bhavati / praNAmavizeSaNaM vA / samAhitagrahaNaM yathA mRgayurmugavyAdho viddhvA mRga naSTaM dRSTipathAdapayadyapyatra kiJciduktameva pratibhAti tathApi padyagranthatvA- krAntaM chidranisRtaira sakpAtaiH sravadbhiH zoNitaH padaM mRgasya nAtIva paunaruktyam / lokapAlebhya iti caturthI sNprdaane| nayatyAsAdayati, evaM rAjA'numAnena parokSe pratyakSe vA'rthe katham? kriyAgrahaNaM saMpradAnasUtre coditaM 'zrAddhAya | kAraNaM nishcinuyaat| dharmazca kRtavyavahAraviSayastatvAnigaNhate patye zeta' ityAdyartham , na ca kriyAgrahaNaM gaNhA- | vgmH| uktasyApyanumAnasya punarvacanaM smRtidaaddhrthaarthm| tyAdiviSayameva / bhASye'nuktatvAt / medhA. xmedhA. (2) dharmadarzanArtha Asane upavizya AcchAdita- (2) yathA mugasya zastrahatasya rudhirapAtaiH vyAdhaH deho'nanyamanA lokapAlAnnamaskRtya tato vyavahArekSaNaM padaM sthAnaM prApnoti / tathA'numAnena iSTapramANena vA rAjA caret / +gorA. dharmasya tatvaM nizcinuyAt / mamu. (3) dharmArthamAsanaM dharmAsanam / (3) na kevalaM sAkSyAdibhirathoM niNetavyaH / kintva(4) zAstroktakAla iti zeSaH / smRca.31 * atratyA manvarthavivRtiH maNDalikamudritagranthasyAzuddhisaMdemamu. gorAvat / haannodhdtaa| - gorA., maca. medhaagtm| (1) msmR.8|23, shunii.4|545 (dharmAsanamadhiSThAya (1) msmR.9|307; smRca.24 nAradaH; pamA.37 bRhakAryadarzanamArabhet); gorA. rame (care); vyaka.3, smRca. 31pamA.52; vyani.; smRci.2, davi.13 utta.; nRpra. (2) msmR.8|44; vyaka.6; mbhaa.11|25 nayettathAs2,5; vyata.200, savi.77, vyapra.9; vyau.6, rAkau. numAnena (tathA'numAnena nayet ) nAradaH; smRca.25, pamA. 382 dharmA (bhadrA) bRhaspatiH; bAla.21 sana(zraya) rabhe (labhe); 39; vyani.; smRci.6, savi.71, vyasau.5; prakA:14; setu.96; prakA. 19; samu.14. | samu.10. mavi.
Page #151
--------------------------------------------------------------------------
________________ darzanavidhiH numAnenApItyAha- yathA nayatyasakpAtaiH iti / padaM | stysmaashrypraapyH| kAlazciraM tatra vAsaH / rUpaM svarUpaM nirnnym| nanda. | sundaraM manoharam / etadeva viparItam , satyatyAgena kevavastvAtmasAkSidezakAlarUpANi darzanasamaye'vadhAryANi lArthasamAzrayaNAt / +medhA. satyamartha ca saMpazyed AtmAnamatha saakssinnH|| (2) vyavahArakarmapravRtto rAjA satyaM dRSTAdRSTasukhahetutayA . dezaM rUpaM ca kAlaM ca vyavahAravidhau sthitaH // saMpazyet / artha ca sArAsAratvena, AtmAnaM ca sadasatka (1) vyavahAravidhI vyavahArakarmaNi, sthitaH pravRtto, maNA, dezaM ca samanantararAjAntaravihAraM, kAlaM ca jIvina kevalaM vyavahArANi saMpazyet , yAvadetadaparaM satyAdi(?) tasaMbandhabalaM, rUpaM cedaM vyAdhijarAbhojyaprAyaM lobhAdinAstatra satyasya darzanam / yadyapyarthipratyarthinoranyatareNa / skhalanArtha saMpazyet / gorA. zAlInatayA paripUrNAkSaraM nAbhihitaM tathApi yadi rAjA (3) athai daNDAdi siddham / AtmAnaM rAjAnaM pramANAntarataH pUrvoktAdvA'numAnAdeva kathaJcidIdRzo'ya- pazyet / tato rAjavRttamanugacchettathA sAkSiNo dezAdIMzca martha iti nizcetuM pArayet tadA tadAzrayenopekSeta, anenaitanna saMpazyet prayatnenAnusaMdadhyAdityarthaH / deza atrAyamAcAra sarvamuktamiti / taduktaM-'chalaM nirasya bhUteSu vyavahArA- iti / kAlaM atraitadyogyamiti / rUpaM arthiprabhRtInAmAnayennRpa' iti (yAsma. 2 / 19) / arthasya darzanam / kAram / mavi. arthazabdo dhanavacanaH prayojanavacano vA / tatra yadi (4) vyavahAradarzanapravRtto rAjA chalamapahAya satyaM mahAntamarthamAsAdayettadA tyakttvA'pyanyAni rAjakAryANi pazyet / tathArtha ca / arzaAditvAnmatvarthIyo'c / nodvijet vyavahArekSaNaM kuryAdeva / atha vA yadi kazcid arthavantaM gohiraNyAdidhanaviSayasthaM vyavahAraM pazyet , yAtsAkSibhirartha etasmAd gRhIto'nyena vA sabhyene, tatra | 'na tvahamanenAkSinikocanenopaha sita' ityAdisvalpAnirUpayitavyam / yadetadyavahArapadaM yadi svalpaM, na saMbha- parAdham , AtmAnaM ca tattvanirNaye svargAdiphalabhAginaM, vati dhanagrahaNam / atha guru sabhyAH sAkSiNazca dainyaM sAkSiNaH satyavAdinaH, dezaM kAlaM ca dezakAlocita gatAstadA saMbhAvanIyam / pramANAntarAcca nizcetavyam / svarUpaM vyavahArasvarUpaM gurulaghutAdikaM pazyet / xmamu. etaccAtmAnaM sAkSiNaM kRtvA gaveSaNIyam / etaduktaM / (5) satyaM saMpazyet , asmin vyavahAre'pavAdinoH bhavati / kaNTakazodhananyAyena cAraizcArayet / athavA A- kiM prayojanaM bhaviSyatIti pazyet / sAkSiNaH pazyet , tmAnaM saMpazyedAtmano'vasthAM saMpazyet kozakSayaM mahAkozatAM yathoktaguNAnAmapi sAkSiNAM rAgadveSau pazyet / inggivaa| asminpakSe sAkSiNa iti svatantraM padam / dezasya darza- tAdibhirdeza kAlaM ca pazyet / asmin deze asminkAle'nam / kacidalpo'pyoM mahattvamAsAdayati / mahAnapi yo'- yamoM yujyate na veti pazyet / vivAdaviSayasyArthasya nyatra sain kacit laghurbhavatIti / etaddezasya darzanam / rUpaM ca pazyet / nanda. evaM kAlo'pi draSTavyaH / rUpaM vyavahAravastusvabhAvaH / dharmazAstraM dezAdidharmAzca vyavahArapramANam tasya gurulaghutAM pazyediti / smRtizAstre tvavijJAte durzAte vA'vivekataH / anyaistu vyAkhyAtam , satyArthayoH sAraphailgutAM pazye- dharmakArye mahAndoSaH sabhAyAM vadataH sadA // dAtmAnaM sAkSiNaM kRtvA / etaduktaM bhavati-arthAtsatyaM jotijAnapadAndharmAn zreNIdharmAzca dharmavit / gurutvena mahAprayojanatvAdubhayalokasAdhanarUpatayA Azra- samIkSya kuladharmAMzca svadharma pratipAdayet // yitavyam / arthatyaktavyo'sAratvAt / dezaH svargAdiH + vyaka. medhaavt| * medhAtithibhASyoktA'nyakalpAnu(1) msmR.8|45 kha.pustake sAkSiNam iti pAThaH; vyaka. sAriNIyaM vyaakhyaa| x maca. mamuvat / 6; smRci.6, vyasau.5 thaM ca (thena) NaH (Nam) rUpaM ca kAlaM (kAlaM ca rUpaM); samu.10. (1) ap.2|2. manusmRtau nopalabhyate / 1 sAkSirartha. 2 satye. 3 satkavir . 4 phalatAM. (2) msmR.8|41, shunii.4|546-547 ca dharmavit
Page #152
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam (1) kurukApizakAzmIrAdidezo niyatAvadhiH jana-dharmaH, jananivAsabandhenAbhyanujJAnAt, AmnAye virodho'. padaH / tatra bhavA dharmA jAnapadAH / kiJca, tatra bhavanti pyatra nAsti, adhikRtAnAM virodhAt, virodho na tirshcaam| ye, taddezavyapadezairanuSThIyante / athavA tannivAsino nanu 'ahiMsA satyamakrodhaH zaucamindriyasaMyamaH' iti janAstAvat 'maJcAH krozanti' itivat janapadazabde- pratilomAdhikAreNaivoktam / mlecchAzcApratilomA eva, nAbhidhIyante / teSAmanuSTheyAH jaanpdaaH| tasyedamiti tatra yadi mAtRvivAhe mUtrotsarge codakazuddhayabhAve na taddhitaH / jAterjAnapadAH jAtijAnapadA iti SaSThI- duSyati ka indriyasaMyamaH kIdRzaM vA zaucamiti / uktasamAsaH / jAtimAtraviSayA dezadharmA rAjJA paripAla- metat / AryAvartinAmete dharmAH shaucaadyH| cAturvaNye nIyAH / samIkSya vicArya kimAmnAyairviruddhA atha na, tu taddezaniyamo dharmANAM nAsti / kecidadRSTArthA dezatathA pIDAkarAH kasyaciduta na, evaM vicArya, ye'viruddhA- dharmA iti vakSyAmaH / ekakAryApannA vaNikkArukusI distaanprtipaadyednusstthaapyedityrthH| tathA ca vakSyati 'sadbhi- cAturvidyAdayaH, teSAM dhrmaaHshrennidhrmaaH| yathA kecana vaNirAcaritaM yatsyAt' iti / athavA jAtayazca te jAna- imahattarA vacanena paricchinnaM rAjJo bhAgaM prayacchanti, imAM. padAzceti vizeSaNasamAsaH / jAtizabdena ca nityatvaM vANijyAM vayamupajIvAma, eSa te rAjabhAgo'smAkaM yAvallAlakSyate / prazaMsAmAnaM caitat / dezadharmA api zAstrA- bho'stu nyUno'dhiko vA / tatra rAjJA'bhyupagate vANijye viruddhA nityAH te nityavadanuSTheyAH, dRSTArthAH gopracAro- lAbhAtizayArtha rASTrAvirodhinI cetaretaravyavasthAM kurvanti, dakarakSaNAdayaH / yathA grAmINAH-'atra pradeze gAvo na idaM dravyamiyantaM kAlamavikreyamayaM rojopAnayanArtho daNDaH cAraNIyA' iti samayamAzrayanti kasyacit kAryasya patati devatotsavArthoM vA, tatra yadi kazcid vyatisiddhayartham , tatra yo vyatikrAmati sa rAjJA dnnddyH| krAmati sa evaM zreNIdharma vyatikrAman daNDyaH / athavA janapade bhavA jAnapadAH dezanivAsina ucynte| kuladharmA iti / kulaM vNshH| tatra prakhyAtamahinA jAtyA jAnapadA jAtijAnapadAH / jAtirjanmotpattiriti pUrvajena dharmaH pravartito bhavati yo'smadvaMzajaH kutazcana yAvat / etena dezasaMbandhasya puruSANAM nityatA lkssyte| ye dhanaM labheta sa nAdatvA brAhmaNebhyo'nyatra viniyuJjItetyAtaddezajAstaddezAbhijanAstannivAsinazca gRhyante teSAM sarva- dayo dharmAH / tathA, sati yogyatve ya evaM pUrvapuruSANAM vizeSaNaviziSTAnAmanidaMprathamato jAtA ye dharmAste jAti- yAjakaH kanyAdisaMpradAnabhUto vA sa eva kAryaH / tadajAnapadazabdenocyante / 'vRddhAcche' taddhite prasakte chAnda- tikrAman rAjJA'nuSThApayitavyaH / eteSAM ca sAmavAyikasatvAdaNeva kRtaH / athavA'bhedopacArAtpuruSazabdasta- tvAdadharmatvazaGkayA punarvacanam / na cAyaM saMvidyatikrama saMbandhiSu dharmeSu pryuktH| etenAyaM dezaniyamo dharmANAM sa medhA. evaMvidhAtpuruSAt pratidraSTavyaH / ete hi dezadharmA dezAnAM (2) jAtidharmAn adhyayanAMdIn jAnapadAMzca niyatana punarAryANAm / na hi tiryaksamAnadharmANo'nyatrAnadhi- dezavyavahArAn aviruddhAn vaNikkarSakAdigatAn zreNIkRtAH svasamAcAraprasiddhaM dharmamanutiSThantaH mAtRvivAhAdi, dharmAn kuladharmAzca pratiniyatakulasthitAn jJAtvA yaH sArvabhaumena nivAraNIyAH / svadezAcAravatAM teSAM jAti- svadharmastaM tathA tatra sthApayet / atazca tadviruddhavyavahA(tathaiva ca) pAda (pAla); gorA. jAtijAnapadAndharmAn (jAti- riSu vAdinaM nigRhIyAt / gorA. dharmAn jAnapadAn); mamu., maca. anayorapi gorAvat pAThaH; (3) jAtirbrAhmaNAdiH, janapado'nekagrAmasamudAyaH vyaka.8; smRca.29 NI (Ni) dharmavit (zAzvatAn ) svadharma tadvAsino jAnapadAH tatsaMgatAn / zreNI pASaNDavaNigA(sve varge); pamA.46 pUrvArdhaM smRcavat , svadharma (savaNe); digaNaH / kulaM vasiSThakulaM ityAdi tanniyatAndharmAn vyani. pAda (pAla); smRci.6 dharma (dharmAn); vyasI.6 jAti samIkSya niruupy| mavi. (iti) pratipAda (paripAla); vyapra.21 dharmavit (tathaiva ca) pAda (4) zreNidharmAH vaNikkArukAdInAM sve sve varge ida(pAla); vyau.13 vyapravat ; prakA.17-18 smRcavat ; samu. 13 pUrvArdhaM smRcavat , pratipAda (paripAla). / 1 kuru. 2 rAjJo. 3 kAryAt.
Page #153
--------------------------------------------------------------------------
________________ darzanavidhiH 77 masminnahani vikreyaM idaM cAnayaiva zreNyA vikreyamityeva- nyAtmIyakarmANyanutiSThantaH sve sve ca nityanaimittikAdau mAdayaH / asmin kule paJcame'hni paJcame vA'bde karNavedhaH karmaNi vartamAnAH, dUre'pi santaH sAnnidhya nibandhanasnehAkartavya ityAdayaH kuladharmAH / pratipAdayed bodhayet / 'bhAve'pi lokasya priyA bhavanti / mamu. akurvatazcAnApadi balAtkAreNa kArayet / smaca.29 dvijAtiziSTAcAraH pramANam / (5) jAtidharmAn brAhmaNAdijAtiniyatAnyAjanAdIn sadbhirAcaritaM yatsyAddhArmikaizca dvijAtibhiH / jAnapadAMzca niyatadezavyavasthitAn AmnAyAviruddhAn , / taddezakulajAtInAmaviruddhaM prakalpayet / / 'dezajAtikuladharmAzcAmnAyairapratiSiddhAH pramANamiti (1) santaH prtissiddhvrjkaaH| dhArmikA vihitAnu(gaudha. 11 / 22) gautamasmaraNAt / zreNIdharmAzca vaNi zAyinaH / yadyapyeka eva zabda ubhayamartha pratipAdayituM gAdidharmAn pratiniyatakulavyavasthitAn jJAtvA tada zaknoti, tathApi bhedopAdAnAdviSayavibhAgenaivaM vyAkhyAviruddhAna rAjA vyavahAreSu tattaddharmAn vyavasthApayet / yate / tairyadAcaritamanupalabhyamAnazrutismativAkyaM taddeza mamu. kulajAtInAM prakalpayedanuSThApayet / aviruddhaM zruti(6) kulaM vaMzaH brAhmaNAdirmardhAbhiSiktAdiriti vaa| smatibhirupalabhyamAnAbhiH / yaduktaM 'jAtijAnapadAn eteSAmetadeva svadharma iti vIkSya paripAlayed rAjA iti / 'dharmAn' ityatra (masma. 8141) zloke dezakulAdyA maca. cArasya prAmANyaM, tasyAnena vizeSaH kathyate / AmnA(7) svadharma rAjapravartitaM dharmam / madanaratne tu svadharma yenAvirodhena tat pramANaM na virodhe tatpramANam / tena duSTadaNDanarUpamiti vyAkhyAtam / tadanuvAdamAtratvApatte- dRSTArthAnyapi grAmadezarAjakAryANi zAstrA'viruddhAnyAdaraheyam / vyapra.21 NIyAni / na viruddhAni / yathA kaciddeze RNika (8) dezadharmaH yathA dAkSiNAtyAnAM mAtulasutApari- AtmAnaM vikrayya dhanaM dApyate / tacca 'karmaNA'pi Nayanam / kuladharmaH puurvshikhaaprshikhaadiniymH| nanda. samam' ityanena viruddha anyatra zlokena darzitam / svAni karmANi kurvANA dUre santo'pi maanvaaH| anyasya tvAcArasya ziSTasaMbandhitayaiva prAmANyamuktaM priyA bhavanti lokasya sve sve krmnnyvsthitaaH4|| 'AcArazcaiva sAdhUnAm' iti / na ca tadviruddhArtha (1) pUrvoktasya jAnapadAderdharmasya dRSTA'dRSTatA'nena samAcaraNena sAdhutvamupapadyate / tasmAcca nA'dRSTAya / pradazyate / svAni karmANi kulasthityanurUpANi ye kurvanti tdvissyo'ymupdeshH| te dUrasthA api priyA bhavanti / sarvasyAnyo nikaTavatI anyastvAha-dezAntare dhArmikaiH sadbhirdvijairyadasaMsargAtizayAtpriyo bhavati / svakarmakArI tu dUrastha eva viruddhaM zrutyA smRtyantareNa vA Acaryate, taddezAntare'pi priyaH / sve sve karmaNyavasthitA ityanena parakarmA'nanu- rAjA prakalpayet / yathovRSabhayajJAdaya udIcyeSu prasiThAnamAha / ye na parakarmANi kurvanti te sarvasya priyA ddhAste prAcyairdAkSiNAtyaiH pratIcyaizcAnuSTheyAH / kutaH ? bhavantIti shlokaarthH| medhA. AcArAddhi smutiranumAtavyA / smRteH zrutiH / sA ca (2) dUre deze dezAntare / ato lokAviruddhatvA- yadyevamanumIyate, udIcyairetatkartavyamiti, tatra taddhitasya tkhakhajAtyAdidharma eva grAhyasteSAmityarthaH / sve sve bahuSvartheSu smaraNAttatra jAtastatra bhavastata Agatastamadharma iti priyatve hetutayA punaruktam / mavi. bhiprasthitaH 'zeSa' iti caitasya lakSaNAdhikArobhaya(3) yasmAt , svAnItyAdi / jAtidezakuladharmAdI- rUpatvAdanyeSvapyartheSu pratipadamanupAtiSu taddhitasmaraNA nAstyanudIcyo nAma ya udIcyazabdena nivatta / tatazca * zeSaM gorAvat / x gorA., maca, vyAkhyAnaM maNDalikamudritagranthasyAzuddhisaMdehAnnodhdRtam / (1) msmR.8|46; vyaka.8; vyani.; smRci.6; vyasau. (1) msmR.8|42; vyaka.8; smRci.6; vyasau.6; samu. 6, samu.13. 13 kamaNya (dharme vya). 1 di.
Page #154
--------------------------------------------------------------------------
________________ 78 vyavahArakANDam 1 puruSamAtreNaitatkartavyamityApatati 1 dezasamAkhyAyA | niyatanimittatvAbhAvena aniyAmakatvAt / athaivaM vAkyamanumIyeta, udIcyAM jAtena taddezavAsinA vA / tadapi vyabhicAri, tajjAto'pi nAnyatra karoti, tannivAsyapyanyatra jAto na karotyeva / athodagdezAbhijanastanivAsI ceti anityatvAdabhijana nivAsayostadapi na yuktameva / na hi jAtiguNagotrANIvAbhijana nivAsau nityau / tasmAnnityasya cai kasyacidanuSThAtRNAmavacchedakasyAnupapatteH sarvaviSayA dharmAH / na dezadharmA nAma kecana santi / anenaiva nyAyena kuladharmA api / kathaM tarhi 'dezadharmAH kuladharmA' iti ca smRtikArairbhedena vyapadizyante / uktaM dRSTArthA niyatA vyavasthA tatra dharmastasya ca niyama upapadyate iti uktam / kulaM ca gotraikadezaH / yastu kRtsnagotradharmo yathA na vAsiSThA vaizvAmitramavadhIriti, sa nityatvAdgotravyapadezasya nAnyasyeti viramyate(?) / *medhA. (2) vidvadbhirdharmapradhAnairdvijAtibhiH yacchAstrAviruddhamAsevitaM taddezakulajAtInAmanurUpaM kalpayet / iha ca sadbhirAcaritamityupAdAnAdidaM sadAcAraviSayam / jAtijAnapadAdyetatpunaH sadAcAravyatiriktadharmaviSayam / xgorA. (3) sadbhirdoSarahitairdevAdibhiH / tadvastu prakalpayet prakRSTaM vyavahAreSu kalpayet, yadi dezAdyavirodhi / virodhe tu taddezAdidharma eva taddezajAnAm / evaM sAmAnyato rAjadharmA vyavahArA'nuguNA uktAH / mavi. (4) vidvadbhirdharmapradhAnairdvijAtibhiryad zAstramanuSThitaM taddezakulajAtyaviruddhamAdAya nirNayaM prakalpayet / mamu. (5) AcaritaM zAstradRSTamapyanuSThitam / sadbhiriti dvijAtInAM vizeSaNaM zUdravyAvRtyartham / dhArmikaiH pratiSiddhavarjanapuraHsaraM dharmAnuSThAtRbhiH / taddezakulajAtInAmatriruddhameva prakalpayet pramANaM kuryAt kuladharmazcetyatrotatvAt / dRzyamAnavyavahAra maca. * vyaka. medhAvat / X atratyo gorAgrantha : truTitastathA zlokAntarIyapaGktisaMkara yuktaH prakAzakadoSAt / 1 bhAve. 2 cAritavato'pi 3 na. tadanurUpa nirNayopAyaparigrahArthamazAstrIyamapi sadbhirAcaritaM dharmamanupAlayedityAha -- sadbhirAcaritaM yatsyAditi / svadharmaniratA adhyAtmavidaH santaH / aviruddhaM viruddhaM na cet / prakalpayedanupAlayet / nanda. (7) aviruddhaM daNDaM prakalpayet / kruddhavAdiprativAdikRtAdhikSepo rAjJA kSantavyaH kSantavyaM prabhuNA nityaM kSipatAM kAryiNAM nRNAm / bAlavRddhAturANAM ca kurvatA hitamAtmanaH // bhAtra. 1 (1) kAryiNo'rthipratyarthijJAtisuhRdaH / kasmiMzciddhanyamAne yadi tatpitA tanmAtA vA rAjAnaM kSipetkutsayet abhizaped vA tadA kSamA kAryA / bAlAdInAM kAryiNAm / evamAtmane hitaM kRtaM bhavati kSantavyamityetadvidheH phalamevAtmahitam / medhA. (2) kAryavatAM kSipatAM stenahatabAndhavAdInAM saMtApena AkrozatAM bAlavRddhavyAdhitAnAM ca AkrozatAM Atmane vakSyamANamupakAramicchatA pArthivena sarvadA kSamaNIyam / * gorA. (3) prabhuNA zaktenApi / kAryiNAM kAryAsiddheH mavi. kSipatAmapriyaM vadatAM bAlAdInAmakAryiNAmapi / (4) rAjJaH svatantrasyApi kAryavizeSe asvAtantryaM sArthavAdamAha - kSantavyamiti dvAbhyAm / maca. (5)stenApahRtadravyaistaddravyapratyAnayanakAlAtyayAdiva tairjanairyatpAruSyamucyate tadrAjJA kSantavyamityabhiprAyeNAhakSantavyaM prabhuNeti / prabhuNA kSipatAM teSAM nigrahAya prabhuNApi / nanda. yaH kSipto mayatyArtaistena svarge mahIyate / yastvaizvaryAnna kSamate narakaM tena gacchati // (1) ArterdaNDyamAnatatsaMbandhibhiH adhikSipta * mamu. gorAvat / (1) masmR. 8 312; gorA. rvatA (vaMtAM) tmana: (tmane); vyaka. 19 tA (rvatAM); smRca. 29 kSipa (kSiya); smRci. 5 vyakavat ; davi. 38 vyakavat ; vyasau. 14 vyakavat ; prakA. 18 nAradaH; samu. 13. (2) masmR. 8|313; gorA. yaH (yat); vyaka. 191 smRca.29 yaH (yat) tyAta (tpAtai) yastvai (yatvai); smRci: 5 yastvai (yadai); vyasau.14; prakA. 18 nAradaH samu. 13.
Page #155
--------------------------------------------------------------------------
________________ darzanavidhiH kuSTo yat marSayati na krudhyati tena kSamaNena svarge mahIyate / kaNDvAdirayam / mahattvaM prApnoti svarge'kopena / na tarhi kSamA kartavyA akAminA ayathAkAminA / ata Aha-- yastviti / prabhurahamityabhimAnena na sahate tena narakaM prApnoti / ArtagrahaNaM bAlavRddhayorapi pradarzanArtha pUrvazeSatvAdasya / medhA. (2) / saMtaptaiH AkRSTo yatteSAM kSamate, tena svargaloke mahIyate mahimAnaM bhajate / yatpunaH prabhutvadarpAnna sahate tena narakaM vrajati / *gorA. (3) ArtaiH kAryAlAbhAdduHkhitaiH / mavi. adharmyanirNaye'zubhaphalam svadharmeNa kAryANi mohAtkuryAnnarAdhipaH / acirAttaM durAtmAnaM vaze kurvanti zatravaH // (1) ardharmeNa yaH kAryANi kurute sa mohAdeveha vyAmUDho dharmaM jahyAt / tasyedaM adharmajaM phalam / viraktaprakRtitayA vaze kurvanti zatravaH / viraktA hi prakRtayaH kruddhabdha bhItAva mAnitAH parairupajapyeraMstatazca bahukRtya 1. vaze kurvanti daNDayanti bananti nanti rASTramapaharanti cetyepa vazIkAraH / medhA. (2) yaH punarnRpo lobhAdivyAmUDhatayA adharmeNa vyavahAradarzanAdIni kAryANi kurute tamadharmaparakRtitvAt 'kSiprameva zatravazvAsAdayanti / gorA. mavi. (3) mohAt dharmo nAstIti bhramAt / dharmyanirNaye zubhaphalam kAmakrodhau tu saMyamya yo'rthAndharmeNa pazyati / prajAstamanuvartante samudramiva sindhavaH // (1) sindhavo nadyo yathA samudramAzrayanti AzritA zvAnurAgiNyastanmayyo vasanti na tato nivartante, evaM kAmakrodhajayAdrAjAnaM prajAH samayogakSemAstanmayyaH * mamu., maca. gorAvat. (1) masmR. 8 / 174 zunI. 4510 511; vyaka. 78) smRca. 1233 smRci.7; nRpra. 2; vyasau. 51 vyapra. 12; prakA. 77; samu.67 (2) masmR. 8 / 1753 zunI. 4 / 776-777; vyaka.5; smRca. 1233 savi. 503 rthAn (tha); vyapra. 93; prakA. 77; samu. 67. 1 dhameM, 79 saMpadyante / medhA. (2) yazca dveSaparityAgena yo rAjA dharmeNa kAryANi nivArayati taM nadya iva samudra, prajAH saMbhajante tanmanasazca bhavanti / gorA. (3) arthamarthasAdhanaM vyavahArAdi / mavi. vAlmIki rAmAyaNam rAzA kAryadarzanaM nopekSaNIyam paurakAryaM tu yo rAjA na karoti samAsthitaH / vyaktaM sa narake ghore pacyate nAtra saMzayaH // samAsthitaH susthitaH / anena duHsthitasyAdarzane na doSa iti sUcitam / vyapra. 92 yAjJavalkyaH rAzo vyavahAradarzanavidhiH / dharmazAstrAvalambanam / krodhalobhavarjanam / vyavahArAnnRpaH pazyedvidvadbhirbrAhmaNaiH saha / dharmazAstrAnusAreNa krodhalobhavivarjitaH // (1) zriyaH samudayaM prAptumicchatA vijigISuNA samRddhaye rAjJA prayatnAd amitrarAjyAni Acchidya svarAjyaM vivirdhanIyamityuktam / tatrApi, kaSTatamAH khalvarayaH kApaTikakuyantra vyavahAriNo dasyavaH / tebhyo'pi rASTraM rakSaNIyamityetadapyuktam / athedAnIM taduddharaNaprakAravivekArthaM vyavahAranirUpaNaM prastauti -- vyavahArAniti / nanu caitat prAgevoktam -- 'iti saMcintya nRpatiH' ityatra / satyam / guNArthastvayamArambhaH, na kozasaMcicISayArthapradhAno bhavet / dharmazAstrAnusAreNaiva vyavahArAn nRpaH pazyedityarthaH / kiJca vidvadbhirbrahmagaiH saha / pravaktRtve'pi brAhmaNAnAM nRpasahAyopayogitaiva / draSTA tu nigrahAnugraha (1) zunI. 4 / 509-510 ryaM tu (ryANi samA (sukhe); ka. 7 tu (hi); smRci. 7 vyaktaM sa ( sa rAjA ); candra. 104 ryaM tu (ryANi) zeSaM smRcivat; vyasau. 5 samA (sabhA) zeSaM smRcivat; vyapra. 92 vyakavat. (2) yAsmR. 2 / 13 zunI. 4 / 506 utta; vizva. 2 / 16 mitA. apa; vyaka. 4; smRca. 14 . : 24; pamA. 6; vyani.; smRci. 2; nRpra. 2 sAre (rodhe): 5 pU.; savi. 13,54,656 vyasau. 1 rAn (raM);vImi ; vyapra. 10:14 utta.; vyau. 6; vyama. 2; vitA. 3; rAkau. 3823 prakA. 66 samu. 9.
Page #156
--------------------------------------------------------------------------
________________ 80 vyavahArakANDam sAmarthyAd rAjaiva / ata evoktam -- krodhalobhavivarjita iti / samarthenApi dharmazAstrAnusAriNA bhAvyam / na krodhAdivazenAnyathA vyavahartavyamityarthaH / ekatve'pi vyavahArasya svakIyavizeSApekSayA bahuvacanam / yathAha manuH-'teSAmAdyamRNAdAnam' (masmR. 814 ) ityAdi / nAradazca -'catuSpAdazcaturvyApI' ( nAsmR. 18) ityAdi / vizva. 2 / 1 (2) abhiSekAdiguNayuktasya rAjJaH prajApAlanaM paramo dhrmH| tacca duSTanigrahamantareNa na saMbhavati duSTaparijJAnaM ca na vyavahAradarzanamantareNa saMbhavati / tadvyavahAradarzanamaharahaH kartavyamityuktam ' vyavahArAnsvayaM pazyetsabhyaiH parivRto'nvaham ' ( yAsmR. 11360 ) iti / sa ca vyavahAraH kIdRzaH katividhaH kathaM cetItikartavyatAkalApo nAbhihitastadabhidhAnAya dvitIyo'dhyAya Arabhyate--vyavahArAniti / anyavirodhena svAtmasaMbandhi - tayA kathanaM vyavahAraH / yathA, kazcididaM kSetrAdi madIyamiti kathayati, anyo'pi tadvirodhena madIyamiti / tasyAnekavidhatvaM darzayati bahuvacanena / nRpa iti na kSatriyamAtrasyAyaM dharmaH kintu prajApAlanAdhikRtasyAnyasyApIti darzayati / pazyediti pUrvoktasyAnuvAdo dharmavizeSavidhAnArthaH / vidvadbhirvedavyAkaraNAdidharmazAstrAbhijJaiH / brAhmarna kSatriyAdibhiH / brAhmaNaiH saheti tRtIyAnirdezAdeSAmaprAdhAnyam | ' sahayukte'pradhAne' iti smaraNAt / atazcAdarzane'nyathAdarzane vA rAjJo doSo na braahmnnaanaam| yathAha manuH- 'adaNDyAndaNDayan rAjA daDyAMcaivApyadaNDayan / ayazo mahadApnoti narakaM caiva gacchati' (8 / 128) iti / katham ? dharmazAstrAnusAreNa nArthazA strAnusAreNa / dezAdisamayadharmasyApi dharmazAstrA'viruddhasya dharmazAstraviSayatvAnna pRthagupAdAnam / tathA ca vakSyati --'nijadharmAvirodhena yastu sAmayiko bhavet / so'pi yatnena saMrakSyo dharmo rAjakRtazca yaH' iti (yAsmR. 2 / 186) / krodhalobhavivarjita iti / dharmazAstrAnu sAreNeti siddhe krodhalobhavivarjita iti vacanamAdarArtham / krodho'marSaH / lobho lipsAtizayaH / #mitA. nRpazabdArthoM * dIka. avataraNikA mitAvat / vyama mitAvat / (3) vyavahArAn vAdiprativAdinorbhASottarakriyAtmakAnvivAdAn nRpo janapadaparipAlako, vidvadbhirvyavahArazAstrArthajJairvipraiH sahito likhitasAkSyAdipramANapuraHsaratayA krodhalobhAdivicArakadoSagaNamapahAya pazyet parI - kSeta / yadyapi dharmazAstrAnusAritayaiva krodhAdivarjanaM prAptaM, tathA'pi prAdhAnyena krodhAdivarjanasya pRthagupAdAnam / na hi krodhAdimAn dharmaM zaknoti vyavasthApayitum | ato dharmazAstroktalikhitasAkSyAdipramANagaNa iva krodhAdiviraho nRpavartI dharmavyavasthitau pradhAnaM sAdhanam / mUlazloke vyavahArAnnRpaH pazyediti RSiNA parIkSAparaparyAyo vyavahAro vyavahArapadenocyate / brAhmaNAnAM yadyapi vyavahAradarzanakartRtvaM pratipAdyate tathA'pi teSAM nAdhikAraH kintu rAjJAmeva, tadgAmiphalasmaraNAt / tasmAdRtvijAM yathA yAge kartRtvamevaM brAhmaNAnAM vyavahAradarzane dharmazAstrAnusAreNetyuktam / apa. (4) yadyapyeSAM vidvattayA, brAhmaNatvabahutvAbhyAM, sabhAyAM ca sAdhutvena sabhyebhyo na bhedaH tathApyaniyuktatvena tebhyo bhedo vyavaseyaH / te hi niyuktAH / dharmazAstrAnusAreNetyetadauzanasAdyarthazAstrAnusArasya nivRtyarthaM na punardharmazAstrAntargatarAjanItyAdyarthazAstrAnu saraNasyApi / *smRca. 14,24 (5) atra vyavahArazabdo rUDhiyogAbhyAM nirNayaphalakamarthipratyarthivivAdamAcaSTe / pamA 6 (6) mitA. TIkA - tasya vyavahArasya svarUpaprakAretikartavyatA'kAGkSAyAmuttarAdhyAya Arabhyate / atha vyavahArAnsvayaM pazyedityAdinA prayogavidhinA sAGgopAGgo vyavahAraH kartavya iti vihitaH pUrvasminnadhyAye / tatrAGgAkAGkSAyAM tadarthamuttarArambha iti / ayamabhiprAyaH / anayoradhyAyayorhetuhetumadbhAvasaMlakSaNaH saMbandha iti / vyavahArAnsvayaM pazyedityanena paunaruktyaM pariharati / pazyediti / pUrvoktasyAnuvAda iti / atraiSA vacanavyaktiH / vyavahArAnsvayaM pazyediti yattadvakSyamANadharmeNa saheti / tameva dharmavizeSamAha - vidvadbhirvedavyAkaraNadharmazAstrAbhijJairiti / vidvadbrAhmaNa sAhityarUpadharmavidhAnamityarthaH / eva dharma itikartavyatA nAmAGgAnuSThAnaprakAraH / evaM ca * bitA. smRca (pR.14) vat / 1
Page #157
--------------------------------------------------------------------------
________________ darzanavidhiH dvitIyAdhyAyAdizlokasyaiva prapaJcaH sakalAdhyAyazeSa iti apUrvavidhiriti vairUpyaM caapdyte| vyavahAradarzanamAtropAyagamyate / rAjJaH prAdhAnye brAhmaNAnAM copasarjanatve phala- katvaM yadi duSTAduSTaparijJAnasya tarhi tadarthatayA'nanuSThAnAmAha-atazcAdarzana iti / ayamabhiprAyaH, rAjJaH prAdhA- rthatA jJAnasyeti vidhirvyarthaH / atha yathA bhaTTasomezvarenyAdadhiko doSaH / brAhmaNAnAM tu taadRshdossaabhaavH| na NAnuSThAnaM vinAbhUtasyApi jJAnasya vidhyadhInAGgatva nirvAtu sarvAtmanA doSAbhAvaH / tathA ca 'sabhA vA na prave. hAya 'yadeva vidyayA' ityAdivAkyena karmArthatayA vidhi STavyA vaktavyaM vA samaJjasam / avanvibruvanvApi naro rabhyupagato, yathA ca mizrAdibhirliGgAdevAGgatvaM jJAnasyetyu bhavati kilbiSI // ' (masmR. 8 / 13) ityanena virodhaH ktam / tathA vyavahAradarzanasya tadavinAbhAve'pi vidhirbhyusyaaditi| subo. peyatAm / maivam / karmAnuSThAnasyApUrvasAdhanatvAttatparyavasA(7) atra 'vyavahArAn nRpaH pazyet' iti vidhiH yijJAnavidhiravinAbhAve'pyastu / duSTAduSTaparijJAnasya tu svAparAdhena vyavahArasya samAptatvAt svavAganusaraNarUpa tadabhAvAnnAGgApekSeti vaiSamyam / na cAsyApi prajApAlachalamevAlambate / na tu pramANAntaragaveSaNaM vilambatvA- namadRSTArthamupakurvataH paramparayAstyevApUrvaparyavasAnamityadvidheriti / savi.54 stvaGgatvArtha eva vidhiriti vAcyam / evamapUrvaparyavasA(8) atra yadyapi vyavahAradarzanaM pUrvAdhyAya evoktaM yividhisaMbhave'pi zrutyAdyabhAve'nArabhyavidheraGgatvAbodhakatathApi sakalAGgopetavyavahArasyA'traiva pradarzanAdayaM vyava- tvAt / anyathA'dhyayanAdhyApanayorapyaGgatvApattaH / hArAdhyAya iti shlokairucyte.| brAhmaNairiti mukhyaH jJAnasya tu vAkyAdevAGgatvaM 'yadeva karoti' iti zravakalpaH / asambhave kSatriyairvaizyairvA saha / dharmazAstrasya | NAt / yena karmaNecchettatra japejjuhuyAt / 'evaM vinAprAdhAnyaM darzayituM vishessopnyaasH| vicAre'rthazAstrasyA yakaM pUjya grahAMzcaiva vidhAnataH / karmaNAM phalamApnoti... pyanusartavyatvAt / dharmazAstrAnusAryapi nirNayo na vAdi- ...... // (yAsmR. 11293) iti ca zravaNAjapahomakSobhakaraparuSabhASaNaparAjitAdhikadaNDAdiyuktaH kArya iti vinAyakasnapanagrahayajJAnAmiva / ata evAdhyayanAdhAnayodarzayituM krodhalobhavivarjitatvamuktam / dharmazAstrAnusAre- raGgatvAbhAvAjjJAnAvanIyAdiphalamAtraparyavastirna pratiNetyuktaM tatra dharmazAstrasthitimAha saMpUrNAdhyAyena / vImi. karmaprayogAvasAyitvam / sakRdeva tvAdhAnAdhyayanAnuSThAne (9) atra 'vyavahArAnsvayaM pazyetsabhyaiH parivRto'nva- tajanitajJAnAmimatAM varNikAnAmuttarottarakarmamAtrAdhiham' / (yAsma. 11360) ityanenaiva yAjJavalkyena vihi- | kAriteti siddhaantH| zUdrAdyadhikAranivRttizca / tadvidhitasya vyavahAradarzanasyAnuvAdo brAhmaNasAhityAdividhA- bodhitAdhyayanAdhAnopAyakajJAnAgnilAbhaH / upAyAnArthaH / na ca kriyAnuvAdenAnekaguNavidhAne vaakybhedH| ntarasya jJAnAgnidvArakAkSepapratikSepAt / prajApAlana darzanakartRtayA vAkyAntarapAte tAvadvizeSaNaviziSTasyai- paraM jyotiSTomAdyapUrvamiva svaphalApUrva jnytiitynydett| kArthasya bodhanAttadanApatteH / pauruSeyavAkye tAtparyAnuro- atra brUmaH-vyavahAradarzanotpattAveva vidhestAtparyam / dhena tasyAdoSatvAcca / nanu sarve'pi vyavahAradarzanavidhayo anye tu vidhayastasya nimittaphalopAdhibhedenAdhikArana tAvatkevalA'dRSTArthAH / prajApAlanaupathikaduSTAduSTapari- vidhayaH / prayogabhedazca 'agnihotraM juhoti' ityutpannasya jJAnasya dRSTasyAvazyakatvAt / na ca tadeva phalamiti 'yAvajjIvamagnihotraM juhuyAt' 'agnihotraM juhuyAt svargavAcyam / svargAdiphalasya adarzanAnyathAdarzanayoH pratya- kAma' ityatreva / ato na vairUpyAdidoSaH / dRSTArthatayA pAyasya ca vacanAntarbodhanAt / tathA ca kAtyAyana:- tu na vidhirayaM pramANAntarasiddhatvAttasya / yadyapi vyava'saprADvivAkaH sAmAtyaH sabrAjhagapurohitaH / sasabhyaH hArazAstre nyAyasiddhAnuvAdakA eva prAyo vidhaya ityeprekSako rAjA svarge tiSThati dharmataH' iti / kiJca duSTA tasyApi tathAtve na bAdhakaM, tathApi vidhitve sambhavatyaduSTaparijJAnopAyeSyanekeSu prApteSu vidhAvasminnabhyupagamyamA- nuvAdatvamaGgIkartumanaham / yatra tu tadasambhavastatra tadene'yaM niyamavidhiH svargAdiphalapratyavAyaparihArayorbhavyatve / vAzrIyate, vyavahArazAstratvAditi sakalanibandhasvarasA bhya. kA. 11
Page #158
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam yAtaH samAdhiH / duSTAduSTaparijJAne tu yadyupAyAntaraprAptyA eva / evamAdInyeva hi nRpasyArthotpattisthAnAni / anyathA vyavahAradarzanasya pAkSikatvaM tadAsya niyamavidhitvamevA- tu kacideva rAjJo daNDaH syAt / maivaM-smRteriti / / dhyApanAdividhInAmivArjanopAyatayA taddevopAyAntarA- yadyarthazAstrAnusAritA syAt, tataH syAdapyevam / yadA tu darjane pratyavAyakalpanavadupAyAntarAt duSTAduSTaparIkSayA dharmazAstrameva balavat, tadA tadavirukha evArthasaMcayo prajApAlane'pItyavaseyam / smRtyAdInAM ca traivarNikacAtu- jyAyAn / nanvevaM sati yatrAsatye'pi vastuni satyatAprativAdhikArikatvAt mlecchAdInAM yathAkathaJcit duSTA- bhAnaM, tatrApi rAjJo dossprsnggH| yathA mANDavyavadhAdau, duSTaparijJAnena prajApAlane'pi na kSatiH / na caivaM prajA- smRtyA hi samyagaparAdhinAmeva daNDavidhAnAt / tatra ca pAlanavidherapyabhiSiktakSatriyAdhikArikatvAdanyeSAM tatra nyAyato'parAdhApAdane'pi paramArthatastadabhAvAdaparAdhI phalAbhAvenApravRttiH / dRSTadravyAdilAbhArthe kathaJcit naiva / na cAnyo vyvhaarniiitihetuH| ataH saGkaTametat / pravRttAvapi tasmAddhAbhAvaprasaGgo'nyathAdarzanAdarzana- nAtra saGkaTam / smRtervirodhe nyAyastu balavAn / kasmAd nyAyapravRttyAdinA pratyavAyAbhAvApattizceti vaktavyam / vyavahArataH anyathA vyavahArapravRttyabhAvaprasaGga ityarthaH / yato dayAhiMsAdisAdhAraNadharmAntarbhAvena prajApAlanasya athavA smRtinyAyavirodhe smRtireva jyAyasI, na tu teSAmapi dharmajanakatvAt / nRpapadena tatsaMgrahasaMbhavAcca / nyaayH| vyavahArato hi nyaayprvRtteH| vividhamavaharaNaM vyava___tasmAdayamatra nisskrssH| utsargApavAdAdimUlabhUtAnva- hAraH, vyAjabhUyiSTha ityrthH| na cAsau zAstravirodhyapyaGgIyavyatirekAdinyAyamUlakatA yatra saMbhavati tAdRzavyava- krtvyH| yasmAdarthazAstrAd dharmazAstrasyaiva balIyastvamiti hArazAstrasya sarvasya na vedamUlakatA kalpyate / yadaMze sthitiH| anyastvaparamArtha ityarthaH / iyameva ca vyAkhyA tadasaMbhavastatrAdRSTArthakatayA veda eva mUlaM klpyte| jyAyasI / yathAvastu pramANapravRttiH, na pramANapravRtyanurovAstusAmudrikAdividhiSu jyotiHzAstrAyurvedaprAmANya- dhitA vstunH| sthite vastuni tadanusAriNI pramANAvaga vyavasthApakaprasaGgenAcAryaiH smRtyadhikaraNe vyaktameva eta- tirityanavadyam / anye tvanyathemaM zlokaM varNayanti, smRtisprapaJcitam / ata eva 'arthazAstrAtta balavaddharmazAstra- dvayavirodhe nyAyo balavAn, vyavahAratastu pravRttyAnugumiti sthitiH' (yAsmR. 2 / 21) ityuktam / vacana- NyAt / yatra tvarthazAstradharmazAstrayorvirodhaH, tatra dharmazAstraM virodhe nyAyasya bAdhyatvAdarthazAstrasya ca tanmUlakatvAt / / bliiyH| yathA arthazAstre vyavahAraprakaraNe uktam - xvyapra.10,12,13 / 'nAtatAyivadhe doSo hanturbhavati kazcana' iti / punardharma* (10) mitA.TIkA--napa iti / yaugiko'yaM na rUDha zAstre prAyazcittaprakaraNe- 'kAmato brAhmaNavadhe niSkRtirna iti bhAvaH / nyUnatAM pariharati dezAdIti / AdinA vidhIyate' iti / tatra dharmazAstrabalIyastvAdAtatAyivadhe devagahAdiparigrahaH / pAribhASikadharmeNa vyavasthAnaM sama- doSaprasaGga iti / tatpunaH prkRtaanupyogaannissprmaannkysttsiddhdeshaadisNbndhidhrmsyetyrthH| zvAla. tyAca nAtIva samyak / vizva.221 dharmazAstradvaidhe vyavasthA / dharmazAstrArthazAstravirodhe vyvsthaa| (2) nanu ninhute likhitaM naikamitIyaM smRtistathA'nesmRtyorvirodhe nyAyastu balavAna vyvhaartH| kArthAbhiyoge'pItIyamapi smRtireva; tatrAnayoH smRtyoH arthazAstrAttu balavaddharmazAstramiti sthitiH // parasparavirodhe satItaretaravAdhanAdaprAmANyaM kasmAnna bhavati, (1) nanvasau tadanabhipretatve'pyaparAdhitvAd daNDya viSayavyavasthA kimityAzrIyate, ityata Aha-smRtyoriti / x vyau. vyapravat / * zeSa subogtm| yatra smRtyoH parasparato virodhastatra virodhaparihArAya ... (1) yaasmR.2|21, apu.253249-50, vishv.2|21 viSayavyavasthApanAdAvutsargApavAdAdilakSaNo nyAyo tyo (te); mitA. apa.; vyaka.6; smRca.24 pR.; pamA. balavAn smrthH| sa ca nyAyaH kutaH pratyetavya ityata Aha 39 pa.savi.70pa.,153 utta.; vyasau.4, vImi. vyapra. 13,102; vyau.8; vyama.4 pU.; vitA.22; vibha.55; vyavahArata iti / vyavahArAd vRddhavyavahArAdanvayavyatireka.. prakA.14; samu.9. lakSaNAdavagamyate / atazca prakRtodAharaNe'pi viSayavyava
Page #159
--------------------------------------------------------------------------
________________ darzanavidhiH sthaiva yuktA evamanyatrA'pi viSayavyavasthAvikalpAdi manuvacanAcca (41162) / AcAryAdInAmAtatAyinAM yathAsaMbhavaM yojyam / evaM sarvatra prasaGge'pavAdamAha- | hiMsApratiSedhenedaM vcnmrthvnnaanythaa| hiMsAmAtraprati arthazAstrAditi / Sedhasya sAmAnyazAstreNaiva siddhatvAt / 'nAtatAyivadhe dharmazAstrAnusAreNa' ityanenaivauzanasAdyarthazAstrasya dopo hanturbhavati kazcana' ityetadapi brAhmaNAdivyatinirastatvAt dharmazAstrAntargatameva rAjanItilakSaNamartha- riktaviSayameva / yataH--'agnido garadazcaiva zastrapANizAstramiha vivakSitam / arthazAstradharmazAstrasmatyorvirodhe / rdhanApahaH / kSetradAraharazcaiva paDete hyAtatAyinaH' / arthazAstrAddharmazAstra balavaditi sthitimaryAdA / yadyapi tathA--'udyatAsirviSAgnizca shaapodytkrstthaa| AtharvasamAnakartakatayA arthazAstradharmazAstrayoH svarUpagato | Nena hantA ca pizunazcApi rAjani // bhAAMtikramakArI vizeSo nAsti tathApi prameyasya dharmasya prAdhAnyAdarthasya | ca rndhraanvessnnttprH| evamAdyAnvijAnIyAtsarvAnevAcAprAdhAnyAddharmazAstraM balavadityabhiprAyaH / dharmasya ca ttaayinH|| iti sAmAnyenAtatAyino darzitAH / atazca prAdhAnyaM zAstrAdau darzitam / tasmAddharmazAstrArthazAstrayo- | brAhmaNAdaya AtatAyinazca AtmAditrANArtha hiMsA'virodherthazAstrasya bAdha eva, na viSayavyavasthA nApi / nabhisandhinA nivAryamANAH pramAdAdya di vipadyaraMstatra vikalpaH / kimatrodAharaNam ? na tAvat 'guruM vA bAla- laghuprAyazcittaM rAjadaNDAbhAvazcati nizcayaH / tasmAdanya. vRddhau vA brAhmaNaM vA bahuzrutam / AtatAyinamAyAntaM dihodAharaNaM vaktavyam / ucyate-hiraNyabhUmilAbhebhyo hanyAdevAvicArayan // nAtatAyivadhe doSo hanturbhavati mitralabdhirvarA ytH| ato yateta ttpraaptau......|| kazcana / pracchannaM vA prakAzaM vA manyustaM manyumRcchati // ityarthazAstram / 'dharmazAstrAnusAreNa krodhalobhavivarjitaH' (masma. 8 / 350-351) tathA --'AtatAyinamAyAnta- iti dharmazAstram / tayoH kacidviSaye virodho bhavati / mapi vedAntagaM raNe / jighAMsanta jighAMsIyAnna tena yathA catuSpAyavahAre vartamAne ekasya jaye'vadhAryamANe brahmahA bhavet // ityAdyarthazAstram / 'iyaM vizuddhiruditA. mitralabdhirbhavati na dharmazAstramanusRtaM bhavati / anyasya pramAyAkAmato dvijam / kAmato brAhmaNavadhe niSkRtina jaye'vadhAryamANe dharmazAstramanusataM bhavati mitralabdhividhIyate' / / (masmR. 11189) ityAdi dharmazAstraM, tayo- vipriitaa| tatrArthazAstrAddharmazAstra balavat / ata eva 'virodhe dharmazAstra balavaditi yuktam / anayorekaviSaya- | 'dharmArthasannipAte arthagrAhiNa etadeva' iti prAyazcittasya tvA'saMbhavena virodhAbhAvAnna blaablcintaa'vtrti| gurutvaM darzitamApastambena / etadeveti dvAdazavArSika tathA hi 'zastraM dvijAtibhigrAhyaM dharmA yatroparudhyate' | prAyazcittaM parAmazyate / *mitA. (masmR. 8 / 348) ityupakramya 'Atmanazca paritrANe (3) pramANAntaradRSTArthaviSayA smRtirarthazAstram / vedaidakSiNAnAM ca saGgare / strIviprAbhyupapattau ca nandharmeNa na | kasamadhigamyArthaviSayA tu dharmazAstram / tathA ca bhavidaNDabhAk' // (masma. 8 / 349) ityAtmarakSaNe dakSiNA- SyatpurANam-'dRSTArthA tu smRtiH kAcidadRSTArthA tathA dInAM yajJopakaraNAnAM ca rakSaNe yuddhe ca strIbrAhmaNa- parA / dRSTAdRSTArtharUpA'nyA nyAyamUlA tathA parA // anu. hiMsAyAM ca AtatAyinamakUTazastraNa ghnan na daNDa- vAdasmatistvanyA ziSTadRSTA tu paJcamI / sarvA etA vedabhAk ityuktvA tasyArthavAdArthamidamucyate-'guruM vA / mUlA dRSTAthai parihRtya tu // AsAmudAharaNAnyapi tatraiva / bAlavRddhau vA' ityAdi / gurvAdInatyantAvadhyAnapyAtatA- yathA-pADguNyasya yathAyogaM prayogAtkAryagauravAt / yino hanyAtkimutAnyAniti / vAzabdazravaNAdapi vedAnta- | sAmAdInAmupAyAnAM yogo vyAsasamAsataH / adhyakSANAM gamityatrApizabdazravaNAnna gurvAdInAM vadhyatvapratItiH / / ca nikSepaH kaNTakAnAM nirUpaNam / dRSTArtheye smatiH 'nAtatAyivadhe doSo'nyatra gobrAhmaNavadhAt' iti sumantu- proktA RSibhirgaruDAgraja // sandhyopAstiH sadA kAryA vacanAcca / 'AcArya ca pravaktAraM mAtaraM pitaraM gurum| zuno mAMsaM na bhakSayet / adRSTArthA smRtiH proktA RSina hiMsyAd brAhmaNAn gAzca sarvAMzcaiva tapasvinaH' / iti * smRca., pamA; vitA. mitAvat /
Page #160
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam bhiaankovidH||paalaashN dhArayeddaNDamubhayArtha vidurbudhaaH|| tAnyapi / cauradaNDena taM rAjA daNDayetpRthivIpatiH // virodhe tu vikalpaH syAjapahomazrutau yathA // zrutau | ityanayoH smRtyoH / +vyaka.6 dRSTaM yathA kArya smRtau na sadRzaM yadi / anUktavAdinI sA | (5) mitA.TIkA-nanvekaviSaye prAptayoviruddhArthayotu pArivrAjyaM yathA gRhAt' // japahomazrutau yatheti / sUryo- | hi smatyoH parasparaM virodho na tu bhinnaviSayayoravirudayAvadhisAvitrIjapAnuditahomaviSayA smatiH / anUkta- ddhArthayorvA / sati tu virodhe prbldurblbhaavcintaa| vAdinI, anUdyavAdinI yathA 'putraiSaNAyAzca vittaiSaNA- evaM ca pUrvameva dharmazAstrAnusAreNaiva vyavahAradarzanasya yAzca lokaiSaNAyAzca vyutthAyAtha bhikSAcarya caranti' | vihitatvAdozanasAdi nItizAstraM na vyavahAraviSayaM upaityanayoditaM brAhmaNaH pravrajed gRhAditi mnusmRtirvdti|| spRzati / ata ekaviSayatvAbhAvAdarthazAstradharmazAstrayo tathA sati-'zratyA saha virodhe tu bAdhyate viSayaM vinaa| dere virodhaH / tathA cAnayoH prabaladurbalabhAvacintaiva na vyavasthAyA virodho'taH kAryo'nyatra parIkSakaiH // smRtya- ghaTata ityabhiprAyeNAkSipya, satyamevaM, nAtrauzanasAdyarthathena virodhe tu arthazAstrasya bAdhanam / parasparavirodhe tu zAstradharmazAstrayoH prabaladurbalabhAvacintA / api tu dharmanyAyayuktaM pramANavat // adRSTA] vikalpastu vyavasthA- zAstrAntargatArthazAstrasya dharmazAstrasya ca prabala durbalakathanasaMbhave sati / smRtizAstravikalpastu AkAGkSApUraNe bhAvacintA iti samAdhatte-dharmazAstrAnusAreNetyanenaivetyAsati' // adRSTArthayoH smRtyoranyonyanirapekSatve sati viSa- dinaa|anyorekvissytvaasNbhveneti / 'guruM vA bAlabaddhau yavyavasthApakanyAyAbhAve ca satyarthayorvikalpaH / sApe- vA' ityarthavAdatvena svArthe prAmANyAbhAvAdekaviSayatAkSatve tu samuccayaH / nairapekSye vyavasthApakanyAyasadbhAve bhaavH| tena virodhaabhaavaannodaahrnntvmityrthH| kiJca sumavyavasthitavikalpaH tasminnasati tvavyavasthita vikalpo ntumanubhyAM gobrAhmaNAcAryA divyatiriktAnAmevAtatAyinAM grAhyaH / tatra ca viSayavyavasthApakastAvatsAmAnya- vadhe doSAbhAvapratipAdanAdAtatAyinAmapi gurvAdInAM na vizeSanyAyo vRddhavyavahAre prasiddhaH, yathA vidhyatvamityAha-'nAtatAyivadhe doSo'nyatra' ityaadinaa| brAhmaNebhyo dadhi dIyatAM takaM kauNDinyAyeti / tena AcAryAdInAmAtatAyinAM hiMsApratiSedheneti / ayanyAyena smRtivirodhaH parihiyate / yathA-'na jAtu mabhiprAyaH - hiMsAmAtrapratiSedhasya sAmAnyavacanenaiva brAhmaNaM hanyAtsarvapApeSvapi sthitam' iti sAdhAraNo siddhatvAdasminvacane AcAryAdipadAnAM svaarthaa'vivkssaabraahmnnvdhnissedhH| tasya kvacidvizeSo'pavAdaH / yadAha kAraNAbhAvAddhisAvizeSaniSedhenaivaitadvacanaM saMprayojakam / manureva-'guruM vA bAlavRddhau vA zrotriyaM vA bhushrutm| hiMsAmAtraniSedhaparatve vacanAntareNaitaniSedhasya prAptatvAAtatAyimAyAntaM hanyAdevAvicArayan // (81350) punaruktatvenAsya niSprayojakatvamiti / iti / evaM ca sAmAnyavizeSanyAyena kAsAMcitsmRtInAM brAhmaNAdivyatiriktaviSayatvameva darzayati yato'virodhaH pariharaNIyaH, kAsAMcittu kalpanAnarthakyaprasa- nida ityAdinA / etaduktaM bhavati / sAmAnyenaivAtatAGgAdinA nyAyAntareNeti / manusmRtitadanyasmRtyorvirodhe tu yinaH pradarzanAdAtatAyivadhe doSa ityabhihitatvAtsAmAnyamanusmRtiH prazastA / ata eva bRhaspatiH-'vedArthopaniba- zAstramidam / 'nAtatAyI'tyAdikaM vizeSazAstrasya 'AcArya ndhatvAtprAdhAnyaM tu manusmRtau / manvarthaviparItA yA smRtiH ca pravaktAram' ityasya viSayaH / brAhmaNAdikaM parihRtyaitasA na prazyasyate' iti // *apa. dyatiriktaviSaye vartata iti / evaM siddhe AtatAyinAM (4) dharmazAstrayoH parasparavirodhe utsargApavAdAdi- brAhmaNAdInAmavadhyatve pramAdAdyadi AtatAyinAM brAhmanyAyAnusAreNa nirNetavyamityarthaH / yathA-'anAgamaM tu NAnAM hananaM syAttadA prAmAdikatvAddhananasya sarvAtmanA yadbhaktaM pitrA puurvtraistribhiH| na tacchakyamapAkartu kramAt hantuH kiM doSAbhAvaH syAdityAzakya netyAha-'atazca tripuruSAgatam // anAgamaM tu yo bhuGkte bahUnyabdaza- brAhmaNAdaya' ityaadinaa| *subo.. * padArthavAkyArthI mitAvat / +dIka. vyakavat / * bAla. subovat /
Page #161
--------------------------------------------------------------------------
________________ darzanavidhiH 85 (6) yattu bhavadevenoktam-AtatAyivadhe doSo netya- kAstasmAdyuktyA vicArayet // sAdhvasAdhuriti chAndasaH nvayaH / gozabdena goH zRGgasthAnaM, brAhmaNazabdena brAhma- sulopaH / sAdhurasAdhurityarthaH / vyavahArato niryaktikAt / NarUpavedavAkyamityuktam, tattu sakalasmRtivirodhAkliSTa- ( upayuddhatamitAkSarAtAtparyamupanyasyoktam-) vastukalpanayA heyam / yattvaparANoktam-'udyatAsiM ca tastu, 'zastraM dvijAtibhirgrAhyam' ityanenoktasyAtatAyivadhe vipadaM zApodyatakaraM tathA' ityAtatAyilakSaNe udyA doSAbhAvasya prAyazcittarAjadaNDAbhAvayozcAcAryAdiviSasizApodyatakarapadadvayasAmarthyAdvadhe vyApriyamANA brAhmagA ye'pavAdArtha mAnavam / AtatAyivadhe doSAbhAvazca palAapyAtatAyino vadhyA iti tatsakalavidvadasammatatvA- yanAdinA kenApi prakArAntareNAtmarakSaNAsaMbhave bodhyaH / deym| savi.154 anyathA vacanasyAdRSTArthatvaM hiMsAdoSapratipAdakazAstra(7) vyavahArato vyavahAre viSaye smRtyoH dharma- syaattaayivdhdosse'tyntbaadhshcetyubhympynyaayymaapdyet| zAstrayoH parasparaM virodhe tu nyAyaH tattadviSayavyavasthApaka- gurvAdiviSayakadoSAbhAvapratipAdakArthavAdasya cA'stakoM balavAn nirNAyakaH / nyAyena yasminnarthe yA nAtatAyigurvA divadhApekSayA AtatAyitadvadhe doSAlpatvasmRtirvyavasthApyate tasminnatheM sA smRtiH pramANamiti prAyazcittAlpatve rAjadaNDAbhAvazcetyAlambanAni stutyuyAvat / tu zabdena zrutivirodhe smRterbalavatvaM vyvcchidyte| payogiguNavAda iti / atra bhaTTabhavadevaH- svAdhyAyinaM yaduktam -'zrutismativirodhe tu zrutireva garIyasI / para- kule jAtaM hanyAdevAtatAyinam / na tena brahmahA sa sparavirodhe tu yogayuktaM pramANavat' // smRtyoriti syAnmanyustaM manyumacchati' // iti vasiSThavacanAttadekamamAnajAtIyamAtropalakSaNakaM, tenaM zrutyorevA'rthazAstrayo- vAkyatayA vAzabdAdizravaNe'pi gurvA divAkyAnAM pratireva vA parasparaM virodhe nyAyo vinigamaka iti mntvym| prasavavidhitvameva na tvarthavAdatvam / na ca sumantuvacanena dvitIyatuzabdena purAgavyavacchedaH, tena purANAddharma- 'AtatAyivadhe na doSo'nyatra gobrAhmaNAt' ityanena zAstraM smatyAtmakaM na balavat / kintu smRtyoriva virodhH| sUtracchedAparijJAnAt / tathA hi sUtratrayamidaM smRtipurANayoH parasparavirodhe nyAyA(lAbalamiti prati- 'AtatAyivadhe na' ityekam / 'doSo'nyatra ityaparam / jnyaataarthsaadhkmityuktm| vImi. gobrAhmaNAt snAtaH prAyazcittaM kuryAt' ityanyat / tatra (8) aymaashyH|nyaayaanupssttbdhsmRtypekssyaa nyAyo- brahmavadhaprAyazcittamuktvA yastaiH saMbandhaM kuryAttasyApyetadeva paSTabdhA smRtirbalavatIti nyAyAnupaSTabdhasmRtestAtparyAntara- prAyazcittamityabhidhAya sumanturAha-AtatAyivadhe neti / kalpanA kAryeti / tasya cotsargApavAdaviSayavyavasthA- AtatAyino brAhmaNasya vadhe kRte na prAyazcittamiti prathavikalpAdirUpasya nyAyasya pratyAyakaM hetumAha-vyavahArata / masya suutrsyaarthH| doSonyatra AtatAyivyatirikte doSa iti iti / vRddhavyavahArAdanvayavyatirekAdirUpAdanAdivyutpa- dvitIyasya / gobrAhmaNAt snAtaH prAyazcittaM kuryAditi tyaparaparyAyAt nyAyaH pratyetavya ityrthH| nArado'pi- prAyazcittAGgasnAnavidhAyakam / tatra gohetukaM snAnaM vyAsa 'dharmazAsavirodhe tu yuktiyukto vidhiH smRtaH' iti Aha-'zrayante yAni tIrthAni triSu lokeSu nityazaH / dharmazAstrayorvirodhe yuktiyA'yaH / nyAyaparyAlocanAbhAve abhiSekaH samasteSAM gavAM zRGgodakasya ca' iti / sopapattikaM doSamAha bRhaspatiH-'kevalaM zAstramAzritya na brAhmaNazabdenAtra vidhAyakaM vAkyamucyate / taddhetukaM snAnakartavyo hi nirNayaH / yuktihInavicAre hi dharmahAniH / maghamarSaNAdijapAdipUrvakam / dvandaikavadbhAvazca gobrAhmaNAprajAyate // cauro'cauraH sAdhvasAdhurjAyate vyvhaartH| diti / tena gohetukabrAhmaNahetukasnAnAbhyAM prAyazcittAdhiyuktiM vinA vicAreNa mANDavyazcoratAM gataH // asatyAH kArI bhavati na snAnamAtreNeti tRtiiysyeti| yadapi bhaviSyasatyasadRzAH styaashcaastysnnibhaaH| dRzyante bhrAntijana- | purANavacanam-'hatvA tu praharantaM vai brAhmaNaM vedpaargm| * savi. (pR.70) mitAvat / atra likhitAMzaM parityajya (pR. | kAmato'pi caredvIra dvAdazAbdAkhyamuttamam' iti / 153-155) eSa patreSu vidyamAnaH zAstrArtho mitAvat / tadapi nAtatAyivadhaviSayam / prahArazabdasya vadhAnabhi
Page #162
--------------------------------------------------------------------------
________________ 86 vyavahArakANDam dhAyakatvAt / tenAyamarthaH, yazcakSurAdyavayavAnAM prakarSeNa dhnuyAt // iti bRhaspativacanaM AtatAyivadhasyAdoharaNe pravRttastadvadhe'pi kAmato'pi dvAdazavArSikameva / patApramANatvenopanyasya, kilbiSAbhAvaH prAyazcittaniSeprAyazcittamityartha ityAha / tadayuktam / 'AcArya ca' / dhArthaH aparAdhAbhAvastu daNDaniSedhArtha iti ca vyAkhyAya ityasya mAnavasyoktayuktibalAdAtatAyyAcAryA divadhe do- yataH 'sarvata AtmAnaM gopAyet' iti zrutimUlaka midamataH SapratiprasavArthatvasyopapAditatvAttadekamUlatayA sumantuvaca- palAyanAdinApyAtmarakSaNA'saMbhavaparamiti tattAtparyamupanasya mitAkSaroktacchedenaiva vyAkhyAtumarhatvAt / tvadukta- varNya 'guruM vA' ityAdimanvAdivacanAnyapi tadupaSTambhakacchede doSo'nyatretyasya vaiyarthyApattezca / gobrAhmaNAdityasya tayA pradarya 'AtatAyinyadoSa' ityAdisaMvartavacanaM snAnahetutve paJcamIti vyAkhyAne gozabdasyAvayavivAcaka- / 'kSiNvAnaM ityAdi bhaviSyavacanaM ca pUrvoktaM tadvirodhitvesyA'vayavazRGgalakSaNAdvArA tadudakalakSaNAyAM lakSitalakSa- nAzakya vyavasthAmevamuktavAn / hantrapekSayA tapovidyANApattezca / goH snAnAhetutvAt / brAhmaNasya jJApakahetu- jAtikulairutkRSTo brAhmaNagurvAdirAtatAyI na vdhyH| samo'tvAdgozca kArakahetutvasya kliSTasya grahaNAdvairUpyAdidoSa- pakRSTazca vadhyaH / tathA ca kAtyAyanaH --'AtatAyini prasaGgAcca / yadapi bhaviSyapurANIyavacanavyAkhyAnaM tattva- cotkRSTe tapaHsvAdhyAyajanmataH / vadhastatra tu naiva syAt pApaM tyantabahirmudram / tADanAdivadhaparyante dehapIDane rUDhasya hInavadhe tu na' iti / ata eva gItAyAmuktam-'pApamevApraharatezcakSurAdyavayavaprakarSaharaNe yogagrahaNasya rathakAra- zrayedasmAn hatvaitAnAtatAyinaH' iti / etAn bhISmAnayaviparItatvAt (puumii.6|1|12) / kiJca, cakSurAdya- dInasmatto'tyantotkRSTAnAtatAyino'pi hatvA'smAn pApavayavoddharaNapravRttabrAhmaNavadhe kAmakRte'pi dvAdazAbdameva mAzrayedevetyarthaH / utkRSTAtatAyihananAnivRttau phalamabrAhmaNavadhaprAyazcittaM na tu kAmakRtA'nyabrahmavadhavatprAya- pyuktaM bRhaspatinA-'AtatAyinamutkRSTaM vRttasvAdhyAyasaMyuzcittadvaiguNyaM maraNAntikaM vetyasyaitadvacanAdisaMhi- tam / yo na hanyAdvadhaprAptaM so'zvamedhaphalaM labhet' tasya . prAyazcittahAsaprayojakadoSAlpatvasyAtatAyitva- iti / tenotkRSTAtatAyivadhanivRttau tadvadhaprasaktapratyavAyameva nimittaM, anyAsaMbhavAt , zastrapANitvenAtatAyi- parihAro'zvamedhaphalaM ca saMyogapRthaktvanayAt (pUmI. 4 / tvasyaiva satvAcca / tathA ca nAtatAyiviSayamida- 33) / yadyapi 'guruM bahuzrutaM hanyAt' iti zrUyate gurozca mityasaMbandham / AtatAyinyadoSo'nyatra gobraahmnnaat| ziSyApekSayotkRSTatvameveti tatra vyavastheyaM duravasthA / gobrAhmaNaM yadA hanyAt tadA prAyazcittaM kuryAt / tathApi, gurorapi sakAzAt kulavidyAtapaHprabhRtibhirguNaiH 'kSiNvAnamapi govina hanyAdvai kadAcana' ityAbhyAM saMvarta- ziSyasyApyutkarSaH saMbhavatIti susthaiva tatrApi vyavastheyam / bhaviSyavacanAbhyAM virodhasya sarvathA duSpariharatvAcca / gaustvAtatAyyapyavizeSeNAvadhyo virodhivacanAbhAvAt / vidhyantarazeSabhUtasya vidhizaktipratibandhakApizabdAdimato eteSAM cAtatAyitAprayojakavyApAragocaravartamAnapravRttigurvA divaakyprtiprsvvidhitvsyaabhyupgntumshkytvaacc| kAnAmeva hantavyAnAmapyAtatAyinAM hanane doSAbhAvo na ca vidhyazeSabhUtAnAM vasiSThAdivacasAmarthavAdatvamasaMbha- na tu nivRttavyApArakANAmapi / 'udyatAnAM tu pApAnAM vIti 'guruM vA' ityAdInAmapi nArthavAdatvaM vidhyantara- hanturdoSo na vidyate / nivRttAnAM tathArambhAd grahaNaM na zeSatvAt , teSAmarthavAdatve'pi vAsmadabhipretArthasiddharva- vadhaH smRtaH' / / iti kAtyAyanavacanAt / canAntaraiH paratantrarUrIkRtatvAnna kSatiriti vAcyam / tadapi na kSodakSamam / tathA hi 'na hiMsyAt' iti yatasteSAmapi gobrAhmaNAdyAtatAyivadhadoSapratipAdakabahu- niSedhAvadhAritasya doSasya 'zastraM dvijAtibhiH' ityAdinA taravacanAntaravirodhAddoSAlpatvapratipAdakataiva tadekamUla- AtatAyi viSaye'pavAdamabhidhAya tadarthavAdatvena 'guruM vA' ktaalaabhaayocitaa| anyathA duSpariharatvAdvirodhasyetyastu ityAdyuktvA mnusumntusNvrtbhvissyaadivcnairgobraahmnnaadivistrH| zUlapANistu--'nAtatAyivadhe hantA kilbiSaM viSayetaM pratiprasUya caritArtheSu sarvavacaneSu kAtyAyanIyam prApnuyAt kacit / vinAzArthinamAyAntaM ghAtayannAparA- 'AtatAyini cotkRSTe' ityAdivaco'pi manvAdivacanopA
Page #163
--------------------------------------------------------------------------
________________ darzanavidhiH ttAcAryatvabrAhmaNatvAdyutkarSamevAdAya tadekArthakamevocitaM na tu teSAmutkRSTAcAryAdiviSayakatayA saMkocakam / 'tapaHsvAdhyAya janmata' ityanenApi brAhmaNatvAdikRtotkarSasyaivopalakSaNAt / kiJcAtatAyivadhe doSAbhAvasya svotkarSamAtreNApavAdastavAbhimataH, gItAsthitasya etatpadasya tadupaTambhakatvamadhamavarNAvadhyatvamuttamavarNAtatAyino vadataH / tathA ca sAmAnyato brAhmaNatvAdipuraskAreNa tadapavAdakavAkyAnAmAnarthakyameva syAt / asyopasaMhAraviSayatvAt / yatra hi, mitravindAvat dvayorarthavattvaM tatra sAmAnyasya vizeSa upasaMhAraH svIkriyate / anutkRSTata dvadhe tvayA doSAbhAvasyaivAbhyupetatvAt / 'guruM vA' ityAdibahuvacasAM pratiprasavavidhitvena tvayAbhyupetAnAM kAtyAyanIyekavaco'nurodhenotkRSTa mAtreNopalakSaNatva mAnarthakyApa paryAya eva / yadvA gobrAhmaNatvAdinimittapratiprasave kRte kAtyAyanIyamutkarSanimittadoSAtizayapratipAdakaM bhaviSya tIti samastavacanasAmaJjasyasaMbhave vacanasvarasabhaGgAGgIkaraNaM bhaGgayA aGgIkaraNameva / utkRSTavadhanivRttau phalAtizayo'pyastu / saMyogapRthaktvAt (pUmI. 4 | 3 | 3 ) / tatrAyazvapadamanyAnarthakyaprasaGgAdavivakSitamathavA zrutaM brahmahatyAtaraNaM tajjanyapApakSaya rUpamAtravadhanivRttau tajanyapApAnutpa ttitAdAtmyenopacaryate / phalapadaM tu pakSe'smin na samaJjasaM niSiddhanivRttau pApAnutpatteH phalatvAbhAvAditi prAcyameva vyAkhyAnaM sAdhIyaH / tAratamyena vAzvamedhaphalamatrApi bhavatIti nAnyAnarthakyamiti samAdheyam / kiJca AtatAyibrAhmaNAdivadhasyAdoSatApratipAdakatayA tavAbhimateSu kAtyAyana devalAdivacaneSu 'api vedAntagaM' 'bhrUNamapi' ityAdInAmutkarSapratipAdakatvAt kathamutka padopaparaM kAtyAyanIyaM 'AtatAyini cotkRSTa iti vacastadvirodhasamAdhAnasahaM syAt / yacca devalavacanaM bhavatodAhRtaM - 'udyamya zastramAyAntaM bhrUNamapyAtatAyi nam / nihatya bhrUNahA na syAdahatvA bhrUNahA bhavet' iti / bhraNaH - uttamabrAhmaNavizeSaH / doSapradarzanaM niyamArthamiti vyAkhyAtaM ca / tadatyasaMbaddham / na hyAtatAyyahanane dopaH kasyApi saMmataH / kintu taddhanane doSAbhAvamAtram / tasmAdanyathAtmarakSaNAsaMbhave tadahanane svahatyaiva bhrUNahatyA ityAtmarakSaNavidhiprAptAnuvAdamAtrametaditi tatra prasajyata 2 1 87 vyAkhyeyam / tasmAt 'AtatAyini cotkRSTa' ityAdikAtyAyanavacanamasmaduktarItyA sumantusaMvartAdivacaH samAnArthatayotkarSaprayuktadoSAtizayaparatayA vA varNanIyam / na tu virodhe vyavasthApakatayetyalamatidaraM gatvA / mama tu pratibhAti / satyapi 'guruM vA' ityAdInAM pratiprasavavidhitve na teSAmarthazAstratvam / adRSTadoSAbhAvasyApyadRSTatvena dRSTArthatvAbhAvAt / na cAtmarakSaNamAtrArthatvena / tathA sati prAyazcittaprasaGgAt / na ceSTApatti: / 'na tena brahmahA bhavet' / ' AtatAyinyadoSo'nyatra gobrAhmaNAt / gobrAhmaNaM yadA hanyAt tadA prAyacittaM kuryAt ' 'pApamevAzrayedasmAn' ityAdiSu pApatadabhAvayozca spaSTamavagamAt / tasmAt sarvamate'pyarthadharmazAstravirodhodAharaNamidamitya saMgatamevetyalaM prasaktAnuprasaktavicAraprapaJcena / + vyapra. 13- 21 arthanizcaye takoM lekhyaM ca upAyaH asAkSike hate cinhairyuktibhizcAgamena ca / draSTavyo vyavahArastu kUTacinhakRtAdbhayAt || chalavyavahArabhUtAnusArivyavahAravivekaH chelaM nirasya bhUtena vyavahArAnnayennRpaH / bhUtamapyanupanyastaM hIyate vyavahArataH // (1) vyavahAro hi nAmAnRtaprabhavo vyAjaika nibandhanaH / tathA coktaM nAradena - 'dharmaikatAnAH puruSA yadAsan satyavAdinaH / tadA na vyavahAro'bhUnna dveSo nApi matsaraH // naSTe dharme manuSyeSu vyavahAraH pravartitaH / draSTA ca vyavahArANAM rAjA daNDadharaH kRtaH iti / adharmaprAdhAnyaM vyavahAreSvityarthaH / , + vyau vyapravat / X vyAkhyAsaMgrahaH sthalAdinirdezazca daNDapAruSyaprakaraNe draSTavyaH / * vyavahAraprakAzavyAkhyAnaM nirNayapAde draSTavyam / (1) yAsmR. 2 / 19; apu. 253 / 47-48; vizva. 2 / 19; medhA. 8 / 45 tena (teSu); mitA : 2 / 9 pU.; vyamA 289; apa; vyaka.7; smRca.11 pU. 25,68pU., 120 pU. ; pamA. 40; smRsA.88 rAnnayennRpaH (raH pravartate); vyaci. 23 pU. ; vyata. 205; smRci. 6,38 smRsAvat savi. 59 pR. 127pU., 443 pR.1 vyasau.5 medhAvat vImi ; vyapra. 66 pU. : 98,996 vitA. 1066 prakA. 141 samu.10.
Page #164
--------------------------------------------------------------------------
________________ 88 vyavahArakANDam yatazcaitadevaM atazca bhUtamiti / vyavahAramArgeNAnyathA kriyate / tathAcoktam-- 'acorazvoratAM prApto mANDavyo vyavahArata' iti / atazca prayatnato nirA kRtacchalAdiH satyaikapravaNo rAjA vyavahAreSu kRtI syAdityarthaH / vizva. 2 / 19 (2) etacca arthavyavahAre draSTavyam / manyukRte tu vyavahAre pramAdAbhidhAne prakRtAdapi vyavahArAddhIyate eva / kiJca chalaM pramAdAbhihitaM nirasya parityajya bhUtena vastutatvAnusAreNa vyavahArAnnayedantaM nRpaH / yasmAdbhUtamapi vastutatvamapi anupanyastamanabhihitaM hIyate hAnimupagacchati vyavahArato vyavahAreNa sAkSyAdibhiH / tasmAdbhUtAnusaraNaM kartavyam / yathA arthipratyarthinau satyameva vadatastathA sasabhyena sabhApatinA yatitavyaM sAmAdibhirupAyaiH / tathA sati sAkSyAdinairapekSyeNaiva nirNayo bhavati / atha sarvathA'pi bhUtAnusaraNaM na zakyate kartuM tathA sati sAkSyAdibhirnirNayaH kArya ityanukalpaH / yathoktam- 'bhUtacchalAnusAritvAdvigatiH samudAhRtaH / bhUtaM tatvArthasaMyuktaM pramAdAbhihitaM chalam // ' iti / tatra bhUtAnusArI vyavahAro mukhyaH chalAnusArI tvanukalpaH | sAkSilekhyAdibhirvyavahAranirNaye kadAcidvastvamusaraNaM bhavati kadAcinna bhavati / sAkSyAdInAM vyabhi cArasyApi saMbhavAt / mitA. 219,2 / 19 (3) vAdinA prativAdinA vA'bhidhIyamAnaM chalaM pramAdaM vA parityajya bhUtena tAtvikenArthena viziSTAn vyavahArAnnayennirNayet / yato bhUtamapi vastu vAdiprati ghAdibhyAmanupanyastamaniveditaM vyavahArato vyavahAreNa te tyajyate / X apa. (4) bhUtena tatvArthasaMbandhena sAmAdibhirupAyairyayArthavAdinA dinAdirUpeNa svavyApAreNa paravyApAreNa vA chalarUpamuktaM nirasya nRpo vyavahArAnnayet nirNayarUpe svaphale prApayet / kacittu chalAnusAryapi vyavahAro bhavatItyAha / bhUtaM tatvArthasaMbandhamapi sAkSyAdikaM jayAvadhAraNAtprAganupanyastaM vyavahAre kartavye hIyate'sAdhakaM bhavati / tatra ca chalAnusAryeva vyavahAraH / bhUtamapyanupanyastamityanena sarve bhUtArthAnanusAritvena x zeSaM mitAvat / * smRca, vitA. mitAvat / zAstralokasiddhAH vyApArA upalakSyante / tatra zAstrasiddhavyApAro yathA--'kriyAM balavatIM tyaktvA durbalAM yaH samAzrayet / sa jaye'vadhRte sabhyaiH punastAM nApnuyAkriyAm // ' nirNItavyavahAre tu pramANamaphalaM bhavet / likhitaM sAkSiNo bhuktiH pUrvamAveditaM na cet // yathA paktreSu dhAnyeSu niSphalAH prAvRSo guNAH / nirNItavyavahArAbhyAM pramANamaphalaM bhavet' iti / lokavyavahAro yathA - ' zvazvedahaM na yAsyAmi tadA mama parAjayaH' iti vyavasthAdiriti / vImi. (5) mitA. TIkA - sAkSyAdibhiriti / tathA ca sAkSyAdibhiH kriyamANena vyavahAreNa taddhIyate ityarthaH / etena bhUtamapi vastutatvamapi sAkSyAdibhiranupanyastaM sadvyavahArato hIyate ityanvaya iti vyAkhyAnamapAstam !. bhramamUlakatvAt / bAla. nAradaH dharmyanirNayaphalam dharmeNoddharato rAjJo vyavahArAnkRtAtmanaH / saMbhavanti guNAH sapta sapta vanharivArciSaH / (1) dharmeNa vyavahArAnpazyato rAjJo yathA vaH pratApinaH saptArciSaH tathA tasyA'pi pratApAGgabhUtAH saptaguNAH saMbhavanti / abhA. 11 (2) uddharataH samyanirNayataH / vyaci. 2 (3) dharmeNa zAstroktena nyAyena / kRtAtmatvamanaudAsInyam / samyagvyavahAradarzananimittairguNaiH tasya stutyA kartavyatocyate / nAbhA. 1 / 26 dharmavazva kIrtica lokapaktirupagrahaH / prajAbhyo bahumAnaM ca svarge sthAnaM ca zAzvatam / / (1) atha ke ke taducyate / tatra lokapaktiH janAnurAgaH / upagrahaH AzrayaNIyatvam / anyatsarva pratItam / (1) nAsaM. 1 / 26; nAsmR. 1 32; abhA. 11 baraM (dvaha); vyamA 279 saMbhava (saMtanva); apa. 2 / 1; smRca 26; vyaci. 2; prakA. 15; samu. 11. (2) nAsaM. 1 / 27 rge (rga); nAsmR. 1 / 33; abhA. 116 vyamA 279; apa. 211 pakti (paGkti) mAnaM ca (mAnazca ); smRca. 26 kti (ti) gAnaM ca (mAnazca ); vyaci. 2 mAnaM ca (mAnazca ) prakA. 15 smRcavat samu. 11 smRcavat.
Page #165
--------------------------------------------------------------------------
________________ darzanavidhiH 89 ete ca vahverguNA hyasya saMbhavanti / *abhA.11 | sahitairavadhAritaM tadeva prADvivAkamate sthitaH pramANI(2) upagrahaH sahAyalAbhaH / apa.211 kRtya,samAhitamatirekacittaH,tatra sthitaH parihRtagItanRtya(3) lokapaktiH loke stotavyatA / upagrahaH anu- kriyAsaktI rAjA vyavahArAn pshyet| anukrmaaditi|bhaasso. vartanIyatvam / vyaci.2 ttarakriyAnirNayacatuSpAdAnukramAt ityrthH| xabhA.11 (4) dharmaH ziSTAnugrahAtsvadharmAnuSThAnAt / arthastata (2) prADvivAkamate sthito na svamate sthitaH / eMva niSpadyate / kIrtirapakSapAtAt sAdhukArIti / loka- rAjA cAracakSuSA parasainyaM pazyatItivat / tasya ceyaM paktirduSTanigrahAt / upagraha AzrayaNIyatvAt , avisaM- yaugikI saMjJA / Arthipratyarthinau pucchatIti prAT tayorvavAdAd dharme sarvahitatvAt / prajAbhyaH pUjA ca / svarga- canaM viruddhamaviruddhaM ca sabhyaiH saha vivinakti vivecayati vAsazca nityaM 'rAjabhidhRtadaNDA' ityAdizravaNAt duSTAnA veti vivAkaH / prAT cAsau vivAkazca prADvivAkaH / mapi svargaprApaNAt ziSTaMduSTAnugraha nimittAd dhrmtH| +mitaa.2|3 nAbhA.za27 (3) rAjA ced vyavahArAn pazyati prADvivAko'nurAjJo yamavratam-samabhAvaH mantA / anyadA tu vyvhaardrssttaa| *ap.2|3 tasmAddharmAsanaM prApya rAjA vigatamatsaraH / (4) anukramAt arthivacanazravaNAdyanukrameNetyarthaH / samaH syAtsarvabhUteSu bibhradvaivasvataM bratam / / smRca.29 (1) tasmAdevaMvidhamahArthalAbhAdrAjA vigatamatsaro nivArthalAbhATAlA vigatamamaro (5) dharmazAstra puraskRtyetyatra prastutatvAdrAjaprayuktarAgadveSavivarjito vaivasvato yamo dharmarAjaH, tasya vrataM puruSa eva vyavahAradarzane'dhikArIti gamyate / prADvivAlokAnAM svakRtazubhA'zubhaphaladatvaM, bibhrada dhArayan , kamate sthita iti / dharmazAstrAnusAreNa kRtasya prADvidharmAsanaM dharmAdhikaraNaM prApya sarvabhUteSu samaH syAditi / vAkasyAnukUlatvena, na tu niyantRtvena yathA kathaJcitsveabhA.11 cchayA nynmityrthH| subo.2|3 (2) vaivasvataM vrataM sarvabhUteSu samatvam / vyaci.2 darzanasya catvAro bhAgAH / apramAdena vyavahAro draSTavyaH AgamaH prathamaM kAryo vyavahArapadaM tataH / 'divyAnyapyapramANAni nIyante vaakyvnyckaiH| cikitsA nirNayazceti darzanaM syAccaturvidham / / dezakAlapramANAdAvapramAdo bhavedataH / / (1) AgamaH sNbndhH| tattadRNAdAnAdyaSTAdazapadAdharmazAstrAnusAreNa prADvivAkasaMmatyA kArya draSTavyam nAM madhye katamadidaM vyavahArapadaM, tasyApi madhye katamoDadharmazAstraM puraskRtya prADvivAkamate sthitaH / yaM tadIyazAkhAbheda iti vyavahArasya nAma karaNIyam / samAhitamatiH pazyed vyavahArAnanukramAt // tatastasya catuSpAdakriyAnirvAhAdikA vyAdheriva ciki(1) dharmazAstraM puraskRtya yatkimapi sabhyaiH prADvivAka tsA krnniiyaa| tataH pramANaparIkSAnusAreNa tasya vyava ___xnAbhA. tAtparyamabhAvat / + vitA. mitAvat / * smRticandrikAyAM padArthaH abhAvat / * vImi. apavat / (1) naasN.1|28, nAsmR.1134, abhA.11, vyamA. / bat ; smRca.29, pamA.47 abhAvat ; vyani. nRpra.2 abhA279, smRca.23 svataM (svata); pamA.36vyaci.2; vyani. vata: savi.74, viimi.2|3, vitA.12, rAkI.383, tasmAt (tatra); nRpra.5, prakA.13; samu.9. prakA.18; samu.13. - (2) nAsmR.1130, abhA.10. asahAyabhASye samudhdRta- | (1) naasN.1|30 maM (ma:) ciki (vivi); nAsmR.1136 loko'yaM na nAradasya prasaGgAgatatvAt / jaoNlI tu nAradasmRtA- zceti (zcaiva); abhA.11 nAsmRvat ; vyaka.18 maM (ma:); smRca. buddharati / 29 maM (maH) cikitsA (vicAro);pamA.47 smRcavat ; vyani. , (3) naasN.1|29; naasmR.1|35, shunii.4|507 utta.; | vyakavat ; savi.74 smRcavat ; vyasau.13; prakA.18 bhabhA.11 rAna (rama); mitaa.2|3; ap.2|3; byaka.4 amA- | smRcavat ; samu.13 smRcavat. dhya. kA. 12
Page #166
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam hArasya nirNayaH kArya iti vyavahAradarzanaM syAccaturvidha- theyaM smRtiH proktA RSibhirgaruDAgraja' // iti dRSTA. miti / abhA.11-12 yAH smRterudAharaNamAtrametat / evaM ca sandhivigra(2) AgamaH bhASottarayoH zrutvA lekhanam / vyava- | hAdidRSTArthaviSayA smRtirrthshaastrmityrthH| etaccobhayavidhahArapadaM RNAdAnAdiSu idaM padamiti vyavasthApanam / zAstrAnusaraNaM tayomitho virodhAbhAva ev| +smRca.24 cikitsA vicaarnnaa| . . vyaka.18 (5) virodhe sati saMbhave arthazAstraM heyam / / (3) Agamo'rthivacaHzravaNam / tadAdau kartavyam / smRsA.84 tatastadvacanamRNAdAnAdyanyatame pade'ntarbhAvyam / tataH zAstraviruddhaM bhUtAhitaM ca nivartanIyam pratijJottarapramANAnAM vicAraH / tataH pramANato jayAva- zrutismRtiviruddhaM ca bhUtAnAmahitaM ca yat / dhAraNamevaM tadIyabhASye vyAkhyAtam / +smRca.29 na tatpravartayedrAjA pravRttaM ca nivartayet / dharmazAstrArthazAstre aviruddhe pramANam __ anyarAjakRtamanyAyyaM nivartanIyam dharmazAstrArthazAstrAbhyAmavirodhena yatnataH / nyAyApetaM yadanyena rAjJA'jJAnakRtaM bhavet / samIkSamANo nipuNaM vyavahAragatiM nayet // tadapyanyAyavihitaM punAye nivezayet / / (1) kiJciddharmazAstroktaM arthazAstraviruddhaM bhavati / arthazAstradharmazAstradvaidhe vyavasthA kiJcitpunararthazAstroktaM dharmazAstraviruddhaM bhvti| tayorita- yatra vipratipattiH syAt dharmazAstrArthazAstraMyoH / retaratAratamyAlocanena yathA lokAcAraviruddhaM na bhavati arthazAstroktamutsRjya dharmazAstroktamAcaret // tathA sasabhyo'pi rAjA vyavahAragatiM nayet / anayA (1) yadA vyavahArasya nirNayadAnakAle tathA daNDarItyA / yathA magasyeti / abhA.12 nigamanAvasare sarvazAstroktA mahatI laghvI vA AkoTanA (2) zAstraM ca dvividha-dharmazAstraM arthazAstraM ca, dRzyate / dharmazAstroktA cAnyAdRzAkArA dRzyate / tadA tadubhayAvirodhena vyavahAradarzanaM kAryam / tadAha nArada:- tayoH zAstrayoH parasparaM vipratipattau visaMvAde arthshaadhrmshaastreti| vyamA.282 stroktamutsRjya dharmazAstroktamevAcaret iti| abhA.12 (3) dharmazAstrAviruddhamarthazAstraM vyavahAraM pazyatA / (2) ato yatra ekasya jaye'vadhAryamANe arthazAanusaraNIyam / tadAha nAradaH-dharmazAstreti / apa.11 / stroktamitralabdhirdharmazAstroktamArgavirodhena bhavati tatra (4) dharmazAstrANi pitAmahena darzitAni-'vedAH mitralabdhivirodhenAparasyaiva jayAvadhAraNaM kaarym| sAGgAstu catvAro mImAMsA smRtayastathA / etAni dharma smRca.24 zAstrANi purANaM nyaaydrshnm||prmaannaantrdRssttaarthvissyaa +pamA. smRcagatam / xvyata.,vica.smRcagatam / smatirarthapradhAnatvAdarthazAstratayA'bhipretA / sA ca bhavi (1) nAsaM.1918 bhUtA (janA); nAsmR.2018 ca bhU dhyatpurANe darzitA-pADguNyasya prayogazcAprayogaH kArya- (yadabha); vyamA.279 nAradakAtyAyanI yamaca; vyaka.5 ca ni gauravAt / sAmAdInAmupAyAnAM yogo vyaassmaastH|| (cenni) nAradakAtyAyanau yamazca davi.18 nAradayamakAtyAyanAH. adhyakSANAM ca nikSepaH kaNTakAnAM nirUpaNam / dRSTA (2) naasN.19|9 bhavet (ca yat ); naasmR.20|9; vyamA. +pamA., savi., nAbhA. smRcagatam / 279 petaM (gataM) pyanyAyavihitaM (pyAjJAya vihite) nAradakA(1) nAsaM.1131 yatnataH (pArthivaH) tiM nayet (tIrghanAH); tyAyanau vyaka.5 hitaM (hite) nAradakAtyAyanI davi.19 pyanAsmR.1137 samIkSamANo(saMpazyamAno); abhA.12 nAsmRvat ; nyAyavihitaM (pyAmnAyavihite) nAradayamakAtyAyanAH. vyamA.282 yatnataH (pArthivaH) hAra (hAra); ap.2|1 yatna (3) nAsaM.133, naasmR.1|39, abhA.12,55; (mArga); vyaka.5 yatna (mArga) NaM (NAM); smRca.24 yatnataH vyasA.282 srokta (strArtha); vyaka.6; smRca.24; pamA.38% (pArthivaH); pamA.37 smRcavat smRsA.84 yatnataH (pArthivaH) dIka.33; smRsA.84-85; nRpra.5; vyata.226 vyamAvat; NaM (No); vyani.smRcavat ; nRpra.5 smRcavat ; prakA.13 smRca- | vyasau.4; byama. 4; vitA.23 sroktamA (straiH samA) utta. bat samu.9 smRcavat. prakA.14; samu.9; vica.142 vyamAvat.
Page #167
--------------------------------------------------------------------------
________________ darzanavidhiH 91 (3) asminnapyarthazAstre dharmazAstrAviruddho yo'zaH (6) dharmazAstrArthazAstrayorvirodhe dharmazAstroktamAcaresa upAdeyaH / itarastu prityaajyH| tadAha nAradaH- dityuktaM, dharmazAstrayoreva virodhe ucyate -yuktiyuktaM yatreti / +pamA.38 apayuktimuktaM gRhNIyAt, itaratra tadanurodhena gauNaM vA dharmazAstralokavyavahAradvaidhe vyavasthA kalpyamapramANaM vA / yathA kvaciduktaM haMso bhakSya iti / dharmazAstravirodhe tu yuktiyukto vidhiH smRtH| anyatra abhakSya ityuktam / tatrAgRhyamANakAraNatvAt vyavahAro hi balavAn dharmastenAvahIyate // pratiSedhasya na kiJcid dRSTaM prayojanamastIti prAmANyama (1) yatra punararthApattyA vipratipattiH syAddharmazAstro- syAvasIyate / itarathotsargaH / evaM sarvatra / tasmAd ktalokavyavahArayoH tatra dharmazAstroktamutsRjya loka- yuktiyuktasyAzrayaNam , itarasyAzrayaNe yasmAd dharmo vyavahArasthamAcaret, yataH sa eva balavAn / tathA hIyate / kutaH vyavahAro hi balavAn / anyathAdRSTo, ca dharmazAstroktam -'aputrAM gurvanujJAto devaraH yuktiyuktaapaashrynnenaa'blvttvaaddhrmmutpaadyti| tasmAd putrakAmyayA / sapiNDo vA sagotro vA ghRtAbhyakta RtA- yuktiyuktAzrayaNe pramANadvayasaMnidhAnAnna hAsyate dharma viyAt // ' tathA ca 'naSTe mRte pravrajite klIbe ca patite iti / nAbhA.1134 patau / paJcasvApatsu nArINAM patiranyo vidhIyate // ' (7) yuktiH nyAyaH / vyau.8 ityAdikadharmazAstroktamapi lokAcAravyavahAre pari dharmavyavahAracaritrarAjazAsanAni vyavahArapramANAni / tyaktam / mAtulasaMbandhastu dharmazAstraparivato'pi dAkSi teSAM tAratamyaM ca NAtyakRto'pi parihArya eva, sarvatra naM vartate / sthAna- dharmazca vyavahArazca caritraM rAjazAsanam / pAnabhojanAdinA sarvaloke'pyAdRtaH / ato'tra yakti- catuSpAd vyavahAro'yamuttaraH pUrvabAdhakaH / / yakto vidhiH smRtaH / sarvathA evameva vakSyamANam / (1) evaM catuSpAdo'yamabhihito vyavahAraH / asya 'deze deze ya AcAraH paarmprykrmaagtH| sa zAstrArtha- caivaM nirdiSTacatuSpAdasya caturNAmapi pAdAnAM vivaraNabalAnnaiva laGghanIyaH kadAcana // ' iti so'pyanavartanIya zloko'yamanugata eva bhavati / abhA. 6 eveti / abhA.12 (2) nanu pratijJottarapramANanirNayAnAM vyavahAra- (2) dharmazAstrayoreva tu vipratipattau lokasya vyavahAra pAdatvaM na dharmAdInAmiti kimidamuktam ? ucyate / AdaraNIyaH / tadAha nAradaH-dharmazAstreti / vyamA.282 nirNayapAdo dharmAdyanusAreNa caturvidhaH / tatra yadanusAreNa (3) yuktiyuktaH pramANopannaH,......yukti vinA vyava yo nirNayaH sa tacchabdena nirdizyate / tena dharmAdibhirapi hAramAtreNa dharmA hiiyte| tataHpramANamanusaraNIyamityarthaH / catuSpAttvavarNanaM yuktameva / - vyaka.6 nanvevaM tamuttaraH pUrvabAdhaka iti nAradavacanamasaMba(4) vyavahAro yuktiH / vyaci.2 | ndham / tattvArthAnuguNyAtizayena puurvsyaivottrbaadhktvaat| (5) avahIyate avagamyate / hi gatAvityasmA 'chalaM nirasya bhUtena vyvhaaraannyennRpH'(yaasmR.2|19) iti ddhAtoH / vyata.199 yAjJavalkyenoktatvAcca / ucyate / satyam , utsargataH sarvatraivam / kacid viSaye tUttaraH pUrvabAdhako bhavatyeva / + zeSaM smRcavat / * zeSaM vyamAvat / (1) naasN.1|34 vidhiH rama ('pi dharma) vahI (pacI); nAsmR. (1) naasN.1|10, naasmR.1|10, apu.253|3-4 1 / 40 : vulg. 'dharmazAstrAvirodhena yuktiyukto vidhirmtH|' ro'ya (rANA) bAdha (sAdha); abhA.6; apa.211; vyaka.16 iti pUrvArdhapAThaH; abhA.12; vyamA.282 tu (ca): 294 / bAdha (sAdha): 100; smRca.10; pamA.10; vyani.; nRpra. tu (ca) hi ('pi); vyaka.6; vyaci.2; vyata.199; (=) 3; savi.444 smRtiH; candra.166 SpAd (6) vyaso.4 stenAva (zAstreNa); vyapra.13 pU., 88 pU.; vyau. utta.; vyasI.12,91, vyapra.5,88 traM (taM); vyau.3; 8 vitA.23 yukti (nyAya) pU. vitA.35,80; prakA.3; samu.3.
Page #168
--------------------------------------------------------------------------
________________ 92 tadviSayaM ca nAradavacanam / tathA hi yadA kenacid viziSTena rAjanyAdinA mohAtkathaJcidrAjadArAdeH sparzanAdikaM kRtam / kRtvA ca sa prANabhayAnmithyA karoti, sAkSiNazca santi, te ca rAjJA pRSTAH santo vadho'sya mA bhUditi nAyamasya karmaNaH karteti mithyA sAkSyaM brUyuH, tadA doSakAriNastatkartRtvAprApte dharmo vyavahAreNa bAdhyate / yuktaM cAtra dharmabAdhanam / ' varNinAM hi vadho yatreti sAkSiNAM mithyAbhidhAnavidhAnAt / yadA punaH paradArAbhigamanaM kRtamanena sAkSiNo vidyante iti kazcidAbhIrAdiH kenacidabhiyukto brUte satyametatsAkSibhASitaM tathApi nAhaM daNDyaH caritrabalAnmayaitatkRtaM nivezitaM ca pustake rAjJA taditi tadA caritreNa vyavahAro bAdhyate / vyavahArataH prAptasya daNDasya caritrato nivRttatvAt / yuktaM cAtra caritreNa bAdhanam / ' grAmagoSThapurazreNisArthasenAnivAsinAm / vyavahArazcaritreNa nirNetavyo bRhaspatiH iti vacanAt / caritramapi kvacidrAjAjJayA bAdhyate / yadA kulagRhAbhyantare na kenacidrAjapuruSeNa praveSTavyamiti caritramIdRzaM kRtaM tato rAjJA kazcidaparAdhI gRhaM praviSTo jJAtaH / tato rAjJA kazcit rAjapuruSa AjJaptaH, gRhAbhyantaramapi pravizya sa duSTa Anetavya iti / tadA caritramapi rAjazAsanena bAdhyate / duSTanigrahasyAvazyakatvena caritrato rAjazAsanasya balIyastvAt / vyavahArakANDam * zeSaM (pR. 16) smRcagatam / , smRca. 10-11 (3) caturSu varNeSu yaH kazcidrAjadrohaM kRtvA rAjJA tarjitaH san atibhIrutayA svAparAdhamaGgIcakAra tatra samIpavartinaH sAkSiNo varNivadhaM nivArayitumicchantaH satyamullaGghya ' tatra sAkSyanRtaM vadet ' ( masmR. 10 / 130 ) ityetAdRzaM zAstramevAzritya tadIyamaparAdhaM paryahArSuH / tatra vyavahAreNa dharmo bAdhyate / keraladezAdau vezyAgamane sAkSibhirApAdite'pi dezAcAravazAnnAyaM rAjJA daNDayate / tatra caritreNa vyavahArasya bAdhaH / satyapi tAdRze dezAcAre tvayaivaM na kartavyamiti rAjA cedanuzAsti tadA rAjAjJayA caritrasya bAdhaH / ya ete proktA dharmAdayazcatvAraH pAdAH te caturSu sabhyAdiSu pratiSThitAH / *pamA. 18 (4) nirNayAkhyacaturthavyavahArapAdahetutvena gauNameva vyavahArapAdatvameSAmatroktam / vyavahArapadena nirNaya eva vA lakSyate / taddhetutvaM tatpAdatvamiti draSTavyam / +vyapra. 6 I (5) varNivadhe sAkSyanRte vadhadharme vyavahAreNa zAstreNa zodhyaH / caritreNa dezAcAreNa sAkSisiddhe'pyAbhIrastrISu vyabhicAradaNDo bAdhyaH / 'vipragRhe rAjakIyAM na gacchet' ityAcAra: 'tadgatacauro dhArya' iti rAjapatreNa bAdhya ityarthaH / vyavahArastannirNayaH / vitA. 35,81 taMtra satye sthito dharmo vyavahArastu sAkSiSu / caritraM pustakaraNe rAjAjJAyAM tu zAsanam / / (1) tatra satye sthito dharma iti / yadA dhanikarNikayorekAntavyavahAre'pi parasparaM satyAccalanaM nAsti tadAsau satyavyavahAra ucyate / tasmin satyasaMvyavahAre sAkSAddharma eva sthitaH / sa ca vyavahAracaritrarAjazAsanAnAmadattAvakAzasvarUpatvena svato vartamAnadharma evocyate / 'vyavahArastu sAkSiSviti yaduktaM tatra dhanikarNikayorekataradoSAdapi satyadharmacalanazaGkotpattau saMjAtAyAM sAkSipratyayo yaH saMvyavahAraH pravartate sa vyavahAra ityucyate / sa cottaraH pUrvasya bAdhayotpannastena pUrvabAdhaka iti / yacca caritraM pustakaraNa ityuktaM taccaritramiti-patraka - bhUrjacIrakasaMpuTikAdiSu sAkSisvahastasunibaddhaM kRtvA yo vyavahAraH pravartate, sa caritrarmityucyate / sa ca pUrvavAkyAduttaraH pUrvabAdhaka iti / yastu rAjJA samAvedito vyavahAraH sa rAjazAsanAyattaH sarveSAmapyeteSAmadhikaH sarvottarazca / yata ityuktam-- 'grAme dRSTaH pure yAti pure dRSTastu rAjani / rAjJA dRSTaH kudRSTo vA nAsti paunarbhavo vidhiH / tadevamayaM caturvibhAgarUpatvAccatuSpAdo vyavahAraH / tathA cAtra lokasaMvyavahAraH saMvyavahAra ityucyate / sa ca dvividhaH prayojanApekSayA prava + zeSaM smRcavat / (1) nAsaM. 1 / 11; nAsmR. 1111; apu. 253 / 4-5 pustakaraNe (saMgrahe puMsAM ) zAsa (sAdha); abhA. 7; apa, 211 satye (sabhye); vyaka. 17 stu (ca) : 100; smRca. 12; mA. 10 pusta (tu svI); nRpra. 3; vyasau. 12 vyakavat ; vyapra. 5 caNDezvareNa tu 'caritraM pustakaraNaM' iti paThitam ; vyau. 3; prakA. 3; samu. 3.
Page #169
--------------------------------------------------------------------------
________________ darzanavidhiH tito'pi dezakAlavazAt / sAmabhedopapradAnadaNDaiH catu- | ntaram / pAramparyAvicchinnasmatidezAdhiSThAnagaNadharmaH satpubhirapi sAdhanopAyaiH yathAvasaraprayuktaiH sAdhyate tena catuH- ruSaiH parigahItaH,tasminsthita iti sNbndhH| nAbhA.1111 sAdhana uktaH / evaM cAyamaskhalitaM pravartamAno vyava kAryadarzane pratyakSaM sahakAri hAraH paramasamRddhathA caturNAmapi varNAnAmAzramANAM ca saMkSmo hi bhagavAndharmaH parokSo durvicAraNaH / rakSaNAt paripAlanAt caturhito bhavatIti / abhA.7 ataH pratyakSamArgeNa vyavahAragatiM nayet / / (2) sabhyaikapramANatvAddharmaH sabhye sthita ityucyate / / (1) saukSamyaM kathaM mahato dharmasya ? yasmAt parokSo, vyavahArazca sAzyadhIno nirNaya iti vyavahAraH sAkSiSu durvicAraNaH katham ? yasmAdAgamAnumAnapramANaparisthita ityucyate / caritraM dezakAlakuladharmaH, tatpusta- cchedyaH / tathA bahudhAgamaparasparavirodhAtsaMdehaH / tena karaNe likhitakaraNe sthitam / likhitAH khalu dezAdi- durvicAraNaH, yata AgamenA'pi paricchettuM na zakyate / dharmAH pramANam / dunigrahaH zAsanam / tadrAjAjJAdhIna- | ataH pratyakSamArgeNa tasya gatiM nayet / pratyakSo'sya mArgaH tvAttasyAM sthitamityucyate / eSAM ca dharmAdInAM paraM laiGgikamanumAnam / zubhAzubhAtmakaM sukhaduHkhamupabhujyata balIyaH / tadyathA--varNiSu kRtAparAdheSu vadharUpe daNDa- iti / samastAgamasamarthitamidam / athavA pratyakSamArgaH dharme satyAtsAkSivacanAtprApte sAkSibhiH 'varNAnAM hi vivekisAdhuviziSTapUrvaprAcAM mArgaH / tena dharmagatiM vadho yatra' itivacanAnusArAdanRte'bhihite vyavahAreNa nayediti / abhA. 13 vadharUpo daNDadharmoM nivartate / vyavahAro'pi caritreNa (2) pratyakSamArgeNa dRDhatarapratyakSAdipramANadvAreNa / bAdhyate yathA--sAkSibhiH sAdhite'pyAbhIrastriyAH puru vyaka.6 pAntaropabhoge taddaNDe ca vyavahArataH prApte'pi rAjakulA- (3) sUkSmo durbodho durvicAraH anumAnAdibhiradhigatalikhitAnnivartate / evaM hi tatra likhitam-AbhI- zakyo vicArayituM yathA ca sNprtipttvyH| atIndriyaH rastrINAM vyabhicAre'pi sati daNDo na grAhya iti / parokSaH cakSurAdibhiragrAhyaH / tasmAt pratyakSamArgeNa caritramapi rAjazAsanena bAdhyate / yathA-brAhmaNAdigRhe pratyakSapUrvakaM loptAdinA vyavahAraM nayet / nAbhA.1135 rAjapuruSeNa na praveSTavyamiti dezadharmo likhito'pi kAryadarzane tarka upAyaH 'brAhmaNAdigRhe vyavasthito'pi caurAdI rAjAjJayA tad yathA mRgasya viddhasya vyAdho mRgapadaM nayet / gaI pravizya rAjapuruSeNa niiyte| apa.11 kakSe zoNitapAtena tathA dharmapadaM nayet / / (3) sAkSigrahaNaM dharmazAstrasya divyetarapramANasya kakSa vanagahanam / yathA tasminvanagahane sthito copalakSaNArtham / pustakaraNaM lekhyam / smRca.12 magaH saMgrahaM durAneyo bhavati / evaM paramArthadharmo'pi (4) doSakArI svayamanRtAdbhIto'pyaparAdho'stIti saMgrahaM durAneyaH / tasya viddhasya vyAdho mRgalubdhakaH, satyaM brUte / ato dharmasya satye'vasthAnam / pratijJottarayoH pracurataNacchannabhUmyAM durlabhamapi tanmArga prahAranirgamasthAnaM kRtayoH sAkSiNA yasya pakSo'bhyupagamyate tasya jyH| saMtatazoNitapAtena padaM tAvannayet yAvadagrataH patitaH tena vyavahArasya sAkSiNyavasthAnam / karnATakadeze balAt * zeSa abhAgatam / mAtulasutAvivAho na doSAya / keraladeze kanyAyA (1) nAsaM.1135 ( sUkSmo hi balavAn dharmo durvicArastvaRtumatItvaM na doSAyetyevamAdikastaddezasamayaH tatra tatra tIndriyaH); nAsmR.1141; abhA.13; vyaka.6 smRca.25 patrAdizAsane'vatiSThate / ziSyata iti zAsanam / rAjA maH paro (o duSpre); savi.71 smRcavat ; vyasau.4; nazAsanena prajAnAM vartanaM tatra rAjAjJAyAM pratiSThitam / prakA.14 smRcavat ; samu.10 smRcavat. pamA. 18-19 (2) nAsaM.1132 vyAdho mRga (mRgavyAdhaH) pAte (leze); (5) caritraM pustakaraNa iti / lekhyena nirNIyate, nAsmR.138 pAte (pAde); abhA.12, vyani. pAte (lepe); taccaritram / 'caritraM saMgrahaH puMsAm' iti pAThA- samu.10 pAte (leze) kAtyAyanaH.
Page #170
--------------------------------------------------------------------------
________________ 94 vyavahArakANDam sa eva mRgo dRSTastena / evaM rAjA'pi sasabhyaH kriyAmA- vRddhathA tadadya bahoH kAlAt dviguNIbhUtaM dravyamahaM prArthagAMnusAreNa tAvaddharmapadaM nayet yAvatparamArthadharma eva yAmi / tat zrutvA devadattenottaraM dattaM, yathAha saMvAdukadRSTa iti| +abhA.12 grAmasthitasya pArthAt tiSThantu tAvat paJcazatAni / ekayAtyacauro'pi cauratvaM caurazcAyAtyacauratAm / drammamapi na gRhAmi / etatprAdezamithyottaraM datvA, acaurazcauratAM prApto mANDavyo. vyavahArataH // tenAnyagrAmanAmachalakatvAt dravyaM gRhItam / zuddhazcAsau (1) evaM bhagavAndharmo durvicAraNaH, yena caurakSipta- devdttH| iyaM pramAdAbhihitachalanirNayagatirdvitIyA / rikthamAtradarzanAt avijJAtadharmaparamArthanRpatipAdicau- tathA cAstyevaitat / 'divyAnyapyapramANAni nIyante ro'pi maharSirmANDavyo maunavratatapaHsthito'dattottaratvA vaakyvnyckaiH| dezakAlapramANAdAvapramAdI bhavedataH // ccauratAM praaptH| ataH kAraNAt pAtrA'pAtrapAlocanA'- yatra ceyamIhazI chalagatirvA dina eva pramAdadoSApi nipuNatayA kartavyeti / +abhA.13 sNpdyte| tatra tasya svacaryAvasitasya vAdinaH kiM (2) vyavahArato vyavahArAkhya nirNayavizeSata ityrthH| karotu rAjA kiM sbhyaaH| abhA.10-11 smRca.25 (2) tatra bhUtAnusArI vyavahAro mukhyaH, chalAnubhUtAnusArI chalAnusArI ca vyavahAraH sArI tvanukalpaH / sAkSilekhyAdibhirvyavahAranirNaye chalAnusArittvAt dvigatiH sa udaahRtH| kadAcidvastvanusaraNaM bhavati kadAcinna bhavati / sAkSyAbhataM tattvArthasaMyaktaM pramAdAbhihitaM chalama // dInAM vyabhicArasyApi saMbhavAt / (1) vyavahAro yathA pravezakAle dviAraH, tathA (3) satyam RNAdivAdeSu bhUtAnusAra eva / sAhanirgamanakAle'pi dvirgatiH / tatra vyavahArasya ekA gati- sAdiSu, chalaM yathA madIyAM bhAryAmayamapahRtavAniti dharmanyAyatatvabhUtArthanirNayena bhavati / dvitIyA pramAdA- lekhayitvA pazcAduktaM na hRtA hrtumbhilssiteti| tathA bhihitanirNayena, yathA kathAnakamasti asmin sthAne pAdena mUrdhni hatavAniti lekhayitvA pazcAduktaM na hator3aSaTapadrake saMvyavahAro vRttaH / tadgrAmanAma vismRtya haM yathoktavAn / ityAdi vAkchalenaiva tasya bhnggH| pramAdAt vAdI iti vadati-yathA saMvAdukagrAmasthitasya anyatra tu na tathA / .. vyamA.289 mama pArthAt anena devadattena gRhItadramma 500 zata- (4) dravyasaMkhyAdikaM yAthAtathyenAnyathA vA rAjA+ nAbhA. abhAvat / dInAmagre yadA brUte tadA tasyobhayasyopari vyavahAraH prava(1) nAsaM.1136, naasmR.1|42; abhA.13; vyaka.6 rtate tato dvigatitvam / pamA.20 mANDa (kSanta); smRca.25,95, savi.160; vyasau.4; (5) vyavahArasya chalAnusaraNaM tattvAnusaraNaM iti prakA.14; samu.10. gatidvayamuktam / tatra tattvAnusaraNena saptadaza vivAdapadAnya(2) nAsaM.1024 saMyuktaM (yuktaM tat); nAsmR.1229, apu. nukrAntAni / chalAnusaraNena prakIrNakAkhyaM vivaadpdm253|12 sa u (samu); abhA.10, mitaa.2|19 sa u nukrAntamiti / savi.53 (samu) saMyuktaM (yuktaM yat); vyamA. 289 saMyuktaM (saMbandha); (6) bhUtaM tayorarthatatvaM-yattatvAnusAreNArthanayanam / apa.201; vyaka 17; smRca.13 sa u (samu) lam (la:): pramAdoktiparigraheNArthanayanaM chalam / nAbhA.1124 25 sa u (samu) pU.; pamA.13; vyata.205 vyamAvat , (7) pramAdapadamiha bhUtArthAnanusArivyApAramAtraparam / utta.; smRci.2, nRpra.3;savi.53 sAritvAt (rodhena) sa u viimi.2|19 (samu) pU.: 71 sAri (rodhi) pU.: krameNa manuH : 444, ' chalaM nirasya bhUtamanusaraNIyam 501 pR.53vat, pU.; vyasau.12 sa udAhRtaH (parikItitaH); vImi. 2 / 19 sa u (samu); vyapra.6 vImivat: 98 taMtra ziSTaM chalaM rAjA marSayeddharmasAdhanaH / utta.; vyau.4; vitA.106-107 mitAvat ; prakA.3 vImi- x savi. (pR.71) mitAvat / vat samu.3 vImivat. (1) nAsaM 1125; naasmR.1|31; abhA. 11; vyaka. 7
Page #171
--------------------------------------------------------------------------
________________ darzanavidhiH bhUtameva prapadyeta dharmamUlA yataH zriyaH // parIkSya pariharet / yatpunaratikrAntasvakIyAvasaraM tadbhU - (1) yatra punardhanI sAkSyopanyAsakAle svakIyaM | tamapyupanyastaM vAdipramAdAttasya granthichuTitadravyamiva sAkSiNaM navakambalaM prAvRtaM dRSTvA rAjAdhiSThitakaraNasyAgre | tadevApuNyaireva tadbhUtaM praNaSTamiti / ato vitaya'te / nanu vadati / yathA ayaM navakambalo devadatto mama tasmi- | prathamamuktaM tatra ziSTaM chalaM rAjA marSayet / yathAbhUtamenkAle kArye ca sAkSI / etat zrutvA zaThaH prativAdI | vAthai pratipadyeta ityAdikamuktvA sAMpratametaduktam / atiyadi cAkulaM gRhItvA evaM vadati yathA kuto'sya nava- krAntakAlopanyAsacchalAdbhUtamapi hIyate tadayaM svavacanakambalAH / yadi navakambalA asya vidyante tato vadatu | virodhaH katham ? atrocyate / pravRttavyavahAramadhye vAdisAkSyamanyathA na pramANaM mama ityAdikaM chalagrAhiNaM | prativAdinoH svakIyasvakIyAvasareSu vadatoryAni vA Akuprati tatreti / atra munimatamidam / ziSTo viziSTaH / tasya / lAni bhavanti, tAni rAjJA grahItavyAni / teSveva 'chalaM chalagrAhiNA prativAdinA cAkulamAropyate, tadrAjA marSa- nirasya bhUtena vyavahArAnnayettu yaH' / yatpunarnirNiktayet na gaNhIyAdityarthaH / tathA yAvadyavahArasya nirNayo na vyavahArANAM pramANaM tadyadi gRhyate yathA niSpannaprAsAdabhavati, tAvat yadi vAdI svakIyaM pramAdAbhihitaM vacanaM syAdisUtrasthitaekapakSeSvavakAzAt sarvadhvaMsaM kRtvA mUlAjJAtvA vaTapadrakagrAmaM ca samyak smRtvA tameva vaTapadraka- dArabhya punaH prArambho duSkaro bhavati / tathA vyavahAragrAmasthitasaMvyavahAraM kIrtayati / tadA vAdinA tatsva- syApi tena, yattu pramAdAdavasaraprAptaM nocyate / tasyaiva kIyaM pramAdAbhihitaM chalaM ziSTaM kathitamityarthaH / taM granthichuTitamiva naSTaM nAtra dharmAdhikaraNasya sa doSaH / vAdiziSTacchalaM rAjA marSayeddharmasAdhanaH / kSamayedityarthaH ata evaitadvakSyati / sunizcitabalAdhAnena bhavitavyam / uttarAkrAntabhASAchalena bhUtArthanAzaM na kuryAt / dharmanyAya- arthinA saadhnenetyrthH| abhA.17 meva pratipadyeta / yataH kAraNAt evaM vyavaharato rAjJo kintu rAjJA vizeSeNa svadharmamanurakSatA / dharmamUlAzca shriyH| abhA.11 manuSyacittavaicitryAtparIkSyA sAdhvasAdhutA // (2) ziSTaM hitam / ziSTaM chalaM vAkchalaM rAjA marSa- (1) asmin zloke maharSiNA mahatI matiH saMpadaH yed dharmasAdhanaH / 'kRtyalyuTo bahulam iti lyuTa / saMpat zubhAzubhanimittabhUtA sarvasAdhAraNatvena vizeSeNa bahulavacanAt karmaNi lyuT / dharmaH sAdhano yasya rAjJaH copanyastA / yataH kAraNAt sarvo'pi loko durjanasa rAjA dharmasAdhanaH / sa vAkchalaM marSayeda , bhUtameva kathitamAtrazrutagrAhI avicArakazca / nirdoSAnapi sAdhuprapadyeta na pramAdAbhihitaM parigRhIyAt / dharmamUlAH bandhukalatraputramitrAn durjana bhinnacittaH sahasA parityajan yataH zriyaH yasmAd zriyo dharmamUlAH / bahuvacana nirdezo saMpadA zubhena ca parityajyate / asaMpadA'zubhena ca dhanarASTrasAdhanadRSTAdRSTanimittopasaMgrahaNArthaH / nAbhA.1125 parigRhyate / yaH punaH prajApAlo bahuparivAra eva sRSTaH abhUtamapyabhihitaM prAptakAlaM parIkSayet / prajApAlo bahuparigrahaparivAra eva sRSTaH prajApatinA tena yattu pramAdAnocyeta tabhdUtamapi hIyate // svaparigrahapAlanadharmamanurakSatA vizeSeNa sAdhvasAdhutA prAptAvasaraM yadupanyastaM bhavati, tatpraduSTasAkSika parIkSyA, iyameva sAdhvasAdhuparIkSA samyaganuSThitA tasya mahatoH zrIzubhayorhetubhUtA bhavati / sA ca manuSyacittavaitatra zi (na tu dU) dharma (bhUta); smRca.25 tatra (nanu); smRsA. cicyAtparIkSyA / athavA parIkSyamapyetadeva yanmanuSyacitta88 tatra (nanu) dharma (bhUta) yAjJavalkyaH ; vyasau.5 ziSTaM 1. vaicitryaM citravicitratAvaicitryamanekaprapaJcarUpatetyarthaH / (dRSTaM) sAdha (zAsa) zriyaH (sthitiH); prakA. 14 tatra (na tu); samu.10 prakAvat. (1), naasN.1|59 rakSa (tiSTha) Sya (dhye); naasmR.1|68; (1) naasN.1|55 kSayet (kSyate); nAsmR.1664; abhA. abhA.18; ap.2|1 manura (mabhira); vyaka.7 aSavat / 17; vyaka.7 yattu pramAdAnnocyeta (pramAdAnocyate yattu); dIka.33 rakSa (tiSTha); vyata.205 zyA (kSA) dhutA (dhu bA); dIka.33 vyakavat , utta. vyasau.5 apavat.
Page #172
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam tatra tAvatprastutArtha ucyate- maharSiNA sabhyA- lekhyAcAreNa likhitaM sAkSyAcAreNa saakssinnH| koTanamuktvA'nantarameva kiM tu zabdaM vikalpavAcaka- (1) idAnIM manuSyacittavaicitryasya vyAkhyAmAhamAdau prayujya ayaM parIkSAdara zloko'bhihitaH / tenAya- puruSAH santIti / anena zlokadvayena puruSacittavaicitryaM marthaH samarthyate--yadi kazcid duSTadurjanasvabhAvatayA cira- darzayitvA sAkSipramANayorapi parIkSAdaro drshitH| ntanasvakIyAmarSapUrito rAjJaH karNe sthitvA nirdoSANA- yathoktam-'lekhyAcAreNa likhitaM sAkSyAcAreNa sAkSiNaH mapi sabhAsadAM duSTatvaM kathayati, tatastasyaiva rAjA'rtha- iti / tadagrato lekhyAcAraparIkSA sAkSyAcAraparIkSA ca vidhvaMsakaraNena svArthaikaniSThasyAnanukUlazAstracittasya savistarA bhaviSyati / tenobhayAkAraprakaraNe ubhayamadhye sAdhvasAdhutA parIkSyA / pazcAtsabhyAnAM, yataH sabhyAH tatparIkSyamityuktam / tatraiva vakSyAma iti / abhA.19 rAjAGgabhUtAH / teSAM yasya tasyeva vacanAt chAyAbhaGge (2) kUTAkUTavivekadharma aacaarH| apa.275 kRte dharmAdhikaraNalAghavAt rAjJa eva pratApalAghavaM (3) lekhyAcAreNa prAguditazuddhihetujAtenetyarthaH / bhavati / na kevalamatraiva sarvaparigrahasyApyupari rAjJA yatpunastaddhetujAtena na zuddhimAyAMti lekhyaM tadapramANazrutamAtragrAhiNA na bhavitavyam / zratavicArakeNa gambhI- meva / smRca.65 ramatinA ca bhavitavyam / anyathA 'bandhurapi bhavati (4) parIkSyatve kAraNamucyate pUrvazlokena / uttaraH zatraH durjanakRtagUDhacakrikAbhinnaH / nijacittazaGakayA- sAdhyArthaH / ata ityuttaratra vacanAt pUrvo hetuH| yasmAt 'pi ca kalpitayA niraparAdho'pi // ityavadhArya na manuSyAH santi tathAbhUtAH kSudrA lobhamohagRhItAH, ye kArya kadAcidavicArya kAryasadbhAvaM bandhusuhRddhatyakalatra- kArya vyavahAramanyathA brUyuH dRSTalobhena dharma pRSThataH kRtvaa| putranirghAtanaM sahasA teSAM zaGkAdoSe saMjAte'pi zubhataH santi cAnye kSudrAH kUTalekhyaM kurvantIti kUTalekhyasvavittAdvA saparicaraH kartavyaH prayatnatastattvanirvAda iti| kRto janAH anyathocyamAnamanyathA likhanti bhinnAH / abhA. 18-19 ata etasmAt kAraNAt parIkSyaM sAdhutvamasAdhutvaM ca / (2) kintu kartavyaM rAjJA svadharma nyAyapravartanamanyAya- asAdhutvaM nirAsAthai, sAdhutvaM niyogArtha ca / lekhyAnivRttiM ca samyak paripAlayatA, sAdhvasAdhutA sAdhu- cAreNa likhita patraM kuuttlekhyprihaaraarthm| sAkSyAcAreNa zvAsAdhuzca sAdhvasAdhU tayorbhAvaH sAdhvasAdhutA parIkSyA sAkSiNaH anyathAnayanaparihArArtha vakSyamANasAkSinyAyena anekaprakAram / heturucyate-manuSye cittvaicitryaat| sAkSiNazca / nAbhA.160-61 vaicitryaM kSaNe kSaNe'nyathAbhAvaH / ato durjJAnatvAt lekhyamAlekhyavatkecillikhanti kuzalA nraaH| sAdhutvasya sarvopadhAzuddhAn niyuJjItAtmanaH pratyavAya- atona lekhasAmotsiddhiraikAntikI matA // parihArArtham / nAbhA. 1159 asatyAH satyasaMkAzAH styaashcaastysNnibhaaH| sAkSilekhyavivekaH dRzyante vividhA bhAvAstasmAdyuktaM parIkSaNam / / puruSAH santi ye lobhAtpratrayaH saakssymnythaa| 2175; smRca.65 (parIkSyametadubhayaM svayaM rAjJA vizeSataH); santi cAnye durAtmAnaH kUTalekhyakRto jnaaH|| / prakA.43 smRcavat ; samu.45 smRcavat , pU. ataH parIkSyamubhayametadrAjJA vizeSataH / / (1) vulg. nAsmR.1:70 ityasyAnantaramayaM zlokaH / (1) nAsaM.1260 ye (te) prabyuH sAkSya (ye byuH kArya); (2) nAsaM.1062 saMnibhAH (darzanAH); nAsmR.171; nAsma 1169; abhA.19; apa. 2175 prabU (vibU) cAnye abhA.19, mitA.21268 ap.2|1 (asabhyAH sabhyasaMkA. (vAnye) janAH(narAH); smRca.65 (puruSAH santi te lobhA- zAH sabhyAzcAsabhyasaMnibhAH) parIkSa (vicAra); vyaka.7 bhAvA kArya ye yuranyathA); prakA.43 smRcavat ; samu.45 (puruSAH / (kArA); pamA.437, savi.459 satyazcAsatya (tathyAzcAsanti lobhAye vidvyu: kAryamanyathA ). tathya); vyasau.5 pUrvArdhaM apavat , zeSaM vyakavat ; vyapra.386 : (2) naasN.1|61, nAsmR.1170, abhA.19; apa. jyau. 124; vitA.791.
Page #173
--------------------------------------------------------------------------
________________ darzanavidhiH 97 talavad dRzyate vyoma khadyoto hvyvaaddiv| vitatyeha yazo dIptaM pretyApnoti triviSTapam // na talaM vidyate vyomni na khadyote hutAzanaH // evamanena proktakrameNa saha nityameva yathArthAdhikaratesmAtpratyakSadRSTo'pi yuktamarthaH parIkSitum / Nena tAtparyato'rthAn, tathA dharmAdhikaraNe adhikatara parIkSya jJApayannarthAnna dharmAtparihIyate // tAtparyataH ekacitto rAjA vyavahArAnpazyet / iha loke (1) atra yathA AkAzo bhUtalavad dRzyate / paraM yazo dIptamiti bhuvanaprakAzaM vitatya vistArya / anena dRzyamAno'pi tatra bhUtalaM nAsti / yathA ca khadyote mahatA puNyasaMcayenopArjita paralokatriviSTapa svarge sthAnaM vahnisphuliGgasadRze'pi dRzyamAne tatra vahnirnAsti tathA zAzvataM prApnoti / abhA.19 kvacitpuruSavacane'pi satyAbhAse dRzyamAne'pi satyaM na bRhaspatiH bhavati / tasmAtpratyakSadRSTo'pyarthastAtparyata: parIkSituM yuktaH, purANadharmazAstrANyAlocyAni yata eva dRzyante vividhA bhAvAstata eva parIkSya jJApayanna madhiSThAya vRddhAmAtyAnujIvibhiH / rthAn dharmAt na parihIyate / abhA.19 pazyetpurANadharmArthazAstrANi zRNuyAttathA / / (2) duSparIkSatvAnyAyasya punaH parIkSaNe hetu- (1) tAM uktalakSaNAM sabhAmityarthaH / pUrvANhe'pi rucyate / tasmAdityante nigamanAt pUrvo heturiti gmyte| AdyaghaTikAcatuSTayArdhvameva, tasyAgnihotrAdyarthatvAt / asatyAH pApAH / satyasaMkAzAH pracchannapApAH sAdhuvad smRca.27 dRzyante / anekaprakArA bhAvAH / bhavantIti bhAvAH (2) arthazAstraM nItizAstram / vyama.4 praanninH| prakaraNe bhavaterupasaMkhyAnAt kartari nnH| darzanavidhiH tasmAd yukta parIkSaNamarthata eva / athavA asatyAH rAjA kAryANi saMpazyetsabhyaireva tribhitaH / satyasaMkAzAH, yathA hi mANDavyasya / satyAzvAsatya- sabhAmeva pravizyAyAmAsInaH sthita eva vA / / tulyAH, yathA tasyaiva coratvaM dRzyate / tenAnekaprakArA sabhyaistribhireva vRto na tvekena dvAbhyAM vA vRta ityrthH| dRzyante'rthAH / tasmAt parIkSaNaM kartavyamiti / ato na praaguktsbhysNkhyaavirodhH| ato rAjasUya iva _ +nAbhA.1162 vyavahAradarzane rAjJa evAdhikAra iti siddham / .. kAryadarzanaphalam rAjazabdena cAtra kSatrajAtIyo vA'nyajAtIyo'bhievaM pazyansadA rAjA vyavahArAnsamAhitaH / / Sikto nAbhiSikto vA prajAparipAlanAdirAjyakartA gauNa+ zeSaM abhAvat / vRttyA pratipAdyate / na punaH rAjJaH karma rAjyamiti (1) naasN.1|63, naasmR.1|72, abhA.19; vyaka.7 zAbdasmRteH, bAhujajAtau rAjazabdo mukhya ityaveSTinyA(na tale vidyate vyoma khadyote na hutAzanaH); smRca. 24,95 yAdrAjA rAjasUyenetivat kSatriya eva / AryANAM manvAghote (ghoto); vyasau.5 mni (ma) dyote (yoto); prakA.14 dInAM rAjazabdaprayogo rAjyakartari gauNa ityaveSTayadhismRcavat ; samu.10 vidya (dRzya). karaNa evoktatvAt / ata eva bRhaspatinA nRpati(2) naasN.1|64; naasmR.1|73, bhabhA.19; vyaka. mAtrasya sabhApravezo vihitH| 'prAtarutthAya nRpatiH 7 STo (Te) marthaH (martha); smRca.25,95 STo (Te) marthaH zaucaM kRtvA vidhAnataH / gurUn jyotirvido vaidyAn devA(marthAn ); vyasau.5 ktama (kto hya); prakA.14 smRcavat ; / viprAnpurohitAn // yathArhametAn saMpUjya supuSpAbharasamu.10 smRcavat. . (3) naasN.1|65 pretyApnoti tri (anasyAmoti); nAsmR. (1) vyaka.18, smRca.26 bhiH(naH); smRci.3, 1 / 74; abhA.19; ap.2|1 sadA (svayaM) pretyApnoti tri- vyasau.13 smRcavat vyama.4; vitA.21 NadharmArtha viSTapam (zakrasyaiti salokatAm ); smRca.123 uttarArdhaM apa- (NaM dharmArtha); prakA.15, samu.11 smRcavat. bat; vyapra.93 pazyan (pazyet ) dIptaM (loke); prakA.77 (2) smRca.15 : 27 rAjA (rAjya) pU. prakA.15 smRcavat ; samu.67 smRcavat. / samu.11 pU. bhya. kA. 13
Page #174
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam na krodhalobhAva iti pradatiM vinA vi . sulopaH / nnaambraiH| abhivandya ca gurvAdIn sumukhaH pravize- yuktihIne vicAre tu dharmahAniH prajAyate // tsabhAm' iti / smRca.15-16 (1) yuktiH lokavyavahAraH / ..+vyamA.282 dharmazAstrAnusAreNa sAmAtyaH spurohitH| (2) atastarkAnugRhItameva zAstrArthamAzritya nirNavyavahArAnnRpaH pazyet prajAsaMrakSaNAya c| tavyamityarthAduktaM bhavati / smRca.24 krodhalobhavihInastu satyavAdI jitendriyH|| (3) nyAyapAlocanAbhAve sopapattikaM doSamAha dharmazAstrAnusAreNetyanena krodhalobhavisarjanasya siddha- | bRhaspatiH-kevalamiti / vyapra.13 tvAt krodhalobhavisarjana rAjJaH svabhAvaguNa iti prada- | cauro'cauraH sAdhvasAdhurjAyate vyvhaartH| , rshitm| savi.17 | yuktiM vinA vicAreNa mANDavyazcoratAM gataH / / samatvabudhyA darzanaM kAryam sAdhvasAdhuriti chAndasaH sulopaH / sAdhurasAdhurilobhadveSAdikaM tyaktvA yaH kuryaatkaarynishcym| tyarthaH / vyavahArato niyuktikAt / vyapra.14 zAstroditena vidhinA tasya yajJaphalaM bhavet // | asatyAH satyasadRzAH styaashcaastysNnibhaaH| zAstraM ca dvividhaM dharmazAstra arthazAstraM c| vyamA.282 / dRzyante bhrAntijanakAstasmAdyuktyA vicArayet // satyaM devAH samAsena manuSyAstvanRtaM viduH| dharmavyavahAracaritrarAjazAsanAnAM prAmANyam / tatsvarUpam / - ihaiva tasya devatvaM yasya satye sthitA matiH // tatprAmANyatAratamyaM ca / / .. . bino dharmadrumasyAdiH skandhazAkhe mhiiptiH| dharmeNa vyavahAreNa caritreNa nRpaajnyyaa| sacivAH patrapuSpANi phalaM nyAyena pAlanam // catuSprakAro'bhihitaHsandigdhe'rthe vinirnnyH|| yazo vittaM phalaraso bhogopagrahapUjanam / ekaiko dvividhaH proktaH kriyAbhedAnmanISibhiH / "ajeyatvaM lokapaktiH kharge sthAnaM ca shaashvtm|| aparAdhAnurUpaM tu daNDaM ca parikalpayet // viditvaitAnnyAyarasAna samo bhUtvA vivaadinaam| +vyata. vyamAvat / tyaktvA lobhAdikaM rAjA dhamye kuyodvinirnnym|| hIne (hIna); ap.2|1; vyaka. 7 vyamAvat ; smRca.24 vini nyAyarasAn vyavahAradarzanaphalAni / vyau.6 (hi ni); pamA 39; vyaci. 12 vyamAvat ; vici.59 - dharmazAstrArthazAstradvaidhe vyavasthA . . vyamAvat smRci.7 hIne (hIna)tu (Na);vyata.199 vyamAvat ; - dhArya manvAdikaM zAstraM nArthazAstraM kathazcana / vyapra.13,88 vini (hi ni) hIne (hIna) tu (hi); vyau.8 vyapravat ; vyama.4 smRcavat; prakA.14 smRcavat ; samu.10 dvayovirodhe kartavyaM dharmazAstroditaM vacaH // smRcavat . - byavahAranirNaye yuktiH pramANam (1) apa.2017 pamA.39 , smRci.7; vyapra.14; - kevalaM zAstramAzritya na kartavyo vinirNayaH / vyau.28 jAyate (zAyate); prakA.14; samu.10. (1) savi.17. (2) vyamA.282 kAryanizca (karmanirNa) (2) pamA.39, vyapra.14; vyau.3; prakA.14 yajJa (dharma); ap.2|4 vyaka.14 nizca (nirNa); smRca.21 dRzAH (dRzaH) nibhAH (nibhaH); samu.10. vyakavat ; pamA.32 vyakavat ; vyaci.5 nizca (nirNa) bhavet / (3) vyaka.99, smRca.10; pamA.16,198 nRpra.3, (labhet); davi.18 vykvt| nRpra.5 vyakavat, savi.69 | 16, candra.165 treNa (tena) hitaH (mataH); vyasau.9. the vyakavat / vyasau.10 vyakavat ; prakA.11-12 vyakavat | vi (theSu); vyapra.6,87 vyau.4 prakA.3; samu.4. samu.8 vyakavat . (3) vyaka.14; vyani. samAse (svamAne); / (4) vyaka.101 utta. smRca.10 pU.; pamA.1987 vyasau.10; prakA.7. (4) vyaka.4; nRpra.2; vyapra.11; vyaci.96 (aparAdhAnurodhazca daNDo'tra parikalpitaH) utta.; myau.6. (5)byaka.4 raso (rasI) gopa (gAva) paktiH (paGktiH ); | nRpra.16 tu (ca); candra.165 pU.; vyasau.90 (aparAdhAnRpra.2, vyapra.11 paktiH (paGktiH ); vyau.6 gopa (gAva) paktiH | nurUpazca daNDo'tra parikalpitaH); byapra.87 pU.: 92 vyasauvat, (paGktiH ). (6) vyaka.4, nRpra.2 vyapra.11 dinAm (dane) utta. vitA.81 nISi (harSi) pU.; prakA.4 pU.; samu.4 ktvA (kta); vyau.6. (7) nyaka.6. (8) byamA0282:294 / rUpaM tu (rUpeNa) ca (tu).
Page #175
--------------------------------------------------------------------------
________________ darzanavidhiH .99 kriyAbhedAt mAnuSadaivikakriyAbhedAt / vyapra.87 bhavatyeva pramANarAhityena bhokturjayasya zithilatvAt / samyagvicArya kArya tu yuktyA sNpriklpitm| smRca.11,68 parIkSitaM ca zapathaiH sa prokto dhrmnirnnyH|| (2) pramANapadenAtra sAkSiNo likhitaM ca / vyaktyaprativAdI prapadyeta sa Adyo dhrmnirnnyH| bhiprAyeNa ca bahuvacanam / bhukteranumAnatvAddivyasya divyaivizodhitaH samyag dvitIyaH sa udaahRtH|| dharmanirNayAntarbhAvAt / vAkchalAnuttaratvena vAkchalenA (1) saha tatvAnusAreNa kRtaH prathamo dhrmaakhynirnnyH| nuttaratvena ca yo nizcayo dvitIyo vyavahAraH sa ityarthaH / vinA tatvAnusaraNaM satyottareNa vA divyapramANena vA vyapra.87 kRto dvitIya ityrthH| smRca.11 anumAnena nirNItaM caritramiti kathyate / (2) prativAdI prapadyetetyasya kAkAkSivadubhayatra / dezasthityA dvitIyaM tu zAstravidbhirudAhRtam / / saMbandhaH / yatra prativAdI yuktyA samyag vicArya saMpari- (1) anumAnaM ulkAhastAdi liGgam / smRca.11 kalpitaM nirdhAritaM punaH zapathaiH putraziraHsparzAdibhiH . (2) anumAnena bhuktiyuktisvarUpeNa yo nirNayastadekaM parIkSita kArya prapadyeta aGgIkuryAt sa Adyo dharma- caritram / dezasthityA yo nirNayastadvitIyaM caritraminirNayaH / divyairdhaTAdibhirvizodhitaH prativAdI yatra kArya tyarthaH / vyapra.88 prapadyeta sa dvitIyo dharmAkhyo nirNaya ityarthaH / vyapra.87 pramANarahito yastu rAjAjJA nirNayastu saH / . pramANanizcito yastu vyavahAraH sa ucyate / zAstrasabhyavirodhe ca tathAnyaH parikIrtitaH // . vAkchalAnuttaratvena dvitIyaH parikIrtitaH / / yatraivaM vetti nRpatirnirNayantu batAdhvaram / / (1) pramANamatra mAnuSaM vivakSitam / divyanizcitasya so'smin loke yazaH prApya yAti zakrasya dharmanirNayakoTitvAt / lokatAm // pramANanizcito mAnuSapramANanizcitaH / vAkchalavyava- (1) pramANarahita ityasyAoM vyAsena prapaJcitaHhAreNa niruttaratvena vA bhanasyApi vAstavo vyavahAro likhitaM sAkSiNa' ityaadibhiH| smRca.11 (2) pramANasahitA rAjAjJA Adyo nirNaya itynvyH| . . (1) smRca.10%; vyaci.94 tu (ca) sa prokto dharma (jJeyo dharmavi); vyasau.90 samyagvicArya kArya (hetubhiH saMvicArya) zAstrANAM sabhyAnAM ca virodhe parasparaM vipratipattI yA prokto (jhayo); vyapra.87 ca (tu) prokto (jJeyo); vitA.81 (1) vyaka.99 taM (taH) yaM tu (yastu) hRtam (hRtaH); smRca. ca (ta) prokto (Adyo) utta.; prakA.4 prokto (jJeyA); samu. 4 11yaMta (yasta) hRtam (hRtaH); pamA.198-199 cari prakAvat, (cAri) dvitIyaM tu (tRtIyastu) hRtam (hRtaH); nRpra.16 dvitIya (2) vyaka.99 sa Ayo dharma (yatra dharmaH sa) vi (vA) (tRtIyaH) tam (taH); candra.166 taM ca (tazca) miti kathyate sa u (samu); smRca 11 sa Ayo dharma (yatra dharmaH sa) vi (vA); (iti kIyate) yaM tu (yasta) tam (taH); vyasau.91; vyapra. pamA.198 parvA smRcavat, dvitIyaH sa u (nirNayaH samu); 87 kathyate (kIrtitam); vitA.81 anumAnena (bhuktyA nRpra.16 sa Ayo dharma (yaddharmasya vi) uttarArdha pamAvat; yuktyA ca); prakA.4 smRcavat; samu.4 smRcavat. candra.166 parvArdhaM smRcavat , dvitIyaH sa (sa dvitIya); vyasau. (2) vyaka.100 rahito yastu (sahitAyastu); smRca.11 906 vyapra.87 parvAdha smRcavata; vitA.81 sa udAhRtaH sabhya (mitya) ca (na); pamA.199 rahito yastu (samatAyAM tu) (dharmanirNayaH) utta.; prakA.4 ramRcavat; samu.4 smRcavat. tu saH (smataH) sabhya (sabhyA) ca tathAnyaH (na caturthaH); nRpra. (3) vyaka.99 nizci (likhi); smRca.11 zcito (zcayo): 16 pamAvat, candra.167 rahito yastu (sahitAdyastu) tu saH 68; pamA.198; nRpra.16; candra.166 mANa (mANair ) kIrti / (smRtaH) ca (na); vyasau.91 candravat vyapra.88 pUrvArdha (kalpi); vyasau.90 Nanizci (gailikhi); vyapra.87 Nanizcito candravat vitA.81 rahito yastu (yuktastvAvastu) tu saH(smRtaH) (Nairnizcayo); vitA.81 (sAkSibhilikhite nAyo vyavahAra bhyavirodhe (bhyAvirodhI); prakA.4 tu saH (smRtaH) zeSa smRcavata; udAhRtaH) iti pUrvArdham; prakA.4; samu.4. | samu.4 smRcavat. (3) vyaka.100.
Page #176
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam rAjAzA, sa dvitIyo rAjAjJArUpo nirNaya ityarthaH / nanu kriyate nirNayastatra vyavahArastu bAdhyate // zAstrANAM sabhyAnAM ca virodha evAsaMbhavI smRtyapetAdhi- | (1) naigamAH pauravaNijaH, naigamAnumatenAnumAneneti kAriNAM sabhyAnAM daNDyatvAt / na ca zAstrANAM para- saMbandhaH / anena caritrAkhyena nirNayena sAmAnyazAstrAsparavirodhe sabhyAnAM cetyartha iti vAcyam / sabhyavirodho- nusArI vyavahArAkhyo nirNayo bAdhyata ityrthH| vyaci.95 panyAsAnarthakyAt / zAstravirodhe nyAyopalabdhazAstrA- (2) vAzabdo deshsthitypekssH| *vyapra.89 nusAreNa nirNayaH kArya ityasyArthasya-'smRtyorvirodhe vihAya caritAcAraM yatra kura nyAyastu balavAn vyavahArataH / dharmazAstravirodhe tu nirNayaM sA tu rAjAjJA caritraM bAdhyate tyaa|| yuktiyukto vidhiH smRtaH // kevalaM zAstramAzritya na caritAcAraM pUrvapUrvAcaritamAcAram / yadyapi, 'taM kartavyo hi nirNayaH / yuktihInavicAre hi dharmahAniH dharma na vicAlayet' ityuktaM atra tu 'vihAya cariprajAyate // nyAyAdhigame tarko'bhyupAyastenAbhyUhya yathA- | tAcAraM' ityucyate, tena virodhaH pratibhAti / tathApi, sthAnaM gamayet' ityAdiyogIzvaranAradabRhaspatigautamAdi: yadi tadvicAlane purarASTrAdikSobho na bhavati tadA vacobhirnirdhAritatvAt / tAdRzi viSaye rAjAjJA'navasa- smRtyAdiviruddhatvAttaM dUrIkRtya smRtyAdya viruddho rAjArAt / anIdRzarAjAjJAyA niSiddhatvAcceti cet ucyate / jJayA nirNayaH kArya iti tAtparyam / ata eva purarASTrayatra zAstravirodhe balavAn nyAyo'nyatarArthavinigamakaH viruddhasya vivAdasyAnAdeyatvamuktaM purarASTrakSobhApAdakasasabhyaprADvivAkasya sabhApaterna hRdayamArohati cirataraM tayA, tadanApAdakatayA tu smRtyAdyanurodha eva kAryo mImAMsito'pi tAdRzazAstravirodhe tanmUlake cAsamAdheye rAjeti / / vyapra.89 sabhyavirodhe rAjakRtavyavasthA vAdiprativAdibhyAM mantavye- kInAzAH kArukAH shilpikusiidishrenninrtkaaH| tyetadarthakamidaM vacanam / ataH pitAmahavacanaM prAgli- liGginaH taskarAH kuryuH svena dharmeNa nirNayam // khitam -'nizcetuM ye na zakyAH syuH' ityAdi / vyapra.88 (1) yeSAM tu samayAdeva bahuzo vyavasthA teSAM samaya - kevalaM zAstramAzritya kriyate yatra nirnnyH| reva vyavahArasya nirNayaH krtvyH| yathA bRhaspatiHvyavahAraH sa vijJeyo dharmastenAvahIyate // / kInAzA iti / kInAzAH kRSIvalAH / kArukaH zilpI, (1) dharmo dharmAkhyo nirNayaH / tena vyavahArAkhyena upalakSaNametat / anyo'pi tadyavahArajJo niNetA / nirNayenAvahIyate, tena vyavahArAkhyena bAdhyate ityrthH| tadabhijJatvasya hetoravizeSAt / vyamA.281 vyaci.95 (2) zilpinaH citrkaaraadyaaH| vyaka.13 (2) zAstrazabdena zAstroktaM sAkSyAdipramANam / tena (3) svasamaya siddhena dharmeNa hetunetyrthH| vyani. yo nirNayaH kriyate sa vyavahAraH / tena dharmaH zapathAdi- (4) kArukAH vrdhkyaadyH| kusIdino vaadhussikaaH| kRto nirNayo'vahIyate bAdhyate / mAnuSapramANe sati * zeSa vyacivat / divyAnavasarAt / vyapra.88 vyasau.91, vyapra.89 ca (vA); vitA.81 tyAnu (tyanu) ___ dezasthityAnumAnena naigamAnumatena c| statra (stana); prakA.4; samu. 4. (1) vyaka.100 kevalaM zAstra (zAstra kevala); smRca.11 (1) vyaka.100 smRca.12 rNayaM (guNaM); pamA.18 kevalaM zAstra (zAstraM kevala) nAva (nApa): 121 nAva (nApi); smRci.58%, candra.167 ritraM (rita); vyaso.91 vyapra. pamA.18 kevalaM zAstra (zAstraM kevala) vahIya (pi varSa): 203 89; vitA.82 sA (sa); prakA.4 samu.4. nAva (nApi); vyaci.95 utta ; nRpra.3 smRcavat : 17 nAva (2) zunI.41519; vyamA.281 zilpikusIdi (malA: (nApa); candra.166 vyakavat vyasau.91 vyakavat vyapra.88 kusIda) kuryuH (caiva) yam (yaH); vyaka.13; vyani. (kInAzaH vyakavat vitA.81 kevalaM zAstra (sAkSyaM likhita) stenaavhiiyte| kArukaH zilpI kusIdazreNinartakAH); vyasau.9) vyapra.23; (jastena bAdhyate); prakA.4 nAva (nApi); samu.4 prakAvat. vyau.14 sIdi (sIda); vitA.25; prakA.10 kInAzAH (2) vyaka.100; smRca.12, pamA.18, vyaci.95, kArukAH zilpi (kInAza: kArukaH zilpI); samu.11 prakAvat.
Page #177
--------------------------------------------------------------------------
________________ darzanavidhiH liGginaH pAzupataprabhRtayaH / vyapra.23 / sarvathA doSAbhAvakalpanasyAnucitatvAt / ata eva pratilomaprasUtAnAM tathA durganivAsinAm // Apastambenoktam-'dezajAtikuladharmAzcAmnAyairaviruddhAH dezaMjAtikulAnAM ca ye dharmAH praakprvrtitaaH| pramANam' iti / yeSAM paramparAprAptAH puurvjairpynusstthitaaH| tathaiva te pAlanIyAH prajA prkssubhyte'nythaa| ta eva tairna duSyeyurAcArA netare punaH' iti // na janAparaktirbhavati balaM kozazca nazyati // duSyeyuH avyavahAryA rAjadaNDyAzca na bhaveyurityarthaH / uduhyate dAkSiNAtyairmAtulasya sutA dvijaiH|| anyathaitayoreva vacanayoH parasparavirodho duSpariharaH madhyadeze karmakarAH zilpinazca gvaashinH|| syAditi bmH| *vyapra.22 matsyAdAzca narAH pUrve vyabhicAratAH striyaH / (3) anye tu prAyazcittarUpo yo dama iti vyAcauttare madyapA nAryaH spRzyA nRNAM rajasvalAH // kSANA daNDAbhAvamAtraM anyadeze daNDaH prAyazcittaM khaMzajAtAH pragRhanti bhrAtRbhAryAmabhartRkAm / cetyaahuH| __+vyama.4 anena karmaNA naite prAyazcittadamAIkAH // zAstramaryAdAbhaginAM vargANAM daNDaH . (1) naite prAyazcittadamArhakA iti / naitaiH prAyazcittaM vihitA'karaNAnnityaM pratiSiddhaniSevaNAt / kartavyaM prAyazcittA'napaneyapApatvAt / na ca daNDanIyAH bhaktAcchAdaM pradAyaiSAM zeSaM gRhIta paarthivH|| prajAprakSobhaprasaGgAt / vyaka.9 vihitA'karaNAnnityamityAdi / vihitasya varNAzramakarma ' (2) sarve ityanena smRtivirodha uktaH / pUrva iti NAmasakRt pramAdAt ApadyatirekeNA'nanuSThAnAt / tathA kalpatarau pAThaH / tatra pUrvadeza ityarthaH / damo dnnddH| pratiSiddhasyAbhakSyabhakSaNAdernityamanuSThAnAt / yAvatA bhaktAyatta smRtyantareSvetatkarmakaraNe prAyazcittadaNDasmaraNaM tade- cchAdanaM saMpAdyate tAvatparityajya, zeSaM dhanaM rAjA gRhItadvacanAnupAttadezaviSayamiti madanaratnAkaraH / vayaM tu yaadityrthH| tacca dezAcAravyatirikta niSiddhAcaraNAdavaprajAprakSobhAdidRSTadoSakathanAdrAjJA tatra daNDo na kArya gantavyam / na dezAcArakaraNe, tatra-'anena karmaNA naite eva / prAyazcittAbhAvastu vyavahAraviSayaH / paraloka- prAyazcittadamAIkAH' ityuktatvAt / vyaka.9 zudhdyartha prAyazcittaM bhavedityeveti na smRtyantaravirodhaH / naigamAdInAM pramANabhUtalekhyavidhiH tattaddezavyApaka zrutismRtiviruddhAcaraNe vyavahAraprati semAH zulkocitadame mAsapANmAsike kre| bandhikA zaktistajanyapApasya nAsti narakajanikAstyeva / maryAdA lekhitA kAryA naigamAdhiSThitA sadA // upakramaparyAlocanAdetAvadarthakatayaiva caitadvacanopapattI naigamAH vnnijH| vyaka.9 * vyau., vitA. vyapravat / zAstravadyatnato rakSyA saMdigdhau sAdhanaM tu saa| (1) vyaka.8; vyasau.6. (2) shunii.4|547-548 . tAM dRSTavA nirNayaM kuryaatpraanivissttvyvsthyaa| prathamArdhadvayam ; vyaka.8 ; vyasau.6; vyapra.22; vyau.13; kAtyAyanaH vyama.4; vitA.24; prakA.14; samu.13. (3) zunI. darzanavidhiH kAryadarzanakAlazca 4 / 548-549; vyaka.9 udu (udvA); vyasau.6 vyakavat ; sabhAsthAneSu pUrvANhe kAryANAM nirNayaM nRpaH / vyapra.22; vyau.13; vyama.4 udu (udU); vitA.24 - vyamavat ; prakA.14 vyamavat ; samu.13. (4) zunI. * vyau. vyapravat / + zeSaM vyapravat / 4 / 549-550 pUrve (sarve); vyaka.9; vyasau.6 pUrve (saveM); (1) vyaka.9; davi.260. (2) vyaka.9 (bhAgazulkAnvivyapra.22 vyasauvat ; vyau.13 vyasauvat ; vyama.4; vitA. tadame samAH pANmAsikaM kare) kAryA (dhAryA); vyasau.7. (3) 24; prakA.14; samu.13. (5) shunii.4|550-551; vyaka.9; vyasau.7 kSyA (kSA). (4) vyamA.284 nepu (ne tu) vyaka.9; vyasau.6 bhAryA (jAyA); vyapra.22; vyau.13; NIte (mANe); vyaka.18 Su pUrvANhe(dhvapUrvANAM) nirNa (nizca) NIte vyama.4 utta.; vitA.24 naite (naiva ) utta.; prakA.14 (mANe); vyaci.7 neSu (ne tu); vyasau.13 nirNa (nizca); vyapra. utta. samu.13 utta. 21; vyau.12 sabhA(sama) rSaNaH (rzanaH); vyama.3 neSu (ne tu)
Page #178
--------------------------------------------------------------------------
________________ 102 vyavahArakANDam kuryAt zAstrapraNItena mArgeNA'mitrakarSaNaH // .. tasmAnnyAyena rASTraM tu samyag yatnena paalyet| 'divasasyASTamaM bhAgaM muktvA bhAgatrayaM tu yat / tasmAdarthazca dharmazca rAjyaM ca vipulaM bhavet // ..sa kAlo vyavahArANAM zAstradRSTaH paraH smRtaH // . dharmaviruddhaM nivartanIyam / (1) aSTamamiti praharArdhapraharaM tyaktvA madhyAhnaM yAvat yetnenaiva viruddhaM tu zakto rAjA nivartayet / pazyet / _vyamA.284 azaktito na doSaH syAt eSa dharmaH smRto budhaiH / / (2) divasaM aSTadhAkRtyA prathama bhAgamagnihotrAdyartha dharmavyavahAracaritrarAjazAsana janyanirNayasvarUpam / tattAratamyaM ca muktvA anantaraM bhAgatrayaM vyavahArakAlaH / +pamA.23 'doSakArI tu kartRtvaM dhanasvAmI svakaM dhanam / . (3) aSTamaM yAmAdyArdhapraharam / bhAgatrayaM praharadvaya- vivAde prApnuyAdyatra dharmeNaiva sa nirnnyH|| paryantam / *vyata.200 (1) doSo hiMsAdiH / kartRtvaM tatkAritvam / / (4) atra sabhAsthAneSvityAdisarvamanuvAdaH / kAtyA smRca.10 yanenaiva vacanAntarairvihitatvAt / pUrvAhamAtraM vidheyam / (2) doSakArI vaakpaarussyaadikaarii| yasminvivAde tadApi dRSTArtham / tadA buddhiprasAdAt kAryAntarA'vyApUta- vyavahAre caritrarAjazAsananairapekSyeNa dharmAbhimukhaH sannavAcca / tatra vizeSo 'divasasyASTramaM bhAgam' ityAdi dharmAdbhItaH svakIyaM doSakartRtvaM svayamevAGgIkaroti yatra noktH| aSTamo bhAgaH prathamapraharArdham / bhAgatrayaM dhanasvAmI vyavahArAdiprayAsamantareNAdharmAbhimukhAddhanAtaduttaramAvartanAt prAktanam / anyathA pUrvANhavidhi pahAriNaH svakIyaM dhanaM prApnoti tatra doSakAriNo dharmAvirodhAt / prathamapraharArdhatyAgo'pi nityahomAdibAdha- bhimukhyameva nirnnyhetuH| pamA.16-17 parihAraupayikatayA dRSTArtha eva / vyapra.21 (3) tatra ubhayatra saMpratipatyuttara iti yAvat / kAlaniyamaM vihAya draSTavyAni kAryANi dharmeNaiva nirNaya ityrthH| *vyapra.7 sAkSiliGgAdinAzane sAdhyanAzasya saMbhave / smRtizAstraM tu yatkizcitprathitaM dhrmsaadhkaiH| na kAlaniyamaM pazyet vyavahArasya darzane // kAryANAM nirNayArthe tu vyavahAraH smRto hi sH|| zAstrAnusAreNaiva nirNayaH kAryaH (1) dharmazAstranirUpitapratijJottarAdyanusAreNa nirNayo rAjA vRttirvivAdAnAM svayameva pradarzayet / vyavahArAkhya ityrthH| smRca.10 zAstradRSTena mArgeNa vidvadbhiH saiva sevyate // (2) yatra dharmazAstrakuzalairvidvadbhirthipratyarthinorane nirNayArtha dharmazAstraM prakhyApitaM bhavati sa nirNayo vyava+ vyani. pamAvat / * setu. vyatavat / haarjnyH| pamA.17 xvyau. vyapravat / (3) dharmasAdhakaiH sabhyaiH smRtizAstraM sAkSyAdikriyApaMNa: (rzanaH);vitA.20 aparArke kAtyAyanaH samu.11vyamavat.. (1)vyamA.284 muktvA (tyaktvA); apa.1 (AdyA- pratyAyakamathipratyarthinoH kAryanirNayArtha prathitaM prakhyAdaho'STabhAgAdyadUrdhva bhAgatrayaM bhavet / sa kAlo vyavahArasya pitaM yatra catuSpAdyavahArapravartanena nirNayakaraNamiti zAne dRSTo mniissibhiH||); vyaka.18, smRca.27 (AdyA- yAvat / tatra vyavahAro nirNayaheturityarthaH / ata evodaSTamabhAgAyacaM bhAgatrayaM bhavet ) iti pUrvArdham ; pamA.23 *zeSa pamAvat / bhAga ( kAla); smRci.3 bRhaspatiH vyani. pamAvat / nRpra.4 x yadyapi pamA., vyapra. smRcavat, tathApi vivaraNArthaM gRhItam / bhAga... yat ( kAlaM susaMbizet ); vyata.200, savi.72 (1) vyaka.5; nRpra.2 rASTra (rAjA). (2) vyaka. 5. pUrvArdha apavat / vyasA.13 vymaavt| vyapra.21 vyau.12, (3) smRca.10, pamA.16 dharmeNaiva sa ( sa dharmeNaiva ); vyama.3 vitA.20, setu.96 tu (ca); prakA.15 smRcavat ; vyapra.7 svAmI ( hArI ) zeSa pamAvat ; prakA.3, samu.4; samu.12; vivya.3 yamaH.. (4) vyaka.93 (ne) tu (ca); smRca.10pamA.17, (2) parAzaramAdhave (pR. 23) TippaNyAmayaM zlokaH / / nRpra.4; vyapra.7(=) nirNayArthe tu (niyamArtheSu); prakA.3. (3) vyaka.4-5; nRpra. 2 yet (nam). prathi (prApi); samu.4 prakAvat.
Page #179
--------------------------------------------------------------------------
________________ darzanavidhiH ktam - 'vyavahArastu sAkSiSu' iti / sAkSigrahaNaM pramA-| viruddhaM niyataM prAhustaM dharma na vicAlayet // NopalakSaNam / vyapra.7 / smRtiviruddhamapi niyatatvAnna vicAlayedrAjA / vyapra.89 yadyadAcaryate yena dharmya vA'dharmyameva vaa| 'nirNayantu yadA kuryAttena dharmeNa pArthivaH / dezasyAcaraNAnnityaM caritraM taddhi kIrtitam // | vyavahArazcaritreNa tadA tenaiva bAdhyate // (1) tadanusArI nirNayo'pi tathaiva prakIrtita ityrthH| 'viruddhaM nyAyato yattu caritraM kalpyate nRpaiH / smRca.10 evaM tatra nirasyeta caritraM tu nRpAjJayA / (2) zAstroktadharmA'napetaM dharmya tadviparItamadharmyam / viruddhaM nyAyata iti / nyAyato viruddhaM yaccaritaM tadubhayaM dezAcArAnusAreNa yatra svIkriyate tatra caritra | nRpAjJayA nirsymityrthH| yadvA nyAyata iti saarvvibhnirnnyhetuH| pamA.17 | ktikasta siH, nyAyayoH zAstrayorvA yatra virodhastatrApi nyAyazAstrAvirodhena dezadRSTastathaiva ca / rAjAjJayA vyavahAra ityrthH| vyaci.95 yaM dharma sthApayedrAjA nyAyyaM tadrAjazAsanam / / anena vidhinA yuktaM bAdhakaM yadyaduttaram / (1) mAnAntarA'viruddho rAjabuddhimAtraparikalpito anyathA bAdhanaM yatra tatra dharmo vihanyate // nirNayo rAjazAsanamityucyata iti / smRca.10 yathoktaprakArAtiriktaprakAreNa eSAM bAdhyabAdhakatA(2) nyAyazAstramiti vyavahArapratipAdakasmatizA- kalpane doSamAha-aneneti / vyapra.89 stram / tasya ca dezAcArasyA'virodhena rAjA yamanuzAsti asvA lokanAzAya parAnIkabhayAvahA / sa nirNayo raajshaasnjnyH| *pamA.17 AyIyaharA rAjJaH sati vAkye svayaMkRtiH // saMdhinyAyena zakyante nizcitaM zAstrato bhRguH| parAnIkabhayAvahA parasainyato bhItyutpAdikA / vAkyaM teSAM nRpaH pramANaM syAt sarvasya hi nRpaH prabhuH // zAstram / ___ smRca-25 dharma ca vyavahAraM ca caritraM cApi(?) lopyet| dharmazAstrameva mukhyaM pramANam / tadabhAve dezadRSTadharmaH pramANam / sthityaitat sthApayedrAjA dhayaM tadrAjazAsanam // tasmAcchAstrAnusAreNa rAjA kAryANi sAdhayet / yuktiyuktaM tu kArya syAdivyaM yatra vivarjitam / vAkyAbhAve tu sarveSAM dezadRSTamataM nayet // dharmastu vyavahAreNa bAdhyate tatra nAnyathA // atra puurvaardhmnuvaadH| uttarArdhe tu nyAyamUlakam / ayogyadivyAdhIno nirNayo vyavahAreNa bAdhyata vyapra.21 ityarthaH / vyaci.95 xvyapra. vyaciprathamakalpavat / pratilomaprasUteSu tathA durganivAsiSu / / tAnAM tathA durganivAsinAm) uttarArdha vyakavat ; vyasau.917 * vyapra. pamAvat / vyapra.89; samu.13 vyanivat. (1) vyaka.99 taddhi (tatpra); smRca.10; pamA.17 vADa (1) vyaka.100; vyasau.91 tena (yena ), vyapra.89. (cADa) raNAn (raNaM); smRsA.118 traM taddhi (taM pari); nRpra. (2) vyaka.100 vyaci.95 traM (taM ) traM (taM) smRci. 4 raNAn (raNaM); vyasau.90-91 yadya (samu) dharmya vA'.. 58 kalpya ( kathya ); vyasau.91, vyapra.89 nRpaiH (budhaiH). dharmyam (dharmo vA'dharma) raNAn (raNaM) traM taddhi (taM tatpra); vyapra. (3) vyaka.101, vyaci.95 yuktaM (proktaM ) yaba (ca ya) 7 yena dharmya vA'dharmya (yatra dharma vA'dharma) raNAn (raNe); prakA. vyapra.90 (4) zunI.41511-512vIya ... ... sati (bIja3; samu.4 taddhi (tatpra). (2) vyaka.99, smRca.10; pamA. harI rAzA asti); apa.11 vIryaharA rAzaH (bIjaharI rAjJAM); 17 yaM (yad);vyasau. 91; vyapra.7; prakA.3; samu.4. vyaka.8apavat smRca.25, vyasA.5 rvIya(ji)rAzaH (rAzAM); (3) vyaka.100. (4) vyaka.99, (5) vyaka.100 vyapra.92 harA rAjJaH (harI rAkSAM); prakA.15; samu.10. (5) vyaci.95 kArya syAt (kAryasya) viva (tu va); vyapra.89. zunI.4512 pU.; apa.1 STamataM (pTena tat); vyaka.8 apa. (6) vyaka.8 teSu (tAnAM) siSu (sinA) (varNAnAM niyataM vatsmR ca.26pamA.41;vyasau.5 vyakavat ; vyapra.21:92 dharma nyAyopetaM na cAlayet) : 100 vyani.(prAtilomyaprasU. vyakavat vyau.13 vAkyA (tada) saMvartaH; prakA.15: samu.10.
Page #180
--------------------------------------------------------------------------
________________ 104 yasya dezasya yo dharmaH pravRttaH sArvakAlikaH / zrutismRtyavirodhena dezadRSTaH sa ucyate // tattaddezIyAnAM mitho vivAde taddezadRSTena nirNayaH / pamA. 41 gaNAdibhiH svasAmayikadharmAnusAreNa svanirNayaH kAryaH / vyavahArakANDam anyairvirodhe zAstramanusRtya nirNeyam / niyukto vyavahAreNa lokavAkyAnusArataH / pArthivazca gaNAcaiva svadharmeNa nayedbhRguH // gotrasthitistu yA yeSAM kramAdAyAti dharmataH / ..taM prAhuH pAlayettaM tathaiva tu // * liGginaH zreNipUgAzca vaNigvAtAstathApare / svadharmeNaiva kAryANAM kuryuste nizcayaM sadA // "dezapattanagoSTheSu puragrAmeSu vAdinAm / teSAM svasamayairdharmaH zAstrato'nyeSu taiH saha / / (1) yatra taddezIyAnAmitaraiH saha vivAdaH, tatra zAstrato nirNayo na tu dezadRSTataH / (2) samayaiH AcAraiH / pamA.41 XvitA. 24 naigamAdInAM AgamarUpalakhyavidhiH naigamAnumatenaiva mudritaM rAjamudrA // " dezasyAnumatenaiva vyavasthA yA nirUpitA / likhitA tu sadA dhAryA mudritA rAjamudrayA // "zAstradyatnato rakSyA tAM nirIkSya vinirNayet // 'naigamasthastu tatkAryaM likhitaM yadvyavasthitam / abhAve zAstradRSTasya dezadRSTaM nayettataH // (1) naigamasthaiH vaNigbhiH madhyadezavAsibhiH kArux zeSaM pamAvat / (1) vyaka.8 dRSTha: (dharmaH); smRca. 263 pamA. 41 ; vyani.; pra. 10 vyavi (tyanu); prakA. 15; samu. 10. (2) vyaka. 13 lokavAkyA (loko lokA) svadharmeNa (dharmeNaiva); vyasau. 10. (3) vyaka.8 dAyAti (yAtA'pi ); vyani dAyAti (yAtA ca); pra. 22 yeSAM teSAM ); vyaDa. 13 thaiva tu (thaiva ca ); samu. 13 tistu (tizca) dAyAti (yAtA ca). (4) vyaka. 13; vyasau. 9 bAtA (jAtA) nizca (nirNa). (5) pamA. 41; vitA. 24. (6) vyasau.7 (7) vyaka. 9-101 smRca.26; savi. 72; vyasau.7 likhi (lekhi) dhAryA mudritA (kAryA lekhitA); prakA. 15; samu.10. (8) smRca. 263 savi. 72 rakSyA (rAjA); sau. 7 kSyA (kSA); prakA. 15; samu. 10. (9) vyaka. 10; vyasau .7. . E vyaka. 10 prabhRtibhiH / (2) tAmiti kulAdyanumatAyA api vyavasthAyAH pradarzanArtham / smRca.26 tasmAttatsaMpravarteta nAnyathaiva pravartayet / pramANadezadRSTaM tu yadevamiti nizcitam // vyaka. 9 zrutismRtyuktaM pravartanIyaM viparItaM nivartanIyam pravRttaM kRtaM yatra zrutismRtyanumoditam / nAnyathA tatpunaH kAryaM nyAyApetaM vivarjayet // apravRttaM, yathodIcyAnAM rajasvalAsparzA'varjanam / zrutismRtyanumoditaM zrutismRtyanugRhItam / nAnyathA tatpunaH kAryamityatra hetuH / nyAyApetaM vivarjayet idaM yato'nyAyavadityarthaH / zrutismRtiviruddhaM ca bhUtAnAmahitaM ca yat / na tatpravartayedrAjA pravRttaM ca nivartayet // nyAyapetaM yadanyena rAjJA'jJAnakRtaM bhavet / tadapyanyAyavihitaM punarnyAye nivezayet // (1) yatpunarnRpAntareNApi nyAyApetaM kArya nirvartitaM tadapi samyakparIkSaNena dharmye pathi sthApanIyam / mitA. 2 / 306 (2) svayaM va azAstrato nirUpitaM nRpatyantareNa vA ajJAnakRtaM vyavahAraM zAstravihitena vartmanA punarnirUpayet / vyamA 279 (3) uttarasabhayA ca pUrvasabhAto jyAyasyA bhavitavyam / sabhyAnAM jyAyastvatAratamyaM nirNetunirNayaprakaraNe darzitam / nRpasabhAdRSTasya kuiSThatvazaGkAyAM tu prakuSThanRpAntarasabhAyAM punarnyAyaH / tathA ca smRtyantaram - nyAyApetamiti / smRca. 129 (1) vyaka. 10 varteta (vRtte tu); vyasau. 7. (2) vyaka. 91 vyasau. 7. (3) vyamA 279 nAradakAtyAyanau yamazca ; vyaka. 5 ca ni (cenni) nAradakAtyAyanau yamazvaH vyani dhvaM ca (daM yat ); davi. 18 nAradayamakAtyAyanAH; prakA. 7; samu. 13. (4) mitA. 2 / 306 smaraNam ; vyamA 279 petaM (dvataM) pyanyAyavihitaM (pyAjJAya vihite) nAradakAtyAyanau; vyaka. 5 hitaM (hite) nAradakAtyAyanau; smRca. 129 smRtyantaram ; pamA. 582 smaraNam ; davi. 19 pyanyAyavihitaM (pyAmnAyavihite) nAradayamakAtyAyanAH ; vitA. 91 mitAkSarAyAM smRti : 182, 830; prakA. 82 smRtyantaram ; samu. 71. smRtyantaram.
Page #181
--------------------------------------------------------------------------
________________ darzanavidhiH tIritaH anuziSTazceti nirNayo dvividhaH asatsaditi yaH pakSaH sabhyairevAvadhAryate / taritaH so'nuziSTastu sAkSivAkyAtprakIrtitaH // sAkSivAkyAdavadhArito'nuziSTa ityarthaH / smRca. 129 nRpatikRto'dharmyanirNaya: sabhyairnivartanIyaH adharmajJo yadA rAjA niyuJjIta vivAdinAm / vijJApya nRpatiM sabhyastadA kArya nivartayet // brAhmaNaiH sahaiva nirNayaH kAryaH evaM dharmAsanasthena samenaivA'vivAdinA / kAryANAM nirNayoM dRzyo brAhmaNaiH saha nAnyathA // pitAmahaH caritaM nAma yadyadAcarati zreSTho dharmyaM vA'dharmyameva vA / kulAdidezAcaraNAt caritaM tatprakIrtitam // caritreNa nirNeyo vyavahAra: grAma goSThapura zreNisArthasenAnivAsinAm / vyavahArazcaritreNa nirNetavyo bRhaspatiH // grAmAdivAsinAM mitho vivAdaviSayametat / anyaiH saha teSAM vivAde tu zAstradRSTaireva nirNetavyam / smRca. 26 sAmayikadharmeNa nirNeyo vyavahAraH "dezapattanagoSTheSu puragrAmeSu vAsinAm / teSAM svasamayairdharmazAstrato'nyeSu taiH saha + // rAjazAsanena nirNeyo vyavahAra : lekhyaM yatra na vidyeta na bhuktirna ca sAkSiNaH / + vyAkhyA kAtyAyanIye (pR. 104) draSTavyA / (1) smRca. 129; pamA. 214 revA (rAdhA); vyaci. 98; savi . 500 prakIrtitaH (praNIyate) manuH prakA. 81 pamAvat; samu. 71 pamAvat, krameNa manuH nanda. 9 233 bhyai (yo) vAkyAt (bhirya:). (2) vyamA 282 nAm (naH) kArya (samyak ) nAradaH; vyaka. 14 kAryaM (samyak ); rAra . 24 maMjJo (rmAya); vyaci . 6 vyakavat ; davi. 19 rmazo (mAMzAM) niyu (prayu) kArya (samyak);vyasau.10.(3)smRca. 123; prakA. 7 7; samu. 67. (4) smRca. 26; savi. 71 ritaM (ritra); prakA. 15 savivat ; samu. 10 savivat (5) smRca. 11,26; prakA. 4 bRhaspati:; samu.10(6) smRca.26; savi. 72 (=) ttana (TTaNa); prakA. 15. samu. 11. (7) zunI. 4 / 760-761; smRca.26,54; pamA. 41 krameNa kAtyAyana: : 93; savi. 72 bhuktirna ca vya. kA. 14 105 na ca divyAvatAro'sti pramANaM tatra pArthivaH / 'nizcetuM ye na zakyAH syurvAdAH saMdigdharUpiNaH / teSAM nRpaH pramANaM syAt sa sarvasya prabhuryataH // (1) yatra pramANainirNayaH kartuM na zakyate tatra rAjecchayA nirNayaH kAryaH / pamA. 93 (2) yadA tu dvayorapi mAnuSapramANAbhAvo divyAnadhyavasAyazca tadA nirNayopAyamAha - lekhyamiti / tAdRga vyavahAre nRpeNaivobhayApIDayA svecchayA kAcana vyavasthA kRtvA deyA / sA ubhAbhyAM nAtikramaNIyetyarthaH / vyapra.86 varNAzramabAhyA aSTAdaza prakRtayaH rejakazcarmakArazca naTo buruDa eva ca / kaivartakaca vijJeyo mleccho bhillastathaiva ca // "vemarasthiravavyAdhahastalAkSa dughaTTikAH / kosedikAbhIrapadA mAtaGgANDopagopakAH // aitAH prakRtayaH proktA aSTAdaza manISibhiH / varNAnAmAzramANAM ca sarvadA tu bahiH sthitAH // yuktyA vyavahAro vivektavyaH asatyAH satyasaMkAzAH satyAzcAsatyasaMnibhAH / dRzyante bhrAntijanakAstasmAdyuktaM parIkSaNam / / hArItaH zAstrajAtidharmAdyAlocya nirNayaH zAstrANi varNadharmAMstu prakRtInAM ca bhUpatiH / * smRticandrikAyAM ' zAstrANi varNadharmAMstu prakRtInAM iti hArItavacanAnantaraM lokatrayeNa darzitAH prakRtayaH pitAmahasyetyeboddhRtAH / atra prakaraNe tu vizaGkhalAni vacanAni / sAkSiNaH (sAkSI na ca bhuktayaH) na ca divyAvatAro'sti (pramANAni na santyekaM) bRhaspatiH: 170 ( - ) ; vyapra. 8 66 vyama. 11; prakA. 15; samu. 27. (1) zunI. 4 / 761-762 uttarArdhe (sImAdyAstatra nRpatiH pramANaM syAtprabhuryata:); smRca. 26, 54; pamA. 933 savi. 72 bRhaspatiH; vyapra. 8 66 vyama. 11; prakA. 15; samu. 27. (2) smRca.29 mleccho bhilaH (mlecchabhilau); pamA. 466 prakA. 17 smRcavat; samu.13 smRcavat. (3) smRca. 29; pamA. 46 ( methikastriravavyAlaH hastalakSadughaTTikA : ) dikA (dikkA) bhIra (bhAru) gANDopa ( gAH pada ); prakA. 17; samu. 13 Dopa (DI). (4) smRca. 29 ; pamA. 46 ; savi. 74 ca (tu) tu (ca) utta.; prakA. 17; samu. 13 ca (tu). (5) smRca. 24; savi. 71; prakA.14; samu.10. (6) smRca. 29 kAryaM sa ( tatsarva); pamA 46; savi. 74 ( = ); prakA. 17 smRcavat; samu. 13.
Page #182
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyAsaH 106 vyavahArakANDam vyavahArasvarUpaM ca jJAtvA kArya samAcaret // tithiSvAsu na pazyettu vyavahArAnvicakSaNaH // dharmyanirNayasvarUpam (1) Abhyo'nyAsvapi tithiSu AvartanAtpUrvameva / dharmazAstrArthazAstroktaH shissttaacaaraadilkssnnH| / *smaca.26 chalena ca vyapeto yo vyavahAraH sa dhaarmikH|| (2) etatpratiSedhastvadRSTArtha eva, dRSTA'saMbhavAt . dhArmikaH dhrmaadnpetH| smRca.26 bhojanAzritadigAdipratiSedhavat / xvyapra.21 dharmavyavahAracaritrarAjazAsanAni pramANAni / teSAM tAratamyam / yamaH dharmeNa vyavahAreNa caritreNa nRpaajnyyaa| darzanavidhiH / yamavratam-samabhAvaH / catuSpAbyavahAro'yamuttaraH pUrvabAdhakaH // rAjA mantrisahAyastu dvayorvivadamAnayoH / . samyakkAryANyavekSeta rAgadveSavivarjitaH // aSTapramANajanyo'STavidho nirNayaH ne tu pakSAntaraM gacched bibhradvaivakhataM vratam / pramANairhetucaritaiH zapathena nRpAjJayA / tasmAdavahito rAjA pazyetkAryANi nityshH|| vAdisaMpratipattyA vA nirNayo'STavidhaH smRtH|| priyadveSyAn yathA prApte kAle dharmo niyacchati / likhitaM sAkSiNobhuktiHpramANaM trividhaM smRtm| tathA rAjJA niyantavyAH prajAstaddhi yamavratam / / anumAnaM viduhetustarkazceti mniissinnH|| zAstrabhUtahitavirodhi nivartanIyam dezasthitiH pUrvakRtAM caritraM samudAhRtam / / zrutismRtiviruddhaM ca bhUtAnAmahitaM ca yat / athonurUpAH zapathAH smRtAH stydhttaadyH|| na tatpravartayedrAjA pravRttaM ca nivartayet // teSAmabhAve rAjAjJAM nirNayaM tu vidurbudhaaH+|| anirdiSTakartRkavacanam saMvartaH dezadharmaprAmANyam darzanavidhiH yeSoM paramparAprAptAH pUrvajairapyanuSThitAH / / lokapAlAnnamaskRtya pravizya vipulAM sabhAm / ta eva tairna dUSyeyurAcArA netare punaH / / prajAnAM rakSaNaM kuryAnnRpatiH kAryadarzane // prajAraJjanazIlasya nityaM vRddhopajIvinaH / nimittArthe ceyaM saptamI / kAryadarzanarUpanimittena AyuH prajA dhanaM kIrtiH tasya sidhyntysNshyH|| prajAnAM rakSaNaM kuryaadityrthH| nimittattvaM ca tasya prajA . zukranItiH rakSaNopayogiduSTaparijJAnahetutvena paramparayA draSTavyam / pUrvottarasamo bhUtvA rAjA pRcchedvivAdine / smRca. 20 | nyAyAn pazyettu madhyAnhe pUrvAhe smRtidarzanam // darzane niSiddhaH kAla: _* savi. smRcavat / 4 vyau. vyapravat / caturdazI hyamAvAsyA paurNamAsI tathA'STamI / (tvamA) rAn (raM); vyau.12 hyamA (tvamA);vyama.3 ttu (ta); x asya vyAkhyA 'dharmazca vyavahArazca' (nAsmR. 110) vitA.21 vyamavat; prakA.15 smRcavat ; samu.11smRcavat. ityAdizlokasthasmRticandrikAnusAriNI (pR.91-92)| (1) vyamA.279 nAradaH, apa.211; vyaci.2 mantri (dharma) + vyAkhyAsaMgrahaH sthalAdinirdezazca kriyAprakaraNe draSTavyaH / nAradaH. (2) vyaka.5; nRpra.2 tasmA ... ... jA (samaH sarveSu (1) smRca.26; prakA.15; samu.11. (2) savi.58. bhUteSu). (3) savi.70. (4) vyamA.279 nAradakAtyAyanI (3) smRca.19; prakA.11 samu.7. (4) smRca.26rAnvica. | yamazva; vyaka.5 ttaM ca (taM cet) nAradakAtyAyanI yamazca vyaci. kSaNaH (rAMstu nityazaH); pamA.23 vicakSaNaH (na nityazaH); | 2davi.18 naardymkaatyaaynaaH.(5)shunii.4|551-552; nRpra.4 (tithiSvetAsvatanuyAyavahArAMstu nityazaH); savi.72 / vyapra.22, vyau.14.(3) svi.503.(7)shunii.4|545. jhamA (tvamA) rAnvicakSaNaH(rapadaM nRpaH) hArItaH, vyapra.21mamA | (8) shunii.4|552.
Page #183
--------------------------------------------------------------------------
________________ darzanopakramaH gautamaH phalArthameva pravRtteH / phalAsedhAkaraNe tasparSakRtAH likhiAsedhavicAraH tAdyAsedhAH aprayojakAH eveti tatprAbalyazApanArthatvAphailAsedhaH kauttikavat / ttadvacanasya iti / tathA ca gautamasUtram-'phalAsedhaH viSNuH kauttikavat' iti / tasyArtho vivRto nibndhkaarennaasiddhmnaasiddhmev| . atra dvitIyAthai vatiH, kauttikaH kuttAjIvikaH, yathA ayamabhisandhiH-aMtrAkrozAbhAvaviziSTA eva likhi- AsedhaviSayaH / evaM sarvatra phalamevAsedhaviSaya iti / tAdayaH pramANapadavImavagAhante, nAnyathA / ata evAha yathA kauttikaH kuttAkAreNa gRhItapAribhASikAtiriviSNu:-Asiddhamiti / etadyAcaSTe bhAruciH-Asiddha ktopacitadravyasvIkAradazAyAmAsedhyaH / evaM sarveSu sarva likhitabhuktiprabhRti, anAsiddhaM AsamantAtsiddhaM na vyavahAreSu phalasvIkAradazAyAmAsedhaH kartavya iti / bhavati, kadApi na bhvtiityrthH| phalasvIkAradazAyAM phalamevAsedhyaM na svarUpamiti __ yattu nAradenoktam-'vaktavye'rthe.na tiSThantamutkrAmantaM tAtparyam / kauttikagrahaNaM tu kuttAviSaye itaravyavahAraca tadvacaH / AsedhayedvivAdArthI yAvadAhvAnadarzanam' vat pUrvakAlAsedhAH na santi, kintu kuttAyAM phalamevAiti / etadyAkhyAta candrikAkAreNa-saMdigdhArthanirNaya sedhaviSaya iti tAvanmAtravizeSazApanArthamityavagantavyam / udAsInaM tannirNayAya pravartitavyamityAdi cArthino vacana- nanvAsedho nAma phlsyaavrodhH| madhyasthajanagocare mavamanyamAnaM pratyarthina khayaM cArthI Asedhayet / vivAdAspadIbhUtadravyanidhApanamiti yAvat / phalAnutpattau rAjAjJayA vyavahAradarzanaparyantaM nirodhayet iti svarUpA- tatsvIkArodyogoparodhaH / phalanAzakaraNodyoge svarUpAsedhanamuktam / tattu pratyarthigRhItapratyarpaNIyadravyadvArA sa sedho rAjAjJayA nirodhanam--AsedhaH / Akrozastu evAsedhyata iti svarUpAsedhamAtraparaM veditavyam / bhAru tAdRzo na bhavati / kintu phalaM na bhoktavyam / patraM na cistu-'vaktavya the na tiSThantamutkrAmantaM ca tdvcH|| lekhanIyam / sAkSibhirna bhavitavyam / mayA sAdha nyAyaAsedhayedvivAdArthI vAdI tatprativAdinam // siSAdhayi- | nirNayAyAgantavyam / anyathA rAjAjJAmullavitavAnipitArthaviSaye Asedhayet tadgRhItaM svaM siSAdhayiSi- tyAdyAkArakavAgvyApArarUpo na kAyikavyavahArarUpaH / tArtha rAjAjJayA'varodhayet / tadabhAve tadgrahItAraM tannA- atazcAsedhAdAkrozo durbala eva / tata Asedha eva zaka vA'varodhayet / iti mukhyavRttyA dravyAsedhaparamidaM vyavahArabIjaM nAkroza iti cet , maivam , AkrozAvacana mityAha / ato bhArucivyAkhyAnameva samyak / sedhayoH viSayabhedo na svarUpabhedaH / durbalenArthinA kRtoviSNuvacanAnurodhitvAt / nanvevamayuktaM viSNuvacanAnu- parodha AkrozapadAbhilapyaH / balavatA tu kRta AsedharodhAbhAvAt / tathA ca viSNu: padAbhidheya iti / tathA ca viSNuH-- AseddhuH phalamevAsedhyaH / durbalaprabalakRtAvAkrozAsedhau / iti / maivam , bhavatA vaissnnvvcntaatpryaa'prijnyaanaat|| iti / ayamarthaH--'durbalasya balaM rAjA' iti rAjapurutattAtparya tu likhitAsedhAtphalAsedhanaM balavat / sarveSAM pairdurbalenApi kArita Asedha AkrozamUlo'pi prabalakRta* vyAkhyAnaM anupadameva viSNuvyAkhyAne draSTavyam / tvAdAsedha eveti / durbalenaivAkroza iti lakSaNaM suchu, (1) savi.161. gautamadharmasUtre nopalabhyate. (2) savi. parantu AsedhAdAkrozasyeyAnvizeSaH--AkrozaH kAlA160. (3) savi.161. (1) savi.162.
Page #184
--------------------------------------------------------------------------
________________ 108 vyavahArakANDam nanu likhitAdInAM prAmANyamAyamanirUpaNadvArA, AgamAbhAve tatprAmANyaM prazithilamUlatayA dRDhaM na bhavati AgamAstu keSAJcinmate sapta / tathA ca smRtiH -- ' sapta vittAgamA dharmyAH' iti / gautamAdInAM mate tu 'riktha - kramasaMvibhAgaparigrahAdhigamapratigrahanirdezAdayo'STa vittAgamA' iti / bhAradvAjamate tu parivRtterapi vittAgamarUpatayA nigaditatvAttayA sArdhaM nava vittAgamAH / eteSAM madhye kuttAkArAkAritaparibhASitArthasyAparigaNanAdAgamaprakAranirUpaNAzaktau kuttAlekhasya tadArUDhasAkSiNAM ca daurbalyaM prAptam / ntare dharmanirNayAnantaraM phalagatamapi svatvamAkarSayati / | sthale'pyupAdhinivRttau svatvasya dRDhatvAt / tathA hiAsedhastvAsedhasamaya eva phalamapyuparuNaddhIti / atrAhuH | kSetrAdetasmAdetAvaddhanamasmabhyaM dIyatAM avaziSTaM gRhyatAm / -- balavatA Asedha eva kartavyo nAkroza iti bhAru- yadvA - etAvaddravyaM gRhItvA tadRNaM saMzodhyatAm, avaziSTaM cyAdayaH / atrAkrozakartuH nirUpaNaM sphuTatvAnna kRtaM gRhyatAM iti paribhASAyAmavaziSTadravye svatvanivRttiH paraatazvAsedhasadbhAve tu tadabhAvaviziSTatvarUpadharmopamardana - svatvApattiparyantA bhavatyeveti dRzyate / athavA bhArucidvArA viziSTaM kRtsnaM pramANamupamRdrAtyAkroza iti / matAvalambanena kuttAkArakAritAparibhASAbaSTambhitamAnasikadAnAntatayA svatvApAdakatvaM paribhASAyAH samasti / nanu saMkalpamAtrAt svatvaM notpadyate kintu saMkalpAt svatvamapaiti / svatvotpattistvArjanAdeveti dhanArjananayasiddhatvAttadvyAkopo mAnasikadAnAntatayA paribhASAyAH svatvahetutvoktAviticet, maivaM, yadi dhanArjananayaH svatvApAya hetumAnasika kriyaiveti syAttadA'yaM doSaH prAduHSyAt na ca tathA, svatvApAyahetuH kvacitsaMkalpaH kacinmahApAtakAdirityuktam / atazca tasyApyadhikaraNasya laukikavyavahArAnurodhitayA svatvasyApi laukikatvAcca / yathA loke dRSTaM tathA svIkartavyam / kuttAdivyavahAre mAnasikI kriyaiva svatvaheturiti saMmataM lauki kAnAm / tathA ca dRzyate - bahuzo bahavaH kAyasthAH kSetrAdikaM dezagrAmAdikaM vA kuttAkAreNa gRhanta: pAkSikApacayabhArasahiSNavo dRzyante / tatra grAmAdikSetrAdidezApacitapAribhASikadravye teSAM vyavahArANAM svAmyaM vidyata eva / sa cAgama sAdhIyAneva / nanu kuttAkAreNa gRhItadravye upacayo vidyate cettamupacayaM kuttApradAtAra uttamapadAbhilapyAH svIkurvanti paridRzyante ca maivaM, yadi kauttikastvapacayabhArasahiSNurna bhavettadA'pyuttamasyApyupacayApAyasahiSNutvaM na syAt / kauttikatvaprasiddhiryAma (dugdha) varuddha bhogapradAnAnyathAkaraNamUlA / a evoktaM viSNunA - 'anAgamena yo bhuGkte bahUnyabdazatAnyapi / coradaNDena taM pApaM daNDayetpRthivIpatiH' iti smRteH / AgamazUnyAyA bhukteH pramANakoTinivezAbhAvaH pratIyate / yattu bhogAgamayoH sAmyaM bRhaspativacanAtpratIyate; tattu kevalabhukteH daurbalyajJApanaparatayA na viruddham / tathA ca bRhaspatiH - 'bhuktyA kevalayA naiva bhUmisiddhi mavApnuyAt / AgamenApi zuddhena dvAbhyAM siddhimavApnu yAt // tathA ca vyAsaH - ' sAgamo dIrghakAlazcA'vicche dosparavojjhitaH / pratyarthisannidhAnaM ca paJcAGgo bhoga iSyate' iti / atra 'paJcAGgo bhoga iSyate' iti vadannekAGkSavaikalye'pyaprAmANyaM bhogasyeti darzayatItyuktaM prAk, atazcAgamanirUpaNe tadabhAvapratIteH mUlazuddhayabhAvAt tadgamakapramANadAdaryAbhAva iti / atrocyate-- kvacitparibhASA'pi vittAgama eva, yathA- 'AdhiH praNazyedviguNe dhane yadi na mokSyate / ityatra dhanadvaiguNyanibandhanaparibhASA vittAgamamadhye'parigaNitA'pi sopAdhikaM svatvamavagamayatIti vijJAnezvaraH / candrikAkArastu dvaiguNyaparibhASA parivRttirUpeNa tilavrIhivinimayavat svatvApAdiketyAha / vijJAnezvaramatAvalambanena paribhASAyA vAcikadAnAntargatatayA svatvApAdakatvamasti / aupAdhika 'kauttiko'pacayabhArasahiSNuruttamastUpacayA pAyasahiSNuH / iti / atra bhAruciH kuttopajIvI kauttikaH / kuttApradAtottamaH / kuttAnAma gRhakSetrArAmagrAmadezAdipadArthasamRddhaphalaprAptyarthaM yasmai kasmaicid vyavahAriNe tadgRhAdipadArthajAtasandAnamiti / sandAnaM nAma - samyagdAnaM na bhavati, aupAdhikadAnarUpatvAt kuttAyAH / apitu (1) savi. 165.
Page #185
--------------------------------------------------------------------------
________________ darzanopakramaH sandAnaM bandhanaM uttamasyApi upacayAnaGgIkAreNa kauttika / dezakAlabhogacchalena dezAdivyAjena, na cAtihareyuH eva bandhanarUpatvAt sandAnaM kuttetyupacaryate / sandAnaM anAthadravyaM nAtIva hareyuH / sAkSyAdibhAvenopagacchantaH nAma tyAgamAtramiti kecit / atrAyaM vizeSaH-yadyanayoH puruSAstattadvidyAbuddhipauruSAbhijanakarmaNAmatizayAnurodhena kauttikottamayorvidyate samayaH 'upacayazcenmayottamena so- dharmasthairmAnanIyA ityAha-pUjyA ityaadi| zrImU. DhavyaH apacayazcettvayA kauttikena soDhavya' iti, tadA .. manaH saMvidanusaraNe upacaye vidyamAne'pi viSNuvacanAnusAreNa rAjJA vyavahAra : svayaM notpAdyaH / anyotpAdito na nigaraNIyaH / pAdamAtropacaya eva svAmyaM kauttikasya / tathA ca viSNu:- notpAdayetsvayaM kArya rAjA nA'pyasya pUruSaH / pATamAtropacaye kauttikasya vAmyam / na ca prApitamanyena grasetArtha kathaJcana / / na ca prApitamanyana iti / atra bhAruciH ---so'yamupacayaH kuttAtaH (1) atha kiM rAjA svapuruSairvAnviSya kAryiNI pAdamAtraM cettasminnevopacaye uttamo manasA 'imamupacayaM vyavahArayitavyAH, na, pratiSedhAt / yathAha manuH--- kauttiko gRhIta, anyadA AyanAzayoH svAmyadhInatvaM notpaadyediti| . . vizva. 215 na tu kauttikasya / pAdAdhikya eva svAmyAttasya' iti (2) kArya vivAdavastu / tadrAjA svayaM na pravartayet / smarati / tadA tasmin pAdamAtropacitadravye uttamasya kasyacidveSyasyopaghAtAthai dhanino vA dhanagrahaNArtha na svatvAnivRttiH parasvatvApattiparyantA bhavatIti tAtparya tadIyamRNikamanyaM vA'parAddhamuddhajayet / eSa te dhArayati miti / ayamAzayaH-mAna sikamami dAnaM tyAgAtmakaM kimiti mamAgrato nAkarSasi ? etena vA tAvadaparAddhaM svatvApAdakamiti vaiSNavaM matamiti / uttamo manasA'yaM yAvadahamenaM nipAtayAmItyevaM rAjJA na kartavyam / kauttika imamupacayaM gahNAtviti vadatA bhArucinA satyapi dveSa dhanalobhe vaa| na ca prApitamAveditamanyeyAvatyupacite dravye uttamasya mAnasikatyAgaH tAvatyapi nArthinA graseta nigirennopekSateti yAvat / avadhIraNAyAM svatvaM vaiSNavaM pAdamiti matam / tato nyUnena na bhavi- nigirediti prayujyate / tatsamAnArthazca grstiH| tathA ca tavyamiti / atra kecidAhuH-anenaiva nyAyena kuttAyAH vaktAro bhavanti yAvatkiJcidasyocyate tatsarve nigirati apacaye vidyamAne'pi pAdamAtramuttamena soDhavyam / tato na kiJcidayaM prtivkti| . nyUna dUrata eva, tatrAdhikamaicchikamiti viSNuvacanasya anye tUttaraM zlokArdhamevaM vyAcakSate / na ca prApitaM tAtparyArtha iti / savi.160-166 vyavahArAdanyena prakAreNArtha dhanaM graseta svIkuryAt / yadi kauTilIyamarthazAstram hi rAjA chalalezoddezikayA dhanadaNDe pravarteta tataH paraanAveditakAryavizeSA grAhyAH loke doSo draSTavyaH / rAjye copaghAtaH syAt / .. 'devabrAhmaNatapasvistrIbAlavRddhavyAdhitAnA- athedamaparaM keSAJcidyAkhyAnam / notpAdayetsvayaM manAthAnAmanabhisaratAM dharmasthAH kAryANi kuryuH / na ca deshkaalbhogcchlenaatihreyuH| pUjyA vidyA (1) msmR.8|43 ka., ga., gha. pustakeSu 'grasedartha'iti pAThaH; buddhipauruSAbhijanakarmAtizayatazca purussaaH| shunii,4|564 pU.; vishv.2|5 pU.; mitA.215 nA'pya evaM kAryANi dharmasthAH kuryaracchaladarzinaH / / (vA'pya); gorA. nA'pyasya pUruSaH (nAnyasya kasyacit ); samAH sarveSu bhAveSu vizvAsyA lokasaMpriyAH / / vyamA.296 ( svayaM notpAdayet kArya rAjA vA nA'sya pUruSaH) devabrAhmaNetyAdi / devAdInAM saptAnAm , anAthAnAM / | pU.; ap.2|5; vyaka.19; mbhaa.13|27; gaumi.13127 yogakSemacintakarahitAnAM, anabhisaratAM svaduHkha niveda pU.; smRca.27 ca (cA ); subo.2|5 'na vA'prApitamanyena' ityapi pAThaH; vyani. tArthaM ( dartha); smRci.5; vyasau.14; nAya dharmasthamana bhigacchatA, kAryANi, dharmasthAH kuryaH / viimi.2|5 vyanivat ; vyapra.35-36 nA'pya ( vA'pya) '. (1) savi.166. pUrvoktAni viSNuvacanAni viSNusmRtau | tArtha ( dartha ); vyau.22 pU.; vitA.36 pU.; prakA.16 nopalabhyante / (2) kau. 3 / 20. .... .. smRcavat ; samu.12..
Page #186
--------------------------------------------------------------------------
________________ 110 vyavahArakANDam maca. kArya rAjA sAkSAdupalebhyApyapakAriNaM na svayaM kiJcid- | tatsaMbandhinA vA aprApitamaniveditaM kathaJcidavagamya yAt yasyAparAdhI tena yAvadyavahAreNa nAkRSTaH / yena rAgAdinA na praseta na pAhayediti / subo.25 vyavahAradarzanameva parAjitasya nigrahAya bhavati na raajaa| (8)anyenotkocAdinA svayaM vA praset prAptaM dattaM etacca RNAdAnAdiSveva draSTavyam / ye tu stenasAha vA gRhNIyAt / artha grasitvA kAryArthinAM kArya nopesikAdayaH kaNTakasthAnIyAstAn rAjA svayamevAvagamya kSeteti / vyavahArAdanyena prApitaM vA na gRhNIyAt rAjJo gRhNIyAt / zeSa samAnam / nApyasya pUruSa iti / ytnaatpraaptnidhyaadervyvsthokteH| asya rAzaH, puruSo'dhikArI mnussyH| medhA. (9) anyena asaMbaddhana / artha kAryam / graset (3) evaM dhanaprasaGgena prasaktAnuprasaktikayAbhidhAyAdhunA vavazaM kuryAt / vyapra.36 - prakRtamAha-notpAdayediti / yadyapi pazyetkAryANi kAryi- ____ anekakAryayogapaye kAryadarzanakramaH NAmityuktaM bhavati, tathApi tadAkSepAntareNa RNAdAnA- arthA'narthAvubhau budhvA dharmA'dharmau ca kevlau| diSu rAjakartavyasAhasAdhirakSaNavarjiteSu rAjA svayamupa. varNakrameNa sarvANi pazyetkAryANi kAryiNAm // jApena vyavahArAnnotpAdayet / nApi rAjAdhikRtaH svaya- (1) dharmAdharmAveva kevalAvarthAnau~ na gohiraNyAdimutpAdayet , tathA pratyarthinAmapi tadA veditavyaM | lAbho'rthastadviparyayo vA'narthaH / ki tarhi dharma evArtho - kAryArtha kenApi prakAreNa rAgadveSAdinA nopeksset| *gorA. narthazcAdharma iti buddhavA hRdi nizcitya kAryANi pazyet / (4) kArya vyavahAro vivAda iti yAvat / vyava. athavA'rthAnAvapi boddhavyau dharmAdharmAvapi / dharmasya hArakAle ca prApitaM prAmANikamartha na graseta nApalApa- sAratA boddhavyA'rthasya phalgutA / athavA yatra mahAnanarthaH yet / apa. 215 svalpazcAdharmastatrAnartha pariharet / zakyo hi mahatA'(5) notpAdayediti / etacca RNAdAnAdau na tu theneSadadharmo dAnaprAyazcittAdinA nirAkartum / saMnipAte sAhasAdAvapi tatra svayamapyanveSyatvAt / prApitamanyeneti ca vyavahAriNAM bahUnAM varNakrama AzrayitavyaH / eSa ca : svayamRNAdi dattaM RNinA'dIyamAnaM rAjJe yadA nivedyeta darzane kramo varNAnAM yadA'rthe tulyapIDA bhavati / yadA tadA na prasennopekSeta / na vA prApitamityaparaH paatthH| tvavaravarNasyApyAtyayika kArya mahadvA tadA 'yasya cAtyaanyenAnyatareNa aprApitaM na graset grAsayedanyatarasmai yikA pIDA' ityanena nyAyena tadeva. prathamaM pazyet na dApayet / - mavi. kramamAdriyeta / rAjasthityartho hi vyavahAranirNaya ityukta (6) avivAdinAM narANAmiti zeSaH / tathA ca mato na yathAzrutamAzrayaNIyam / medhA. nAradaH-'na tu rAjA vazitvena dhanalobhena vA punH| (2) prakRtisaMprasAdakopAtmakAn tathAvidhAn lokautpAdayettu kAryANi narANAmavivAdinAm' // kAryANi gatAnAlocya, paralokAthai ca dharmAdharmAveva kevalamAlokya vivAdAnityarthaH / tathA ca prajAbhya evotpannamapi kArya yathA dharmahAniH adharmAnarthotpAdazca na bhavati tathA kAryiNA tatsaMbandhinA vA aniveditaM kathaJcidavagamya sarvAn vyavahArAnpazyet / saMnipAte ca varNAnAM brAhmaNAna grAhyamityAha manu:- na cAprApitamiti / aprApitaM dikrameNa pazyet / gorA. anAveditam / kathaJcana rAgAdinetyarthaH / smRca.27, (3) yatrAnekAni vAdiprativAdiyugmAni yugapadupa (7) mitA.TIkA-naca prApitamanyeneti / anyAye- sthitAni syustatra vyavahAradarzane kramaniyamamAhanAnyena prApitaM na gRhNIyAt / athavA, anyena prApitaM * bAla. (2 / 5) subogatam / niveditaM kAryaM na aset nopekSeta / 'na vA prApitamanyena' ityapi paatthH| tatrAyamarthaH- anyena vivadamAnena (1) msmR.8|24; vyamA.290; ap.2|6; vyaka.24; smRca.35, pamA.60; vyani. smRci.2, savi.84 varNa* mamu., nanda., bhAca. gorAgatam / krameNa (varNAzramI ca); vyasau.19; vyapra.45, vyau.32; 1 sya kAryakAriNaM. 2 tasya parAdhInena. 3karaNadA. prakA.217 samu.16, vivya.4 utta. ..
Page #187
--------------------------------------------------------------------------
________________ darzanopakramaH 111 atheti / apa.26 dayetsvayaM kAya rAjA nApyasya pUruSaH' iti / kathaM tarhi (4) arthaH prayojanaM yasya tasyArthitvam , anarthAllAbho vyavahArapravRttiH ? ucyate-smRtyAcAreti / tadeva hi yasya tasya pratyarthitvam / mAtrAdhiko nAtreti budhvA (2) vyavahArapadaM,yat smRtyAcAravyapetena bAhyena mAgaNAsaMbaddhaiH dhArmikasya kArya prathamaM draSTavyam / adharmo dhArmAbhAva- khalIkRtya ityevaM kazcit kathayet / na tu svayaM kAryArambhaka mAtram / kevalau asaMkIrNau varNakrameNeti ca brAhmaNasya ityabhiprAyaH / tathA ca nArada:--'svanizcitabalAdhAnadRSTA tato rAjanyasyetyAdi, etadabhAve dhArmikatvena stvarthI svaarthprcoditH| lekhayet pUrvavAdaM tu kRtakAryavivyavasthA, tasyApyabhAve'rthitvena / mavi. nizcayaH' iti ||smRtyuktH AcAraH smRtyaacaarH| kuladharmA(5) prajArakSaNocchedAdyAtmakAvaihikAvarthAnI budhvaa| dyabhiprAyaM vaitat / parairiti guruziSyavAdanivRtyartham / tathA *mamu. ca nAradaH--guruziSyapitAputradampatyoH svAmibhUtyayoH / (6) brAhmaNAdInAM yugapaddharmAdhikaraNaM prAptAnAM varNA- eteSAM samavetAnAM vyavahAro na vidyate // ekasya bahumiH nukrameNa brAhmaNasyAdau tataH kSatriyasyetyevamAdikrameNa sAdha strINAM preSyakaraistathA' ityAdi / kAtyAyanazcacatuSpAdyavahAraH pravartanIyo rAjJA / pIDAdhikyakAryagaurave 'yazca rASTraviruddhazca yazca rAjJA vivarjitaH / anekapadacedarthipratyarthinoranyatarasya tadA na pUrvAvedanakramo nA'pi saMkIrNaH pUrvapakSo na sidhyati' ityAdi / vyavahAraH varNakramaH / yadA tu sarve savarNAstadA AvedanakramaH / padanIyo niruupnniiytyetyrthH| vizva.215 yugapadAvedane samAnavarNatve samAnamIDatve ca sasabhya- (2) dharmazAstrasamayAcAraviruddhena mArgeNa parairAdhasabhApatIcchayeti nirglito'rthH| +vyapra.25-26 rSito'bhibhUto yadrAjJe prADvivAkAya vA Avedayati vijJA (7) varNakrameNa prathamaM brAhmaNAnAM kArya pazyet / teSva- payati cedyadi, tadAvedyamAnaM vyavahArapadaM pratijJottarasaMzayapyarthAnau~ prathamaM saumye (?) dharmAdharmoM kevalau kRtsnau| hetuparAmarzapramANanirNayaprayojanAtmako vyavahAraH tasya padaM brAhmaNakAryadarzanAnantaraM kSatriyAdInAM kAryANi krameNa viSayastasya cedaM sAmAnyalakSaNam / sa ca dvividhaH pazyet / nanda. zaGkAbhiyogastatvAbhiyogazceti / sa punazcASTAdazadhA .. (8) kevalau arthaadihiinau| bhAca. bhidyate / yathAha manuH (8 / 4-7) 'teSAmAdyamRNAdAnam' . yAjJavalkyaH ityAdizlokacatuSTayena / smRtyAcAravyapetena mArgeNAdharSitaH praiH| etAnyapi sAdhyabhedena punarbahutvaM gatAni / yathAha Avedayati cedrAjJe vyavahArapadaM hi tat // nAradaH-'eSAmeva prabhedo'nyaH zatamaSTottaraM bhvet| kriyA(1) atha kiM rAjJA svapuruSairvAnviSya kAryiNo bhedAnmanuSyANAM zatazAkho nigadyate' iti // 'aavevyvhaaryitvyaaH| na / pratiSedhAt / yathAha manu:-'notpA- dayati cedrAteM' ityanena svayamevAgatyAvedayati, na rAja*zeSaM gorAgatam / maca. mamugatam ! + vyau. vyapravat / preritastatpuruSaprerito veti darzayati / yathAha manu:xatratyaM vyavahAraprakAzavyAkhyAnaM vyavahAralakSaNe (pR.7)drssttvym| 'notpAdayetsvayaM kArya rAjA vA'pyasya pUruSaH / na ca (1) yAsmR.215, apu.253134-35 ce (ya); zunI. prApitamanyena grasetArtha kathaJcana' iti // parairiti pareNa 41563-564; vishv.2|5, mitA.; vyamA.285 ze / parAbhyAM parairityekasya ekena dvAbhyAM bahubhirvA vyavahAro (ji); apa.; vyaka.19; smRca.1:31, pamA.52; subo. bhavatIti darzayati / yatpunaH-'ekasya bahubhiH sArdha 2141; smRsA.83 cedrA (yadrA); vyaci.8 smRsAvat; strINAM preSyajanasya ca / anAdeyo bhavedvAdo dharmavidbhivyani. ; smRci.2 nRpra.3,5; vyata.197 vyamAvat , / rudAhRtaH // iti nAradavacanaM tadbhinnasAdhyadvayaviSayam / cedityatra yaditi maithilAH, savi.75; vyasau.13; 'Avedayati cedrAteM' ityanenaiva rAjJA pRSTo vinItaveSa vImi.yaditi pAThastu mizrAdisaMbhataH; vyapra.3,35, 224; gyau.1 smRsAvat vyama.17 vitA.31, rAko.384 vyape Avedayet / AveditaM ca yuktaM cenmudrAdinA pratyarthyA(bhyaye); setu.93 vyamAvata; prakA.2; samu.3,14. hvAnamakalpAdInAM cAnAhvAnamityAdyarthasiddhamiti noktam /
Page #188
--------------------------------------------------------------------------
________________ 113 vyavahArakANDam smRtyantare tu spaSTArthamuktam / ___*mitA. vAdapratibhUvidhiH - (3) smRtizAstraziSTAcArarahitena mArgeNopAyena parai- ubhayoH pratibhUAhyaH samarthaH kaarynirnnye| rAkSiptaH san rAjJe yadyAvedayati ahamanena vidhinA'nyA- / pratibhuvastvabhAve tu rAjA saMrakSitA tayoH / yena paribhUto'smIti yattannivedanaM vyavahArapadam / padaM (1) sarvavivAdeSu ca yadA na sadya eva nirNayaH / sthAnaM nimittamiti yAvat / +apa. | syAt , tata ubhayorapi kAryiNoH pratibhUH kAryanirNaya- (4) na caivaM cauryapAruSyAdivivAdona vyavahAra iti / kSamo grAhyaH / vishv.2|10 zaGkanIyam / yata Aha yAjJavalkyaH-smRtyAcAreti / (2) arthipratyarthinorvidhimuktvA sasabhyasya sabhApateH ___ anena vAdI parakRtamupadravamAvedayedityarthAduktam / kartavyamAha-ubhayoriti / ubhayoH arthipratyarthinoH / cecchabdo'trAvedakarucyaivAvedanaM kArya, na tu rAjAjJa- sarveSu vivAdeSu nirNayasya kArya kAryanirNayaH / AhitAyeti jJApanArthaH / parairiti bahuvacanamupalakSaNArtham / ata gnyAdiSu pAThAtkAryazabdasya pUrvanipAtaH / nirNayasya eva kAtyAyanenAparAdhakartRpraznaH kenetyekavacanAntena kArya ca sAdhitadhanadAnaM daNDadAnaM ca tasminsamarthaH darzitaH / AdharSitagrahaNaM vivAde'dhikAriNo'bhidhAnArtha pratibhUH pratibhavati tatkArye tadvadbhavatIti pratibhUAhyaH na tu krtuH| smRca.1,31 sasabhyena sabhApatinA / tasyAsaMbhave'rthipratyarthino. rakSaNe (5) mitA.TIkA--pratyArthapratikUlatayA nRpAdiSu puruSA niyoktvyaaH| tebhyazca tAbhyAM pratidinaM vetanaM kathanaM vyavahAraH / 'Avedayati cedrAjJe' ityatra rAja- deyam / tathAha kAtyAyana:--'atha cetpratibhUrnAsti zabdaH pUgazreNyAdInAmupalakSaNArthaH / zaGkArUpo'bhiyogo kAryayogastu vAdinaH / sa rakSito dinasyAnte dadyA - yasminviSaye tatvarUpo'bhiyogo yasmin viSaye tyAya vetanam' iti // *mitA. iti vigrahaH / ityAdyarthasiddhamiti-avinItasyA- (3) nyAyArthamupasthitayozca pratibhUAhyaH / vineyatvAvedanameva na ghaTate / uddhatatvena rAzaH parisara- darthino'pi mandapakSasya palAyanasaMbhavAt / tadAha yAjJameva gantumazakyatvAt / AvedanAnantaraM ca yuktatve valkyaH -ubhayoriti / vyamA.288 pratyarthino'nAhvAne Avedanameva niSprayojanamiti nako'- (4) sAdhitadhanadaNDadhanayoranAyAsena prAptiH kArya- . pyAvedayet / tathA ca prajAparipAlanameva na sidhyatItyA- nirnnyH| . .. +smRca. 35 dibhirhetubhiH pUrvoktAnAM dharmANAmarthasiddhatvamUhyam / subo. (5) kAryanirNaye kAryanirNayaparyantam / dIka. (6) smRtisadAcArabahi tena vartmanA parairarthataH zarI- (6) kAryanirNaye samarthaH dazabandhadAnayogyaH / vyani: rato vA yadrAjAnaM nivedayati tadyavahArasthAnam / dIka. (7) nirNayasya kArye samarthaH / yadvA kArye kartavye (7) hizabdena aaveditsyaa'vshyvicaarytvmbhipreti| nirNaye prtibhaahyH| pAThikakrameNa prakRtanirNayAnantara xvImi. * apa., vyata., vitA. mitAgatam / vyaci.vyamAgatam / vAde prAtibhAvyAnadhikAriNaH + zeSaM mitAgatam / savi. smRcagatam / bhrAtRNAmatha dampatyoH pituH putrasya caiva hi / (1) yaasmR.2|10 uttarArdhastu mUlasmRtau nopalabhyate; apu. prAtibhAvyamRNaM sAkSyamavibhakte na tu smRtam // 253 / 40 pU., shunii.4|623 pU.; vizva.2020, mitA. vyamA.288; apa.; vyaka.24 pU., smRca.34 pU.; .. * vyamA., vitA. mitAgatam / + mitAgatam / pamA.57 pU.; vyaci.10 pU.; vyani.pU.; davi.13; nRpra. savi. smRcavat / 7pU.; vyata.202 tu rAjA saMrakSitA (ca rAjJA saMzapana); savi. - vyavahAratatvaM subodhinyAdrigrantheSu gatArtham / setau ca / 82 pU.; candra.106 pU. vyasau.8,18 pU. vAmi. vyapra. vyavahAratatvamevodhdRtam / bAla. subogatam / / 43,248 pU.; vyau.27 pU.; vyama.9 pU. vitA.73,94 - x zeSaM mitAgatam / pU. setu. 97 rAjA saMrakSitA (na saMzA saMjhapana); vivya.4 rAjA~ vyAkhyAsaMgrahaH sthalAdinirdezazca RNAdAnaprakaraNe drssttvyH| saMrakSitA (saMzA saMjJapana); prakA.21 pU.; samu.16 pU...
Page #189
--------------------------------------------------------------------------
________________ darzanopakramaH 113 pratibhUgrahaNaM mA prasAGkSIditi kAryanirNaya ityuktmiti| (2) vivAdamantareNApi daNDanahetutvAdeteSAmaparAdhaathavA kAryasya vivAdAspadIbhUtasya RNAdAnAdernirNa- tvam / pamA.44 yArtha pratibhAhyaH / vAdipalAyane nirNayAsaMbhavAdityarthaH / vAdinormadhye bhASAvAdI kaH vImi. AjJAlekhye paTTake zAsane vA (8) 'nAsikAstanayodheiToH' ityAdisUtraprayogA- Adhau patre vikraye vA kraye vaa| tpUrvanipAtazAstrAnityatvajJApanAt / 'tulyAsyaprayatnaM sa rAjJe kuryAtpUrvamAvedanaM yaH varNam' ityAdisUtre prArambho yatnasya prayatnaM iti vadatA tasya jJeyaH pUrvavAdo vidhijJaiH / zrImatA bhagavatA mahAbhASyakAreNa SaSThIsamAse SaSThayanta- (1) yo rAjJe pUrvamAvedayati tasya pUrvapakSo jJeyaH / syApi kvacit paranipAtajJApanAdvA kAryazabdasya paranipA- | etena rAjAjJA na gaNitA / lekhaH prabhusaktalekhenAyaM tArhasyA'pi pUrvanipAta iti madanaratnAkaraH / tattu prArabdhaH / paTTakaH anena dAsI madIyAvaSTabdhA, paTTakaanuzAsanAbhAve jJApakAnusaraNamanyathAtiprasaGgAdityayu- likhitam / zAsanaM ayaM madIyaM zAsanagrAmamavaSTabhya ktam / vyapra.43 bhuGkte, mamedaM zAsanaM tiSThati / AdhiH ayamAdhiH . (9) ubhayagrahaNaM vivAdaprayogabhedena / caturthe'hanya- prathamaM mama RNikena kRtaH, tatkena bhoktavyaH / patramhInasya gRhyata itivRt upapAdanIyamityanye vyau.31-32 eSa mama patralikhitagRhItamapi dravyaM na prayacchati / nAradaH . krayaH asya hastAdbhANDaM mayA krItaM mUlyadravyaM ca dattaM - rAjJA vyavahAraH svayaM notpAdya: bhANDaM mama nArpayati, ityAdikAni pUrvapakSasya bhASAna tu rAjA vazitvena dhanalobhena vA punH| vAdino vA AvedanodAharaNAni uktAnIti / abhA.26 utpAdayettu kAryANi narANAmavivAdinAm // (2) AjJAlekha ityAjJAlekhAdiviSayaM yo rAze pUrva(1) kAryANi vivaadaanityrthH| smRca.27 / mAvedanaM karoti tasya pUrvavAda ityrthH| vyaka.24 (2) etena svayamavagato'pyarthaH parairanAvedito rAjJA (3) vivAde sarvatrAbhiyoktareva pratijJAvAditvaminodbhAvanIya ityapi siddhaM bhavati / vyau.22 tyrthH| *smRca.35 ... rAzA na svayamutpAdyo vyavahAra ityasyApavAdaH (4) pUrvavAdaH pratijJA / vyapra.45 AjJAlaGghanakartAraH strIvadho vrnnsNkrH| (5) tena anekavyavahAradarzanaprasaktau kramavidhiraparastrIgamanaM caurya garbhazcaiva pati vinA // pyayam / - vyau.32 vAkpAruSyamavAcyaM yaddaNDapAruSyameva c| yasya vA'bhyadhikA pIDA kArya vA'bhyadhikaM bhavet / garbhasya pAtanaM caivetyaparAdhA dazaiva hi // tasyArthivAdo dAtavyo na yaH pUrva nivedayet // (1) etAMzcAvedakAnvinA'pi svayaM rAjA vicAraye * pamA. smRcagatam / diti zeSaH / smRca.28 (1) naasmR.2|38 (AjJA lekhaH paTTakaH zAsanaM vA / AdhiH patraM vikrayo vA krayo vA // ) vAdo (pakSo); abhA.26 nAsmR(1) smRca.27; smRsA.83 tu rAjA vazitvena (rAjA vat; vyaka.24; smRca.35; pamA.58 (AdhiH patraM vikrayo carasiddhena) utpAdayettu kAryANi (svayaM kAryANi kurvIta); savi. vA krayo vA) vAdo (pakSo); vyasau.19; vyapra.45 tRtIya73; vyapra.35, vyau.22; prakA.17; samu.12. caturthapAdau vyau.32 tRtIyacaturthapAdau vitA. 50 tRtIya(2) shunii.4|580 zAla (jJola); smRca.28; pamA.44; caturthapAdau; prakA.21; samu.16. . vyapra.37 vyau.23; prakA.16, samu.12. (3) (2) shunii.4|653(vrnnaanukrmto vA'pi na yaH pUrva vivaadshunii.4|581 cyaM yat (cyAya) hi (ta); smRca.28 hi yeta); ap.2|6 bhyadhikA (tyadhikA) bhyadhi (tyadhi) syArthi (tu); pamA.44, vyapra.37 zunIvat; vyau.23 zunIvat; (syAgra); vyaka.24; smRca.35; pamA.59 vA'bhyadhikA prakA.17 hi (tu); samu.12 hi (tu). (syAdadhikA) thi (tha); dIka. 31 vA'bhyadhikA (cApyadhikA) ___vya. kA. 15
Page #190
--------------------------------------------------------------------------
________________ 114 vyavahArakANDam (1) ArthivAdaH puurvpkssH| smRca. 35 jIvatsu tatpAratantryAdanAdeyo vyavahAra iti vyAkhyeyam / (2) tena pratyabhiyogakarturevAbhiyogavAdo dAtavyaH preSyajanasya cetyetadapi preSyajanasya svAmipAratantryAt na pUrvAbhiyoktaH Ayayya (1) pratyavaskandanavacca tasyA- svArthavyavahAre'pi svAmyanujJayaiva vyavahAro nAnyatheti dharyamuttaraM pratijJA ceti vaktavyam / uttaratvena sAdhyatvaM vyaakhyeym| mitaa.215,2|32 pratijJAtArthasyaiva saadhytvaat| . vyani. (2) mitA. TIkA-tadbhinnasAdhyaviSayamiti / bhinna(3) atraiva 'pUrvapakSo bhavettasya' iti kAtyAyanIye sAdhyAni pRthakasAdhyAni bhinnavyavahAraviSaye iti tRtiiypaadH| na yaH pUrva nivedayediti tasyottaraH pakSa yAvata / etaduktaM bhavati / yadA tvekenaikaH pumAnabhiiti zeSaH / sa yaH pUrvamiti pAThe yaH prathamaM nivedayati yukto mahyamasau dhArayatIti, tadA tasminvyavahAre niSpanne sa puurvvaadiityrthH| Xvyata.200 apareNApareNa ca pUrvamabhiyukto nAbhiyojya ityevame(4) adhikaM kAryam / agre vAdapratibandhikA dezA- kasya bahabhiH sArdha vivAdAbhAvaH / na tvevamete mahyaM ntaragamanAdivyAvRttiH yatra ttraarthibhaassitmpryojkm| dhArayanti zatamityevamekasya bahubhirvivAdAbhAva iti / candra.107 gaNadravyaM haredyastu saMvidaM laGghayecca yaH' iti / anAdeyavAdaH 'sarvasvaharaNaM kRtvA taM rASTrAdvipravAsayet' ityuttarAekasya bahubhiH sAdha strINAM preSyajanasya ca / / rdham / 'eka natAM bahUnAM ca' ityAdi / 'yathoktAd anAdeyo bhavedvAdo dharmavidbhirudAhRtaH // dviguNo damaH' iti vacanazeSaH / 'vyavahAra iSyata (1) yatpunaH 'ekasya' iti nAradavacanaM tdbhinn-| eveti' iti / gaNadravyahAriNaH sarvasvaharaNAdividhAsAdhyaviSayam / ekasyApi-'gaNadravyaM haredyastu saMvidaM nam / ekahantaNAM bahUnAM ca dviguNadaNDavidhAnaM ca laGghayecca yaH' / tathA-'ekaM ghnantaM bahUnAM ca' ityAdi- vidyate / etadubhayamapi vyavahAramukhena tAdRzAparAdhavatAsmaraNAdekArthabahubhiH sArdhe vyavahAra iSyata eveti / meva bhavatIti vyavahAro'stItyarthaH / ekasya bahabhiH bhinnArthairbahubhirekasya yugapadyavahAro na bhavatIti draSTa- sArdhamityasya nAradevacanasyAbhiprAyamAha / bhinnArthabahuvyam / strINAmityapi gopazauNDikAdistrINAM svAtantryA- bhiriti / pRthaksAdhyavadbhirbahubhiH sArdhamekasya yugapadyavahAro bhavatyeveti / tadanyAsAM kulastrINAM patiSu / yavahAro na sidhyati / api tu kramAt sidhyatItyabhix setu. vyatavat / prAyaH / upasaMharati / iti yojanIyamiti / ayaM bhAvaH, vA'bhya (cApya); vyani.vA'bhyadhikA (vApyadhikA); smRci. unmattAdivyavahAraH sarvAtmanA na sidhyatyeva guru60 vA'bhya (cApya) vA'bhya (vA'pya)vAdo(bhAvo); vyata.200 ziSyAdikRtavyavahArastu uktarItyA sidhyatyeveti / vA'bhya (cAbhya) vA'bhya (vA'pya) vAdo (bhAvo); candra.107 +subo.2|5,2|32 smRcivat ; vyasau.19 smRcivat ; vyapra.45, vitA.50 rthi (tha); setu.96 vAdo (bhAvo) zeSaM dIkavat, 'sa yaH pUrva (3) pratijJAdoSA api vakSyamANAstAdRgvyavahArAnivedayet' ityapi pAThaH; prakA.21; samu.16. . nAdeyatva eva paryavasyanti / vyapra.35 (1) vishv.2|5 janasya ca (karaistathA) pU.; mitA.25, guruziSyau pitAputrau dampatI svAmibhRtyakau / 2 / 32, ap.2|6 strINAM (strImiH) janasya ca (karaistathA) eteSAM samavetAnAM vyavahAro na sidhyati / / udAhRtaH (prakIrtitaH); vyaka.21 pUrvArdha apavat, bRhaspatinAradau; smRsA.85 pUrvArdhaM apavat, dharmavindirudAhRtaH (vidva- * vyaka.,apa.,vyau., vitA. mitAgatam / dbhiH parikIrtitaH);vyaci.8 smRsAvat vyani.vizvavat, nRpra. + bAla. subogatam / x vAkyArthastu mitAvat / 5; candra.104 pUrvArdhaM apavat, dharmavidbhirudAhRtaH (vidvadbhiH (1)vishv.2|5 (guruziSyapitAputradampatyoH svAmibhRtyayoH) saMprakIrtitaH); vyasau.16 pUrvArdha apavat viimi.2|5 strINAM sidhyati (vidyate); mitaa.2|32 (guroH ziSye pituH putre (strIbhiH) janasya ca (karaiHsaha); vyapra.35; vyau.21, vitA. dampatyoH svAmibhRtyayoH / virodhe'pi mithasteSAM vyavahArau na 19; prakA.24; samu.18. | sidhyati |)smrnnm ap.2|6 (guroH ziSyaH pituH putrairdampatyoH
Page #191
--------------------------------------------------------------------------
________________ darzanopakramaH 115 (1) etadapi guruziSyAdInAmAtyantika vyavahAraprati - | pitrAdibhiH, taduktaM manunA - ' bhAryA putrazca dAsazca ziSyo bhrAtA sahodaraH / prAptAparAdhAstADyAH syU rajvA veNudalena vA // pRSThatastu zarIrasya nottamAGge kadAcana / ato'nyathA tu praharanprAptaH syAccaura kilbiSam // kilbiSaM daNDanimittam / tathA ca dampatyoH sAdhAraNadhanatvAnmadhyake dhane vivAdo nAdeyaH / ' tathA vivAdaM kurvIta sA bhartrA hIyate api / iti zaGkayA vivAdo nAdeyaH / apa. 2/6 (3) tattu guruziSyAdInAmanyonya mAtyantika vyavahArAnupAdAnaparaM na bhavati / teSAmapi dhanikAdhamarNatvAdinA paraM na bhavati / teSAmapi kathaMcidvyavahArasyeSTatvAt / tathA hi-'ziSyaziSTiravadhenAzaktau rajjuveNuvidalAbhyAM tanubhyAmanyena man rAjJA zAsyaH' iti gautamasmaraNAt / 'nottamAGge kathaJcana' iti manusmaraNAcca / yadi guruH kopAvezavazAnmahatA daNDenottamAGge tADayati tadA smRtivyapetena mArgeNAdharSitaH ziSyo yadi rAjJe nivedayati tadA bhavatyeva vyavahArapadam / tathA - 'bhUryA pitAmaho - pAttA' ityAdivacanAt pitAmahopAtte bhUmyAdau pitAputrayoH svAmye samAne yadi pitA vikrayAdinA pitA | mahopAttaM bhUmyAdi nAzayati tadA putro yadi dharmAdhi- vyavahAranirvRtterapratyUhatvAt / na ca guruziSyatva pitRputratvAdiprayuktavyavahArAnAdeyatAparamidamiti vAcyam / tAhazasyApyanAdeyatve nirNayAbhAvaprasaGgena yuktivirodhAt / na cAprasaktyAnuvAdamAtra manAdeyatvAbhidhAnamiti yuktam / prasakteH sattvAt / ( ita uttaraM tathA hItyAdi saMdarbheNa vyavahAraprakAzakAreNoparidhRtamitAkSarAnusArI vicAra upanyastaH ) madanaratna kalpataruratnAkareSu tu rAjA yathAkathaJcidarthamAkalayya vivAdopazamaM kuryAt, na tu pratijJottaralekhanapUrvakaM vicAraM kuryAditi vyAkhyAnam / tadasat / kathaJcidarthAnAkalane catuSpAdyavahArapravartanasyAvazyakatvAt / pUrvapradarzitatAtparyavarNanamantarA gatyabhAvAt / kAriNaM pravizati tadA pitAputrayorapi bhavatyeva vyavahAra: / tathA - 'durbhikSe dharmakArye ca vyAdhau saMpratirodhake / gRhItaM strIdhanaM bhartA nAkAmo dAtumarhati // iti smaraNAt / durbhikSAdivyatirekeNa yadi strIdhanaM bhartA vyayIkRtya vidyamAnadhano'pi yAcyamAno na dadAti tadA dampatyorapISyata eva vyavahAraH / tathA bhaktadAsasya svAminA saha vyavahAraM vakSyati / garbhadAsasyApi, garbhadAsAdInadhikRtya ' yazcaiSAM svAminaM kazcinmocayetprANasaMzayAt / dAsatvAtsa vimucyeta putrabhAgaM labheta ca' // iti nAradoktatvAt tadamocane putra bhAgAdAne ca svAminA saha vyavahAraH kena vAryate / tasmAt dRSTAdRSTayoH zreyaskaro na bhavati gurvAdibhirvyavahAra iti prathamaM ziSyAdayo nivAraNIyAH rAjJA sasabhyeneti 'guroH ziSye' ityAdizlokasya tAtparyArthaH / atyantanirbandhe tu ziSyAdInAmapyuktarItyA pravartanIyo vyavamitA. 2132 (2) yathAzAstraM guruNA daNDiteSu ziSyeSu taiH saha gurorvivAdo daNDapAruSye nAdeyaH / evaM putrAdInAM Xvyapra. 33-34 hAraH / * vitA. mitAgatam / svaamibhRtyyoH| eteSu samaveteSu vyavahAro na vidyate / / ); smRsA. 85 (guruziSye pitAputre dampatyoH svAmibhRtyayoH); vyaci. 8; nRpra. 8 Spi (tu) zeSaM mitAvat ; vyapra. 33 pUrvArdhaM mitAvat, uttarArdhe (virodhe tu mithasteSAM vyavahAro na sidhyati ) smaraNamH vyau. 20 ( = ) vyamavat ; vitA.18-19 ( =) vyapravat ; vibha. 1 (=) mitAvat; prakA. 24; samu. 18 : 19 vyapravat, manuH. anAdeyavAdApavAdaH 'IrSyAsUyAsamutthe tu saMrambhe kAmahetuke / dampatI vivadeyAtAM svajJAtiSu na rAjani // anAdeyavAdaH puMrarASTraviruddhaca yazca rAjJA vivarjitaH / anAdeyo bhavedvAdo dharmavidbhirudAhRtaH // ityasyApyayamarthaH / purarASTraviruddho yatra nagare rASTre ca yA vyavasthA purAtanI tadvirodhApAdako vyavahAro nAdeyaH / paurajAnapadakSobhApAdakatvAt / kenacinnimittena prAcIno'pi yo rAjJA svarASTre pratiSiddhaH so'pi rAjAjJAbhaGgaprasaGgAnnAGgIkartavya iti / +vyapra. 33 x zeSaM mitAgatam / + vyau vyapragatam / (1) vyaka. 21 rambhe (rambha); vyasau. 16 tthe tu (tthena); vitA.26-27 tu (ca). (2) mitA. 2 32 viva (bisa) manuH
Page #192
--------------------------------------------------------------------------
________________ 116 vyavahArakANDam ' niyuktapratinidhijayaparAjayau niyojakasyaiva parAnvidveSayanti / tannivAraNArtha zloka iti| abhA.24 arthinA saMniyukto vA pratyarthiprahito'pi vaa| (2) akalpAdayaH putrAdikamanyaM vA suhRdaM preSayeyuH - yo yasyArthe vivadate tyorjypraajyau|| na ca te praarthvaadinH| mitA.215 . (1) yadi kadAciccharIrApATavAdvA svayaM vaktuM (3) bhrAtrAdItarasya pakSasthitasya daNDanIyatvamAhaniSprabhatvAdvA ArthinA pratyarthinA. vA apaTuzarIreNa yo neti / . . *vyata.201 karaNAgre svayameva niyukto bhavati / evamuktvA yathA'sya (4) mitA.TIkA-niyogakRt AjJAkArI / etadanyaH jayena mama jayaH, parAjayena parAjayaH / athavA paTu- parArthavAdI / sa vyavahAreSu viruddha vividhaM vizeSeNa vA zarIreNa gRhasthitenaiva tasyApi pradhAnapuruSasya haste bravan daNDya ityrthH| baal.2|5. saMdizya yaH ko'pi prahito bhavet / evaM tayoH arthi- _ vAde vibhaktA eva pratibhUtvamarhanti .. pratihastakayoH karaNAgre pratiSThatoryasyArthe vivadate tasya sAkSitvaM prAtibhAvyaM ca dAnaM grahaNameva ca / jypraajyaaviti| abhA.23 vibhaktA bhrAtaraH kuryurnAvibhaktAH parasparam // (2) niyuktajayaparAjayau mUlasvAminoreva / AsedhavidhiH ..... . amitaa.2|6 vaktavye'rthe na tiSThantamutkrAmantaM ca tadvacaH / . (3) svayamasamarthazcet vivAdakaraNe anyadvAreNApi AsedhayedvivAdArthI yAvadAhvAnadarzanam // kuryAt , tadA AhaturnAradakAtyAyanau-arthineti / (1) AsedhavyavasthA'pyarthasiddhaiva nAradenoktA vyamA.287 'vaktavyethe' ityAdinA / Asedho rAjAjJayA avarodhaH / (4) tayoH vaadiprtivaadinoH| vyata.200 mitA.215 aniyuktaparArthavAdI daNDayaH ' (2) AhUyate'neneti vyutpattyA rAjapuruSa AhvAnaH / 'yo na bhrAtA na ca pitA na putro na niyogkRt| . apa. 25 parArthavAdI daNDyaH syAddhyavahAreSu vibruvan // (3) vaktavye. sandigdhe na tiSThantaM nirNayArthamapravarta (1) aneke puruSAH kAmakrodhalobhagrastAH parakI- mAnaM, na kevalaM na pravartate tatra evotkrAmantaM ca yadi yArtha eva saMbadhyamAnA aniyuktA api dhanikatvaM kRtvA tadvacastadA AsedhayennirundhyAt / tathA yAvadAvhAna* vitA. mitAgatam / .. darzanaM rAjJA yadAhUyata ityrthH| . vyaka. 22 smRca.128; pamA.215; vyapra.33 (-); vyau.20 (=). (4) saMdigdhe'pyarthe nirNayodAsInaM nirNayAya pravarti (1) nAsmR.2122, abhA.23; mitaa.2|6 smaraNam / vyamA.287 nAradakAtyAyanI vyaka.32 kAtyAyananAradau * setu. vyatavat / - +vyAkhyAsaMgrahaH sthalAdinirdezazca smRsA.84 saMni (saMpra); vyaci.9; vyani.; vyata.200 dAyabhAge draSTavyaH / 'pi ('tha); candra.39 kto vA (ktastu); vyasau.30 prahi x atratyaM savivyAkhyAnaM pUrvatra 'AsiddhamanAsiddhameva' iti viSNu(preri); viimi.2|6 tyarthi (tyatheM); vyama.6 vyasauvat ; vitA. vyAkhyAne (pR.107)drssttvym| nAbhA. vyakagataM vyanigataM ca / 52, setu.97. (1) naasN.1|41; nAsmR.1147; zunI.41592-593 (2) naasmR.2|23 reSu (re'pi); shunii.4|613-614; na (ya); abhA.13; mitaa.2|5 na (ya); ap.2|5 thIM (tha); abhA.24 nAsmRvat / mitA.215; vyamA.288 na ca pitA vyaka.21-22;smRca.29 bhitAvat ; pamA.47 vye' (vyA); (pitA vApi) gakRt (jitaH) vAdI (vAde) bRhaspatiH; ap.2|5 / vyaci.8 apavat ; vyani.; smRci.6 mitAvat ; davi.332 (=) yo na (na ca): 2 / 32; vyaka.32 nAradakAtyAyanA; kroza (kAma); savi.77 mitAvat : 160-161yAva ... smRca.32; pamA.54smRsA.84; byaci.10; vyani. darzanam (vAdI tatprativAdinam); candra.105, vyasau.16 hArItaH; vyata.201 na ca pitA (pitA vA'pi) gakRt (jitaH); davivat vImi.za6 apavat ; vyapra. 41; vyau.26; vyama. savi.76, vyasau.31 viimi.2|6, vyapra.36, vyau.22; 5 mitAvata; vitA.43 vye'theM na (vyArtheSva) thIM (tha); prakA. vitA.46, setu.98 vyatavat ; prakA.20; samu.15. 18 mitAvat samu.13 mitAvat.
Page #193
--------------------------------------------------------------------------
________________ darzanopakramaH 117 tavyamityAdi cArthino vacanamavamanyamAmamAsedhayedrAjA- dho yAtrAnivAraNam / karmaNo niSedhaH kRSyAdivAraNam / jJayA nirundhyAt vyavahAradarzanArthAhvAnaparyantaM vivAda apa.25 nirNayArthItyarthaH / smRca.30 (3) sthAnAsedhaH-nAsmAtsthAnAccalitavyamadatvA yadi (5) prathamaM tAvadarthI pratyArthinaH agre tvayaitAvanmA calasi tadaitAvAn daNDa iti daNDo bhavati / evaM kAladeyam' ityAdikaM kArya brUyAt / tatra yadi taduktamana- kRtaH yadadatvA yadi bhokSyase tadaitAvAndaNDa ityAdibhyupagamyotkrAntumicchet tadA svakAryaparyantaM rAjAjJayA rUpaH / pravAsAt-yadyadatvA grAmaM gacchasi tadAyaM daNDastataM nirundhyAt / pamA.47 vetyAdirUpaH / karmaNaH-yadyadatvAdhyayanAdi karoSi (6) AhUyate tasminnityAvhAnaM vyavahAraH / ato tadAyaM te daNDa ityAdirUpaH / +vyaka.22 yAvadyavahAradarzanamAsedhaH krtvyH| xvyani. (4) sthAnAsedhaH-gRhadevakulAdisthAnAnna calitavya(7) vaktavye nirnniitvye| vyapra.41 mityavarodhanam / kAlakRtaH-paJcamyAdAvAtmA darzayi(8) Asedho rAjazapathaH, 'duhAI' iti prsidhdH| tavyo no cedrAjAjJAmullacitavAnityevaMvidhaH / pravAsA vitA.43 dAsedhaH-yAtrAvAraNam / karmaNa AsedhaH-paNyaprasAracaturvidha AsedhaH NAdeH vAraNam / na punrniriikssnnaadeH| smRca.30 sthAnAsedhaH kAlakRtaH prvaasaatkrmnnstthaa| (5) madIyadravyapradAne dinametannollaGghanIyamiti catarvidhaH syAdAsedho nAsiddhastaM vilngghyet|| kAlAsedhaH / adatvA na sandhyAvandanaM kAryamiti karmA (1) asmAtsthAnAdyadi tvamadya gacchasi tatastava sedhaH / sandhyAvandanAdivat indriyanirodho nAsedhAhaH / 'rAjakIyAjJA ayaM sthAnAsedha ucyate / asmAtpattanAdi *pamA.48 yantaM kAlaM yAvadyadi gacchasItyayaM kAlakRta aasedhH| (6) kAlakRtastu dvistribhirahomistvaM na karoSi tata yata uccalitastatra yadi yAsyasIti prvaasaadaasedho'ym| iyAn daNDo rAjJe dAtavya iti| vyani. asminkarmaNi yadi lagiSyasIti karmaNa Asedho'yam / (7) sthAnAsedho yAvannirNayamasmAt sthAnAtpadamapi evamayamAsedhazcaturvidho bhavati / eteSAmekenA'pi prakA- na calitavyamityAdirUpaH / kAlAsedhaH etAvantaM kAlaM reNa Arambhake Arabdho ya Asiddho na vyatikramettamA- kAryAntaraM na karaNIyamanirNIyA'muM vyvhaarmitiidRshH| sedham / anyathA rAjAparAdhapatitaH saMbhavediti / . nirNayAvadhi videzagamanaM na kArya tvayetyevaMvidhaH pravA+abhA.14 sAsedhaH / dezakAlAvadhirahito nirNayamAtrAvadhikaH (2) sthAnAsedho yathA--nAtra gahAdau sthaatvymiti| snAnAdikakarmanirodhaH karmAsedhaH / vyapra.41 kAlAsedhastvadya tvayA na bhoktavyamityAdi / pravAsAnni AseddhavyAni dravyANi ___ * savi. (77) smRcagatam / x zeSaM vyakagatam / gRhAdIni dhanadhAnyAdikaM tathA / + atratyA asahAyavyAkhyA jaoNlinA 'anAvedya' (nAsmR. anyAyavAdinAM caitAnyAseddhavyAni vAdinA / / 1146) ityAdizloke nItA / subo.(215), bAla.(25) etAni kSetrAdIni vivAdAspadAnyAseddhavyAni, abhAgatam / nAnyAni / na ca kSetrAdiSvapi dravyotpatyupAyabhUtabIjA' (1) naasN.1|42 (caturvidhaH syAdAsadhastamAsiddho na vApAdayo nirAseddhavyAH / AsedhyaparAjaye bhogadaNDayoladhayet); nAsmR.1148; shunii.4|594; abhA.13, rdApyatvazravaNAta--'mithyAbhoge punardApyo bhogadaNDaM mitaa.2|5; apa. 2 / 5 vilaGghayet (vyatikramet ); vyaka.22 nAsaMvat ; smRca.30 nAsaMvat ; pamA.47 nAsaMvata ; vyani. +naabhaa.(1|42) vyakagata vyanigataM ca / nAsaMvat ; smRci.6; vyasau.16 naasNvt| vyapra.41;vyau. x savi. smRcgtm| * zeSaM smRcagatam / 26; vyama.5 nAsaMvat ; vitA.43; prakA.18 nAsaMvat (1) vyani. caitAnyAseddhavyAni (caiva tAnyAsedhyAni); samu.13. / prakA.18; samu.14.
Page #194
--------------------------------------------------------------------------
________________ 114 vyavahArakANDam / iti / ca tatsamam' iti / | durdazeti mAdhavIyapATho durdazA duravastheti tasyArthaH / AsedhamokSaH ata evAsedhAnarhAsedha eva pratyuta daNDa uktaH kAtyAAseddhA tu svamAsedhaM svymevotsRjedydi| yanena-'AsedhayaMstvanAsedhyaM rAjJA zAsya iti sthitiH' na tvasyAtikramAddoSo na ca daNDaM prakalpayet // *vyapra.41 . rojJo nivedanAdUrdhvamAsedhaM notsRjetsvayam / / AsedhAtikramadoSaH, AsedhdRdaNDaH utsRjaMzca damaM dApya AsiddhastaM na laGghayet / / AsedhakAla Asiddha AsedhaM yo vyatikramet / Asedhanasya prAgAvedanAnmocayate AseddhA na daDyaH, sa vineyo'nyathA kurvannAseddhA daNDabhAgbhavet // . Urdhva tUtsRjet daDya eva / vivAdaparAjayaprAptamatra (1) ye zAstre niSiddhA AsedhakAlAstairvinA susthadaNDazabdenocyate / vyani. kAlasthito ya AsiddhaH yathAprayojanaM saMbadhyamAnA'rthe mithyAsedhadoSaH ya AsiddhaH / yastamAsedhaM na gaNayati kAmatyeva sa rAjJA *mithyAsedhe punardApyo bhogadaNDaM ca ttsmm|| svakIyapratApasyAkhaNDanArtha vineyaH vinayaM grAhyaH / ___AsedhAtikrame doSApavAdaH atha kadAcidAsedhadAtA'pi ca zAstraniSiddhakAle vA ndiisNtaarkaantaardurdeshopplvaadissu| prayojanasaMbandharahito'pi vA evameva rAjAjJayA kasyApi AsiddhastaM parAsedhamutkrAmannAparAdhnuyAt / / AsedhaM karoti, tata evamanyathA kurvan sa eva AseddhA (1) nadIsaMtAraH pAragamanam / kAntAraM bhayAnakaM daNDamarhati / abhA.14 vanam / durdezaH kupradezaH / upaplavo dezabhaGgaH zokA- (2) vineyo daNDyaH / anyathA kurvannanAdhyamAsedyupaplavo vA / IdRzeSu pradezeSvavasareSu ca Asiddha AsedhaM dhynnityrthH| +apa.25 vyutkrAmannRpasyAparAdhaprApto na bhavati / abhA.14 (3) anyathA kurvannayogye nizIthAdikAle tamAse. (2) kAntAro durgamo maargH| duSTacoravyAghrAdidezo dhayan / xpamA. 48 durdezaH / upaplavaH parabalAdibhirvyAkulatA / smRca.30 (4) AseddhA vivAdavimukhapratyarthidhartA arthI / (3) saMtitIrSan nAsedhyaH sAdhanapratArakazcet / palAya , vyaci.8 mAnasya niyamo naasti| upaplavAdayo'gnyudakamaraNaparaca- / (5) Asedhye vAraNakAle aasiddhH| paNapUrva niSiddho kAdayaH / teSu cAsiddhaH,na kAraNapUrva vaaritH| parasyAsedhaH niSedhaM yo'tItya vartate sa daNDyaH / akAle-pratiSiddhe pasasedhaH tamatItya gacchan na daNDyaH / nAbhA.1143 kAle vArayan vArayitA dnnddyH| nAbhA.1144 (4) AsiddhasyAparAdhAbhAvamukhena niSedha uktaH / * vyau. vyapravat / * jaoNlinA atratyaM bhASyaM anyatra (nAsmR.1147) nItam / jaoNlinA atratyaM bhASyaM anyatra (nAsmR.149)nItam / (1) vyani. kramAt (krame); prakA.18; samu.14. + smRca., candra. apavat / subo.(2||5), vyau. (2) vyani. sedhaM (seddhA) taM (zca); samu.14. pamAvat / (3) vyani.sedhe (bhoge);prakA.18 bhoga (bhoga);samu.14. (1) nAsa.1144 sedha (sedhya) vyatikramet (s tivartate); (4) nAsaM.1143; nAsmR.1149, shunii.4|604. nAsmR.1151, zunI.41596 vyatikramet (nivartate); abhA. 605, abhA.14; mitA.215, apa. 2 / 5 rAdhanu (rApnu); 14 mitA.215 vyatikramet ('tivartate); ap.2|5 mitAvat / vyaka.22; smRca.30pamA.48; vyaci.8 taM parA(paramA); smRca.30 mitAvat ;pamA.48 mitAvat ; vyaci. 8 bhAgbhavet vyani.; davi.333 taM (tu) krAma (koza); candra.105 (mahati) zeSaM mitAvat ; smRci.6 mitAvat, smaraNam ; davi. pa.; vyasau.17 uttarArdhe (AsedhayedanAsadhaiH sa daNDayo na 333vyAcavat savi.77sa vine(tadine) zeSaM mitAvat candra. tvatikramI?); viimi.2|6 vycivt| vyapra.41'durdaze'ti 105vyacivat vImi.rAyo'nya(yasta)zeSa vyAcivat ; vyapra. mAdhavIyapAThaH, vyau.26; vyama.5; vitA.45; prakA.18 42 mitAvat ; vyau.26 vyAtikramet (nivartate) kAtyAyanaH samu.14. / vitA.43 mitAvat ; prakA.18 mitAvat samu.14mitAvat.
Page #195
--------------------------------------------------------------------------
________________ darzanopakramaH (6) mitA.TIkA--anyathA kurvnniti| anAsedha- | tathA'nyena ya AkSiptaH tathA goSu gopracArasthitA kAle AsedhaM kurvannAsedhakartA daNDayo bhavedityarthaH / / gopAlAH / sasyArambhakAle kRSIvalAH / zilpinazca yadvA AseddhA AsiddhaM taM lobhAdinA munycnnityaadyrthH| pratiSThAkAle / AyudhadhAriNo vigrhkaale| baal.2|5 aprAptavyavahAraH pogaNDaH / dUtaH rAjakAryodyataH __ AhvAnAsedhAnAH anyatreritakAryoM dUto vaa| dAnonmukhaH prvnimittkaale| 'nirvaSTakAmo rogArto yiyakSurvyasane sthitaH / / vratI nimittagRhItavratasthaH / viSamasthazca tatkAle rAja abhiyuktastathA'nyena rAjakAryodyatastathA // / daivikA'bhibhUtaH / ete sarve'pi evaMsthitAH kAryakatrI gavAM pracAre gopAlAH saMsyArambhe kRSIvalAH / / balenA'pi nAsedhanIyAH / na ca rAjacchalapatitA bhavazilpinazcApi tatkAla AyudhIyAzca vigrahe // ntIti / athavA uktA balena AveditA bhvnti| tata aprAptavyavahArazca dUto dAnonmukho vrtii| evambhUtAn rAjA'pi jJAtvA naahvyediti| abhA.14-15 viSamasthAzca nAsadhyA na caitaanaahvyennpH|| (2) aprAptavyavahAraH ASoDazavayaskaH / suvyakta (1) nirveSTakAmaH prinnetumudytH| tathA rogaatH| maparam / ete tUrNa manuSyAdinA anAsedhyAH na vidhAyiyAH yjnyaarthmudytH| vyasanA'bhibhUtazca yo bhvti| raNIyAH / nivedite'pi vAdinA vivAde naahyitvyaaH| * niveSTukAmo rogAta' ityAdizlokatrayasya vyaci., vyata., tattatkAryasamAptiparyantaM, tattatkAryavirodhAdeva / tadadhikasetu.eSAM vyAkhyA pUrvavyAkhyAsu gatArthA / kAryavirodhe vivAdanivedakasya vA tadA AseddhavyA eva (1) naasN.1|45 nive (nive); naasmR.1|52, zunI. rAjJA cAhayitavyA nyAyamUlatvAdvacanAnAm / vyamA.287 41601-602; abhA.14 nAsaMvat ; mitaa.2|5vymaa. (3) niveSTukAma ityAdayastrayaH zlokA ekvaakyaarthaaH| 286; ap.2|5 nAsaMvat ; smRca.31:33 nAsaMvat ;pamA. niveSTakAmo vivAhAbhimukho nakSatrAdyatipAtAd Ata49 nAsaMvat; vyaci.9 kAryoM (karmoM); vyani. nAsaMvat; nivRtta sedhyaH / rogAta Asiddho mriyeta vArito smRci.6 nAsaMvat; davi.333, vyata. 201 byacivat; daurbalyAdinA bheSajAtikrameNa vaa| yiyakSuryaSTukAmaH candra.105-106 yiyakSu (vibandhu) rAja (kAryA); vyasau. sAdhutvAt dharmavirodhAcca / vyasane sthitaH svajana18 nAsaMvat, vImi.16 (abhiyuktastu nyAyena bIjakodyatastathA); vyapra.39; vyau.24 nAsaMvatH vitA.45 nAsaM viyogAdau duHkhitatvAt sAhAyyakAlatvAcca / abhivat; septu.98 vyacivat; prakA.19 nAsaMvat; samu. yukto'nyena vyavahAreNa lekhitastatra baddhatvAdasvatantra 14 nAsaMvat. iti / rAjakAryArthamudyato rAjakAryodyataH / balavatA(2) nAsa.1146 rambhe (bandhe); nAsmR.1153 kAla vaSTabdhatvAdasvatantratvAcca A tannivRtteriti draSTavyam / (kAlaM); shunii.4|602-603 rambhe (vApe) kAla (kAlaM); gavAM pracAre aTavyAm / pracaranti yasminniti prcaarH| abhA. 14 nAsmRvat mitA.15 rambhe (vApe) kAla (kAlaM); vyamA.287 sasyArambhe (zasyavRnde); ap.2|5 sasyArambhe sthA (stha) dhyA (dhyo) shunii.4|603-604; abhA.14:mitA. (sasyakAle); vyaka.23, smRca.31,33 nAsmRvat pamA. 2150 vyamA.287 na caitAnAvha (naitAnAvAha); apa.215 49 pAlAH (pAla:); vyaci.9; vyani.; smRci. 6 pUrvArdhaM na cetAnAvha (naitAnAhAya); vyaka.23 nmukho (ghato); smRca. mitaavt| davi.333 sasyArambhe (zasyabandhe) kAla (kAlaM); 31,33, pamA.50; smRsA.85; vyaci.9; vyani. nAsaMvyata.201 sasyArambhe (zasyabandhe); candra.106 vyatavat; vat ; smRci. 6 cai (vai) zeSaM vyakavat ; davi. 334 sthA vyasau.18 kAla (kAlaM) zeSaM vyatavat ; vImi.26 nAsaMvat ; (stha); vyata.201 tAnA (tAnnA); candra.106 sthAzca vyapra.39 mitAvat ; vyau.24 mitAvat vitA.45 (gavAM (cApi) dhyA (dhyo) cai (tve); vyasau.18 vyakavat ; vImi. pracAraNa pAla: sasyapAlaH kRSIvala:) kAla (kAlaM) ca vi(svavi); 2 / 6 prA (vA) masthAzca (yasthAcca); vyapra.39,263; vyau. setu.98 nAsaMvat ; prakA.19 nAsmRvat ; samu.14 nAsmRvat. 24 dAno (deyo); vitA.45,512; rAkau.397; setu. (3) nAsaM.1147 sthA (stha) tAnA(nAnA); naasmR.1|54 98 kho (khI); prakA.19; samu.14 setuvat.
Page #196
--------------------------------------------------------------------------
________________ 120 tatra gavAM pramAdabhayAt gopAlo nAsedhya AgrAmapravezAt / sasyAbandhe kRSIvalAH / sasyasyAbandhaH saMgrahaH / ArambhasaMgrahayoH A phalapradAnAdityarthaH / tatrAsedhe sasyanAzAt kuTumbanAzaH rAjArthahAnizca / tasmAt tatra kRSIvalA nAsedhyAH / zilpinastakSAyaskAratantuvAyAdayaH / zilpakAle AjIvanahAniH / AyudhIyAvopasthite yuddhe paracakrataH prANabhayAt sAdhAraNaprayojanopasthAnAcca / aprAptavyavahAra A SoDazAt varSAda- santyanyAni padAnyatra tAni rAjA vizetsvayam / / jJAnAdanAsedhyaH / dhanine ca taddhanaM rAjJA dApyaH anyathA SaDbhAgakarazulkaM ca samayAtikramo nidhiH / dhanino dhanahAniH syAt (?) avyavahAryo dUtaH rAja- vadhaH saMgrahaNaM steyamAsedhAjJAvyatikramaH // kAryagarIyastvAt / dAnonmukhaH zrAddhabrAhmaNabhojanAdya- (1) etAni padAni rAjaiva vizet / rAjJaiva svayamabhimukhaH, nimantriteSu brAhmaNeSu dharmalopAt / vratI nusaraNIyamiti / aSTAdazavivAdAstvArthiniveditA evAniyamastha ArabdhapArAyaNacAndrAyaNAdikasAdhanaH / tatra |nusaraNIyAH / 'svayaM notpAdayetkArya rAjA vA nA'sya saMbhASaNAdipratiSedhAt / viSamasthazca rAjakulacorAdinA pUruSaH' ityAdikamapi etadviSayam / vyamA. 296 AhatasarvasvaH dAtumazakyatvAt, dApayitumapi nirdhana- (2) anyAni karazulkAdIni, vizet avekSeta | tvAt karmaNA samIkaraNe'pi kuTumbavinAzAt / na cainAnAhvayed rAjA, eteSAM balavadavaSTabdhatvAt / uttarakAla AsedhAhvAne kartavye / nAbhA. 1145-47 (4) ete ca kAlAntara AhvAtavyAH / yadA tu tatkAlAhvAnamAvazyakaM tadA putrAdayastatpratinidhayaH / vyapra. 39 vyavahArakANDam AhvAnaniSedhapratiprasavaH 'dezaM kAlaM ca vijJAya kAryANAM ca balAbalam / akalpAdInapi zanairyAnairAhvAnayennRpaH // (1) yAnaiH zibikAdibhiH / apa. 225 (2) yadA tvakalpAdiprahitapratinidhinA na kAryaniSpattiH, tadA akalpAdInAmapyAhvAnaM kAryam / smRca. 33 (3) devabrAhmaNarAjadrohAdakalpabAlasthavirAdInAM svarUpeNAvhAnamityarthaH / vyani. (1) mitA. 215 dezaM kAlaM ( kAlaM dezaM ) balam (bale) smRtyantaram ; ap.2|5 hvAna (nAya); smRca. 33 naye (paye) hArItaH; pamA. 50; vyani. naye (yaye) krameNa bRhaspati:; smRci. 5-6 hrAna (kAra) kAtyAyanaH ; nRpra. 7 kAlaM (bala) naye (yaye); vyapra. 40 dezaM kAlaM (kAlaM dezaM ) krameNa bRhaspatiH ; vyau.25 krameNa bRhaspatiH; vyama. 5 pUrvArdhaM vyapravat, yAnai (zanai); prakA.19 vyanivat ; samu. 15 vyanivat. kAryottaramAsedhaniSedhaH "saMbhUte'rthe ya AsiddhaH pratyAsedhayate sa tam / zAsyo bhavettadA daNDayo hyasaMbhUte sa eva tu // bRhaspatiH paranivedita eva vAdo grAhyaH aSTAdazapado vAdo vicAryo viniveditaH / rAjJA svayaM grAhyavAdasthAnAni vyaka. 19 'pIDitaH svayamAyAtaH zAlIno'rthI yadA bhavet / prADvivAkastu taM pRcchetpuruSo vA zanaiH zanaiH // (1) zAlIno nirNayazAlAyAM lInaH upasthita ityarthaH / puruSo rAjavarjitaH / vyamA. 286 vyaka. 19 (2) zAlInaH pragalbhaH / AtmakRtaprADvivAkaniveditavAdo na draSTavyaH kiM tu paraniveditavAdo draSTavya eva AgatAnAM vivadatAmasakRdvAdinAM nRpaH / vAdAn pazyennAtmakRtAn na cAdhyakSaniveditAn // arthinazca vacaH kAryaM vacaH pratyarthinastathA / parIkSya padamAdadyAdanyathA narakaM vrajet // (1) vyaka. 22 kAtyAyanaH; vyasau. 17 (2) vyamA. vyaka. 19 tAni (yAni); vyasau. 14 vyakavat. (3) vyamA. 296 karazulkaM ca ( haraNaM zuddhaM ) saMgraha ( saMhara ); vyaka. 19; vyasau. 14 nidhi: ( nidha:). 296; ) vyamA 286 no'rthI (no'tha) taM pRcchet (pRccheta ); vyaka. 19; pamA. 52 zAlIno ( zastreNA ) ; vyasau. 14; prakA. 19 zAlIno (zAstreNa); samu. 14 prakAvat. (5) vyamA. 286; vyaka. 19 tAnAM (mAnAM); pamA. 52; vyasau. 14 vyakavat ; prakA. 19 nnA (dA); samu. 14 nAtmaka (dAtmaga). (6) vyaka 20; vyasau. 15.
Page #197
--------------------------------------------------------------------------
________________ darzanopakramaH 121 padaM RNAdAnAdi, AdadyAt nirNayatvena svIku- sarvasvaM vezyAkirAtAdibhyo dAtumicchati, eka putra eva ryAt / vyaka.20 vA putra vikretuM dAtuM vA icchati, patirvA pativratAM, paraanekakAryayogapadye vAdakramaH mparAgataM vinItaM dAsaM vA bhRtyartha vikretumicchati / eva'ahaMpUrvikayA yAtAvarthipratyarthinau ydaa| mAdivyavahAro draSTavya eva, anyathA anucitakriyA vAdo varNAnupUryeNa grAhyaH pIDAmavekSya vA // pravRttasya raajnyo'dhrmaaptteH| avazyaM jJAtvA daNDasya kartavya (1) brAhmaNasyA'pyanyena zUdrasyA'pyanyena vivAde tvAt / tathA yamaH-'bhAryA putrazca dAsazca dAsI ziSyazca vacanamidam / arthipratyarthinAviti arthigaNAviti paJcamaH / prAptAparAdhAstADyAH syU rajvA veNudalena vA // jJeyam / anyathA varNAnupUryeNeti na syAt , brAhmaNaM | adhastAttu prahartavyaM nottamAGge kadAcana / ato'nyathA prati zUdrasyApyuttamarNasyArthinaH pUrvavAdAvazyambhAvAt / pravRttastu yathoktaM daNDamarhati // tathA kAtyAyanaH-'na bhartA vyamA.290 naiva ca suto na pitA bhrAtarona ca / AdAne vA visarge (2) yatrobhayorarthitvaM pratyarthitvaM ca sAdhyabhedAdbhavati vA strIdhane prabhaviSNavaH // yadi dhekataro hyeSAM bhakSayetatra ko'gravAdItyapekSite bRhaspatirAha-ahamiti / strIdhanaM balAt / savRddhi pratidApyaH syAt daNDaM caiva samApnuyAt // tadevamAdayo vivAdA draSTavyA eva / (3) samAnavarNatve'pi pIDApekSayA graahyH| smaca.35 kathamanyathA tatra daNDavidhAnam / vyamA.285-286 (4) yatra dvAveva vadataH, prabho madvAkyaM zaNu iti (2) guruziSyAdInAM vivAdo bhASottarazravaNapUrvaka tatra brAhANAdikrameNAdhikapIDAdarzanena vA vAdo graahyH| rAjJA na vicAraNIyaH / kintu kenApi prakAreNa tamartha vyata.200 svayamavagamya yathAvastu vyavasthApya vivAdamupazamaye(5) grAhyapIDAvekSaNaM samAnavarNayoriti dhyeyam / dityarthaH / ___ vyaka.21 savi.83 (3) anAdeyavAdAdarzane na pApaM na vA nyAyagahItaanAdeyavAdaH brAhmaNAdiprANatyAge vadhabhAgitA, anAdeyatApratipAda'guruziSyau pitAputrau dampatI svaamibhRtykau| nAt / candra.104 eteSAM samavetAnAM vyavahAro na sidhyati // 'ekasya bahubhiH sArdhaM strIbhiH preSyakaraistathA / (1) etaccAlpAparAdhaviSayam / yadi punarAcAryo'- anAdeyo bhavedvAdo dharmavidbhirudAhRtaH // nucitadaNDena ziSyaM daNDayati, pitA vA vyasanAviSTaH evaM parIkSitaM sabhyaiH pUrvapakSe tu lekhayet / aprasiddhaM puradviSTaM vivAdaM na vicArayet // +pamA. smRcavat / atratyaM vyavahAraprakAzavyAkhyAnaM 'guruziSyau' ityAdinAradazloke (pR.115) draSTavyam / AhvAnavidhiH (1) byamA.290 vye (veM) vA (ca); apa.216 vA (ca); yasyAbhiyogaM kurute tatvenAzaGkayA'thavA / vyaka.24; smRca.25 vye (veM) ve (pe); pamA.59; smRci. tamevAhvAnayedrAjA mudrayA puruSeNa vA / / 37 yAtA (jAtA) vAdo (vAdI); vyata.200 vye (veM); savi. * vyAkhyAsaMgrahaH 'ekasya' iti nArada zloke (pR.114) draSTavyaH / 83 yAtAva (tAvada); candra.105 vyatavat , utta.; vyasau. (1) vyaka.21 bRhaspatinAradau; candra.104 dharmavidbhi19; vyapra.45 yadA (tathA) vA (ca): 65 vA (ca); vyau. rudAhRtaH (vidvadbhiH saMprakIrtitaH); vyasau.16, vImi.215 32 vyamAvat ; vyama.6 pUrye (rUpe); vitA.50 vyamavat , tathA (saha) dharmavidbhirudAhRtaH (vidvadbhiH parikIrtitaH). utta.; prakA.21 samu.16. (2) vyaka.21. (3) zunI.41597; vyamA.286 tatvenAza(2) vyamA.285; vyaka.21 sidhyati (vidyate); dIka. yA'thavA (tathyena zaGkayA'pi vA) vAvhAna (va cAla); apa. 31; candra.104 tI (tyoH) ko (yoH) teSAM (pAM tu); vyasau. 215 tatve (tathye) thavA (pi vA) hAna (nAya); vyaka.21 16 vyakavat / vImi.215, vyapra.34 vyakavat ; vivya.3 | vAhvAna (va sAdha); smRca.32 tatve (tathya) hAna (nAya); nyakavat. pamA.50 tatve (satye) hvAna (nAya); vyani. pamAvat ; davi. mya. kA.16
Page #198
--------------------------------------------------------------------------
________________ 122 vyavahArakANDam (1) uttaradAne tsyaivaadhikaaraaditybhipraayH| vApe tatsaMgrahe cetyarthaH / striyaH sanAthAzcetyayamapi smRca.32 dvandvaH / striyaH kulastriyaH / anyAsAmAhvAnavadAsedhe - (2) tau shngkitaabhiyuktnishcitaabhiyuktaavityrthH| pyavirodhAt / sanAthAH paratantrAH bhRtyAdayaH svAmyAdyaevakAreNa tatpreSitapuruSAntaranivRttiH / 'adhikAro'bhi- numatimantareNa nAsedhyAH / striyA saha raha si sthitAH yuktasya netarasyAstyasaMgateH' iti kAtyAyanena tasyaivo- strIsanAthAstatkAle nAsedhyA iti tu paurastyAH / aasettrdaane'dhikaarokteH| vyau.24 / dhasya kAlAntare'pi saMbhavAdanucitadezakAlAvasthAsvAseAhvAnAtikramadoSaH dhakRtAsedhyapIDAtizayaprasaktau vA nAsedhaH kAryastAdRzAAhUto yastu nAgacched drpaadvndhublaanvitH| sedhe cAseddhA daNDayo nAsedhyastadanatikramakaraNAt / abhiyogAnurUpeNa tasya daNDaM prakalpayet // yathocitAsedhe tadatikrame sa daNDya iti sakalavacanaH __ AhvAnAsedhAnarhAH tAtparyam / ata evArthasiddhAnAmapi kepAzcidAsedhAsetrodvAhodyato rogI shokaartonmttbaalkaaH| nAsedhanimittAnAM prapaJcanam / vyapra.42 matto vRddho'bhiyuktazca nRpakAryodyato vrtii|| (3) AsedhaH AhvAnaparo'pi / vitA.40 Asanne sainikAH saMkhye karSako vApasaMgrahe / vaNigvikrItapaNyastu sasye jAte kRSIvalaH / . viSamasthAzca nAsedhyAH strIsanAthAstathaiva ca // satrodvAhodyatAzcaiva dApanIyAH kRtakriyAH // (1) saMkhye saMgrAme / vApasaMgrahe annaadishsysNbndhe| kadA tarhi dravyaM dApanIyamityAkAGkSAyAM vRhaspativyaka.23 rAha-vaNigiti / pamA.50 (2) vApasaMgraha ityekavadbhAvo dvandve / tathA ca bIja- . . asamarthAnAM vAdapratinidhiAhyaH 132 tatve (tathye) thavA (pi vA) hAna (sedha); nRma.7 tatva apragalbhajaDonmattavRddhastrIbAlarogiNAm / (satye) hvAna (nAya); savi.79 gaM (ge) tatve (tathye) thavA pUrvottaraM vadedvandhurniyukto'nyo'thavA naraH / / (pi vA) hvAna (kAra); vyasau.16 apavat ; vyapra.39; (1) pUrva coktaraM ca pUrvottaraM tena niyukto'niyukto vyau.24 tamevA (tAvevA); vitA.39 apavat ; prakA.19 vA taddhitaiSI saMbhAyAmuttaraM vA brUyAt / 'yo yasyArthe' 'thavA (tathA) zeSa pamAvat / samu.15 pUrvArdhaM apavat , hAna iti tadvacanAt arthavAdaviSarya caitat anyatra prati nidhypvaadH| vyamA.287 (1) shunii.4|618-619 yastu (yatra); vyamA.286 (2) eteSAM bhASAmuttaraM ca aniyukto niyukto vA darpAdvandhu (gaccheddapa) rUpe (pUrve); smRca.34, pamA.51% nRpra.7 dadvandhu (daNDyo vyaci.9 hito bruuyaadityrthH| bahu) pU. savi.81, vyapra.40 yastu (yatra); vyama.5 yastu (yatra) balA (kulA); prakA.20; ___ (3) bandhuH putrAdiH, tasyaM parArthavAditvAbhAvAt / samu.15. (2) vyaka.23 satro (zAstro) vRddho'bhiyuktazca niyuktazca tttvaadev| vyapra.40 (dyukto'tivRddhazca); smRca.30 satro (samu); pamA.49 'bhi (1) vyaka.23.24 satrodvAhodyatAzcaiva (zastrodyatAdhAstu ('nu); vyasau.17 satro (zAstro); vyapra.42 vyasauvat ; tathA) nIyAH (nIyau); smRca.31 dvAhodyatA zcaiva(yatAzcApi vyau.26 vyasauvat ; vitA.40 satro (zAkho); prakA.19 tathA); pamA.50 smRcavat ; smRci.14 smRcava, vyasau. smRcavat ; samu.14 kAH (kaH) abhi (ani). (3) vyaka. 18 zcaiva (zcaite) dApa (pAla); prakA.19 smRcavat, 23 sanne sainikAH (sannasainikaH) sedhyAH (sedhyaH); smRca. (2) shunii.4|608-609; vyamA.287 naraH (paraH); 31 kAH (kaH) vApa (vA'pa) dhyAH (dhyA) strIsanAthAH (strI ap.2|32; vyaka.31; smRca.33; vyaci.9 bandhuniyuktosanAthA); pamA.49 kAH (kaH); vyasau.17-18 sanne ( sannAH); 'nyo (tadvadaniyukto); davi.336; vyasau.30; viimi.2|6 kAH (kaH) vyapra.42 pamAvat ; vyau.26 vA (tA); vyacivat ; vyapra.40, vyau.25 ttaraM (ttaro) anyo'thavA vitA.40 ne (na) kAH (kaH) rSa (e); prakA.19 kAH (kaH) naraH (vArthavAnnaraH); vyama.6; vitA.47; prakA.20; samu. samu.14 smRcavat. 15; vivya.4.
Page #199
--------------------------------------------------------------------------
________________ darzanopakramaH 123 (4) pUrvaH pitrAdiH / uttaraH putrAdiH / anyo'rtha- peNaiva niyukto yaH paradoSamavekSitum / vAn dhurINa ityrthH| vyau.25 napasya sUcayeta jJAtvA sUcakaH sa udAhRtaH // .'RtvigvAde niyuktazca samau saMparikIrtitau / (1) arthamukhyaH arthapradhAna ityrthH| smaca. 28 yajJe svAmyApnuyAtpuNyaM hAniM vAde'thavA jym|| (2) zAstreNa ninditaM chlaadikmrthm| mukhyo pUrvottare'bhilikhite yatra vAdI pramIyate / dhanalAbhazca prdhaanH| pamA.45 pratyarthI vA sutastasya vyavahAraM vizodhayet // (3) zAstreNa ninditaM chalAdikam / arthoM mukhyaH anirNIte vivAde tu vipralabdho bhvennrH|| prayojanaM yasya dhanalAbhaprayojanaka iti yAvat / rAjajayadAnaM samaM na syAt tasmAtkAryANi nirnnyet|| niyogAnapekSa eva yaH parAparAdhaM rAjJo nivedayati sa yo'dattavyavahAratvAdaniyuktaH prvrtte| stobhakaH / yastu tanniyogena nivedayati sa sUcaka ityavacanaM tasya na grAhyaM likhitapreSitAhate // nayo dH| __ vyapra.38 arthavAde'pi vizeSamAha bRhsptiH-yo'dtteti|| gRhItagrahaNo nyAyo na pravartate likhitaM samyanirUpitaM, preSitaM mdhysthjnsnnidhau| gRhItagrahaNo nyAyo na pravo mahIbhRtA / vyamA.288 tasya vA tatsamapye syAtsthApayedvA parasya tat // kAtyAyana: (1) vAdinazca gRhItabandhake rAjJaH kartavyamAha rAjJA svayaM notpAdyo vyavahAraH kAtyAyana:-gRhIteti / grahaNaM bandhakaM tat tasminneva * na rAjA tu vazitvena dhanalobhena vA punH| samarpaNIyam / yadyasau pratyayitaH / asatyatve tu madhyasthe . svayaM karmANi kurvIta narANAmavivAdinAma // sthApanIyam / svayameva cArthinaH samupasthitatvAt pratya pareNA'tra parAjayAvadhAraNAt rAjJA ca vayaM vivAdo rthiviSayatvaM gRhItagrahaNo nyAyo na pravartata ityasya notthApanIyaH / yadAha kAtyAyanaH-na raajeti| vacanasya / yadA tu prativAdI samayaM kRtvA rajataM vyamA.285 bandhakIkRtya paJcakArSApaNI gRhItavAn , tasminneva samaye stobhakasUcakayo daH paJcakArSApaNIM datvA rajataM punargRhItavAn , tasminneva zAstreNa ninditaM tvarthamukhyo raajnyaa'prcoditH| rajate pratyakSIkRte evaMvidho vivAdo na pravartanIyo Avedayati yaH pUrva stobhakaH sa udaahRtH|| rAjJeti vcnaarthH| vyamA.287 (2) gRhItagrahaNa ityatra arthinA yatsvakAryasidhyartha (1) vyamA.287; vyaka.32 svAmyA (svamA) hAni pratyarthino dhanamAhRtaM tadgrahaNamabhipretam / xvyaka.24 (hIna); vyata.200; vyasau.30 kIrti (kalpi); setu.97; / vivya.4. (2) vyaka.32 sutastasya (svatastAbhyAM); smRci. x smRsA. vyakavat / 41; vyasau.31 'bhilikhite (abhihite) tasya (tAbhyAm); smRcavat . (1) shunii.4|568-569 (nRpeNa viniyukto yaH vitA.49 rthI vA (rthinA). (3) vyaka.32 samaM (damo) kAryANi | paradoSAnuvIkSaNe) pasya (paM saM); smRca.28; pamA.45 sUcayet ni (kArya vini); vyasau.31 naraH (nRpaH); smRci.41 (tadA (samaya); vyapra.38 Naiva (Na vi) pamavekSitum (pAnavekSaNe); janapadaM gatvA tasmAtkArya vinirNayet). (4) vyamA. 288. vyau.23 Naiva (NAvi) SamavekSitum (pAnvavekSaNe); prakA.16 (5) vyamA.285 lo (lA) narANA (navAga); vyaka. samu.13. 19 vazitve (viziSTe) dinA datA); mmu.8|43; smRci.5 (2) vyamA.287 vatyA (vRtyA) bhRtA (bhujA) sya vA vazitve (viziSTe); vyasau.14 vazitve (viziSTe). (syaiva) rasya (ratra); vyaka.24 bhRtA (bhujA); smRca.35 ' (6) zunI.41567-568 taM ... khyo (tastvarthI nApi)'pra | nyAyo (s nyAye); smRsA.88 bhRtA (bhujA) sya vA (syaiva); (pra) yaH (yat); smRca.28 mukhyo rAzA (mukhyazcArtha); pamA. | vyaci.9 vyakavat ; vyasau.19 smRsaavt| vImi. 216 vyaci45 tvarthamukhyo rAjJA (tvarthamukhyazcArthaH); vyapra.38 yaH (yat); | vat; candra.107 bhRtA (bhujA) sthApayedvA (sthApyaM vApi); vyau.23 stobha (lobha); prakA.17 smRcavat ; samu.13 | prakA.21 smRcavat ; samu.16 smRcavat /
Page #200
--------------------------------------------------------------------------
________________ 124 (3) tathA parityAjitagRhItadravya evaM vAdI nyAve pravartya ityAha sa eva gRhIteti / parasya samIpa iti zeSaH / madhyasthasya smRca. 35 (4) grahaNaM vivAdapadaM vastutaH pratItipakSe pratyarthini / anyathA madhyasthe yAvadvicAra (2) dhAryam / vyaci. 9 (5) arthinA pratyarthisakAzAdvivAdapadamAnIyate, tadA yAvattatpratyarthini madhyasthe vA na samarpyate tAvadvivAdo na draSTavyaH / gRhIteti kAtyAyanavacanAt / gRhyata iti grahaNaM vivAdapadaM tadgRhItaM yatra sa gRhItagrahaNaH / tasya pratyarthinaH kRte tatsamadhye parasya madhyasvasva khAne yA sthApyamityarthaH / candra. 107 yAde khitAnAmutikramaH vyavahArakANDam , taMtrAbhiyoktA prAgbhUyAdabhiyuktastvanantaram / tayoruktau sadasyAstu prADvivAkastvataH param // (1) bhASottarakriyAnirNayA evAbhiyoktrAdiviSayaviziSTA abhokAH / apa. 216 (2) prAg brUyAt pratijJAM kuryAdityarthaH / *smRca.35 (3) sabhyaprAdvivAkayoridaM pazcAdabhidhAnamanu yogAdivyatiriktapratyAkalitAdiviSayakavacanaparam / anuyogAdInAM prAgeva tatkartavyatvAdityavadheyam / prAg brUyAt pratijJAM vadedityarthaH / abhiyuktastvanantaramuttaraM brUyAditi / Xvyapra. 43 anekakAryayaugapadye vAdakramaH er syAdadhikA pIDA kArya vA'bhyadhikaM bhavet / pUrvapakSo bhavettasya na yaH pUrva nivedayat / / X vyau vyapravat / * pamA smRcavat / (1) zunI 4625 yAda (pRSTo cha ) (prAdvivAkasada tvAyairdApyate hyuttaraM tataH); vyamA 289 taH param (nantaram ); apa. 226 ktau (te); vyaka. 24 ktau (kte) stvataH (stataH); smRca. 35 ruktau (rante) stvataH (stataH) ; pamA 58 smRcavat ; vyaci. 10 vyakavat ; savi.83 ( abhiyoktA vadetpUrvamabhiyuktastvanantaram ) zeSaM vyakavat ; vyasau. 19 vyakavat ; vyapra. 43 smRcavat; vyau 27 smRcavat; vyama. 6 prAg (pra), zeSaM smRcavat bitA.49 prAg (pra) tayoruko (anantaraM ) stvataH (stataH ); prakA. 21 smRcavat; samu. 16 smRcavat ; vivya 44 smRcavat . (2) vyamA 299 syAda (cApya) bhyadhi (pyadhi) : 291 3 1 (1) dvividhAbhiyoktA dhanArthI samAnArthI ca / yathA madIyaM dhanaM gRhItvA tiSThatIti laguDAdinA hatavAniti dvAvapyabhyarthyamAna... svadhanasaMmAnAbhyAmarthinau prathamaM vAcayitavyau na tu rAzi pUrva nivedanamAtrAt, yathA nAhaM tasyaivaM dhArayAmi, na ca tasyA'haM dAsaH, na mayA brahmavadhAdikaM kRtaM tathApi mAmavamanyAyena kSipatIti / pUrva nivedakatvena nA'syArthivAdaH, kintu tannivedanAhnAnAt tasyaiva sa hi praSTavyaH kathaM tava dhArayatIti / kathaM tava bhRtyaH / kathaM vA'syA'bhizApaM kuruSe iti vRhIti / tadAha kAtyAyanaHyasyeti / nAradena tasyArthibhAvo dAtavya iti tRtIyapAde vizeSaH / tathA zUdreNApi prathamaM nivedite brAhmaNasyA'grato vivAda nirUpaNIyaH kAryANAM vA gurulghubhaavmaa| lokya vyavahAradarzanaM kAryam / vyamA. 289-90 (2) evaMvidhaviSaye arthipratyarthibhAvasya vaiparItyaM parIkSakaiH kAryamityarthaH / atrobhayorapi parasparamarthitvaM ca sAdhyabhedAdyugapadbhavati / tatrotkRSTajAterbahupIDasya vA - vivAdaH pUrvaM draSTavyaH / smRca. 35 avinItavAdidaNDaH zatro'nuttarIyo vA muktakezaH sahAsanaH / vAmahastena vA sragvI vadan daNDamavApnuyAt // (1) praNata eva brUyAt, anyathA'bhidhAne doSamAhasazastra iti / vyamA. 286 (2) sa pRSTaH sanyadi sazastra uttarIyavastrahIno muktakeza AsanopaviSTo vAmahastena kiJcicAlayan zirasA saje yA dhArayanutaraM vadati tadA daNDya iti / apa-235 * pamA, savi. smRcagatam / (yasya cA'rthagatA pIDA zArIrI vA'dhikA bhavet / tasyA'rthivAdo dAtavyo na yaH pUrva nivedayet // ); smRca. 35 bhya (pya); pamA. 59; savi . 8 .83 (yasya vA'pyadhikA pIDA akAryaM vA'dhikaM bhavet / tasyArthavAda dAtavyo na yaH pUrvaM nivedayet // ); setu. 96 syAda (cApya) vA'bhya ( cApya) pUrvapakSo bhavettasya ( tasyArthibhAvo dAtavyo ); prakA. 213 vivya. 4 syAda samu.16; (vApya) pa (I: pa) na ( sa ) . (1) vyamA 286 keza : (kaccha) sragvI (vAdaM); apa. 225 yo vA (va) viSya ke cha :
Page #201
--------------------------------------------------------------------------
________________ darzanopakramaH kAryArthI praSTavyaH kAle kAryArthinaM pRcchetpraNataM purataH sthitam / kiM kArya kA ca te pIDA mA bhaiSIbrUhi mAnava // 'kena kasminkadA kasmAtpRcchedevaM sabhAgatam // (1) kena puruSeNa kasmindeze kAle vA kasmAtkAraNAditi praNataM pRcchet / ataH praNata eva brUyAt / *vyamA.286 (2) kiM kAryamiti deyApradAnasya jJAnArtha praznaH / kA ca pIDeti hiMsAyAH / tathA ca tayoH kartRdezakAlakAraNaparijJAnArtha sabhApatimA praznacatuSTayaM kAryamityAha sa eva - ' kena kasminkadA kasmAtpRcchedevaM sabhAM gataH ' / ityevaM pRSTaH kAryArthI tatastasmai vaktavyajAtaM vijJApayet / + smRca. 31 (3) mitA. TIkA - - kiM kArya kA ca pIDeti arthakRto manyukRtazca praznabhedaH / subo. 2 / 5 (4) atra kAryArthinaM svayamAgataM pRcchedityanena rAjA svayamAvedako vA notpAdayedityarthaH / vyau. 22 AhvAnavidhiH evN pRSTaH sa yad brUyAttatsabhyairbrAhmaNaiH saha / vimRzya kArya nyAyyaM cedAhvAnArthamataH param / mudrAM vA nikSipettasminpuruSaM vA samAdizet // * bAla. 2 / 5 vyamAgataM subogataM ca + savi. smRcagatam / (1) zunI. 4/557; mitA. 2 / 5 naM (naH) praNataM (gRNantaM) smRtyantaram ; vyamA 286 praNataM ( puruSaM) brahi mAnava ( yAhi mAnada); apa. 2 / 5; vyaka. 19 NataM (Nate); smRca. 31; pamA.52; vyani.9; smRci. 4; nRpra. 5; savi . 75; vyasau. 14; vyapra. 35; vyau. 22; vyama. 4; vitA. 381 rAkau. 385; prakA. 19; samu. 14. (2) zunI. 4 / 558 pRcche... tam (pIDito'si durAtmanA ); mitA. 215 smRtyantaram ; vyamA. 286 devaM sabhAgatam (deva sabhAM gataH); apa. 215 bhAgatam (bhAM gataH ); vyaka. 19 apavat; smRca.31; pamA 52 dA (thaM) vaM (naM); smRci.4; nRpra.5; savi. 75 ( kena kasminkadA kasmAdevaM pRcchetsabhAM gataH ); vyasau. 14 vaM (va); vyapra. 35; vyau. 22 dA (thaM); vyama. 4; vitA. 38; rAkau. 385 gataH (gatam); prakA. 19; samu. 14 apavat . (3) zunI .4 / 5 5 8(evaM pRSTaH svabhAvoktaM tasya saMzruNuyAdvacaH); mitaa.2|5 tat (sa) smRtyantaram ; apa. 2 / 5 drAM vA (drAMca); 125 (1) tacca likhitaM janmAntare mayA'smai dhanaM dattaM tadasau na prayacchatItivadvicArAyogyaM yadi na syAttadA tatpratyarthyAnayanAya mudrApradAnAdikaM kuryAt / tathAca kAtyAyanaH ---- evamiti / tasmin Avedake / puruSaM sAdhyapAlam / nyAyyaM yogyam / AhvAnArthamabhiyuktasyeti zeSaH / * smRca. 32 (2) mudrAgrahaNaM lekhyasyApyupalakSaNam / bAla. 2 / 5 AhvAnAnarhAH akalpabAlasthaviraviSamasthakriyAkulAn / kAryAtipAtivyasaninRpakAryotsavAkulAn / mattonmattapramattArtabhRtyAnnAhvAnayennRpaH // ( 1 ) akalpo vyAdhitaH / viSamaM durge nigaDAdi vA / kriyAkulo nityanaimittikakarmakaraNavyagraH / kAryAtipAtI yasya tatkAla bhAgacchato gurutarakAryavinAzaH / vyasanamiSTaviyogAdi / utsavaH kaumudyAdiH sArvajanInaH / vivAhAdirvA prAtisvikaH / Xapa. 215 (2) viSamastha utpannasaMkaTaH / matto dhattUrAdimadanIyadravyeNa skhalitabuddhiH / unmatto grahapittAdibhiH / pramattaH sarvatrAvadhAnahInaH / Arto viSAdinA duHkhitaH / bhRtya - grahaNamasvatantrastrINAmapyupalakSaNArtham / +smRca.33 (3) viSamastha uttamarNairdhRtaH / vitA. 41 * vyapra. smRcagatam / X vyaka. apagatam / + zeSaM apagatam / subo. (25), vyau smRcagatam / vyaka. 21 tat (sa) mRzya (cArya) tasmin (tatra); smRca 3 2; pamA. 55; vyani. tat (sa) vA nikSipettasmin ( dadyAttathA patram ) ; smRci. 4 tat (sa); nRpra. 5 prathamArdham ; vyasau. 16 saya (tu) vimRzya kArya ( vicAryameva ) tasmin (tatra ) samA (vinir); vyapra. 38. vyakavat vyau. 24 vyakavat ; vyama. 5 tat (sa) mRzya (cArya); vitA. 38 tat (sa); rAkau. 3851 prakA. 19; samu. 15 vA nikSipettasmin ( dadyAttathA patram ). (1) zunI. 4 / 599-600, mitA. 2 / 5 rta (rtAn ) smRtyantaram ; ap.2|5 ( dharmodyatAnabhyudaye parAdhInazaThAkRtIn / mattonmattapramattAMzca bhRtyAnnAhvAyayennRpaH // ); vyaka. 23 tipA (bhipA); vyani. tsavA (yatA) nAhvAna (naivAha) smRtyantaram ; smRci. 51 davi. 334 dvitIyArdhaH ; nRpra. 7 dvitIyAdhaM nAsti; vyasau . 18 naye (yaye); vyapra. 39; vyau . 24; vyama. 5 nArada: vitA . 40 dvitIyArdhaM nAsti; rAkau . 385,
Page #202
--------------------------------------------------------------------------
________________ 126 vyavahArakANDam (4) mitA.TIkA-unmattaH unmAdena paJcavidhena (1) rAjA kartumiti zeSaH / etaccopalakSaNam / vaatpittshlessmsNnipaatgrhsNbhvenopsRssttH| bAla.5 tena gopazauNDikAdistrINAmapi parigrahaH / tAsAmapi dharmotsukAnabhyudaye rogiNo'tha jddaanpi| vyavahArapraNetRtvAt / apa.25 asvasthamattonmattArtastriyo naahvaayyennRpH|| (2) tadadhInakuTumbinyaH gopAlazauNDikAdistriyaH / striyo'tra paratantrA vivkssitaaH|| smRca.33 vyaka.23 ne hInapakSAM yuvatiM kule jAtAM prasUtikAm / (3) tena tadadhInakuTumbinyAdInAmAhvAnamabhISTamisarvavarNottamAM kanyAM tA jJAtiprabhukAH smRtaaH| tyarthaH / smRca.33 (1) ata eva AsAM jJAtaya evAhvAtavyA ityrthH| (4) mitA.TIkA-strINAmAhvAne niSiddha pratiprasavaapa.215 mAha-tadadhIneti / subo.15 (2) hInapakSA madAkulA / yuvatimiti tasyA eva (5) mitA.TIkA-tasyA adhInaM tAdRzaM yatkuTumbaM vizeSaNam / kule jAtA satkule jaataa| sarvavarNottamA tad yAsAmastIti iniH / ekadezItivat prayogaH / vAdyapekSayottamavarNA / tAH pUrvoktAH / paJca jJAtiprabhukAH svairiNyo vyabhicAraratAH / gaNikA veshyaaH| niSkulA paratantrAH netraaH| smRca.33 hiinkulaaH| .. bAla.215 . (3) mitA.TIkA-hInapakSAmiti, anAthAM sarvajana- kAlaM dezaM ca vijJAya kAryANAM ca balAbalam / zocyAmiti yAvat / subo.2|5 ___ akalpAdInapi shnairyaanairaahvaanyennpH|| (4) hInapakSAM bhartRpitRpakSahInAM kanyAM anUDhAm , jJAtvA'bhiyogaM ye'pi syurvane pravrajitAdayaH / jJAtiprabhukA iti jJAterAhvAnam / vitA.41 tAnapyAhvAyayedrAjA gurukAryeSvakopayan / / .. (5) mitA.TIkA-sarveti / brAhmaNIm / tAH hIna- (1) vanasthAdivyatirekeNa yatra na siddhistatra tAnapakSAdayaH jJAtisvAmikA ityrthH| baal.2|5 pyAhvAyayet / - apa.215 AhvAnAna pavAdaH (2) gurukAryeSu * AhvAyayediti saMbandhaH / nimitta. tadadhInakuTumbinyaH svairiNyo gaNikAzca yaaH| saptamI ceyam / gurukArya nimittamAhvAyayedityarthaH / ako. niSkulA yAzca patitAstAsAmAhvAnamiSyate // payan sAntvayan / vyapra.40 (3) mitA.TIkA-veSamAhAtmyAt tatrApi vizeSamAha (1) smRca.33 yaye (paye); pamA.51; nRpra.7; prakA. 20 smRcavat ; samu.15 smRcavat. akopeti / bAla.215 (2) shunii.4|600-601 tA...tAH (nAzAtipramukhAH vyasau.18 binyaH (bAzca) yAzca (zcaiva.) miSyate (marhati); byapra. striyaH); mitA.215 smRtyantaram; ap.2|5 (=)(hInapakSA ca 39; vyau.25 yAzca (zcaiva) nAradaH; vyama.5 nAradaH; yavatiH kulajAtA prasUtikA / sarvavarNottamA kanyA tA zAtiprabhukAH vitA.42 =) nAradaH: rAkau.385zca yAH (stasthA); prakA. smRtaaH||); vyaka.23, smRca. 33 bhukAH (mukhAH);pamA. 19 hArItaH; samu.15. 51 uttarAdhe (svajAtiprabhukAM caiva tathA nAhvAnayennRpaH); vyani. (1) shunii.4|605-606, vyaka.23 nairyA (naiH za); kAH smRtAH (kAH striyaH) smRtyantaram ; smRci.5 le jA (lope); vyasau.18 nairyA (naiH za) naye (yaye); vitA.42 (=); nRpra.7; vyasau.18 mAM (mA)nyAM (nyA) smRtAH (triyaH); vyapra. rAkau.386 laM dezaM (ladezA) naiirAhvA (yaH paurAn ha). 39; vyau.25 tiM (tI) nAradaH; vyama.53 nAradaH; (2) shunii.4|606-607; mitA.25 yaye (naye) vitA.41 tiM (tI); rAkI.385, prakA.19 vitAvat smRtyantaram : apa.15 (=) pvako (Su go); vyaka.23 samu.15. mitAvat ; smRci.6 yaye (paye); vyasau.18 Svakopayan (Su (3) shunii.4|614-615, mitA.225 smRtyantaram / kopanaH); vyapra.40 yaye (paye) bRhaspatiH; vyau.25 bRhap.2|5 (-) miSyate (marhati); vyaka.23 apavat ; smRca. spatiH; vyama.5 mitAvat , nAradaH, vitA.42 (-) mitA33; pamA.51 marIciH; vyani. nAradaH; smRci5; nRpra.7 . vat ; rAkau.386 hrA (vA) yeSvako (yaizca goM
Page #203
--------------------------------------------------------------------------
________________ 127 darzanopakramaH AhvAnAvamAne daNDaH 'vicAryatvena pratijJAte ityarthaH / tadAsedhaH tasyA'AhUtastvavamanyeta yaH zakto rAjazAsanam / sedhaH / vyaka.22 tasya kuryAnnRpo daNDaM vidhidRSTena karmaNA // (2) AvedanAya jigamiSatA kRtAvedanena vA hIne karmaNi paJcAzanmadhyame tu shtaavrH| kAryAntaravaiyagyadinA rAjAhvAnavilambe rAjazapathAdinA gurukAryeSu daNDaH syAnnityaM paJcazatAvaraH // prativAdinaH pratirodhazca AsedhAparaparyAyaH kArya ityAha (1) tAmrikapaNAbhiprAyaiSA sNkhyaa| apa.15 -utpAdayatIti / vyapra.41 (2) paNAnAM saMkhyeyam / zakta iti vacanAdApadAdi- 'kriyArthinA'varuddhaH sannAsedhaM cedvilaGghayet / viSaye na daNDaprakalpanam / kintu tannivRttau punarAhAnaM svahastenA'pi roddhavyo yadyasau na vibhAvayet / / kAryam / . smRca.34 svahastenApIti / yadA'sAvarthino vivAdanimittAM (3) evaM vyAkhyAtRbhiruktam / idamupalakSaNaM daNDa- kriyAM loke vibhAvayituM na zaknuyAttadA svahastasya paNatAratamyasya / tatra sakRdanAgame tRtiiyaaNshdnnddH| vyApAreNA'pi upaarundhyaadityrthH| vyaka.22 dviranAgame'rdham / triranAgame pUrNam / evamAdi bhistriM Asedhotkrame anAsedhyAsedhe ca daNDa : zadrAjJe / tadUrdhva tripakSAdvA dazabandhArtha gRhItvA hAni- Asedhayogya Asiddha utkrAman daNDamahati / nimitta jayapatraM dadyAt / evaM kRte prativAdI yadyA- AsedhayaMstvanAsedhyaM rAjA zAsya iti sthitiH|| gacchati punarapi vyavahAradarzanaM kartavyamiti / sUtravizeSe AhUtasyA'nAgacchata AhvAtrA AsedhayogyasyAsedho trignAgame caturo daNDAH palAyaneM caivam / parAjayazca- bhojanAdikAryAntaraniSedhaH kaaryH| ap.2|5 turaH / kArSApaNAdi damaparadravyAvedanaviSayam / vyani.9 yastvindriyanirodhena vyAhArazvasanAdibhiH / (4) gurukAryeSu nityaM paJcazatAvara iti vizeSaNA- AsedhayedanAsedhyaiH sa daNDayo na tvatikramI / / dApannAnAgamane daNDI nAstIti kathitam / vyapra.41 (1) anAsedhaiH AsedhAnaharucchvAsAdibhiH / . AsedhavidhiH vyaka.23 utpAdayati yo hiMsAM deyaM vA na prycchti| (2) indriya nirodhAdeH saMkaTatvAnna tatra rAjAjJAtiyAcamAnAya dauHzIlyAdAkRSyo'sau npaajnyyaa| kramo'parAdhamAvahatItyarthaH / smRca.30 Avedya tu nRpe kAryamasaMdigdhe pratizrute / (3) evamAvazyakazarIravyApAraiH kurvanna daNDyaH / tadAsedhaM prayuJjIta yAvadAhvAnadarzanam // vyani. (1) asaMdigdhe pratizrute nivedite kArye rAjJA nizcite (1) vyaka.22; vyasau.17. (1)apa.215; vyaka.24; smRca.34; pamA.51vyani. (2) apa.215 (= ) siddha (sedhaM) stva (stu) nAse uttarAdhe (abhiyogAnusAreNa tasya daNDaM samarpayet ); davi.335 (nA''se); vyaka.22 (Asedhayogya utkrAman daNDamarhati vyasau.18; vyapra.40 ; vyau.25; vitA.39; prakA.20; cottamam / ) sya i (syami); vyasau.17 krAman (krozana );vyapra. samu.15. (2) ap.2|5 me tu (mena) varaH (varam ) DaH (DyaH) 41utta., 42 pU. vyama.5; vitA.44 dhayastva(dhedyastva) utta.. varaH (varam ); vyaka.24 madhyame tu (tanmadhye dvi); smRca.34 (3) shunii.4|595 razva (rocchA) dhyaiH (dhaiH); vyaka.22 tu(dvi); pamA.51; vyani. tu (di) yeSu (yeM ca); davi.335 razva (rocchva) saidhyaiH (sedhaiH); smRca.30; pamA.48 vyAhAradhyame tu (dhye'pi sthAt ):344; nRpra.7; savi.81 (=) ne zvasanA (vyavahArotsavA) kramI (kramAta); vyani. vyAhA (na ; vyasau.18-19 madhyame tu (tanmadhye'pi); vyapra.40; (jAga) sadhyaiH (sedhaiH); vyapra.42 razva (rocchvA ) dhyaiH (dhyaM) kamI jyau.25; byama.6; vitA.39; prakA.20; samu.15. (kraman) nAradaH; vyama.5 razva (rocchva) kamI (kamAt) (3) byamA.285, apa.215; vyaka.22; smRci.5; nAradaH; vitA.44 vyAhArazva (vihAroda) dhyaiH (dhaiH kramI vyasau.16; vyapra.41; vyau.26. (4) byaka.22;vyasau. (kramAt ); rAkau.333 razva (rocchva) nAradakAtyAyanau; prakA. 17; vyapra.41; vyau.26. 18 samu.14 razva (rocchva ).
Page #204
--------------------------------------------------------------------------
________________ 128 vyavahArakANDam saMbhUte ca ya AsiddhaH pratyAsedhayate ca tam / dUtAya sAdhite kArye netA bhaktaM pradApayet // zAsyo bhavettadA daNDayo hyasaMbhUte sa eva tu|| dezakAlavayaHzaktyAdyapekSaM bhojanaM smRtm| AsedhayetAM yadi vai sandigdhe'rthe parasparam / AkArakasya sarvatra tviti tattvavido viduH|| tayoratikrame dhaye tatra daNDaM pradApayet / / (1) netA ahvAyakaH / yAvatkAryasiddhistAvantaM kAlaM saMbhUte yathAbhUte / . vyaka.23 / dUtAya vetanamAbAyako ddyaaditi| vyani. anAsedhyAH (2) rAjapuruSAya ca sAdhyapAlanAmakAyAhRtAhAyakavRkSaparvatamArUDhA hastyazvarathanausthitAH / / dvArA bhRtirdApanIyA dezakAlAdyanusAreNetyAha kAtyAyanaH viSamasthAzca te sarve nAsedhyAH kAryasAdhakaiH / / -ekAheti / AkArakasya aahvaankrtuH| *vyapra.42-43 vyAdhyA vyasanasthAzca yajamAnAstathaiva ca / vAde pratibhUdhiH anuttIrNAzca nAsedhyA mattonmattajaDAstathA // pretibhUzca grahItavyaH prADvivAkena kAryiNaH / ne karSako bIjakAle senAkAle tu sainikaH / pratyarthini samAyAte samupasthApanakSamaH // pratijJAya prayAtazca kRtakAlazca nAntarA / / pratibhuvo'lAbhe bandhavidhiH udyuktaH karSakaH sasye toyasyAgamane tathA / atha cetpratibhUrnAsti kAryayogyastu vaadinH| . ArambhAtsaMgrahaM yAvattatkAlaM na vivAdayet // sa rakSito dinasyAnte dadyAd bhRtyAya vetnm|| anaasedhkaaltvaaditybhipraayH| smRca.30 (1) rAjavarjitarakSakAya rakSito vetanaM dadyAt / abhiyuktazcAvaruddhazca tiSThedyazca nRpAjJayA / vyamA.289 na tasyAnyena kartavyamabhiyogaM vidurbudhAH // AhvAyakavetanavidhiH * vyau. vyapragatam / ekadvitryahasApekSaM dezakAlAdyapekSayA / (ekAhaM vyahaM vyahaM vA) netA (tena) pradApayet (prakalpayet); davi. 13 ekadivyahasApekSaM (ekAhandyahAdyapekSaM) netA (tena);vyasau. (1) vyaka.22-23 ca tam (matam). 19 (ekAhatyahAdyapekSaM dezakAlAdyapekSakam ) netA (tena); vyapra. (2) vyaka.22 nAsadhyAH (na sAdhyAH); smRca.30;pamA. 43 davivat ; vyau.26 netA (tena);- samu.16 ekadvivyaha48 sthitAH (gatAH); vyani.; smRci.6 pamAvat ; vyasau. sApekSaM (ekAhaM byahaM vyahaM vA) pradApayet (prakalpayet) 17 vyapra.42; vyau.26; vyama.5; vitA.44 thanau smRtyantaram. (1) apa.215 (dezaH kAlo vayaH zaktirapekSyA (thataH); prakA.18 mArUDhA (saMkAzA); samu.14. (3) bhojane tathA) tatva (dharma); vyaka.24 sviti (gatiH); vyasau. smRca.30 nuttI(nutI); pamA.49; vyapra.42 pU.; vyau. 19viti (iti); vyapra.43 vyasauvat. (2) ap.2|5 (%D). 26 nAsta (nasta) pU.; vyama.5 vyauvat, pU.; vitA. (3) mitaa.2|10; vyamA.289 kAryayogyastu (vAdayo44 vyauvat, pU.; prakA. 18; samu.14. (4) vyaka. gyazca) bhRtyA (dUtA); ap.2|10 dinaH (dinoH); vyaka.24 23 jJAya (chAbhi)utta. smRca.30 pamA. 49 tu kArya (vAda) stu (sya) bhRtyA (datA); smRca.35 vyakavat / (ca) nikaH (nikAH) tazca (tAzca); vyasau.18 tazca (tAzca) pamA.58 stu (sya); dIka.32 kArya (vAda); vyaci.10 utta.; prakA.18; samu.14 tu (ca). vyakavat ; vyani. kArya (vAda) stu (sya); davi.13 stu(sya) . (5) byaka.23syA(sya); smRca.30pamA. 49 toya(vApa) bhRtyA (dUtA); nRpra.7 sa rakSito (rakSito'sau); vyata.202 tathA (sadA); davi. 334 udyu (tayu) laM (le); vyasau.18 tathA vyanivat ; savi.83 kAryayogyastu (sArthayoryasya ) bhRtyA (dRtA); (sadA) tatkAlaM na vi (tAvatkAlaM na); prakA.19; samu.14. vyasau.19 vyakavat viimi.2|10 vyakavat vyapra.44; vyau. (6) vyaka.23 abhiyuktazcAva (aniyuktazca). yogaM (yuktaM); 31 vyama.10 stu (sya); vitA.94-95; setu.97 (3) vyasau.18. : kArya (vAda) stu (ba) naH (noH); prakA.21 vyakavat ; samu. ..(7) apa.( 3 )2 / 5 utta; vyaka.24 (ekAhAdiyahA- 16 vyakavat ; vivya.8 kArya (bAda) stu (sya) vetanama spakSaM dezakAlAdyapekSataH) netA (tena); vyani. ekadivyahasApekSaM (jIvanam), bhRtyA (bhRtA).
Page #205
--------------------------------------------------------------------------
________________ darzanopakramaH 129 (2) sa parAjito vaadii| ap.2|10| nAzakto dhanine dAtuM daNDaM rAjJe ca tatsamam // (3) dUtAya sAdhyapAlAya / smRca.35 jIvanvA'pi pitA yasya tthaivecchaaprvrtkH|| (4) pratibhuvorabhAve dvau rakSaNIyau / yadAha-atheti / nAvijJAto grahItavyaH pratibhUtvakriyAM prati // vyaci.10 (1) saMdigdho'bhizastaH / atyantavAsino naiSThika(5) pratibhavati tatkArye tadvadbhavatIti prtibhuulgnkH| brahmacAriNaH / - mitaa.2|57 vAdayogyaH vivAdaphalasya sAdhitadhanAdidAnasya daNDa- (2) saMzayasthA abhizastAH / tatsamaM vivAdAspadIdAnasya ca kSamaH / vAdinorbhASAvAdinaH uttrvaadinshc| bhUtadravyasamam / vihitadaNDopalakSaNArthametat / smRca.35 vyata.202 / (3) rikthI bhrAtrAdiH / rikto nirdhanaH / atyanta(6) dUtaH sAdhyapAlaH / vetanaM bhRtiH / sArthadvayaM vAsino naiSThikabrahmacAriNa iti mitAkSarAdiSu / anyatra kottidvym| evaM gRhItvA vAdI nyAye prvrtyH| savi.83 vAsina iti paThitvA dezAntaravAsina iti madanaratne (7) bhRtyAya rAjapuruSAya rakSakAya saadhypaalaakhyaay| vyAkhyAtam / avijJAto vizeSato'paricitaH / vyapra.44 atrakatvamavivakSitam / vAdina ityupalakSaNaM prativAdi- (4) niruddho nigddaadibddhH| saMzayastho vyasanI / no'pi / vyapra. rikthI putrapautrAdidravyagrahaNAdhikArI / anyatra vAsito dvijAtiH pratibhUhIno rakSyaH syAdvAhyacAribhiH / deshaadvhisskRtH| ___ vyama.10 zUdrAdIn pratibhUhInAn bandhayennigaDena tu / / _ vAde pratinidhiHpratibhUhInasya parAjaye sa evAha-dvijAtiriti / vitA.95 adhikAro'bhiyuktasya netrsyaastysNgteH| atikrame'payAte ca daNDayettaM paNASTakama / itaro'pyabhiyuktena pratirodhIkRto mataH // nityakarmoparodhastu na kAryaH sarvavarNinAma // samarpito'rthinA yo'nyaH paro dharmAdhikAriNi / prAtibhAvyAnarhAH prativAdI sa vijJeyaH pratipannazca yaH svayam / / nai svAmI na ca vai zatruH svaaminaa'dhikRtstthaa| (1) itaro'pyasaMbaddho'pyabhiyuktenottaravAdinA prahiviruddho daNDitazcaiva saMzayastho na ca kvacit // to'dhikRta uttaravAdI kRto mata uttaravAditvena saMmato naiva rikthI na riktazca na caivaatyntvaasinH| manvAdInAm / rAjakAryaniyuktazca ye ca pravrajitA narAH / / (1) mitA.2157 nAza (na za); smRca.35; pamA.57 nAza (nAzA); vyapra.43; vyau.27; vyama.10; prakA. * setu. vytvt| 21; samu.16. (2) mitaa.2|57; vyau.27. (3) mitA. (1) pamA.58; vyani.; vyama.10; vitA.95; prakA. 2157; smRca.35; pamA.57 bhUtva (bhUstat); vyapra.43; 21; samu.16.(2)pamA.58; vyani.te(ne) moMparo (vibo); vyau.27 jJAto (zAte) bhUtva (bhUH sva); byama.10; prakA. vitA.95te (ne) tta (ttu); prakA.21 payAte (ca yAne) ttaM (ttu); 21; samu.16. samu.16 te (ne).(3) mitA.157 vi (ni) saMzayastho na ca (4) apa.2132 stya (pya) pratirodhI (prahito'dhi); vyaka. (saMdigdhazcaiva na); smRca.35vi (ni) stho na ca(sthAzca na); pamA. 31 stya (sya) pyabhi. (pyati) pratirodhI (prerito'vi); smRca. 57 vi (ni) stho na ca (sthazca na); vyapra.43 ca ka (kutra); 32; smRci.41 netarasyAstyasaMgateH (na syAdyayanyasaMbhave); vyau.27 vi (ni) ca ka (kutra ; vyama.10 vi (ni); prakA. savi.80; vyasau.30 stya (nya) zeSaM apavat ; vyapra.39 21 vi (ni) stho na ca (sthAzcaiva na); samu.16 pamAvat . pU.; vyau.24 pU. vitA.47 pratirodhI (prerito'dhi) utta.; (4) mitA.2157 riktaH (mitraM); smRca.35, pamA. prakA.20; samu.15. (5) ap.2|32 nyaH pa (nyo'pa); 57 rikta (riktha) yukta (yuktA); vyapra.43 yukta(yuktA); vyau. vyaka.31 paro dharmAdhikAriNi (vivAditvena nAmataH) pU. 27 vyapravat ; vyama.10 tyantavAsinaH (nyatra vAsitaH); prakA. smRca.32;smRci.41; savi.80; vyasau.30 paro (puro); 217 samu.16 mitAvata, vitA.47 apavat ; prakA.20; samu.15...... ... nya. kA. 17
Page #206
--------------------------------------------------------------------------
________________ .130 vyavahArakANDam dharmAdhikAriNi prADvivAke pratipannaH prativAditvena svayaM vAdinA'GgIkRtaH / apa. 2132 (2) itarasyAnabhiyuktasya tasmin vivAde saMbandhAbhAvAnnAstyuttaradAne'dhikAra ityarthaH / ataH itarasyotaravAditvaM na svataH / kintu abhiyuktena prativAditva - karaNAt prADvivAke vA svakAryakaratvena samarpaNAdarthinA vA svarucyA prativAditvAGgIkArAnnAnyathA / tadAha sa eva- itaro'pyabhiyuktenetyAdi / ayamarthaH / itaro'pi vivAdAsaMbaddho'pi abhiyuktena pratirodhIkRtaH prativAdIkvataH manvAdInAmuttaravAditvena saMmataH / tathA'nyo dvitIyaH prativAdI sa vijJeyaH, yaH paro vivAdAsaMbandhI dharmAdhikAriNi prADvivAke'bhiyuktena samarpitaH / arthinA SA svayameva yaH pratipannaH prativAditvenAGgIkRta iti / etaccAnadhikAriNaH prativAditvamakalpAdyadhikAriviSaye veditavyam / tatrAdhikAriNaH sAkSAtkartRtvasya duSkaratvAt / * smRca.32-33 (3) itarasya abhiyuktatadekArthabhinnasya / asaMgateH asaMbandhAt / 1 vyapra. 39 pratinidhijayaparAjayau niyojakasyaiva ani niyukto vA pratyarthiprahito'pi vA / yo yasyArthe vivadate tayorjayaparAjayau || (1) kAtyAyanena vivAde niyuktasyApi kartRtvAbhidhAnAnniyuktagrahaNaM tadIyAnAmapi upalakSaNArtham / smRca. 32 pamA. 53 (2) arthinaH pratinidhimabhyupagacchati kAtyAyanaH arthineti / dAsAH karmakarAH ziSyA niyuktA bAndhavAstathA / vAdino na ca daNDyAH syuryastato'nyaH sa dnnddbhaak|| * savi smRcavat / mA. 287 nAradakAtyAyanau; apa. 2 / 32 vyaka. 32 nAradakAtyAyanau; smRca. 31; pamA 53; savi. 76; vyasau . 30; vyapra. 36; vyau 24 jayau ( jayam ); prakA. 201 samu. 15. ( 2 ) apa. 21321 vyaka. 321 smRca. 32 tato (tvato); pamA. 54; smRci. 41 dAsAH (dAsa) vAdino na ca (vivAdino na); davi. 336 no na ca (naste na ); savi. 76 dAsAH (dAna); vyasau . 31 ryastato'nyaH (stato'nyo yaH);vitA. 76 na ca (naiva); prakA. 20 stato (stvato); samu . 15 prakAbat. aniyuktaparArthavAdI daNDyaH bhrAtA na ca pitA na putro na niyogakRt / parArthavAdI daNDyaH syAt vyavahAreSu vibruvan // idamabhiyuktaparam / vyama. 6 asabhyavAda pratinidhirna grAhyaH brahmahatyAsurApAne steye gurvaGganAgame / anyeSvasabhyavAdeSu prativAdI na dIyate // (1) pratinidhIbhUya vadati prativAdI / sa brahmahatyAdiSu na dApyaH / (2) vAdiprativAdinoH pratinidhiH prativAdI / vyamA. 288 apa. 2 / 32 ( 3 ) yadA tu gurutarakAryeSvabhiyogaH tadA'bhiyuktasyaivAhvAnamAvazyakaM tatra pratinidherniSedhAt / tathA ca kAtyAyana:- brahmahatyetyAdi / smRca. 33 mainuSyamAraNe steye paradArAbhimarzane / abhakSyabhakSaNe caiva kanyAharaNadUSaNe // pAruSyakUTakaraNe nRpadrohe tathaiva ca / prativAdI na dAtavyaH kartA ca vivadetsvayam // (1) vyaka. 32 nAradakAtyAyanau; smRci.41, candra. 103 ( = ); vyasau. 31 daNDyaH (dApyaH ) ; vyama. 6 vyasauvat . ( 2 ) vyamA 287 anyeSvasabhya (anyo'nyasaGgha); apa. 2 32 sabhya (sA); vyaka. 31 apavat ; smRca. 34 ne steye (nasteyaM); vyaci 9 sabhyavAdeSu (pyabhizApeSu); davi. 336 pU.; candra.102 ne steye (nasteya); Svasabhya (Su laghu); vyasau. 30 smRcavat ; vImi 26 vyacivat ; 40 SvasabhyavAdeSu (pu cAtipAteSu); vyau. 25 SvasabhyavAdeSu ( pu cAbhizApeSu); vyama. 6 pU.; vitA. 48 sabhya (zakya ) ; prakA. 20 smRcavat samu. 15 smRcavat . vyapra. (3) zunI. 4 / 616-617 vyamA 287 zene (rSaNe); apa. 2 32 vyaka. 311 smRca. 34; vyaci. 10 vyamAvat ; davi. 336; vyata. 200 vyamAvat ; vyasau. 30; vImi. 26 mAra (mara) rzane (rSaNe); vyapra. 40; vyau. 256 vyama.6, vitA. 48; setu. 97; prakA. 20; samu. 15. (4) zunI. 41617 618 tathaiva ca (sAhase) vAdI (nidhi) cavi (tubi); vyamA 288 ca vi (tu vi); apa. 2 32 Sya (dhye) na dAtavyaH ( na dApyaH syAt) ca vi (tu vi); vyaka. 31 apakt;. smRca.34 Sya (ye) (prativAdI naM dApyaH syAdarthipratyarthinorapi // ); vyaci. 19 kara (hara) rtA ca
Page #207
--------------------------------------------------------------------------
________________ darzanopakramaH .131 (1) svayameva kartA vivadet bhASottaraM vadet / rAzA svayamutpAdhA vyavahArA: vyamA.288 chalAni cAparAdhAMzca padAni nRpatestathA / (2) asabhyavAdAnapi sa evAha-manuSyetyA- svayametAni gRhIyAnnRpastvAvedakaivinA / / dinA / vAdiprativAdinoH pratinidhiH prativAdI / sa (1) atraapvaadmaah-chlaaniiti| smRca.27 sarvadA gurukAryavevamAdiSu na graahyH| smRca.34 (2) aniveditAnyapi chalAdIni rAjJA lobhakasUca (3) punaH steyagrahaNaM sarvathA tatra pratinidhiprati- kAdidvArA jJAtavyAnItyAha kAtyAyanaH (1) chalAnIti / SedhArthamiti madanaratnAkaraH / pUrva (brahmahatyAdi vyau.22 zlokasthaM) steyagrahaNaM brahmahatyAdisandaMzAt suvarNasteya- pathibhaGagI karAkSepI prAkAroparilayakaH / paramiti tu vayam / . *vyapra.40. nipAnasya vinAzI ca tathA cAyatanasya ca / / (4) steyAnyeSu pratinidhyanujJAnArthA vIpseti kalpa- parikhApUrakazcaiva rAjacchidraprakAzakaH / truH| +vyau.25 , antaHpuraM vAsagRhaM bhANDAgAraM mahAnasam // pitAmahaH pravizatyaniyukto yo bhojanaM ca nirIkSate / rAjJA vyavahAraH svayaM notpAdyaH viNmUtrazleSmavAtAnAM kSeptukAmo nRpAgrataH / / na tu pazyetsamutprekSya svayaM vA puruSeNa vA // paryaGkAsanabandhI cApyagrasthAnanirodhakaH / (1) puruSeNa veti rAjapreritapuruSotprekSitasya prati- rAjJo'tiriktaveSazca vidhRtaH pravizettu yaH / / dho'yaM na punaH puruSamAtrotprekSitasya / tathAtve Arthi- yazcApacAreNa vizedavelAyAM tathaiva ca / tatsaMbandhipuruSotprekSitasyApi pratiSedhe vyavahAradarzana- zayyAsane pAdukayoH zayanAsanarohaNam / / meva pratiSiddhaM syAt / ata eva manunA puruSo vize vyapra.36, vyau.22; prakA.16; samu.12. (1) zunI. -SitaH 'notpAdayetsvayaM kArya rAjA nApyasya pUruSaH' 41566; smRca.27; pamA.42 cA (vA) metAni (meva ni) (masmR. 8 / 43) iti / smRca.27 stvA (strI); savi.73 chalAni (padAni) padAni (chalAni); (2) samutprekSya kaarymutpaadyetyrthH| vyau.22 vyapra.36; vyau.22 kAtyAyanaH; prakA.16; samu.12. 'ne rAgeNa na lobhena na krodhena grsennRpH| (2) shunii.4|569-570 karA (parA); smRca.27; pamA. parairaprApitAnarthAnna cApi svamanISayA / 43; vyapra.36 bhaGgI karA (bhagnopalA); vyau.22 karA (1) prairaavedkaiH| smRca.27 (parA) (parA); prakA.16; samu.12. (3) shunii.4|570-571; (2) paraiH kaaryittsNbddhaiH| kAryisaMbaddhAH putrabhrAtrA smRca.27 khA (ghA); pamA.43; vyapra.36; vyau.22; prakA.16 khA (ghA); samu.12 khA (ghA). (4) shunii.4|571dyH| vyapra.36 572 tukAmo (ptA kAmAn ); smRca.27; pamA.43 tyani (3) graset svavaze kuryAt / vyau.22 (tyanu) vA (ghA); vyapra.36 kSeptukAmo (kSeptA kAmAn ); . * zeSaM smRcgtm| + zeSaM vyapravat / vyau.22 kSeptukAmo (kSeptA kAmI) krameNa kAtyAyanaH; prakA. (tA tu); davi.336 apavat ; vyata.200 Ne nR / 16 zatyani (zya hyani); samu.12. (Ne'nu) rtA ca (tA tu); vyasau.30 dAtavyaH (dApyaH | (5) zunI.41572.573 ni (vi) rAzo (nRpA); smRca. syAt ); viimi.2|6 ghya (dhye) rtA ca (rtA tu); vyapra.40 27 ndhI (ndhA); pamA.43 ndhI (ndhaH) vidhRtaH (zvavRttaH); vImivata ; vyau.25 vImivat ; vyama.6 apavat ; vitA. vyapra.36 Sazca (paM ca); vyau.23 dhRtaH (bhRtaH) krameNa kAtyA48 Sya (pye) na dAtavyaH kartA ca (na dApyaH syAt kataiva); yanaH; prakA.16 ramRcavat ; samu.12 smRcavat. setu.98 Sya (jye); prakA.20 smRcavat ; samu.15 smRcavat. (6) shunii.4|573-574 zvApacA (zvopadvA) kayoH ke (1) smRca.27 vyapra.35, vyau.22 samutprekSya (svayaM ca) Nam (Ne); smRca. 27; pamA.43 cAre (dvAre) vize prekSya); prakA.16; samu.12.(2) shunii.4|565; smRca.27; (pravize) kayoH (ke ca) haNam (haNe); vyapra.37 cAre (dvAre) pamA.42 prApi (prArthi); savi.73 (=) graset (gRhe); / kayoH (ke ca) haNam (haNe); vyau.23 yazcApacAreNa (pazcA
Page #208
--------------------------------------------------------------------------
________________ 132 vyavahArakANDam rAjanyAsannazayane yastiSThati samIpataH / niSkarSaNIyam / smRticandrikAkArastu vastrAbharaNayozce. rAjJo vidviSTasevI cApyadattavihitAsanaH // .. tyatrAdattagrAhaka iti zeSamAha / taddheyam / pUrvavyAkhyAvastrAbharaNayozcaiva suvrnnpridhaaykH|| nenopapattau zeSAdhyAhArasyAyuktatvAt / muktakeza iti svayaM prAheNa tAmbUlaM gRhItvA bhakSayettu yaH // dviH pATho'saMyatakezamuNDitakezayoH smaaveshaarthH| aniyuktaprabhASI ca nRpAkrozaka eva ca / *vyapra.37 ekavAsAstathA'bhukto muktakezo'vakuNThitaH / / utkRttI zasyaghAtI cApyagnidazca tathaiva tu / *vicitritAGgaH sragvI ca paridhAnavidhUnakaH / vidhvaMsakaH kumAryAzca vidhAnasyopabhojakaH // ziraHpracchAdanazcaiva chidrAnveSaNatatparaH // setukaNTakabhettA ca kssetrsNcaarkstthaa| AsanI muktakezazca yazca karNAkSikarzakaH // ArAmacchedakazcaiva garadazca tathaiva ca / / dantollekhanakazcaiva karNanAsAvizodhakaH / rAjJo drohaprakartA ca tanmudrAbhedakastathA / chalAnyetAni paJcAzadbhavanti nRpasannidhau / / tanmantrasya prabhettA ca baddhasya ca vimocakaH / / (1) rAjJaH zayyAyAM zayanaM, tadIyAsane copavezanaM, bhogadaNDau ca gRhNAti dAnaM vikrayameva ca / tatpAdukArohaNamiti trINi chalAni / vastrAbharaNayozcave- paTahAghoSaNAcchAdI dravyamakhAmikaM ca yat // tyatrAdattagrAhaka iti zeSo vijJeyaH / muktakeza iti dviH rAjAvalIDhaM dravyaM ca yaccaivAGgavinAzanam / pATho muNDasyApi saMgrahArthaH / avaziSTa vyaktArtham / dvAviMzatipadAnyAhunepajJeyAni paNDitAH // smRca.28 | (1) evaM chalAdIni sAkSAdvA stobhakasUcakavacanAdvA (2) vastrAbharaNayozcaivetyatrApi svayaMgrAheNa paridhAyaka | jJAtvA rAjJA draSTavyAni / anyAni punaH kAryANi iti yojyam / paridhAyakapadaM samAsAntargatamapi buddhayA kAryiNAM tatsaMbandhinA vA sakAzAt jJAtvA nAnyathetyavAre yo na) kayoH (ke ca) haNam (haNe) krameNa kAtyAyanaH; / vagantavyam / +smRca.28 prakA.16 vizeda (vivazeda); samu.12. (2) yatra chalAdIni rAjA svayaM draSTumazaktaH tatra .(1) zunI.4574-575; smRca.27; pamA.43; stobhakAt sUcakAcca boddhavyam / pamA.44 vyapra.37 datta (datte); vyau.23 krameNa kAtyAyanaH; prakA. 16; samu.12. .. * zeSaM smRcgtm| + vyapra. smRcagatam / / (2) shunii.4|575-576 (anyavastrAbharaNayoH svarNasya (1) shunii.4|582 ttI (tI) pU. smRca.28 tkRttI (tkI) paridhAyakaH); smRca.27; pamA.43, vyapra.37; vyau.23; bhoja (gopa); pamA.45 tkRttI (tkRtI) cApyagni (ca prakA.16; samu.12. (3) shunii.4|576-577 bhu (bhya); agni) tu (ca) vidhvaM (vive) bhoja (gopa); vyapra.37; vyau. smRca.27; pamA.43 bhukto (bhyakto) kuNThi (guNThi); 23; prakA.17 tu (ca) bhoja (gopa) saMvartaH; samu.12. vyapra.37 ktapra (ktaH pra) zeSa pamAvat ; vyau.23 pamAvat ; / (2) smRca.28; pamA.45 ttA ca (ttAraH) saMcA (saMsA) prakA.16 bhukto (bhyakto); samu.12. cchedaka (chandasa); vyapra.37 cAra (cara); vyau.23; prakA. (4) shunii.4|577-578 smRca.27 pamA.44, vyapra. 17 saMvartaH; samu.12. .37 dana (daka); vyau.23 dana (daka) chidrAnveSaNatatparaH / (3) shunii.4|582-583, smRca.28 sya ca vi (syaiva (karNanAsAvizodhaka:) krameNa kAtyAyanaH; prakA.16, samu.12. ca); vyapra.37; vyau.23; prakA.17 smRcavat , saMvartaH, (5) zunI.41578 yazca (ghANa) karza (darza); smRca.28; samu.12 sya ca (syaiva). pamA.44 yazca karNA (pakSiparNA); vyapra.37 zunIvat; (4) shunii.4|583-584 (asvAmivikrayaM dAnaM bhAgaM prakA.16 karza (darza); samu.12. daNDaM vicinvati ?); smRca.28 vikraya (utseka); pamA. (6) shunii.4|579 (rAjJaH samIpe paJcAzat chalAnyetAni | 45 utta.; vyapra.37; vyau.23; prakA.17 smRcavata , santi hi); smRca.28; pamA.44; vyapra.37 vyau.23 saMvartaH; samu.13 SaNA (pitA) zeSaM smRcavat. (5) shunii,4| utta.; prakA.16, samu.12. | 584-585; smRca.28 ca (yat)pamA.45 lIDhaM (lIDha);
Page #209
--------------------------------------------------------------------------
________________ darzanopakramaH 133 mAmA . (3) evaM paJcAzat chalAni, dazAparAdhAH, dvAviMzati | pazcAcchalAnusAreNa darzanavidhiH / tasmAdabhiyuktasyApi padAni ca / lobhakasUcakAdinA jJAtvA vicArayet / vRttaantaavednmstiityvgntvym| smRca.34 vyau.23 (2) sthApitasya chalavAditvaM bhUtavAditvaM vA liGgarAjAjJA lavitA yena taraNIyA vishesstH| nizceyam / pamA.55 saptAGgasya tu rAjyasya draudyaM tena kRtaM bhavet // (3) tRtIyA sahArthe / vyama.6 pitA mAtA suhRdvA'pi bandhuH saMbandhino'pi vaa| uzanA yadi kuryurupasthAnaM vAdaM tatra pravartayet // avinItavAdidaNDaH yaH kazcitkArayet kiJcinniyogAdyena kencit|| saMzastro'nuttarIyazca muktakezaH sahAsanaH / tattenaiva kRtaM jJeyaM anivayaM hi tatsmRtam // vAmahastena ca sragvI vadan dnnddmvaapnuyaat|| (1) evaM cArthinA vA tadIyena vA puruSeNAvedanaM (1) AvedanakartA'pi Avedanasamaye avinIto kArya na tvanyenetyanusaMdheyam / smRca.32 vadan daNDaya ityAha uzanA- sazastra iti| ato (2) antareNApi niyogaM pitrAdayo vivAdaM kurya naivambhUto vdeditybhipraayH| smRca.32 rityAha pitAmahaH --pitetyaadi| pamA.53 (2) vinItaveSo vadediti tAtparyam / vyapra.38 sabhAyAH purataH sthApyo'bhiyogI vAdinA tathA / hArItaH Ipsite'nyatra vA sthAne pramANa so'nyathA na tu|| varNinAM saGkaro yatra brAhmaNAdikrameNa tu / . (1) evaM yena kenApi upAyenAnItamabhiyuktaM abhi vyabahArastu nirNeyo gauravApekSayA bhavet / / yoktrA saha sabhAyAH purato'nyatra vA'pekSitasthAne yatra punaH vAdiprativAdinAM traivarNikatvaM tatra varNAsthApayet / tathA ca pitAmahaH--sabhAyA iti / yatra nukrameNa gauravApekSayA vyavahAro nirNetavyaH / tathA ca sthite duSTalakSaNapracchAdanamazakyaM tatrAvasthApya ityrthH| hArItaH-varNinAmiti / gauravApekSayA brAhmaNAdikrameNa, tato rAjJA pRSTo'bhiyogI svopayogivRttAntamAvedayet / brAhmaNakSatriyayorvivAde brAhmaNasyAlpataraM sAdhyam , kSatriabhiyoktRkRtAvedanamAtrato bhtaanvessnnaanupptteH| ata yasya bahutaram , tathA'pi varNagauravApekSayA alpIyaH eva bhatAnveSaNavidhAyuktaM manunA 'svaravaNeMGgitAkAraizca- sAdhyameva grAhyamiti vacanArthaH / savi.97 kSuSA bhASitena ca' iti (8-25) / chalavyavahAre'pi AhvAnAnarhAH pUrvapakSalekhanAdarvAka chalavAditvAvadhAraNAyAbhiyuktasya a~kalpabAlasthaviraviSamasthakriyAkulAn / vRttAntastanmukhenAvagantavyaH / dvayoH chalavAditve nizcite kAryAtipAtivyasaninRpakAryotsavAkulAn * // vyapra.39; vyau.23; prakA.17 ca ( yat) saMvartaH; samu. mattonmattapramattArtabhRtyAnnAhvAyayennRpaH // 13 ca (yat). (1) smRca.30 SataH (SitaH); prakA.18; samu.14 tara (kara). * vyAkhyAsaMgrahaH kAtyAyane (pR. 125-126) drssttvyH| (2) shunii.4|609-610 vApi bandhuH (bandhurbhrAtA)'pi (1) vyaka.19 ca (vA); smRca.32 hAsa (sAdha); pamA. vA ('pi ca); smRca.32 mAtA (bhrAtA) dvApi (ccApi); 53 zastro (sakho) ca (vA) kezaH (kacchaH) dan (deva); pamA.53, savi.76 smRcavat ; vyapra.36, vyau.22; smRci.4; savi. 76 (-) na ca (na vA); vyasau.14 ca prakA.20 smRcavat ; samu.15 smRcavat . (vA) kezaH (kacchaH); vyapra.38 vA ...ca (vAhanastho'thavA); (3) shunii.4|610-611, smRca.32; pamA.54 vyau.24 vyapravat ; vitA.37 vyasauvat ; prakA.19 smRcasavi.76; vyapra.36, vyau.22 jJeyaM (sarva); prakA.20 vat ; samu.15 smRcavat .. (2) savi.97. . naiva (neva); samu.15. (3) ap.2|5; smRca.33; pamA.50; savi.80; . (4) smRca.35, pamA.55 Ipsi (zaMsi) na tu (tu na); prakA.19; samu.15. (4) smRca.33 yaye (paye); pamA.50 vyama.6 yogI (yukto) pU.; prakA.21; samu.16. . (mattonmattapramattAMzca svajAtiprabhukAM striyam / dharmotsukAn jaDA
Page #210
--------------------------------------------------------------------------
________________ 134 vyavahArakANDam AhvAnAnIM api kadAcidAhvayanIyAH abhiyuktasyaivAhvAnasyAvazyakatvAt / mahAbhiyogAstu 'dezaM kAlaM ca vijJAya kAryANAM ca balAbalam / manuSyamAraNasteyaparadArAbhimarzanApeyapAnAni / asabhyaakalpAdInapi zanairyAnairAhvAyayennRpaH / / vAdeSvapyakalpAdaya AhvAtavyA eva / asabhyavAdAstu jJAtvAbhiyogaM ye'pi syurvane prvrjitaadyH| abhakSyabhakSaNakanyAdUSaNapAruSyakUTakaraNapadrohAdIni / tAnapyAhvAyayedrAjA gurukAryeSvakopayan // eteSu pratinidhirna kaaryH| savi.81 atrAkopayanniti vadan prAkRtajane niSThuragirA'pyA- Asedhayogya Asiddha utkrAman daNDamarhati // hvAnaM kAryamiti jnyaapyti| smRca.34 AsedhayaMstvanAsedhyAna rAjJA zAsya iti sthitiH / / rAjikaM daivikaM kAryamabhiyuktasya tttvtH| AhvAnAsepAnauMH / svasthAne vA'ntarAle vA yAtyevaM tu na dossbhaak|| rogI yiyakSurunmatto dharmArthI vyasanI vrtii| tattvataH prmaarthtH| aparamArtha ceddaNDayitvA pazcA- dAnonmukho nAbhiyojyo nAsedhyo nAvhayecca tam // nyAye pravartayet / smRca.34 uktApavAdaH pratiSThApyastu yatnena so'nyathA daNDabhAgbhavet / __ pairAnIkahate deze durbhikSe vyaadhipiiddite| daNDayitvA punaH pazcAdrAjanyAye pravartayet / / kurvIta punarAhvAnaM daNDaM na parikalpayet // . vyAsaH (1) ApannasyAnAgamane'pi daNDo netyAha vyAsa:anekakAryayogapadye vAdakramaH pareti / pamA.51 yasya cApyadhikA pIDA kArya cApyadhikaM bhvet|| (2) ApanmAtramatrAgamanAsaMbhavahetubhUtaM vivakSitam / tasyArthibhAvo dAtavyo na yaH pUrva nivedayet // vyapra.41 arthitvaM cAdhikapIDAvazAt / sA ca dravyApacArAdvA vAde pratinidhiAhyaH prArIpsitakAryabhaGgaprasaGgAdvA na tu prathamanivedanamAtreNa kulastrIbAlakonmattajaDArtAnAM ca bAndhavAH / tadAha vyAsaH-yasya ceti / vyaci.8 pUrvapakSottare brUyurniyukto bhRtakastathA // zaMdavikSatraviprAzcedahaM pUrvamiti sthitAH / - saMvataH vAdo varNAnupUryeNa grAhyaH pIDAmavekSya ca // rAzA svayamutpAdyA vyavahArAH AsedhavidhiH AsedhaM pathibhaDaMca yazca garbhaH patiM vinA / utpAdayati yo hiMsAM deyaM vA na prayacchati / (1) smRca.30vyama.5 nAradaH prakA.18, samu.14. yAcamAnAya dauHzIlyAdAkRSyo'sau nRpaajnyyaa| (2) smRca.30; prakA.18 samu.14. yadA tvakalpAdiprahitapratinidhinA na kAryaniSpattiH, (3) vyaka. 23 rogI yiyakSuH (yogI vipakSa) dhyo (dhyA); tadA akalpAdInAmapyAhvAnaM kAryam / mahAbhiyogeSu smRca.31 kho (khI):33 smRci.5 ro (yo) rthI (tha); davi.334ro(yo); vyasau.17 ro (yo) dAnonmukho (dAnArtho); * vyAkhyAsaMgrahaH nArade (pR. 120) draSTavyaH / vitA.46; prakA.19 sanI (sana) khI (kho); samu.14. nArtabhRtyAn naavhaanyennRpH||); prakA.19 ta (zca); samu.15. (4) vyaka.24; smRca.34; pamA.51; davi.335 (1) smRca.33 yaye (paye). daNDaM na pari (na tu daNDaM pra); nRpra.7; vyasau.19kSe vyA (2) smRca.34 yaye (paye); prakA.20; samu.15. (kSavyA); vyapra.41 vyasauvat ; vyau.25 vyasauvat ; vitA. (3) smRca.34; prakA.21 samu.16. 40 na pari (tatra na); prakA.21 samu.16 vyasauvat. (4) smRca.34; savi.82 (=) janyAye (jA nyAyye); (5) smRsA.84 pUrvapakSottare ( vAde pUrvottare); vyata. prakA.21 ja (jA) samu.16 ja (jA). (5) smRsA.85, 201; candra.102 pakSo (vAdo) brUyu (kuryu); setu.98. vyaci.8; smRci.37 cApya (vApya); setu.96. (6) smRsA. (6) smRca.28; pamA.44 pathi (prati); prakA.17 84. (7) smRca.34, savi.81; prakA.26; samu.15. samu.12.
Page #211
--------------------------------------------------------------------------
________________ darzanopakramaH 135 svayamanveSayedrAjA vinA caiva vivAdinA // vivAdastatra naiva syAt sAhaseSu vizeSataH / / yasya dRzyeta saMpattirna dRzyetAgamaH kacit / trairAjyasUtram svayamanveSayedrAjA vinA caiva vivAdinA / / AvhAnAtikame daNDaH saMbhAbhaGgaM tarucchedaM sasyavyAghAtameva ca / __trirAtrAnAgamane caturaH paNAn daNDyaH / palAsvayamanveSayedrAjA vinA caiva vivAdinA // yane caivaM, parAjaye caturaH kArSApaNAn / kainyApahArakaM pApaM vipraM ca patitaM tathA / zukranItiH parArthavAdasaMyuktaM svayaM rAjA vicArayet // arthI kArya nivedayet SaDbhAgakarazulkArthe mArgabhedakameva ca / dharmAsanagataM dRSTvA rAjAnaM mantribhiH saha / svarASTracauryabhItiM ca paradArAbhimarzanam // gacchennivedyamAnaM yatpratiruddhamadharmataH // gobrAhmaNanihantAraM sasyAnAM caiva ghAtakam / yathAsatyaM cintayitvA likhitvA vA samAhitaH / dazaitAnaparAdhAMzca svayaM rAjA vicArayet // natvA vA prAJjaliH pravho hyarthI kArya nivedayet / / etAnAsedhAdIn dazAparAdhAn svayaM rAjA vicAraye- sUcakastobhakAbhyAM vA zrutvA caitAni tatvataH // dityarthaH / atra pathi bhaGgagrahaNaM chalAnAM pradarzanArtham / ____ avinItavAdI daNDyaH dazAparAdhAntargatAnAM keSAJcid grahaNaM teSAM prdrshnaarthm| uddhataH karavAgveSo garvitazcaNDa eva hi / sasyaghAtakagrahaNaM tu padAnAM pradarzanArtham / smRca.28 sahAsanazcAtimAnI vAdI daNDamavApnuyAt / / marIciH Asedhavidhi: kanyA anAhvayanIyA grAhyAgrAhyavivAdaM tu suvimRzya samAzrayan / / sarvavarNottamA kanyA sA jAtiprabhukA smRtaa| saMjAtapUrvapakSaM tu vAdinaM saMnirodhayet / anAvhayanIyApavAda: rAjAjJayA satpuruSaiH satyavAbhirmanoharaiH / / tadadhInakuTumbinyaH svairiNyo gaNikAzca yaaH| nirAlaseGgitajJaizca dRDhazastrAstradhAribhiH / / niSkulA yAzca patitAstAsAmAvhAnamiSyate // pratyarthinaM tu zapathairAjJayA vA nRpasya ca // svajAtiprabhukA tu marIcinA niruktA-sarveti / vAde pratinidhideyaH pamA.51 vyavahArAnabhijJena hyanyakAryAkulena ca / smRtyantaram pratyarthinArthinA tajJaH kAryaH pratinidhistadA / anekakAryayogapadye vAdakramaH niyogitasyApi bhRtiM vivaadaatssoddshaaNshikiim|| yadyadrutaraM kArya tattatpUrva vizodhayet / anyathAbhRtigRhantaM daNDayecca niyoginam / varNakrameNa vA pazyedguNayogena vA punaH / kAryo nityo niyogI na nRpeNa svamanISayA / / kAlAtipAte vAdo na grAhyaH lobhena tvanyathA kurvana niyogI daNDamarhati / / yatra kArye bhavedyena kRtopekSA dshaabdikii| pravartayitvA vAdaM tu vAdinau tu mRtau yadi / / (1) smRca.28 zyeta (zyasya); prakA.17 smRcavat ; tatputro vivadeta jJo hyanyathA tu nivartayet / / samu.12 smRcavat. (2) smRca.28; prakA.17; samu.12. vAde prAtibhAvyavidhiH (3) smRca.28, pamA.44; prakA.17; samu.12. (4) detenAvhAnitaM prAptAdharSakaM prativAdinama // smRca.28; pamA.44 karazulkA (kAlaM zulkA) STa (STe); (1) samu.15. (2) shunii.4|554-555. (3) zunI. prakA. 17; samu.12. 41567. (4) shunii.4|585-586. (5) shunii.4|590. (5) smRca.28, pamA.45; prakA.17; samu.12. (6) 592. (6) zunI.41593. (7) shunii.4|607-208. pamA.51. (7) vyani.; prakA.21; samu.16. (8) medhA. (8) shunii.4|611-613. (9) shunii.4|615-616. / (10) sunI.46619 -622. 8.154.
Page #212
--------------------------------------------------------------------------
________________ 136 vyavahArakANDam dRSTvA rAjJA tayozcintyo yathArhapratibhUstvataH / / nAdIta tathotkocaM dattaM kAryArthinA nRpaH / / dAsyAmyadattametena darzayAmi tavAntike // vivAdAyAgataM pRcchet sabhAyAM purataH sthitam / enamAdhi dApayiSye hyasmAtte na bhayaM kvacit / kiM kAya kiM ca duHkhaM te tyaktazako nivedy|| akRtaM ca kariSyAmi hyanenAyaM ca vRttivAn // nirUpite punaH pRcchet kena kasmin kutaH katham / astIti na ca mithyaitadaGgIkuryAdatandritaH / tasmAt tava kRtaM brUhi satyameva sabhAgataH // pragalbho bahuvizvastazvAdhIno vizruto dhanI // sabhyaiH saha samAlocya padaM nyAyyaM yathA bhvet| pratibhuvastvabhAve vAda nirNayaparyantaM vAdibandhaH pratyarthinastathAThahAnaM lekhai taizca kArayet // 'vivAdinau saMnirudhya tato vAdaM pravartayet // AhUto yadi nAgacched vyAdhito duHkhito'thavA / svapuSTau rAjapuSTau vA svabhRtyA puSTarakSakau / niruddho viSamastho vA kriyAvyagro jvarannapi / sasAdhanau tattvamicchuH kUTasAdhanazaGkayA / svAmikAryaprado vA'pi nRpkaaryrto'thvaa|| - mAnasollAsaH matto vA'tha pramatto vA tathApyeSa na duSyati / / vyavahAropakramoddhRtasmRtisArasaMgrahaH kulInA parabhAryA ca yuvatizca prasUtikA / setAM mArga samulladhya bAdhito yo balIyasA / rajasvalA pakSahInA nAvhAtavyA sabhAM prati / / nivedayeta yad rAjJe tadvivAdapadaM smRtam // / (1)maaso.2012|1275. svayaM notpAdayet kArya samarthaH pRthivIpatiH / (2) maaso.20|2|1276. (3) maaso.20|2|1277. (1) shunii.4|623-624. (2) maaso.20|2|1263 (4) maaso.20|2|1278. (5) maaso.20|2|1279. (3) maaso.2012|1274. (6) maaso.20|2|1280.
Page #213
--------------------------------------------------------------------------
________________ pratijJA kauTilIyamarthazAstram samAmAsatadardhAharnAmajAtyAdicihnitama // saMvatsaramRtuM mAsaM pakSaM divasaM karaNamadhi- (1) evaM cArthibhirAvedite nirvyAjaM pratyarthinaM tadaikaraNamRNaM vedakAvedakayoH kRtasamarthAvasthayordeza- vAhUya rAjJA'rthipratyarthisabhyAnumatena lekhakena--'pratyagrAmajAtigotranAmakarmANi cAbhilikhya vAdi- rthino'grato lekhyaM yathAveditamarthinA' ityAdi / yaprativAdipraznAnAnupUrvyA nivezayeta / niviSTAMzcA- thAveditamityanubandhaprayojanAdiviziSTAparAdhajJApanArtham / vekSeta / samA sNvtsrH| mAsaH spaSTaH / tdrdhmrdhmaasH| AdisaMvatsaramityAdi / saMvatsaraM rAjavarSAMpalakSitaM kali. grahaNaM smRtyantarAnusAreNa bhASAprapaJcanirUpaNArtham / yathAha zakAdivarSam, RtuM vasantAdi, mAsaM caitrAdiM, pakSaM mAsAdhaM, kAtyAyanaH--nivedyetyAdi / pUrve ca bhUmAvAlikhya divasaM tithi, karaNaM bavAdikaM tithyardham , adhikaraNaM | pratijJA zodhayitvA pazcAt patrAropaNaM kAryam / evaM thAnIyadroNamukhAdi, RNaM vRddhayarthaprayuktaM dhanaM, vedakAve- pUrvavAdyuktaM patrArUDhaM zrAvayet / vizva.26 dakayoH, vedakaH parotpAditapIDAnubhavitRtvAt tannivedayi- (2) pratyarthini mudrAlekhyapuruSANAmanyatamenAnIte tRtvAd vA abhiyoktA, avedako vedakaviparIto'bhiyojyaH / kiM kuryAdityata Aha-pratyarthina iti / arthyate ityarthaH tayoH, kIdRzayoH, kRtasamarthAvasthayoH samarthAvasthA saMbaddhA- sAdhyaH so'syAstItyarthI tatpratipakSaH pratyarthI / vasthA adhamarNottamarNabhAvalakSaNaH saMbandhaH sa kRto yAbhyAM tasyAgrataH purato lekhyaM lekhanIyam / yathA yena prakAreNa tathAbhUtayoH samarthA kSamA uttamAdhamarNabhAvAvasthA kRtA | pUrvamAvedanakAle AveditaM tathA / na punaranyathA / yAbhyAM tathAbhUtayorvA, kRtasamasthAvasthayoriti pAThe | anyathAvAditvena vyavahArasya bhaGgaprasaGgAt / 'anya zabdasya samAnasthitikArthatayA kRtasamAnasthiti- | vAdI kriyAdveSI nopasthAtA niruttaraH / AhUtaH prpksNbndhyorityrthH| dezagrAmAdIni SaT ca, abhi- lAyI ca hInaH paJcavidhaH smRtaH' iti // Avedanalikhya, vAdiprativAdipraznAn abhiyoktrabhiyojyaviSa- | kAla evArthivacanasya likhitatvAtpunarlekhanamanarthakayANi codyAni arthAnupUrvyA arthaguruladhubhAvakrameNa, | mityata Aha-samAmAsetyAdi / saMvatsaramAsapakSatithinivezayet abhilikhet / niviSTAMzca, avekSeta zodhayet | vArAdinA arthipratyarthinAma brAhmaNajAtyAdicinhitam / adhikodvApArtha nyUnapratipUraNArtha ca / zrIma. | Adizabdena dravyatatsaMkhyAsthAnavelAkSamAliGgAdIni manuH gRhyante / bhASAdoSaH ___ Avedanasamaye kAryamAtra likhitaM pratyarthino'grataH satyA na bhASA bhavati yadyapi syaatprtisstthitaa| samAmAsAdiviziSTaM likhyata iti vizeSaH / saMvatsarabahizcadbhASyate dharmAnniyatAbyAvahArikAt / / vizeSaNaM yadyapi sarvavyavahAreSu nopayujyate tathApyAdhiyAjJavalkyaH smRca.36;pamA.60 smRsA.85 vizvavat, vyaniH; smRci. pratijJAlekhavidhiH 37; nRpra.5 pU., savi.84 : 109 yathA (yadA) pU.; maca. . pratyarthino'grato lekhyaM ythaaveditmrthinaa| | 81164 vedi (codi) rdhAhar (ho); candra.107 vizvavat * vyAkhyAsaMgrahaH sthalAdinirdezazca kRtanivartane drssttvyH| / vyasau.20 yathA (padA) harnA (honA); vImi.; vyapra.46, (1) kau.3|1. (2) yaasmR.2|6; apu.253|35- | vyau.32-33; vyama.6; vitA.52, rAkI.386; prakA, 36vishv.2|6 harnA (honA); mitA.; apa.; vyaka.25, 21-22; samu.16. . mya. kA.18
Page #214
--------------------------------------------------------------------------
________________ 138 vyavahArakANDam pratigrahakrayeSu nirNayArthamupayujyate / 'Adhau pratigrahe (4) yathAveditamiti yatsAdhyamAveditaM tadeva lekhyaM krIte pUrvA tu balavattarA' iti vacanAt (yAsma. na sAdhyAntaramiti pratipAdanArtham / na punaryAvadAveditaM 2 / 23) / arthavyavahAre'pi ekasminsaMvatsare yatsaMkhyAkaM tAvadeva lekhyamiti / yato nAveditasyApi vatsarAdiyadvyaM yato yena gRhItaM pratyarpitaM ca punaranyasmin vizeSasyedAnIM lekhanaM kAryamiti sa evAha-'samAmAsavatsare tadravyaM tatsaMkhyAkaM tatastena gRhItaM yAcyamAno tadardhAharnAmajAtyAdicinhitam' iti / samA saMvatsaraH / yadi brUyAtsatyaM gRhItaM pratyarpitaM ceti / vatsarAntare | sa ca dhanaprayogAdikAlIyo lekhniiyH| mAsAdirapi gRhItaM pratyarpitaM nAsminvatsare ityupayujyate / evaM mAsA- tatkAlIna ev| . smRca.36 dyapi yojyam / dezasthAnAdayaH punaH sthAvareSvevopayu- (5) mitA. TIkA-kSamAliGgAdInIti / pratyarthijyante / evaM pakSalakSaNe sthite pakSalakSaNarahitAnAM pakSa-viSaye AsedhAdyakaraNaM kSamA sahiSNutA / tatra liGgAni badavabhAsamAnAnAM pakSAbhAsatvaM siddhameveti yogIzvareNa kAraNAni bAlyajaDatvAdIni / subo. na pRthak pakSAbhAsA uktAH / anyaistu vispaSTArthamuktam / (6) yadAveditamiti kRtvA candrikAkAreNa yatsAdhya___arthigrahaNAtputrapautrAdigrahaNaM teSAmekArthatvAt / miti vyAkhyAtam / vijJAnayoginA tu yathAveditaniyuktasyA'pi niyogenaiva tadekArthatvAkSepAt / 'arthinA miti paThitvA yathA--yena prakAreNa pUrvamAvedanakAla saMniyukto vA pratyarthiprahito'pi vA / yo yasyArthe viva- evAveditaM tathA na punaranyathA, anyathAvAditve tu date tayorjayaparAjayau // iti smaraNAt / niyukta- bhaGgaprasaGgAt / 'anyavAdI kriyAdvaSI nopasthAtA jayaparAjayau mUlasvAminoreva / etacca bhUmau phalake niruttrH| AhUtaprapalAyI ca hInaH paJcavidhaH smRtaH' vA pANDulekhena likhitvA AvApoddhAreNa vizodhitaM iti| AvedanakAle arthivacanasya likhitatvAtpunapazcAtpatre nivezayet / zodhanaM ca yAvaduttaradarzanaM kartavyaM lekhanamanarthakamityata Aha--samAmAsetyAdi / yatheti nAtaH param / anavasthAprasaGgAt / pUrvapakSamazodhayitvA thAlapratyayAntaM prakAravacanaM kRtvA vyAcakSANasya vijJAneeva yadottaraM dApayanti sabhyAstadA rAgAllobhAdityukta- | zvarasya Avedanasamaye yAvalikhitaM tAvallekhanIyaM, kintu daNDena sabhyAndaNDayitvA punaH pratijJApUrvakaM vyavahAraH sAdhyameva lekhniiymityaashyH| anyavAdivacanodAharapravartanIyo rAjJeti / *mitA. NAt / anyavAditvaM nAma svasAdhyaM vihAya sAdhyAntara. (3) arthinA'gravAdinA dharmAdhikAre yena yena prakAreNa svIkAra iti / ato vijJAnayogIndracandrikAkArayordhyAkAryamAveditaM tattenaiva prakAreNa varSAdicinhitaM pratyArthinaH khyAnaprakArabheda eva naarthbhedH| yathAruci svIkAryam / purato rAjJA lekhyitvym| tatra AvedanaprakAro yathA - savi.84-85 madIyaM suvarNametAbadamukavatsare'mukamAse'mukapakSe amu- (7) ete bhASAdhikaraNe kAlanAmajAtayaH pratikatithAvamukenAmukajAtIyenAdhamaNena gRhItamiti / vAdinaH svasya c| +vImi. atha yA vivAdAspadadhanasya nAmajAtyAdicimhitam / (8) lekhyaM lekhanIyaM sasabhyena sbhaaptinaa| Adizabdena khaNDatvamuNDatvasaMkhyAparimANAdi gRhyate / . . *vyapra.46 anyathA saMkhyAdirahitadravyaviSayavivAdasyAnAdeyatA (9) atra vijJAnezvaraH / arthyata ityarthaH / sAdhyAMsyAt / yeSAM madhye yAni sAdhakabAdhakapramANopanyAso- zo'syetyarthI tatpratipakSaH pratyarthItyAha / tanna / mithyopayogIni yatra bhavanti tatra tAnyeva lekhyAni / na ttarAdyadhInAyAH sAdhyasiddherbhASAkAle pUrvamajJAnAt / sarvANi / prayojanAbhAvAt / tatra samAmAsAdInAM vRddhi- kAraNottarAdyadhInaM hi sAdhyaM kathaM pUrva jJAyeta / tenAtra vivAde pUrvottarakAlavivAde cAstyupayogaH / cauryAdi- prativAdimAnaM prtyrthiitypraarkH| tasyA'gre sa vivAde naamjaatyaadeH| evamanyeSvapyUhanIyam / +apa. lekhanIyam / azaktau putraadyaiH| vitA.52 * vyani. mitAgatam / + zeSaM mitAgatam / + zeSaM mitAkSarAparArkAdiSu gatArtham / * zeSaM mitAgatam /
Page #215
--------------------------------------------------------------------------
________________ nAradaH pratijJAprazaMsA pratijJA sArastu vyavahArANAM pratijJA samudAhRtA / tadvAna hI vAdI taraMstAmuttaro bhavet // (1) atra sarveSAmapi vyavahArANAM sArabhUtA pratijJA samudAhRtA / sA ca pratijJA vicAryA / paNa eva tAvapratijJA na bhavati tasya zlokadvayena nirlocitatvAt / punaruktadoSasaMbhavAcca / tataH pratijJAM keciccharIranigrahopanyAsaM vadanti / yasya kila dhanapaNo na saMbhavati sa vyavahAre roSAndhatvAdevamapi vadati, yathA - yadyahaM hArayAmi, tadA mama hasto'pagacchati pAdo vA, mama pratijJeyam / tadidamapi vacanaM pratijJA / yato'tra zloke etaduktam- 'taddhAnau hIyate vAdI taraMstAmuttaro bhavet ' / tadyadi hastakhaNDanaM na karoti hastakhaNDanaM pratijJAmudizya na karoti na khaNDayati, tatkim ? tatpratijJAtaM hAnau hIyate vAdI labhyadravyaM na labhate, kiMvA hastakhaNDane kRte taraMstAmuttaro bhavediti / asmAdarthAt 1 * pramANakriyAbhiH adharIkRtamapi dravyamasau labhate / yata etadubhayathApyanarthakam / tata eveyamapi pratijJA na bhavati / pratijJA cA'treyam / yaddhanikasya kvacidanAgata1 meva dravyaprArthanAM kurvataH RNikena svalpadravyabhuktirapi kRtA / athavA, kasmiMzcitpradeze sthitena vAcaiva kvaci dIdazaM pratipannamAsIt yathA prayacchAmi, tacca dravyamahaM yadi pAlayitvA gRhNAmi, ityAdidravyasaMpratipatyaM calaM darzayitvA'pi yadA kharaM gRhItena dharmAdhikaraNAgre mithyA kRtA bhavati, dhaniko'pi tadeva pradezoddezapUrvakaM saMpratipatyaM calaM dravyasiddheH pratijJAya divyenA'dhiSThito bhavati, tadA saiva saMpratipatyacalatvasiddhipratijJA, divyenAvAntarasAdhyamAnavAdino mUlikalabhyadravyasya sAdhakA bhavantIti / iyamIdRzodAharaNA pratijJA sarvavyavahArA (1) nAsaM. 116; nAsmR. 116; abhA. 51 vizva. 286 vyamA. 292; apa. 218; vyaka. 386 smRsA. 85-86; vyaci. 12; vyani. ; smRci. 42; vyata. 204; candra. 107; byasau.36; byapra.54,86; setu. 103; prakA. 24 ddhAnau (ddhIno); samu.19 prakAvat ; vivya5 taraMstAmuttaro bhavet (tasyAmevottaraM vadet). 139 NAmapi sArabhUtA bhavatIti / 'taddhAnau hIyate vAdI taraMstAmuttaro bhavedityAdiSu sArvika midamiti / tathA coktam- 'yatra vAdI kriyAkAle sarvasiddhimudIrayet / divyena tAM kharIkurvan sA pratijJA prakIrtitA // abhA. 5-6 1 (2) ata eva ca yattArkikaiH pratijJAvacanasyAnaGgatvamuktaM tadapi pratyuktam / vizva. 218 apa. 218 (3) pratijJAmuttIrNo bhavedityarthaH / (4) taran nirvAhayan, uttaro vijayavAn / vyaka. 38 (5) pratijJA tAvat ' tvaM mahyaM zataM dhArayasi ' ityevaMrUpA, tasyA hAnau aparipUraNe hIyate bhajyate tAM taran paripUrayan uttaraH zreSTho bhavatItyarthaH / vyaci. 12 (6) pradhAnaM vyavahArANAM pratijJoktA / taddhAnau hAniranyathAbhAvaH / anyathokte'nyathAbhAve parAjIyate / yathoktaM ' pratijJAM nirvahan jayati tasmAt suparIkSya pratijJA kartavyA, tanmUlatvAt sarvasye 'ti / nAbhA. 1/6 T (7) uttaraH utkRSTo vijayIti yAvat / yadyapi nyAyAkhyapaJcAvayavavAkyAntargataM pratijJAsvarUpaM sAdhyadharmaviziSTadharmivacanamAtraM, tathApyatra 'satkAraNAnvitam' ityuktatvAt sahetukasAdhyadharmaviziSTadharmivacanaM pratijJeti gmyte| hetozca pakSabhUtA'dhamarNAdiniSThatvaM tadanaGgIkRtaM kriyApAdena sidhyatIti dhyeyam / tathA sati sthApanAnumAnaprayoga eva pratijJA / pratisthApanAnumAnaprayoga eva cottaramatra paryavasyati / ata eva smRtyuktA ubhayAbhAsA yathAyathamarthAntaramapyanuyojyAnuparyava yogAsiddhayAdinigrahasthAna hetvAbhAsAdiSveva syanti / tatazca tvaM zataM mahyaM dhArayasi RNatvena matto gRhItatAvaddhanatvAditi bhASAzarIram / na dhArayAmi agRhItatvAt pratidattatvAdvetyAdyuttarazarIram / atra ca na tadanabhijJAnAmapyarthipratyarthitvadarzasAdhuzabdaniyamaH eva nAt / bodhakaistu yeSAM ye zabdAH prasiddhAstaireva bhASAdi lekhanIyam / prativAdisabhyAdInAM tadanabhijJatve bhASAdvayAdyabhijJaiste bodhanIyA ityAdyUhyam / ata viSNudharme'dhyApane'pi sAdhuzabdaniyamAnAdara uktaH / ' saMskRtaiH prAkRtairvAkyairyaH ziSyamanurUpataH / dezabhASAdyupAyaizca bodhayetsa guruH smRtaH' iti // vyapra. 54
Page #216
--------------------------------------------------------------------------
________________ 140 vyavahArakANDam pratijJAlekhavidhiH (1) rAgAdInAM kAmakrodhalobhAnAM madhye yenaiva bhAvena sunizcitabalAdhAnastvarthI svaarthprcoditH| kopena vAdI karaNamAgatya vadet tadeva, phalakAdiSviti lekhayetpUrvapakSaM tu kRtakAryavinizcayaH // phalakapatrabhUrjasaMpuTikAkuDyeSvapi yathAsaMbhava tatkSaNameva (1) arthI pUrvapakSaM lekhayet / bhASAmityarthaH / lekhako likhet jhaTityakSaranibaddhaM kuryAt / abhA.22 svArthapracoditaH na rAzA pracodito na vairinnaa| svakI- (2) karaNe raajaadisNnidhaavityrthH| smaca.32 yenaiva arthena prcoditH| tathA kRtakAryavinizcayaH yAva- (3) karaNe dhrmaadhikrnne| pamA.54 didaM prArabdhaprayojanaM mayAntaM na nItaM tAvadanyanna karo- (4) omityanena yathAveditaM tathaiva likhedityuktam / mIti kRtanizcayaH / etadarthikartavyamuktam / abhA.20 vyapra.38 (2) svanizcitabalAdhAnatvaM kRtakAryanizcayatvaM ca / (5) rAgAdinA kopitaH adharmeNa dharSitaH kazcidihetugarbhavizeSaNam / vyamA.290 tydhyaahaarH| vyau.24 .. vAdyuktaM phalakAdiSu prathamaM lekhanIyam phalakalikhitaM vAdyanuzAtaM cAdhikaM punaH likhat nirAkulAvabodhAya dharmasthaiH suvicAritam / vAdibhyAmabhyanujJAtaM zeSaM ca phalake sthitam / tasmAdanyadvyapohyaM syAdvAdinaH phalakAdiSu // sasAkSikaM likheyuste pratipattiM ca vAdinoH / / teSu phalakAdiSu yatkimapi vAdinaH saktaM prathamameva | ayaM zloko vAdasthAnakaprasthAnena vivaraNAya 'vAdilikhitaM, tasmAdyadanyadabhyadhikaM kimapi taddharmajJaiH suvi- bhyAmabhyanujJAtam' ayaM zloko maharSiNA kRtaH spaSTAcAritaM vyapohya apnetvymityrthH| tacca kimartha rAja- ndhakaM nAma / durghaTAnvayaH sAnvayaH / tatra tAvadurghaTAnvaya kulAvabodhArtha vAdinazceti / abhA.22 / ucyate / asmin zloke vAkyacatuSTayam / tatra 'vAdirA~gAdInAM yadekena kopitaH karaNe vadet / bhyAmabhyanujJAtam' ityekaM vAkyam / 'zeSaM ca phalake tadomiti likhetsarva vAdinaH phalakAdiSu // sthitam' iti dvitIyam / 'sasAkSikaM likheyuste' iti tRtIyam / 'pratipattiM ca vAdinoH' iti caturtham / (1) nAsmR.21, Vulg. pakSaM (kArya) zcayaH (rNayaH); etatpAdacatuSTayamapi arthato duranvayam / vAdibhyAmabhyaabhA.20 zcayaH (rNayaH); vishv.2|5 su (sva) pakSaM (pAda); nujJAtamiti yaduktam / atra vAdinoH parasparaM vipratimedhA.856 (sunizcitabalAdhAnaH pUrvapakSI bhavetsadA / dazAhaM dvAdazAhaM vA svapakSaM parizodhayet ); vyamA.290 su (sva) pakSaM pattibaddhAmarSacittayoH khalakapraviSTayoriva nyAyasthAnopa(vAda); vivya.4 rtha (tma) pakSaM (pAda). sthitayoH, kuta AkAzAnnipatya snehaH samAgacchatu, yena sasnehaikavAkyatayA tAbhyAM dvAbhyAM vAdibhyAmabhyanujJAtaM (2) naasmR.2|19 nirA (rAja); abhA.22; smRci. 38 su (tu) (tasmAdyojyamananyArtha vAdinoH pratipAditam ); kiJcidvastu bhaviSyati, tadavasthayorna tAdRzI bhASA saMbhAvyasau.22 cAri (bhAvi) (tasmAdayojya (1) malpArthaM vAdinoH vyate / nApyuttaram / tadabhAve ca kimanyadvastu tAdRzaM, pratipAditam ); rAkau.389 (tasmAdamodhyAmanyArthavAdinaH yalikheyuH kAraNikAH / evaM tAvadidaM prathamameva vAkyaprativAdinam ) utta., kAtyAyanaH. miti durghaTAnvayam / tatazca 'zeSaM ca phalake sthita. (3) naasmR.2|18 raNe (raNaM) domiti (dAdau tu); abhA. miti, yaduktaM tatrApi yatkasyA'pi vastunaH kizciducca22 domiti (dAdau tu); vyaka.19-20 dInAM yade (dinA ritaM (na) bhavati taccheSamucyate / atra ca anirdiSTayadai) nAradakAtyAyanI; smRca.32 vAdinaH (arthinaH); pamA. svarUpavastunaH kasya zeSaM uccaritaM bhavatu kIdRzaM tAvad 54 vyakavat ; savi.78 smRcavat , gobhila:; vyasau.14 (1) naasmR.2|20; abhA.22; smRci.38, vyasau. dInAM (dinA) vyapra.38 dInAM yade (dinA yadai) vAdinaH 22 zeSaM ca (azeSa) yuste (tpatre) ttiM ca (tyAnu); rAko. (lekhaka:); vyau.24 vyapravat ; prakA.20 smRcavat ; samu. 389 zeSaM ca (azeSa) (satpAkSikaM likhetpuste pratipattyAnu15 smRcavat. vAdinoH) kAtyAyana:.
Page #217
--------------------------------------------------------------------------
________________ pratijJA 141 vidhiH bhavatu yalikheyuH / evamanirdiSTAGkitamUlarahitazeSasyAsaM- vidhirdraSTavyaH / yaccAnujJAtamityuktaM tad dvAbhyAmapi bhave zeSaM ca phalake sthitaM likheyuriti dvitIyamapi idaM vAdibhyAM zrutadhAribhyAM dvayorapi yathAsaMbhavaM likhyata iti| vAkyaM durghaTAnvayameva / yaccoktaM sasAkSikaM , tatastasyA *abhA.22-23 thasyottaratrA'vyabhicArArtha zrotAraH sAkSiNo ye tatra bhASAlekhanAvadhiH AnetavyAH te, kiM tAvatkAraNikairuta vAdinA athavA bhASAyA uttaraM yAvatpratyarthI na nivezayet / prtivaadinaa| evaM ca sAkSyAnayanaka (?) syApi asaMbhave arthI tu lekhayettAvadyAvadvastu vivakSitam / / dRzyamAne sasAkSikaM likheyuriti tRtIyamapIdaM vAkyaM (1) arthI bhASAyAM svakIyaM vivakSitaM vastu tAvadeva durghaTAnvayameva / yacca pratipattiM ca vAdinolikheyuriti lekhayet , yAvat pratyarthI uttaraM na nivezayat / uttarAcaturtha vAkyaM, tadeteSAM trayANAmapi vAkyAnAmarthasya krAntabhASAyAM tu tasya vivakSitavastuno'nyasyA'pi bhUyo lekhanakriyArthaprasiddham / teSu triSvapi vAkyeSu nirartha- lekhanAdhikAro naasti| abhA.21 keSu gateSu satsu idamapi caturtha naiva sArthena saha yaati| (2) nAtra chalajAtyAdInAmavasara itybhipraayH| tatpratibaddhatvAt / tatpratibaddhaM hi yattannivRttau tasyApi vizva.26 nivRttiriti / evamayaM catuSpAda zloko'pi durghttaanvyH| (3) kecinniviSTe'pyuttare zodhanamicchanti tadanavakintu smRtitantrasakitikazabdArthI munizlokA durbodhA sthAprasaGgAt pUrvoktavacanavirodhAca heyam / smRca.40 eva bhavanti / na punarnirarthakAH / tadyadi pakSeNa vA bhASAzodhanAvadhiH bhAsena vA suciramapi vicintyAsya munikRtaspaSTAndhaka- zodhayetpUrvavAdaM tu yAvannottaradarzanam / zlokasya sArthakatvakaraNasyApi vaanychaa'sti| tatastadvaca avaSTabdhasyottareNa nivRttaM zodhanaM bhavet // nAtpAlayAmastAvat / atha tadApi vayameva praSTavyAH, (1) zodhanaM ca yAvadattaradarzanaM kartavyaM nAtaHparamanatato'bhimAnagrastatAmutsRjya pucchata yena kathayAmaH / vasthAprasaGgAt / ata eva nAradenoktam --shodhyediti| athavA kimasmAbhirapi avazyamevoddhatatA tyAjanIyA / * atra jaoNlinA 'vAdibhyAM likhitAcchepam' iti zloko ...kiM likheyuriti kriyAH, ke likheyuH kAraNikAH / nAradIyatvena (naasmR.2|21) svtntrmuddhtH| kiJca 'vAdibhyAM kiM likheyuH yatkimapi vAdI bhASAprathamapAde sthito likhitAccheSam ' iti zlokottaraM likhitastatra vAdibhyAmityAvadati te phalakasthitaM likheyuH / yaccoktaM zeSaM ca likhe digranthaH etat zlokavyAkhyAtvenoddhRtaH jaoNlimahodayena / parantu yuriti tadiha bhASA yAvatphalake'bhilikhyate, yAvacca 'vAdibhyAM likhitAcchepamiti zloko nAradIyo na veti saMdehaH sottareNAvaSTabhyate tAvatsarvo'pi bhASAvAdinAmeva svakIya taduttaro granthasandarbhazca 'vAdibhyAmabhyanujJAta'miti pUrvazlokasyaiva pAde sthito vAdI yadi kimapi vismRtya kulekhitaM vyAkhyArUpaH / pAta, susmRta ca satya ca lakhayAta, tata ida (1) nAsmR.217 na (vi); abhA.21, vishv.2|6 pAyA tasya pratyAkalitamucyate pshcaadaaklitmityrthH| tacca (pAyAM) tu lekha (vizodha); vyamA.295 pAyA (pAyAM) na kAlapradezadhanikarNikavittasaMkhyAphalopAzrayANAM SaNNA- niveza (nAbhilekha); ap.2|6 veza (veda); vyaka 26 vyamA. mapi pradhAnavastUnAM madhye yadabhipretaM tamacchalagrAhiNo bhUtvA vat ; smRca.40; pamA.66 na niveza (nAbhilekha); smRsA. kAraNikA likheyuriti / tathA ca pratyAkalitalakSaNam 88 pAyA (pAyAM) veza (veda); vyaci.13 vastu vivakSitam 'vAdibhyAM likhitAccheSaM yatpunarvAdinA smRtam / (nottaradarzanam ) zeSaM vyamAvat ; vyani. smRci.38 (=) pAyA (pAyAM); vyasau.21 smRcivat ; vImi.16 vyacivat ; tatpratyAkalitaM nAma svapAde tasya likhyate // vyama.7; prakA.24; samu.19. tatra vAdibhyAmiti dvivacananirdezaH kRtastadvitIyastho nizA tasAhatAvasyA (2) mitA.226;vyamA.295; smRca.40, pamA.67 ttaravAdino'pi pratyAkalitasyAyameva vidhidRSTaH / yacca reNa (raNe); smRsA.88 vAdaM (pakSaM) ava ... Na (uttareNAvaruddhasya) sasAkSikamuktaM tacca sAkSinirdezakAle tRtIyapAde'pyayameva / kAtyAyanaH; vyaci.13 zodhanaM (lekhana) zeSa smRsAvat , utta.
Page #218
--------------------------------------------------------------------------
________________ 142 vyavahArakANDam pUrvapakSamazodhayitvaiva yadottaraM dApayanti sabhyAstadA rAgAlobhAdityuktadaNDena sabhyAndaNDayitvA punaH pratijJApUrvakaM vyavahAraH pravartanIyo rAjJeti / + mitA. 216 (2) zodhanaM cottarayogyatAvadhi vidheyam / na tataH param / anavasthApatteradRSTArthatApAtAcca / avaSTabdhasya uttarayogyasya / vyapra. 53 tatastadvacanaM sarvaM phalakAdau vilekhayet // pratijJAdoSAH abhA. 21 anyArthamarthahInaM ca pramANAgamavarjitam / lekhyaM hInAdhikaM bhraSTaM bhASAdoSA hyudAhRtAH // (1) atra anyArthAdayo bhASAdoSAH proktAH / te ca pratyekaM prakAzArthAH kriyante / abhA. 21 vyaka. 25 tu duHsthitaM yatsyAjjalatailAdibhirhatam / bhASAyAM tadapi spaSTaM vispaSTArthaM vivarjayet // ityete sapta bhASAdoSAH / aSTama ucyate / abhA. 21 satyA bhASA na bhavati yadyapi syAtpratiSThitA / (2) lekhyamiti vizeSyapadaM bhraSTaM pUrvaniveditAt bahizcedbhazyate dharmAnniyatAdvyAvahArikAt // vivaraNodAharaNamidam / abhA. 21 gaindhamAdanasaMsthasya mayA'syAsIttadarpitam / vyAvahArikadharmasya bAhyametanna sidhyati // ityaSTamo'yaM bhASAdoSaH / evametairaSTabhirapi doSairvivarjitA bhASA AdeyA bhavatIti / abhA. 21 anyAkSara nivezena anyArthagamanena ca / AkulaM ca kriyAdAnaM kriyA caivAkulA bhavet // cyutam / vyaM yena yadyasmAt sa tat tasmAdavApnuyAt / na tvanyonyamathAnyasmAdityanyArthamidaM tridhA // ityanyArthadoSasvarUpaM prathamam / athArthahInam / abhA. 21 mainasA'hamapi dhyAtastvanmitreNeha zatruvat / ato'nyathA mahAkSAntyA tvamihAvedito mayA // ityarthahInadoSo dvitiiyH| pramANavarjitamucyate / abhA. 21 vyapramANahInaM yatphalopAzrayavarjitam / pramANavarjitaM nAma lekhyadoSaM tadutsRjet // iti tRtIyam / Agamavarjitamucyate / abhA. 21 'Agame varjitaM doSaM pUrvavAde vivarjayet / ekasya bahubhiH sArdhaM purarASTravirodhakam // iti caturtha: / hInAdhikamucyate / bindumAtravihInA vA padavarNaviduSTA vA / hInAdhikA bhavedvyarthA tAM yatnena vivarjayet // atra doSadvayamuktam / abhA. 21 + vyani, vitA mitAgatam / kAtyAyanaH ; vyani; smRci. 28; vyata. 204 smRsAvat kAtyAyanaH; savi. 90 () pU.; candra. 112 vAdaM (pakSa); vyasau.22 pUrva (prati); byapra. 533 vyau. 36; vImi . 25 zodha (lekha) utta.; vyama. 7; vitA. 61; setu. 104 vAdaM (pakSaM) ava ... Na (uttareNAvabaddhasya ) ; rAkau. 389 pU., kAtyAyanaH prakA. 24; samu.19 (1) savi. 79. (2) nAsmR. 2 / 8 hyu (stU); zunI. 4 / 626 khyaM (khya); abhA.21 kaM bhra (kabhra); vyaka. 25; smRca. 38 khyaM hI (khahI) hyu (u); pamA.63 lekhyaM hInAdhikaM ( lekhyasthAnAdibhi:) ( u ); vyasau. 21 anyA (alpA) khyaM (khya); vyapra:48 hyu (u); vyau. 34 smRcavat; rAkau 388 anyA (alpA) bhraSTaM (duSTaM) hyudAhRtAH (dudAhRtam); prakA. 23 khyaM hI ( hI ) kaM bhra (kana ) hyu ( u ); samu. 17 smRcavat . (3) nAsmR. 2/9; abhA. 21. (4) nAsmR. 2 / 10; abhA. 21. ( 5 ) nAsmR. 2 / 11 phalopA ( pulAkA); abhA 91 nAma (nAmA). (1) nAsmR. 2 / 12 game (gama); abhA. 21 vAde ( pAde ). (2) nAsmR. 2 / 13; abhA. 2 1 ( bindumAtrApada varNeSUnAdhikA tu yA ?). (3) nAsmR. 2114 sthi (khi); abhA. 21 thaM (tha). (4) nAsmR. 2 / 151. abhA. 21; vyaka. 103 bhrazya (bhASya) manunAradau; smRsA. 123 bhASA na ( na bhASA) bhrazya (bhASa) yA (ya) manunAradau; vyaci. 101 tAbyA (tAnvya) kAt (kAH) zeSaM smRsAvat; candra. 170 smRsAvat ; vyasau. 93 bhASA na ( bhASA) bhrazya (bhASa ) ; vyapra. 93 bhASA na ( na bhASA) bhrazya (bhASya) manunAradau. (5) nAsmR. 2 / 16 vya (vyava); abhA. 21. (6) nAsmR. 2 / 17; abhA. 21 thaMga (thIga); vyaka. 2526 nyAkSa (lpAkSa) anyArtha ( nAnyArtha ); smRca. 39 thaMga (rthAna) ca kriyAdAnaM (tu bhavellekhyaM); anyArtha (cAlpArtha) cai (vai); vyasau. 21 nyAkSa ( lpAkSa ) vyapra. 51 ( = ) ca kiyAdAnaM (tu bhavellekhyaM); vyau.35 (-) nyAkSa (lpAkSa) zeSaM vyapravat; prakA. 23 nyAkSa (lpAkSa) nyArtha (nyArthI) zeSaM vyapravat ; samuH 18 anyArtha (nyArtha ), zeSaM nyapravata.
Page #219
--------------------------------------------------------------------------
________________ pratijJA 143 yatra saMkhyA na nirdiSTA sA pramANavivarjitA // vidyayA prAptamAdhyAptaM labdhaM krItaM kramAgatam / na tvevaM likhyate yatra sA bhASA syAdanAgamA // samA mAsastathA pakSastithirvArastathaiva ca / yatretAni na likhyante lekhyahInAM tu tAM viduH // avazyaM yadyatra pUrvoktarItyA lekhyaM tadrahitA lekhyahInetyarthaH / lekhayitvA tu yo bhASAmanirdiSTe tathottare | nirdizet sAkSiNaH pUrvamadhikAM tAM vinirdishet|| sAkSiNa iti pramANopalakSaNam / vyutkramAdatrAdhika tenAprAsakAlatA phalitA / vyapra.49 vyapra. 49 / 4 yatra svAdubhayaM sarva nirdiSTaM pUrvavAdinA / saMdigdhamiva likhyeta bhraSTAM bhASAM tu tAM viduH / yatra pakSadvayamakhilaM pratijJAyAdinaiva nirdiSTaM spAdityarthaH / + smRca.28 minekramo vyutkramArthaH prakINArthI nirarthakaH / atItakAlodiSTadha pakSo'nAdeya iSyate // (2) yadA vAdI anyAdRzA'rthasyAkSaranivezaM kRtvA vyavahArakAle anyAdRzameva prabhUtatarAdhatpAdakamarthamupanyasyati, tadA kriyAdAnamAkulaM bhavati kiM tAvatprathamanivezitAkSarapradhAnavyavahArasya kriyAH saMcArayantu sabhyAH, kiM vA prabhUtatarArthotpAdakapradhAnasyeti / evaM kriyAyA AdAnamAkulaM bhavati / yadA ca prathamabAdI dvitIyena dvitIyazca prathamena sabhyAzca dvAbhyAmapi vyAkulAH tadA'rthApatyA krivA'pi vyAkulA bhavatIti / abhA. 21 (2) tathA'parAnapi pakSAbhAsAnAha sa eva - anyAdhareti / smRca. 39 sodhanaM saha sAdhyena nirdiSTaM yatra lekhayet / uktikramavihInatvAtso'pi pakSo na sidhyati // kriyA sAdhyaM, sAdhanaM pramANam / smRca. 39 upekSA yatra sAdhyasya viMzatiM daza vA samAH / zaktenApi kRtA vAde tasya pakSo bhUSA bhavet // artha sAdhAraNe'pyako saMbandho'thA'niyuktakaH / lekhayedyastu bhASAyAmanyArtha taM vidurbudhAH // eka eva gaNI gaNasya kAryamekasya vA kAryamaniyukto' saMbandhI vA lekhayedyasyAM bhASAyAmityarthaH / smRca. 38 "brahmA'yamiti dveSAtkrodhAdvA'pi vadettu yaH / sAdhyaM ca mocayetpazcAdarthahInAM tu tAM viduH // uktaM sAdhyaM vAdinA yasyAM tyajyate sA ca bhASA arthahInetyarthaH / X smRca. 38 gaNite tulite meve tathA kSetragRhAdike / * vyapra., vyau smRcavat / X vyapra. smRcavat / (1) smRca. 391 vyapra. 51 ( = ) ukti (ukta); vyau. 35-36 vyapravat; prakA. 24; samu. 18 na sidhyati (mRpA bhavet ). ( 2 ) smRca. 39; prakA. 24; samu. 18. (3) smRca. 38. saMbandho'thA (vAdyarthe vA) rthaM taM ( thIM tAM): pamA.63 arthe (dRSTe) saMbandho'thA ( yadyatheM vA ) thaM taM (thAM tAM): vyapra. 49; vyau. 34 bandho'thA ( baddho'rthA) stu (tu) yAmanyArtha taM (manyAta); prakA. 22 dasamu.17-18 saMbandho (parArtho ) rthaM taM ( thI tAM ) . (4) smRca. 38 dveSAkrodhAdvApi (jJeyo dveSAnmAhAt ) pazcAdartha ( tatra dravya); vyama. 49; vyau. 34; prakA. 23 smRcavat; samu. 18 smRcavat (5) smRca.28 te tulite (me me) pamA.643 tulime); + vyapra., vyau smRcavat / smRci. 38 tulita meye (numite meyaM) kAtyAyana:; vyapra.49 dike (dipu ); vyau. 34; prakA. 23 utta; samu. 18 smRcavat. (1) smRca. 38, pamA.64 utta; smRci. 38 kAtyAvyapra.49 mAdhyAptaM (marthArtha); vyau. 34 mAdhyAptaM ( maprAptaM ); prakA. 23; samu.18 mAdhyA ( madhyA). yanaH; (2) zunI. 4 / 674 le ... du: ( hIna lekhyaM taducyate) utta.; smRca.386 pamA.64; smRci. 38 kAtyAyanaH ; vyapra.49; vyau. 34-35; prakA. 23; samu.18. (3) smRca.18 nirdizet (zeda) ga ( gam ) pamA. 64 anirdiSTe (nirdica) nirdizeda (udiSTe 45 yo (tAM); vyau. 35; prakA. 23 smRcavat; samu. 18 smRcavat. (4) smRca. 38: pamA.64 STAM bhA (STabhA); vyapra. 49 syAdubhayaM sarvaM ( syAttu yathApUrvaM ) miva likhyeta (meva lekhyena); vyau. 25 yatra (patra) syAdubhayaM sarvaM (syAnna yathApUrvaM ) likhyeta (spena) nobhayamiti pAThaH prakA. 23 samu.18 smRcavat smRcavat. (5) zunI. 4 / 604 675 bhinnakramaM yukramArtha kArya nirarthakam / atItakAlalikhitaM na syAttatsAdhanakSamam ); smRca. 386 pamA. 646 pra.51) di ( vidviSThaH) prakA. ; |
Page #220
--------------------------------------------------------------------------
________________ 144 vyavahArakANDam yathAsthAnanivezena naiva pkssaarthklpnaa| yadyapi tRtIyapAde patrAdikIrtanaM tathA'pi pakSasya saMbhA zasyate na sa pakSastu bhinnakrama udAhRtaH // vanArthamasminnarthe mama patrAdikamastIti sAmAnyena nirde vyatyastAkSarasaMsthAno bhinnakrama ityarthaH / vyutkramArtho zyam / udayaH paNikAdivRddhiH, pratyAsattau kuto mAM na vyavahitAnvayenArthabodhakaH, prakIrNArthaH sNklitaarthH|| pIDayati iti tadartha pIDito mayeti vaktavyam , apIDi smaca.38 tatve'pi kSamAkAraNa lekhniiymiti| +vyamA.294 mUlamatha parityajya tadguNo yatra likhyate / (2) samIparathe pratyarthini pakSaM lekhyedityrthH|| nirarthakaH sa vai pakSo bhUtasAdhanavarjitaH // smRca.36 bhUtakAlamatikrAntaM dravyaM yatra vilikhyate / (3) tataH pratyarthyAhvAnAnantaraM, niravadyaM pakSadoSaatItakAlaH pakSo'sau pramANe satyapi smRtaH // rahitam / pamA.61 yasminpakSe dvidhA sAdhyaM bhinnakAlavimarzanam / satpratijJAsvarUpam vimRzyate kriyAbhedAtsa pakSoddiSTa ucyate // pratijJAdoSanirmuktaM sAdhyaM satkAraNAnvitam / (1) bhUtasAdhanaM mUlabhUtadhanasAdhanam / bhUtakAlo'- nizcitaM lokasiddhaM ca pakSaM pakSavido viduH // vadhibhUtaH kaalH| kriyAbhedAt pramANabhedAt / smaca.39 alpAkSaraH prabhUtArtho niHsandigdho nirAkulaH / (2) bhUtakAlaH saadhykaalH| *vyapra.51 virodhikAraNairmukto virodhipratiSedhakaH / / ' bRhaspatiH (1) nanu tadayuktaM sAdhyaM hi jJApyamucyate / tadvipratijJAlekhavidhiH ziSTazca dharmI pakSaH tannirdezavacanaM ca pratijJA / taduupAsthate tatastasminvAdI pakSaM prakalpayet / ktam-'vacanasya pratijJAtvaM tadarthasya hi pakSatA / niravA sapratijJaM pramANAgamasaMyutam // asaMkareNa vaktavye vyavahAreSu vAdibhiH' / ato dezasthAnasamAmAsapakSAhonAmajAtibhiH / mImAMsyaparasparabhedAt / kathaM sAdhyameva pakSaM vidurityabhidravyasaMkhyodayaM pIDAM kSamAliGgaM ca lekhyet|| dhAnaM kathaM ca pratijJAdoSanirmaktatvaM sAdhyasyocyate ? (1) AgamaH RNagrahaNAdipramANaM sAkSipatrAdikam / / ___ + vyaci. vyamAgatam / (1) shunii.4|625, vyamA.291 kAtyAyanabRhaspatI apa. * zeSa smRcavat / 226; vyaka.25 vyamAvat ; smRca.40 dhyaM sat (dhyatat); 23; samu.18. (1) smRca.38; pamA.64 va (vaM); vyapra. pamA.61; dIka. 31 tijJA (tibhA); smRsA.86 ca (tu); 51 (= ) sthAna (sthAnA) na sa pakSastu (tena pakSaH sa); vyau. vyaci.11; vyata.203. vyamAvat; savi.90( 3 ) nizci 35 ( 3 )vyapravat ; prakA.23 smRcavat ; samu.18 smRcavat. (likhi); vyasau.20 vyamAvat ;, vyapra.52; vyau.36 pakSaM (2) smRca.38; pamA.64; vyapra.51 (= ); prakA. (siddhaM); setu.10 3 satkA (yatkA) kAtyAyanabRhaspatI; prakA. 23; samu.18. (3) smRca.38; pamA.64 vi (hi); vyapra. | 22,24 smRcavat samu.17 smRcavata; vivya.4 sat (tat)pU. 51 (3) pamAvat ; prakA.23, samu.18. (2).vyamA.291 alpA (svalpA) kAtyAyanabRhaspatI; (4) smRca.38; pamA.65 kSodi (kSo di); vyagra.51 vyaka.25 gdho ni (gdhastva) (yukto virodhikaraNairvirodhapratiSe. ( 3 ) ddiSTa (dviSTa); vyau.35 (3) vyapravat ; prakA.23; | dhakaH) kAtyAyanabRhaspatI; smRca.36 gdho nirA (gdhastvanA) samu.18. virodhikAraNairmukto (yukto virodhikaraNaiH); pamA:61 (alpA(5)vyamA.294 sapra (satpra); smRca.36, pamA.61, kSarastvasandigdho bahvarthazcApyanAkulaH / yukto virodhikaraNa vyaci.13; prakA.21 utta.; samu.17. virodhiprtissedhkH||); dIka.31smRsA.86 ( = ); vyaci. (6) vyamA.294 honAmajAtibhiH (harjAtinAma ca); 11 Sedha (bandha); smRci.38; vyata.203 Sedha (rotha) smRca.36 utta.; pamA.61; vyaci.13 (= ) (dezaM kAlaM kAtyAyanabRhaspatI; vyasau.20, setu.103 kAtyAyanabRhasamAM mAsaM pakSAhojAtinAma ca); prakA.22 utta.; samu.17 spatI; prakA.22 smRcavat; samu.17 smRcavat ; vivya.4 honAmajAtibhiH (harnAmajAtimat). (alpAkSaraM prabhUtArthaM niHsandigdhaM nirAkulam ) pU.
Page #221
--------------------------------------------------------------------------
________________ pratijJA 145 anyasya doSavirahe'nyasya nirdoSatvAnupapatteH / kIdRga- reNeti, tadA ca sAdhyapadaM vihAya unneyArthA'prasiddhalpAkSaratvaM kiyattadalpamiti vizeSasyAnirdezAt kathaM | padaprayogagraho nigraha eva tasya, tanmAstu tArkikaMmanyacAlpIyasAmakSarANAM prabhUtArthatvaM prabhUtAnAM padAnAmeva | niruktasAdhyaparyAlocanaM, kintu svaparArthAnumAnasAdhAgharaM tatsaMbhavAt / kiyAMzca prabhato'rthoM bhavatIti cA'ni- raNaM sAdhyadharmaviziSTo dharmI pakSaH, sAdhyatA ca jJApyatA, dezAt / ucyate-arthinA ca tAvadarthyamAnaM sAdhya- sA ca jJAte'pi dhArAvAhikavadaviruddhA, parArthAnumAneSu mavazyaM nirdeSTavyaM anyathA ArthitvAnupapatyA vyavahA- tu aSTAdazavivAdeSu prayojana siddhaye siSAdhayiSitadharmarAprasakteH / tannirdezakameva vacanaM pratijJA, tasyaiva viziSTadharmI eva pakSaH / parArthInumAnAbhiprAyeNaiva coktavivakSitArthapratipAdakatvena pradhAnatvAt , ata eva yatra pakSapadena siSAdhayiSitadharmaviziSTa eva: dharmI hetvabhidhAnaM na bhavati, tatrApi pratijJApuraskAreNaiva pkssH| prakRtamanusarAmaH / tasmAt----'pratijJAdoSamirmaktaM vyavahAro bhavati, atastatra parasparaviruddhArthapratipAdaka- sAdhyaM pakSaM viduriti' yuktamuktam / pratijJAdUSaNAni padaprayogAdidUSaNena sAdhyasyaivAnavagateH tannirmaktau tu | ca parasparaviruddhArthapadaprayogapratijJAntarakaraNapratijJAhAnisamyak sAdhyamavagamyate iti tathoktaM, dharmavizeSaviziSTa- pratijJAsanyAsAzrayAsiddhidharmigrAhakapramANavirodhavirodhitayA ca dharmiNa eva sAdhyatvAt sAdhyapakSayorapyabhedA- dharmAntaragrAhakapramANabAdhitatvAdIni / 'pratijJAhAnibhidhAnaM, na hyamitvatadyaktitadvarNAnAM sAmAnyataH sanyAsatadvirodhAntarANi ca / pratijJAdoSamadhye kiM vasasAdhyatvaM, sarveSAM saMbandhazravaNakAla evAvagatatvAt / / ntyetAni no'ciram' iti // etehIMnaM sAdhyaM nirdekintu svarUpasiddhayoreva dharmadharmiNoravagato dharmadharmi- | zyam / anyathA tu hIyate, tadAha nArada:bhAvaH sAdhyate jJApyate / tatpratipAdakanAntarIyakatayA / 'sArastu vyavahArANAM pratijJA samudAhRtA / taddhAnau ca parvatasaMbandhino'gnitvasya tadyaktivizeSasya tadvarNa- hIyate vAdI taraMstAmuttaro bhavet / tathA bRhaspati:vizeSasya ca pratipAdakamapi saadhymucyte| dharmivizeSazca 'yaJcArthamabhiyuJjIta na taM viprakRtiM nayet / na ca pUrvAvagata eva sAdhyadharmaviziSTatayA ca jJApyaH pakSadharma(?) pakSAntaraM gacchet gacchan pUrvAtsa hIyate // pratijJA ityucyate / ata eva--'siddhadharmiNamuddizya sAdhyo dharmavizeSe sAdhyanirdezaH / tadatra ko dharmI kiJca sAdhyaM, dharmo'bhidhIyate / etena yattArkikaMmanyena yoglokenA- tatra zataM me dhArayasItyAdidhanavivAde dhAraNAviziSTaM mihitaM na ca pratipipAdayiSitadharmA dharmI pkssH| / sAdhyamiti zatameva dharmi; dhAryamANatvaM tatra sAdhyamiti svArthAnumAnavizeSe asurabhigandhAnumeye kutsitarasAnu- zrIkarastadasaMgataM, dhAnyahiraNyAdedharmiNo gRhItasya vyayAmAne pratipitsAyA anupapatteH / na cAnavadhArite'pyagni- dinA nAzAt AzrayAsiddhatvApatteH / athAnyadeva hi matve parvatasya bahutaradharmAntarAnavadhAraNAt dhUmaM prati pratijJAdeyatayA yat zrutaM pratijJAtaM, tadeva dharmi bhvissypksstaa'prskteH| tasmAdanavadhAritahetuviSayadharmA dharmI tIti cenna, tasminkAle pratijJAdeyasyA'pyabhAvAt / pakSaH svayamevAsya doSasya pUrvadattasyApatteH / nApi adhamarNasya nirdhanatve . nirAzrayasAdhyanirdezAbhAvena dvitIyaH itaretarAzrayApatteH / hetuprayoge sati tadviSaya- tasyAnRNyApattergahItatvAt iti hetozca tadanAzraya'-' parijJAnAt pakSanirdezaH pakSahetuprayogastataH siddha iti tvAt apakSadharmatApatteH / tasmAt prativAdyeva dhArayasIsuvyaktamanyo'nyAzrayatvam / svArthAnumAne ca hetoraheto- tyarthaviziSTaH pakSaH / ayamamukanAmA mahyametAvaddhanaM zvAprayogAt pakSasyAbhAvaH syAt / kiJca zabdo nityaH dhArayati matto vRddhayAdinA gRhItadhanatve sati adyakRtakatvAditi prayuktahetuviSayatvAbhAvAt zabdo nityaH yAvadakRtazodhanatvAt / ti pakSAbhAvAnna syAt / na caivaM hetoreva hiM tatra yatta tArkikaMmanyasyA'numAnaM prativAdinaM dharmitayA sAdhyaviruddhasAdhakatayA viruddhabhAsatA na tu pakSasya, | nirdezya zataM me dhArayasi pratidAnAdinibandhanaparizodhanakiJca hetuviSayatA tadadhIna siddhatA sAdhyataiva nAmAnta- prakArAsaMbhave sati mattastvayA zatasya gRhItatvAditi ma. kA. 19
Page #222
--------------------------------------------------------------------------
________________ 146 tadasaMbaddham / gRhItatvasya dharmasya prativAdidharmatvAbhA | vAt apakSadharmatvApatteH / tvayA gRhItatvAditi karmaNi ktapratyayApatteH karttari ktotpattau tvayeti na syAdabhihite kartari prathamAvidhAnAt, anabhihite ca tRtIyAsmara NAt / kiJcAparizuddhatve satIti etAvataiva siddhe pratidAnAdinibandhanetyAdibahutarAnarthapadaprayoge'pi nigrahaH / kiJca parizodhanaprakArAsaMbhave sati gRhItatvasya hetutvA bhidhAnAt parizodhanAbhAvAd grahaNasya parabhAvo'vagamyate / na ca tathA sati hi grahaNe zodhanamazodhanaM vA ? na cAsparizodhanasAmarthyAdeva grahaNabhAvAvagamo vAcyaH / tadviparItapaurvAparyAbhidhAnenApi vAdinigrahAt, tasmAdasmaduktameva yuktam / dhArayatItyarthe ca siddhe tanmama dadAtviti svakIyArthitAvyaJjanAya vaktavyam / zAstrakAraizca sAdhyahetorabhidhAnamuktaM na dRSTAntasya / tatrA'yamabhiprAyaHvyAptidarzanArthaM hi tadabhidhAnaM nirUpakAzca zAstrAdeva hetoH sAdhyaniyatatvamavagatavantaH iti vRthA tadabhidhA nam / aniyatantvabhihitamanarthakam / RNagrahaNaM na vadantIti hetujJApanaM kAryam / na ca vAdinA dRSTAntAntarasyAnupanyastatvAt tasya bhaGgo vAcyaH, puruSazaktinirUpaNArthatvAbhAvAt vyavahArasya bhUtAnusaraNArthatvAt, chalasya ca nirasyatvAt tasmAd dRSTAntAbhidhAnamanarthakam / kiJca kInAzanartakAdInAM zAstramaviduSAM zAstraviruddha bhASika vyavahAriNAM tadvyavahArajJairevaM vyavahArasya dRSTatvAt dRSTAntavacanamapArthakaM vyavahArAnabhizo'pi nyAyadarzI sAmAnyenaitajAnAtyeva, yo yeSAM yAdRzo vyavahAraH sa teSAM sAdhyasAdhanamiti na prathamameva dRSTAntAdyabhidhAnam / kiJca mahyamayaM dhanaM dAtumarhati kim ? vAdirUpatayA dAyocitavyavahArAniyamAzrayatve sati adattadhanatvAdibhASAyAM tAdRvyavahArApahRtenottare datte kriyAvyavahAraniyamo jJApyaH / yatrA'pi zarIrAdipIDayA bhASAdAnaM tatrA'pyayaM daNDArho'naparAddhe sati kRtapIDatvA diti hetu: / sa ca sadrUpo nizcayarUpo vaktavyo na sandigdharUpaH sandigdhatvena sAdhyasiddherabhAvAt tadidamuktaM 'satkAraNAnvitaM ' hetvAbhAsanirAkaraNArthaM saditi tArkikaMmanyayoglokamataM tannAdaraNIyam / AbhAsasyAkAraNatvAt kAraNapadenaiva nirastatvAt / nizcitapadaM ca vyavahArakANDam sAdhyavizeSaNam / atastannizcitameva vAcyaM na tu 'dhArayati vA' iti / tathA sati hetuprayogAnupapatte: lokasiddhaM ca tadvAkyam / na tu - 'tRNakASTheSTakAsUtrakiNva carmAsthivarmaNAm / hetipuSpaphalAnAM ca vRddhizca na nivartate // iti bRhaspativacanamavalambyAlokasiddhA vRddhizva sAdhyatayA nirdezyA, ata eva bRhaspatiH - 'kevalaM zAstramAzritya na karta vyo vinizcayaH / yuktihInavicAre tu dharmahAniH prajAyate' // yuktirlokavyavahAraH / nArado'pyAha- 'dharmazAstravirodhe ca yuktiyukto vidhiH smRtaH / vyavahAro'pi balavAndharmastenAvahIyate' // tathAnyadapyevaM vijAtIyamalokasiddhaM sAdhyamanirdezyaM yathA paurNamAsISu dakSiNA dvaiguNyamityAdikam / alpAkSaravatvaM ca yAvadbhirakSarairddhamisAdhyahetUnAM tadanuguNAnAM ca dezakAlAnAmupalambho bhavati tAvanmAtrasya prayogaH / etAvAneva ca prabhUto'rtha iti prabhUtArthatvamuktam / sarvaM cedamanAkulaM vAcyam / AkulavAde hAniM hRdayagataM bhagnatvaM pratisaMdadhatAM sabhyAnAM matirapi tathaiva caratIti virodhipratiSedhaka ityuktam / tathA hina yA gRhItamRNamityagrahaNAbhidhAnena pratiSidhyati, parizuddhamiti ca parizuddhatvAbhidhAnena yAcyamAno'pi dhanaM na dadAti na ca mayA saha nyAyaM karoti mahatA pratiyatnena idAnIM nyAyArthamupasthita iti vRttatve'pi vA nyAyasya, tatvato na tannirUpitamiti sarvamidaM vacanaM prAG nyAyottarapratiSedhakaM bhavati / athavA - 'ADhyasya nikaTasthasya yacchaktena naM yAcitam / zuddhaM tu zaGkayA tatra patra durbalatAmiyAt // iti vacanabalAduttaravacanasya saMbhAvyamAnasya pratirodhakaM yathA bhavati tathA vaktavyam / yanmayA ciraM dezAntarasthitatvAnna prArthitaM bahujanAdhyakSaM vA nirantaraM prArthitam mayA tat pitrA vA yadRNaM dattaM, etAvatkAlaparyantaM jJAtuH putrasya vyavasthAnavajJAnAt mayA na yAcitam idAnIM tu putrAdinA jJAtaM yahaNaM, tenAyamartho bhavati sarvathA yAvatprakAramuttaraM bhavati tanni pepakSo nirdezya iti virodhipratiSedhaka ityuktam / 3 vyamA. 291-294 (2) pratijJAdoSo yathA, pratyakSAdipramANavirodho yathA anuSNo'gniH / lokavirodho yathA azazI candraH / svavacanavirodho yathA mAtA me vandhyA / pitA me bAla
Page #223
--------------------------------------------------------------------------
________________ pratijJA 147 brhmcaariityaadyH| ap.2|6 / zAstramAzritya na kartavyo vinirnnyH| yuktihInavicAre (3) loka siddhaM vyAvahArikadharmAviruddhamityarthaH / tu dharmahAniH prajAyate // yuktirvyvhaarH| bhavadevastu lokaprasiddhamityevaMvidhArthasya pratijJAdoSanirmuktamityanenai- | yat zrutamAtra eva lokAnAM saMpratyayastalloka siddhaM, tena vArthAduktatvAt / smRca.40 / nirdhanakRto lakSasaMkhyasvadhanaprayogAkSepo bAdhita ityAha / (4) pratijJAdoSanimuktamiti-ye pratijJAdoSAH prati- alpAkSaraH yAvadbhirakSarairvinA viziSTahetuprayuktasAdhyopajJAhAnipratijJAntarapratijJAnyAsAdayastairmuktam / sAdhya- hitaM pakSapratipAdanaM na bhavati tAvanmAtrAkSarakaH / prabhUmiti-na tathAtvena vaiparItyena vA yasya siddhistathA- tArthaH niruktArthaka eva / nirAkulaH paurvAparyaviparyAsAdibhUtasyAsAdhyatvAt / satkAraNAnvitamiti-asiddhatvAdi- | doSarahitaH tena subodho bhavati / virodhikAraNaiH doSarahitahetusahitam / nizcitamiti-yatrottarAbhidhA- svasAdhyaviparItavyAtaiheMtubhiH shuunyH| yathA madvibhakto'nAt prAk nirUpakAnAM nizcitapratyaya eva bhavati / / pyayaM arjakatvAdidAnImarjitaM mayi dadAtvityAdikaM loka siddhamiti--yatra zravaNAdeva lokAnAM pratyayo na tadyatiriktaH matpakSaH atra madvibhaktasya pakSavizeSaNatve bhavati sa lokaviruddhaH / yathA yasya yatra saMbhAvanaiva pratijJAvirodhasaMbhave pratijJAdoSanirmuktamityata evaitallAbha nAsti, sa yadi vadati lakSaM mamAnena gRhItamiti sa / idaM ca prapaJcanamAtramiti draSTavyam / virodhapratiSedhaka lokviruddhH| evaM yo na bhavati sa loka siddhH|| iti / yAvatprakArakamuttaraM saMbhAvyaM tAvatpratiSedhako yathA alpAkSara iti-yAvadbhirakSaraiH saMkSepataH pakSaH pratipAda- bhavati tathA pakSanirdezaH kArya ityrthH| vyaci.11-12 yituM zakyate tddhikaakssrrhitH| niHsaMdigdha iti-yathA (6) pratyarthipraznaprayojakAkAGkSAjanakA'rthivAkyaM mamAyaM dhArayati na dhArayati vA / nirAkula iti- | bhASA saiva pratijJA / sAdhyamiti na siddhaM na vA bAdhitasAdhyaviparItavyAptaheturahitaH / virodhikAraNamukta iti / mityarthaH / satkAraNAnvitaM vyAptipakSadharmavattayA jJAyavirodhikAraNaM yathA-yadyapyanena samavibhAgocitaM | mAnam / nizcitamiti na sAdhyavattayA ApAtata eva saMsthApya tasyAdhikadhanatayA mama vibhajya datvA sthitaM saMdihyamAnam / loka siddhamiti lokairanavadhAritamithyAtadasmAdbhAvitapUrva vibhaktatvAdeva virodhikAraNAntaropAtta- | tvam / candra.108 dhane nAdhikAritvamityuttarAnahatvam / yathaivaM na bhavati | yadA tvevaMvidhaH pakSaH kalpitaH puurvvaadinaa| sa virodhikaarnnmuktH| virodhipratiSedhaka iti-uttara- dadyAttatpakSasaMbaddhaM prativAdI tadottaram // vAdyabhimatArthaviparIto na tena sNkiirnnH| *smRsA.86 | aivamAdiguNAn samyagAlocya ca sunizcitaH / (5) sAdhyaM sAdhyasya siddhayarhasya pratyarthipratyAyyadharma- pakSaH kRtaH samAdeyaH pakSAbhAsastvato'nyathA / / viziSTasya dharmiNo vacanaM pakSaM vidurityarthaH / satkAraNA- ___ pratijJAyAH phalakAdau prathamalekhaH, taduttaraM patralekha: nvitaM asphuraddopaliGgasaMpannaM, evaM ca, tvaM mahya zatasya pANDulekhena phalake bhUmyAM vA prathamaM likhet / dhArayaH (?) sa tu RNatvena gRhItatAvaddhanakatvAditi bhASA- nyUnAdhikaM tu saMzodhya pazcAtpatre nivezayet // zarIramuktaM bhavati / atra dehItyarthitAbhivyaJjakamAtraM na pratijJAlekhazodhanAvadhiH tu bhASAntakRtamityavaseyam / loka siddhaM lokavyavahArA- nyUnAdhikaM pUrvapakSe tAvadvAdI vishodhyet| viruddhArtham / evaM ca, 'tRNakASTheSTakAkiNvasUtracarmAsthi- (1) vyaka.25 tado (tadu) kAtyAyanabRhaspatI; pamA. varmaNAm / hetipuSyaphalAnAM ca vRddhistu na nivartate // 68, vyaci.11; vyani. (= ) kAryasyaivaMvidhaH pakSaH iti bRhaspativacanamAlambya lokaviruddhAnAM tu vRddhi- vikalpyaH pUrvavAdinA / dadyAtpakSasya sabaMndhaM prativAdI tathoprArthanamapi bhASetyapAstam / ata eva bRhaspatiH-'kevalaM | ttaram // ) vyata.204-205 baddhaM (bandha) kAtyAyanabRhaspatI; vyasau.20; setu.103,105 kAtyAyanabRhaspatI; samu.20. .. - savi. smRcagatam / (2) smRca.36, prakA.22; samu.17.(3)vyamA.297; * * vyapra. padArthaH smRsAvat vyacivacca / | vigya.6 nyU (U) veza (yoja). (4) vyamA.295 nyUnA
Page #224
--------------------------------------------------------------------------
________________ 148 vyavahArakANDam na dadyAduttaraM yAvatpratyarthI sabhyasannidhau // vAde kAlo deyaH UnAdhikamiti vacanAt pUrvoktAdaviruddhaM nyUnaM pUra- | maMti!tsahate yatra vivAdaM krtumicchtoH| . NIyaM adhikamapaneyaM, na tu virodhi / parasparavirodhAdeva dAtavyastatra kAlaH syAdarthipratyarthinorapi // . bhASAyA anAdeyatvena tasya bhagnatvAt / tadevamuttarAnantaraM pakSapratipakSanirNayaprakArAH bhASAzodhananiSedhAt / . vyamA.295 caturvidhaH pUrvapakSaH pratipakSastathaiva ca / ekaM pratyarthino vAkyaM dve vAkye pUrvavAdinaH * // caturdhA nirNayaH proktaH kaizcidaSTavidhaH smRtaH / / apragalbhavAdine kAlo deyaH zaGkAbhiyogastattvaM ca labdhe'rthe'bhyarthanaM tathA / abhiyoktA'pragalbhatvAdvaktuM notsahate ydi| | vRtte vAde punAyaH pakSo jJeyazcaturvidhaH / tasya kAlaH pradAtavyaH kaaryshktynuruuptH|| bhrAntiH zaGkA samuddiSTA tattvaM naSTArthadarzanam / (1) abhiyoktaa'grvaadii| apa.26 labdhe'rthe'bhyarthanaM mohastathAvRtte punaH kriyaa|| (2) yadA tvarthI sapadi pratijJAM kartumasamarthastadA pratijJAdoSAH bRhaspatirAha-abhiyokteti / smRca.40 dezakAlavihInazca dravyasaMkhyAvivarjitaH / (3) apavAdamAha abhiyokteti / vyata.203 sAdhyapramANahInazca pakSo'nAdeya iSyate + // : apragalbhavAdinaH pratijJA sabhyaiH zodhyA aprasiddha sadoSaM ca nirartha niSprayojanam / abhiyoktA'pragalbhatvAt vaktuM notsahate ydaa|| asAdhyaM vA viruddhaM vA pakSaM rAjA vivarjayet // sabhyaistu zodhanaM tasya kaarymrthaanuruuptH| na kenacitkRto yastu so'prasiddha udaahRtH| yastvarthI apragalbhatvAt pakSadoSaguNahAnAdAnAbhyAM | *vyAkhyAsaMgraha: nArade uttaraprakaraNe draSTavyaH / +vyAkhyAsaMgrahaH zodhayitumazaktastasya vaktavyAthai nirdhArya sabhyaireva saMzo kAtyAyane draSTavyaH / dhanIyaH / yathAha bRhaspatiH-abhiyokteti / yadi bhASA- (1) candra.112; vyasau.21, rAkau.388. mazodhayitvaivottaraM dApayanti sabhyAstadA 'rAgAllobhAdbha- (2) ap.2|6 kai.(ka); vyaka.24-25; smRca.43 pU.; yAdvA' ityAdyuktadaNDena sabhyAn daNDayitvA punaH pratijJA- para |pamA.66; vyasau.20, vyapra.53; vyau.37 prati (para) pU.; lekhanapUrvakaM vyavahAraH pravartanIyo rAjJeti tAtparyam / / | rAkI.386 smRtaH (punaH); prakA.24; samu.19. (3) ap.2|6 tvaM (thyaM) bthe (kSye); vyaka.25 tattvaM ca vyapra.53 (tathyaM vai); smRca.40 tvaM (thyaM) bdhe (bhye); pamA.66 rtha * 'iti paThitamanAkaram' iti vyavahAramAtRkAyAm / (thi); smRci.37 tvaM ca (thyaM vA) bhyartha (prArtha); vyasau. 20 tvaM (thyaM) rtha (rthi); vyapra.53,bdhe (bhye); vyau.37 (UnA) kSe (kSaM) tAva (yAva) raM yA (raM tA); vyaka.26 kSe | vyapravat ; rAkau.386 tvaM (thyaM); prakA.24 smRcavat / (kSaM); pamA.65 nyUnA (UnA); vyaci.14 kSe (kSaM); vyata. samu.19 vyasauvat. 204 kSe (kSaM); vyasau.21 kSe (kSaM); rAkau,388 kSe (kSaM); (4) vyaka.25 tvaM (thyaM) naSTA (dRSTA); pamA.66 tattvaM setu.104 kSe (kSaM); samu.19 vizo (viro); vivya.5 kSe (vazyaM) rtha (rthi) yA (yAH); smRci.37 vyakavat ; vyasau. (kSaM) nAradaH (1) vyamA.295. | 20 tvaM (thyaM) naSTArtha (dRSTAnta); vyapra.53 naSTA (tatvA) dhe (2) byamA.290 pragalbha (praNanta) di (dA) tasya (tadA); (bhye); rAkau.386 tvaM na (thyaM i); prakA.24 rthane (rthanA) apa.216 di (dA) kArya (kAla); vyaka.26 di (dA); smRca. zeSaM vyasauvat; samu.19 tvaM (thyaM) rthanaM (thanA). 40; pamA.66 di (dA); vyaci.11 tasya (tadA); vyani. rUpa (5) vyani. vyasau.21 kAtyAyanabRhaspatI. (rodha); vyata.203 sya (dA); savi.90 di (dA); candra. ___(6) vyamA.295; vyaka.14; vyaci.14; smRci.5 112, vyasau.21 vImi.217 sya (dA); rAkau.388, setu. janam (jakam ); vyasau.15, viimi.2|6 pU., vivya.5. 102 yoktA (yukto) sya (dA); prakA.25-26 ktyanu (ktisva); (7) shunii.4|628 kRto yastu (zruto dRSTaH) pU.; vyamA. samu.19. (3) vyapra.53, vyau.36 kAtyAyanaH . 296 vyaka.20% smRca.37 pU. vyaci.14 vyani.(-)
Page #225
--------------------------------------------------------------------------
________________ pratijJA anyArthaH svArthahInazca sadoSaH prikiirtitH|| manena mUkena zasta iti / tatrAstAM dUSaNAntaraM kiM tu alpAparAdhazcAlpArtho nirarthaka iti smRtH| zAstrAdyanyathAkalpanamazAstradarzitvameva teSAM kalpayati / kAryabAdhAvihInazca vijJeyo niSprayojanaH / / aprasiddhamiti pratipaurNamAsyAmamAvAsyAyAM ca dakSiNAmemAnena pradAtavyaM zazazRGgakRtaM dhanuH / vRddhirdviguNoktA kASThAdInAM ca kSayavRddhistadvivAdo na asaMbhAvyamasAdhyaM ca pakSamAhurmanISiNaH // kenacit kRta ityAdyaprasiddham / kusIdAdivyavahArAkusIdAdyaiH padaihIno vyavahAro nirrthkH| caturdazArthaviSayAstaihIno nirrthkH| vAkpAruSyAdibhihIMvAkpAruSyAdibhizcaiva vijJeyo nisspryojnH|| nArthakaihIMno niSprayojanaH / vyaktArthaparamaparam / tena ayasminnAvedite pakSe prAivivAke'tha raajni| prasiddhAdikaM vihAyA'STAdazavidho vivAdo'rthinA pure rASTra virodhaH syAdviruddhaH so'bhidhiiyte|| nirdezyo naanyH| _ +vyamA.296 (1) aprasiddha nirAbAdhamiti kAtyAyane vizeSaH / (2) tatrAprasiddho bRhaspatinA nirUpitaH-na kenacit zeSaM samAnam / tadeva svayameva muninA aprasiddhAde- ityaadinaa| tatrodAharaNaM palasahasrakRtaM sthAlaM gRhItAhRtatvAt yadanyaiH kalpitaM aprasiddhamiti madIyaM miti / nirAbAdho nirupadravaH, yathA asmadbhavanasthapradIpazazaviSANamanena gRhItam / nirAbAdhamasmadIyagRhasthito prabhayA svagRhe vyavaharatIti / nirarthaniSprayojanau tu TIpa: prakAzametadagRhe karoti / nirarthakamanena sasmitaM bahaspatinA darzitau-valyAparAdha ityAdinA / tatra niravIkSitam / niSprayojanamanena devadattAya prahRtam / rthakasyodAharaNam-ahamanena sasmitaM nirIkSataH, mAmakI asAdhyamahamanenAkSi nikocya copaha sitaH / viruddhamaha- lAkSA'nenApahRteti vA / niSprayojanasya tu yathA(anyArthatazca hInazca nirAbAdhaH prakIrtitaH); smRci.5, savi. yajJadatto'smadagRhasamIpe zlAghyamAnaH paThatIti / prakA87 kRto (smRto) udAhRtaH (iti smRtaH); vyasau.15 anyArthaH rAntareNA'pyeto tenaiva darzitau-kusIdAdyaiH ityaadinaa| svArtha (alpArthazcArtha); vyapra.49 pU.; vyau.35; prakA.22 RNAdAnAdyaSTAdazapadAnantarbhUto nirarthakaH / vAkpAruSyApa.; samu.17 svArtha (cArtha) sadoSaH pari (nirAbAdhaH pra). dibhiH sAdhyasidhyanupayuktaiH sahitaH pakSo niSprayojana kAvyamA.296 iti smRtaH (udAhRtaH); vyaka.20 ityarthaH / asAdhyaviruddhAvapi tenaiva darzitau-mamAnene* nazca (nastu); smRca.14 a (kha) dhazcA (dhaH sva) nazca (nastu); *smRca.37-38 vyaci.14; vyani. (=) vyakavat ; smRci.5 pR.; savi. (3)na kenacitkRto madIyamidaM vastramanena bhakSita87 smRcavat : vyasau.15, vyapra.50 smRcavat ; vyau. miti / alpAparAdho'hamanena kSaNaM sasmitaM nirIkSitaH / 35 smRcavat ; prakA.23 smRcavat ; samu.17 smRcavat. alpArtho madIyaM vrIhibIjaM anenApahRtamiti / kArya(2) vyamA.296; vyaka.20 dhyaM ca (dhyaM taM); smRca. 38 vyakavat ; vyaci.14 kRtaM (mayaM) ca (tu); vyani. (=) bAdhAvihIno madIyayajJAvabhRthe anena snAtamiti / ca (tat) utta.; smRci.5 vyakavat ; savi.88 dhyaM ca asaMbhAvyaM khapuSpaM anenApahRtamiti evaMbhUtapratipAdakaM (dhyantu); vyasau.15 savivat ; vyapra.50 vyakavat ; vyau. vAkyam / asAdhyaM sAdhanAsaMbhavAdanAdeyamiti / vyani 35 vyakavat , lokArthI vyatyAsena paThitau; prakA.23 vyakavat / (4) aprasiddhamAha bRhaspatiH-na kenaciditi / samu.17 vyakavat. yathA phAlasahasrakRSTakSetramapahRtamiti / 'madIyaM zaza(3) vyamA.296, vyaka.20 smRca.38 vyaci.14, | viSANaM gRhItvA na prayacchatItyAdi aprasiddham' ityAha vyaso.15, vyapra.50; prakA.23; samu.17.. vijJAnezvaraH / bRhaspatinA tvidamasAdhyodAharaNamuktaM tacca (4) vyamA.296; vyaka.20 smRca.38, vyaci.14; vakSyate / nirAbAdhaM nirupadravam , asmanmandire dIpyamAnavyani. tha (ca) pure rASTra virodhaH (puragrAme viruddhaH); smRci. dIpakaprakAzenAyaM svamandire vyavaharatIti prabhRti / nirartha 5 nnA (ni); savi.88 pure rASTre virodhaH (purarASTraviruddhaH); abhidheyahInaM madIyaM kacaTatapaM jabagaDadazaM gRhItvA vyasau.15 pakSe (hyarthe); vyapra.50 pure (pura); vyau.35 rodhaH (ruddhaH); prakA.26; samu.17. ... . . . . + vyaka. vymaagtm| * savi. smRcavat / /
Page #226
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhRguH 150 vyavahArakANDam na dadAtItyAdi vijJAnayogI / bRhaspativacanAttva- na lekhayati yastvevaM tasya pakSo na sidhyati // nyathA nirarthakapadArthaH pratIyate / yathAha svalpeti / eta- 'viruddhaM cAviruddhaM ca dvAvapyauM nivezitau / syodAharaNaM smRticandrikAyAM- 'ahamanena sasmita- ekasmin yatra dRzyete taM pakSaM dUratastyajet // mIkSitaH' / 'mAmakI zikSA tenApahRtA' ityAdi / niSpra - AdeyapakSaH yojanam-yathA ayaM devadatto'smad gRhasaMnidhau susvara- pekSaH proktastvanAdeyo vAdI cAnuttarastathA / madhIte' ityAdi mitAkSarAsmRticandrikayorudAhRtam / yAdRgvAdI yazca pakSo grAhyastatkathayAmyaham / / bRhaspatinA tathaiva lakSitam / kaarybaadhetyaadi| sa eva pIDAtizayamAzritya yabravIti vivakSitam / / prakArAntareNApi nirarthaniSprayojanau lakSitavAn / kusI- svArthasiddhiparo vAdI pUrvapakSaH sa ucyate // deti / kusIdamRNadAnaM tatprabhRtibhizcaturdazabhirarthaviSayavyavahArahIno nirrthkH| vAkpAruSyAdibhihiMsAtmakaizcatu anAdeyapakSaH mihIno niSprayojana ityarthaH / aSTAdazapadAviSayaH pakSo utsRSTaM yatra hInena kalpyaM vA'pyekamekataH / duSTa ityAzayaH / asAdhyaviruddhAvAha sa eva / mmeti| tatra pakSo na sAdhyaH syAcchAstraziSTavivarjitaH / / mitaakssraayaamsaadhyviruddhaavnythoktau| devadattenAhaM sabhrU- hInena hiinvaadinaa| smRca.39 bhaGgamupahasita ityAdyasAdhyam / sAdhanAsaMbhavAt / alpa- "viruddhazcAviruddhazca dvAvapyarthI nivezitau / kAlatvAnna sAkSyAdisaMbhavI, likhitaM dUrataH, alpatvAnna ekasmin yatra dRzyete taM pakSaM dUratastyajet / / divyamiti / mukenAhaM zapta ityAdi viruddhamiti / pura kAtyAyanaH rASTAdiviruddhamapi viruddhapadena vyAkhyAya, 'rAjJA viva pratijJAlekhavidhiH rjita' ityAdi smRtyantaraM ca tadarthatayodAhRtam / tacca / "nivezya kAlaM varSa ca mAsaM pakSa tithiM tthaa| pUrvamasmAbhiranAdeyavyavahAranirUpaNe likhitam / velAM pradeza viSayaM sthAnaM jAtyAkRtI vayaH / / vyapra.49-50 anAdeyapakSAH (1) vyaka.21 ddhaM cA (ddhazcA) ddhaM ca (ddhazca) bRhaspati kAtyAyanaupamA.67; vyaMni. zitau (ditau) taM (tat) rojJA'pavarjito yastu yazca pauravirodhakRt / kAtyAyanaH; vyasau.15-16 vyakavat ; prakA.24 vyakavat , rASTrasya vA samastasya prakRtInAM tathaiva ca // nAradaH, smRticandrikAyAM bhRguH. anye vA ye purgraammhaajnvirodhkaaH| (2) pamA.68; prakA.25 dI cA (dI vA) hyastat anAdeyAstu te sarva vyavahArAH prkiirtitaaH|| (yastaM); samu.18-19 dI cA (dI vA) yAdRgvAdI yazca nyAyaM vA necchate kartumanyAyaM vA karoti yaH / (yAdRzo vAdinaH) tat (taM). (3) vyamA.291; pamA.68; prakA.25, samu.19% (1) vyaka.20 'pava (viva); pamA.67; smRsA.85 'pava | vivya.4 svArtha (artha) rvapa (vaH pa). (viva) vA (ca) krameNa nAradaH; smRci.5 vyakavat ; vyasau. 15 'pavarjito yastu yazca (visarjito yazca tathA); vImi. (4) smRca.39; prakA.24; samu.18. (5) smRca.39; vyapra.51 (-); vyau.36 (-); 2 / 5 'pava (viva) yazca (yastu); samu.18 vyakavat. (2) mitA.26 (=); vyaka.20 nye vA ye (nyAyena); (6) shunii.4|671; vishv.2|6 vezya (vedya) velAM (lekhA) pamA.67 smRsA.85 nye vA (nyeSAM) dhakAH (dhinaH) krameNa jAnajA vayaH ( yA:: syamA 205: apa nAradaH; smRci.5 mahAjana (prakRtInAM); vyasau.15 nye vA dediyodhyaka.25. saca.38 dezodezI ye (nyAyena) vyavahArAH (vivAdAH); viimi.2|5 nye vA nive (nirdi) prade (prave); byaci.13; vyasau.20; vyapra. (nye'pi) dhakAH (dhinaH); samu.18. 46, vyau.33, rAko.387; prakA.22 kAlaM va (kAlava); (3) vyaka.21 bRhaspatikAtyAyanI;pamA.67 vyasau.15. samu.16, vivya.5 nAradaH..
Page #227
--------------------------------------------------------------------------
________________ pratijJA 151 'sAdhyadravyapramANaM ca saMkhyA nAma tthaatmnH| viSayo'ntavedyAdidezaH / sthAnaM vivAdAspadasya gRhAdeA rAjJAM ca kramazo nAma nivAsaM sAdhyanAma c|| maadiH| AkRtiravayavasaMsthAna vizeSaH / vayastAruNyAdi / kramAt pitRRNAM nAmAni piiddaamaahrtRdaaykau| pramANa parimANaM daNDatulAprasthAdikam / aatmno'rthinH| kSamAligAni cAnyAni pakSaM saMkIrtya klpyet|| rAjJAM kSetrAdibhuktikAlInAnAm / nivAso vAsasthAnaM (1) etAni ca nyAyAnusAreNAlocya vyastAni gRhagoSThAdi / pitaro'rthipratyarthinojanakAdayaH / pIDA samastAni vA lekhanIyAni / vizva.26 pratibhuvi yA dhanikena kRtA / AhatI pratigrahAdyAgama(2) sarvametadvirodhyuttaranirAkaraNArtha vAcyam / katI / dAyako dAtA / kSamAliGgAni AtmIyadhanAdeH anyathA sAdhyahetupramANAnAmevopanyAsa: kAryaH, dezAdi- paropabhogasahananimittAni / anyAni pradarzitebhyo'dhikIrtanamanupayuktaM bhavet / na caitaduttarAnantaraM vAcyam / kAnyapi vRddhathAgamAdIni / smRca.36 tadAnIM tatpratIkArasyA'navasaraduHsthatvAt |xvymaa.295 (5) varSa patra likhanakAlInaM, mAsapakSatithayo'pi / (3) yeSAM madhye yAni sAdhakabAdhakapramANopanyAso *vyapra.46 payogIni yatra bhavanti tatra tAnyeva lekhyAni / na sthAvaravAde pratijJAlekhavizeSavidhiH sarvANi prayojanAbhAvAt / tatra samAmAsAdInAM vRddhi- dezaH kAlastathA sthAnaM sannivezastathaiva c| vivAde pUrvottarakAlavivAde cAstyupayogaH / cauryAdi jAtiH saMjJA'dhivAsazca pramANaM kSetranAma ca / / vivAde nAmajAtyAdeH / evamanyeSvapyUhanIyam / ap.2|6 'pitRpaitAmahaM caiva pUrvarAjAnukIrtanam / (4) kAlo dhanaprayogAdikAlo vartamAnena rAjJopala- sthAvareSu vivAdeSu dazaitAni nivezayet / / kSitaH / varpa devavarSamityAdi / velA bhujyAdikriyopa- (1) dezasthAnAdayaH punaH sthAvareSvevopayujyante / lakSitaH kAlaH / pradezaH sAdhyakSetrAdeH sthlvishessH| ' dezo madhyadezAdiH / sthAnaM vArANasyAdi / saMnivezax vyaci. vymaavt| statraiva pUrvAparadigvibhAgaparicchinnaH samyaniviSTo gRha(1) shunii.4|672 sAdhya ...NaM (sAdhyaM pramANaM dravyaM); kSetrAdiH / jAtirarthipratyarthinoH braahmnntvaadiH| saMjJA vishv.2|6 sAdhyadravyapramANaM (sAdhyArthamAnaM dravyaM); vyanA.295 ca devadattAdiH / adhivAsaH samIpadeze nivAsI janaH / sAdhyadravyapramANaM (sAdhyapramANaM dravya) zAM ca (jJazca) nAma ca (meva pramANaM nivartanAdi bhUparimANam / kSetranAma zAlikSetra ca);apa.za6 sAdhyadravyapramANaM (sAdhyaM pramAgaM dravyaM) khyA (khyA); kramukakSetram / kRSNabhUmiH pANDubhamiH iti / pituH vyaka.25 apavat ; smRca.36 khyA (khyA); pamA.62 dravya- pitAmahasya ca nAmArthipratyarthinoH pUrveSAM trayANAM rAjJA pramANaM (pramANaM dravyaM) vAsaM (vAsa:); vyaci.13 apavat ; vyasau.20 ca (tu) zepaM apavat ; viimi.2|6 sAdhyadravyapramANaM * zepaM smRcavat / vyau. vyapravat / (sAmbandhyApramANaM dravyaM); vyapra.46 apavat ; vyau.33 sAdhya. (1) mitaa.2|6 kAlaH (caiva); ap.2|6 ; vyaka.25 'dhi dravyapramANaM (sAdhyaM pramANadravya); rAkI.387 apavat ; prakA. (ni); smRca.37 kAla: (caiva) 'dhi (ni); pamA.62 zaH 22 smRcavat ; samu.16-17 smRcavat ; vivya.5 sAdhya- (zaM) la: (laM) sthA (tmA) vezaH (vezaM) sazca (sAMzca); vyani.; dravyapramANaM (sAdhyaM pramANaM dravya) kramazo (kramAya) nAradaH. smRci.38; savi.86 utta.; vyasau.20; vyapra.48 mitA (2) shunii.4|673 pIDA...ko (pitAmahatRtIyako) pakSaM vat ; vyama.6 mitAvat , smRtyantaram ; vitA.56 mitAvat , (pakSa); vizva.206 DAmA (DAM cA) ni cAnyAni (dyAdikAlaM): __ smRtyantaram ; rAkI.387 smRcabat ; prakA.22 vyakavat / vyamA.295 yakI (pako) kalpa (lekha); ap.2|6; vyaka. samu.17 dezaH (deza). 25 kIrtya kalpa (kalpya kIrta); smRca.36, pamA.62 cAnyA (2) mitaa.2|6; ap.2|6; vyaka.25 4 (4) vAde (vAkyA); vyaci.13; vyasau.20 vyakavat ; viimi.2|6 pakSa (cAre) zaye (daye); smRca.37 pamA.62 veza (veda); vyani.; (pakSe); vyapra.46 vyakavat ; vyau.33 kramAt (tasmAt) smRci.38; savi.86 pamAvat ; vyasau.20; vyapra 18 gAni (gAdi) zeSa vyakavat ; rAkau. 387 utta.; prakA.22; vyama.6 nive (prave) smRtyantaram ; vitA.56 niveza (prayoja) samu.17; vivya.5 pakSaM (sarva). smRtyantaram ; rAkau.387; prakA.22 va (va); samu.17.
Page #228
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakoNDam 152 nAmakIrtanaM ceti / samAmAsAdInAM yasminvyavahAre yAvadupayujyate tatra tAvallekhanIyamiti tAtparyArthaH / + mitA. 216 (2) dezo janapada: / tena vizeSaNIyaM vivAdAspadaM sthAvaram / evamuttaratrApi / krayavikrayapratigrahAdikAlo'tra kAla: / sthAnaM grAmAdi, saMnivezo vRttatvadIrghatvAdiH / jAtivrIhyAdijanma, tayopalakSaNIyaM kSetrAdItyarthaH / atha vA dAyakAderjAtirbrAhmaNAdiH / saMjJA nAma cihna vA vRkSAdi / adhivAsaH samIpavartikSetrasvAmivargaH / pramANaM parimANaM nivartanAdi, AghaTanAdi vA prasiddhamanyat / evamuktarUpA bhASA lekhanIyA vicArakairupAdeyA na viparItA / taduktam -- dezakAlavihInazca dravyasaMkhyAvivarjitaH / sAdhyapramANahInazca pakSo'nAdeya iSyate // anAdeyastyAjyaH parIkSakaiH / ayamabhiprAyaH-nirNayaprayojanavAn vicAraH prekSAvatAmupAdeyaH / RNAdAnAdivyavahArazca dhanaprAptiprayojanaH / na coktavizeSeNa rahitaM dhanaM parAjitenApi prativAdinA zakyaM dAtumitareNa ca grahItum / apa. 216 (3) teSAM tatropayogitvAdityabhiprAyaH / smRca. 37 (4) dezAdInAM sthAvara vivAdeSu punarabhidhAnaM yatra yAvadupayujyate tatra tAvadupAdeyam / na tu sarva sarvatreti pradarzanArtham / *pamA.62 nyUnAdhikohApohapUrvakaM prathamaM bhUmyAdau likhet adhikAMzchedayedarthAn nyUnAMzca paripUrayet / bhUmau nivezayettAvadyAvadartho na nizcitaH // +vitA nitAgatam / * vyani. pamAvat / (1) vizva. 226 cheda (zodha) pari (prati) artho na nizcitaH (pakSaH pratiSThitaH); apa. 2 / 6 cheda ( chAta) nyU (hI) pari (prati) na nizcitaH ('bhivarNitaH); smRca. 40; pamA. 65 nyU (hI) paripUra (pratipUja) na nizcitaH (bhivarNitaH); smRlA.88 chera ( chAta) artho na nizcitaH (so'rtho'bhikalpayet) nAradaH; vyani. nyUnAMzca (anyAMzca) pari (prati) artho (so'rtho ); smRci . 38 cheda ( chAta) na nizcitaH (navartitaH) bRhaspatiH candra. 112 chedra (chAta) artho na nizcita: (sArtho'bhivarNitaH) nArada: vyasau. 21 chedaye (zodhaye) pari (prati); vyapra. 52 cheda (chAta) na ni (vini); vyau. 36 cheda (chAta); prakA. 24 smRcavat samu. 19 smRcavat. (1) chedayeduddharedityarthaH / bhUmAvityupalakSaNam / smRca. 40 (2) zAtayet udvapet / bhUmAviti pANDulekhyayogyAdhAropalakSaNam / vyapra. 52 prathamaM phalakAdau, anantaraM patra likhet pUrvapakSaM svabhAvoktaM prADvivAko'bhilekhayet / pANDulekhena phalake tataH patre vizodhitam // (1) svabhAvo bhayAdyupAdhirahitatvam / ap.2|6 (2) vizodhitamanyUnAnatiriktaM aprasiddhatvAdidUSaNarahitaM ca / (3) svabhAvoktamakRtrimam / lekhakapramAde daNDaH XsmRca. 40 vyata. 205 anyaduktaM likhedyonyadarthipratyarthinAM vacaH / cauravacchAsayettaM tu dhArmikaH pRthivIpatiH / / ' vAdyuktaM sarva lekhyam rogAdinA yadekena kopitaH karaNe vadet / domiti likhetsarvaM vAdinaH phalakAdiSu || satpratizAsvarUpam pratijJAdoSanirmuktaM sAdhyaM satkAraNAnvitam / X zeSaM apavat / * vyAkhyAsaMgraha: nArade (pR. 140 ) draSTavyaH / (1) mitaa.2|6 dhitam (ghayet ); apa. 2 6 khe (khya); smRca. 40 dhitam ( dhinam ); pamA. 67; dIka. 32 bhi (tha) khe (khye); vyani. patre (patra) bRhaspatiH; smRci. 38 dIkavat, bRhaspatiH; vyata. 204 bhi (tha) vizodhitam (sbhilekhayet ); vyasau.21 bhAvo (bhASo) bhi (tha) dhitam (dhayet); vyapra. 52; vyau. 26 'bhi (hi) krameNa bRhaspatiH; vyama. 7; vitA.61 kSaM (kSI) ktaM (ktAM); rAkau . 389 bhi (tha) dhitama (dhanam ); prakA. 24 hArItaH; samu. 19. (2) zunI. 4 / 559-560 dyo (da) uttarArdhe (cauravattrAsa-yedrAjA lekhakaM drAgatandritaH); vyamA. 297 dyo (da); vyaci. 15 darthi (yo'thiM); vyata. 204; vIni. 2 / 6 dyonyadarthipratyarthinAM (danyadyeo'rthinAM>XXX); vyapra. 5 3 dyonyada ( danyadyo); vyaDa. 37 vyamAvat; setu. 104 vyAsaH. vyaka. 19-20 de (3) nArada kAtyAyanau; vyani; vyasau. 14. (4) vizva. 2 / 6 ; vyamA. 291 kAtyAyanabRhaspatI; vyaka. 25 kAtyAyanabRhaspatI; vyata. 203 kAtyAyana bRhaspatI; candra. 1081 rAkau . 3881 setu. 103 satkA (yatkA) kAtyAyana bRhaspatI vivya 4 satkA (tatkA) kAtyAyanabRhaspatI.
Page #229
--------------------------------------------------------------------------
________________ pratijJA 153 nizcitaM lokasiddhaM ca pakSaM pakSavido viduH|| , bahupratijJaM yatkArya vyavahAre sunizcitam / svalpAkSaraH prabhUtArtho niHsaMdigdho niraakulH| kAmaM tadapi gRhNIyAdrAjA tatvabubhutsayA / / virodhikAraNairyukto virodhipratiSedhakaH / / (1) yattu-aneketi, tatra yadyanekavastusaMkIrNa ityu yedA tvevaMvidhaH pakSaH kalpitaH pUrvavAdinA / cyate tadA na doSaH / madIyamanena hiraNyaM vAso rUpadadyAttatpakSasaMbandhaM prativAdI tadottaram * / / kAdi vA'pahRtamityevaMvidhasyAduSTatvAt / RNAdAnAdivAdibhyaH kAladAnavicAraH padasaGkare pakSAbhAsa iti cettadapi na / madIyA rUpakA yasmAtkAryasamArambhazcirAttena vinizcitaH / anena vRddhayA gRhItAH, suvarNa cAsya haste nikSiptam , tasmAnna labhate kAlamabhiyuktastu kAlabhAk / / madIyaM kSetramayamapaharatItyAdInAM pakSatvamipyata eva / mati!tsahate yatra vivAde vaktumicchatoH / kintu kriyAbhedAtkrameNa vyavahAro, na yugapadityetAvat / dAtavyastatra kAla: syAdarthipratyarthinorapi / / yathAha kAtyAyanaH 'bahupratijJaM yatkArya vyavahAre suvo lekhanaM vA labhate jyahaM saptAhameva vaa| nizcitam / kAmaM tadapi gRhNIyAd rAjA tatvabubhutsayA' matirutpadyate yAvadvivAde vaktumicchataH / / iti / tasmAdanekapadasaMkIrNaH pUrvapakSo yugapanna sidhya anAdeyapakSaH tIti tasyArthaH / mitA.za6 purarASTraviruddhazca yazca rAjJA vivarjitaH+ / (2) pratijJA yatra bhUyasI yathA caturthe vatsare zataanekapadasaMkIrNaH pUrvapakSo na sidhyati // mRNatvena matto'nena gRhItaM, tRtIyavatsare uddhAratayA * pratizetyAdizlokavyAkhyAnAni bRhaspatau drssttvyaani| paJcAzatpurANA gRhItAH / dvitIyavatsare rajatapaladvayaM + atrodhRtAH saveM granthAH vihAyAparArka mitAkSarAtAtparya mayA nikSiptaM, paravarSe ca madIyA bhUmiranena balAd mevAnusaranti / tathApi vaizadyArthamatrodadhRtAH / bhukteti / tatra vibhinnakAlatvAt vibhinna kriyAtvAt (1) vyamA.291 yu (M); vyaka.25 kha (a) nirA kriyAnirdezAnAM bhedAt ekasmizca vivAde anekakriyA(tvanA) (hyakto virodhikaraNaiH virodhapratiSedhakaH) kAtyAyanavRha- nissedhaat| yathA kAtyAyanaH -'na caikasmin vivAde tu spatI; vyata.203 yu (k) SedhakaH (rodhakaH) kAtyAyanabRhaspatI; kriyA syAdvAdinoIyoH / na cArthasiddhirubhayorna caikatra candra.108 SedhakaH (rodhakaH); rAkI.388 sva (a) virodhikA kriyAdvayam // tasmAdaneko yugapat parvapakSo niSidhyate / (nirodhika); setu.103 kAtyAyanabRhaspatI. na tu nAnApakSanirdezAttasya hAnireva syAt / kintu (2) vyaka.25; vyata.204; rAkau.388 tado (tatho); / tatvapratipattaye likhet / kramazo vilekhayituM yatra setu.103 saMbandhaM (saMbaddhaM). (3) vyamA.290 rambhazci nAnAdravyANyekahetusAdhyAni,yathA mama anena suvarNarajata(rambhAcci) zcitaH (zcayaH); vyaci.10; vyata.203; vImi. | dhAnyAni balAdgRhItAni, tatra yugapadeva nirNayaH kaaryH| 217 rAtte (raM te); setu.102. xvyamA.297 (4) vyamA.290 vaktu (kArya); vyaka.26: vivya.4 / ekapramANasAdhyatayakatvAt / vyamAvat . (5) vyaka.26 zvo le (sole) pU., nAradaH / (3) purarASTraviruddhaH purarASTrAcAraviruddhaH / rAjJA pamA.66 vyakavat ; vyaniH; rAkau.388 pU ., bRhaspatiH ; * smRsA., savi., candra., vyapra., vitA. mitAgatam / prakA.26; samu.19 bRhaspatiH . (6) vishv.2|5 pura (yazca); mitaa.2|6; vyamA.296 xvyaka. vymaagtm| purarASTra (puruSASTA) ti (te); ap.2|6; vyaka.20 jhA (1) mitA.216 vyamA.296 suni (dhvani) tatvaM (ja); smRca.39; pamA.65, smRsA.87 (-) (anekapada- | (kArya); ap.2|6 re su (repu); vyaka.20 apavat ; smRca. saMkIrNaH pakSo yaH sa na sidhyati) utta.; vyaci.14 vyakavat : 39; pamA.65 apavat ; smRsA.87 apavat ; vyaci. vyani. (=) utta.; savi.89 utta., pitAmahaH; vyasau. 14 apavat ; vyani. (=); savi.89 apavat ; vyasau.15 15 yazca rAjJA (rAjA kArya); vyapra.51 smaraNam; vyau.36 apavat ; vyapra.51 apavat / vyau.36 apvt| vyama.7%B (4) utta.;vitA.20 (-) utta., 60 utta. nAradaH; samu.19. | prakA.24 tatva (tatra) hArItaH samu.19. mya. kA. 20
Page #230
--------------------------------------------------------------------------
________________ 154 vyavahArakANDam vivarjito niSiddho nAsmadrASTe ruupkairvyvhrtvymityaadi| bhedAditi / tamevArthamupasaMhAravyAjena draDhayati / tasmAdaneRNAdInAM vyavahArapadAnAmanekeSAM yatra pakSe saMkaraH keti / tasyArthaH tasya vcnsyaarthH| subo.||6 so'nekapadasaMkIrNaH, yathA-madIyaM suvarNamanena gRhIta- | (6) sunizcitamekena sAdhanena sAdhayituM yogyatayA metaddhaste mayA drammasahasraM nikSiptam / asvAminA anena | nishcitmityrthH| __+vyani. gaurvikrItA bhAsaplavAn daNDena ca tADitavAn iti / __ anAdeyapakSaH yatkAryamekamRNAdAnAdikaM bahUnAmarthAnAM pratijJayA vinA nyAyaM me necchate kartumanyAyaM vA karoti ca / na sidhyati tadgrAhyaM, tena saMkIrNaviSayatvAbhAvAdu- | na lekhayati yastvevaM tasya pakSo na sidhyati / pAdeyameva / yathA vArANasyAmanena madIyaM suvarNazatamaNa- (1) tatvAbhiyogo'pi dvividhaH / pratiSedhAtmako rUpeNa gRhItam / punarvarSAntare vastrANyetAvanti gRhiitaani| vidhyAtmakazceti / yathA matto hiraNyAdikaM gRhItvA na ato'pi kAlAntare sthAnAntareSu ajA gAvo dhAnyaM ca prayacchati / kSetrAdikaM mamAyamapaharatIti vaa| uktaM ca gRhItamiti / athavA'yamarthaH-RNAdAnanikSepAsvAmi- kaatyaaynen-nyaayymiti| mitaa.2|5 vikrayAdivyavahAraviSayA anekAH pratijJA ekasmindhana- (2) nyAyaM svamityanena mamaitAvaddhanamAdAya na prAptirUpe kArye bhavanti / tadapi kArya kAmaM rAjopA- ddaatiityaadiprtissedhmukhtoplkssitaa| anyAyaM vetyanena dadIta / yadi pratijJAsu pratyekaM bhedena pramANopanyAsaM mamedamapaharatItyAdi vidhimukhatA prdrshitaa| vyapra.52 karoti / +apa.16 dezakAlavihInazca drvysNkhyaavivrjitH| (4) purarASTrAcAraviruddho rAjatyaktazulkazAlAdi- kriyApramANahInazca pakSo nAdeya iSyate // viSayaH sarvathA na sidhyati / yatpunastenoktam-bahupratijJa- (1) dezakAlAdibhireva yatra nirNayastatra tadanupamiti / tadanekapadasaMkIrNasya kAlabhedenopAdeyatvaprati- nyAsAta pakSAbhAsatvaM, na tu teSAmanupayuktatve'pya dRSTArthapAdanArtham / athavA RNAdAnAghekapadAntargatAnekajAtI- tvaaptteH| XvyamA.297 yAnAM hiraNyavastrapazudhAnyAdInAmekajAtIyAnAM vA (2) kriyApramANaM saadhyprimaannm| smaca.39 saMkhyAparimANadezakAlavRddhayAdibhedena gRhItAnAM yathA- (3) atra dezakAlA'nivezena labhyeyattApariccheda vRttakathanArtha bhedena pratijJAya punastatsarva pratideyamityeka- +zeSa mitaagtm| * smRca., vyani., vImi., vitA. kAryatayopasaMhRtaM grAhyamityevaM pratipAdanArtham / ato na mitAgatam / .xvyaci., savi. vymaavt| prAcInavacanena virodhH| *smRca.39 (1) vishv.2|6; mitaa.2|5 nyAyaM (nyAyyaM) me (svaM) ... (5) mitA.TIkA-aprasiddhAdInAM pakSANAM yathA ca (yaH) pU. vyaka.21 me (vA) ca (ya:) bRhaspatikAtyApakSAbhAsatvaM tathA anekapadasaMkIrNaH pUrvapakSo na sidhyatI | yanau; smRca.39 me (vA) ti ca (tyayam ); vyani. stvevaM tyatrApi prAtItikArthAnusAreNedRzasyApi pakSasya pakSA (smai taM) zeSa smRcavat ; viimi.2|5 mitAvat , pR.; vyapra.52 me ne (svaM ya) ti ca (tyayam ); vyau.36 yaM me (gyatvaM) bhAsatvameveti pratIyate tannirAkartumupapAdayate / yattvaneka ti ca (tyayam ); vitA.32 yaM vA (yyaM vA), zeSaM mitApadeti / anekapadaiH saMkIrNo yaH pUrvapakSaH pratijJA sA na vat; prakA.24 yaM me (vyaM vA) yaM vA (vyaM vA) ti ca sidhyati / AbhAseti prAtItikArthaH / tatra padazabdaH (tyayam ); samu.19 smRcavat. padyate jJAyate iti kiM vastuparaH ? uta RNAdAnAdirUpa- (2) vyamA.297 kriyA (sAdhya) nAde (na de); apa. vyavahAraviSayaparo veti vikalpya na tAvadAdye pakSe pakSA-26 kriyA (sAdhya); vyaka.25 apavat ; smRca.37; pamA. bhAsatvamityAha / tatra ydyneketi.| astu dvitIya ityA 61 apavat ; smRsA.87 uttarArdhe (sAdhyahetuviklinnazca pakSo zakya pariharati / RNAdAnAdIti / adhunA anekapada nAdeya ucyate); vyaci.14-15 apavat ; smRci.38 apasaMkIrNa ityasya yo'bhipreto'rthaH tamarthamAha / kintu kriyA vat ; savi.87; candra.108 (=) apabat ; vyasau.21 apavat ; vyapra.48 pramANa (mAnavi); vitA.58 (-) kAlavi +pamA. apagatam / * zeSaM mitAgatam / / (kAlAdi) kriyA (sAdhya); prakA.22; samu.17.
Page #231
--------------------------------------------------------------------------
________________ pratijJA eva na bhavati / tattaddeze tattatkAle ca vRddhinaiyatyAddezAdivizepA'nigade sAkSiNo'pi nirNayAsaMbhavAt / tathA caivaMvidhasthale dezAdirapi nivezyaH / na tu bhASAmAtra eva adRSTArthatvApatteH / taduktaM smRtisAre ' etadezapanyAsa evopayuktaH, yathA mukadeze etatsaM khyAkaM dhanamanena gRhItaM tena taddezIyAnAM sAkSitvaM bhavati na tu sarvatreti draSTavyam / ratnAkare'pi trayANAmuttarottarAnAdeyatve'tizayena hetutvaM kvaciddezAdyanAdAne'pi nirNaya dravyasaMkhyAM vinA bAhulyenAnirNayaH iyaM gaukItA'nenAtikramya gRhItetyAdau dravyasaMkhyAM vinA 'pi bhASA sAdhyapramANaM vinA na kApItyarthaH / candra.109 (4) kriyA pramANam / mAnaH sAdhyaparimANam / yadyapi pUrvoktapakSalakSaNarahitAnAM pakSAbhAsatvamarthasiddhaM tathApi nAradAdibhiH spaSTArtha prapaJcitam / aprasiddhaM nirAbAdhaM nirarthaM niSprayojanam / asAdhyaM vA viruddhaM vA pakSaM rAjA vivarjayet // (1) aprasiddhaM madIyaM zazaviSANaM gRhItvA na prayacchatItyAdi / nirAbAdhaM asmadguha dIpaprakAzenAyaM svagRhe vyavaharatItyAdi / nirarthaM abhidheyarahitaM kacaTatapagajaidavetyAdi / niSprayojanaM yathAyaM devadatto'smadgRhasaMnidhau susvaramadhIta ityAdi / asAdhyaM yathA'haM devadattena sabhrUbhaGgamupahasita ityAdi / etatsAdhanAsaMbhavAdasAdhyam / alpakAlatvAnna sAkSisaMbhavo, likhitaM durato'patvAnna divyamiti / viruddhaM yathA'haM mUkena zapta iti / pararASTrAdiviruddhaM vA / XmitA. 26 vyapra.48 * atratyaM smRca., vyapra. vyAkhyAnaM bRhaspatau na kenaci - dityAdizoke (pR. 149-150) draSTavyam / X pamA., smRsA., candra, vyama, vitA mitAgatam / (1) zunI. 4 6 27 pakSaM rAjA ( pakSAbhAsaM); vizva. 2/6 nirAbAdhaM (sadopaM ca ); mitA. 226 pakSaM rAjA ( pakSAbhAsaM); apa. 216 mitAvat; smRca. 37; pamA.61 mitAvat, smRtyantaram ; smRsA.86 nAradaH ; vyani. viva (visa) zerpA mitAvat ; nRpra. 5-6 mitAvat ; savi .88 ( = ) bhitAvat ; vyasau. 15 apra (supra ) ddhaM vA (ddhaM ca ); vyapra.49 mitAvat; vya. 35 ( = ) mitAvat ; vyama. 7 mitAvat smRtyantaram; vitA.58 mitAvat smRtyantaram; prakA. 22; samu. 17. 155 (2) nirAbAdho nirupadravaH / asAdhyo'zakyasAdhanaH / + apa. 216 (3) vijJAnayoginA lokaprasiddhimapekSya hetvAbhAsA vivRtAH / candrikAkAreNa tu vacanAnurodhena vyAkhyAtamitIyAn bhedaH / + savi.88-89 pratijJAdoSAH AgamaH paribhogazca vyucchittiH prArthanA tathA / etaccatuSTayaM prAhurbhASAdopAstvakAraNAH // Agamo dhanAgamananimittaM pratigrahAdi / paribhogo yatheSTaviniyogAnivRttiH / vyucchittiH dezaviplavAdinA bhogavicchittiH / prArthanA yuktibhirbhogAgamakIrtanam / etadAgamAdicatuSTayaM bhASAguNA iti prAhuH / ye punarA gamAdayo'kAraNAH vinA vivezakAraNaM bhASAyAM niviTAste bhASAdoSA iti prAhurityarthaH / pitAmahaH bhASAdoSaH smRca. 39 perasparaviruddhAni yaH padAni nivezayet / viruddhapada kI bhASA tasya na sidhyati // AvedanavidhiH mAkAraNamAdau tu sopapatti vadan naraH / AvedayedvivAdArthI satyaM jalpavivarjitam // prajApatiH pratijJAlekhanavidhiH * pratyarthino'grataH sthitvA vAdI pakSaM prakalpayet // "niravadyaM sapratijJaM pramANAgamasaMyutam / alpAkSaraM prabhUtArthaM niHsaMdigdhaM nirAkulam / dravyasaMkhyodayaM velAM kSamAliGgaM ca lekhayet // pratijJAlekhapUrvamAvedanavidhiH AvedayedvivAdArthI pareNAnyAyapIDitaH / kamAkArakamAdau tu sopapattiM vadannaraH / / + zeSaM mitAgatam / (1) smRca. 391 prakA. 24 vyucchittiH (vyutthiti : ) hArItaH samu.19. (2) smRca. 39; vyapra. 51 ( - ); vyau. 36 (= ) utta.; prakA. 24 tasya (tatra); samu. 18. (3) samu. 17. ( 4 ) vyani. (5) vyani.: samu. 17 tRtIyArdhaM nAsti. (6) vyani. ;
Page #232
--------------------------------------------------------------------------
________________ 156 vyavahArakANDam AvedayedvivAdArthI satyaM jalpavivarjitam // vyAsaH anAdeyavAdaH pratijJAlekhavidhiH patitAdikRtazcaiva yazca na prakRtiM gataH / arthArthI pIDito vA'pi pramANabalamAsthitaH / asvatantrakRtazcaiva pUrvapakSo na sidhyati / / niravadyaM satpratijJaM pUrvapakSaM prakalpayet // hArItaH . | sa tu pakSaH sbhyrlekhniiyH| vyamA.297 pratijJAlekhavidhiH phalakAdilekhottaraM patralekhaH AsanaM zayanaM yAnaM tAnaM kAMsyamayomayam / pANDulekhena phalake bhUmau vA prathamaM likhet / dhAnyamaimamayaM vastraM dvipadaM ca catuSpadam // nyUnAdhikaM tu saMzodhya pazcAtpatre nivezayet // maNimuktApravAlAni hIrakaM rUpyakAJcanam / / (1) tathA kAtyAyanaH- pUrvapakSaM svabhAvoktaM yadi dravyasamUhaH syAtsaMkhyA kAryA tathaiva ca // akRtrimam' etacca svaravizeSAdinA sujJeyaM, adhikaM yadvAyasmindeze ca yadravyaM yena mAnena mIyate / nuguNavacanavirodhi, virodhino'bhidhAnena bhASAyAmanAtena tasmiMstathA saMkhyA kartavyA vyvhaaribhiH|| deyatvena bhagnasya vAdinaH sabhyagatadoSAbhAvanirAkaraNArtha (1) hIrakaM vajram / tena mAnena mItvA saMkhyA karta- virodhilikhanasya kAryatvAt (1) nyUnaM yaduktArthAnupavyetyarthaH / evaM ca yatra yadupayujyate tatra tadabhAve pattiparikalpitaM tallekhanIyaM na tu vAdinA'nuktatvAnna deyaM, sAdhya siddheH kartumazakyatvAdanAdeya evopayogavihInaH tadvicArasya tatvanirNayArthatvAt , chalasya ca niSedhAt / pkssH| smaca.37 bhUmau ca kaThinIlikhitasyoddhArAropayonyUnAdhikazodhanArtha (2) mAnasaMkhyAzabdAvatrAnyonyopalakSaNam / atrai- sukaratvAt prathamaM pANDulikhanamuktaM, zodhitaM tu patre lekhatAvadvivakSitam / yatra yAvadupayujyate tatra tAvannivezyaM nIyaM zratottarasya bhASAvAdino naivaM mayoktam' iti viprabhASApatre / anyathA sAdhyanirdezasyApUrvatvAt pakSAbhAsa- tipattinirAsArtham / anyathAlikhane lekhakasya daNDamAha tApatteradhika nivezAdadRSTArthatApatteriti / vyapra.48 kAtyAyana:-'anyaduktaM likhedanyadarthipratyarthinAM vcH| pratijJAdoSaH cauravacchAsayet taM tu dhArmikaH pRthivIpatiH' // tadevaM prekrAntasAdhano'rthastu dvidhA ysminniveshyte| niravadyapUrvapakSe vAdinA jJApite jJAtatadarthena prativAdisvasAdhyAdvA vipanno vA so'pi pakSo mRSA bhvet|| nottaraM deyam / vyamA.297 prakrAntasAdhanaH sAdhayituM upakrAnto'rtho dvidhA dvipra- (2) phalakaM kASThAdipaTTakam / vyaci.15 kAreNa sAdhyatayA'thavA veditAtsAdhyAdvidhAntareNa tadvi vilekhayettAvat yAvadartho na nizcitaH / rodhitayA vA yatra pakSe nivezyate so'pi pakSAbhAsa UnAdhikaM tu saMzodhya pazcAtpatre nivezayet / / ityrthH| smRca.39 / ___ etaduktaM bhavati AvedanakAle yadyapi nyUnAdhikaM vA ___* savi. smRcvt| rAgAdinA AveditaM tathApi phalakAdAdAya bhASAkAle samu.17 prathamA eva. (1) vyani. tazcai (taM cai) tantrakRtaH kopAdyapazamAtprativAdisannidhau vivakSitamupAdAya heyaM (tantraM kRta); prakA. 68; samu.18. tyaktvA zuddhaM patre nivezayet / tannyUnasyAnyathAkaraNe (2) smRca.37; savi.86 tAnaM kAMsya (kAMsyatAmra); vyapra. / vyavasthA syAnnAvyavasthA, nAradena vyavasthAyA ukttvaat| 48 syamayo (syaM mano) vastraM (yacca); prakA.22; samu.17.. vyani. (3) smRca.37; savi.86 pravAlA (phalAdI) rU (rau): vyapra.48 rakaM (rakA) tathaiva ca (tadaiva tu); prakA.22 samu.17 (1)vyamA.297.(2)vyamA.297 bhUmau (bhUmyAM); byaci. canam (cane). (4)smRca.37; savi.86 dravyaM yena (saMkhyA 15 nya (U); vyata.204; viimi.2|6 vA prathamaM (ca phalake) mAna); vyapra.48 tathA (tadA); prakA.22; samu.17. nyU (U); vyapra.53 nyU (U); vivya.6 prathama (phalake) nyU(U) (5) smRca.39; prakA.24; samu.18. niveza (niyoja). (3) vyani. vAda
Page #233
--------------------------------------------------------------------------
________________ pratijJA 157 anirdiSTakartRkavacanam saMgrahakAraH pratijJApakSapadayorarthaH satpratizAsvarUpam vacanasya pratijJAtvaM tadarthasya hi pksstaa| arthavaddharmasaMyuktaM paripUrNamanAkulam / asakareNa vaktavye vyavahArepu vAdibhiH / / sAdhyavadvAcakapadaM prakRtArthAnubandhi ca // zukranItiH prasiddhamaviruddhaM ca nizcitaM sAdhanakSamam / pratijJAlekhavidhi: saMkSiptaM nikhilArthe ca dezakAlAvirodhi ca // prasiddhalipibhApAbhistaduktaM lekhako likhet // / varSartumAsapakSAharvelAdezapradezavat / likhitaM tAdRzaM sabhyA na vibrUyuH kadAcana // sthAnAvasathasAdhyAkhyAjAtyAkAravayoyutam / / valAd gRhanti likhitaM daNDayettAMstu coravat / sAdhyapramANasaMkhyAvadAtmapratyarthinAmavat / prADvivAko nRpAbhAve pRcchedeva sabhAgatam // parAtmapUrvajAnekarAjanAmabhiraGkitam // vAdinau pRcchati prADU vA vivAko vivinktytH|| kSamAligAtmapIDAvatkathitAhartadAyakam / vicArayati sabhyairvA dharmA'dhauM vivakti vaa|| yadAvedayate rAjJe tadbhApetyabhidhIyate // sabhAyAM ye hitA yogyAH sabhyAste cApi saadhvH|| (1) bhASA pratijJA pakSa iti nArthAntaram / mitA.16 AvedanapratijJayobhedaH (2) arthavat prayojanavat / dharmasaMyuktamalyAkSaratvaarthinA kathitaM rAjJe tadAvedanasaMjJakam // prabhUtArthatvAdiguNAnvitam / paripUrNamadhyAhArAnapekathitaM prAivivAkAdausA bhaassaa'khilbodhinii| kSam / anAkulamasaMdigdhAkSarakam / sAdhyavasiSApratizAlekhAdau UhApoho dhayiSitAhInam / vAcakapadaM gauNalAkSaNikarahitam / sa pUrvapakSaH sabhyAdistaM vimRzya ythaarthtH|| prakRtArthAnuvandhi prAgAveditArthA'virodhi / prasiddha lokaarthitaH pUrayeddhInaM tatsAkSyamadhikaM tyjet| prasiddhavastuviSayam / aviruddhaM purarASTraprADvivAkanRpAvAdinazcihnitaM sAkSyaM kRtvA rAjAdi mudrayet // dyaviruddham / tathA pUrvAparAviruddha pratyakSAdipramANAviruddhaM pratizAdopAH vyAvahArikadharmAviruddhaM ca / nizcitamarthAntarazaGkArahiahaM mUkena saMzapto vandhyAputreNa tADitaH / tam / sAdhanakSamaM sAdhanAham / saMkSiptamanativistRtam / adhIte susvaraM gAti svagehe viharatyayama / / nikhilArthamanavazepitavaktavyam / dezakAlAvirodhi madhyadhatte mArgamukhadvAraM mama gehasamIpataH // dezIyaM kramukakSetra, zaratkAlInamAmraphalasahasramapahRtamiiti jJeyaM nirAvAdhaM niSprayojanameva tat / tyevamAdirahitam / 'parAtmapUrvajAnekarAjanAmabhiraGkisadA mahattakanyAyAM jAmAtA viharatyayam // tam' / paraH prativAdI AtmA vAdI pUrvajAstayoH pitrAgarbha dhatte na vandhyeyaM mRto'yaM na prbhaasste| dayaH / aneke rAjAno bhuktikAlInAH teSAM nAmAni kimarthamiti tajjJeyamasAdhyaM ca viruddhkm|| / parAtmapUrvajAnekarAjanAmAni / taizcinhitam / ziSTamamahattaduHkhasukhato loko dUpati nandati / tArtham / arthavatvAdIni dezakAlAvirodhitvAntAnyarthinirarthamiti vA jJeyaM niSprayojanameva vA // pratyarthinAmasahitAni sarvavyavahArabhASopayogIni, tena taiH sarvatra bhASAyAmavazyaM bhavitavyam / tairvinA kvacidapi (1) vyamA, 291; vyata.204 hi (ca). (2) zunI.41559. (1) mitaa.2|6 dhana (dhane) har (ho); smRca.36, pamA. (3) shunii.4|560-563. 63 har (ho) pramANa (pramApya); smRci.38 kAtyAyanaH; savi. (4) shunii.4|586-588. 85 (=) kSamam (kramam ) nikhilArtha (anvitArtha); vyapra.47; (5) shunii.4|628-630. vyau.33 hara (ho); byama.6 vyauvat,smRtyantaram vitA.55 (6) shunii.4|631-632. / taM ni (tani) hara (ho) jAtyA (zAtyA); prakA.22; samu.17.
Page #234
--------------------------------------------------------------------------
________________ 158 sAdhyasiddheH sukhena kartumazakyatvAt / varSAdIni punavizeSANi sarvANi na sarvatropayogIni / katipayairvinA'pi tatra tatra sAdhyasiddhisaMbhavAt / ato yatra yeSAmupayoga statraiva teSAM nivezanaM kAryam / netaratrApi / prayojanA bhAvAt / tatra varSAdikAlAnAM vRddhimaddhanadvaiguNyAdivivAde pratigrahakrayAdhyAdInAM paurvAparyavivAde copayogaH / dezapradezasthAnAnAM tathA parAtmapUrvajAnekarAjanAmadheyAnAmAhartRdrAyakakathanasya ca sthAvaravivAdeSUpayogaH / sAdhyAkhyAjAtyAkAravayasAM cauryAsvAmivikrayAdAvarthavivAde'pyupayogaH pramANasaMkhyayormeyatulimagaNimAdidravyavivAde pratijJAlekhAvadhi: cauryAdivivAde copayogaH / kSamAliGgAnAmupekSitasthA- | zleSadhvanyAdigamyArtho yatra / nAdivivAdeSUpayogaH / AtmapIDAyA RNikalakavivAdAdAvupayoga ityeSA dik / evaM cArthavatvAdibhiH saha varSAdInAM yathopayogaM kvacit kvacinnivezanamiti mantavyam / *smRca.36-37 (3) mitA. TIkA - dharmo guNaH alpAkSaratvaprabhUtAtvAdikaH tena saMyuktam / ahaH pratipadAdirdinaM vA / velA prAtarAdiH / dezo madhyadezAdiH / pradezaH kSetrAdeH sthalavizeSaH / sthAnaM vArANasyAdi / Avasatho grAmAdiH, haTTAdirUpasthalavizeSo vA / sAdhyAkhyA vivAdAspadIbhUtavastunAma / jAtirbrAhmaNAdiH / AkAro gavAzvAdi * pamA, savi., vyau., vyama. smRcagatam / vyavahArakANDam gato varNavizeSaH / gRhakSetrAdeH saMsthAnavizeSazca / vayaH azvAdervayaH pramANam / sAdhyapramANasaMkhyAvat sAdhyapramANaM kSetrAdernirvartanAdikam / saMkhyA rUpakAdInAm / AtmapratyarthinAmavat / spaSTam / kSamAliGgAtmapIDAvat / vyAkhyAtAni kSamAliGgAni / AhartA pratigrahAdinA adhigantA / dAyako dAtA / kathitAvAhartRdAyakau yasminvacane tattvIdRk / athavA kathitAhartRdAyakamiti kathitapratyarthisaMbandhamiti yAvat / Xmubo. 26 +vyapra.47 (4) saMkSiptaM zabdADambarazUnyam / (5) dharmo grahaNatADanAdiH / nikhilaH saMpUrNo na +vitA. 56 bhASAnyUnAtirikteSu samyaksUkteSu kAryibhiH / punaH pratisamAdhAya zRNuyAduttaraM tataH / yasmAtpratyarthinArabdhe uttare'pyarthibhASitam / upayogyapi nAdeyaM tasyAvasaravarjanAt // Arabdhe datta ityarthaH / dIyamAne'pyuttare pratisamAdhAnasyeSTatvAt / smRca. 40 X zeSaM smRcagatam / bAla smRticandrikAyAM, subodhinyAM ca gatam / + zeSaM smRcagatam / (1) smRca. 40; prakA. 24; samu.19 sUkte (sUtre). (2) smRca. 40; prakA. 24; samu.19.
Page #235
--------------------------------------------------------------------------
________________ uttaram gautamaH (1) 'vyapaiti gauravaM yatra vinAzastyAga eva ca / uttare kAladAnam kAlaM tatra na kurvIta kAryamAtyayikaM hi tat // iti saMvatsaraM pratIkSetApratibhAyAm / . kAtyAyanaH / evamAdAvAtyayike kArye zIghra vivAdayenna yadA abhiyaktasyArthinaH sAkSiNo vA'pratibhA bhavati kAlaM dadyAditi / yAjJavalkyaH- sAhasasteyapAruSyagovaktavyaM na pratibhAti, khayaM jADyAdyapetatvAdarthasya vA 'bhizApAtyaye striyAm / vivAdayetsadya eva kAlo'nyaciranirvattatvAdinA durnirUpyatvAttadA saMvatsaraM prtiiksset| trecchayA smRtaH iti (2 / 12) / gaumi, etAvatA kAlena nirUpya brUhIti kAlaM dadyAt |gaumi. (2) zIghraM nirNayaM kuryAdityarthaH / atyayakarma yathA zIghrottarasthAnAni sArdhamuktasya sA| gacchati, mriyamANAvastho vA'nyataro dhenvanaDutstrIprajananasaMyukte ca zIghram / bhavati, grAmopaplavo vA bhavatItyAdi / atyayavazAt (1) saMyuktazabdaH pratyekaM saMbadhyate / dhenvAdisaMyukte | dhenvAdiyuktAdapi pUrva vicAraNIyamiti pRthakkaraNam / vivAde zIghra vivAdayet / prajananaM vivAhastaddhetutvAt / cazabdaH steysaahsdnnddpaarunnyaadyupsNgrhnnaarthH| mabhA. strI daasyaadiH| tathAha kAtyAyanaH- 'dhenAvanuDuhi vasiSThaH kSetre strISu prajanane tthaa'| gaumi. uttaradApanopAyAH (2) 'saMvatsarami'tyasyApavAdaH dhenviti / dhenvAdi- kauTilyaM sAmabhedau ca daNDazceti catuSTayam / saMbandhe vyavahAre na savatsaraM pratIkSeta / kAlakSepe dhenvA. mAyopekSendrajAlAni saptopAyAH prakIrtitAH / / grupabhogakAlo'tIto bhavatIti / dhenuH sakSIrA gauH / upAyaizcodyamAnastu na dadyAduttaraM tu yaH / anaDAn balIvardaH, asAvapi saMvatsarabhogena jiirytiiti| atikrAnte saptarAtre jito'sau dAtumarhati // strIprajananasaMyukte'pi ca saMyuktagrahaNasya pratyekamabhisaMba yAjJavalkyaH dhyamAnatvAt / strIprajananaM knyaavivaahH| saMvatsarapratI uttaralekhavidhiH kSaNe tasyApi kAlAtikramo bhavatIti / vivAha iti zrutArthasyottaraM lekhyaM puurvaavedksNnidhau| vaktavyamiti cenna, prajananayogyagrahaNArthatvAt / evaM | (1) zrutazcAsAvarthazca zrutArthaH / tasya yadyanurUpamuttaraM cAsamarthAyAH saMvatsarapratIkSaNe'pi na doSaH / strIgrahaNaM bhavati, tato lekhyam / anyathA parAjaya evetybhipraayH| savarNajAtyupasaMgrahArtham / tatazcAsavarNAyAM pratIkSaNaM karta- saMnidhAviti sadyo nirNayArtham / etaccAtyayikakAryavyamiti sUcayati / cakAraH pratyekamiti suucnaarthH| viSayaM drssttvym| vizva.27 dhenusaMyukte anaDutsaMyukta ityAdi mA bhUt samuditAnAmeva (2) zruto bhASAoM yena pratyArthinA'sau zratArthaH, viSaya iti / zIghragrahaNaM nADikAmAtrasyApi pratIkSaNa tasyottaraM pUrvapakSAduttaratra bhavatItyuttaraM lekhya lekhanIyam / pratiSedhArtham / mabhA. (1) smRca.46; prakA.29, samu.23. mUlasmRtI no. Atyayike c| plbhyte| (2) smRca.46, savi.99 hArItaH; prakA.29; * mabhA. gaumigatam / samu.23 nastu (no'pi). mUlasmRtau nopalabhyate / (1) godha.13128; mabhA.; gaumi.13128, smRca. (3) yAsmR.217, apu.253|36; shunii.4|636; 42 (apratibhAyAm0); prakA.26 smRcavat; samu.20. vizva.217; mitA.; apa, vAve (vavA); vyaka.28; (2) gaudh.13|29; mabhA. gaumi.13|29. smRca.41, pamA.68; smRsA.88; vyaci.15, vyani. (3, gaudha.13630; mabhA. gaumi.13|30. | smRci.39, nRpra.6; vyata.206; candra.113, vyasau.
Page #236
--------------------------------------------------------------------------
________________ 160 pUrvAvedakasyArthinaH saMnidhau samIpe / uttaraM ca yatpurvI ktasya nirAkaraNaM taducyate / uttaramityekavacananirdezAduttarANAM saMkaro nirastaH / XmitA (3) parIkSitapUrvapakSasyaiva prativAdinottaraM lekhyamityAha yAjJavalkyaH - zruteti / smRca.41 (4) lekhyamiti vAkyasyApyupalakSaNam / vyata. 206 (5) tadevaM bhASAsvarUpe likhite ca rAjJA prativAdyuttararUpadvitIyavyavahArapAde rAjJaH kRtyamAha-zruteti / zruto yogyatayA'vadhArito'rthaH zrutArthaH, bhASAvAkyam / tatsambandhi uttaraM pratyarthikRtyaM purvAvedakasyA'rthinaH saMnidhau rAjJA lekhanIyam / zrutArthasyetyabhidhAnAdbhASA bhAse madvibhakto'pyayamarjitaM dhanamarjakatvAt mahyaM dadAtvityAdirUpamuttaraM vinaiva jaya iti draSTavyam / vImi (6) kartari SaSThI / tena lekhyamityarthaH / pUrvAvedako'rthI / pUrvapakSAduttaratra upanyasyata ityuttaraM pUrvapakSo pamardakamucyate / vya . 55 (7) sabhyaiH pratyarthinA zrutasya bhASArthasyottaraM lekha nIyamityarthaH / vitA. 62 vyavahArakANDam uttare kAladAnaM, sadyo vivAdaviSayAH sAhasasteyapAruSyago'bhizApAtyaye striyAm / vivAdayetsadya eva kAlo'nyatrecchayA smRtaH / / (1) kiM punaH sarvatraiva sadyo vyavahAranigIti: ? satyam / evaM yuktam / tathApi tu - sAhasetyAdi / nirvahaNamanirUpyaiva svabalAvaSTambhena sahasA prasahya yat kriyate, tat sAhasam / steyaM pAruSyaM ca vakSyati / govadhAdyabhizApo go'bhizApaH / gograhaNamudAharaNArtha, sarvapazUnAM zRGgiNAM vA'bhizApaH / atyayaH kAlapratIkSaNAsamarthaM kAryam / striyazca yatrAbhiyujyante, tatra kAla X apa mitAgatam / "; 24; vImi vyapra. 54; vyau. 37; vyama. 7; vitA. 6 2; rAkau.3 90 pUrvA (sarvA); prakA. 25; samu.19. (1) yaasmR.2|12; apu.253|41-42 vyago (dhyeSya) yAm (yA:) vAda (cAra); vizva. 2 / 12 yAm (yaH) smRtaH (bhavet ); medhA. 8 / 56; mitA. vyamA 298 yAm (yA); apa.; vyaka. 27; mabhA. 13 | 301 gaubhi. 13/30; smRca. 41; pamA. 71; smRsA. 85 vyamAvat ; vyaci. 16; vyata. 202; savi. 91; candra.106; vyasau.23 nyatrecchayA ( snyatra budhaiH ) : 36, vImi vyapra.81, 104; vitA. 74; pratIkSaNe virodhAt sadya eva vivAdayet / vivAdaM samApayedityarthaH / anyatra tvRNAdAnAdau kAlapratIkSaNama kAryam / dhruvAdhikaraNecchayA vA bhavati / yathAha nAradaH'gahanatvAdvivAdAnAM kSaNikatvAt smRterapi / RNAdiSu haretkAlaM kAmaM tatvabubhutsayA' iti / vizva. 2 / 12 1 (2) sAhasAdau hi ciramupekSyamANe' paramaparAdhnuyAt / ataH sadyo vivAdo vidhIyate / na cAtra smRtyAdayo'nuttarahetavaH saMbhavanti / sAhasAdikAraNaM hi tadAnImeva rAjAnaM vedayet / tIvrasaMvegatA hi tatra bhavati / vastrAdyupahAreNa tadupekSAyAM nAzAzaGkA bhavati / sAkSiNastatra yadRcchayA saMnihitA api bhavanti / te hi dezAntaraM gatA nAmajAtyAdibhirna vijJAyante / tataH svAbhA vikapramANAbhAvaH / kiM ca RNAdAnAdiSu kadAciditaretaraM saMdadhate / na tatra rAjJo hastaprakSepaH / krameNa ca saMzuddhau smRtirupa1 yujyate tadA kiyaddattamiti / sAhasakArI tu rAjJA'vazyaM nigrahItavya itareNa saMdhIyamAno'pi / tasmAdRNAdiSu kAlaharaNaM, sAhasAdiSu sadya iti sthitam / meghaa.8|56 (3) ' tato'rthI lekhayetsadyaH pratijJAtArthasAdhanam' iti vadatottarapAdalekhane kAlapratIkSaNaM darzitam / tatrApavAdamAha sAhaseti / sAhasaM viprazastrAdinimittaM prANivyApAdanAdi / steyaM cauryam / pAruSyaM vAgdaNDapAruSyaM / vakSyamANalakSaNam / gaurdogdhrI / abhizApaH pAtakAbhiyogaH / atyayaH prANadhanAtipAtastasmin / dvandvaikavadbhAvAdekavacanam / striyAM kulastriyAM dAsyAM ca / kulastriyAM cAritryavivAde, dAsyAM svatvavivAde / vivAdayeduttaraM dApayet sadya eva na kAlapratIkSaNaM kuryAt / anyatra vivAdAntareSu / kAlaH uttaradAnakAlaH / icchayA arthipratyarthisabhyasabhApatInAm / smRtaH uktaH / mitA. 1 (4) sahasA balena haThAjanasamakSaM yatparahiMsAdi kriyate tatsAhasam / pAruSyaM vacasA kAyena vA parasya duHkhotpAdanam / gozabda upajIvyadravyopalakSaNArthaH / abhizApaH pApAbhizaMsanam / tasya pAruSyAntarbhAve'pi setu. 1023 prakA. 25 samu.20; vivya.6. * vitA. mitAgatam / 1 pa. 2 nuktade.
Page #237
--------------------------------------------------------------------------
________________ uttaram 161 pRthak bacanamAdarArtham / atyayo vinAzaH / eSu viSa- hitaH / tathA bhASAyAH pUrvapakSasaMjJA / taduttarasya pratipakSayeSu strIviSaye ca sadyastadahareva vivAdayeyavahAraM pshyet| saMjJA / ArthinA likhite-'pUrvapakSazrutArthastu pratyarthI tadauktaviSayAdanyatra yadyuttaravAdI sadyo nottaraM dAtumicchati nantaram / pUrvapakSArthasaMbandhaM pratipakSaM nivezayet' / uttaraM krintu kAlAntare tadA tadicchAto'nyo'pyuttarasya kAlo dadyAdityarthaH / / abhA.20 bhavati / apa. (2) vAdinoktasya sAdhyasya pratIpamarthayatIti pratyarthI, (5) abhizApe uppaatkaabhishNsne| atyaye vivAda- na tu sAdhyAntarasya / ata eva pratipakSaM nivedayedityAha / viSayavastuvinAzasaMbhave / . vyaka.27 ato yadi sAdhyAntaramapyasti tathA'pi nedAnI (6) gotvamupalakSaNam / yatkAlAtyayena bhogAdi- vAcyam / vyamA.299 kSatiH tatparam / idaM ca sadyograhaNamupalakSaNam / yatkAlA- uttaradAne kAlAvadhivicAraH / pratijJA tu sadya eva lekhyaa| tipAta pratikulaM tatparam / +vyaci.16 pratyarthI labhate kAlaM tryahaM saptAhameva vaa| (7) abhizApo mahApAtakA diH| vyata.202 arthI tu prArthayan kAlaM tatkSaNAdeva hIyate // (8) vivAdayet uttaradAnAdi nirNayopayogi sarva pratyarthI tu yatkiJcitkAlaM prArthayate tadA sa labheta / kArayet / icchayA tatvabubhutsayA / atyaye vAdiprati- arthI tu kAlaM prArthayan arthitvameva jahyAditi / tena vAdinoranyatarasya maraNe saMbhAvyamAne, sati saptamI ceyam / kAlo na prArthanIyaH / tadAha-pratyathIMti / smasA.85 anyatra ca viSayatAyAmeva / .. vImi. zvo lekhanaM vA sa labhed byahaM saptAhameva vA / (1) sAhasAdiSattarakAladAna vilambe'nyatarasya kSati arthI tRtIyapAde tu yuktaM sadyo dhruvaM jayI / khazyambhAvinIti sadya evottaralekhanam / RNAdipu atra zlokena pUrvArdhana uttaravAdinaH kAryamuktam / bilamba'pi na kSatistatheti so'pyanumataH / sa caikAhAdi- uttarArdhana pUrvavAdinaH / tadyathA / anantaroktaH pratyarthI rUpeNa prAguktavacanairvivecitaH / yatra tu vAcanikI yadyattarakAlaM prArthayati, tata AgAmidivasa ucyate / vyavasthA tatrArthyAdIcchayeti tAtparyam / tataH zvo lekhanaM AgAmidivase lekhanaM vA sa labhet / vyapra.104 athavA vyahaM saptAhaM vA uttarakAlastasya dAtavyaH / nArada: arthI tRtIyapAde tUttarakAlaM na labhate / sadyo dhruvaM jayaM uttaradAnakAla: uttarasvarUpaM ca labhate / tatpUrvavAdilikhitArthasya kriyAdvAreNa kharIyaMdA tvevaMvidhaH pakSaH kalpitaH puurvvaadinaa| karaNasahitamiti / abhA.20 dayAttatpakSasaMbandhaM prativAdI tadottaram // maiti!tsahate yasya vivAde vaktumicchataH / parvapakSazrutArthastu pratyarthI tadanantaram / dAtavya eva kAlaH syAdarthipratyarthinorapi / / parvapakSArthasaMbandhaM pratipakSaM nivezayeta / / saMdyo vaikAhapaJcAhI vyahaM vA gurulAghavAt / (1) tathA dhanI arthItyuktaH / RNI pratyarthItyabhi- labhenmAsaM tripakSaM vA saptAhaM vA RNAdiSu / / + zepaM mitAgatam / 4 zeSaM mitAgatam / setu. vytvt| vyata. smRsAvat / * vAkyArthI mitAvat / (1) vyamA.290 saptA (paJcA) prArthayan kAlaM (svArthasaM(1) apa.217 bandha(baddha); smRca.41; prakA.25. zlokA- dehAt ); smRsA.85 arthI tu ... kAlaM (arthitve'rthasya saMbandhAt); 'yamatrAsaGgataH, bRhaspatikAtyAyanasaMdarbha tu sNlgte| vyaci.11 pa.; vyata.202, candra.106 saptA (paJcA) tu (2) naasmR.2|2 pratya (dhanya); abhA.20, vyamA.. ... kAlaM (cArthasya saMbandhAt ); vivya.4. (2) naasmR.2|3; 299 veza (veda) nAradakAtyAyanau ; vyaka.28 vyamAvat , abhA.20 nya (vya); vyasau.21. nAradakAtyAyanI ; smRsA.89 vyamAvat ; vyaci.17 utta.; (3) smRca.42, savi.92 dAta...dathi (tasya kAla: pradAsmRci.39 bandhaM (baddhaM); vyasau.24 pakSa (pakSe) veza (veda); tavyo hyArthi); prakA.26; samu.20. (4) vulg. kAha (kAha) setu.105 smRcivat , utta.. / ho trya (haM ) mAsa (tAsau); smRca.42, savi.92 labhe dhya, kA. 21
Page #238
--------------------------------------------------------------------------
________________ 162 vyavahArakANDam gehntvaadvivaadaanaamsaamrthyaatsmRterpi| 'gobhUhiraNyastrIsteyapAruSyAtyayikeSu c| RNAdiSu haretkAlaM kAmaM tatvabubhutsayA // sAhaseSvabhizApe ca sadya eva vivAdayet // (1) vivAdAnAM gahanatvAt , lokAnAM ca vyagratayA | (1) RNAdiSu madhyapatitatvAdeSvapi kAlaharaNe prAte ciravRttaprayojanasmaraNasya asAmarthyAt , RNAdiSu vyava- tadapavAdaH kriyate / eteSu punarvyavahAravizeSeSu sadya hAreSu uttaravAdinaH uttarakAlaM dadyAt / kAmamevamapi evottaraM daapyediti| abhA.13 bhavati / tatvabubhutsayA sadbhAvabodhArtha bodbhumicchA / (2) abhizApaH pApAbhizasanam / tasya pAruSya bubhutsaa| abhA.13 tve'pyAdarArthe punarvacanam / smRca.41 (2) yadA saMkula: pUrvapakSo bhavati tadA gahanatvAnna (3) abhizApaH vadhAnuzaMsanam / savi.91 zakyate grahItumanAkulo viluptakramo'pi gRhItaH prati- (4) gavAdiSu pratyahaM phala nivRttaH / steyAdiSu mahA. vacanakAle mahattvAnna zakyate sarveNa smartamiti smatya- doSatvAt / AtyayikamatipAti / abhishaapo'bhishNsntrsyaarthH| . medhA.856 nam / tayorasaMvyavahAryatvAt 'patitaM patitetyAdinA / (3) RNAdiSu RnnaadaanaadivivaadpdessvityrthH| anyeSAM ca tatsaMbandhe pratyavAyAt tasminnevAhanyuttaraM smaca.42 dApayet / . naabhaa.1|39 zAlInatvAdbhayArtatvAt pratyarthI smRtivibhramAt / saduttarasvarUpam kAlaM prArthayate yatra tatra taM labdhumarhati // paMkSasya vyApakaM sAramasaMdigdhamanAkulam / ekaahN vyahapazcAhaM saptAhaM pakSameva vaa| avyAkhyAgamyamityetaduttaraM tadvido viduH // mAsaM mAsatrayaM varSe labhate zaktyapekSayA / / (1) pakSasya vyApakaM nirAkaraNasamartham / sAraM nyAyyaM paizcAhaM navavarSe syAddazAhaM viMzatau bhavet / nyAyAdanapetam / asaMdigdha sandeharahitam / anAkulaM mAsAdhe paJcaviMzatyAM mAsastriMzatsamAsvapi // pUrvAparA'viruddham / avyAkhyAgamyaM aprasiddhaprada. tripakSaM parato deyaM vivAde vadatAM nRNAm // prayogeNa, duHzliSTavibhaktisamAsAdhyAhArAbhidhAnena vA samAtIte dinaM deyaM trirAtraM tu ssddbdike| anyadezabhASAbhidhAnena vA yat vyAkhyeyAthai na bhavati dvyabde trirAtrameva syAt saptAhaM dvaadshaabdike|| / tatsaduttaram / XmitA.17 xnAbhA. abhAvat / (2) sAraM dRDham / asaMdigdhaM asaMkIrNam |+ap.217 (mave); candra.113 (labhetAsau dvipakSaM vA mAsa sArdhamathApi * vyapra. smRcavat / vA) utta.; prakA.26; samu.20. (1) nAsaM. 4 vyaka., vitA. mitAgatam / , + zeSaM mitAgatam / 1138; nAsmR.1144; abhA.13; vizva. 2012 (1) nAsaM.1939, naasmR.1|45 pAruSyA (vAgdaNDA); asAmardhA (kSaNikatvA); medhaa.8|56vymaa.298 kAmaM abhA.13 pAruSyA (bAgdaNDA) abhi (adhi); vyaka.28; (kAla); gaumi.13128 smRca.42; pamA.71; vyaci.16 smRca.41smRci.39, savi.91, vyasau.23 gobhU (bhago) vyata.205 tsa (kSa); viimi.2|12 utta.; vyapra.104; pAru ...pu (vAkpAruSyAtyayeSu); byapra.104; prakA.25, prakA.26; samu.20. (2) pamA.70; vyani. zA (kA) tatvAt (dApi) tra taM samu.20. (daivaM); prakA.26 tatvAt (dApi); samu.20 prakAvat . (2) shunii.4|636-637 dutta...duH (nirdRSTaM prativAdinA); (3) pamA.70 mAsatrayaM (catuSTayaM); vyani. vyaha...pakSa / mitA.217; vyamA.299 nAradabRhaspatI; apa.217; vyaka. (vyahaM vyahaM paJca saptAha); prakA.26 ekAhaM (ekAha);samu.20. 28 nAradaprajApatI; smRsA.88 tadu (vamu); vyaci.17: " (4) vyani.; prakA.26 mAsaH (mAsaM); samu.20 prakA- vyani. anA (nirA) tadu (vamu); smRci.39; nRpra.6; vat . (5) vyani.; prakA.27 vAde (vAda); samu.20 prakA- vyata.206 tadu (vamu); vyasau.24; vImi.217 pakSa (patra); vat . (6) vyani.; prakA.26 tIte (nIte) trirAtra (dirAtra vyapra.55 nAradaprajApatI; vyau.37; byama.7; vitA.62; bdike (bdake); samu.20. rAko.390 krameNa yAjJavalkyaH ; setu.105 vyatabat .
Page #239
--------------------------------------------------------------------------
________________ uttaram 163 zatasya vyApakamabhivyApakaM tathA cAmatragRhItama ca parizodhitamityapi mithyAkAraNaghaTitamuttaraM pakSAbhivyApa katvAt saMgRhyata evetyanye / vyaci. 17-18 (6) pakSasya bhASArthasya vyApaka AcchAdakam / abhiyogapratikUlamiti yAvat / ata eva - 'pUrvapakSArthasaMvandhaM pratipakSa nivedayet' ityuktam / na ca ciprti| patyA nyAyArthamAgatasya dhArayasItyabhiyuktasya dhArayA saMpratipatteH kathamuttaratvam ? abhiyogA'pratikUla tyAditi vAcyam / bhASASAdino mUrkhatyenApaTukaraNatayA vA kadAcidbhASAbhivAdAdevAyaM hIyate iti bhASAvimarSaparyantaM vipratipannasyApyuttaravAdino mASArthaM samyagavagamya tanniSedhArthaM samyaguttarAsaMbhavAt / vidvatsabhAyAM ca asa tyavacanamatyantAdharma kArakam / paroktiparAjaye ca pa vAdinA ca vairamityAdi pratisaMdadhataH saMpratipatterutaratvaM saMbhavatyeva / evaM etebhya evAnistArAt sAdhyatvenopadizasya pakSasya siddhatvenopanyAsena sAdhyatve nivAraNAt siddhasAdhanenApi vAdinaH pratyavasthAnAccottaratvaM saMpratipatteH siddhamiti / sAraM prakRtopayogi / vyata. 206 (7) avyAkhyAgamyaM aprasiddhadezabhASAbhidhAnenAmasiddhArthapadaSTivibhaktisamAsavyaya hita yojanAcya " (3) mitA, TIkA azliSTavibhaktisamAseti / TiM zliSTaM saMbaddhaM yuktamaduSTamiti yAvat aliSTaM duSTaM vibhakti samAsa vibhaktisamAso aSTIca to vibhaktisamAsau ca / adhyAhAreNa saha vartata iti sAdhyAhAram / azliSTavibhaktisamAsAbhyAM sAdhyAhAreNa ca padabhidhAnaM tatAdarza teneti samAsaH / suyo. 217 (4) paJcasya vyApakamiti / svapacavyApakaM yathA-mama suvaNaM hiraNyaM rajataM dhArayatIti / pareNoktaM suvarNamAtraparigIti zodhanena pitayamapi na dhArayAmi ityuttaraM pakSAdhyApakam / tritayamapi parizodhitamiti pakSasya vyApakam / sAramiti prakRtopayogi / na tu sAdharmyavaidhamrmyamAtreNa pratyayasthAnam / asaMdigdhamiti / saMdigdhaM likhitaM yathAmastaM gRhItameva vA na tu gRhItaM parizodhitaM vA anAkulamiti, parasparaviruddhArthapadajAtarahitam / avyAkhyAgamyamiti vyaktArtha, anadhyAhAreNa gauNyA yA vA kRtyA apekSitArthapratipAdakam / pUrvapakSasya vyApaka mAcchAdakamiti kalpataruH / yacca pakSasya pUrvapakSasya vyApakamiti vyAkhyAnaM tadayuktam / uttaraM nAma pUrvapakSahetudUpaNam / na ca sakalapakSavyApakameva paraM dUSaNaM bhavati / bhAgAsidhyAdInAmapaNatvaprasaGgAt / kiMca yadi suvarNavastrarajatAni gRhItvA suvarNamAtre parizodhite vadhAraNakalpanAvipariNAmasAdhyAhArAbhidhAnena vA yat +vyapra. 55 kliSTavyAkhyAnena durgamArthaM na bhavati / caturvidhamuttaram 'mithyA saMpratipattizca pratyavaskandanaM tathA / prAGnyAyavidhisAdhyaM vA uttaraM syAccaturvidham // + zeSaM mitAvat / vyau vyapravat / yadi trayamapi prArthayati tadA kimuttaraM dAtavyam / na tAvatsakalapakSavyApakaM kAraNottaraM sakalasyAparizodhitatvAt / nA'pi mithyottaraM tritayasyApi gRhItatvAt / gAvaM sakalapUrvapakSavyApakameva kAraNottaraM dAtavyam / yat tritayaM gRhItaM kintu suvarNa na dhArayAmi, parizodhitatvAt / ato yadi tritayaM na dhArayAmItyukvA suvarNaparizodhanamAtraM kAraNamucyate tadaiva svapakSasya tritayasAdhAraNasya suvarNamAtraparizodhanasyAvyApakatvAduttarAbhAsatvamiti / ata eva pUrvapakSasaMbaddha mAtramevottaraM na tu vyApakam / tathA coktam pUrvapakSArthasaMvandhaM pratipakSaM nivedayet' / iti kAtyAyanenApi prakRtArthAsaMbandhamAtreNaiva uttarAbhAsatvamuktam / smRsA.88.89 1) asadigdhaM ucyamAnaM sat nizcIyamAnam / navyAstu pakSasya svapratijJAtasyAdhAryamANatvAdervyApakaM sAdhyamityAhuH / pakSasya dhAryamANatve sAdhye pakSIkRtasya (1) nAra. 214 (miyA saMpratipatirvA pratyayasvayameva vA); abhA. 20 sAdhyaM (siddhayA) zeSaM nAsmRvat vyamA 300 ttizca (tyA vA) naM tathA (nena vA ) sAdhyaM (siddhayA) utta.... vidham (vAcana prativAdinaM) apa. 27 naM sabhA (mena yA) vizvatvAvA) sAyaM (siddhayA) syAt (prA): smRca.43 ttizca (tyA ca) naM tathA ( nena ca ) sAdhyaM vA u ( siddhayA cApyu); pamA. 72 (zAmyAyazcotarA prosAthatvAraH zAstravedibhiH); smRsA. 92 ttizca (ttibhyAM) naM tathA (nena vA) sAdhyaM vA (sicyA ca) vyataH 206 ci (sila) nyAya (nyAyA:) zeSaM pamAvat candra. 115 pamAvat setu. 106 pamAvat; prakA. 27 smRcavat samu.21 smRcavat .
Page #240
--------------------------------------------------------------------------
________________ 164 vyavahArakANDam (1) tatra mithyA arthilikhitbhaassaarthsyaaphnvH| mithyAtve pUrvavAdina eva kriyaanirdeshH| taduktaM-mithyoiyaM ca mithyA'pi caturvidhA dRSTA --'mithyaitannA'bhi- ttare pUrvavAdinaH / tathA hi-asaMnidhAnajanmAbhAvau jAnAmi tadA tatra na saMnidhiH / ajAtazcAsmi tatkAle ' abhAvarUpau, grahaNaM ca bhAvarUpaM, bhAvA'bhAvayorabhAvasya evaM mithyA caturvidhA' // saMpratipattistu bhASArthasya sukarapratipAdanatvAt / kiM ca asaMnidhAnajanmAbhAvAbhyAM kalpasamarthanA / pratyavaskandanaM vAdina eva sakAraNaM vyApakanivRttyA vyApyagrahaNa nivRttiH / pUrvavAdinA pratyabhiyogavAdinaH / prAGnyAyavidhisiddhiH mamAyaM pUrva- ca sAkSAdeva grahaNaM pratipAdya atastadeva yuktam / ki mevA'sminnarthe'mukAmukakulajasyAgre parAjita iti prati- ca yadyuttaravAdinA asaMnidhAnajanmAbhAvau pratipAdayituM vAdivacanam / evaM caturvidhottaralakSaNaM darzitamiti / na zakyete tathApi saMdehaH / na hi tatkAle sthito jAto abhA.20 vA avazyaM gRhNAti / dharmavyavahAre chalaM nirasanIyamiti (2) itthaMbhUtalakSaNe ceyaM tRtiiyaa| , smRca.43 pUrvavAdina eva kriyaadaanm| smRsA.92 93 'mithyA ca viparItaM ca punaH shbdsmaagtm| (2) mithyaitaditi zabdato, nAbhijAnAmItyAdikamarthapUrvapakSArthasaMbandhamuttaraM syAccaturvidham // to'panhavaH / tathA ca kAtyAyana:-'zrutyA bhASArthama atha parakIyazloko'traiva mUlagranthe likhito dRssttH| nyastu yadi taM pratiSedhati / arthataH zabdato vA'pi so'pi caturvidhottaravAdI, kaSTavyAkhyAnazca bhaviSyati mithyA tajjJeyamuttaram' // tvaM mahya dhArayasIti pratijJAyAMna bhAvaH / tathA'pi likhyata iti / tatra mithyA sUktA gRhItamiti shbdtH| kAlavizeSagarbhAyAM tasyAM satyAM kRtaiva / viparItamiti mithyAyA viparItaM saMpratipattyuttaraM tadA nAhaM jAta' iti arthataH / dezakAlavizeSagarbhAyAM bhavati / punariti punarapi viparItaM vAdina eva pratya- 'tadA tatra nAhamAsam' ityapyarthataH / dezAdimatyAM vaskandanottaramityarthaH / caturtha cottaraM zabdasamAgama- ' tacchUnyAyAM vA na jAnAmItyarthata eva, yogyAmmaraNe muktam / tatra valitAbhiprAyeNAptopadezaH zabdasamAgama nArthatastadagrahaNapratipAdanAt / atra caramatrayaM grahaNAuktaH / tena punarAptopadezaH zabdasamAgamaH prAGanyA- vaskandanamukhena grahaNAbhAvapratipAdakaM sApadezamithyottarayottaramuktam / eteSAM caturNA yadi pUrvapakSArthasaMbaddhaM bhavati mAtram / AdyaM mithyottaramAtram / ' vyata.207 tattaduttaraM prativAdinA daatvymiti| abhA.20-21 pratyavarakandanalakSaNam . caturvidhaM mithyottaram arthinA likhito yo'rthaH pratyarthI yadi taM tathA / 'midhyaitannAbhijAnAmi mama tatra na sNnidhiH| prapadya kAraNaM brUyAtpratyavaskandanaM smRtam // ajAtazcAsmi tatkAla evaM mithyA cturvidhm|| yathArthamuttaraM dadyAdadadad dApayennRpaH / (1) mithyaitaditi zabdata ityasyodAharaNam / ziSTaM sAmabhedAdibhirmANairyAvatso'rthaH samuddhRtaH / / arthata ityasya / jJAnasamartha evAhaM tatkAle na jAnAmi, ---- tathA tatkAle taddeze sthita eva na, kutastaddeze grahaNaM, . * seto vyavahAratatvamevoddhRtam / tathA tatkAle ahaM na jAtaH, dUraM grahaNamiti / arthAt 4 vyAkhyAsaMgrahaH bRhaspatau draSTavyaH / grahaNAbhAvapratipAdanaM prakAratrayeNa / atra caturvidhasyApi (1) shunii.4|645 yo'(kha) smRtam (hi tat); mitA. 27 apa.217; vyaka.28 li (le) taM (tat); smRca.43; (1) naasmR.2|4 gatam (gamam ); abhA.20. smRsA.93 likhi (bhihi); vyaci.29 likhi (bhihi) pratya - vaskandanaM smRtam (Adharya bhRgurabravIt ); vyani. smRtam (hi (2) nAsmR.215; abhA.20 mama (tadA) dham (dhA); , ___ tat) manuH; smRci.40; savi.93 tyarthI yadi taM (pratyarthismRsA.92 dham (dhA); smRci.39 jAta (zAta) dham (dhA); gadita); vyapra.58 li (le); vyau.39; vyama.8; prakAra vyata.207 la evaM (le iti) vyAsanAradau; setu.106 dham 27. (2) smRca.46, savi.98 dadadad (datha tad ) pU. (dhA) zeSaM vyatavat , vyAsanAradau. | smRtiH; prakA.29; samu.22.
Page #241
--------------------------------------------------------------------------
________________ uttarama bRhaspatiH / arthApakarSaNaM daNDastADanaM bandhanaM tathA / uttaralekhakAla: uttarAnuktau daNDaH 'vinizcite pUrvapakSe grAhyAgrAhyavizeSite / upAyaizcodyamAnastu na dadyAduttaraM tu yaH / pratijJArthe sthirIbhUte lekhayeduttaraM tataH // atikrAnte saptarAtre jito'sau daNDamarhati // (1) yadi bhASA'ho, anarhatve tva bhiyogAsamudbhavAt, ubhayairupAyairmadubhiHkharaizca / apa.17 kiMvidhArthamuttaraM vAcyam ? tadAha bRhaspatiH-vinizcite ____ uttarAnuktau adaNDyAH iti| . vyamA.298 unmattamattanidhUtA mahApAtakadRSitAH / (2) vinizcite svarUpato'vadhArite / grAhyAgrAhya- jaDAndhavRddhastrIbAlA vijJeyAH syuniruttarAH // vizeSita iti / upAdeyavizeSaNopAdAne heyavizeSaNe (1) anuttarAH vyavahArAyogyatvenA'dApyottarAH / hyanena ca pUrvapakSe viziSTatvena ca jJApite sati vyaka.31 pratijJArthaM sthire jAte uttaraM lekhayedityarthaH / vyaka.26 (2) unmattAdayastu sujJaparadvAreNottaraM dApayitavyA (3) vAdinA nizcitasyApi pakSasya punaH prAivivA- ityrthH| vyaci.25 kAdibhirvicArya kRtasthairye tatastatpakSasyottaraM prativAdI uttaradAne kAlAvadhivicAra : lekhyedityrthH| zAlInatvAdbhayArtatvAtpratyarthI smRtivibhramAta / (4) lekhayediti vAcayedityasyApyupalakSaNam / vAca- kAlaM prArthayate yatra tatremaM labdhumarhati / / napUrvakatvAllekhanasya / ___ vyapra.54 ekAhatryahapaJcAhasaptAhaM pakSameva vA / aikakAle samAtIte pratyarthI sbhysNnidhau| mAsaM RtutrayaM varSa labhate zaktyapekSayA / / pUrvapakSAkSarasamaM lekhayeduttaraM tataH / / kAryAnuguNAM zakti samyagAlokya kAlo dAtabdha evaM vyavasthApitAnyatamakAle saMprApte pUrvapakSA- na tu pratyArthitAmAtreNa pradeyaH kAlabhedavidhAnAnapapatteH kSarArthasyAnyUnAnatiriktamuttaraM lekhyamityAha bRhaspati: vyamA.298 ekakAle iti| smRca.42 (dAnaM daNDastADanabandhane); candra.119 priya (dayA); vyasI. * uttaradApanopAyAH 28; vyapra.56 ratu (stU ); vyau.37 vyapravat . pUrvapakSe yathArthe tu na dadyAt uttaraM tu yH| (1) apa.217 upAyaizcoyamAnastu (ubhayaizcothamAne'pi); pratyarthI dApanIyaH syAt saamaadibhirupkrmaiH|| vyaka.31; vyaci.25 codya (dezya); vyani.; candra.120; "priyapUrva vacaH sAma bhedastu bhydrshnm| vyasau.28; vyapra.56 upA (ubha); vyau.3 7 vyapravat . (1) shunii.4|634 zeSi (zodhi); vyamA.298 zeSi (2) apa.27ndha... lA tivRddhavAlAzca) syuH (tu); vyaka. (zodhi); apa.27 the (te): 2 / 12; vyaka.26; smRca.41, 31 dhUtA (dhUta) ndha... lA (tivRddhavAlAzca) syuH (te); pamA. 2 pamA.68; vyaci.15 vyamAvat ; smRci.38-39; savi. 68 ndha ...lA (tivRddhavAlAzca); vyaci.25 uttarArdhaM vyakavat ; 90 the (te); vyasau.22; vyapra.54 vyamAvat ; vyau.37 . vyani. syuH (tu) kAtyAyanaH; vyasau.28 ndha ...lA (paviddhA vyamAvat ; prakA.25; samu.19; vivya.6 vyamAvat . bAlAzca) syuH (te); prakA.25 dhUtA (dhUta) syuH (ca); samu. (2) smRca.42; prakA.27; samu.21 tI (yA). 18 nidhUtA (dhUrtAzca) ndha ... lA (tivRddhabAlAzca) syuH (ta): (3) apa.217 the (tha) tharthI (kSI); vyaka.30 the (0); 22 dhUtA (dhUta) kAtyAyanaH. pamA.69; vyaci.25 the (tha); vyani. the (rtha); savi.98 (3) ap.2|12 tatvAt (ttadvat ); vyaka.26; smRci. theM (3) tu yaH (yadA); vyasau.28 vyapra.55 the (tha); vyau. 39; vyasau.22 rtatvAt (rto vA); vyapra..103. 37 the (tha). (4) vyamA.298 RtutrayaM (catustrayaM); vyaka.26 bAha ' (4) ap.2|7; vyaka.30 bhedastu (bhedanaM) arthApa (cAha); vyaci.16 varSa (vApi); smRci.39 cya (tha);vyasau. (atho'tha); pamA.69; vyaci.25; vyani. daNDa ... tathA ! 22 cAha (cAha) vA (ca); vyapra.103, vivya.6 Rtu(cartu).
Page #242
--------------------------------------------------------------------------
________________ 166 vyavahArakANDam sadyovivAdaviSayAH (2) pratipadyate aGgIkaroti taM sAdhyAthai tathA / sAhasasteyapAruSyago'bhizApe tathAtyaye / vyata.207 bhUmau vivAdayet kSipramakAle'pi bRhaspatiH // pratyavaskandanottaram (1) akAlo'tra na vivAdasamayo yathA kRSIvalAnAM arthinA'bhihito yo'rthaH pratyarthI yadi taM tathA / biijvpnsNgrhnnkaalH| vyaka.28 prapadya kAraNaM brUyAtpratyavaskandanaM hi tat / / (2) abhizApAnto dvandvaikavadbhAvaH / akAle rAtryA- (1) bhASArtha tathAvidhaM prapadyAGgIkRtya yadi tadavadAvapi / bRhsptiridmaahetyrthH| . vyapra.105 skandanaM brUyAt tadA pratyavaskandanaM bhavati / yathA satyaM saduttarasvarUpam mayA tvattaH zatamRNatvena gRhItaM kintu tat zuddham / tatra pakSasya vyApakaM sAramasaMdigdhamanAkulam / / grahaNasya siddhatvAt aparizodhanasyAgrahaNavat jJApayituavyAkhyAgamyamityetaduttaraM tadvido viduH / / mazakyatvAt pUrvapakSasyAdhAnaM uttaragataM tu paricaturvidhamuttaram zodhanameva jJApyamiti tadeva balavad ataH kathaM 'mithyA saMpratipattizca pratyavaskandanaM tthaa| kAraNottaramaparaM bhaNasi? nanu prapadyeti ko'rthaH, kiM prAnyAyazcottarAH proktAzcatvAraH shaastrvedibhiH|| sAdhyaM prapadya, hetuM vA ubhayaM vA? na vA tatsAdhyaM, . mithyottaram sAdhAraNAGgIkAre satyottaratApatteH / nApi hetuM gRhIta. abhiyukto'bhiyogasya yadi kuryAdapahnavam / / dhanatve satyaparizuddhadhanatvAditi viziSTaM hetumaGgIkRtya mithyA tattu vijAnIyAduttaraM vyavahArataH // parizodhanAdhAnena parasparavirodhAdAbhAsatApatteH / ata abhiyujyate ityabhiyogaH sahetukaM sAdhyaM, tasyA- evobhayaM prapadyeti parAkRtam / na ca RNagrahaNaM hetorekdeshpnhvmityrthH| +vyamA.301 maGgIkRtyeti vAcyam / tadIyaM taddhanamityupagamya na mayA saMpratipattyuttaram tat gRhItamityasyApi pratyavaskandanApatteH tadIyadhanasyAzrutvA'bhiyogaM pratyarthI yadi taM prtipdyte| 'pi hetvaikadezatvAt , tasmAt prapadyeti pratipadya bhASArtha, sA tu saMpratipattiH syAt zAstravidbhirudAhRtA / / yadabhiyoganistArAya kAraNAbhidhAnaM pratyavaskandanaM, (1) samyaguttaratve'pi parAjayaH svoktito nirvivaadH| puurvpkssaavskndnaat| ata eva 'pUrvapakSazrutArthastu' tathA vyamA.300 / 'zrutvA bhASArthamiti' pratipattimeva nirdizati / ucyate / prapadyeti abhyupagamya ityevArthaH / madIyaM dhanamRNatayA * vyAkhyAsaMgrahaH nArade (pR. 162) draSTavyaH / + setu. vyamAvat / gRhItaM aparizuddhaM ca tvayeti grahaNameva hi dhAraNo(1) vyaka.27 vivAdayet (ca pAdape) bRhaspatikAtyAyanauH tpattau (1) kevalaM dhAryamANatvasya (?) tu parizodhanaM bhavati pamA.71, vyapra.105 bRhaspatikAtyAyanau. na vA / na punaraparizodhanAdeva dhAryamANatA / na ca (2) vyamA.299 nAradabRhaspatI. grahaNasya nirapekSasya dhAraNakAraNe sati kazcidvirodho, (3) vyaka.28 ; vyasA.24. (4) vyamA.301 havam vyabhicArAbhAvAt / upapannasya (?) dhAryamANaM parizodhanA(hutim ); vyaka.28 dapa (tu ni); pamA.72 vyakavat ; dvinazyati / aparizodhanaM ca tadanupAlayatIti grahaNakAraNavyata.206 nAradaH; vyasau.24 tattu (taM tu); setu. 106 mabhyapagamyottaraM bhavati, pratyavaskandanamuttaramasti tRtIyaM nAradaH; samu.21. (5) vyamA.300; vyaka.28 tvA (tA) taM prati (tatvaM (1) vyamA.301, pamA.72; vyaci.20; vyata.207; pra) syAt (tu); pamA.72 taM (tat) syAt (tu); smRci.39 candra.116; vyasau.24,29'bhihi (lekhi); vImi.217 taM prati (tatvaM pra) syAt (tu) kAtyAyanaH; vyata.207 padya vitA.65 hi tat (smRtam) kAtyAyanaH; rAkau.391 (pAdya); vyasau.24 smRcivat ; setu.106-107 padya (Sedha); vyasauvat; setu.107; prakA.27 vitAvat ; samu.21 prakA.27 syAt (tu) nAradaH; samu.21 syAt (ca). vyasauvat .
Page #243
--------------------------------------------------------------------------
________________ uttaram 167 kAraNa yadi grahaNamAtra dhAraNe kAraNaM, tadA matto gRhIta- tathA prAnyAye'pi bhASA dRzyate, yathA gRhItadhanadhanatvAt iti heturvAcyo na punaraparizuddhadhanatvamapIti / prArthane mamAnena saha nyAye vRtte jitaM mayA jayapatraM ucyte| grahaNAbhidhAnena dhAraNamutpannaM jJApyate / utpannaM | cedam / agRhItamRNaM dadAtviti / kAraNottarantu naivaMpunaridAnImapyanuvartate iti aparizodhanAbhidhAneneti / rUpamiti / tato'tibhinna evAyaM prAGnyAyaH / utpattimavinAza ca jJApayitumabhayoH sahitayoH pryogH| vyamA.301 atrocyate-kAraNavizeSo hi pratyavaskandanam / kAraNaM (2) prapadya kAraNaM ayAditi / arthinoktamartha satyatyanabhyupagabhyA'pIti sAmAnyakAraNaM tRtIyamuttaram / ata metadityabhyupagamya pratyarpitamityAdikAraNAbhidhAnena yadi eva-'satyAnRte kAraNaM ca prAnyAyazcottaraM pRthak / iti pUrvapakSamavaskandati pratyarthI tadA taduttaraM pratyavaskandanaM kAraNameva nirdizati / ata eva jitendriyeNa prapadyetyupa- bhavatItyarthaH / vyaka.29 lakSaNaM ityuktam / dIkSitaprabhRtibhistu pratipAdyeti vyAkhyA- (3) ayamarthaH-arthinA svasAdhyasiddhau yo hetutam / tathA vyAsa:- 'kAraNe syAdavaskando mithyA syAtsA- ruktaH, pratyarthI taM tathA prapadya pratItya hetoH siddhatvamadhyanihutiH' / balavattarakAraNopanyAsAdevAsya durbala- siddhatvaM vA'nAhatyAnyadeva sAdhyaviparItaheturUpaM kAraNaM kAraNottaratvameva / yathA madIyeyaM kramAgatA bhUriti bhASAyAM brUyAttatkAraNottaraM pUrvavAdinaH sAdhyasya pratyavaskandanAt madIyeyaM kramAgateti tulyarUpaM kAraNottaram / tathA madI- pratyavaskandanaM bhavati / yattu prapadya kAraNamiti svIkRtya yAdhikRtA bhUriti ciraM copabhuktA dezAntaropasthitatayA kAraNamiti vyAkhyAtaM tanna; sakalakAraNavyApakatvAt / paJcavarSANi nopabhukteti bhASAyAM mayA paJcame varSe adhikRtA | na hi vakSyamANatulyabalahInabalayoH kAraNottarayoH bhuktA tu paJcavarSANi iti durbalaM kAraNam / 'Adhau pratigrahe | hetusvIkAro'sti / ataH sAdhyaviparItakAraNAbhidhAnaM krIte pUrvA tu balavattarA' iti vacanAt / yattu durbalo- kAraNottaramityeva sakalakAraNavyApakalakSaNam / ata eva dAharaNaM tArkikaMmanyasya yoglokasya madIyeyaM kramAgatA sApadezamithyottareNApi saha kAraNottara(sya) sAmye'pi bhUriti bhASAyAM 'madIyeyaM, dazavarSabhujyamAnatvAt' iti bhedo boddhavyaH / nanu kataratpunaridaM hetudUSaNam ? zrIkarodAharaNasvIkaraNaM tadasaMgatam / dazavarSabhogasya | ucyate-naikamidaM dUSaNam / kAraNasvarUpabhedena dUSaNabhUmigatavatvotpattI jJaptau tu kAraNatvasyaivAbhAvAt kathaM | bhedAt / tathA hi trividhaM kAraNaM bhavati, balavattalyadurbalakAraNodAharaNatA / AdhigrahaNasya tu kAraNatve | balaM durbalaM ca / yatra zataM dhArayati gRhItatvAdityukte satyeva durbalatvam / pUrvAdhivirodhena kAryazaktipratibandhaH nAhaM zataM dhArayAmi parizodhitatvAdityabhidhIyate ta tasmAt sarva tAvadyuktam / sahenukasAdhyApahAramAtreNaiva balavatkAraNottaram / idaM ca vizeSaNAsiddhirnAzabhithyottaratA pUrvavAdyuktakAraNamapahRtyAbhyupagamAbhiyoga- hetudUSaNamaparizodhitavizeSaNasyAnuktatve 'pyarthalabhyatvAnistArAya bhAvarUpakAraNAbhidhAnAt kAraNottaratA, dbhavati / tada siddhiH dhAraNasya ca viparItakAraNaM paritadvizeSastu pratyavaskandanam / sApadezamithyA'pi kAraNa- zodhanameveti bhavati / kAraNottaraM ceti / atra balavatkArameva / nanu tarhi prAnyAyo'pi kAraNa syAt ubhayarUpa- NottaravAdina eva kriyAnirdezaH / tathA ca nAradaH-- kAraNAbhidhAnAt / ucyate / na jayaH kAraNamapadhArya- 'Adharya pUrvapakSasya yasminnarthavazAdbhavet / vivAde mANatve kintu grahaNaM parizodhanaM vA / jayastvetayoranya- sAkSiNastatra praSTavyAH prativAdinaH' // tulyabalaM ca taradhAraNa pramANamAtra, tathA prAGnyAye ca parAjaye ca kAraNottaraM yatra madIyeyaM bhUmiH kramAgatatvAdityukte uttaraM bhavati / tathA strIsaMgrahaNe pUrvamabhiyuktasya punara- prativAdyapi yadi tathaiva vadati madIyeyaM bhamiH kramAgatabhiyoge pUrvamevA'hamanenA'smin viSaye abhiyukto jito tvAditi / atra viruddhavyabhicArihetudvayopanipAte sati rAjani nivedya daNDitazcetyatra daNDadaNDikAkabAlazca saMzayAdaikAntika nirNayAbhAvAdanaikAntikaM nAma hetu pramANam (?) ataH kathaM punarapi mAmabhiyuGkta iti / dUSaNam / yasya paraiH prakaraNasamamityabhidhAnam / atra
Page #244
--------------------------------------------------------------------------
________________ 168 vyavahArakANDam nyAyasAmyAt vizeSAMgrahe yasyaiva guNavanto vA kulInAH bhASArthasya sarvasyApahnavatvAdatra tveka dezAnapahavAt / pratyAsannA vA bahavo vA sAkSiNaH santi tasyaiva prssttvyaaH| prAnyAye tu yathAyathamubhayasaMbhava iti tato'pi bhedaH / sarvathA sAmye tu pUrvavA dina eva prAthamyAt / tathA ca etacca tatra vivakSyAmaH / yattu prAnyAyo dhAryamANanArada:-'dvayorvivadatorarthe dvayoH satsu ca sAkSiSu / tvAdisAmAnyAbhAvajJApakaH / kAraNottaraM tu taddhvaMsapUrvapakSo bhavedyasya bhaveyustasya saakssinnH'| yAjJavalkyaH - jJApakamiti tayo da iti vAcaspatinoktam / tattaccham / 'sAkSiSUbhayataH satsu vijJeyAH puurvvaadinH| pUrvapakSe'dha- prAGnyAyenApi kAraNamukhenobhayorapi jJApanasaMbhavAt / rIbhate bhavantyuttaravAdinaH // durbalaM ca kAraNottaraM tasmAdasmaduktameva bhedakaM jyAyaH / trividhaM caitat / yathA-madIyeyaM bhUmiH kramAgatatvAdityukte madIyeyaM daza- sthApanAdhikabalaM tatsamabalavat tadUnabalaM ceti / udAvarSabhuktatvAdityuttaram / atra hetutvenopanyastadazavarSa- hRtamevAdhikabalam / tatra hi mahyamayaM zatasya dhArayati bhukterbhamyatiriktaviSaye prAmANyaM na bhUmAvapi / tathA ca pratideyatayA matto gRhItatAvaddhanatvAdityAdi bhASAyAM yAjJavalkyaH--'pazyato'bruvato hAnirdhanasya dshvaarssikii| niryAtanAdisthale vyabhicAravAraNAyedAnIntanadhAraNAdyapareNa bhujyamAnAyA bhameviMzativArSikI' // asya ca pattigamyamaparizodhitatvAdivizeSaNamarthino'vazya ha. durbalatve phalata: asaduttaratve uttaragaNanayA yAvatkAlaM disthamAstheyam / tathA ca pratidAnAdyupanyAsena tada. bhogoM na dRzyate tena dazavarSabhogAdutsargataH tAvadasyeti siddhiH pratyarthinoktA bhavatIti dhyeyam / kAtyAyano'pi prAptam / ato yadi pUrvavAdinaH kramAgatatve pramANaM spaSTamAcaSTe-'arthinA'bhihito yo'rthaH pratyarthI yadi taM bhavati tadA pUrvacAdina eva sA / pramANAbhAve tuM daza- tathA / prapadya kAraNaM ayAdAdharya bhRgurabravIt' iti // varSabhogAdutsargataH prAptasvatvasya 'anapAyaryAditvAt ? Adharya adharatvam / durbalatvamiti yAvat / pUrva taduttaravAdina eva kriyeti nirNayaH / tenAtra kriyA- pakSasyeti zeSaH / pUrvapakSadaurbalya uttarasya prAbalyaM nirdezo'pi pUrvavAdina eveti / tathA ca kAtyAyana:- arthata uktam / ata eva nAradaH-'Adharya parvapakSasya 'prapadya kAraNaM pUrvamanyadgurutaraM yadi / prativAdyagataM yasminnarthavazAdbhavet / vivAde sAkSiNastatra praSTavyAH vyAtsAdhyate taddhi netarat' / asyAthaiH--yadi guru- parvavAdinaH' / atra sAkSigrahaNaM prmaannmaatroplkssnnm| taraM kAraNaM yAttadevottaravAdinA sAdhyate / taddhi neta- . pradIpakRtastu dhAryamANatve kAraNaM gRhItatvaM prapadya rat, gurutarakAraNaM vinA tulyabalahInabalakAraNayoH yAta parizodhanAdikamiti zeSaH / aparizodhitatvAdikaM pUrvavAdinoktaM sAdhyate ityarthaH / tathA ca cirantana- ca sthApanAhetuvizeSaNaM kaNTharaveNa zeyamityAhuH / tanna nibandhe'pi likhitam--'gurAva bhihite hetau prativAdi- vyavahitayojanAdhyAhArayovinA kAraNamanucitatvAt / kriyA bhavet / durbale vAdinaH proktA tulye pUrva kriyaiva kAraNaM prapadyetyanvaye tamityasya sAkAGkSatvenAnanvayaprasaM. ca' iti // *smRsA.93-95 gAJca / anye tu prapadya sthApanAhetumabhyupetya yattadviparIta. (4) pratyavaskandanaM nAma 'satyaM gRhIta' parantu prati- vacanaM tatkAraNottaramiti tritayaparamevedaM vacana miti dattaM pratigrahalabdhaM vA ityAdi / yathAha nAradaH-- vadanti / arthineti / prapadya svIkRtya / yadyapi bhASArthasya na atrAdhikasamabalakAraNottarayoH sthApanAyA AdharyAsarvAzasvIkAro'tra / sNprtipttitvaaptteH| kAraNoktyA- saMbhavenaitadvAkyasya tritayaviSayatvAyoga iti vAcaspatyuktaM narthakyApAtAcca / tathApi grahaNena dhAraNaM-tena ca dUSaNaM kAraNottarasya traividhyaM taduktaM khaNDayadbhiranupadame pratyarpaNIyatve sAdhyatvena pratijJAtena grahaNAMzamabhyupetya boddhariSyate / samabalam-'iyaM bhUrmadIyA kramAgatatvAt' pratidAnena pratigrahAdinA vA'dhAraNaM pratyarpaNIyatvAbhAvaM ityekena bhASite'paro'pi tadevottarayati satpratipakSarIpratyarthI sAdhayati / mithyottarAdata evAsya bhedaH / tatra yeti / durbalaM kAraNottaraM tu mameyaM viMzativarSAvadhi vImi. smRsAgatam / - bhUmiramukasvAminAhitatvAt' iti bhASAyAM svAminaiva
Page #245
--------------------------------------------------------------------------
________________ uttaram 169 paJcavarSAvadhi mayyAhitatvAnmadIyeti satpatipakSarItyotta- vazyate / tena yat tritayasAdhAraNatvamasya vacaso'nyamaritam / 'Adhau pratigrahe krIte pUrvA tu balavattarA' tamupanyasyAdhayoMktivirodhAddUSitam / tadapyayuktam / iti vacanAdidaM durbalam / atra cAdhikabale prativA- vastutastu pramANopanyAse tatsAmIcInyAsAmI cAnya dinaH pramANopanyAsAdhikAraH prabalatvasAdhanAya / anya- kRtaM traividhyamuttarAntare'pi pAramArthika sNbhvtyeve|| yostu pUrvavAdina eva / 'gurAva bhihite hetau prativAdi- kAraNottaramAtre tadabhidhAnamanahama / tata: pUrva tatrApi kriyA bhavet / durbale vAdinaH proktA tulyaiH purvakriyaiva durjeyam / svasvAbhimAnena tu pakSottarayoH sArvatrika ca' iti smaraNAt / 'kAraNAt pUrvapakSo'pi uttaratvaM madhikabalavattvameva / anyathA vivAdApravRttiprasaktaH / prpdyte| ataH kriyA sadA proktA pUrvapakSaprasAdhinI' pramANoktipratyAkalitayostadvivecanArthayorata evopayogo iti / / kAraNAt balavatvAt / uttaratvamuttamatvam / pUrvapakSa- nyathA'dhikabalakAraNottare tayoranupayogAdvipAlaprasa: balavatvahetukAM pUrvavAdinaH kriyAM pratipAdayatA kAtyAyane- saMpratipattivat / 'gurAva bhihite heto' ityAdelu sara nottarasyApi balavatva uttaravAdinaH kriyetyuktaM bhvti| Nasya na kAraNottaratraividhyena kriyAvyavasthApakatvam / idaM vAcaspatimizroktaM vyavahAratatvakArAbhyupetaM ca 'kAraNe prativAdini' iti sAmAnyavacanasaMkocasya niyu kAraNottaratraividhyamayuktam / vacanA'nArUDhatvAd yuktya- ktikasya prskteH| kintu mithyAdyuttaratraividhyena / tathA bhAvAcca / tathA hi 'arthinA lekhita' ityAdinArada- hi-gurau pUrvapakSoktahetvabhyupagamena kAraNottare kAraNoSa vAkyasyAdhikabalakAraNottaraviSayatve na kinycidviijmsti| nyAsAt prAGnyAye ca tadupanyAsAttayoH sAdhyatvAvirbhAva pratyuta tasya tanmAtraviSayatve tritayasAdhAraNakAraNottara- vAyuktasAdhye sAdhyatvatirodhAnAt prativAdinaH kriyaa| svarUpAbhidhAyakavacanAttatsAmAnyasvarUpAjJAnaprasaGgaH / durbale tUttare mithyAkhye'bhAvarUpatvena bhAvapramANAbhAvabhavatA'pyetasya tritayAsAdhAraNyAbhyupagamAcca / yaccocyate mAtreNa siddhe sAdhyatvAnaheM vAdisAdhyastha sAnyatvAtikAtyAyanIye 'arthinA'bhihito yo'rthaH pratyathIM yadi taM rodhAnAttasya kriyA / tulye dvayorapi bhAvasAdhakathoratha tthaa| prapadya kAraNaM......' // ityAdivAkye, nAra- pratyarthinoH pUrvaM mamedamiti badatoranyatarasyetyarthaH / ida dIye vA 'Adharya pUrvapakSasya' ityA divAkye tAvadAdharya- ca 'sAkSiSUbhayataH satsu' ityAdivacanaM vyAcakSANA zabdopAdAnAtsamonabalakAraNottare viSayIbhavitumanaheM / nipunntrmuppaadyissyaamH| 'kAraNAt pUrvapakSo'pi iti tadekavAkyatayA 'ArthinA lekhito yo'rthaH pratyarthI' ityapi kAtyAyanIyaM tu prAmANikatvanibandhanapUrvapakSasyottamatvaM nAradavAkyamadhikabalakAraNottaraviSayameveti / tadabuddhipa- pratipAdayad yatra pUrvavAdinaH kriyA vAkyAntareNoktA rvakam / tathA sati nAradIyameva vacanadvayamanarthakaM prasajyata- tadviSayatvenApyupapadyate iti na kiJcidetat / ata eva iti sAmAnyavizeSaviSayatvameva tasyAbhyupagantavyam / mitAkSarAkalpataruratnAkaramadanaratnasmaticandrikAkAdi astvevaM tathA sati sAmAnyalakSaNAnabhidhAnadoSo'pi bhiridamupekSitam / vyapra.58-65 pratikSiptaH / Adharye'pi tava vacanayostUktayuktyA Una prAGnyAyottaram balamAtraviSayatvam / samabalAtibalayostvAdharyAbhAvAttadA- AcAreNAvasanno'pi punarlekhayate yadi / kSiptaM lakSaNAntaramUhyamiti sarva susthamiti cet, na / Adha- so'bhidheyo jitaH pUrva prAnyAyastu sa ucyte|| yamupamardakatvaM vAyupanyastagrahaNAGgIkAreNAdhAraNAdikAra- (1) AcAro vyvhaarH| avasanno jitaH / apa.217 NapratidAnAdyupanyAse tasyaiva sAdhyatvAvirbhAve taduktagrahaNadhAraNayoH pramANopanyAsAnapekSatvameva / idamevAbhipretya (1) apa.17 so'bhidheyo (sa vineyo) nAradaH ; vyaka kalpatarau lakSmIdharo'pyAha-'Adharya pramANAnahatvaM ___ 29 tu sa (samyag); pamA.72 apavat ; vyaci.22; vyani. pUrvapakSasyetyarthaH' iti / ata eva 'kAraNe prativAdini' / hArItaH; vyata.207; candra.118 (so'vadheyoktita: pUrva prAGnyAyaH parikIrtitaH); vyasau.24, vImi.17; vyapra. iti sAmAnyata eva kAraNottare prativAdina eva kriyA 61 stu (zca) kAtyAyanabRhaspatI; setu.108; samu.21. mya. kA. 22
Page #246
--------------------------------------------------------------------------
________________ 170 vyavahArakANDam (2) AcAreNa vyavahAramArgeNa avasannaH avasAdaM | avyApyasAraM saMdigdhaM pratipakSaM na lekhayet / / prApto bhagna iti yAvat / punarlekhayet punarabhiyogaM kRtvA prastutAdanyadarthilikhitAbhiyogA'parihArakam / madhyastha sa bhASAntare bhASAM lekhayet / so'bhidheya ityAdi / so'rthI pratipakSabhAvarahitam / asaMgataM abhiyogAnanugatam / pUrvasminvyavahAre mayA jitaH iti yatrAbhidhIyate smRca.44 . sa prAGnyAya ityrthH| ___ vyaka.29 kAtyAyanaH (3) atra cottaravAdina eva kriyA tenaiva pUrvajayasya uttaradAne kAlAvadhivicAraH vibhaavniiytvaat| vyaci.22 zrutvA lekhyagataM cArtha pratyarthI kaarnnaadydi| .. kAlaM vivAde yAceta tasya deyo na saMzayaH / / shaapkH| xvyata.207 lekhayataH Arthina iti zeSaH / artha shrtvetynvyH| (5) ataH prAnyAyapadamanvartham / prAGnyAyasya ca kAlo deyo rAjJeti shessH| vyaka.27 prAgavasthAyAM mithyAkAraNAnyatarottaropAdAnenaiva vyava- sedyo vaikAhapazcAhI tryahaM vA gurulAghavAt / hArapravRttiriti prAGnyAyasAdhane tadeva siddhaM bhavati labhetA'sau tripakSaM vA saptAhaM vA RNAdiSu // iti saMbhavati dhAryamANatvAdisAmAnyAbhAvataddhvaMsobhaya- kaoNlaM zaktiM viditvA tu kAryANAM ca balAbalam / jJApakatA prAGnyAyasyeti mithyAkAraNottarAbhyAmasya alpaM vA bahukAlaM vA dadyAtpratyarthine prabhuH // bhedH| vyapra.61 (1) prabhurnapatiH nyaaydrshnoplkssnnaarthH| trirAtrasapta uttaracatuSTayalekhavidhiH rAtrayoH SaDAbdikadvAdazAbdikagocaratayA darzitatvAdatathye tathyaM prayuJjIta mithyA mithyA ca lekhyet| rthAttanmadhye navAbdike paJcAhavyavasthitiH / kAryANAM kAraNaM kAraNopete prAGnyAya tu jayaM tathA / balAbalamiti vadatA RtutrayaM varSa vA dadyAditi bhaiyadoSodbhavA mithyA garhitA zAstracodibhiH / sUcitam / vyamA.298 satye saMpratipattistu dhA sA parikIrtitA // (2) kAlo'rthasaMbandhAdeH / zaktiH kAryANAM sAdhyaprAGnyAye karaNe tathyaM zlAghyaM sadbhirudAhRtam / viparItamadhamya syAtpratyarthI hAnimApnuyAt // * vyapra. vykvt| anAdeyottaram (vAcya) lekha (lakSa); vyaka.30; smRca.43 davyaktaM (madhyastha); vyasau.26 prastu ...ktaM (prakRtArthAnyamadhyastha); prakA.28 davyakta pratyarthividhirAkhyAtaH saMgatArthaprapAdane / (madhyastha) vyApya (dhyApya); samu.22 smRcavat. caturvidhasyApyadhunA yanna grAhyaM taducyate // (1) vyamA.298 khyagataM (khayate) cA (ya); apa.2012 prastutAdanyadavyaktaM nyUnAdhikamasaMgatam / vyamAvat ; vyaka.26-27 vyamAvat ; smRca.42, pamA.69 * zeSaM vyakagatam / cA (tva); vyaci.16 vyamAvat ; vyasI.22 vyamAvat ; x zeSa vyakagataM vyacigataM ca / setu. vyatavat / viimi.2|7 gataM cA (yato'tya) vAde (vAdaM); vyapra.103 (1) vyaka.29 thye (thyA) tu jayaM (tUbhayaM); vyani. tathye vyamAvat ; prakA.26; samu.20, vivya.6 khyagataM (khayato) tathyaM (satye satyaM) thyA ca (thyeti) prAGnyAye (prAgjaye); cA (tva). (2) vyamA.298 hau (ha); vyaka. 27; vyasau.24 mithyA ca (yAM cAbhi) prAGnyAye tu (prAgjaye'nu); smRsA.88; vyaci.16; candra.113 tripakSaM...diSu (dvipakSa prakA.28 kAtyAyanaH; samu.21 kAtyAyanaH. vA mAsaM sArdhamathApi vA); vyasau.22; vImi.27; vyapra. (2) vyaka.29; vyasau.24 doSo (dRSTo) co (ve) tye 103. (3) vyamA.298 kAlaM vA (vA kAlaM); ap.2|12; (tyA). (3) vyaka.29 ye (ya) karaNe (kAraNaM); vyasau.24- vyaka.27 kAlaM zakti (kAlazaktI) NAM ca (NAM tu); smRca. 25 ye (ya). (4) apa.217 rthi (tha) yanna (yattad); smRca. 42 vyamAvat ; vyaci.16; vyani. nAradaH; vyasau.22 tu 43; prakA.28; samu.22. (5) vyamA.303 nyada (rupama) (vai) prabhuH (vibhuH); vImi.217; vyapra.103; prakA.26; lekha (laGgha) kAtyAyanaH; apa.217 davyaktaM (nmadhyastha) vyApya | samu.20 prabhuH (bhRguH).
Page #247
--------------------------------------------------------------------------
________________ uttaram . 171 bhUtArthAnAm / zlokasyArthastu tenaiva prpnycitH| smRca.42 - hArarUpacchale / *vyaka.28 (3) prabhuriha vicaarkH| vyaci.16 (2) upadhirbhayAdivazAdabhyupagatam / smRca.41 sadyovivAda viSayAH sAhasasteyapAruSyago'bhizApe tathAtyaye / vyapaiti gauravaM yatra vinAzastyAga eva vaa| bhUmau vivAdayetkSipramakAle'pi bRhaspatiH+ / / kAlaM tatra na kurvIta kAryamAtyayikaM hi tat / / sadyaH kRteSu kAryeSu sadya eva vivAdayet / vinAze tyAga iti na sAmAnAdhikaraNyam / kintu kAlAtIteSu vA kAlaM dadyAtpratyarthine prabhuH // vinAze sati yatra tyAga eva saMpadyata ityarthenaika eva / (1) sadyaH kRteSu smRtisaMbhavAt sadya evottaradAnaviSaya iti kalpataruratnAkarau / tanna / sati saptamyanu- mityabhiprAyaH / ap.2|12 SaGgayoH pratItiviparItayoH kalpanAnupapattervA zabdasvara- (2) pratyarthina ityuplkssnnaarthm| smRca.42 sAca pRthagviSayatAyA evaucityAt / vastutastu vinAza- (3) vAdinoktasya sAdhyasya pratIpamarthayate iti styAga eva veti prathamAnta eva pAThaH / tathA cAya- pratyarthI / vyata.205 marthaH - yatrottaradAnavilambe sati gauravaM vastuno (4) prabhurvicArakaH / vyapra.103 mUlyAdikRtaM vyapaiti, vastuna eva vA vinAzo dhvaMsa: sadyovivAdakAlAntaravivAdaviSayavyavasthA tyAgaH pracyavo vA bhavati, tatrottaradAnakAlamekAhAdi- sadyaH kRte sadyo vAdaH samAtIte dina kSipet / rUpaM na kurvIta sadya evottaraM daapyeditybhipraayH| SaDAbdike trirAtraM tu saptAhaM dvAdazAbdike // vyapra.105 viMzatyabde dazAhaM tu mAsAdha vA labheta saH / dhenAvanaDuhi kSetre strIpu prajanane tathA / mAsaM triMzatsamAtIte tripakSaM parato labhet // nyAse yAcitake datte tathaiva krayavikraye / / * vyapra. vykvt| + vyAkhyAsaMgrahaH bRhaspatau (pR. 166) kanyAyA dUSaNe steye kalahe sAhase nidhau| draSTavyaH / savi. smRcavat / upadhau kauTasAkSye ca sadya eva vivAdayeta // (1) vyaka.27 vivAdayet (ca pAdape) bRhaspatikAtyAyanI; (1) prajananamatra vivAhaH / upadhau kaTagaNakAdivyava- sma ra smRci.39; vyapra.105 bRhaspatikAtyAyanau. (2) ap.2||12 tIteSu (tIte tu); vyaka.26 sadyaHkR (1) apa.2112 vA (ca); vyaka.28 zaH (ze); gImi. (samaM kR); smRca.42smRsA.88 kAyeM (vAde); vyani. 13130 apavat ; smRca,41, vyAce.16 vIta (vIttu) yi krameNa nAradaH; smRci.39 pu kAryeSu (tu tannityaM); vyata. (hi); smRci.39 tya (tyA); candra.107 nAzaH (cAre) 205; savi.92 pitAmahaH; candra.113 thine (thini); pa.; vyasau.23 zaH (ze); viimi.2|12 vIta (yatti ); vyasau.22 kArye (vAde) vivAdayet (parIkSaNam ) ne prabhuH (no vyapra.104; prakA.25; samu.20. vibhuH); vyapra.103; prakA.26; samu.20. 12) ap.2|12 dhenAva (dhenvAma); vyaka.28; gaumi. (3) vyamA.298 rAtraM (varNa); apa.2012 yo vAdaH 13 / 29 yAcita (cAritra); smRca.41; pamA.71; vyani. / (dya eva) DA (Da); vyaka.27; smRca.42 dyo vAdaH (dha eva) hArItaH; smRci.39 krayavikraye (vikraye kraye); candra.106 kSipet (bhavet ) DA (Da) tu (syAt ); pamA.70 sadyo (tadA) datta ( cava); vyasA.23 candravat ; vyapra.104; prakA.20; / DA (Da) nArada ; vyaci.16, vyasau.22 sadya ...samAtIte samu.25. (vAdaH sadyaH kRte sadyaH samAnIte); vImi.217 vAdaH samAtIte (3) ap.2|12 pa (pA) ko (kU); vyaka.28 ko (kU); (vAdasamAnIte); vyapra.103 DA (Da); prakA.26 smRcavat ; gaumi.13|29 ko (kU); smRca.41; pamA.72 ko (ka); samu.20 smRcavat ; vivya.6 tu (syAt). vyani. nidhI (pu ca) ko (kU) hArItaH; smRci.39 apavat ; (4) vyamA.298; ap.2|12 zatyabde (zAtpare) labhet candra.106-107 upadhau kauTasAkSye ca (upAdhau sAhase caiva); (bhavet ); vyaka.27 labheta saH (labhate naraH) labhet (bhavet ); vyasau.23 ko (kU); vyapra.104 steye (caiva); prakA.25 smRca.42 labhet (bhavet); pamA.70 smRcavat nAradaH; ko (ka); samu.20. vyaci.16; vyasau.22 zatyabde (zAbde ca); vImi.217
Page #248
--------------------------------------------------------------------------
________________ 172 vyavahArakANDam saMvatsarAdarvAgdinAdinAnApakSAstripakSAntAH pUrvavat kAryANAM zaktyanusaraNataH sabhApatinA vyavasthApanIyAH / smRca.42 | asvatantrajaDonmattabAladIkSitarogiNAm / kAlaM saMvatsarAdarvAk svayameva yathepsitam // saMvatsaraM jaDonmatte'manaske vyAdhipIDite / digantaraprapanne ca ajJAtArthe ca vastuni // mUlaM vA sAkSiNo vA'tha paradeze sthitA yadA / tatra kAlo bhavetpuMsAmA svadezasamAgamAt // datte'pi kAle deyaM syAtpunaH kAryasya gauravAt // "dinaM mAsArdhamAsau vA RtuH saMvatsaro'pi vA / kriyAsthityanurUpastu deyaH kAlaH pareNa tu 11 (1) mUlaM dhanam / sAkSigrahaNaM pramANopalakSaNArtham / yeSAM dezAntare dhanaM pramANaM vA sAkSyAdi vidyate teSAM puMsAM yAvatA kAlena tanmUladhanAdyAnIyate tAvatkAlasteSAM dAtumahIM bhavatItyarthaH / apa. 2 / 12 vyaka. 27 (2) mUlaM vivAdAspadIbhUtaM dhanam / (3) kriyAsthiti: kaarygurulaaghvsthitiH| smRca.42 tIte (nItaM ); vyapra. 103; prakA. 26 smRcavat; samu. 20 ramRcavat; vivya.6 zatyabde (zAbdika ) . (1) apa. 2 / 12 kAlaM ( kAlAt ) svayameva ( svayameSAM) utta.; vyaka. 27; gaumi. 13 / 28 laM (la); smRca. 42 utta.; pamA 70 laM (la: ) nAradaH candra. 106 svatantra ( pragalbha ) tavAla (ttAsvastha ) rAdavak (raM deyaM) svayameva (deyaM cApi ); sI.22 dIkSita (kSudhita) laM (la); prakA. 26 utta.; samu 20 utta. (2)smRca.42; pamA. 70; prakA. 26 ntara (ntare); samu. 20. (3) apa. 2 / 12 mAsvade.. tU (svadeze dAtumAsamAt ); vyaka. 27 mAsvade... tU (svadeze vaktumAgamAt ); smRca.42; pamA 70 deze (deza); vyasau. 22 'tha ('pi ) dA (di); vyapra.103 (tatkAlo hi bhavetpuMsAM svadeze vaktumAgamAt ); prakA. 26 dA (di); samu. 21. (4) pamA. 71; vyani.; prakA. 27 yaM (yaH); samu. 21 yaM ( ya:) prajApati: . (5) apa. 2 / 12; vyaka. 27 mAsau (mAsaM); smRca.42; vyasau. 22 dinaM (dina) sau vA (sau tu) pi vA (thavA ); vyapra. 103 mAsau (mAsaM); prakA. 263 samu. 21 rUpastu (rUpazca ) pareNa (nRpeNa). (4) mUlazabdena vivAdAspadIbhUtadhanamamuSmAtpuruSAlabdhamiti vAdI yaM kathayati sa ucyate / tatra viSaye puMsAM mUlabhUtAnAM sAkSiNAM vA / svadeze AgamAt AgamanAvadhi / vaktuM uttaraM dAtuM kAlo deyo bhavet dAtavya ityarthaH / vyapra. 103 niyata kAlAtipAtakRdvAdidoSApavAdavicAraH 'saMvatsaraM pratIkSyo'tha jaDo vyAdhiprapIDitaH / digantarAn gacchati ced vastuSvakRtanirNayaH // AcAradravyadAneSTakRtyopasthAnanirNaye / nopasthito yadA kazcit chalaM tatra na kArayet // daivarAjakRto doSastasmin kAle yadA bhavet / avadhityAgamAtreNa na bhavetsa parAjitaH / / devarAjakRtaM doSaM sAkSibhiH pratipAdayet / jaimyena vartamAnasya daNDo dApyastu taddhanam // 'yo vA yasmin samAcAraH pAramparyakramAgataH / taM parIkSya yathAnyAyamuttaraM dApayennRpaH // yasmin dezakulAdau / Xvyaka. 27 uttaradApanopAyAH yathArthamuttaraM dadyAdayacchantaM ca dApayet / sAmabhedAdibhirmArgairyAvatso'rthaH samutthitaH / / pratijJottaralakhottaramapi ubhayavAdyuktavizeSo vicArakAle'vadhAryaH mohAdvA yadi vA zAThayAdyannoktaM pUrvavAdinA / X vyapra. vyakavat / (1) vyani. ( bAlo vA hyamanasko vA jADyo vA vyAdhipIDitaH) ced (yo); vyasau. 23; prakA. 27 pratIkSyo'tha ( vA'manasko); samu 21 pUrvArdha prakAvat, nirNayaH (nizcayaH). ( 2 ) vyamA. 299 (3) vyamA 299 avadhi ( abAdha). (4) vyamA. 299; vyata. 203 ( = ) daivarAja ( rAjadaiva) nasya (nastu) NDo (NDayo); (pyazca ) zeSaM vyatavat . setu. 102-103 pyastu (5) apa. 2 / 12; vyaka. 271 smRca.42 yo vA ( yAvAn ) parI (pratI); savi. 92 smRcavat vyasau. 22 parI (pratI); vyapra. 103 uttaraM dApayet (dApayeduttaraM ); prakA. 79 smRcavat; samu.21 smRcavat. (6) apa. 2 / 7; vyapra. 56 pU.; vyau. 37 pU. (7) zunI. 4 / 640 'pi ... bha (tatpraznairgrAhyaM dva); apa. 2/7 vAspi (cAspi); vyaka. 31; smRca. 40; smRsA. 87 ; vyaci,
Page #249
--------------------------------------------------------------------------
________________ uttaram 173 uttarAntargataM vA'pi tagrAhyamubhayorapi / ayuktaM tatra yo brUyAttasmAdarthAt sa hIyate / / (1) yadA yadapi saMmohAdivazAtparvavAdinA noktaM / (1) uttarasamAptau tu kAtyAyana Ada-ubhayoriti / uttarAntargataM cApyuttare kathyamAne'pi procyamAnaM grAhya apa.27 muttaravAdinaH kriyApAda uttaram / apa.17 (2) tadarthAt anuktArthAt / vyaka.31 (2) bhApAlekhanasamaye mohAt sAdhyatvAya nokta uttaralekhavidhiH tadvicArakAle'pi yadi kenacitprakAreNa vyaktaM bhavati zrutaM ca likhitaM caiva cintitaM tadvizodhitama / tadA tadapi bhASAntargatakAryamevamuttare'pi vA boddhavyam / prathame'hani tasyaiva vivAdavidhirucyate / / ___ vyaka.31 pUrvapakSazrutArthastu pratyarthI tadanantaram / (3) ubhayorarthipratyarthinoH / pratyarthinastu kriyApAda pUrvapakSArthasaMbandha pratipakSaM nivedayet // uttaram / yd| punaH pUrvapakSamazodhayitvaiva sabhyairuttaraM gRhItaM caturvidhamuttaram tadA manyadaNDanaM kRtvA punaH pratijJAdikaM kArya draSTa- mithyA saMpratipatyA vA pratyavaskandanena vaa| vyam / smRca.40 prAinyAyavidhisiddhayA vA uttaraM syAccaturvidham // (4) zAThayaM tatkAlikavAstambhAdi, evaM ca vicAra- satyaM mithyottaraM caiva pratyavaskandanaM tthaa| pravRttiparyantaM bhApottarayoH zodhane siddhe pratijJAM pUrayet / pUrvanyAyavidhizcaivamuttaraM syAccaturvidhama / / yAvannottaradarzanamityatrApi uttarapadaM vicArArambhaparamiti (1) tatra satyottaraM yathA-rUpakazataM mahyaM dhArayatIdraSTavyam / ' vyaci.26 yuktaM satyaM dhArayAmIti / mithyottaraM tu nAhaM dhArayA(5) mohAdivazAtpUrvavAdinA prAganuktamapi uttarA- mIti / pratyavaskandanaM nAma satyaM gRhItaM pratidatta ntargata uttarAbhidhAnasamaya eva procyamAnam / ubhayoH pratigraheNa labdhamiti vA / prAGnyAyottaraM tu yatrAbhiuttaravAdivyavahAradarzinoH, grAhya grahaNArha bhvtiityrthH| yukta evaM vyAdasminnarthe anenAmabhiyuktastatra cAyaM uttaralekhanottaraM tu na grAhyamityartha siddhamapi spssttaarthmaah| vyavahAramArgeNa parAjita iti / parAjita hAta / mitA. vyapra.56 thAtsa (sa tadarthAtta); vyAne. ubhayoH (svabhAvAt) zepaM vyakavat ; bhASottaralekhottaravAzuktivicAraH smRci.41 yu (nu) thatsa (cci); savi.99; vyasau.28 pUrvottare niviSTe tu vicAre saMpravezite / pUrvAdha byacivat , (anuktaM tatra ye yudaNDayAH syuste mahIpateH); nirNiktaM tu tayostatra vacanaM vAdinobhRguH / / vImi.26 vAkye (kArya) kArya (tattva) tasmAdarthAtsa (sa tada. pUrvottare bhASAyAM uttare ca saMvRtte vicAre prArabdhe thAnna) bRhaspatiH; vyapra.56 kye (cye); vyau.38 apavata ; bAdinovacanaM nirNiktaM zodhitaM graahym| vyaci.26 vitA.77 yu (nu) nAradaH prakA.30 smRcavat : samu.23. 24 smRcavat . ubhayolikhite vAkye prArabdhe kAryanirNaye / (1) vyaka.31; vyaci.26 tadvizodhitam (tu vizoX vyapra. apvt| dhanam ); vyasau.28 likhi (lekhi) caiva (vApi); vImi.26 26 ntagataM (nukRtaM); vyani. bRhaspatiH; smRci.38; savi. cintitaM tadvizodhitam ( zodhitaM ca vicAritam )pU . bRhaspatiH. 90 vA zAThavAt (zAThyAdvA); vyasau.28; vImi.26 apa- (2) vyamA.299 nAradakAtyAyanau; byaka.28 nAradavan , bRhaspatiH; vyapra.56; vyau.37-38 apavat ; prakA. kAtyAyanau candra.114 rthastu (rthasya); vyasau.24 pakSa (pakSe). 25, samu.19. (3) vyani. vidhi (naya); vyasau.28 saM (vA); vyama.7 (1) vyaka.31 Niktam (NItam ); vyaci.26; vyasau. vidhisi (pratiSi). 28; viimi.2|6 bRhaspatiH. (4) zunI.41641; mitaa.2|7; vyamA.299 vidhi(2) apa.217 kye (cye) yu (na); vyaka.31 gaye (zcaye) zcaivaM (vidazcaiva) syAt (tat); subo.2|9 zcaivaM (zcaikaM); vyaci. yu (nu) tasmAdarthAtsa (tadarthAtsa tu); smRca.48 Naye (zcaye) yu 18 caivaM (caiva); nRpra.6; vImi.217; vyapra.56; vyau. (na); pamA.84; vyaci.26 vAkye (kArya) kArya (tatva) taramAda- 38; vitA.65; prakA.27; samu.21; vivya.7.
Page #250
--------------------------------------------------------------------------
________________ 174 vyavahArakANDam (2) atrAdyaM saMpratipattirUpasiddhasAdhanApAdakatvena mithyottaram saduttaram / na caivaM bhASiturnigrahaH, asmin tattvanirNayA- abhiyukto'bhiyogasya yadi kuryAdapahnavam / rthakavicAre tasya nigrhaapryojktvaat| vImi.217 mithyA tatta vijAnIyAduttaraM vyavahArataH / / (3) satyaM sNprtipttiH| pratyavaskandanaM kAraNottaram / ___abhiyogo'bhiyoghetugRhiittvaadiH| tena hetvapalApa __ + vyapra.56 eva mithyottaramiti sAram / vyaci.19 . (4) pratipattiH saMpratipattiH, styottrmitynaantrm| zrutvA bhASArthamanyastu yadi taM pratiSedhati / bAla.27 arthataH zabdato vA'pi mithyA tajjJeyamuttaram // sAdhyasya satyavacanaM pratipattirudAhRtA // (1) bhASArtho hi sahetukasAdhyaM sahetukasAdhyasya pUrvavAdipratijJA satyetyuttaraM saMpratipattiH / saMpratipattA- pratiSedhakaM mithyottaraM, sAdhyamAtrApahnavasyottaratraye'pyavivuttarAnta eva vyavahAraH / ata eva tatra vyavahArasya / zeSAt / tatra 'naitanmayA gRhItamiti zabdenaiva kvacit , dvipAttvamAha bRhaspatiH-'mithyottare catuSpAtsa pratyavaska- kvacittadabhAve'pi 'na jAnAmyetat' 'na tatra deze tadAhandane tathA / vyavahArastu vijJeyo dvipAtsaMpratipattiSu' mAsam' 'na jAto'smItyAdyagrahaNanimittakIrtanenArthAdaiti // apa.217 gRhItatvena, sahetukasyaiva sAdhyasya sAdhanasyApahnavaH / pratiprattyuttaram tatra 'mithyaitannAbhijAnAmi' ityAdyagrahaNAjJAnayorabhAvaanuktvA kAraNaM yatra pakSaM vAdI prpdyte| / rUpatvenApahnavamAtrarUpatvAnmithyottaram / asaMnihitapratipattistu sA jJeyA kAraNe dUSaNaM pRthak // tvAjAtatvayostu taditarakAlInadezAntarAvasthAnaparatvaM kAraNaM parahetudUSaNakAraNam / vAdI prtyrthii| kAraNe tatparabhAvijanmaparatvaM ca, tadA ca tdvskndnkaarnnokaarnnottre| pRthak dUSaNaM bhavedityarthaH / saMprati- panyAsAt kAraNottaratA na tu mithyottaratA / ata eva pattizca siddhasAdhanamApAdayantI saduttaram / na caivaM kAraNaM syAdavaskanda' ityAha / asaMnidhAnAjAtatvabhASiturnigrahaH, vicArasyAsya nirNayArthakatvAt , tatra mAtraparatve tu bhASArUpamithyottaratvameva na tu kAraNoca siddhasAdhanasya adoSatvAditi / atra ca na kriyA- ttaratA, tadavaskandanakAraNAnupanyAsAt / vyamA.301 pAdo nApi jayaparAjayAvadhAraNalakSaNapratyAkalitapAda (2) bhASArtha sahetusAdhyam / atra ca sAdhyApahnaiti dvipAdeva vyavahArastatra sUktaM dvipAtsaMpratipattiSviti / voktiruttarAntaravyavacchedadvArA mithyottaralakSaNopayuktA vyaci.18 hetvapahnava eva svarUpAsiddhirnAma sthApanAdoSa iti vivektavyam / tatra gRhItatvAt tvaM dhArayasIti bhASAyAM __ + nyau. 'sAdhyasya satyavacanami'ti vyAsazlokIyavyapravyAkhyAne gatArthaH / (1) mitaa.2|7; smRca.43 dapa (ttu ni); smRsA.92; *smRsAvyAkhyAnaM, 'sAdhyasya satyavacanami' tyatroddhRtApa vyaci.18-19; vyani.; smRci.39, nRpra.6, savi.92; candra.115; vyasau.29; vyapra.57; vyau.38; vyama.7 rArkAnusAri jJeyam / yoga (yukta); vitA.65, rAkI.390 smRcavat ; prakA.27 4 vyapra., vyau, padArtho vyacivat / smRcavat. (1) mitA.217; apa.27 smRca.43, nRpra.6, savi. (2) shunii.4|643, vyamA.301, apa.217 di(dA); 92, byama.8 smRtyantaram / vitA.65, rAkau.390%; prakA. smRsA.92 di (dA) dhati (dhayet ) to vA'pi (tazcApi); 27. vastuta: vyaassyedm| vyaci.19; vyani. stu yadi taM (staM yadA saM); smRci.39; (2) smRsA.93 yatra (kiMcit ) dUSaNaM (tUttare); vyaci. vyata.207; candra.115 di taM (dA tat); vyasau.29 di 18 bRhaspatiH; vyani. pakSaM (pakSa) dUSaNaM ('thottare); candra. (dA); vyapra.57; byau.38; setu.106 tajze (tu ze); 115 vAdI pra(hi prati) zeyA (proktA) Ne (NaM) dUSaNaM (tUttaraM); prakA.28; samu.21, vivya.7 ( zrutvA bhAvArthamanyasya nyapra.56 smaraNam, vyau.38 smRtiH; samu.21 dUSaNaM (tUtaraM) / yadanyaH pratiSedhati).
Page #251
--------------------------------------------------------------------------
________________ uttaram 175 mayA na gRhItamiti shbdtH| kAlavizeSagarbhAyAM tasyAM nAsam' ityarthAdeva / sarvasyAmapi tasyAM na jAnAmi' tadA nAhaM jAta ityarthAt / dezakAlavizeSagarbhAyAM ityanenArthAdeva hetvabhAvapratipAdanam / ata eva AtasyAM tadA tatra nAhamAsamityarthataH / dezAdimatyAM rthikabhASApratiSedhastrividhaH sApadezamithyottaram / Adyastu tacchUnyAyAM vA tasyAM na jAnAmItyarthata eva / yogyA- kevalaM mithyottaramiti / na caivaM grahaNAskandakayorasaMnismaraNenArthatastadgrahaNapratipAdanAt / atra ca caramatrayaM dhAnAjanmanoreva pratipAdyatA'stu, kimArthikAgrahaNaparyantagrahaNAskandamukhena grahaNAbhAvapratipAdakaM sApadeza- tAtparyeNeti vAcyam / yadyapi tadA jAtastatra saMzca tathApi mithyottaramityucyate / AdyaM mithyottaramAtram / na na gRhNAti tAdRzAM sarveSAM grahaNAbhAvAdataH saMnidhAnajAnAmIti tu sApadezamithyottaraM abhimaanmaatraat| janmamAtrasya grahaNAvyApyatvAvyApakatvAbhAvAt vyApyazeSaM tu dvayorvyAptatayA samyak / na caiva samIcohaNA- grahaNAbhAvAsiddheH (?) tatkAlInajanmAbhAvasaMnidhAnAskandakayorasaMnidhAnA'janmanoreva pratipAdyatA syAditi bhAvayoreva grahaNAbhAvasAdhakatA / na hyanutpanno gRhNAtyavAcyaM, tasyAbhAvarUpatayA grahaNApekSayA pratipAdanagaura- saMnihito veti saMbhavatIti tAtparyam / tattAtparyAvazyavAt / tAbhyAM cAgrahaNasya vyApakAnupalabdhyA pratyAyane- saMbhavAt / ata eva sarvasminnapi mithyottare sthApakasya 'pi gauravAt / tatpratyAyanazaktAvapi saMzayatAdava grahaNasthApanAya kriyopanyAsa ityAha / sthyAcca / na hi tadA jAtastatra ca sanna gRhNAtyeveti tattuccham / sAthyAnAliGgitahetvabhAvamAtropanyAse'niyamaH / dharmavyavahAre ca chalamavazyaM nirasyam / tasmA- thAntaratvApAtAt / hetutvasya sAdhyanirUpitatvena tadaccatuSvapi mithyottareSu sthApakenaiva dRSTena grahaNaM pramA- bhAvamukhena sAdhyAbhAvavyavasthAna eva sthApanAddUSaNApaNIyamiti / yattu pitrAdigRhItatvabhASAyAM tadgrahaNA- saMbhavAt / uttarAntaravyavacchedamAtrasyA'dRSTArthatApattezca / dhikaraNatvenAbhimatakAlApekSayA caramajAtasya tatputrasya yatra tu pUrvavAdinaH pitrarNAdigrahaNahetukadhAraNAdina jAnAmItyAdikaM uttaraM taduttarapratirUpakam , artha- pratijJA tatrAjJAnadvArakaH sAkSAdvA tadapahnavo mithyoto'pi sthApitahetvapahnavAsaMbhavAt / na caivamuttarA- ttaram / tatkAlA'janmataddezA'saMnidhAnayoretadIyayostabhAvAdeva tatra sthApakasya jaya iti vAcyam / dharma- dIyagrahaNAbhAvAsAdhakatvAt / ata eva prakAzA'svAmivyavahAre chalasya avazyanirasyatvena tatra sthApakena kraye nASTikenAdattatvAdikamapi pramApaNIyamityabhiyuktagrahaNasya avazyapramApaNIyatvAt / ata eva prakAzakraye smaraNamapi saMgacchate / anyathA dUSaNe dattatvAdyanupanyAnASTikenAdattatvAdikamapi pramApaNIyamiti smaranti / sAdadattatvAdipramApaNamadhikaM syAt / tena tatpratipAdane anyathA dattatvAderdUSakenAnuktatvAdadattatvAdipratipAdanaM dattatvAdernASTikoktatatsvatvAskandakatvAdasya pratyavaskatatrAdhikaM syAt / tena ca dattatvAbhidhAne tenaiva tatprati- ndanarUpatvAttasyaiva tatsAdhanApattau 'mithyA kriyA pUrvapAdyamityapi syAt / vyaci.19-20 vAda' iti virudhyeta / iSTApattAvucyamAnAyAM mithyottara(3) atra vAcaspatiH-bhASArthasya sahetusAdhyasya bhedatvoktivirodhAt / vyapra.57-58 mithyottareNa nihnave'pi hetvapahnavAMza eva svarUpA- (4) atra mithyaivetyuttarasya gRhItvA na dadAtIti siddhirUpasthApanAdoSaH / sAdhyApahavAMzastu kAraNottarA- hetuviziSTasAdhyaviSayasyApi heturUpagrahaNAMze svarUpAsidivyavacchedakatayA atrAntarbhAvyate / tathA hi / gRhIta- ddhirUpatayA doSatvaM ajJAnA'janmAtmasAMnidhyAbhAvavAtvAddhAraNe bhASAvAdinA sAdhya upanyaste kAladeza- kyAnAM saMnidhigrahaNarUpahetvabhAvasAdhanadvArA sAdhyAbhAvavizeSAgarbhAyAM tasyAM 'mayA na gRhItam' iti hetva- sAdhanatvamiti vAcaspatiH / atra prathamaM vittagrahaNavibhAvaH zabdenaivocyate / kAlavizeSagarbhAyAM tu tadA nAhaM ziSTasamarpaNIyatvarUpasAdhyasvarUpAsiddhikharUpam / dvitIyaM jAta' ityarthAt / dezavizeSagarbhAyAmapi tadA tatrAhaM pitrAdikRtarNaviziSTasAdhyatAvacchedakasvarUpAsiddharUpam / * vyata. vAkyAthoM vyacivat / setu. vyacivat / / tRtIyacaturthe ca sAdhyatAvacchedakavarUpAsiddhirUpamiti
Page #252
--------------------------------------------------------------------------
________________ 176 vyavahArakANDam so'bhidheyo jitaH pUrva prAGnyAya tenaiva caturvidhasyApi svarUpAsiddhirUpatayA doSatvamiti prdiipH| prAGnyAyottaram vyau.38-39. AcAreNAvasanno'pi punarlekhayate yadi / mithyottaracAturvidhyam inyAyastu sa ucyate // 'mithyaitannAbhijAnAmi tadA tatra na sNnidhiH| (1) atrottaravAdina eva kriyAnirdezaH / tenaiva ajAtazcAsmi tatkAla iti mithyA cturvidhm|| pUrvavijayasya vibhAvanIyatvAt / smRsA.95 (1) nAbhijAnAmi na smraamiityrthH| apa.17 (2) AcAreNeti vyavahAreNa parAjito'pi / bAla.17 (2) evaM saMpratipattarapi gRhItaM satyaM yathA'yaM vakti prAinyAyavaividhyam / tathaivetyevamAdayo bhedA ythaasNbhvmuuhniiyaaH| pratyavaska- vibhAvayAmi kulikaiH sAkSibhilikhitena vaa| ndanasyApi gRhItaM pratidattaM pratigraheNa vA labdhaM itye- jitazcaiva mayA'yaM prAk praangnyaaystriprkaarkH|| vamAdayo bhedA drssttvyaaH| smRca.43 (1) kulikairiti prakRtavyavahAradraSTaNAmupalakSaNArtham / kAraNottaram *smRca.43 yo'rthinArthaH samuddiSTaH pratyarthI yadi taM tathA / (2) kulikaiH prAktanavyavahAradarzibhiH / kulikaprapadya kAraNaM brUyAdAdhaye manurabravIt // kRtaH sAkSikRto likhitakRtazceti prAGnyAyastrividha (1) puurvoktsyaadhrymityrthH| vyamA.307 ityarthaH / asya ca prA siddhamithyAkAraNottarajJApakatayA (2) Adharya pramANAnveSaNAnahatvaM puurvpksssyetyrthH| dUSakateti dik / vyau.40 vyaka.29 uttaradoSAH (3) kAraNaM bhASitasya bAdhakAraNam / vyaci.29 saMdigdhamanyatprakRtAdatyalpamatibhari c| (4) AdharyamadharatvaM durbalatvamiti yAvat / pUrva- + asya zlokasya vyAkhyAnAni bRhaspatAvapi (pR. 169pakSasyeti shessH| parvapakSadaurbalye uttarasya prAbalyamarthata 170) draSTavyAni / . * vyapra. smRcavat / uktam / vyapra.59 (1) mitA.217 smRsA.95 tu sa ucyate (sa udAhRtaH); bAdhikA tu kriyA yatra abhiyuktena kiirtitaa| vyani. vRddhavasiSThaH; smRci.40; nRpra.6 tu (ca); vyapra.61 tu Adharya tadvijAnIyAt pUrvapakSasya nAnyathA // (ca) kAtyAyanabRhaspatI; vyau.40 tu (ca); vyama.8; vitA. - 67tu (ca); rAkau.391; prakA.27 NAva (gApi) vRddhavasiSThaH. (1) shunii.4|644, mitA.217 apa.217 tatra na (2) smRca.43, vyapra.61 vyau.40 khitena (khanena); (me'bhUda) dham (dha:); smRca.43 kAla (kAla); nRpra.6; prakA.27; samu.21-22. . savi.92 dham (dhA); candra.115 tadA (mama) iti mithyA / (3) shunii.4|637-638 zavyA ...cca (ze vyApya caturvidham (mithyaivaM syAccaturvidhA); vyama.8 tatra na (me'bhUda); ! vitA.65 smRcavan ; rAkau.390; prakA.28; samu.22. / yattattu); mitaa.2|7 pyeva tacca (pyanyattathA) smRtyantaram / (2) vyamA.301 samuddiSTaH (prabhASyeta) dha (dhA) : 307 vyamA.303 tyalpamati (lpamiti ca) ca (ttu); ap.2|7 ri dharya manu (dhArya guru) bRhaspatiH; vyaka.29 taM (tat) dharya, ca (ri vA) za (ze) pyeva tacca (pyanyattathA); smRsA.89 manu (dhArya bhRgu); vyaci.21 vyakavat ; nRpra.6 yo...STaH | sandi... tAda (prakRtena tvasaMbandhama); vyaci.25 smRsAvat ; (arthinA lekhito yo'rthaH) Adha... vIt (pratyavaskandanaM smRtam); vyani.pyeva (pyanyat) bRhaspatiH; smRci.40 mitAvat nAradaH; vyasau.24; vyapra.59 yo'rthi...STaH (arthinAbhihito yo'rthaH) vyata.207 sandi ...tAda (prakRtena tvasaMbandhama) dezavyAmanu (bhRgu); vyau.39 yo...STaH (arthinA likhito yo'rthaH) yA'yaH) pyeva (dezaM vyApyaivaM ); candra.114 za (zaM) pyeva (pyaiva) manu (bhRgu); vitA.65 nRpravat. zeSa smRsAvat ; vyasI.27 datyalpa (dalpArtha) pyeva tacca (3) vyamA.307 dha (dhA) bRhatkAtyAyanaH; vyani. bAdhikA (vyapetA) abhi (yabhi) Adharya (AyayyaM) vRddhakAtyA (pI ca tattu); dhyapra.62 mitAvat ; vyau.40 mitAvat / yanaH; prakA.27 bAdhikA (vyapetA) abhi (yabhi) Adharya vyama.8 mitAvat , smRtyantaram ; vitA.62 mitAvat , smRtya(AdharIyaM) kSasya (kSazca) vRddhazAtAtapaH; samu.21 bAdhikA | ntaram / setu.105 (prakRtena tvasaMbaddha nAtyalpamatibhUri (vyapetA) abhi (bhi); vivya.8. ca) pyeva (pyaM ca); samu.22.
Page #253
--------------------------------------------------------------------------
________________ uttaram pakSaikadezavyApyeva tacca naivottaraM bhavet // vyastapadamavyApi nigUDhArthaM tathA''kulam / vyAkhyAgamyamasAraM ca nottaraM svArthasiddhaye // (1) tatra saMdigdham - suvarNazatamanena gRhItamityukte satyaM gRhItaM suvarNazataM mASazataM veti / prakRtAdanyat suvarNazatAbhiyoge paNazataM dhArayAmIti / atyalpam - suvarNazatAbhiyoge paJca dhArayAmIti / atibhUri- suvarNazatAbhiyoge dvizataM dhArayAmIti / pakSaikadezavyApi - hiraNyavastrAdyabhiyoge hiraNyaM gRhItaM nAnyaditi / vyastapadam-RNAdAnAbhiyoge padAntareNottaram / yathA, suvarNazatAbhiyoge anenAhaM tADita iti / avyApi dezasthAnAdivizeSaNAvyApi / yathA, madhyadeze vArANasyAM pUrvasyAM dizi kSetramanenApahRtamiti pUrvapakSe likhite kSetramapahRtamiti / nigUDhArtha - yathA, suvarNazatAbhiyoge kimaha - mevAsmai dhArayAmItyatra dhvaninA prADvivAkaH sabhyo vA arthI vA anyasmai dhArayatIti sUcayatIti nigUDhArtham / Akula-pUrvAparaviruddham, yathA, suvarNazatAbhiyoge kRte satyaM gRhItaM na dhArayAmIti / vyAkhyAgamyaM - duHzliSTavibhaktisamAsAdhyAhArAbhidhAnena vyAkhyAgamyaM adezabhASAbhidhAnena vA / yathA, suvarNazataviSaye pitRRNAbhi yoge gRhItazata vacanAt suvarNAnAM piturna jAnAmIti | 'atra gRhItazatasya piturvacanAt suvarNAnAM zataM gRhItamiti na jAnAmIti / asAraM - nyAyaviruddham, suvarNa zatamanena vRddhayA gRhItaM vRddhireva dattA na mUlamityabhiyoge satyaM vRddhirdattA na mUlaM gRhItamiti / / mitA. 27 177 (2) prakRtAdanyadyathA - suvarNazataM dhArayase tvaM madIyamityukto nAhaM tvAM tADayAmIti vadati / atha vA cakArAdinA nipAtenAnekavivakSitArthapratipAdanam / atibhUri-svalpe'rthe vaktavye mahAvAkya masaMgrAhyArtham / vyastapadaM - vyavahitAnvayam / avyApi - dezavizeSeNa kAlavizeSeNa vA viziSTaM pUrvapakSaM nirAkaroti na svarUpeNa / yathA, caitramAsyujayinyAM suvarNazataM madIyamanena gRhIta - mityabhiyukto brUte, na mayojjayinyAM caitre gRhItamiti / naivamAcaSTe na mayA gRhItamiti / nigUDhArtham - aprasiddhArthapadam / yathA, arjunIzabdena gorabhidhAnam / kAzyapIzabdena vA bhUmeH / asAraM - adRDham / yatrokta eva naitatsaMbhavatIti sarveSAM buddhirjAyate / /apa. 27 (3) prakRtena tvasaMbaddhamiti - prakRtabhASAsvarUpeNAsaMbaddhamiti / atyalpamiti - hetuzUnyapratijJAmAtram / atibhUri ceti-yatra hetvAdidvitayaM tritayaM vA / yathA zatAbhiyoge vRtte yadi brUte mayA'sya zataM gRhItameva kintu prasAdena hyanena dattaM kiJcAhamasya dAyAdaH, tathA, mamApyanena gRhItaM tenaiva mayA parizodhitamityevamAdi bhUrikAraNAbhidhAnena vivecakAnAM anirUpaNAt uttarAbhAsatvam / pakSaikadezavyApyeveti vyAkhyAtameva / astavyastapadavyApIti - ananvitArthapadavyAptam / asAramiti jAtyuttaram / sarvasyAsya vivakSitA'pratipAdakatvAdanuttaratvamiti veditavyam / / vyani, vyau, vitA. mitAvat / (1) mitaa.2|7 smRtyantaram ; vyamA 303; apa. 27 tathA (anA) gamya (gama); vyaka. 30 yadvyastapadamavyApi (yasyAsti padamanyAyi ); smRca. 44 yadvayastapadamavyApi ( avyApakaM vyastapadaM) svArthasiddhaye (zasyate budhaiH); pamA 73; smRsA. 89 yadyastapadamavyApi (asaMbaddhapadavyApi ) svArthasiddhaye (zasyate budhaiH); byaci.25 smRsAvat ; vyani. svArthasiddhaye (zasyate budhaiH) hArItaH smRci.40 nAradaH nRpra. 66 vyata. 207 yavyasta padamavyApi (astavyastapadavyApi ) zeSaM smRcavat ; vyasau. 27 vyapra. 62-633 vyama. 8 smRtyantaram ; vitA. 62 smRtyantaram setu. 105 yanyastapadamadhyApi ( astavyasta padadhyApi ) thA (dA) svArthasiddhaye ( manyate budhaiH ); prakA. 27 mRcavat / samu. 22 smRcavat, hArIta:. bhya. kA. 23 1 smRsA. 89-90 (4) atra kvacitpUrvapakSAnirAkaraNAt kvacidasaMbadvArthatvAt kvApi vilambitArthapratyAyakatvAdyathAyathamanuttaratvamavaseyam / yadyapyudAhRtamasAraM pUrvAparavirodha evaM paryavasyati, tathApi kvacit sAkSAt kvacinnyAyavirodhAt tathAtvamiti bhedakaM draSTavyam / smRticandrikAkArastu kAkadantasadbhAvottaramiSyata iti / kAtyAyanavacanaM ca tatra saMvAditavAn / 'kAkasya dantA no santi santItyAdi yaduttaram / asAramiti tattena samaM nottaramiSyate' iti // +vyapra.62-63 / zeSaM mitAvat / * 'pakSasya byApakami' ti nArada zlokavyAkhyAne (pR. 162) draSTavyam / X zeSapadArtha H apagataH / vyaci smRsAvat / + sarveSAM padAnAM vyAkhyA mitAvat /
Page #254
--------------------------------------------------------------------------
________________ 178 vyavahArakANDam aprasiddha viruddhaM yadatyalpamatibhUri c| ' tatkiM tAmarasaM kazcidagRhItaM pradAsyati / dagdhAsabhavAvyaktamanyAtha cAtidoSavat // nigUDhArtha tu tajjJeyamuttaraM vyavahArataH // avyApakaM vyastapadaM nigUDhArtha tathA''kulam / / kiM tenaiva sadA deyaM mayA deyaM bhavediti / vyAkhyAgamyamasAraM ca nottaraM zasyate budhaiH / / etadAkulamityuktamuttaraM tadvido viduH // 'cihnAkArasahasraM tu samayaM caavijaantaa| kAkasya dantA no santi santItyAdi yaduttaram / bhASAntareNa vA proktamaprasiddhaM taduttaram // asAramiti tattena samyaGnottaramiSyate / / pratidattaM mayA bAlye pratidattaM mayA na hi / (1) atra AdyAn praJcottarAbhAsAn sa eva vyAcaSTe yadevamAha vijJeyaM viruddhaM tadihottaram // cihnAkAreti / lAJchanAvayavasaMsthAnasaMkhyAsamayAnabhijJo"jitaH purA mayA cAyamasminnarthe vivakSite / ktam , adezabhASayoktaM cAprasiddhamityarthaH / pUrvAparaviru purA mayA'yamiti yattadUnaM cottaraM smRtam // ddhAbhidhAnaM viruddhottaramityarthaH / asminnathe purA'yaM gRhItamiti vAcye tu kArya tena kRtaM myaa| mayA jita iti vaktavye purAmayetyetAvanmAtraM UnamuttarapurA gRhItaM yadravyamiti yaccAtibhUri tat // mityarthaH / gRhItamityetAvanmAtreNa satyottare vaktavye 'deyaM mayeti vaktavye mayA'deyamitIdRzam / kArya tenetyAdikamuttaramatibhUrItyarthaH / mayA deyamityatra saMdigdhamuttaraM jJeyaM vyavahAre budhaistathA / tvakAraprazleSasaMbhavAdadeyamityapyavagamAt saMdigdhamevaMbalAbalena caitena sAhasaM sthApitaM puraa| vidhamityarthaH / asaMbhavamasmAbhirdeyaM dhanaM asmatprapautraanuktametanmanyante tadanyArthamitIritam // putreNa dattamityevaMvidhamuttaram / avyaktametaduttaramiti asmai dattaM mayA sAdha sahasramiti bhASite / sukhenAbhidhAtumazakyam / etau cottarAbhAsau spaSTAviti pratidattaM tadardhe yattadihA'vyApakaM smRtam // na tena vyAkhyAtau / anyArtha vyaacsstte--blaableneti| 'pUrvavAdI kriyAM yAvatsamyaGnaiva nivezayet / / arthino yadasavRttakathana eva paryavasitaM mitho viruddhamayA gRhItaM pUrva no tadvyastapadamucyate // padavacca tadanyArthamityarthaH / atidoSavat - atyuktyA doSavat , zataM deyamityukte dvizataM dattamityAdi / (1) smRca.44; pamA.73, nRpra.6 vat (kRt); vyapra. avyApakAdicatuSTayaM tenaiva vyAkhyAtam / pUrvapakSanizcayA63; prakA.27; samu.22. darvAk dIyamAnaM mithyAdyuttaraM vyastapadamityarthaH / agRhItaM (2) smRca.44; prakA.27 samu.22. (3)smRca.44; padmamato na pradadAmIti. udAhRtottarAbhAsasyArthaH / pamA.73 cA (vA); vyapra.63; prakA.27; samu.22. (4) sArvabhaumaprayogAsiddhatAmarasAdipavad vakroktyAdimaccosmRca.44; pamA.73, savi.93 pU.; prakA.27; samu.22. (5) smRca.44 cAyamasminnartha vivakSite ('yaM tu arthe'- ttara nigUDhAtha vijJayAmAta lAkAthaH / anAnvatAnakasminniti bhASitam ); pamA.74 cAya ...kSite ('yaM tu atheM - padArthapadamAkulamityarthaH / vyAkhyAgamyaM svato daravasminniti bhASite) 'yamiti yattadUnaM cottaraM (ca pramitamaGgIkAro- bodham / asAraM tenoktam-kAkasyetyAdinA / kAkadantattaraM); vyapra.63; prakA.27 smRcavat ; samu.22 smRcavat. smudbhvottrvnnisspryojnmsaarmityrthH| *smRca.44 (6) smRca.44 cye (cya); pamA.74 yaccAti (cedvakti); ' (2) atra cihnatyAderayamarthaH / vivAdaviSayasya govyapra.63 ti yaccA (tyetada) tat (tu); prakA.27; samu.22. (7) smRca.44; pamA.74 ye (me); savi.94; vyapra.63 ___ *savi. smRcvt| tathA (sadA); prakA.27; samu.22. (8) smRca.44, pamA. / (1) smRca.44 kazci (kiMci); pamA.74 kazci (kiMci) 74; vyapra.63; prakA.27; samu.22. zeyaM (proktaM); savi.94 pra. (na); prakA.28; samu.22. (9) smRca.44, pamA.74 dardha (dartha); savi.94; prakA. (2) smRca.44; pamA.75, savi.94 pU. prakA.28 27-28; samu.22. (10) smRca.44; pamA.74 dI (da); samu.22, (3) smRca.44, pamA.75 yadu (tadu) tattena savi.94 za (da); samu.23. (tatvena); vyapra.63 samyaG (samaM); prakA.28; samu.22.
Page #255
--------------------------------------------------------------------------
________________ hiraNyAdidravyasya varNavizeSAdikaM cihnam / dIrghazaMgatvA- tadidamuttaraM vyAkhyAgamyam / kAkadantAdiviSayaM niSpradirAkAraH / sahasrAdiH saMkhyA / samayaH kAlavizeSaH yojanam-asAramiti / pamA.75-77 saMketavizepo vA / tat sarvamajAnatA yat proktam , (3) 'etena ca balena prAbalyena, abalena daurbajAnatA vA sabhyAnAmaparicitayA bhASayA yaduktaM tadu. lyena ca purA, sAhasaM manuSyamAraNAdi, sthApita bhayamaprasiddhaM / bAlya eva mayA sarva dravyaM pratidattami- kRtvA gopitamiti yAvat' ityAdi prakRtAnupayogityuktvA sa punarapi vismRtya vA prativAdibuddhiM pracchAdayi- tvAdanyArthamityarthaH / vyastapadaM padAntareNAbhiyoge kRte tukAmo vA na dattamiti yadyAttadviruddham / 'purA padAntarasaMkrameNottaramiti sodAharaNaM mitAkSarAyAM bhayA'yaM jita' iti vaktavye sati, jitazabdaM parityajati vyAkhyAtam / tatprAgevoktam / smRticandrikAyAM tu cet tadubhayam / gRhItamityetAvatyeva vaktavye sati prathamaM pUrvapakSanizcayAt prAgucyamAnaM sarvamevottaraM vyastapadatadanuktvA tena yat kartavyaM tat kArya mayA kRtamitye- miti vyAkhyAtam / vyastaM padaM sthAnamupanyAsAvasaro tAdRzaM prastutAnupayogi kiJciduktvA pazcAt gRhItamiti yasyeti vyutptteH| bhavadevena tu 'yadavyastapadavyApI'ti yat yAttaduttaraM bhUri / deyaM mayetyukte sati saMdehamanta- pAThaM likhitvA'nanvitArthapadavyAptamiti vyAkhyAtaM vyavareNa dAtavyanizcayo bhavati tadanuktvA mayA deyamiti hAratilake / tatta doSAntarasaMkarAdayuktamiti prAcyameva yavyAttadAnImadeyamiti vA deyamiti vA padasya chettaM vyAkhyAdvayamanusaMdheyam / *vyapra.63 zakyatvAduttaraM saMdigdhaM bhavati / yadi SoDazavarSaH uttarasaMkaravicAraH kriyAdvayavicArazca prativAdI 'matpautreNa dattam' iti brUyAttadasaMbhavam / pakSakadeze yatsatyamekadeze ca kAraNam / ekAdazavastrANi mayA dattAnIti vaktavye sati rudrA- mithyA caivaikadeze ca saMkarAttadanuttaram / / kAzanAmakAni yuSmat (asmat ?) prayogazabdavAcyena ne caikasminvivAde tu kriyA syaadvaadinoiiyoH| vibhAgitAnItyevamaprasiddhaiH padairabhihitamuttaramavyaktam / na cArthasiddhirubhayorna caikatra kriyAdvayam // prakRtArthasyocitamuttaramanuktvA anupayuktameva kiJcidrUte, (1) anuttaratve ca kAraNaM tenaivoktam-na ceti / 'etena vAdinA prAbalyena daurbalyena vA kiJcitsAhasaM mithyAkAraNottarayoH saMkare ArthipratyarthinoIyorapi kRtam' ityAdi, tatra prakRtasyAnuktatvAduttaramanyAthai | kriyA prApnoti / 'mithyA kriyA pUrvavAde kAraNe pratibhavati / zataM deyamiti pratijJA, tasyArthasya zatadvayaM | vAdini' iti smaraNAt / tadubhayamekasmin vyavahAre dattamityuttaraM doSavat / sArddha sahasraM mahya deyamiti * saMdigdhAdipadatrayavyAkhyA smRcavat / pratijJA, tasya tadardha pratyarpitamityuttaramavyApakam / vAdinA (1) mitA.217; vyamA.302 ca saM (syAtsaM); svapakSasya samyag lekhanAt pUrvameva mayA na gRhItamityu- apa.217 vyamAvat ; vyaka.30; smRca.45, pamA.77 ttaraM vyastapadam / mayA dattamapi yadA na gRhItamiti ca saM (yatsa); smRsA.89 pakSakadeze (ekadeze ca); vyaci.23 vaktavye sati vispaSTaM na vadati kintu loke yaH ko'pi vyamAvat ; vyani. nRpra.6; smRci.40; vyata.210vyamAkimagahItaM tAmarasaM pradAsyatItyevamaprasiddhena zabdena vat ; savi.95 nAradaH, candra.114 pakSakadeze (ekadeze ca) vyatirekamukhena kAkasvareNAbhihitamutaraM nigaDham / kiM saMkarA (sAMkaryA); vyasau 27; vImi.217 vyamAvat ; tenaiva sadA deyaM mayA deyamityatrobhayorvAkyayoradeyaM - vyapra.64; vyau.41 ca saM (tu saM); vyama.8; vitA.67; prakA.28, samu.22; vivya.7 deze ca saM (deza: syAtsaM). mayA deyamiti padacchedasaMbhavAdarthasyAnizcayAt kimiti (2) shunii.4|655 pU. mitA.217:280 pU. vyamA. kAkA vyajyamAnasyApya nizcayAdidamuttaraM vyAkulam / 297:303 tu (hi); ap.2|7:2|80 na cai (sA cai); tvapitrA suvarNazataM gahItamityabhiyoge piturvAkyaM vyaka.30; smRca.45,94, pamA.77; subo.2|80 pU. jAnAmIti vaktavye vyatyasyAnvayena durbodhaM vaco brUte | smRsA.91; vyaci.14,23 katra (kasmin); vyani. rtha gRhItaM zatamiti vacanAt suvarNAnAM piturna jAnAmIti (tra); smRci.40 na cArtha (naivArtha); nRpra.6, savi.95 rtha
Page #256
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam viruddham / yathA suvarNa rUpakazataM cAnena gRhItamitya- pazcAdvastraviSayo vyavahAraH / evaM mithyAprAGanyAyabhiyoge suvarNa na gRhItaM rUpakazataM gRhItaM pratidattaM saMkare kAraNaprAGnyAyasaMkare ca yojanIyam / tathA ceti / kAraNaprAnyAyasaMkare tu pratyarthina eva kriyA- tasminnevAbhiyoge satyaM suvarNa rUpakazataM ca gahItaM pratidvayam --'prAnyAyakAraNoktau tu pratyarthI nirdizekri- dAsyAmi, vastrANi tuna gRhItAni gahItAni pratidattAnIti yAm' iti / yathA suvarNa gahItaM pratidattaM rUpake vyava- vA vastraviSaye pUrva parAjita iti cottare saMpratipattabhahAramArgeNa parAjita iti / atra ca prAinyAye jaya- riviSayatve'pi tatra kriyAbhAvAnmithyAguttarakriyAmAdAya patreNa vA prAGnyAyadArzabhirvA bhAvayitavyam / kAra- vyavahAraH pravartayitavyaH / yatra tu mithyAkAraNottarayoH Noktau tu sAkSilekhyAdibhirbhAvayitavyamiti virodhH| kRtsnapakSavyApitvaM, yathA-jhaGgagrAhikayA kazcidvadati, iyaM . evamuttaratrayasaMkare'pi draSTavyam / yathA, anena suvarNa gaurmadIyA amukasminkAle naSTA adyAsya gahe dRSTeti / rUpakazataM vastrANi ca gahItAnItyabhiyoge satyaM suvaNa anyastu mithyaitat, pradarzitakAlAtpUrvamevAsmadgahe gahItaM pratidattaM, rUpakazataM na gRhItaM, vastraviSaye tu pUrva- sthitA mama gRhe jAtA ceti vdti| idaM tAvatpakSanirAnyAyena parAjita iti / evaM catu:saMkare'pi / eteSAM karaNasamarthatvAnnAnuttaram / nApi mithyaiva, kAraNopanyAcAnuttaratvaM yaugapadyena tasyAMzasya tena tena vinA'siddheH sAt / nApi kAraNam , ekadezasyApyabhyupagamAbhAvAt / krameNottaratvameva / kramazcArthinaH pratyarthinaH sabhyAnAM tasmAtsakAraNaM mithyottaramidam / atra ca prativAdinaH cecchayA bhavati / yatra punarubhayoH saMkarastatra yasya kriyA, 'kAraNe prativAdini' iti vacanAt / nanu prabhUtArthaviSayatvaM takriyopAdAnena pUrva vyavahAraH prava- 'mithyA kriyA pUrvavAde' iti pUrvavAdinaH kasmAkriyA tayitavyaH pazcAdalpaviSayottaropAdAnena ca vyavahAro na bhavati / tasya zuddhamithyAviSayatvAt / kAraNe pratidraSTavyaH / yatra ca saMpratipattaruttarAntarasya ca saMkarasta- vAdinItyetadapi kasmAt zuddha kAraNaviSayaM na bhavati / trottarAntaropAdAnena vyavahAro draSTavyaH / saMpratipattau naitat / sarvasyApi kAraNottarasya mithyAsahacaritarUpa- . kriyAbhAvAt / yathA hArItena-'mithyottaraM kAraNaM tvAcchuddhakAraNottarasyAbhAvAt / prasiddha kAraNottare pratica syAtAmekatra cedubhe / satyaM vA'pi sahAnyena tatra jJAtArthaMkadezasyAbhyupagamena ekadezasya mithyAtvam / grAhya kimuttaram // ityuktvoktam-'yatprabhUtArthaviSayaM yathA, satyaM rUpakazataM gahItaM na dhArayAmi pratidattatvA. yatra vA syAkriyAphalam / uttaraM tatra tajjJeyamasaMkIrNa- diti / prakRtodAharaNe tu pratijJAtAthaikadezasyApyabhyupamato'nyathA // saMkIrNa bhavatIti zeSaH / zeSApekSayA gamo nAstIti vizeSaH / etacca hArItena spaSTaaicchikaH kramo bhavatItyarthaH / tatra prabhUtArtha yathA, muktam-'mithyAkAraNayorvApi grAhya kAraNamuttarama' anena suvarNa rUpakazataM vastrANi ca gRhItAnItyabhiyoge iti / yatra mithyAprAGnyAyayoH pakSavyApitvam--yathA, suvarNa rUpakazataM ca na gRhItaM vastrANi tu gRhItAni rUpakazataM dhArayatItyabhiyoge mithyaitadasminnarthe pUrvamayaM pratidattAni ceti / atra mithyottarasya prabhUtaviSayatvAda- parAjita iti / atrApi prativAdina eva kriyA-- rthinaH kriyAmAdAya prathamaM vyavahAraH pravartayitavyaH 'prAGnyAyakAraNoktau tu pratyarthI nirdizekriyAm' 1 saMpratipattau kriyAbhAvAccatuHsaMkaro nodAhAryaH / saMkara- iti vacanAt / zuddhasya prAGnyAyasyAbhAvAdanuttaratvasaMbhavamAtreNa tu mitAkSarAkAreNa evaM catu:saMkare'pi' ityu- prasaGgAt / saMpratipattarapi sAdhyatvenopadiSTasya pakSasya tam / ata evAgre 'yatra saMpratipatteruttarAntareNa saMkaraH tatrotta siddhatvopanyAsena sAdhyatvanirAkaraNatvAdevottaratvam / rAntaropAdAnena vyavahAraH pravartanIyaH / saMpratipattau kriyAbhA. yadA tu kAraNaprAGnyAyasaMkaraH yathA zatamanena gRhItavAt' iti tenaivoktam / vyapra.64 mityabhiyuktaH prativadati satyaM gRhItaM pratidattaM cetya(tra); candra.119; vyasau.27; viimi.2|7; vyapra.64: sminnevArthe prAGnyAyenAyaM parAjita iti / tatra prati132 pU.; vyau.41; vyama.8 vitA.67-68:181 pU.; | vAdino yathArucIti na kacidvAdiprativAdinorekaprakA.28: samu.22; vivya.7 yamaH,
Page #257
--------------------------------------------------------------------------
________________ uttaram 181 sminvyavahAre kriyAdvayaprasaMga iti nirNayaH! mitA.17 tasmAd yadeva parasparaviruddhAbhidhAnaM yathA zataM (2) yat punaH kecid AhurgahItazatapurANe dhAra- mayA na gRhItaM gRhItaM vA yadvA stokaM dhArayAmI gAbhiyoge, zataM na gRhItaM, kintu paJcAzat, parizuddhaM tyAdikaM taduttarAbhAsaM, parasparavirodhAt , evamAditatrA'pi vA kiJcid , aparizuddhaM kiJcid dhArayAmi | viSayatvameva ca kAtyAyanavacanAnAM yathA-'prastutAdalpaityAdi kaM, tasmin mithyAkAraNAbhyAM mithyAkAraNasatyairvA / mavyaktaM nyUnAdhikamasaMgatam / avyApyasAraM sandigdhaM saMkIrNatvAdamaduttaram / tadAha kAtyAyana:-pakSakadeza pratipakSaM na lavayet / / sandigdhamanyat prakRtAdalyamiti iti / hetumAhana ceti / mithyAMze pUrvavAdinaH ca bhUri ca / pakSakadezavyApyeva tatta naivonaraM bhavet / / kriyA / kAraNAMze cottaravAdinaH iti dvayoreva jayaparA- yayastapadamavyApi nigUDhArtha tathA''kulam / vyAkhyAjayApatteruttarAbhAsatvamiti / tadayuktam / evaMvidhasyaivA- gamyamasAraM ca nottaraM svArthasiddhaye // pakSakadeze yatsatyamerthasya paramArthatve kathamanyathottaradAnam / na cottarameva kadeze ca kAraNam / mithyA caivaikadeze syAt saMkarAttana deya, ata eva bhaGgApattaH / danuttaram' / / nanu aviruddhatve'pyekadeze mithyAtvAdekadeze na cA'nyasya gRhItaparizuddhatve'pi zatasyA'gRhIta- ca kAraNatvAt na kasyApi kRtsnavyApiteti utarAbhAsatvaM tvAnna mayA zataM gRhItamiti mithyottaraM deyam / yato kuto na syAt / naitat , ekatraiva saMspRSTottarAvayavI dyavayavaH nirUpakairuttaravAkyArthasyAvazyaM nirUpaNIyatvAt , tathA avayavAbhyAM pakSasyAvayavau vyApnuvan kRtsnameva pakSaM hi. kiM grahaNamAtra niSedhaparamidam ? na, gRhItameva kiJci- vyApnoti iti nA'vyApitA / pakSakadeze yatsatyamityAdiditi / taniSedhAcca zatasyApyagrahaNamiti zatapadamanu- kasya cAyamarthaH -pakSanirdezakavacanaikadeze satyaM mithyA bAdaH / yadvA zataniSedhArthamidam / grahaNaM tadalyasya kAraNaM ceti parasparaviruddham / tatraikasya uttarAvayavino'siddhameva / ubhayaniSedhArthameva vA / tatra na tAvat grahaNa naarmbhaadaabhaastaa| aviruddhaistu tadArambhAnnAbhAsatA / niSedhArtham , taniSedhAdekAdeH parArddhaparyantagrahaNasya yathAvastUttaradAne'pi vacanAduttarAbhAsatve vacanamahasiddhatvAt zatapadaprayogasya AnarthakyApatteH, ata eva TArtha syAt / nyAyasyAdarzanAcchalApattezca / tasmAcchana nobhayaniSedhArthamapi / kiJca evamuttaradAne paJcAzato gRhIta- na gahItaM, kintu paJcAzat gRhItAste ca parizuddhA iti parizuddhasyApi dAnamApadyeta / grahaNamAtraniSedhaparatvena saduttarameva / atra paJcAzanmAtragrahaNottareNa zatagrahaNasya tatpratipAdanenaivottarArthasya bAdhitatvAt niSpratipakSasya hetorasiddhatvamuktam / paJcAzadgrahaNe parizodhanena cAparibhASArthasya siddhatvAt / zatameva na (vA?) deyaM zodhanasyA'siddhiruktA / tenaitadeva zatAbhiyoge mithyA syAta / yatrottarAbhAse datte kriyAnapekSetarabhASArtha siddhiH paJcAzatparizodhane ca kAraNottaram / OMvyamA.302-304 sutarAm tatraikadezakriyayA tatraiva bottarasyAbhAsIkRta (3) mithyottarAdInAM parasparaviviktatve satyuttaratvaM na tvAt vibhAvitaikadezanyAyAdeva, etacca vistAreNa tu mizrANAm / tadAha kAtyAyana:-pakSakadeze iti / vakSyAmaH / tasmAditthamuttaraM na deyam / yad gRhItamalpaM anuttaratve hetumAha-na ceti / kriyA sAzyAdikaM pramAtadabhyanujJAya tadadhikasya zatAderagrahaNena tadyadi yadanyad NaM, tat mithyottare pUrvavAdinaH / pratyavaskande cottaragahItaM tanna parizuddhaM taddhAraNamaGgIkRtya zatagrahaNa niSedhe vAdinaH / tatra yadi mithyAvaskandayoH saMkIrNayoH samyasatyena saMkIrNatA / atha parizuddhAttada bhidhAnapUrvakaH guttaratvaM syAttadA dvayorvA dinoH pramANaM prApnoti / tacca zataniSedhastadA pratyavaskandanena saha saMkIrNateti / viruddham / tathA yadi mithyottaraM syAt tadA pUrvavAdina pAramArthikaivarUpe vastuni nAstyuttaravAdino nistaarH| eva pramANaM na tuuttrvaadinH| taccaitadekasmin vyavahAre saMkINottaravAdino nistAraH sNkiirnnottrvaadimte| viruddham / bhavatu vA dvayoH pramANamaviruddham , tathA'pi dvyorrthsiddhivirudhyte| tathA hi.pUrvavAdinA svasAdhyo'thoM * pamA., savi., vyau., vyama., vitA. mitAgatam / vImi. mitAgataM, vyacigataM ca / * smRsA.vyamAgatam /
Page #258
--------------------------------------------------------------------------
________________ 182 vyavahArakANDam mamAnena suvarNazataM deyamityAdi likhitAdinA saadhyte| | dhayA saMkare nirAkRte syaadevottrmitybhipraayH| smRca.45 pareNApi na deyamiti,tatrobhayornArtha siddhirnyonyvirodhaat|| (5) atra kecit-yathA zatagrahaNe bhASite paJcAkiJca pratyavaskandottaraprAGnyAyottarayoH saMkIrNayoH samyagu- zataM dhArayAmyeva paJcavizatiH parizodhitAH paJcaviMzatirna ttaratve pramANadvayamekatra vAdini prApnoti / tathA hi pratyava- gRhItA ityAdyudAharaNam / atra ca kAtyAyanavacanaM bIja skandavAditvAdgRhItasya dattatvAdau kAraNe kA'pi kriyA | tathA hi na ceti / ekatra dvayorvAdinorna kriyA, dvayI kAryA / prAGnyAyottaratve tu jitapatrAdikA kriyA / na ca na kriyA, dvayozca na jaya iti vAkyArthaH / yathoktaca kriyAdvayasya prAmANyaM, prameyabhedAt / ekayA hi saMkIrNottarasya ca grAhyatve tatsarvaM prasajetetyAhuH / kriyayA sAdhyasiddhI vyarthA'parA / tasmAdasaMkIrNameva tanmandam / na hIdRzo viSaya eva na saMbhavati / bahuzo samyaguttaram / darzanAt / na cedRzamuttaraM na deyam / yathAvasthitottarananu caikasminvyavahAre vAdiprativAdinoH kathaM sAkSi- dAnasya niSedumazakyatvAt / na ca sakala evAkSepe saMbandhaH, uktaM hi-sA ceti / satyaM, tulyavadubhayornAsti mithyottarameva kArya zatasyAgRhItatvAditi vaacym| na hi kriyaapraaptiH| yadA yasya kriyA zAstrataH prAptA tadA vijJA eva vivadante kintu ajJA api, na ca te ita evaM tasya tAM mithyAbhUtAM viditvA tasyA mithyAtvakhyApanAya paryanuyojyAH, kintu tatvato nirUpyAH / 'chalaM nirasya saakssyntrmupnysniiymityetenocyte| *apa.27,279 bhUtena vyavahArAnnayennRpaH' ityAdivacanAt / kiJca na madu (4) ayamarthaH / kriyA likhitAdipramANaM, tatpratya- ttarAntaramatra saMbhavatItyata evAsya heyatA, upAyasyopAvaskandane prAGanyAye ca pratyarthina eva bhavati / mithyo- yAntarAdUSakatvAt / na ca vacanAdevAsya heyatA / etattare tvarthina eva / satye tu na kasyApIti vakSyate / evaM dUcanasyAdRSTArthatApatteH / api ca zataM na gRhItamityasya ca yatra satyetareSAM trayANAM saMkarastatra pratyarthinaH pramANa- nAgrahaNamAtramarthaH / zatapadAnarthakyApatteH / nApi zatAdvayamarthinazcaikaM pramANaM prApnoti / yatra satyamithyetarayostatra grahaNam / vizeSaniSedhe zatAbhyanujJApatteH / nApi zatapadaM pratyarthina eva pramANadvayam / yatra punarmithyAkAraNayo- pakSaprAptAnuvAdaH / evamekadezasya gRhItasya gRhItatvamithyAprAGanyAyayorvA tatrArthipratyarthinorekaikaM pramANam / vibhAvanAdeva sthApako nirapavAdameva tAvaddhanaM labhetetyana ca yathA prAptaM tathaivAstviti vAcyam / pramANaM hi sAdhya- niSTaphalakamuttaraM syAt / tasmAd ekadeze ekasminneva siddhayartha kriyate / ekasminvyavahAre caikameva sAdhyameka- deze yaduttaraM saMkIryate tadanuttaram / zeSaM ekadezapadasyaiva vAdinastena tatra nobhayoH pramANamekasya vA dvayaM cAnuvAdaH / tathA hi, mayA zataM na gRhItaM, gRhItaM pramANadvayaM bhavitumarhati / ubhayoH sAdhyAbhAvAt / ekasya vA parizodhitaM dhArayAmyevetyAdi / yatta bhinnabhinnAvacchesAdhyasya caikena pramANena siddhAvanyasya vaiyarthyAt / dena kAraNAdisparzi tat saduttarameva / avacchedabhedena satyasya tu itaraiH saMkare yadyapi nAyaM doSaH, tathA'pyeka- sAMkaryasyaivAbhAvAt / atraiva hArItenApi mImAMsitamsmin vyavahAre pAdacatuSTaye tadardhe ca samAptirviruddhati mithyottaraM kAraNaM tatsyAtAmekatra cedubhe / satyaM cApi tatrApyanuttaratvameva / tasmAdyuktamuktam-'saMkarAttada- sahAnena tatra grAhyaM kimuttaram // yatprabhUtArthaviSayaM yatra nuttaramiti' / evaM ca sarvatra pakSavyApyekamevottaraM vA syAt kriyAphalam / uttaraM tattu vijJeyamasaMkIrNagrAhyam / yatra punaH sarvathA tathAvidhamuttaraM na labhyate mto'nythaa'|yditi / prabhUtAMzamAdAya vicAra upakramakintu ekaikAMzavyApakamanekamuttaraM tatrAgatyottaravazena NIyaH tulyArthakatve tu yatra kriyAyA bhuktyAdeH phalanAnApratijJAH pakSadoSaparihArAya kRtvA krameNaikaikaprati- nirNayaH zIghraM bhavati, tadaMzasyaiva pramANaM grAhyam / taduktaM jJAyA ekaikamuttaraM grAhyam / anyathA tatra nirNayAbhAva yatra vA syAkriyAphalami'ti / idaM cottaraM aeva syAt / ata evoktam-'saMkarAttadanuttaramiti uktavi- saMkIrNameva / yattu ito'nyathA tatsaMkIrNa heyamiti / tadayaM * vyaka. apavat / varNanArthaH zatAbhiyoge paJcAzat parizodhitAH paJcaviMza
Page #259
--------------------------------------------------------------------------
________________ uttaram 183 tirdhAyante paJcaviMzatinaiva gRhItA ityuttare kAraNabhAga | sacetasA durapahnavatvAt / kiM ca, bhavaduktarItyA nyAyAAdau vicAryaH, pazcAttu apanhutAH paJcaviMzatirapi | bhAsamalakatayA 'na caikasmin' ityaaderpraamaannyprsNgH| arthipramANena vA sAdhyAH, pratyarthipramANena vA baadhyaaH| yaccaikadezapadasyaikaviSayaparatvavarNanamekadezapadadvayasya cAna caivaM satyetadvacanavirodha eva |nyaayvcnaanaamutsrgto | nuvAdatvapratipAdanaM, tadatimandam / ekadezapade rUDhinyAyamUlakatvenaiva tadvacanasyApi laghutvapramANaparigrahA- tyAgaprasaMgAt / saMbhavatyasmadarthanArthavattve nirarthakAnubAdhakatvAt / sati nirNayapramANe ca tadaMze'pi vAdasyAnarthakyAparaparyAyasyAbhyupagamAnaucityAcca / yaccaiprakaraNArambhakasaMzayasyAvazyanirasyatvAt / na ca kaviSayasaMkara udAhRtaM , tadapi saMdigdhAdidoSasaMkIrNa'yatprabhUtArthaviSayami'tyAdivacanabalAd eva laghutva- | masAdhAraNyenaitadvacanaviSayatAnahamiti samastavacanAnapramANAgrAhyatA / tathA satyetatsmRtInAM zrutimUlatA- | rthakyam / yadapyuktam- 'asaMbhavanmUlAntaratvasya zrutipatteH / na caitadiSTameva / asaMbhavanmUlAntaratvasya tatro- mUlakatve prayojakatvamiti, tadapi mImAMsAnadhyayana nibapAdhitvAt , yUpahastyAdismRtau tathA siddhAntAt AsAM | ndhanam |n hyasaMbhavanmUlakatvamaSTakAdismRtInAM zrutimUlaca nyAyamUlakatvasyaiva saMbhavAt / 'mithyAkAraNasabhede | katve prayojakam / tathA sati tulApuruSAdismRtInAM grAhya kAraNamuttaram' ityAdi vacanamaNyevameva neyam / lobhAdimUlakatvasya sutarAM saMbhavAt zrutimUlakatvAbhAvatasmAt yAvat prakaraNArambhakasaMzayo'nuvartate, nirNAyakaM | prasaMgaH / yathAhuH vArtikakArA :-'rAgadveSamadonmAdaca pramANaM labhyate, tAvad vicAraNIyamiti prmaarthH| prmaadaalsylubdhtaaH| ka vA notprekSituM zakyAH smRtybhvdevdhdiipaadyopyevm| vyaci.23.25 praamaannyhetvH'| yUpahastyAdismRtiSu muktakatvenAptapraNIta(6) mitA.TIkA-' evaM catu:saMkare'pI ti| anena | tvAnavadhAraNAnmUlabhUtazrutyakalpanam / kartRsAmAnyAbhAsuvarNa rUpakazataM vastrANi dhAnyaM ca gRhItamityabhiyoge, vAditi bhASyAbhimatAprAmANye mUlayuktiH / hetudarzanaM 'suvarNa dhArayAmi', 'rUpakazataM na gRhItaM,' 'vastrANi tadupaSTambhakamanvAcayamAtramiti tatraiva vyAcakSANaiH pratigraheNa labdhAni', 'dhAnyaviSaye pUrva parAjita,' ityevaM | kSuNNamAkare / bArtikakArANAM tu dRDhataravaidikaM parigrahItuM kramAduttarasaMkaro draSTavyaH / prAmANyameva tAsAmabhimatamityapi tadabhiyogabhAjAM na tasminnevAbhiyoga iti / anena 'suvarNa rUpakazataM durlabham / yadapi api cetyAdyasaMbhavaduktikasvakapolakavastrANi ca gRhItAnIti pUrvokta evAbhiyoga ityarthaH / lpitavikalpajAlamudbhAvya khaNDitaM, tadapi prastuta pratyAkalitasyeti / paunaHpunyena vicAraNaM pratyAka- pratIpam / tAdRzottarasya sarvairabhyupagantavyatvAt / zatalitam / subo.| grahaNAbhAvasya tadarthasyAduSTatvAcca / ayamatra sakalavacana (7) (uparinirdiSTavAcaspatimizroktapakSamupanyasya saMdarbhasamAdhAnAniSkRSTo'rthaH / kriyA likhitAdipramANa khaNDanaM prArabhate vyavahAraprakAzakAraH --- ) rUpA pratyavaskandane prAGnyAye ca pratyarthina eva bhavati / tadetadvAgADambaramAtrAnnArthakSodakSamam / tathA hi- mithyottare cArthina eva / saMpratipattI na kasyApi iti mitAkSarAdyuktarItyA dRSTArthatayaiva sakalavacanasvarasAbhaGga- vyutpAdayiSyate / evaM ca satyena yatretareSAM trayANAmuttasaMbhavAt / na caikasmin ' ityAdivacanaparyAlocanayA rANAM saMkarastatra pratyarthinaH kAraNaprAnyAyasAdhanAya yugapadanuttaratvasyaivAsya varNitatvAt / kramikottaratvasya pramANadvayamarthinazca svasAdhyasAdhanAyaikaM pramANaM prApnoti / sarvairapi iSTatvAt / na cAyaugapadyameva nirbIjam / yuga- yatra kAraNaprAGnyAyayostatra pratyarthinaH pramANadvayam / padyavahArAsaMbhavasyaitAdRzi viSaye upapAditatvAt / vyava yatra punarmithyAkAraNayomithyAprAGnyAyayorvA tatrArthihArasya catuSpAttvAt / kriyArUpapAdabhede sAdhyabhedena pratyarthinorekaikaM pramANam / na ca yathAprAptamevA'stviti bhASArUpapAdabhede cAtaddhaTite vyavahArabhedaprasaGgasya vAcyam / pramANaM hi sAdhyasiddhayartham / ekasminvyava * vyana., candra., vAkyArtho vycivt| hAre caikameva sAdhyamekasyaivocitam / tena tatra nobhayoH
Page #260
--------------------------------------------------------------------------
________________ 184 vyavahArakANDam pramANamekamekasya vA pramANadvayaM bhavitumarham / ubhayoH sAdhyAbhAvAdekasAdhyasya caikenaiva pramANena siddhA vitaravaiyarthyAt / tasmAt yuktamuktam -- 'saMkarAttadanuttaram' iti / tathA ca sarvatra pakSavyApakamevottaraM deyaM dApanIyaM ca / yatra punaH sarvathA tathAvidhamuttaraM na labhyate kintvekaikAMzavyApakamevottaram, tatra nAnottaravazena nAnApratijJAH kRtvA krameNaikaikapratijJAyAmekaikottaropAdAnena vyavahAraH pravartanIyo'nyathA tatra nirNayAbhAvaprasaMga: / sa cAnucita: / 'chalaM nirasya' ityAdivacanAt / 'saMkarAttadanuttaram' iti hetUpAdAnAduktavidhayA saMkare nirAkRte syAdevottaratvamityabhiprAyaH / etadeva vyatirekamukhenoktam --- ' yatprabhUtArthaviSayaM yatra vA syAtkriyAphalam | uttaraM tatra tajjJeyamasaMkIrNamato'nyathA' iti // ato'nyathA yaugapadye saMkIrNa syAditi prAgeva vyAkhyAtam / pakSavyApakAnekottaravikalpe tu na jAtucitsaMkarA'vasaraH / tasmAnna kvApi saMkare saduttaratvamiti / vyapra. 66-68 pitAmahaH vipayavizeSe uttaradAne kAlAvadhivicAraH 'RNopanidhi nikSepadAnasaMbhUyakarmaNAm / samaye dAyabhAge ca kAlaH kAryaH prayatnataH / / evamAdiSvapi kAladAnaM vismRtyAdikAraNataH pratyaniHkAlArthatve eva / smRca. 42 prajApatiH viSayavizeSe uttaradAne kAlAvadhivicAra: 'dinamekamatha dve vA trINi vA paJca sapta vA / kAlastvRNAdau gahana A tripakSAdapi smRtaH // saduttarasvarUpam pakSasya vyApakaM sAramasaMdigdhamanAkulam | avyAkhyAgamyamityetaduttaraM tadvido viduH // (1) smRca. 42; pamA. 71; savi . 91; prakA. 26; samu. 20. (2) gaumi. 1328; vyani. dapi (dahaH); prakA. 27 dapi smRtaH (ahaH smRtam ); samu. 20 prakAvat. (3) mitaa.2|7 (=); vyaka. 28 nAradaprajApatI; smRca. 42; pamA.69; smRsA.88 (=); savi 90 (); candra. 1136 vyasau. 24; vyapra. 55 nAradaprajApatI; prakA. 27; samu. 21. pakSasya vyApakaM kRtsnapakSAcchAdakam / sAraM vAdyabhiyogottaraNakSamam / asaMdigdhaM khaNDazleSAdirahitam / anAkulamanvitArtham / avyAkhyAgamyaM subodham / smRca.43 uttaracatuSTayasvarUpam yAvadAveditaM kiJcinmatsaMbaddhamihArthinA / tAvatsarvamasadbhUtamiti midhyottaraM smRtam // asyaitadevamevaitannAdbhASitamarthinA / iti saMpratipatyAkhyaM dvitIyamidamuttaram // dattameva mamAnena kintvasyApi mayA punaH / pratidattamitIdRkca pratyavaskandanaM smRtam // asminnarthAntare pUrvaM prArabdho'smyahamarthinA / jitazcAyaM mayA tatra prAGnyAyavidhirucyate // hArItaH uttaradAnakAla: svalpavarNo'rthabahula: pratijJAdoSavarjitaH / sAkSimAnkAraNopeto niravadyaH sunizcitaH // "IdRza: pUrvapakSastu likhito yatra vAdinA / dadyAttatpakSa saMbandhaM prativAdI tadottaram // sAkSimAn prADvivAkAdipratyavekSaNavAn / smRca.41 uttarAnaviSayaH sAdhAraNI ca yA bhUmiryacca dravyaM gaNAzritam / ekasya prArthyamAnasya na vadeduttaraM budhaH // yadA tvanIdRzastadA na dadyAdityarthasiddhaM spaSTayituM pakSAbhAsamekamudAhRtya tasyottaraM na deyamityAha - sAdhAraNIti / smRca.41 uttaradAnavidhiH tatrAbhiyogAnugatamuttaraM prativAdinA / niSkRSyArthaM pradeyaM syAddoSasaMjJAvivarjitam // (1) smRca.43; pamA 72 baddha (bandha) sadbhU (saMbhU); prakA 28 samu. 21. (2) smRca. 43; pamA. 73 a (ya) sadbhASi (saMbhAvi); prakA. 28; samu. 21. (3) smRca. 43; pamA. 73 prArabdha (pralabdho ); prakA. 28; samu. 21. (4) smRca. 41; prakA. 25 samu. 20 (5) smRca. 41; prakA. 25 ndhaM (aM) do (tho); samu. 20 ndhaM (ddhaM). (6) smRca.41; prakA. 25; samu. 22. (7) smRca.46; savi. 98 smRtiH; prakA. 29; samu. 22 kRSyA (kriyA).
Page #261
--------------------------------------------------------------------------
________________ uttaram 185 uttaradAne kAlAvadhivicAraH / saMbhavati na kathaJcidapi pakSAntarakakSAmavagAhate tat / . 'kRte kArye vivAde tu sadyo'nantaramuttaram / anyadyaktArtham / vyapra.55 aparatrAgate kAle kAle datte'pi dIyate // prAGnyAyottaram uttaradApanopAyAH asminnarthe mamAnena vAdaH pUrvamabhUttadA / pUrvapakSe yathArtha tu na dadyAduttaraM ydaa| jito'yamiti cebrUyAt prAGnyAyaH syAttadupratyarthI dApanIyaH syAt sAmAdibhirupakramaiH // ttaram // priyapUrva vacaH sAma bhedastu bhayadarzanam / anekavidhottarayogapaye grAhyamuttaram arthApakarSaNaM dAnaM daNDastADanabandhanam // 'mithyottaraM kAraNaM ca syAtAmekatra cedubhe| saduttarasvarUpam / satyaM vA'pi sahAnyena tatra grAhyaM kimuttaram / / pUrvapakSArthasaMbaddhamanekArthamanAkulama / *mithyAkAraNayorvApi grAhya kAraNamuttaram / / analpamavyastapadaM vyApakaM nAtibhUri ca / / yatprabhUtArthaviSayaM yatra vA syAt kriyAphalam / sArabhUtamasaMdigdhamapakSakAMzasaMbhavam / uttaraM tattu vijJeyamasaMkIrNamato'nyathA / / arthizravamagUDhArtha deyamuttaramIdRzam // (1) pUrvamiti zeSaH / pUrva yadgrAhyaM tadAha-yatprabhU(1) pUrvapakSArthasaMbandhaM abhiyogaanugtm| ane- tArtheti / ayamarthaH / satyetarottarAnekatve bahvarthaviSayakArtha niSkRSTArthajAtam / avyastapadaM nizcitapratijJA- magre grAhyam / saha satyenAnekatve bahvarthamapi satyaM vihA kam / apakSakAzasabhava anavazASatavapakSaka- * avatyA mitA.vyAkhyA 'pakSakadeze yatsatyam' iti kAtyAdezam / arthizravaM pUrvAvedaka zrutam / agUDhArthamavakrokti- yanIyazloke (pR.179-180) draSTavyA / tatraiva ca pamA., savi., prasiddhapadaikavedyam / evaM lakSaNamuttaraM caturvidha jJeyam / vyau., vyama., vitA. ete granthA gatArthAH / 'caturvidhaH pUrvapakSaH pratipakSastathaiva ca' iti bRhaspati- (1) shunii.4|646 miti (masti) syA...m (sa udAsmaraNAt / smaca.43 hRtaH); smRca.43, savi.93, vyapra.61 vyau.40; prakA. ' (2) anekArtha aneke'rthA upayuktA vizeSaNAdayo 27 samu.21. (2) 27; samu.21. (2) mitA.217; smRca.45 mithyo yatra tattathA / na tvanekArthapadayuktaM, tasya saMdigdhatvena / (satyo); pamA.78; smRsA.91 vApi sahAnyana (cApi sahA. nena); vyaci.24 ca (tat) zeSaM smRsAvat ; vyani. cedubhe duSTatvAt / anAkulaM uktArtham / upayuktazabdairanyUna a (caiva hi); smRci.40 vA (cA) vyAsahArItau; nRpra.7; manalpama / avyastAni vyatyAsayojanAnapekSANi padAni vyata.209 smRsAvat , vyAsahArItau; savi.96 vA (cA); yatra tadavyastapadam / vyApakaM paripUNothem / nAtibhUAra canda.119 smRsAvat ; vyapra.65, vyau.42; vyama.8 vA anupayogivistararahitam / sAratvAsaMdigdhatve vyaakhyaate| (cA); vitA.69 vA (cA); setu.108 smRsAvat , vyAsasvapakSakAntasaMbhavaM svaparigRhItapakSa evaikAntena niyamena | hArItau; prakA.29; samu.22. / (3) mitaa.2|7; smRca.45,53, pamA.80 (1) vyani. kAle datte'pi dIyate (kAla: kAle vidhIyate); vyata.209 vyAsahArItau savi.96 nAradaH; candra.119 prakA.27 kAle datte (kAla: kAle); samu.21. (2) zunI. / vyama.9; vitA.70; setu.108; samu.26. 4 / 639 the (theM ) yadA (tu yaH); smRca.46; prakA.29; samu. (4) mitA.217 tu vi (va tat ); vyamA.305 pU.; 22. (3) smRca.46; prakA.29; samu.22-23. (4)smRca. smRca.45 mitAvat ; pamA.79 ttu (tra); smRsA.91; vyaci. 43; pamA.69; vyapra.55; vyau.37 mavyasta (madhyama) 24; vyani. mitAvat ; smRci.40 mitAvat , vyAsahArItau; nAtibhU (nAbhipU); prakA.27; samu.21. (5) smRca.43; nRpra.7; vyata.209, savi.96 ttu (tra); candra.119 pamA.69 apakSakAMza (svapakSakAnta); vyapra.55 zrava (zravya) | pU.; vyapra.65, 67-68 mitAvat ; vyau.42 tu (tra); zeSaM pamAvat ; vyau.37 zrava (zrAvya) zeSa pamAvat ; prakA.. vyama.8 mitAvat ; vitA.69 ttu vize (tra tadde); setu.108 27 samu.31. prakA.29 mitAvat ; samu.22 mitAvat . mya. kA. 24
Page #262
--------------------------------------------------------------------------
________________ 186. vyavahArakANDam yottarAntaramevAdAvAdeyam / satye kriyAphalAbhAvAditi / na caivaM kramavAcipadAdhyAhArApatteH / yatraivottarakAle pakSaI vyApakAnekottaropanyAsaH, yathA 'kenacinmAnavena madIyA gaurnaSTA dRSTA'sya sadmani' ityabhiyukto vakti 'mithyaitadasmadbhavana eva sA saMbhUtA' ityevamAdi tadviSayamevedaM vacanamiti vAcyam / yata uktaM 'asaMkIrNamato'nyathA' iti / tasyAyamarthaH / asaMkIrNamuttaramevaMkrame bhavati / ato'nyathA yaugapadye saMkIrNameva syAditi pakSavyApakAnekottara hetu vikalpaviSaye na jAtucitsaMkarAvasaraH / tasmAsaMkarottaraviSayamevedaM vacanam / ata eva pakSavyApakAnekottaraviSaye vacanAntaraprArabdhaM tenaiva - 'mithyAkAraNayoaise grAhyaM kAraNamuttaram' iti kAraNottarasyAnanyathAsiddhatvAdinA mithyAto gurutaratvAdityabhiprAyaH / ato mithyAkAraNayorudAharaNamAtratvAduttarAntarasaMnipAte 'pi gurutaraM grAhyamityUhyam / yatra punaH saMkarottare tulyabala - tayA na pUrvoktakrama heturasti tatrApyaicchika krameNottaraM grAhyam / nirNayasya AvazyakatvAt / smRca.45 (2) yatraikaM prabhUtArthaviSayaM tatra bhUyo viSayottarAnusAreNa vyavahAraH / yatra dvayostulyaviSayatA tatra yasya likhitasAkSibhuktInAM madhye anyatamakriyAyAH phalaM zIghraM pratIyate tasyaiva kriyAnirdezaH / taduktaM yatra vA syAt kriyAphalamiti / tadasaMkIrNameva vijJeyam / ato'nyathA tatsaMkIrNam / taccaivaM yathA pareNa zatAbhiyoge datte uttaravAdyevamAha mayA na gRhItaM, gRhItameva cettadA mama sahAyo anena daNDitaH tenaiva mayA parizodhitamityAdi, atra mayA na gRhItamiti vAkyaikadeze mithyA dezAntare ca kAraNam / ata evaMvidhamuttaraM heyam / smRsA. 91 (3) evamuttaramasaMkIrNe bhavati / ato'nyathA saMkIrNa vAdabhedApAdakaM bhavatItyarthaH / udAharaNam - mattaH suvarNazatamekaM ca rajataM gRhItvA yAcyamAno na prayacchatItyabhiyoge suvarNazataM na gRhItaM rajatamekaM pratidattamityabhihite na vAdabhedaH / mithyAzeSapUrvavAdinaH kriyA prAptA prabhUtaviSayeti pUrvavAdyeva tatsAdhanAdeva rajatapratidAnA bhAvamapi sAdhayediti na vAdabhedaprasaGgaH / kriyAphalasyodAharaNam - tato'sAvekaM suvarNa gRhItvA yAcyamAno na kevalaM na dadAti, kintu mama zirasi tADitavAnityAsAdhayet / tena yatra mithyAkAraNayordaNDa-syAbhiyogena zirasi tADitaM suvarNe ca pratidattamityuttare'bhihite na vAdabhedaH / pUrvavAdinaH kriyAyA daNDagurutvAtpUrvavAdyevorasi tADanaM suvarNazatapratidAnAbhAvaM ca sAdhayet / tatra mithyAkAraNayordamamarthasAmyaM ca bhavati tatra bhASAbhedaH / udAharaNam - asau mattaH suvarNazataM gRhItvA yAcyamAno na prayacchatItyabhiyoge ekaM na gRhItam ekaM gRhItaM ca pratidattamityuttare daNDArthayoH sAmyAdvAdabhedaH / yatra punaH ekasminneva mithyAkAraNe bhavataH / udAharaNam-zRGgiNI gaurmadIyA amukasminmAsi naSTA sA'sya gRhe dRzyamAnA prArthyamAnA'pi na pradIyate ityabhiyoge uttaravAdI tu na tadIyA sA gauriti pratiSidhya madIyaiva setyAtmasaMbandhaM pratijJAya kAraNamabhiH hitavAn / mithyA'bhiprAyeNa na bhavati / maivam / kAraNe I 1 prativAdini ityanena saMkarottare mithyAnirAkaraNamAtramevocyate / mithyA kriyA pUrvavAdItyanena yasya sAdhakamasti asau sAdhayedityucyate / kAraNottare punaruttaravAdina eva sAdhyaM, 'kAraNAtpUrvapakSo'pyuttaratvaM pratipadyata iti vaca-. nAt / tena mithyottare pUrvavAdItyanena kAraNottare uttaraM. suSTuktam / zravyani. (4) asaMkIrNa saMkaraprayuktavyavahArayaugapadyAsaMbhavadoSAbhAvAt / ato'nyathA saMkIrNamiti zeSaH / +vyapra. 65 I vyAsaH uttaradAne kAlAtipAtadoSApavAdavicAraH rAjadaivakRto doSastasminkAle yadA bhavet / avadhityAgamAtreNa na bhavetsa parAjitaH // rAjadaivakRtaM doSaM sAkSibhiH pratipAdayet / jaihamyena vartamAnastu daNDo dApyastu taddhanam // avadhyatikramahetoH rAjadaivikasya pramitau na tadati * zeSatAtparyaM mitAvat / + sarvaM vyAkhyAnaM mitAvat / (1) vyaci.17; vyata.203 vadhityAga (vadhyayoga); vImi 27 (rAjadaivaM tato doSAstasminkAle yadA na cet ); setu. 102. (2) vyaci.17 jaihrmyena (bhaikSyeNa) pyastu (pyazca); vIbhi. 27 jaimyena (bhaikSyeNa).
Page #263
--------------------------------------------------------------------------
________________ uttaram / kAmako'parAdhyati, jaimyAttu tadatikramaNe daNDyaH bhaGgI nirNinISukathAyAH siddhasAdhanasyAdoSatvAnna nigraho'pIca bhvtiityrthH| vyaci.17 / tyAha / na caivaM dharmAdhikaraNapravezapakSalikhane pUrvavAdino uttaracatuSTayasvarUpam vRtheti vAcyam / prAgvipratipannasyAnutApavataH pratyarthinaH sAdhyasya satyavacanaM pratipattirudAhRtA / pazcAdapi saMpratipattisaMbhavAt / saMdhikaraNottaramiva / kAraNaM syAdavaskando mithyA syaatsaadhyninhutiH|| saMdhikaraNaM ca nirUpayiSyate / mithyottaraM tu na dhArayA (1) dhArayasItyabhiyuktasya dhArayAmItyuttaraM saMprati- mItyAdi / yathAha kAtyAyana:- 'abhiyukto'bhiyogasya pattiH sAdhyasya vidhAnAt / na tu vipratipattyA nyAyA- yadi kuryAdapahnavam / mithyA tattu vijAnIyAduttaraM vyavarthamAgatasya kathaM saMpratipattireveti vAcyam / yato bhASA- hArataH' iti // vyAso'pi-mithyA syAtsAdhyanihnatiH vAdino mUrkhatvenApaTuvAktayA vA kadAcit bhASA- iti / sAdhyasya sahetukasAdhyasya zabdato'rthato vA nihnavo doSAdevAyaM hIyate iti bhASAvimarSaparyantaM vipratipanna- mithyottaramityarthaH / kevalasAdhyanihavasya saMpratipattisyApi bhASArtha samyagavagamyaM taniSedhArtha samyaguttarA- | bhinnottarAntareSvapi prasaGgAditi vaacsptiH| tccintym| saMbhavAdvidvatsabhAyAM cAsatyavacanamatyantamadharmakaraM parokta- sahetukasAdhyanihnavasya tatrApi saMbhavAt / tasmAdapahnavaparAjayAya ca dviguNaM rAjadaNDaM vAdinA ca vairamityA- mAtraM kAraNAdyasaMvalitaM mithyottaram / kAraNaprAinyAyadipratisaMdadhata: saMpratipattyuttaraM bhavatyeva etebhya eva saMvalitaM tUttarAntaramiti vayam / vyapra.56-57 nistArAt uttaramapi, siddhasAdhanenA'pi saMpratipattA- 'mithyaitannAbhijAnAmi mama tatra na saMnidhiH / dinaH pratyavasthAnamiti cottrtaa| vyamA.300, ajAtazcAsmi tatkAle iti mithyA caturvidham // (2) sAdhyasya bhASitasya sahetukasAdhyasya zabdato'- (1) caturvapi RNagrahaNArthakatve hetvantaramukhena rthato vA nihavo mithyottaram / kevalasAdhyanihnavastu dhAryamANasyAnupapattiM bruvataH sahetusAdhyApahRtavanmithyosaMpratipatti bhinneSveva triSvapyuttareSu samAna iti ttaram / vyamA.300 drssttvym| vyaci.18 (2) atra mithyaitaditi zabdataH na jAnAmItyAdikaM . (3) yathA rUpakazataM mahya dhArayasItyukte satyaM dhAra- trikamarthato'pahnavaH / +vyaci.19 yAmi dAsyAmIti ca / yadyapi bhASArthasyA nirAkaraNAdanu- (3) atra mithyaitaditi kaNThato na jAnAmItyAdi ttaratvamasyAbhAti, tathApya bhiyoktrA sAdhyatayopanyastasya trayaM arthato'panhavaH / 'na jAnAmi' iti yogyA'smaraNasiddhatvopanyAsAt sAdhyatva nirAkaraNAduttaratvamasyAvase- pratipAdanadvArA'bhAvapratipAdakam / vArANasyAM tvayA yam / tathA ca smaraNam- 'anuktvA kAraNaM yatra pakSaM RNaM gRhItamiti bhASAyAM vArANasyAM nAsaM iti, vAdI prapadyate / pratipattistu sA jJeyA kAraNe dUSaNaM catvAriMze varSe tvayA gRhItamiti bhASAyAM na hi tadA pRthak ||kaarnn paroktahetudUSaNam / vAdI pratyarthI / kAraNe jAta iti cAvApodvApadarzanenAbhAvabodhakam / tvatpitrA kaarnnottre| thaka dUSaNaM bhavedityarthaH / na cAsyAH siddha- | zataM suvarNAnAM gRhItamiti bhASAyAM nA'haM jAnAmIti sAdhanatvena saduttaratve pUrvavAdino nigrahasthAnaM syAditi * vyAkhyAnavistaraH 'zrutvAbhASArtham' ityAdikAtyAyanazakyam / iSTApatteH / parAjaye'pi pUrvavAdino daNDaH | zloke (pR.174) draSTavyaH / paraM na bhavati / aparAdhAbhAvAt / vAcaspatistu tattva __ + vyata., candra., vyapra., setu. vAkyArtho vyacivat / (1) vyamA.300 iti (evaM) dham (dhA); vyaka.28 mama * vyata., setu. vycivt| (tadA); pamA. 73 vyakavat , krameNa prajApatiH; vyaci.19; (1) vyamA.300:302 kAraNaM (kAraNe) utta.; smRsA. | vyani. dham (dhA) hArItaH; vyata.207 vyAsanAradau; vyasau. 92 nhuti:(nhavaH) caturthapAdaH, hArItaH; vyaci.18 ninhutiH 24 iti mithyA (mithyaiva syAt); vImi.217; vyapra.57 (nirhRtiH); vyasau.29 caturthapAdaH, hArItaH; vImi.27; | vyakavat ; vyau.38 mama (tadA) le (laM); setu.106 dham vyagra.56 pU.:57 caturthapAdaH, | (dhA) vyAsanAradau; vivya.7. naTapamA
Page #264
--------------------------------------------------------------------------
________________ 188 vyavahArakANDam tUttarapratirUpakaM na tu mithyottaram / na caivamuttarAbhAvA- grahaNe patramasti, zatApahnave ca paJcAzat vizodhane dbhASiturjaya iti vAcyam / dharmavyavahAreNa chalasyAvazya- sAkSiNastadA mithyottarameva grAhyam / likhitasya sAkSibhyo nirasyatvena tatra sthApakena grahaNasyAvazyapramApaNIya- balavatvena samyanirNaya phalatvAdityarthaH / tadetaduktamtvAt / ata eva prakAzakraye nASTikenAdattatvAdikamapi | 'yatprabhUtArthaviSayaM yatra vA syAtkriyAphalam' iti / pramApaNIyamiti vadanti / atra ca hetvasiddhirbhASAyAM nanu yuktarbhUyo'nurodhAt prabhUtArthakriyAgrahaNasyaiva doSaH / *viimi.2|7 vinigamanAvAraNatvAt balavatvAcca balavat pramANagrahaNaM, anekavidhottarayaugapadye grAhyamuttaram mithyAkAraNayostu tulyaviSayatvaM kriyAyAzcA'vizeSe, 'midhyottaraM kAraNaM ca syAtAmekatra cedubhe / kutaH kAraNagrahaNam / mithyottare sati grahaNasya pratisatyaM vA'pi sahAnyena tatra grAhyaM kimuttaram // pAdyatvAt, kAraNe ca sati parizodhanasya jJApyatvAt, mithyAkAraNayorvA'pi grAhyaM kAraNamuttaram / bhAvAbhAvarUpeNA'pi kupaNDitokteneti ( vizeSa: ) ? yatprabhUtArthaviSayaM yatra vA syAt kriyAphalam / uttaraM tattu vijJeyamasaMkIrNamato'nyathA // ucyate / grahaNasya cirAtItatvAt parizodhanasya tvanantarabhAvitvena smaraNArhatayA kAraNasyaiva grahaNam / asyaiva vinigamanAkAraNatvAt / kazcittu vacanAdityAha tadayuktaM, vacanasyA'dRSTArthatApatteH / asmaduktodAharaNeSu saMkIrNottaravAdino heyavacanA eva / *vyamA 304-305 (1)asyArthaH-yadekottarAvayavini mithyAkAraNarUpamavayavadvayaM parasparAviruddhaM, satyena vA sahAvayavatrayaM tadA kriyaikatvArthamavayavavizeSagrahaNamiti brUte / asya tUttarAbhAsatve vyAsavacanaM nirviSayaM syAt, tasmAcchatAbhiyoge zatagrahaNaM mithyA paJcAzadeva gRhItAste ca parizuddhA iti mithyAMzakAraNAMzayostulyaviSayatvAt kAraNottaraM grAhyam / yadi ca zataM mithyA paJcaviMzatiH purANA gRhItAste ca parizuddhA iti mithyAMzasya prabhUtArthaviSayatvAt mithyotaragrahaNaM ( tadA ) pUrvavAdina eva kriyA ityarthaH / satyamithyAkAraNairapi saMkIrNodAharaNaM yathA - naktyabhiyoge mithyaitat SaSTipurANA eva gRhItAstatrApi triMzat parizuddhAstriMzat dhArayAmi iti, tatrApi kAraNottarameva grAhyam / mithyAkAraNayorvA'pItyapizabdena tribhirapi saMsRSTe kAraNameva grAhyamiti darzitatvAt / prabhUtArthaviSayatvaM ca kAraNottaragrahaNApavAdakam / dvayorevApavAdakaM 'yatra vA syAt kriyAphalam' iti / kriyA hi patrikAdiH, tasyAH phalaM samyagiSTanirNayaH / tatra yadi zata (2) asyArthaH -- ekatrottarAvasare mithyottaraM kAraNaM cottaravAdI brUte / yathA madIyA gaurasminkAle'nenApahRtA sA'sya gaurvidyate gRha iti pUrvavAdinokte anyo brUte - mithyaitatkintvasmadgRhajAtaiveti / tathA cauro'yaM yato devadattasya gaurvinaSTA sA'sya gRhe vartata iti paryanuyukto brUte satyaM devadattasya gaurasmadgRhe vartate, kintu nAhaM cauro yato'smadgodhanena sArdhamasmadgRhamAgateti / atra pratyavaskandAMza evottaratvena grAhyaH / yadvA yasminnarthe sAdhite dvitIyo'rthAtsidhyati tatprabhUtaviSayamuttaraM grAhyam / yatra vAMze pramANaphalaM hAnamupAdAnaM vA saMbhavati sa grAhyaH / ataH prakArAtprakArAntaramasaMkIrNameva vAcyaM na tu saMkIrNamiti / * vAkyArtho vyacivat / (1) vyamA 304 satyaM (svayaM) tatra (eva); apa. 2 / 7; vyaka. 29 smRci.40 vA (cA) vyAsahArItau; vyata. 201 vA (cA) nthena (nena) vyAsahArItau; vyasau . 25, setu. 108 vyatavat, vyAsahArItau; vivya 7 satyaM (svayaM) tatra (eva) (2) vyamA 304 yat (tat) tu (cca ); apa. 27 tattu vi ( tatra tat ) ; vyaka. 29 apavat smRci. 40 vyAsahArItau; vyata.209; vyasau. 25 apavat; setu. 108; vivya. 7. apa. 27 (3) prAGnyAyena saha sarvathaiva saMkarAnupapatteriti tannoktam / + vyata. 209 (4) yathA mithyottara mekatrAMze sarvathA samAna evAMzAntare kAraNaM tatra kAraNottaraM grAhyam / atrottaravAdina eva kriyAnirdezaH / yathA matkrIto'yaM vRSabhastamayaM tyajatvityukte mithyaitadvadasi kintu devadattasyA'yaM tena mayi vikrIta iti / yatra mithyottaraM prabhUtaviSayaM kAraNamalpa * vyaka. vAkyArtho vyamAvat / udAharaNAni tvanyAni / setu. vyamAgatam / + zeSa vyamAvat /
Page #265
--------------------------------------------------------------------------
________________ uttaram 189 viSayaM tatra mithyottarameva grAhyam / pUrvavAdina eva iti pratyavaskandanasthAne kAraNaM vadatA anayorekatvaM kriyA / kAraNasya prabhUtaviSayatve tu kAraNottarameva darzitam / tatrAbAdhakarUpaM pratyuttaramekaM, niSedhAtmakaM grAhyam / atrottaravAdina eva kriyA, yatprabhUtArthaviSaya- trividham / tribhireva vAdinaH sAdhyaniSedhAt / mityabhidhAnAt / yadi tu mithyAkAraNayordvayorapi tulyArtha- kAraNavizeSo hi pratyavaskandanam / kAraNaM tvanabhyaviSayatvaM. tadA yasya likhitasAkSibhuktInAM madhye anya- pagamyApIti / sAmAnyakAraNaM tRtIyamuttaram / ata eva tamakriyAyAH samyak zIghraM phalaM pratyetuM zakyate tatraika- jitendriyeNa prapadyetyupalakSaNamityuktam / dIkSitaprabhRtisyaiva kriyAnirdezaH 'yatra vA syAkriyAphalam' iti vaca- bhistu pratipAdyeti vyAkhyAtam / vyamA.300,302 nAt / yatra mithyAkAraNasaMpratipattInAmaMzabhedena sAMkarya bRhadyamaH tatrApi mithyAkAraNasaMkaravadeva vyavasthA / satyasyAvi- samavidyottaraM caiva pratyavaskandanaM tathA / cAryatvena mithyAkAraNayoravicArAt / yatra zatapurANA nyAsavidhizcaiva uttaraH syAccaturvidhaH / / bhiyukto dhakti na mayA zataM purANA gRhItAH kintu zukranItiH paJcAzatpurANAH gRhItAstatrA'pi paJcaviMzatipurANAH pari sadyovivAdaviSayAH zodhitAH paJcaviMzatipurANAn dhArayAmIti / tatrottarama- manuSyamAraNe steye sAhase steyike sadA / saMkIrNa saMkaradoSazUnyam / ataH asmAdanyathA saMkIrNa- na kAlaniyamastatra sadya eva vivecanam // mityrthH| candra.118-119 pratipattyuttaram vRddhazAtAtapaH aGgIkRtaM yathArtha yadvAyuktaM prativAdinA / caturvidhamuttaram satyottaraM tu tajjJeyaM pratiprattizca sA smRtA / 'mithyA saMpratipattyA vA pratyavaskandanena vaa| - prAGnyAyatraividhyam prAGnyAyavidhinA caivamuttaraM tu caturvidham / / jayapatreNa sabhyairvA sAkSibhirbhAvayAmyaham / vRddhazAtAtapavacanaM tu bahuzajIrNa (1) kRtanibandhe mayA jitaH pUrvamiti prAinyAyastrividhaH smRtaH / / asmAbhidRSTaM, na punarbhojadeve / vyamA.305 pratijJottarAvicAraNe sabhyadaNDa: .. SaDvidhamuttaram anyonyayoH samakSaM tu vAdinoH pakSamuttaram / 'mithyApadezasaMsRSTaM vipratItistathA praa| na hi gRhNanti ye sabhyA daNDyAste caurvtsdaa|| vijJeyA vyavahAreSu SaDevottarajAtayaH // saMgrahakAraH arthAntarApadezena pUrvapakSArthanihave / uttaralekhakAla: mithyApadezasaMsargAt tatsaMsRSTamudAhRtam / / ananyArthamahInAtha nyAyAgamasamanvitam / gRhe jAte'thavA krIte pratijJAte gvaadike| anyUnAnadhikAbhraSTamananyAkSarasaMbhavam // gRhe jAto mamApIti vipratItyuttaraM hi tat // bhASAyAmiti patreSu likhitAyAmanantaram / vRddhavasiSThaH pratyarthinaH zrutArthasya kAlo'yaM dAtumattaram // caturvidhamuttaram ananyArthamityAdi lakSaNajAtaM yathA bhavati tathA saMtyAnRte kAraNaM ca prAGnyAyazcottaraM pRthak // , bhASAyAM likhitaayaamityrthH| smRca.41 (1) vyamA.305. (2) vyamA.305 deza (deza) (1) bRysmR.5|24.25. (2) shunii.4|553. (3) (3) vyamA.305ntarA (ntaro) deza (deza). shunii.4|642. (4) shunii.4|647-48.(5) smRca.41; (4) vyamA.305. (5) vyamA.300,302; vyani.; savi.91 mahInA (mabhinnA) kA (ka); prakA.25; samu.20. prakA.27; samu.21. (6) smRca.41; savi.91; prakA.25 pU.; samu.20.
Page #266
--------------------------------------------------------------------------
________________ vAdahAniH kauTilIyamarthazAstram likhitaM pAdamutsRjyAnyaM pAdaM saMkrAmati / tadyathA-vAk- parAjayahetavaH, parAjitadaNDaH, kAlAtipAte'pi prativacanA- pAruSyamiti pUrva vilikhya pazcAd daNDapAruSyaM vkti| . pradAne abhiyuktasya daNDaH / pUrvoktaM pazcimenArthena nAbhisaMdhatte iti / yathA-pUrva ' nibaddhaM pAdamutsRjyAnyaM pAdaM saMkrAmati / pazuhiraNyadhAnyAni deyAnyuktvA pazcAd hiraNyamAtra pUrvoktaM pazcimenArthena nAbhisaMdhatte / paravAkyamana- deyamiti vakti, na tu sarva nirdizati / paravAkyamiti / bhigrAhyamabhigrAhyAvatiSThate / pratijJAya dezaM nirdize- pratyaryuktaM, anabhigrAhya adUSaNIyameva, abhigrAhya dUSatyukte na nirdizati / hInadezamadezaM vA nirdishti| yitvA, avatiSThate tUSNImAste duSTatvaM na samarthayate / pratinirdiSTAd dezAdanyaM dezamupasthApayati / upasthite jJAya dezamityAdi / trayo me sAkSiNaH santItyevamAdinA deze'rthavacane naivamityapavyayate / sAkSibhiravadhRtaM saMkhyAvizeSeNa sAkSiNaM pratizrutya, nirdizetyukte na nirdinecchati / asaMbhASye deze sAkSibhirmithaH saMbhA zati tAn nAmAdito nirdizeti kathite noddizati / hInaSate / iti prokthetvH| deza adeza vA nirdizati pratijJAtasaMkhyAnyUnasaMkhyAn paroktadaNDaH paJcabandhaH / svayaMvAdidaNDo daza sAkSiNa uddizati syAlamAtulAdIn vA sAkSitvAnarhAn bndhH| purussbhRtirsstthaaNshH| pathibhaktamarghavizeSataH / uddizati / nirdiSTAd dezAditi / nAmata uddiSTAt tadubhayaM niyamyo dadyAt / sAkSiNaH, anyaM, dezaM sAkSiNa, upasthApayati saMni__ abhiyukto na pratyabhiyuJjIta, anyatra kalaha- dhApayati / upasthite deza iti / saMnihite sAkSiNi, sAhasasArthasamavAyebhyaH / na cAbhiyukte'bhiyogo- arthavacane svadRSTamathai bruvANe, naivamiti apavyayate naivaM'sti / vidho'rtha iti vadannapasarati / aprapUrvo vyayatiranabhyupaabhiyoktA cet pratyuktastadahareva na prati- gamArthaka AtmanepadI mRgyaH / sAkSibhiriti / sAkSibrUyAt , paroktaH syAt / kRtakAryavinizcayo hyabhi- | vAkyaiH, avadhutaM necchati nirNItaM nAnumanyate / asaMyoktA, nAbhiyuktaH / bhASye deza iti / saMbhASaNAnaheM deze, sAkSibhiH saha, tasyApratibruvatastrirAtraM saptarAtramiti / ata mithaH saMbhASate rahasi mantrayate / iti evaM ete'nyaUrdhva tripaNAvarAyaM dvAdazapaNaparaM daNDaM kuryAt / / pAdasaMkramAdayaH sAkSimithassaMbhASAntAH, paro tripakSAdUrdhvamapratibruvataH paroktadaNDaM kRtvA uktaM vacanaM samarthanaM tadviparItaM paroktaM asamarthanaM tena yAnyasya dravyANi syustato'bhiyoktAraM pratipAdaye- ca tanmUlaH parAjaya iha lakSyate parAjayasya hetava danyatra vRttyupakaraNebhyaH / tadeva niSpatato'bhi- | ityarthaH / parAzabdopasRSTasya vaceH parAjivat svArthavipayuktasya kuyot / abhiyoktuniSpAtasamakAlaH | rIte vRttiriha draSTavyA / paroktabhAvaH / pretasya vyasanino vA sAkSivacanAH parAjitadaNDamAha-paroktadaNDaH paJcabandha, iti / sAram / abhiyoktA daNDaM datvA karma kArayet / sAkSinimittasvapakSAsiddhimUlasya parAjayasya daNDaH parAAdhiM vA sa kAmaM pravezayet / rakSonarakSitaM vA jitadeyasyArthasya paJcamAMzo bhavati / svayaMvAdidaNDo karmaNA pratipAdayed anyatra brAhmaNAditi / dazabandha iti / vinaiva sAkSiNaM svayaM vAdaM kRtavataH parA parAjayahetUnAha-nibaddhamityAdi / nibaddhaM pUrva- jitasya daNDaH parAjitadeyasya dazabhAgaH / puruSabhRti(1) kau.31. raSTAMzaH vyavahAradraSTukarmakarapuruSavetanamaSTabhAgaH, sa ca
Page #267
--------------------------------------------------------------------------
________________ vAdahAniH 191 sAmarthyAt kArSApaNasyaiva grAhyaH / pazibhaktamiti / saMnidhAne'pasarataH abhiyuktasya, kuyAt / abhiyoktaH, sAkSyAnetaNAM mArgagatAgatabhojanArthadeyam / arghavize- niSpAtasamakAlaH niSpAto'bhiyuktasaMnidhAne'pasaraNaM SataH taNDulAdimUlyabhedamanusRtya, kalpanIyamiti shessH| tatsamAnakAlaH, paroktabhAvaH parAjitatvaM mantavyam / tadubhayamiti / puruSabhRtiM pathibhaktaM ca, niyamyaH parA- pretasya vyasanino vA sAkSivacanAH sAramiti / pramItasya jitaH, dadyAt / vipadgatasya vA'bhiyoktarathavA'bhiyuktasya dhanaM sAkSibhiabhiyukta iti / kenacit kRtAbhiyogaH, na pratyabhi- vibhAvyamAnAH tatputrAdayo dadyugRhNIyurvA / abhiyukte yuJjita arthAdabhiyoktAraM anistINe svaabhiyoge| parAjite nirupAye kimabhiyoktA kuryAdityatrAha-abhitatrApavAdaH-anyatra kalahasAhasasArthasamavAyebhya iti / yokteti / saH, daNDaM parAjayadaNDa, datvA svayaM rAje, kalahasAhasAdiSu tu viSaye pratyabhiyuJjItaiva / abhiyukta- karma kArayet , arthAdabhiyuktam / Adhi vA sa kAmaM mapi kenacit tadanyo nAbhiyuJjItetyAha-na cAbhiyukta pravezayediti / athavA, saH abhiyoktA abhiyuktabandhvaityAdi / yadAha yogIzvaraH-' abhiyogamanistIrya nyatamamAdhitvena karmakaraNArtha gRhNIyAd yatheccham / nainaM pratyabhiyojayet / na cAbhiyuktamanyena noktaM vipra- rakSopnetyAdi / vAzabdazcArthe / rakSonarakSita akuzalaparikRti nayet' iti // abhiyokteti / saH, pratyuktaH hArArthaH zirasi sitasarSapaprakSepo rakSonarakSA tadyuktaM yathA abhiyuktadattottaraH, taMdahareva na pratibyAccet yasmi- bhavati tathA, karmaNA pratipAdayet yojayet , arthAt parAndine pratyuktastasminneva dine pratyuttaramabhiyuktoktyupa- jitaM tadarpitamAdhipuruSaM vA / etena, karma kArayiturAtmamardaina svapakSasamarthanakSama na dadyAccet, paroktaH syAt rakSaNe prayatnaH kartavyatayopadiSo draSTavyaH / itarathA hi sadyaH prativacanAbhAvamAtreNa sa parAjito mantavya parAjita AdhipuruSo vA karma kurvnnvetnkrmkrnnityrthH| kuta ityAha -kRtakAryavinizcayo hyabhiyoktA nirbandhamAtmano'sahamAnaH kArayitAraM kadAcijighAMsenAbhiyukta iti / idamIdRzamevaM sAdhanIyamiti prAgeva diti / 'karma kArayedi tyasya vidheH saMkocamAhasaMpradhArya kArya pravRtta ityabhiyoktA sapadi pratyuttaradAna- anyatra brAhmaNAditIti / itizabdAt kSatriyAdirapi pratibaddhaH, anyastu saMpradhAraNIyakAryagatitvAnna tthetyrthH| tapasvI brAhmaNaprakAro grAhyaH / zrImU ' abhiyuktaprativacanakAlAvadhimAha-- tasyAprati vividhAni vAdahAnikAraNAni bruvatastrirAtraM saptarAtramiti / tasya abhiyuktasya zrutA- dRSTadoSaH svayaMvAdaH svapakSaparapakSayoH / rthasya prativacanadAnakAlAvadhistrirAtrAt prabhRti A anuyogArjavaM hetuH zapathazcArthasAdhakaH // saptarAtrAd anumantavyaH / ata Urdhvamiti / saptarAtrAt pUrvottarArthavyAghAte sAkSivaktavyakAraNe / parataH, tripaNAvarAya' tripaNo'varAyaH avaro yasmin taM cArahastAca niSpAte pradeNyaH parAjayaH tathAbhUtaM, dvAdazapaNaparaM dvAdazapaNottama, daNDaM kuryAt / / uktasAkSyAdyatirekeNa paJca vyavahArasAdhanAnyAhatripakSAt pakSatrayAt , Urdhvam , apratibruvata: abhiyu- dRSTetyAdi / dRSTadoSo'rthasAdhakaH dRSTadoSaH upalabdhAparAdhatasya, paroktadaNDaM parAjitadaNDaM paJcabandharUpaM, kRtvA, cihnaH dahyamAne gRhe jvalitAlAtapANistadantastiSThan yAni asya abhiyuktasya, dravyANi dhAnyahiraNyaloha janaH svAgnidatvAnumApakaH, kAyagatanavavraNakSaratkSatajokSyadArubhANDAdIni syuH, tataH tairdravyaistaduddhRtadravyairvA, mANabhUmervA kasyacit rudhirAzastrapANiH pArzve tiSThan abhiyoktAraM pratipAdayet yathAprArthitadhanabhAjaM kuryAdi- svAtmanastacchetRtvAnumApakaH / vayaMvAdaH mayaivedaM kRta tyarthaH / kiM sarvairevAbhiyuktadravyaiH, netyAha-anyatra vRttyu miti bAdaH, arthasAdhakaH arthanirNAyakaH / svapakSaparapakaraNebhya iti / kRSyAdijIvikArthAni halakhanitra. pakSayoranuyogArjavaM vAdiprativAdinorajihmapraznottarakuddAlAni varjayitvA / tadeveti / apratibruvato'bhi- karaNaM, arthasAdhakam / yathA-pathi zakaTacatrAropaNana yuktasya yaduktaM vidhAnaM tadeva, niSpatato'bhiyoktR- (1) kau.31.
Page #268
--------------------------------------------------------------------------
________________ 192 vyavahArakANDam pAMdo me bhanaH zAkaTikeneti taM prati kasyacidabhiyoge svaravarNeGgitAni tepAmAkArAH svaravarNegitAkArAH / kuta evaM kRtavAnasI' ti dharmasthena pRSTaM zAkaTikaM, bhaya AkAro vikaarH| svAbhAvikAnAM hi svarAdInAmanyathAtvaM vazAt kSaNaM tUSNImbhUtaM dRSTvA 'kimayaM mUka' iti zaGka tairvibhAvayenizcinuyAt / bhAvamabhiprAyamantargataM manumAne prAvivAke 'bahuvArameSa mAM zakaTanikaTAdapasareti SyANAM vivAdisAkSyAdInAm / tatra svarasya vikAro vAci zaNvatsu zakaTagajaneSu tadoktavAn , idAnIM tu mUka iva gadgadaruditAdi / varNasya gAtrarUpaviparyayAdi / iGgita lakSyate' ityabhiyoktuH praznottaravacanamRjubhAvena pravRttaM svedvepthuromaanycaadi| cakSuSA saMbhramakrodhadRSTipAtena / abhiyojyaniraparAdhatvasamarthakaM sat vyavahAranirNayAya ceSTitena hstnikssepbhrvikssepaadinaa| svasaMvedyaM caitat, yad kalpata ityevaJjAtIyaM draSTavyam / heturarthasAdhakaH upapanna- guhyamAnamapyabhiprAyaM svarAdayaH prakAzayanti nipuNato kAraNapradarzanamarthanirNAyakaM, yathA-pAradArikatva viSaye- lakSyamANAH / yataH prasidhdameteSAM gUDhAbhiprAyaprakaTana'bhiyoge'bhiyuktenAtmanaH klIbatvanivedanam / zapathaH sAmarthyam / xmedhA. putrAdibhiH zapanaM upalakSaNAd divyakriyA ca, (2) sarvebhyazca dRSTebhyo durbalamanumAnam / anumaanso'rthsaadhkH| mAha manuH-bAbairiti / vyamA.313 parAjayanimittAnyAha-pUrvottaretyAdi / pUrvottarArthavyA- (3) AkAro dehbhvsvedromaanycaadiH| mamu. dhAte coro'yamiti zaGkayamAnasya 'kka bhuktaM va zayitaM tvaye- (4) AkAro vikRtaH / ceSTitena sthAnatyAgAdinA / tyAdi pRSTasya pratyuktau pUrvottaravirodhe, sAkSivaktavyakAraNe / eSAM ca ananyathAsiddharatidurnirUpatvAt ebhyaH sAkSI sAkSiNAM vaktavyasyAprAmANyadoSasya kAraNe bandhutvopa- . balavAn ityrthH| +vyaci.31 kAryatvAdirUpe nimitte, cArahastAcca niSpAte bandhanAgA- AkArairiGgitairgatyA ceSTayA bhASitena ca / rikahastAt pracchannapalAyane ca sati, parAjayaH, pradeSTavyaH netravaktravikAraizca gRhyate'ntargataM manaH / / sthApayitavyaH / (1) tathA hi, loke dRSTazaktitAmanena zlokena svarA dInAM pUrvoktArthAdhigamena darzayatItyapaunaruktyam / duSTatvaliGgAni tatrAkriyante vikrayanta ityAkArA iGgitAdayaH / iGgitaM bA_vibhAvayelliGgairbhAvamantargataM nRNAm / vyAkhyAtam / vyaktibhedAbahuvacanam / gatiH pUrvazlokAsvaravarNegitAkAraizcakSuSA ceSTitena ca // datrAdhikA sA praskhalantI svabhAvato'nyathAbhUtA / (1) tathA cedamAha / anumAnenApi satyAnRtavAditA bhASitaM paurvAparyaviruddhaM. vacanam / baktravikAra AsyavyavahArataH sAkSiNA ca nizcetavyA iti zlokArthaH zoSAdiH / zeSaM pUrvazloke eva vyAkhyAtam / etairviatazca svarAdigrahaNaM pradarzanArtham / tena yannizcitaM liGga kRtairantargataM cittaM laukikairanyatrApi gRhyata iti samAtena paricchindyAdityuktaM bhavati na punaH svarAdibhireva, saarthH| medhA savyabhicAratvAtteSAm / anucitasabhApravezA hi mahA- (2) antargataM nirUDhasadrUpam / pratidarzanena satyakAriNo'pi svabhAvato vikriynte| vyaka., mavi. medhAgatam / * zeSa medhAgatam / maca mamugatam / pragalbhAstu saMvRtAkArA bhavanti / svarazca varNazceGgitaM ca +zeSa medhAgatam / vyata., vyapra., setu. vyacigatam / vyaka. medhAgatam / *gorA. azuddhisaMdehAnnoddhatam / apa. 'dezAdezAntara (yAsmR. (1) msmR.8|26, gorA. gRhya (zAya); byamA.313, 2013) ityAdi yAjJavalkyazloke draSTavyam / apa.2015 rairi (reNe); vyaka.32 raizca (reNa) gRhya (lakSya); (1) msmR.8|25; vyamA.313; apa.2015; vyaka. mabhA.11126, gaumi.11123 bhASi (harSi); smRca.49; 32; smRca.25:34 utta.; pamA.40 SA (pa:) : 55; pamA.55, vyani. pite (SaNa) nAradaH; smRci.41-42; vyAca.31; smRci.41; vyata.218, savi.71 ceSTi savi.104 vyanivat ; vyasau.31 vyanivat ; vyapra.71 (bhASi); vyasI.31; vyapra.70% setu.111-112; prakA. | gorAvat ; prakA.21,31; samu.24; vivya.10 utta. 14,21 savivat ; samu.10. 1(0). 2 tvasaM. 3 to'nena. 4 vizeSAdiH. zrImU. gorA.
Page #269
--------------------------------------------------------------------------
________________ vAdahAniH 193 / (3) duSTasyeti zeSaH / xsmRca.49 upaharAdau deze sAkSibhiH parasparaM bhASate, yazca sAkSipraznaM (4) antargataM mano buddhirUpeNa pariNatam / mamu. kriyamANaM necchati vA, sabhAtaH prativAdisaMnihite haThAduvividhAni vAdahAnikAraNAni splutya gacchati, athAsminpUrvapakSe kiM bRhItyukta uttaraM aMdeza yazca dizati nirdizyApahRte ca yH| cana brUyAt , yo vA pratijJAtaM sAkSibhirna vibhAvayet , pUrva yazcAdharottarAnAnvigItAnnAvabudhyate // vA sAkSigataM na jAnIyAt svagatasmayazcAdharottarANi (?) (1) uktamevAdhamaNe'pahRvAne dhaninA rAjA jJApa- tyaktatvAtsa tasmAdyavahArAdhIyate / gorA. yitavyaH / IdRzI ca jJApanA kartavyA-asmindeze- (3) adezyaM nirNayasamayAsaMbhavinaM sAkSiNaM yo nirdi'sminkAla idaM dhanamiyadvaitena matsakAzAd gRhItam / zati / +smRca.47 sa ca pRSTo bhAvayati-naitasmindeze'hamabhavaM yo'nena (4) kiJca adezyAdiSaDbhiH zlokeradhamaNottamaNeyoH dhanagrahaNakAla upadiSTaH / tedadeza dizati / athavA parAjayahetUnAha / *maca. dezasAkSiNo vyAkhyAtAstAn sAkSiNo dezakAlAdAva- (5) adezyaM anupayogAsabhyatvAdinA nirdezAna. saMbhavato nirdizati / nirdizya dezAdikamapajAnIte- ham / dizati kathayati / vyapra.74 'naitanmayA nirdiSTami' ti / yazcAdharottarAnarthAn paurastyA- (6) hInalakSaNaM paJcabhiH zlokairAha-adeyaM yazceti / naupariSTAMzca vigItAn viruddhAnabhihitAnnAvabudhyate / adeyaM dAnAdAnayorayogya dezakAlAdikam / nanda. yadvA pUrva vaktavyaM tatparasmAdvakti, yatparatastatpUrva kramabhedaM (7) yo'dhamarNaH adezyaM asAkSikaM dizati ca vacanagatamAtmano nAnusaMdhatte, hInaH sa iti nirdi- kathayati / ca punaH adezya asAkSikaM nirdizya kathazet iti sarvatra kriyAnuSaGgo bhaviSyatIti / medhA. yitvA apahRte nidbhute c| bhAca. . (2) adezamiti / apadizyeti / asaMbhASyeti / apadizyApadezaM ca punaryastvapadhAvati / brahIti / abhiyoktA dizedityaktaM, tatra yo'rthI tathA- samyak praNihitaM cArthe pRSTaH sannAbhinandati 4 // vidhaM dezaM nirdizati, yatra dAnagrahaNe na saMbhAvyete adha- (1) parveNArdhenoktasyArthasya nigamanam / uttareNAnumarNasya bA tadAnIM tatrAvasthAnaM na saMbhavatIti / yazcA- to'rtha ucyate / yaduktam -- 'adezaM yazca dizati nirdidezAdikaM nirdizya na tanmayA nirdiSTamityevaM pazcAdapa- zyApahRte ca yaH' iti sa evArtho'padizyetyasya / adeza jAnIte, yo vA pUrvapazcAduktAnarthAn parasparaviruddhAnnAva- evaapdeshH| tamapadizya kathayitvA punaH pazcAdapadhAvatyapagacchati, yazcAnena mama hastAtsuvarNa gahItamityevaM nirdeSTavyaM sarati / naitau dezakAlo mama nizcitau,yAvatsudezakAlAvavanirdizya etatputreNa gRhItamityevamAdinA punarapasarati, dhArayati / tAvadayaM pazcAd bravIti so'pi tasmAdarthAddhIyo vA pratijJAkAlopanyastamartha kasmAtpunastathA rAjyAdau yate / samyak praNihitaM cArthamanAkulaM nizcitamuktaM yadA dAnagrahaNaM kRtamityevamAdirUpeNa pUrvapakSavistArakAle pRcchyate, yathA'nenoktaM tatra kiM bravISi kena vA pramANena prADvivAkena samyak pRSTaH sannantardhatte, yazca saMbhASaNAnaheM | -vyaka., mavi. gorAmatam / mamu. gorAvat / +zeSa medhAgatam / xzeSaM vyAkhyAnaM 'dezAddezAntaram' (yaasmR.2|13) ityAdi- * padArtho medhAvat / zeSaM gorAgatam / x atratyaM gorAvyAyAjJavalkyazloke draSTavyam / khyAnaM 'adezaM yazceti loke draSTavyam / vyaka., smRca., mamu., (1) masmR. 853 zaM (iyaM); gorA. hute ca yaH (havIti / vyapra. gorAvat / ca); vyaka.33 zaM (zyaM) vigI (vinI) bu (ru); smRca.47 (1) msmR.8|54 zaM (zya);vyaka.33 masmRvat ; smRca. zaM (zya) gItA (hInA); smRsA.121 zaM (zya); vyani. zaM | 47; smRsA.121 stvapa (stvava) praNi (ca ni); vyani. (zyaM) nAradaH; smRci.41 zaM (yaM) ca yaH (vayaH) nAradaH | stvapa (stvava) nAradaH smRci.41 stvapa (stvava) cArtha vyasau.32 zaM (zyaM); vyapra.74 zaM (zya); prakA.30 smRca- (vArtha) nAradaH, vyasau.32 zaM (zyaM) stvapa (stvabhi) cArtha bat ; samu.23 zaM (zyaM). (vAtha); vyapra.74; prakA.30; samu.23 masmRvat. 1 ca gra. 2 tadA deze dIyate. 3 lAva.. / 1zetya. 2. lo'va. 3 dayaM malamiti. 4 yadA. bhya. kA. 25
Page #270
--------------------------------------------------------------------------
________________ 194 vyavahArakANDam svapakSaM sAdhayasIti pRSTo na saMdhatte' kathAntaraM prastauti, karoti / yazcApi niSpatet / vakSyamANameva kriyApadaM saM vicArAvasAnena kila me parAjayo bhavatIti kAlamupa- hIyata iti / yadevoktaM-'punaryastvapadhAvatI'ti sa kSipAmIti tasyApi parAjaya eva / athavA'padezo evArthaH 'yazcApi niSpatediti / punarvacane prayojakamuvyAjastamapadizyopanyasya yo'pasaratyadhunA me mahatI pIDA ktam / atyantapaunaruktyaM mA bhUditi kazcid vizeSa samutpannA na zaknomi prativaktum / alIkAdinA vA aashryitvyH| medhA. prasthitaH, so'pi jiiyte| medhA. . (2) svakIyaM praznaM pareNa nirucyamAnamAkalayya necche (2) tathA bahuvidhaM apadizya uktvA punaH svaya- ttadanicchAvibhAvakaM kolAhalAdi kuryAt / niSpatet mevAvadhAraNAdayamevAtra heturgrAhya iti / praNihitaM vicA- sabhAtaH palAyeta / mavi. ritm| mavi. (3) yazca bhASArthasthirIkaraNAya nitarAmucyamAnaM __ (3) dezya evopadezyastamapadizyoktvA apadhAvati prAvivAkena praznaM necchet / yazca niSpatet uktAMzca pulAyate / punarvadati maddhastAtsuvarNa gRhItamityuktvA vyavahArAn purA'nAkhyAya yathA sthAnAtsthAnAntaraM matputrahastAd gRhItamiti vA so'pi tasmAdarthAtprahIyata gacchet / *mamu. itynuvaadH| xmaca. (4) nirucyamAnaM viklpenocymaanm| +nanda. (4) apadezyamapadizya vaktavyamuktvA tatsAdhane yaH tyuktazca na brUyAduktaM ca na vibhaavyet| punarapadhAvati apasarati / pUrva svayamupanyastaM sadasyaiH / na ca pUrvAparaM vidyAttasmAdarthAta sa hIyate // samyak praNihitamavadhatamartha taiH pRSTaH sannAbhinandati na (1) uktArtha eva zloko'yaM zlokAntaraidRzyate / sambaGmayA buddhamiti vadati so'pi hIyata iti sNbndhH| punarvacane ca prayojanamuktam -'bahukRtvo'pi pathyaM vedi nanda. tavyamiti / akSarArthastvarthinA niHzeSite pUrvapakSe prati(5) apadizyApadezya kAryAkArya na jAnAti, vAcyA- vAdI brahmasminvastunIti pRSTo yadi na brUyAtpunaH punaH vAcyaM vA na jAnAti / punaH yaH punaH dhAvati / pRcchyamAno'pi, yo hi samyaguttarAbhAvAnmithyottaravAsthAnAt sthAnAntaraM gacchati / ca punaH samyak praNihitaM ditvAdamunaiva me parAjayo bhavati / tUSNImbhUtasya tu me artha samyakprakAreNa dattaM dravyaM pRSTaH sannAbhinandati na saMzaya eva parAjaye / ityanayA buddhayA nottaraM kathayati / bhAca. dadAti so'pi jIyate / vakSyati cAtra kAlAvacchedaM asaMbhASye sAkSibhizca deze saMbhASate mithH| 'na cetripakSAtprabrUyAdi'ti sadyo khAkRSTasya pUrvapakSArthAnirucyamAnaM praznaM ca necchedyazcApi niSpatet // navabodhAduttarApratipatteryuktaM kAlaharaNam / atra ca (1) asaMbhASaNAhe deze upahvarAdau sAkSibhiH saha divasaiH paJcabhirdazabhirdAdazabhirvA ISadISad vadatastripakSasaMbhASata ekAkI tadbhedAzaGkayA / nirucyamAnaM pRcchaya- samAptiH, na viyantaM kAlaM tUSNImbhAva eva / yazcAtomAnaM nirUpyamANaM vA praznaM vicAravastu necchati kiJcid 'dhikaH kAlaH / saMsthito'pi kaccitsaMvatsaraM pratIkSetAprarAjakAryamuddizya rAjaputramAnyAdyanugraheNa ca kAlalAbhaM tibhAyAmiti na yuktamAdatu yato'pratibhA pratIkSAkAraxzeSaM gorAvat / * pUrvArdhavyAkhyA gorAvat / + zeSaM gorAgatam / * atratyaM gorAvyAkhyAnaM 'adezaM yazceti zloke draSTavyam / atratyaM gorAvyAkhyAnaM 'adezaM yazceti zloke draSTavyam / byaka., maca., bhAca. gorAgatam / (1) masmR.8156 vyaka.33; smRsA.122; vyaci. (1) masmR.855; byaka.33 rucya (rudhya); smRsA. | 31 ktazca (ktopi); vyani. na brU (no brU) vidyA (vinyA) 122 bhizca (bhiyoM) necchedyazcApi (nekSedyasyApi); smRci.41 | nAradaH; smRci.41 nAradaH; vyasau.32, viimi.2|15; nAradaH; vyasau.32 vyakavat ; vyapra.74; samu.23. vyapra.74; samu.23 vyacivat. . .. .. 1+samyakpraNihitaM cArthamanAkulaM nizcitamuktam / . 1 amatyantApau. 2 mAne. 3 ta pratibhAvayediti. :
Page #271
--------------------------------------------------------------------------
________________ vAdahAniH Nam / sA saMvatsarAdUrdhvaM bhavatIti kimityakAraNam / na caiSa niyamaH kenacitpremANenAvagamyate'pratibhAnavataH saMvatsareNa pratibhA bhavatIti / tasmAttAvantyevAhAnyupekSA yuktA yAvadbhiH pUrvapakSArthAvadhAraNaM bhavatyuttaraM ca pratibhAti / etaccAmukasya mandadhiyo'pyetAvanmAtrai rahobhirbhavatIti, nAdhikaM kAlamupekSaNIyam / pUrvapAkSikasya tu tadahareva svArthavinivezanaM yuktam / yata idameSa me dhArayatIdaM vA'nena mamApakRtamiti nizcitaM tasya bhavati / svecchayA sau pravartate kevalaM tasmai svapakSamAvedayate / kimityanizcitaH svArthI ' bhavati / uttarapAkSikastvaviditasaMbandhastadAnImeva rAjapuruSairAnIyamAnaH kathamiva svaparapakSau nizvinuyAt / pakSadvayanirUpaNaM hi tadasya tadAnImevApatati / nAnyathottarapAkSiko bhavati / tasmAtpUrvapAkSikasya sAdhye vastuni tadahaH pUrvapakSasamAptirdvidivasalAbho vA / ubhAvapi caitau pakSau smRtyantaraparigRhItau / tathA hyAha - ' sunizcitabalAdhAnaH pUrvapakSI bhavetsadA / dazAhaM dvAdazAhaM vA svapakSaM parizodhayet' iti // tathedamaparam 'tato'rthI lekhayetsadyaH pratijJAtArthasAdhanam ( yAsmR. 2 / 7 ) / yA tu saMvatsarapretIkSA sA mUlAsaMbhavAdapramANam / na hi vyavahArasmRtAvaSTakAdivadvedamUlatA zakyate vaktum | akAryarUpatvAdarthasya / pramANAntaraviSayatve ca tadasaMbhavaH pratipAditaH / eSA'pi tripakSIpekSA na sarvatra / yata uktam-- 'sAhasasteya - pAruSyago'bhizApAtyaye striyAm / vivAdayetsadya eva kAlo'nyatrecchayA smRtaH // ( yAsmR. 2 / 15 ) iti / sAhasAdau hi ciramupekSyamANe paramaparAdhnuyAt / ataH sadyo vivAdo vidhIyate / na cAtra smRtyAdayo'nuterahetavaH saMbhavanti / sAhasAdikAraNaM hi tadAnImeva rAjAnaM vedayet / tIvrasaMvegatA hi tatra bhavati / vastrAdyupahAreNa tadupekSAyAM nAzAzaGkA bhavati / sAkSiNastatra yadRcchayA saMnihitA api bhavanti / te hi dezAntaraM gatA nAmajAtyAdibhirna vijJAyante / tataH svAbhAvikapramANAbhAvaH / kiJca RNAdAnAdiSu kadAciditaretaraM saMdadhate / na tatra rAjJo hastaprakSepaH / krameNa ca saMzuddhau smRtirupayu1 kAraNena nA. 2 parIkSA. 3 para. 4 nuktahe. 195 jyate tadA kiyaddattamiti / sAhasakArI tu rAjJA'vazyaM nigrahItavya itareNa saMdhIyamAno'pi / tasmAdRNAdiSu kAlaharaNaM sAhasAdiSu sadya iti sthitam / taduktam'gahanatvAdvivAdAnAmasAmarthyAtsmRterapi / RNAdiSu haretkAlaM kAmaM tatvabubhutsayA' // yadA saMkula: pUrvapakSI bhavati tadA gahanattvAnna zakyate grahItumanAkulo viluptakramo'pi gRhItaH prativacanakAle mahattvAnna zakyate sarveNa smartumiti smRtyantarasyArthaH / uktaM ca na vibhAvayet / sAdhyaM vastu nirdizya na sAdhayati sAdhanasyAbhAvAt / vipakSe vA bhAvAt / na ca pUrvAparaM vidyAt / uktametat / tasmAdarthAd vyavahAravastunaH sa hIyate parAjito bhavatItyarthaH / medhA. (2) na ca pUrvAparaM etat prAguvAcyametatpazcAditi jAnIyAt / mavi. (3) uktaM sAdhyaM na pramANena pratipAdayati / pUrva sAdhanam / aparaM sAdhyam / tadyo na jAnAti / asAdha nameva sAdhanatvena nirdizati / asAdhyameva mAnena ' zazazRGgakRtaM dhanurjJeyam' ityAdi sAdhyatvena nirdizati sa tasmAtsAdhyAdarthAddhIyate / mamu. +maca. (4) pUrvAparaM sAdhyaM na vidyAt / yathAvastu na vijAnIyAt / star: santi metyuktvA dizetyukto dizenna yaH / dharmasthaH kAraNairetairhInaM tamiti nirdizet // (1) jJAtAraH sAkSiNaH puruSA mama santItyuktvA yadocyate kathyatAmiti tadA tUSNIka Aste na tAn + zeSaM mamuvat / bhAca. macagatam / (1) masmR. 8/57 ka. ga. gha-pustakeSu jJAtAraH ( sAkSiNa:) miti (mapa) iti pATha: ; vyaka. 33 jJAtAraH santi me ( santi jJAtAra i) miti (mapi ); smRca. 48 hInaM taM ( hono'sau ) zeSaM vyakavat; mamu. masmRvat; smRsA. 122 vyakavat ; vyaci. 31 vyakavat ; vyani. sthaH (sthA :) jJAtAraH santi me ( santi jJAtAra i) nAradaH; smRci. 41,46 miti (mapi ) nAradaH ; vyasau. 32 vyakavat; vImi. 2 / 15 vyakavat ; vyapra. 74 miti (mapi santi jJAtAra ityuktveti kalpatarulikhitapAThastvanAkara eva / AcAryamedhAtithibhyAmadhRtatvAt; prakA. 30 smRcavat; samu. 23 smRcavat.
Page #272
--------------------------------------------------------------------------
________________ 196 vyavahArakANDam dezanAmajAtibhirvizeSaNaiH kathayati / tadA etaiH pratyekaM sabhAyAmuktvA ke te vadetyukto na vadettAn / atra mA pUrvamuktaH kAraNairiha hIno'sau vyavahArAd bhraSTa iti| mAM jJAtAraH yathArthavAdyahamiti jAnAnAH sAkSiNa iti dharmastho dharmAdhikaraNasthaH prAivivAko nirdizennizcitaM yAvat / dvitIyaikavacanAntasyAsmacchabdasya tvAmau dvitIbrUyAjito'yamiti / yathaiva vipakSabAdhakapramANAvRttyA parA- yAyAH' (vyAsU . 8 / 1 / 23) ityanena mAmityasya mA jaya evaM svapakSasAdhanAbhAvAdapi / abhAva nizcayazca ityAdezaH / na tu me iti SaSThayantametat / 'na lokApunaH punaravasare'nupanyAsAtkAraNAntarasya cA'nupanyAse vyayaniSThAkhalarthatanAm' iti tanniSedhAt / tena meti abhAvAditi (?) jJAtAra iti tRnnantameva / tatra 'mA' iti sandhirapi samAhita iti medhAtithiH / AcAryAstu vyAkadvitIyAntaM yujyte| ...khalarthatanAmiti sssstthiinissedhaat| raNAdhikaraNe sandhikaraNamatrApazabda iti pUrvapakSaprasaM. hInaM tamiti dvitIyAntaH paatthH| itizabdaH prakArArthoM gena vadantaH SaSThayantatAmevAsya manyante / me santIti draSTavyaH / ebhiruktaiH prakArairanyaizcaivaMvidhairdInaM tnnirdishet| saMbandhAna 'tRnAm' iti saMbandhaprayuktaSaSThIpratiSedhAvayadA tu vAkyArthaparAmarzaH, tadA hIno'sAviti paatthH| kAza iti teSAmamisandhiH / santi jJAtAra ityuktveti vAkyArthasya karmatvAt dvitIyAyA abhaavH| ete parAjaya- / kalpatarulikhitapAThastvanAkara evAcAryamedhAtithibhyAmahetavaH / na tvAkAregitAdivadyabhicAriNaH / yo hi dhRtatvAditi dhyeyam / siddhAnte tvAcAryANAM chAndasatvapunaH punarvicArAvasare na saMnidhIyate, saMnihito nottaraM matra samAdhirabhimataH / etaiH kAraNairvyastaiH samastai prativakti, na tatra nizcitamidaM bhavati nAsya jayahetu- vAdiprativAdinoranyataraM hInaM nirdizedityarthaH / hInarastIti ? / yadi ca sarvadaivAnuttaravAdinaM na parAjayedrAjA vAditayA daNDAhatAmAtraM na prakRtArthahAniriti pramAdatato vyavasthAbhaGga Apadyate / paurvAparyAnavabodhestvini- parihArArthamevAyaM prapaJcaH / ' chalaM nirasya' ityAdi. taadivdrssttvyH| yaH sarvakAlaM vAgmI pragalbhaM pratipatti- vacanAt / vyapra.74-75. mAn tasyeGgitAdayo'nyathAbhavantaH parAjayahetau pramANA- ___ abruvato'bhiyoktrAderdaNDyatvam ntareNAnizcite'pi liGgadarzanasthAnIyA upodbalakA abhiyoktA na ceDhyAd badhyo daNDyazca dhrmtH| bhavanti / medhA. na cet tripakSAt prabrU dharma prati praajitH|| - (2) sAkSiNa iti / sAkSiNo'tra mama vidyante (1) abhiyoktA'rthI rAjAntikaM ca purUSamAhUya ityuktvA brUhi tAn ityukto yasmAnna brUyAttaM pUrvoktairebhiH yadi vyavahArapadaM na kathayati tadA niSprayojanAd badhyo parAjayakAraNaiH dharmanirNayapravRttaH prADvivAko jito. daNDyazca / daNDabandhane daNDaparimANe ca guNavattA, pratya'yamiti kathayet / gorA. rthina AhvAnena ca hAnimapekSya, kalpanIyAni atastada(3) metyuktveti chAndasaH sandhiH / taM vaadinm| harevArthinA vivaditavyam / pratyarthI tu na cet tripakSAd hInaM parAbhiyogaprAptam / mavi. byAdityarthastadA nAsau daNDayo bandhayitavyo vaa| kiM (4) dharmastho vicArakaH hInaM saMbhAvitahAnikaM parA- tIyatA kAlenottare satyaparAjita eva / dharma prati dharmata jita iti bhaGgAnanyathAsiddheriti nipuNenAvadhAraNe sa evAyaM parAjayo na chlmityrthH| tripakSAditi pAtrAdiSu parAjito'vyavahArya ityrthH| vyaci.32 drssttvystenekaaraabhaavH| arthatattvamasya zlokasyAsmAbhiH . (5) tamapIti apizabdAdadhamarNamapi / xmaca. | prAnirUpitam / medhA. (6) yazca jJAtAraH sAkSiNo madukte'rthe santIti (1)msmR.8|58; vyaka.33-34 yoktA (yoge); smRsA. * smRca., nanda., bhAca. gorAgatam / mamu. gorAgataM mavi. 122 pU.; vyaci.31 prabrUyAt (brUyAtsa); vyani. nAradaH; smRci.41 Dyazca (DyaH sa) yAt (yu:); vyasau.32; prakA. gataM c| x zeSaM gorAgataM mavigataM ca / 30 pra (tat) nAradaH samu.24 prakAvat.. ... .. 1 kaM pramANavR. 2 kSe. 3 tatredamiti. 4 cAraNA:. 5 bAdha. 1rAzAntikaM.
Page #273
--------------------------------------------------------------------------
________________ vAdahAniH (2) yo'rthI sadya eva pUrvapakSaM na brUyAt , tadA dharma / ' yAjJavalkyaH vyatikramatAratamyApekSayA vadhAhI daNDanIyazca syAt / abhiyogasya pratyabhiyogena na nirAkaraNam / asyApavAdazca / AkSiptaH punaH pakSatraye yadi na brUyAttadA dharmaviSaye abhiyogamanistIrya nainaM pratyabhiyojayet / parAjito'nyAyyapravRttatvenAdhArmikatvAt / . *gorA. abhiyuktaM ca nAnyena noktaM viprakRtiM nayet // (3) na ced brUyAt jJAtan saakssinnH| jJAtRpadaM pramANa- kuryAtpratyabhiyogaM ca kalahe sAhaseSu ca // param / vadhyastADanAdinA / abhiyuktenApramANe vAcye (1) nanu ca yadA tu mamAnenAparAddhamityevamuktaH vizeSamAha-na cediti / tripakSAdarvAG na cetsAkSiNo svamabhiyogamanistIryaiva tameva pratyabhiyuGkte, tadAyaM brayAttadA sa dharma prati dharmAnapekSya parAjito bhavatyato kramo nopapadyate / satyam / tenaiva c-abhiyogmityaadi| vadhyo daNDyazcetyAjjAtam / etacca pratyArthaviSayam / svAbhiyogamanistIryAbhiyoktAraM nAbhiyujIta, anavaArthinA sadya eva vAcyAH smRtyantarAt / mavi. sthAprasaGgena vyvhaaraasmaapteH| ata evaM cAnyAbhiyukto'(4) pratyarthI vA na brUyAt sAkSI vA na brUyAt |+mc. pyanabhiyojyaH / na ca svayamuktArthApalApaH kartavya iti / (5) abhiyoktAraM prati rAjJaH kartavyamAha-abhiyo- asyApavAdaH- kuryAditi / anistIrya svAbhiyogaM ktA na cediti / pratyarthidattottaro'bhiyoktA tata uttaraM sAhasAdau pratyabhiyuJjIta / ayameva tatra nirNayaprakAra na ced brayAd vadhyo hiMsyaH / daNDayo daNDAhaH / tad- ityarthaH / - vishv.2|9-10 guNApekSayA vikalpaH / tatra kaalaavdhikttraardhenoktH| (2) evaM sarvavyavahAropayoginI vyavahAramAtRkAma dharmazabdau vyvhaarvcnau| nanda. bhidhAyAdhunA kvacidyavahAravizeSe kaJcidvizeSa darzayituvAlmIkirAmAyaNam mAha-abhiyogamiti / abhiyujyata iti abhiyogo'paduSTatvaliGgAni rAdhaH / tamabhiyogamanistIryA'parihRtya enaM abhiyoAkArazchAdyamAno'pi na zakyo viniguhitum| tAraM na pratyabhiyojayet aparAdhena na saMyojayet / yadyapi balAddhi vivRNotyeva bhAvamantargataM nRNAm // pratyavaskandanaM pratyabhiyogarUpaM tathApi svAparAdhaparihA(1) AkAro dehadharmaH mukhAprasAdavaivarNyarUpaH / (1) yaasmR.2|9; apu.253|38-39 noktaM (tyakta); vyata.219 ' vishv.2|9 abhi...nyena (na cAbhiyuktamanyena); bhitA. vyamA. (2) anena ca parAjayasaMbhAvanAmAtra pratipAdyate / . | 299 noktaM (coktaM); apa.; vyaka.30; smRca.46 ca nA tasya ca phalaM kriyAdiparAmarza sabhyAdInAmatyavadhAnena / dAnAmatyavadhAnana (na cA); pamA.85; smRsA.84 nAnye (vAnye) nAradaH : 88 vyavahArazeSavicAraH / na caitAvatA parAjayanizcayo sAkSya. pU., krameNa kAtyAyanaH; vyaci.17 smRcavat ; vyani. smRca. nirNayo vaa| naisargikanaimittikavikArayorvailakSaNyasya vive- vat; nRpra.7; vyata.201 pU. savi.100 kRti (kRtaM); ktumazakyatvAt / yadyapi ko'pi nipuNatamamatirvivektaM candra.102 stIrya (Iya) ca nA (na cA); vyasau.27 ca zaknuyAt tathApi na parAjayanimittamasAkSitvanibandhanaM nA (tathA); vImi.; vyapra.96; vyama.9; vitA.97 yuktaM vA daNDAdikArya saMbhavati / na hi nipuNabhiSagabhiyoga- ca nAnyena (yuktastathAnyena); setu.99; prakA.29 smRcavat ; mUlakamaraNanizcaye'pi mRtakAryamAyAH samAcaranti / samu.23 smRcavat ; vivya.6. (2) yaasmR.2|10 apu. - 253139; vishv.2|10 ca (tu); mitAH ; apa.; vyaka. vyapra.71 30; smRca.46 ca (tu); pamA.85 ca (tu); smRsA.88 ___ * iyaM vyAkhyA medhAvat / mamu. gorAvat / bhAca, gorA- ca (ta) krameNa kAtyAyanaH; vyaci.17; vyani. ca (tu) gatam / + zeSaM gorAgatam / / nAradaH; nRpra.7; vyata.201 nAradaH; savi.101 ca (tu) (1) vyaka.33; dIka.32 na....tum (nigrahItuM na | nAradaH; vyasau.27; vImi. yoga (yoge); vyapra.97 ca (tu); zakyate) tyeva (tyeSa); vyata.219 vini ('sau ni); vyaso. vyama.9 vImivat ; vitA.10; setu.99 nAradaH; prakA.29 31 ddhi (sa); vyapra.71 kAraH (kAra) tyeva (tyeSa). | ca (tu); samu.23.
Page #274
--------------------------------------------------------------------------
________________ 198 byavahArakANDam rAtmakatvAnnAsya pratiSedhaviSayatvam / ataH svAbhiyogA- nimittaprANavyApAdanAdiSu / pratyabhiyogasaMbhave svAbhinupamardanasvarUpasya pratyabhiyogasyAyaM niSedhaH / idaM yogamanistIryApyabhiyoktAraM pratyabhiyojayet / nanvatrApi pratyarthinamadhikRtyoktam / atha ArthinaM pratyAha-abhi- pUrvapakSAnupamardanarUpatvenAnuttaratvAtpratyabhiyogasya prati. yuktamiti / abhiyuktaM ca nAnyeneti / anyenAbhiyuktamani- jJAntaratve yugapadyavahArAsaMbhavaH samAnaH / satyam / nAtra stIrNAbhiyogamanyo'rthI nAbhiyojayet / kiM ca ukta- yugapadyavahArAya pratyabhiyogopadezaH, api tu nyanadaNDa mAvedanasamaye yaduktaM tadviprakRti viruddhabhAvaM na nayenna prAptaye adhikadaNDanivRttaye vaa| tathA hi / anenAI prApayet / etaduktaM bhavati--yadvastu yena rUpeNAvedana- tADitaH zapto vetyabhiyoge pUrvamahamanena tADitaH zapto veti samaye niveditaM tadvastu tathaiva bhASAkAle'pi lekhanIyaM pratyabhiyoge daNDAlpatvam / yathAha nAradaH...-'parvamAkSAra nAnyatheti / nanu--'pratyarthino'grato lekhyaM yathAvedita- yedyastu niyataM syAtsa doSabhAk / pazcAdyaH so'pyasatkArI paarthinaa| ityatraivedamuktaM kimartha punarucyate 'noktaM pUrve tu vinayo guruH' iti // yadA punarrayoryagapattADanAdiviprakRti nayet' iti| ucyate- 'yathAveditamarthinA' pravRttistatrAdhikadaNDanibRttiH- 'pAruSye sAhase ityanenAvedanasamaye yadvastu niveditaM tadeva bhASAsamaye vA'pi yugapatsaMpravRttayoH / vizeSazcanna labhyeta vinayaH 'pi tathaiva lekhanIyaM ekasminnapi pade na vastvantara- syAtsamastayoH' iti // evaM yugapadyavahArapravRtyasaMmityuktam / yathAnena rUpakazataM vRddhayA gRhItamityAvedana- bhave'pi kalahAdau pratyabhiyogo'rthavAna' RNAdiSa samaye pratipAdya pratyArthisaMnidhau bhASAsamaye vastrazataM tu nirarthaka ev| xmitA. vRddhayA gRhItamiti na vaktavyam / tathA sati (3) tasmAdvAdino'bhiyoganistArArthamevottaraM sthAna padAntarAgamane'pi vastvantaragamanAddhInavAdI daNDathaH tu sAdhyAntaranirNAyakatvena, ata eva uttIryate'bhi. syAditi 'noktaM viprakRti nayet' ityanenaikavastutve'pi yogo'nenetyuttaram / vyamA.299 padAntaragamanaM niSidhyate / yathA rUpakazataM vRddhayA gRhI. (4) sAmAnyatazcaturdhA vyavahAraH, tasyedAnI kramatyA'yaM na prayacchatItyAvedanakAle'bhidhAya bhASAkAle mAha-abhiyogamiti / +apa. rUpakazataM balAdapahRtavAniti vadatIti / tatra vastvantara- / (5) mitA.TIkA-padAntarAgamane'pIti / asminpragamanaM niSiddha miha tu padAntaragamanaM niSidhyata iti na karaNe padazabdo viSayavAcI jnyeyH| manyukRta iti / vAmpA. paunaruktyam / etadeva spaSTIkRtaM nAradena 'pUrvapAdaM ruSye daNDapAruSye ityAdike vyavahAre ityrthH| sabo. parityajya yo'nyamAlambate punaH / padasaMkramaNAjjJeyo (6) cakArAt steye daNDapAruSye ca pratyabhiyoga hInavAdI sa vai naraH // iti hInavAdI daNDayo kuryAt / / +vImi. bhavati na prakRtAdarthAddhIyate / ataH pratyarthino- (7) abhiyogamiti / yugapadyavahArasya pratijJAbhedenA'rthinazca pramAdaparihArArthamevAyamabhiyogamanistIryetyA- saMbhavAt pratyabhiyogAnarthakyAt ityayaM pratyarthina pratyadyapadezo na prakRtArthasiddhayasiddhiviSayaH / ata padezo'nyavAditvena hInatAparihArArthaH / eva vakSyati- 'chalaM nirasya bhUtena vyavahArAnnayennRpaH' nisa bhanena vyavahArAnayelapa' abhiyuktamiti / ayamapi yugapadyavahArAsaMbhavanibaiti / etaccArthavyavahAre draSTavyam / manyakRte tu vyavahAre ndhano'rthinaM prtyupdeshH| ne pakatAdapi vyavahArAtIyata eva / yathAha noktamiti / yadvastu yatprakAreNAvedanasamaye niveditaM nAradaH- sarveSvarthavivAdeSu vAkchale nAvasIdati / para- tat tathaiva bhASAyAM lekhanIyaM nAnyathetyayamapyarthina evAnya pota dIyate, timi vAditvanibandhanahInatAparihArArtha evopdeshH| vyapra.96 yogamanistIrya nainaM pratyabhiyojayet' ityasyApavAdamAha xsmRca., pamA., dIka., vyani. mitAvat saMkSepato vaakyaarthH| -kuryAditi / vyata., savi., vitA. mitAgatam / kalahe vAgdaNDapAruSyAtmake / sAhaseSu viSazastrAdi- +mitAvat saMkSepato vaakyaarthH| * zeSaM sarva mitAvat /
Page #275
--------------------------------------------------------------------------
________________ vAdahAniH 199 duSTatvaliGgAni (1) nanvanekaprakArAH puMsAM pravRttayaH / tatra yadi 'dezAddezAntaraM yAti sRkkiNI parileDhi c|| kazcid vyavahArAnuguNavAkpravRttyakuzalatayA satye'pyatheM lalATaM svidyate cAsya mukhaM vaivarNyameti ca // mithyAvAdIva lakSyate / anyastu kazcit kapaTavyavahAraparizuSyatskhaladvAkyo viruddhaM bahu bhaasste| caturo mithyAbhUte'pyarthe satyavAdIva lakSyate / tatazca vAkcakSuH pUjayati no tathauSThau nirbhajatyapi // vyavahAranirUpaNaprayAsavaiyarthyameva / satyameva, yadi svabhAvAdvikRtiM gcchenmnovaakaaykrmbhiH| vivekAvadhRtiprakAro na syAt / syAttu khalUpAyaH-dezAabhiyoge ca sAkSye vA duSTaH sa parikIrtitaH / / ddezAntaramityAdiH / (1) yAsmR.2113, apu.253|42-43 kha (kha) mati yadyapi vyavahAramArganipuNatayA kutazcidvA sahAyAdyavaSTaM(meva); vishv.2|13 ki (ka); mitA.; vyamA.313 ki bhAt sAdhutAbhAsaM pratyayamutpAdayati, tathApi yasyaivamAdIni (ka) svi (bhi); apa.; vyaka.33 sUkkiNI parileDhi ca (pari- / liGgAni sa duSTaH prikiirtitH| parikIrtitavacanaM dauSTayanileDhi ca sRkkiNIm ); smRca.49,85, pamA.56 cAsya zcayakhyApanArtham / sphuTAvagatacAturyazcaivamAdibhirliGgai(tasya); smRsA.121 kviNI (kaNI) (lalATaM svidyate yasya rdhyvseyH| anyasya tvapratibhayA'pi dhUrtajanasaMtrAsimukhaM ca parizuSyati); vyani.; smRci.42 vyamAvat ; nRpra. tasya vA bhavatyeva / atazcaivaM vivicyaitAni liGgAni vyava7; vyata.218 kki (ka); savi.147 cAsya (yasya); maca. sthApanIyAnItyanavadyam / sRkkaNI oSThasandhI / vAkcakSuH 8 / 26 ki (kki) ca (vA); candra.121 (=) uttarArdha smRsA pUjayati no iti cchedaH / vAcazcakSuSo vA pUjAM na karovat ; vyasau.31 cAsya (tasya); vImiH vyapra.70 ki (vi); vyama.10 vyapravat ; vitA.104 cAsya (vAsya); setu.112; tItyarthaH / vAkpUjA svoktinizcayAvaSTambhaH / cakSupazca prakA.31 vyatavat ; samu.24 vyapravat. drshnaavssttmbhH| oSThani jnmnekdhausstthvikaarH| jihvayA (2) yAsmR.2114; vizva.2014; mitA. thI (tho); vA parilehanam / spaSTamanyat / vishv.2|13-15 vyamA.313 mitAvat ; apa.; vyaka.33 mitAvat ; smRca. (2) manovAkAyakarmabhiryaH svabhAvAdeva na bhayAdi49 thoSThau (thauSTho): 85 mitAvata; pamA.18 mitAvat ; smRsA. nimittAdvikRti vikAraM yAti gacchati asAvabhiyoge 121 kyo (kyaM pU.; vyani. mitAvat ; smRci.42 thau (tho); | sAkSye vA duSTaH parikIrtitaH / tAM vikRti vibhajya darza vyata.218; mc.8|26 mitAvat ; candra 121 (skhaladvAkyaM yati / dezAddezAntaraM yAti na kacidavatiSThate / sRkkiNI visaMbaddha viruddha bahu bhASate) pU.; vyasau.31 mitAvat ; vImi. oSThaparyantau / parileDhi jihvAgreNa sparzayati ghaTTayatIti mitAvat; vyapra.70 mitAvat ; vyama.10 mitAvat ; vitA. karmaNo vikRtiH / asya lalATaM svidyate svedavindva104; setu.112 mitAvat ; prakA.31 mitAvat ; samu.24. DitaM bhavati / mukhaM ca vaivayaM vivarNatvaM pANDutvaM kRSNatvaM (3) yAsmR.2015; apu.253143-44 ca ...sa ('tha vA eti gacchatIti kAyasya vikRtiH| parizuSyat skhalavA sAkSye vAgduSTaH); vishv.2|15 vA duSTaH sa (ca sa duSTaH); mitA.; vyamA.313 vA du (ca du); apa. ca sAkSye vA dvAkyaH parizuSyat sagadgadaM skhalabatyastaM vAkyaM yasya sa (stha vA sAkSye); vyaka.33 duSTaH sa (sa duSTaH); smRca.49 tathoktaH / viruddhaM pUrvAparaviruddhaM bahu bhASata iti vAco kAya (kArya) ca sAkSye vA ('tha sAkSye ca): 85 vA (ca); | vikRtiH / paroktAM vAcaM prativacanadAnena na prapUjayati, pamA.56 ge ca (ge'tha); subo.2|15 (-) pamAvat , utta. cakSurvA prativIkSaNena na pUjayatIti manaso vikRtesmRsA.121 ca sAkSye vA (tathA sAkSye); byani. pamAvat : liGgam / tathA oSThau nirbhajati vakrayatItyapi kAyasya smRci.42 pamAvat ; nRpra.7 pU.; vyata.218 vizvavat ; vikRtiH / etacca doSasaMbhAvanAmAtramucyate, na doSasavi.147 pamAvat, utta.; mc.8|26 manovAk (vAGmanaH) nizcayAya / svAbhAvikanaimittikavikArayovivekasya durjeya zeSa smRsAvat ; candra.121 ramRsAvat , utta.; vyasau.31 tvAt / atha kazcinnipuNamatirvivekaM pratipadyeta tathApi na gacchena (yAti) zye vA (kSye ca); vImi. vizvavat ; vyapra.70 parAjayanimittaM kArya bhavati / na hi mariSyato liGgadarzapamAvat ; vyama.10 vyamAvat ; vitA.104 pamAvat / setu. | nena mRtakArya kurvanti / evamasya parAjayo bhaviSyatIti 112 smRcavat / prakA.31 vA (ca); samu.24 kSye vA(kSe ca). nana mRtakAya kuvanti / evamasya parAjayA bhAvaSyatAti
Page #276
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam liGgAdavagate'pi na praajynimittkaaryprsnggH| *mitA. prakRtArthAddhAnirvA / tayormanibhiranabhidhAnAt / aduSTa (3) vAkcakSurna pUjayati na mukhamavalokayan brUte syApi kathaJcidevaMvidhacihnAnvayasaMbhavAdaduSTAbhidhAyakaityarthaH / oSThau nirbhajati kampayati / suvyaktamaparam / vacanAnAM ca tadrakSaNAdAvavadhAnavidhAnArthatvenAvaiyatadevamAdibhirliGgairvA dino hiinpksstvmnumiiyte| rthyAt // evaM ca duSTacinhavihInAH sAkSilakSaNalakSi xvyamA.312 tAzca sAkSiNo yadyupasthitAstadA tairnirNetavyam / atha (4) sRkkiNI, galayorantarbhAgau paritaH sarvato leDhi, viparItAstadA pramANAntareNetyanusaMdheyam / smRca.49,85 jihvayA spRzati / parizuSyatAsyenoccAryamANaM vAkyaM (6) mitA.TIkA-manovAkkAyakarmabhirityuddizya dezAparizuSyat / parizuSyatskhaladvAkyamasya sa tthoktH| ntaraM yAtItyAdinA vyutkrameNa karmakAyavAGmanasAM vikRti viruddha pUrvAparaviruddham / vAkcakSuSoH pUjA prsnntaa| pradarzayato yogIzvarasyAyamabhiprAyaH / uddezakrameNottarasya nirbhujati vakrIkaroti / svAbhAviko dharmaH svbhaavH| bAhyatvena atyantasthUlatvena sthUlatamaprakrameNa vikAratasmAtsvabhAvAdvikRti_parItyam / tatra manaHkarmaNo vikRti- darzana miti ete vakSyamANAstrayo na kevalaM duSTA api tu rjnyaansNshyvipryyaaH| vAkarmaNastu gadgadatvAdikam / arthAdapi hInA daNDayAzca iti / subo. kAyakarmaNaH kampAdi / ya evaMvidhaH so'bhiyoge vyava- (7) vAdilekhanIyaM pramANaM prAgabhihitamidAnIM tadahAre sAkSitve ca duSTo vitathavAdI prkiirtitH| anya lekhanIyaM prADvivAkasabhyAdyavadhAraNIyaM pratyAkalitAparaMtsugamam / tatra manuH -'bAyairvibhAvayeliGgai vamanta- nAmakamanumAnAkhyaM pramANa drshyti-deshaadityaadibhiH| rgataM nRNAm / svaravarNeGgitAkAraizcakSuSA ceSTitena ca // . manovAkkAyakarmabhiryaH svabhAvAdbhaGgAdisaMbhAvanAtiriAkAreNeGgitairgatyA ceSTayA bhASitena ca / netravaktra- tanimittamantareNa vikRti vikAraM yAti prApnoti sa abhivikAraizca gRhyate'ntargataM manaH // yoge vAde sAkSye sAkSikRtye duSTaH parikIrtitaH / zAstre yadi duSTalakSaNAnAM duSTatAyAM prAmANyaM tadA taireva tena tatkRto'bhiyogaH sAkSyaM ca na siddhayatIti tAtparyam / vAdinaH prativAdino vA parAjaye'vadhArite daivamAnuSa- cakArApikAratavAzabdairbahubhiH 'brahItyuktazca na yAda' pramANamantareNaiva vyavahArasamAptiH syAditi divyAdi- ityAdi manUktAnAM smuccyH| vImi. pramANavaiyarthya syAt / duSTalakSaNAbhAve tadarthavaditi yadyu- (8) mitA.TIkA-evaM ca duSTaH saMbhAvitadoSa eva cyate, tarhi likhitAdipramANAnAmasAkSikatvena vidhAnaM ityevaM vyAkhyeyamiti bodhyam / ' bAla. nopapadyate / uktaM hi 'kriyApAdastRtIyaH syAt' iti / vividhAni vAdahAnikAraNAni tasmAnnaitAni duSTatAyAM pramANAni kintu vAdiprativAdi- 'saMdigdhArtha svatantro yaH sAdhayedyazca niSpatet / normadhye kaH pramANaM karotviti jijJAsAyAm / yatraitAni na cAhUto vadetkiJciddhIno daNDyazca sa smRtaH / / na santi sa pramANAha ityavadhAraNopayogitayA eSAmupa- (1) yadA punardvayorvyavahAravipratipattau svabalAvaSTanyAsaH / nanUttaravizeSe sati vAdivizeSa prati pramANo- mbhenaivAntareNApi rAjAvedanaM sAdhayituM sAmarthya syAt, panyAse vacanato'vadhRte pUrvoktajijJAsAyA anavasara tadApi kimavazyaM rAjJa eva nivedanIyam / satyam / evaM eva / satyamevamRNAdAnAdau / cauryAdyabhizApAdau tu divye yuktam / yataH-saMdigdheti / prApte bhavati jijJAsA / divyaM hi mithyottaravAdino'pi yathaiva yo rAjJAhato niSyatet praNazyet / yo vA saMbhavati na lekhyasAkSyAdikam / tasmAttarkavadeSAM rAjAntikaM gataH saMbhAvitapratibhAnavAnapi na kiJcid pramANAnugrAhakatvaM na pramANatvam / yuktaM caitat / doSamantareNApi bhayAdinA tessaamupptteH| (1)yaasmR.2|16; shunii.4|618 cA (vA) uttaH; vizva. apa.' / 2 / 16; mitA.; apa.; vyaka.34 sa smR (saMsmR); smRca. (5) evaM duSTAntaHkaraNatayA jJAtasyApi na daNDo na ! 48; pamA.84 theM (tha); savi.490; vyasau.33; vImi. *candra'., vyapra., vitA. mitAgatam / vyata. nymaavdbhaavaarthH| vyapra.72; vitA.76:104 (=); prakA.30; samu.24,
Page #277
--------------------------------------------------------------------------
________________ vAdahAniH 201 vadet / sa yathA parAjito daNDAhazca syaat|evN yo'pi pratya- prasahya sa vineyaH syAtsa cAsyArtho na sidhyti|| rthisaMdigdhaM nyAyena nizcayamakRtvaiva haThAt svatantraH sAdha- (1) rAjasAdhAraNasaMdigdhe'rthe yo rAze'nAvedyaiva yet , so'pi parAjito daNDyazcetyabhiprAyaH / vishv.2|16 pravartate, sa vinayaprApto bhavati / tadarthasiddhirapi nAstye(2) kiJca saMdigdhamarthamadhamaNenAnaGgIkRtameva yaH veti / abhA.13 svatantraH sAdhananirapekSaH sAdhayatyAsedhAdinA sa hIno (2) anivedya anAkhyAya rAjJaH saMdigdhe'rthe pravartate daNDa yazca bhavati / yazca svayaM saMpratipannaM sAdhanena vA aniNIMte, dhArayati na dhArayatIti / yaH pravartate sAdhayituM sAdhitaM yAcyamAno niSyatet palAyeta, yazcAbhiyukto svayamevArabhate / balAdAkramya sa daNDyaH syAt / so'pyarthaH rAjJA cAhUtaH sadasi na kiJcidvadati so'pi hIno saMdigdho na labhyate hIyate ityrthH| nAbhA.140 daNDyazca smRta iti sNbdhyte| nobhiyukto'bhiyuJjIta tamanItvArthamanyataH / 'abhiyoge ca sAkSye vA duSThaH sa prikiirtitH| na cAbhiyuktamanyena na viddhaM veddhamaheti // iti prastutatvAddhInaparijJAnamAtrameva mA bhUditi daNDaya- vAdinA prativAdI yo'bhiyuktaH sa taM vAdyabhiyogagrahaNam / daNDayazcApi 'zAsyo'pyarthAnna hIyate' ityarthA- mante'nItvA parisamAptimanItvA tameva vAdinaM na pratyabhidahInatvadarzanAdatra tanmA bhUditi hiingrhnnm| zamitA. yuJjIta / dvayovAdinorekakAlamanirNayagamakatvAt / taM (3) sAdhakabAdhakapramANayoraparIkSaNAgrAhyAgrAhyatvena ca svakIyAbhiyogaM nirvAhya yadi satyameva kimapi tasya saMdigdhamartha svatantraH parIkSakAdi nirapekSo yo haThena sAdha- svakIyamabhiyogakAraNamapyasti , tataH sa eva prativAdI yetparamaGgIkArayet / yazca zAstradRSTopAyena sAdhitamapyartha- tasya vAdinastatkSaNamevAbhiyogaM datvA svayaM vAdI bhavati / mapradAya niSpatet palAyeta / yazca vyavahArArtha rAjJA AhUtaH yazcAnyenAbhiyuktaH prArabdhavyavahArastiSThati, tamapi svapakSasAdhakaM parapakSabAdhakaM vA na vadet / sa hInaH sa nAbhiyuJjIta / yato na viddha vedbumarhati / yena vyAdhena parAjitazca rAjJA ca daNDayaH / sAdhitaM ca sAdhakAya mRgaH prathamaM viddhaH , taM yadi dvitIyo'pi vidhyati tasya deyam / hInasya daNDo yatra vacanaM tatraiveti jJApayituM vRthAzramaH / prathamasyaiva tatrAdhikAro na dvitIyasyeti / daNDayazceti pRthagvacanam / apa, abhA.15 (4) niSyatet deyamadatvA niSpatya tiSThet palAyeta yamarthamabhiyuJjIta na taM viprakRtiM nayet / +smRca.48 / nAnyatpakSAntaraM gacchedgacchanpUrvAtsa hIyate / / (5) svatantraH vicArakadattajayapatrAdinirapekSaH / (1) atra prathama bhASAkRtA asya pArzve mayopalabhyaAdicakAreNa vicArasthAnAnupasthAyinaH smuccyH| suvarNagadyANakadaza, dvitIyavelAyAM viMzatidrammANakAvadvitIyacakAreNa svAzakto pratinidhidvArApi na vAdaye-(cApya); nAsmR.1146, abhA.13, apa.2016 anA diti samuccIyate / tRtIyacakAreNa vivAdAspadaM dApathi- (ani); vyaka.34 anA (ani) cAsyA (cApya); smRca.48 tvyH| etAzca vikRtayo'tinipuNenA'nanyathAsiddhayo'va- vyakavat ; vyasau.33 (-) cAsyA (cApya); vyapra.75 tAritA bhaGgasyA'numApikAH / itarathA tu bhaGgasaMbhAva- apavat ; vitA.76 vyakavat ; prakA.30 vyakavat ; samu. nAmAtrApAdikAH / etAbhireva ca nirNayo loke pratyakSa- 24 cAsyA (cApya) dhyati (dhyate). vicAra ityucyate / sImi (1) nAsaM.1148 nItvArthamanyataH (tIvArthamantarA) na viddha __ veddha (viddhaM na vyaddha); nAsmR.1155 nItvA (tI.); nAradaH abhA.15 rthamanyataH (rthasaMmataH). vividhAni vAdahAnikAraNAni (2) nAsaM.1649; nAsmR.1156; abhA.15 yama (tama); anAvedya tu yo rAjJe saMdigdhe'rthe pravartate / vyamA.292 yama (yaJcA) nAnyatpa (na ca pa) bRhaspatiH; * pamA., vyapra., vitA. mitAgatam / + zeSa mitaagtm| vyaka.24 nyatpa (nyapa) sa hI (prahI); vyaci.12 vyamAvat , (1) naasN.1|4. anA (ani) rAze (rAzaH) cAsyA bRhaspatiH; vyasau.32, viimi.2|6 vyamAvat , bRhaspatiH. mya. kA. 26
Page #278
--------------------------------------------------------------------------
________________ 202 tAraM parikalpa svahRdaye Avedayati mayA asya pArzve labhyadravyazatadvayamiti / athavA, prathamaM labhyadravyaM janaM prArthayitvA dvitIyavelAyAmadhikaM prArthayate, adhikaM vA prathamamuktvA janaM vadati - imAM sarvathA'pi arthaviprakRtiM vinAzatAM na nayet / tathA'nyatpakSAntaraM gacchediti -- prathamaM svakIyasuvarNasya viMzatigadyANakaprArthanAM kRtvA dvitIyavelAyAM vadati, madIyaputrasyAnena dAtavyamasti drammapaJcAzaditi / etadanyatpakSAntaramucyate / taM na gacchet / yato dvitIyapakSAntaraM gacchanpUrvapakSAt vAdI hIyata iti / abhA. 15 (2) viprakRtiryathA / madIyA mahiSI dhenuranenApahRteti abhiyujya lekhayitvA pazcAdgodhenurityAhuH / madIyAM patnImayamapahRtavAniti abhiyujya pazcAdAha avaruddhavAniti / pakSAntaraM yathA, nikSiptaM mayA tasmin suvarNa, taddadAtviti lekhayitvA AstAM tAvadidaM madIyAM avaruddhakIM kuto'pahRtavAniti / yatra tu pUrvoktamajahadeva pratijJAntaraM gacchet yathA mama RNaM gRhItvA na dadAti tAvat tadyAcamAnazcA'hamanena mUrdhni pAdena hata iti adhikadaNDanIyArthe tatra na doSaH / ' na taM viprakRtiM nayet' iti pratijJAtamarthaM nyUnamadhikaM vA na kuryAt na ca pUrva pratijJAmuktvA pratijJAntaraM kuryAt / vyamA. 292 (3) viprakRtiM nyUnatAmadhikatAM vA, yathA zataM dhArayasIti bhASitvA pazcAt paJcAzatameva vA sArdhazataM veti punarbhASaNaM pakSAntaramiti zataM, suvarNAn dhArayasItyAdi bhASitvA viramya pazcAt gAMzca dhArayasIti pakSAntarami - tyarthaH / idaM cottaravirodhAt pUrvamaviruddhameva tadanantaraM tu viruddham / 'uttareNAvaruddhasya nivRttaM lekhanaM bhavet' ityAdivacanAt / vyaci. 13 ( 4 ) yamartha dhAnyahiraNyAdikamuddizya vyavahAro lekhitaH, tamartha kriyAkAle'nyathA na brUyAt / hiraNyaM lekhayitvA sAkSipraznakAle dhAnyamiti / nAnyat pakSAntaramiti / gacchet sAkSiNamuddizyetyuktam, nArthAntaramuddizyeti / idamanyanmama dhArayati tat tAvad dApyatAM tiSThantu sAkSiNa iti / sa pUrvoktAdarthAddhIyate / tatra parAjIyata ityarthaH / tacca na labhate daNDyazceti / nAbhA. 1149 vyavahArakANDam nai ca mithyAbhiyuJjIta doSo mithyAbhiyoginaH / yastatra vinayaH proktaH so'bhiyoktAramAtrajet // (1) na ca arthasaMbandhaM vinaiva kAmakrodha lobhAndhatayA mithyAbhiyogaH kenA'pi kAryaH kartavyaH kadApi / ta mithyA'bhiyogadAturmahAndoSaH / yastatra vinayaH proktaH sa mithyA'bhiyogadAtAramAtrajet AgacchedityarthaH / abhA. 15 (2) tatpratipadoktadaNDAbhAvaviSayam / sAmAnyazAstratvAt / tena nihnave'sadvRttasya yo daNDo'bhihito viSNunA sa eva sadvRttasya mithyAbhiyogino bhavatItyava: gantavyam / smRca. 122 (3) agurutalpagaH gurutalpaga ityukte gurutalpagasya yatkAryaM tadabhiyoktuH kartavyam / nAbhA. 1150 sopadezaM harankAlamabruvaMzcA'pi saMsadi / uktvA vaco vibruvaMzca hIyamAnasya lakSaNam // tatra apadezo vyAjaH / savyAjaM kAlaharaNaM kurvan 'tAvadapaTurahaM, tAvadazucirahaM, nottaraM prayacchAmi' iti / tathA ca, yazca sabhyaiH pRSTo na bravIti / yazca prathamaM vacanamutkvA pazcAd bravIti - na mayA taduktamiti / etaizcinhaistasya hIyamAnasya lakSaNaM jJeyamiti / pailAyate ya AhUtaH prAptazca vivadenna yaH / vineyaH sa bhavedrAjJA hIna eva sa vAdataH // abhA. 15-16 yazca rAjJA cAhUtaH san palAyate, tathA palAya.. mAno'pi puruSairyatnAdAnItaH, tatra prAptaH pracodyamAno'pi kiMJcinna vadet sa vineyo rAjJA bhavati, yato hIna eva sa tasmAdvAdata iti / samyakpraNihitaM cArthaM pRSTaH sannAbhinandati / apadizya ca yo dezyaM punastamanudhAvati // abhA. 16 (1) nAsaM. 1150; nAsmR. 1157; abhA. 150 vyaka. 128; smRca. 122; prakA. 77; samu. 67. (2) nAsaM. 151; nAsmR. 1158 uktvA vaco (uktA vAco); abhA. 15; vyaka. 34 sA (so) haran (haret ); vyani. haran (haret) bruvaM (bhramaM); vyasau. 33 sApadezaM (adezaM yo).' (3) nAsaM. 1152 vineyaH sa ( sa daNDyazca); nAsmR. 11591 abhA. 16 vivadenna ya: ( na vadettu yaH); vyaka. 34 palA .... ta: (AhRto yaH palAyata) savA (vivA); vyasau. 33 vyakakt. (4) nAsmR. 1 / 60 sannA (sannos); abhA. 16 cA (vArta) sannA (sannos); apa. 2 / 16 cA (yo) ca yo de (mudde).
Page #279
--------------------------------------------------------------------------
________________ vAdahAniH 203 samyakkaraNena karaNAgre prathamamAveditamapi yAvatsabhyaiH / parastrIbhUmya'NAdAne zAsyo'pyarthAnna hIyate // pRSTastAvattameva nAbhinandati na smrthytiityrthH| tathA | (1) anyeSu sarveSu vivAdeSu vAkchale nApahIyate, apadizya arthamala pitvA punastamevAnudhAvati / asyAya- nAvasAyaM prApnoti / yatra puna!mahiSyAdipazuvAdaH, yazca marthaH-sabhyaiH pRSTaH kI tava sAkSiNo likhitaM ca kiJci- strIviSayasaMbaddhayamAno vAdaH, tathA gRhakSetrAdiko vAdaH, dasti ? evaM pRSTaH prathamaM vadati-na kiMcidasti / evama- yo bhUmivAdaH, yazca paJcaviMzatibhedabhinnarNAdAnavAdaH, padizya punastameva vadati-anudhAvati / yathA vidyate mama | eteSu sarveSvapi pradhAnavAdeSu kenApi dviruktavAkThalalikhitaM sAkSiNa eveti / so'pi hiiymaanH| abhA.16 / mAtreNA'vasAyaM na prApnoti / zAsyo'pi vinayaM prApto'pi / santi jJAtAra ityuktvA dizetyukto dizenna yH| tasmAtprakrAntasvakIyArthAnnAvahIyate na paricyavate iti / etaistu kAraNaiH sarvairdharmahInAnvinirdizet // abhA.24 yazcaivaM vadati-yathA likhitaM mama vidyate sAkSiNo vaa| (2) asyArthaH--sarveSvarthavivAdeSu, na manyukRteSu / tat zrutvA sabhyairuktam--yadi jJAtAraH santi tato diza vAkchale pramAdAbhidhAne'pi nAvasIdati na parAjIyate / AvedayetyarthaH / yAvatA na dizati-na tatrAnayati / na prakRtAdarthAdhdIyata ityrthH| atrodAharaNaM parastrIetAnsarvAnapyetairlakSaNadharmahInAnvinirdizet / abhA.16 tyAdi / parastrIbhUmyaNAdAne pramAdAbhidhAnena daNDayopUrvavAdaM parityajyaM yo'nyamAlambate punH| 'pi yathA prakRtAdarthAnna hIyate evaM sarveSvarthavivAdeSviti / vAdasaMkramaNAjjJeyo hInavAdI savai naraH * // arthavivAdagrahaNAnmanyukRtavivAdeSu pramAdAbhidhAne (1) yo vAdI pUrvapAdalikhitasvapratijJArtha kriyayA prakRtAdapyathAddhIyata iti gamyate / yathA'hamanena nirvAhayitumasamarthaH, anyapAdAzritamabhiyogamavatArayati, zirasi pAdena tADita ityAvedanasamaye abhidhAya sa tasmAtsaMkramaNAddhInavAdIti jnyeyH| vaktavya ityarthaH / bhASAkAle hastena pAdena vA tADita iti vadanna kevalaM abhA.24 daNDayaH parAjIyate ca / *mitaa.2|9 (2) pUrvavAdaH aavednm| smRca.46 ___ (3)arthAt pshvaadeH| vyaka. 35 (3) padasaMkramaNam-RNAdAnAdipadAnyatamaM padaM | (4) atrApavAdamAha kAtyAyanaH-'ubhayolikhite 'vihAya anytmpdsviikaarpuurvmaavednm| savi.102 vAkye prArabdhe kAryanizcaye / anuktaM tatra yo brayAttasmAarthavivAdeSu vAdahAnikAraNApavAdaH darthAtsa hIyate // +smRca.48 sarveSvarthavivAdeSu vAkchale nAvasIdati / (5) vAkchalavAdI sarveSu vAdeSu hIyate / arthAt * atratyA mitA.vyAkhyA (yAsmR. 2 / 9) zloke (pR.197) pazustrIbhUmyRNAdAnAt / candra.123 draSTavyA / vyata., vitA. mitAgatam / (6) kvacidarthavivAde'pyarthahAniH sandigdhArthamitya(1) nAsmR.1161, abhA.16; ap.2|16 (dharmasthaH nena darzitA / xvyapra.75 kAraNairetehIMnaM tamapi nirdizet). ___* vyamA., vyaci., vyata., vyama., vitA., setu. mitA(2) naasmR.2|24; abhA.24 vAdaM (pAda); mitA.219 vAdaM (pAda) vAda (pada); ap.2|16 punaH (naraH); vyaka.34 gatam / pamA. mitAgataM smRcagataM ca / apavat; smRca.46, pamA.81, smRsA.122, vyani.; ___+ vAkyArthI mitAvat / - zeSa mitAvat / smRci.41 apavat ; nRpra.7 lamba (rabha); vyata.201; savi. vyamA.289 Svartha (Sveva) para (pazu); vyaka.35 para (pazu); 101 vAda (pada); candra.122 apavat ; vyasau.32 smRca.48 vyakavat, pamA.83 vyakavat / vyaci.32 vyakaapavat ; vyapra.72; Thayama.9-10, vitA.99 savivat ; vat, nRpra.7; vyata.205 vyakavat candra.123 gyamAvat; setu.99; prakA.29; samu.23. vyasau.34 vyakavat ; vyapra.75; vyama.9, vitA.78-79, . (3) naasmR.2|25 Svartha (Svapi) vasIdati (pahIyate) para | 99; setu.104 bhUmya (bhU R); prakA.31 vyakavat ; samu. (pazu); abhA.24 dAne (dAna) zeSaM nAsmRvat ; mitaa,2|9; | 23 vyakavat .
Page #280
--------------------------------------------------------------------------
________________ 204 vyavahArakANDam vAdahAnikAraNAni | pannaH / ato ye hInavAdazabdena prAptAH vinayamAtrAko. palAyate ya AhUto maunI saakssipraajitH|| TanAH, na tu prAptAvasAyAH punarapi vAdayogyA bhavasvayamabhyupapannazca avsnnshcturvidhH|| ntIti / te cAtrocyante / tatra anyavAdI yo matibhraMzAt (1) ya AhUtaH AkArito'pi rAjapuruSaiH prastuta- | kiMJcidanyadvadati, yazca kriyAdveSAdUSaNaM prayacchati, byavahArakheTanArtha palAyate sa avasannaH prAptAvasAya yazca rAjadaivikAdinA nopasthAnakartA jAtaH / yazca tatkSaNaucyate / maunIti--yaH prastutavyavahAre svakIyaM prAptA. mevottaramadatvA uttarakAlaM prArthayati, yazca svakIyavasaraM protsAhyamAno'pi na vadati maunI tUSNIM sthitaH vairiNaM dAnagrahaNikaM vA dRSTvA tadbhayAt prapalAyanaH, ete tiSThati, ayamapyavasAyaM prApto dvitiiyH| tathA ca sAkSi- paJcApi etaireva chalaizca prAptAvasAyA na bhavanti / tatkSaNabhiryaH parAjayaM prApitaH, ayamapyavasannastRtIyaH / tathA mAtravAdahInAH punarapi vAdayogyA bhvntiityrthH|| vyavahArArthamAgataH svakIyamanyAyaM yaH svayameva prati abhA.25-26 padyate, saH svayamabhyupapannazcaturtho'vasAyaM prAptaH / ityayaM | (2) tatra na jayapatrakamasti api tu hInapatrakameva / avasannazcaturvidha iti / abhA.25 / taJca kAlAntare daNDaprAptyartham / jayapatraM tu prAGnyAya(2) atra avasannacatuSTayamadhye Adyau saMbhAvitabhaGgo, vidhisiddhayarthamiti vishessH| mitaa.2|91 antyau nirnniitbhnggau| vyaci.32 (3) AitavipalAyI tu abhiyogaparihArArthamAanyavAdI kriyAdveSI nopasthAtA niruttrH| / hvAna budhvA pracchannacArI / eteSAM tUttarottarasya hInatA AhUtaprapalAyI ca hInaH paJcavidhaH smRtaH // guvIMti jJApayituM hInaH paJcavidha ityuktam / na punaH anyavAdI tathA hInaH sa eva vivRtAnanaH / / paJcavidha eva hIna ityavadhArayitum / vidhAntareNApi (1) atra ye samanantarapUrvazloke ('palAyate ya AhUta' hInAnAM smaraNAt / hInatAyA gurutvajJApanaM tUttarottarasya ityAdi zloke) darzitAzcatvAraH prAptAvasAyA uktAH dnnddbhuuystvjnyaapnaarthm|| xsmRca.47 punarasmin zloke maunI AhUtaprapalAyI ca hInavAditva- (4) paJcavidhAbhidhAnasyA'pi sAkSAdbhaGgaparyavasAyyabhivinayamAtreNA'nugRhya punarapi vAdayogyatvamApAditau / dhaayktvenaivopptteH| anyathA tadAdhikyAt / candra.122 tatasteSAM caturNA madhye nizcitau dvAvevA'vasannau prAptA- prepalAyI tripakSeNa maunakRtsaptabhirdinaiH / vasAyau pratiSThitAntau eko yaH sAkSibhiH parAjito, kriyAdveSI tu mAsena sAkSibhinnastu tatkSaNAt // dvitIyo yaH svayamabhyupapannaH svakIyamanyAyavAditvaM pratikriyA lekhyAdikA / sAkSibhinnaH sAkSibhiH parA(1) nAsmR.2132; abhA.25 panna (pannA) ava (nyava); jitH| vyata.206 vyaka.34 ya AhUto ('bhiyuktazca); smRsA.122 vyakavat / bRhaspatiH vyaci.32 yate (yato) kSi (kSI); vyasau.32 taH (tAH) zeSa vAdahAnikAraNAni vyakavat . (2) nAsmR.2133; abhA.25 prapa (vyapa'; mitA. mRSAyuktaM kriyAhInamasArAnyArthamAkulam / 2 / 6,2 / 91; ap.2|16 sthAtA (sthAyI); vyaka.34 sthAA pUrvapakSaM lekhayato vAdahAniH prajAyate // (sthAyI) tapa (taH pra); smRca.46; pamA.81 apavat; dIka. 32 vyakavat ; smRsA.122 apavat ; vyaci.32 vyakava; * vyau., vitA. mitAgatam / 4 savi.,vyapra. smRcavat / vyani. abhAvat ; smRci.41 sthAtA (sthAyI) AhUta (divyapu); / (1) dIka.32 bhinna (chinna); vyata.206; setu.105 vyata.105-206 vyakavat ; savi.84,101 abhAva; prapalAyI (vipralApI). candra.122 (=); vyasau.32 apavat ; vImi.27 apava; (2) ap.2|6 ktaM (kti) sArAnyArtha (sAdhyAdyartha) pUrva(pUrva); vyapra.72; vyau.45 (); vitA.54:124(=); setu.105 vyaka.25 yuktaM (yuktaM) nyArtha (kSara) vAda (vAde); pamA.65; vyakavat ; prakA.29 prapa (vipa); samu.23 prakAvat . vyasau.21 (pUrva lekhayataH pakSaM vAde hAniH prajAyate); rAkau. (3) vyapra.72. 388 taM (kti) rAnyArtha (raM vyartha); samu.19 mRSA (bhASA).
Page #281
--------------------------------------------------------------------------
________________ vAdahAniH 205 apadizyAbhiyogaM yastamatItyAparaM vadet / hInatvaM bhavatIti jJApayituM, na punaH prakRtArthAddhInazcatuAvadha kriyAmuktvA'nyathA brUyAtsa vAdI haanimaapnuyaat|| eveti niyantuM, vidhAntarasyApyuktatvAt / smaca.48 mahApApopapApAbhyAM pAtakenAtha sNsdi| (2) sAkSiparAjitaH sAkSivacanAdyaH parAjitaH / yo'bhizaptastarakSamate saMyuktaM taM vidurjnaaH| svavAkyapratipannaH saMpratipattyuttaradAtA / anayorDaSTAntatasmAdyanena kartavyaM budhenAtmavizodhanam / / tvenopAdAnam / yathA'nayoravipratipannArthahAnistathAnyayo. yaH sabhAyAM pAtakenAbhizaptaH san mUko bhavati rpiityrthH|| vyapra.76 sa pAtakI nizcetavyaH / saMyuktaM pApasaMyuktam / apApitvena prapalAyI tripakSeNa maunakRt saptabhirdinaiH / kSamata ityAzayAt / mahApApopapApAbhyAM abhizapto sAkSibhistatkSaNenaiva pratipannazca hIyate / / yadi prathamamupapApavizuddhiM ditsati tadA mahApApI nizce (1) pratipannaH prativAdinaH sNprtipnnH| apa.2016 tvyH| mahApApAbhizapta ityaadivcnaat| candra.123 (2) tatra kadA kasya hInatvamityapekSite sa evAhayadyad gurutaraM kArya tattatpUrva vizodhayet // prapalAyIti / smRca.48 mahApApAbhizapto yaH paatkaattrtumicchti| sAkSiNastu samuddizya yastu tAnna vivAdayet / pUrvamaGgIkRtaM tena jito'sau daNDamahati // triMzadrAtrAtripakSAdvA tasya hAniH prajAyate // pUrva mahApAtakaM tatumicchati / aGgIkRtaM sat tena (1) atra kAryagauravalAghavAbhyAM samayavikalpaH / mahApAtakena asau mahApAtakI jitaH parAjitaH san vyaci.32 tadanurUpaM dnnddmhtiityrthH| candra.123 (2) yazca sAmAnyataH sAkSiNo nirdizya pazcAd vizibhayaM karoti bhedaM vA bhISaNaM vA nirodhanam / / pyAnirdizanmanunA 'jJAtAra' ityanena hInatayoktastatrApi etAni vAdino'rthasya vyavahAre sa hIyate // kAlAvadhiM bRhaspatirevAha --sAkSiNastviti / vyapra.76 arthavyavahAre bhayAdIni samastAnyasamastAni vA yena niveditasyA'kathanaM anupasthAnameva ca / vAdinA kRtAni sa hIna ityarthaH / bhISaNaM mukhAntareNa pakSArthidoSau maunaM ca hIyamAnasya lakSaNam // bhItyutpAdanam / xsmRca.47 __ vAdahAnikAraNApavAdaH AhUtaprapalAyI ca maunI sAkSiparAjitaH / A~cArakaraNe divye kRtvopasthAnanirNayam / svavAkyapratipannazca hInavAdI caturvidhaH // * zeSaM smRcavat / (1) svavAkyapratipannaH svavAcaiva saMpratipannaH / atrApi (1) ap.2|16 maunakRt (maunI vA) bhistatkSaNenaiva caturvidhagrahaNameteSAmuttarottarasyAciraM prakRtAdarthAd (bhinnastatkSaNena); vyakra.35 bhistatkSaNaineva (bhinnastatkSaNena); . x savi., vyapra. smRcvt| smRca.48 vyakavat ; pabhA.82 tri (tu); smRsA.122 vyaka(1) pamA.65; samu.19 zyAmi (zyAdi). (2) vyaka. vat ; savi.103 yI (yan ) zeSaM vyakavat ; candra.120 kSeNa 35 zaptasta (zastAtta); candra.123 janA (buMdhAH); vyaso. (kSe tu) zeSa vyakavat ; vyasau.33 vyakavat ; vyapra.76 vyaka33. (3) vyaka.35; vyasau.34 tattatpU (tatta pU). vat ; prakA.31 vyakavat ; samu.24 vyakavat. (4) vyaka.35, candra.123 pAtakAt (pAtakaM) micchati (2) vyaka.35; smRca.48; smRsA.122 vivA (nigA); (marhati); vyasau.34 zapto (zasto) pAtakAt (pAtakI) micchati vyaci.32 vivA (nigA) tasya hAniH prajAyate (hAnistasyo(marhati). (5) smRca.47; savi.103 kAtyAyanaH; vyana pajAyate); vyani. vivAda (vibhAva); savi.103 nAradaH; 73-74 karoti (kurvati 'rthasya (yasya); prakA.30; samu.23 / candra.120 (-) yastu tAnna (yastannaiva) zeSa vyacivat ; (6) ap.2|16; smRca.48; pamA.82 prapa (vyapa) kSi vyasau.33 yastu tAnna (yastAnna tu) zeSa vyacivata : vImi. (kSiH); smRsA.122; candra.120; vyasau.33 taprapalAyaH 2177 drAtrA (dinA) zeSa vyacivat ; vyapra.76; vitA.78 ca (to yaH palAyettu); vyapra.76, vitA.78; prakA.31; smRsAvat ; prakA.31; samu24. (3) vyasI.33. samu.24 prapa (vipa). (4) ap.2|16 niNa (nizca) nAradaH; vyaka.35; smRca.
Page #282
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam 206 nopasthito yadA kazcit chalaM tatra na kArayet // 'daivarAjakRto doSastasminkAle yadA bhavet / avadhityAgamAtreNa na bhavetsa parAjitaH // (1) 'chalaM tatra na kArayediti vadannanyatrArthahAnipratipAdakavacanAcchalAnirasanenA'pi vyavahAranayanaM kAryamiti jJApayati / evaM cArthavivAdeSu yatra nArthahAnivacanaM tatraiva hInasya vAdo grAhyo nAnyatretyavagantavyam / smRca.49 (2) AcArI vyavahAraH / chalaM parAjayam / daiveti / anupasthAne bhaGgamaGgIkRtyApi daivAderanupasthitasyApi na bhaGga ityarthaH / vyaci. 32 candra. 121 (3) AcArakaraNe uttarAdau / (4) na kArayed nirasyedityarthaH / atra parAjita ityabhidhAnAt pUrva hAnipadaM bhaGgaparamityeke / vyavahAre chalasya nirasyatvAnna nigadanamAtreNa bhaGgaH, upanyastAnAmapi sAkSiNAM madhye doSanizcayasaMbhavAt / kintu nigadakapakSe anutkaTakoTikaH saMzaya ityapare / vImi . 2 / 77 (5) 'chalaM tatra na kArayet' iti vadatA yatra vacanenArthahAniH pratipAditA tatraiva punarvivAdAbhAvo'nyatra tuhInatAnimittaM daNDaM kRtvA punarvAdaH pravartanIya eveti sUcitam / vyapra. 76 kAtyAyanaH abhiyogasya pratyabhiyogena na nirAkaraNam / asyApavAdazca / abhiyukto'bhiyoktAraM nAbhiyuJjIta karhicit / anyatra daNDapAruSyasteyasaMgrahaNAtyayAt // 49 divye (nena) tvo (to) nirNa (nizca); smRsA. 122 (nopasthAyI bhavedyastu hInaM tamapi nirdizet ); vyaci. 32 yadA kazcit (bhavedvAdI); savi. 104 ( = ); candra.120 smRsAvat; vyasau.34 tvo (to) nirNa (nizca) yadA kazcit ( bhavedvAdI); vImi 2 77 vyacivat; vyapra. 76; prakA. 31 divye ('nena); samu.24. (1) apa. 2 / 16 nAradaH; vyaka. 35; smRca. 49; pamA. 82 tasminkAle ( tatkAle tu ); smRsA. 122 nAradaH; vyaci. 32; vyani. smRtyantaram; candra. 121 daivarAja (rAjadaiva ); vyasau. 34; vImi. 2 77 daiva (deva); vyapra. 76; vitA. 54; prakA. 21 yadA (yathA) smRtyantaram ; samu. 24. 2) vyamA 299 nAbhi (abhi); vyaci. 17. daNDAdiSu ca mamApyanena daNDapAruSyAdi kRtamiti pratyabhiyogo dAtavya eva / tathaiva tadabhiyogasya nistArAt / vyamA. 299 aprativacane abhiyuktasya daNDyatvam upAyaizcodyamAnastu na dadyAduttaraM tu yaH / atikrAnte saptarAtre jito'sau dAtumarhati // duSTatvaliGgAni AkAreGgitaceSTAbhistasya bhAvaM vibhAvayet / prativAdI bhaveddhInaH so'numAnena lakSyate // kaeNmpaH svedo'tha vaivarNyamoSThazoSAbhimarSaNe / bhUlekhanaM sthAnahAnistiryagUrdhvanirIkSaNam // svarabhedaca duSTasya cihnamAhurmanISiNaH // (1) prativAdIti- dvayorapyupAdAnam, anyonyaM pratipakSavAdAt / oSThAbhimarSaNaM lehanam / *vyamA. 313 (2) AkAro'tra krodhajanitA zarIravikRtiH / + vyaka. 32 (3) idaM saMbhAvanArthe na nizcayArtham / vitA. 104 vividhAni vAdahAnikAraNAni zrAvayitvA yadA kAryaM tyajedanyadvadedasau / anyapakSAzrayastena kRto vAdI sa hIyate // * vyapra. vyamAvat / + zeSaM vyamAvat / (1) pamA. 8 1; vImi . 2 7 upAyaizcodyamAnastu ( pUrvapakSe yathArthaM tu) dAtu (daNDa). (2) vyamA. 313; vyaka. 32 bhAva (cAra); vyasau. 31; vyapra.71; viSaya. 10: (3) vyamA. 313 varNya (kalya); vyaka. 32 bhimarSaNe ( vamazanam ); vyani. ( prasvedo hyatha vaivarNyamoSThazoSAbhimarzanam) nAradaH; vyasau. 31 Ne ( Nam ); vyapra. 71 vyasauvat; vitA.104 bhimarSaNe (vamarzane) bhU (bhrU); prakA. 31 rSaNe (rzanam) nAradaH samu. 24 prakAvat, nAradaH; vivya. 10 ASThazoSAbhimarSaNe (mukhazoSo'bhimarzanam ) bhUlekhanaM sthAnahAniH (bhUlekhaM sthAnahAnizca). (4) vyamA 313 hamA (hAnyA ); vyaka. 32; vyani. nAradaH; vyasau. 31 cihna ( hetu); vyapra. 71; vitA. 104; prakA. 31 vyamAvat, nAradaH; samu. 24 vyamAvat, nAradaH; vivya. 10 vyamAvat . (5) zunI. 4 / 633 yadA ( tu yat) (anyapakSAzrayAdvAdI hIno daNDayazca sa smRtaH ); apa. 2 / 16; smRca. 46; saMvi. 102 yadA (tadA); vyapra. 72; prakA. 29: samu.23.
Page #283
--------------------------------------------------------------------------
________________ vAdahAniH 207 ne mayA'bhihitaM kAryamabhiyujya paraM vadet / / vyAjenaiva tu yatrAsau dIrghakAlamabhIpsati / vibruvaMzca bhavedevaM hInaM tamapi nirdizet // sApadezaM tu tadvidyAdvAdahAnikaraM smRtam / / (1) ayamarthaH-vigatAbhiyogArthaH kArya sAdhyaM prati- _ vAdahAnidoSaduSTAnAM daNDaH jJAya na mayaitatpratijJAtamiti pUrvAparaviruddhaM bravIti yastaM anyavAdI paNAn paJca kriyAdveSI paNAn daza / hInaM nirdizediti / ap.2|16 / nopasthAtA daza dvau ca SoDazaiva niruttaraH / / (2) paramabhiyujya nAhamabhiyunajmItyevaM viruddhaM yo AhUtaprapalAyI ca paNAn grAhyastu viMzatim / / vadet so'pyanyavAditayA hIna ityAha sa eva-neti / hInavAdino daNDena punarvAdAdhikAramAha-anya*smRca.46 vAdIti / pamA.83 lekhayitvA tu yo vAkyaM nyUnaM vA'pyadhikaM punH| "trirAhUtamanAyAntamAhUtavipalAyinam / vadedvAdI sa hIyeta nAbhiyogaM tu so'rhati // paJcarAtramatikrAntaM vinayettaM mahIpatiH // (1) abhiyogaH puurvvaadH| ap.2|16 tRtIyapaJcamayordaNDaprAptau vizeSamAha sa eva-trirA(2) lekhayitvA patra iti zeSaH / bhUmyAdAvAvApo- hUtamiti / smRca.47 ddhArasya tenaivoktatvAt / abhiyogaH pUrvapakSaH taM kartuM zrAvitavyavahArANAmekaM yatra prabhedayet / nAhatItyarthaH / etaccAnahatvamuttare nivRtte sati vadato vAdinaM lobhayeccaiva hInaM tamapi nirdizet // draSTavyam / anivRtte tUttare hInataiva, nAnahatvam / A zrAvitavyavahArANAM sabhyAdInAM madhye ekamapi yaH uttaranivRtteH pUrvapakSazodhanasya bhohAdau agatyA'bhyanu- prabhedayet anydvaaraanurodhaadyutpaadnenetyrthH| vyapra.73 jJAnAt / smRca.47 doSAnurUpaH sa grAhyaH punarvAdo na vidyate // saMbhyAzca sAkSiNazcaiva kriyA jJeyA mniissibhiH| eteSvapi hIneSu doSAnurUpo daNDo grAhyaH / tathA ca tAM kriyAM dveSTi yo mohAt kriyAdveSI sa ucyte|| hInAdhikAre kAtyAyanaH-doSeti / prakRtArthasidhyarthaAhvAnAdanupasthAnAt sadya eva prahIyate // miti zeSaH / ayaM ca pratiSedho manyukRtavivAda eva / bRhItyukto'pi na brUyAtsadyo bandhanamarhati / *smRca.48 dvitIye'hani durbuddhervidyAttasya parAjayam // * vyapra. smRcagatam / parAjayo hiintaa| smRca.47 'pi (hi); vyapra.73 sadyo bandhana (sadyastaddhana); prakA.30; * vyapra.smRcavat / samu.23. (1) ap.2|16 zaM tu (zaM ca); smRca.47; (1) apa.2016; vyaka.35, smRca.46, pamA.81 candra.122 karaM (pada); vyasau.33, vyapra.73 mabhIpsati yujya (yukta) nAradaH, savi.102 na mayA (samayA); vyasau. (matikramet ); prakA.30 bhIpsati (bhIpsite); samu.23. 33 yujya (yukta); vyapra.72; prakA. 30; samu.23. (2) smRca.47; pamA.83 dvau (de); savi.103; vyapra.73 (2) ap.2|16; vyaka.35 vApya (apya); smRca.47 pamAvat vitA.55; prakA.30 paNAn (kriyAn); samu.23. nyUna vApya (hInaM vA'bhya); pamA.81 nyUnaM vApya (UnaM (3) smRca.47 prapa (vipa); pamA.83, savi.103 vAbhya) nAradaH; vyaci.35 vApya (abhya); savi.102; prapa (vyapa) ca (tu); vyapra.73 grAhya (dApya); vitA.55 vyasau.33 yo vA (yadvA); vyapra.72; nyUna vApya (UnaM tim (tiH) zeSa vyapravat ; prakA.30 smRcavat ; samu.23 vA'bhya) yeta (yate); prakA.30 smRcavat; samu.23 smRcavat. / smRcavat. (4) smRca.47; pamA.83 yAnta (yAta) vipa (3) smRca.47; pamA.82 nAradaH; savi.102 (prapa); vyapra.73 pamAvat ; prakA.30; samu.23. gyapra.73; vitA.54 tAM kri (sakri) nAradaH; prakA. / (5) smRca.47; savi.103; byapra.73; prakA.30; 30 samu.23. (4) smRca.47; pamA.82 nAradaH; samu.23. (6) smRca.48; pamA.83 paH (paM) sa grA savi.102, vyapra.73 prahIyate (sa hIyate); prakA.30 (saMgrA); vyapra.75 (-) paH (paM); samu.23 paH (paM) vidyate samu.23. (5) smRca.47 pamA.82 nAradaH, savi.102 (yujyate).
Page #284
--------------------------------------------------------------------------
________________ 208 vyavahArakANDam vividhAni vAdahAnikAraNAni bhedayeJcaiva nAnyena hIyetaivaM samAcaran / ubhayolikhite vAkye prArabdhe kaarynirnnye| parAjayazca dvividhaH paroktaH svokta eva c| anuktaM tatra yo brUyAt tasmAdarthAtsa hIyate // paroktaH syAdazavidhaH svokta ekavidhaH smRtaH // sAkSiNo yastu nirdizya kAmato na vivAdayet / vivAdAntarasaMkrAntiH pUrvottaraviruddhatA / sa vAdI hIyate tasmAt triMzadrAtrAtpareNa tu / / dUSaNaM svakriyotpatteH paravAkyopapAdanam // ___vAdahAnAvapi vAdoddhAravivekaH a~nirdezazca dezasya nirdezo dezakAlayoH / pelAyanAnuttaratvAdanyapakSAzrayeNa ca / sAkSiNAmupajApazca vidveSo vacanasya c| . hInasya gRhyate vAdo na svavAkyajitasya tu // ayuktadezopanayaH sAkSipraznanirAkriyA / (1) palAyanAdAvavadhibhUtakAlAtikrameNAgamanAdi- satyottare svoktenaiva bhaGgaH / paroktadazavidhabhaGgamAhakarturarthahAnyabhAvAt vAdo grAhya ityrthH| smaca.49 / vivAdAntareti / vyamA.284 (2) svavAkyajitasyeti prakRtArthahAninimittopa __hArItaH lakSaNam / vyapra.76 __ vAdahAnikAraNAni yo hInavAkyena jitastasyoddhAraM vidurbudhAH / / saupadezaM haretkAlamabruvaMzcApi saMsadi / svavAkyahIno yastu syAttasyoddhAro na vidyate // uktvA vaco vibruvaMzca hIyamAnasya lakSaNam / / uddhAraH punarvyavahAraH / atrApi svavAkyahIna iti kAlikApurANam prakRtArthahAninimittopalakSaNam / vyapra.76 duSTatvaliGgAni vividhAni vAdahAnikAraNAni vAcaM na vadati trastaH kampaH svedo'thavA na tu / nai pareNa samuddiSTAnupeyAtsAkSiNo rahaH / vikAro vA'nyathA gAtre gatirvAsyAnna cAnyathA / __* vyAkhyAsaMgrahaH sthalAdinirdezazca uttaraprakaraNe (pR.173) sa jayI yadyakopaH syAt na cetprAktana eva hi // draSTavyaH / na tviti kampasvedAdibhiH sNbdhyte| na ceti vikAro (1) apa.2016, smRca.48; vitA.77 stu (ttu) vetyanena saMbadhyate / prAktana eva pUrvavAdyeva / sa jayI kAmato (kAle yo) Na tu ('hani); prakA.31; samu.24. syAdityanvayaH / iti duSTalakSaNam / vyaka.33 (2) smRca.49smRsA.123 khavAkyajitasya tu ( svacaryAvasitasya ca ); candra.120 smRsAvat , utta., (1) vyamA.284; vivya.3 ca (vA) syAt (ca). nAradaH, vyapra.76 ca (vA) tu (ca); prakA.31 utta., (2) vyamA.284; vivya.3 pUrvotta (pUrvApa). bRhaspatiH; samu.24. (3) smRca.49, savi.104 (=) (3) vyamA.285, vivya.3 ,nayaH (cayaH). yo hIna (hIno'nya) jita (budha) hIno (bhinno); vyapra.76 (4)smRca.47 vi ('pi); vyapra.73; prakA.30 uktvA vAkyena (cihvena); prakA.31 bRhaspatiH; samu.24. (ukto); samu.23 ret (ran). (4) byaka.34 caiva nA (naiva cA) nAradakAtyAyanau smRsA. (5) vyaka.33 gati (mati); candra.121 vadati trastaH 122; vyaci.32; vyasau.33 taivaM (deva) nAradakAtyAyanI. (vakti yastatra)ro vA (ro nA); vyasau.31-32 na tu (punaH).
Page #285
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMdhiH bRhaspatiH pUrvottare saMniviSTe vicAre saMpravartite / ' prazamaM ye mitho yAnti dApyAste dviguNaM damam // mitho vAnti nRpaM vaJcayitveti zeSaH / smRca.49 AMvedya tu gRhItArthe prazamaM yAnti ye mithaH / abhiyogAnurUpeNa teSAM daNDaM prakalpayet / akRtaM taditi prAhuH zAstre zAstravido janAH / pUrvottare'bhilikhite prakrAnte kAryanirNaye / dvayoH saMtaptayoH saMdhiH syAdayaH khaNDayoriva // sakSisabhyavikalpastu bhavettatro bhayorapi / dolAyamAnau yo saMdhi prakuryAtmaM vicakSaNau / (1) ekasya vAdinaH ekAntaparAjayAdarvAk / yI saMdhiprakuryAtau vicakSaNAvityarthaH / X smRca.49 (2) uttApakAraNamAha- -sAkSisabhyeti / vyata. 216 (2) sAkSivikalpaH ubhayatra samAH sAciNaH / - * pamA, vyapra. smRcavat / X savi smRcavat / (1) apa. 2 / 16 maM ye (mayya); vyaka. 35 saMniviSTe (vinaSTe tu) ste dvi (stadvi); smRca. 49; pamA. 84 rvottare (rvarUpe); paci. 35 saMniviSTe (niviSTe tu) pasI 24 vyasana 77; vitA. 79-80; prakA. 923 samu. 24 (2) vyani. (3) apa. 2 / 19 care'mi ( sarAyeM ); vyaka. 35 'mi (vi) saMtapta (uttara); smRca. 496 pamA. 85; vyani'bhi (tu) kAtyAyanaH; smRci. 42 khaNDa (piNDa ); vyata. 216 saMtapta ( uttapta) khaNDa (piNDa); savi. 104 'bhilikhite prakrAnte (tu likhite prakkRte) khaNDa (piNDa); vyasau. 34 khaNDa (piNDa) pra. 77 saMtapta (uttara) prakA. 216 samu 14 5 (1) (4) vyaka. 16 prakupI (kursIyA) smRca. 41 dolAyamAnA (DolAyamAne); pamA. 85 nau yau (nayoH) dhiM (dhi: Nau NaiH); vyani. stu (zva) tatro (yatro ) (dolAyamAne kArye ca tatra saMdhiH prazasyate) kAtyAyanaH smRci.42 tatro (patra) prakuryAtAM (kuryAtAM tau); vyata. 216 smRcivat; savi. 104 do (Do); candra. 124 smRcivat; vyasau. 34 prakuryAtAM (kuryAta tI); vyapra. 77 vyasIvadaH vivA.80 rAtro (yatro) ); prakA. 31 smRcavat; samu. 24 stu (zca) zeSaM smRcavat. ghya. kA. 27 sabhyavikalpaH- adveSarAgANAM sabhyAnAM svAbhAvikaH parasparaparAmarSavirodhaH / candra. 124 (4) sAkSisabhyavikalpa iti / ubhayorapyarthipratya thinoH kimete vakSyantIti sAkSisabhyaviSayako vikalpo bhavet / tatra kAryanirNaye dolAyamAnau saMdehadolArUDhau arthapratyarthina saMdhiM kuryAtAM, to vicakSaNau caturau parAjayajanitA'pratiSThAditirodhAnAdityartha iti kalpataruH / ratnAkarastu sAkSiNAM sabhyAnAM ca vikalpaH parasparavirodha ityAha / +vyapra.77 premANasamatA yatra bhedaH zAstracaritrayoH / tatra rAjAjJayA saMdhirubhayorapi zasyate // (1) caritraM AcArA apa. 2 / 19 (2) ubhayorapyarthipratyarthino pakSe sabhyAnAM pramANasAmyaM yatra pratibhAti / yatra ca bhedaH zAstracaritrayoH / zAstra zAstrAntareNa caritre vyavahAre caritrAntareNa, vipratipattistatra rAjAjJayA saMdhiH prazasyate ityarthaH / Xvyaka. 36 5 (3) dharmazAstravirodhe vyavahArasyArthazAstratvena durbalatvAt tatra rAjAjJayA saMdhiH kAryatvena prazasyate / dharmArthopagrahAdihetutvAt / nigrahAnugrahADhyavyavasthAnivartakatvAca | dharmArthopagrahaH kIrtirbhavetsAmyena bhUbhRtaH / na klizyante sAkSisabhyA vairaM ca vinivartate / / nigrahAnugrahaM daNDaM dharmyaM prApya yazo'yazaH / vyapra.77-78 + apahArakalpataru pustake azalyaH kAnAMzI gati iti vyavahAraprakAza evoddhRtaH / X candra. vyakavat / * vAkyArthoM vyakavat / (1) apa. 2 / 19 vyaka. 363 smRca.493 pamA.856 pani kAtyAyanaH smRci.41 svate (samate) samatA (saMmato); candra. 134 caritra (vicAra); vyapra. 77; vitA. 80; prakA. 31; samu. 24. (2) vyaka. 263 smRci. 423 sau. 246.77 (2) vyaka. 26 vyasau. vyapra.77 savi. 104 vyasau. 341 (maiM) rAjJAM (nRNAM ) ; smRci. 42; dharmyaM ( dhanaM) hAta (ho)
Page #286
--------------------------------------------------------------------------
________________ 210 vyavahArakANDam vigrahAjjAyate rAjJAM punardoSastathaiva ca // nigrahAnugrahamiti / arthipratyarthinorvigrahe sati avasthita nigrahAdIni bhavantItyataH saMdhiH zreyAnityarthaH / vyaka. 36 tasmAtkulagaNAdhyakSadharmajJAH samadRSTayaH / adveSalobhAdyadbrUyustatkartavyaM vijAnatA // tasmAdityAdinA rAjAjJaiva kevalaM na saMdhihetuH, kulagaNAdhyakSAdivaco'pi rAjavaJcanayeti pratipAdyate / vyapra. 78 sAMzako dharmo vyavahArazca pArthive / saMdhistatra tu kartavyo dvayoH saMtaptayostadA / rAjJAM (nRNAM) rdo ($?); vyasau.34 hAt (ho); vyapra.77 hAt (ho) zeSaM vyakavat. (1) vyaka. 36dhyakSa (dhyakSA) bhAtha (bhA ya); smRci. 42 dhyakSa (dhyakSA) yad (ye) vijA (prajA); vyapra.77 (2) vyani.; prakA. 31 stadA (stathA) sama (samaH); samu. 24 dvayoH (syasoH) stadA ( yathA) sama (samaH ) thA (dA). samasaMdhistathA kAryo viSamastu nivartate // kAtyAyanaH nRpAnanumatyA saMdhikaraNe daNDa: vedya pragRhItArthAH prazamaM yAnti ye mithaH / sarve dviguNadaNDAH syurvipralambhAnnRpasya te // (1) evaM cA'vaJcanayA prazAntAnAM na daNDaH / + smRca.49 (2) dviguNo daNDastu parAjayanimittadaNDApekSayA / na tu vivAdAspadIbhUtadravyApekSayA / adravyavivAdeSvavyApteH / rAjJe nivedyAnyonyarucyA rAjAnurodhenaiva vA saMdhikaraNe tu na daNDa ityarthAt siddham / vyapra.77 (3) pUrvottarapakSalikhanottaraM rAjAjJAM vinA vAdinomalane daNDamAha-Avedyeti / vitA.79 + pamA smRcavat / (1) smRca.49; pamA. 84 rthAH (thaM) NDAH (NDyAH); vyapra. 77 rthA: (rtha); vitA. 79 paMmAvat; prakA. 316 samu. 24.
Page #287
--------------------------------------------------------------------------
________________ pratyAkalitavicAraH idaM caM pratyAkalitaM vyavahartasaMbandhAbhAvAt vyavahAra- tAtparyaparizuddhAvudayanAcAryAstu pramANopanyAsameva darzimAtrakartakatvAnna vyavahArapAdacatuSTayAntarbhatamiti pratyAkalitamabhimanyante / tadAhuH - yadyapi parImitAkSarAkArasya saMmatam / na tvanupAdeyam / etadantareNa | kSAyAM na vAdiprativAdinau staH / pucchopakramamAtreNa tRtIyakriyApAdAnavatArAt / yathAha- uttarAbhidhAnA- dvitIyopayogAt / saMbhave'pi tayorviSayopasthApanamAtraparyanantaramarthipratyarthinoH kasya kriyA kA vA kriyeti parAmarza- vasAnAt stheyasyaiva parIkSakatvam / tathApi pUrvapakSottaralakSaNasya pratyAkalitasya yogIzvareNa vyavahArapAdatvenAna- pakSapratyAkalitaniSkarSabhedena catuSpAdvyavahArapUrvapravartabhidhAnAdyavahartRsaMbandhAbhAvAJca na vyvhaarpaadtvmiti| nAt phalato na kazcidvizeSaH / ekakartRkatve'pi tAvata aparAkastu--sAdhya siddhipadena jayaparAjayAvadhAraNa- | eva vyApArakalApasya vicAre vidyamAnatvAt / tasmAdalakSaNaM pratyAkalitaM yogIzvaravacane lakSaNayA gRhyata iti | pyanipuNo dezakastathApi dezyaM sAvagamameva' iti / vadan kriyopanyAsottarakAlInavicArasya sabhyaiH kriya vastutastu na pramANopanyAsasteSAM pratyAkalitatvenAmANasya pratyAkalitarUpatAmabhipreti / saMpratipattyuttareNa bhipretH| kintu sabhikakRtaH pramANopaSTabhbhakakRttarkAdikriyApAdenApi jayaparAjayAvadhAraNalakSaNapratyAkalitapAda parAmarza eva / yato na zAstrIyakathAyAM vyavahAravat iti dvipAttvameveti bravANo vAcaspatirapi tadevAnu- pUrvapakSottarapakSau svAbhimatasahetukasAdhyanirdezamAtraparI badhnAti / | kintu pUrvapakSiNA kaNTakoddhArottarapakSadUSaNapuraHsaraM svapakSe kalpatarusmRticandrikAkArau mitAkSarAkAravadevottara- sthirIkRte siddhAntavAdinA tadubhayapratikSepeNa svapakSalekhanAnantarabhAvitAnAM hInaparijJAnasaMdhikaraNakriyAdA- sAdhakapramANakapramANaprathamaprakhyApanaM kriyte| tataH stheyai* nAnAM kriyApAdaprAgbhAvinAM prtyaaklittvmbhihitvntau| stadubhayavivekAkhyapratyAkalitena niSkarSa ekatarapakSavyavahAropayogitvAt bRhaspatyAdivacanAnAM prAgasmalla- nirdhAraNarUpaH kriyate / tAvatA kthaasmaaptirvaade| jalpakhitAnAmanurodhAcca / vyavahArapAdatvaM paraM tadanabhyupagata- vitaNDayostu sabhikAdInAmuttaro'pi vyApAro vidyata mabhyupagatavantau / kriyApAdaprAgabhAvitvameva tu tasya | ityAdi lakSaNamAkare / atra tu sAkSyAdivilakSaNaM mAnayuktam / 'ye tu tiSThanti karaNa' ityAdivacanAt / muttarabhedena niyataM prAgupanyAsAnahamiti na pUrvottarapAdAvyavahArapAdatvamastu na vetyanyadetat / ntargatistasya / ata evAtra pratyAkalitasyAtrottare kasya yattu sAdhya siddhervyavahAraphalatvAnna vyavahArapAdatvaM kriyetyAdivimarzasya stheyakRtasya prAcyatvaM pramANopanyAyuktamiti / tanna / vyavahArabhAvanAyAH phalApavargiNyAH phala- sAt / tatra tu pratIcyatvameva stheyakRtapramANasAdhvasAnirUpyatvena phalasya tadaMzatvena tatpAdatve baadhkaabhaavaat| dhutAvivekarUpatA cetyastu vistaraH / evaM pratyAkalitaata eva vyaMzA bhAvane ti miimaaNskaanaamudghossH| mAkalitam / / vyapra.78-79
Page #288
--------------------------------------------------------------------------
________________ kriyA gautamaH AdhayaM kAryavazAd yatra pUrvapakSasya bhavet tatra nirNayasAdhanAni prativAdino'pi / vipratipattau sAkSinimittA satyavyavasthA * / manuH zapathenaike stykrm+| apahnave'dhamarNasya dehItyuktasya saMsadi / / Apastamba: abhiyoktA dizeddezyaM karaNaM vA'nyadudizet // 'saMdehe liGgato daiveneti vicitya / (1) yadA rAjJA prADvivAkena vA saMsadi vyavahArA te ca nirNayantaH saMdehasthaleSu liGgato'numAnena, dhikaraNe 'dehi uttamarNAya dhanamiti uktasyApanhavoDa daivena taptamASAdinA, itizabdaH prakAre, yaccAnyadevaM palApo'dhemarNasya bhavati tadA'bhiyoktA dhanasya prayoktA yuktaM vacanavyAghAtAdi tena ca vicityArthasthitimanviSya, uttamoM dizeddezaM sAkSiNaM pramANabhUtaM nirdizet / nirNetAraH syurityadhyAhRtena vaakyprismaaptiH| u. anyadvA karaNaM lekhyAdi / dezazabdena lakSaNayA dhanasuvicitaM vicityA daivapraznebhyo rAjA daNDAya prayogapradezavartinAM sAkSiNAmupAdAnAt / karaNazabdaH pratipadyeta / sAmAnyazabdo'pi gobalIvardavatsAkSivyatiriktaM lekhyA__ A daivapraznebhyaH sAkSipraznAdibhiH zapathAntaiH suvi- dikaraNamAcaSTe / tatazca pAThAntaraM kAraNaM vA samuddizecitaM yathA bhavati tathA vicitya nirUpya / rAjA diti / asyApyayamevArthaH / athavA ayamanyaH pAThaH daNDAya pratipadyeta upakrameta / u. abhiyukto dizedezamiti / ayaM vaa'rthH| yatrAdhamoM vasiSThaH dehItyuktaH pratijAnIte, satyameva dhanaM pratidattaM, yadasAlikhitaM sAkSiNo bhaktiHpramANaM trividhaM smRtm| vabhiyoktA AsItsa evAbhiyuktaH saMvattaH / sa cAbhi dhanasvIkaraNaM pUrva dhanI dhanamavApnuyAt // yuktaH saMdizeddezaM kasmindeze tvayA me pratidattaM kAlaM ca nirdizeddezagrahaNasya pradarzanArthatvAtkaraNaM vA samudditasya ca bhAvanAstisro bhavanti likhitaM zet / asti bhA kiM tava pratipAdane tatsamuddizetyevaM sAkSiNaH samayakriyA ca / brUyAt / athavA dizeddezyaM yattasminkAle cAI sAkSyAdi vAdinormadhye katarasya pramANopanyAsaH tasyaiva pradarzanaM karaNaM veti / vAzabdaH cazabdasya dvayorvivadamAnayoryasya pUrvavAdastasya sAkSiNaH sthAne / .. xmedhA. praSTavyAH / (2) 'uttamarNasya dhanaM dehI ti sabhAyAM prADvivAke noktasyAdhamarNasya 'nAsmai dhArayAmI'tyapalApe sati * vyAkhyAsaMgrahaH sthalAdinirdezazca sAkSiprakaraNe draSTavyaH / * atratyagovindarAjIyagranthaH azuddhivAhulyAnnovRtaH / + vyAkhyAsaMgrahaH sthalAdinirdezazca divyaprakaraNe draSTavyaH / x vyaka., mavi., nanda. medhAgatam / (1) aadh.2|29|6;. hidh.2|20. (2) Adha. (1) vismR.8|11; vyamA.308 dha (dhA) yatra (yasya). 2 / 11 / 3; hiNdh.2|9. (2) masmR.8152 kha. zyaM (zaM); gorA. zyaM (zaM) (3) vasmR. 16 / 7. 'nyadu (samu); vyaka.37 kara (kAra); vyasau.35 zyaM (zaM) (4) vismR.6|23. (5) vismR.8|10, vyamA. kara (kAra); vyapra.69 vyasauvat ; samu.82. 308 vAdaH (pakSaH); vyasau.29 pUrvavAda (pUrvaH pakSa). 1 raNAdideza utta. 2 dharmeNa bha. 3 yukto. 4 vRtaH. 5 nAI,
Page #289
--------------------------------------------------------------------------
________________ kriyA 213 abhiyoktA'rthI dezyaM dhanaprayogadezavartisAkSiNaM nirdi- sAkSiNazceti kIrtitaM mhrssibhiH| tatra likhitaM dvividha zet / prAyeNa sAkSibhireva strImUrkhAdisAdhAraNanirNayA- zAsanaM cIrakaM ceti / zAsanamuktalakSaNam / cIrakaM tu prAksAkSyupanyAsaH / anyadvA karaNaM patrAdi kathayet / vakSyamANalakSaNam / bhuktirupbhogH| sAkSiNo vakSyamANa +mamu. svruupprkaaraaH| nanu likhitasya sAkSiNAM ca zabdA. (3) anyat mama dhanenedaM krItaM dravyAdi / xmaca. bhivyaktidvAreNa zabde'ntavAdyuktaM prAmANyam / bhuktestu (4) dizati kathayati yathAdRSTamarthamiti, dezaH saakssii| kathaM prAmANyam ? ucyate-bhuktirapi kaizcidvizeSaNai vyapra.69 yuktA svatvahetubhUtakrayAdikamavyabhicArAdanumApayantyanumAnuSadaivapramANaviSayavyavasthA papadyamAnA vA kalpayantItyanumAne'rthApattau cAntarbhavayatra na syAt kRtaM patraM karaNaM ca na vidyte|| tIti pramANameva / eSAM likhitAdInAM trayANAmanyana copalambhaH pUrvoktastatra daivI kriyA matA // tamasyApyabhAve divyAnAM vakSyamANasvarUpabhedAnAmanyatamaM yAjJavalkyaH jAtidezakAladravyAdyapekSayA pramANamucyate / mAnuSAnirNayasAdhanAni, mAnuSadaivikabhedau tayorvyavasthA ca bhAva eva divyasya prAmANyamasmAdeva vacanAdavagamyate / premANaM likhitaM bhaktiH sAkSiNazceti kiirtitm| divyasya svarUpaprAmANyayoH AgamagamyatvAt / mitA, eSAmanyatamAbhAve divyAnyatamamucyate // (3) eSAmanyatamAbhAve iti yuktyabhAvasyApyupa(1) na cAvazyaM tattvAbhinivezinAmapi paramArthAva- lakSaNArtham / smRca.95 gatyupAyAbhAva eva / yasmAt 'pramANaM' ityAdi / yadA (4) mitA.TIkA-zAsanamuktalakSaNamiti / hi dRSTaireva likhitAdibhistatvAvagatiH, tadA sarva sustha- 'datvA bhUmi nibandhaM vA kRtvA lekhyaM tu kArayet' meva / atha tu tAni vyastAni samastAni vA na santi, ityatroktarUpamityarthaH bhuktirapi kaishcidvishessnnairityaadinaa| vidyamAnAnyapi vA na paritoSakSamANi / tadA vakSyamANa- vizeSaNAni anumAnaracanAvelAyAM sphuTIbhaviSyanti / divyAnAmanyatamena tttvaavgmaadvirodhH| vishv.2|22 ayamabhiprAyaH anumAne'rthApattau vA'ntarbhavatIti pramA . (2) 'tato'rthI lekhayetsadyaH pratijJAtArthasAdhanam Namiti / idaM kSetrAdikamasya krayAdiprAtaM bhavitumarhati / ityuktaM, kiM tatsAdhanamityapekSite Aha --pramANa miti / Asedharahitatve sati cirakAlopabhogayogyatvAt / 'saMpratipramIyate paricchidyate'neneti pramANam / tacca dvividhaM pannavat' ityanumAnam / asau devadata etatkSetrAdiviSamAnuSaM daivikaM ceti / tatra mAnuSaM trividhaM, likhitaM bhuktiH yakakrayAdimAn / AsedharahitacirakAlopabhoktRtvAt / yathA saMpratipannaH kSetrAdAviti vA / AsedharahitacirakAla___+ maca., bhAca. mamugatam |Xshp mamugatam / bhogAnyathAnupapattyA krayAdikaM parikalpyata ityarthI (1) masmR.851 ityatra prakSiptazloko'yam, na syA (tatsyA) pattiH / evamanumAnArthApattibhyA sidhde krayAdike 'svAmI patraM (yatra) matA (bhavet ); smRsA.114 kara (kAra). rikthakrayasaMvibhAgaparigrahAdhigameSvi' tyAdibhirvacanopetai (2) yaasmR.2|22; apu.253|50-51; vishv.2|22, niyatakArakatvahetubhiH svatvaM sidhdaM bhavati / divyasya mitA; apa.; vyaka.38, smRca.50,95, pamA.89 svarupaprAmANyayoriti / ayamarthaH / dRSTe satyadRSTAzrayaNapU. : 150, smRsA.95 (likhitaM sAkSiNo bhuktiH syAnyAyyatvAt / divyasvarupasya tatprAmANyasya ca zAstraipramANaM trividhaM smRtam ) iti pUrvArdham ; vyaci.28; vyani. kasamadhigamyatvenAlaukikatvenAdRSTatvAdyAvadRSTapramANasaMsmRci.42, nRpra.7 pU. : 8; vyata.211; savi.105; bhAvanA tAvadadRSTapramANasyAvasarAbhAvAdeSAmanyatamAbhAva vyasau.37; viimi.2|22 : 2 / 67 pU. : 2 / 95 utta.; vyapra. ityatra dRSTapramANasyAbhAvanirNaye sati evaM divyaM pramANI82, 152:169 utta.; vyau.42 kIrtitam (tattrayam); vyama.10 : 60 utta.; vitA.110; rAkau.393; setu. kartavyamiti taatpryaarthH| 110: 124 utta.; prakA.32, samu.25. * apa., vitA. mitAgatam / subo.
Page #290
--------------------------------------------------------------------------
________________ 214 vyavahArakANDam (5) cakArAt pratyAkalitAparanAmakamanumAnAkhyaM pramANaM samuccinoti / iti caturvidhalaukikaM pramANamucyate vicArakairupadizyate kartavyatayA prAktanacakArotrApyanveti tenAlaukikasya zapathasya divyabhinnatayA nAradenokasya samucayaH / vImi vAdinormadhye kadA katareNa pramANopanyAsaH kartavyaH tato'rthI lekhayetsadyaH pratijJAtArthasAdhanam // (1) na kAlaM haredityarthaH / vizva. 27 (2) evamuttare patre nivezite sAdhyasiddheH sAdhanAyatvAtsAdhananirdezaM kaH kuryAdityapekSita Aha-ta iti / tata uttarAnantaramatha sAdhyavAn / sadya evAnantarameva lekhayet / pratijJAtaH sAdhyaH sa cAsAvarthazveti pratijJAtArthaH, tasya sAdhanaM sAdhyate'neneti sAdhanaM pramANam / atra sadyo lekhayediti vadatottarAbhidhAne kAlavilambanamapyaGgIkRtamiti gamyate / tayottaratra pive cayiSyate / atha pratijJAtArthasAdhanaM lekhayediti vadatA / yasya sAdhyamasti sa pratijJAtArthasAdhanaM lekhayet ityu kam / avazya prAGnyAyottare prAGnyAyasyaiva sAdhyatyAt pratyayaivArthI jAta iti sa eva sAdhanaM lekhayet / kAraNottare'pi kAraNasyaiva sAdhyatvAtkAraNavAdyevArthIti sa eva lekhayet / mithyottare tu pUrvavAdevArthI sa eva sAdhanaM nirdizet / tato'rthI lekhayediti vadatA ava lekhayennAnya ityuktam / atazca saMpratipattyuttare sAdhyAbhAvena bhASottaravAdinodvayorapyarthitvAbhAvAtsAdhana nirdeza eva nAstIti tAvataiva vyavahAraH parisamApyata iti gamyate / etadeva hArItena spaSTamuktam- 'prAnyAvakAra goko tu pratyarthI nirdizetkriyAm / miyoktI pUrvavAdI tu pratipattau na sA bhavet' iti // * mitA. 27 vyaci., (1) yAsmR. 2|7; apu. 253 / 37; zunI. 4 / 6581 vizva. 27 meghA.8 56 milA. 217, 21963 vyamA 2063 apa. vyaka. 38; smRca. 50; pamA. 87; vyaci. 15,26 nam (kam ); vyani.; smRci. 42; nRpra. 7; vyata. 210 vyacivat ; savi.9 9;vyasau.36; vImi 2 7 : 2 / 16 vyacivat vitA. 7 vyama. 9; rAkau. 393; setu. 109 tato (ato) nam (kam ); prakA. 32; samu. 25; vivya.8. 'sAhasasteyapAruSyago'bhizApAtyaye striyAm / vivAdayetsadya eva kAlo'nyatrecchayA smRtaH // ityatra sadyo vivAdayet uttaraM dApayedityanena pratya vipakSasya likhane vilambaprApta sAhasAdiSu tatpakSamapi sadya eva lekhayediti yo'pavAdaH sa yadi prAgbhASAvAdipakSalikhane limpoktyArthaprAptaH pratyarthipatikhanavi lambaH syAt tadeva paTate nAnyathetyetadvAkyavyAkhyAne yadarthapadena pratyavaskandanaprAnyAyayoH pratyayaivArthI jAta iti sa eva sAdhanaM lekhayediti pratyarthino'pi grahaNamiti mitAkSarAkAreNa vyAkhyAtam / tat pUrvAparavirodhAnmandamityAha / tadatisAhasam / bhASottaravAdipakSamAtralekhanaparatvaM yadyanayorvAkyayostarhi sAdhanapadAnananvaye samAsAnupapatteH saMdarbhavirodhAcca / sAdhanalekhanasyaivottaralikhanottaramAkAGkSitatvAt / sAhasAdiSvapyu * vyaka., savi mitAgatam / / vyapra.80, 102; .73; vyata., (' tato'thI' ityAdinA ) bhAvapratijJAvAdina eva kriyA iti vyavasthA darzitA / mitA. 2/96 (3) sadya eva kriyAM nirdizet uktamAtra eva na ca tatrApyuttaradAnArthamiva kALApekSA kAryA / prAgevA'rthinaH sAkSipatrAdisthirIkaraNena munibhitavalAdhAnasya prata tvAt / pratyarthino'pyuttaradAnArtha datta eva kAla: svapramAsya sthiratApUrvakamuttaradAnAt / (4) arthI pUrvavAdI ... lekhayetsaca iti mithyottaraviSayam / (5) rAjakRtyasya nirNayasya kriyAmUlakatvAttannirdazasya ca sAdikRtyatvAttamadhikRtya tRtIyaM kriyApAdamAha - tata iti / tataH saducare prativAdikRte lekhite ca rAjA'tha cA'bhihitArthapramApaNArthI yathAyathaM vAdI prativAdI yA pratijJAtasya svayaM samabhihitasyA'rthasya sAdhake sAthi likhitAdikaM svayamupanyasya rAjaniyuktadvArA lekhyet| sadya ityanena pramANopanyAse na vilambaH kArya ityuktam / vImi. (6) lekhayet lekhakadvArA svayaM vA likhedityapi draSTavyam | dRSTArthatvAt / atra caNDezvaraH x zerpA mitAgatam / + vyama apagatam / XvyamA 306 tato'rthI + apa. .
Page #291
--------------------------------------------------------------------------
________________ kriyA 215 ttarabhedavyavahArabhedavyavasthayA dvayorapi pUrvavAkyopAttasA- gRhItamupabhuktaM ceti yo vadatyasau pUrvavAdI / na punaryaH dhnlekhnsdystvaarthaakssiptottrlekhnvilmbaapvaadopptteH| pUrva nivedayati, tasya sAkSiNaH praSTavyAH / yadA tvanya na cottaralekhanaM sarvatra pratyarthina eveti tadvilambAnumati- evaM vadati satyamanena pUrva pratigRhItamupabhuktaM ca, kintu vimatyostaM pratyeva pratipAdanamarhamiti vAcyam / etA- rAjJedameva kSetramasmAdeva krayeNa labdhvA mahyaM dattamiti, batApi kriyopanyAsapratipAdakavacanasthArthipadena bhASA- anena vA pratigraheNa labdhvA mahyaM dattamiti / tatra pUrvavAdimAtragrahaNAgrahe niyAmakAbhAvAt / pratyuta 'mithyA pakSo'sAdhyatayA'dharIbhUtastasminpUrvapakSe'dharIbhUte uttarakriyA' ityAdivacanArthasaMgrahAya dvayorapi grahaNamarthi- kAlaM pratigRhItamupabhuktaM ceti vAdinaH sAkSiNaH praSTavyA padenetyasyaiva yuktatvAt / evaM sati mitAkSarAyAM pUrvA- bhavanti / idameva vyAkhyAnaM yuktataram / mithyottare pUrvaparavirodhApAdanamajJAnavilasitamevetyAstAM tAvat / vAdinaH sAkSiNo bhavanti / prAGnyAyakAraNoktau pUrvapakSe *vyapra.80-81 'dharIbhUte uttaravAdinaH sAkSiNo bhavantIti vyAkhyAnama(7) lekhayet sabhyaiH / vitA.73 yuktam / asyArthasya-tato'rthI lekhayetsadyaH pratijJAtArthasAkSiSUbhayataH satsu sAkSiNaH puurvvaadinH| sAdhanam' itynenaivokttvaatpunruktiprsNgaat| pUrvavyAkhyApUrvapakSe'dharIbhUte bhavantyuttaravAdinaH // . nameva spaSTIkRtaM nAradena-'mithyA kriyA pUrvavAde kAraNe (1) evaM tAvadyatra sAkSiNaH syuH tatra tadadhInaiva prativAdini / prAGnyAyavidhi siddhau tu jayapatraM kriyA neNAtiH,tadabhAve vipayeye vA deshaantrgmnaadibhilinggH| bhavet // ityuktvA, 'dvayorvivadatorarthe dvayoH satsu ca yatra tarhi dvayorapi sAkSiNo liGgAni vA dezAntaragamanA- sAkSiSu / pUrvapakSo bhavedyasya bhaveyustasya sAkSiNaH' // dIni, tatra katham ? ucyate-sAkSiSviti / ka punarviSaye iti vadatA / etasya ca pUrvavyabahAravilakSaNatvAdbhedenodvayoH sAkSisaMbhavaH yatrottaravAdI pratyavaskandanena vyavahAra- pnyaasH| *mitA. maakssipti| yathA kenApyukte mamAnenAmuSmin kAle deze caivaM (3) sAkSiSu guNasAmye satIdaM, asAmye tu baladravyaM gRhItamiti, athAparo vadati satyaM yadyevaM, ahaM puna- | vattaragrahaNam / tadAha bRhaspatiH-'sAkSidvaidhe prabhUtAste stasminkAle nirdiSTadezAd dezAntarasthamAtmAnaM sAkSibhiH / grAhyAH sAmye gunnaadhikaaH| guNidvaidhe kriyAyuktAstatsAmye sAdhayAmIti / tatra dvayoH sAkSyabhyupagame pUrvavAdina eva zucimattarAH' // tathA manuviSNU-'bahutvaM parigRhNIyAtsAsAkSiNo bhaveyuH / tatprAdhAnyAt vyavahArapravRtteH / yatra kSidvaidhe narAdhipaH / sameSu ca guNotkRSTAn guNidvaidhe dvijotva(!)pramANIkRtaH pUrvaH pakSaH tatrottaravAdina eva sAkSiNaH ttamAn // na ca gRhItAnAM vacanadvaidhaparamidaM vacanaM, sAkSisyuH / yathA, satyaM yathaivAyamAha, tattu mayAsya pratini- dvaidha iti nirdezAt sAkSiNAmeva grAhyatayA nirdezAt / na yatitam / evaM ca sAkSibhiH sAdhayAmIti / vishv.2|17 tu tattadvacanasyA nyAyasAmyAdA ubhayaviSayaparatvameva vaca (2) ubhayataH ubhayorapi vAdinoH sAkSiSu saMbha- nasya, evaM caikasya sati patre'nyasya sAkSiNo na graahyaaH| vatsu sAkSiNaH pUrvavAdinaH / pUrvasminkAle mayA prati- / yathA kAtyAyana:-'kriyA na daivikI proktA vidyamAneSu sAkSiSu / lekhye ca sati vAdeSu na syAddivyaM na * zeSa mitAgatam / sAkSiNaH // sthAvareSu vivAdeSu divyAni parivarjayet / (1) yaasmR.2|17 apu.253245-46, vishv.2|17; sAkSibhilikhitenAtha bhuktyA caiva prasAdhayet // vizvamitA.; byamA.307 dharI (varI); apa.; vyaka.37; pamA. rUpeNApi sAkSiNaH pUrvavAdinaH ityAdi pratigrahaviSayaM 118, smRsA.94 sAkSiNaH (vizayAH); vyaci.29; vyani. vyAkhyAtam / tatraiva pUrbabalavattvAt / anye tu-'prAGnyAye (=); vyata.208, candra.117 vAdinaH (rvapakSiNaH) pakSa kAraNoktau ca pratyarthI sAdhayekriyAm / mithyottare pUrva (vAde); vyasau.35;vImi.217 utta.: 2 / 17 : 2 / 95 (-) vAdI pratipattau na sA bhavet // iti hArItena niyamA5.; vyapra. 132, vyama. 9, vitA.101-102:182(=)| utta.; setu. 107; samu.32; vivya.9. * vyaka,pamA., vyani. mitAgatam /
Page #292
--------------------------------------------------------------------------
________________ 216 vyavahArakINDam khAdina upAdAnAt tatpratiyogibhUtasya bhASAvAdina eva pUrvavAdipadenopAdAnAt / ata eva viSNuH - ' dvayovivadamAnayoryasya pUrvapakSastasya sAkSiNaH praSTavyAH, Arya kAryavazAt yasya pUrvapakSasya bhavettatra prativAdino'pi ata eva prativAdipakSapratiyogikaH pUrvapakSabhASArtha eva pratIyate / kiMca pUrvatvena vAdo'nyasya paravAditve sati bhavati tadA tu paravAditayaiva tasya parAjitatvAt kiM sAkSibhiH ? athA'sau na paravAdI tadA kathamitaraH pUrvavAdI / kiJca tadvacanAntareNAdhau pratigrahe ityAdinaiva balavattvoktyA tadgrahaNasya siddhatvAt anarthakamidaM syAt, durbalakriyAgrahaNasyA'saMbhavIyatvAt / kiJca ubhayostu kAraNoktau kasya kriyA nirdezyA, tasyA'pi kAraNottaratayA prativAdinaH kriyAniyamAt prativAdina eveti tanna 'prapadya kAraNam' ityAdInAM gurutarakAraNaviSayatvena tasya varNitatvAt taddhi netaraditi / samAdhamakAraNottare sati bhASArthasyaiva prativAdinoteH / ata eva pUrvapakSe'dharIbhUta ityAdharya pUrvapakSasyetyAdinA bhASArthasyAvadhAraNe prativAdinaH kriyocyate / adharatvaM ca balavadapekSaM bhavati / na tu samAnamadhamaM vA / taddhinetaraditi gurutaraM vinA / ata eva ' pUrvavAdo bhavedyasya bhaSeyustasya sAkSiNa:' / iti pUrvabhUtAdhyAdivarNanamiti heyam / kintu samAnakAraNAbhidhAne pUrvavAdina eva kriyA, prathamasyaiva vinigamanAkAraNatvAt, arthitvAvaSTambhena ca vyavahArapravartanena pIDAtizayAnumAnAt anyAyagRhItasya loke pIDAtizayadarzanAt / evaM durbakAraNAbhidhAne'pi pUrvavAdina eva kriyA, uttarasya durbalatvena jJApitasyA'pi pUrvabAdhAkSamatvAt etannyAyamUlamevoktaM taddhi netarat gurutaraM vinetyarthaH / durbalakA - raNodAharaNantu AdhyAdiviSayaM pUrvadarzitam / *vyamA.308-309 diti (1) / tadayuktam / yAjJavalkyavacane uttarArdhenotta / ttavAn / na hi tatra vAdidvayasya sAkSiNaH saMbhavanti / tathA hi - suvarNazataM me dhArayasIti pUrvapakSavAdinA'bhiyukto nAhaM dhAraya iti mithyottaravAdI brUte / tatra sAkSiNAmasaMbhava eva / yo hyartho'nyeSAmupalabdhuM yogyastatraiva teSAM sAkSitvasaMbhavaH / na ca mithyAvAdyukto'rthaH pareSAmupalambhayogyo yena te tatra sAkSiNaH syuH / bhukti likhitayostu pramANatvamatra nAzaGkanIyameva / tasmAnna mithyottaravAn vyavahAro'sya viSayaH / nApi pratyavaskandottaravAn / tatra pUrvapakSavAdinaH pramANopanyAsopayogAbhAvAt / tathA hi-suvarNazataM dhArayasIti pUrvavAdI sati pratyavaskande brUte- satyaM dhAritavAnasmi kintu mayA tattubhyaM dattamiti dhAraNasya pareNAGgIkRtatvAtvAnna pramANasAdhyatA / siddhasAdhyatAprasaGgAt / kintu prativAdina eva pramANamuttaravAdinA vAcyam / evaM prAGnyAyottaravAnapi vyavahAro nAsya vAkyasya viSayaH / na hyuttaravAdinirdiSThaireva sAkSibhiH prAGnyAyadArzabhistaidattena vA jitapatreNa pUrvavAdinaH parAjaya uttaravAdinazca vijayaH sidhyati / tasmAnnirviSayamivedaM vAkyaM pratibhAti / ucyate-pratyavaskandaprAGnyAyottaravAnnyAyo'sya viSayaH / santi hi tatra parvavAdino'pi sAkSiNaH / tathA hi - pratyavaskandinA yaddhAritavAnasmi tanmayA tubhyamarpitamityukte pUrvavAdI yadaivaM pratyuttaraM kurute - satyaM tvayA - 'rpitaM tattu puruSAntarAya dattaM na tu mAM pratyAtmAnamanuNIkartum / etacca sAkSibhirahaM saMbhAvayAmItyevaMvidhottarapratyuttarayorubhayataH sAkSisadbhAvaH / tathA prAGnyAyottare'pi yadaivaM pUrvavAdyuttaraM karoti -satyaM prAGnyAye kadAcitvayA'haM parAjito'smi kintu tannyAyaM kudRSTaM kRtvA nyAyAntare mayA bhavAn parAjita iti / tadobhayatrApi sAkSisadbhAvaH / tatredaM vacanam - 'sAkSiSUbhayataH satsu sAkSiNaH pUrvavAdinaH' iti / yadA tu pUrvavAdinaH pratyuttarabhAvAdadharIbhAvasta dedamucyate - ' pUrvapakSe'dharIbhUte bhavantyuttakhAdinaH' iti / * apa. (4) ubhayataH sAkSisaMbhave pUrvapakSavAdinA nirdiSTAH sAkSiNaH pramANaM bhavantItyutsargaH / yadA tu pUrvapakSo'dharo jAtastadottaravAdinirdiSTAH sAkSiNaH pramANaM bhavanti / kaH punarvyavahAro'sya vAkyasya viSayaH ? na tAvanmithyo * smUsA, vyaci, vyata. vyamAvadbhAvArtha: / (5) tatrApi vaktavyam / tAdRzaviSaye'pi pratyavaskandanaprAGnyAyayorasAdhyatayA prAgvAdina evArthidraDhimni jAte tasya niruttaratAyAM tu pratyarthina eveti dvedhApi * vImi vAkyArthaH apavat /
Page #293
--------------------------------------------------------------------------
________________ kriyA 217 'tato'rthI lekhayet' ityanena gatArthatA'sya nApaiti / / nirNayasAdhanAni mitAkSarAvyAkhyAne tu dvayorapi bhAvavAditayArthitvasAmye 'likhitaM sAkSiNo bhuktiH pramANaM trividhaM smRtm| 'tato'rthI lekhayet' ityetadvacanAviSayatvAtkasyAtra dhanasvIkaraNe yena dhanI dhanamavApnuyAt // kriyetyapekSAyAmetadvacanArambho ghaTate / tathA ca mitA- patraM, sAkSiNo, bhuktirityetat trividhaM pramANaM dhanasya kSarAyAmuktam- 'etasya ca sarvavyavahAravilakSaNatvAne deno- svIkaraNe, yena pramANena dhanavAn dhanaM bhuGkte / anyathA panyAsa' iti / +vyapra.133 na kazcid dhanI dhanamupAte / 'dhanamUlAH kriyAH sarvAM' (6) pUrvavAdinaH pratijJAvAdinaH / pUrvapakSaH prtijnyaa| ityArabhyoktairupAyairArjitaM dhanaM dhanI pramANaiH susthitairbhungkte| adharIbhUte kAraNottaropanyAsena prtyrthisviikaarennaasaadhye| aparipAlane pramANAnAM sarvametadupAyena dhanopArjitavacanasAkSigrahaNaM pramANAntarasyApyupalakSaNArtham / vyama.9 manarthakaM syAt / svasvAmibhAvasyA'vyavasthAnAt / (7) ekasminnahAdau dvayordAnapatrasAkSyAdisatve nirNa naabhaa.2|65 yamAha -sAkSiSviti / vijJAnezvaravyAkhyAnaM 'Adhau nokariSyadyadi sraSTA likhitaM cakSuruttamam / pratigrahe krIte pUrvA tu balavattarA' iti siddheyarthamityA- tatreyamasya lokasya nAbhaviSyacchabhA gatiH / / bhAti / vitA.102 tatra tAvallikhitaprazaMsA-nAkariSyaditi / abhA.47 nAradaH dezakAlaphaladravyapramANAvadhinizcaye / pramANopanyAsasamayaH sarvasaMdehavicchedi likhitaM cakSuruttamam / / pUrvapAde hi likhitaM yathAkSaramazeSataH / gRhItvA'pi sthale dravyaM yo'pahavitumicchati / arthI tRtIyapAde tu kriyayA pratipAdayet / / sthApitaHsAkSibhirmArge saduHsAdhyo'pi saadhyte|| (1) yadarthinA pUrvabhASAyAM likhitaM tattena tRtIya abhA.47 pAdena kriyayA khriikrnniiymityrthH| abhA.24 likhitaM sAkSiNazcaiva dvau vidhI prikiirtitau| (2) pUrvavAdo bhASA / abhilikhitaM pUrvapakSAbhibhA- saMdigdhArthavizuddhayartha dvayorvivadamAnayoH / / vakatayA likhitaM uttaramiti yAvat / tRtIyapAdaH (1) atra vAdiprativAdinoH parasparaM vivadamAnayopratyAkalitAkhyaH / tasmin sati kriyA pramANam / evaM rekatarasyA'pi doSeNa yo'rthaH saMdigdho bhUtaH tasya saMdicAyamarthaH / bhASottarapratyAkalitAkhyapAdatraye sati gdhArthasya vizudhyartha sphuTIkaraNAthai likhitaM sAkSiNazcaiva kriyayA pratipAdayet svakAryamarthI pramANena saadhyediti| dvAveva vidhI muninA'tra prakIrtitau / na tu satyAdhika smRca.54 guNamapi tRtIyaM divyam / tathA toyagatisaMtatanitya(3) (smRticandrikAvyAkhyAnamudatyoktam ) pratyA- pravRttasyASTAdazapadopalakSitalokasaMvyavahArasya yA zIghrakalitasya tRtIyavyavahArapAdatvamabhyupagacchatA smRti- (1) nAsaM.2065 smRtam (viduH) mavApnuyAt candrikAkAreNaivamidaM vaco vyAkhyAtam / mitAkSarAkAra. (mupAznute); naasmR.4|69, abhA,47, medhaa.8|148 pR.; mate tu tRtIyapAdakriyayeti saMmukha evaarthH| vyapra.82 smRca.55 pU. smRsA.111 mavApnuyAt (mupAznute); smRci. ___42 pU., yAjJavalkyaH ; savi.111 pa. + vAkyArthavyutpAdanaM mitAvat / (2) naasmR.4|70; abhA.47 tatreyamasya (lato bandhasya). "x savi. smRcvt| (3) nAsmR.471; abhA.47 ye (yaH): 62. (4) nAsmR. (1) naasmR.2|27; zunI.4651 utta.; abhA.24; 472; abhA.47 sthale (zage). (5) nAsaM.113 parikIrti smRca.54 pUrvapAde...taM (pUrvavAde'bhilikhite); pamA.87 hi (saMpravati); naasmR.1|3; abhA.3; vishv.2|70 (likhitaM (vi) bRhaspatiH; savi.110 yayA (yAyAH) zeSaM smRcavat ; sAkSiNazcaiva pramANe vyaktikArake) pU. smRca.55 zcaiva (zcAtra) vyapra.82 (-) hi likhitaM ('pi likhite); prakA.34 smRca- pa. savi.111 smRcavat , pU.; prakA.35 smRcavat, pU.; bat ; samu.27 smRcavat . samu.25 smRcavat, pU. bhya, kA. 28
Page #294
--------------------------------------------------------------------------
________________ 218 vyavahArakANDam sukhopAyasAdhanabhUtA mAnuSI kriyaivaiSA sAkSilikhitapUrvA kAlA bhuktirblvtii| vyaka.71 tAvannityopayoginI / yA punaHvikI kriyA sA'timaha- (3) bhuktistu bahunA kAlenApyavicchinnA pramANam / sveva prayojaneSu mahataiva prArambheNa parikSINopakSayamahA- tato'pi patraM nitytvaatprmaannm| naabhaa.2|66 daNDasvarUpA bhavatItyetadartha sAkSilikhitAvevAtra zloke 'trividhasyAsya dRSTasya pramANasya yathAkramam / gRhItAviti / abhA.3 pUrva pUrva guru jJeyaM bhuktistebhyo garIyasI * // (2) yat 'likhitamiti na tatsaMkhyAniyamArtha, tathAtve tadetatrividhaM jJeyaM pramANAya na sAdhitam / 'likhitaM sAkSiNo bhuktiH pramANaM trividhaM smRtam' saMdehamAgatamapi dhanI dhanamavApnuyAt / / iti svavacanena virodhApattiH syAt / ato bahuviSayatva mAnuSadevikabhedau mitarayoriti vaktuM 'dvau vidhI parikIrtitau' ityukta- 'kriyA tu dvividhA proktA mAnuSI daivikI tthaa| mityavagantavyam / _ +smRca.55 mAnuSI lekhyasAkSibhyAM ghaTAdirdaivikI smRtA / / (3) saMdindhazcAsau arthazca saMdigdhArthaH tasya vizu- (1) mithyA kurvataH prativAdinaH sAdhanArtha kriyA dvinirNayastadartham / nAbhA.113 dviprakArA dRSTA mAnuSI daivikI ca / tatra mAnuSI pramANabalAbalavicAraH lekhyasAkSirUpA / daivikI-'dhaTognirudakaM caiva viSaM 'likhitaM balavannityaM jIvatsvapi hi sAkSiSu / koSazca paJcamaH' ityevmaadikaa| abhA.24 sAkSibhyo likhitaM zreyo likhitAnna tu saakssinnH|| (2) lekhyasAkSibhyAM bhuktyA ca proktA maanussiityrthH| likhitaM balavannityaM jIvantazcaiva saakssinnH| bhukterapi manuSyasaMbandhitvAt / +smRca.50 kAlAtiharaNAd bhuktiriti zAstravinizcayaH // daivamAnuSapramANayorviSayabhedena vyavasthA (1) atra balAbalapramANaM nirUpaNenoktam / yadeta- "divA kRte kAryavidhau grAmeSu nagareSu vaa| llikhitaM nAma tatprayatnarakSitaM sanmRteSvapi dhanikarNika- saMbhave sAkSiNAM caiva divyA na bhavati kriyaa| sAkSiSu putrapautraprapautrasaMtatisaMbadhyamAnadravyasya ubhayapakSa- (1) yAni divA kRtAni kAryANi bhavanti teSu saMbhAvitasaMvyavahArasya pratiSThApraviSTaM dravyapramANasaMdehavi- zrotAro draSTArazca saMbhavanti / likhitamapi saMbhavati / cchedakArakaM bhavati / sAkSiNastu jIvanta eva pramANa- tenaiteSu pradezeSu mAnuSyeva kriyA pramANaM na daivikI / miti, jIvatAM caitadapekSayA 'likhitaM balavannityamityu tathA saMbhave sAkSiNAmiti-yacca saMsAkSikameva prayojanaM ktam / yadA punaH kAlAtiharaNaM bhavati, tadA caturthapaJcama- vRttaM tatra sAkSisaMbhava eva vidyamAne divyA kriyA na puruSopariSTAdapi aparimitakAlAdapi saMtatabhuktyaiva dhanI x zeSa abhAgatam / * vyAkhyAsaMgrahaH bhuktiprakaraNe drssttvyH| dhanamavApnuyAt iti zAstrasya nizcayaH / etatpramANabalA + saviH smRcavat / balamuktam / abhA.47 (1) naasN.2|67 stebhyo (vaiSAM); naasmR.4|76; abhA. (2) ebhyaH svalpakAlabhuktisAkSilikhitebhyo bahu- 47; vyaka.71 ste (re); smRsA.105 vyakavat : 111 stebhyo (stAsAM); vyaci.71 vyakavat.(2) naasmR.4|74; abhA.47. + savi. smRcvt| (3) naasmR.2|28 tu ('pi); abhA.24 tu ('pi) khya ..(1) abhA.66 jIvatsvapi hi sAkSiSu (jIvantazcaiva (kha); smRca.50; savi.105; prakA.32; samu.25. sAkSiNaH); vyamA.314 : 340 pU. smRsA.112; vivya (4) naasmR.2|29; abhA.24; vyaka.38; smRca.51 10.(2)nAsaM.2066 zcai (stve) stravi (streSu); nAsmR.475 vA (ca) divyA (daivI); vyani. nAradabRhaspatI; savi.106 vanta (vita); abhA.47; vyaka.71 nAsaMvat ; smRsA.105 () smRcavat, candra.127 divA...dhau (divA kRteSu kAyeMSu) stravi snepa); vyaci.71 zce (stve) tiha (bhiha) stravinizca vA (ca) saMbhava sAkSiNAM (saMbhavatsAkSiNI) divyA na (na divyA); sraSu nirNa); smRci.49 nAsaMvat vyasau.67 nAsaMvat vyasau.37 vA (ca) nAradabRhaspatI; prakA.32 smRcavatsamu. prakA.35 tiha diha) stravi (streSu); samu.44. | 25 smRcavaha.
Page #295
--------------------------------------------------------------------------
________________ kriyA 219 bhavati / abhA.24-25 / strINAM zIlAbhiyogeSu steyasAhasayorapi / (2) iti nAradavacane'pi divAkRtAdisaMkIrtanaM mAnuSa- eSa eva vidhidRSTaH sarvArthApahnaveSu ca // pramANasaMbhave divyaniSedhArthamityavagantavyam / smRca.51 (1) yadA strINAM zIlacAritryakhaNDanA'bhiyogo araNye nirjane rAtrAvantarvezmani saahse| bhavati, tathA steyasAhasAbhiyogo bhavati, tathA ye kecinyAsasyApanhave caiva divyA saMbhavati kriyA // dAsteSAmapahnaveSu mithyAsu evaMvidheSu mahAbhiyogeSu (1) araNye vanamadhye pattane vA nirjanapradeze rAtrau ca eSa mahAdivyavidhidRSTaH shpthaadiriti| *abhA.73 mAnupAsaMbhave ekAnte gRhamadhye vaa| tathA sAhase vyavahAre, / (2) sarvArthApahnaveSviti RNanikSepApanhavamapi steya tathA nyAsApahnave, eteSu pradezeSu artheSu ca mAnuSIkriyA- samAnavidhiM darzayati / vyamA.312 bhAve divyA saMbhavati kriyeti / abhA.25 vAdinormadhye katarasya pramANopanyAsaH (2) araNyAdikIrtanaM sAkSyabhAvapradarzanArtham / dvayorvivadatorarthe dvayoH satsu ca sAkSiSu / vyamA.316 pUrvapakSo bhavedyasya bhaveyustasya sAkSiNaH / / yadA sAkSI na vidyata vivAde vadatAM nRNAm / (1)ayaM zloko'nuktaviSayavibhAgatvAtspaSTAndhaka evaM tadA divyaiH parIkSeta zapathaizca pRthagvidhaiH // bhAti / tadasya viSayavibhAgaH asvAmivikraye RNAdAne (1) yA punarnAradIyadivyazapathayo)denoktiH 'yadA ca vyavahAropadezArthaH asya ca sphuTIkaraNArthaH / yadA sAkSIti' sA guruSu divyazabdaH prAyika iti darzayituM kazcit samAgatya kiJcidevaM vadati yathA yo'yaM vRSabhaH na punastayorarthabhedakathanAya, loke tayoH pryaayshbdtvaat| tvatpArzve tiSThati sa madIyaM tRtIyaM vartate / matsakAzAccau. 'sAkSI na vidyateti likhitaadikriyaabhaavoplkssnnaarthm| rairtRtasya anena saha sapta gorUpANi gatAni / tAni yadi yAjJavalkyenAzeSamAnupAbhAve divyasmaraNAt / tava pArzva labhyAni / tathA ca raktavarNapuNDUkacamarapuccha. +smRca.50-51 zuklapAdAdyabhijJAnaspaSTIkRtaM caturbhiH sAkSibhirAtmIyami(2) sAkSiNAM nAze dezAntaragamane ca divyamA- mamahaM saMbhAvayAmIti / tat zrutvA dvitIyenAbhihitam / iha yAti / candra.129 prajApateH sRSTiM kurvataH anekAni dvipadacatuSpadAni samA nAbhijJAnAni bhavanti / yadi sadRzAbhijJAnamAtreNa * mitA., vitA. abhAgatam / + savi. smRcavat / / labhyate, tataH svakIyapatnI yA udvalitvA gatA tasyA (1) naasmR.4|241; shunii.4|750 pU.; abhA.25 saMsthApahnave (sApanhavane); mitaa.2|22 abhAvata; vyamA.316 . yAnyabhijJAnAni bhrakarNanAsikAkSidantajihvAhastapAdAdisatyApanhave (sApaharaNe); ap.2|22 abhAvata; vyaka.39 : kAni tAni parastriyo'pi dRSTvA kasmAt svagRhaM na pravezaabhAvat , bRhaspatiH; smRsA.114 abhAvat; vyata.228 * nAbhA. abhAvat / vyamAvat; candra.128 sAhase (yA kriyA) zeSa abhAvat (1) naasN.2|217 geSu (ge ca) ca (yaH); naasmR.4|242; vyasau.38 nirja (vija) zeSa abhAvat, vyapra.84 abhAvat shunii.4|750; abhA.73; vyamA.312 geSu (ge ca) Su ca vyama.11 vyasauvat, vyAsaH; vitA.110-111 abhAvat (dhvapi); vyaka.40 geSu (ge ca) bRhaspatiH; vyani.geSu (ge ca) rAko.394 abhAvat; prakA.32, samu.27 abhAvata. kAtyAyanaH; vyaso.38 vyakavat; vyapra.84 vyakavat; samu. (2) naasmR.4|247; abhA.74, byamA.316 tadA 25:50 vyanivat: vivya.10 vyamAvat, kAtyAyanaH. (tatra) zca (vA); ap.2|95 vidhaiH (pRthak); vyaka.39 bRha- (2) naasN.2|142, naasmR.4|163;abhaa.66 mitA. spatiH smRca.51 vAde (vAdaM); vyani.kSe (kSye) kAtyAyanaH; 2017,2180; vyamA.307 tsu ca (tsvapi) pakSo (vAdo): savi.106 (-) yadA sAkSI (sAkSI yatra); candra.129 yadA :309 pakSo (vAdo) uttaH; apa.2017; vyaka.37 smRca. ... vidyata (yadA na vidyate sAkSI); vyasau.38; vyapra.84; 82; pamA.116, smRsA.94; vyaci.29 pakSo (vAdo); prakA.32 smRcavat samu.25 smRcavat; vivya.10 yadA candra.125; vyasau.35, vyapra.133; vitA.102; prakA, (yatra) tadA (tatra) zca ()... . 53; samu.32, vivya.9,
Page #296
--------------------------------------------------------------------------
________________ 220 yasi / tadeSa vRSabho gRhajAto vardhito yasmin grAme sthitastasmAd grAmAdahamapi sAkSicatuSTayamAnIya svakIyaM saMbhAvayAmIti / asminnarthe'yaM zloko'vatarati, dvayoriti / atra pUrvakAla: pakSo yasya bhavati tasya sAkSiNaH pramANAni bhavanti / na punaralpA'vAntarakAlavAdina iti / etatkalyANIyaM vivaraNamiti, vispaSTodAharaNasahitamiti / abhA. 66 vyavahArakANDam aMryuktaM hi yadA vAkyaM pratyarthI pratipadyate / anRtasyApadezena tadA''dharyaM pracakSate // vyamA 307 (1) atra adharabhAvo lAghavam / asAdhyamAnatvAt pUrvapakSasya, yasminbhavati vivAde, uttarapakSo garIyAn sAdhyastatsiddhau niSiktaH tadA sAkSiNaH prativAdinA ye praSTavyAH, prativAdinA uddiSTA iti / evaM ca te prativAdina uddezA bhavanti iti / zAstrAntare cAha - (2) samakAraNAbhidhAne tu pUrvavAdina eva kriyA 'sApadezapratijJAnAdAdharyamupajAyate / pUrvapakSasya sAdhyastu tadAha nAradaH - dvayoriti / vizeSaH prativAdinaH // tadyathA kazcidAha--yattenaiva paJcakazatavRddhayA paNazataM gRhItaM kasmAdvaiguNyaM prAptaM na dadAti, tasya siddhau sAcivyaM kartumicchAmIti / sa Aha -- yathA pratijJAtamasya paNazataM satyaM mayA gRhItaM tataH tasme dattamityatra pUrvapakSapratijJAtapaNazatagrahaNasaMpratipattireva / na vAdinaH sAdhyaM kiJcidasti / yattu vizeSataH saMpradAnaM tatsAdhyaM prativAdineti / yathA dattamityevaM prativAdinaH sAkSiNo bhavantIti / (3) atrodAharaNam - yatraikaH kSetraM pratigraheNa prApya bhuktvA tyaktvA dezAntaraM sakuTumbo gataH / punaranyena labdhaM bhuktaM ca / so'pi dezavibhramAdinA dezAntaraM sakuTumbo gataH / punastau dvAvapi cirantanakAlA'pagame svavRtti lobhena svasthAnamAgatya kSetravivAdanirNayArtha dharmasthAnaM yugapadAgatau / tatraikaH pratijAnIte- 'jayaticandrAkhyena rAjJA svarAjyakAle mahyaM dattamityasmadIyamevaitatkSetramiti / itaro'pi pratijAnIte - 'harizcandrAkhyena rAjJA jayaticandrAkhyasutena rAjyArthamabhiSiktena mahyaM dattamasmadIyamevaitatkSetramiti / athavA itarasyaivaM pratijJA - 'satyaM jayaticandreNAsmai dattaM kintvetasya hastAt harizcandreNaitakSetraM krayeNa gRhItvA mahyaM dattamityasmadIyameveti / santi ca dvayorapi vivAdinoH sAkSiNaH / tatredamuktaM ' dvayorvivadatorarthe' iti / ayamarthaH / yasya vivadataH pUrvapakSo bhavet pUrvakAlikasya dAnasya svatvahetutayopanyAsena pakSo bhavet tasya sAkSiNaH sabhyaiH praSTavyA bhaveyuH / netarasya sAkSiNaH / teSAmuttarakAladAnasAkSitvenAsAkSiprAyatvAt / XsmRca.82 (4) mithyottare yadyubhayorapi sAkSI bhavati tadA pUrvapakSiNa eva grAhyaH / dvayoriti vacanAt / bhAvabodhasya laghutvAt / kAraNottare prabhUtAdikaM vinigamakam / candra . 125 AMdharya pUrvapakSasya yasminnarthavazAdbhavet / vivAde sAkSiNastatra praSTavyAH prativAdinaH // * vyaci vyamAvat / X pamA smRcavat / (1) nAsaM. 2 / 143; nAsmR. 4 / 164; abhA. 66 dina: (dinA); vyamA 307 dharma (dhArya) prati (pUrva); apa. 2 / 17; vyaka. 37; smRca.82; pamA. 117; smRsA. 93; vyaci. 21 prati (pUrva) : abhA. 66-67 sAkSiNa iti dRSTakriyopalakSaNam / *vyamA 307 (3) yadA punaritarapratijJAtArthavazenaitasya hastAt krItvA mahyaM dattamityAdinA pUrvadAnopanyAsapakSasyAdharyamakiJcitkaratvaM bhavet taMdA pazcAt pratijAnAnasya sAkSiNa: praSTavyAH / na pUrva pratijAnAnasya, siddhasAdhyatvena vaiyarthyAt / kintvasAkSivadupekSaNIyAsta iti / smR. 82 (4) atra ca balavatkAraNottaravAdina eva kriyAnideza Aha nAradaH - Adharyamiti / smRsA. 93 (5) pUrvapakSo yasya tasya sAkSiNa ityuktam / tasyApavAdaH / adharabhAvaH Adharyam / pUrvapakSasyAdharyamarthavazAt yatra vivAde bhavet, abhiyoktaH pUrvapakSa: abhiyutasyottaraH; sa uttaro'rthavazena pUrvaH syAt, pUrvazvAdharo'bhiyojyaH / +nAbhA. 2 / 143 (6). atra sAkSigrahaNaM pramANamAtropalakSaNam / vyapra. 59 * vyaci. vyamAvat / X pamA smRcavat / + zeSaM abhAvat / 29; vyata.208; candra. 117 tatra ( tasya); vyasau. 35 candravat; vyapra. 59 vyacivat; setu. 107 Adha (adha); prakA. 53; samu. 32 vyacivat vivya. 8 yasminna (dharmeNA ). - (1) vulg. nAsmR. 4 / 164 ityasyAnantaramayaM lokaH /
Page #297
--------------------------------------------------------------------------
________________ kriyA 221 abhiyukto'bhiyogasya yadi kuryaadphnvm| tatsvakIyaM kAraNaM kriyayA kharIkaraNIyamityarthaH / etaabhiyoktA dizeddezyaM pratyavaskandito na cet|| ttenA'bhiyuktena jJeyamiti / abhA.25 : abhiyuktaH prativAdI yadyabhiyogasyApahnavaM mithyA (2) yathA bhASAvAdI mithyottare sati svapakSaM sAdhakaroti tadA'bhiyoktA vAdI dezyaM dizediti / kriyA- yati, tathA kAraNavAdI svapakSaM sAdhayedityarthaH / mAnayedityarthaH / yadi sa eva vAdI prativAdinA pratya vyaka.37 skandanottareNa nAbhiyukto bhavati / tatra ca pratyavaska- satpakSo'pi pramANopanyAsena vinA na sidhyati danottare prativAdyeva nyeddeshymiti| . abhA.24 pramANAni pramANasthaiH parikalpyAni yatnataH / 'mithyA kriyA pUrvavAde kAraNe prativAdini / sIdanti hi prameyANi pramANairavyavasthitaiH // prAnyAyavidhisiddhautu jayapatraM kriyA bhavet * // (1) ataH pramANabhedo bhavati / atra yatkimapi (1) mithyA mithyottare sati pUrvavAde bhASArthe kriyA prameyaM vastu prakarSeNa meyaM prameyaM tattvato jJeyamityarthaH / ganuSI graahyaa| vyamA.307 tatsarva pramANaiH paricchinnaM sphuTIbhavati yathA- gaNitaM (2) pUrvavAde kriyA ArthinaH kriyopanyAsa ityrthH| saMkhyayA, tulitaM tulayA, meyaM mApanena / tarkAdayaH (1) vyapra.64 prameyAH pratyakSAdibhiH pramANaiH, tathA atrApi dvAtriMzakAraNapratipattyAca pUrvapakSe virodhite| cchatabhedopalakSito aSTAdazapadavyavahAraH prameyabhUtaH abhiyuktena vai bhAvyaM vijJeyaM, pUrvapakSavat // likhitasAkSibhuktidivyapramANaiH paricchinnaH sphuTIbhavati / . (1) atra kAraNapratipattiriti saMskAreNa saha saMprati- ato matAni pramANAni pramANasthaiH puruSaiH sAdhunRpatipattiH / pratyavaskandanottaramityarthaH / sarvatra kAraNottare sabhyAdibhiryatnataH parikalpyAni / kimuktaM bhavati / rUDhiprativAdI saMpratipattiM kRtvA kAraNaM bravIti / atastena pratiSThitAnyapi tAni pUrvadagdhalokAnAM hetuvAdazatairdaSikAraNapratyuttareNa pUrvapakSe virodhite bhASA'rthe nirarthakI- tAni na dAtavyAni, yataH pramANaiH vyavasthAparibhraSTaiH kRte, abhiyuktena prativAdinA bhAvyaM bhAvanIyam / sadbhiryAni prameyANi nisaMdigdhIkartumabhipretAni, tAni tatsvakIyaM kAraNamupanyasta kharIkaraNIyamityarthaH / eta- sIdanti siddhiM na prApnuvanti iti / ataH pramANarakSaNe ttena vijJeyaM pUrvapakSavat / pUrvapakSaM vAditvaM prati prAptena . yatna upanyasta iti / abhA.46-47 (2) avyavasthitaiH pramANaiH pramANakartAro yato * vyavahAramAtRkAyAM vyavahAracintAmaNau cAtra vyAkhyAnaM vinazyanti / ataH kasyAtra kiM pramANaM lekhyamiti vistRtamasti, azuddhisaMdehAnna saMgRhItam / pratyAkalanakuzalaiH pratyAkalayitavyamityarthaH / atra kaizci(1) nAsmR.2131, abhA.24. tpaNDitammanyairna sthAvareSu likhitAdikathanaM pramANa niya(2) shunii.4|656puu. mitaa.2|17;vymaa.306; pamA. mAya kintu prAyikatvapradarzanArtham / anyathA kathaJci77 pU. smrnnm| vyaci.27-28 dini (dinaH) kriyA bhavet lakhyAdinAze nirNayAbhAvaH syAdityuktaM, tadayuktam / (vinirdizetU) vyAsaH; vyani.; smRci.40 dini (dibhiH) kAtyAyana: nRpra.6 pU.; vyata.216 (-) dini (dinaH) nyAya (1) naasN.2|64 kalpyA (pAlyA) meyANi (mANAni); (nyAye); savi.95 pU. smrnnm| vyapra.64 pU. smaraNam:133, naasmR.4|68; abhA.46; vyaka.41 sthaiH (zaiH) parikalpyA vyau.41 uttarArdhe (prAGnyAyakAraNoktau tu pratyarthI nirdize- (pAlanIyA) meyANi (mANAni) nAradakAtyAyanau; smRca.54 kriyAma); vyama.8 pU.; vitA.68 pU., smRtiH; samu.26; sthaiH (jaiH) zeSaM nAsaMvat ; pamA.92 sthaiH (zaiH) kalpyA vivya.8. (bhAvyA); vyaci.34 parikalpyA (pAlanIyA) pramANe ... taiH (3) naasmR.2|31, abhA.25; vyaka.37 kAra ...ca (puruSasyAparAdhata:); nRpra.8 kalpyA (bhAvyA); savi.110 (kAraNaM pratipattau tu); vyasau.35 (kAraNapratipattau tu bhAvyaM smRcavat ; vyasau.39 pUrvArdhaM vyacivat ; vyapra.78 smRcavat ; tatpUrvapakSavat) etAvadeva labhyate.... prakA.34 smRcavat; samu.27 smRcavara.. .. ..
Page #298
--------------------------------------------------------------------------
________________ 222 vyavahArakANDam niyamArthatve'pi yuktibhiH pArthivavacanAd vA nirNaya pramANopanyAsAvadhiH saMbhavAt / +smRca.54 'nirNiktavyavahAreSu pramANamaphalaM bhavet / (3) avyavasthitaiH pramANaiH pramANakathito'rtho yato likhitaM sAkSiNo vA'pi pUrvamAveditaM na cet // vinazyati / ataH kAlasyAnantatvAt na kiM pramANamiti (1) iha sarvavyavahAreSvapi vAdinA vidyamAnapramANopratyAkalanakuzalaiH prtyaaklyitvyaaniityrthH| pamA.92 panyAso niyamena tRtIyapAde kartavyaH / yadi punastena (4) etacca pratyAkalitaM sabhyairavazyamAdartavyamityAha sa na kRtaH, tata ubhayapakSapratibhUgrahaNapUrvaka a()nirmANanAradaH- pramANAnIti / asyArthaH smRticandrikA- ktavyavahAreNa samupanyastamapi viphalaM bhavet vyarthamikAreNaivamuktaH / avyavasthitaiH pramANaiH, pramANAni pramA- tyarthaH / pUrvamAveditaM na cedityasya tu vikalpavAkyaNakartAraH pramANazabdena lakSyante / te sIdanti vinazyanti syArthaH--'yAvadadyApi rAjakuladharmAdhikaraNe vyavahAro nirNaya nApnavanti / ataH pratyAkalanakauzalena pramANa H na pravizati, tAvadyadi tena vAdinA duSTarNikopAlambhAsabhyairyatnatastAni pramANAni paripAlyAni yathA vyavasthA- vasare sAdhadAsInalokAnAM purataH pUrvamevaivamAveditaM na duHsthitAni na bhavanti tathA vivecanIyAnItyartha iti / bhavet-anena duSTarNikena mama dravyaM dAtavyamasti, tacca vayaM tu avyavasthitairmUlazaithilyAdinA duHsthitaiH, pramANaiH sAkSipramANasahitaM, tathA'pi na prayacchati, ato'yaM mayA . pramANAnugrAhakaistaH , pramANAni sAkSyAdIni, sIdanti rAjakule samarpaNIya ityAdipUrvajalpAvasare yadi sAkSinirNayAkSamANi bhavanti / hi ytH| ataH pramANa H pramANaM kvacidapi nAveditaM na kIrtitaM bhavet / tato pramANAni yatnataH paripAlyAni sattarkaparizudhyanugraheNa nirNiktavyavahAre tatpazcAdupanyastamapi na pramANaM tatvanirNayaphalAni kAryANIti vyAcakSmahe / anayozca bhvti'| yadi panarevaM tatpUrvamAvedito yadyapi daivayogAdvA vyAkhyAnayostAratamyaM tatvavidbhirvivecanIyam / vyapra.78 karaNarAjasabhAkSobhAdA mativibhramAdvA vAdinA tRtIya lekhyasAkSiNArabhAve pramANampAde tannopanyastaM, tathA'pi pratibhaparyantanirNiktavyavahApremAdAddhanino yatra na syAllekhyaM na saakssinnH| re'pi yAvadadyApi karaNaM tatraiva tiSThati, tAvattena tatpraartha cApanhute vAdI tatroktastrividho vidhiH // tu) leza (lekha) renaM (@NaM) kAtyAyanaH smRsA.112 codanAvAdI gRhiitdhnH| vidhiH dhanasAdhanopAyaH / pratikAlaM (dezanApratidhAtaH) sA (zo); vyaci.76; smRci. va smRca.51 50 coda (deza) renaM (retat ); nRpra.8'laM ca (leSu) yukticodanApratikAlaM ca yuktilezastathaiva c| leza (bhuktilekha) renaM sA (RNaM zo); vyasau.70 kAlaM (ghAtaM) tRtIyaH zapathaH proktastairenaM sAdhayetkramAt * // renaM sA (kraNaM zo); vyapra.169 pratikAlaM (prAptakAlaH); + savi. smRcavat / prakA.33 smRcaMvat ; samu.25 smRcavat . * vyAkhyAsaMgrahaH yuktiprakaraNe draSTavyaH / (1) nAsaM.1153 kta (kte) reSu (re tu); nAsmR.1662 (1) nAsaM.20211, nAsmR.4235, zunI.4720 abhA.16 mitA.2180 nAsaMvat ; vyamA.335Nikta (gIte) na syA... NaH(trividhaM sAdhanaM na cet ); abhA.72; byaka. reSu (re tu) rvamA (vaM nA); apa.2022 pUrvArdha vyamAvat : 75, smRca.51 na syA ... NaH (na lekhyaM na ca sAkSiNaH) 280 bhavet (param ) pUrva ...t (na cetpUrvaM niveditam ); vyaka. tatro (tasyo); smRsA.122 dhani (bali) zeSaM smRcavat : 38 nAsaMvat ; vyaci.31 apavat, kAtyAyanaH : 61 reSu vyaci.76; smRci.50; vyasau.70 rtha (theM); vyapra.169; (rANAM); vyani. rNikta (gIte) reSu (re tu) kAtyAyanaH; candra. vitA.151 yatra (yasya) rtha cA (tha vA); prakA.33 smRcavat ; 126 nirNiktavyavahAreSu (nivRttavyavahArANAM) na cet (na ca); samu.25 smRcavat . vyasau.36 mitAvat ; viimi.2|19 (=) vyatavat ; vyapra.80 (2) naasN.2|212 renaM sA (maNaM zo); naasmR.4|236, nAsaMvat ; vyau.51 nAsaMvat ; vyama.19 nAsaMvat ; vitA. zunI.4721; abhA.72 lezaH (lekhaH) renaM (rima); vyaka. 182 nAsaMvat ; setu.126 vyatavat , kAtyAyanaH; prakA. 75 nAsaMvat ; smRca.52 renaM (NaM); pamA.91 laM ca (laM. 59 nAsaMvat ; samu.38 vyatavat.
Page #299
--------------------------------------------------------------------------
________________ kriyA 223 mANamupanyastaM sabhyaiH parIkSya pramANIkaraNIyameva / na 'dokteH| vyau.51 punastatra chalamavatAraNIyam / tathA hi pUrvameva sUktaM (7) iti tat jayAvadhAraNottaraM niSedhArthe, na prAga kRtamidam 'tatra ziSTaM chalaM rAjA marSayeddharmasAdhanaH / iti vijnyaaneshvraadyH| tanna / 'kRtaM vApyakRtaM bhavediti' bhUtameva prapadyeta dharmamUlA yataH zriyaH // ityAdibhirva- prAguktamanvAdivirodhAt / nyAyApetaM yadanyena rAjJAcanaiH / ayaM ca pramANAvakAzaH pUrvAveditavismRtasyai- 'jJAnakRtaM bhavet / tadapyanyAyavihitaM punAye niveshvoktH| abhA.16-17 yet' // iti kAtyAyanena nirNikte'pi nyAyapravRtteH 'na (2) nirNikteti vadatA (nAradena ) jayAvadhAraNo- caikatra kriyAdvayamiti niSedhAcca / na tu nyAyato ttarakAlameva pramANAntaraM niSiddhaM na prAgapi / tasmAdu. nirNikte ityarthaH / tatvaM tu sakAraNe mithyottare vAdinA te'pi sAkSibhiH sAkSye aparituSyatA kriyAntaramaGgIkarta- grahaNe sAkSibhiH sAdhite pratyarthI yadi pratidAnaM prativyamiti sthitm| pUrvanirdiSTAnAmasaMbhave tvanirdiSTA api grahaM vA dviguNaiH sAkSibhiH sAdhayati tatparamidam / tadutathAvidhA eva sAkSiNo grAhyA na divyam / 'saMbhave ktam / 'pUrvapakSe'dharIbhate bhavantyuttaravAdinaH' iti / na sAkSiNAM prAjJo varjayedaivikI kriyAm' iti smaraNAt / ca pUrvanigaditatvam / tatra pUrvAparakAlokteH, atra ca teSAmasaMbhave divyaM pramANaM kartavyam / ataH paramaparituSya tadabhAvAt pUrvanirdiSTAsaMbhave tvanirdiSTA api sAkSiNa eva tA'pyarthinA na prmaannaantrmnvessnniiym| mitA.2180 na divyam / 'saMbhave sAkSiNAM prAjJo daivikI varjayekriyAm (3) sati likhite balavatsu sAkSiSu tAn vihAya iti nAradoktaH / vitA.182 svayameva durbalasAkSyupanyAsena parAjitasya balavattarapramA- yathA pakkeSu dhAnyeSu niSphalAH prAvRSo guNAH / gopanyAso na nyAyyo viphalo'sAviti nirNItavacana- nirNiktavyavahArANAM pramANamaphalaM tathA / syArthaH / tadevAha kAtyAyano'pi-'kriyAM balavatImuktvA yatpunaH pramANaM na pUrvAveditaM na vA'pi kriyAkAle durbalAM yo'valambate / sa jaye'vadhate sabhyaiH punastAM sUpanyastaM, tadvidyamAnamapi nirNiktavyavahArANAM yathA nApnuyAt kriyAm // tasya svabalenaiva parAjitatvAt / atyantAbhAvenApramANaM tadA'yaM sodAharaNazloko'bhihito vyamA.335-336 maharSiNA / yathA pakkeSviti / yathA pakkeSu dhAnyeSu vRSTerguNAH . . (4) nirNite'vasite vyavahAre pramANa likhitaM punaH prakaraNaprArambhAdikA niSphalAH evaM nirNiktavyavaniSphalaM bhavet sAkSiNo vA / pUrva vyavahAradarzanAt hArANAmapi vAdiprativAdisabhyAnAM punarvAdaprArambhavicApramANamastIti yadi nAveditam / AveditaM cet patra- rAdikA guNA niSphalAH, atikrAntAvasaratvAditi / sAkSyabhAvAdavasite'pi punardarzite na parAjito bhavati / abhA.17 nAbhA.za53 . bRhaspatiH (5) nirNikte zodhite / anyatarajayaparAjayAnyatarA vAdiprativAdinormadhye kadA kena pramANopanyAsaH kartavyaH vadhAraNaM prApita iti yAvat / pUrvameva durbalaprabalasakala- ye tu tiSThanti karaNe teSAM sbhyairvibhaavnaa| pramANopanyAse kRte tu sarvapramANAnusAreNa 'chalaM nirasya (1) nAsaM.1154; naasmR.1|63; abhA.17; mitA. ityabhidhAnAt pazcAdudbhAvitaM kRtrimatvAdizaGkAkalaGki 280; vyamA.335 Nikta (vRtta) tathA (param ); vyaka.38 tamityanupAdeyamevetyarthaH / vyapra.80 Nita (vRtta) tathA (bhavet ); vyaci.31 rNikta (gIta) kAtyA(6) iti nAradoktistu parIkSitasAkSivAkyaviSayeti yanaH; vyani. vyacivat ; vyata.230 vyaciva, kAtyAyanaH; vivekH| ata evArthinaH sAkSirUpakriyAvalambane kriyA vyasau.36 vyakavat ; viimi.2|19 Nikta (gIta) rANAM yatA ntarAvalambanaM na doSaH / sAkSirUpakriyAnirNayAbhAvAt / (rAbhyAM) tathA (bhavet ); vyapra.80 yathA...nyeSu (pakkeSu dhAnyeSu 'nirNikte vyavahAre tu pramANamaphalaM bhavet' iti naar| yathA); vyau.51; setu.126 vyacivat, kAtyAyanaH; prakA. 59; samu.38 rNikta (gIta) tathA (bhavet ). * apa. mitaagtm| (2) shunii.4|654 (kalpayitvottaraM sabhyairdAtavyaikasya
Page #300
--------------------------------------------------------------------------
________________ 124 vyavahArakANDam vyapra.1 kalayitvottaraM samyak dAtavyaikasya vAdinaH // zrutvA pUrvottaraM sabhyanirdiSTA yasya bhaavnaa| (1) ye tu tiSThanti vipratipattivAdina iti shessH| vibhAvayetpratijJAtaM so'khilaM likhitAdinA // . vibhAvanA kriyA daatvyetynvyH| vyaka.36 vibhAvyate sAdhyate sAdhyamanayeti vibhAvanA kriyaiva / (2) teSAM dharmAdhikaraNasthAnAM madhye ekasyArthinaH pUrvottaraM pUrvapakSamuttaraM cetyrthH| dvndvaikvdbhaavH| nirdiSTA pratyarthino vA vibhAvanA kriyA sbhyrnirdhaaryitvyetyrthH| brhiityupdissttaa| vyapra.68 smRca.50 nirNayasAdhanAni, teSAM daivamAnuSabhedau, tayoravAntarabhedAzca nirNayasAdhanAni, teSAM devamAna (3) karaNe dharmAdhikaraNe / ye tiSThanti vAdinaH prati- dviprakArA kriyA proktA mAnuSI daivikI tathA / vAdinazca / teSAmuttaraM mithyAdicaturbhedam / kalayitvA ekaikA'nekadhA bhinnA munibhistattvavedibhiH / vicArya,etaduttare kasya kriyopanyAsa ucita iti nirdhaary| kriyA prmaannm| vImi.17 vibhAvyate sAdhyamanayeti vibhAvanA kriyA pramANamiti sA~kSilekhyAnumAnaM ca mAnuSI trividhA smRtA / yAvat / ekasya vAdinaH arthipratyarthyanyatarasya / sabhyai- dhaTAdyA dharmajAntA ca daivI navavidhA smRtA / / rdAtavyA upnysniiytvenaajnyaapyitvyetyrthH| vyapra.68 (1) anumAnaM bhuktiH, tayA bhoktubhogye svAmyamanupratijJAM bhAvayedvAdI pratyarthI kAraNaM tathA / mIyate / . . ap.2|22 prAgvRttavAdI vijayaM jayapatreNa bhAvayet // (2) tatra svayambhuveti zeSo draSTavyaH / nAradasmRta (1) pratijJAtamarthaM pramANena sAdhayet / etacca mithyo- satyAdibhiH saha daivyA vastuto bahuvidhatvAt / smRca.50 ttare / pratyarthI kAraNaM sAdhayedityarthaH / etacca pratyavaska- (3) lekho bhogasyApyupalakSaNam / vyaci.27 ndnottre| *vyaka.36 (1) shunii.4|654-655 zrutvA ...bhyaiH (sAdhyasya sA(2) prAgvRttaM prAGnyAyaH / jayapatreNeti prAGnyAya- dhanArthaM hi); vyaka.37 so' (yos); smRca.54 ; smRci.42 dArzaprabhRtyupalakSaNam / xvyapra.69 nirdi (nikR) dinA (dibhiH); vyasau.36, vyapra.68; prakA, mithyoktau ca catuSpAtsyAtpratyavaskandane tthaa| 34 (-); samu.27. (2) vyamA.306 muni ...bhiH (RSiprAGanyAye ca savijJeyo dvipaatsNprtipttiss+|| bhistatvadarzibhiH); apa. 2022 neka (naika) muni (RSi); vyaka.38 muni (RSi); smRca.54 vedi (darzi); pamA.87 prADanyAye pratyavaskande pratyI sAdhayetsvayam / vyakavat ; vyaci.27 muni (RSi) ve (vA); vyani. gyamAuttarArtha pratijJArtha arthI mithyottare punaH // vat ; nRpra.7 vyakavat ; vyata.211 pU. savi.111, vyasau. mithyottare'bhyupagamAbhAvena bhASArthasya sAdhyatAbhA 36 ve (vA); vImi.17 vyacivat ; vyapra.81 ve (vA); vAt pratijJArthamayeva sAdhayedityarthaH / kAraNottare tu nitA 3 vitA.75 pU.; prakA.35 smRcavat ; samu.25, vivya.8 pU. bhASArthasyAbhyupagamAdeva sAdhyatvahAnAnna pratijJAvAdinaH (3) vyamA.306, apa.2022 smRtA (kriyA) jAntA ca pratijJAtArthasAdhanaM, kiM tUttarArthe arthinA yadanabhyupagataM (jAtyantA) smRtA (kriyA); vyaka.38 trividhA smRtA (trividhA kAraNaM tadeva pramANena pratyarthinA sAdhyam / smRca.52 kriyA) ntA (nyA) vI navavidhA (vikI navadhA); smRca.50 . ntA (tA); pamA.87 trividhA smRtA (trividhA kriyA) pU.; * vyaci. vyakavat / x zeSaM vyakavat / dIka.33; vyaci.27 khyA (khA) vI navavidhA (vikI + vyAkhyAsaMgrahaH sthalAdinirdezazca vyavahArasvarUpaprakaraNe navadhA); vyani. pU., nRpra.7 smRtA (kriyA) pU .; vyata.211 (pR.17) draSTavyaH / vI nadhavidhA (vikI navadhA); vyasau.36 pUrvArdha vyakavat, bhAvanA) utta.; vyaka.36 vyaika (vyA ta); smRca.50, vyasau. (ghaTAdyA dharmajAnyA tu daivikI navadhA bhavet ); vImi.17 khyA 35 tu ('tra) kala (kalpa); vyapra.68 samyak (sabhyaiH); prakA. / (khA) ntA (tA) zeSa vyatavata :vyapra. mAna ta 32; samu.24-25. (1) vyamA.309; byaka.36; byaci. | mAnuSI kriyA) pU.; vitA.75 ntA (tyA) trividhA smRtA 30; vyasau.35; vyapra.69 dI vi (divi).. (trividhA kriyA); prakA.32 pU.; samu.25 smRtA (kriyA), - (2) smRca.52 arthI (atha); prakA.33, samu.26. vivya.8 pU.
Page #301
--------------------------------------------------------------------------
________________ kriyA 225 (4) anumAnaM tu bhuktyaadi| vyt.211| saMbhave sAkSiNAM caiva na divyA bhavati kriyA / / sAkSI dvAdazabhedastu likhitaM dazadhA smRtam / vAkpAruSye mahIvAde niSiddhA daivikI kriyaa| anumAnaM ca dvividhaM navadhA daivikI kriyA // pradAtavyA prayatnena sAhaseSu caturvapi / (1) bhuktiH kaizcidvizeSaNairviziSTA svatvahetuH / sA evamAdIni vacanAni vivAdavizeSeSu lekhyAdipramANakriyA / sA lekhyAdimavyabhicArAdanumApayati, anupa- vizeSaprAbalyaparANi / na punardivyAdipramANAntaraniSedhapadyamAnaM vA kalpayatIti, anumAnaM tu dvividhamiti bhukti- parANi / tathAtve sarvatra sarvapramANAnAM prApakavacanarevoktA / vyani. virodhAt / ataH pramANAntarasaMbhave mahIvAde na divyam / (2) idaM saMkhyA bhidhAnaM na niyamAya bhedAntarANA- tathA chute samAvhaye caiva sAkSisaMbhave na divyam / nApi mapi pramANaprakaraNe vakSyamANatvAt / / vyapra.82 lekhyam / tathA RNAdivAdeSu lekhyasaMbhave na divyaM na bRhaspatyAdayo mAnuSapramANabhedatayopanyaste tadbhedatrai- ca sAkSiNa iti niyamaH / vivAdAntareSu parAjitasya vidhye bhuktiyukticodanApratikAlAnAkhyAtavantaH / 'sAkSI daNDadvaiguNyAdipaNaM kRtvA pramANAntarAvalambanaM yuktam / dvAdazabhedam' ityAdi uktvA bhuktiyukticodanAprati- mahIvAdAdiSu parAjitasya daNDadvaiguNyasya kalpanayA na kAlAn bRhaspatirvivRtavAn / tatra yukticodanA divyaadiklpnmityvirodhH| vyani. pratikAlayoH pramANAntarasahakAritayaiva prAmANyam / likhite sAkSivAde ca saMdigdhiryatra jaayte| bhuktestu vakSyamANavizeSaNavatyAH .svatvahetvavinAbhAvAt / anumAne ca saMbhrAnte tatra divyaM vizodhanam / / svatvAnumApakatvaM svata evetyabhisaMdhAya yogIzvarAdibhi- (1) divyAdanumAnaM balavattaram / tadAha bRhaspatiHbhuktireva pramANatayoktA, anyaistu yathAkathaJcidanumApa- likhite iti| likhitasAkSibhASaNamanavadhAraNamanumAnasya katAmabhisaMdhAya yukticodanApratikAlasaMgrahAyAnumAna- ca saMbhrAntatvaM tadA divyavidhAnAt / anumAnAt tvenaiva sokteti saukaryAya trayamapi nirUpayAmaH / sAkSI balavAn / ' anumAnAdvaraH sAkSI' ityukteH / vyapra.152 likhitaM tu sAkSibhyo bliiyH| vyamA.313-314 pramANAnAM vissybhedenaavtaarH| daivmaanussprmaannvissyvyvsthaa| (2) mAnuSyA abhAve etat / na ca vyartha vacanam / prethame vA tRtIye vA pramANaM daivamAnuSam / mithyottaravAdinaH kriyAprAptyarthatvAt / na hi mithyouttare syAccaturthe tu sasAkSijayapatrakam // ttaravAdino daivikI kriyA praaptaa| ap.2|22 mithyAsaMpratipattipratyavaskandaprAGnyAyarUpacaturvidhottareSu prathame mithyottare, tRtIye kAraNottare, daivikI / (1) ap.2|22, smRca.53 pU.; vyani. vAkpAruSye | (pAruSye ca) caturvapi (ca triSvapi); nRpra.31 niSi ...yA mAnuSI ca kriyA kAryA; caturthe prAGanyAyottare sAkSi (divyAni parivarjayet) pU., kAtyAyanaH; savi.109 pU. jayapatrayoranyatarAvalambanenaiva nirNayaH / na tatra divyA- samu.26. vatAra ityakSarArthaH / saMpratipattau bhASAyAmuttare ca (2) vyamA.314,333; ap.2|22 yatra jAyate (jAyate sAdhyArthAbhAvAt dvipAdyavahAro'yam / savi.107-108 yadi); vyaka.39 ca saM ...te (tu saMdigdhaM jAyate yadA); smRca. divAkRte kAryavidhau grAmeSu nagareSu ca / 53, 91 saMdi... te (saMdeho jAyate yadA) divyaM (daivaM):95 (1) vyaka.38 pamA.87 dazadhA (aSTadhA) ca dvividhaM saMdigdhiH (saMdeho) divyaM (daivaM); vyani. saMdi...te (saMdeho jAyate yadA) bhrAnte (prApte) tatra (tadA) vizodhanam (niyoja(tridhA proktaM); vyani. nRpra.7 tu (syAt ) daza ... tam (aSTadhA matam ) ca dvividhaM (dvidhA proktaM); vyasau.37, vyapra.81 ca yet); savi.108 smRca.53 vat ; candra.128 gdhiH (gdhaM) (tu) : 152 sAkSI...stu (sAkSidAdazabhedaM tu) ca dvividhaM bhrA (kA) tatra ... m (divyaM tatra prakalpayet); vyasau.38 gdhiH (tridhA bhinnaM); samu.25 ca (tu) navadhA daivikI (daivI navavidhA). (gdhaM) vizodhanam (prakalpayet); byama.11 gdhiH (gdhaM); (2) smRca.52; savi.107; prakA.33; samu.26. | vitA.133-134 digdhiH (vAdo) bhrAnte (prApte); prakA.34 (3) vyani. nAradabRhaspatI; vyasau.37 nAradavahaspatI. - smRca.53 bt| samu.26-27 smRca,53 vat. dhya. kA. 29
Page #302
--------------------------------------------------------------------------
________________ 226 vyavahArakANDam (3) anumAnaM bhuktiH, ulkAhastatvAdi yuktizca / / 'cirantanopAMzukRte ciranaSTeSu saakssissu| . ___ smRca.53 | praduSTeSu samAneSu divyaiH kArya vizodhayet // (4) likhitasAkSyAdileze satyeva divyaM deyaM nAnyathA (1) cirantanopAMzukRte cirantanakRte rahasyakRte ca, nirAlambanavAdaprasaGgAditi dhArezvarodyotanakRSNAdayo samAneSu sadRzeSu / _ vyaka.40 manyante / etacca vizvarUpakumAravijJAnezvarAdayo na shnte| (2) cirantanakRte upAMzukRte raha si kRte ityanena aprakAzavivAdeSu divyAbhAvaprasaGgAt / vyani. lekhyAdyasaMbhavamevopalakSayati / ata evAgre ciranaSTeSu 'RNAdikeSu kAryeSu kalpayenmAnuSI kriyAm / praduSTeSu samAneSu itynenaasaakssivnnimittaanyuplkssitvaan| nRpadrohe sAhase ca kalpayedaivikI kriyAm // vyapra.84 maNimuktApravAlAnAM kuuttkRnnyaashaarkH| - kAtyAyana: hiMsako'nyAGganAsevI parIkSyaH zapathaiH sdaa|| vAdiprativAdinormadhye kadA kena pramANopanyAsaH kartavyaH mahApApAbhizApeSu nikSepaharaNe tathA / zodhite likhite samyagiti nirdoSa uttare / divyaiH kArya parIkSeta rAjA satsvapi sAkSiSu // pratyarthino'rthino vA'pi kriyAkaraNamiSyate // (1) nikSepaharaNaM vadhArhamahApAtakAdanyat / yathA (1) arthinaH pratyarthino vA yasya sAdhyamasti asau manu:- ratnAnAM caiva sarveSAM haraNe vdhmrhti'| tatsAdhyasiddhaye saduttarAnantarameva pramANalekhanaM kuryAdivyamA.316 tyrthH| . smRca.50 (2) mahApApAbhiyoge . samIcInasAkSisatve'pyati- (2) etadeva candrikAkArAdayaH prtyaaklnmityaahuH| niSkarSArtha divyena nirnnyH| sarvathA'zakyavaiparItyasAkSi savi.105 saMbhave'pi tallaGghanamanucitamiti tadanusAreNa saMkoco (3) kriyAkaraNaM kriyopnyaasH| vyapra.68 boddhavya iti rtnaakrH| candra.129 na caikasminvivAde tu kriyA syaadvaadinoiiyoH| (3) atra satsvapi sAkSiSu ityanenaitAdRzi viSaye na cArthasiddhirubhayorna caikatra kriyAdvayam / / . sAkSiNa eva tAvanna saMbhavanti / saMbhavanto'pi vA katha- kAraNAtpUrvapakSo'pi jhuttaratvaM prapadyate / JcitkUTatayA prAyaH praduSTA iti vivakSitaM, na tu yathA- ataH kriyA sadA proktA pUrvapakSaprasAdhinI / / vyapra.84 . (1) kriyA prtyaaklnaa| apa.2017 (1) apa.2022 utta.; vyaka.39 dikeSu (diSu ca); x vAkyArthaH smRcavat / *vyAkhyAsaMgrahaH sthalAdivyasau.38 nRpa ... ca (sAhase caiva nRpadrohe). nirdezazca uttaraprakaraNe (pR.179) draSTavyaH / ... (2) vyaka.40 pravAlA (nAlakA) kSyaH (kSyAH); pamA.89 (1) zunI.4751 samAne (pramANe) yet (nam ) utta. myAsa (pAza) nyAGga (ntyAGga); vyani. sadA (saha); nRpra.8 TakRnnyAsa (TaM kRtvA'pa) (hiMsako vaJcakazcaiva parIkSyaH zapathaista vyaka.40; pamA.90 Su sa (dhvanu); nRpra.8 pamAvat ; vyasau. 38, vyapra.84 kRte (kRta). * thA); vyasau.38 pravAlA (nAzakA) kRnnyAsa (kRnmAMsa); vyapra. (2) shunii.4|649 zodhi....te (likhite zodhite) giti 84; vyama.11 pravAlA (nANakA) kSyaH (kSyAH); vitA.111 (k sati) pratya....no (arthipratyarthinoH); smRca.50 kara (kAra); (maNimuktAnANakAni kUTakRtyA sahAsakaH) kSyaH (kSyAH); prakA. 33 sadA (tathA); samu.26 zyamavat . savi.105 smRcavat , bRhaspatiH; vyapra.68 zunIvat ; prakA. (3) shunii.4|751-752 zApe (zapte) tathA (Su ca); 32 smRcavat ; samu.25 smRcavat . vyamA.316, vyaka.40, pamA.89 kSepa (kSepe); (3) zunI.41658 pU., apa.2017 dhinI (dhanI); byaka. - vyani. zApe (yoge) kSeta (kSyeta); nRpra.8; vyasau.38; candra. 36 pu...pra (uttaraM prati); pamA.87 yu (u) sadA (tadA) dhi 129 zApe (yoge); vyapra.84; vitA.111; prakA.33 (gha); vyaci.22 yu (u); vyani. hyu (u) pakSa (karma); nRpra.7 zApe (yoge) kArya (kAryaiH); vivya.11 zApe (yoge) tathA vyacivat ; vyasau. 35 yu (u) proktA (deyA); vyapra.60 vyacivat ; samu.25 apavat . zrutam /
Page #303
--------------------------------------------------------------------------
________________ kriyA 227 (2) kAraNAt balavattvAt / uttaratvam uttmtvm| ' nirNayasAdhanAni vyaci.22 | vAdinA yadabhipretaM svayaM sAdhayituM sphuTam / / (3) pUrvapakSabalavatvahetukAM pUrvavAdinaH kriyAM prati- tatsAdhyaM sAdhanaM yena tatsAdhyaM sAdhyate'khilam / pAdayatA kAtyAyanenottarasyApi balavattve uttaravAdinaH premANAni pramANajJaiH pAlanIyAni tatvataH / kriyetyuktaM bhavati / +vyapra.60 sIdanti hi pramANAni pramANairavyavasthitaiH + / prapadya kAraNaM pUrvamanyadgurutaraM ydi| sAkSiNo likhitaM bhuktiH pramANaM trividhaM viduH| prativAkyagataM brUyAtsAdhyate taddhi netarat / / lezoddezastu yuktiH syAdivyAnIha viSAdayaH / / (1) kAraNottare tu prativAdinaH kriyAmAha kAtyA- | (1) lezo'nyathA'nupapanno dharmasthasyoddezaH parAmarSaH / yanaH prapadyeti / dhAryamANatvasya kAraNaM RNagrahaNam / tena parAmRSyamANo'nyathA'nupapanno dharma ityarthaH / tadabhyupagamya tadA 'dhAryamANatvanimittamuttaragataM yadi *vyaci.33 gurutarakAraNaM parizodhanAdikaM brUyAt , tadA prativAdinaH / (2) yuktisvarUpamAha kAtyAyanaH-liGgoddezastu kriyaa| vyamA.307 yuktiH syAt iti / liGgasya agnidatvAdyavyabhicAriNa (2) prathamamekaM kAraNamabhidhAya tato'paraM gurutaraM ulkAhastatvAdeH, uddezo nizcayaH, tena cAgnidatvAdyayadi kAraNaM vakti tadA tatra pramANamanusaraNIyaM na numAnam / yadyapi bhuktirapi nirantaratvanirAkrozatvAdipUrvokte / . vyaka.30 prAguktavizeSaNopahitA anumAnavidhayA'rthApattividhayA (3) pUrvapratijJAvAdinoktaM prapadyaM aGgIkRtya anyad vA sAdhiketi, tatrApi lakSaNamidamatiprasaktameva, vakSyagurutaraM aGgIkRtapratijJArthopamardanakSamaM kAraNaM pratyarpaNA- mANacodanApratikAle'pi / tathApi smartRprasiddhibalAdgodikaM prativAkyagatamuttaravAkyasthaM yadi pratyarthI brUyAt vRSavattadbhinnaliGgoddeza eva yuktirUpatvena lakSyaH / tadA tadeva kila tena sAdhyate / arthinA'naGgIkRtatvAt xvyapra.167 netarat pratyarthinA'GgIkRtaM pratijJAtArthajAtamarthinA sAdhyata / pramANAnAM prAbalyadaurbalyam / daivamAnuSapramANabhedau / ityarthaH / prapadyetyupalakSaNArtham / tena pratijJAvAdinoktaM / "RNe lekhyaM sAkSiNo vA yuktilezAdayo'pi vaa| *mithyetyuktvA kAraNAbhidhAne'pi kAraNameva sAdhyate / 'mithyAkAraNayorvApi grAhya kAraNamuttaram' iti hArIta + vyAkhyAsaMgrahaH nArade (pR.221) draSTavyaH / * candra. vycivt| - vyapra.82 vyacivat / smaraNAt smRca.52-53 / / (1) vyamA.334; vyaka.37 sAdhyaM (zodhya); vyani.; (4) asyArthaH-yadi gurutaraM kAraNaM brUyAttadaivottara - smRci.42 (tatsAdhyasAdhanaM nAma yatsAdhyaM sAdhyate'khilam) vAdinA sAdhyate, taddhi netarat gurutarakAraNaM vinA tulya- bRhaspatiH: vyasau. 36, vyapra.79; samu.27. balahInabalakAraNayoH pUrvavAdinoktaM sAdhyate ityarthaH / (2) vyaka.41 nAradakAtyAyanau; vyasau.39 hi pramAcirantana nibandhe'pi likhitam-'gurAva bhihite hetau prati- NAni (hi prameyANi) nAradakAtyAyanau. vAdikriyA bhavet / durbale vAdinaH proktA tulye pUrva- (3) vyaka.38 lazodde (lekhyAde); pamA.91 lezo kriyaiva ca' iti // (liGgo); byaci.33 sAkSi ...taM (likhitaM sAkSiNo) viduH (smRtam ) stu...syAt (zca yuktizca); vyani. (=) zohe (zAle) + padArthaH vycivt| * vImi. vyamAvat / ktiH syAt (kteHsA) nIha (nyAzI); nRpra.8 lezo (liGgo) viSA x vyaci.25 vyakagatam / vyaci.28 smRsAgatam / (tulA); candra.125 pUrvArdha vyacivat ; vyasau.37 viduH ' (1) vyamA.307 kyagataM (kye gati); apa.217; vyaka. / (smRtam); vyapra.82 sAkSi ...taM (likhitaM sAkSiNo) : 167 30; smRca.52; smRsA.94 vAkyagataM (padya sa taM); vyaci. (liGgoddezastu yuktiH syAt); vitA.75 trividhaM (mAnuSaM) pU.; 25 ,28 vyasau.26 te taddhi netarat (metadvinaiva tat ); prakA.32 lezo (liGgo) nIha (yagni); samu.26. vImi.217 vAkya (vAdya) taddhi (tadvi); prakA.33; samu.26. (4) vyaka.38 Ne (NaM) yu...vA (bhuktilekhyAdayo'pi ca);
Page #304
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam 228 pramANAbhAva eva / daivikI yA kriyA proktA prajAnAM hitakAmyayA // daivikI veti na pUrvoktaistulyavikalpaH / kintu pUrvavyani. pramANairhetunA vA'pi divyenaiva tu nizcayam / sarveSvapi vivAdeSu sadA kuryAnnarAdhipaH // pUrvAbhAve pareNaiva nAnyathaiva kadAcana / pramANairvAdinirdiSTairbhuktyA likhita sAkSibhiH // (1) hetunA anumAnena divyena vA pUrvAbhAve pareNa nirNayaH kAryaH, na tu pUrvasadbhAve pareNeti darzayati / evaM ca vadatA anumAnaparyantAbhAve divyamiti darzitam / + vyamA. 314 (2) pUrva nAma mAnuSaM pramANam / tasyAbhAve divyam | apa. 2 / 22 kaurya hi sAdhyamityuktaM sAdhanaM tu kriyocyate / dvibhedA sA punarjJeyA daivikI mAnuSI tathA / mAnuSI lekhyasAkSyAdirghaTAdidaivikI matA // prakAraM daivaM syAt mAnuSaM trividhaM smRtam // paJcaprakAramiti nAvadhAraNArtham / taNDulataptamASAdividhAntarasyApi daivikasya smRtyantare darzanAt / trividhamiti niyamArthameva, smRtyantarAvisaMvAdAt / ata evAtra trividhaM smRtamityuktam / smRca.54-55 + smRca., vyaci., savi. vyamAgatam / * savi. smRcavat / smRca.52; pamA.91 zA (khyA); vyaci. 333 vyani; nRpra. 8 yuktilezA (bhuktilekhyA) yAjJavalkyaH; savi. 107 kI vA (kI ca); vyasau.37 pamAvat; vyama. 11 bRhaspatiH; prakA. 33; samu.26. (1) vyamA 314 Svapi (dhveva ); apa. 2 / 22; smRca. 52 vyamAvat; vyaci. 33 Svapi (Sveva) zcayam (rNayam); savi. 107 yam (yaH) Svapi (Svartha); prakA. 33; samu. 26. (2) vyamA 314; apa. 2 / 22 pareNaiva (tu yatnena ) dA (thaM) pU.; smRca. 52 pUrvA... Naiva (sarvAbhAve tu yatnena) pU. vyaci. 33 pareNaiva (tu yatnena) pU.; prakA. 33 smRcavat, pU.; samu.26 smRcavat, pU.; vivya. 10 ktyA li (ktirli). (3) apa. 28 ghaMTAdi (dhAdi). (4) smRca. 54; savi. 111; prakA. 35; samu.25. pramANopanyAsAvadhi: 'kriyAM balavatIM tyaktvA durbalAM yo'valambate / jaye'vadhRte sabhyaiH punastAM nApnuyAtkriyAm // (1) kAtyAyanena jayAvadhAraNottarakAlaM kriyAntaraparigrahaniSedhAjjayAvadhAraNAtprAk kriyAntaraparigraho mitA. 2180 darzitaH / (2) muktveti buddhipUrvakatyAgAvagatiH / na ca balavattarakriyAM parityajya durbalayA pratyavasthAnaM yujyate prekSApUrva-. kAriNa iti / XvyamA. 309 tasya svabalenaiva parAjitatvAt / yatra tUpanyastameva balavat pramANaM paraM ca sAkSirUpaM, dUradezasthatvena ca saMprati tadadhInanirupaNAsAmarthyena durbalasAkSibhirnirNayo jAtastadanantaraM ca deyatvena balavatsAkSisamAgame taireva nirNayaH kAryaH / balavatpramANasya tena pUrvamupanyastatvAt na tena balavatI muktA / vyamA. 336 (3) yatra kriyAdvayamupanyasyAnayorekAM svecchayA gRhAtyukto balavatIM tyaktvA durbalAmeva parigRNhAti tatra na balavatphalatA / kriyAmiti kAtyAyanavacanAt / tyaktvA punarityanayoH svarasAt / etadapi saptAhAnantaraM, saptA-: hAbhyantare tyaktvA'pi kriyopayujyata eva 'jaye'vadhute' iti vacanAt / jayAvadhAraNasya saptAhAdyanyatarasamayatvAt / tatvanirNaye jhaTiti saMvaraNasyAdoSatvAt, tatvanirNayasyoddezyatvAcca / yatra tu vismRtAM durbalakriyAnirvAhAnantaraM saptAhAbhyantare balavatImupanyasyati tatra sA'pi saphalaiva / 'ukte'pi sAkSibhiH sAkSye yadyanye guNavattarAH / dviguNA vA'nyathA brUyuH kUTAH syuH pUrvasAkSiNaH // iti vacaX vyaci, vImi. vyamAvat / (1) mitA. 2 / 80 tya (mu); vyamA 281 tIM tya (tamu): 309 tya (mu) : 336 tIM tya (tImu); vyaka. 37-38 bala (mUla) tya (mu); vyaci. 31:61 yo'valambate ( yaH samAzrayet); vyata. 230 lAM (lAt ) sa (na); candra. 126 yos - valambate (yaH samAzrayet ) tAM nA... m ( nApnoti tAM kriyAm); vyasau. 36 tIM tya (tImu); biimi.2|19,2|80 vyacivat ; vyapra.8 0 tya (mu) lAM (laM); vyau. 51 tya (mu) sa jaye'vadhRte (tata eva dhRtaH); vitA. 181 tya (mu)'vadhRte (vardhyate); setu. 126 lAM (laM); prakA.59 tIM tya (tImu); samu. 38 tya (mu); vivya. 9 utta. : 15.
Page #305
--------------------------------------------------------------------------
________________ kriyA nena saptAhAbhyantare rogAdivadviparItAbhidhAnasyApi pUrva- 'kriyA na daivikI proktA vidyamAneSu sAkSiSu / sAkSikUTaliGgatvAbhidhAnAt / taduktaM ratnAkare- lekhye sati ca vAdeSu na syAdivyaM na saakssinnH|| 'etatsaptAhAbhyantare nivRttavyavahArANAmiti tu saptAhA- iti gunnaanvitsaakssistve| dita.575 nantaramiti na virodhaH' iti / candra.126 kolena hIyate lekhyaM dUSitaM nyAyatastathA / / (4) tAM balavatIm / tena prAgeva prabalaM pramANamudbhA- taddivyaiH sAkSibhirvA'pi hIyate likhitaM kacit / vyam / durbalapramANAlambanena parAjitasya pazcAt prabala- lekhya dharmaH sadA zreSTho hyetenAnyena hIyate / / pramANopanyAsAvasaro nAstItyarthaH / . vyapra.80 yadyekadezaprAptA'pi kriyA vidyeta mAnuSI / pramANaprAbalyadaurbalye daivamAnuSatAratamyam / pramANAnAM sA grAhyA na tu pUrNA'pi daivikI vadatAM nRnnaam| viSayavyavasthA / (1) yatrApi pradhAnaikadezasAdhanaM mAnuSaM saMbhavati saurabhUtaM padaM muktvA asArANi bhuunypi| tatrApi na daivamAzrayaNIyam / yathA rUpakazatamanayA saMsAdhayekriyA yA tu tAM jahyAtsAravarjitAm // vRddhayA gRhItvA'yaM na prayacchatItyabhiyogApahave grahaNasApekSadvayaM sAdhayedyA tAM jahyAt dUrataH kriyAm // / kSiNaH santi / no saMkhyAyAM vRddhi vizeSe vA: anI di saMbhave sAkSiNAM prAjJo daivikI vrjyekriyaam||vyen bhAvayAmItyukte tatraikadeza vibhAvitanyAyenApi saMbhave tu prayuJjAno daivikI hIyate tataH / / saMkhyAvRddhi vizeSa siddherna divyasyAvakAzaH / uktaM ca sAkSigrahaNaM mAnuSopalakSaNArthamiti mantavyam / kaatyaaynen-ydyketi| xmitA.2022 smRca.51 * vyAkhyAsaMgrahaH sthalAdinirdezazca lekhyaprakaraNe draSTavyaH / yadyeko mAnuSIM brUyAdanyo brUyAttu daivikIm / / | Xapa. bhAvArthoM mitAvat / vyani., savi., vitA. mitAgatam / mAnuSIM tatra gRhNIyAnna tu daivI kriyAM nRpaH // (1) vyamA.306,308,315 sati ca (ca sati); yathA prathamavAdI brUte, ' suvarNasahasraM me dhAra ap.2|92 proktA (deyA) sati ca (ca sati); vyaka.39 yate'yamiti mAnuSeNa pramANena sAdhayAmi' iti / vyamAvat ; pamA.88 na (tu) proktA (prAptA) sati ca (ca prati) uttaravAdI tu brUte- 'nAhaM suvarNasahasraM dhAraya iti divyena na syAdivyaM na (na divyaM na ca); dIka.33 vyamAvat ; vyaci. vibhAvayAmI'ti / *apa.2022 27 : 29 bRhaspatiH; vyani. vyamAvat ; nRpra.7 sati ca ___ * vyani. apagatam / (Su sati); vyata.216 sati ca (ca sati) na syAdivyaM na (1)vyaka.37 asA (yA'sA); smRca.51: vyani. padaM (na divya na ca); dita.575 vyamAvat ; candra 128 ca (paraM) asA (tvasA) (saMsAdhayet kriyAyAM tatprajahyAtsamavarjitam ); | (tu) na syAdivyaM na (na divyaM na ca); vyasau.37 vyamAvat ; vyasau.36 mu (tya) yA tu (yAM tu); vyapra.79 asA (niHsA) vyapra.83 vyamAvat ; vyama.10 vyamAvat ; vitA.111 yA yA (yAM yAM); prakA.32 nAradaH; samu.25. sati ca (ca sati) utta.; setu. 125 ca (vi); samu.25 (2) vyaka.37 yedyA (yantI) tAM jahyAt (jahyAttA: vyasau. vyamAvat ; vivya.8 vyamAvat: 10 utta., nAradaH. 36, vyapra.80. (3) mitA.280 daivikI varjayet (2) vyamA.340. (varjayedaivikI) pU.; smRca.51; vyani.tataH (dhruvam) vyAsaH; (3) shunii.4|758-759; mitaa.2|22 prA (vyA); vyapra.131 pU.; vyau.51 pU.; vitA.182 pR., nAradaH; vyamA.311 'pi dai (tu dai): 315; ap.2|22 grAhyA prakA.32; samu.25. (4) shunii.4|757-758; mitA. (nyAyyA); vyaka.38 apavat ; smRca.51 mitAvat ; pamA. 2 / 22; vyamA.315 - (ca) kriyAM nRpaH (kadAcana); apa. | 88 apavat ; vyaci.27 mitAvat ; vyani.mitAvat ; smRci. 2 / 22 brUyAt (kuryAt ); vyaka.38; smRca.51; pamA.87; 41 rNA'pi (rNA tu) nAradaH; nRpra.7; vyata.217; savi. vyaci.27 kriyAM nRpaH (kadAcana); vyani., smRci.41 106 zaprA (zaM vyA);vyasau.37 apavat ;vyapra.82:101prA nAradaH; nRpra.7; savi.107 (=); vyasau.37; vyapra.82, (vyA) na tu (tu na); vyama.10 mitAvat ; vitA.110 prAptA vyama.10, vitA.110 anyo brayAtta (kriyAmanyastu); (vyagrA) vikI (vI vi); rAkau.393; prakA.32 mitAvat ; rAko.393 vitAvat ; prakA.33nAradaH, samu.25. / samu.25 mitAvat ; vivya.10 ceka (deka) pUrNA (sarvA).
Page #306
--------------------------------------------------------------------------
________________ 230 vyavahArakANDam (2) vadatAM vivadatAM / ... . daivikyA durbalatayA | dyUte samAhvaye caiva vivAde samupasthite / mAnuSyAzca kriyAyA balavatvenaika dezapratipAdanenaiva sama sAkSiNaH sAdhanaM proktaM na divyaM na ca lekhyakam // stasAdhyasiddhimAha / anyathA sAdhyAntarAMze'pi yadi dRSTarUpakriyAntaraM tadA na vyApitA dRSTakriyAyAH atha tadaMze divyAdi kriyate tadA divyameva syAt / (1) datvAdatte, dattamiti pratizrutyAnarpite / tathA Adatte punarAcchidya gRhIte / svAminA nirNaye satIti etatsvAmikametaditi nizcaye sati / dattvAdatte vivAde sAkSiNaH pramANaM, na punardivyaM na ca lekhakamityarthaH / dhanaM mUlyarUpamanicchati dAtumiti zeSaH / vyaka. 39 (2) mitA. TIkA - dattAdatteti / dattaM ca adattaM ca dattAdattaM tasmin dattApradAnikAkhye, svAmibhRtyanirNayAkhye, vikrayAsaMpradAnAkhye / dyUtaM ca samAvhayaM ca dyUtasamAvyam / tadAkhye ca vivAdapade prApte sAkSiNa evaM sAdhanaM nAnyadityasyArthaH / etAni ca vivAdapadAni uttaratra sphuTIbo. 222 bhaviSyanti / (3) dattAdattAdiSu vRddhAnAM likhitakaraNAprasiddherbhuktezcAsaMbhavAt sAkSiNazcaitAdRzi viSaye sulabhatvAnmAnuSapramANasaMbhave ca divyAsaMbhavAt 'na divyaM na ca lekhyakam ' ityuktam | zreNigaNAdInAM yA sthitiH parikIrtitA / + vyaci. vyakagatam / vyamaH padArthaH vyakavat / * padavyAkhyA subovat / *vyapra.83 *vya mA. 311 (3) viziSTasAdhyavizeSaNAMze vizeSyAMze vA mAnuSasaMbhave viziSTArthasAdhakamapi na divyaM grAhyamityarthaH / vizeSaNAMzasiddhistu vibhAvitaikadezanyAyAdalpazapathena vA kAryetyabhiprAyaH / na ca vAcyaM ekadezetyavizeSavaca nAdvizeSaNAMze vizeSyAMze vA mAnuSasaMbhave divyaM niSidhyata iti / smRca. 51 (4) ekadezavyAptApIti stutirvA arthAntaravyAptaikadezaviSayaM vA ekadezavibhAvane'pi sarve dadyAmiti paNaviSayaM vA / vyaci.27 (5) evameko'pi vAdI sAdhyAnekatve sAdhyaikadezamapi yadi pramANena sAdhayati tadaikadezavibhAvitanyAyenaikadezAntarasyApi siddhervakSyamANatvAnna divyAvasara vyapra.82-83 iti / svalpA'pi mAnuSI yatra daivIM tatra na kalpayet // * likhite zithilIbhUte sAkSiNAM ca parAhatau / yuktyabhAve ca divyaM syAt kAraNatrayamasti cet // vAkpAruSye ca bhUmau ca divyaM na parikalpayet // / nanvanenaiva vAkpAruSye divyamuktaM ' prakrAnta' ityAdinA / satyamuktam / tattu mahApAruSyaviSayam / idaM tvalpapAruSyaviSayamiti na kiJcidviruddham / bhUmAviti sthAvaropalakSaNArtham / dattA'datte'tha bhRtyAnAM svAminA nirNaye sati / vikriyAdAnasaMbandhe krItvA dhanamanicchati / XsmRca.53 * vyata. vyamAgatam / X savi., vyama. smRcagatam / (1) savi. 107. (2) vyani.; samu. 27. (3) apa. 2 / 22; vyaka. 39; smRca. 53 dhye (Se); vyaci. 33; vyani. na parikalpa (tu parivarja) bRhaspatiH; savi. 109 smaraNam ; vyasau. 38; vyama. 11; prakA. 34; samu. 26. (4) zunI. 4|754'th ( Su) nA (nAM); mitA. 2 / 22 kriyA (krayA); ap.2|22 tha bhRtyAnAM (tathAssdatte) kri (krI) / mani (maya); vyaka. 39 dattA (dattvA) nA (nAM) krItvA ( kRtvA) zeSaM apavat ; smRca. 53; pamA.888tha (pu) nA (nAM) mani (maya); vyaci. 33'tha bhRtyAnAM (tathAdatte); byani. utta., bRhaspati:; nRpra. 7'tha (ca) dhanamani (sAdhanamR); vyata. 219 nA nirNaye (nAM nirgame ) kriyA (krayA) smRtiH; savi. 110 (=)'tha (ca) nA (nAM) kriyA (krayA) mani (maya); vyasau. 28 . nAM (dattvAdatte tathAda se ) nA (nAM); vyapra.83 kri (krI); vyama. 10 kriyA (krayA) zeSaM vyasauvat; vitA. 111 niccha ( ditsa) zeSaM pamAvata; rAkau . 394 nA ( nAM) mani (maya); prakA. 34; samu. 27 pUrvArdha vyasauvat, kri (krI). dattA... (1) zunI. 4 / 755-756 dyU... va (vivAhotsavadyUteSu) proktaM (tatra); mitA. 2 / 22; apa. 2 / 22; vyaka. 39; smRca 54; pamA.88; vyaci. 33 34; vyani. bRhaspati:; nRpra. 7 khyaka (khana); vyata. 219 smRtiH savi. 110 dhanaM (dhakaM): vyasau. 38 nRpravat ; vyapra. 83 vyama. 11; vitA. 111-1121 rAkau. 394 nRpravat; prakA. 34; samu. 27. (2) mitA. 2 / 22 Ni (NI); apa. 2 / 22 Ni (NI) syAstu (syAM tu); smRca. 53; pamA. 88; vyaci 34 kIrti (kalpi);
Page #307
--------------------------------------------------------------------------
________________ kriyA 231 tasyAstu sAdhanaM lekhyaM na divyaM na ca saakssinnH|| puJjaprakSepaNasthAnamavaskarAdikaM gRhyate / eteSu pUrvokteSu (1) lekhyAdInAmapi kvacinniyamo dRzyate, yathA | bhuktireva kriyA pramANaM, na divyaM, nApi sAkSiNaH pUgeti / +mitaa.2|22 | pramANamiti / / xsubo.2|22 (2) divyaniSedho lekhyasya gurutvkthnaarthH| (3) dvAramArgakriyA dvAreNa jalaniHsaraNAdikriyA savi.110 / dvArakriyA / mArgeNa gavAdi niHsaraNAdikriyA mArga(3) pUgAdInAM saMvidi tu bahukartukAyAM likhita kriyaa| bhogo bhogyaM chatrAdi / jalavAho jalanirgamamArgaH / vinA na nirvAhaH / sarveSAM vyavahartatvAnnodAsInasAkSi- .........eSu bhuktinnurvii| vyaci.34 saMbhavaH / mAnuSasatve ca divyAnavakAzaH / ityabhisaM- (4) dvAramArgAdiSvapi gamanAgamanAdirUpabhogasyaiva dhAyAbhihitaM , 'na divyaM na ca sAkSiNa' ityuktam / paraM bhAvAllekhyasya cAprasiddharmAnuSAbhAva eva ca vyapra.83 divyAvakAzAnna divyamityAdi, bhuktireva tu gurvIti dvAramArgakriyAbhoge jalavAhAdike tthaa| coktam / evaM sarvavacanAni vivecanIyAni / bhuktireva hi gurvI syAnna lekhyaM na ca sAkSiNaH / / vyapra.83-84 (1) kvacidanumAnaM.prabalam / anumAnaM nAma bhuktiH, prakrAnte sAhase vAde pAruSye dnnddvaacike| yAjJavalkyenAnumAnasthAne bhuktizabdaprayogAt / balodbhaveSu kAryeSu sAkSiNo divyameva vA / / 'pramANaM likhitaM bhuktiH sAkSiNazceti kIrtitam' (1) mAnuSAbhAve eva divyena nirNaya iti autsaiti / bhuktiprAbalyaviSayamAha kAtyAyana:- dvaareti| rgikam / asya cApavAdo dRzyate-prakrAnte iti / pamA.88-89 _*mitA.2222 (2) mitA.TIkA-asyArthaH dvArakriyA mArgakriyA (2) ayaM ca vikalpaH gUDhasAha siketaraviSayaH / tatra ceti / kriyAzabdasya prtyekmbhisNbndhH| dvArakaraNaM mArga- mAnuSAsaMbhavena vikalpAsaMbhavAt / +smRca.51 karaNaM ceti / tatra ca Abhoge ca / AbhogaH prinnaahH| petanaM kriyate yatra aGgacchedo vadho'pi vaa| tena pariNAhavadaGgaNAdikaM lakSyate / jalavAhAdiSu c| divyaM ceddezayedvAdI samyag dRSTaiH pradApayet // jalavAho jalamArgaH AdizabdAdguhAdiSu pramArjitarajaH- gUDhasAhasikAnAM tu prAptaM divyaiH parIkSaNam / yuktilezeGgitAkAravAkcakSuzceSTitairnRNAm / / __ + vyani. mitAvat / / vyani. bRhaspatiH, nRpra.7; vyata.221 mitAvat, smRtiH: XbAla. subovat / *savi. mitAvat / +avataraNaM mitAvat / savi.109 vyAsaH; vyasau.38 tasyAstu sAdhanaM (sAdhana- (1) mitaa.2|22 dbhave (ite) vA (ca); apa.2222 nte mAbhavet ); vyapra.83 mitAvat ; vyama.10; vitA.111; (nta) balodbhave (bAlodbhUte) vA (ca); vyaka.39 lodbhave rAko.394; prakA.34; samu.27. (lAdbhukte); smRca.51; pamA.91 vAde (vAda) dbhave (dbhUte); (1) zunI.41756-757 ge (gya) dike (diSu) lekhyaM vyaci.34 prakrA (ekA) dbhave (khate); nRpra.8 balodbhaveSu (atra (divyaM); mitaa.2|22 ge (ga) ke (pa) tathA (kriyA) hi (tu) bhUteSu) divyameva vA (bhuktireva ca); vyata.219 vAde (vApi) lekhyaM (divyaM); ap.2|22 ge (ga); vyaka.39 ge (ga) lekhyaM vA (ca) smRtiH; savi.107 vyasau.38 dbhave (dbhate); vyama. (divyaM); smRca.53 apavat ; pamA.89; vyaci.34 ge (ga) 11 vyasauvat , bRhaspatiH; vitA.111 vA (ca) bRhaspatiH, hi (tu); byani. ge (ga) bRhaspatiH; nRpra.7 ge (ga); vyata. rAko.39.4vA (ca); prakA.33 nAradaH; samu.25. 224 mitAvat ; savi.110 vyacivat ; vyasau.38 vyaci- (2) vyaka.40 aGga (tadu); vyasau.38. vat ; vyapra.83 mitAvat ; vyama.11; vitA.111 mitAvat ; / (3) mitaa.2|22 pU.; vyaka.40; smRca.51 leze rAko.394 mitAvat ; setu.90 bhoge (yogo) ke tathA (Su (cinhe ); vyani. smRcavat , nAradaH; vyasau.38; vyapra. kriyAH) hi (tu) smRtiH; prakA.34 apavat ; samu.27 vyaci- 84; vitA.110 (-) pU.; prakA.33 smRcavat , nAradaH, vat ; vica.138 setuvat, smRtiH. samu.25 smRcavat .
Page #308
--------------------------------------------------------------------------
________________ 0232 vyavahArakANDam (1) iti tadapi mAnuSAsaMbhavakRtaniyamArtham / / prANAntikavivAdeSu vidyamAneSu sAkSiSu / +mitaa.2|22 divyamAlambate vAdI na pRcchettatra sAkSiNaH / / / (2) gUDhasAhasikAnAM tu mukhaveSTanAdivazAdalakSya- (1) prANAntikavivAdo mahApAtakAbhizApastatra mUrtInAmityarthaH / yukticihlAderapyabhAve teSAM divyaM, na satsvapi sAkSiSu divyena nirNayaH kaaryH| +vyamA.316 punaH sAkSyAdyabhAvamAtra iti darzayituM punrvcnaarmbhH| (2) yathA vAdinaH prativAdino vA yatra prANAntiko smRca.51 daNDastatra satsvapi sAkSiSu divyameva / ap.2|22 alekhyasAkSike daivIM vyavahAre vinirdizet / yetra syAtsopadhaM lekhyaM tadrAjJe zrAvitaM ydi| daivasAdhye pauruSeyI lekhyaM vA na prayojayet // divyena zodhayettattu rAjA dharmAsanasthitaH / / . uttameSu ca sarveSu sAhaseSu vicArayet / sopadhaM chalakRtam / vyapra.85 sadbhAvaM divyadRSTena satsu sAkSiSu vai bhRguH // pitAmahaH tathA uttamasAhasikAnAM prakaTAnAmapi divyenaiva pramANAnAM viSayavyavasthA / daivamAnuSatAratamyam / priikssnnmityaah--uttmessviti| smRca.51 sthAvareSu vivAdeSu divyAni parivarjayet / samatvaM sAkSiNAM yatra divyaistatrApi zodhayet // sAkSibhilikhitenAtha bhuktyA caitAn prsaadhyet|| samatvaM sAkSiNAM yatreti vAdiprativAdinoranya + vyaci. vymaavt| tarasya, gRhItaiH pRSTaiH sAkSibhiranukte'rthe parasparaviprati (1) zunI.4/746-747 deSu (de tu) Su sAkSiSu ('pi pattau, samatve sAkSiNAM guNataH saMkhyAtazca, vizeSA- sAdhane) sAkSiNaH (sAdhanam ); vyamA.316 lamba (padya); bhAve saMdehasya tadavasthatvAddivyena tatra tatra nirNayaH ap.2|22; vyaka.40 ; smRca.53 deSu (de ca) NaH (Nam); kArya iti mantavyaM, sAkSigrahaNakAle vAdiprativAdinoH pamA.90; vyaci.34 smRcavat , pU.; vyani. bRhaspatiH, sAmye pUrvavAdinaH sAkSigrahaNasyoktatvAt / *vyamA.316 / nRpra.8; dita.581, savi.108 deSu (de ca); candra.129; vyasau.38,56, vyapra.84-85; vyama.11 prANA ... deSu + vyani., vitA. mitAvat / (mahApApAbhizApeSu) bRhaspatiH; vitA.112 kavi (ke vi) * vyaci., vyapra. vyamAgatam / / vidya ...kSiSu (divyaM syAnnaiva sAkSiNaH)pU. prakA.34 prANA ... (1) mitA.2191 pR.; vyaka.40 lekhyaM vA na (na lekhyaM vA); deSu (pramANAntikavAde ca) NaH (Nam ); samu.26 deSu (de ca); smRca.65 pU.,216 pU.; pamA.300 khyasA (khyA'sA) pU.; vivya.11 pU. vyani. (daivI vA pauruSeyIM vA na lekhyaM vA prayojayet) utta.; (2) zunI.41747-748 yatra ...khyaM (sopadhaM sAdhanaM dita.579 pU.. smRtiH; savi.118 pU., smaraNam ; vyasau.38; yatra) di ...ttu (zodhayettattu divyena); ap.2|22 ze (za:); vyapra.84 vyakavat : 293 pU. , vyau.44 (-); vyama.13 / vyaka.41, smRca.53 tattu (tatra); pamA.90 tadrAjhe (yadrAja) pa.; vitA.131 (-) kSike (kSika) vIM (vI); prakA.43 pU.; tattu (tatra); nRpra.8 jJe (jJaH) tattu (tatra) dharmA (divyA); samu.25 SeyI (SeyaM) zeSaM vyakavat. vyasau.39; vyapra.85 divye...tu (zodhayetattu divyena); (2) vyaka.40 ca (tu); smRca.51, pamA.90 sadbhAvaM prakA.34 smRcavat ; samu.45 smRcavata . (sarva tu); nRpra.8 sadbhA ...na (sarvAM tu divyasRSTiM ca); candra. (3) zunI.4755 utta. ; mitaa.2|96 pU. vyamA.308 130; vyasau.38-39 pamAvat ; prakA.33 nAradaH; samu. varja (dhAra) tha (the) tAn (va) kAtyAyanaH; ap.2|22 caitAn 26. (3) vyamA,316 trApi (tra vi); ap,2|22; (vainaM); vyaka.39, smRca.53; smRsA.115 (sthAvareSu tu vyaka.40 smRca.53; pamA.90 vyaci.29, 34 vyamAvat; divyAni varjayanti manISiNaH / sAkSibhilikhitenApi bhuktyA vyani. vyamAvat , bRhaspatiH; nRpra.8; vyata.216 vyamA- vA sAdhayedidam // ); vyaci.33 nAtha (vAtha) cai (vA); bat ; dita.581 tatrApi (tamapi); vyasau.38, vyapra.84; vyani. pU.; smRci.38-39 uttarArdhe (sAkSyabhuktipramANAni 'vitA.112; setu.125 vyamAvat ; prakA.34; samu.26 sAdhyasiddhividhIyate / ) yAjavalkyaH ; nRpra.12 pU., dita. 'nyamAvat ; vivya.11 divyaistatrApi (tatra divyaistu).. 579 pU.; savi.109 tAn (naM) : 169 pU., 170 pU.,
Page #309
--------------------------------------------------------------------------
________________ kriyA 233 (1) yattu pitAmahavacanaM 'sthAvareSu vivAdeSu rAjAjJApramANasya niravakAzatvamiti vAcyam / 'uttaraH divyAni parivarjayet' iti tadapi likhitasAmantAdi- pUrvabAdhakaH' iti tadyAkhyAnAvasare pUrvameva prapaJcitasadbhAve divyAni parivarjayediti vyAkhyeyam / nanu tvAt / ata eva vijJAnezvaramatameva samyak / savi.109 vivAdAntareSvapi pramANAntarasaMbhave divyAnAmanavakAza praduSTeSvanumAneSu divyaiH kArya vizodhayet // eva / satyam / RNAdiSu vivAdeSu uktalakSaNasAzyupa- mahApApAbhizApeSu nikSepaharaNe tthaa| nyAse arthinA kRte'pi pratyarthI yadi ca daNDAbhyupa- divyaiH kArya parIkSeta rAjA satsvapi sAkSiSu / / gamAvaSTambhena divyamavalambate, tadA divyamapi bhavati / tatra hi sAkSiNAmanRtAbhidhAnatvaM vidhAsyatisAkSiNAmAzayadoSasaMbhavAd divyasya nirdoSatvena vastu- 'varNinAM hi vadho yatra' ityaadinaa| ap.2|22 tatvaviSayatvAttallakSaNatvAcca dharmasya / yathAha nAradaH- yasmin yasmin vivAde tu sAkSiNAM nAsti 'tatra satye sthito dho vyavahArastu sAkSiNi / daivasAdhye sNbhvH| pauruSeyIM na lekhyaM vA prayojayet' iti / sthAvareSu tu vivA- sAhaseSu ca sarveSu tatra divyAni dApayet // deSu pratyarthinA daNDAvaSTambhena divyAvalambane kRte'pi (1) sAhasapadaM praannaantikdnnddaahprm| vyamA.316 sAmantAdidRSTapramANasadbhAve na divyaM grAhyamiti vikalpa- (2) sAkSigrahaNaM mAnuSapramANopalakSaNArtham / smRca.95 nirAkaraNAthai 'sthAvareSu vivAdeSvi'tyAdipitAmahavacanaM lekhyaM yatra na vidyata na muktinaM ca sAkSiNaH / nAtyantikadivyanirAkaraNArtham / likhitasAmantAdyabhAve na ca divyAvatAro'sti pramANaM tatra pArthivaH / / sthAvaravivAdeSvanirNayaprasaGgAt / mitaa.2|96 nizcetu yaM na zakyAH syuvodAH sadigdharUpiNaH / (2) atra mAnuSAsadbhAve hetunA nirNayaH / tadasaMbhave teSAM nRpaH pramANaM syAt sa sarvasya prbhurytH+|| rAjAjJayeti mantavyam / smRca.53 prajApatiH (3) mitA.TIkA-sthAvarapadasya sArthakatvamAha-sthAva- 'likhitAdikriyA na syAcchapathaM divyameva vaa| reSu tu vivAdeSu pratyarthineti / aymbhipraayH| sthAvareSu sarveSu ca vivAdeSu yojayedivyameva vA / / mAnuSadivyapramANayorna vikalpa iti vikalpanivAraNArthaH hArItaH . sthAvarazabda iti / subo.2|96 ___ vAdiprativAdinormadhye kena pramANopanyAsaH kartavyaH (4) saMdigdhaM hi sarvatra divyena nirNIyate, na ca prAGnyAyakAraNoktau tu pratyarthI nirdizekriyAm / sthAvareSu AtmIyeSu likhitasAkSibhuktayaH sarvathA na mithyoktau pUrvavAdI tu pratipattau na sAM bhavet // santIti saMbhavati / tena tatra saMdehAbhAvAddivyAbhAvaH / * vyaci. vyamAvat / + byAkhyAsaMgrahaH sthalAdinirde. yatra tu kAlavazAt likhanaM vinaSTaM, sAkSiNazca naSTAH, zazca darzanavidhau (pR. 105) draSTavyaH / bhogazca yathoddiSTakAlAdUnaH, tatra saMdehasya vidyamAna (1) samu.26. (2) ap.2|22 pApA (zApA); smRca. tvAt , saMbhavati divyAvasara iti na kiJcidanupapannam / 53; savi.108 pApAbhizApe (zApAbhizapta); prakA.34 samu.26. (3) vyamA.316 yasmin vi (eva vi); smRca. +smRsA.115 95 ca sarveSu (vizeSaNa); vyaci.34; prakA.62 smRcavat / (5) etat (candrikAmataM )ca dharmasthAnavihIneSu samu.50 smRcavat ; vivya.11 utta. vivAdeSu rAjAjJArUpapramANa nirUpaNAsaMbhavAddheyam / na ca (4) vyani.(%D) pU. samu.25. (5) mitA.217, 2180; vyamA.308 nyAya (nyAye) ktau tu (ktau ca) nirdi - * dita., vitA., vyama. mitAgatam / zet (sAdhayet) mithyo...tu (mithyottare pUrvavAdI); ap.2|8 + vyaci. smRsAvat / vyapra. mitAvat smRsAvacca / nyAya (nyAye); smRca.53 smRsA.95, vyaci.22, vyani. 444. pU., candra.128; vyasau.37, vyapra.83 cai (vai): apavat , bRhaspatiH, nRpra.7, savi.95, candra.118 apa293 pU. vyau.53; byama.11; vitA.203 pU., rAko. vat ; byama.9, vitA.73, rAko.391 prakA.34 kAtyAna 409 pU.; prakA.34 pU. samu.26 apavat. . yanaH, samu.26 nyAya (nyAye) ktau tu (ktau ca).. mya. kA. 30
Page #310
--------------------------------------------------------------------------
________________ iH vyavahArakINDama (1) uttarAnusAreNa sarvatraiva niyatA kriyA smaryate / kriyaiva nAstItyarthaH / vyapra.68-69 -prAGnyAyeti / mitA.80 yacca mithyottare pUrvavAdinaH kriyAdAnaM nottaravAdina (2) evaM ca mithyAkAraNayoH mAnuSI daivikI vA iti prAguktaM tatra bhASAvAdino maanussprmaannsNbhvaaduttrkriyaa| prAGnyAye mAnuSyeva / satye na kAcidityanu- vAdinazca tadasaMbhavAnmAnuSasaMbhave ca divyAnavasarAditi saMdheyam / - smRca.53 nyAyA mUlA | nyAyo mUlamiti / yadi tatrApi bhASAvAdino divyabhinna(3) kAraNoktau blvtkaarnnoktau| vyaci.22 pramANAbhAvastadA 'na kazcidabhiyoktAraM divyeSu vinivyAsaH / yojayet / abhiyuktAya dAtavyaM divyaM divyvishaardaiH|| vAdiprativAdinormadhye kena kadA pramANopanyAsaH kartavyaH iti kAtyAyanIyAduttaravAdina eva divyaM deym|puurvaanaapronyaaye kAraNoktau ca pratyarthI sAdhayeta kriyaam| rthino divyaniSedhAt pratyarthino'rthAttatsiddhau punaH parAmithyottare pUrvavAdI pratipattau na sA bhavet // ddhana tadvidhAnasya 'siddhe satyArambho niyamAya' iti (1) mithyottarasyAbhAvarUpatvAt abhAvasya ca bhAva nyAyena niSedhadADharthArthatvAt / prAGnyAyakAraNottarayoH nirUpaNAdhIna nirUpaNatvena gauravAt , bhAve sAkSyAdi- kriyApadamubhayakriyAparamapi mithyottare mAnuSamAtraparaM kAraNasaMbhavAcca, pUrvavAdina eva dRSTAdRSTakriyociteti tAniyojitati kAtyAyanIyAnurodhAt / na caivamanuSaGgAnupapattiH / tdrthbhaavH| yatra mithyottaraM ekatrAMze sarvathA samAna evAMzAntare katayobhayAnvayasyAnuSaGgahetutvaM na yAvadarthakatvasya / virukAraNaM tatra kAraNottaraM grAhyam / candra.118 ddhArthakatve vyavAyavatsaMnidhibAdhenAnuSaGgasya tulyayogitA(2) prAnyAyakAraNottarayoH prAGnyAye kAraNe ca nibandhasyAbhaGgaH / kiJcidAnanvaye'pi tulyayogitAyAH sAdhite'rthisAdhyasya grahaNasya dhAraNAsAdhakatvAdyartha sattvAttadabhaGgAt / yadA tu pratyarthI saMdihAnastadA tasyAsAdhanaM pratyarthinA'bhyupagamAJceti tatraiva sAdhyatvAvirbhAvA- dhikAranizcayAbhAvAnmAnuSapramANAbhAve'pi na divyaM ttadapanyAsakAriNa evaM pratyArthinaH pramANopanyAsasta- kintvarthino'dhikAranizcayAditi dhyeyam / na ca 'na sAdhanAyocitaH / arthisaMbandhavirahapratyarthisaMbandhayoIyo kazcit ' iti kAtyAyanavacanavirodhaH / adhikArAnizcaye rapi tenaiva nirNayAt / mithyottare tu vAdinaH pramANa- tatpravRttyasaMbhavAt / . *vyapra.85-86 durbhikSaM yadi pratijJAte'rthe, pramANAbhAvAdeva pratyarthyabhi- 'mithyA kriyA pUrvavAde kAraNe prativAdini / mato'rthipratijJAtasAdhyahetvabhAvaH sidhyatIti tatparihArAya prAGnyAye'pi tathaiva syAt pratipattau na sA bhavet // bhAvAbhAvayorbhAvasyaiva sAdhyatvaucityAccArthina eva kriyaa| pronyAye jayapatreNa prAivivAkAdibhistathA / saMpratipattau tu na kasyApi sAdhyamastIti nirarthakatvAt satyaM vAdI samApnoti yadyattena niveditam // (1) zunI.41656 nyAye (nyAya) ca (tu) sAdhaye (nirdize) (1) prAGnyAyottare pUrvavAdina eva jayapatraM, yAyapU., vyaka.36 ca (tu) sAdhaye (nirdize) mithyo... vAdI ca mAdhaye nirSio miyo vAdI draSTAraH anye'pi vA tadvedinaH pramANam / tadAha vyAsa:(bhithyoktau pUrvavAdI tu); pamA.77, 80 zunIvat prAtyAya iti / vyamA.309 pU., vyaci.27 nyAye (nyAya) ca (tu); nRpra.6 (2) prAGnyAyottare mAnuSyeva jayapatrAdikA kriyA zunIvat , pU.; vyata.210, savi.95 (prAGnyAyapratyavaskande ityAha vyAsa:-prAGnyAya iti / apa.28 pratyarthI nirdizakriyAm ) pU., candra.118 pUrvArdha zunIvat , * vyavahAratatvakAroktamevAtra savistaravyAkhyAnarUpeNopamithyo...vAdI (mithyoktau pUrvavAdI tu); vyasau.35 ye kA nyastamiti vyavahAratatvaM nodRtam / (yaka) ca (tu) sAdhaye (nirdize) uttarArdha candravat ; vImi.27 (1) vyapra.81. (2) vyamA.309; apa.218 vyaka. ca (ta) sA bhavet (bhAvayet); byapra.64 zunIvat, pa.,maraNam : 37 treNa (tre ca) tyaM (tya) tte (ne); smRca.52 tte (ne); 68,81,132 pUrvArdha zunIvat, uttarArdhaM candravat ; vyau.41 vyaci.30 tyaM (tye); candra.125-126 dhatte (yete); vyasau. zunIvat, pa., smRtiH, vyama.8 zunIvat , pU., vivA.68,70 36; vyama.8 pU.; prakA.33; samu.26 tathA (saha); vivya. zunIvat , pU., smRtiH; setu.109; vivya.9 pU., smRtiH. 9 thA (dA). .
Page #311
--------------------------------------------------------------------------
________________ kriyA 235 (3) vAdI pratyarthI, tasyaiva tatra sAdhyavAditvAt / / pramANAnAM daivamAnuSabhedau / tayorviSayavyavasthA / smRca.52 'kArya tu sAdhyamityuktaM sAdhanaM tu kriyocyate / nirNayasAdhanAni dvividhA sA punarjeyA mAnuSI daivikI tathA / / pramANairhetucaritaiH zapathena nRpAjJayA / sAdhanaM pramANam / smRca.54 vAdisaMpratipattyA vA nirNayo'STavidhaH smRtaH // rahaHkRtaM prakAzaM ca kArya dvividhamucyate / (1) pramANairityatra likhitasAkSibhuktInAM pratyekaM prakAzaM sAkSibhirbhAvyaM daivikena rahaHkRtam / / vivakSA / tarkAnumAne heturityekaiva vidhaa| vyaci.93 . bhAvyaM zodhanIyam / vyaka.39 (2) pramANatrayaM, sattApaSTabdhamanumAnaM caritAdi- yannAmalekhyaM tallekhyaM talyaM lekhyaM kvacidbhaveta / catuSTayamityaSTavidhahetukatvAnnirNayasyApyaSTavidhatvam / agrahIte dhane tatra kAryo daivena nirnnyH|| yadyapi bhuktirapyanumAnameva tathApi pratyAkalitakAlInaM na mayaitatkRtaM lekhyaM krUTametena kAritam / sabhyAnAmanumAnamihAnumAnapadena vivakSitam / vyapra.87 adharIkRtya tatpatramarthe divyena nirnnyH|| 'likhitaM sAkSiNo bhuktiH pramANaM trividhaM smRtam / (1) kuryAditi shessH| apa.2122 anumAnaM vidurhetustakezcati manISiNaH / / (2) mUlalekhyena nAmagotraistulyaM lekhyAntaraM vipadezasthitiH pUrvakRtA caritraM samudAhRtam / rItArtha yadA bhavati tadA tadapramANIkRtya divyena nirNayaH arthAnurUpAH zapathAH smRtAH stydhrttaadyH| kartavya ityarthaH / vyaka.40-41 teSAmabhAve rAjAjJA nirNayaM tu vidurbudhAH // (3) yadA vAdI mayaitallekhyaM na kRtamiti vadati prati(1) tarkAnumAne heturiti manyante ityrthH| vyaka.99 vAdI ca na taM kSipati tadA divyena nirNayaH ? / candra.130 (2) evaM ca dRSTapramANenAsiddhau adRSTapramANamAzraya- (4) lekhyadoSodbhAvanena lekhye nirNayAkSame tadANIyam / nAnyatheti tAtparyArthaH / rUDhasAkSiSu sutarAM daNDApUpikanyAyena doSodbhAvanAt pramANAnAM svarUpato niSedhavazAdvA asaMbhave nirNayo mAnuSAsaMbhave divyena nirNayaH kArya ityarthaH / vyapra.85 rAjAjJayA bhvtiityrthH| *smRca.52,54 prathame yatra bhidyante sAkSiNazca tathA pre| (3) satyadhaTAdaya iti daivakriyAmAtropalakSaNamato- parebhyazca tathA cAnye taM vAdaM zapathairnayet / / 'STavidhatvam / idaM zapathapadaM gauNaM prAcInavibhAgAnu (1) shunii.4|651 yaM tu (rya hi) pU.; smRca.54 tu (hi) rodhAdityavadheyam / vyaci.93 vidhA (bhedA); savi.111; vyapra.82 yaM tu (rya hi); prakA. * savi. smRcagatam / 35 smRcavat ; samu.27 vyapravat, (1) vyaka.99; smRsA.118; vyAca.92; nRpra.18; (2) ap.2|22; vyaka.39 kArya dvividha (dvividhaM divya) vyasau.90 vA (ca) 5STa (dvi); vyapra.86, samu.26 NaiH / vike (vake); pamA.89 kArya dvividha (dvividhaM kArya); vyani. (Na) kAtyAyanaH. (2) shunii.4|759-760; vyaka.99; pamAvat nRpra.7 pamAvat candra.128 pamAvata; vyasau.38; smRca.11,52:95 utta.; smRsA.118; vyaci.92 hetuH prakA.34 pamAvat samu.27 pamAvat. (3) pamA.90. (hetuM); nRpra.18, savi.107 kAtyAyanaH; vyasau.90 tri (4) abhA.63 (%) mete (manye); ap.2|22 yaH (dvi); vyapra.86-87; prakA.4,33; samu.26. | (yam ); vyaka.40; smRca.53 mete (manye) yaH (yam ); pamA. (3) vyaka.99, smRca.11:50 satya (satyA) dvitIyA- 90 lekhyaM (patra) trama (vaMza); nRpra.8 (athavA'nyakRtaM patraM hyatra dham : 54 teSA (eSA) tRtIyArdham : 96 dvitIyArdham ; smRsA. divyena nirNayaH); savi.109 abhAvat; candra.130 patra 118 kRtA ( caritAt ) teSA (eSA); nRpra.18; vyaci.92- (lekhya); vyasau.39; vyapra.85; byama.11:prakA.34 smRca93, savi.106 dvitIyArdham ; vyasau.90, vyapra.87 vat. (5) shunii.4|752-753; vyaka.40; candra.129 me kRtA (kRtA) jAjJA (jAzAM); prakA.4,32:34 dvitIyAdham; (mA) pare ...nye (aparebhyastathA'nye'pi); vyasau. 38 me (mA) samu.26. bhi (vi) pare ...nye (avarebhyastathA'nye'pi); vyapra.84,
Page #312
--------------------------------------------------------------------------
________________ 236 vyavahArakANDam (1) bhidyante viprtipdynte| . vyaka.40 apratyakSaM tayoHva gRhNIyAtsAdhanaM nRpH|| (2) sAkSibhede ca divyaireva nirnnyH| candra.129 | anyathA dUSayan daNDyaH sAdhyArthAdeva hIyate / smRtyantaram vimRzya sAdhanaM samyak kuryaatkaaryvinirnnym|| pramANopanyAsaH kena kartavyaH kUTasAdhanakArI tu daNDyaH kAryAnurUpataH / gurAvabhihite hetau prativAdikriyA bhavet / dviguNaM kUTasAkSI tu sAkSyalopI tathaiva ca // durbale vAdinaH proktA tulye pUrva kriyaiva ca // mAnuSaM sAdhanaM na syAttatra divyaM pradApayeta // anirdiSTakartRkavacanam sthAvareSu vivAdeSu yugazreNigaNeSu ca // daivamAnuSapramANaviSayavyavasthA mAnasollAsa: azeSamAnuSAbhAve divyenaiva vinirNayaH / arthipratyarthivAkyAni lekhayitvA vicArayet / saMbhave sAkSiNAM prAjJo daivikI tu vivarjayet // dezakAlAnusAreNa hetubhizca pRthagvidhaiH // . zukranItiH 'likhitAt sAkSito bhukteH pramANatritayAdataH / nirNayasAdhanAni / daivamAnuSabhedau / tayoviSayavyavasthA / vicArayenmahIpAlaH smRtizAstrAnusArataH / / catuSpAd vyavahAraH syAtpratipattyuttaraM vinA / etaiH pramANahInasya divyaM deyaM mhiibhujaa| . kramAgatAna vivAdAstu pazyedvA kAryagauravAt // tacca deyaM vayo'vasthAdezakAlAnusArataH // tattvacchalAnusAritvAt bhUtaM bhavyaM dvidhA smRtm| pramANaM mAnuSaM yatra durlabhatvena vartate / tattvaM satvArthAbhidhAyi kUTAdyabhihitaM chalam // tadA divyaM pradeyaM syAnna deyaM mAnuSe sati // tatsAdhanaM tu dvividhaM mAnuSaM daivikaM tthaa| zaGkitAnAM narendreNa kathitAnAM ca taskaraiH / tridhA syAllikhitaM bhuktiHsAkSiNazceti mAnuSam // zuddhimanvicchatAM tasya divyaM deyaM vinA shirH|| daivaM dhaTAdi tadbhavyaM bhUtA'lAbhe niyojayet / premANairnizcite vA'pi divyairvA'pi vicaarite| yaktAnumAnato nityaM sAmAdibhirupakramet // yuktyA daNDaM nRpaH kuryAd yathAdoSAnusArataH // arthI pratyarthipratyakSaM sAdhanAni pradarzayet / / "viSekSu (?) dantibhujagazastrAnalajalAdibhiH / pApAnAM prANaharaNaM vadhadaNDaH prakIrtitaH // (1) smRsA.95, vyaci.22 ca (hi); vyata.208 (1) shunii.4|664-665.(2)shunii.41749. (3) zunI. (= ) tulye...ca (kriyA tulye'pi vAdinaH); candra.117; 4 / 753. (4) maaso.2012|1281. (5) mAso.20 vyapra.59 tulye (tulyaiH); vyau.39; setu.108 vyatavat. 211282. (6) maalo.20|2|1283. (7) maaso.2012| (2) svi.106.(3)shunii.4652.(4)shunii.4|657. 1284. (8) mAso. 202 / 1285. (9) maaso.2012| (5) zunI.4659-660. (6) shunii.4|662. 1286. (10) maaso.2012|1287.
Page #313
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAkSI vedAH kiyantI kartavyA / sAkSiNaH paJcaprakArAH, yathAha nAradaHsuvijJAnaM cikituSe janAya saccAsacca vacasI 'likhitaH smAritazcaiva yadRcchAbhijJa eva ca / gUDhazcottara . pspRdhaate| sAkSI ca sAkSI paJcavidhaH smRtaH' iti // tAnvicArya tatvA tayoryatsatyaM yatarahajIyastaditsomo'vati vabodha ityarthaH / sAkSinimittaM satyamiti vaktavye vyavasthA hanyAsat // grahaNaM sAkSiNAM vipratipattau bahUnAM vacanaM pramANam / cikituSe viduSe janAyedaM suvijJAnaM vijJAtuM suzakaM tatrApi saMdehe vidvadvacanaM pramANam / tatrApi saMdehe taireva bhavati / kiM tat / saccAsacaM satyaM cAsatyaM ca / vacasI zapathapUrvakaM pratipAditamityevamartham / mabhA. satyAsatyarUpe vacane paspRdhAte mithaH spardhete / tayoH (4) sAkSinimitteti pramANopalakSaNArtham / . sadasatormadhye yat satyaM yathArtha vacanaM yataradyacca ya tenottarAnantaramarthinA sAkSiNaH santi cennirdeSTavyA RjutamamakuTilaM tadittadevAkuTila satyabhASaNaM somo- ityabhiprAyaH / te ca nirdiSTAH sdossaashcessyitvyaaH| 'vati rakSati / asaduktavilakSaNamasatyaM hanti hinsti| smRca.25,83 evaM satyAvayormadhye kataro'nRtabhASIti vidvadbhiH sa kiyantaH kIdRzAzca sAkSiNaH kartavyAH ... vijnyaanmityrthH| RsA. bahavaH syuraninditAH svakarmasu prAtyayikA rAjJAm / satyaM vai cakSuH satyaM hi vai cakSustasmAdyadidAnIM niSprItyanabhitApAzcAnyatarasmin / dvau vivadamAnAveyAtAmahamadarzamahamazrauSamiti (1) te punaH kIdRzAH kiyanto vetyAha-bahava iti / ya eva brUra hamadarza miti tasmA eva zraddadhyAma / varNaprayuktAnyAzramaprayuktAnyubhayaprayuktAni svAni karmANi cakSuvai satyaM cakSurhi vai satyaM tasmAdyadidAnI dvau zrautAni smAtAni ca teSvaninditA akaraNAdanyathAvivadamAnAveyAtAmahamadrAkSamahamazrauSamiti ya eva karaNAdvA / 'vyavarAH sAkSiNo jJeyAH zrautasmArtakriyAbrUyAt ahamadrAkSamiti tasmA eva zraddadhyAt / parAH' iti yAjJavalkyaH / gautamaH pratyayaH vizvAsastena ye caranti te prAtyayikAH, ye sAkSiNaH pramANam evambhUtA rAjJAmadRSTadoSatayA vizvasanIyAH / arthipratya'vipratipattau sAkSinimittA styvyvsthaa| rthinoranyatarasmin niSprItayo niHsnehA anabhitApA (1) prAyaza ityrthH| vyamA.317 akRtadveSAH / evambhUtA bahavaH sAkSiNaH syuH / 'ubha(2) vipratipattI sAkSiNaH prssttvyaaH| tairyathoktaM tathA yAnumataH sAkSI bhavatyeko'pi dharmavita' iti yAjasatyaM vyavasthApyam / gaumi. valkyaH / gaumi. (3) vipratipattirnAnAvidhA pratipattiH ArthipratyarthinoH, (2) bahavaH vyavarAH syurityarthaH / yathAha manu:tasyAM satyAM sAkSihetukA satyavyavasthA satyasthApanA 'tryavaraiH sAkSibhirbhAvyaM nRpabrAhmaNasaMnidhauM' iti / syurgha haNaM saMdehavyudAsArtham / aninditAH svakarmasu vihitA(1) sN.7|104|12; asN8|4|12. (2) shbaa.1|3| nuSThAnA ityarthaH / svagrahaNaM dhanaputrAdAvapi / yathAha 1 / 27.(3) shbaa.14|8|15|5. (4) gaudh.13|1; vyamA. manuH-gRhiNaH putriNo maulyAH ityAdi / karmasviti 317(sty0)mbhaa.gaumi.13|1; smRca.25, 83;pamA. 40 satya (tasya);vyaci.35 (satya0); savi.71; vyasau.39 (1) gaudh.13|2|3; vyaka.44; mabhA. tyanabhi (satya0); vyapra.106 (satya.); prakA.15, samu.10. (tyabhi); giimi.13|2vysau.42.
Page #314
--------------------------------------------------------------------------
________________ 238 vyavahArakANDam bahuvacanamApadvihitasyApyupasaMgrahArtham / bahuvacanAdrAja- vA'pRSTAH santo na bruuyuH| kintu samavetAH pRSTAzca niyuktAnAM sabhAsadAdInAmapi / ckaaraannaarthsNbndhinshc| prabeyuH / gaumi. *mabhA. (2) samuditA yAvantaste samavetA api rAjJA sarvavarNIyAH sAkSiNaH pramANam prAvivAkena vA apRSTAH na prbyuH| A praznAttadyApAraM api shuudraaH| prati maunina eva bhaveyuriti prazabdopAdAnam / zadrA apyevaMvidhAzcetsAkSiNo bhaveyuH kiM punaH mabhA. dvijAtaya iti / evaM ca guNavadadvijAtyabhAvezadrA apyevaM- (3) asamavetapratiSedhaH samavetAnAM sAkSibhAva eva / vidhA bhavantIti draSTavyam / xgaumi. na sarvatra / yata Aha vasiSThaH-'samavetaistu yadRSTaM abrAhmaNavacanAnna brAhmaNaH sAkSI vaktavyaM tu tathaiva tt| vibhinnaireva yatkArya vaktavyaM tat brAhmaNastvabrAhmaNavacanAdanavarodhyo'nibaddhazcet / pRthak pRthak // bhinnakAle tu yatkArya jJAtaM vA yatra (1) brAhmaNo nAtra (1) zrotriyaH / asya vRttAnta- saakssibhiH| ekaikaM vAdayettatra vidhireSa prakIrtitaH' iti // syAsau brAhmaNaH sAkSItyabrAhmaNenokte rAjJA sAkSitvena +smRca.90 nAvarodhyo na nirbandhena graahyH| anibaddhazcet sa (4) tadapi vsisstthoktsmvetsaakssyvissym| haradattastu cellekhanibaddho na bhavati / lekhyArUDhastu bhavatyeva saakssii| nAsamavetApRSTAH prabrUyuriti pAThaM dhRtvA'samavetA nAtra kazcida heturasti vacanameva pramANam / ...tadiha apRSTAzca na brUyuriti vyAcakhyo / pUrvapAThastu mitAkSarAzrotriyaH kvacidapi sAkSI na bhavatIti nAradasya pakSaH / kAradhRteH samyagiti / vyapra.126 ihAbrAhmaNavacanAdityuktatvAd brAhmaNenoktaH zrotriyo'pi sAkSibhiranuktau doSaH bhavatyeva saakssii| gaumi. avacane ca doSiNaH syuH / (2) abrAhmaNaH ksstriyaadiH| abrAhmaNagrahaNAdeva (1) te caivambhUtA yadi jAnanta eva na brUyustadA siddhe brAhmaNagrahaNaM zrotriyaparigrahArtham / itaro grAhya doSiNo duSTAH syuH / iha rAjJA daNDyAH , paratra ca eveti / tuzabdAd anye'pi liGgino na grAhyAH naarkinnH| gaumi. vizeSeNa brAhmaNA iti| +mabhA. (2) praznakAle'pyavacane cakArIdanyathA vacane ca sAkSimiH kadA vaktavyam doSiNo daNDabhAjaH syuH / tathA ca manu:- 'sabhA vA nausamavetApRSTAH prbeyuH| na praveSTavyA vaktavyaM vA samaJjasam / abruvan vibruva(1) asamavetA asamuditA rAjJA prAivivAkena nvApi naro bhavati kilbiSIM' iti // tasmAttathyameva vktvymitybhipraayH| *mabhA. * zeSapadAthoM gaumivat / satyAsatyoktiphalam 4 mabhA. gaumivat / + zeSavAkyArthaH gaumivat / svargaH satyavacane viparyaye narakaH / (1) gaudha.1314; vyaka.44; mabhA.; gaumi. 133 na kevalaM tathyavacane daNDAbhAvamAnaM viparyaye daNDavyasau.42. bhAktvameva / kiM tarhi 1 svarga iti / satyavacananimi(2) gaudha.1315, vyaka.58; mabhA. gaumi.13|4. ttAt dharmAtsvargazca bhavati, viparyaye anRtavacananimi (3) gaudh.13|6 mitaa.2|73 tApa (tAH pR); +vyaci. smRcagatam / vyamA.329 nAsamavetA (nAmasametAH pRthaka); vyaka.56 nAsa * smRca. mabhAgatam / (asa) tApa (tAH ); mabhA. tApa (tA apR); gaumi. mitAvat ; samu.36 mitAvat. 13 / 5, smRca.90 mitAvat ; vyaci.46,53 mitAvat ; (1) gaudha.1317 mabhA.; gaumi.13|6 avacane nyapra.126 mitAvat ; vyau.49 nAsama (sama) zeSaM mitA- +(anyathAvacane); vyaci.56. vat ; vitA.168 nAsa (te'sa) zeSa mitAvat ; prakA.59 (2) gaudh.13|8; mabhA.; gaumi.13|7..
Page #315
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAkSI 239 tAdadharmAnnarakazca bhavati / vacanagrahaNaM sAkSiNAM eta- pramattokte ca / phalaM, na tu vyavasthAhetornRpasyeti / xmabhA. (1) pramAdo'navadhAnam / antye (?) pare vAkye anirdiSTairapi vaktavyam sAkSiNA yadRcchayA yaduktaM tatrApi nibandho na bhavati / anibaddhairapi vaktavyam / arthasaMbandhAdidUSaNaM na bhavati / gaumi. (1) nibaddhA nirdiSTA 'yUyamatra sAkSiNa' iti / (2) pramattaH ajJAnataH vaJcanayA vA / prazabdopAdAtadviparItA anibaddhAstairapi sAkSyaM vaktavyam / te ca nAt / yadA nigUDhAH sAkSiNaH kRtvA upAyairenaM rahasyAnAradena 'anye punaranirdiSTA' ityArabhya kathitA pAdayanti tataH tatsthAH arthasaMbandhAdidUSaNayuktA api draSTavyAH / gaumi. sAkSiNo bhavantIti / pramattenokte paribhASita ityarthaH / (2) idAnIM yatra paJcaprakArA api sAkSiNo na cakArAt strIgamanavyApAre'pi / tathA ca vyAghraH- 'steye bhavanti tatra kathamityaMta Aha-anibaddhairiti / nibaddhAH ca sAhase caiva saMsarge ca striyAstathA / garAdInAM prayoge nizcayena baddhAH smRtAH, paJcavidhatvena smRtA ityarthaH / ca na doSaH sAkSiSu smRtaH' iti // mabhA. ye paJcavidhatvena na smaryante te anibaddhAH, yena kena- adharmavacane sAkSyAdayaH sarve doSiNaH citprakAreNa tadyApArajJAH tadgrAmasthA ityrthH| tairapi sAkSisabhyarAjakartaSu doSo dharmatantrapIDAyAma / vaktavyam / apizabdo nibaddhAbhAvasUcanArthaH / ani- viparyaye naraka uktaH / na sa kevalaM sAkSiNa eva baddhA apItyukte'pi sAkSiprakaraNatvAt sAkSiNaH syuriti kiM tarhi ? sAkSisabhyeti / tantraM lokavyavahAraH / dharmasAmarthyalabdhatvAdeva samastArthe labhyamAne vaktavyagrahaNaM tantrayoH pIDAyAM satyAM sAkSiSu sabhyeSu rAjani kartari ca tatrApi yeSAM vacanaM pramANatvena nirdiSTaM teSAmeva vacanaM sarveSu doSo bhavati / kartRgrahaNaM dRSTAntArtham / yAvAn grAhyaM nArthasaMbandhinAM vacanaM, tatazcArthasaMbandhAdidoSarahi karturdoSastAvAn sAkSyAdInAmapi iti / yadyapi, sAkSiNaH taireva vaktavyamiti / mabhA. pUrva doSa uktaH tathApIha grahaNaM sabhyAdInAM sasAkSike'pi . hiMsAdidoSe nirguNA api sAkSiNaH doSagrahaNArtham / anyathA'sAkSikavyavahAre sabhyAdInAM ne pIDAkRte nibandhaH / dossH| sasAkSike tu sAkSiNAmevetyuktaM syAt / ' (1) pIDAkRtaM pIDAkaraNam / nibandho nibandha- / xgaumi. namarthasaMbandhAdi / pIDAkaraNe hiMsAviSaye sAkSiNAM ni viSayabhedena sAkSyanRtadoSatAratamyam bandho na niruupyH| arthasaMbandhAdi na kiJcidapi dUSaNaM nRte sAkSI daza hanti / bhavati / Aha vyAghraH- 'steye ca sAhase caiva saMsarge ca (1) viparyaye naraka iti sAmAnyena sAkSiNo doSa striyAstathA / garAdInAM prayoge ca na doSaH sAkSiSu uktaH / idAnI vyavahAravizeSe doSavizeSamAha-kSudreti / smRtaH' iti // gaumi. kSudrapazavo'jAvikAdayaH / tadviSaye'nRtavadane sAkSI (2) atra bandhazabdena vyavasthA ucyate / nizcayaM daza hanti / teSAM dazAnAM vadhe yAvAndoSastAvAnasya bandho nibandhaH pIDAkRte hiMsAdau |n nibandhaH na prati bhavati iti / daNDaprAyazcitte'pi tadanuguNe draSTavye / paMdho'stItyarthaH / paJcaprakArairanyaizca arthasaMbandhAdidUSaNa gaumi. yuktairapi vaktavyamevetyabhiprAyaH / tathA. cozanAH- (2) sAkSigrahaNaM sabhyAdInAmapyupalakSaNArtham / 'sAhase sarve bhavanti' iti / mabhA. mabhA. x gaumi. mabhAvat / x mabhA. gaumivat / * zeSaM gaumigatam / (1) gaudha.13311 mabhA. gaumi.13|10. (1) gaudh.13|9; mabhA. gaumi.13||8. (2) gaudha.13312, mabhA.; gaumi.13|11. (2) gaudh.13|10; mabhA. gaumi.13||9. (3) gaudha.13615mabhA. gaumi.13|14.
Page #316
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam go'zvapuruSabhUmiSu dazaguNottarAn / apsu maithunasaMyoge ca / (1) uktAnAmuttaraM dazaguNAn dazaguNottarAn / apsu kUpAdyAdhArAvasthitAsu / maithunasaMyoge ca paragavAdi viSaye'nRte sAkSI pUrvoktAdazaguNottaraM tattadvadha- strIgamanAdAvityarthaH / saMyogagrahaNAt kanyAlakSaNAdAyuktadoSo bhavati / etaduktaM bhavati-gavAnRte sAkSiNo vapi / cakAraH abgrahaNaM maithunavizeSaNaM mA bhUdityevagozatahananadoSaH / azvAnRte'zvasahasrahananadoSaH / puruSA- marthaH / bhUmivaddoSaH / evaM ca haraNe'pi narako drssttvyH| nRte'yutapuruSahananadoSaH / bhUmyanRte yasya sA bhUmista mabhA. jAtIyAnAM lakSahananadoSa iti / 'paJca pazvanRte hanti pazuvanmadhusarpiSoH / daza hanti gavAnRte / zatamazvAnRte hanti sahasraM puruSA- madhusarpiviSaye'nRte kSudrapazuvaddoSaH / *gaumi. nRte / ityetattu atyantakSudrapazvAdiviSayam / gaumi. govadvastrahiraNyadhAnyabrahmasu / (2) 'paJca pazvanRte' ityAdi yaduktaM smRtyantare brahma vedaH / vastrAdiviSaye'nRte govaddoSaH / adhItya tatparigraha vizeSApekSayA prayojanApekSayA vA draSTavyam / 'nAsmAnmayA'dhItami'tyAdi brahmAnRtam / *gaumi. . yAneSvazvavat / - seva vA bhUmau / hastizakaTazibikAdIni yAnAni, tadviSaye'nRte'zva(1) yadi vA bhUmiviSaye'nRte sarvameva manuSyajAtaM vddossH| anye tu 'kSudrapazvanRta' ityArabhya sAkSizrAvaNe hanti / grAmadezAdimahAbhUmiviSayo viklpH| gaumi. yojayanti / kSudrapazvanRte sAkSiNo dshpshuhnn| (2) bhUmiviSaye zatasahasraM sarve vA manuSyajAtam / doSaH / tasmAt tvayA satyameva vaktavyamiti sAkSI kRtAkRtakSetrabhedena vikalpo drssttvyH| mabhA. zrAvayitavya iti / evaM sarvatropariSTAdapi / gaumi. haraNe narakaH / (2) kecidanyathA vyAcakSate pazuvanmadhusarpiSorityA(1) prAsaGgikamidam / bhUmeriti vipariNAmena rabhya pazvanRtavaddoSaH mdhusrpissorhrnne| vastrAdiharaNe ca saMbandhaH / bhUmeharaNe narako bhavati / kAlAntarAvadhiH / govddossH| tatra brahmazabdena vedAGgAni, likhitAni shaastraantraavseyH| pustakAnyAhuH / yAnaharaNe cAzvAnRtatulyo doSa iti / (2) avizeSAt A kalpAd bhavati / doSavacana xmabhA. prasaGgenaitaduktam / mabhA. mithyAvacane sAkSidaNDaH bhuumivdpsu| mithyAvacane yApyo daNDyazca saakssii| abviSaye'nRte bhUmivallakSahananadoSo haraNe naraka iti (1) evamadRSTaviSaye doSamuktvA dRSTaviSaye sAkSiNo ca samAnam / apzabdena kuuptddaagaadiruplkssitH| daNDamAha-mithyeti / mithyAvacane dRSTe sAkSI yApyo , gaumi. garyaH sarvairayamasaMvyavahArya iti, daNDayazca rAjJA / gaumi. 'maithunasaMyoge c| (2) yadi tvevamapi doSe ukte sAkSyanRtameva vakti tataH maithunasaMyukte cAnRte paradArAnasau gacchatItyAdau, mithyeti / anRta ukte yApyaH garyaH sarvalokasamakSaM saMvyavabhUmivaditi cakArAd gamyate / gaumi. hAravicchedanArtham / puruSazaktyAdivijJAnAt. tanmUlya[ 'bhUmivadapsu' 'maithunasaMyoge ca' iti sUtradvayasthAne * mamA. gaumivat / x zeSaM gaumigatam / maskariNA'nyathaiva paThitam / tadyathA] (1) gaudh.13|19;mbhaa. (2) gaudh.13|20; mabhAH ; (1) gaudh.13|16; mabhA.; gaumi.13|15. gaumi.13|20. (3) godh.13|21, mabhA; gaumi.13|| (2) gaaNdh.13|17 mabhA.; gaumi.13|16... 21. (4) godh.13|22; mabhA. gaumi.13122. (3) gaudh.13|18 mabhA. gaumi.13|17. . (5) gaudh.13|23; mabhA. gaumi.13|23 smRca. (4) gaumi. 13 / 18. (5) gaumi. 13619. / 92; prakA.60 samu.38.
Page #317
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAkSI --- 241 pramANena daNDazca bhavati / arthaprayojanApekSayA parigraha- (1) yadi tvanRtavacanena pApIyasaH pApavattarasya vizeSApekSayA ca samastavyastaparikalpanArthazcakAraH / parapIDAratasya jIvanaM bhavati tadA na tu na doSaH / adhikArAdeva siddhe sAkSigrahaNaM sa eva yApyo daNDyazca / api tu doSa eveti / ..... . gaumi. sabhyAdayo daNDyA eveti / mabhA. (2) tuzabdo vizeSArthaH etajjJApayati avazyambhAvyasAkSiNo'nRtavacanadoSApavAdaH nRtavacane doSaH, tathApi tu vadhanimittAt satyAdanRtanaunRtavacane doSo jIvanaM cettddhiinm|| meva viziSTamalpataradoSatvAditi / tathA ca manu: (1) adoSavacanaM cAlpadoSAbhiprAyaM prAyazcitta- 'zUdravikSatraviprANAM yatroktArthe. bhavedvadhaH / tatra vidhAnasAmarthAt draSTavyam / vizva.2185 vaktavyamanRtaM taddhi tatra viziSyate' iti // yadevaM (2) yadA satyavacanAt parasparavadho'nRtavadane tu / manyeta-jIvannapyayaM pApakarmaratireva bhavati steyAyeva tadadhInamanRtavacana nibandhanaMmanyasya jIvanaM bhavati na karotIti tadA satyameva vaktavyamityabhiprAyaH / pApIyasa vadhaH, tatrAnRtavacane na pUrvokto doSa iti / atra ityAtizAyanikapratyayanirdezaH / parapIDAkartaryeva satyaM yAjJavalkyaH --'varNinAM hi vadho yatra tatra sAkSyanRtaM vaktavyaM, na vihitAkaraNamAtre pratiSiddhakaraNamAtre veti / vadet / tatpAvanAya nirvApyazcaruH sArasvato dvijaiH mabhA. iti // . gaumi. sarvadharmebhyo garIyaH prADvivAke satyavacanam / (3) 'sAkSidharme vizeSeNe tyAdibhirvacanaivaidadhikapAta ApastambaH / kamuktaM tadatra nAstIti / smRca.89 sAkSI kd| kutra kathaM ca vadet (4) pApIyasastu kSatriyAdervadhaprasaktAvapi nobhayA- puNyAhe prAtaramAviddhe'pAmante rAjavatyubhayataH bhyanujJetyAha gautamaH - nAnRteti / vyapra.139 samAkhyApya sarvAnumate mukhyaH satyaM prataM brUyAta (5) mahAbhArate, 'na narmayuktaM vacanaM hinasti puNyAho devanakSatram / prAtamadhyAhvAdiSu / amAna strISu rAjanna vivAhakAle / prANAtyaye sarvadhanApahAre viddhe abhimidhvA tatsamIpe / apAmante udakampanidhAya paJcAmRtAnyAhurapAtakAni' // setu.123 tatsamIpe / rAjavati rAjAdhi ite sadasi / rAjagrahaNaM anRtavacanadoSApavAdapratiprasavaH prAvivAkAdepalakSaNam / ubhayataH ubhayorarthipratyarthinoH naM tu pApIyaso jIbanam / samAkhyApya kimahaM yuvayoH pramANabhUtaH sAkSAtyAtmAnaM | khyApayitvA / yadi vA ubhayataH ubhayorapi pakSayoH + atratvaM medhAtithivyAkhyAnaM 'zUdravikSatre' ti (masmR. satyavacane ca asatyavacane ca sAkSiNo yad bhAvi phala 8 / 104) zloke draSTavyam / * mabhA. gaumivat / tat, 'satyaM bRhyanRtaM tyaktvA satyena vargameSyasi / anR(1) gaudh.13|24 vizva.285; medhaa.8|104 vacane tena mahAghoraM narakaM pratipatsyase / / ityAdinA prakAreNa (badane) cettada (caitada ); apa.2183 jIvanaM (jIvitaM); vyaka. samAkhyApya prAvivAkAdibhiH pRSTa iti zeSaH / sarvA59 mabhA., gaumi.1324; mvi.8|104; smRca. numate arthipratyarthinoH sabhyAnAM cAnumatau satyAM sabhyo 89; mmu.8|104 vacane (vadane) So +(yat); dIka.. 39 jIvanaM cettadadhInam (jIvitaM tadadhInaM cet ); vyaci.56 / mukhyaH sAkSiguNairupeto doSaizca varjitaH sAkSI praznaM pRSTaSo+ (asti); vyata.215, vyasau.56 viibhi.2|83 jIvanaM martha satyaM yathA AtmanA jJAtaM tathA brUyAt / u. cet tadadhInam (asti jIvanaM tadadhInaM cet ); vyapra.139 vyAkhyAnaM sthalAdinirdezazca sabhAprakaraNe (pR.25) drssttvyH| vanaM (vataH); vitA. 191 tava (te va) So+(asti); setu. 8104, dIka.39; vyaci.56, vyata.215, vyaso. 123; prakA.58; samu.36. 56 viimi.2|83, vyapra.139, vitA.1917 setu.123. (2) gaudh.13|25; gorA.8.104;apa.2183; vyaka. (1) aadh.2|297 hiNdh.2|20 (prAtar0) khyApya 59; mabhA. gaumi.1025, mvi.8|104; mamu. (khyAnaH). nya, kA. 31 A . sa .19. . .
Page #318
--------------------------------------------------------------------------
________________ 242 vyavahArakANDam anRtavadanadaNDavidhiH | eno gacchati kartAraM yatra nindyo ha nindyate / / anRte rAjA daNDaM praNayet / rAjJA samyak parIkSA kartavyeti zlokadvayasya tAtpasAkSiNA'nRtamuktamiti pratipanne rAjA daNDaM praNayet / / ryArthaH / itarathA, adharmasya kRtasya pAda eva tatkartAraM atra manu:-'yasya dRzyeta saptAhAduktasAkSyasya saakssinnH| gacchet / itare trayaH pAdAH sAkSisabhAsadrAjagA ityurogo'gnirzAtimaraNaM dApyo daNDaM ca tatsamam // u. ktm| samyak parIkSya duSTanigrahaH parIkSakANAM pApapramocasatyAnRtoktiphalam nArtha iti dvitIya zlokArthaH / bauvi. narakazcAtrAdhikaH saampraaye| sAkSipraznavidhiH na kevalamasatyavacane rAjadaNDaH / kiM tarhi ? naraka sAkSiNaM tvevamuddiSTaM yatnAtpRcchedvicakSaNaH / . iti / sAmparAyaH paralokaH, tatra narakazca bhavati / na arthinA nirdiSTAn sAkSiNa evaM pRcchediti padAtu, 'rAjabhirdhatadaNDAstu kRtvA pApAni mAnavAH / nvayaH / bauvi. nirmalAH svargamAyAnti santaH sukRtino yathA // itya sAkSiNo'nRtavacane doSaH syAyaM viSaya iti / yo rAtrimajaniSThAstvaM yAM ca rAtriM mariSyasi / satye svargaH sarvabhUtaprazaMsA ca / etayorantarA yatte sukRtaM sukRtaM bhavet / .. satya ukte svargo bhavati / sarvANi ca bhUtAnyenaM tatsarva rAjagAmi syAdanRtaM bruvatastava / / prazaMsanti api devaaH| sukRtaM dharmaH / sa ca suSTu kRtaH yathAvidhyanuSThitaH / baudhAyana: yamanRtena parAjayasi ( se ?') tagAmI tvadIyo dharma sAkSiNA kiM kimartha ca vaktavyam / iti / . bauvi. lokasaMgrahaNArtha yathAdRSTaM yathAzrutaM sAkSI bruuyaat| trIneva ca pitRRn hanti trIneva ca pitAmahAn / dvayoH parasparavipratipattau jJAtamartha sAkSibhirbhAvayet / anRtavadanamAtre eSa doSaH / bauvi. mahAjanaparigrahAthai tatra sAkSI yathAdRSTaM nirapekSapramANenA- jAtAnajAtAMzca sAkSI sAkSyaM mRSA vadan / 'vagataM yathAzrutamAptavAkyAdavagataM tathaiva brUyAt / bauvi. | (1) AtmanA saha jAtAnAM saptamatvam / vyaci.50 kIdRzAH sAkSiNaH kIdRzAzcAsAkSiNaH (2) sAkSyante tu sapteti / sa AtmanaH pUrvAparAn sapta catvAro varNAH putriNaH sAkSiNaH syuranyatra / sapta hntiityrthH| adharmapravaNacittAnAM matyA AtmIyazrotriyarAjanyapravrajitamAnuSyahInebhyaH / vaMzyahananopAye vairAgyaM bhavati ityevaM saantvnm| bauvi. mAnuSyahIno bndhuhiinH| ete zrotriyarAjanyapravrajitAH baudhAyanAH; davi.17 vyakavat, 'rAje' tyAyazo nAsti, mnuvcnaadsaakssinnH| bauvi. nAradahArItabaudhAyanAH; vyata.200 gacchati sAkSiNam (sAkSi___ sAkSyAdibhirdharma eva vaktavyaH NamRcchati) nAzca (nAstu) yatra ninyo ha ninyate (nindAhoM yatra pAdo'dharmasya kartAraM pAdo gacchati sAkSiNam / ninyate) manunAradamaudhAyanahArItAH; setu.96 vyatavat, manupAdaH sabhAsadaH sarvAn pAdo rAjAnamRcchati // nAradabaudhAyanahArItAH. rAjA bhavatyanenAzca mucyante ca sbhaasdH| (1) baudha. 1 / 10 / 32. (1) Adha.22298 hidha.2120.(2) aadh.2|29|9; (2) baudha. 1 / 10 / 32-33. hidh.2|20. (3) aadh.2|29|10; hidh.2|20. (4) (3) baudh.1|1034vyk.53; byaci.49; vyasau. baudh.1|10|29; vyaka.56 (lokapratigrahArtha yathAdRSTaM zrutaM 51 vyapra.128 ca pitA (prapitA); vitA.172 vyapravat . sAkSyaM brUyuH); vyasau.52 vyakavat . (5) baudh.1|10|37. / (4) baudha.11034; vyaka.53 vadan (bruvan ); vyaci. (6) baudh.1|10|30-31, vyaka.15 gacchati sAkSiNam 50 vyasau.51 sAkSI sAkSyaM (sAkSyaM sAkSI); vyapra.128 (sAkSiNamRcchati), 'rAje'tyAyazo nAsti, manunAradahArIta- vyakavataH vitA.172 vyakavat .
Page #319
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAkSI anRtoktau viSayabhedena doSatAratamyam 'hiraNyArthe'nRte hanti trIneva ca pitAmahAn / pazca pazvanRte hanti daza hanti gavAnRte // zatamazvAnRte hanti sahasraM puruSAnRte / sarva bhUmyanRte hanti sAkSI sAkSyaM mRSA vadan // athedAnIM vipratipattiviSayabhUtadRSTavizeSApekSayA'nRtavadane doSamAha - hiraNyArtha ityAdi / atra hiraNya - zabdo rajatAdivacanaH / 'hanti jAtAnajAtAMzca hiraNyArthe'nRtaM vadan' iti suvarNaviSaye mAnavadarzanAt / bauvi. sAkSidvaidhe guNAdyanusAreNa nirNayaH smRtau pradhAnataH pratipattiH / sAkSidvaidhe sati rAjJA tatpuruSaizca kiM kartavyamityAhasmRtAviti / prAdhAnyaM taponirdiSTavidyAdibhiH / tadvacanAt pratipattiH nishcyH| kArya ityadhyAhAraH / kimuktaM bhavati ? 'dvaidhe bahUnAM vacanaM sameSu guNinAM tathA / guNidvaidhe tu vacanaM grAhyaM ye guNavattarAH // ityetaduktaM bhavati / bauvi. anyathAnirNaye narakaH ato'nyathA kartapatyam / uktopAyAdupAyAntareNa nirNaye sati ' kartapatyaM' nAma doSo bhavati / karte narakaM tasminnipAtaH kartapatyam / bau. * adharmyanirNayaprAyazcittam dvAdazarAtraM taptaM payaH piban kUSmANDairvA juhuyAt / tatra prAyazcittamAha - dvAdazeti / ghRtamiti zeSaH / asmArtatvAdAhavanIya evAyaM homo rAjJo rAjapuruSANAM ca (?) | kUSmANDAni, 'yaddevA devahelanam' ityArabhya 'punarmana: punarAyurma AgAdi' tyantAni AraNyake prasiddhAni / pratimantraM ca homabheda: / pratyahaM homAvRttiriti kecit / apare dvAdazarAtrasyAnte sakRdevetyAhuH / bauvi. (1) baudha. 1 / 10 / 35-36; vyaka. vadan ( bruvan ) 'hiraNyArtha' ityarthaM nAsti. (2) baudha. 1 / 10 / 38; apa. 283 smRtau ... pattiH ( pradhAnataH pratipattirato'nyathA). (3) baudha. 1 / 10 / 29. (4) baudha. 1 / 10 / 40; apa. 2 8 3 dvAdaza (kartA dvAdaza ) (taptaM0) (vA0 ). 243. vasiSThaH kIdRzAH sAkSitvamarhanti / jAtibhede sAkSibhedaH / atha sAkSiNaH / zrotriyo rUpavAn zIlavAn puNyavAn satyavAn sAkSiNaH sarveSu sarva eva vA / strINAM tu sAkSiNaH striyaH kuryAt dvijAnAM sadRzA dvijAH / zUdrANAM santaH zUdrAzca antyAnAmantyayonayaH / samudAyasAkSitvam saMmavetaistu yad dRSTaM vaktavyaM tu tathaiva tat / vibhinnaireva yatkArya vaktavyaM tat pRthak pRthak // vyapra. 126 yatkAryaM dRSTamityanuSaGgaH / prAtivikasAkSitvam bhinnakAle tu yatkArya jJAtaM vA yatra sAkSibhiH / ekaikaM vAdayettatra vidhireSa prakIrtitaH // sAkSivacanavidhiH prAGmukho'dhaH sthitaH sAkSI zapathaiH zApitaH svakaiH / hiraNyagozakRddarbhAstAn saMspRzya vadedRtam / / anRtavadanadoSa: brUhi sAkSin yathAtattvaM lambante pitarastava / tava vAkyamudIkSANA utpatanti patanti ca // no muNDaH kapAlI ca bhikSArthI kSutpipAsitaH / andhaH zatrukule gacchedyaH sAkSyamanRtaM vadet // (1) vasmR. 16 / 22-24 (kha) (sarveSu 0 ) antyayonayaH ( antyAH). (2) smRca. 90; pamA. 113 yatkA (tatkA) tat (syAt); candra. 146 vyaM tu (vyaM ca ) tat (ca) reva yat (zva kRtaM) vaktavyaM tat (tadvaktavyaM); vyapra. 126; vyama. 18 naireva yat (nenaiva tat) tat pR (tu pR); vitA. 169 naireva (nenaiva); prakA. 59 nnaireva (nnenaiva) tat pR ( ca pR); samu. 36 vitAvat . (3) zunI. 4 / 692 pUrvArdhe ( vibhinnakAle yajjJAtaM sAkSibhizcAMzataH pRthak ) prakIrtitaH (sanAtanaH); smRca. 90; pamA. 113 yatra (yacca) ; vyapra. 126 jJAtaM vA (vijJAta); vyama. 19 vyapravat; prakA. 59; samu. 36. (4) smRca.89; nRpra. 10 'dhaH ( pa ); pamA. 112 'dhaH (va) Nya (NyaM); savi. 157 'dhaH (yaH) tAnsaMspRzya ( upaspRzya ); prakA. 58; samu. 36 vadedRtam (RtaM vadet ). (5) vasmR. 16 / 27 (kha) udIkSANA ( udIryantam ). (6) vasmR. 16 / 28 ( kha ) ya: sAkSyama ( yastusAkSya ).
Page #320
--------------------------------------------------------------------------
________________ 244 vyavahArakANDam asAkSiNA na vaktavyam anRtoktidoSatAratamyam yaH sAkSI naiva nirdiSTo nAhUto naiva coditaH / / paJca kanyA'nRte hanti daza hanti gvaanRte| . brUyAnmithyeti tathyaM vA daNDyaH so'pi nraadhmH|| | zatamazvAnRte hanti sahasraM puruSAnRte / / ... anRtoktiphalam / anRtoktyapavAdaH atha cedanRtaM brUyAt sarvato'medhyalakSaNam / vyavahAre mRte dAre prAyazcitte kulastriyAH / mRto narakamAyAti tiryaggacchedanantaram // teSAM pUrvaparicchedAcchidyante'trApavAdibhiH / amedhyabhakSaNayutaM narakaM mRto gacchatItyarthaH / smRca.86 udvAhakAle ratisaMprayoge saMkaro daza varSANi zatavarSANi gardabhaH / prANAtyaye sarvadhanApahAre / zvA vai dvAdazavarSANi bhAso varSANi viMzatim // viprasya cArthe hyanRtaM vadeyuH kRmikITapataGgeSu catvAriMzattathaiva c| .. ___ paJcAnatAnyAhurapAtakAni / / mRgastu daza varSANi jAyate mAnabastataH // svajanasya arthe yadi vA'rthahetoH mAnuSyaM tu yadApnoti mUko'ndhazca bhavettu sH| pakSAzrayeNaiva vadanti kAryam / dAridryaM tu bhavettasya punarjanmani janmani // te zabdavaMzasya kulasya pUrvAn .. pAmaro jAyate pazcAt sa parityaktabAndhavaH / / svargasthitAMstAnapi pAtayanti / paGgvandhabadhiro mUkaH kuSThI namaH pipAsitaH // viSNuH buMbhukSitaH zatrugRhe bhikSate bhAryayA sh| kIdRzAH sAkSitvamarhanti jJAtvaitAnanRte doSAn jJAtvA satye ca sdgunnaan| atha sAkSiNaH / kulajAtivRttasaMpannA yajvAnazreyaskaramihAnyatra satyaM sAkSye vadedataH // stapasvinaH putriNo dharmajJA adhIyAnAH satyavanta atrApizabdo'dhyAhartavyaH / amitre'pi sAkSya satyaM vidyavRddhAzca / abhihitaguNasaMpannastUbhayAnumata vadedityarthaH / . savi.159 eko'pi / (1) apUrvAbhihitaguNasaMpannAnAM anumatiyogyAnA- (1) smRca.91 prakA.60 samu.37. (2) smRca. 86 la (bha); pamA.110, savi.158 la (bha) mRto. meva bahuvacanAntapadena vyavarANAmananumatAnAmapi vidhA(mRtau);vyapra.127 'medhya (mithya)cchedanantaram (cchatyasaMzayam); nAt punarAbhAhataguNasapannasyAbhaya nAt punarabhihitaguNasaMpannasyobhayAnumatasyaiva vidhAnArthaprakA.56 la (bha); samu.34 la (bha). (3) smRca.87; mubhayAnumativacanaM, anyathA kulajAtyAdisaMpannAnAM pamA.110 vai dA (caiva) tim (tiH) savi.159 zata (daza) vyavarANAM vidhaanaanupptteH| . vyamA.319 gaI (gArda) vai dvA (caiva); vyapra.128 zata (daza) vai dvA (2) ekasya sAkSitve abhimataguNasaMpattyubhayAnumatI (caiva) tim (ti:); vitA.172 vyapravat ; prakA.57; samu. milite tantraM yatta bhinne tantraM tena nirguNasyApi sado35 zata (zataM). (4) smRca.87 ttathai (tame); pamA.110; nRpra.10 pU.; savi.159; vyapra.128; vitA.172 geSu / (1) vsmR.16|29. (2) vasmR. 16 / 30. (gatvaM); prakA.57 smRcavat; samu.35 smRcavat. (5) smRca.87; pamA.110 SyaM tu (patvaM) ca (ta):savi. (3) vasmR. 16 / 31 (kha) hya (a). 159 ca (tu); vyapra.128 ca (tu) tu saH (hi saH) pU.; (4) vasmR. 16 / 32 (kha) te... pUrvAn (vai zabdavAdaM prakA.57; samu.35 tasya (tasmin ). svakulAnapUrvAn ). (6) nRpra.10 (vAnarojAyate pazcAt saMparityajya bAndhavAn); (5) vismR.817-9 jAti (jA) vRtta + (vitta) tU (u); vyapra.128; vitA.172 utta. . . vyamA.318; vyaci.39 jAtivRtta (vRttajAti) ca abhihita (7) vyapra.128; savi.159 vaitAnanRte (tvA tvanRtato) (abhimata); vyata.212 (atha ... vRddhAzca 0) hi (ma); setu. nyatra (mitre) sAkSye (sAkSI); vitA.172 prathamAdham.. . 118 e (ve) zeSaM vyatavat .
Page #321
--------------------------------------------------------------------------
________________ ... - sAkSI.. pasyApyubhayAnumatasyaikasya sAkSyameveti / tanna / evamartha- tatpAvanAya kUSmANDIbhirdvijo'gniM juhuyAt / bhedAdvAcyabhedApatteriti / vyaci.39 zadrazcaikAhikaM godazakasya grAsaM dadyAt / sAkSiniruktiH ekAhikaM ekasminnahani bhakSayituM paryAptam / vyama.19 samakSadarzanAtsAkSI zravaNAdvA / kUTasAkSiliGgam / kuuttsaakssidnnddH| (1) dvayamapi yadi vaadidvysNnidhau| vyamA.317 , svabhAvAda vikatau makhavarNavinAze cAsaMbaddha (2) cakSuSA zrotreNa vA saha manovyApAro yasya sa pralApe ca kUTasAkSiNaM vidyAt / sAkSI iti / . pamA.93 phaeNTasAkSiNAM sarvasvApahAraH kAryaH / kIdRzA asAkSiNaH sAmAnyenAbhidhAne'pi daNDagauravAdiviSayametadavaseathAsAkSiNaH / na rAjazrotriyapravrajitakitava- yam / smRca.233 taskaraparAdhInastrIbAlasAhasikAtivRddhamattonmattA- varNabhedena sAkSivacanavidhiH bhishstptitkssuttRssnnaartvysniraagaandhaaH| sAkSiNazcAhUyAdityodaye kRtazapathAna pRcchet / ripumitrArthasaMbandhivikarmadRSTadoSasahAyAzca / brehIti brAhmaNaM pRcchet / satyaM brUhIti rAjanyam / anirdiSTastu sAkSitve yazcopetya brUyAt / gobIjakAJcanairvaizyam / sarvamahApAtakaistu zUdram / aikshvaasaakssii| sAkSiNazca zrAvayet / ye mahApAtakino lokA ye steyasAhasavAgdaNDapAruSyasaMgrahaNeSu sAkSiNo copapAtakinaste kUTasAkSiNAmapi / jananamaraNAna parIkSyAH / . . ntare kRtasukRtahAnizca / - steyasAhasavAgdaNDapAruSyasaMgrahaNAdikAryANAM nihna- satyenAdityastapati / satyena bhAti cndrmaaH| venaiva kriyamANatvAt daivAdeva pare tatra sAkSiNaH bhavantIti matvA na tAn parIkSetetyuktam / vacanaM tu teSA (1) vismR.8|16-17 caikA hikaM (ekAhika); apa. 2 / 83 caikAhikaM (caikAgni [hi] kaM); vyaka.59 hi (hni); mapyarimitrAdibhAvanirUpaNenopapatyanupapattibhyAmAloca smRca.89 ni (nau); vyaci.56 tat... juhuyAt (tatpApanIyam / na tu tadvacanamAtrAdeva nirnnyH| *vyamA.328 zodhanAya kUSmANDIrjuhuyAt ) zcaikAhi (stvekAhni) grAsa (grAma); .. paraMparayA sAkSitvam vyasau.56 niM (nau) hi (hni) grAsaM (grAma); viimi.2|83 uddiSTasAkSiNi mate dezAntaragate vA tadabhi- (tat ... juhuyAt0) caikAhi (tvekAhni); vyapra.140; vyama. hitajJAtAraH prmaannm| 19 (tat ... yAt0); vitA.193 (dvijo'gniM0) zcai (syai); satyoktiphalam / satyApavAdaH / tatrAnRtoktiprAyazcittam / / bAla.2183 vyamavat ; prakA.58 smRcavat ; samu.36 mAdhiza sona payante / carNinAM yatra vadha- smRcavat . (2) vismR.8|18 bhAvAda (bhAva) cAsaM statrAnRtena / (asaM); smRca.85 baddha (bandha) (ca0); savi.147 vidyAta -- (vindyAt); prakA.55; samu.33. * vyata., setu. vyamAgatam / .. (1) vismR.8|13 kSa (kSya); vyamA.317; pamA.93, (3) vismR.5|175, apa.2181; vyaka.58 (kAryaH0). nRpra.9 sAkSI (sAkSya) zravaNAdvA (zravaNAccaiva sidhyati); smRca.93,233, vyAci.55 vyakavat ; davi.347% vivya.11. (2) vismR.8|1-4. (3) vismR.815. candra.150 candra.150 kAryaH (kartavyaH); vImi.2182 hAraH kAryaH (4) vismR.8|6; vyamA.328 vyata.214 kSyAH (kSA); (haraNam ); prakA.61. setu.120 saMgraha (graha) Su (ca). (5)vismR.8|12; vyamA. (4) vismR.8|19; vyaka.50; vyasau.49; prakA.57; 321-322 Ta(Te) gate+ (api) jJAtAraH (zrotAraH); samu.35 cchet (cchati). vyata.211 gate+ (api) zAtAraH (zrotAraH) Nam + (nAtra (5) vismR.8|20-23; gaumi.13|13 brahIti ... ... saMzayaH). (6) vismR.8|14-15; vyaka.59 (ca0) varNinAM pRcchet (pRcchet vrahIti brAhmaNam ) (mahA0) (tu0). yatra (yatra vaNinAM). - (6) vismR.8|24-26. (7) vismR.8|27-35 . .
Page #322
--------------------------------------------------------------------------
________________ 246 satyena vAti pavanaH / satyena bhUrdhArayati / satyenApastiSThanti / satyenAgnistiSThati / khaM ca satyena / satyena devAH / satyena yajJAH / vyavahArakANDam azvamedhasahasraM tu satyaM ca tulayA dhRtam / azvamedhasahasrAddhi satyameva viziSyate // satyaM svargasya sopAnaM pArAvArasya nauriva / varaM kUpazatAdvApI varaM vApIzatAt RtuH // varaM kratuzatAtputraH satyaM putrazatAdvaram / satyena bhUrdhArayati satyenodeti bhAskaraH // satyena vAyuH pavate satyenApaH sravanti ca / satyameva paraM dAnaM satyameva paraM tapaH / / satyameva paro dharmo lokAnAmiti naH zrutam / nAsti satyAt paro dharmo nAnRtAtpAtakaM param // sAkSidharmavizeSeNa satyameva vadettataH / satyaM brUhyanRtaM tyaktvA satyena satyameSyasi // jAnanto'pi hi ye sAkSye tUSNImbhUtA upAsate / kUTasAkSiNAM pApaistulyA daNDena vA'pyatha / evaM hi sAkSiNaM pRcchedvarNAnukramato nRpaH // pArayanto'pItyapizabdena jAnanto'pi, yadi satyAsvakIyamanarthapravezamAzaGkamAnAstUSNImAsate, tadA na (?) te daNDanIyA bhavantItyuktam / vyamA. 332 sAkSyuktireva jayaparAjayakAraNam bhidhAne yaisyocuH sAkSiNaH satyAM pratijJAM sa jayI bhavet anyathAvAdino yasya dhruvastasya parAjayaH // (1) vismR. 8 / 36; vyamA 331; vyaka. 52 viSNunArada smRsA. 121 tu (ca) manuH; vyaci . 56 tu (ca) va vi (vAvi) viSNunAradau; vyata.215 va viziSyate ( vAtiricyate ) manuH; sesu. 122 tu (ca) srAddhi (srANi) manu:. ' sAkSidvaidhe bahutvaguNAdyanusAreNa nirNayaH bahutvaM parigRhNIyAt sAkSidvaidhe narAdhipaH / sameSu ca guNotkRSTAn guNidvaidhe dvijottamAn // (1) na ca gRhItAnAM vacanadvaidhaparamidaM vacanaM, sAkSidvaidha iti nirdezAt sAkSiNAmeva grAhyatayA nirde| zAt, na tu tattadvacanasya, nyAyasAmyAMdvA ubhayaviSayaparatvameva vacanasya / evaM caikasya sati patre'nyasya sAkSiNo na grAhyAH / vyamA. 308 pRSTAnAM tu vacanadvaidhe kartavyatAmAhaturmanuviSNU - bahutvamiti / dvaidhamekasya anvayAbhidhAyitve'parasya ca vyatirekAbhidhAyitve bhavati / punarna jAnAmi na smarAmi ityabhidhAne'pi satyapi vastuni tatsaMbhave'pi dvaidhApavAdakatvAt / ata eva nAradaH - 'sAkSivipratipattau tu pramANaM bahavo matAH / tatsAmye zucayo grAhyAstatsAmye zucimattarAH // vipratipattirviruddhArthAbhidhAna eva bhavati, (2) vyamA . 331. / (3) vismR. 8 / 37; vyamA 332 jAnanto'pi hi (pAra yanto'pi) kSye (kSyaM) bhUtA (bhUtvA ) lyA (lyo) vA'pyatha ( caiva hi) prathamArthadvayam ; ap.2|77 jAnanto'pi hi (pArayanto 'pi) kSye (kSyaM) vA'pyatha ( caiva hi ) prathamArdhadvayam ; vyaka. 58 apavat, prathamArdhadvayam ; gaumi. 13 / 13 antyArdhameva ; davi. 349 apavat,prathamArdhadvayam ; vyasau. 55 apavat, prathamArdhadvayam . (4) vismR. 8138; vyamA 332 vaH (vaM); vyaka. 60 viSNuyAjJavalkyau; vyaci. 57. (1) pratipAdyatayA yAvat pratijJAtaM tAvajAnIma iti yadi sAkSiNo brUyustadA sa jayI bhavati / na tu bhASAkAle yAvat sAdhyaM nirdiSTaM vibhAvitaikadezanyAya nirviSayApatteH / asya vistareNa pUrva pratipAditatvAt / yasya punaH sAkSiNo'nyathA vadanti mithyeti tanna bhavatyevAyamarthastasya bhaGga (?) iti, tadAha vyAsaH -- 'tIrNapratijJo vijayI mithyAvAdI vihIyate' / mithyAvAdatvAvadhAraNAd bhaGga ityarthaH / ata eva yatra na smarAmaH ityAhustatra na pratijJAtasya satyatvaM nApi mithyAtvaM iti / na tatra jayaparAjayau, parIkSakANAmanyatarapakSAvadhAraNe pramANAbhAvAt, ataH kriyAntareNa divyAdinA nirNayaH kAryaH / vyamA. 333 (2) anyathAvAdina iti pratijJAtArthasyAsatyavAdina ityarthaH / pUrvArdhe pratijJAtArthasatyatvasyaivopasthitatayA anyathApadena tadasatyatvasyaivAbhidhAnAttathaiva vyutpatteH vAdina ityasya vibhAge arthapaunaruktyAt anyathetimAtrasya sAkAGkSatayA bhavantItyadhyAhAragauravAt adhyAhAralakSaNavAkyabhedApattezceti / vyaci . 57 (1) vismR. 8 / 39 pari (prati); vyamA. 308, 325, ca (tu) : 335 manuviSNU; apa. 2 77; vyaka. 59 manuviSNU ; savi. 141 (sAkSidvaidhe bahUnAM vA guNavattamAnAM vA vacanaM grAhyam); vyasau.56-57 tkRSTA (tkarSA).
Page #323
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAkSI na cAjJAnAdasmaraNAdvA vastuno'bhAvo bhavati / vipratipattau ca naikAdhikenAdhikyaM grAhyaM, kintu dvitrAdyadhikatvenetyuktam / sameSu ca ityubhayArthamubhayatra ca saMbandhaH tena sameSu guNeSu bahutvena nirNayaH kAryaH / tathA sameSu samAMzeSu guNotkarSAnnirNayaH kAryaH / ekAntaguNotkarSe tvasaMkhyenApi nirNayaH / yathA zaGkhalikhitau kAmaM trayA NAmeko'pi svaparigRhItaH sarvalokasaMmataH / vyamA. 335 (2) samasaMkhyAnAM vA samaguNAnAM vA dvaidhe yuktisadhrIcInaM vacanaM grAhyamityarthAduktaM bhavatIti / savi. 141 kUTasAkSye kAryanivartanam / daNDaparimANam / yasmin yasmin vivAde tu kUTasAkSyanRtaM vadet / tattatkAryaM nivarteta kRtaM cA'pyakRtaM bhavet // zaMtanAze SaTcatvAriMzaddivasapratIkSaNam / dvizatanAze trisaptAhapratIkSaNam / paJcaMzatanAze dvisaptAhapratIkSaNam / sahasranAze saptAhapratIkSaNam / atha zatAdisaMkhyAsaMkhyeyatvaM tAmrikapaNAnAmityAha bhAruciH / suvarNamASANAmityAha varadarAjaH / daNDavidhAne 'sahasraM brAhmaNo daNDyaH' ityAdau sahasrasaMkhyAsaMkhyeyatvaM tAmrakapaNAnAmityAha vijJAnayogI / bhArucistu sahasrasaMkhyAsaMkhyeyatvaM suvarNamASANAmityAha / atra dezato vyavasthA / savi. 150 pitAputravirodhe na sAkSitvam pitAputravirodhe tu sAkSiNAM dazapaNo daNDaH / zaGkhaH asAkSiNaH (1) vismR. 81403 vyaka. 103 kUTasAkSyanRtaM vadet (kaudasAkSyaM kRtaM bhavet) cApya ( vApyupa) manuviSNU vyasau. 93 yasmin vi (kila vi) kSyanRtaM ( kSyaM kRtaM) tattat (tat) niva (viniva) taM cA (tama); vyapra. 93 kUTasAkSyanRtaM vadet (kauTa sAkSyaM kRtaM bhavet). (2) savi. 150. (3) vismR. 5 / 119. (4) mitA. 2 70; savi. 140 ( parivrAjaka 0 ) sthA * nirmanthAzcA ( sthanirgandhA a ) ; vyapra. 113; vyau.48 la (lA) sthAzcA (sthA a); samu. 31 nirmanthAzcA (niruddhA a. 1 247 (1) pitrA vivadamAnanirgrantha yodapAdapyasAkSitvasaMbhave vacanAdapyasAkSitve na virodhaH / vyapra. 114 (2) mitA. TIkA - gurukuletyanenobhayorapi grahaNam / nirgranthA iti, pASaNDina ityarthaH / samudAyasAkSitvaM pRthagvA bAla. 270 proDvivAko nRpo vA'tha samavetAnpRthak pRthak / zaGkhalikhitau pitrA vivadamAnagurukulavAsiparivrAjakavAna- magrataH / prasthA nirmanthAzvAsAkSiNaH / kIdRzAH sAkSitvamarhanti atha sAkSiNaH / zrotriyo guNavAn rUpavAn mANavakaH zIlavAn kSatriyastathA vaizyaH zUdro vA dharmavAMzca vayaH zIlopapannaH karmavAdairvidito na tvekaH / maulAH pratiSThitAH sAkSyarthaM viditavantaH kulInA Rjavo janmataH karmato'rthataH zuddhAH putriNaH satyavAdinaH zrautasmArtakriyAyuktAH vigatadveSamatsarA apravAsino yuvAno lobhamohavivarjitAstryavarAH navasaMkhyAkA na jAtu kUTatAM pratipadyante / kAmaM trayANAmeko'pi svaparigRhItaH sarvalokasaMmataH / eko na sAkSI ekaH sAkSI sarvathA na grAhyaH / guNavato'pyagrahaNamiti sarvathApadasyArthaH / vyamA. 318 sAkSizapathavithi: sakSiNaH suvarNarajataratnagodhAnyasUryAgnigajaskandhAzvaSTaSTharathopasthazastrAdibhiH tathA putrapautrAdyaiyathAvarNa parigrahavizeSataH syAddevabrAhmaNasvAminA - * vyaci vyamAvat / (1) prakA. 55, samu. 33 'tha ( spi ). (2) vyaka. 44; vyasau. 42 (atha sAkSiNa: 0 ) rUpavAn guNavAn (guNavAn rUpavAn ) ( mANavaka: 0 ) dro vA (dro'tha) (0) vAdaivi (pradAnaiveM). (3) savi. 138. (4) vyamA 335. (5) vyamA 318; vyaci. 39. (6) vyaka.53 rNa + (vat) jata (jatavanna) trAdyai: (traiH); vyaci. 50 trAdyaiH (traiH ); vyasau. 51 stha (sthA) (parigraha 0 ) SataH (SaH); vImi 2 / 75 (sAkSiNaH ... tathA0 ) trAdyaiH (traiH)
Page #324
--------------------------------------------------------------------------
________________ 248 vyavahArakANDam suvarNAdisparzanena sUryAdidarzanena zApayediti zeSaH / tathA putrapautrairiti / putrapautraziraHsparzanena svalpe'rthaM zApayedityarthaH / yathAvarNamiti / yasya varNasya yadravyasparzanena zapatha AmnAtaH / smRtyantare sa tenaiva kArathitavya ityarthaH / vailakSaNyasya durjJeyatvAdatyavadhAnena parIkSya vastutatvAnusaraNaM karaNIyamiti sUcitam / asAkSiNa: vyapra. 124 zulkagulmAdhikRtau dUto veSTitazirAH striyazca vyaka.53 | sarvA gurukulavAsinaH parivrAjakavanasthanirgranthazaGkhavyAlagrAhiNaH / (1) zulkAdhikRtaH zulka grahaNasthAnAdhikArI, gulmAdhikRtaH, padAtisamUho gulmaH, tadadhikRtaH / gurukulavAsino brahmacAriNaH / nirgranthaH kSapaNakaH / vyaka.47 duSTasAkSiliGgAni taMtra mantribhiH zAstrasAmarthyAt duSTalakSaNaM grAhyam / tiryak prekSate, samantAdevAbalokayati, akasmAnmUtrapurISaM visRjati, dezAddezaM gacchati, pANinA pANi pIDayati, nakhAnnikRntati, mukhamasya vivarNatAmeti, prasvidyati cAsyaM lalATaM, na cakSurna ca vAcaM pratipUjayati, akasmAd dadAti prazaMsati, punaH punaranyamapanudati, bahirnirIkSate, zastraM parAmRzati, zokamupavarNayati, bhUmiM vilikhati, ziraH prakampayati, oSThau nirbhujati, sRkkiNI parileDhi, avismitaH karmasu mahatsvapi bhruvau saMharati, hasati, tUSNIM dhyAyati, pUrvottaraviruddhaM vyAharati, evamAdi duSTalakSaNaM kruddhasya ca svAmino'nyatra prakRtizIlAt / bhAvaH / (1) vikRtasvarAdayaH kUTatvasaMbhAvanAyAM hetava iti vyaci. 54 (2) akasmAditi tUSNImiti ca yathAyogamanekatra saMbandhanIyam / anyatra prakRtizIlAditi / prakRtyA svabhAvAt zIlaM. tiryakprekSaNAdidharmo yasya sa tathokta stato'nyatraitAni duSTakruddhalakSaNAni / etena avAntara agrataH + ( putrapautraziraH sparzanena zApayet ); prakA. 58 ( pRSTha 0 ) trAdyai: ( traiH) SataH (Sitasya) agrata: (agre); samu. 36 (pRSTha0) trAdyaiH (traiH). (1) vyaka.56-57 auSThau nirbhu (tUSNIM nirbha) vyAha (vyavaha); vyaci. 54 grAhyam + ( tadAha) devAvalokayati (davalokate) mUtra (mUtraM) dezaM (dezAntaraM ) khAn (khaM) dadAti (badati) prakampayati (kampayate) kkiNI (kanI) karma (svakarma) tUSNI (dRSTi ) (ca0) zIlAt (zIlatvAt ); vyapra. 1 24 ( tatra 0 ) mUtra (mUtraM) nudati (vadati) (zokamupavarNayati, bhUmiM vilikhati 0 ) praka (prakra avi (ativi) maha (amaha) (hasati 0 ); vitA. 186 ( tatra ... lokayati0) mUtra (mUtraM) (dezAddezaM gacchati 0) (mukha... bhruvau saMharati 0 ) ( pUrvottara viruddhaM vyAharati 0 ). (2) atrA'sAkSiNa iti prakRtam / gulmaH svasthAnanivezita: padAtisamUhastadadhikRtaH / veSTitazirAH uddhataveSo mUrdhavyAdhyabhibhUto vA / itare prasiddhA vyAkhyAtatarAzca / vyapra. 120 kauTilIyamarthazAstram I kIdRzAH kati ca sAkSiNa: kartavyAH saMpratipattAvuttamaH / asaMpratipattau tu sAkSiNaH pramANaM prAtyayikAH zucayo'numatA vA trayo'varAyaH / pakSAnumatau vA dvau RNaM prati, na tvevaikaH / RNa sAdhana prakAramAha-- saMpratipattAviti / dhanikanivedyamAnArthAbhyupagameM RNikena kriyamANe, uttamo nirNayopAyaH siddha ityarthaH / asaMpratipattau tu sAkSiNaH pramANaM vivAdanirNayasAdhanam / sAkSiNa iti likhitasyApyupalakSaNam / kathambhUtAH sAkSiNaH kAryAH, prAtyayikAH vizvAsArhAH, zucayaH bAhyAbhyantarazaucayuktAH, anumatA vA vAdiprativAdisaMmatAzca te ca trayo'varArdhyAH tryavarAH / pakSAnumatau vA dvau ubhayapakSasaMmatau dvau vA sAkSiNau, RNaM prati RNaviSaye, na tvevaikaH ekastu sAkSI naiva kAryaH / zrImU. asAkSiNaH pratiSiddhAH syAlasahAyAnvarthidhanikadhAraNikavairinyaGgadhRtadaNDAH / pUrve cAvyavahAryAH rAjazrotriyagrAmabhRtakakuSThitraNinaH patita caNDAlakutsitakarmANo'ndhabadhira mUkAhaMvAdinaH strIrAja (1) byaka.47 rgrantha (rgandha); vyasau. 45 tau (to); vyapra. 119 (ca sarvA0 ) nthaza (nthAH za). (2) kau. 3 11. agre'pi idameva sthalaM bodhyam /
Page #325
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAkSI 249 'zrIma. puruSAzca / anyatra svvrgebhyH| / iti / vyAkhyAta iti zeSaH / sAkSibhAvAnAMnAha-pratiSiddhA iti / syAlAdayo varNabhedena sAkSivacanavidhiH 'STau sAkSibhAve pratiSiddhAH / tatra anvarthI Arthinamanu- brAhmaNodakumbhAgnisakAze sAkSiNaH parigRhI tastadupajIvI, nyaGgo nihInAGgaH, dhRtadaNDaH rAja- yAt / tatra brAhmaNaM yAta-satyaM brahIti / rAjanya daNDitaH / zeSAH pratItAH / pUrve cAvyavahAryA ityAdi / | vaizyaM vA-mA taveSTApUrtaphalaM, kapAlahastaH zatrukulaM pUrve avyavahAryAH pitAputrAvibhaktabhrAtrAdayo vyavahArA- | bhikSArthI gaccheriti / zUdraM-janmamaraNAntare yad nahIMH puurvoktaaH| ahaMvAdI sAkSI bhavAmIti svymaagtH| vaH puNyaphalaM tad rAjAnaM gacchet / rAjJazca zeSAH pratItAH / sarva ete sAkSitve niSiddhAH / anyatra / kilbiSaM yuSmAn anyathAvAde / daNDazcAnubandhaH / svavaryebhya iti / svasvavagyAtiriktAH pratiSiddhAti- pazcAdapi jJAyeta yathAdRSTazrutam / ekamantrAH satyarekiNaH sAmAnyataH sAkSiNo bhveyuH| zrIma. | mavaharateti / hisAdipu uktAsAkSitvApavAdaH + atha sAkSyanuyogavidhimAha-- brAhmaNodakumbhAnipAruSyasteyasaMgrahaNeSu tu vairisyaalshaayvrjaaH| sakAza iti / brAhmaNAna udakumbhaM AmiM cAgre kRtyA, rahasyavyavahAreSvekA strI puruSa upazrotA upadraSTA sAkSiNaH, parigRhNIyAt vibhAvayet / brAhmaNAnuyogamAhavA sAkSI syAd rAjatApasavarjam / tatra brAhmaNamityAdi / rAjanyaM vaizyaM veti / brayAditi pAruSyasteyasaMgrahaNeSvityAdi / tuzabdo vizeSe / saMbadhyate / vacanaprakAraH-mA taveSTApUrtaphalamiti / pAruSyAdiSu, vairisyAlasahAyavarjAH, sarve sAkSiNaH syuH| tava yajJaphalaM khAtAdikarmaphalaM ca na sidhyet / kapAlarahasyavyavahAreSu, ekA strI, ekaH puruSaH, eka upa- hastaH bhikSApAtrapANiH, zatrukulaM zatrugRha, bhikSArthI san , zrotA sAkSAdazrAvito'pi samIpasthitivazAt zrutArthaH, gaccheH, yadyanRtaM brayA iti zeSaH / zUdrAnuyogamAhaupadraSTA vA samIpasthitivazAd yadRcchAdRSTArthoM vA, zUdramiti / brUyAditIhApi saMbadhyate / vacanaprakAra:sAkSI syAt , rAjatApasavarja rAjAnaM tApasaM ca varja- janmamaraNAntara iti / janmamaraNayormadhye, yad vaH, puNya. yitvA / zrImU. phalaM kRtAnAM puNyakarmaNAM phalaM, tad rAjAnaM gacchet , svAmino bhRtyAnAmRtvigAcAryAH ziSyANAM rAjJazca, yad janmamaraNAntare kilviSaM pApaM, tad yuSmAn mAtApitarau putrANAM cAnigraheNa sAkSyaM kuryaH / gacchet , anyathAvAde asatyakathane / daNDazca anyathAteSAmitare vA / parasparAbhiyoge caipAmuttamAH vAdanimittaH, anubandhaH anuyAyI kAlAntarabhAvI / na paroktA dazabandhaM dAravarAH paJcabandham / iti cAnyathAvAdanizcayo nirupAya ityAha- pazcAdapIti / saakssydhikaarH| yathAdRSTazrutaM satyaM tadAtve gRhitaM, pazcAdapi kAlAntare'pi, -- svAmina iti / te, bhRtyAnAm , RtvigAcAryAH jJAyeta asmadyatnAditi zeSaH / ekamantrAH yUyaM sarve ziSyANAM, mAtApitarau putrANAM ca, anigraheNa abalA- saMbhUya kRtasaMmantraNAH bhUtvA, satyaM paramArtha, avaharata kAreNa AtmecchayetyarthaH, sAkSyaM sAkSikarma kuryuH / teSA- upanayata iti / . zrImU. mitare veti / teSAM svAminAM RtvigAcAryANAM mAtA- | sAkSiNAmanuktau daNDaH pitrozna, itare bhRtyAH ziSyAH putrAzca, anigraheNa anavaharatAM saptarAtrAdUrdhva dvAdazapaNo daNDaH sAkSya kuyuH / parasparetyAdi / eSAM svAmibhRtyAdInAM tripakSAdUrdhvamabhiyogaM ddyuH| parasparAbhiyoge, uttamAH paroktAH svAmiRtvigAdayaH anavaharatAmityAdi / satyAvaharaNArtha saptarAtrAvadhiparAjitAzced , dazabandhaM parAjitadhanadazabhAgaM, dadyuH, | yaH / tata Urva , anavaharatAM dvAdazapaNo dnnddo'rthaaavrebhyH| avarAH bhRtyAdayaH, paroktAH, paJcabandhaM parA- dekaika divasasya / tripakSAdRrva, abhiyogaM abhiyogajitadhanapaJcabhAgaM, dadyuH, uttamebhyaH / iti sAkSyadhikAra dravyaM dadyaH, arthAd daNDasahitam / idaM ca vidhAna mya.kA.32
Page #326
--------------------------------------------------------------------------
________________ 250 vyavahArakANDam zrImU. mAnAntareNa paramArthe vijJAte sati draSTavyam / zrIma. kUTasAkSiNa iti / kapaTasAkSiNaH, yamartham , abhata sAkSidvaidhe bahutvaguNAdhikyAyanusAreNa nirNayaH / anirNaye vA kuryuH asatyameva kalpayitvA brayuH, bhUtaM vA nAzarAjagAmi dhanam / yeyuH yamartha satyameva hInaM kathayeyuH, taddazaguNaM kalpitasAkSibhede yato bahavaH zucayo'numatA vA nAzitadazaguNaM daNDaM dadyuH / iti maanvaaH| zrImU. tato niyaccheyuH / madhyaM vA gRhNIyuH / tad vA bAlizyAd vA visaMvAdayatAM citro ghAta iti dravyaM rAjA haret / sAkSiNazcedabhiyogAdUnaM brUyu- baarhsptyaaH| ratiriktasyAbhiyoktA bandhaM dadyAt / atiriktaM bAlizyAdveti / mauAd , visaMvAdayatAM visaMvAdaM / vA brayustadatiriktaM rAjA haret / bAlizyAdabhi- kathayatAM, citro, ghAtaH vadhaH / iti baarhsptyaaH| zrImU. yokturvA duHzrutaM durlikhitaM pretAbhinivezaM vA neti kauTalyaH / dhruvA hi sAkSiNaH zrotavyAH / samIkSya sAkSipratyayameva syAt / azaNvatAM caturviMzatipaNo daNDaH, tato'rdhamasAkSibheda iti / sAkSiNAmanyonyavacana visaMvAde, dhruvaannaam| yataH yasmin pakSe, bahavaH zucayaH anumatA vA, tiSTha- neti kauTalya iti / etacca vizeSaparaM na tu pratintIti zeSaH, tato niyaccheyuH taM pakSamAzritya vyavahAraM Sedhaparam / vizeSazcAyaM --- yad dhruvasAkSiNa eva sAkSi- . nirNayeyuH / madhyaM vA gRhIyuH ubhayoH pakSayoH sAkSi- pade kartavyA iti| tadAha - dhruvA hi sAkSiNaH guNasAmye ubhayasamaM kamapi prakAraM gRhNIyuH / tadasaMbhave zrotavyA iti / azRNvatAM zravaNArthamAhUtAnAmanAgatAnAM visaMvAditamartha rAjA gRhNIyAdityAha-tadvA dravyaM rAjA dhruvANAM, caturviMzatipaNo dnnddH| tato'rdha dvAdazapaNaH, harediti / sAkSiNa iti| te cedabhiyuktadravyAd UnaM brUyuH, adhruvANAm / tatra dhruvAzcatvAriMzatkulikAH, tadanantargatA tarhi abhiyoktA, atiriktasya svArthitasya, bandhaM paJcabhAga, / adhravAH / dadyAt, rAjJe / atiriktaM vA yuH abhiyoktrarthitAdadhikaM sAkSiNo dharmAdhikaraNe AnayanIyAH vA sAkSiNazced yuH, tarhi, tad atiriktaM rAjA haret / dezakAlAvidUrasthAna sAkSiNaH pratipAdayet / atrApavAdamAha-bAlizyAdabhiyokturveti / abhiyoktR- dUrasthAnaprasArAn vA svAmivAkyena sAdhayet // mauAd vA, duHzrutaM lekhakenAnyathAzrutaM, durlikhitaM adhyAyAnte zlokamAha- dezakAlAvidUrasthAniti / anyathA likhitaM ca, samIkSya paryAlocya, pretAbhinivezaM dezataH kAlatazcAdurasthitAn sAkSiNaH pratipAdayet arthI vA bandhumaraNazoka nimittaM lekhakacittavikSepaM ca, samIkSya, svayamevAnIya vAdayet / dUrasthAn , aprasArAn vA sAkSipratyayameva syAt sAkSivAkyAptinirNeyameva RNA- samIpasthAnevAhatAnAgatAn vA, svAmivAkyena prADvivAdAnaM syAt / zrImU. kAjJayA, sAdhayet AnAyayet / visaMvAdisAkSidaNDaH sAkSibAlizyeSveva pRthaganuyoge dezakAla kIdRzAH sAkSitvamaInti kAryANAM pUrvamadhyamottamA daNDA ityaushnsaaH| yAdRzA dhanibhiH kAryA vyavahAreSu sAkSiNaH / sAkSibAlizyeSveva pRthaganuyoga iti / pratyeka prazne tAdRzAn saMpravakSyAmi yathA vAcyamRtaM ca taiH / / sAkSiNAM mauryakRteSu vacanavisaMvAdeSu, dezakAla- (1) sAkSilakSaNopanyAsaH shlokH| yAdRzAH sAkSiNo kAryANAM visaMvAde iti zeSaH, pUrvamadhyamottamA daNDAH / -- (1) msmR.8|61; vyamA.317 RtaM (mataM); vyaka.44 yathAsaMkhpaM pUrvAdisAhasadaNDAH / iti aushnsaaH| dhani (arthi); smRca.75; pamA.94 ; vyaci.38 vyakavat ; smRci.44; nRpra.9 yathA...taiH (yathAvadanupUrvazaH); vyasau. kUTasAkSiNo yamarthamabhUtaM vA kuyubhUtaM vA 42 vyakavat ; vyapra.110 myakavat ; baal.2|68 vyakavat / nAzayeyustaddazaguNaM daNDaM dadyuriti maanvaaH| prakA.48; samu.27. . zrIma. .manuH
Page #327
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAkSI .. arthajJAH sAkSa yajAtIyA yadguNayuktAzca dhanibhiruttamaNairvyavahAreSu dhana- kAraNamasyAsau kSatrayoniH / kSatrajAtIya ityarthaH / kSatrAdvA prayogAdiSu kartavyAstAdRzAnvakSyamANena kthyissyaami| yonirjanmAsyeti 'paJcamI'ti yogvibhaagaatsmaaso'pyuktH| yathA ca vAcyaM vaktavyaM puSTaiH sadbhistaiH 'pUrvAhna' ityAdi arthinA yadA uktaM bhavantyete mama sAkSiNaH tadA sAkSitamapi prakAraM vazyAmIti / medhA. karmaNi yogyA bhavanti / ye tu svayamAgatya sAkSyaM dadati . (2) yathA-yAdRk zapathAdi kRtvA / RtaM stym| na te sAkSiNaH / anApadi, Apat sAkSyantarAbhAva iti mavi. kecit , tadayuktam / visaMvAdakatvamasAkSitve kAraNam / gahiNaH putriNo maulAH kSatravizadrayonayaH / sAkSyamarhanti na ye kecidanApadi // sAkSibhAvA vidyamAnAnRtAbhidhAnahetavo'rthasaMbandhyAdayo (1) kRtadAraparigrahA gRhINaH / gRhazabdo dAreSu vA'syAmavasthAyAM pratiprasUyante / kiM tarhi ? yeSAM vartate / te hi svakalatraparibhavabhayAnna kUTamAcaranti / kadAcidAhUyamAnAnAM dharmavirodho bhavati zrotriyAdInAM, Atmani kecit nirapekSA api bhavanti / anyadezAntara- teSAmavidyamAneSvanyeSvanubhatArthAnAmidaM pratyanujJAnaM na gamanenAtmAnaM rakSayiSyAma, ihaiva ca kvacid guptA punarenatAbhidhAnasaMbhAvanAhetusadbhAve'prAptapramANabhAvAnAbhaviSyAmo, dhanaM mitraM vA'rjayAma ityanayA buddhayA mApadi prAmANyam / medhA. anRtamapi vadanti / kuTumbinastu svakuTumbabhayAt va (2) na tu ye kecihaNAdAnAdau sAkSiNaH / tadanavAtmAnaM na parirakSiSyAma iti dUraM kRtvA, kuTumbasya sA. pekSe vyavahAre vAgdaNDapAruSyAdau punaH sAkSiNa uktapekSatayA rAjadaNDabhayAnnAnyathA pravartante / putriNa iti| gRhasthAdivyatiriktA api bhavanti / *gorA. putrasnehAtputriNaH / aputradArazca sAkSipraznakAle sAdhvA- (3) Apadi anevambhUtA api, ye keciditi, cAro'pi kadAcinna saMnihito bhavati / sa hi naikasmin gRhitvAdiguNazUnyA api nirdoSatAmAtreNa sAkSitvamadeze AsthAnavAn bhavati / evaM maulA api vyaakhyeyaaH| hanti ityarthaH / +vyamA.317 maulA jAnapadAstaddezA bhijanAH / te hi svajanajJAtimadhye (4) maulAH prsiddhkulodbhvaaH| vyaka.44 pApabhIrutayA na mithyA vadanti / mUlaM pratiSThA / sA (5) maulAH tadgrAme paramparayA nivsntH| mavi. yeSAMmasti te maulAH / arthakathanametat / taddhitastu (6) maulAH pratiSThitAH / arthajJAH sAdhyamartha samakSa bhavArtha eva kartavyaH / yo hi yatra bhavaH so'pi tasyA- viditavantaH / gRhiNa ityAdiSu pulliGganirdezo vivastItyaviruddham / kSatraviTzadrayonayaH / na braahmnnH| kSitaH / upAdeyagatatvAt / smRca.75 sarvadA hyasyAdhyayanAdhyApane vihite, anvahaM vA'gnihotra- (7) mUlaM pUrvavRttAntastadvidantIti maulAH / 'tadahomaH / tatra dUrasthe rAjani dharmoparodho'sya mA bhUdityasau dhIte tadveda' ityaNiti madanaratne / vakSyamANayAjJavana krtvytyopaadiiyte| yadRcchayA'vagatArthastu sAkSya- kyavacanasaMvAdAtsAkSitvenaiva pUrvavRttAntaveditvAkSepAttantarAbhAve garIyasi kArye mukhyatamaH sa sAkSI / tathA ca darthakamaulapadAnarthakyaprasaGgAcca kalpataruvyAkhyAnameva 'brUhIti brAhmaNaM pRcchediti sAkSiprazno bhvissyti| samyak / ratnAkare'pi maulAH kulInA ityevaM vyAkhyAyonizabdaH pratyekamabhisaMbadhyate / kSetra yoniH utpatti- tam / mUlaM pratiSThA sA yeSAmasti te maulAH / medhAtithi* gorA., mamu. medhAgatam / rapImamarthamanumanyate / pratiSThAntarasya sAkSilakSaNAnu(1) msmR.8|62 rthajJAH (ryuktAH); byamA.317 masmR-payogAt / putrAdipratiSThAyAH padAntarairevopAdAnAt / vat ; apa.2068; vyaka.44; mbhaa.13|2 lAH (lyAH); xvyapra.110 smRca.75; pamA.94 arthazAH (pravaktuM); vyaci.38 masmR * vAkyArtha: medhAvat / mamu. gorAvat / vat ; smRci.44 masmRvat ; vyasau.42 masmRvat ; vyapra. + vyaci. vyamAgatam / x zeSaM medhAgatam / 110 masmRvat ; baal.2|68 masmRvat ; prakA.48 samu.27. 1 sadA. 2 anRtAnAm . 3.abhidhAnAdiprAmANyaparya 1 abhi. 2 bhAvA. 3 bhAvaH.4 kSatra,-5ttiH ... |ntAMzo nAsti /
Page #328
--------------------------------------------------------------------------
________________ 252 vyavahArakANDam (8) maulAH kulshrenniiprdhaanbhuutaaH| nanda. | (2) varjayediti / siddhasya tu zabdAbhidhAnaM daNDAAptAH sarveSu varNeSu kAryAH kAryeSu saakssinnH| rthm| gorA, sarvadharmavido'lubdhA viparItAMstu varjayet // (3) 'kSatraviTzUdrayonayaH' ityuktatvAttato brAhmaNa (1) AptA avisaMvAdakA yathAdRSTArthavAdinaH, yeSAM parigrahArtha sarveSu varNeSvityabhidhAnam / mamu. loko vipralambhakatvaM na saMbhAvayati, dharmAnuSThAnaparA ye / (4) AptAH dharmanizcaye prdhaanbhuutaaH| *nanda. khyAtAH / sarvadharmavidaH zrotaM smArtamAcAranirUDhaM ca (5) brAhmaNasya brAhmaNAH / kSatriyasya ksstriyaaH| sarva dharma, iha narakaH phalaM, iha svargaH, ityevaM niravazeSa evamagre / bhAca. jAnanti, te hyanRtAbhidhAne narakaM pazyanto vibhyanti / ___ jAtivarNabhedena sAkSibhedaH alubdhA udArasatvA na svalpaM dhanaM bahu manyante / ekai strINAM sAkSyaM striyaH kuryurdvijAnAM sadRzA dvijaaH| kasya samastAni sarvANi vizeSaNAni / sAkSikriyAyAM zadrAzca santaH shdraannaamntyaanaamntyyonyH4|| guNabhUtatvAdguNe ca sAhityasya vivakSitatvAt / sarveSu (1) yatra pumAMsAvarthipratyarthinau tatra strINAM sAkSya varNeSviti / na jAtiniyamo'stIti uktaM bhavati / yatpuna- nAsti / yatra tu striyA saha paMsaH kArya strINAmeva jAtivyavasthAvacanaM tadupariSTAdvakSyAmaH / kAryeSu sarva- cetaretara svalpaM tatra bhavantyeva striyaH sAkSiNyaH / kAryeSvityarthaH / tadetaduktaM bhavati- sarvaiH kAryibhiH na cAyaM niyamaH, strINAM striya eva sAkSyaM kuryuna sarve varNA yathAsaMbhavaM sAkSiNaH kartavyAH, kAryeSu RNA- pumAMsaH / kevalaM puMviSaye vyavahAre kacideva strINAM dAnAdiSu yathoktalakSaNAH / viparItAMstu varjayet / yadyapi sAkSyaM yato'sthiratvAditi heturupAttaH / bhavanti kAzcana viziSvabhihiteSa tadviparItAnAM prasaGga eva nAsti striyo brahmavAdinya eva satyavAdinyaH sthirabuddhayazca / tathApi laukiko'yaM paryudAsaH / prAyeNa hi laukikA dvijAnAM sadRzA dvijaaH| yaHpramANataro dvijaH sa visadRzaM anyaM vidhAyAnyaM tadviparItaM niSedhayanti / tathA ca zakyamAnapramANabhAvamapi dizan sAkSye na zraddheyabhavanti bktaarH| kriyA hi dravyaM vinayati nAdravya- vacano bhavati / yatastathAbhatena pramANabhUta eva draSTavyaH, miti / kiM cAvisaMvAdakatvamiha pradhAnaM sAkSilakSaNaM sa hi tasya sadRzaH, sadRzAnAM hi samAnaM dezaH sthAnatacca na vidhimukhena zakyAvasAnam / kintu visaMvAda- mitaretarakAryajJatvaM ca saMbhAvyate / itarasya tu tatpradezakaraNAbhAvamukhena / na hyavisaMvAdakatvaM pratyakSadRzyam / saMnidhiryatnena sAdhyaH sadRzatvaucityAtsiddha eva / evaM taddhi yathArthAbhidhAnam / zrotragrAhye ca vastuni kutaH hInasya hInagaNo'pi sAdRzyAda grahItavyo, na tUtkRSTapratyakSo yathArthanizcayaH / pratyakSatve hi naiva sAkSyavagamo' gaNo na grahItavyaH / sAdRzyaM jAtyA zilpAdinA vA viSyeta / na ca sarvatra parokSe vastuni zabdAvagamye gaNena kriyayA vA zratAdhyayanAdikayA samAnazIlatayA pramANAntarasaMvAdasaMbhavaH / tasmAdyAni bhUyastvena mithyA- ca / etacca nAtimahati kAyeM draSTavyam / na hi hIna: bhidhAnakaraNatayA dRSTAni tadabhAvanizcayenAvisaMvAdakatva- gaNeSa pratyayitatA nizcIyate / antyAnAM caNDAlazvapacAmanumIyate / atastatpradarzanArtho'yamupakramo viparItAMstu * zeSavAkyArthaH medhaavt|xgoraa. azuddhisaMdehAnnoddhRtam / vrjyediti| ...... medhA. (1) masmR.868; vishv.2|73, vyamA.323, apa. 2068; vyaka.45 sadRzA dvijAH (dvijasattamAH) manukAtyA(1) msmR.8|63, byamA.317; vyaka.44; smRca. yanau smRsA.99 drAzca santaH (drAH santazca); vyaci.38 yaH 77; pamA.94; vyaci.38; smRci.44; nRpra.10 tu (ca) kuryuH (yaM kuryAt ) zeSaM smRsAvat ; smRci.45 (-) smRsAvat utta.; savi.137 dhA (bdhAn ); vyasau.42 dharma (karma); nRpra.9 prathamapAdaH; vyata.214; vyasau.43; vyapra.111; vyapra.1100 bAla.2068:2180 utta.; prakA.48; samu.27. , vitA.155, rAko.402 prathamapAdaH; baal.2|68 vyakavata 1 anyaviSaye'nye tad . 2 kamiha. 3 nviSyate. 4 n| setu.121 smRsAvat ; samu.28, vivya.12. bhAva. 5 mIyante. 1 pusa. 2 sadRzAdU..
Page #329
--------------------------------------------------------------------------
________________ . sAkSI 253 dInAM tAdRzA evAntyayonayaH / ante bhavA antyaaH|| mityevamanukte'pi bhavatyeva sAkSI, samakSadarzanAtsAkSAdanusA yonirutpattikAraNaM yeSAmiti vigrahaH / pradarzanaM bhavAcchavaNAcca / samakSazabdAnuSaGgaH krtvyH| yatkuta caitat ye samAnA jAtizilpazIlAdibhisteSAmihAnu- zcide na zrUyate, tato'nyena tatparamparAzrutaM, tena paramparAkAnAmapi vaNikkArukuzIlavAdInAM, hetoH samAna- zrAvI na sAkSI / yathaitenedamakArya kRtamidamasmai vA tvAt / medhA. dhArayatIti lokaprasiddhayA'vagataM, na tu pramANataH / tatra - (2) etaddoSavirahe cANDAlAdayo'pi grAhyA ityeta- samakSadarzanaM sAkSAdanubhavanamarthaviSayam / RNaprayogadaNDadartha strINAmityAdi pratiSedhaH / snto'sNbhaavitdossaaH| pAruSyAdi sAkSAdRSTaM cakSurvyApAraNa, vAkpAruSyaM tathe mavi. damasmAnmayA gRhItamityevamAdiviSayaM zabdazravaNam / . (3) strINAmanyonyavyavahAre RNAdAnAdau striyaH yadyapi, dRzirupalabdhimAtravacanaH, tathApi vRttAnurodhisAkSiNyo bhavanti / dvimAnAM brAhmaNakSatriyavizAM sadRzAH tayA zrotrajJAnaM zravaNaM bhedenopAttam / etAvaccAtra vivasajAtIyAH sAkSiNaH syuH / evaM zudrAH sAdhavaH zUdrANAM, kSitam / pramANato yenAnubhUtaM sa saakssii| samakSazabdacANDAlAdInAM cANDAlAdayaH sAkSiNo bhaveyuH / etacca grahaNaM pramANamAtropalakSagArtham / tenAnumAnAdinA'pyanusajAtIyasAzyabhidhAnam / uktalakSaNasajAtIyasAkSya- bhUtamanubhUtameva / ata AptAgamAt zrutamapratyakSamapi saMbhave vijAtIyA api- sAkSiNo bhavanti / ata eva pramANam / uttarastu zlokA?'nuvAda eva / satyavacanasya yAjJavalkyaH - 'yathAjAti yathAvarNa sarve sarveSu vA vihitatvAt / asatyavAdino dharmArthahAnezca prmaannaantsmRtaaH| 1 mamu. rAvagatatvAt / " medhA. - (4) ukteSu pratiprasavatayA vyavasthitimAha --strINA (2) cakSuhye sAkSAddarzanAt, zrotragrAhye ca sAkSAt miti / santo dvijshushruussaadirtaaH| maca, zravaNAt sAkSyaM sidhyati / satyavacanena dharmotpAdAddaNDA(5) strINAmasAkSitvasya vazyamANasyAyamapavAdaH / bhAvaH / gorA. nanda. (3) dvayamapi yadi vAdidvayasaMnidhiH / vyamA.317 sAkSiniruktiH / satyoktiprazaMsA / (4) zravaNAd AptavacanasaMjJAnAt / mavi. samakSadarzanAtsAkSyaM zravaNAccaiva sidhyati / (5) sAkSipadasya yaugikatvamAha-samakSeti / +maca. tatra satyaM bruvan sAkSI dharmArthAbhyAM na hIyate // (6) samakSadarzanasya sAkSyahetutvaM pANinirapi smarati, (1) nanu ca 'anubhAvI tu yaH kazcit' ityanenokta- - 'sAkSAdrSTari saMjJAyAm ' (vyaasuu.5|2|91) iti / tattu mevaitatkathaM cAnyathAsiddhirAzakyate yenedamucyate darzana vyutpattimAtramavyApakatvAt / zrutasAkSyAdInAmapi sAkSizravaNAbhyAM sAkSya siddhiriti / atrocyate-sAkSI vyava tvavyavahAraviSayatvAt / ata eva zravaNAdityupalakSaNa hariSyatA kartavyaH, svaM me sAkSI bhaviSyasi ityuktam / tatra pramANamAtrasya / vivAdaviSayapramAtA sAkSIti vivkssitm| ya evamanuktaH sa na prApnoti evamarthamidamucyate / yastatra .... vyapra.106 saMnihitaH kathaJcidanubhavitA tvaM smartumarhasyAvayoramumartha- (7) sAkSitvaM ca vAdi niSThavivAdaviSayatadanukula. __vyApArAnyataraviSayakasAkSAtkAravattvam / tena cauryahiMsA(1) masmR.874, mitaa.2|68 pU. vyamA.317 pU. dijanakavyApArasAkSAtkAriNyapi. sAkSitvamiti sarva vyaka.41 pU., 56 utta.; smRca.75pU.:85, pamA.93sAkSyaM nibandhAH / sindhupArIyAstu lAghavAd vivAdaviSayasAkSA(sAkSI) pU. dIka.38 pU. vyaci.35pU. nRpra.9 pU.; vyata. vyAca.35pU. pra.9 pU. vyataH / tkAritvameva tat / tena tajjanakavyApArasAkSAtkAravati 211 pU., savi.141pU., pitAmahaH; vyasau.39 pU.; vyapra. na sAkSitvamityAhuH / sa ca dvividhaH / dRSTasAkSI zrataH 106 pU.; vyau.47 pU.; vitA.156 pU., rAko.401 / pU. setu.115 pU.; prakA.48 makSa (makSaM) pU., 55 utta.; * vyaka., vyata., setu. medhAvat / + zeSaM medhAvat / samu.27 pU., 33 utta, 1 bhAvAt . 2 'gatam / 3 tathApi yabad vRttA.
Page #330
--------------------------------------------------------------------------
________________ 254 vyavahArakANDam sAkSI c| vyau.46-47 / rUDho'pItyarthaH / IkSaNazravaNe vyAkhyAte / zeSaM subodham / (8) tatra sabhAyAm / bhAca. medhA. sAkSI dRSTazrutAdanyad vibruvnnaarysNsdi| (2) tvaM me sAkSI syA ityevamanibadhdo'pi yatra avAnarakamabhyeti pretya svargAcca hiiyte|| kiJcid RNAdAnAdi pazyet, vAkpAruSyAdi zruNuyAt (1) asatyAbhidhAne sAkSiNAM phaladarzanArthamidam / tatrApi pRSTaH san sAkSI yathopalabdhaM kathayet / gorA. dRSTazrutazabda upalabdhiparyAya ityuktam / tasmAdanyadanu (3) anibaddho'nadhikRta: / prasaGgAttatrAgataH / palabdhaM tacced bravIti / AryAH sabhyAH samyakAriNaH / mavi. teSAM saMsadi sabhAyAm / avAG adhomukhaH, narakaM yAma (4) ayaM tvakRtasAkSI sAmAnyena mnunoktH| asya. yAtanAsthAnaM gacchati / pretya mRtvA, svargAcca hIyate 'grAmazca prADvivAkazca rAjA cetyAdinA nAradAdibhiH bhrazyati / yadapyanena svargArohaNikaM karma kRtaM tadapi SAvidhyamuktam / xmamu. koTasAkSyapApasya gurutvaatprtibdhyte|n tu svargasya karmaNaH (5) yatra vivAdapade / +nanda. pApenAnyena nAzaH / svaphalavidhitvAt karmaNAmanyatra (6) yatra sAkSye / +bhAca. prAyazcittebhyaH / medhA sAkSisaGkhyA (2) AryasaMsadi braahmnnsbhaayaam| xgorA. pRSTo'pavyayamAnastu kRtAvastho dhanaiSiNA / (3) vibruvan vizeSeNa bruvan / narakAnubhavAnte'pi vyavaraiH sAkSibhirbhAvyo nRpabrAhmaNasaMnidhau // sukRtanAzAt svargAddhIyate na svarga prApnoti / mavi. (1) yaH kRtAvastha AhUto'bhiyukto gRhItapratibhUzca lekhAnibaddho'pi sAkSI bhavati rAjasakAze prADvivAkenAnyaivI pRcchayate-kimasmai dhArayatrAnibaddho'pIkSeta zRNuyAd vA'pi kinycn| yasi neti pRSTaH sannapavyayate'pahRte DhuvAno dhanaiSiNA pRSTastatrApi tabrUyAt yathAdRSTaM yathAzrutam // svadhanaM pUrvaprayuktamAtmanaH sAdhayitumicchatA sAkSibhi (1) nanu coktaM samakSadarzanAdityatra yathAkathaJcidanu- rbhAvyo vipratipannaH pratipAdayitavyaH / byavaraistraya avare bhUtavato'niyuktasyApi sAkSyamastIti / tatra kimanena yatrA- yeSAM taistryvraiH| avaramapacayAtizayamAha-yadyatyantaM nibadhdo'pIti / ko vA vizeSaH ? ucyate / lekhyArUDhasya nyUnAstadA trayaH syuH / anyathA tribhya Urdhvam / nRpabrAhmavyApAravizeSAdyuktaM sAkSitvaM na punaranArUDhasya / Aroha- saMnidhAviti / nanu ca teSAmeva yaiAyaH prArabdhastatra NasyAnarthakyaprasaGgAdduHsAkSitvam / ata etAmAzaGkA- tatsaMnidhAna eva sAkSipraznaH prAptaH kimanena nRpabrAhmaNamapanetumidamucyate / pUrvastu zloko yatrAnuktAH saakssinnH| saMnidhAviti / naivaM, pramANapuruSapreSaNenA'pi sAkSiprazna ayaM tu yatra sasAkSika lekhyam / anibadhdo lekhyamanA- upapadyata iti sAkSAtpraSTavya iti punarvacanam / medhA. (2) kRtAvasthaH AsedhAdinA kRtamavasthAnaM yasya * mamu. medhAgatam / maca. medhAgataM mavigataM ca / saH, tathA / vyaka.43 x zeSa medhaagtm| (3) bhAvyaH saadhniiyH| tritvAdUnasaMkhyA sAkSidhva(1) masmR.875, vyaka.59 avAG (ArAt) mabhye prazastetyarthaH / smRca.76 (mAmo); smRca.86; prakA.56; samu.34. (4) kRtAvasthaH kRtpiiddH| bhAca. (2) masmR.876ka.,kha.,pa. pustakeSu pRSTaH (dRSTa:):zunI. * maca. vAkyArtho gorAvat / - vAkyArtho gorAvat / / 4|691bddho (yukto) tad (sa); vyaka.42'pIkSe(vIkSye);vyata. + zeSaM mavigatam / gorA., mamu.vAkyArthaH medhAvat / 211 niva (nira) 'pIkSe(vIkSye); vyapra.109, setu.116 'pI (1) msmR.8|60; vyaka.43 NA (NAm ); mabhA.1332 (vI); prakA.52 'pI (vI) tad (yad); samu.31 prakAvat. vyo ( vyaM) utta.; samu.76 utta. vyasau.40, viNA 1tra muktakAH. (riva) kAtyAyanaH; prakA.49; samu.28 stu (zca)...
Page #331
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAkSI 255 asAkSiNaH | bhRtyAH vktuH| mabi. nArthasaMbandhino nAptA na sahAyA na vairinnH| (4) arthasaMbandhinaH vipratipadyamAnArthasya saMbandhinaH / na dRSTadoSAH kartavyA na vyAdhyArtA na duussitaaH|| AptAstu kAtyAyanena drshitaaH| smRca.77 (1) tAni imAni saMbhAvyamAna mithyAbhidhAnakaraNa- (5) atra sarvairvizeSaNairasatyasaMbhASaNavismaraNAdikamatvena paThyante / tatrArthasaMbandhina uttamarNAdhamarNAdyAH / sAkSya nimittamupalakSyate / ata eva vRddhavikalendriyauttamarNA hyadhamarNavacanena parAjIyamAnAstadAnImeva vikarmakRttaskarAdInAM govRSanyAyena punarupAdAnam / roSAvezataH stambhayanti dhanaM pratyAdAtumadhamarNam , ato xvyapra.117 'sau saMnihitadhanatvAccittamanuvartamAnaHzakyate / tasmA- na sAkSI nRpatiH kAryo na kArukakuzIlavau / dasau na saakssii| uttamo'pi nirdhane'dhamaNe vyavahAra- na zrotriyo na liGgasthona saGgebhyo vinirgtH|| jayAcca dhanaprAptau mahyamayaM pratidAsyatItyanayA buddhayA (1) tvaM me sAkSI bhaviSyasIti vyavahArakRtA dhanakadAcittatpakSAnuguNaM vaktIti so'pysaakssii| visargAdikAle sAkSitve nRpati dhyeSitavyaH / tasya hi ... athavA'rthaH prayojanam / yasya sAkSiNo vivAdibhyAM sAkSyaM dadataH pakSapAtamAzaGkaran / prabhutvAdvA dadato'nyakiJcitprayojanaM sAdhyaM, tena vA tayoH sa upakAragandhAnna tarasya kAryanAzaH / na ca sAkSidharmeNa praSTuM yujyate / sAkSI / yo vA vyavahAragatenArthena samAnaphala ityevaM- taddezavAsI ca yadyapi lekhAdinA saMvAdayettathA'pi prakArA arthasaMbandhinaH / AptA maitraMbAndhavikayA kAryA- sAkSidharma sarva na kuryAditi taddezavAsino rAjJaH samAnabhyantarAH pitRvyamAtulAdayaH / sahAyAH prtibhuuprbhRtyH| karaNapratiSedhaH / vairiNaH prasiddhAH / dRSTadoSA anyatra kRtakauTasAkSyAH, kArukAdInAM svkaaryoNprodhshngkyaa| saMgatyA ca te anyadvA pratiSiddhamAcaritavantaH / vyAdhyAta roga- jIvanti / svabhAvazcaiSa jAnapadAnAM yatsvayaM nizcitapIDitAH, na punarISadrogiNa ityArtagrahaNam / pIDitasya vanto'pi 'jIvayAmahe vayamiti jitAH sAkSikAhi krodhavismRtyAdayo mithyAvacane saMbhAvyante / daSitAH dibhyo ruSyanti / tatazca sArvalaukikI saMgatiH kArukApAtakino'bhyastopapAtakAzca / dRSTadoSagrahaNaM tu teSA- dInAmucchidyate / kiJca prakRtiparilaghutvAtteSAM vRttayazcalamevaM kRtanigrahANAM parigrahArtham / te hi rAjabhidhatadaNDa- yitumapi zakyante / tathA ca pakSapAtaM bhajeran / grAhitavinayatvAnna saMprati dUSitA bhavanti / medhA. yasya tu sAkSitve kartavyatA pratiSidhyate, rAjavanna punara (2) sAkSiNo bhayalobharAgadveSasmRtibhraMzAdinA'nya- pratyayitatA / na hi zrotriyatvaM prAmANyaM vihanti janayathAbhidhAnAzaGkAyAM na kAryAH / RNAdyarthasaMbandhimitra- tyeSa vizeSataH / na hi zrotriyatvaM visaMvAdahetutayopavairikRtakauTasAkSyavyAdhimUcchitamahApAtakAdidRSitA na labdhamevamuttaratrApi / kArukAH zilpopajIvinaH suupkaaraakaaryaaH| xgorA. yaskArAdayaH / kuzIlavAH nttnrtkgaaynaadyaaH| zrotriyo (3) arthasaMbandhinastajayaphalabhAginaH / AptAH ____ * zeSaM goraagtm| snigdhAH svasya parasya vA asAdhAraNyena / sahAyAH x padArtho medhaavt| (1) masmR.865; vyaka.46 liGgastho (liGgI syAt ) maca., nanda., bhAca. padArtho medhAvat / xmamu. gorAbat / vinirgataH (nivartakaH); smRca.77 saGge (saGgha); pamA.97 na (1) msmR.8|64; vyamA.324 nArtha (nAtma) na dRSTa li (vili);smRsA.100 sAkSI ... kAryo (kAryo nRpatiH sAkSI) (adRSTa); vyaka.45, mbhaa.13|3 pR.; smRca. 77; pamA. kArukakuzIlavau (ca kArakuzIlavAH) pR.; vyaci.37 sAkSI 96; vyaci.42; smRci.46; nRpra.10, savi.138, (kAryo) kAryo (sAkSI) ruka (runa) vau (vAH) pR.; smRci. vyasau.43; vyapra.1.16, baal.2|80 prakA.49 / 46; nRpra.10; savi.139 kAra (kAmu) vau (vAH) nirga bRhaspatiH; samu.28. (varji); vyasau.44 kAruka (ca kAru); vyapra.116; bAla. 1 vezavazitAH. 2 tau. 3 mitrabAndha. 4 bhivRttidaNDa. 2180; prakA.49-50 bRhaspatiH; samu.28 sAkSI (sAkSye).
Page #332
--------------------------------------------------------------------------
________________ 256 vyavahArakANDam vedapAThako yastvadhyayanatatparaH sa iha gRhyate / athavA putrAdiH, AcAryAdhInatvAt / athavA kuSThAdinA kutsitazrotriyatvaM karmAnuSThAnopalakSaNArtham / tenAnuSThAnaparasya kaayH| dasyuH bhRtidAsaH vaitanikaH / sa hyupaMdAsayati tadvirodhatayA pratiSedhaH / liGgastho brahmacArI / parivrA- karmANIti nairukte niruktaH / tasya ca divasabhRtatvAnnA jakapAkhaNDaliGgadhAriNastu kuzAstravartitvAdevAprAptAH / tyantapAratantryamastIti pRthagupadezaH kriyate / karmajIvanasaGgebhyo vinirgatA vedasaMnyAsino gRhsthaaH| saGgo lAlasa- cApattau tathAvidhAnAM jIvikocchedaH laghuvRttitvAcca tayA viSayopabhogo, dRSTArthakArambho vaa| medhA. lobhAdisaMbhavenApratyayitatA'pi / caurasya tu zabdAntaro- (2) rAjA prabhutvAdyavahAradraSTutvAcca zAstradharmeNa ca pAdAnAnna dasyugrahaNena grahaNam / kaThinahRdayo vA dasyuH praSTumazakyatvAt na sAkSI kAryaH / sUpakAranaTAdayazca / karaceSTaH / vikarmakRcchAstraviruddhaM yaH karma karoti / yathA vedasaMnyAsino gRhasthA ete dharmaparA na kAryAH / naTAda- brAhmaNaH kSatriyavRttiM vaizyo vetyAdi / vRddho vayaHpariyazca prAyeNArthaparAH svakarmagrastAzca vyagrAzca te na kaaryaaH| nnaamaadsNsmRtiH| shishurbaalo'praaptvyvhaarH| evaM vyavarazrotriyaH, brahmacAritApasabhikSavazca liGgasthAH saGgavarji- grahaNenaikasyAprAteH pratiSedho dvayoH kasyAMcidavasthAtAzca na kaaryaaH| zrotriyagrahaNAdadhyayanAnuSThAnarahitasya yomabhyanujJAnArthaH / yathA trihastAcArapatre, yadyapi tatra brAhmaNasya na nissedhH| gorA. tRtIyalekhako bhavati tathApi lekhamAtrasya vyApAro na(3) na nRpatiH, tasya bahuvyAsaktatvenA'smaraNAt / / sAkSitva iti kasyacidiyamAzaGkA syAt / antyo barbaraliGgasthaH parivrAjakAdiH / saGganirgataH sarvadaikAntaseva- caNDAlAdiH / svadharmAdanyatra zadrayonitvena prAptasya naadishiilH| prtissedhH| vikalendriyo'ndhabadhirAdiH zarIrapIDayopa(4) saGgebhyo vinirgataH saMnyAsIti kecit , kuTumba- labdhivikalatvAcca / medhA. bahiSkRtaH maNDalAca bahiSkRta iti vA, liGgasthapadena (2) na vaktavyaH, sarvakarmadoSAd garhaNIyaH / pratisaMnyAsino grahaNAt / maca. SiddhakarmakRdanAzvAsAt / na vRddhaH atikrAntavyavahAraka. (5) nRpaterasAkSitvaM kRtAbhiprAyeNAto na prAktana- tvAt / eko'pi na', nAzapravAsAzaGkayA / tasya vyvrainaardoktivirodhH| vyapra.117 riti niSedhasiddhau kasyAMcidavasthAyAM dvayorabhyanujJAnArtha (6) rAza: sAkSitve zapathAdinA lAghavaM saMbhavediti vacanam / antyazcANDAlAdiH, dharmAnabhijJatvAt |+goraa. rAjJaH pratiSedhaH / zrotriyAdInAM trayANAmAhvAne dharmapIDA (3) vikarmakRt suunaadiH| xmavi. syAditi pratiSedhaH / nanda. (4) AdhyadhIno maansvyaadhivihvlH| eko vivadanAdhyadhIno na vaktavyo na dasyuna vikarmakRt / maanaabhyaamnnumtH| smRca.77 na vRddho na zizu ko nAntyo na viklendriyH|| (5) dasyuH pshytohrH| savi.139 (1) adhyadhInazabdo'tyantaparatantragarbhadAsAdau rUDhyA (6) dasyuhInajAtiH / pUrva sAkSiNAM tryavaratvamuktaM, vartate / anye tu tulyasaMhitatvAdadhyAdhIna iti paThanti / atraikatvaM pratiSiddham / tenAyamoM gamyate / vyadhikaadhyAdhIno bandhakIkRtaH / vaktavyo'nuzAsyaH ziSya- tvamuttamaH pakSaH, tryavaratvaM madhyamaH, dvitvamadhamaH, na kadAxsmRca. medhAgataM gorAgataM mavigataM ca / mamu., bhAca. cidapyeka iti / nanda. medhAgatam / nArko na matto nonmatto na kSuttaSNopapIDitaH / (1) msmR.8|66;vyk.46 smRca.77 syuna (syurnA); pamA.97 nAdhya (nAnyA); smRci.46 dhIno na (dhInazca) 'vyapra., bhAca. padArtho medhaavt| + zeSa medhAgatam / mamu., uttarArdhe (na mUDho na tathA gopo vRddho na vikalendriyaH); nRpra. | maca. padArthaH gorAvat / x zeSaM medhAgatam / 10 pamAvat ; savi.139 zlokAdhauM vyatyAsena paThitau; (1) mssu.8|6 7 vyaka.46; smRca.77; pamA.97; vyasau.44, vyapra.116-117 nAdhya (adhya) nAnyo (nApto); | nRpra.10 pU., savi.139, smRci.46, vyasau.44vyapra. bAla.2800 prakA.50 grahaspatiH samu.28. 1 pAdA. 2 yAM sabhya. 3 ropa. 4 vika.
Page #333
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAkSI 257 diti na jAtiniyamaH / sAdRzyaM ca tadA nAstItyAha / antarvezmanIti viralajanopalakSaNArtham / tena zUnyadevatAyatanAdInyapi viralajanAni gRhyante / tathA cAraNyagrahaNamasyaivArthasya pradarzanArtham / anye tu zarIrasyApi cAtyaya ityanyathA vyAkhyAnayanti / kAryazarIrasyAtipAte yaH kazcitsAkSI, yatkArya tadAnIM anuSThIyamAnamatipatatyuttarakAlamazakyAnuSThAnaM tatra sAkSiNAM jAtiliGgavayaH sAdRzyasaMbandhAbhAvAdiniyamo nAsti / etadevottareNa darzayati / medhA. ma zramArto na kAmAtA na kruddho nApi taskaraH // (1) Arto bandhudhanAdinAzena / matto madyamadakSIvaH / apasmAragRhIta unmattaH pizAcakI / kSuttRSNopapIDito bubhukSApipAsAbhyAM vyathitaH / zramaH kAyaceSTAdhikyena vUrAdhvagamanayuddhAdinotpannastenArtaH pIDitaH / kAmaH strIsaGgAbhilASastenA'rto vipralabdho'tyantasaMyogI vA dvAvapi tAvaipratyayau / cittopalavAt tatsAdhane ca vipralambhAzaGkayA ca / kruddho'nyasminnapi bahutarakrodhaH / sa hi krodhena vyAptacittatvAnna yAvadanubhavati nApyanubhUtaM smarati / taskaracauraH / yadyapyasau vikarmakRttathApi bhedopAdAnAd gobalIvardanyAyo draSTavyaH / *meghA. (2) ete cArtatvAdayaH sAkSikaraNakAle taskaraH sAkSyakAle dRSTaparArthApahAraH / (3) taskaraH suruGgAdernirmAtA / (4) ArtAdyaSTasu smRtilopaH prasiddhaH / Xmaca. 'uktAsAkSitvapratiprasavaH / strINAntu sarvadaivAsAkSitvam / duSTAnAM ca anubhAvI tu yaH kazcitkuryAtsAkSyaM vivAdinAm / antarvezmanyaraNye vA zarIrasyApi cA'tyaye / // (2) anubhAvI, yena tatkArya prasaGgAdapyanubhUtam / yaH kazcidadhamo'pi / antarvezmanyaraNya ityasaMbhavatpuruSAntaradezopalakSaNam / zarIrasyAtyaye tatsAkSyakaraNe tadaiva yadi mRtyustadApItyarthaH / mavi. smRca. 79 (3) anubhAvI kAryAbhijJaH / (4) gRhAbhyantare'raNyAdau vA caurAdikRtopadrave dehopaghAte vA AtatAyyAdikRte yaH kazcidupalabhyate vAdinoreva sAkSI bhavati, na tu RNAdAnAdivaduktalakSaNopetaH / mamu. nanda. (5) atyaye pIDAyAm / aiko'lubdhastu sAkSI syAdbahvayaH zucyo'pi na striyH| strIbuddherasthiratvAttu doSaizcAnye'pi ye vRtAH / / ( 1 ) ekasya punaH pratiSedho lobhAdirahitasya pratiprasavArthaH / tena satyavAditayA nizcita eko'pi sAkSI bhavatyeva / striyastu na kathaMcitsAkSyamarhanti alpA vA bahvayo vA / zucyo'pIti guNavatyo'pItyarthaH / atra hetuH strIbuddherasthiratvAditi / prakRtireSA strINAM yad buddhezvApalam / guNAstu yatnopArjitA api pramAdAlasyAdinA doSAH / mavi. savi. 139 (1) antarvezmani yatkAryamatarkitopanataM vAgdaNDapAruSyasaMgrahasteyasAhasAdirUpamaraNye vA tAdRzameva, zarIre ca pIDyamAne, tatkAle dasyubhiranyairvA yataH kutazcid gRhItaM (yo vA dhananimittaM pratibhUtvena sthApito na ca sAkSiNAmeva sarvo, rAjapuruSAdikaM na copadravanti 1) rahasi cokto vA'rthamAdadate aprakAzaM, tAdRze viSaye yaH kazcidanubhAvI sa sAkSitvena grahItavyaH / tarhi yAvatA kAlena yathoktalakSaNAH sAkSiNo labhyante tAvantaM kAlaM na pratipAlayanti / anubhAvI sAkSAd draSTA / yaH kazci gorA, mamu. mebhAgatam / x zeSaM medhAgatam / / gorA. azuddhisaMdehAnnoddhRtam / 117 nApi (nAti); bAla. 2180; prakA. 50 bRhaspatiH ; samu. 28. | (1) masmR. 8/69; vyamA 328 cA (vA) utta; apa. 2 / 72 cA (vA); vyaka. 49; smRca 79; smRsA. 1033 smRci.47 utta; vyata. 211 tu (ca) pU. 214 picAtyaye (tyaye'pi ca) utta.; vyasau. 47; vyama. 121 apavat setu. 115 vyatavat, pU. 121 utta.; prakA. 50; samu. 29. 1 mbhos. 2 go dvA. 3 tAvatpra. 4 vi. vya. kA. 33 ! (1) masmR. 8 / 77 medhAtithibhASyAvalokanAt 'eko lubdhastvasAkSI syAt' iti pAThaH pratIyate ; vyamA 319 lubdhastu (pyalubdhaH) zcAnye (ranye); vyaka. 49; smRca.79 stu (stva) prathamapAdaH pamA. 100 nye'pi (nyaizca nAradaH; vyaci. 40 vyamAvat; smRci. 46 tvAttu (tvAcca ); vyata. 213 vyamAvat (pyalubdhaH ) cyo'pi (ddhAzca) pU.; vyapra.116 smRcivat; setu. 118 candra. 134 lubdhastu vyasau. 47 nAradaH; lubdhastu (yalubdhaH tvAttu (tvAcca ); prakA. 51 nAradaH; samu. 30 nAradaH; vivya.11 tvAttu (tvAcca) zvAnye (ranye). 1 sadRzaM ca. 2 (0). 3 zyakasaM.
Page #334
--------------------------------------------------------------------------
________________ 258 vyavahArakANDam vyapayantyataH svAbhAvikamasthairya tiSThedeva / yathA aamyaa-| ca pAThe alubdhatvamAtreNaikasya sAkSitvaM na vAcyam / vino ghRtAdinotpanne'pyagneH sthairye svalpenApi pramAdena punaH alubdhasyApi snehavairAdinA'bhidhAnasaMbhavAt / nirdoSasahajAmayAvitAnuvRttiH ato'nayA zaGkayA guNavatISvapi mAtraparamalubdhapadamiti cenna, nirdoSasya sakalaguNatAsu nAzvAsaH / yattu 'striyA'pyasaMbhave kAryamiti, tat saMpannasyApi ubhayAnumatisatvenaiva viSNuprabhRtibhirgrahaNayatra tatkSaNAdeva pRcchynte| yatreyamAzaGkA na bhavati kena- / pratipAdanAt / tasmAd vRthA'nyathApAThakalpanA / ata cidAsAM saMcalitaM mana iti / yatra tu kAlavyavadhAnaM eva ubhayAnumataH ekaH sAkSIti vizvarUpaprabhRtInAM tatra jIyamAnena kadAcidanukUlyante iti na kacit vyAkhyAnamAdaraNIyam / alubdhapAThe vA nikSepAdivarNasAkSiNyaiH / doSaizcAnye'pi ye vRtAH / rogAdibhirdoSairye viSayaM varNanIyam / vyamA.319 strIbhyo'nye'pi puruSA vRtA AkrAntA bhUyiSThadoSA ityrthH| (4) eko'pyalubdhaH pumAn / zucyaH alubdhA api / ke punaramI doSA nAma ? uktaM ca-rAgAdayaH zAstraprati- doSaizcAnye'pi ye vRtAH, arthasaMbandhitvAdibhiste'pi na SiddhAH shngkymaanvybhicaarhetubhaavaaH| yadyapi kevalena bahavaH saakssinnH| ekasminnalubdhe'viparItavAdini sati / svazabdenaivoktA doSAH tathApyanuktaparigrahArthamidamapunaru mavi. ktam / sAmAnyavizeSAbhidhAnaM hi sarvatra granthakArA anu- (5) eko'lubdha ityatrAkAraprazleSo draSTavyaH / ekomanyante / anye tvakAraprazleSeNAlubdho'pyeko na sAkSI kiM 'pi sAkSI lobhAdirahitaH syAt / ata eva vyAsa:---- punarlubdha ityevamAcakSate / tathA ca dvayorabhyanujJAnaM 'zucikriyazca dharmajJaH sAkSI yatrAnubhUtavAk / pramANamekobhavati / zucya itIkAro durlabho 'voto guNavacanAt 'pi bhavet sAhaseSu vizeSataH' / medhAtithigovindarAjAiti vidhAnAt / kRdikArAditi kecitsmrthynte| medhA. bhyAm 'eko lubdhastvasAkSI syAt' iti paThitaM vyAkhyAtaM (2) lobhavAnekaH sAkSI na bhavati / evaM cAlubdho- c| 'tyantaguNavAn kasyAJcidavasthAyAM eko bhavati / (6) eko'lubdhastu sAkSI syAditi kullUkabhadhRtastriyazcAsthiratvAccApalyAt bahvayo'pi arthazaucayuktA pAThaH / eko lubdhastvasAkSI syAditi jImUtavAhanadhRta api sAkSiNyo na bhavanti, evaM RNAdAnAdau svasthe pAThastu na yuktaH, lubdhazcedvahavo'pyasAkSiNo bhavitumarhavyavahAre / Atyayike 'tUktaM striyA'pyasaMbhave kaarymiti| ntIti ekapadavyarthatApattaH / bhavatu vA tatpAThaH / tathApi evamanye'pi azucyAdibhirdoSaiH vyAptAste'pi svastha- eka ityanurodhAt tanniSedhamukhenAlubdhasyaikasyAnumatisatve vyavahAre sAkSiNo na bhveyuH| gorA. dharmavittvamantareNa sAkSitvaM bodhyaM ityarthato na virodhH| / (3) yattu manuvacanaM eka iti tadapi lubdhasyaika- ata eva vizvarUpaprabhRtInAM ubhayAnumata eka eva syAsAkSitvaM bodhayati, na tu tanniSedhamukhenAlubdhasya tasyo- sAkSIti vyAkhyAne dharmaviditi noktam / doSaiH steyAbhayAnumatimantareNA'pi sAkSitvaM jJApayati, pUrvoktavacana- dibhiH| *vyata.213 jAtavirodhAt / tenAyamarthaH- pramANAsiddhe'lubdhatve ubha- (7) eko lubdhastvasAkSIti medhAtithinAnyAbhimatayAnumatAvapyekaH sAkSI na grAhyaH / bhrAntyA'nyatarasyAnu- tvenema pAThamabhipretya-'anye tvakAraprazleSeNAlubdhomatisaMbhave tadvacanena nirNaye dharmavirodhApatteH / ata eva 'pyeko na sAkSI kiM punarlubdha ityevaM vyAcakSate, tadA dvayocalubdhamAtropAdAnamubhayAnumatau satyAmapi grahaNaviro- rabhyanajJAnaM bhvti| striyastvalubdhA bahayo'pi na sAkSyAhA: dhArtha, lubdhapadaM ca doSamAtropalakSakam / bahUnAM sado- kimutAzucaya' iti bhaNitam / tatra anye vityasvarasabIpatve ubhayAnumatAnAM grahaNaM kAryam / nirdoSastUbhayAnu- jamekasya prAgeva nirastatvAt / strIsAkSyaparyudAsAyAnuvAde matimantareNApi grAhya ityetadartha tryavarANAM vidhaanm| tu yathoktapAThe'pyupapattestatra caikasyAlubdhasya puMstvena eko'pyalubdhaH sAkSI syAdityanAkaram / stypi| zeSaM gorAgatam / maca., bhAca..mamugatam / ... - * setu. vyatavat / 1 pramAde. 2 nyaH. 3 tA. 4 dekA... / 4 idaM vAkyaM mudritamedhAtithau nopalabhyate /
Page #335
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAkSI 259 pratiprasavapUrvakaM strINAM sarvathA niSedhaparatve saMdarbhasAmaJja- stAH / na hyete sAkSyamavadhArayituM zaknuvanti, buddharasthaisthamiti / alubdha ityakAraprazleSaM vinaiva pUrvapATha ryAdaparipAkAdibhirdoSestadApadi pratiprasayamAnamasamaJjaeva lubdhazcedeko na sAkSI alubdhastveko'pi samiti , na hyApadi zaktirasyAvirbhavati / yo hi yApumAn sAkSIti jImUtavAhanenaivaM vyAkhyAtam / tatra ttena vA navaudanaH paktavyaH satyAnau tu paktavya iti lubdhAnAM bahUnAmapyasAkSitve ekapadavaiyarthyamiti vyavahAra- tAhagetatsyAt (1) / naiSa doSa evamarthamevottara zloka tatve dUSaNamuktam / tadapyuttaravAkyazeSatvAdasya na samya- Arabhyate / medhA. giti draSTavyam / +vyapra.116 (2) strIprabhRtInAM duSTAzayatvAdidoSarahitAnAmeva . strIbAlAdInAmasAkSitvasya pratiprasavaH / / sAkSitvamatra veditavyam / apa.2172. 'striyA'pyasaMbhave kArya bAlena sthavireNa vaa| (3) tadetatsarvaM sAhasAdyasthirakarmaviSayam / tatra praza.. ziSyeNa bandhunA vA'pi dAsena bhRtakena vA // stAnAM durlabhatvAt / smaca.79 (1) striyeti liGgavyatyaya uktH| bAlena sthavireNa bAlavRddhAturANAM ca sAkSyeSu vadatAM mussaa| veti vyovytyyH| ziSyeNetyAdinA sNbndhinHprtiprsvH| jAnIyAdasthirAM vAcamutsittamanasAM tathA // etacca pradarzanamevaMvidhAnAM niyamAnAM vybhicaaraay| (1) anumAnAnusAriNI ca nizcayAvagatistatraivoktA tena jJAtisAdRzye api nAdriyete / suhRdvairidRSTadoSA- -bAlavRddheti / evamanyatrApi vyavahAraprakaraNe nyAyAgama dayastu neSyante / yeSAM kiJcidasatyAbhidhAnakaraNatvaM dRSTaM vivekaH prpnycniiyH| vizva.2074 nAtivyApakaM te na pratiprasUyante / yeSAM tu bahuvyApakaM (2) aymsyaarthH| nehAtyantAprApta nibaddhabhrAntabaddhayo kacideva guNAtizayaM ceti vyabhicarettataH kvacideva bAlAdayo gRhyante yenArabhyo'rtha upadiSTaH syAt / kintu ttsaakssinnH| uktaM ca--'ekaH sahastrAllabhyeta na sauhArdAnna ye zaknuvantyavadhArayituM na cAtisthiracetasastebhyaH anuzAvAt / nArthasaMbandhato vA'pi puruSo'nRtamAcaret ' jJAyante teSAM vacanamanumAnena parIzyam / yadi saMbadhdaM iti / / asaMbhave'nyeSAM sAkSiNAM striyA'pi kAryam / kim? vadanti, na ca skhalanti, na zaGkathamAnadoSeNa kenanitsa sAkSyamiti parvazlokAdanuSajyate / ziSyeNeti maukhasrauva- GgatAstataH pramANam / tadAha-teSAM muSA vadatAmasthirAM saMbandhapradarzanArthametat / bandhuneti (ahAryotpattikA ?) vAcaM jAnIyAt / etaduktaM bhavati / vAco'sthairyeNa yaunasaMbandhapratiprasavaH / satyapi saMbandhitve yo nAti- mRSAtvaM nizcinuyAt / tatra vAco'sthairya padAnAmitaretara. pratyAsanna: sa gRhyate / tena bhAtRvyamAtulazvazurAdayo na msNgtiH| asphuTA'paripUrNAkSaratvaM ca / etacca bAlA mAkSiNaH / tathAvidhe hi bandhuzabdo rUDhaH / dAseneti dInAmavasthopalakSaNArtham / ye ca vayasA vyAdhinA vA vasvAmisaMbandha upalakSyate / na svAmyupAdhyAyo yAjaka- 'pyavasthAmiyatIM gatA yadanyad vivakSanto'nyaduccArayanti zva sarvavidhe viSaye saakssinnH| dAso garbhadAso bhRtako taccAvyaktaM, na te sAkSiNaH / etatpratyakSavedyamasAkSitvavaitanikaH / nanu cAsAmarthyAd bAlAdayaH sAkSitve nira- kAraNam / anyattu rAgadveSadhanalobhAdi sAdhAraNamanumA - nataH parIkSyam / taccoktameva / usiktacetasaH prakRtyai+ prathamapAdavyAkhyAnaM mamuvat , zeSaM ca medhaavt| vopaplatA adhiirdhiyH| medhA. - (1) masmR8170; vizva.2174; vyamA.328; apa. (3) nanvasthirabuddhitvAdikAraNAvagame stryAdInAM 2272; byaka.49 pya (vA); smRca.79; pamA.101 bandhu ... sena (vApi dAsena bandhunA); smRsA.103;vyaci.45;smRci. (1) masmR.871, vizva.2074 tAM mRSA (tAnRtam); 45 vA (ca) : 47 pU.; vyata.215, candra.142; vyasau. vyamA. 328 ca (tu); vyaka.49, smRca.85 vyamAvat ; 47; vyapra.120, vyama.17 vitA.166 bhUta (mRta) vyasau.47 sthirAM (rthinAM); prakA.54 vyamAvat ; samu.33 nAradaH; setu.121 prakA.51; samu.29. vyamAvat. 1 yAna. 2 ndhatve. 3 savaivi, 4 tAni. 1tpari. 2 svamAnasama, 3 khala.
Page #336
--------------------------------------------------------------------------
________________ 260 , sAkSyaM niSiddhamato'trApi kathaM tadvacanAnnizcaya ityata Aha - bAlavRddhAturANAmiti / sAhaseSu ca sarveSu steyasaMgrahaNeSu ca / vAgdaNDayozca pAruSye na parIkSeta sAkSiNaH // (1) saho balaM tadAzritya yatkriyate tatsAhasam / rAjavallabhyena, mahApakSatayA svazarIravalena, balavadAzrayeNa vA yadakAryakaraNaM tatsAhasam / yathA - vastrapATa nAgnidAha kezacchedAdi, anyat prasiddham / atra sAkSiNo na parIkSyAH / ' gRhiNaH putriNaH' ityevamAdirUpaparIkSA'tra pratiSidhyate / yA tu vyabhicAra hetutayA zaGkyate rAgadveSadhanalobhAdirUpA sA kartavyaiva / dRSTamUlatvAdasyAH smRterityuktam / medhA. (2) 'striyA'pyasaMbhave kAryam' ityasyaivAyamudAharaNaprapaJcaH / vyavahArakANDam rAjanyapi saMbhavati pRcchati vivinaktIti, tathA'pi ' + gorA | bhedena prayogadarzanam -'amAtyaH prADvivAko vA yaH kuryAt kAryamanyathA' iti / pRcchatIti prAT 'kvibvacipracchayAyatastu kaTaprajuzrINAM dIrgho'saMprasAraNaM ceti prAT / vizeSeNa dharmasaGkaTeSu vivektIti vivAkaiH / 'kRtyalyuTo bahulam' iti kartari ghaJ / 'cajoH kutriNyatoH ' iti kutvam / prAT cAsau vivAkazca prADvivAkaH / medhA. 1 (2) sabhAmadhyaM sAkSiNaH saMprAptAn arthipratyarthisamakSaM rAjAdhikRto brAhmaNa: priyaM kurvan vakSyamANaprakA reNa pRcchet / *gorA. (3) anuyuJjIta yathArthakathanonmukhAn kurvIta / smRca.85 (4) anuyuJjIta pRcchet / anena vakSyamANena vidhinA dharmopadezena sAntvayan / 'maMca. bhAca. (5) anuyuJjIta AjJApayet / yedddvayoranayorvettha kArye'smiMzceSTitaM mithaH/ / tad brUta sarva satyena yuSmAkaM hyatra sAkSitA / / (1) yajjAnItha asmin vyavahAravastuni anayormithaH asmadapratyakSaM rahasi vA ceSTitaM vRttaM tatsarve satyena tathyena brUta kathayanta / yuSmAkaM hyatra sAkSitA bhavatAmaMtra prAmANyam | yuSmadvacanAdhIne satyAnRte ityanena protsAhyante sAkSibhUtAH / asmin kArya iti sAmAnya nirdeze'pyakhilavastu zrAvaNaM sAmarthyAdraSTavyam / na hyazrutavizeSAH praznaviSayaM veditumarhantIti / X medhA. maca. mamu. sAkSipraznavidhiH saMbhAntaH sAkSiNaH sarvAnarthipratyarthisaMnidhau / prADvivAko'nuyuJjIta vidhinA'nena sAntvayan // (1) sabhAyAmantaH sabhAntaH / zauNDAditvAt samAsaH / vyavahAradezagatA ubhayorarthipratyarthinoH saMnidhAne'nuyoktavyA vakSyamANena vidhinA / sAntvayan aparuSaM bruvan / pAruSyeNa hi prADvivAkAdvibhyato'prakRtisthoH na sarva smareyuH, saMskArabhraMzahetutvAdbhayasya / prADvivAko rAjJA vyavahAradarzanAdhikRto rUDhayocyate / yadyapyavayavArtho + mamu. gorAvat medhAvacca / x gorA, smRca, maca. medhAgatam / (1) masmR. 8172; vyamA 327 manunAradau; smRca. 79 ca sarve (tu sarve); pamA 101 steya (steye) vyAghraH ; vyaci. 45 smRci.46 smRcavat; candra. 141; vyasau. 47; vyapra. 120; prakA. 51 smRcavat; samu.30 smRcavat . ( 2 ) masmR. 8179 ka. gha. pustakayoH sarvAn ( prAptAn ) sa ( tena ) iti pAThaH, kha. ga. pustakayoH sarvAn ( prAptAn ) iti pAThaH; vyamA 329 sarvA (prAptA) pU. apa. 2 / 75 vyamAvat ; vyaka. 51 sarvAM (pUrvA); smRca. 85; pamA. 107 snuyu (niyu); vyaci.47; smRci 47; vyasau.49; vyama. 18; vitA. 171 utta.; prakA. 55 pamAvat samu. 33 bhAca. 'nu (ni). / 1 ( 0 ). 2 sthAnaM. (2) anayorarthipratyarthinoH / setyaM sAkSye bruvan sAkSI loMkAnApnoti pussklaan| iha cAnuttamAM kIrtiM vAgeSA brahmapUjitA / / * mamu. gorAvat / / vettheti rUpamazuddhaM pratibhAti / x gorA., mamu. medhAgatam / (1) masmR. 8/80; apa. 275; vyaka. 51 vaittha (ratha) yuSmA (mA); smRca.85 vettha (vittha); pamA. 108; vyaci. 47 tad... satyena (brUyuH sarvamazeSeNa); smRci. 47; vyasau. 49; vyama. 18; vitA. 171; prakA. 55 smRcavat; samu. 33 smRcavat. (2) masmR. 8181 kha. pustake Apnoti puSkalAn ( prAptotyaninditAn ) iti pATha: zunI. 4 / 696-697; apa. 2 / 75 bruva (vada); vyaka.5 1 satyaM ( samyak ) vAgeSA (vAgyathA); 1 ca. 2 vektI. 3 Ta:. 4 bhUte.
Page #337
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAkSI (1) itaH prabhRti satyavacanArthaH sAkSiNAmanuyoga- diti vidhiH| AjAtIriti nAyaM maryAdAbhividhyorAGa ' vidhiH / satyaM vadan lokAn svargAdilakSaNAn ani- tathA sati paJcamI syAt / tasmAdupasargo'yamanarthakaH pralanditAnagarhitAnabhipretaphalabhogahetUn labhate sAkSI / mbata iti yAvat / dvitIyA ceyam / AvRttizcAtra jAtivacano vA lokazabdaH / zubhe janmani jAyata gamyate / zataM janmAnyAvartate udrgRhiitH| medhA. ityarthaH / asmiMzca janmani kIrtiH khyAtiranuttamA, (2) vivazaM iti kriyAvizeSaNam / savi.158 yasyA anyaduttamaM prakRSTaM nAsti, tAM labhate / sAdhuvAdo (3) zatamAjAtIH janmazataM vyApya / maca. janenAsmai dIyate / yasmAdeSA ca vAk satyA sarasvatI (4) A pretya jAyata ityAjAtiriti janmakAlo brahmaNA prajApatinA pUjitA / medhA. vivakSitaH / tenAtyantasaMyoge dvitIyA / nanda. (2) brahmaNA satyena viziSTA / maca. brAhmaNo vA manuSyANAmAdityastejasAmiva / : (3) brahmapUjitA vedprshstaa| .. nanda. ziro vA sarvagAtrANAM dharmANAM satyamuttamam // sAkSye'nRtaM vadanpAzairbadhyate vAruNai shm| brAhmaNo vA brAhmaNa ivetyarthaH / evaM ziro vetyatrApi vivazaH zatamAjAtIstasmAtsAkSI vadehatam // vAzabda upamAnArtho'vagantavyaH / smRca.86 (1) pUrveNa dRSTAdRSTazubhAzubhapradarzanena satyavacane sthitizca lokadharmazca tasmAtsatyaM viziSyate // sAkSiNaH protsAhitAH / anena viparItAbhidhAne duHkho nAsti satyAt paro dharmo nAnRtAt pAtakaM param / tpattidarzanam / satyavacanArthamevaitat / sAkSiNaH karma sAkSidharma vizeSeNa tasmAtsatyaM viziSyate / mAzyam / tatrAsatyaM bruvANo vAruNaH pAzairbadhyate piiddyte| ekamevAdvitIyaM tu prabruvannAvabudhyate / bhRzamatyartha vivazaH paratantrIkRtaH sarvaceSTAsu vAkcakSurga satyaM svargasya sopAnaM pArAvArasya nauriva / / tAsvapi zataM yAvajanmAni, vAruNAH pAzA ghorAH sarpa- satyena pUyate sAkSI dharmaH satyena vardhate / rajavo jalodarANi vA / etaddoSaparihArArtha satyaM vade- tasmAt satyaM hi vaktavyaM sarvavarNeSu saakssibhiH|| (1) pUyate zuddhayati / anyasmAdapi pApAnmucyata iti * gorA., mamu. medhAgatam / yAvat / zeSaM gatArtham / medhA. smRca.85pamA.108 sAkSye (satye) nAno (prApno); vyaci. (2) lokAnApnotItyuktam / tatra hetuH satyeneti / pUyate 47 sAkSye (sAkSI) sAkSI (sAkSye) pUjitA (nirmitA); smRci. tatprAptipratibandhakAdadharmAnmucyate / ata eva taddharmo'47 vyacivat ; nRpra.10 kSye (kSya) nApno (prAno) pU. pratibandhatayA svaphalaM janayatItyAha-vardhata iti / ata vyasau.49; naabhaa.2|179 (=) vAgeSA (vAg hyeSAM); vyapra. 127; vitA.171; prakA.55; samu.33. * gorA., mavi., mamu. medhAgatam / (1) masmR.882 sAkSI (sAkSya); apa.2175 pAzai.... (1) masmR.882 ityasyopari prakSiptazloko'yam, brAhmaNo bhRzam (sAkSI pAzairbadhyeta dAruNaiH) sAkSI (sAkSye); vyaka.51 vA (brAhmaNo vai) iva (divi) iti pAThaH; smRca.85, pamA. pAzai.... zam (sAkSI pAzairbadhyeta vAruNaiH) sAkSI (kope): 108 uttarArdhastu nAradasya; prakA.55, samu.33. smRca.86 bhRzam (naraH) jAtI (jAti); vyaci.47-48 (2) samu.33. manusmRtau nopalabhyate / pUrvArdha vyakabat ; smRci.47 vyacivat ; savi.158 (vadan (3) masmR.882 ityasyopari prakSiptazloko'yam / . sAkSyanRtaM pAzairbadhyate vAruNairnaraH) vazaH (vazaM) jAtI (jAti); (4) masmR.882 ityasyopari prakSiptazloko'yam / candra.146 pAzai....bhaMzam (sAkSI pAzaividhyeta dAruNaiH) sArka samu.33 utta. (sAkSye); vyasau.49 vyacivat ; naabhaa.2|179 bhRzam / (5) masmR.8183, shunii.4|697-698 pUya (pUjya); (naraH); vyapra.127 sAkSI (sAkSye) zeSa byacivat ; vitA. vyaka.51; smRca.86, pamA.108 nAradaH, vyaci.48% 171 zatamAjAtIH (pAtamAyAti) zeSa vyacivat ; prakA.55 smRci.47 savi.158, candra.146 zunIvat / vyasau. nAbhAvat ; samu.34 nAbhAvat. 49 pUya (pUjya) varNe (dharme); vyapra.127; prakA,55 1nmani. samu.33..
Page #338
--------------------------------------------------------------------------
________________ 262 vyavahArakANDam Aha-sarvavarNeSviti / nimittArthA saptamI avacchedArthA' (1) naH zabdo vyavahitaH / pApakRtaH kuuttaadivaa| saMkarasarvavarNAviziSTaiH saakssibhiriti| maca. kAriNa evaM jAnate-na kazcidasmAn pazyatIti / iti Atmaiva hyAtmanaH sAkSI gatirAtmA tthaa''tmnH| kAreNa manyatervAkyArthaH karmeti pratipAdyate / na naH kazcimA'vamaMsthAH svamAtmAnaM nRNAM saakssinnmuttmm|| pazyatItyeSa vaakyaarthH| tAMstu devA vakSyamANAH pazyanti / (1)eSa evArtho vispaSTIkriyate uttareNa shloken| medhA. , svasyAntarAtmA / taduktam-'Atmaiva hyAtmanaH sAkSI . (2) yasmAt zubhAzubhakarmapravRttasyAtmanazcAtmaiva iti / nanu kaH punarayaM pApacArI tasya ca ko'nyo sAkSI, tathAtmaivAtmanaH zaraNam / tasmAdenaM svamAtmAnaM draSTA ? yAvatA''tmaiva kartA zubhAzubhAnAM cAntarapUruSo barANAM madhyAduttamaM sAkSiNamasatyAbhidhAnena mAvajJAsIH draSTeti / satyam , tasyaiva devatAtvamadhyAropya bhedena karmakena mamaitadRSTamityevaM buddhiM kRtvA / yata AtmA tavAtra kartRvyapadezo'nRtanivRttyarthaH / devatArUpastvaM jAnISva sarvasAkSyuttamaH sAkSI vidyate / ekasyaivAtmanaH karma- tAtvikamAtmIyamAntaraM rUpaM, zArIraM, tathA baahymnaakrtvypdesho'stynivRttyrthH| gorA. tmIyamasAraM, etadupabhogArtha mA duSkRtaM kArSIriti (3) AtmA paramAtmA, AtmanaH zarIrasya jIvasya protsAhyate / ato 'mA'vamaMsthAH svamAtmAnam mA'vajJAca / sAkSI ceSTitasAkSAtkArI / gatirjJAnahetuH / mAvaH sInaNAM sAkSiNamuttamam / anyo hi sAkSI asminneva maMsthA AtmanA dRSTasya viparItAbhidhAnAt / +mavi. loke, ayaM tu mRtasyApi sAkSyaM dadAti / tasmAdetasmAd' (4) tanmithyAtvAparijJAnAtkathaM pratyavaiti sAkSI ? bhetavyam / asatyavAdI kadAcinmanyate, AtmAntaraM tatrAha-Atmeti tribhiH / AtmA jIvaH / mithyoktaM pratipannasya kimeSa me draSTA'pi kariSyatIti, tanna, 'gatimayetyanusaMdhatte'vazyam / gatirgamanasAdhana , tatpuNyA- rAtmA tathA''tmanaH' / AtmAnamantareNAnyA gatirnAsti / dinA tattallokAvApteH / mAvamaMsthAH AtmAnaM kathaM pazya- na hi dvAvAtmAnAvekasya bhavataH / anye tu manyantentIti mAvajAnIhi / uttama atyantavijane'pi sAkSAt paramAtmA sAkSI saMsAryAtmAno niyojyA iti bhedaH / medhA. draStRtvAt / maca. (2) devA indriyasthAH sUryAdayaH / AntarapUruSaH menyante vai pApakRto na kazcitpazyatIti nH| paramAtmA / _ mavi. tAMstu devAH prapazyanti svasyaivAntarapUruSaH // 'dyaurbhUmirApo hRdayaM cndraarkaagniymaanilaaH| - - rAtriH sandhye ca dharmazca vRttajJAH sarvadehinAm / / * mamu. goraavt| + nanda., bhAca. mvigtm| (1) msmR.8|84, shunii.4|698-619 tmA tathA (1) ke punaste devA rahasyapi pracchannaM pApamAcarantaM ye (smaiva hyA) kSiNa (kSitva); apa.275 gatirAtmA tathAtmanaH pazyantyata Aha-dyauriti / hRdayazabdena hRdayAyatano li. (hyAtmaiva gatirAtmanaH); vyaka.51 kSiNa (kSitva ); smRca.86 puruSa ucyte| devAdInAM draSTutvaM acetaneSu caitanyamArosvamA (tvamA)pamA.109; vyaci.48 svamA (tamA) kSiNa pyte| pRthivI bhArAvataraNAya brahmANamupAgamaditi vrnnyte| (kSitva); smRci.47 svamA (tvamA) Namuttamam (tvamAgatam); sarvagatatvAtteSAM na kiJcidapratyayamastIti sarvazarIriNAM savi.158 smRcavat / candra.146 smRcvt| vyasau.49, ------ vyapra.127; prakA.55 smRcavat ; samu.34. vyapra.127 pamAvat ; vitA.171 apavat ; prakA.55 svasyai (2) msmR.885shunii.4|699.700 kRto (kArI) (yazcai); samu.34 smRcavat. . naH (mAm ) tu (ca) svasyaivA (tathA hya); gorA. ve (1) masmR.8186; apa.2175; vyaka.51; smRca.86 ('mI) tAMstu (tAMzca); apa.2175 tAMstu (tAMzca) syaivA saMdhye ca (saMdhyAzca); pamA.109; vyaci.48; smRci.47; (zcaivA); vyaka.51 apavat ; smRca.86 svasyai (yasyai) ruSaH nRpra.10, candra.147 ndrArkAgniyamA (ndrAdityAnalA); byasau. (ruSAH); pamA.109 syaivA (zcaivA); vyaci.48 ti naH (ha 50; vyapra.127; vitA.1717 prakA.56 dhye (dhyA); naH) svasyai (yazcai); smRci.47 apavat ; candra.147 kazci samu.34. ...naH (mAM kazcitprapazyati) zeSaM apavat ; vyasau.50. apavat ; 1 nAsatyavAdinA kadAcinmanyante / 2acaitanyA shrutsaa''ropyte|
Page #339
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAkSI 263 medhA. vRttaM zIlaM cAtmanaH kAyagataM zubhamazubhaM ca jaante| (1) ka punariyaM tRtIyA gobIjakAJcanairiti ? yadi medhA. tAvatpRcchediti kriyAsaMbandhAtkaraNamucyate tadanupapannam / (2) hRdayaM mnH| mavi. zabdo hi tatra karaNam / nArthaH / naiSa doSaH / yathA gavA(3) dyulokapRthivIjalahRdayasthajIvacandrAdityAgni- dIni praznakaraNatvaM pratipadyante tathA vyAkhyeyam / pAtakaiyamavAyurAtrisaMdhyAdvayadharmAH sarvazarIriNAM zubhAzubhaka- rityubhayazeSo vijnyeyH| gobIjakAJcanaiH pAtakairiti / majJAH / divAdInAM cAdhiSThAtRdevatA'sti, sA ca zarIri- tenAyamoM bhavati- gobIjakAJcanaviSayaiH pAtakapradarzanaiH NyaikatrAvasthApitA tatsarva jAnAtItyAgamaprAmANyAdvedA- pRcchediti / gAM hRtvA hatvA vA yatpAtakaM, tadbhavati tava ntadarzanaM tadaGgIkRtyedamuktam / +mamu. mithyA badataH; iti praznavAkyaM paThitavyam / evaM vakSya(4) hRdayaM hRdayasthaH paramAtmA / nanda. mANaiH pAtakaiH zUdraM pRcchet / pAtakazabdastu pAtakapradevabrAhmaNasAMnidhye sAkSyaM pRcchedRtaM dvijAn / darzanArtheSva bhidhAneSu draSTavyo mukhyAnAM praznakaraNatvAudaGmukhAna prAGmukhAn vA pUrvAhna vai shuciHshuciin|| bhAvAdityuktam / (1) devA durgAmArtaNDAdayaH pratimAkalpitAH / (2) brahItyevaM zabdamuccArya brAhmaNaM pRcchet / satyamityezucIn kRtasnAnAcamanAdi vidhIn / zuciH praSTA svaya- vamabhidhAya kSatriyam / govIjasuvarNApahAre yatpAtakaM, tavAmapi tathAvidha eva syAt / Rtamiti zlokapUraNArtha- nRtavadane tatsyAt ityevaM vaizyam / zUdraM vakSyamANaiH pApameva / prasiddhamanyat / . medhA. pratipAdakaiH zabdaiH pRcchet / gorA. (2) AlekhyAdivinyastoktadevasaMnidhAne brAhmaNAnAM (3) gobIjakAJcanaiH, eteSAM te hAnirmithyoktAviti / samakSaM sabhyAnAM yatnakaraNena satyarUpatAmApannaM sAkSya etaiH pAtakaiH vazyamANaiH brahmaghna ityAdibhiH / +mavi. dvijAtIn prayatAnuttarAbhimukhAna pUrvAbhimukhAn vA (4) utkRSTabrAhmaNaM satyaM vinaiva sAkSyaM dApayet / prayataH san prAivivAkaH pUrvAhnakAle tu pRcchet / gorA. 'brahIti brAhmaNam' iti manunA vinA satyameva praznAbhi (3) etatsava zrAvayitvA'nantaraM sAzyaM pRcchet / mavi. dhAnAt , 'zapathenaikena stykrm| tadeva rAjabrAhmaNasaMsadi (4) dvijAniti sAkSipuruSopalakSaNArtham / upAtta syAdabrAhmaNAnAm'iti gautamavacanAcca / 'satyena zApayeda vizeSaNatvAt / smRca.88 vipram' ityapakRSTabrAhmaNaviSayam , utkRSTasya gautamena nehIti brAhmaNaM pRcchetsatyaM brahIti pArthivama / zapathaniSedhAt, iti ratnAkarAcca / candra.145.46 gobIjakAJcanairvaizyaM zUdraM sarvaistu pAtakaiH // (5) gobIjakAJcanAni sparzayitvetyarthaH / nanda. anRtoktinindA satyoktiprazaMsA ca +maca. mmugtm| * mamu. medhAgatam / brahmano ye smRtA lokA ye ca strIbAlaghAtinaH / (1) msmR.8|87; vyamA.339 mataM (Rte) zuciH mitra druhaH kRtaghnasya te te syuva'vato mRSA / (zubhe); ap.2|73 jAn (ja:) vai (vA); vyaka.51 vai (vA); * mamu., vyata., maca., setu., bhAca. gorAgatam / smRca.87; pamA.111; vyaci.47 udaD... ...vA (prAG- + smRca., savi. mavigatam / makhodaGamakhAn vA'pi) vai (ta); smRci.47 RtaM dvijAn vaista (ebhista: vyaka.54: sana (atandritaH); nRpra.10% vyata.215:savi.155 dRta (nnRpA); vyaci.50 manunAradau; smRci.48, vyata.215, savi. candra.143 dRtaM dvijAn (ca tAn dvijaH) zuciH zucIn 1 n dvijaH zuciH zucAn 156 pU. candra.145, vyasau.51, vImi.2173 (=) . (zucIn zuciH); vyasau.49;vyama.18 vai (ca); setu.121; 18 va (ca) satu.121 pU. setu.121; prakA.57 pU., samu.35 pU. vivya.14. prakA.57; samu.35, vivya.14 sAkSyaM (sAkSi) RtaM. (1) masmR.889; gorA.to ye (nAnAM) tinaH (tu tAn). (tinAm); byamA.330 no (hA) lokA (loke) nasya (nAzca); (2) msmR.8|88; gorA. sarvaistu (ebhistu); vyamA. ap.2|75 bruva (vada) zeSaM gorAvat ; vyaka.54 tinaH 330; ap.2|75 pRcche (brUyA) pArthivam (bhUmipam) (bhUmipam) 1 stvapA.
Page #340
--------------------------------------------------------------------------
________________ 264 vyavahArakANDam mana brAhmaNaM hatvA ye lokA narakAdilakSaNAH prApyante puNyAnAM ca draSTA mananAnmuniH sarvajJastava hRdaye paramAtmA tatkAribhiH te tava bhavanti mithyAvadatastasmAtsatyaM brahI- nityamavasthitaH / tathA ca zrutiH-dvA suparNetyAdi / *mamu. tyanuyogaH / yazca mitraM drahmati, brAhmaNadArasarvasvApaharaNA- (5) mithyAtvasya sarvadevajJeyatvamanuvadan satyavAdinaH dinA nAzayati, yazca kRtamupakAraM vismatya tamevopakartAra- sarvatIrthagamanaphalavAdena taniSedharUpastutimAha-ekomapakaroti, yattasya paratra duHkha tadavApnoti / medhA. 'hamiti dvAbhyAm / .. maca. janmaprabhRti yatkiJcitpuNyaM bhadra tvayA kRtam / yamo vaivasvato devo yastavaiSa hRdi sthitaH / tatte sarva zuno gacchedyadi brUyAstvamanyathA // tena cedavivAdaste mA gaGgAM mA kurUna gamaH / / (1) zuno gacchenniSphalaM syAd bhavata ityarthaH / (1) kaH punarasau munirbhayAtizayapradarzanArthamAha-yama atyantadoSapradarzanArtha zvagamanavacanam / yathA kRccheNa iti / yathA yamaH sarvaprANinAM dehavanAdyacchedakArI mahatA suvarNAdyuttamadravyamarjayitvA'zucipravAhe tyajettAdRk yAtanAbhizca, nigRhNIte' iti zrutipathamAgato bhavataH / sukRtaM bhavati / na punaranyakRtasya sukRtasyAnyatra gamana- so'yaM tava hRdaye vartate , na viprkRssttH| satrA kRtAparAdhamamastItyasakRduktametat / medhA. dhunaiva nayati / mA caivaM manasi kRthAH eSa AtmA (2) bhadreti zadrasaMbodhane / mavi. madIyo mAmupekSiSyata iti / na hyetasya kazcidAtmIyaH / eko'hamasmItyAtmAnaM yastvaM kalyANa mnyse| tena cedavivAdaH,sa cetprasannaH pratyayinaH, kiM gaGgAgamanena nityaM sthitaste hRdyeSa puNyapApekSitA muniH // snAnArthinaH pApazuddhaye, kiM vA kurukSetragamane'sti prayo(1) puNyapApayorIkSitA draSTA munistuussnniimbhuutH| medhA. janam / yatphalaM pApapramocanalakSaNaM tataH prApyate, tadi (2) he bhadra , eka evAhaM zarIramAtrAtmaka evAhaM haivAvisaMvAdini paramAtmani / na hi pApakAriNa AtmA ityevaMrUpamAtmAnaM yastvaM budhyase, maivaM maMsthAH / yasmAdeSa nirvizaGko bhavati / kiM me'taH syAdeteneti nAstikasyApi puNyapApAnAM draSTA muniH svarUpato'tyantazuddharUpastava hRdaye kiMkathikA kadAcit bhavatyeva / gaGgAnadI pAvayantI / nitymvsthitH| gorA. kurukSetraM tu deza eva pAvanaH / xmedhA. (3) muniH jJAnavAn paramAtmA / mavi. (2) sarvasaMyamanAdyamaH prmaatmaa| vaivasvata iti (4) he bhadra , eka evAhamasmi jIvAtmaka iti daNDadhAritvAt / devanAddevaH / yastavaiSa hRdi tiSThati, tena yadAtmAnaM manyase, maivaM maMsthAH / yasmAdevaM pApAnAM saha yathArthakathane yadi tavAvivAdaH, yadA tvanmanogatama sAvanyajjAnAti tvaM cAnyathA kathayasi tadAntaryAmiNA (tinAm ) bruva (vada); smRca.88 bruva (vada); pamA.111; saha vipratipattiH syAt / manUktamevAtra gaGgAkurukSetrayoH vyaci.50 apavat , manunAradau; smRci.48; vyata.215 mo (nA) lokA (loke) dhruva (bada); savi.156 no (nA) sAmyaM matsyapurANe vyAsena sphuTIkRtam-'kurukSetrasamA lokA (caurA) nasya (nAzca) bruva (vada); vyasau.51 no (mA) gaGgA yatra tatrAvagAhitA' iti / +mamu. lokA (loke) te syu (vai syu); setu.122 smRcavat ; prakA.. * bhAca. mamugatam / x gorA. medhaagtm| + zeSaM medhaagtm| 57 smRcavat ; samu.35 vyakavat . vyamA.33 0 yeSa (deze); apa.275 yastvaM (yadi) te (sa) (1)masmR.890, vyamA.330 janma (svajanma) kiJcit maniH (pana:): vyaka.54: smaca..: vyaci..... (sarva); apa.2175 bhadra (bhadra); vyaka.54 bhadra (bhadra) sarva / manunAradau; vyasau.51; prakA.57; samu.23, zuno (sarvasvato); smRca.88; pamA.111; vyaci.50 te (1) msmR.8|92; vyamA.330 pU.; apa.175 devo sarva (sarva te) manunAradau; smRci.48; nRpra.10, savi. | ... hRdi (devastavaiSa hRdaye); vyaka.54; smRca.88 smRsA. 156; vyasau.51; prakA.57; samu.35. 121 devo (rAjA); vyaci.51 manunAradau; savi.156; (2) masmR.891 ka.ga.pa. pustakeSu yastvaM(yattvaM) iti pAThaH | vyasau.51 prakA.57; samu.35. 1tyevetyarthaH. 2 lpadoSa. 1 teti.
Page #341
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAkSI (4) anRtavadane'dRSTarUpaM daNDAntaramAhatribhiH / no kapAlena bhikSArthI kSutpipAsitaH / muNDa: 'andhaH zatrukulaM gacchedyaH sAkSyamanRtaM vadet // (1) kapAlaM zarAvAdipAtraikadezaH / subodham / medhA. (2) yaH sAkSyamanRtaM brUyAtsa namaH kRtakezamuNDana paribhavo'ndhaH kSuttRSNArtaH kharpareNa yukto bhikSArtha zatrugRhaM gacchediti sAkSimAtraviSayatvenaitaducyate na zUdrapraznArthaM, madhyapuruSAnirdezAt / ete zapathAH / gorA. (3) atra kecit 'nano muNDa' ityAdi zlokatrayamapakRSya anuyojanavidhau nivezanIyaM anyathA ananvayaH syAditi manyante / tadA ' mA kurUn gama' ityabhidhAnAnantaraM 'yAvato bAndhavAn' ityAdyabhidhA tavyamityavagantavyam / smRca.88 - nana iti maca. nanda. (5) kapAlaM alAbupAtram / * avAkzirAstamasyandhe kilbiSI narakaM vrajet / yaH praznaM vitathaM brUyAtpRSTaH san dharmanizcaye // (1) praznaM dharmanizcayanimittaM pRSTo yo vitathamasatyaM vakti sa tena kilbiSeNa pApena gRhIta UrdhvapAdo'dho - mukho mahati gAr3he tamasi, narakaM yAtanAsthAnaM, brejet praapnotiityrthH| anyasmiMstamasi kiJcid dRzyate, tatra tu na kiJcidevetyandhagrahaNam / medhA. nanda. (2) dharmanizcaye vyavahAranirNaye / andho matsyAnivAznAti sa naraH kaNTakaiH saha / (1) msmR.8|93 kha. pustake kapAlena (kapAlI ca) kulaM ( gRhaM ) iti pATha: ; gorA. kulaM (gRhaM ); vyamA 3306 apa. 2 75 gorAvat ; vyaka. 54 andhaH (kuddhaH ) kulaM (gRha) manunAradau; smRca.88 gorAvat; smRsA. 121 lena (lI ca) andhaH (kruddhaH) yaH sAkSyamanR ( yadi sAkSyanR ); vyaci . 51 lena (lI ca); savi.156 kulaM (gRha) ya: sA (yatsA); vyasau. 51 uttarArdha smRsAvat; prakA. 57 gorAvat samuH 34 gorAvat (2) masmR. 8 194; apa. 2 75; vyaka. 543 smRca.88 praznaM (prazna); vyaci. 51 nizva (saMza); vyasau. 51 vyacivat; prakAH 57; samu. 34. (3) masTa. 81956 vyaka. 54 vAzzrA (vAzI); smRca. 88; vyaci. 51 sa... saha (nirapekSaH sakaNTakAn ) Sate 1 'praznaM dharmanizcaya' ityaMzo nAsti / 2 tat. bhya. kA. 34 yo bhAte'rthavaikalyamapratyakSaM sabhAM gataH // matsyA (1) arthavaikalyaM satyAdapetaM bhASate / yathA akaNTakA ' azitA bhakSitAH prItiM janayanti, na tAdRzIM sakaNTakAH prItiM janayanti / yadA dhanalobhena kAcit prItimAtrA bhavati, tathApi mahAduHkhaM bhavatIti saMkaNTaka-' matsyAzanopamA / + meghA. (2) arthavaikalyaM arthasya vikalatA zUnyatvaM yatra tat / apratyakSaM pratyakSetaraM vacaH anupalabdhaM vA / maca. (3) sabhAgate'rthe Atmano'pratyakSaM vaikalyamarthAsadbhAvaM yo bhASate, sa nara iha janmani andho bhUtvA vRttyabhAvAt kaivartAdivatsamudrAditIravartimatsyodarasthaiH kaNTakaiH saha matsyAnaznAti / *nanda. 1 'yasya vidvAn hi vadataH kSetrajJo nAtizaGkate / tasmAnna devAH zreyAMsaM loke'nyaM puruSaM viduH // (1) yasya vadataH sAkSiNo, vidvAn satyAnRte jAnAnaH, kSetrajJo'ntaryAmI puruSo nAtizaGkate, kimayaM satyaM vakSyatyanRtaM vetyevaM nAzaGkate, nizcitamevaiSa satyaM vaktIti yasyAtmA nirvizaGkaH tasmAtpuruSAnnAnyaM zreyAMsaM zreSThaM prazastatamaM puruSaM devA jAnate / kaH punarayaM veditA, kazca tato'nya AzaGkitA ? eka eva hyAtmA suprapannadvAreNa vAcamIrayanveditA saMpadyate / sa eva taddharmeNa kiM kathaM syAdityevaMrUpeNAzaGkAkhyAnena yujyate tatra bhedAnupapattiH / satyametat, kAlpanikena. bhedenaivamuktam / yathA 'hantyAtmAnamAtmane'ti / =meghA. mavi. (2) kSetrajJaH paramAtmA / + gorA. medhAvat / * bhAca. nandagatam / -x maca. azuddhibAhulyAnnoddhRtam / 265 = * gorA., smRca., mamu. medhAgatam / (betA); vyasau. 51 pUrvArdha vyacivat, tvakSaM (tyakSaH); prakA. 57'rtha ('rthe); samu.34. (1) masmR. 8 / 96 ka. pustake nAti (nAbhi ) tasmA ( tasmi ) : kha. pustake tasmA ( tasmi ) : ga. gha. pustakayoH nAti (nAbhi ) iti pATha:; apa. 2 / 75 nAti (nAbhi ); vyaka. 54 apavat ; smRca. 8 6'nyaM ('smin); vyazci 51 apavat vyasau.51 apavat; prakA. 55 smRcavat; samu. 33 smRcavat. 1 asitA . 2 ( 0 ). 3 mohadu.
Page #342
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam (3) vadato yasya vAkyAditi zeSaH / kSetrajJaH para- zatamazvAnRte hanti sahasraM puruSAnRte* // . mAtmA na tuSyatIti / nanda.: (1) pazunimittamanRtam / zAkapArthivavatsamAsaH / anRtavAdisAkSiNa: viSayabhedena pAtakatAratamyam paJcabAndhavAMzcAnRtaM hanti / tatazca teSAM narakapAtanam / yAvato bAndhavAn yasmin hanti sAkSye'nRtaM vdn| mAtApitarau jAyApatimithunaM cApatyamiti paJca / kathaM tAvataH saMkhyayA tasmin zRNu saumyAnupUrvazaH // punaranyakRtenainasA'nyasya phalam ? saMsargAditi brUmaH / (1) dravyavizeSAnRtAzrayAH pApavizeSAH kUTasAkSiNa tairayaM parityajyata ityuktaM bhavati / athavA, tairhatairyatpApaM ityetatpradarzanArtha prakaraNamArabhyate / tatrAyaM zlokaH tadasya bhavatItyaghnannapi hantItyucyate / adRSTakAryatulya'saMbodhanadvAreNopadizyamAna AdarArthaH saMpadyate / yad tvAt / arthavAdazcAyaM, na tatkAryopadezaH / tatkAryopaguhyaM mitha upadizyate tad yathAkathaJcidbhavatItyavadhAritaM deze hi hiMsAprAyazcittI syAt / kauTasAkSyaprAyazcittametad grahaNaM nAtiguru / idaM tvatimahAprayojanamavahitaiH zrota- bhavati / uttarottarasaMkhyAdivRddhiH prAyazcittagauravArthA |n vyamiti / punarvivakSitaiva / tenottarottarasya garIyaH prAyazcittamityuktaM saumyeti caikavacanamanekaziSyasaMnidhAne bhRgAveva bhavati / ayaM puruSaH kasya dAsa ityevaM saMzaye yadanRtaM vivakSitam / yasmin sAkSya iti vydhikrnnsptmii| ttpurussaanRtmucyte| +medhA, yasmin dravyabhedabhinne vyavahAre yatsAkSyaM tatra tannimittaM (2) pazuviSaye'nRte paJca bAndhavAn narakeNa yojayati, yadanRtamityeSA viSayasaptamI, aparA 'yasya ca bhAve- daza goviSaye, zatamazvaviSaye, sahasraM puruSaviSaye / gorA. neti (vyAsU. 2 / 3 / 37) / athavA dravyabhedAtsAkSyabheda- (3) pazvanRte gavAdyanyapazvarthamanRte sahasraM pUrvapUrvastataH samAnAdhikaraNa eva / tAvata iti parimANe vyutpA- purussaanev| mavi. dyte| tatra nimittamapi parimANaM saMbhAvyate, zizUn (4) hananaM tirygyonitvpraaptiH| maca. striyo vRddhAn iti vizinaSTi--saMkhyayeti / anupUrvaza (5) atra haradattena 'kSudrapazve' (gaudha. 13|14iti sukhapratipattaye / anupUrveNa hyabhidhIyamAnaM sukhena 15) tyAdigautamavacanavyAkhyAne manuvacaH 'paJca pazvapratIyate / AnupUrvI ca sNkhyaagtaa'traabhipretaa| tasyA nRte' ityAdyupanyasya vyAkhyAtaM tattu 'yAvato bAndhavAn' eva vakSyamANatvAt 'paJca pazvetyAdi / +medhA. iti mAnavopakramAnAlocananibandhanamityupekSyam / (2) bAndhavAn pUrvapuruSAn hanti narake paatyti| tasmAt sAkSisaMbandhipitrAdigatasaMkhyAparatayaiva vyAkhyAnaM kecittu tAvatpuruSahantRdoSo bhavatItyasyArtha ityaahH|mvi. sUcitam / gautamIyamapi mAnavasaMvAdenaiva vyAkhyeyamekaevaM saMbandhanAttasmAnmucyate niytaavRtH| mUlakalpanAlAghavAya / 'trIneva ca pitRn hanti' ityAdipazUna go'zvapuruSANAM hiraNyaM bhUryathAkramam // | baudhAyanAdivacanasaMvAdo'pyevam / vyapra.129 pazca pazvanRte hanti daza hanti gavAnRte / / hanti jAtAnajAtAMzca hiraNyArthe'nRtaM vadan / * gorA. azuddhisaMdehAnno'dRtam / + mamu. medhAgataM sarva bhUmyanRte hanti mA sma bhUmyanRtaM vadaH // mavigataM c| * mabhA,, gaumi. ca (gaudh.13||15-16) ityatra (pR. - (1) masmR.8197; byamA.330 sAkSye' (sAkSya); apa. | 239-240) drssttvye| 175 gyamAvat ; vyaka.54 manunAradI; smRca.88 pamA. + gorA., mamu. medhAtithibhASyasya prathamakalpavadarthaH / 111, vyasau.52, vyapra.128 tAvataH (tAvantaH) manu- (=); smRca.88pamA.111, smRsA.121, smRci.48% nAradau; prakA.57-58; samu.35. vyata.220 baudhAyanaH; savi.156, vyasau.52; vyapra. / (2) msmR.8|97 ityasyopariSTAt prakSiptazloko'yam / 128 manunAradau; vitA.171-172 mazvA (zcAnyA) manu nAradau; setu.122 manunAradabaudhAyanAH; prakA.58 samu.35. (3) masmR.898; vyamA.330, apa.2175vyaka. (1) msmR.8|99 vadaH (vadIH); byamA.330 sarva 54 manunAradau; mabhA.1216 smRtyantaram ; gaumi.13|15 (sarva); apa.175 badaH (vadet); vyaka.54 manunAradau; 1 saMbandho dhana. 2 statra. 1 jAyAmithunaM.
Page #343
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAkSI 267 (1) kathaM punarajAtAnAmasati saMsarge parakIyena bhamyapahArI syAt / mImAMsakairuktam-'na bhamiH syAtsasaMyogo yenedamucyate 'hanti jAtAnajAtAzceti / uktam , n pratyaviziSTatvAt' iti / arthavAdo'yamiti / 'sarva bhUmyanate hanti mA sma bhUmya- ekadezavacanaM ca bhUmizabdamadhikRtya bhagavAn kRSNanRtaM bdH'| mA'vAdI: bhUmisaMbandhyasatyam / 'smottare dvaipAyano dAnadharmeSu paThitavAn-'parairapyanumantavyo dAnalaGa ca' iti lavAdaH / mA'vAdIrityAdarArtha madhyamena dharmo nRpairbhuvi / akSayo hi nidhiAmo vihita pratyakSaM saMbodhanam / kA punariyaM bhUmirnAma, yadetatpRthivI- mahIbhRtAm' iti // kRtsnagolakAbhiprAyameva adeyatvaM golakaM parvatAvaSTambhanaM sAgarAvadhi prasidhdaM, 'nanviyatyAH bhUmervizvajiti mImAMsakairuktam-'na bhUmiH syAtsarvAn kaH svAmI ko vA'pahartA ? na hi sArvabhaumaH kazcidasti / pratyaviziSTatvAditi / sarvAn puruSAn prati cakramaNAditathA ca gAthA (aibraa.8|21, shbaa.13|7|1|15) yogyatayA'viziSTA bhUmiH svIkartumazakyA kathaM dIyata bhUmeH--'na mA martyaH kazcana dAtumarhati / na kazcitsA- ityarthaH / asmistu pakSe grAmanagarAdi vizvajiti daat-rvbhaumo'stiitybhipraayH| vizvakarman bhauvana mAM didA- vyam / anye tu paThanti 'antareNa sadaH patnIzAlaM sitha' vizvakarman bhauvaneti pitRvyapadezena svanAmnA ca ca dakSiNA nayantIti bhUmau guNa vidherasyAsaMbhavAtkSetrAderAzo AmantraNaM zrutam / mAmasau dAtumicchatIti / 'upa- rapyatra dAnam / vadanti ca ekavacana nirdezAcchaNu maMkSyati syA salilasya madhye nimajje'haM, salilasya saumyeti, sAkSiviSayamevaitatsaMbodhanaM, na ziSyaviSamadhyam / evaM saMkalpaM vRthA saMkalpitavati tvayi salile yam / 'zadramebhistu pAtakaiH' ityata Arabhya yAvanto majjAmi / salilamajjanena naiSphalyamatra daansNklpsyaah| madhyamapuruSanirdezAste sarveSAM pAtakabhUyastvasamAnAkhyAtayathA salile nikSiptaM niSphalamevametadapIti / 'mRSaiSa kazya- rUpAdyakavAkyatvAcchadrAnuyogArthAH / 'andhaH zatrugRha pAya saMgaraH / tavaiSa saMgaraH pratizravaH pratijJAnaM kazyapAya gacchet' ityata Arabhya sarve sAkSiviSayA anuyogAH / dadAmIti mogho vandhyo'stu; sarvasAdhAraNA'haM sarvajanopa- AkhyAtavairUpyeNa prakaraNasya vicchedAt madhyamapuruSe bhogyaa| kevalaM rAjAno rakSAnirbandhamAtrabhAja itybhipraayH| samAnArthakramatvAkartavyo gacchediti prathamapuruSa nirdeza: ata etAvatyA bhamena dAnApahArasaMbhava iti kuto vivAdaH? puurvaadhikaarnivRtyrthH|| medhA. satyam, yathaivAyaM bhamizabdo'tra vartate evaM kSetragrAma- (2) hiraNyaviSaye anRtaM vadan jAtAn pitrAdIn sthaNDilAdAvapi / tatra ca saMbhavatyeva sAmyaM pratyakSasyaiva ajAtAMzca putrAdIn AtmAnRtatvAt narake yojayati / dAnApahArAviti na kiJcidanupapannam / apahArazcAsyAH bhUmiviSaye cAnRtaM vadan sarva prANijAtaM narake yojayAdRzena rUpeNa apahAraH gRhAdena viirudvicchedH| atazca yati, tasmAd bhUmiviSaye'nRtaM na vadet / gorA. yaH parakIye kSetre cakramyeta mRdo vA kazcidAdadyAnnAsau (3) ajAtAn putrAdIn / atrApi sahasramitya nvayaH / sarva sahasrAdapyadhikam / mavi. smRca.88 vadaH (vadI:); pamA.112vada :(vadeH);smRsA.121 (4) jAtAnajAtAniti / svakula iti zeSaH / apavat ; smRci.48 apavata; vyata.220 mA sma ... vadaH(sAkSye savi.157 sAkSI mRSA vadan )baudhAyanaH; savi.156 vadan (vadet) vadaH / 'pazuvatkSaudraghRtayoryaccAnyatpazusaMbhavam / (vadeH); vyasau. 52 pamAvat; vyapra.128 smRcavat, manu- ! nAradau; vitA.172 sarva (sarva) nRte(nRta)manunAradau; setu.122 govadvastrahiraNyeSu dhAnyapuSpaphaleSu ca / mA ... vadaH (sAkSyaM sAkSI mRSA vadan) manu nAradabaudhAyanAH; azvavatsarvayAneSu kharoSTrAzvatarAdiSu / / prakA.58 pamAvata; samu.35. * mamu. gorAvat / / 1 na tvi. 2 vizvakarmA bhauvanamAdizadvizvakarma bhauvaneti (1) msmR.8|99 ityasyopariSTAt ardhatrayaM prakSiptam , STrAzva pitRvyapadezena svanAmnA ca rAzA AmantraNaM zrutam / mayAsau (STava) iti pAThaH; samu.35 kSaudra (kSIra) dvastra (dvasu). rantumicchatIti / 3 maiSyati salila. 4 cakra. 1 bazanaM. 2 nAde. 3 svAmIka.
Page #344
--------------------------------------------------------------------------
________________ 268 - apsu bhUmivadityAhuH strINAM bhoge ca maithune / abjeSu caiva ratneSu sarveSvazmamayeSu ca // vyavahArakANDam kUpataDAgAdisthe mahati jale svalpe'pi khalvapahAre bhUmivaddoSaH / strINAM bhoge ca maithunAkhye, keneyaM strI bhuktA maithunadharmeNeti / 'abjeSu ratneSu' maNayo ratnAni muktAdyAH / azmamayeSu vairyAdiSu / ratneSviti saMbadhyate / dvividhAnyeva ratnAni jalajAnyazmamayAni ca / ato ratnagrahaNa eva kartavye vizeSaNadvayopAdAnaM zlokapUraNArtham | adbhyo jAtAnyabjAni / azmano vikArA azmamayAni / *meghA. vyaka.54 pazuvatkSaudraghRtayoryAneSu ca tathA'zvavat / govad rajatavastreSu dhAnye brahmaNi caiva hi // brahmaNi vede / aitAndoSAnavekSya tvaM sarvAnanRtabhASaNe / yathAzrutaM yathAdRSTaM sarvamevAJjasA vada / / (1) UhApohau varjayitvA yathAdRSTaM yathAzrutaM tattvena medhA. (2) etAn sarvAnanRtabhASaNe doSAn jJAtvA dRSTa* gorA, mavi. medhAgatam / brUhi / (1) masmR.8|100; vyamA 330; vyaka. 54 vazmama (Su sama); smRca. 88; pamA. 112 vyaci. 51 ge ca (ge'tha); smRci. 489 vyasau. 523 vyapra. 128 vyacivat ; vitA. 172 abje (anya ) utta.; prakA. 58; samu. 35. (2) smR. 8 | 100 ityasyopariSTAt prakSiptazloko'yam, brahmaNi caiva hi (brAhmaNavad vidhiH) iti pATha: ; vyamA 331 zvavat (zmavat ); vyaka. 54; vyaci . 51; vyasau . 52; vyapra. 128 izvavat (s'pnuyAt); vitA. 172 'zvavat ( bruvan) rajata ( raJjana) manunAradau; prakA. 58. (3) masmR. 8/101; vyamA 331; apa. 2 / 75 nRtabhASaNe (nRtavAdinaH) sarva (satya); vyaka. 54 sarva (satya); smRca.88 vada ( vadet ); pamA.112 sarvAn (sarvathA ) sarva (satya); vyaci.51 vekSya svaM (vekSasva ) sarva (satya); smRci. 48 vyakavat ; nRpra.10 pamAvat ; savi. 156 sarva (satya) vada (vadeH); vyasau.52 vyakavat ; vyapra. 128 vyakavat ; vitA. 172 lekSya tvaM (vekSasva . ) pU., manunAradau; prakA. 58 savivat ; samu. 35-36 savivat . 1 sahopakAro 2 zrutaM dRSTaM. zrutAnatikrameNa sarvametat tattvato brUhi / (3) aJjasA zIghram | (4) aJjasA zuddhena hRdayena / ayaM ca zUdrapraznavidhiranApadi hInavRttyupajIvinAM dvijAnAmapi bhavati / teSAmalpazapathena niyantumazakyatvAt / + smRca.88 - (5) sAkSivAcanamupasaMharati -- etAniti / brahmaghnAnityAdi vadetyantAn zUdrAyaiva zrAvaNIyaM saMdezanyAyAt zUdravadAcarediti gorakSakAdiSu zUdradharmAtidezAcca / maca. *gorA. mavi. vikarmasthadvijA api zUdravatpraSTavyAH "gorakSakAn vANijakAMstathA kArukuzIlavAn / preSyAnvArdhuSikAMzcaiva viprAn zUdravadAcaret // (1) kAravaH zilpinastakSAyaskArasUpakArAdayaH / kuzIlavA nartakagAyanAdyAH / preSyA jIvikA parasyAjJAkerA dAsA iti prasiddhAH / vArdhuSikA vRddhayupajIvinaH / ete brAhmaNA api santaH prakaraNAtsAkSye, zapathe ca zUdravad draSTavyAH, na kriyAntare / yathA zUdro dAnapuNyAdinA pRcchayate sAkSye, zapathe cAgniharaNAdinA zodhyate, tadvadeSo'pi / zapatho yadyapi pUrvatrAprakRtaH tathApyuttaratrAnantaryAt prakRtatvAt, aprakRtatve'pi Anantaryasya saMbandhahetutvAdvazyamANasyApi pratyAsatyA pUrva vat buddhau saMnidhAMnAt zapathe'pi tulyam / medhA, (2) vipragrahaNaM kSatriyavaizyayorupalakSaNArtham / * mitA.2/73 (3) gorakSaka vANijyasUpakArAdikArukarmadAsyapratiSiddhajIvino brAhmaNAn sAkSiprabhe zUdravatpRcchet / gorA. (4) zUdravatsarvapAtakaiH pRcchedi'iti / Xmavi. (5) vAkyaprakaraNapaThitaM paJca pazvanRta ityAdyadharmajJAnaM dvijAnAmapi bhavatyeva / sarvapAtakAdiyuktaM nikRSTa * mamu. gorAvat / + savi. smRcavat / X nanda, bhAca. gorAgataM mavigataM ca / mavi zeSaM gosagatam / (1) masmR. 8 102 Nija (Niji ); mitA. 2 73; apa. 275, 283 vyaka. 55 yAjJavalkyaH; smRca.88; daki. 38; vyaci. 52; vyasau. 52; vImi . 2 / 74 (=); vyapra. 126,139; vyau. 49; vyama. 19; vitA. 1695 prakA. 58; samu. 36 Nija (niji) . 1. karA. 2 kArA. 3 dro + (na) 4 ryAt + (doSavattvAt ). 5 yata. 6 bradvayosannipAtAt zapathe..
Page #345
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAkSI . dvije'pi vAcayedityAha gorakSeti / maca. (3) svabhAvenAvicAyava drAk / vyAvahArikaM vyava'ye vyapetAH svakarmabhyaH prpinnddopjiivinH| hArasaMpAdakam / yadanyat pazcAdAlocanAdinA apArthaka dvijatvamabhikAGkSanti tAMzca shuudrvdaacret|| vyartham / . .. .. mavi. - dvijatvamabhikAGkantIti vadannadvijAtInAmambaSThAdInAM (4) evaM tarhi strINAM vAkyaM sarvatrAzraddheyaM tatrAhazUdravadeva praznavidhiM drshyti| .. smRca.88 svabhAveneti / anyathA bhakSaNAdivyavahAralopApattiH / kIdaka sAkSivaco grAhyam / tatrApi vyAvahArikaM na sadupadezAdiviziSTamapi brayuH svabhAvenaiva yatrUyustad grAhyaM vyAvahArikam / strIbuddhiH pralayaGkarItyukteH / ato'pArthakaM zAstradRSTayaato yadanyad vibrUyurdharmArthaM tadapArthakam // bhAvenApagato'rtho dharmarUpo yasmAttadapArthakamato mithyA (1) sAkSiNo yat svabhAvena vyAvahArikaM bruvanti tvAdazraddheyam / tad grAhyam / yakSu svabhAvAd vicalitAruNayA dharma- ....... anApadi sAkSyamabruvato daNDaH .. .. .. .. buddhayA strIpratyayamAzritya dharmArtha brUyustadapArthakamagrAhya- 'tripakSAdabruvan sAkSyamRNAdiSu naro'gadaH / ... mityarthaH / yadyathAdRSTasyArthasya vacanaM tat svabhAvato, tahaNaM prApnuyAtsarva dazabandhaM ca sarvataH // yattvanyathA mA 'bhadasya tapasvino madvacanena bAdha itya- (1) paJcadazAhorAtrANi pakSaH / trayANAM pakSANAM nayA buddhyA, tadapArthakam / yathA, kenacidAveditaM bhavati samAhAraH tripakSam / 'akArAntottarapado dviguH' iti anenAhamAkruSTa iti / tatra pareNApahRtam / sAkSiNa strItve prApte pAtrAdidarzanAtpratiSedhaH / yadyevaM tripakSIti AhUH, satyamARSTaM na karmaNA na tu roSeNeti / tatrA- na (1) prApnoti chAndasastatra liGgavyatyayaH / lyablope kruSTaM ityetatsAkSiNAM vaco grAhyam / na karmaNetyetadu. karmaNi paJcamI / trIpakSAn yAvadatItya yaH sAkSyaM na ttaravAdinAnuktatvAdapRSThamuktamapi na grAhyam / vyAvahA- dadAti agado'pIDitazarIrastahaNaM prApnayAdityarthaH / rikaM vyavahAragatam / apagataprayojanamapArthakam / anye dazabandhaM ca dazamaM bhAgaM, daNDanIyastaramANAt / vyAcakSate- yadaprAgalbhyAdibhiH skhalitapadamudAharanti na RNAdiSu ityAdigrahaNena sarvavyavahAropakramaH / dvitIyatAvatA tadanAdeyaM kintu svabhAva eSAmupalakSitavyo'- mRNagrahaNaM upalakSaNArtham / yasmin vyavahAre sAkSyami'numAnena / kimamI aprAgalbhyAtskhalanti utAsatyAbhi- yantaM kAlaM bhavati, parAjIyamAnasya bAdhaH, sa sAkSiNo dhAyitayeti / tattu prAguktam / na cAkSarArtha ityupekssym| bADhamityuktaM bhavati / gado rogastatsamAnAnupasthAnahetUpa lakSaNArtha, tenAtra kuTumbopadravadhanikoparodhAdyapi parI(2) yatsAkSiNaH svAbhAvikaM satyarUpaM brUyuH, tAva- zyam / bandhazabdaH saMkhyAdiparo daNDaviSaye dazamAMzahAranirNayArtha, svAbhAvikAt punaH yadanyat kAraNArtha vacanaH / naragrahaNaM sarvatograhaNaM ca. zlokapUraNArtham / viruddhaM yustanniSprayojanamatazca na grAhyam / gorA. anye tvAhustadRNaM prApnuyAdityasyAyamarthaH- RNopa-- * mamu., nanda., bhAca. gorAgatam / etadeva medhAtAtparyam / haraNalakSaNena pApena yujyeta / rAje vA jIyamAnasya yo - (1) masmR.8.102 ityasyopariSTAt prakSiptazloko'yam , vyapetAH ('pyatItAH) karmabhyaH (dharmebhyaH ) zUdravad (zUdrA (1) masmR 8 / 107; mitA.2176 rvataH (rvazaH); apa. niva) iti pAThaH; vyaka.55 (= ) piNDo (pIDo); smRca. 2176 mitAvat ; vyaka.58 sAkSya (vAkya) tadRNaM (tAdRzaM) 88; vyaci.52; savi.157 vyapetAH ('nupAtAH) kSanti va sarvataH (tu pUrvazaH); davi.348, smRci.92, savi. (kSante); vyasau.52; prakA.58 tAMzca (tAMstu); samu.36. 148 'gadaH (yadi); candra.142 mitAvat ; vyasau.55 (2) masmR.8178; mitaa.2|80 (-) pU., smRca.90 mitAvat ; vyapra.130 mitAvat ; vitA.178 mitAvat ; ato (yato); pamA.113, baal.2|80 utta.; prakA.59; prakA.60 samu.38 mitAvat ... .. . .... samu.37, vivya.11. . . . . .1 yanyathA. 2 tu+ (nyA). . . 1 statsadRzaM prApnu. 2 mAnapratyutthAna. 3 mASavacanaH,
Page #346
--------------------------------------------------------------------------
________________ 270 vyavahArakANDam daNDastato dazamamaMzaM dadyAditi daNDitaH punaH pRcchyte| dahanaH / putradArAdipratyAsannajJAtimaraNaM tasya kUTamedhA. sAkSitve liGgam / +medhA.. (2) avyAdhitaH sAkSI RNAdAnAdivyavahAreSu (2) yatra tu pratyarthinaH svapratyayavisaMvAditvena sAkSipakSatrayaM yAvat yadi sAkSyaM na dadyAttadA tadvivAdAspadI- vacanasyAprAmANyaM manyamAnasya sAkSiSu doSAropaNenAparibhUtaM sarvarNamapyuttamarNasya dadyAt / tasmAcca RNAt sarva- toSastatra pratyarthinaH kriyopanyAsAvasarAbhAvAtsaptAhAvasmAdazamaM bhAga rAjJo daNDaM dadyAt / gorA. dhikadaivikarAjikavyasanodbhavena sAkSiparIkSaNaM kartavyam / (3) agada iti rAjadaivopaplava virahopalakSaNArtham / tatra ca doSAvadhAraNe vivAdAspadIbhUtamRNaM daapyaaH| +mitA.276 sArAnusAreNa daNDanIyAzca / atha doSAnavadhAraNaM tadA (4) badhyata iti bandhaH dazAnAM bhAgAnAM saMbandhI pratyarthinA tAvatA saMtoSTavyam / yathAha manu:- yasyeti / bandhaH bhAgastadekadezo dazabandhaH / sarvataH sarvasmAt etacca, ' yasyocuH sAkSiNaH satyAm' (yAsmR. 2179) vivAdaviSayadhanAt / idaM ca smaraNArtha tripakSadAnam / ityasyA'parituSyatpratyarthiviSaye'pavAdo drssttvyH| mavi. mitaa.2|80 (5) tahaNa sAkSirUpapramANasAdhyaM dhanaM sarva savRddhika (3) utkaTadivye phalAvadhirayam / kSudreSu tvarvAkcaprApnuyAddApya ityrthH| smRca.92 turdazAdityAdismRtyantaroktaH / etacca tatprAganupajAta-' (6) sarvataH sarvebhyo braahmnnaadibhyH| maca. nimittakRtaM graahym| __ mavi. (7) prApnuyAt daNDatvena rAjJe deyAt / na kevala- (4) etacca parIkSaNaM dUtakAdeH sAkSiNaH kArya na metAvadeva kintu sarvataH sarvadravyeSu vivAdaviSayAdanyatra punarguNAnvitasya nRpAdhyakSayorvA / tatraikasyApyanRtasaMbhAdravyAntareSvapi dazabandhaM dazabhAgaM daNDaM praapnyaadityrthH| vanA'saMbhavAt / smRca.94 nanda. (5) mitA.TIkA--etaduktaM bhavati / sAkSibhiH kUTasAkSiliGgam / taddaNDazca / sAkSye kathite yadi pratyarthI parituSyati tadArthino jayaH, yasya dRzyeta saptAhAduktavAkyasya saakssinnH| pratyarthinaH parAjayaH / atha svapratyayavisaMvAditvena rogo'gnirjAtimaraNamRNaM dApyo damaM ca saH // pratyarthI na parituSyati, tarhi sAkSiparIkSaNe saptadineSu (1) saptAhAditi pnycmiidrshnaadrvaagitydhyaahriyte| kriyamANe yadi doSavantaH sAkSiNaH tadA ' yasya dRzyeta saptAnAM divasAnAmanyatamasminnahani yasya sAkSiNo saptAhAditi manuvacanena 'yasyocuH sAkSiNaH satyAmiti rogAdi dRzyate sa mRSAvAdI devena vibhAvitaH pUrvoktena yogIzvaravacanamapodyate / tathA ca pratyarthino jayaH / vidhinA dApayitavyaH / rogo'tyantapIDAkaro'gnirgehaMdhana- aparasya parAjaya iti / subo.2|80 * mamu., bhAca. gorAgatam / etadeva medhaataatprym| (6) atra yadyapi bhavadevena kRtadivyasyeti likhi+ vyapra. mitaavt| taM, tathApyuktasAkSyasyetyabhidhAnAdakRtadivyasyApi draSTa(1) msmR.8|108; mitaa.2|80; vyaka.58 manu- vyam / kRtadivyasyeti prAyovAdaH, anyathA niSiddhanAradau; u.2|29|8 vAkya (sAkSya) RNaM ...saH (dApyo divyasya sAkSiNo'tipIDAkararogAdAvapi kUTatvaM na syAt, daNDaM ca tatsamam ); smRca.94 pamA.115 dRzyeta (pazyettu); anatipIDAkarAgnidAhe na kUTatvam / rogaadikmtraatisubo.2|80 pU. smRsA.103 vAkya (sAkSya) manunAradau; pIDAkaraM vivakSitam , AcaturdazakAdahna ityekamUlaka davi.347 smRsAvat , mananAradau; smRci.48 dRzyeta (duSTe lAta 48 dRzyata (dRSTa tvAt , anyathA'tiprasaGgAt rogAdivizeSasya tanmAtra anyathAti tu) manunAradau; savi.491 yasya dRzyeta (dRzyate yasya); candra. gAmitvasya cApratilambhaprasaGgAt / candra.150 150 smRsAvat ; vyasau.55 smRsAvat ; vyapra.131; vyau. (7) damaM kauTasAkSyaprayuktaM daNDam / asati saptAhA51; vyama 19; prakA.61 kAtyAyanaH; samu.38. 1 rgovAhanadahanaH, . + gorA., mamu. medhAgatam / * baal.2|80 subovt|
Page #347
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAkSI pratijJA bhAvAsparzAt / / midamiti mitAna jayaprAsAvaparituSyA bhyantaravyasanopanipAte pratyarthinA tAvatA saMtoSTavyaM divyaM | bhidhAnam / xmedhA. vA satyAdhyavasAyamavalambanIyamityarthasiddham / vyapra.131 (2) guNavatAmeva vipratipattau dvijottamAn dvijeSu (8) atra kriyAntaraM sAkSyAdirUpaM na divyam / ye uttamAH / kriyAvanta ityarthaH / ata eva bRhaspatiH'saMbhave sAkSiNAM prAjJo daivikI varjayekriyAm' ityukteH| 'guNidvaidhe kriyAyuktAH' iti / mama. yatrArthinaH sAkSiSu na vizvAsaH, divyAtiriktakriyA- (3) na cedaM sAkSyupAdAnamAtraparaM parigRhNIyAditi ntarAbhAvaH, alpaviSayatvena divyAbhAvazca; tatra sapta- vacanAt / na tu tadvacanaprAmANyaparamiti vAcyam / paridinaparyantaM pratIkSA kAryetyAha manu:-'yasyeti / atra grahaNAnarthakyApatteH / nApi vAdinoreva sAkSidvaidhe sati kecit , rogAdikRtakUTasAkSitvAvedakasaptAhAdipratIkSA idam / ekasyApi vAdinaH sAkSibhede saMkocena jAgaarthisAkSyottaraM pratyArthadviguNaguNavattamasAkSipradarzana- rUkatvAt / vyaci.40 viSayA / anyathA ArthisAkSyottaraM saptAhapratIkSAyA anu- pRSTAnAM tu sAkSiNAM vacanadvaidhe manu:- bahutvamiti / papatterityAhuH / tanna / ekasmin vAde dvayoH sAkSirUpa- dvaidhaM sAkSyantaroktavyatirekAbhidhAyitvam / evaM ca na kriyAdvayA'saMbhavAt / pratyarthisAdhyasyAbhAvasya sAkSi- jAnAmItyabhidhAne na dvaidhaM, tasya jJAnAbhAvaparatvena jJeyAgamyatvAbhAvAcca / ataH yasyocuH sAkSiNaH satyAM pratijJA bhAvAsparzAt / sameSviti, saMkhyAsAmye guNAdhikAH, tatra sa jayI bhavet' ityanena jayaprAptAvaparituSyatpratyarthiviSaya-'na jAtyAdyadhikA grAhyA ityarthaH / sarvathA sAmye tu midamiti mitaakssraakaarH| . . vyau.51 mAnAntarAnusaraNamiti bhaavH| vyaci.60-61 sAkSidvaidhe bahutvaguNAdhikyAdi nirNAyakam sAkSiNAM satyavacanApavAdaviSayaH bahutvaM parigRhNIyAt sAkSidvaidhe nraadhipH| tadvadan dharmato'rtheSu jAnannapyanyathA naraH / sameSu ca guNotkRSTAn guNidvaidhe dvijottamAna / na svargAt cyavate lokAdevIM vAcaM vadanti taam+|| (1) yatra bhamibhAgAdau vipratipattiAbhyAM ca bhoga- (1) tadanyathA'pi jAnananyathA vadanna svargAd sAdhanaM, sAkSiNo nirdiSTAH / te ca kecidarthino bhoga- bhrazyati / kUTamapi vadanna duSyatItyarthaH / kiM sarvadaiva ? mAhurapare pratyarthinastatra bahUnAM vacanaM grAhyam / sama- netyAha-dharmato'rtheSu / dharmeNa dayAdinA nimittenArtheSa saMkhyeSu tu. ye guNairutkRSTA bahuguNA ityarthaH / ekena vA vyavahAreSu dharmasya ca nimittatvamuktamuttarazloke darzayiguNena dRSTapuruSArthopakAriNA sAtizayena yuktAH / guNa- Syati / etacca na svamanISikayocyate / kiM tarhi ? vatAM samaguNAnAM bhede jAtirAdartavyA / sarvasAmye shpthH| etAM vAcaM vadanti asmAtpUrve'pi smartAraH / kA anyadvA premANaM anumAnam / bahatvaM parigRhNI- punardaivI vAg yayA'sminnimitte'nRtaM vaditavyamiti ? yAt, bahUnAM vacanaM pramANIkuryAt / dvaidha parasparaviruddhA- eSA devAnAM saMbandhinI vAka, tAM manvAdayaH - zrutvA vadantIti vizeSe'nRtaprazaMsA / anyaistu parva* vyamA. atraiva prakaraNe viSNuvacane (pR.246-247) draSTavyA / vidhizeSatayA'yaM zloko vyAkhyAtaH / tadetad gorakSa(1) masmR.873 ca (tu); vyamA.308 manuviSNaH 325 kAdiSvanuyogavAkyaM brAhmaNeSu bhavitavyaM, anyathA ca (tu): 335, apa.78 manuviSNU ; vyaka.59, smRca. brAhmaNeSu satyaM brUhIti / atha brAhmaNA ete kathaM zadra91; pamA.116 pari (prati) ca (tu); smRsA.101:121 ____x gorA. medhAvat / * zeSaM medhAvat / nAradaH, vyaci.40,60, smRci.47; savi.146 guNi +gorakSakAniti (81102) zlokA'vyavahito'yaM zlokaH / (guNaM ); candra.138 dvijottamAn (ca dhArmikAn); vyasau. tat zlokArtha parAmRzyaivAsya zlokasya kAnicid vyAkhyAnAni / 56-57 ca (tu) kRSTAn ( karSAn ); vyapra.114; prakA.59; (1) msmR.8|103; vyaka.59 danti tAm (dennisamu.37, vivya.9 ca (tu). jAm ); vyasau.56; vitA.191 utta. samu.36. 1 dRSTe puru. 2 (0). 3 ne. 1 visma. 2 vAkyeSu. 3 yathA nA. +gorakSakAniti ( 89 yAkhyAnAni /
Page #348
--------------------------------------------------------------------------
________________ 273 vyavahArakANDam vat anuyojyA iti / tadvidvAnapi na duSyatIti / yato tathA sati pratiSedhenaikavAkyatA bAdhyeta / adhikArakalpanA , manvAdaya evaMvidhAM vAcaM vadanti, yathaite zUdravadAcaraNIyA ca syAt / anye tu naimittikadharmAdhikAraM manyamAnAH iti / te ca dharmAdharmayoH pramANam / taizca satyaM vadi- kalpanAmapavadante / kA punaratra nimittshrutiH| tatreti / tavyaM, tacca yathAvihitaM, tatra sa eva dharmo, yatra cAnRtaM tasya vadhavizeSaNatvAt / na vedhosyA'sato nimittatvAnutatrAnRtAbhidhAnameva dharma iti / medhA. papatteratazca kRte vadhe pazcAttadviSayamanRtaM vaktavyamityartha (2) tadetatsAkSyamanyathA jAnannapi manuSyo dharmeNa Apatati / tattvaniSTam / nanu ca yatreti vyavahAravastu dayayA hetubhUtayopAdhirahito vyavahAreSvanyathA bruvan na nirdizyate / punastatreti tadeva pratinirdizyate / tatazca svargAt lokAt bhrazyati / yasmAdetannimittavizeSeNa yasmin vyavahAre parAjitAH santo vadhArhA bhavanti tasya . anRtAbhidhAnam / etAM daivasaMbandhinIM vAcaM manvAdayo nAnupapanno nimittabhAvaH / atra vadanti -na cAtra vadanti / anye tu prAivivAkaviSayamidaM vyAcakSate, vadhAheSvanatamiSyate, yato'nanurUpaM pApIyaso jIvana miti / prAvivAko gorakSakAdiSu brAhmaNeSu sacchUdrapraznaM kurvanna yastvavadhA)'navakAzAt puradAsyAdiskhalitAdanatAdharmahAniM prApnoti / *gorA. khyApanAya rojAnaH svalpAparAdhAt na ghAtayantItyupa(3) tatsAkSyaM dharmato dhArtha jAnannapyanyathA vadan pattiH,rAjatvAtkrodhadaNDasya cAzAstrIyatvAdasthitapramANasvargAnna cyavate / yatastatrA'nRtA'pi vAg daivyeveti tayA nizcayAbhAvo na tasyApi nimittatvopapattirataH vadanti / mavi. pratiSedhazeSataiva nyAyyA / gautamIye tvanatavidhyAzaGkA'pi (4) artheSu cAturvarNyavadhaparyanteSu / anyathA jAna- nAsti, 'nAnutavadane doSo jIvanaM cettadadhInam' ityevannapi anyathA tadanRtaM dharmato hetorvadan svargAnna cyvte| mAdipratiSedhe satyAnRtayoH kAmacAraprasaGge satyavacanena tAM dharmAnusAriNIM vAcaM daivIM satyAM vadanti / nanda. 'vaidhe nimitta vaH pratipadyamAno 'na hiMsyAtsarvabhUtAnIti (5) tadvadanniti sArdhenAha / tatsAkSyaM dharmato'rtheSu pratiSedhavyatikramabhaye cAnRtaM pratipadyeta iti yuktimat / varNirakSAdyanyataradharmArtheSu jAnannapyanyathA vadannaraH svargAnna tenedaM kRtaM, na cedasau pRSTa AcaSTe, na punarhanti anaMzca cyvte| - bhAca. kathaM hiMsAdoSeNAnuSajyate / athAsatyapi svAtantrye tadvacazaMdavikSatraviprANAM ytrtoktau bhvedvdhH| nena rAjJA hanyamAnatvAttaddhetubhAvApatyA prayojakakartatva tatra vaktavyamanRtaM taddhi satyAd viziSyate // miti cet ? na, sarvo hetuH prayojako, dhanena kulaM vi. (1) tatra nAnRtaM vadediti yaH pratiSedhaH tasyAzadrA- dyayA yaza iti bhavati vidyAyazasohetutI pryoktrii| diviSayatA'nenocyate / na punaranRtavadanaM vidhIyate / nanu cAnya evAyaM laukikaH phalotpattiyogyatAlakSaNo * medhAtitherevAyaM saMkSepato'nuvAdaH / maca. gorAgatam / hetubhAvaH / api tu dravyaguNeSvatrApi kriyA zrUyate (1) msmR.8|104, gorA. ktiau (caiva); apa.2183 agminA pAka iti / sA'pi svarUpeNa, siddhruupaabhidhaatoktau (cokto); vyaka.59 (zUdravikSatriyANAM ca Rtoktau nAt kRdantairbhAvasya / anyazcAyaM zAstrIyaH kartavyAca bhavedhaH); mabhA. 13 / 25 ytrtoktau (yatroktArtha) satyAt pArasya prayojako heturna tu tatprayojakatvameva mityarthaH / (tatra); smRca.89 yatrafaktau (yatrokte tu); pamA.113 yatra- yadi tAvatpreSaNAdhyaiSaNe AjJAprArthanArUpe prayojakatvam : toktau (yathoktau tu); vyaci.56 taddhi ... te (tatsatyAdatiridhyate); savi.159) candra.152 (zUdravikSatriyANAM ca 1 'adhi... badante' ityazo nAsti. 2 vadhastasyA. 3 tes. yatroktau tu vadho bhavet); vyasau.56 kSatraviprANAM (kSatriyANAM vadhau. 4 matadviSayaM vA ' nR. 5 'SThaM na. 6 stutini. / ca) toMktI (coktau); vImi.2183 vyacivat; vyapra.138, 7 AnurUpApI. 8 dhArhAna. 9 danuhatadaNDatA.10 vA janaiH vitA. 191 tatra ... nRtaM (tatra tatrAnRtaM brayAt); prakA.58 sva. 11 tayitvopapattirA. 12 parimA. 13 (0). 14 bhAvaM. yatrafaktau (yaccokta tu); samu.36 smRcavat. 15 matayA. 16 yata. 17 matvenedaM. 18 atha. 19 jika. 1nAca. | 20 tunA. 21 kapha. 22 tAhetulakSaNe. 23 sartham.
Page #349
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAkSI 273 zoSayate vrIhInAtapa ityAdAvacetaneSu nnijutpttirdurlbhaa| vidhipratiSedhAvapi syAtAm / yathA pAtakaparigaNanAyAM nanu ca parihRtametad vyAkhyAtubhiH, 'mukhyopacaritakriya' manuH paThati--'krayavikrayI saMskartA copahartA ceti / iti cetanAvad vastUpacAre bhikSA vAsayati kArISo'dhyA- tasmAdanvAkhyAna siddhayartha tAntrikI sA vyavasthA na payatIti / na hyatra caitanyakRta upakAraH / api tu vastvadhiSThAnamarthamavaskandati ata eva vyAkhyAtRbhistanizcitatvAttadanyasya prayojakasya / adhyayanaM hyAcArya- samarthAcaraNaM ceddhetumAtre prasaGgaH / tatazca yo'pi kasmaikaraNavidhiprayuktaM kurvANasya mANavakasya zItAdilakSaNaM cid bhojanaM dadAti, sa caudarikatayA'tisauhityena pratibandhakamanuvadati / kArISe pryojktvaaddhyaaropH| vyApadyeta, prAptaM tatra dAturvadhakartatva miti / na ca tatpraprerakatvAddhi pryojkmucyte| taccA'cetanasya vAyujalAde- yuktaM bhavati / kriyAntareNa hyasau nizcito bhojanakArye ramikASThAdau sutarAM dRzyate / tadA vidhiprayojakastuti- prayojako na vadhe na vaiAdi (1) kathaJcinnimittaM bhavati / prayoktabhiH (1) preSaNAdyabhAvAda gauNArthAH zabdAH syuH| bhavata, prayojakatvAbhAvAtta kartatvaM nAstIti bramaH / yasya arthatatsamarthAcaraNaM prayojakatvaM tacca prayojakasya prayojya- tu bhUmisuvarNApahArAdinA'parAdhyeta sa ca tadapahAramanyunA vyApArAnuguNaM preSaNAdivyatiriktakriyAntarAcaraNaM saMvi- kathaJcinmriyeta kiM. tatrApaharturapahAradoSa evota vadhe'pi dhAnAkhyam / saMvidadhAna eva hi kaarytiityucyte| nimittIbhAva iti cintyam / kimatra cintyate ? avyabhiyathA bubhukSamANasya kazcitpAtramAharatyanyo bhaktamupanayati, cArAvagamyatvAddhetuhetumadbhAvasya, na khaDgaprahArabhojanakasyacidvadhapravRttasya kazcidAyudhamarpayeti anyo vadhya- vicchedAderiva bhUmyAdiharaNasya niyatanimittatvopapattiH / doSAviSkaraNena manyumupadIpayati / evaMlakSaNaHpreSitrAdi-| ko'yaM niyamo'bhipretaH ? na hi kecit niyante kecirUparahitaH savyApAraH prayojyaphalasiddhAvAnukUlyaM nneti niyato niyamo bhavati, puruSasvabhAvabhedAt / pratipadyamAnastatsamarthAcaraNapakSe prayojakaH / asmin tadevauSadhaM zleSmikasya hitaM viparItamanyasyeti / sarveSApakSe kArISopAdhyAyau tulyau prApnutaH / atrApi yamantareNa meva ca bhAvAnAM dezakAlasvabhAvabhedasahakArisApekSaH kriyAyA anirvRttiryasya ca kArakavizeSasaMjJA na(?)prava- zaktyantaraprAdurbhAvastadeva lakSaNaM puruSavittasaMtatisApekSa teta sa mukhyaH prayojakaH kartA / adhyApayitAraM cAntareNa pipAsAhetuH" prANyantarasApekSaM tadvicchedaheturiti / evakArISo na zaknotyadhyayanahetubhAvaM pratipattum / AcA- matyantAmarSiNo manyumataH svaharaNaparibhavAdi maraNAya yastu tamantareNApi zakta eveti gauNaH kArISaH / yatra kalpate / kiM, tatrAzakyo nimittabhAvo'pahnotum ? pezalaca karaNAdibhAve nizcite hetumatpratyayadarzanaM tatrApi mAnasasya tUpekSaiva tatra / ye punarmanyuparItA anazanagauNArthataiva / yathA kazcit svalpenA'pi prayojanena dUraM zvabhrapatanaviSabhakSaNAdinA parAn dvAramuddizya mriyeraMstagrAmaM punaH punargatavantaM dRSTvA bravIti, ' azvo gamayati trApyeSa eva nyAyaH / nanu cAnyasyaiva prasiddhahetubhAvasya devadattam' iti / yatra tu na kasyacidAsattiviprakarSA- | viSabhakSaNAdenimittasya tatra darzanAnna bhUmyAdiharaNasyAvantaraGgabahiraGgabhAvo vA gamyate tatra yAvantastadAnukalyaM parodhI hantRtvamApnuyAt tenopajanitamanyuH maraNahetu: pratipadyante sarve te pryojkaaH| pravartata iti pAramparyato nimittatvamiti cet / evaM sati nanu ca kArakasaMjJAyAmantaraGgayogo nAstIti ko pathyopadezenA'pi kiJcidudvijamAnA AtmAnaM vyApAdavizeSaH kArISopAdhyAyayoH 1 khaprakriyaiva sA tatrabhavatAm / yanti / tatazca tatropadeSTAro hantAraH syuH| tathA matsana vastvAzrayA / vastvAzrayau ca vidhipratiSedhau / idamapi | riNaH paradravyeSvIrSayA zuSyanto dhaniSu doSamAdadIran / tatra paThyate-vivakSAtaH kArakANi bhavantIti / evaM ca tathA'nye mUDhamanasaH priyAn putrAn svaaminshcaanumriynte| sati yatrAkartureva kartRtvaM kazcid vivakSet tatra kartRpratyaya- yAmanupaThati. 2 nAkhyapra. 3 hara. 4 vobhayava. 5ttibhA. 1 ca caitanyasya. 2 sthama. 3 'prayojye'ti nAsti.4 vara.. 6 yadi ha vA ke. 7Smikopahi. 8 kSA. 9 pekSyaM. 10 5 anivRtti. 6 tahe. 7 nAta. tuprA. 11 sApekSyaM. 12 rAdho. 13 nyu. 14 NahetoH. vya. kA. 35
Page #350
--------------------------------------------------------------------------
________________ 274 vyavahArakANDam medhA. tatra priyAdInAM hantRtApattiH / apare ca rUpavatstrIdarzanena | jJAnaM smRtyabhAvAt / athA'pravRttau kAmayeta mAraNamiti pariphalgumanasaH zrUyante bhajyamAnahRdayAzca vivekazenyA- pratiSedhabhayAt pravartate so'pi pratiSedho rAgalakSaNAmeva tmAnaH, tatra zIlavatyaH striyo duSyeyuH / tadevedamApatitaM hiMsAM pratiSedhayati / na cAsau rAgato na pravartate'pi tu mRtasya brahmahatyeti / satyamevaM yadi vidhipratiSedhavizeSo pratiSedhabhayAt yA tu paropakArataH pravRttiH sA'pi pratina syAt / vihito hitopadezaH pratiSiddhaM svaharaNAdi / SedhaviSayaparihAreNa / yo'pi kiJcidyAvadayamamAtmAnaM tathA cAhuH- 'upakArapravRttAnAM kathaMcicced vipryyH| hanmIti hanyAnna tatrAprayacchato ghAtakatvaM vyavahArona tatra doSaH keSAJcidbheSajAmauSadhI yathA ' // atra na cchedaprasaGgAt / kevalaM vaidyAderAturopakArArthinaH prayuktauSadhasya kathaJcidvipa- (2) kva punastadanRtaM vaktavyamityata Aha-'zUdreti' / rItatayopapattAvadoSaH / kiM tInyasyApi gavAdermahati idaM cAtyantadhArmikapramAdaskhalitapuruSaviSayaM na tvatyantApaGke nimagnasyoddhabhujAkarSaNazrameNa yadi vyApattirna tatro- dhArmikaviSayam / tathA ca gautamaH-nAnRtavacane doSo ddhartA duSyediti kathitaM bhavati / jIvanaM cettadadhInaM na tu pApIyaso jIvanam' ityAdi evaM sarvatra / yo'pi kasmiMzcitsvavyApArAnuSThAnavati | (gaudh.13|24-25) / tatra viSaye pramANAntareNa rAjA dhanarUpAtizayasaMpadvati dRzyamAne dandahyate, na taM prati nirNayaM kuryAt na sAkSibhiH / na pramANAntarAnna caivAnukasyacicchAstrArthAtikramaH / nizcito hi nimittabhAvaH | mAnAdinAtyantaM sAkSiparIkSAM kuryAt / na ca 'na jAtu pratiSedhasya viSayo bhavitumarhati / na ca prANyantarAzra- brAhmaNaM hanyAt' iti vacanAt kathaM brAjhaNasya vadha yiSu caitanikeSu dharmeSu pratikSaNamanyathAbhavatsu svabhAva- ApatedityAzaGkanIyam / upadaNDatvAdrAjJaH kathaJcit vizeSAvasAyaH / na hi zakyamavasAyayitumayamasyA rUpa saMbhavAt vyavahAre'nyatrApi caivaMvidhe viSaye'nRtasyeSyasaMpadA vyApadyata iti / na ca nizcite pratiSedhaviSaye mANatvAt / vadhasyAmaGgalatvAt zUdrAdikrameNa nirdeshH| saMbhavatyanizcitaviSayatA nyaayyaa| yatra tarhi kathaJcidvarNa gorA. viparyayazarIrazoSaNAdinA kutArkikapaThitA syAdapi (3) buddhipUrvasAhasAdau tu dRSTe vadhasaMbhave'pi satyaM nimittAvagatistatra kiM bhraMzayituM zIlaM saMyujyatAM vAcyam / mavi. kAminyA, bhavatu vA puruSavyA~pattiriti / naitadevaM, na / (4) yasminvyavahAre satyAbhidhAne sati zUdravaizyahIdRzI bhavantyapi nimittatA pratiSedhasya viSayaH vidhya- | aniyaTA kSatriyabrAhmaNAnAM vadhaH saMpadyate tatrAsatyaM vaktavyam / ntaravirodhAt / asti patra vyabhicArapratiSedhavidhiH / yasmAt tasminviSaye'nRtaM / yattatprANarakSaNena satyAdvina co'pi vidhyantareNAnabaSTabdhe viSaye kRtAvakAzA shissyte| / , mamu. vidhayo virodhividhyantaraviSayamAskanditumarhanti / ye'pi / (5) yatra traivarNikavadhaH satyAbhidhAne tatrAsatyaM manyante, rAgalakSaNAM pravRttiM zIlasaMrakSaNopadezo niSedhati, vAcyam-zUdraviDiti / . candra.152 na zAstralakSaNAm / tena, mahAnubhAvatayA nAsya tpsvino| (6) taddhIti / tad anRtam / satyena dharmamAtramatra jIvita'' vicchindyAt iti prANojihIrSayA mumUrSaNA tu viprAdirakSA dRSTArthA'hiMsA'dRSTArtheti taddyamato saMprayujyeta nAsau vyabhicArapratiSedhamatikAmet / yattu vizeSa iti bhaavH| zadreti kramavaiparItyaM kuSmANDairityAdi vidhyantaraviSaye na vidhyantaraM pravartata iti, naivAyaM prAyazcittacatuSTayasya+ sUcanArtha, anyathA tadasaMbhavAt / vidhyantarasya viSayo, rAgalakSaNatvAt / nanu ca pravRttA xmaca. vapi naiva zAstramasti, niyogavidhAviva vyabhicArAnu * zeSaM goraavt| +catuSTayasyetyasyAnantaraM 'zUdrAdiSu krama 1 sU. 2 sUtyAtmA. 3 NAya yathAzra. 4 tA. 5 sAdita. | iti TippaNyAmadhikam / 6 nAM. 7 vyApinIti. 8 ya. 9 vA. 10 rodhavidhyantaraM vi. x vAkyArtho mmuvt|| 11 tuM cecchet i. 12 jyate.
Page #351
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAkSI . . (7) idamapi yogIzvaravacanavadviziSTAbhAvaparatayA anRtasyainasastasya kurvANA niSkRtiM parAm // vyAkhyeyam / avacanAnRtavacanAbhyanujJAlAbhAya / satyA- (1) evaM prAyazcittacatuSTayaM yadAmnAtaM, tat tannidviziSyata ityasyAyamarthaH-brAhmaNAdivadhaprayojakatA- zAnusArAcchadrAdikrameNa yathAvarNa kramazo draSTavyam / zUdra nibandhanAdhikadoSaparihArAya avacanAnRtavacanaprayuktA- svarUpApekSayA ca caroH sakRdvRttirAvRttiryathA syAditi lpadoSasvIkAra ucita eveti prazaMsArtham / yadyapi- carubhirityuktam / asmAdeva ca prAyazcittAnRtAnujJAnAda na jAtu brAhmaNaM hanyAtsarvapApeSvapi sthitam / rASTrAdenaM rAjJo naiyogikaM vadhyAnupekSagamiti gamyate / sAkSiNastu bahiH kuryAt samagradhanamakSatam // ityAdimanvAdivAkyai- prAyazcittopadezamAtrAd rAjakIya vinayAnahI ityavaseyam / brAhmaNavadhadaNDaniSedhAdvipragrahaNamanaham ; tathApi, tasya vizva.2185 vadhasthAnIyadaNDaprasaktastatparihArAyaiva avacanAmRta- (2) vAk cAsau devatA ca sA vAgdevatA / tadartha vcnaabhynujnyaa| . ca caravo vAgdaivatyAH / taNDulA nAtipakkAH caravaH tai- tathA ca manu:-'mauNDayaM prANAntiko daNDo brAhmaNasya ryajeranniti / bahuvacananirdezAt carubhiriti bahuvacanam , vidhIyate / itareSAM tu varNAnAM daNDaH prANAntiko na punarekaikazo bahavazvaravaH, nApi saMhatAnAM vrAtyastomabhavet' iti // smRtyantare'pi-- 'brAhmaNasya vadho vadyAgo 'devazcedvarSedvavo brAhmaNA yajeran ' (pUmI. mauNDathaM purAnnirvAsana tathA / lalATe cAGkakaraNaM prayANaM 10 / 6 / 45) iti tadhuvacanam / na tu kapiJjalaizca gardabhena ca' iti // na ca vadhazabdenArthadvayaparigrahe tribhiryajeran / tadetadbrAhmaNAdyanugrahArthamantamuktaM bhvti| vairUpyam / nimittAMzapAtini tatprasaktAvapi vidhivaiSa- anRtamevainaH pApaM asatyAbhidhAnalakSagA kriyA / yathA myA'prasakteH / yadvA gorakSakAn vANijakAMstathA kAru- dharmaH kriyA / ata evaM samAnAdhikaraNe psstthii| yeSAM tu kuzIlavAn / preSyAnvAISikAMzcaiva viprAn zUdravadAca- kriyAjanyau dharmAdharmI na kriyaiva, tanmate'nRtasya yadena ret // iti mAnavAtteSAM zUdravadvadhAbhyanujJApratItestatparaM iti vaiyyadhikaraNyene anRtanimittatvAdeno'nRtaM upavipragrahaNam / tathA ca vadhapadamubhayatra mukhyArthakameva / cArataH samAnAdhikaraNe eva / tasya niSkRtiH zodhanaM ayaM tvaparAUktasamAdhiranupAdeyaH / tasya mAnavasya / pAvanaM prAyazcittamiti yAvat / parA prakRSTA / prakaraNAcchapathaparatvena daNDaviSayatvAbhAvAt / '...... nanu ca kuto'tra pApam ? yAvatA'sminnimitte sarvapApeSvapi sthitam / tasmAdasya vadhaM rAjA manasA'pi 'nAnRtavacane doSa' ityuktam / kecidAhuH - 'nivRna cintayet // ityAdizravaNAd vipravadhamAtrasyaiva pari- tistu mahAphale ti asmAcchAstrAttu yAvajIvamanutaM haraNIyatvapratItezca / athavA yatra krodhAdyAvezavazenAti- mayA na vaktavyamiti yena saMkalpitaM tasya mithyAsaMkalpakramya niSedhaM viprasyApi rAjJA mlecchAdinA vA vadha- doSo mA bhUditi prAyazcittamucyate / gehadAvadhAprati daNDaH kartavya iti saMbhAvanA tatraivedamastu / yathAkathaJci- Sedhe'pi naimittikaM vidhAnamenaso niSkRtirityanuvAdaH / prasaktyupajIvakatvAdasya, rAjJo'stu paraM doSaH / pApI- idaM tarhi kathaM ? 'vAgdevatyaiH sarasvatI yajeran' yadi yasastu kSatriyAdevadhaprasaktAvapi nobhayAbhyanujJetyAha ___* vyapravyAkhyAnaM -- kUSmANDaivA'pi ' ityAdyagrimazloke gautamaH--'nAnRtavacane...na tu pApIyaso jIvanam' drssttvym| iti / vyapra.138-139 (taizca); vyaka.59 apavat; smRca.89 tyaizca (tyaistu) tasya (tatra); (8) ukte Rta iti padacchedaH, saMdhikAryamArSam / vyaci.56 apavat; vyasau.56, vyapra.139 apavat; uktvArtamiti vA paatthH| tatra samAna 5 ninda. vitA.193 tyaizca (taistu) ste (stu) tasya (te'sya) niSka uktAnRtavacanaprAyazcittam (nikR); prakA. 58 smRcavat; samu.36 tasya (tatra). vAgdaivatyaizca carubhiryajeraMste sarasvatIm / 1 nu. 2 dharma. 3 vata. 4 vaM. 5 (0). 6 mityarthavAdaH. (1) msmR.8|105; vishv.2|85; apa.283 tyaizca 7 (0).
Page #352
--------------------------------------------------------------------------
________________ 276 vyavahArakANDam vAgdevatA sarasvatI kathamijyate ? atha vAksarasvatyo- | svata' iti / atra ca sarasvatyeva devatA vAkpadaM taduparekatvena / naivaM devatAbhAvaH, zabdAvagamyarUpatvAddeva- lakSakam / / savi. taayaaH| bhinnau caitau vAksarasvatIzabdau / yathA'naye / (5) yadyapi vAgdevatAke carau bAkzabdenaiva devajuhotIti codite na jvalanAya kRzAnave vA svAheti | tAtvaM na sarasvatIzabdena; 'vidhizabdasya mantratve bhAvaH hUyate, vAyave nirUpya juhuyAdvAyurvai prANa ityukte'pi, na | syAt' iti nyAyAt tathApi 'vAgvai sarasvatI' iti prANAyeti huyate / satyam / vAgeva devatA / sAmAnA- | zrutervAksarasvatyorekArthatvAtsarasvatImityupasaMhAraH / atra dhikaraNyAddevatArthe tddhitH| sarasvatImiti dvitIyAnirde- prakaraNe cedaM prAyazcittAbhidhAnaM lAghavArtham / tatra kiya- . zAt / na hi dvitIyAnirdezyA devtaa| karmaNi hi dvitiiyaa| mANe 'zUdraviTakSatriyabrAhmaNavadhaviSayAnRtavAdinaH' ityapi saMpradAnaM ca devatA, na karma / kathaM tarhi sarasvatIpadA- vaktavyaM syAt / xmamu. nvayaH ? arthavAdo'yamagnaye juhotyagnirvai sarvA devatA iti kUSmANDairvA'pi juhuyAd ghRtamagnau ythaavidhi| vAgeva sarasvatI / tayeSTayA sA'pISTA bhavati / yAgena udityUcA vA vAruNyA tRcenAbdaivatena vA // devatA'vagamyate / kthmgniryssttvyH| prajApatiryaSTavyasta- (1) kUSmANDA nAma mantrA yajurvede ptthynte| tairghatathAgni yajati yadagni yajatItyAdi / kecidAhurdevaitAstu magnau juhuyAt / juhotizca devatAmuddizya dravyasya tyAgaH / tatra tatra pUjyante / daivatapUjAvacano'tra yajiH, pUjA ca AghAravizeSaNe tatrehAnAvityadhikaraNa nirdezAnmAntra puujymaankrmikaa| tatra yuktA dvitIyA / tathA ca devatA varNikI devatA veditvyaa| yeSu ca mantreSu devatAvizeSapUjanIyetyAdi maryate / etacca na yuktam / asminhi liGgaM na dRzyate, yathA- devakRtasyainaso'vayajanamasi' pakSe devatAtvaM manyate / nUnaM tatra yAgasaMpradAnaM devateti ityAdiSu / tatra prajApatirdevateti yaajnyikaaH| atha vA; smaraNa virodhaH / eSA ca smRtibalIyasI / nirapekSatvAta / yesyA anyatra devatAtvaM dRSTaM seha saMbandhinIti yAvata / pUrvA devatA uddezyA dhyeyA ca / yasyai devatAyai havirgahItaM tathA ca niruktakArAH-'api vA sA kAmadevatA syAttAM manasA dhyAyediti takriyAkarmatvAt karmaNyeSA syAditi (ni. 745 ) / yadyapi, yA'nyasya haviSo dvitiiyaa| medhA. devatA sA'nyasya na kadAcit , tathA'pi yajatiH - (3) vAgvai sarasvatIti zrutervAksarasvatyoraikyAdvAg- zrUyate, dravyaM mantrAzca / te'trAsatyAM deva'tAyAM juhoteH devatAkaizcarubhiH sarasvatI te sAkSiNo'nRtAbhidhAyinasta- rUpaM juhuyAditi vyAkhyeyam / taccAyuktam / tathAbhikSArasyAsatyasya yatpApaM tasya prakRSTAM zuddhiM kurvANA yajeran / yediti vaktavyaM syAt / vayaM tu brUmo, 'devakRtasyainaso'atraikasya sAkSiNaH api kapiJjalavaccarutrayaM Ahustada- vayajanamasi' ityatra karmevAvayajanamevAvayAjanamityusat / 'devazcedvarSed bahavo brAhmaNA yajeran' itivat itye- cyate / aMtastadeva devatA / sarvatra ca mantrAbhidheyaM tatprAyazcittakartubahutvApekSayA carubhiriti bahuvacanam / vrAtyastomavadeSAM saMpAdya yaagaashcotpaaditaaH| atra prAyazci- 4 zeSaM goraavt| * vizvarUpavyAkhyAnaM 'bAgdaivatyaizce'ti ttasya prakaraNotkarSoM laaghvaarthH| tatra hi kriyamANe viTa. pUrvasmin zloke drssttvym| kSatriyAnRtAbhidhAne etatkartavyaM syAt / gorA. (1) msmR.8|106; vishv.2185ap.2|83 tRce (4) saMbhUya anekaiH sAkSibhimithyAbhidhAne'pi svasvA (vyUce); vyaka.59, smRca.89 varvA'pi ('tha); vyaci. niSu pratyekamekaika eva caruH pRthak pRthak nirvApyaH / 56, vyasau.56; vImi.2183 apavat ; vyapra.139-140 yaduktaM yAjJavalkyena- 'tatpAvanAya nirvApyazcaruH sAra apavat ; vitA.193 pi juhuyAd (bhijuhuyuH) udi (tadi) tRce (byUce); prakA.58 'pi (vA'tha) na vA (na ca); samu. * bhAvArtho medhaavt| apa. goraagtm| 36 smRcavat . 1 vatyAH. 2 Syate.3 ve. 4 sarasvatIM. 5 daivataiH svata- 1 ma. 2 yasyAnyatra. 3 saha saMbandhi. 4 daiva. 5 tIti statra. 6 uddi. | rU. 6 atastaddevatA.
Page #353
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAkSI vastvastIti na devatAyAM mantravarNAbhAvaH / * udityRcA vA vAruNyeti / 'uduttamaM varuNapAzamasmat' iti eSA Rk varuNadevetyA uditi pratIkena laikSyate / vAruNIgrahaNaM cAnyasyAH 'uttvA madantu stomA' ityucchabdapratIkAyA nirvRtyai / tRcenAbdaivatena veti / tadevaM devataiva daivtm| Apo daivataM asya tryucasya tena 'Apo hi SThA' ityAdinA / atazcaikaikayA RcI ekaikA AhutiH pratyekamabdaivatatvAt, naiM samudAyAhutireketi / ghRtamagnAviti sarvatrAnuSaGgaH / yathAvidhi yAdRzaH ziSTasamAcAra ityarthaH / tena ca vidhihInatvAdaprAptAyAmitikartavyatAyAM parisamUhanaparyukSaNAverkSaNasruvahomAdyetAvanmAtramanujAnAti / vAzabdAdvaikalpikAH sarva eva / medhA. (2) 'yaddevA devaheDanam' ityebhirmantradevatAkairdhRtamanau paristaraNAdihomavidhinA juhuyAt / 'uduttamam' iti varuNadevatAkayA RcA ApohiSThetyanenAndevatAkena vA juhuyAt / gorA. ' (3) udityRcA 'uduttamaM varuNe' tyRcA juhuyAt ghRtameva / pApotkarSApekSayA sahasrAdapyadhikaM hotavyam / albe tu sahasram / tRcenApohiSThIyena / guNajAtyAdyutka rSApekSayA ca prAyazcittacatuSkavyavasthA / atra cAnAviti vacanAtpUrvokto vAgdaivatyazvaruH vaitAnikeSveveti gamyate / mavi. (4) kUSmANDamantrA yajurvedikAH / yaddevA deva he - DanaM devAsazcakramA vayaM AdityAstasmAnmAmuJcatartasya namAmitaH svAhA / Adityebhya idaM na mametyuddezatyAgo na mantrAntaH pAtI / evamuttaratrApi jJeyam / prayogazca mahAvoktaH / yathAvidhi paryukSaNAdihomadharmeNa svagRhyeoktena tadityRcA gAyatryA tadAdiketyuktatvAt / 'uduttamaM varuNapAzam' ityetayA vAruNyA / abdaivatena ApohiSThetyanena / atra yadi zUdraH sAkSyaM vakti so'pi brAhmaNadvArA homaM kArayet / atra caruriti yogIzvaravacana ekavacanAddaivataikyAcca mAnave carubhiriti bahuvacanaM kartRbahutvanyAyaprAptabahutvAnuvAdakam / dvijagrahaNAnna zUdrasyaitatprAyazcittaM kintvanyat / vayaM tu ' tatpAvanAya ' ' anRtasyainasastasya' ityAdiyogIzvaramanvAdivacaneSu tacchabdopAdAnAt sAkSyanRtapAtakameva gRhyate / tannirasanAyaivedaM prAyazcittam / na ca tasyAbhyanujJAvacanenAbhAvAvagamAt kathametaditi vAcyam / varNavadoSApekSayA sAkSivitathavacanadoSasyAlpasya sahyateti' taddhi satyAd viziSyate' iti vAkyazeSaparyAlocanena tasya tAtparyAt / ata evAvacane doSaparihAro'pyanena prAyazcittena / sAmAnyataH sAkSibhinnasyAvacanadoSAbhAvAt / na ca ' abruvanvabruvanvApi' iti vacanamavacane sAmAnyato doSapratipAdakamiti vAcyam / tasya prakaraNAt 'sabhA vA na praveSTavyA ' iti vAkyazeSAcca sabhyaparatvAt / ata eva sAkSiNAM pRthagvacane doSavacanaM saphalam / na ca sAkSiNAmavacanAnRtavacanayordoSAdhikyAt idamalpaprAyazcittamanucitamiti vAcyam / abhyanujJAvidherasmin viSaye'lpadoSaparatvasyoktatvAt / etena bhUyodoSanivRttAvalpadoSanivRttiravinAbhAvAdanyatra tu vidhidvayasAphalyAya na tathetyapi kalpanIyam / tatazca varNivadhaprasaktau sAkSiNo'pyanRtavacanAvacanayorvadhaprayojakatAdoSApekSayA alpo doSastatra cedaM prAyazcittaM tena ca tato'pyalpaH sAmAnyAnRtavacanapratiSedhAtikramanibandhano doSaH sutarAmupaitIti tAtparyamiti brUmaH / maca. + vyapra. 140-41 (6) zudrasya tu smRtyantare proktam ---- zUdrasya dvAdaza kasya grAsadAnam / nanda. 277 (5) te iti prakramAjjuhuyAditi chAndaso vacanavyatyayaH / uduttamaM ceti pAThe uduttamaM varuNapAzeti Rk / tadityRceti pAThe 'tatvAyAmi brahmaNeti vAruNI jJeyA / na cAbhyanujJAvacaH sArthakyAya pratyavAyAbhAvakalpanamAvazyakamiti prAyazcittavidhAnaM naimittikakSAmavatyAdivat puMzcalIvAnaradaMzAdinimittakadvAdazarAtrAdivadveti vAcyam / ' tatpAvanAya ' 'enasastasya kurvANA niSkRtiM parAm' ityasya vaiyarthyApatteH / X mamu. gorAvat / 1 stviti. 2 devatA. 3 talakSate. 4 nivRttyA ca tatrAyanAdaivatena ceti 5 + bhAvAt. 6 (0) 7 pratyeka zabdavatatvena. 8 vokSaNa; sru. va + atra prathamaM mitAkSarAvyAkhyAnaM samarthyaM vayaM tu ityArabhya vizvarUpamataM samarthayati granthakAraH /
Page #354
--------------------------------------------------------------------------
________________ 278 vyavahArakANDam maca. __kauTasAkSyayuktavyavahAranivartanam / sAkSyayogyavayo'vasthAbhAvaH / vitathaM mithyAsAkSyamucyate yasmin yasmin vivAde tu kauTasAkSyaM kRtaM bhvet| lokaiH / mavi. tattakArya nivarteta kRtaM cApyakRtaM bhavet // (4) mohaH samyakpraznArthAnavadhAraNam / bhayamaniSTa(1) yasmin vyavahAre kUTasAkSibhirvyavahAraH kRtaH praaptishngkaa| maitraM snehaatishyH| ajJAnaM samakSadarzanazravaNasyAt sa nivrtyitvyH| kRtaM cApyakRtaM bhvet| gRhIta- samaya evAnyathAjJAnam / bAlizyaM aprAptabuddhisthairyam / dhano'pyuttamarNaH pratipAdayitavyaH, itaradaNDo gRhIto'pi smRca.93 tyAjyo vAGmAtreNa jitastvamasIti nizcite kArya niva- (5) (bAlabhAvAt ) anavadhAnena / +mamu. tata ityucyate / daNDaparyantaM kRtamapIti vizeSaH / vIpsA (6) mohAd vaicityAt / sa ca trividho rogAdizlokapUraNAyAm / +medhA. kRto dhatturAdikRtaH pramAdakRtazca / bhayAd dsyuvRttibhyH| (2) kUTasAkSiNazca daNDayitvA punarvyavahAraH pravarta- kAmAt tadIyasvyAdiSu bhogyajJAnAt / ajJAnAt adRssttniiyH| +mitA.2177 zrutaM na jAnAmItyabhidhAnAt / bAlabhAvAt adharmAdya(3) nivateMtetyasya vivaraNaM ' kRtamityAdi / maca. jJAnAditi / maca. ___ kauTasAkSyanimittAni (7) bAlabhAvaH uunssoddshvysktvm| nanda. lobhAnmohAdbhayAnmaitrAtkAmAtnodhAttathaiva c|| ___ kauTasAkSye nimittavizeSakRtadaNDavizeSAH ajJAnAdvAlabhAvAcca sAkSyaM vitathamucyate // eSAmanyatame sthAne yaH sAkSyamantaM vadet / (1) kauTasAkSye lobhAdinimittavizeSakathanaM daNDa- tasya daNDavizeSAMstu pravakSyAmyanupUrvazaH // vizeSalAbhArtham / vitathamasatyam / sarvatra paJcamI (1) eSAM lobhAdInAmanyatamasmin nimitte sati hetvarthA / medhA. yo'satyaM sAkSyaM brUyAt tasya daNDavizeSAn krameNa (2) lobho'rthaparatvam / moho bhramaH / ajJAnaM vakSyAmi / -gorA. kiJcijjJatA / baalbhaavo'prinnttvm| apa.281 (2) sthAne krnne| nanda. (3) lobho'rthalipsA / moho viparItajJAnam / kAmaH lobhAt sahasraM daNDyastu mohAt pUrva tu sAhasam / strIrAgaH / ajJAnaM tadviSayasphuTajJAnAbhAvaH / bAlabhAvaH bhayAd dvau madhyamau daNDau maitrAtpUrva caturguNam // + gorA. mdhaavt| vyau. mitaagtm|X gArA. mdhaavt| +zeSa medhaavt| * mavi., mamu., maca. gorAgatam / (1) msmR.8|117; mitaa.2|77; vyaka.103 manuviSNU smRca.94, smRsA.123 vivAde tu (kRte kAyeM) kauTa (1) msmR.8|119 vyaka.57; smRca.93 eSA (teSA) (kaTa) tattatkArya (tatkArya vi) kRtaM cA (kRtama); byaci.101 tu (ca); pamA.114 pAstu (paM tu); smRci.48; vyasau.54 kRtaM cA (kRtama); nRpra.10, candra.149 kauTa (kaTa) kSyaM pU.; prakA.60 tu (ca); samu.38, (kSya) uttarAdhe (tatsarva vinivarteta tatkRtaM cAkRtaM bhRzam); vyapra. (2) msmR.8|120 mitaa.2|81 NDyastu (NDyaH syAt) 93; vyau.50; vitA.179 cApya (vApya); rAkau.402 : bhayAt ...daNDau (bhayAdau madhyamo daNDo) trAt (nyAt ); apa. cA (vA); prakA.61 samu.38. / 2 / 4 (=) NDyastu (NDyaH syAt ). pU.: 281 NDyastu (NDyaH (2) msmR.8|118, apa.2281 vyaka.57 metrAt syAt) bhayAt ... daNDI (bhayAdo madhyamo daNDo); vyaka.57 (maicyAt); smRca. 93; pamA.114; smRsA.102; vyaci. trAt (vyAt); gaumi.13|23 NDau (NDyau) trAt (vyAt); 44 vyakavat ; smRci.48; candra.138 bhayAt (tathA) maitrA | smRca.93 NDyastu (NDyAstu) dvau (vai) mau (mo) NDau (NDo); (maitryA) bAlabhAvAcca (vallabhAbhAvAt ); vyasau.43,54, byapra. pamA.114 bhayAt ... daNDau (bhayAdai madhyamaM daNjhyau); vyaci. 120 maitrAtkAmAkrodhA (krodhAnmaitryAtkAmA) sAkSyaM (sAkSI) | 54 NDyastu (NDyaH syAt ); vici.191, davi.343; thamu (tha u): 136 vyakavat ; prakA.60; samu.38. smRci.48 NDyastu (NDyazca); savi.149 trA (cyA) NDyasbu 1 koTasAkSyalobhAdinimittaM viSayakathanaM dnnddvishessbhaavaarthm| (NDyaH syAt ) zeSaM smRcavat ; candra.150 maitrAt (zAThyAt);
Page #355
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAkSI 279 kAmAd dazaguNaM pUrva krodhAttu triguNaM param / / bAlizyadaNDo'nyasya tvasAkSitaiva / medhA. ajJAnAd dve zate pUrNe bAlizyAcchatameva tu|| (2) lobhAditi / lobhenA'nRtAbhidhAne sati paNAnAM (1) lobhAdyo vitathaM vakti sa sahasraM daNDanIya vakSyamANAnAM sahasraM daNDyaH / mohena prathamasAhasaM vakSyaityevaM prayojanA krtvyaa| tatra yaH parasmAddhanamupAdAya mANam |bhyen vakSyamANasAhasau dvau / maitryAt prathamasAhasaM viparItaM vakti tasya lobho hetuH / mohAd vaicityAt, caturguNam / kAmAditi / kAmenA'nutaM vadan prathamayathArthavAdI yathAdRSTArthavAdI ca kenaciccittasaMkSobhahetunA sAhasaM dazaguNaM daNDyaH / krodhena uttamasAhasaM vakSyamANaM praznakAle vyAmaDhaH samyak praznArthamanavadhAryAsmRtatvAdvA- triguNam / ajJAnena dve zate paNe saMpUrNe / maukhyeNa zata'nyathA yAtsa mohAdityucyate / bhayaM trAsaH / yadi satya- meva c| gorA. vacanenAyaM jIyeta, tatrAyaM kadAcit jJAtidhanAdibAdhayA (3) etacca (2 / 81 yAjJavalkyavacanaM) lobhAdimAM vyApAdayedityAzaGkA / sahasramiti saMkhyeyavizeSAvaga- kAraNavizeSAparijJAne anabhyAse ca draSTavyam / lobhAditirvAkyAntarAtpaNAnAmiti / pUrva tu sAhasaM prathamaM 'paNAnAM kAraNavizeSaparijJAne abhyAse ca manunoktaM 'lobhAdi'dve zate sAdhe' (masmR.81138) ityaadau| dvau madhyamau, tyAdi / tatra lobho'rthalipsA / moho viparyayajJAnam / bhayaM sAhasAviti viprinnaamH| pUrva caturguNaM shsrmevetyrthH| sNtraasH|maitrii snehaatishyH| kAmaH striivytikraabhilaassH| vRttAnurodhena vicitrayA zabdavRtyA sa evArthaH kthyte| krodho'mrssH| ajJAnamasphuTajJAnam / bAlizyaM jJAnAnu manmathaH kAmaH / yatra striyo vivadanteM tatsaMbandhyainya- tpAdaH / sahasrAdiSu tAmrikAH paNA gRhynte| mitaa.2|81 tamA kAmayamAno'nRtaM vadati / ardhatRtIyAni sahasrANi (4) kArSApaNasaMkhyAzcaitAH / kazcinmanyate dvividhaM daNjyate / krodhAtriguNaM param-prathamasAhasasya prakRtatvA- kUTasAkSitvaM lobhAdinimittakaM tadviparItaM ceti / tatra tataH paro mayaH / sarvAnte lokavijJAnAditi vA uttama lobhAdi nimittake kUTasAkSitve mAnavo daNDavidhiH / itaeva paraH / dveSaH krodhaH / ajJAnAditi / yo viparItaM ratra tu yAjJavalkIya iti / tadasat, lobhAdinimittakameva brUyAd bhrAntyA praznakAle / dve zate damaH / pradarzanameva kUTasAkSitvam / apa.281 viparItaM mAbhidhAnam (?) / bAlizyaM bAlabhAvaH aprApta- (5) ajJAnAd vyavahArakAla eva viparItajJAnAt / vyavahAratA ! ISadapakrAntabAlabhAvasyAprAptabuddhisthairyasyAyaM bAlizyamatra prAptamAtrayauvanatvaM, bAlasya sAkSyaniSe dhAt / __ +vyaka.58 vyasau.54; vImi.2181 vyacivat ; vyapra.135 NDyastu (6) atra lobhabhayamaitranimittAnate tulyadoSe vaco(NDyaH syAt) trAt (vyAt) zeSaM smRcavat ; vitA.187 NDyastu (NDyaH syAt) (bhayAd dve madhyamo daNDo mainyAtpUrva bhaGgayottamasAhasa uktaH / kAmato'nRte tu tato doSabAhu. zcaturguNaH); bAla.2181; prakA.60-61 uttarArdha smRcavat : lyAt sArbottamasAhasadvayamuktam / krodhanimitte punastatosamu.38 prakAvat ; vivya.56. 'pi doSabAhulyAduttamasAhasatritayamuktam / mohe tvalpa(1) msmR.8|121; mitA.2181; apa.2181 tu (ca); doSatvAtprathamasAhasamuktam / ajJAne tu tato'lpadoSatvA. vyaka.57; gaumi.13|23 ttu tri (ttadvi); smRca.93; pamA. kArSApaNazatadvitayamuktam / bAlizye punastato'pyalpa115 tri (di); vyaci.54 tu (ca); vici.10.1pUrva (proktaM) doSatvAttadardhamevoktamiti mantavyam / idaM ca daNDavaicitryaM Ne (veM); davi.343 tu (ca); smRci.48 pUrva ...tri (daNDyaM brAhmaNasyA'pi kaTasAkSiNo jJeyam, 'etAnAhaH kauTasAkSye' krodhAt zata) tu (ca); savi.149 dve (dvi); candra.150tu ityvishesssmteH| smRca.93 (ca); vyasau.54 dhAttu (dhAcca); viimi.2|81 tu (ca); (7) bAlizyAt anavadhAnAt / +mamu. vyapra.135 vitA.187;prakA.61 samu.38, vivya.56. 1 vicintayato yathA. 2 rUDhaH.3 di + (bhayena). 4NAnAM+ * mavi., vyaci., bhAca. medhAgatam / (tu). 5 madhyAnyataraM. 6 vadhyaH. 7 taM+ (prathama). 8 tyA x savi. padArthoM mitAvat / + sarva medhAgatam / padaya+ (nanu). 9 zyaM + (vA). / vyAkhyAnaM tu spssttaarthprtipttye| zeSaM medhAgatam /
Page #356
--------------------------------------------------------------------------
________________ 280 vyavahArakANDam medhA. (8) pUrva caturguNaM sahasradvayam / xmaca. cAro'nivRttirucyate / (9) paurastyanibandheSu ratnAkarAdiSu bAlabhAvasya (2) zAstravyavasthAyA aparilopArthamavyavasthAyAzcobAlizyapadArthatvena yauvanonmeSaprAto mada iti vyAkhyA- sattivAraNArthametAn kUTasAkSiviSaye cirantanairvidvadbhiH tam / tadazabdArthatvAt saMdarbhavirodhAccopekSyam / proktAn daNDAn manvAdayaH prAhuH / etacca sakRt krnne| AhAtrAparArkaH-neyaM vyavasthA yuktA / lobhAdinimitta . gorA. kameva hi kauTasAkSyamupanyastaM manunA / na ca saMbhavatya- (3) avyabhicArArtha sarvathAnizcayArtham / mavi. nyattannimittam / yathAha saH- 'lobhAnmohAdbhayAnmaicyAta (4) satyarUpadharmasyAparilopArthamasatyarUpAdharmasya ca kAmAt krodhAt tathaiva ca / ajJAnAdvAlabhAvAca sAkSya vAraNArthametAnkauTasAkSyaviSaye pUrvairmunibhiruktAn daNDAn vitathamucyate // ajJAnaM kiJcijjJAnam / bAlabhAvo manvAdaya AhuH / etacca skRtkauttsaakssye| *mamu. apariNatatvam / tasmAdyogIzvarokto daNDaH svalpAparAdhe- (5) adhAnniyamanaM nivRttiH tasmai ca / +maca. 'nabhyAse ca jJeyaH / gurvaparAdhe abhyAse ca manUkta iti (6) adharmaniyamAya pApApanuttyartham / bhAca. nyAyyA vyavasthA iti / tatredaM vAcyam / lobhAdau 'kauTasAkSyaM tu kurvANAMstrInvarNAndhArmiko nRpaH / sahasrAdidaNDasya mAnavasya vivAdaparAjayahetukadviguNa- pravAsayeddaNDayitvA brAhmaNaM tu vivAsayet // . daNDAd yAjJavalkIyAnnAdhikyaniyamo yena gurvaparAdhaviSa- (1) sakRdaparAddhAnAM pUrvo dnnddH| abhyAsAtpravartayatA abhyAsaviSayatA vA kalpeta / kacidvaiparItyasyApi mAnAnAM daNDayitvA pravAsanaM rASTrAnniSkAsanaM, mAraNaM saMbhavAt / na ca kauTasAkSye lobhAdyatiriktakAraNA'saMbha- vA'rthazAstre prayogadarzanAttadrUpatvAcca daNDavidheH / brAhmaNaM vAt manunApi tAvatAmeva parigaNanAcca na kAraNabheda- tu vivAsayet , vAsaso'paharaNaM vivAsanaM gRhabhaGgo vA / kRtA vyavasthA sustheti vAcyam / vastuto hetvantarAsaMbhave vivAsasaM vivAsaM vA karoti 'tatkarotI'ti Nici NAviSThatu hetuvizeSAparijJAnatajjJAnayoH saMbhavAt tatkRtavyavasthA- vaditi Tilope rUpam / trInvarNAniti, kSatrAdayastrayaH, : yAmadoSAt / ata eva mitAkSarAyAM lobhAditi vizeSa- brAhmaNasya daNDAntaravidhAnAt / medhA. zAnA'jJAne eva vyavasthApakatvenokte, na tu lobhAdita- (2) kSatriyAdIn trInvAn kRtakUTasAkSyAn pUrvodbhinnahetusatvA'satve / yA tu mitAkSarAkRtAbhyAsA'na- ktena daNDena daNDayitvA dharmapradhAno rAjA rASTrAnnirvAsabhyAsakRtA vyavasthoktA, sA kvacit tathApi saMbhavatItyA- yet / brAhmaNaM punardaNDayitvA namIkuryAt / gorA. zayena / jJAnA'jJAnakRtaiva tu tAttvikI / ata eva madana- (3) etaccAbhyAsaviSayam / kurvANAniti vartamAnaratnakRtA'pi saivaadRtaa| *vyapra.135-36 kAlanirdezAt / trInvarNAn kSatriyAdIn pUrvokta daNDayitvA (10) mitA.TIkA- asphuTamiti / etena 'vyavahAre * nanda. mamugatam / + zeSa mamugatam / 4 tAtparya medhAvat / eva viparItaM jJAnamiti kalpatarUktamapAstam / mohena 48; vyasau.54 vyakavat ; viimi.2|81 vyakavat ; bAla. paunruktyaaptteH| baal.2|81 181 (-) pU.; prakA.61 pibhiH (SiNaH) niyamAya (nidhakauTasAkSye proktaandnnddaanmniissibhiH| nAya); samu.38 prakAvat ; vivya.56 pU. dharmasyAvyabhicArArthamadharmaniyamAya ca // (1) msmR.8|123, gorA. koTa (kUTa); mitA, 2281 (1) ubhayaprayojano daNDa iti darzayati avazyAnu- ap.2|81 dhArmiko (pAlako); vyaka.57-58 gorAvat / TheyatvAya / zAstrAcAranirUDhA vyavasthA dharmastasyAvyabhi gaumi.13|23goraavt ; smRca.93, pamA.115 gorAvat ; dIka.39; vyaci.54; vici.191; davi.344 gorAvat / x zeSaM medhAgatam / * sarva mitAgatam / smRci.48; savi.150 (=); vyasau.54; vyapra.1366 (1) masmR.85122; byaka.57 koTa (kUTa); smRca.23, | vitA. 187; rAko.403, baal.2|26; prakA.617 samu. 93 SibhiH (SiNaH) pU.; pamA.115 vyakavat ; vyaci.54 | 38, vivya.56. . myakavat ; vici.191 tAnda (ktada) thaima (rtha sva); smRci. 1 mara. 2 (0). etAnAta
Page #357
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAkSI 281 pravAsayet mArayet / arthazAstre pravAsazabdasya mAraNe (4) trInvIn kSatriyAdIn daNDayitvA dezAnnirvAsaprayogAt / asya cArthazAstrarUpatvAt / tatrApi yet / brAhmaNaM tu na daNDayet , kintu vivAsayedeva / pravAsanamoSThacchedanaM jihvAcchedanaM prANaviyojanaM ca abhyAse viSayagaurave vA vipro'pi daNDyaH / apa.281 kauTasAkSyaviSayatAnusAreNa draSTavyam / brAhmaNaM tu (5) kauTasAkSyAvRttiviSaye brAhmaNasya vizeSasmaradaNDayitvA vivAsayet svarASTrAnniSkAsayet / vAsaso NAcca kaH punaratra vizeSaH ? na punardaNDayitvA pravAvigato vivAsAH / vivAsasaM karotIti Nici kRte / sanaM kSatriyAdeH, brAhmaNasya tu pravAsanamAtramiti vizeSo NAviSThavatprAtipadikasyeti Tilope rUpam / nagnIkuryAt yuktaH / sakRt kRte'pi kauTasAkSye brAhmaNasya yAjJavalkyena ityarthaH / athavA vasatyasmin iti vAso gRham / vivA- pravAsanavidhAnAdabhyAse'dhikadaNDAnuktiprasakteH / ato sayet bhagnagRhaM kuryaadityrthH| brAhmaNasyApi lobhAdikAraNa- yatkazciduktam--- 'tuzabdo brAhmaNe dhanadaNDa nivRtyartha' vizeSA'parijJAne anabhyAse ca tatra tatrokto daNDa eva / iti tadapAstam / kathaM tarhi brAhmaNe daNDavizeSa uktaH? abhyAse tvarthadaNDo vivAsanaM ca / tatrApi jAtidravyAnuba- ucyate, pravAsazabdenAtra dantacchadacchedanaM jihvAcchedo ndhAdyapekSayA vivAsanaM nagrIkaraNaM gRhabhaGgo dezAnirvAsanaM mAraNaM cocyate / vivAsazabdena tu namIkaraNAdikam / ceti vyavasthA draSTavyA / lobhAdikAraNavizeSA'parijJAne tena daNDayitvetyasyAnuSaGge'pi vizeSoktiryuktA|pravAsanaanabhyAse cAlpaviSaye kauTasAkSye brAhmaNasyApi kSatri- vivAsanAvAntarabhedAt dantacchadacchedAdayo namIkaraNAyAdivadarthadaNDa eva / mahAviSaye tu dezAnnirvAsanameva / dayazca kauTasAkSyaviSayAnusAreNAbhyAsasaMkhyAvivRdhyanuatrApyabhyAse sarveSAmeva manUktaM drssttvym| sAreNa cAnusaMdhAtavyAH / anavadhAritahetuke kauTasAkSye na ca brAhmaNasyArthadaNDo nAstIti mantavyam / artha- sakRt kRte 'pRthak pRthagi'tyAdivacanokto yAjJavalkIyo daNDAbhAve zArIradaNDe ca niSidhde, svalpe'pyaparAdhe daNDaH / anyatra mAnava iti cAnusaMdheyam / smRca.93 mamIkaraNagRhabhaGgAGkakaraNavipravAsanaM daNDAbhAvo bA (6) bhUyobhUyaH koTasAkSyakaraNe tu kauTasAdhyamiti / prasajyeta / 'caturNAmapi varNAnAM prAyazcittamakurvatAm / kSatriyAdIMstrInvarNAn kauTasAkSyAtpUrvoktena daNDayitvA zArIraM dhanasaMyuktaM daNDaM dharmya prakalpayet // iti smara- dhArmiko rAjA svarASTrAdvivAsayet / brAhmaNaM tu dhanadaNDaNAcca / tathA-- 'sahasraM brAhmaNo daNDayo guptAM viprAM balA- vyatirekeNa svraassttraanniHsaaryet| na jAtu brAhANaM hanyAtsarva jan' iti smaraNAt (msmR.81378)| yatta zaGkavaca- pApeSvavasthitam / rASTrAdenaM bahiH kuryAt samagradhanamakSanam - 'trayANAM varNAnAM dhanApahAravadhabandhakriyAvivA- tam // iti dhanasahita nirvAsanasyAbhidhAsyamAnatvAt / sanAGkakaraNaM brAhmaNasyeti / tatra dhanApahAraH sarvasvApahAro / samu. vivakSito vadhasAhacaryAt / 'zArIrastvavarodhAdirjIvi- (7) mitA.TIkA-etaccAbhyAsaviSayamiti |etduktN tAntaH prakIrtitaH / kAkiNyAdistvarthadaNDaH sarvasvAnta- bhavati-anabhyAse tvekadaiva kRtatvena bhUtArthe ktapratyayAntaH stathaiva ca // iti vadhasarvasvaharaNayoH sahapAThAta / yada- zabdaH syAtkRtAniti / na ca tathA vartamAnArthavAci. pyuktam --- 'rASTrAdenaM bahiH kuryaatsmgrdhnmksstm'| zAnacpratyayAntaH zabdaH prayuktaH kurvANAni / / prArabdha iti tatprathamakRtasAhasaviSayaM na sarva viSayam / zArIrastu syAparisamAptirhi vrtmaantaa| punaH punaH kasAyamabhibrAhmaNasya na kadAcid bhavati / na jAtu brAhmaNaM hanyA. dhIyamAnasyAparisamAptaprAyatvAdvartamAnatvameva koTasAkSyA sarvapApeSvapi sthitam / iti sAmAnyena mnusmrnnaat| bhidhAnasya ato'bhyAsaviSayatva miti / nanu brAhmaNa tathA manu:--'na brAhmaNavadhAbhayAnadharmo vidyate bhvi| syArthadaNDo na yujyate / zavavacane trayANAM varNAnAM tasmAdasya vadhaM rAjA manasA'pi na cintayet / / kSatriyAdInAM dhanApahAravadhabandhakriyA, brAhmaNasya tu vivA mitA.181 sanamevetyuktatvAdityAzaya pariharati 'yatta zakha* savi., vyapra., vitA., nanda. mitAgatam / vacanaM trayANAM varNAnAmi'tyAdinA / eSa prihaaraabhipraayH| vya. kA. 36
Page #358
--------------------------------------------------------------------------
________________ 282 vyavahArakANDam varAH sAkSiNo jJeyAH zrautasmArtakriyAparAH / yathAjAti yathAvarNa sarve sarveSu vA smRtAH // sarvasvaharaNaM brAhmaNasya niSidhyate na daNDamAtramiti / tto'tizayitetarapuruSaprajJaH sa kathamivAtmano dRSTAdRSTasubo. 2181 viruddhaM vimArgAzrayiNaH parasyArthe'nRtaM brUyAdityabhi(8) daNDottarakAlInaM kRtyamAha - kauTheti / maca. prAyaH / tapodAnAdibhirye dharmapradhAnatayA satyavAdinaH, ye yAjJavalkyaH vA kulInAH svakulakalaGkabhItyA, ye vA putriNo dhanikIdRzAH kiyantazca sAkSiNo bhavanti nazca tadvinAzabhItyA, prakRtyA RjavaH upalabdhAtiriktatapasvino dAnazIlAH kulInAH satyavAdinaH / vacanAzaktyA'nanyathAvAdinaH, te vyavarAH sAkSiNo dharmapradhAnA RjavaH putravanto dhanAnvitAH // jJeyAH / trayo yeSAmavarAste vyavarAH, triprabhRtaya ityarthaH / sAkSiNo jJeyA iti pratyakSamUlatvAbhiprAyam / nipuNataH pratyakSAdibhirlakSaNataH sAkSiNo nirUpaNIyA ityarthaH / paJcayajJakriyAratA iti / AnvAhikAzakya parihArahiMsAniSkRtyathai hi paJcayajJakriyAvidhAnam / tad ye zakya parihArAmapi hiMsAmapAkartuM pravRttAH, te kathamitra svAbhiprAyeNAnyAyavartijanavadasadvAdeSu pravarterannityabhiprAyaH / evaM smRtyantarANyapi sAkSiprapaJcaviSayANi vyAkhyeyAni / yattu nAradenaikAdazavidhaM sAkSyaM kRtAkRtatvabhedenoktaM, tat sauhRdAnmugdhajana vyutpattyartham / tacca tasmAdevAvagantavyam / yathAjAtIti / manuSyastrIjAtibhedAbhiprAyaM vA jAtivacanam / yathoktaM nAradena ' zreNISu zreNipuruSA' ityAdi / yathAvarNe ca brAhmaNAdInAM ca sAkSyam / sarve vA sarvAsu jAtiSu jAtizabdAbhidheyatvAd varNe'pi strIliGgAvirodhaH / punaH zabdo'vasarApekSayA / sAkSyantarAbhAve punarvakSyamANakAryApekSayA vA sarva sarveSAm / yathA 'sarvaH saMgrahaNe sAkSI'ti / vizva. 270-71 (1) sarvatra ca RNAdAnAdau vyaktihetavo likhitaM sAkSiNo bhuktizceti / tatra bhuktiH sthAvarAdau / anyatra tu likhitaM sAkSiNazca / tathA ca nAradaH - 'likhitaM sAkSiNacaiva pramANe vyaktikArake' iti sAmAnyavivakSayaivAha / tenArthipratyarthibhyAM sAkSibhirlikhitena vA svapakSasiddhiH kAryetyukte kiMlakSaNAstu sAkSiNo lekhyaM cetyetad vaktavyam / tatra sAkSiNastAvaducyante - tapasvina iti / tapaHprabhRtayo yathopalabdhavAditve hetavaH / katham ? yo hi niSkAraNaM paralokasAdhanaikapravaNastapodAnAdipravR T X zeSaM mamugatam / (1) yAsmR. 2 / 683 apu. 255 / 16 vizva. 2|70; mitA : vyamA 3173 apa; vyaka. 44; pamA. 94 ; smRsA. 99 dhanA (guNA ); vyaci. 38; smRci.44 dhanAnvitAH (yazasvinaH ); nRpra. 9; sAva. 136; vyasau . 42; vImi vyapra. 1103 vitA. 154 kulInAH (dharmajJAH); kau. 402 setu. 117; prakA. 49; samu. 27. (2) yAsmR. 2 / 69; apu. 255/2 pUvArthe (paJcayajJakriyAyuktAH sAkSiNaH paJca vA trayaH); zunI. 4 / 681 vA smRtAH (sAkSiNaH) utta; vizva. 2 71 zrauta ... rA ( paJcayajJakriyAratAH) sarveSu (sarvAsu) smRtAH (punaH); mitA.: vyamA 317 parAH ( ratAH) yathAva (tathAva); apa; ka. 443 gaumi . 132 pU.; smRca.77 utta; mamu 2 / 68 utta; pamA. 953 smRsA. 99; vyaci. 38 parAH (nvitAH); smRci. 44; nRpra. 9; vyata 212 parAH ( ratAH); savi. 136; candra. 133 vyacivat; vyasau. 42; vImi ; vyapra. 110; vyau. 47; vyama. 16; vitA. 1541 rAkau. 402; setu. 117 ya (a) parA ( ratAH); prakA. 49 zrauta ... parAH (zucayaH zuddhabuddhayaH); samu. 27 sarveSu (sarvAsu); "vinya 11 (-) usa. (2) te sAkSiNaH kIdRzAH kiyantazca bhavantItyata Ahatapasvina iti / tapasvinaH tapaHzIlAH / dAnazIlA dAnaniratAH / kulInA mahAkulaprasUtAH satyavAdinaH satyavadanazIlAH / dharmapradhAnAH nArthakAmapradhAnAH / Rjvo'kuttilaaH| putravanto vidyamAnaputrAH / dhanAnvitA bahusuvarNAdidhanayuktAH / zrautasmArtakriyAparAH nityanaimittikAnuSThAnaratAH / evambhUtAH puruSAH vyavarAH sAkSiNo bhavanti / trayaH avarAH nyUnA yeSAM te vyavarAH, tribhyo'rvAG na bhavanti / paratastu yathAkAmaM bhavantItyarthaH / jAtimanatikramya yathAjAti / jAtayo mUrdhAvasiktAdayaH anulomajAH pratilomajAzca / tatra mUrdhAvasiktAnAM mUrdhAvasiktAH sAkSiNo bhavanti / evamambaSThAdiSvapi draSTavyam / varNamanatikramya yathAvarNam / varNA brAhmaNAdayaH / tatra brAhmaNAnAM brAhmaNA evoktalakSaNA
Page #359
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAkSI uktasaMkhyAkAH sAkSiNo bhavanti / evaM kSatriyAdiSvapi draSTavyam / tathA strINAM sAkSyaM striya eva kuryuH / yathAha manuH - 'strINAM sAkSyaM striyaH kuryuriti / sajAtisavarNA'saMbhave sarve mUrdhAvasiktAdayo brAhmaNAdayazca sarveSu mUrdhAvasiktAdiSu brAhmaNAdiSu ca yathAsaMbhavaM sAkSiNo bhavanti / *mitA. (3) yathAjAti saMkIrNajAtyabhiprAyeNa / asaMkI rNAyAM yathAvarNamityupAttatvAt / mukhyAH savarNAH, asaMbhave anyavarNAH, tena saMkhyAguNasAmye'pi yasya vAdinaH savarNAH sAkSiNastasyaiva grAhyA ityuktam / +vyamA. 317 / ( 4 ) tapaH kRcchrAdi svadharmavartitvaM vA, tadvantaH / te ca yathAjAti vAdiprativAdijAtyanatikrameNa kAryAH / tajAtIyA evaM kAryA ityarthaH / etacca vAdiprativAdino: sajAtitve jJeyam / nAnAjAtitve tu yathAvarNa * brAhmaNAdivarNakrameNetyarthaH / sarve vA brAhmaNAdayo varNAH sarveSu nAnAvarNeSu vyavahartRSu - sAkSitvena grAhyAH / apa. (5) jAtigrahaNaM zreNyAderapyupalakSaNArtham / smRca.77 (6) yathAjAti, te ca yathAjAti bhavanti / yathA strINAM striyaH antyajAnAmantyajAH / =smRsA.99 ( 3 ) majAtIyeSu mAkSiSu satsu vijAtIyA api sAkSiNaH ' vyavarAH sAkSiNo jJeyA' iti vacanAt / 'strINAM sAkSyaM striyaH kuryuH' (masmR. 8 70 ) iti vacanAcca / candra.133-134 (8) trayo'dhamaH kalpo yeSAM te vyavarAH / /vImi ( 9 ) yathAjAti yathAyuktyA brAhmaNAdInAM brAhmaNA eva sAkSiNa ityarthasiddheH yathAvarNamiti vyarthameva / jAtipadaM varNatvavyApyabrAhmaNatvAdijAtibhinnamUrdhAvasikta tvAdijAtiparamiti vijJAnezvaraH / sarve vetyapavAdaH / vyau.47 asAkSiNaH strIbAlavRddha kitavamattonmattAbhizastakAH / raGgAvatAripAkhaNDikUTakRdvikalendriyAH // * savi., vyapra., vitA. mitAgatam / + vyaci vyamAvat smRsAvacca / X zeSaM mitAgatam / = vAkyArtho mitAvat / "vyata. setu smRsAvat / zeSaM mitAgatam / (1) yAsmR. 2|70; apu. 255 / 3; vizva. 2 72 bAla 283 patitAptArtha saMbandhi sahAya ripu taskarAH / sAhasI dRSTadoSazca nirdhUtAdyAstvasAkSiNaH // (1) uktanyAyavirodhe tu ---- strIbAletyAdi / yeSAM tu dRSTamadRSTaM vA yathAbhUtArthadarzane dRSTArthAbhidhAyitve ca kAraNaM na syAt, viparyaye vA syAt, te na sAkSiNa ityarthaH / sarve cAbhojyaprakaraNoktA agnihInAdayaH sAkSyAnarhA draSTavyAH / tadupalakSaNAthaivAtra strI / yathoktam 'avIrAyAzca yoSita' iti / saiva cApyatrApyabhipretA / savIrAyAstu tadadhiSThitAyAH sAkSyaM kvacidastyeva / yathoktaM svayaMbhuvA -- 'strINAM sAkSyaM striyaH kuryuH' iti / raGgAvatArI mallaH / spaSTamanyat / abhojyAnnAnAM tu sAkSyAnadhikAraM nyAyasiddhamevAbhipretya nAradenoktam-- ' nArthasaMbandhino nAptA na sahAyA na vairiNaH / na dRSTadoSAH kartavyA na vyAdhyArtA na dUSitAH // ityuktvA tataH 'dAmanaikRtikazrAntavRddhastrIbAladhikkRtAH' iti / evaM sarve'bhojyAnnA anukrAntAH / pramANAntaramUlaM cAsAkSitvaM prapaJcitama / yathA- ' bAlo'jJAnAdamatyA strI pApAbhyAsAcca kUTakRt / vibrUyurbAndhavAH snehAd vairaniryAtanAdariH ' iti // vacanAdapi kvacit / yathAha " zrotriyAdyA vacanataH stenAdyA doSadarzanAt' iti / sarvathA'nayA dizA nyAyAgamAbhyAM sAkSyamasAdhyaM ca prapaJcanIyam / vizva. 272-73 (2) tAnetAnasAkSiNo darzayati - strIbAleti / strI prasiddhA / bAlo'prAptavyavahAraH / vRddho'zItikAvaraH / vRddhagrahaNaM vacana niSiddhAnAmanyeSAmapi zrotriyAdInAmupalakSaNArtham / kitavo'kSadevI / mattaH pAnAdinA / vRdva (vRddhabAla); mitA.: apa. pAkha (pASA); vyaka. 47 tAri (tAra) NDi (NDI) ndriyAH (ndriyaH); smRsA. 1201 smRci. 46; candra.139; vyasau.45, vImi ; vyapra. 114; vyama. 16; vitA. 161; rAkau 402; setu. 119; prakA. 50; samu.29. (1) yAsmR. 2|71; apu. 255/4 pU. vizva. 2 / 73 tAdyAstava (tazcetya); mitA; apa. vizvavat; vyaka. 47 ghUtAdyAratva (rdoSAzcetya); smRsA. 102 vizvavat ; smRci. 46; candra. 139; vyasau.45; vImi vyapra. 114; vyama. 166 vitA. 162 tAptArtha (tazcArtha) dyAstava (ste hya); rAkau . 402 vizvavat ; setu. 119; prakA. 50 samu. 29 yAstava (yA a ).
Page #360
--------------------------------------------------------------------------
________________ 284 unmatto grahAviSTaH / abhizasto'bhiyukto brahmahatyAdinA / raGgAvatArI cAraNaH / pAkhaNDino nirgranthaprabhRtayaH / kUTakRtkapaTa lekhyAdikArI / vikalendriyaH zrotrAdirahitaH / patito brahmahAdiH / AptaH suhRt / arthasaMbandhI vipratipadyamAnArthasaMbandhI / sahAya ekakAryaH / ripuH zatruH / taskaraH stenaH / sAhasI svabalAvaSTambhakArI / dRSTadoSo dRSTavitathavacanaH / nirdhUto bandhubhistyaktaH / AdyazabdAdanyeSAmapi smRtyantaroktAnAM doSAdasAkSiNAM bhedAda - sAkSiNAM svayamuktermutAntarasya ca grahaNam / ete strI bAlAdayaH sAkSiNo na bhavanti / *mitA. | vyavahIrakANDam (3) strIbAlAdyA asAkSiNaH / eSAmavihitatvAdevAsAkSitve prApte yadvacanaM tadvihitasAkSyalAbhe pratiSiddhavyatiriktAnAM sAkSitvajJApanArtham / abhizastaH pApakAritvenAkSiptaH / raGgAvatArI naTAdiH / pASANDI avedamUlasmRtyanuSThAtA / kUTakRtkUTamAnAdikartA / Apto brAhmayaunasaMbandhI / sAhasI haThakArI / dRSTadoSaH stenAdiH / nirdhUtaH ziSTairgarhitaH / prasiddhamanyat / X apa. | (4) puruSANAM na strI sAkSiNI / bAla ASoDazavarSakaH / vRddho glAnendriyaH / unmatta unmAdayuktaH / raGgAvatArI nrtkH| vikalendriyaH samyag darzanazravaNAzaktaH / Apto yo yasya sakhA / sAhasI manuSyamAraNasAhasazIlaH / niddhUto niSprakampaH / dhuJ kampane ityasya prayogaH lokabhayazUnya ityarthaH / sarva evaite mRSAbhidhAne lobhAdyanyatamakAraNasya saMbhAvyamAnatvAdasAkSiNa iti boddhavyam / + smRsA. 102 (5) pAkhaNDI vedabAhya: / sahAyo vAdisAhAyyakartA / sAhasI prasahya mAraNAdikArI / dRSTadoSaH vAdAntare'satyAbhidhAyI / tuzabdena stryAdibhinnAnAM tapasvItyAdiyathAguNazUnyAnAmasAkSitvaM vyavacchinatti / +vImi. (6) mitA. TIkA - azItiketi / azItiH parimAMNamasya sa avaro yasyeti vigrahaH / tato'vakU na bhavati / tadArabhya bhavatItyarthaH / kArIti / tena karoti na tu * vyapra prAyaH mitAgatam, anyatra ca gatArtham / X candra zlokaprayojanaM apavat, padArtha: smRsAvat / + zeSapadArtho mitAvat / vitA, setu. smRsAgatam / vicAreNa / avicAritakArItyarthaH / bandhubhiriti / 'grAmarAjakulazreNyAdibhirnissAritaH' iti kalpataruH / bAla, uktAsAkSitvapratiprasavaH ubhayAnumataH sAkSI bhavatyeko'pi dharmavit / sarvaH sAkSI saMgrahaNe cauryapAruSyasAhase // (1) dezakAlAdyapekSayA punaH -- ubhayAnumata iti / arthipratyarthibhyAmanumato'tizaya guNavAneko'pi sAkSI syAt / apizabdAd dvAvapi / sAkSipunarvacanaM ca samakSadarzanAdeva saMgrahaNAdau sAkSyaM yathA syAt / avizeSAbhidhAne'pi bhUtArthIpalambhavacanAzakterbAlAdayo na Xvizva. 274 syuH / (2) vyavarAH sAkSiNo jJeyA ityasyApavAdamAha - ubhayAnumata iti / jJAnapUrvakaM nityanaimittikakarmAnuSThAyI dharmavit / sa eko'pyubhayAnumatazcetsAkSI bhavati / apizabdabalAd dvAvapi / yadyapi zrautasmArtakriyAparA iti tryavarANAmapi dharmavittvaM samAnaM, tathApi teSAmubhayAnumatyabhAve'pi sAkSitvaM bhavatyekasya dvayorvobhayAnumatyaiva sAkSitvaM bhavati ityarthavat vyavaragrahNam / tapasvino dAnazIlA ityasyApavAdamAha -- sarva iti / saMgrahaNAdIni vakSyamANalakSaNAni / teSu sarve vacananiSiddhAstapaHprabhRtiguNarahitAzca sAkSiNo bhavanti / doSAdasAkSiNo bhedAdasAkSiNaH svayamuktizcAtrApi sAkSiNo na bhavanti / X zeSaM vyAkhyAnaM 'teSAmapi na bAlaH syAt' iti nAradaloke draSTavyam / (1) yAsmR. 2|72; apu. 25514- 5 ( asAkSiNa : sarvasAkSye cauryapAruSyasAhase); shunii.4|680 pU.; vizva. 2 / 74 sAkSI .... caurya (saMgrahaNe sAkSI daNDa); mitA.; vyamA 318 vatyeko (vedeko) pU.: 328 sAkSI saMgrahaNe (saMgrahaNe sAkSI) utta. ; apa.; vyaka.43 vatyeko (vedeko) pU.; gaumi. 13/ 2 pU. smRca 73,79 utta.; smRsA. 99 (=) vyakavat pU.;. vyaci. 39 vyakavat pU. davi. 294 utta; smRci 46 vyakavat pU. vyata. 212 vyakavat pU. savi. 138 pU. candra. 134 vyakavat, pU.; vyasau.41 vyakavat, pU.; vImi ; vyapra. 112 pU., 120 utta; vyau. 48; vyama. 16 vyakavat pU. 17 utta.; vitA.164 pU., 166 (= ) utta.; rAkau. 402 pU. setu. 118 vyakavat pU.; prakA. 51 uttaH samu. 28 viSya. 11 vyakavat, pU.
Page #361
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAkSI : 285 satyAbhAvAdeheMtoratrApi vidyamAnatvAt / 'manuSyamAraNaM dhArmikatvapratipAdanArtham , tena yo'tyantadhArmiko'lubdhacaurya paradArAbhimarzanam / pAruSyamubhayaM ceti sAhasaM tvena sarvajana siddhaH sa eko'pi sAkSI bhavatyeva / evaMsyAccaturvidham // iti vacanAdyadyapi strIsaMgrahaNacauryapA- vidhasyAnyataravipratipatteraprayojakatvAditi bhAvaH / etAruSyANAM sAhasatvam, tathApi teSAM svabalAvaSTambhena jana-vatobhayapadena sabhyaprAvivAkAvuktAviti pratibhAti, samakSaM kriyamANAnAM sAhasatvam / rahasi kriyamANAnAM anyathA ubhayAnumatereva sAkSivAdane prayojakatvAtu saMgrahNAdizabdavAcyatvamiti teSAM sAhasAtpRthagupAdA- vizeSeNa vaiyarthyAt / ... candra.134 nm| . mitA. (8) apizabdena ' ubhau tu zrotriyau grAhyau' iti (3) dharmavit shrotriyH| tapasvina ityAdiguNavatA- bRhsptivcnoktsmuccyH| ... *vImi. meva nyavarAdInAM vidhAnAt ubhau tu zrotriyAviti guNa (9) likhitAdInAmubhayAnumatatve grAhyatvamekasyApIvatorviduSodharmavidorananumatiyogyayorubhayorvidhAnasaMbhavA- tyAha yogIzvaraH-ubhayAnumata iti / +vyapra.112 tu, tadviruddhaM kathamekasya vidhAnaM bhavati ? taccAnumatiM strIsaMgrahaNAdiSu yogIzvaraH- sarva iti / strIsaMgrahAvinA'pi yogyayoyorvidhAnam / yogyasyAnumatI satyA- dInAM satyapi sAhasatve balAnavaSTambhena kriyamANAnAM mekasyaivetyavirodho bodhyH| kiJca 'dharmavitpadAdevA- teSAmasAhasatvAt tatsaMgrahArtha tataH pRthagupAdAnam / / numatiyogyasya prAptatvAdanubhatipadamanarthakaM, ubhayapadamapya vyapra.120 vizeSakam , anumatiyogyayoriva ekasyApyanumatiyogya- / (10) mitA,TIkA-pratyAsatteH 'strIbAle tyasyaivosyaiva grahaNAt / anumatiparatve tu sArthakaM, tathaivaikasya pasthiterAha -tapasvIti / ityasyeti / itysyaapiityrthH| sAkSitvAt / dhyamA.318 kvacit tathaiva paatthH| apinA striibaaletyaadinissiddhsNgrhH| (4) cauryapAruSyasAhase ityatra sAhasazabdena manuSya- ata eva vyAkhyAnavirodho neti bodhyam / bAla, mAraNameva vivakSitaM, na cauryAdikam / tasya svazabdenai-- . sAkSipraznavidhiH voktatvAt / sAhasazabdazca na cauryAdimAtravAcakaH, sAkSiNaH zrAvayedvAdiprativAdisamIpagAn / kintu tadvizeSasya / yadAha nAradaH- sahasA kriyate karma / ye pAtakakRtAM lokA mahApAtakinAM tathA // yatkiJcidbaladarpitaiH / tatsAhasamiti proktaM saho balami- / agnidAnAM ca ye lokA ye ca strIbAlaghAtinAm / hocyate // tena sAhasarUpeSvapi cauryAdiSu sarvasya sAkSitva sa tAnsarvAnavApnoti yaH sAkSyamanRtaM vadet // vidhAnArtha sAhasacauryAdInAM pRthaggrahaNam / sarvaH sAkSI * ubhayapadArtho vizvavat / na tu guNavAnevetyarthaH / doSavAMstatrApi pariharaNIya eva + zeSaM (pR.112) mitAgatam / vyama. vyapragatam / vaktRdoSANAM vacanAprAmANya hetutvAt / xapa. (1) yaasmR.2|73; apu.255|7-8; vizva.2177; (5) tadapi (sarvaH sAkSIti) guNaparIkSAmAtranivRttyartha mitA. apa. pAtakakRtAM (ca pAtakinAM); vyaka.51, vyaci. mityavagantavyam / smRca.79 48 mahA (upa); nRpra.10 candra.147 mahA... tathA (ye sAhasAdau mithyAvAditva nizcayAbhAvamAtrAt sAkSiNAM lokA brahmaghAtinAm ) utta.; vyasau.50, vImi. ye pAtaka (ye prAmANya miSTam / smRca.73 ca pApa); vyapra.127; vyau.48-49; vitA.168; prakA. (6) dharmaviditi sklsaakssigunnoplkssnnm| sana. (2) yAsmR.2174; apu.255|8-9 sa tAnsAna (tAnsa(7) paramadhArmika eko'pi sAkSI bhavatyeva na tatrA vAn sama); vizva.2178 sa ... navA (tAn sarvAn samavA); mitA.; apa. vizvavat ; vyaka.51 vizvavat ; subo.2183 parAnanumatyA niSedhaH / atrobhayAnumatatvAbhidhAnaM parama utta.; vyaci.48 nAM ca (nAntu) sa... noti (tAn sarvAnsa * vyau., vitA. mitAgatam / . samApnoti); nRpra.10%, candra.147 yaH (yadi) zeSaM vizvavat ; X ubhayapadArtho vizvavat / + zeSaM vyamAgatam / vyasau.50 vizvavat ; vImi, nAM ca (nAntu) sa...moti
Page #362
--------------------------------------------------------------------------
________________ 286 vyavahArakANDam sukRtaM yattvayA kiJcijanmAntarazataiH kRtm| | tasya bhavati yaste anRtavadanena parAjito bhavatIti tatsarva tasya jAnIhi yaM parAjayase muSA / / zrAvayediti saMbandhaH / etacca zUdraviSayaM draSTavyam / zudraM (1) kUTasAkSiNo mithyAvAdinaH / teSAM yat pApaM | sarvaistu pAtakairiti zadre sarvapAtakazrAvaNasya vihitatvAt / tat prakaraNAntareNa darzayati- sAkSiNa iti / smRtyanta- | gorakSakAdidvijAtiviSayaM ca / gorakSakAn vANijakAnirAnnyAyAcca prAGmukhAnudaGmukhAn vA prayatAn pUrvAhne tyuktatvAt / anyAnekajanmArjitasukRtasaMkramaNasya mahApraNihitaikAmAnArthapratyArthisabhyasamakSaM tathAbhUta eva prADU-pAtakAdiphalaprAptezca maatrennaanupptteH| sAkSisaMtrAsArthavivAko'pi hi 'ye pAtakakRtAM lokA' iti zrAvayet / / midamucyate / yathAha nAradaH--'purANairdharmavacanaiH satyaspaSTamanyat / evaM zrAvayitvA tatsvarUpApekSayA yathAha maahaatmykiirtnaiH| anRtasyApavAdaizca bhRshmuttraasyoditi'||. pacchet / dharmAnabhijJAMstvevaM pratibodhayet--'yattvayA sukRtaM : *mitA. kiJcijjanmAntarazataiH kRtam / tatsarva tasya jAnIhi parA- (3) brAhmaNA api kSatriyavaizyazadrasamAH te'pi kSatrijayasi yaM mRSA' // vishv.2|77-79 yAdivadeva praSTavyAH / / vyamA.331 (2) ArthipratyarthisaMnidhau sAkSiNaH samavetAn--'nA- (4) kartagAmiphalapradaM hi dharma 'agnihotraM juhuyAsamavetAH pRSTAH prayuriti gautamavacanAt / vakSyamANaM svargakAma' ityAdIni zrutivacanAni bodhayantIti zrApayet / tathA brAhmaNAdiSu zrAvaNe manunA niyamo tadvirodhaparihArArtha sAkSiNAmutnAsanAyaiva 'sukRtaM yattvayA darzitaH 'satyena zApayet' (8 / 13) iti / brAhmaNaM-- kiJcidityAdhucyate / yAni punaH zrutibhyo'viruddhAni 'anyathA bruvataH satyaM te nazyatIti zApayet / kSatriya tAni yathArthAnyeva smRtivacanAni / tathAha nArada:-- 'vAhanAyudhAni tava viphalAnI'ti / 'gobIjakAJcanAdIni 'avIcinarake kalpaM baseyuH kUTasAkSiNaH' / bRhaspatiHtava viphalAni bhaviSyantIti vaizyam / zUdraM 'anyathA 'kUTasatyaH kUTasAkSI brahmahA ca samaH smRtaH / ityAdIni / vataH taba sarvANi pAtakAni bhaviSyantIti zApayet / ata eva prAyazcittaprakaraNe- 'uktvA caivAnataM sAkSye atra cApavAdastenaiva darzitaH / 'gorakSakAn vANija- kRtvA ca strIsuhRdvadham / ityatra brahmahatyAprAyazcittaM kUTa kAMstathA kArukuzIlavAn / preSyAn vArdhaSikAMzcaiva sAkSiNAM manurvidadhAti / , +apa. viprAn zadravadAcaret // ( msmR.8|102) iti / (5) 'zadraM sarvaistu pAtakaiH' iti mAnavasaMvAdAta vipragrahaNaM kSatriyavaizyayorupalakSaNArtham / kuzIlavA pAtakazrAvaNaM zadraviSayakamiti mitAkSarAkArAparAauM / gAyakAH / 'jitaH savinayaM dApyaH zAstradRSTena karmaNA / zapathadAnazravaNa vidhibhedAt mAnave ca zapathadAna eva yadi vAdI nirAkAGkSaH sAkSisatye vyavasthitaH // iti tanniyamAdasya sarvaviSayatAM tu yuktaamunnyaamH| vyapra.127 smaraNAt / sAkAGkSazcetkriyAntaramavalambetetyabhiprAyaH / - sAkSyamabruvato daNDaH pAtakopapAtakamahApAtakakAriNAmagnidAnAM strIbAla he naraH sAkSyamaNaM sadazabandhakam / ghAtinAM ca ye lokAstAn sarvAnasau Apnoti yaH sAkSya- rAjJA sarva pradApyaH syAt ssttctvaariNshke'hni| nRtaM vadediti / tathA janmAntarazatayatsukRta kRta tatsava / * vAkyArtho vizvavat / vImi., vitA. mitAgatam / 'satyena (etAn sarvAn samApnoti); vyapra.127; vyau.49; vitA. zApayedi tyAdimanuzloko (8 / 113) divyaprakaraNAntargato'pi 168, bAla.283 utta.; prakA.57; samu.35.- sAkSiprakaraNe mitAkSarAkArAdibhiHbahubhirnibandhakAraizca vyaakhyaatH| (1) yAsmR.2175, apu.255|9-10, shunii.4|700- taccintyam / 'bRhIti brAhmaNaM pRcchat ' (8188) ityAdisAkSi701; vizva.2179 sukRtaM yattvayA (yattvayA sukRtaM) yaM parA- prakaraNAntargatamanuzlokavirodhAt / + zeSaM mitAgatam / jayase (parAjayasi yaM); mitA. mRSA (vRthA); vyamA.331 (1) yAsmR.2176; apu.2555-6, vizva.2175 apa.; vyaka.55; vyaci.52 smRci.48; nRpra.10; candra. syAt ... zake (SaTcatvAriMzattame); mitA.apa. vizvavat; byaka. 148; vyasau.52, vImi.vyapra.127 vyau.49, vitaa.| 58 vizvavat ; smRca.92 vizvavat ; davi.348 vizvavat ; 168 prakA.57; samu.35, vivya.14 mitAvat . / vyasau.55, vImi. van hi (vaMstu); vyapra.130; vyama.19;
Page #363
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAkSI (1) nanvevamapi saMkaTe sAkSyavyavahAre yadi na kazcit / vApi kazcana / puSTastatrApi tad brUyAt yathAdRSTaM yathAsAkSyaM brUyAt / satyam , tenaiva cAha - abruvanniti / zrutam' iti / yatazcAna bhidhAne pratyavAyaH, tato jAnatA yadyapi arogastripakSeNApi sAkSyaM na brUyAt , tato rAjJA | tatkAla niyuktenApi vktvymityrthH| vizva.176 sadazabandhakamRNaM pramathya dApyaH / saha dazabandhakena (2) yastu jAnannapi sAkSyameva nAGgIkaroti daurAsadazabandhakam / dazAMzAbhyadhikamityarthaH / RNagrahaNaM sarva- tmyAt taM pratyAha - na dadAtIti / yaH punarnarAdhamo vivaadoplkssnnaarthm| vizva.75 vipratipannamartha vizeSato jAnannapi sAkSyaM na dadAti . (2) yadA tu zrAvitAH sAkSiNaH kathaJcinna brayu- nAGgIkaroti, sa kUTasAkSiNAM tulyaH pApaiH kRtvA daNDena stadA kiM kartavyamityata Aha - abruvanniti / yaH ca / kUTasAkSiNAM daNDaM ca vakSyati / mitA. sAkSyamaGgIkRtya zrAvitaH san kathaJcinna vadati sa (3) RNAdivyatiriktaviSaye punaranyathA daNDamAharAjJA sarva savRddhikamRNaM dhanine daapyH| sadazabandhakaM neti / satyAsatyatAM vyavahAre jAnannapi yo narAdhamodazamAMzasahitam , dazamAMzazca rAjJo bhavati / 'rAjJA- 'tikrAntavidhiniSedhaH sAkSyaM vivAda nivartakaM satyavacanaM na 'dhamarNiko dApyaH sAdhitAddazakaM zatam' ityuktatvAt / dadAti na prayuGkte / satyavacanaprayogaH svasya parasya etacca paTacatvAriMzakeM'hani prAte veditavyam / tato- copakAraka iti dAnatulyastasmAddadAtinA vyapadizyate / pUrvAg vadanna dApyaH / idaM ca vyAdhyAdyupaplavarahitasya / sa mRSAvAdisAkSiNAM pApairbrahmahatyAsAmyAdhupalakSitairvazya mitA. mANena ca daNDena tulyo veditavyaH / daNDana tulyA vaadtvyH| apa. . (3) avatA sAkSiNA adhamarNadeyaM dAtavyamitye- (4) cakAreNa loka nindyatvasamuccayaH / evakAreNa tAvadatra vAkye vidhIyate / +apa. pUrvazlokoknetaradaNDasamuccayaM vyavacchinatti / tena daza(4) atrAdhamaNena na kiJciddAtavyaM , taddeyamevA- bandhakamRNaM dApyaH / bahudhanatve tu vakSyamANa eva tasya bruvan sAkSI dApya iti pUrvavacanasya tAtparyArthatvAt / daNDa iti / daNDAntaraM tu viSayAntare vyavasthApayiSyate / na cAbruvatA sAkSiNA svena dattamadhamarNato grAhyam / svA +vImi. parAdhena dattatvAt / .. smRca.92 sAkSidvaidhe bahutvaguNAdhikyAdi nirNAyakam ... (5) badhyate rAje deyatvena vyavasthApyate iti bandho 'dvaidhe bahUnAM vacanaM sameSu guNinAM tathA / dazAMzarUpo jetRdeyo dazabandhastatsahitamRNam / +vImi. guNidvaidhe tu vacanaM grAhyaM ye guNavattamAH // ne dadAti hi yaH sAkSyaM jAnannapi nraadhmH| +zeSa mitAgatam / sa kUTasAkSiNAM pApaistulyo daNDena caiva hi // xatratyaM vyamAvyAkhyAnaM 'sAkSiNAM likhitAnAntu' ityAdi. (1) jAnannapi iti padaM niyogasyAvivakSAM darzayati / kAtyAyanaloke draSTavyam / vyaci. vyamAgatam / tathA ca svayambhUH-- 'yatrAnibaddho vIkSeta zRNuyAd (1) yAsmR.2178; apu.255|10-11maaH (rA:); zunI. ___ * vitA. mitaagtm| + zeSaM mitAgatam / 4 / 690 tathA (vacaH) uttarAdhe (tatrAdhikaguNAnAM ca gRhNIyAdvacanaM vitA. 177daza (daza); prakA.60 vizvavat ; samu.38 sadA); vishv.2|80 =dhe...vacanaM (sAkSidvaidhe prabhUtAnAM) ye... vizvavat. ttamAH (yad guNavattaram ); mitA. vyamA.325 same (sAmye) (1) yAsmR.2177; apu.255|6-7 vishv.2|76 dadAti tu (ca) ttamAH (ttarAH); apa.; vyaka.6 0 ttamAH (ttarAH);smRca. (pravIti); mitA.; vyamA.332; apa. smRca.91; pamA. 82,91 vyakavat ; vyaci.40 vyakavat ; smRci.47 manuH 114 kAtyAyanaH; nRpra.10; vyata.215, savi.148; nRpra.10; vyata. 215 (-) vyakavat ; vyasau.57 vyakavat / candra.142 (jAnannapi hi yaH sAkSyaM na dadAti narAdhamaH) vImi. vyakavat vyapra.114 tathA (bacaH) (guNidvaidhaM tu yatra pA...NDena (pApaM daNDaM prAmoti); vImi.; byama.129 ti syAt grAkhA ye guNavattamAH); vyau.50%; byama.19; vitA. hi (tIha); vyau.50; vitA.178; rAko.402, setu. 123 vyakavat : 176; setu.123 vyakavat ; prakA.53, 6. 122 prakA.60 samu.37 vivya.14 kSiNAM (kSiNaH). vyakavat / samu.37.. .
Page #364
--------------------------------------------------------------------------
________________ 288 vyavahArakANDam (1) sAkSivipratipattau kathaM nirNayaH ? ityata Aha- jJAtArthasatyatva eva jayo vijJeyaH / anyathA tu parAjaya dvaidha iti / sAkSiNAM dvaidhe vipratipattau bahUnAM vacanaM eva syAt / tathA ca nAradaH- 'dezakAlavayogavyagrAhyam / sameSu samasaMkhyeSu dvaidhe ye guNinaH teSAM vacanaM pramANAkRtijAtiSu / yatra vipratipattiH syAt sAkSyaM pramANam / yadA punarguNinAM vipratipattistadA ye guNa- tadapi cAnyathA' iti // baharthapratijJAyAM ca-nyUnavattamAH zrutAdhyayanatadarthAnuSThAnadhanaputrAdiguNasaMpannAsteSAM mabhyadhikaM cArtha prabyuryatra sAkSiNaH / tadapyanuktaM vijJeyavacanaM grAhyam / yatra tu guNinaH katipaye, itare ca / meSa sAkSyavidhiH smRtaH' iti // ataH kRtsnapratijJAtArthabahavastatrApi guNinAmeva vacanaM grAhyam / 'ubhayAnumataH satyatva eva dhruvo jayaH / nyAyamUlatvAcca vyvhaarsmRteH| sAkSI bhavatyeko'pi dharmavit' iti guNAtizayasya vizva.2181 mukhyatvAt / yattu bhedAdasAkSiNa ityuktaM, tatsarvasAmyenA- (2) sAkSi bhizca kathamukta jayaH kathaM vA parAjaya gRhyamANavizeSaviSayam / mitA. ityata Aha-yasyeti / yasya vAdinaH pratijJAM dravya(2) sAkSiNAmekataravAdinigAditAnAmubhayavAdini- jAtisaMkhyAdiviziSTAM sAkSiNaH satyAM vadanti satyagAditAnAM vA dvaidhe tu parasparaviruddhArthAbhidhAyitve bahUnAM mevaM jAnImo vayamiti sa jayI bhavati / yasya punarvAviruddhAbhidhAyisAzyapekSayA'dhikAnAM sAkSiNAM vacanaM dinaH pratijJAmanyathA vaiparItyena mithyetaditi vadanti grAhyam / yatra guNinaH samasaMkhyAzca ubhayatra koTau tasya parAjayo dhruvo nishcitH| mitA. sAkSiNaH tatra viruddhAbhidhAyisAkSyapekSayA ye guNavattarA- (3) sAdhyArthanirdezaH pratijJA / tatra prathamavAdinaH steSAM vacanaM grAhyam / tuzabdena grAhyaviparItavacanasya sA tAvad bhavati / pratyavaskandaprAGnyAyottarayorapi grAhyatvaM vyavacchidyate / yatra vAdinoH sAkSidvaidhe sarvathA sAdhyaviSayatvAtpratijJAzabdena parigrahaH / tena yasya sAmyaM, tatra 'sAkSiSUbhayataH satsu' ityAdinA prAgvya- vAdinaH pratijJAvAdino vA pratijJAM sAkSiNaH satyAmAhuH, vasthA kRtA / svasAkSiNAmeva parasparadvaidhe sarvathA ca sa jayI bhavati / yasya tu mithyAbhUtAmAhuH, sa dhruvaM sAmye mAnAntaramanusaraNIyamiti mishraaH| vImi. parAjayI ; na punararthApattigamyaH / ekasya tu jayitve __ pratijJAdhanuguNAnanuguNasAkSyuktyadhInau jypraajyau| dvitIyasya parAjayo na sAkSivacanAt sAkSAdgamyate ki yasyocuH sAkSiNaH satyAM pratijJAMsa jayI bhvet| tvarthAt / ... *apa. anyathAvAdino yasya dhruvastasya parAjayaH* // (4) 'yasyeti smRteAyamUlakatayA sAkSipadasyopa (1) evaM ca parIkSitavacanAH- 'yasyocuH sAkSiNaH lakSaNatve kenApi pramANena yatpratijJAto'rthaH pramitaH sa satyAmityAdi / pratijJAmityavizeSavacanAt kRtsnaprati- jayIti / vyaci.60 ~ (5) etAvatA saMdehe tUSNIMbhAve vA na jAnAmIti vyamA.vyAkhyAnaM asminneva vissnnuvcne(pR.246)drssttvym| bhASaNe vA kiJcidabhidhAne yA yAvatyarthe saMzayaH tatra (1) yAsmR.2179; apu.255|11-12 vizva.2181 kriyAntareNa nirNaya ityAyAti, prakRtA'virodhyadhikAsyocuH (syAhuH); mitA.; vyamA.332 dhruvaH (dhubaM) viSNuyAna- bhidhAne jaya eva / prakRtavirodhyadhikAbhidhAne bhaGga calkyauH apa.; vyaka.60 viSNuyAjJavalkyau; smRca.91; / eveti / ratnAkarakRtastvanabhidhAnapakSe kriyAntaramanusarasubo.280 (-) pU., smRsA.118 dhruvaH (dhuvaM) nAradaH; NIyamiti kecit / tanna / vyavahAravirodhAdityAhuH / evaM vyaci.60 pU. nRpra.10; vyata.215 yasyo...tijJAM satyAM / na / / ca vyavahAravirodhaH, puruSazaktinirUpake vyavahAre pramANapratikSAM yasyocuH sAkSiNaH): 229 nAradaH; savi.145 sa . tvena vAdinA parigRhItena sAkSiNA sAdhyasiddhau pramA jayI (vijayI); candra.151 vyamAvat ; vyasau.57; pImi. pUrvAdha vyatavat, dhruvaH (dhruvaM); vyapra.130 myamAvat ; vyau.. / NAntaraparigrahaNasyAprayojakatvAt / tatpramANakapratijJA50bhyamAvat ; vitA.176 satyAM (satyaM) dino (ditAM);rAko. - tArthasiddhareva jayitvaprayojakatvAt / prameyanirUpaNArthe tu 403, setu.115 nAradaH; prakA.59; samu.37. * smRca., savi. apagatam / /
Page #365
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAkSI 289 prameyasiddheH kenApi pramANenoddezyatvAt tasyApyAgantu- jJAnasya prAmANyena karaNadoSakalpanA; tathehApi kAptakathaneneva divyenApi nirvAhAt / candra.152 sAkSiparIkSAtirekeNa vAkyaparIkSopadezAcca 'sAkSibhirbhA (6) kecittu yasya vAdinaH sAkSiNo yathA satyatvA- SitaM vAkyaM saha sabhyaiH parIkSayet' iti kAtyAyanenApyu'nabhidhAyina ityarthamAhuH tadayuktam / dharmavyavahAre ktam / 'yadA zuddhA kriyA nyAyAttadA tadvAkyazodhachalasya nirasyatayA'nabhidhAnamAtreNa parAjayAsaMbhavAditi nam / zuddhAcca vAkyAdyaH zuddhaH sa zuddho'rtha iti dik / vImi. sthitiH' iti // __ anuguNAnanuguNasAkSiNAM kUTasAkSiNaH kathaM zeyAH kriyA sAkSilakSaNA 'nArthasaMbandhino nAtA' iti ukte'pi sAkSibhiH sAkSye yadyanye gunnvttmaaH| nyAyAdyadA zuddhA tadA tadvAkyazodhanaM sAkSivAkyazodhanaM dviguNA vA'nyathA yuH kUTAH syuH pUrvasAkSiNaH / kartavyam / vAkyazuddhizca satyArthapratipAdanena / 'satyena (1) 'anyathAvAdino yasya dhruvastasya parAjayaH' zuddhayate vAkyamiti smaraNAt / evaM zuddhAyAH kriyAyA ityasyApavAdamAha-ukte'pIti / pUrvoktalakSaNaiH sAkSibhiH zuddhavAkyAcca yaH zuddho'vagato'rthaH sa zuddhaH tathAbhUta sAkSye svAbhiprAye pratijJAtArthavaiparItyenAbhihite yadyanye iti sthitirIdRzI maryAdA nyAyavidAm / karaNadoSapUrvebhyo guNavattamAH dviguNA vA anyathA pratijJAtA- vAdhakapratyayAbhAve sati avitatha evArtha ityrthH| nuguNyena sAkSyaM brUyustadA pUrve sAkSiNaH kUTA mithyA- nanu svayamarthinA pramANIkRtAn sAkSigo'tikramya vAdino bhveyuH| kathaM kriyAntaraM pramANIkriyate ? naiSa doSaH, yataH, - nanvetadanupapannam / arthipratyarthisabhyasabhApatibhiH 'kriyAM balavatI muktvA durbalAM yo'valambate / sa jayeparIkSitaiH pramANabhUtaiH sAkSibhirnigadite pramANAntarA- 'vadhRte sabhyaH punastAM nApnuyAkriyAm // iti kAtyAnveSaNe'navasthAdoSaprasaGgAt / 'nirNikte vyavahAre tu yanena jayAvadhAraNottarakAlaM kriyAntaraparigraha niSedhAjapramANamaphalaM bhavet / likhitaM sAkSiNo vA'pi pUrvamA- yAvadhAraNAt prAk kriyAntaraparigraho darzitaH / nAradeveditaM na cet // yathA pakkeSu dhAnyeSu niSphalAH nApi nirNikte vyavahAre tu pramANamaphalaM bhavet' iti prAvRSo guNAH / nirNiktavyavahArANAM pramANamaphalaM vadatA jayAvadhAraNottarakAlameva pramANAntaraM niSiddhaM na tathA / / (naasmR.4|63) iti nAradavacanAcca / ucyate, prAgapi / tasmAdukte'pi sAkSibhiH sAkSye aparituSyatA yadA'rthI pratijJAtArthasyAntarAtmamAkSitvenAnAviSkRtado- kriyAntaramaGgIkartavyamiti sthitam / pANAmapi sAkSiNAM vacanamarthavisaMvAditvenApramANaM manya- evaM sthite yadyabhihitavacanebhyaH sAkSibhyo guNavamAnaH sAkSiSvapi doSaM kalpayati, tadA pramANAntarA- ttamAH dviguNA vA pUrvanirdiSTA asaMnihitAH sAkSiNaH nveSaNaM kena vAryate ? uktaM ca, 'yasya ca duSTaM karaNaM, yatra manti tadA ta evaM pramANIkartavyAH / svabhAvenaiva yad ca mithyeti pratyayaH, sa evAsamIcIna iti / yathA cakSu- yustad grAhya vyAvahArikam' ityasya sarvavyavahArazeSarAdikaraNadoSA'nadhyavasAye'pyarthavisaMvAdAttajanitasya tvAt / 'nirNikte vyavahAre tu pramANamaphalaM bhavet / * svapakSo mitaavt| likhitaM sAkSiNo vA'pi pUrvamAveditaM na cet // iti (1) yaasmR.2|80; apu.255|12-13 mAH (rAH); nAradavacanAcca / pUrvanirdiSTAnAmasaMbhave tvanirdiSTA api vishv.2|82 ttamAH (ttarA:); mitA.; vyamA.335 dhanye tathAvidhA eva sAkSiNo grAhyA na divyam / 'saMbhave (ke); apa.; vyaka.60 'pi (tu) ttamAH (ttarAH); smRca. mAkSiNAM prAjJo varjayedaivikI kriyAm' iti smaraNAt / 94 vizvavat ; smRsA.121 vizvavat ; vyaci.61 vizvavat ; teSAmasaMbhave divyaM pramANaM kartavyam / ataHparamaparituSyatAnRpra.11; vyata.220 vizvavata; candra.126 (=) vizvavat ; 'pyArthinA na pramANAntaramanveSaNIyaM manuvacanAditi vyasau.57 yadyanye (yadanye); vImi.vizvavat ; vyapra.130; parisamApanIyo vyvhaarH| gyau.50; vyama.19; vitA.181; prakA.59:61 vizvamat ; samu.38 vizvavat . yatra tu pratyArthinaHsvapratyayavisaMvAditvena sAkSivacanamya. kA. 37
Page #366
--------------------------------------------------------------------------
________________ 290 vyavahArakANDam syAprAmANyaM manyamAnasya sAkSiSu doSAropaNenAparitoSa- sAkSiNo guNavattamA dviguNA vA tadA prativAdinaH statra pratyarthinaH kriyopanyAsAvasarAbhAvAt saptAhAvadhika- sAkSiNaH praSTavyAH / evaM ca nAbhAvasya sAdhyatA, ubhayodaivikarAjikavyasanodbhavena sAkSiparIkSagaM kartavyam / rapi bhAvavAditvAccaturvidhottaravilakSaNatvAcca prakRto. tatra ca doSAvadhAraNe vivAdAspadIbhUtamRNaM daapyaaH| dAharaNe na kriyAvyavasthA / ekasmin vyavahAre yathaika rAnusAreNa daNDanIyAzca / atha doSA'navadhAraNaM tadA syArthinaH kriyAdvayaM paramate, tathA vAdiprativAdinoH pratyarthinA tAvatA saMtoSTavyam / yathAha manuH- 'yasya kriyAdvaye'pyavirodha iti tadapyAcAryoM naanumnyte| dRzyeta saptAhAduktavAkyasya saakssinnH| rogo'gniAti- 'ukte'pi sAkSibhiH sAkSye' ityataH zabdAdarthAtprakaramaraNamRNaM dApyo damaM ca saH' iti // etacca 'yasyocuH NAdvA'rthasyAnavagamAdityalaM prsnggen| mitA. sAkSiNaH satyAM pratijJAM sa jayI bhavet' ityasyAparituSyatpra- (2) yadA tu sAkSipraznAt jayaparAjayAvadhAraNe tyarthiviSaye apavAdo draSTavyaH / vRtte parAjito vAdI pUrvebhyo'dhikaguNaiH samasaMkhyaireva kecid 'ukte'pi sAkSibhiH sAkSye' ityetadvacana- samaguNaH pUrvadviguNasaMkhyairanyathA jJApayati tadA pUrvanirNaye mArthinA nirdiSTeSu sAkSiSvarthyanukUlamabhihitavatsu yadi tvanirNayo bhavati / pUrvasAkSiNAM kUTatvAvadhAraNAt / pratyarthI guNavattamAn dviguNAn vA'nyAn sAkSiNaH pUrvokta- tadAha yAjJavalkyaH- ukte'pIti / tathA kAtyAyanaH-- viparItaM saMvAdayati tadA pUrvavAdinaH sAkSiNaH kUTA 'yatra vai bhAvitaM kArya sAkSibhiH pUrvavAdinAm / iti vyAcakSate / tadasat / pratyArthanaH kriyaanupptteH| prativAdI tadA tatra bhAvayet kAryamanyathA // anutathA hi, arthI nAma sAdhyasyArthasya nirdeSTA, tatpratipakSa- ktAstu kulInairvA kUTAH syuH pUrvasAkSiNaH' / / nanvetastadabhAvavAdI pratyarthI; tatrAbhAvasya bhAva siddhisApekSa- dasambaddhaM , nAradavacanAt yathA, 'nigIte vyavahAre tu siddhitvAdbhAvasya cAbhAvanirapekSa siddhitvAdbhAvasyaiva pramANamaphalaM bhavet / likhitaM sAkSigo vA'pi pUrvamAsAdhyatvaM yuktam / abhAvasya svarUpeNa sAkSyAdiprameyatvA- veditaM na cet // yathA pakkeSu dhAnyeSu niSphalAH prAvRSo bhAvAt / atazcArthina eva kriyA yuktA / api cottarA- guNAH / nivRttavyavahArANAM pramANamaphalaM param // tato nusAreNa sarvatraiva kriyA niyatA maryate / 'prAGnyAya- nirNIte vyavahAre kathaM sAkSyantaragrahaNaM kathaM ca tatprazne kAraNoktI tu pratyarthI nirdizekriyAm / mithyoktau pUrva- pUrveSAM kUTatvam ? ucyate, sati likhite balavatsu sAkSiSu vAdI tu pratipattau na sA bhavet' iti // na caikasmin tAn vihAya svayameva durbalasAkSyupanyAsena parAjitasya vyavahAre dvayoH kriyA / 'na caikasmin vivAde tu kriyA | balavattarapramANopanyAso na nyAyyo viphalo'sAviti syaadvaadinodvyoH'| iti smrnnaat| tasmAt prativAdinaH nirnniitvcnsyaarthH| tadevAha kAtyAyano'pi -'kriyAM lAkSiNo guNavattamA dviguNA vA'nyathA yuritynuppnnm| balavatImuktvA durbalAM yo'valambate / sa jaye'vadhRte sabhyaiH atha matam --- dvAvapi bhAvapratijJAvAdinau madIyamidaM punastAM nApnayAkriyAm // tasya svabalenaiva parAjita. dAyAdaprApta madIyamidaM dAyAdaprAptamiti pratijJAvAdinoH tvAt / yatra tu upanyastameva balavat pramANa paraM ca pUrvAparakAlavibhAgA'nAkalitameva vadatastatra dvayoH sAkSirUpaM dUradezasthatvena ca saMprati tadadhInanirUpagAsAkSiSu satsu kasya sAkSiNo grAhyA ityAkAGkSAyAM sAmarthyena durbalasAkSibhinirNayo jAtaH tadanantaraM ca deya'dvayorvivadatorarthe dvayoH satsu ca sAkSiSu / pUrvapakSo tvena balavatsAkSisamAgame taireva nirNayaH kAryaH balavatprabhavedyasya bhaveyuH tasya sAkSiNaH // iti vacanena yaH mANasya tena pUrvamupanyastatvAt , na tena balavatI muktA pUrva nivedayati tasya sAkSiNo grAhyA iti sthite tasyA- tena tatraiva kUTatvamityavirodhaH / ata eva nAradaH - pavAdamAha --'ukte'pi sAkSibhiH sAkSye' iti / atazca 'sAkSisabhyAvasannAnAM dUSaNe darzana punaH / svacaryAvapUrvottarayo,dinoH samasaMkhyeSu samaguNeSu sAkSiSu satsu sitAnAM ca noktaH paunarbhavo vidhiH // svacaryAvasitasya pUrvavAdina eva sAkSiNaH prssttvyaaH| yadA tu uttaravAdinaH bhya ci. bhAvArtho mitAvat / /
Page #367
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAkSI 291. svavacanaiH parAjitasya, pauna vo vidhiH punAyakaraNaM prativAdino vA jayaparAjayAvadhAraNarUpavyavahAranirgejane nAstItyarthaH / upanyastasya tu balavatpramANasyAsaMnidhA sati pUrvopanyastAtpramANAt pramANAntarasya pUrvamanupanena durbalapramANagrahaNAt parAjitasAkSidoSasaMbaddhatvAt nyastasya pratipAdanamaphalamityAcaSTe, na punaH prAgapi asti pramANAvasaraH / evaM ca yatrApi dvayoH sAkSivacanA- nirNejanAt / apa. nirNayo jAtaH tatrApi devAt balavattarasAkSisamAga (4) yatrArthinA saMnihitA asaMnihitAzca bahavaH mAt taireva nirNayaH kAryaH / pUrva nirNayahetavaH sAkSiNaH sAkSiNo nirdiSTAstatrAsaMnihitAnayane klezamAlocya yadA kUTA bhavanti / ata eva vAdinA bhAvite yadi prati saMnihitairevAlamityaGgIkRtya tadvacanAnnitimarthina vAdI hi pratipAdayatItyuktaM kAtyAyanena / praajyte|tN ca parAjaya kauTasAkSya nibandhanaM manyamAno'thIM vyamA.335-336 punaH pUrvanirdiSTAnasaMnihitAn saMnihitebhyo guNavattarAna (3) sAkSivacanaprAmANyabhedahetumAha-ukte'pIti / dviguNAnvA AnIya vijayI bhavati tadA pUrvasaMnihitAH vAdinA prativAdinA vA nirdiSTeH sAkSibhirukte'pi vAkye sAkSiNaH kUTAH syuriti / kAtyAyano'pi- 'yatra vai pratiyoganirdiSTAH pUrvasAkSibhyo balavattamA dvaiguNyena bhAvita kArya sAkSibhirvAdinA bhavet / prativAdI yadA vA bhUyAMsa uktamevArthamanyathA yustadA pUrvasAkSiNaH tatra bhAvayetkAryamanyathA // bahubhizca kulInervA pUrvAH syuH kUTA mithyAvAdinaH syuH / tathA ca kAtyAyana:-'yatra kuTasAkSiNaH' iti // asyArthaH-ArthinA nirdeSTeSu bai bhAvitaM kArya sAkSibhirvAdino bhavet / prativAdI tadA sAziSvArthapakSAnukUlamabhihitavatsu yadA pratyarthI saMkhyayA tatra bhAvayetkAryamanyathA // bahubhista kulInevA kUTAH guNairvA'dhikAn sAkSigaH pUrvoktaviparItaM vAdayati syuH puurvsaakssigH|| kulInagrahaNaM gunnaatishyoplkssnnaarthm| tadA'rthinaH sAkSiNaH kUTAsyuriti / nanu caikasmin namu caikasmin vyavahAre vAdiprativAAdanoH kathaM sAkSi- vyavahAre kathamarthipratyarthinoH sAkSisaMbhavaH / na saMbandhaH? uktaM hi-'na cakasmin vivAde tu kriyA cekatmin vivAde tu kriyA syAdvAdinoIyoH' / syAdvAdinoIyoH / na cArtha siddhirubhayorna caikatra kriyA- iti pratiSiddhatvAt / satyam, ata eva 'yatra vai bhAvi. dvayam' iti // satyam , tulyavadubhayornAsti kriyA- tam' ityAdivacanasya punAyaviSayatvamAzrIyate / tena praaptiH| yadA yasya kriyA zAstrataH prAtA tadA tasya tAM na kazcid virodhaH / smRca.94 mithyAbhUtAM viditvA tasyA mithyAtvakhyApanAya sAzya- (5)mitA.TIkA-yuktyantaramAha--ekasmin vyavantaramupanyasanIyamityetenocyate / atra ca smRtyannarokta- hAre yatheti / ayamarthaH-yathA paramate siddhAntino mate vizeSaH / 'tIritaM cAnuziSTaM ca yo manyeta vidhrmtH| saHkSibhiH sAkSye'bhihite sati pratijJAtArthasya anyathAdviguga daNDamAsthAya tatkArya punaruddharet' iti // tvena svAntaHkaraNapratyayAbhAvAt pramANAntarAGgIkaraNaM, adharma eva vidharmastasmAd vidharmataH / etattIritaM evamasmanmate'pi vAdiprativAdinoH kriyAdvayamiti / likhitam / anuziSTaM sAkSivacanaM ca yo manyeta sa dviguNaM etaduktaM bhavati, siddhAntino mate 'na caikasya kriyAdvayadaNDamuddhatya tatkArya taM vyavahAraM punaH sAkSyantareruddhare miti vacane jAgratyApa yathA svAntaHkaraNavisaMvAditvena dityarthaH / yattu vyAsenoktam-'anyaistu sAkSibhiH sAdhye pramANAntarAGgIkaraNaM, tathA'sminmate'pi 'na cekasmin dUpaNe pUrvasAkSigAm / anavasthA bhavedoSasteSAmapyanya- vivAde tu kriyA syAdvAdinoIyoH' ityetasmin satyapi saMbhavAt' / / iti, tatsAkSidapagamevAnyaiH sAtibhirna kArya- uktarItyaikasmin vivAde kriyAdvayamiti nirAcaSTe / mityevamartham / anavasthAprasaGgazca sAkSiNAM sAmye sati tadapyAcArya iti / AcAryo vishvruupaacaarthH| 'vizvabhavati, na punaH saMkhyAdivaiSamye / yattu nAradenoktam- rUpavikaToktivistRti saMgrahAtmakatvAt asya granthasya / 'nirmAte vyavahAre tu pramANamaphalaM param / likhitaM 'ukte'pi sAkSibhiH sAkSye' ityataH zabdAditi / atosAkSiNo bA'pi na cetpUrva niveditam' iti // tadvAdinaH candra., vitA, bhAvAtha: apavat /
Page #368
--------------------------------------------------------------------------
________________ 292 vyavahArakANDam 'smAcchabdAt vacanAdityarthaH / xsubo. giti / yo dhanadAnAdinA kuTAn sAkSiNaH karotIti (6) yugapadupasthitAnAM sAkSiNAM dvaidhe balAbalamukta- sa kUTakRt / sAkSiNazca ye tathA kuTAste vivAdAdvivAdamidAnI krameNopasthitau tdaah-'ukte'pii'ti| vImi. parAjayAtparAjaye yo daNDastatra tatroktaH taM daNDaM dviguNaM (7) uktAparArka nirAkaraNAya ucyate, astu vaca- pRthak pRthak ekaikazo daNDanIyAH / brAhmaNastu vivAsyo nAt kAtyAyanIyAdevamapi / yogIzvaravacastu 'tato'rthI rASTrAnnisyo na dnnddniiyH| etacca lobhAdikAraNalekhayet' iti tadvacasyeva sarvasyArthasya saMgrahasaMbhavAda- vizeSAparijJAne anabhyAse ca draSTavyama / lobhAdikAraNagatArthavijJAnayogivyAkhyayaiva saMgacchate / sAdhanapadena vizeSaparijJAne abhyAse ca manunoktam---lobhAdityAdi / sAdhanakSamamevocyate / prativAdinA tasminnAbhAsIkRte xmitA. sAdhanatvameva tasyApyamatamiti tenaiva tadarthalAbhAt / (3) utkocAdinA sAkSiNaH kaTAn karoti yo vA ata evAha sa eva -'tatsiddhau siddhimApnoti vipa- kuTaM likhitaM karoti sa kUTakRt / etacca daNDavidhAnaM rItamato'nyathA' iti / +vyapra.134-135 kuTakRtprabhutInAM svalpApagadhe'nabhyAse ca veditavyam / (8) evaM cAparIkSitasAkSivAkyaviSayamidam / +apa. vyau.50 (4) kUTaM sAzyaM kurvanti iti kUTakRtaH / mithyAkauTasAkSyadaNDaH / kUTakRbrAhmaNadaNDaH / vAdina iti yAvat / te rAjJA pRthak pRthaka dnnddniiyaaH| pRthaka pRthaka daNDanIyAH kttkRtsaakssinnstthaa| vivAdaparAjayanibandhanadamAd dviguNaM damamityarthaH / vivAdAd dviguNaM daNDaM vivAsyo brAhmaNaH smRtaH // vivAsyo brAhmaNa ityavizeSeNokte'pi yatra kSatriyAdI (1) evaM ca kauTasAkSye sAkSiNAM vyavahArakoMrvA nAmalpadhanena dviguNo damaH saMpadyate tatra brAhmaNasya nagnIkUTavyavahArakartatve spaSTIkRte nirvikalyaM rAjJA -pRthaka karaNarUpavivAsanaM dnnddH| yatra tvanalpadhanena kSatriyAdInAM pRthak daNDanIyA ityAdi / kUTavyavahArakartA kUTakRd tatra gRhabhaGgarUpavivAsanaM brAhmaNasya / yatra punaratibahudaNDayaH / ekaikazazca pRthaka pRthaka sAkSI vivAda dviguNaM dhane kSatriyAdInAM tatra svarASTabahiSkArarUpavivAsanaM dravyaM dApyaH / brAhmaNastvadadad daNDaM samagradhana eva ca brAhmaNasyeti mantavyam / daNDatAratamyasya doSatAratamyArASTrAd vivAsyaH / tathA ca svAyambhuvam --'na jAtu nuvidhAyitvAt / ata eva manunA'nRtabIjanibandhanadoSabrAhmaNaM hanyAt sarvapApeSvavasthitam / rASTAttvenaM bahiSku- tAratamyAnusAreNa daNDavaicitryamuktam 'lobhAnmohAdbharyAt samagradhanamakSatam' iti|| vadhaprasaGge daNDApradAne vA yAdi'tyAdibhiH (msmR.8|118-22)| smRca.93 samagradhana eva rASTrAd bahiSkAryaH / na tu zArIro nigraho- (5) etattu lobhAdibahukAraNa nishcye| vyaci.55 'nyathA vA brAhmaNasya kArya ityrthH| vizva.2183 (6) kUTakRtaH kapaTena vyavaharanto'satyAbhidhAyina (2) kUTasAkSiNo darzitAsteSAM daNDamAha -patha- iti yAvat / IdRzA ye sAkSiNaste pRthak pRthak pratyeka x baal.2|80 subovat / + sarvaM vyAkhyAnaM mitaavt| vivAdapadAdviguNaM daNDaM daNDanIyA rAjJe daapyaaH| kacittu aparArkaparAmarzazcAdhikaH / kuTasAkSyakRta iti pAThaH / idaM ca lobhAdibahukAraNa* vyapravyAkhyAnaM 'lobhAtsahasraM' (8 / 120) iti manuzloke nizcayena / tathA zabdena vRthA parAjitAya vivAdapadaM dhana(pR.280) draSTavyam / manigadadaNDarUpaM prAguktaM dApyA iti smucciiyte| *vImi. (1) yaasmR.2|81; apu.255|13-14vishv.2|83 (7) yadyapi kUTakRtazca te sAkSiNazcati kUTakRtazca dAvi (dadvi) daNDaM (dravyaM) smRtaH(bhavet); mitA.; apa.; vyaka. sAkSiNazceti vA vyAkhyAnaM saMbhavati tathApi tathetyasyA58; smRca.92, vyAca.55 kRtsAkSiNaH (sAkSyakRtaH); - ta: xzeSa mitAvyAkhyAnaM 'kauTasAkSyaM tu' (8 / 123) iti davi.344 smRtaH (tathA); savi.148,491 dAddhi (dadvi); manuzloke (pR.280) drssttvym| savi. bhAvArthoM mitaavt| . candra.150; vyasI.55 savivat ; vImi. baal.2|25 + zaSa 'lobhAtsahasraM (8 / 120) iti manuzloke (pR.279) vyapra.135, vitA.186-187; prakA.60 samu.38. drssttvym| * zeSaM mitAgatam / .
Page #369
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAkSI 293 vaiyarthyAyaikadezAnvayAbhAvAya ca bhedena vyAcaSTa -- ya duSTatvAdaSTaguNaM daNDaM dAgyaH / brAhmaNazcedevaMvidhastaM iti / AdinA saamaadiprigrhH| vivAdAditi / hetau svadezAdvivAsayennirvAsayena tu daNDayet / zrAvita iti paJcamI / parAjaye tasya lakSaNA / gargadaNDananyAyena samu. vacanAdaGgIkRtamAkSibhAvo'sAviti gmyte| apa. dAye daNDavizrAntivAraNAyAha-pRthagiti / bAla. (4) mitA.TIkA-etaditi / brAhmaNasya dravyadAnApUrvAGgIkRtasAkSyasya tadapave daNDaH samarthasya vivAsanaM, kSatriyAdInAM ca dravyadAnAsamarthAnAM yaH sAkSyaM zrAvito'nyebhyo ni nigaDabandhanAdikaM yaduktaM tat pRthak pRthak pUrvoktaprakAreNa sa dApyo'STaguNaM daNDaM brAhmaNaM tu vivAsayet // daNDya ityarthaH / tadA'nubandhApekSayA iti / jAtidravya (1) uttarasAkSI tu pravatsyatA mumarpaNA vA - yaH gunndrvygunnaadypekssyetyrthH| mubo. sAkSyamityAdi / ato'vazyaM vaktavyaM sAkSyaM satyaM c| (5) zrAvitaH zrAvitavAn / vyaci.55 vizva.284 (6) tvamanyebhyaH sAkSyaM zrAvayeti vAdinA prayukto (2) api ca yastu sAkSitvamaGgIkRtyAnyaiH sAkSibhiH yaH zrAvitaH / evambhUto'pi sabhAyAM nigadakAle sAkSyaM saha sAkSyaM zrAvitaH sannigadanakAle tamovRto rAgAdyA- nihate yastasyASTaguNo dnnddH| vyata.220 krAntacittastatsAzyamanyebhyaH sAkSibhyo nihate, nAhamatra- (7) yastu sAkSyamanyebhyaH zrAvitaH zrAvitavAn ahasAkSI bhavAmIti / sa vivAdaparAjaye yo daNDastaM daNDamaSTa mimamartha jAnAmIti kathitavAn pazcAttamovRto rAgAdyAgaNaM dApyaH brAhmaNaM panaraSTaguNadravyadaNDadAnAsamartha vivA- krAntacittaH sAyaM nihate nigadakAle yastapati sa sayet / vivAsanaM ca nagnIkaraNagRhabhaGgadezanivIsana- vivAdapadAdaSTaguNaM dravyaM dApyaH / tAdRzAparAdhe'pi * lakSaNaM viSayAnusAreNa draSTavyam / itareSAM tvaSTaguNadravya- brAhmaNaM vivAsayedeva / tushbdenaarthdnnddvyvcchedH| vImi. daNDAsaMbhave svajAtyucitakarmakaraNa nigaDabandhanakArAgRha- (8) yaH sAkSyamaGgIkRtya anyaiH sAkSibhiH saha pravezAdi draSTavyam / etacca pUrvazloke'pyanusatavyam / yadA sAkSyaM zrAvitaH san nigadasamaye tamoguNenAvRto rAgadveSAsarve sAkSyaM nihnavate tadA sarve samAnadoSAH / yadA tu dyAkrAntacittastatsAkSyamanyebhyo nihute nAhamatra sAkSyaM sAkSyamuktvA punaranyathA badanti tadA'nubandhAdyapekSayA svIkaromIti prakAzayati / yathA te'pi etadanurodhAttanna dnnddyaaH| mitA. svIkurvate kUTatAM vA kurvanti, sa vivAdaparAjayanimittaka(3) yastamottaH tAmasaH sabhyairyathAvidhi sAkSiprazna- daNDApekSayA'STaguNadaNDaM dApyo'parAdhamahattvAt / anyebhya vAkyaM zrAvitaH san vAdakAle'nyebhyaH sAkSibhyaH svakIyaM iti 'zlAghaDhuGasthAzapAM jIpsyamAnaH' (vyAsU.11434) sAkSyaM sAkSitvaM nihate-nAhamatra sAkSI bhavAmItyapalapati. ityanena saMpradAnasaMjJAyAM caturthI / tena pUrvoktArthalAbhaH / sa sAkSidaNDamaSTaguNaM daapyH| svakIyasAkSitvApahnavamanyA brAhmaNaM 'tu tathA kurvANa vivAsayet / vivAsanaM ca sAkSiNo jJApayatIti anyebhya iti caturthyA arthaH / svayaM vyAkhyAtarItyA dezanirvAsanananIkaraNagRhabhaGgAnyatamarUpatAvatsAkSitvApahnavaM karoti, parAMzca kArayitumicchatItyati- manubandhAdyapekSayA vyastasamastavidhayA jJeyam / yattu mitA kSarAkRtA aSTaguNadaNDadAnAsamarthamiti vyAkhyAtam / x smRca. mitAgatam / tatpradhAnakriyAnirUpitavailakSaNyapratipAdakatuzabdavirodhA(1) yAsmR.2182; apu.255|14-15, vizva.2184 dupekSyam / na caivamalpaviSaye'pi vivAsanamadaNDatA vA 'nyebhyo ('nyena) daNDaM (dravyaM); mitA.; apa.; vyaka. 58 kSyaM (kSya) to (te) sa dA'pyoSTa (tadApyaSTa); smRca.92; vyaci. prasajjateti vAcyam / vacanopAttaviSayasyaiva daNDasya 55 kSyaM (kSI) tat (tu); davi.346 kSyaM (kSye); vyata.220 / yuktatvAt |at evAha nAradaH -'zrAvayitvA tato'nyebhyaH tattamo (tamasA) Na tu (Nazca); vyasau.55 kSyaM (kSye) to (te); sAkSitvaM yo vinihate / sa vijJeyo bhRzataraM kaTavImi. vyapra.137; vyama.19 vitA.1886bAla.025. mAdhyadhiko himaH' iti / / setu.123 (= ) tattamo (tamasA) daNDaM (dravya); prakA.60 samu.38 te tatta (vIta ta). * setu. vytvt|
Page #370
--------------------------------------------------------------------------
________________ 294 byavahArakANDam tathA cAparAka'pi 'brAhmaNazvedevaMvidhastaM vivAsayennatu daNDayet' ityevaM vyAcakhyau / kSatriyAdInAM tu daNDadAnAsAmarthyaM svajAtyucitakarmakaraNa nigaDabandhanakArA - gRhanirodhanAdi tAvat dravyasamIkaraNAnurUpaM bodhyam / sarveSAmapi nihnavakAritve samAnadoSatvAtsarve'pi pratyekamaSTaguNaM daNDAH / vyapra. 137 (9) mitA. TIkA -- nanu 'yaH sa' iti sAmAnyoktyA pAdatrayoktadaNDasya sarvavarNaviSayatvaM sakRdaparAdhenAbhyAse tadgamakAbhAvAt, ' tamovRta' iti hetUktyA tatrApi lobhAdisArayA sAmAnyaparijJAnaviSayatvalAbhe'pi na tadvizeSaparijJAnaviSayatvaM gamakAbhAvAt / evaM sAkSyaGgI - kArAdipUrvakanihnavadoSasya pUrvata Adhikyena dviguNadaNDAdaSTaguNadaNDoktAvapi tadvadatrApyanyaviSayatvaM na brAhmaNaviSayatvaM tatra vivAsanasyaiva vyavasthApitatvAtturyapAdena | evaM sati atra tu pAdena sAmAnyaprAptASTaguNadaNDApavAdena viprasya kathaM vivAsanavidhi: ? na hi pUrvadaNDo'pi mahAviSayaka eveti vaktuM zakyaH tatra vivAsanasyaiva vyavasthApitatvAdata Aha-- brAhmaNamiti / tvarthamAha-- punariti / svalpaviSaye bahudaNDasyAyogyatvAt / tatra brAhmaNe arthadaNDasyAnupadameva vyavasthApitatvAdAha - aSTaguNeti / ayaM bhAvaH-yadyapi sAmAnyenArthadaNDa upadiSTo yoginA tathApi taddAnasamarthe pratyevAyamupadezo nAsamartha pratItya vazyaM vaktavyamanyathA munerbhrAntatvApattistathA ca brAhmaNasyApi tatsAmarthyaM tadviSaye'yameva mukhyaH, tadasaMbhave'nukalpo vivAsanam / etadvailakSaNyasUcaka eva tuH / sarvathA tasya zArIradaNDAbhAvena sevAdiniSedhena cAnukalpAntarasyAsaMbhavAtsarvathA daNDAkaraNe rAjJo doSazrava gAt prAguktavivAsanameva tasyAnukalpa iti / etena pradhAnakriyAnirUpitavailakSaNyasUcakatuzabda virodhAt 'adRSTaguNe tyAdi (mitA.) cintyamiti vIramitrodayoktamapAstam / punaH saSTArthamAha - viveti / *bAla. sAkSiNAM satyavacanApavAdaviSayaH / tAdRzAnRtoktiprAyazcittam / varNinAM hi vayo yatra tatra sAkSyanRtaM vadet / 6 * tatpAvanAya nirvApyazcaruH sArasvato dvijaiH // (1) ' yaH sAkSyami'tyasyApavAdamAha - varNinAmiti / zUdreNa tu dAnAdaya ityabhiprAyaH / caturSvapi bhavA brAhmaNAdayo varNinaH / teSAM yatra sAkSiNi satyAbhidhAtari vadhaH syAt, tatra sAkSI anRtaM vaktumarhati / sadoSamapi guNabhUmnA'nRtavacanamabhyupagamyate / tathA ca gautamaH -- 'nAnRtavacane doSo jIvanaM cettadadhInam' ityuktvAha 'na tu pApIyaso jIvanam' iti / adoSavacanaM cAlpadoSAbhiprAyaM prAyazcittavidhAnasAmarthyAd draSTavyam / etacca nyAyaprAptameva mandabuddhipratibodhanAya / prAyazcittavidhAnAccAvazyakartavyatA'trocyate / anyatrApi gurulaghutve samIkSya pApasyApyanuSThAnaM prAyazcittaM ca tadapanuttaye kArya yathA syAt / dharmAntaropayogitvAccaitat kAmakRtamapyakAmakRtameva draSTavyam / vizva. 285 (2) sAkSiNAmavacanamasatyavacanaM ca sarvatra prati Siddham / tadapavAdArthamAha-varNinAmiti / yatra varNinAM zUdraviTkSatraviprANAM satyavacanena vadhaH saMbhAvyate tatra sAkSyanRtaM vadet / satyaM na vadet / anena ca satyavacanapratiSedhena sAkSiNaH pUrvapratiSiddhamasatyavacanamavacanaM cAbhyanujJAyate / yatra zaGkAbhiyogAdau satyavacane varNino vadho'nRtavacane na kasyApi ' vadhastatrAnRtavacanamabhyanujJAyate / yatra tu satyavacane'rthipratyarthinoranyatarasya vadho'satyavacane cAnyatarasya vadhaH tatra tUSNImbhAvAbhyanujJA, rAjA yadyanumanyate / atha rAjA kathamapyakathane na muJcati tadA bhedAdasAkSitvaM kartavyam / tasyApyasaMbhave satyameva vaditavyam / asatyavacane varNivadhadoSo'satyavacanadoSazca / satyavacane tu varNivadhadoSaH / tatra ca yathAzAstraM prAyazcittaM kartavyam / 13 / 246 smRca.896 vyaci. 566 nRpra. 11 hi (ca) pU., smaraNam ; vyata. 215 varNi (varNA); savi 145 tatra sAkSya (sAkSye tatrA) tattvAvanAya iti TIkAyAm : 159 tatra ... vadet (vaMdat sAkSyaM tathA'nRtam) pU.; maca. 8 / 1066 vyasau. 556 vImi . vyapra. 138-139 hi (tu); vyau. 51-52 hi (tu); vyama. 19; vitA. 191 tatpAva (tasyAva); setu. 122-123 (=) vyatavat ; rAkau . 404 utta prakA. 583 samu. 366 bhAca. 8 104 varNi (prANi). zeSaM subogatam / (1) yAsmR. 2 / 83; apu. 255/15 pU.; vizva. 2 / 85 ddi (tu) nirvApya (kartavya); mitA. apa; vyaka. 59; gaumi |
Page #371
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAkSI 395 tarvasatyavacane tUSNImbhAve ca zAstrAbhyanujJayA pratyavA- vadho mauNDayaM purAnnirvAsana tthaa| lalATe cAGkakaraNaM yAbhAva ityata Aha-tatpAvanAyeti / tatpAvanAya anRta- prayANaM gardabhena ca' iti // yadvA- 'gorakSakAvacanAvacana nimittapratyavAyaparihArAya sArasvatazcarudvijai- nvANijakAMstathA kArukuzIlavAn / preSyAn vArdhaSikAMrekaikazo nirvApyaH krtvyH| sarasvatI devatA asyeti sAra- zcaiva viprAn zUdravadAcaret // iti mnuvcnaanmhtysvtH| anavasrAvitAntarUSmapakkaudane caruzabdaH prsiddhH| parAdhe vipravizeSasyApi vadhaH prApnoti / na ca vAcyaM ihAyamabhisaMdhiH-sAkSiNAmanatavacanamavacanaM ca yanni- 'varNinAM hi vadhaH' ityatra varNagrahaNaM brAhmaNaviSayamiti / SiddhaM tadihAbhyanujJAtam / yattu nAnRtaM vadet 'abruva- yadAha manu:-'zUdraviTakSatraviprANAM yatra cokto bhvedvdhH| vibravan vA'pi naro bhavati kilbiSIti ca sAmAnye- tatra vaktavyamanRtaM taddhi satyAdviziSyate' iti / / athavAnAnRtavacanamavacanaM ca niSiddhaM tadatikramanimittamidaM 'tikrAntaniSedhena yatra brahmavadhaH kriyate tatraitat / xapa. prAyazcittam / na ca mantavyaM sAkSiNAmanatavacanAvacanA- (4) mitA.TIkA-anRtavacana niSedho hi dvi prkaarH| bhyanujJAne'pi sAdhAraNAnRtavacanAvacanapratiSedhAtikrama- sAdhAraNo'sAdhAraNazceti / sAdhAraNastu 'nAnRtaM vadedanimittapratyavAyasya tAdavasthyAdabhyanujJAvacanamanarthaka- bruvan vibruvan ve'tyAdikaH / asAdhAraNastu 'sa tAn miti / yataH, sAkSiNAmasatyavacanAvacanapratiSedhAtikrama- sarvAnavApnoti yaH sAkSyamanRtaM vadet / iti, 'vibruvan yo yAn pratyavAyaH asAdhAraNAnRtavacanAvacanayoralpI- hi naraH sAkSyamityAdikazca / evaM sthite yo'yamayAnityarthavadabhyanujJAvacanam / sAdhAraNo niSedhaH sAkSyanRtavacanAvacanayostatrAbhyanuzA. yadyapi bhUyasaH pratyavAyasya nivRtyA AnuSaGgikasyA- vazAdanRtavacane avacane vA na prAyazcittamityabhiprAyelpIyasaH pratyavAyasya nivRttiranyatra; tathApIhAbhyanujJA- NAha-'sAkSiNAmanRtavacanaM ceti / nanu tarhi 'tatpAvavacanAt prAyazcittavidhAnAcca bhUyaso nivRtyA'lpIyAna- nAye' tyanena prAyazcittArtha sArasvatacaruH kva vidhIyate pyAnuSaGgiko'pi pratyavAyo na nivartata iti gmyte| ityAzakya sAdhAraNa niSedhAtikamAbhyanujJAnAbhAvAt etadevAnyatra prazneSu varNivadhAzaGkAyAM pAnthAdI- tadatikramadoSaparihArAyedaM prAyazcittamityAha- 'yatta nAmanRtavacanAvacanAbhyanujJAnaM veditavyam / na ca tatra nAnRtaM vadediti / +subo. prAyazcittamasti pratiSedhAntarAbhAvAt / nimittAntareNa (5) bhagavatpAdamataM tu kSAmavatISTivat sArasvataH / kAlAntare'rthatattvAvagame'pi sAkSiNAmanyeSAM ca daNDA- ayamarthaH-tatpAvanAya zuddhayarthaM doSiNAM saMrakSaNArtham / bhAvo'smAdeva vacanAt avagamyata iti / mitA. etatparyantamekaM vAkyam / yatra varNinAM vadhastatra (3) brAhmaNasya yadyapi vadhaH pratiSiddhaH 'na jAtu tatpAvanAya sAkSyamanRtaM vadet / ato naimittikakraturiti brAhmaNaM hanyAtsarvapApeSvapi sthitam / rASTrAdenaM bahiH sArasvatazcarunaimittika iti / atra naimittikatve tatpAvakuryAt samagradhanamakSatam // na brAhmaNavadhAd bhUyAna- nAya iti padaM nAnvIyAditi anyatheti padamadhyAhRtya dharmo vidyate kvacit / tasmAdasya vadhaM rAjA manasA'pi vyAcaSTe TIkAkAraH, ayamarthaH-satyameva vaditvA sArana cintayet // ityAdimanvAdivAkyaiH, tathA'pi vadhaH svatazcarunaimittikaH / na ca satyavacanAnantaraM prANitulyatA asti daNDasya, yathAha manu:-'mauNDayaM prANA- vyApAde jAte tadapanodanAya sArasvatazcaruH prAyazcittantiko daNDo brAhmaNasya vidhIyate / itareSAM tu varNAnAM mAtramiti vaacym|anRtvcnsy vihitatvAt , vihitAdaNDaH prANAntiko bhavet' iti // tena puranirvAsanAdi- nanuSThAna eva prAyazcittasmaraNAt / atra kecidetadvacanarapi daNDo vadhasama eva / taduktaM smRtyantare-'brAhmaNasya manyathA paThitvA vyAcakSate-tattvAvanAya nirvApyata * vyapra. pUrvArdhavyAkhyAnaM mitAvat / uttarArdhavyAkhyAnaM - vAkyArthaH srlH| atroddhRtagranthasya vyaprakRtaM khaNDanaM 'kUSmANDairvA'pI'ti (8 / 106) manuzloke (pR.277) drssttvym| 'zUdaviDi'ti (8 / 104) manuzloke (pR. 275 ) draSTavyam / vistarastu vizvavat / vitA. mittAgatam / + vAla. subodhat /
Page #372
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam iti / tattvAvanAya satyasaMrakSaNAya / asminnanRte'pi sAkSibhyo'nyataratattvajJAnam / kutaH ? dRssttshrutaanubhuuttvaat| sArasvatazcaruH naimittika eva / tattvAvanAyetyasyAyamarthaH- dRSTaM cakSureNa jJAtam / zrutaM zrotradvAreNa / anubhUtaM tattvasya avanaM rakSaNam / tAdRze samaye satyamanRta- liGgAdinimittaM svasaMvedyajJAnaM anyathAsaMbhava vilopatravacanenaiva setsyatItyabhiprAyaH / kriyAgrahaNamAtre cturthii| bhighAtAdinaivameva nAnyatheti paricchedajJAnam / etaduktaM . savi.146 bhavati - pratyakSAnumAnAgamairyasmAdarthaH paricchinnaH, (6) atra dvijairiti nirdezAd gunnmukhysaadhaarnnm| tasmAt tebhyo vyaktidarzanamupapadyate, yasmAt sarvaparicchedaanyathA zadro mithyA vadannevaMviSaye na pratyaveyAt / hetavaH pratyakSAnumAnAgamAH taiH paricchinnatvAdupapannaM dvijairiti svarasAttAn pratyeva niyamaH zUdrasya tu daanaadi| teSAM prAmANyamiti / naabhaa.2|124 mc.8|106 (3) dRSTazrutAbhyAmanubhUtatvAdityarthaH / yadvA dRSTatvAt (7) varNinAM brAhmaNakSatriyavizAm / sArasvataH sara. zrutatvAdanubhUtatvAccetyarthaH / anubhUtatvAdityanena ca svatIdevatAkazvaruH prAgukto nirvApya ityaGgamukhena homa- govRSanyAyena pramANAntarajanyo'nubhavo gRhyate / vyaktinirdezaH / tatpAvanAyeti akrnnjnypaapaabhaavaayetyrthH| darzanaM vivekajJAnam / vyapra.106 anRtavacanasya yAgIyahiMsAvadvihitatvena pApAjanaka sAkSiniruktiH .. tvAt / vImi. samakSadarzanAtsAkSI vijJeyaH zrotracakSuSoH / (8) yatra satyavacane / saMbhAvyata itydhyaahaarH| zrotrasya yatparo brUte cakSuSordarzanaM svayam // anRtavacanamavacanasyApyupalakSaNam / varNino vrnnaaH| (1) pratyakSadarzanAt sAkSItyucyate / tatra akSINi brAhmaNAdayazcatvAra iti kecit / brahmacaryAvantastraya yatteSAM pratipattisAnubhavaM prayojanaM tatpratyakSam / teSAM ca ityanye / idaM copalakSaNaM mUrdhAvasiktAdInAmapi / zrotrasya yacchadazravaNaM tatparataH arthasAnubhavam / yatta vyau.52 cakSuHsAnubhavaM ttsvymevaarthdrshnsaanubhvmiti| . nAradaH abhA.64 vivAde sAkSibhyo nirNayaH (2) yatparo vyavahArasamarpakaM , vAkyaM brUte tadviSayaM 'saMdigdheSu ca kAryeSu dvayorvivadamAnayoH / samakSadarzanam / zrotrasya zrotrasaMbandhItyarthaH / evaM cakSuSaH dRSTazrutAnubhUtatvAt sAkSibhyo vyaktidarzanam // samakSadarzanaM vyavahArarUpazarIravyApAraviSayam / (1) yAni kAnicit saMdigdhAni kAryANi teSu apa.2069 dvayorvAdiprativAdinorapi vivadatoriti anyA'nyArthabaddhA- (3) sAkSinirvacanam- samakSadarzanAt samyagigrahayoH vivAdaM kurvatoH sAkSibhyaH sakAzAt kAryavyakti- ndriyeNopalabdhatvAt sAkSI vijJeyaH / tathA ca 'sAkSAt darzanaM sphuTIbhavati / yataste udAsInAH / zrutArthatvAdanu- draSTari saMjJAyAm (vyAsU .5 / 2 / 91) ityuktam / bhUtArthatvAdvA, yatsAkSikAle kimapi bruvate, tasmAd trayANAM sAkSAd draSTatve'pyudAsInaH sAkSItyucyate rUDhavyaktidarzanaM kAryanirNayo bhavati ityrthH| abhA.64 tvAcchabdasya / kasyendriyasya samakSadarzanAditi na jJAyata (2) sAkSibhyo vyaktirnirNayaH tasya darzanaM bodhaH, iti tad vizinaSTi - 'zrotracakSuSoriti / punarapi kiM zrotrasya, kiM cakSupaH? iti vizeSayati ---- zrotrasya (1)naas.2|124 ca (tu), naasmR.4|147 dRSTazrutAnu. yatparo brate AkrozavAdAdi, cakSaSaH kAyakarma zarIra bhUtavAt (zrutadRSTAnubhUtArthAta); abhA.64 nAsmRvat ; vyaka.41 yadupanipatati tat tayoH smkssmiti| nAbhA.21125 ca(tu) kti (kta); pamA.93 kti (kta) manuH; nRpra.9; vyasau.39 nAsaMvat ; dAni.6; vyapra.106 nAsaMvat; vyama.15 vyaka- (1) nAsaM.1125 SordarzanaM svayam (paH kAyakarma yat); bat; bAla.2168 vyakavat; prakA.49 pamAvat ; samu.27 naasmR.4|148; abhA.64, bhp.2|69 pordarzanaM svayam pamASata. . (SaH kAryakarmakRt); samu.27 pR,
Page #373
--------------------------------------------------------------------------
________________ - sAkSI 297 ekAdazaprakArAH sAkSiNo bhavanti saakssii| tathA yodharthipratyarthibhyAM tvamatra sAkSI mariSyasIekAdazavidhaH sAkSI zAstre dRSTo mniissibhiH| / tyabhihitaH sa smAritasAkSI / tathA yatsamakSamarthipratyakRtaH paJcavidhasteSAM Savidho'kRta ucyate // rthibhyAM vyavahAraH kRtaH, so'pi kRta eva, tatsamakSaM tasyA (1) atraikAdazavidhAH sAkSiNo dRSTAH / teSAM ca paJca rthasya kRtatvAt sa yadRcchAbhijJaH saakssii| tathA yo'rthinA sAkSiNaH kRtA bhavanti / te ca pratyekamucyante / abhA.64 gUDhatayA pratyarthivacanaM zrAvitaH sa guuddhsaakssii| (2) sAkSitvena nirUpitaH kRtH| aniruupito'kRtH| smRsA.99-100 mitaa.2|68 / (3) sAkSI ca kRteSu paJcasu akRteSu paTasu pUrvapUrvaH (3) likhitasyaiva svayaM pareNa lekhanAt bRhaspati- / zreyAn , smRtihetuprAcuryAt / yaH svahastAkSarairanyAkSarairvA vacanAt dvAdaza sAkSiNa uktaaH| vyaci.37 / sAkSitvena likhyate patre sa likhitaH / yadane Arthipratya(4) sAkSitvenArthipratyarthibhyAM nirUpitaH kRtH| rthibhyAM vyavahAraH kRto na likhito na vA smAritaH sa vyapra.106 / ydRcchaabhijnyH| candra.135-136 paJca kRtasAkSiNaH (4) alekhito dRSTavAMstvamiti smAritaH / anapalikhitaH smAritazcaiva yadRcchAbhijJa eva c| havArtha yasya sakAze pUrvameva saMbhASitaM , sa uttrsaakssii| gUDhazcottarasAkSI ca sAkSI paJcavidhaH kRtaH // +nAbhA.21127 (1) likhitaH patrArUDhaH / smArita: karNakathitaH / paD akRtasAkSiNaH yadRcchAbhijJo'nuparodhenAgataH / gUDhaH kuddyaantritshrotaa| SaDete punaruddiSTAH sAkSiNastvakRtAH svayam / uttarasAkSI sAkSijalpitazrotA / evaM paJcavidhaH sAkSI grAmazca prAvivAkazca rAjA ca vyvhaarinnaam|| kRto bhavati / kAryeSvabhyantaro yaH syAdarthinA prahitazca yaH / (2) tatra yaH sAkSitvena patre likhitaH sa likhita- * zeSa smRsaagtm| +zeSa puurvvyaakhyaangtm| (1) naasN.2|126 zAstre (sa tu) teSAM (tatra); naasmR.| (1) naasN.2|128 pUrvAdhe (akRtaH paDvidho nityaM sUribhiH 4 / 149 se (stra); abhA.64 nAsmRvat ; mitaa.2|68 parikIrtitaH); naasmR.4|151 : 4 / 149 ityasyAnantaraM dhasteSAM (dho jheyaH); vyamA.320 nAsmRvat ; ap.2|69; 'akRtaH SaDvidhasteSAM saribhiH parikIrtitaH / trayaH punaranirdiSTAH vyaka.41 paDvidho (trividhA); gaumi.13|1; smRca.81 pU.; . sAkSiNa: samudAhRtAH' iti zlokaH; abhA.64 nitA.168 smRsA.99 steSAM (stveSAM); vyaci.37 smRci.45 SaDvi utta.; vyamA.320 pUrvArdhe (anye punaranirdiSTAH sAkSiNazca dho'kRta ucyate (akRtaH SaDvidho mataH); nRpra.9 mitAvat ; udAhRtAH) nAradakAtyAyanI ; ap.2|69 pUrvAdhaM (akRtaH paDvyasau.39; vyapra.106; vyau.47 (kRtaH paJcavidho jJeyo vidhasteSAM saribhiH prikiirtitH| trayaH punaranirdiSTAH sAkSiNa: 'kRtaMH SaDvidha ucyate); vitA.156 mitAvat ; rAko.401 samudAhRtAH // ); vyaka.41 pUrvArdhe (anye punaranirdiSTAH mitAvat ; setu.116 ucyate (ityapi) zeSaM mitAvat ; prakA. sAkSiNaH samudAhRtAH) nAradakAtyAyanI gaumi.13|1 pUrvArdhe 52 nAsmRvat ; samu.31 teSAM (proktaH); vinya.12. / (anya punaranuAddaSTAH sAkSaNa: samudAhRtAH); smRva.80 pUrvAdha (2) naasN.2|127 likhi (lekhi) kRta:(smRtaH);nAsmR. (akRtaH SaDavidhaH sAkSI sUribhiH parikIrtitaH); smRsA.100 4 / 150% abhA.64 kRtaH (smRtaH); mitaa.2|68 abhAvataH pUrvArthe (sadbhiH punaranirdiSTAH sAkSiNaH paDudAhRtAH); vyaci. gyamA.320 abhAvat ; ap.2|69; vyaka.41, mabhA. 37 vyakavat ; smRci.45 utta.; nRpra.9 gaumivat ; savi. 1361 abhAvat, gaumi.1321smRca.80, smRsA.99 141 utta.; candra.136 pUrvArdha smRsAvat ; vyasau.39 pUrvArdha abhAvat ; vyaci.37 abhAvat ; smRci.45 abhAvat nRpra. vyakavat , nAradakAtyAyanI, vyapra.107 utta. vyau.47 9 savi.142 abhAvat ; candra.135; vyasau.39 abhAvat; utta.; vitA.157 utta.; rAko.401 utta.; prakA.51 pyapra.107; vyaGa.47; vitA.157; rAkau.401 setu. | smRcavat ; samu.30 smRcavat . 116 abhAvata; prakA.51 sAkSI (kRtaH) kRtaH (smRtaH); (2) naasN.2|129 bhyantaro (dhikRto) lyAH (laM); nAsma. samu.30, vivya.12 abhAvat . / 4 / 152; abhA.64 mitaa.2|68 bhyantaro (dhikRto) bhaveyuH jya. kA. 38
Page #374
--------------------------------------------------------------------------
________________ 398 vyavahArakANDam kulyAH kulavivAdeSu bhaveyuste'pi sAkSiNaH // / svakRtastvevaMvidhaviSaye bhvtyevetyvirodhH| atra ca kRta (1) SaDete punarakRtA api sAkSiNo bhavanti / tadyathA sAkSiNAM madhye ye akRtAste graahyaaH| kRtasAkSiSvapi pUrvagrAmamadhye vRttaprayojanasya grAma eva saakssii| dharmAdhi- pUrvAbhAve uttarottareSAM sAkSitvamiti pUrvapUrveSAM smRtikaraNavRttasya prADvivAka AsthAnasthaH / rAjJaH purato hetusaMskArakAraNasya likhitAderlaghIyastvAt / ata eva vRttasya raajaa| tathA yaH kaarysyaabhyntrH| tathA kAryArtha- nAradena pUrvapUrvasAkSiNAmadhikakAlatvamapyuktam / marthinA yaH prahitaH / tathA kulavivAdeSu kulaharaka smRsA.100-101 meva (1) sAkSI / ete SaDapi sAkSiNaH akRtA api (4) pUrvavRtteSu kAryeSvadhikRtaH teSu vyavahArakAryeSu bhavanti / evaM kRtAkRtabhedenaikAdazavidhaH sAkSI uktH| yo vyApRtaH / kulaM kulavivAdeSa, gRhavRtteSu gRhajanaH, abhA.64 | kuladharmeSu vA kulam / ete nityA akRtAH / (2) prAvivAkagrahaNaM lekhakasabhyopalakSaNArtham / naabhaa.2|128-129 'lekhakaH prADvivAkazca sbhyaashcaivaanupuurvshH| nRpepazyati kIdRzAH kiyantazca sAkSiNo bhavanti tatkArya sAkSiNaH samudAhRtAH' iti // *mitaa.2|68 kulInA RjavaH zuddhA janmataH karmato'rthataH / (3) atra grAmapadena grAmasthA lakSyante / te hyakRtA jyavarAH sAkSiNo'nindyAH zucayaH shuddhbuddhyH|| api grAmagatakArya jAnantyeveti / tadviSaye sAkSiNa ete| (1) kulInAH kulotpnnaaH| RjavaH aarjvsvbhaavaaH| tathA rAjJo yaH prAvivAko dharmAdhikRtastasya sakala- tathA janmataH karmato'rthatazca zuddhA ye bhavanti / zucayo vivAdanirUpakatvAt / prAnyAyAdAvakRtasyApi sAkSitvaM ye tvlubdhaaH| zuddhabuddhayaH prtisstthitshaastrbuddhyH| anindyAH bhavati / tathA yaH khalu dhArmiko rAjA tasya svayameva lokprsiddhaaH| evaMvidhAH sAkSigo bhavanti / trayANAmadho vivAda nirUpakatvAt prAnyAyAdiviSaye prAvivAkavada- dvAveko vA ubhayAnumataH / adhikAstu bhUvAde / anyatra kRtasyApi sAkSitvam / tathA RNAdikArye yo'bhyantara- kAryavistarAnusAreNa / abhA.64 kRto'rthamAdAya RNAdikaM kRtaM sa kAryAbhyantaro'kRto'pi (2) trayo'varAjyavarAH sAkSiNa ityadhamako Tiriyam / sAkSI / tathA arthinA yaH pratyarthini vaktuM prahitastena navaparyantAH parA koTirasau / tapasvitvAdiguNayuktatvena tadvacanaM zrutaM, so'pyakRta evArthiprahitaH saakssii| tathA | vyavarAH, pUrvoktaguNeSu satsu yadi vidyA'pyadhikA bhavati kulasya vivAde akRtamapi kulaM sAkSI bhavati / nanu tadA zrotriyapadavAcyau dvAvapi sAkSiNI, zrotriyo'pi naikaH rAjJaH sAkSitvaM niSiddham / tathA manu:-'na kAryo nRpatiH sAkSI / tasyaikasyApi sAkSitve ubhAvityanarthaka syAt / sAkSI' iti tacca kathamabhidhIyate nRpateH saakssitvmiti| ubhau ca zrotriyAvityanantaraM ca naikaM pRcchet iti ucyate-manunA khalu sAkSI nRpatirna kArya iti nRpateH zrotriyasyaiva vAgatasya / vyamA.318 sAkSye karaNaM niSiddhaM prAyazaH smaraNavAdayorasaMbhavAt / (3) etairguNaiH samastairvyastairbahubhiryuktAH, trayaH avarA * savi. mitaavt| UnA yeSAM te tryavarAH sAkSiNaH syuH / eSa prathamaH (vizeyAH); vyamA.320 syAt (ca); apa.2069 ntaro (tanre) kalpaH / naabhaa.2|130 khyAH kula (lyAkulya); vyaka.41 syAt (ca) khyAH kula (lyAkulya); gaumi.13|1 vyakavat ; smRca.80; smRsA. * vyaci. smRsAgatam / 100lyAH (laM); vyaci.37 syAt (ca); vyani-(%) Su | (1) naasN.2|130 zuddha (syuH su); naasmR.4|153; bhaveyu (tu vizeyA); smRci.45 tyAH kula (lyAkulya); nRpra.9 / abhA.64, vyamA.318 'ninyAH (jJeyAH); smRca.76 rthataH vyakavatsavi.141 mitAvat candra.136 smRsAvat ;vyasau. (rthateH) uttarArdhe (sAkSiNaH zucayo'ninyA:puruSAH syuH subuddhayaH); 39 nAradakAtyAyanauvyapra.107 mitAvat ; vyau.47 pamA.95 'ninyAH(zeyAH) yaH zuddha (yazca su); vyaci.38 mitAvat ; vitA.157 mitAvat; rAkau.401 mitAvat ; vyamAvat ; prakA.48 uttarArdha smRcavat ; samu.27 uttarArdhaM prakA.51 samu.30. smRcavat ; vinya.11 vyamAvat .
Page #375
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAkSI 299 varNAdibhedena sAkSibhedaH (2) zreNayo vaNigAdisamUhAH prasiddhAH, teSu zreNibrAhmaNAH kSatriyA vaizyAH zUdrA ye caapyninditaaH| puruSAH samUhAbhyantarAlA ityrthH| puruSagrahaNaM strInivRtyaprativarNa bhaveyuste sarve sarveSu vA smRtaaH|| rtham / sveSu vargeSu vargiNaH hastipakAdayaH naTamalagAyaka (1)ete catvAro'pi varNAH svakIyasvakIyavarNasAkSiNo | pAka jIvanAdayaH, teSAM svvrgpurussaaH| naabhaa.2||132 bhavanti / athavA sarveSu varNeSu sarve varNA bhavanti / / (3) zreNipuruSANAM satyapi vargitve puthanirdeSo abhA.64 / govRSanyAyena / prayojanaM cAtrApyabhyarhitatvabodhanam / (2) brAhmaNakSatriyaviTazadrA ye cApyaninditAH aku vyapra.111 tsitakamANo'ntarAlaprabhavAH / sarveSAmaninditatve'pyete. uttarasAkSiNaH kadA pramANam SAmaninditagrahaNamatyantakutsitakarmazvapAkacaNDAlamRtapA- sAkSyuddiSTo yadi preyAdgacchedvA'pi digantaram / dinivRtyartham / eteSAM guNavatAmapi hi nisargataH tacchrotAraH pramANaM syuH pramANaM hyuttarA kriyA // kutsitaM karmeti / varNa varNa prativarNa, bhaveyuste sAkSiNaH (1) tatra yadi sAkSyuddiSTo mriyeta dezAntaraM vA brAhmaNAH brAhmaNeSu kSatriyAH kSatriyeSu / evaM sarvatra / gacchet tasya mumUrSoryiyAsorvA tadartha pRSTasyArthinA uddezasarveSu cAniyamena sAkSiNaH / prativarNa bhaveyuriti vA- zrutArthasya vA svayaM vizrAvayato vacanaM zrutaM yaiste uttarazabdena vinoktatvAt prathamakalpa iti gamyate, na tulya- sAkSiNaH praSTavyA iti / ayaM cA'sau prAksUtrasthAnoktokalpatvaM, punarvacanAdanukalpa iti gamyate / yathA ttarasAkSI praSTavyaH / abhA.67 'dazAhaM zAvamAzaucami'tyavikalpenoktvA 'A vA saMca- (2) bahuvacana nirdezAt naiko na dvau, bahUnAM hyanRte yanAdasvAmi'tyAdivacanAdanukalpaH, tathA'trApi / caikamatyaM prAyeNa na bhvtiiti| hetumAha-uttarasAkSiNaH naabhaa.2|131 pramANamityuktaM 'gUDhazcottarasAkSI ceti |naabhaa.21145 zreNiSa zreNipuruSAH sveSa vargeSa vargiNaH / likhitasAkSiNo vizeSaH bahirvAsiSu bAhyAH syuH striyaH strISu ca saakssinnH|| sudIrgheNA'pi kAlena likhitaH siddhimApnuyAt / (1) zreNISu aSTAdazaprakRtinibaddhAsu ye zreNipuruSA- Atmanaiva likhejjAnanna cedanyena lekhayet // ste tanmadhyapatitatvAttAdRzA eva sAkSiNaH pramANam / (1) tatra yo'sau paJcavidhaH prayuktaH sAkSI tasya bhedasveSu vargeSu bhATavargeSu bhATikA ityAdayaH / bahirvAsiSu phalavivakSayedamucyate-sudIrgheNA'pi kAlena likhitasya antyajAtiSu bAhyA eva strISu ca vyavahArotpattau striya eva sAkSitvamarhanti / eteSu sAkSiparIkSA nAsti / abhA.65 (1) nAsaM.20145 rA ki (rakri); naasmR.4|166; abhA.67 rA kriyA (rAH kriyAH). (1) naasN.2|131 smRtAH (punaH); naasmR.4|154; abhA.64; byamA.318 nAsaMvat ; smRca.77 pUrvArdhe (2) nAsaM.21146 cedanyena (jAnAnastu); nAsmR. (brAhmaNaH kSatriyo vaizyaH zUdro ye cApyaninditAH smRtAH(punaH); 4167; abhA.67 khitaH (khita); vyamA.323 uttarAdhe pamA.95 vA smRtAH (vAdinaH); vyaci.38 nAsaMvat ; savi. (saMjAnanAtmano lekhyamajAnaMstu na lekhayet ); vyaka.43 utta136 nAsaMvat ; prakA.49 nAsaMvat samu.27 nAsaMvat ; rAdhe (saMjAnannAtmano lekhyamajAnantu na lekhayet); pamA.104 vivya.11 pU. siddhi (zuddhi) jAnana ceda (jAtamazastva); vyaci.37 utta(2) naasN.2|132 syuH (ca); nAsmR.41155, abhA. rAdhe (saMjAnanAtmano lekhyamajAnanna tu lekhayet); smRci. 65, vishv.2|71; byamA.323; ap.2|69; vyaka.45 | 45 vyacivat ; vyata.219 khitaH (khitaM) uttarArdhe (saMjAkrameNa nyAsaH; smRca.77; pamA.95 vargeSu (sve caiva) syuH nannAtmano lekhyamajAnaMstattu lekhayet ); savi.142-143 (ca); smRsA.99 geMSu vargiNaH (NeSu vaNinaH) syuH (ca); likhitaH (nizcitaH) jAnanna ceda (zAtamajJastva); candra.136 savi.136 sveSu (teSa); vyasau.43; vyapra.111NiSu (NISu) vyacivat / vyasau.41 vyacivat ; vyapra.109 (-) uttarArdhe vyama.16 ca (tu); bAla.2169; prakA.49; samu.28, (saMjAnanAtmano lekhyamajAnantaM tu lekhayet).
Page #376
--------------------------------------------------------------------------
________________ 300 vyavahArakANDam sAkSitvam / tena ca lipisamayajJena Atmanaiva svanAma (2) tadetatparamatAbhiprAyeNoktam / yataH svamatamupari lekhyam / yathA kazciddeze sAkSiNazca svahastena mata- sa evAha--'nirNaye kAlaniyamaH' ityaadinaa| mAropayiSyanti iti / lekhakena vilikhite Atma pamA.104. naiva likhed ' atrAhaM sAkSI devadattaH' iti / na celli- | (3) idaM ca aSTavarSaparyantaM smAritAnAM bhadtvapratipijJastadA'nyena lekhayet / tasya kAlAntare nirUpayata-pAdanArtham / na tu kAla niyamArtham / yatastenaivoktaM zcihnAya bhavatIti / evaM ca lekhkvidhiruddissttH| . | athvetyaadinaa| *smRsA.101 . abhA.67 (4) iti vacanaM prAyovAdaH utkarSAbhiprAyaM ca / (2) ajAnantaM na lekhayedatrAyamarthaH - yatra . +candra.137 kAraNasamaye lekhitumajAnantamAtmAnaM yo'nyena lipijJenA- (5) likhitasya smRtihetvakSarasaMbhavAt sArvakAhamatrAmuko'mukagrAmIyo'mukaputraH sAkSitve ca lekha- likatvaM yuktaM hetoH / smAritasyAhUtasya Aha hitasya yet so'pi cireNApi siddhimApnuyAt / vyaka.43 tvaM sAkSIti, tathAbhUtAnAM saMvAdasmRtihetvabhAvAdASTa.. (3) sudIrgheNeti saMskArodbodhakalikhanasatvAdayaM mAd varSAt siddhiH / A paJcamAt siddhiryadRcchopagatasya cireNApi sAkSyaM dAtuM shknotiityrthH| saJjAnanniti lipi- Aha --hitAnurUpo'pi smRtiheturnAstIti zithilapaTusAkSiNaM tu svahastenaiva lekhayet / *vyaci.37 prayatnatvAt asamAhitacetasA yadRcchopagatena shrutmiti| (4) samyag jAnannAtmano lekhyaM kuryAditi zeSaH / gUDhasya A tRtIyAt / AGabhividhau draSTavyaH / vRttasiddhiM nirnnaayktaamaapnuyaadityrthH| vyapra.109 syApratyakSatvAt parakIyavacanaM na ciraM zakyaM smartumiti / ... sAkSivizeSANAM bhadratvakAlamaryAdA anubhUtamanusmaryetApi ciram / A saMvatsarAt siddhiH / ASTamAdvatsarAtsiddhiH smAritasyeha sAkSiNaH / anenaiva sarvatrAGabhividhAviti gamyate, atra maryAdAyA A paJcamAttathA siddhiryadRcchopagatasya ca // asaMbhavAt uttarasAkSiNo gUDhavadapi prayatnAbhAvAt tatsao tRtIyAttathA varSAtsiddhigUDhasya sAkSiNaH / | kAze'bhihitamAtratvAdalpakAlA smRtiriti / A saMvatsarataH siddhirvadantyuttarasAkSiNaH // naabhaa.2|147-148 . (1) iti kAlo niymyte| abhA.67 athavA kAlaniyamo na dRSTaH sAkSiNaM prati / :: smRtyapekSaM hi sAkSitvamAhuH zAstravido janAH / / * vyata. vyacivat / (1) autsargikametadrapamabhidhAya tasyApavAdamAhU - atra Adarzapustake'saMgato grantho dRzyate lekhakapramAdAt / (1) naasN.2|147 ca (tu); naasmR.4|168; abhA. nAradaH - athveti| vyamA.323 67 siddhirya...ca (siddhiM vadantyuttarasAkSiNaH); vyamA.323; (2) tasmAdyAvadyaH smarati tAvatsAkSI, na kAlAva. vyaka.44 ASTa (aSTa) ca (tu); pamA.104 vyakavat ; dhAraNaM nyaayymiti| nAbhA.21149 smRpA.101 smRci.45, savi.143 ASTa (aSTa) ddhiH / yasya nopahatA buddhiH smRtiH zrotraM ca sAkSiNaH / (ddhi); candra.137, vyasau.41 ca (tu); vyapra.109 ca (tu). sudIrgheNApi kAlena sa sAkSI sAkSyamahati // . (2) naasN.2|148 A saMvatsarata: siddhiH (A vatsarAt * savi, smRsAgatam / + vyapra. candragatam / ... tathA siddhiM); naasmR.4|169; vyamA.323 nAsaMvat ; vyaka. (1)naasN.2|149, naasmR.4|170;abhaa.67, vyamA. 44 rataH siddhiH (rAtsiddhiM ca); pamA.104 vyakavat ; 323 ; vyaka.44 kSiNaM (kSiNaH); pamA.104 athavA (nirNaye); smRsA.101 A saMvatsarataH (A vatsarAttathA) vadantyu (bhavatyu); smRsA.101 vyakavat ; smRci.45 vyakavat ; savi.143; smRci.45 smRsAvat ; savi.143 ddhi' (ddhiM gU) saMva- candra.136 hi (tu); byasau.41 vyakavat ; vyapra.109.. tsarataH siddhiH (ca saMvatsarAtsiddhiM); vyaso.41 rataH (2) naasN.2|150 budhdiH (puMsaH) sAkSiNaH (nityazaH); (rAttathA) yadantyu (bhavatyu); vyapra.109 rataH siddhiH (rAt / naasmR.4|171, shunii.4|679 sAkSiNaH (nityazaH). sAkSI siddhiM tu), sAkSya (vai sAkSitva); abhA.67 buddhiH smRtiH (puMsaHmatiH);
Page #377
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAkSI.. 301 (1) AbhyAmapi kAle niyamapratiSedhaH sAkSitvasyA- / vacanadoSabhedasvayamuktimatAntaraiH iti / te pratyeka musmaraNabalena kriyate / tadayuktam , avizeSeNa kriyatAM vyAkhyAsyante / abhA.65 mA kArSIt iti caikaviSayamunmattavaditi / atrocyate- (2) uktalakSaNAnAM sAkSiNAmasaMbhave pratiSedharahiAcAryamatadarzanena prAkkAla niyamanaM svamatena vA, na tAnAM anyeSAmapi sAkSitvapratipAdanArthamasAkSiNo smaraNopapattimatA punaranyathAvacanameva / mA bhUdanya- vaktavyAH / te ca paJcavidhA nAradena dArzatAH / zAnadarzanena kAlaniyama AgamamAtrAdvinaiva vAhataH *mitA.270 khamatena vikalpa iti / anusmaraNe zrotraM vAnupahataM cetazca (3) asAkSitvahetUnAM paJcavidhatvAttadvazenAsAkSyapi iti hetutvenopAdAya svatAM praznArthamanyathAvacanaM likhita- paJcavidho budhairnirdiSTa iti| smRca.81 sAkSyutkarSArtha neti| abhA.67 (4) asAkSitve'pyuttarottaraM nindyam / candra.137 (2) yasya nopahatA. asaMkIrNA smRtiH zrotraM ca, zrotriyAdyA vacanataH stenAdyA doSadarzanAt / cazabdAccakSuzca, upaghAto rajassamo'nuSaGgitvaM duHkha- bhedAdvipratipattiH syAdvivAde yatra saakssinnaam| prAyatvaM vaa| mahatA'pi kAlena sa sAkSyamarhati, asaMkIrNa zrotriyAdInAM vedAdhyayanAdyAsaktatvena vivAdapadasmRtitvAt / ........ , nAbhA.21150 vismaraNazIlatayA na te sAkSiNaH kaaryaaH| akRtAstu te paJcavidhA asAkSiNaH ........ jAnanto bhavantyeva sAkSiNaH / taduktam-'ubhau tu aMsAkSyapi hi zAstreSu dRSTaH paJcavidho budhaiH| . zrotriyau grAhyAviti / ... viimi.2|72 vacanAhoSato bhedAtsvayamaktimatAntaraH // . svayamuktiranirdiSTaH svayamevaitya yo vadeta / . (1) yazca sAkSI na bhavati so'pi paJcaprakAraH mRtAntaro'rthini prete mumUrSuzrAvitAhate / / ... vyamA.323 smRtiH zrotraM (smRtizAsne) sAkSiNaH (nityazaH (1) yatra tu mumUrSuNA susthena vA pitrA putrAdayaH sa sAkSI sAkSya (sa vai sAkSitva); vyaka.44 smRtiH zrotraM ca bhAvitA asminnarthe'mI sAkSiNa iti tatra mRtAntaro'pi sAkSiNaH (smRtaM zAstraM ca nityazaH); pamA.104 sAkSiNaH sAkSI / yathAha nArada:- mRtAntara iti / mitA.170 (nityazaH); smRsA.101 (yasyAnapahatA pusaH smRtiH zrotraM (2) sAkSitvenAnupanyastaH svayamevAgatyemamarthamahUM ca nityazaH); smRci.45 nAsaMvat ; savi.143 smRtiH zrotraM ca (smRtitantreSu); vyasau.41-42 smRtiH zrotraM (smRti * vyapra. mitAgatam / x vitA. mitAgatam / zrotre) zeSaM byamAvat ; vyapra.110 sAkSI sAkSya (vai sAkSitva (1) naasN.2|135 NAm (NaH); naasmR.4|157 Vulg. zeSa pamAvat . - yatra sAkSiNAm (sAkSiNAM yataH); vizva.2073 pU. vyamA. (1) naasN.2|134 kti (kte) raH (rAt); nAsmR 324 : 325 utta.; apa.2171 yatra sAkSiNAm (sAkSiNAM 4 / 157; abhA.65 streSu (stre'smin); mitaa.2|69 kti yataH) vyaka.45; gaumi.13||4, smRsA.101 nAsaMvat ; (kta); vyamA.323 kSyapi hi zAstre (kSI vyavahAre) {tA vyaci.40, vyasau.43, vImi.2172; byapra.113 dyA (rmudA); apa.2171; vyaka.45; gaumi.1314 nAsaMvat ; vacanataH (vAstu vacanAt); vinya.12; bauvi.1|10|16, smRca.81 zAstreSu dRSTaH (nirdiSTaH zAstre) ma'tA (matA); smRsA (2) naasN.2|136 kti (kte); naasmR.4|157. vels 101 (asAkSyapi ca nirdiSTaH zAstre paJcavidho janaH); vyaci. mitA.2170 utta.; vyamA.324,326 ntaro (ntare); apa. 40, smRci.45, savi.139 hi zAstreSu dRSTaH (vinirdiSTaH 271 rani (stvani) e (eH); vyaka.45 vyamAvat gaumi. zAstre); candra.137 ktirmU (ktiH smR) zeSaM savivat , zlokAdhauM 13 / 4 rpu (puMH); smRca.81 gaumivat ; smRsA.101 vai (ve) vyatyAsena paThitauH vyasau.43, vImi.2172; vyapra.113; e (puH); vyaci.41, savi.141 tAdRte (to dRDhaH) utta.; vyau.47 zAstre (sAkSye) kti (kte) raH (ram); vitA.160; candra.138-139 ro (re); vyasau.43 uktirani (vadaprakA.52 zAstreSu 'dRSTaH (nirdiSTaH zAsle ); samu.31 tyani) ro (2); viimi.2|72 rani (rna ni); vyapra.113 prakAvat : vigya.12 kSyapi hi zAstre (kSI vyavahAre); bauvi. utta. vyau.48 ro (re) utta, vitA.161 utta.; prakA, 1 / 10 / 16 utta. - . 53 uttaH; samu.3.2 ro (re) utta,
Page #378
--------------------------------------------------------------------------
________________ 302 vyavahArakANDam jAnAmIti bruvANo na sAkSI / antaro'ntaraGgaH vivAde asAkSiNaste vacanAnnAtra heturudAhRtaH // arthI, pratyarthI, dhanaM ca / bahiraGgAH saakssisbhyaadyH| (1) tApasA vaanprsthaaH| Adizabdena pitrA vivadatena yatrAsau sAkSI kRto gobhRtyAlaGkAraviSaye, tasmin mAnAdInAM grahaNam / yathAha zaGkhaH- 'pitrA vivadamAnamRte naSTe vA sAkSI mRtAntara ucyate / gobhRtyAdemala- gurukulavAsiparivrAjakavAnaprasthA nirgranthAzcAsAkSiNa' bhUtasya mRtatvAt tatsaMsthAnato vipratipattau hi tasyA- iti / xmitA.2170 sAkSitvam / 'imamartha kasya jAnIyAH?' iti praznA- (2) vacanAniSedhavacanAditi nyAyasyArthaH / na hi nupapattarityasAkSI mRtAntaraH / tathA yenarNAdiviSaye teSAM sAkSitvena grahaNe prazne vA niSedhAtikramAdadharmotpattisAkSI kRto'rthinA pratyarthinA vA tasmin mRte sAkSI AyamalatvAdvacanAnAm / satyapi bAdhAdoSe (1) tatprazna mRtAntaro bhavati / arthinA ca putrAdinA dezakAladhane- satyaprazastavyavahArasamAptyavirodhAdyavahAraprakaraNe likhanayattvAdyaparajJAne tattvajJAnAnahatvAdanupanyastasya ca sAkSiNaH niSedhasya puruSArthatvAt / tatazca te sAkSiNo na kAryAH, svayamuktitvApattermatAntarona saakssii| vyamA.326-27 teSAM pUjyatamatvAt , adaNDanIyatvAt , tapaHprakarSAcca, (3) mumUrSugrahaNaM svasthasyApyupalakSaNArtham / smRca.81 bhUrikopavattvena tacchApabhayena vyavahAradraSTAro na (4) asyArthaH- yo hyanirdiSTaH svayamevAha, 'ahamatra tAn pRcchantIti tatsAkSikaraNAnarthakyAnna te kAryAH / sAkSI'ti svymuktH| yastu mRte dhanike tatputrasya RNAdi- yadvA nityaM teSAmagnihotrAdikAryavyagratayA parakIyakAryaparimANavizeSAzAne paramparayA zrutaM , 'ayamasmAkaM prasaraNAsaMbhavAt anarthakaM tatsAkSikaraNam / vcnaaditi| dhArayatyayaM ca sAkSI' etAvanmAtrajJAne yadahaM na jAnAmi | zrotriyatvAdirUpAbhidhAnAnnAtrAnyo heturityrthH| tena te ki tvayaM yajAnAti tadayamasmadIyaM dhArayatItyabhidhAya sAkSiNo na krtvyaaH| akRtAstu bhavantyeva sAkSiNaH / putreNopanyasyate sa sAkSI mRtAntara ucyate / yadi tu mumUrSuH / ubhau tu bhotriyo khyAtAvityAdivacanAt / ata eva NA'pi pitrA putraH zrAvito bhavati, ayamasmAkamiyaddhAra- vRddhasyApyasAkSitvaM vRddhatvAt glAnendriyatvAdityarthaH / yatyayaM ca tatra sAkSIti tadA mRtAntaro'pi sAkSI bhava * vyamA.324 tyeva / ____smRsA.101-102 (3) zrotriyAH adhyayanazravaNayuktAH / tApasA vAna(5) yattu vijJAnayoginoktaM, 'yatra tu mumadhuNe. prasthAH, anye'pi tponisstthaaH| vRddhA azItelam / vacatyAdi tatta zrAvitasya sAkSitvaM nApagatamityevaM param / nAt pratiSiddhatvAt / nAtra heturuktaH, nityaM teSAM na punarmatAntarasyApi saakssitvvidhaanaarthmityvgntvym| sAdhuni karmaNi pravRttatvAt / taduparodho mA bhUditi / vRddhA mRtAntarasya sAkSitvAsaMbhavAt / savi.141 asamarthA eva / . naabhaa.2|137 (6) svymuktrsaakssii| svayamevAnuddiSTo gatvA vadet (4) atra zrotriyAdayo na sAkSiNaH kaaryaaH| teSAM ahaM jAnAmIti / mRtAntara ityuktaM dhanini prete, amuSya x savi., vyau., vitA. mitAgatam / asau dhArayati atrAhaM sAkSIti bravIti sadasi / atrApa- * vyaci., vyata., setu. vyamAgatam / vAdaH-mumarpaNA zrAvitaH mumUrSuzrAvitaH / sa bhavatyeva 2 / 71 vyaka.45, smRca.81 mitAvatpa mA.101 abhAsAkSI prete'pi dhanini / yathA asau me dhArayati dravyaM vat , yAjJavalkyaH smRtA.101 (vacanAtteSvasAkSitvaM nAtra brAhmaNebhyo dApayediti / naabhaa.2|136 19 heturudAhRtaH); vyaci.42, smRci.45 mitAvat ; vyata. vacanAdasAkSiNaH 214 smRsAvat ; savi.140 ca (tu) narAH (dayaH) yAza valkyaH , candra.137 smRsAvat ; vyasau.43, vImi.2072 'zrotriyAstApasA vRddhA ye ca prabajitA nraaH| ye ca (yena); vyapra.113 mitAvat ; vyau.48 mitAvat , * vyaci., candra., vImi. smRsAgatam / yAzavalkyaH; vitA.160 narAH (dayaH) mAtra he (tanniheM) taH (1) nAsaM.20137; naasmR.4|158 abhA.65 nAtra (tam); setu.120 ye ca pra (hetupra) zeSa smRsAvat ; prakA. (tatra); mitA.270 narAH (dayaH); vyaMmA.324, apa. 52-53 mitAvat ; samu.31 mitAvat ; vinya.12-13.
Page #379
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAkSI rAgAdizUnyAnAM satyavAditvAtizaye'pi tapaHsvAdhyAyAgni- | vacanaM yatra bhidyeta te syu dAdasAkSiNaH / / (1) yattu bhedAdasAkSiNa ityuktaM , tatsarvasAmyena pUjyAnAM dharmAdhikaraNapravezAhAnAdyanaucityAccetyarthaH / agRhyamANavizeSaviSayam / mitA.178 nAtra hetuH- asatyavAditvaprayojako hetuH stenatvAdiH (2) yattu rAti tatsaMkhyAto guNatazca sAmye sati dAhRta ityrthH| *vyapra.115-116 veditavyam / na hi tatra zrotRNAM saMzaya nivRttirasti / doSAdasAkSiNaH *apa.2178 'stenAH sAhasikAzcaNDAH kitavA vadhakAzca ye| (3) asyArthaH - ekasya bhASArthasya uttarArthasya asAkSiNaste duSTatvAtteSu satyaM na vidyate // vA nirNayArtha gRhItAnAM sAkSiNAM vacanabhedAda asAkSi(1)caNDAH kopnaaH| kitavAH dyuutkRtH| mitA.2170 tvamiti / vyaci.40 (2) doSato'pi yeSAmasAkSitvaM teSAmapyadoSadazAyAM / (4) nanu bhedAdasAkSiNa ityanupapannam / 'sAkSisAkSitvamAyAtyeva / stenatvAdikamapi prakRtaviSayakava- dvaidhe bahUnAM vA guNavattamAnAM vA vacanaM grAhyam' iti canAnyathAsiddhizaGkAdhAyakamiha vivakSitamiti ratnAkare- viSNusmaraNAt / samasaMkhyAnAM vA samaguNAnAM vA dvaidhe 'bhidhAnAt / atha yaddazAyAM yasya nirvedAdinA satya- yuktisadhrIcInaM vacanaM grAhyamityarthAduktaM bhavatIti nibandhavAditaiva pramIyate tadA so'pi sAkSyeva / candra.137-38 nakAravacanAditi cenmaivam / bahavaH sAkSiNo militvA (3) sAhasikAH prasahya parasvApahAriNaH / caNDAH sAkSyabhAvamekasmin nivezya saMsadi anena yaduktaM dhanahetormArakAH paraprayuktAH / vadhakAH saunikAH / a- tadasmAkaM saMmatamityavocan , tadA'sAveko'pi visaMvAdI, sAkSiNaste, svabhAvata eva duSTatvAt praatisNdhaanprtvaat| sarve te sAkSiNo'visaMvAdina ityevaM paraM vacana miti na teSu satyaM nAsti / mahApAtake pravRttAnAM sAkSitve'nRta- kazcidvirodhaH / savi.141 vacanaM priyameva / naabhaa.2|138 (5) rAjaikavacanatvena parigRhIteSu sAkSiSu pathaka bhedAdasAkSiNaH pRthagutsArya pRcchayamAneSu vacanaM bhidyeta yatra yeSu yasmin rAjJA parigRhIteSu saakssissvekaarthnishcye| vA kArye'nyo'nyadvA brUyAt anyazcAnyathA, te'pi vacana* vyapra. (pR.113) mitAvat / zeSaM vyamAvat / bhedAd rAgAd dveSAlobhAdvA mRSA vadantItyasAkSiNaH / (1) naasN.2|138, naasmR.4|159, abhA.65,mitA. naabhaa.2|139 2170 vadhakAzca ye (vaJcakAstathA); vyamA.324 ca ye (tathA); / svayamukterasAkSI apa.2171 vadhakAzca ye (bAndhavAstathA); vyaka.45 vyamAvat ; pamA.100 caNDAH (paNDAH) vadhakAzca ye (sUcakAstathA) anirdiSTastu sAkSitve svayamevaitya yo vadet / asA (na sA) satyaM (sAkSya) bRhaspatiH; smRsA.101 vadha sUcItyuktaH sa zAstreSu na sa sAkSitvamarhati / / (vyAdha) satyaM (sAkSya); vyaci.42 vadhakAzca ye (vyAdhakA- * smRsA., candra. apagatam / stathA); smRci.45 vyamAvat ; vyata.213 caNDAH (dhUrtAH) (nirNaye); vyaka.47; smRca.81 smRsA.1017vyaci.40 vadha (yodha) ste duSTatvAt (stu te dRSTAH); savi.140 ca ye apavat ; candra.138 apavat ; vyasau.38,45 yatra (tatra); (tathA) ste (stu); candra.137 vadha (yodha) duSTa (doSa); vyasau. vImi.2072 apavat ; prakA.53; samu.32. 43 kitavA vadhakAzca ye (unmattAH kitavAstathA); vyapra.114 (1) naasN.2|140 anirdi ... sAkSitve (svayamukteranumitAvat ; vyau.48 vyamAvat , yAjJavalkyaH , vitA.160 ddiSTaH); naasmR.4|1617 abhA.65, mitA.170 ani... mitAvat ; setu.119 caNDAH (dhUrtAH) vadha (krodha) ste duSTa- tve (svayamuktiranirdiSTaH); vyamA.326 vai (ve) na sa (na ca); tvAt (stu te zeyAH); prakA.52 vyamAvat samu.31 vyamA-vyaka.47-48 vai (ve) sUcItyuktaH sa (svayamuktasta) na sa bat ; vivya.13 vyamAvat . (na ca); smRca.81 ani...ve (svayamuktistu nirdiSTaH); . (2)naasN.2|139; naasmR.4|160 abhA.65, vyamA. smRci.46 mitAvat, manuH; savi.140 mitAvat ; vyasau. 325 nizcaye (nirNaye) yatra (tatra); apa.2178 nizcaye / 46(anirdiSTazca yaH sAkSye svayamevetya bhASate / sUcItyuktaH sa
Page #380
--------------------------------------------------------------------------
________________ 304 vyavahArakANDam svayamukteranuddiSTaH iti vyAkhyAtaH sUcaka ityuktH| (5) yasminnathe putrasya vizeSajJAnaM nAsti tatraiva , sa sAkSI na bhavati paropaghAtapravRttatvAt / naabhaa.2|140 paraM mRtAntarasyA'sAkSitvam / yatra punaH savizeSamevaM - mRtAntaro'sAkSI putro jAnAti RNAdikaM tatra mRtAntaro'pi sAkSI yo'rthaH zrAvayitavyaH syAttasminnasati caarthini| bhavatyeveti / . . smRsA.102 ka tadvadatu sAkSitvamityasAkSI mRtAntaraH * // (6) yo'rthaH zrAvayitavyaH pUrvapakSaH prativAdinA - - (1) yenArthinA pratyarthinA vA sAkSiNAM yo'rthaH bhavet , asati tasminnanivezite, arthini cAsati zrAvayitavyo bhavet , yUyamatrArthe sAkSiNa iti, tasmi- nivezayitari, ka kasminnarthe kIdRze vA'rthe vadati narthini pratyarthini vA asati mRte'rthe cAnivedite sAkSitvam / sa kena coddiSTaH / athavA svayaM niveza- . sAkSitvaM kasminnarthe kasya vA kRte sAkSyaM vadatviti mRtA- yati, na sAkSI, arthI sH| athA'haM sAkSIti bravIti, ntaraH sAkSI na bhavati / +mitA.2170 tasyAnyaiH sAkSibhiH prayojanam / na tadvacaH pramANam , (2) jJApayitavyaH ityarthaH / arthe vinaSTe, arthini asvArthavacanAd (1) rAgItyasAkSI saH / naabhaa.2|141 mRte, ityubhayathaiva mRtAntaratvam / vyamA.327 (7) ayamatra sAkSIti jJAnavAnAntaro'rthipratyArthino (3) asminnarthe mayA'sau sAkSI kRta iti yo'rtho- ranyataraH sa mRto yasyeti mRtAntaraH / tasyAsAkSitvamapi . 'rthinA svasyAsthiratvaM manvAnena zrAvayitavyaH putrAdeH sahetukaM vivRtaM nAradena- yo'rtha ityaadinaa| jJApayitavyaH tasminnarthe'satyajJApiterthini cAsati mRte yenArthinA pratyarthinA vA yo'rthaH svIyaH zrAvitavyaH tatsAkSitvamArthanA kRtaM sAkSitvamarthI putrAdiH ka kasmi- syAt zrAvaNIyatvenAbhimato bhavet tasmin arthipratyanarthe kasya puruSasya pramANoktikAle vadatvityanavadhRtera- rthinoranyatarasmin asati mRte proSite vA'bhimatArtha sAkSI mRtAntara iti / : smRca.81 / cAnivedite sa sAkSitvaM ka kasminnarthe vadatu kasya vA (4) mitA.TIkA-'evaM ca padArthavizeSanirdeSTadaiva mRtH| kRte vadatvityarthaH / sAmAnyato ya AvayoH kazcindyavaathavA arthavizeSo na niveditaH / tadA tasminnarthe kasya hArasaMbandho'sti tatra tvayA sAkSiNA bhAvyamityetAvanmAkRte sAkSyaM vadatviti mRtAntaraH sAkSI neti / mRtenAntaraM tramuktaM, viziSya ca vyavahAraviSayo na tasmai zrAvitaH avakAzo vyavadhAnaM yasya sa mRtaantrH| subo.2170 zrAvayitA ca nAsti sa pRSTo'pi viziSya viSayA'jJAnAda*"* atratyaM 'asahAyabhAdhyam ' bahusthaleSu lekhakapramAdAda sAkSIti yAvat / idamevAmipretyoktam- 'mumarSazrAvilitamato na lagate, tasmAnnoddhRtam / ___ tAdRte' iti / mumUrSugrahaNamazrAvaNaprayojakAbhAvaparam / + vyaka. mitAgataM smRsAgataM ca / vitA. mitAgatam / . vyapra.115 sAkSye tu nAsau sAkSitvamarhati // ); vyapra.113 mitAvat ; (8) mitA.TIkA-anena 'mRta uktAnyatamaH antare vyau.48 na sa (na ca) zeSaM mitAvat ; vyama.16 sUcItyuktaH sAkSyasya svIkArabhASaNayormadhye yasya sa mRtAntara' iti (svayamuktiH); vitA.161 mitAvat ; baal.2|69 sUcI- vyutpattiH sUcitA / bAla.170 tyuktaH (svayamuktaH) na sa (na ca); prakA.53 mitAvat ; samu. santo'pi na pramANaM syumaMte dhanini sAkSiNaH / 32 mitAvat ; vicya.13, mevaitya (mAgatya)..: . anyatra zrAbitAdyasmAtsvayamAsannamRtyunA / / ... (1) naasN.2|141 tu (ti); naasmR.4|162, abhA. . 65 rthaH (tha); mitA.2170, vyamAH327; vyaka.48 tu . * vyaci. smRsAgatam / .. ..... . (ti); smRca.81, smRsA.102 ka tadvadatu kutastvadanu); -(1) nAsaM.2182 zrAvitAdyasmAt (zrAvitaM yatsyAt); vyaci.41 tadvadatu (taduttara); smRci.46 manuH candra. naasmR.4|94; abhA.50; vyamA.327 tAyasmAt (taM 138 ka tadvadatu (kacideva tu); vyasI.46; vyataH115 syAcca); vyaka.48 tAthasmAt (taM yasya); vyasau.46 nAsaMvat / zrAvayitavyaH (tu AvitavyaH) vyau.48; vitA.161(-); prakA.53 (putre tuH zrAvitA ye syuH svayamAsannamRtyunI / ) prakA.53, samu.32.. . bRhaspatiH vivya.13 tAt (taM).: :
Page #381
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAkSI : (1) mRte dhanini yadi kazcidvadati- mama ' na mRtasyeti / abhA.50 dhaninA amukAmukagaumahiSI balIvoM vA amuka. (2) tathAbhUta eva viSaye pratyArthini prete na pramANa kedAro vA amukaprayojane parvaNi vA pratipAditaH / sAkSiNAM vacaH / vidyamAnasAkSikaM karaNaM patraM pramANam / tathA cA'mukAH sAdhavaH sAkSiNo nAma vidynte| tatra sAkSivyatiriktasya patrasya teSAM sAkSitve vidyamAnaanyo'pi yadi kazcidvadati 'tava pitrA mama drammazataM tvAt / nAbhA.2183 dAtavyaM , amukAmukasAkSiNa' iti / tato mRte dhanini / mumaghuzrAvitasya sAkSitvam mRtAntare santo'pi sAdhavaH sAkSiNo na pramANaM syuH| zrAvitazcAtureNA'pi yastvartho dharmasaMhitaH / anyatra svayaM zrAvitAditi- yadA punaH tenaiva dhaninA / mRte'pi tatra sAkSyaM syAt SaTsu cAnvAhitAdiSu // samAsannamRtyunA kathaJcitsAkSiNAmatraiva . svamukhenaiva (1) atra AtureNa pitrA putraparokSe'pi yo'rtho dharmako'pyarthaH zrAvitaH syAt / athavA asau mumUrSuH kenApi dattAdisAkSiNAM purataH zrAvitaH sa pramANam / tathA dhaninA jalpayitaH, tenApi * samAsannamRtyunA so'rthaH SaTasu cAnvAhitAdiSu / tasminnAturatve samupasthite svamukhena prtipnnH| tatastasminmRte'pi sAkSiNaH pramA- saMjAtapazcAttApo yadvadati sAkSipurata:- yathA mayA amukaNamiti / abhA.50 pArdhAtsAramamukaM vasu asAraprativastunA anvAhitaM tadarpa(2) yadi tu putrAdiSu pitrAdinA jJApitaM sakala- NIyam / tathA'mukasaktakaM vasu mayA hRtaM tanmoktavyam , manyata eva zrutaM tadA tatrAsau bhavatyeva saakssii| mumUrSu- tathA'mukenA'mukaM vasu mama nikSiptaM tadapaNIyam / tathAAvitatvamupalakSaNam / anyathA adRssttaarthtaaptteH| 'mukaM mayA balAdavaSTabdhaM tanmoktavyam / tathA'mukaM vyamA.327 yAcitaM tadarpaNIyam , amukaM parokSaM bhuktaM tanmoktavyamiti / . (3) 'jIvantastveva sAkSiNa' ityuktam / jIvanto'pi eteSu SaTasu anvAhitAdiSu mRte'pi tasminsAkSiNaH na pramANaM syuH / vedAH pramANaM smRtayaH pramANamiti prmaannaaniiti| abhA.50 ythaa| putreNa vinA tvaM sAkSItyevamAha yaH, mRte tasmin (2) evaM ca yaduktaM smRtyantare -'bhyAsAnvAhitakaH sAkSIkRtaH kena cetyavijJAnAt teSAM sAkSitve punaH vikrIte hRte datte'tha yAcite / mumadhUzrAvitaNe ca pRcchepramANena prayojanamityanavasthA syAt / kimeSa evo- tsAkSyaM mRtAntaram // iti tacchAvitasya sAkSitvaM mRte'pi tsargaH? na, mumUrSuNA yacchAvitaM syAt- ete sAkSiNo- zrAvake'rthini nApaitIti jJApanArtham / na punarmatAntara'sminnartha iti anyebhyaH / tatra mRte'pi sAkSiNaH syApi kvacitsAkSitvavidhAnArthamityavagantavyam / mRtAntapramANaM teSAM sAkSitve itare pramANamiti / ato'nyatrA- rasya sAkSitvAsaMbhavAt / smRca.82 pramANam , ete tatra sAkSiNa iti patrAbhAvAt / itaratra (3) mitaa.ttiikaa-apirmumuurssusmuccaaykH| dharmasaMjJito sAkSitve tanmukhAdeva zrotaNAM vidyamAnatvAt prmaannm| dharmAkhya ityarthaH / tatsvarUpa iti yAvat / dharmajJAna nAbhA.2182 viSayo vA / 'dharmasaMhita' iti pAThAntaram / dharmayukta ne hi pratyarthini prete pramANaM sAkSiNAM vcH|| sAkSimatkAraNaM tatra pramANaM tasya jiivtH|| (1) naasN.2|84 zcA (stvA) kSyaM (kSI); nAsmR.496; (1) atrArthI dhanI ucyate / pratyarthI Rnnii| abhA.50,62,66, mitA.2170 tazcA (to'nA) kSya tasminpratyarthini RNike pretIbhUte sAkSiNAM vacaH vacanaM na (kSAt); byaka.48 tazcAtu (tenAnta); smRca.81 tazcA hi pramANaM, yataH sAkSimatkAraNaM tasya jIvata eva ca, (tenA) kSyaM (kSI) cAnvA (tvanvA) smRtyantaram ; vyasA. 46 (-) tazcA (to'nA); vyapra.115 kSyaM syAt (kSI sa); (1) naasN.2|83 kAra (kara) tasya jIvataH (syAd vini- vyau.48 tazcA (to'nA) kSyaM (kSI) diSu (gniSu); vitA. zvaye); nAsma.4195; abhA.50; vyasau.46 prete (mRte) zeSaM 161 tazcA (to'nA) kSyaM (kSI); prakA.53 vitAvat , smRtyanAsaMvat . ntaram ; samu.32 cAnvA (tvanvA) zeSa nakAvat , smRtyantaram . ma. kA.39
Page #382
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam ityarthaH / tadA / tatreti / tasmindaivAnmRte'pi / tatrArthe vAyudoSAt / pramattaH pramAdazIlaH / ArtaH vyasanAtaH / mRtAntaro'pi eteSu SaTasu sAkSI syaadityrthH| kitavo dyUtakAraH / grAmayAjakaH grAmavik / abhA.68 bAla.2170 (2) evaM sarve'bhojyAnnA anukrAntAH / vizva.2073 kIdRzAH sAkSitvaM nAInti (3) azraddhaH zraddhArahitaH / vyaka.46 nArthasaMbandhino nAptA na sahAyA na vairiNaH / / (4) cAkrikaH kulaalH| apa.2071 na dRSTadoSAH praSTavyAH sAkSiNaH prtissitaaH|| (5) naikRtikaH pararandhrAnveSaNazIlaH / cAkrikaH (1) tatra parIkSA sAkSipramANacchedyA / na ca vAkpA- , vaitAlikaH / smRca.78 ruSyaviSaya eva kevalamiyaM sAkSiNAM sAdhutA vivakSitA, (6) vRddhaH glAnendriyaH / bAla ajaatvivekH| . kintu yatra yatra sAkSipramANAvatAraH, tatrA'pi yathocya vyaci.43 mAnA arthisaMbandhiprabhRtayaH sAkSiNo na bhavanti / tatrArtha- (7) dAso'svatantratvAt svAmikAyeM ca nityavyApRtasaMbandhI yaH syAt dveSTi, vivakSitArthasaMsiddhA caarthsiddhiH| tvAt / nikRtyA caratIti naikRtikaH / zraddhA nAma paralokaAptastviSTaH svakulyazvocyate / tathA sahAyA iti ekArtha- devabrAhmaNadharmAdharmAH santItyevaMrUpaH prtyyH| sa yasya saMbhUyakAriNaH / vairI zatruH / dRSTadoSastvanyakAryeSu kUTa- nAsti so'zraddhaH ashrdddhaanH| so'pi saMbhinnabuddhitvAd sAkSitvAdinA'pi jJAyate / anyazAstramatena vAgdaNDAdi- yatkiJcanakArI / vRddhastrIbAlAH azaktatvAdajJAnAcca / sAmIpyAcca / yadA cA'mI prativAdinA pratidUSitA cAkrikaH azrotriyaH kArya prati pratiSidhyate / cakreNa bhavanti praznakAle, tadA na prssttvyaaH| abhA.68 jIvatIti cAkrikaH upamardanapradhAnatvAt / mattonmatta (2) abhojyAnnAnAM tu sAkSyAnadhikAraM nyAya siddha- pramattArtAH uktAvadhAraNavicArAsAmarthyAt / kiMtavo mevAbhipretya nAradenoktam-nArthasaMbandhina iti| vyasanitvAdavizvAsyaH / grAmayAjako grAmArtha dRSTAdRdha vizva.173 vyApArakArI / so'pi vRtticchedabhayAnna dharmamapekSate / : (3) arthasaMbandhino dAnagrahaNasaMbandhAH / te bhayAd nAbhA.21157 dveSAd vA'nyathA yuH / dRSTadoSAH akAryakAriNaH / (8) cAkrikaH tailikaH / pramattaH sadA'navahitaH / te'pi niHzrIkatvAnna prsstthvyaaH| nAbhA.21156 vyapra.118 daasnaikRtikaashraaddhvRddhstriibaalcaakrikaaH| mahApathikasAmudravaNikpravrajitAturAH / mattonmattapramattArtakitavagrAmayAjakAH / / vyaGgaikazrotriyAcArahInaklIbakuzIlavAH / / (1) tatra dAso gRhajAtaH / naikRtikaH chalavyava- (1) mahApathikaH diiryaadhvgH| sAmudro vaNika samudrahArI / azrAddho na zrAddhamahatIti / durbalAdirvaddhaH yAtrAnirataH / pravrajito bhikSuH / Aturo rogii| saMvyavahArAyogyaH, luptasmRtyAdikaraNatvAt / unmatto vyaGgaH aGgahInaH / ekaH eka eva / zrotriyaH chaandsH| (1) naasN.2|156 naasmR.4|177; abhA.68 vizva. AcArahInaH pracyutaH svadharmAt / klInaH SaNDhaH prjnnaa2|73 (na dRSTadoSAH kartavyA na vyAdhyArtA na dUSitAH); 'samarthaH / kuzIlavazcAraNa iti / abhA.68 gyamA.324 nArtha (nAtma) (adRSTadoSAH kartavyA na vyAdhyArtA (2) sAmudravaNik samudrayAyI / AturaH mumUrSuH / na dUSitAH) manunAradauvivya.13 vizvavat. / yugmau dvau| ekaH prasiddhaH / klIbaH SaNDhaH nirutsAho vA / (2) nAsaM.20157 zrA (zra); naasmR.4|178; abhA. - 68; vishv.2|73 kAzrAdhda (kazrAnta) cAkrikAH (dhikRtAH) (1) naasN.2|158 vyaGgai (lubdhai); naasmR.4|179; abhA. pU. apa.2171 zrAddha (zuddha); vyaka.45 zrA (zra) cAkrikAH 68; apa.2171 vyaGga (yugmai); vyaka.45, smRca.77 apa(vaJcakAH); smRca.77; pamA.97 kAzrAddha (kakruddha); vyaci. vat; pamA.97 dra (dri); vyaci.42, candra.140 vyaGgai 42 zrA (zra); vyasau.43 pamAvat ; vyapra.117 zrA (a); (vyaGgya); vyasau.43, vyapra.117; prakA.50 apavat / prakA.50 samu.28. / samu.28 apavat.
Page #383
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAkSI kuzIlavaH nrtkH| apa.171 sahabhojano veti yAvat / ariSu crtiityricrH| zatru(3) kuzIlavaH rnggopjiivii| vyaka.46 saMbandhIti yAvat / sanAbhayastu kAtyAyanena darzitAH / . (4) sAmudravaNik vhitryaayii| smRca.78 'mAtRSvasuH sutAzcaiva sodaryAsutamAtulAH / ete sanAbhaya (5) ekaH zrotriyaH, dvayoH zrotriyayoH vihita- stUktAH sAkSyaM teSu na yojayet' iti // *smRca.78 tvAt / so'pi annumtH| vyaci.43 (4) vrAtyaH upanayanasamaye'kRtopanayanaH, ekasthAlI (6) mahApathiko dIrghAvanikaH / so'pi kAryagaura- vAdinA sahaikapAkabhojI, aritaraH paramavairI, jJAtiH vAnna dharmamapekSate asvatantrazceti / sAmudravaNika, sAmudra- sanAbhyatiriktasapiNDaH / candra.140 zvAsau vaNik ceti sAmudravaNik / apsu mUtrapurISAdya- (5) ete'pi dharmanirapekSatvAnna pramANam / sanAbhayo tsargAt sAmudrazca vaNik ceti vA / pravrajitaH zrotri- mAtrA yonisNbddhaaH| naabhaa.2|159 yAdisAhacaryAt parivrAjakaH / iha zramaNakAdiH (6) ekasthAlIsahAyaH ekapAkabhojI / sahAyaH pravrajitaH / Aturo vyAdhitaH / tayordharmApetatvAd anya- anyatarasAhAyyakArIti mitracaNDezvarau / madanaratnAcittatvAdasAmarthyAt pramAdaprasaGgAcca / lubdhaH ekshc| karastu ekasthAlI sahAya iti vizeSaNadvayaM pRthakakRtya lubdho'rthArthamakArya na pariharet / eko'pi pramAdAttattvaM sthAlI sthAlyadhikaraNakaH pAko lakSyate sa eko yasyenAvadhArayet / zrotriyaH, pUrvatra 'zrotriyA' iti bahuvacana- tyekasthAlIti vyAcakhyau / samAsAntavidheranityatvAdekanirdezAt ta eva mizrAH pratiSiddhAH / pravrajitAnAmaya- sthAlItyatra 'nadyutazca' (vyAsU. 5 / 4 / 153) iti na mapi vizeSaH iha mizro'pi pratiSidhyate / AcArahInaH kap / ardhapippalItyA divanna hrasva iti ca samAdadhe / svadharmaparibhraSTaH kimakArya na kuryAt |kliib upahatapuMstvaH aricaraH bhUtapUrvaH zatruH / 'bhUtapUrve caraT' (vyAsU. pUrvakRtadoSAt / kuzIlavo raGgopajIvivizeSaH anRta- 5 / 3 / 53) / jJAtayaH sgotraaH| vyapra.118 pradhAnatvAt / naabhaa.2|158 praagdRssttdossshailuussvissjiivyaahitunnddikaaH| naastiktraatydaaraagnityaagino'yaajyyaajkaaH| garadAgnidakInAzazUdrAputraupapAtikAH / / ekasthAlIsahAyAricarajJAtisanAbhayaH // (1) tatra prAgdRSTo doSo yasya sa prAgdRSTadoSaH / prAg (1) tatra nAstiko mithyAdRSTiH / vrAtyo'kRta janmAzubhadoSakarmapariNAmaprAptarogacihnaH, tatkarmA vA sNskaarH| dArAgnityAginaH dharmabhAyAvatAnAgnityAginaH / tadA'trAsIt hatyAstenAdidRSTadoSo'pIti / zailUSo ayAjyayAjakAH nindityaajkaaH| ekasthAlI saha- naTaH / viSajIvI viSakretA (vikretA?) vA / AhibhojanaH / sahAyArI mitrazatru / caro rAjaniyuktaH / jJAtiH tuNDikaH sarpAdidandazUkagrAhI / garado dveSasaMbandhAdvipasya bandhuH / sanAbhiH sodarya iti / abhA.68 dAtA / agnido gRhAdidAhakaH / kInAzaH kSudraH kadoM (2) ekasthAlI ekapAkabhojI / aridharaH zastra- vaa| zUdyAH putraH zadrIputraH / aupapAtikaH upapAtakadhArI / vyaka.46 * pamA., vyaci. smRcagatam / (3) ekasthAlItyasya dvedhA vigrahaH / ekA pAkasAdhana- (1) naasN.2|160 trau (tro) ti (ta); naasmR.4|181 sthAlI yasya puruSasya vipratipannayoranyatareNa puruSeNa vyA (vya); abhA.68. drAputrau (drIputro); apa.2171 NDi saha yasya vA ekaM bhojanasthAlaM sa ekasthAlI / ekapAkaH (NDa) putrau (patyau); vyaka.45-46 gni / nyu) trA. (tro); smRca.78 putrau(patyu) ti (ta); pamA.97 prAg vAg) lUSa (1) naasN.2|159 lI (li); naasmR.4|180; abhA. (lUSA) vyA (vya) (garadachamyagnidAtA zUdrApatyupapAtikAH); 68; apa.271 lI (ni) ri (ni) cara (cAra); vyaka.45; vyaci.43 NDi (NDa) trau (tro) tikAH (titAH); candra.140 smRca.77; pamA.97 yArI ( vAsI); vyaci.42, candra. trau (tro) tikAH (ditAH ); vyasau.43 trau (tro) tikAH 140 (= ) dArAgni (kuSThayAgni) cara (tara); vyasau.43 dArA (titAH); vyapra.117 vyA (vya) trau (tro) tikAH (titAH); (kuhakA); vyapra.117; prakA.50; samu.28. prakA.50 smRcavat ; samu.28-29 smRcavat .
Page #384
--------------------------------------------------------------------------
________________ 308 saMyogAt / abhA. 68-69 apa. 271 (2) kInAza: hAlikaH / (3) viSajIvI viSasya saMgrahaNarakSaNAdivyApAre niyuktaH / smRca. 78 (4) zailUSo naTabhinnaraGgopajIvI vivakSitaH / viSajIvI viSavaidyaH / vyaci.43-44 (5) ete'dharmaprAyAH sAhasikatvAt / garado viSadaH / anido gRhANAM dAhakaH / rUDha evAyaM gRhadAhakAdiSu / etau niHzrIkatvAt / kInAzaH kRpaNaH, parakarmakara ityanye / zUdreva zUdrA dvijAtistrI vyabhicAriNI, tatputraH / upapAtakAH upapAtakinaH / nAbhA. 2 / 160 (6) zailUSaH strINAM nartayitA / kuzIlavastu raGgopajIvI nada iti bhedaH / viSajIvI viSakrayajIvIti madanaratne / upapAtitaH upapAtakIti kalpataruH / madanaratne tUpapAtaka iti paThitam / upa samIpaM pAtakaM yasyeti vigRhya pAtakayukta iti vyAkhyAtaM ca / vyapra. 118 klAntasAhasikazrAntanirdhanAntyAvasAyinaH / bhinnavRttAsamAvRttajaDatailikamUlikAH // (1) tatra klAntaH khinnaH / sAhasikaH prasahyA'yuktakArI / zrAntaH niHsaGgaH / nirdhano dyUtAdivyasanadoSAd hRtasarvasvaH / antyAvasAyI caNDAlaH / bhinnavRtto mithyAdRSTiH / asamAvRtto brahmacArI prAk snAnAt / jaDo nirindriyaH / tailikaH cakrAditailikacAkrikaH / mUliko mUladravyavikrayajIvana iti / vyavahArakANDam bhinnavRtto durAcAraH / paupikaH pUpAdrivikrayI / (1) nAsaM. 2 / 161 kathA (kAzA) dhanAntyA (dhUtAntA) tAsa (yasa) jaDa (jhala); nAsmR. 4 / 182; abhA. 69 nirdhanAntyA (nirdhAntAntyA); apa. 271 dhaMnA (dhUtA) tAsa (ttAH sa) mUli (paupi); vyaka.46 dhaMnA (rdhUtA); smRca. 78 (kAntasAhasikAzAnta nirdhUtAntAvasAyinaH / hInavRttAsamAvRttA jddtelikpaupikH||); pamA 98 vRtta (vRttya); vyaci. 43 kazrA (kAzrA) dhanA (dhUtA); candra. 140 sika (sikA) nAntyA (dhUtAgnyA) mU (lau); vyasau.43 candravat; vyapra. 117 sika (sikA)rdhanA (rdhUtA); prakA.50 pUrvArdhaM nAsaMvat, ttaja (ttA ja ) tailikamUlikAH (lailakapaupikAH); samu.29 pUrvAdhaM nAsaMvat, ( bhinnavRttasamAvRttajaDatelaparaipikAH). apa. 271 smRca. 78 (3) azrAntaH ayogyakArI / nirdhUtaH grAmarAjakulazreNyAdibhirniH sAritaH / bhinnavRttaH svadharmAnavasthitaH / mUlikaH, mUlaM vipralambhaH, tatkArI / vyaka. 46 (4) asamAvRtto naiSThikabrahmacArI / tailikaH tilaghAtI mahAyAntrika iti yAvat / (5) antyAvasAyI krodhAdinA saMskRtAgninirvApakaH / bhinnavRttaH svakarmatyAgI / asamAvRttaH akRtasamAvartanaH / tailikaH tilavikrayI / *vya ci. 44 (6) 'stenA: sAhasikA' iti prasahyakAriNa ityuktAH / iha tvapratyayakArI / azAnto'yogyakArI / ayogyakAritvAd yat tkiJcanakAritvAcca / nirdhUto grAmarAjakulazreNyAdibhirniSkAsitaH varjitaH, pratyakSadRSTadoSatvAt / antAvasAyinaH caNDAlAdayaH, ayogyatvAt sAdhvAcAre / bhinnavRttayaH svadharme'navasthitAH tenaiva svahasto datto'prAmANye / asamAvRttaH, pUrva strIbAla ityuktatvAdidAnIM brahmacArI gRhyate naiSThikaH / jhalazcAraNajAtIyaH / tailiko mahAyantrikaH / mUliko mUlairvipralambhakaH / gurukulAdhIbhatvAdupamardakatvAt vipralambhakatvAcca naiSThikAdayaH / nAbhA. 2 / 161 abhA. 69 (7) klaanto'tikhinnH| azrAnto'navaratakarmakArIti madanaratne / azAnta iti paThitvA'yogya karmakAti ratnAkare / nirdhUto bAndhavairatyakta iti madanaratne / (2) nirdhUto bhisskRtH| antyAvasAyI pratilomajaH / grAmarAjakulazreNyAdibhirniH sAritaH iti ratnAkare / lokabhayazUnya iti bhavadevaH / mUlaM vipralambhastatkArIti kalpataruH / ' mUlakarma tu kArmaNam ' ityamarakozAttatkArIta tu yuktam / aparArkeNa tu paupika iti paThitvA paupikaH pUpAdivikrayIti vyAkRtam / vyapra. 118 bhUtAviSTanRpadviSTavarSanakSatrasUcakAH / aghazaMsyAtmavikretRhInAGgabhagavRttayaH // " * candra vyacigatam / (1) nAsaM. 2 / 162; nAsmR. 4 / 183; abhA. 6 9; apa. 2|71; vyaka. 46 bhaga (baka); smRca. 78; pamA. 986 vyaci.43 vRttayaH (vikrayaH ) ; candra. 1406 vyasau. 44; vyapra. 117-118; prakA. 50; samu. 29.
Page #385
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAkSI . (1) tatra bhUtAviSTaH sagrahaH / nRpadviSTaH raajdvissH| mitradhRk akAryakAritvAt / 'kRtaghne nAsti niSkRtiri'varSanakSatrasUcakaH saaNvtsrsuuckH| aghazaMsI pApasteno tyuktam / zaThaH svakAryapradhAnatvAt / zauNDiko madyahiMsro vA / AtmavikretA dhanena dAsatvamupagataH / vikrayI svavargAdanyatra madyaprAyatvAt svasthAsvasthAvasthena hInAGgo baahupaadhiinH| bhagavRttiH strIjIvanaH mukha- jJAyate / aindrajAliko ya indrajAlena carati sa viprabhago vA / abhA.69 lambhaka eva / lubdha eva labdhaH / so'rthArtha na kiJcinna (2) aghazaMsI abhizApakRt / bhagavRttiH svavRttaye karoti / ugraH krUraH / so'pi pazuvat pravartate / zreNIbhAryAyA veshyaatvkaarii| apa.171 virodhino gaNavirodhinazca mahAjanopaghAtaprAyatvAt / (3) varSasUcakaH vRSTisUcakaH / naimittika iti naabhaa.2|163 yAvat / nakSatrasUcakaH jyautiSavRttiH / aghazaMsI para- / vaidhakazcitrakRt maGkhaH patitaH kUTakArakaH / dossprkaashkH| smRca.78 kuhakaH pratyavasitastaskaro rAjapUruSaH / / . . (4) aghazaMsI vAcyatAbhidhAyI / hInAGgaH nyUna- (1) vadhakaH saunikaH / citrakRllekhyakriyopajIvI / parimANAvayavaH / candra.141 maGkhaH kapaTajIvI / patitaH pAtakI / kUTakArakaH kUTa(5) bhUtAviSTaH pizAcAdigRhItaH, avatantratvAt / lekhyakakArSApaNAdikartA / kuhakaH mantroSadhyAdyupAyAzranRpadviSTo doSavattvAt / na hi svadharmasthaM rAjA dveSTi / yAdvazIkaraNAdikartA / pratyavasitaH pravrajyApatitavRttaH / varSasUcako naimittikaH / nakSatrasUcako, jyotissvRttiH| taskarazcauraH / rAjapuruSaH sevaka iti| abhA.69 satyAnRtaprAyatvAt pratiSiddhatvAccA''jIvakasya / agha (2) zaGkhaH balIvardanATanena bhikSATanazIlaH / zaMsI paradoSakathanavyasanI, dharmanirapekSatvAt / Atma vyaka.46 vikretA akAryakAritvAt dattasvahasto'pramANatvAt / (3) maGkhaH ( mUrkhaH 1 ) devatAM gRhItvA yAcakaH / hInAGgaH pUrvakRtadoSatvAt / bhagavRttiH strIvRttimanujIvati, kuhako daambhikH| smRca.78 pratiSiddhasevitvAt kRpaNatvAcca / naabhaa.2|162 (4) pratyavasitaH tyktvrtH| rAjapuruSo vAcyaH / .. (6) hInAGgaH ucitaparimANAtinyUnAGgaH / vyaGgastu candra.141 chinnAgulyAdiriti bhedaH / bhagavRttiH bhAryAdAsyAdi- (5) vadhakRt lubdhakAdiH, vadhyAnAM vA vadhe niyuktH| sNbhogshulkopjiivii| vyapra.119 so'pyakAryakAritvAt / citrakRt citrakaraH, pratiSiddhakanakhI zyAvadantazca mitrdhkaatthshaunnddikaaH| vRttitvAt / malo devatAM gRhItvA yAcakaH, devatA aindrajAlikalubdhograzreNIgaNavirodhinaH / / dvAreNa lokasya vipralambhakatvAt / patito'saMbhASyatvAt / (1) ugraH krUraH / kSatriyAdvA zUdrAyAM jaatH| / kUTakArako'dravyaM dravyavat kRtvA vipralambhakatvAdakArya abhA.69 kaarii| kuhako dAmbhikaH / so'pi paravaJcanArthamuddhata. . (2) kunakhizyAvadazvitriNAM puurvjnmkRtdosstvaat| cittatvAt / pratyavasRtaH pravrajyAyA nivRttH| so'pyasaMbhA* pamA. smRcavat / SyatvAnniHzrIkatvAcca / taskaraH prasahyacoraH pratirodha(1) naasN.2|163 dantazca (dan zvitrI); naasmR.4|184 zyAva (zyAma); abhA.69 zauNDi (kauzi) lika (laka); apa. / (1) naasN.2|164 kazci (kRcci) sita (mRta); nAsmR. 2171 (kunakhazyAvadacchitrimitradhrukzaThazauNDikAH);vyaka.46 41185 zcitrakRnmaGkhaH (zcarmakRtpaGguH); abhA.69 nAsmRapavat ; smRca.78 (kunakhizyAvadacchitrimitradhrukzaTha- vat ; ap.2|71 maGkhaH (nagnaH); byaka.46 makhaH (zaGkhaH); zauNDikAH); pamA.98; vyaci.43 smRcavat ; candra.140 smRca.78 kazci (kRcci) maGkhaH (mUrkhaH); pamA.98 maGkhaH (=) dantazca (daccitri); vyasau.44 dantazca mitradhruk (dandhi- (mUrkha:); vyaci.43 vyakavat ; candra.140 vyakavat ; vyasau. trimitradviTa); vyapra.118 smRcavat ; prakA.50 smRcavat ; | 44 vyakavat ; vyapra.118 vyakavat ; prakA.50 smRcavat / samu.29 smRcavat, .. ..! samu.29 smRcavat ,
Page #386
--------------------------------------------------------------------------
________________ 310 vyavahArakANDam kAdiH / stenaH chidrakArI pUrvoktaH |raajpuurusso rAjArtha niyuktaH / udAsInena tena bhavitavyam / pratyAyyapratyApravRttaH, yato dhanaM tato gRhyamANakaraNatvAt / | yakayorekatvavirodhAt / stAvakaH prasthApakAdiH, parA naabhaa.2|164 / rAdhanajIvanatvAd dhnvtpkssaashrytvaat| hInasevitA hInamanuSyapazumAMsAsthimadhukSIrAmbusarpiSAm / jAtIyaM yaH sevate, zUdrasya dvijAtiH pAdamUlikastyaktavikretA brAhmaNazcaiva dvijo vArdhaSikazca yH|| dharmatvAt / pitrA vivadamAno viruddhakaraNAt pituH manuSyANAM vikretA pratiSiddhakAritvAt / viSasya zAsane'navasthAnAt / bhedakRt pizunaH satyAnRtapravRttavikretA zastrasya ca, vadhasaMbaddhatvAt / ambulavaNApUpa- tvAt / cazabda eteSAM samuccayArthaH / samastA vyastAvIrudhAM pratiSiddhatvAd brAhmaNasya brAhmaNa eteSAM vikretaa| zcaite na saakssinnH| sarva ete dharmAnapekSAH kathamiva dharmadvijAtizca vAdhuSikaH, pratiSiddhatvAt / 'Apatsvapi hi mapekSeraniti nirastAH / athavA kimatropapatyA ? vaca. kaSTAriva'ti vaizyAnAmapi nistIrNApadAM pratiSiddhatvAt / nAt te'sAkSiNaH / naabhaa.2|166 __naabhaa.2|165 (6) kuliko rAjJA vyavahAraparicchedakatayA niyuktH| cyutaH svadharmAtkulikaH sUcako hiinsevkH| asya ca sAkSitvakaraNe niSedho vidhistvakRtasAkSya iti pitrA vivadamAnazca bhedakRccetyasAkSiNaH / / klptruH| madanaratne tu kulaM brAhmaNAdigaNastadadhikArI (1) nigadavyAkhyAtau zlokau / stAvakastu nabhA. kulika iti vyAkhyAtam / sUcako rAjJA paradoSAnveSaNacAryajAtIyaH / bhedakRt sasnehayoradravyairyojakaH / ete pUrvakaM svasmai tannivedane niyaktaH / bhedakata mitrAdisAkSitve'nirdiSTAH na prshnaarhaaH| abhA.69 priitibhnggkrtaa| vyapra.119 (2) kulikaH paricchedakatvena niyuktaH / vyaka.46 . 'zreNyAdiSu ca sarveSu kazciccedveSyatAmiyAt / (3) sUcakaH paradoSasUcanArtha rAjJA niyuktaH / bheda- tebhya eva na sAkSyaM syAdadvedhAraH sarva eva te // kRt pizunaH / smRca.78 (1) atra zreNyAdiSu vargeSu yadi kazcidrAjagAmitvA(4) sarve caite mandAbhidhAyino lobhAdizaGkanAt / dvApAruSyadaNDapAruSyaMdoSAd vA dveSyatAM gacchet , atra yadyapi sAkSiNAM vizeSavidhinaiva zeSapratiSedhaH, iti te bahavo'pi dveSyatvAttasya sAkSitvaM nAInti / yato dveSTAraH kalpato niSedho'narthakaH, tathApi vihitAlAbhe'pi sarva eva te tasyeti / abhA.65 amISAmanupAdAnAya, sauryazcarurbhavatItyukte'pyayaziyA vai (2) zreNyAdiSa ye yasya dveSa karvanti te tasya na mASA itivat / tathA ca vihitA'lAbhe avihitA sAkSiNa ityrthH| zreNyAdigrahaNaM varNAdipradarzanArtham / aniSiddhAH sAkSiNo grAhyAH, kalpato niSiddhAstu sarvathA dveSTagrahaNaM cAyathArthakathanakAraNavatAmupalakSaNArtham / na grAhyAH, ityaashyH| vyaci.44 xsmRca.77 (5) cyutaH svadharmAt svadharma na paripAlayati, satyaM (3) zreNyAdiSvityasyAyamarthaH yeSu zreNyAdiSu yasyaiparipAlayatIti ko vizvAsaH / kulikaH paricchedakatvena xsavi. smRcvt| (1) naasN.2|165 (manuSyaviSazastrAmbulavaNApUpavIrudhAm ); (1) nAsaM.21133 kSyaM (kSI); naasmR.4|156, zunI. naasmR.4|186; abhA.69; apa.2171 pazu (viSa); vyaka. 4 / 686 sarve (varga) tebhya eva (tasya tebhyo) abhA.65 ca 46 zcaiva (steSAM); smRca.78 apavat ; pamA.98 apavat ; | sarve (tu varga); ap.2|71 ca sarve (tu varga) tebhya eva (tasya taizca); vyaci.43, candra.140 rAmbu (rAjya); vyasau.44; vyapra. vyaka.46 ca sarve (tu varge) cet (vai) tebhya eva (tasya tebhyo); 118; prakA.50 apavat ; samu.29 apavat . smRca.77 sarve (varga) tebhya eva (tasya tebhyo); vyaci.43 (2) naasN.2|166 sUca (stAva) vakaH (vitA); nAsmR. tebhya eva (tasya tebhyo); savi.136 ca saveM (tu varga) cet 4 / 187 sUca (stAva); abhA.69 nAsmRvat ; apa.271; (vai) zeSaM vyacivat ; vyasau.44 ca sarve (tu varge) zeSaM vyaci. byaka.46, smRca.78; pamA.98; vyaci.43 kRcce (kazce); vat ; vyapra.118 vyasauvat ; prakA.49 smRcavat , kAtyAcandra.140; vyasau.44 ; vyapra.118; prakA.50; samu.29. | yanaH; samu.28 vyasauvata,
Page #387
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAkSI ko'pi dveSyatAM zatrutAmAptastadIyavivAde taccheNyAdi- uddezamAtrAdeva draSTavyA iti / abhA.69 niviSTAH sarva eva na sAkSiNaH / tatra heturdRSTAraH sarva | (2) sAhaseSu sarveSu mAraNazastraprahArAdiSu cauryasaMgraeva ta iti / taccheNyantargataikadveSyAnurodhakRtavairaniryAta- haNAdiSu ca sarvaprakAreSu, vAgdaNDapAruSyayozca na kazcinna nArthamanyathAvAditvasaMbhavAt / vyapra.119 / sAkSI sahasA pravRtte yena dRSTam / nAtra buddhipUrvAH sAkSiNa viSayavizeSe uktAsAkSitvapratiprasavaH upAdAtuM zakyAH / naabhaa.2|168 asAkSiNo ye nirdiSTA daasnaikRtikaadyH| (3) asmiMzca praghaTTake prakaTadoSAna bhiSaGge kAcikAryagauravamAsAdya bhaveyuste'pi sAkSiNaH // kavisaMvAdAdidoSapuraskAreNa sAhasAdisAkSitA na kakSI (1) evaM ca sati vacanAprAmANyakAraNIbhUtAnAM karaNIyetyatra tAtparyam / ata eva vijJAnayoginoktamdoSANAM sadbhAva eva heyAH / tadabhAve tu nizcite bAlA- 'doSAdasAkSiNo bhedAdasAkSiNaH svayamuktizcAtrApi na dayo'pyupAdeyA iti bAlAdInAM sAkSitvavidhAyakena sAkSiNo bhavanti satyAbhAvAditi hetoranapagamAt' iti / vcnenaavirodhH| apa.172 aparArko'pi-'sarvaH sAkSI na tu guNavAnevetyarthaH / doSa(2) kAryagauravaM kAryasya prazastajJAtRrAhityam / vAstatrApi pariharaNIya eva / vaktRdoSANAM vacanAprAmANyatadetatsarva sAhasAdyasthirakarmaviSayam / tatra prazastAnAM hetutvAt' ityAha / tasyApi sarvadoSAbhAve na tAtpadurlabhatvAt / +smRca.79 ryam / pratiprasavAnupapatteH / yattu kenaciduktaM sAkSiguNa(3) idaM ca asatyavAditvanizcayAbhAve sAkSyanta- doSapratiprasavA yathAzrutA eva grAhyA anyathA tatra tatra rasya tadgaNaviziSTasyAsaMbhave bodhyam / vyapra.120 / tattadvizeSaNopAdAnamanarthakamupalakSaNaM vA prasajyateti / sAhaseSu ca sarveSu steyasaMgrahaNeSu c| tadvAlizyam / nyAyamUlakatvAtteSAM tadavirodhenaiva neyapAruSyayozcApyubhayorna parIkSeta sAkSiNaH // tvAt / ata eva nyUnAdhikavizeSaNopAdAnamaviruddham / (1) eSu tu vivAdapadeSu parokSe ca na kartavyAH / adRSTArthatve tadvirodho duSpariharaH syAt / vyapra.121 'steye'pi sAhase caiva pAruSye saMgame striyAH / * atratyaM abhAvyAkhyAnaM galitaM , lekhakapramAdAt / zamAdInAM prayoge ca na doSaH sAkSiSu smataH // * + nAbhA. smRcvdbhaavH| x vitA. vyapragatam / uktaviSayavizeSe bAlAdInAM tu naiva sAkSitvam (1) nAsaM 21167; naasmR.4|188; abhA.69; vizva. teSAmapi na bAlaH syAnna strI naiko na kUTakRt / 2174 ye nirdiSTA ('pi ye'troktA); vyamA.328 naika (naiSkR); ap.2|72 (=) sAdya (zritya); vyaka.49; smRca.79 vyamA na bAndhavo na cArAtibeyuste sAkSyamanyathA // vat ; pamA.100 pU. : 101 vyamAvat ; vyaci.45 utta., (1) mbhaa.13|11 'pi (ca) pAruSye ... yAH (saMsageM ca kAtyAyanaH; smRci.46 vyamAvat ; vyasau.47 ye nirdiSTA striyAstathA) zamA (garA) vyAghraH gaumi.139 mabhAvat ,vyAghraH; ('tra ye proktA) kR (kR); vyapra.120, vyama.17 vyamAvat ; pamA.101; prakA.51 'pi (ca) zamA (garA) manuH; samu. vitA.166 nai (vai); bAla.2072; prakA.51 samu.29-30, 30 'pi (ca) zamA (garA). vivya.13 vyamAvat . (2) naasN.2|169 (na tatrApi ca bAlaH syAt naiko na (2) naasN.2|168 na... sAkSiNaH (asAkSI nopapadyate); strI na kUTakRt); naasmR.4|190; abhA.69; vizva.2074 naasmR.4|189; shunii.4|682-683 pAru... yo(vAgdaNDa- teSA (eSA) na strI naiko (naiko na strI) yu (kuryu); apa.2071 yozca pAruSye); abhA.69; vizva.2074 ca (tu) NeSu ca =) na strI naiko (naiko na strI); vyaka.49 apavat ; smRca. (NAdiSu) pAruSyayozcApyubhayoH (vAgdaNDayozca pAruSye); vyamA. 79 apavat ; pamA.100 apavat ; smRsA.103 sAkSya 327 uttarArdhaM vizvavat , manunAradau; vyaka.48-49 ca (kArya); vyaci.45 apavat ; smRci.46 apavat , pU.; vyata. (tat) zeSaM vyamAvat, manunAradau; smRsA.103 pAruSyayozcA- 212 kUTa (duSTa) sAkSya (kArya) zeSaM apavat ; candra.141 sAkSya pyubhayoH (pAruSye vAgdaNDayozca); vyasau.47 vizvavat ; vyapra. (kArya) zeSaM apavat ; vyasau.47 apavat ; baal.2|72 apavat; 120 vyamAvat , manunAradau. / setu.117 vyatavat ; prakA.51 apavat / samu.30 apavat .
Page #388
--------------------------------------------------------------------------
________________ 312 vyavahorakANDam (1) ato bAlAdivarja dviprabhRtisAkSyamaviruddham / / ubhayAnumata eko'pi sAkSitvamarhati yaMdA naika iti nAyaM saMkhyAniSedhaH, puruSamAtrapratiSedha athavA'numato yaH syaadvyorvivdmaanyoH| evAyam / yathaivaikA strI niSiddhA 'yoSitaM cAvIrAmiti, bhavatyeko'pi sAkSitve praSTavyaH syAtsa sNsdi| tathaiva strIrahita ekaH pumAnanarha iti vyAkhyeyam / (1) ekasyobhayAnumatasya viziSTaviSayasaMsadi janatAatazca tryavarANAmeva saMgrahaNAdau sAkSyamityavaseyam / pratyakSa praSTavyamanujJAtam / abhA.70 nyAyamUlatvAdeva cAtyarthamanumAnakuzalatayA'yamapi nAra- (2) sa tu saMsadi bahajanasaMnidhau praSTavyaH / tathaiva dIyaH pratiSedho'tikrAmayitavyaH / . vizva.2074 satyAbhidhAnasaMbhavAt / *vyamA.318 (2) teSAM dAsanaikRtikAdInAM madhye'pi vyaktAnRta- (3) evaM ca tryavarA iti saMkhyAniyamo likhitazAlino bAlAdayo vA ityrthH| smRca.79 gUDhobhayAnumatavyatiriktasAkSiviSaya evetyanusaMdheyam / (3) na cAtra tyAdInAM vidherniSedhAcca virodhaH tadvidheH ubhayAnumatasAkSiviSaye likhitagUDhasAkSiviSaye ca nyUnasAkSyantarAbhAvaviSayatvAt / vyaci.45 saMkhyApakSasyApi vihitatvAt / smRca.76 (4) evaM ca yadi paramadhArmikatvena bAndhavAdInA- (4) yastu bAlAdirapyubhayAnumato bhavati sa cauryAmapi satyavAditvaM nizcIyate tadA te'pi sAkSiNo bhavitu- diSu sAkSI bhavatyeveti / tathA ca nAradaH ubhayeti / mhntiiti| *vyata.212 smRsA.103 bAlo'jJAnAdasatyAtstrI pApAbhyAsAcca kUTakRt / kauTasAkSyaliGgAni . vibrUyAd bAndhavaH snehAdvairaniryAtanAdariH // yastvAtmadoSaduSTatvAdasvastha iva lkssyte| .. (1) zlokAvetau nigadavyAkhyAtau / dAsanaikRtikA- sthAnAtsthAnAntaraM gacchedekaikaM cAnudhAvati // diSu pratiSedhotsargasya gauravAdyapekSayA vivkssitaarthaaviti| kUTakRtsAkSI yena lakSyate tallakSaNamucyate-AtmadoSa abhA.70 * vyata., setu. vyamAgatam / (2) pramANAntaramUlaM ca asAkSitvaM prapaJcitaM yathA (1) naasN.2|171 bhavatye (sa sAkSye) sa (tu); nAsmR. bAla iti| vizva.2073 4 / 192 athavA (ubhayA) bhavatye (asAkSi); abhA.70 (3) asatyAt asatyazIlatvAt ityarthaH / anenA- 'numato (saMmato) bhavatye (asAkSye); vyamA.318 dvayorviva jJatvAsatyazIlatvAdharmaniSThatvAtyantotkaTarAgadveSazAlitvA- (vAdinova) syAtsa (sa tu), smRca.76 nAsaMvat ; nyeva vyaktAnRtahetavo na punaH bAlatvAdaya iti drshitm| pamA.96 athavA (ubhayA) zeSa nAsaMvat; smRsA. smRca.79 103 athavA (ubhayA) bhavatyeko'pi (asAkSyapi hi) sa (tu); vyaci.39 athavA (ubhayA) 'bhavatye (bhavede) sa (tu); (4) bAlo'jJAnAd , vibrUyAditi pratyekaM saMbadhyate / vyata.213 athavA (ubhayA) tye (tve); candra.142 athavA asatyAt strIsvabhAvacApalatvAt / ekasya hetu!kto (ubhayA) bhavatyeko'pi (asAkSyapi ca) sa (tu); vyapra.112 duravadhAraNatvAd gamyata iti / nAbhA.21170 athavA (ubhayA) bhavatye (asAkSye) sa (tu); setu.118 athavA (ubhayA) (bhavedekopyaduSTazcet praSTavyaH syAt sa saMsadi); prakA. * setu. vytvt| 49 smRcavat ; samu.28 smRcavat . (1) nAsaM.21170 zca (ttu); naasmR.4|191, zunI. (2) naasN.2|172 cAnu (copa); naasmR.4|193 duSTa 4 / 683-684; abhA.70 vaira (vairi); vizva.2073 asa- (bhinna); abhA.70 nAsmRvat ; ap.2|75, vyaka.57 tyAt (amatyA) yAt (yuH) vaH (vAH); ap.2|72 (=) yastvAtma (pazcAca); smRca.85, pamA.107 vasvastha (na yAt (yuH) vaH (vAH); vyaka.49 nAsaMvat ; smRca.79, dakSa); candra.149 yastvA (yazcA) cAnu (upa); vyasau.54 pamA.100 apavat ; vyaci.45; smRci.46 utta.; vyata. cAnu (anu); vyapra.124; vyama.18 cA (vA); vitA. 216 kAtyAyanaH; vyasau.47 vibyAt (yAtsva); vyapra. 185 yastvA (yaH svA); prakA.55, samu.33, vivya.95 119; setu.124-125 kAtyAyanaH; prakA.51 samu.30. cAnu (abhi).
Page #389
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAkSI 313 duSTatvAd adya mAM zAsyantIti sazaGkatvAdasvastha iva kUTasAkSI sa vijJeyastaM pApaM vinayennRpaH / / lakSyate / sthAnAtsthAnAntaraM gacchet , naikatrAvatiSThate / (1) atra ('yastvAtmadoSe tyato 'vinayennupa' iti ekaikaM copasarpati pratyAyanArtham / naabhaa.2|172 yAvat ) prAvivAkasya vyavahAradarzanamupadizyate / kAsatyanibhRto'kasmAdabhIkSNaM niHshvstypi| sAkSipraznakAla upasthite iGgitAkArAdi parIkSeta / na bhami likhati pAdAbhyAM bAha vAso dhunoti c|| kevalamuktadoSadUSita eva na prabhAhaH, evaMtriyo'pi na ' kAsati cAnibhRto'vinayenoccaiH niSkAraNaM punaH praSTavyaH / kUTasAkSI sa iti vinayecca / daNDaM daNDayan punaH nizvasiti / bhUmiM pAdAbhyAM vilikhati / bAhU na dossH| abhA.70 vAsazca dhunoti cAlayati sphoTayatItyarthaH / naabhaa.2|173 (2) AviddhamAkulam / vyaka.57 'bhidyate mukhavarNo'sya lalATaM svidyate tthaa| (3) tvaramANa ivAbaddhaM bahu bhASate'pRSTaH / etairliGgaiH zoSamAgacchatazcoSTAyava tiryaka ca vIkSate // kaTasAkSI sa vijnyeyH| taM pApaM vinayeda bhazaM, daNDa- bhidyate mukhavarNo'sya, anyathA bhavati mukhvrnnH| yedityarthaH / pratyarthI ca svArthamanRtaM bravIti / ajJAnAdapi svidyate ca lalATam / oSThau ca shussytH| Udhve tiyak saMbhavati / ayaM tu parArthatvAt jJAtvA ca dharmanirapekSoca niriiksste| naabhaa.2|174 'kasmAnmahAdoSamanRtaM bravIti / tasmAda bhRzamityuktam / tvaramANa ivAkasmAdapRSTo bahu bhASate / naabhaa.2|175 : (1) naasN.2|173 satyapi (sityapi) naasmR.4|194 kAsa (4) abaddhaM asaMbaddham / vinayet zikSayedyathA (kAma) hU (hu); abhA.70 kAsa (kAma) tyapi (napi); byamA. / kauTasAkSyAdvibheti ityrthH| na tu daNDayedityarthaH / 332 (=) (vilikhatyavanI padbhayAM bAhU vAsazca dhUnayet ) utta. prAkRtikavaikArikavikAravivekasya duHzakatvAt / saMbhAapa.2175 nibhRto'kasmAt (karamAzca bhRzam ) (vilikha- vanAmAtreNa ca daNDanasyAnyAyyatvAditi yuktam / tyavani padbhyAM bahu vAsazca dhUnayet ); byaka.57 (kAsatya vyapra.124 kasmAcca bhRzamatIva nizvasatyapi / vilikhatyavaniM padbhyAM bAhU pUrva sAkSitvamabhyupagamya punarninhave doSaH vAsazca dhnyet||); smRca.85 (kAsatyakasmAcca bhRzamabhIkSNaM zrIvayitvA tathA'nyebhyaH sAkSitvaM yo vinihte| niHzvasityapi / vilikhatyavanI padbhyAM bADU vAsazca dhuunyet||); sa vineyo bhRzataraM kUTasAkSyadhiko hi saH // pamA.107 pUrvArdhaM apavat , uttarArdha vyakavat / candra. 149 (karotyavabhRto'kasmAdabhIkSNaM niHzvasatyapi / vilikha- taM pApaM vinayennRpaH) etAvadeva; byamA.332 (-) (tvarayA bahu tyavaniM padbhyAM mUrdhAnaM vidhanoti ca // ); vyasau.54 pamA- vA'baddhamapRSTaM bahu bhASate) nRpaH (bhRzam); ap.2|75 kasmAt vat ; vyapra.124 smRcavat ; vyama.18 pamAvat ; vitA. (tyartham) nRpaH (bhRzam); vyaka.57 kasmAt (viddham ) nRpaH 185 (kozatyakasmAcca bhRzamabhIkSNaM niHzvasatyapi / vilikha- (bhRzam ); smRca.85 apavat ; pamA.107 apavat ; candra. tyavaniM padbhyAM bAhuvAsazca dhUnayet); prakA.55 smRcavat 149 apavat; vyaso.54 apavat vyapra.124 kasmAt samu.33 smRcavat : vivya.15 (hasatyakasmAt subhRzaM sutIkSNaM (baddham) nRpaH (bhRzam); vyama.18 vyapravat / vitA.186 nizvasatyapi) uttarArdha smRcavat . kasmAt (viddham ) STo (STaM) pU.; prakA.55 apavat ; samu. (2) naasN.2|174/naasmR.4|195, abhA.70vyamA. 33 apavat ; vigya.15 kasmAt (baddham ) STo (8) nRpaH (=)332; ap.2|75 zco (zcau); vyaka.57; smRca.85 (bhRzam). apavat ; pamA.107; candra.149 tathA (yadi) ca vI (nirI); (1) naasN.2|176 vi (api); naasmR.4|127 abhA. vyasau.54, vyapra.124 ca vI (nirI); byama.18 vitA. 70; byamA.332(-) yitvA (yedA) vini ('pi ni) mazaH 185-186; prakA.55 apavat / samu.33 rNo'sya (Nena) taraM (adhyardhazata); apa.2182, vyaka.57 smRca.91 daki. tho (zcau); vivya.15. . 347 vini ('tini); candra.149 bhRza (adhika); vyasau.54 (3) naasN.2|175 kasmAdapRSTo bahu (pRSTo balabaddhaM ca) nRpaH tathA (yathA) vi ('pi); gyapra.137 tathA (tato); prakA. (bhazam); naasmR-4|1966 abhA.70 (tvaramANo vadettatra samu.37 vivya.15 tathA (yathA) vi ('pi) pU. bhya. kA. 40
Page #390
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam (1) yazcAnyebhyo'pi tatsAkSyaM zrAvayitvA prapadya ca samastAnviditAcArAn vijJAtArthAnpRthak pRthk|| dhunaH sAkSyapradAnakAle anyathA brUyAttasya mahAdaNDaH / (1) sAdaramAhUya sAkSiNaH samastAn pRcchet / kartavyaH / kUTasAkSyaM kUTaM sAkSitvaM kUTasAkSibhyo'dhikaM pUrvazratArthAnekaikazaH vijJAtAcArANAmeSAm / athavA yasmAt iti / abhA.70 samastAnviditAcArAn pucchedvijnyaataacaaraaNstvekkshH| / (2) zrAvayitvA pUrvamanyebhyaH sAkSitvaM 'evaM vRtta- apratidUSitA hyavijJAtAcArA api praSTavyA eveti / mahaM jAnAmI ti praznakAle nidbhute prayojanamabhicintya praznazcobhayathA'pi yuktaH / niyamya zapathairbhRzaM sutarAmiti / 'nAhaM jAnAmi na ca mayoktamiti, sa vineyo bhRza abhA.70 taram / kUTasAkSyadhiko yasmAt saH / kuTasAkSyevaM nidbhute (2) bhayAvahaiH zapathaiH satyaniSThAn kRtvA pratyeka ajJAnAdvA, ayaM tu taca svavacanaM cobhayaM nidbhute ubhau pacchedityarthaH / xsmRca.88 ca vivkssyissyti| naabhaa.2|176 (3) sAkSiNazca pRthak pRthak praSTavyAH / AhUyeti sAkSiNo bhede vAdahAniH nAradavacanAt / . candra.144 na pareNa samuddiSTamupeyAtsAkSigaM rhH| (4) AhUya sAkSiNaH puccheniyamya niyamayitvA bhedayettaM na cAnyena hIyetaivaM samAcaran / 'satyameva vaktavyaM nAnyaditi / athavA devatAgni (1) tatra yaH paroddiSTaM sAkSigaM raha si saMbhASetA'sau suvarNabIjAdIni saMnidhApya zapathai zaM niyamyeti sNbndhH| hIyeta, bhedayaMzca tarjanabhartsanAdinA laukikabhedena ca punaH punarvA zapathaiH samastAn yugapatsarvAn viditAartha saMpradAneneti / . abhA.67 cArAn zuddhAcArAn vijJAtArthAn viditavRttAntAn (2) tena tathA AcarantaM hInadaNDena daNDayedityabhi- pRthak pRthak vA samastAn vA pRthak pRthak pRcchet / prAyaH / smRca.94 naabhaa.2|177 (3) anyatareNopanyastAH sAkSiNo'nyena yadi rahasi satyena zApayedvipraM kSatriyaM vAhanAyudhaiH / / saMvAdyante'nyadvArega bhedyante vA tadA prakRtArthahAnistasye- gobIjakAJcanairvaizyaM zUdraM sarvaistu pAtakaiH / / tyAha -na pareNeti / vyapra.138 (1) zapathanirdezAthai shlokH| abhA.70 sAkSipraznavidhiH (2) satyena zrAvayed vipramityaprakRSTabrAhmaNaviSayam / * ohUya sAkSiNaH pRccheniyamya zapathairbhRzam / na brAhmaNamAtraviSayam / tasya gautamena zapathaniSedhAt / shaapyedityrthH| . (1) naasN.2|144; naasmR.4|165;abhaa.67; mitA.. *vyaka.53 2182 te na (neva); vyaka.34 STama (TAna) NaM (No) taM na (3) satyAdISTavighAtopadarzanena viprAdIna , vakSya(leva) nAradakAtyAyanau; smRca.94 taM (ta); candra.121 mANAniSTApattidarzanena zUdra zApayedityarthaH / smRca.88 (pareNa tu samuddiSTAnnopeyAt sAkSiNo rahaH) taM na cA (ccaiva (4) asAkSike vivAde'liGge ca satyena zApayed nA); vyasau.32 STamu (STAnu) NaM (No) ttaM na cA (ccaiva nA) brAhmaNam / etAsAM devatAnAM rAjJazca saMnidhau satyaM tai (de); vyapra.138 taM na cA (ccaiva nA); vyau.51 vyapra- tvayA vaktavyaM' evaM pRSTena 'satyaM dRSTaM zrutamanubhUtaM bat vitA.167 taM na cA (ucaiva vA); prakA.61 vetyukte samApto vyavahAraH / evamitaratrApi / yathoktarasamu.38. bhiyuktasyAyaM yathoktaH zapathaH / kSatriyaM vAhanAyudhaiH, (2) naasN.2|177, naasmR.4|198Hshunii.4|694 pU. amA.70 vijJAtArthAn (avijJAtAn); apa.175, vyaka. xsavi. smRcvt| * vyaci. vykvt| 50smRca.88; vyaci.46, smRci.47 vijJAtA (viditA); (1) nAsaM.21178; naasmR.4|199; abhA.70; vyaka. muna.10; saki.155; candra.144; vyasau.49; vyapra. 53 zApa (zrAva); smRca.88 tyena (tye ca) sarvai (emi); 126; byama.18 vitA.168 viditAcArAn (viditAn byaci.50 vyakavat / vyasau.51 stu (zca); viimi.2|75; cArAn ) prakA.57; samu.35: vivya.14. prakA.57 smRcvt| samu.35 pacavata.
Page #391
--------------------------------------------------------------------------
________________ .. sAkSI gobIjakAJcanaivaizyaM, pAtakaiH sarvaiH zUdraM paJcamahApAtakA.. anRtoktiphalam dibhiH| naabhaa.2|178 nagno muNDaH kapAlena bhikSArthI kSutpipAsitaH / (5) satyaM vadeti vipraM satya midamityapi dhanarUpaM andhaH zatrugRhaM gacchedyaH sAkSyamanRtaM vadet // zapathaM kArayet / idaM tu madhyavidhabrAhmaNaparam / 'sa yenai nanagrahaNaM pravrajitArtham / muNDagrahaNaM kezasaMskArAkena satyakarma tadeva brAhmaNasaMsadi syAdabrAhmaNAnAmiti sAmarthyArtha etAvato'pyayamasamartha iti / kapAlagrahaNaM gautamavacanAt / ekeneti guNavatparam / tena vAhanAyudhai- abahAdAnArtham / kruddhagrahaNaM anyatrAlAbhArtham / shtrurityaadibhuvcnsNgtiH| vAhanamazvAdikam / AyudhaM grahaNaM paribhavArthamannadAnArthaM ca / eSeSAvasthAnRtavAdinaH khar3agAdi / tatsparzarUpaM zapathaM kArayeta / gobIjasya sAkSya iti / naabhaa.2|180 kRSimUlabhUtasya kAJcanasya sparzena vaizyaM zApayet / nAgaraiH pratiruddhaH san bahiAre bubhukSitaH / zadramiti sukRtamityAdau vicArakeNa zrAvite 'sarvANi amitrAn bhUyazaH pazyet yaH sAkSyamantaM vdet|| pAtakAni mRSAvAde mama sthariti vAdayedityarthaH / nagare pratiruddhaH baddhaH, dArA yasya bahiH sa bahituzabdena traivarNikazapathAnAM vyavacchedaH / raH, bubhukSito'mitrAn bhUyaso bahutarAn pazyet / viimi.2|73 / svajano bahiH, yecAsannAste vairiNaH na dadati bubhukSiparANairdharmavacanaiH stymaahaatmykiirtnaiH| tasya, tathAbhUtasya kutaH pratikriyA / etAmavasthAmanu. anRtasyApavAdaizca bhRzamuttrAsayedimAn // bhaved yaH sAkSyamanRtaM vadet / naabhaa.2|181 - (1) prazne vidhyupanyAsArtha shlokH| abhA.70 nagno muNDaH kapAlena paradvAre bubhukSitaH / (2) ASaiH sastutikasatyavAdavidhivacanaiH sAkSiNAM amitrAnbhUyazaH pazyedyaH sAkSyamanRtaM vadet // protsAhanam / anRtapratiSedhavacanairduritA'pUrvaphalasaMhitai yAM rAtrimadhivinnA strI yAM caivAkSaparAjitaH / ratyarthe bhISaNamapi kuryaadityrthH| smRca.87. yAM ca bhArAbhitaptAGgo duvivaktA satAM vset|| (3) purANaiH pUrvoktairdharmavacanaiH, satyasya mAhAtmyaM (1) adhivinnA prtygrsptniikaa| vyaci.49 satyamAhAtmyaM tasya kIrtanaiH / kIrtyata ebhiriti kIrta- (2) yAM rAtrimadhivinA, adhi UDhA anyA yasyAH nAni / satyamAhAtmyaM yaiH kIrtyate tairdharmavacanaiH, anRta- sAdhyUDhA strI pUrvoDhA, yathA duHkhitA / yAM ca dyUtaparAjitaH, syApavAdaiH apodyate nindyate yaiH tairbhazamuttrAsya udvegaM na bhuktaM na dattamevameva vinAzitaM tena / yAM cAtibhArajanayitvA pacchet / nAbhA.1179 taptAGgaH, tAmiva lutopamA draSTavyA / yathA te tAM rAtri (1) naasN.2|179 uttrAsayedimAn (uttrAsya sAkSiNaH); (1) naalN.2|180 andhaH (kuddhaH); nAsmR 4 / 201; naasmR.4|200 shunii.4|694-695 pu (pau) dha...satya abhA.70 sitaH (sayoH); vyamA.330 gRhaM (kulaM); vyaka. 54 nAsaMvat , manunAradau, candra.148 muNDaH kapAlana (satyavacanadharma) pavAdai (tidoSai) imAn (zanaiH); abhA.70 (muNDakapAlI ca) gRhaM (kulaM) yaH sAyama / yadi sAkSya); syA (zcA) trA (dA); mitA.2175 imAn (iti); byamA. vyasau.51 andhaH (kaddhaH) yaH sAkSyama (yadi sAkSya). 329 pu (pau) kIrta (darza) de (da) uttrAsayedimAn (udAsaye (2) naasN.2|181 nAgaraiH (nagare) dvAre (dAro) zaH dapi); ap.2|75 satya (sabhya) imAn (api); vyaka.52 pu (pI) kIrta (darza) uttrAsayedimAn (ullAsayedapi); smRca. (saH); vyamA.330 ami (amU, vyaka.52 nAgaraiH pra 87 pu (pau) imAn (api); vyaci.48 pu (pau) kIrta (darza) (nagarapra) san (ma) amitrAn bhUyazaH (agnidataM svayaM); vyavi. 48-49 nAgaraiH pratiruddhaH (nagnastha: pratibaddhaH) bhUya (bahu); imAna (api); smRvi.47 satya...tenaiH (satya satyaprada- vyalo.50 nAgaraH (nagnastu) dvAra (dvAri). zanaiH) imAn (api); vyasau.50 vyacivat ; vyapra.126 (3) naasmR.4|202; abhA.70. pu (pau); vyau.49 uttrA (saMtrA); vitA.169, rAkau. (4) nAsaM.20182 ca bhArAbhi (cAtibhAra) sa (sma); 403, baal.2|73 pu (pau) imAn (imam ); prakA.57 naasmR.4|203; abhA.70; vyaka.52; vyaci.49; smRcavat / samu.35 smRcavat. vyasau.50 ca bhArAbhi (cAtibhAra) viva (vibha).
Page #392
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam vasanti du:khitAH, tathA durvivaktA anRtasya vaktA bAndhavAn pUrvAparAn yAvato yasmin vivAdavastuM sAkSye sarvA rAtrIrvasati / tathA mA bhaditi satyaM vade- nyanRtaM vadan hanti sAkSI, tAvataH saMkhyayA tasmin . diti / naabhaa.2|182 vivAdavastuni zRNu saumya krameNa / nAbhA.21185 sAkSI sAkSyasamuddeze gokarNazithilaM crn| annAnRte janma hanti dve vA sasyAmRte tathA / sahasraM vAruNAnpAzAnAtmani pratimuzcati // trINi yAnAnRte hanti caturtha vAhanAnRte // . (1) gokarNazithilaM caran gokarNazithilaM vyava- pazca pazvanRte hanti daza hanti gavAnRte / haran dRddhmbruvnnityrthH| vyaka.52 zatamazvAnRte hanti sahasraM puruSAnRte // (2) sAkSI sAkSyasamuddeze sAkSiprazbhe gokarNazithilaM hainti jAtAnajAtAMzca hiraNyArthe'nataM vadan / gokarNa iva zithilaM, yathA goH kaNoM na stabdho nApi sarva bhUmyanRte hanti mA sma bhUmyanRtaM vadaH // patati tathA sAkSyanyataranna bravIti, jAnan kSipati kAlaM, (1) paJca bAndhavAn-mAtA, pitA, bhAryA, apatyaM, sahasraM vAruNAn pAzAn sahasraH vAruNaiH pAzairAtmAnaM AtmA ceti paJca iti paarijaatH| vyaci.51 bnaatiityrthH| naabhaa.2|183 (2) paJca pUrvAparAn hanti sAkSI pazuvAde'nRtaM tasya varSazate pUrNe pAza ekaH prmucyte| vadan / pazavo'jAvikharoSTrAdayaH / daza gavAnRte / zataevaM sa bandhanAt tasmAnmucyate niyatAH smaaH|| mazvAnRte / sahasraM puruSAnRte / jAtAnajAtAMzca sarvAn * varSazate pUrNa ekaH pAzo mucyate / evaM sa bandha- hiraNyArthe'nRtaM vadan / sarva saMbaddhamasaMbaddhaM ca bhUmyanAt tasmAt varSazate varSazata ekaika iti niyatAH nRte hanti / tasmAd bhUmyanRtaM mA vAdIH / mahAdoSasamAH saMvatsarAnatikramya mucyate / naabhaa.2|184 tvAd bhamyanRtasya vizeSeNa pratiSedhaH / anRtanindAparaM viSayavizeSeNAnRtoktidoSatAratamyam vA anRtavacanasya sAkSye / na cAkRtAbhyAgamakRtapazugo'zvapuruSANAM hiraNyaM bhUryathAkramam // praNAzau / tasya tAvat kasmAdubhayaM bhavati ? akartRtvAyAvato bAndhavAn yasmin hanti sAkSye'nRtaM vdn| diti cet , karturbhavatIti kutaH ? zAstrAditi cet , tAvataH saMkhyayA tasmin tulyamIdRzaM tat , yatsarveSAM duHkhamutpAdayatIti / na vakRtaM teSAM hIyate, tadapi krameNa bhujyate / tatkSaye (1)naasN.2|183, naasmR.4|204 sAkSyasamuddaze (sAkSye caivam / athavA tadapi vinazyati / evaM mahAdoSamanRtasamuddizan) caran (vacaH) Atmani pratimuJcati ( bhukte sa bandhanAt dhruvam); abhA.77 kSya (kSya) caran (vacaH) manunAradau; vyaci.51 vyamAvat ; vyasau.52 vyamAvat / Atmani pratimuJcati (sa bhuGkte bandhanAd dhruvam ); byaka.52 vyapra.128 vataH (vantaH). kSya (kSye); vyaci.49; candra.147 sAkSyasamuddeze (sAkSye samuddiSTo) laM (la:); vyasau.50. (1) Vulg. naasmR.4|207 ityasyAnantaramayaM zlokaH / (2) nAsaM 20184; naasmR.4|205-206 utta- (2) naasN:2|186, naasmR.4|208; abhA.717 rAdhe (tadA pAzAdvinimuktaH strI saMbhavati mAnavaH / evaM saMba. vyamA.330; vyaka.54 manunAradau; byaci.51; vyasau. ndhanAttasmAnmucyate niyatAcca sH||); abhA.70 ekaH (eva) 52; vyapra.128; vitA.171-172 mazvA (zcAnyA); setu. zeSaM nAsmRvat ; vyaka.52 sa ba (saMba) niyatAH samAH (niyataM 122. kramAt ); byaci.49 niyatAH samAH (niyataM kramAt ); candra. (3) naasN.2|187; naasmR.4|209 vadaH (vadI:); 147 byacivat ; vyasau.50 pU. abhA.71 najA (nujA) nRte (nRtaM); byamA.330 vai (4); (3) naasmR.4|206; abhA.70. vyaka.54 manunAradau; vyaci.51 vadaH (vadI:); vyasau.52 (4) naalN.2|185; naasmR.4|207 yasmin (tasmin) va (va) vadaH (vadeH); vyapra.128 vyacivat ; vitA.172 va saMkhyayA tasmin (saMpravakSyami); abhA.70 vAn ya (vAsta) zeSa | () nRte (nRtaM) vadaH (vadIH); setu.122 mA ... vadaH (sAkSya nAramRvat ; syamA.330 kSye (kSya); byaka.54 vato (vanto) | sAkSI mRSA vadan ).
Page #393
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAkSI 317 vacanaM, tat parihartavyamiti nRtanindArthamucyate ' asa vacane iyat phalamavApnoti tasmAt satyaM brUhIti upadapIti / padyate stutiH / nAbhA. 2 / 189 1 veraM kUpazatAdvApI varaM vApIzatAtkratuH / varaM kratuzatAtputraH satyaM putrazatAd varam // paratvaM bhUyaHphalatvam / kUpazatAd vApI bhUyaH phalA, sarvaprANyanugraha bhUyastvAt / bhUtAnugrahasya ca duHkhanivRttihetutvAt / vApIzataphalAd bhUyaH phalatvaM kratoH, zrutivihitaphalatvAt / ' trayaH prAJcaH trayaH pratyaJca AtmA saptama etAvanta evainamuSmi~loka upajIvantI' ti zruteH / tacchatAdapi bhUyaH phalaH putraH / ' putreNa lokAJjayati pautreNAnantyamaznute / atha pautrasya putreNa bradhnasyApnoti viSTapam' | 'nAputrasya loko'stIti ca smRteH / kratoradRSTaphalatvAt dRSTAdRSTaphalatvAcca putrasya / tato'pi bhUyaH phalaM satyaM, sarvaprakRSTAzvamedhasahasrAtiriktaphalatvAt / tasmAt satye sthiro bhava, anRtaM mA vAdIriti / nAbhA. 2 / 190. nAbhA. 2 / 186-187 satyo ktiprazaMsA'nRtoktinindA ca aikamevAdvitIyaM tatprAhu: pAvanamAtmanaH / satyaM svargasya sopAnaM pArAvArasya nauriva // ita Arabhya satyaprazaMsA yAvadanRtanindeti / ekamevAdvitIyaM tathAbhUtamanyat nAstIti prAhuH / zodhana mAtmanaH / anyadapyasti, tat sazeSaM zodhayati yajJAdi / idaM tvadvitIyaM nirapekSamazeSaM zodhayatItyarthaH / kiM puna stat / satyameva / ata eva svargasya sopAnam / yathA harmyalalasya sopAnaM tathA svargamAroDhuM mArgaH / pArAvArasya samudrasyeti kecit mahAnadyAH gaGgAdeH parakUlasye tyanye, yathA nauriti / nAbhA. 2 / 188 - azvamedhasahasraM ca satyaM ca tulayA dhRtam / azvamedhasahasrAttu satyameva viziSyate // 'brahmahatyAzvamedhAbhyAM na paraM puNyapApayoH' ityazvamedhaH puNyAnAmutkRSTaH / tato'pi bhUtoktiH satyam / na tayoH samatvavaiSamya cintayA prayojanaM, phaladvAreNotkarSApakarSacintA | utkarSazcApakarSazca tatphalayoreva vA / te tulayA samadhArayat / tathAbhUtaprakRSTapuNyasAdhanAzvamedhasahasrAdapi satyaM vyatiricyate / yasyAvabhRthasnAnAdapi brahmahatyAyAH pUyate kiM tataH param ? tatsahasrAdapi satyamatiricyate / tasmAt satyasamaM nAstIti satyastutiH / janmaprabhRti A maraNAt satyavacanasyaiSA stutiH, Ahosvidekaikasyeti ? yadi janmaprabhRtyuktA, iha sAkSyazravaNe phalaM mandam / anyathAkrAntatvAdiha satyavacane phalAbhAvAt / atha ekaikasya, iha satya (1) nAsaM. 2 / 188; nAsmR. 4 / 210; abhA. 71 tat (tu); vyamA 331 utta; vyaka. 52 tat prAhu: (yat proktaM ); vyaci.49 tat (yat); smRci. 47 utta; candra. 147 vyacivat ; vyasau . 50 vyacivat . (2) nAsaM. 2 / 189; nAsmR. 42116 abhA. 71; vyamA. 331 ca (tu) ttu (ddhi) utta; vyaka. 52 vyamAvat, viSNunAradau; vyaci. 48 tu (ddhi) meva (mevA) viSNunAradau; smRci. 47 tu (ddhi) va viziSyate ( vAtiricyate ); vyata. 215 sraM ca (sraM tu) zeSaM smRcivat ; candra. 147 smRcivat; vyasau. 50 smRcivat; setu. 122 tu (Ni) zeSaM smRcivat. bhUrdhArayati satyena satyenodeti bhAskaraH / satyena vAyuH pavate satyenApaH sravanti ca // pRthivyAdInAM satyena saMbandhAd dhAraNAdipratijJAyA aparityAgAdetAnyacetanAnyapi svakAryamutpattiprabhRtyavyabhicAreNa satyena kurvanti, kimuta cetanAvAniti satyastutiH / nAbhA. 2 / 191 satyameva paraM dAnaM satyameva paraM tapaH / satyameva paro dharmo lokAnAmiti vai zrutiH // (1) nAsaM. 2 / 190 varaM (paraM); nAsmR. 4 / 212; abhA. 71; vyamA 331; vyaka. 52; vyaci. 49 kratuH (hara:) RtuzatAt (zatahadAt ); smRci. 473 candra. 148; vyasau. 50. (2) nAsaM. 2 / 191 deti bhAskaraH ( dayate raviH) ; nAsmR. 4 / 213 pava (plava); abhA. 71; vyamA 331 bhU... satyena ( satyena bhUrdhArayati); vyaka. 52 nAsmRvat; vyaci. 49; candra. 148; vyasau.50. (3) nAsaM. 2 / 192; nAsmR. 4 / 214 vai zrutiH (naH zrutam ); abhA. 71 vai (naH); vyamA 331 nAsmRvat ; vyaka. 52. nAsmRvat; smRca.86 vai (naH) ; pamA. 108 vai zrutiH (hi smRtiH); vyaci. 49 dAnaM (dhAma ) vai zruti: (nizcitam ); smRci.47 dAnaM (dhAma) vai zruti: (naH zrutam ); candra. 148
Page #394
--------------------------------------------------------------------------
________________ 318 vyavahArakANDam dAnaphalamapi satyaphale'ntarbhUtam / prakRSTaM ca tapaH chitvA bhittvA zAtayiSyanti / tasmAnmA vaadiirnRtmiti| satyameva / 'satyameva prakRSTo dharmo lokAnAmi'tyAgamaH / naabhaa.2|195 tasmAt sAkSye vdetstymiti| naabhaa.2|192 zUle matsyAnivAkSipya krozantamaparAyaNam / satyaM devAH samAsena manuSyAstvanRtaM smRtam / avAkzirasamutkSipya kSepsyantyagnau hradeSu ca // ihaiva tasya devatvaM yasya satye sthitA matiH // matsyAniva zUle protya krozantaM rorudyamAnamagati satyaphalaM devAH saMkSepeNa duHkhAnanuSaktanityasukha- punaH zalAdudadhRtyAgnipradeze kSepsyanti tatazca hRdeSu / tvAt / anRtaphalaM manuSyAH duHkhabhUyastvAt / ihaiva naabhaa.2|196 zarIre tasya devatvaM yasya satye sthitA matiH / bhAvini , lohayantrAdipIDAbhiH kSutpipAsAsu vihvalaH / devatve bhUtavannirdezaH / hastaprAptaM devatvaM tasya na duure| prakSipyate tathA ghore narake saMpratApane // 'praviSTa dhAnyamiti ythaa| naabhaa.2|193 avIcinarake kalpaM vaseyuH kUTasAkSiNaH / satyaM brahmanRtaM tyaktvA satyena svargameSyasi / paravittaharA ye ca raajaanshcaa'pydhaarmikaaH|| uktvAnRtaM mahAghoraM narakaM pratipatsyase / anubhUya ca tAstIvAzciraM narakavedanAH / satyaM ahi svargasAdhanatvAt / tatazca satyeneheva zarIre iha yAsyasi pApAsa gRdhrakAkAdiyoniSu // tasya devatvaM yasya satye sthitA matiH / anRtaM tyaktvA, anubhUya tatra narakeSu ciraM duHkhA duranubhavA narakanarakasAdhanatvAt / tatazca satyena svargameSyasi / ato- vedanAH zUlAmihadAsipatravanakumbhIpAkataptavAlukakUTa'pi tvamanRtaM narakasAdhanamuktvA ghoraM narakaM prtiptsyse| zalmalyAdyAH, punarihAyAsyasi utpatsyase abhavyAsu naabhaa.2|194 pApAsu gRdhrvaayskRmyaadiyonissu| naabhaa.2|197 narakeSu ca te zazvajihvAmutkRtya daarunnaaH| jJAtvaitAnanRte doSAn jJAtvA satye ca sadguNAn / asibhiH zAtayiSyanti balino ymkingkraaH|| satyaM vadoddharAtmAnaM nAtmAnaM pAtaya svayam // anutavacanAnnirayaM gatasya tava nirayeSu nityaM jihvAM (1) naasN.2|196 mau (mi); naasmR.4|218 (zUlai - chittvA dAruNAH balavanto yamakikarAH yamasyAjJAkarAH syanti cAkramya kozantamaparAyaNam / avasthitaM samatkRtya kSepsyanti lA hutAzane); abhA.71 (zalo bhatsyati cAkramya smRcivat ; vyasau.50 nAsmRvat ; prakA.55 smRcavat ; samu. krozantamaparAyaNam / avAMchitaM samutkRtya kSipsyantyugrahadeSu 34 vai (hi). ca // ); byaka.55 (zataibhetsyanti cAkramya krozantamaparA(1) naasN.2|193 smRtam (smRtAH); naasmR.4|215; yaNam ); smRca.87; vyaci.52 pUrvArtha nAsmRvat , kSepsya abhA.71; vyaka.52 sthitA matiH (sthitaM manaH); smRca. / smRca. (kSipya); smRci.48 pUrvArdha nAsmRvat , nau (gni); vyasau. 86; pamA.108; vyaci.49 sthitA (sthirA); smRci.48 52 pUrvArdha nAsmRvat ; prakA.56, samu.34. vyakavat ; nRpra.10 haiva (ha syAt) utta.; vyasau.50 smRtam (2) smRca.87; prakA.56 sAsu (sAdi); samu.34. / (smRtAH) sthitA matiH (sthiraM manaH); samu.34. (3) apa.2275 pU.; smRca.87 avIci (AvIcau); (2) nAsaM.22194 pratipatsyase (saMprapatsyate); nAsmR. vyapra.56 smRcavat samu.35 smRcavat . 4 / 216; abhA.71 se (te); vyaka.55, u.2|29|7 (=) (4) naasN.2|197 tAstIvAH (duHkhAstAH) iha ...pApAsu uktvAnRtaM (anRtena); vyaci.52 patsyase (padyase); smRAMce. (ihAyAsyasyabhavyAsu) nAsmR 4|219abhaa.71 vyaka.55 48 byacivat ; vyasau.52 brahma (bratA). tAstIvAH (duHkhAstAH) si pApAsu (syabhavyAzca); smRca.87 (3) naasN.2|195 narake (niraye); naasmR.4|217; tAstIvAH (duHkhArtAH) nAH (nAm ) syasi pApAsu (syantyaabhA.71 te zazvat (tebhyaste ); vyaka.55 NAH (NaiH) zAta bhavyAsu); vyaci.52 ca... zciraM (suduHkhAMstAn caran ) si (ghAta) bali (vazi) smRca.87 nAsaMvat ; vyaci.51 zAta pApAsu (syabhavyAzca); prakA.56-57 smRcavat / samu.35 (ghAta); smRci.48 Su ca (tatra); vyasau.52 vyakavat ; smRcavat . (5) naasN.2|198 nAtmA ... svayam (mAtmAnaM pIpaprakA.56 nAsaMvat ; samu.34 nAsaMvat . tazciram ); naasmR.4|220% abhA.71 pAtaya svayam (pAta
Page #395
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAkSI evaM jJAtvA anRte doSAn satye ca zobhanAn guNAn / satyamAtmA manuSyasya, yathAtmAnaM zreyasA yojayiSyati satyaM vadoddharAtmAnaM devatvaM prApaya / anutamuktvA mA tathA satyamiti satyamAtmetyucyate / satye sarva pratiSThitaM AtmAnaM narake piiptH| naabhaa.2|198 A brahmaNaH sthAnAt satyaM nimittaM , tadabhAva AkITanaM bAndhavA na suhRdo na dhanAni mhaantypi| pataGgebhyaH sarvanArakANIti / sarvathA AtmAnamAtmanA alaM dhArayituM zaktAstamasyune nimajjataH // zreyasA yojayiSyasi, satyavacanaM na pitRNAmeva hitArthabAndhavAH svajanAH, suhRdo mitrANi, dhanAni gavAzva- mAtmArthamapIti / naabhaa.2|201 hiraNyAdIni, mahAntyapi bhUyAMsyapi, na zaktA na paryAptAH yAM rAtrimajaniSThAstvaM yAM ca rAtri mariSyasi / dhArayituM tamasyugre mahati narake nimajataH, satyamevaikaM vRthA tadantaraM te syAt sAkSyaM cedanyathA vdeH|| samartham / tasmAt svArtha tadevaikamavalambasva, anRtaM 'antarAntareNa yukte' (vyAsU . 2 / 3 / 4) iti parArthe mA vaadiiriti| nAbhA.21199 dvitIyobhayatra |yaaN rAtrimavadhiM kRtvA yAM ca maraNaM janmana 'pitarastvavalambante tvayi sAkSitvamAgate / ArabhyAmaraNAdantarA yat kRtaM, sukRtamiti sAmarthyAt , tArayiSyati kintvasmAnkimadhaH pAtayiSyati // tat tava vRthA syAt sAkSyaM cedanyathA vadeH / tasmAt pitarastvavalambante yatholapA lambamAnAstathA patema na sukRtarakSaNArthamapi mA'nRtaM vAdIriti / naabhaa.2|202 patemeti saMzayAvasthAyAM tvayi sAkSitvamAgate sAkSitvena - brahmaghnasya tu ye lokA ye ca strIbAlaghAtinAm / niyukte / kimiti saMzaye, viti, vitarke / kinnu tAra- ye ca lokAH kRtaghnasya te te syurghavato vRthA // yiSyati narakAdasmAnAtmAnaM ca, kinnu pAtayiSyati nAsti satyAtparo dharmo nAnRtAtpAtakaM param / anRtavacanena narake'smAnAtmAnaM ceti / tasmAt sAkSidharme vizeSeNa satyameva vadettataH / / tAn bhUtavacanenoddhartumarhasi / naabhaa.2|200 kuberAdityavaruNazakravaivasvatAdayaH / saityamAtmA manuSyasya satye sarva pratiSThitam / pazyanti lokapAlAzca nityaM divyena cakSuSA / / satyamuktvA''tmanA''tmAnaM zreyasA saMniyojaya // purANAnumatau cAtra dvau zloko samudAhRtau / yiSyati); vyaka.55 jJAtvA satye (tathA satye) uttarArdhe (satyaM (1) nAsaM.20202 ntaraM (ntarA); naasmR.4|224 (yasyAM dharmeNa satatamAtmAnaM pAvayetsvayam); vyaci.52 (uktAnvai- rAtrAvajaniSThA yasyAM rAtrau mariSyasi / vRthA tadantaraM tubhyaM tAnanRte doSAn tathA satyeSu sadguNAn ) taya (tayet ). sAkSyaM cedanyathA kRthaaH|); abhA.71 (yasyAM rAtrAvayAyiSTa (1) naasN.2|199; naasmR.4|221 abhA.71 vyaka. yasyAM rAtrI mariSyati / vRthA tadanyaM tattubhyaM sAkSyaM cedanyathA 55; vyaci.52 zaktAstamasyugre (saveM tamasyandhe); smRci. kRthaaH|); vyaka.55; vyaci.52 vadeH (vadet). 48 dhArayituM ... gre (vArayituM sarve tamasyandhe). (2) naasmR.4|225; abhA.71; vyaci.50 brahma ... (2) nAsaM.20200 kintva ... madhaH (kinnvasmAnAtmAnaM); lokA (brahmanAM ye smRtA lokA) ye ca lokAH (mitradruhaH) naasmR.4|222 adhaH (cAya); abhA.71 nAsmRvat ; apa. bruvato vRthA (vadato mRSA) manunAradau. 275 sva (stes) kintva ... madhaH (kinnvasmAn kinnvasmAn); (3) nAsaM.20203 dettataH (derataH); naasmR.4|226; abhA.71; vyamA.331 meM vi (mabi); vyaka.53 smRca. gyaka.55 apavat ; smRsA.121 manuH; vyaci.52 tvayi 86 ttataH (dataH); pamA.108 utta.; vyaci.49 param (putra) kintva (kinnva); smRci.48 tvasmAn kimadhaH (cAsmAn mahata: smaci. satya tata: (satyaM braDi paraMtapa): nA. kiM vAsmAn ); candra.148 tvayi (putre). 10 pU. vyaso.50; prakA.55 smRcavat samu.34smRcavat. (3) nAsaM.21201 satye sarva (sarva satye) satyamuktvA . (4) smRca.86; pamA.109, nRpra.10, savi.158; (sarvathaivA) saMniyojaya (yojayiSyasi); naasmR.4|223; prakA.56, samu.34. bhabhA.71 pU.; vyaka.55 satyamuktvA (sarvathaivA) sA saM (5) naasmR.4|227 (purANoktau dau zlokau bhavataH) etA(syeva); vyaci.52 sA saM (syeva) zeSaM nAsaMvat ; smRci.48 vadeva; abhA.71 (purANoktau tathaivAtra zloko dau bhavataH zubhau) vyacivat . / pU.; vyaka.53; vyaci.49; vyasau.50.
Page #396
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam yA zrutvA satyameveha sadA vAcyaM narairbudhaiH // / cAduSTadUSaNaM karoti tataH kriyAdveSihInavAdivinaya yaH parArthe'paharati svAM vAcaM puruSAdhamaH / grAhyaH / tataH zuddheSu sAkSiSu sAkSivacanaM vizodhyam / AtmArthe kiM na kuryAtsa pApo nrknirbhyH|| vyAja niAjaM ceti / abhA.27 arthA vai vAci niyatA vAGmUlA vaagviniHsRtaaH| sAkSidvaidhe bahutvaguNAdhikyAdi nirNAyakam / yo hi tAM stenayed vAcaM sa srvsteykRnnrH|| sAkSivipratipattau tu pramANaM bahavo yataH / - sAkSyanRtapratiSedhodbodhanArthatvAdihopanyastau / yaH tatsAmye zucayo grAhyAstatsAmye smRtimattarAH // parasyArthe vAcaM satyAnmahAphalAdapaharati anRtaM mahAdoSaM (1) zucigrahaNaM gRhasthatvAdiguNavatAmupalakSaNArtham / prApayati / svAyattAnaparAdhinAM parAyattatvena doSaH syAt / / - smRca.91 ata eva puruSAdhamaH / sa AtmArthe kiM na kuryAt (2) vipratipattiH dvayoH parasparaviruddhabhAvAbhAvanipApam ? AtmanaH phalasaMbandho dRSTAdRSTaviSayo yatra nAsti gadaH / vyaci.61 tatrApyakArye pravRtto'yaM yatrAtmano dRSTaphalasaMbandho'sti (3) sAkSiNAM vipratipattau bahavo yad yuH tad grAtatra narakanirbhayaH kiM pApaM na kariSyatIti / 'suvAga hyam / teSAM sAmye zucayaH nAnyathA vadantIti saMbhAbrAhmaNa' iti darzanAd vAgiti zabda ucyate indriyaM vitAH anyeSu kAryeSu dRSTapratyayAH, teSAM vaco grAhyam / / ca / tatrArthA dRSTAdRSTA agnihotrAdayaH kRSyAdayazca teSAM sAmye smRtimattarAH kRtajJA viviktabhAvAH bahuzo niyatAH tayA pravartante / vAGmUlAH zabdA devAmihotrA- dRssttvyvhaaraaH| naabhaa.2|206 dayo gamyante / vAci zabdabrahmaNi mizritAH sthitaaH| (4) bahavo'dhikAH / evaM sabhyadvaidhe'pi , tulyanyAya- . ataH sarvatra pratiSThitAM vAcaM yaH steyayet corakarma tvAt / vitA.177 karoti pratiSiddhaM karoti anRtaM vadatItyarthaH, sa sarvasteya- / viruddhasAkSisAmye sAkSyamapramANam kRnnaraH tatprabhavatvAt sarvasya tadantarbhUtatvAcca / tatra smRtimatsAkSisAmyaM tu vivAde yatra dRzyate / stenapraNADikayA sAkSAca sarvastenaH / tasmAt satye sUkSmatvAtsAkSidharmasya sAkSyaM vyAvartate tataH // sthAtavyamiti / naabhaa.2|204-205 (1) tasmAt smRtimatsAkSisAmyAd vyAvartate / sAkSisAkSyazodhanakramaH .. sAkSyamanusmaraNasaktaM na bhavati / samakSadarzanAnupalabdherekasAkSikadUSaNe kArya pUrvasAkSivizodhanam / .. viSayameva eke AhuH / uddiSTAH sAkSiNa ityanye AhuH / zuddheSu sAkSiSu tataH pazcAtsAkSyaM vizodhayet // ___* vyamA. 'bahutvaM parigalIyAdi'ti viSNuvacane (pR. yadA prativAdI sAkSikadUSaNaM prayacchati tadA pUrva / 246-247) drssttvyaa| sAkSiprakaraNoktanyAyana katavyam / yadi (1) naasN.2|206; naasmR.4|229; abhA.71; vyamA. (1) naasN.2|204 po (paM); nAsmR.41227 'paharati 325 (sAkSiNAM vipratipattau pramANaM bahavo matAH / sAmye tat (prahiNuyAt); abhA.71; vyaka.53 po (paM) bhayaH (rNayam); zucayo grAhyAstatsAmye zucimattarAH / / ) : 335 yataH (matAH) vyaci.49 ti (te); vyata.220 po (pI); candra.148 ti smRti (zuci); apa.278 vyamA.335 batA vyaka.59 (te) po (paM); vyasau.50 po (paM). . yataH (matAH); smRca.91 vyakavata; smRsA.121 vyakavat / (2) nAsaM.20205 vAgviniHsRtAH (vAci mizritAH) jyaci.61 vyakavat savi.147tassAmye smRti(same tu zuci); hi (vai); naasmR.4|228 (vAcyA niyattAH sarve vAGmalA vitA.177 vyakavata; prakA.59 vyakavat samu.37 vyakavat. vAgvinizcitAH); abhA.71 vAGmU (tvagma); vyaka.53 (2) nAsaM.20207 sUkSma (tIkSNa); naasmR.4|230 yo hi (yastu); vyaci.49 vyakavat; vyata.220 vyakavataH abhA.71; vyaka.47 smRca.91 te tataH (yettataH); savi. candra.148 vinisRtAH (manasvitAH) yo hi (yastu); vyasau. 147 (tatsAmyAt sAkSisAmye ca vivAdo yatra dRzyate / 50 yo hi (yastu) vaste (vaH ste). sUkSmatvAtsAdhyadharmasya sAdhyaM byaavrtyetttH||); vyasau.45, (3) naasmR.2|39 abhA.27 pUrva (pUrva). prakA.59 smRcavat samu.37 smUcavatra ...
Page #397
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAkSI 321 bhavati / yathA yasmin deze yasmin kAle yasminpatre zatAbhiyoge pRSTaH sa sAkSI tasminneva dezAdhike yadyevamAha nAhamasya zatagrahaNaM jAnAmi kintu paJcAzaditi nyUnaM sArdhazatagrahaNaM jAnAmIti cAdhikamevAbhidhatte / tadApyanabhihitameva ubhayatrApyanyatarapratijJAsatyatAyAM vinigamakAbhAvAt / smRsA. 1919 (4) tvaM mahyaM hemnAM zatasya dhArayasi eSa ca tadvede - tyuddiSTaH sAkSI yatra divyaM nigadati saMkhyAyAM tu muhyate tatra dravyAMze tannigada nirastasaMzayamapahAyAnirNItasaMkhyAMze mAnAntaramanusaraNIyamityeke, dravyAMze'pi kriyAntaramiti saMpradAyaH / * vyaci. 58 (5) nirdiSTeSvarthajAteSu gobhUhiraNyAdiSu sAkSya A gate sAkSipraznakAle yadi sAkSI na brUyAt akSarasamam / 'ayaM mama hiraNyaM dhArayati ayaM me sAkSI' iti sa pRSTaH 'satyaM jAnAmyahaM na na jAnAmI' tyakSarasamametat / ato'nyathA brUyAt 'asya grahIturvAhyaM nIyamAnaM dRSTamiti, na tannigaditaM bhavet na tat sAkSyaM dattaM bhavati / akSarAnurUpaM bhASayitavyaH saH / nAbhA. 21208 'dezakAlavayodravyapramANAkRtijAtiSu / yatra vipratipattiH syAt sAkSyaM tadapi cAnyathA // (1) evaM ca RNAdau sthirakarmaNi anyUnAnatiriktaM pRSTArthasamarpakaM sAkSivacanaM pramANaM nAnyadityanusaMdheyam / smRca. 91 (2) dezazca kAlazca vayazca dravyaM ca pramANaM cAkUtizca jAtizceti dezAdayo dvandvAH / teSu vipratipattiH syAt deze anyathA likhitamanyathA sAkSI brUyAt ' gRhe mayA dattaM atraite jJAtAra ' iti likhite ' ka dIyamAnaM dRSTaM yuSmAbhiriti pRSTAH dezAntaraM yadi brUyuH 'ApaNe traividyAmaNTape ve'ti, evaM kAle 'pUrvAhna ' iti likhite ' aparAhna ' iti brUyuH, vayasi - 'damya' naM vayamiti ubhayeSAM ca satAM sAmyaM kiM punarvivakSayA samakSadarzanamiti vinizcaya eva nopapadyate / tatazca tanni mittotpannasya sAkSyasyAbhAva eveti- sAkSyaM vyAvartate sAkSiNa eva te na bhavantIti / evaM ca kRtvA prAkprati jJAtabhedAdasAkSiNa iti samarthitaM bhavatIti / abhA. 71 (2) smRtimatAM sAmyaM yasmin vyavahAre dRzyate, tIkSNatvAt pratyavAya bahulatvAt audAsInyAdInatvAcca sAkSidharmasya viruddhavAdinorguNayoH, tatra yo'nyaiH sAkSimi devena dhA zudhyati, tadvaco grAhyam / sa ca vAdI jayati / itaraH sAkSivargaH sa ca pakSo yasya sa daNDyaH / athavA sAkSyaM vyAvartata iti tataH paraM sAkSivyApAro nAsti, tatra daivena vAnyairvA sAkSibhirneyaH, daNDazca parAjitasya sAkSivargasya / nAbhA. 2 / 207 sAkSirahitI vAdI parAjIyate svasAkSivarjito yastu daivAdvAdI. kathaJcana / uddhAraM tasya necchanti divyenApi manISiNaH // sAkSyasya parIkSA 'nirdiSTeSvarthajAteSu sAkSI cetsAkSya Agate / na brUyAdakSarasamaM na tannigaditaM bhavet * // (1) ato bhASAyAmuttare vA yAvAnarthoM nirdiSTastasyetyevArthe yadi sAkSitvamAgataH svIkRtastAvantamarthe na brUyAt tadA tenA'kathitameva bhavedityarthaH / vyamA. 312 (2) sAkSya Agate sAkSyavAdAvasare / akSarasamaM akSarAnurUpaM, pRSTArthamiti yAvat / anenASpRSTArthasamarpakamapArthamityuktam / smRca. 90 (3) tathA yatrApi nyUnAtiriktAbhidhAnaM sAkSiNo *atratyA abhA.vyAkhyA lekhakapramAdAnmadhye truTitA tasmAnnoddhRtA / (1) nAsmR. 4 / 231. (2) nAsaM. 2 / 208; nAsmR. 4 / 2323 abhA. 72 rasamaM (raM samyak ); vyamA 312 cet (tat) Agate ( mAgata :) : 333 Agate (mAgataH ); vyaka. 60 Agate ( saMgrahaH ) ; smRca. 90; pamA. 114 bRhaspatiH; smRsA. 119,121 Agate (mAgataH ); vyaci.57 smRsAvat; savi. 147 kAtyAyana: ; candra. 152 (nirdiSTazvArthajAtazca sAkSI cetsAkSyamAgataH / samaM (pada) ditaM (danaM); vyasau. 57 gate (gataH); vImi 2279 cet sAkSya Agate (sAkSyatvamAgataH) na tannigaditaM (tannaiva gaditaM); vyapra. 129 smRsAvat; prakA. 596 samu. 37; vigya. 14 utta. gya. kA. 41 " -- * vImi vyacigatam / (1) nAsaM. 2209; nAsmR. 412331 vizva. 21813 vyaka. 60; smRca. 90 cAnthathA (viplutam ); dIka. 39 cAnyathA ( kutsitam ); smRsA. 121 dIkraSat candra. 152 dIkavat vyasau. 57 dIkavat ; vyapra. 129 dIkavat prakA. 59 smRca* vat samu. 35 smRcavat.
Page #398
--------------------------------------------------------------------------
________________ 322 vyavahArakANDam iti likhite ' balIvarda' iti brUyuH, dravye- 'hira- pramANam / nanu bhavatyevamadhikAbhidhAne, nyUnAbhidhAne Nyamiti likhite dhAnyamiti yuH, pramANe-maNi- tu katham ? uttaravAdyuktazatagrahaNasya sAkSyabhihitapaJcAmuktAdInAM 'badaramAtramiti lekhite 'niSpAvamAtra- zadgrahaNe'pi satyatvAt / kathaM na tasya vijayaH ? miti yuH, AkRtau- 'strIrUpA' iti lekhite 'puruSa- ucyate-nAtrottaravAdinaH zatasaMkhyAsvarUpe tAtparyam / rUpA' iti brayuH, jAtau- 'indranIlamiti lekhite tathA sati vizeSaniSedhapratijJAyAH zeSAbhyanujJAphalakatvA vaiDUryamiti yuH tadapi cAnyathA na saakssymityrthH| -diti nyAyenonazatasaMkhyAvacchinnagrahaNasvIkAraprasaGgAt / hInaH sa bhavati yena te sAkSiNa uddissttaaH| naabhaa.2|209 kintu zataM mayA na gRhItamityasyAyamarthaH - yattasmin 'UnaM vA'pyadhikaM vA'rtha tri saakssinnH| dezAdau na mayA'sya kimapi gRhItamiti / paJcAzadgraha- tadapyanuktaM vijJeyameSa sAkSyavidhiH smRtaH // NAbhidhAnenAnyataMrapratijJAsatyatvamiti sAdhUktam / tadapya(1) yatra RnnaadisthirpraayvivaadessvityrthH| yuktaM vijJeyamiti / sarvatra cAtra saMzayaprazamanArtha divyA smRca.90 dinA kriyAntareNa nirNayaH / uktasyApi saMdehAnapAkara(2) ayamarthaH-na tAvadadhikAbhidhAnaM sAkSiNaH Nena phalato'nuktatvAt / ato naitAvatA jayaparAjayAvapramANAvagatasArddhazatagrahaNamUlakamiti vaktuM zakyate dhAraNam / kintu kriyAntareNeti vAkyArthaH / taduktamAdAvArabhya sAtizayo hi smRtimUlasaMskArAtizayAdhA- 'na tannigaditaM bhavediti / iyAMstu vizeSaH - sAkSiNA ykH| sa cArthina eva yujyate, na saakssinnH| tenArthI sarvathA saMkhyAnabhidhAne adhikAbhidhAne ca sakalapratina smarati sAkSI ca smaratyadhikamiti nopapannam / nApya- jJAyAmeva kriyAntaram / nyUnAbhidhAne tu paJcAzadgrahaNarthikRtapratijJAsatyatvapratipAdanArthaH / arthinA'pyadhika- syAbhihitasya bhrAntyAdimUlatve zaGkAbIjAbhAvAt , tadagrahaNasyApratijJAtatvAt / nApi viSayAntaratvaM, dezakAlA- tiriktAnabhidhAne tu parasmaraNasyApi zaGkitatvAd dharmadestasyaiva pratyabhijJAnAt / tenAnyathA'nupapattyA idameva vyavahAre ca chalAdernirasanIyatvAt sAkSyabhihitapaJcAzagamyate, yaMdayaM grahaNaM jAnAtyeva, dravyasaMkhyAdI bhrAnta purANAtirikta nirNayAntaramiti vivecanIyam / yatta nAradenaikadezavibhAvane'pi sasya vivAdaviSayasya deya * atratyaM abhA.vyAkhyAnaM bahusthaleSvazuddhatvAnnodRtam / tvamuktaM, taduktam- 'anekArthAbhiyukteSu sarvArtheSvapa lApinA / vibhAvitaikadezena deyaM tadapi yujyate // itya(1) naasN.2|210 vApya (abhya); naasmR.4|234; abhA.72 vApya (abhya) vA (cA) kSya (kSye); vizva.281 nekavacanavirodhena yatraikagrahaNamanyagrahaNAvyabhicAri tadviUnaM vApya (nyUnamabhya) vA (cA); vyamA.333 vApya SayaM vyAkhyeyam / tadyathA-suvarNAdyanekavastusahitaM pAtraM (apya) 2 (pi) nu (yu)kSya (kSi); vyaka.60 nu (ya) kSya (kSi); caureNa gRhItaM tatraikadezasyApi suvarNAdyanyatarasya vibhAsmRca.90 vApya (abhya) pra (vi); pamA.114 vApya (abhya) bane sarvameva deyam / rAjadaNDaviSayaM vA aparAdhatvAt pra (vi) pyanuktaM (nukta) kSya (kSi) bRhaspatiH; smRsA. sarvameva rAjJA grAhya, svayaM yatra vAdI tathAGgIkaroti 119 UnaM vApya (nyUnamapya) rtha (pi) prabrUya'ryatra (byurthasya ca) tadviSayaM vA / smRsA.119-121 kSya (kSi); nyaci.58 UnaM (nyUna) yatra (yasya) kSya (kSi); 5. (3) sAkSiNA nyUnasyAdhikasya vA'bhidhAne dravye'pi savi.147 vApya (abhya) pra (vi) nu (yu) kSyavidhiH smRtaH (kSivinizcayaH); candra.152rtha (pi) yatra (yasya); vyasau.57 kriyAntaramiti mitAkSarA / sAkSI ca yadA pratijJAtArtha vApya (abhya) the (pi) nu (yu); vImi.2179 UnaM bApya (nyana puSTastanna brUte, kintu tadyApyaM tatrApi tannigAdakasya mabhya) / (pi) tra (sya) kSya (kSi); vyapra.129 vApya (mapya) vAdinojaya eva / tadabhidhAnopasthApitAnumAnena vAdithai (pi); vitA.175 UnaM vApya (nyUnamabhya) thaM (pi) (tra sya) pratijJAtArthasya pramitatvAt / na ca sAkSiNA tadanabhi'nu (ya) kSya (kSye); prakA.59 vApya (abhya) pra (vi) kSya (kSi); - dhAnAt na tatheti vAcyam / 'yasyocuH sAkSiNaH satyAM samu.37 vApya (abhya) pra (vi) kSya (kSi). * vImi. smRsAvat , byacivacca / .
Page #399
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAkSI - pratijJAM sa jayI bhavet' iti smRternyAyamUlakatayA sAkSipadasya upalakSaNatve kenApi pramANena yatpratijJAto'rthaH pramitaH sa jayItyevaMparatvAt / 'sAdhyArthAze'pi gadite sAkSibhiH sakalaM bhavet / strIsaGge sAhase caurye yatsAdhyaM parikIrtitam ' // iti kAtyAyanavacanAdeka dezapramANe sarvadeyatA cauryAdAviti mitAkSarA / zrutasAkSI tu pRSTo yatrAhamimamarthamazrauSamityAha, tatra nArthasiddhiH zabdArthayorvyApyabhAvAt kintu pratyakSAdiva zabdAdapyarthaM yatrAvadhArayati, tatra prAmANyazaGkAkalaGkAnAliGgitazabdena pramitArtho'rthameva yatra niMgadati tatraivArthasiddhiH / tatra kalaGke tu na sAkSI na vA tannigada Adeya iti / Xvya ci. 60 (4) likhitAdUnamadhikaM vArtha sAkSiNo brUyuH pRSTAH 'daze'ti lekhite 'sapte'ti 'dvAdaze 'ti vA, pRSTAH sAkSiNo brUyustadapyanuktaM sAkSyam / eSa sAkSidharmaH / tatrAtiriktavacane sAkSiNo mRSAvAdinaH / na svArthaM kazcidUnaM pratijAnIte / sarvathA hInaH sa bhavati / tadUnavacane vibhASitaikadezatvAt dApyaH sarvaM syAt / na / viSayabhedAt / apahnute loptrAdinaikadeze vibhASite sarva dApya iti taduktam / iha tu pratijJAsAkSivacanayorvipratipattiriti vaiSamyaM tena ! nAbhA. 2 / 210 *(5) nacAdhikAbhidhAnamasaMbhavi vAditaH prativAdito vAnubhavamUlaka saMskArAbhAvenAsmRtatatpratipAdanAsaMbhavAditi vAcyam / karaNApATavAdinA zrutidRSTayorubhayorapi saMbhavAt / ata eva bhrAntimUlatvenAprAmANyAt tad uktamapi anuktamityuktam / na ca tathApyUnAbhidhAne kuta anuktiH ? sAkSivacanAttAvataH siddhAvekadezavibhAvitanyAyenA'nyAMzasyApi siddherjaya - phalakatayA nyUnatokteraduSTatvAditi vAcyam / pratijJAtasakalasAdhyasAdhakatayoddiSTeSu nyUnamabhihitavatsu na tannyAyAvasara iti prAgAveditatvAt / vyapra. 129 yesya dRzyeta saptAhAduktasAkSyasya sAkSiNaH / rogo'rjJAtimaraNaM RNaM dApyo damaM ca saH // * zeSaM smRsAgatam / (1) apa. 2 / 81 sAkSya (vAkya) go (gA); vyaka. 58. manunArada smRsA. 103 manunAradau; vyaci . 551 davi. 347 manunAradau; smRci. 48 manunAradau; vyasau. 55; vImi. 2 / 79. bRhaspatiH dvAdazavidhA : sAkSiNaH 'likhito lekhito gUDhaH smAritaH kulyadUtakau / yAdRcchikazcottarazca kAryamadhyagato'paraH // nRpo'dhyakSastathA grAmaH sAkSI dvAdazadhA smRtaH / prabhedameSAM vakSyAmi yathAvadanupUrvazaH / / (1) likhitasyaiva svayaM pareNa vA likhanabhedAt dvividhatvam / vyamA. 321 (2) atra sAkSI dvividhaH draSTA zrotA ca / tatra dvAvapi SaDvidhau, tatrAdyo likhitalekhitasmAritakulyayAdRcchikakAryamadhyagatabhedAt SoDhA / anyo gUDhadUtakottarasAkSigrAmAdhyakSarAja bhedAt SoDhaiva / vyaci. 36 (3) arthinA patre vinivezito likhitaH / kuDyAdivyavadhAnena zrAvitoM gUDhaH / punaHpunaH kArye smAryamANaH smAritaH / yadRcchayaivAgataH sAkSI kriyamANo yAdRcchikaH / zravaNAcchrAvaNAdvA sAkSiNAmapyupa pari bhASamANa uttaraH / adhyakSaH prADvivAkaH / idaM ca sabhyAdInAmupalakSaNam / vyama. 15 (4) pratyarthinA arthipareNa yo nivezito lekhitaH / 323 bAla. 2168 jAtinAmAdi likhitaM yena svaM pitryameva ca / nivAsazca sa vijJeyaH sAkSI likhitasaMjJakaH // * zeSaM vyamagatam / cchikazcottarazca (cchAzcottarAzcaiva); apa. 2169 yAdRcchikazco(1) vyamA. 321 to lekhi (to'likhi) rita: (ritauM) ttarazca (yadRcchazcottarazcaiva); vyaka. 41 apavat; smRca. 81 cchika (cchaka); pamA.102 to le (te leM) yA ... zca ( yadRcchottarasAkSI ca); vyaci. 35 to pa ) ; nRpra. 9; vyasau. 39; vImi 272 vyacivat; vyapra. 107; vyama. 156 vitA. 158; bAla. 2 / 68 dUta (datta); prakA. 521 samu. 31 kulya (kula); vigya. 11-12. (taH vyaka. 41; (2) vyamA 321 smR (ma); apa. 269; sTaca.89 pU. pamA. 102; vyaci. 35; nRpra. 9; vyasau. 39; vImi . 2 72 vyapra. 107 108; vyama. 15pU. vittA. 158pU.; prakA. 51 utta., 52 pU.; samu. 31; vivya. 12pU. (3) vyamA 321 mAdi (mAbhi ) nivA (nirA) saMjJa (Gga); apa. 2 / 69; vyaka. 41 di (bhi) smRca.50; pamA.
Page #400
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam arthinA ca kriyAbhedaistasya kRtvA RNAdikam / / arthipratyarthivacanaM zRNuyAtpreSitastu yaH / / pratyakSaM likhyate yastu lekhitaH sa udAhRtaH // ubhayoH saMmataH sAdhu takaH sa udAhRtaH // kuDyavyavahito yastu zrAvyate RNibhASitam / kriyamANe tu kartavye yaH kazcitsvayamAgataH / vinihate yathAbhUtaM gUDhasAkSI sa kIrtitaH // atra sAkSI tvamasmAkamukto yAdRcchiko mtH|| AhUya yaH kRtaH sAkSI Rnnnyaaskriyaadike| . yatra sAkSI dizaM gacchan mumUrSurvA yathAzrutam / smAryate ca muhuryazca smAritaH so'bhidhIyate // anyaM saMzrAvayettaM tu vidyAduttarasAkSiNam // vibhAgadAne vipaNe jnyaatiytropyujyte| ubhAbhyAM yasya vizvastaM kArya vA viniveditam / dvayoH samAno dharmajJaH kulyaH sa parikIrtitaH / / gUDhacArI sa vijJeyaH kAryamadhyagatastathA // . 102 di (bhi) (nivAsaM ca samuddiSTaM sa sAkSI likhitaH smRtaH); arthipratyarthinovAkyaM yacchUtaM bhUbhRtA svayam / gyaci.35 myakavat ; nRpra.9; vyasau.40 vyakavat ;vImi. 2172 pUrvArdhe (svajAtilikhitA yena yena svaM pitRnAma ca); (1) vyamA.319 zRNuyAt (bhASate) yoH saMmataH (yAnudhyapra.108 vyakavat ; vitA.158 vyakavat ; prakA.51 mataH): 322; ap.2|69; vyaka.42, smRca.80; pamA. samu.31, vivya.12 vyakavat . 102 naM (ne); vyaci.35, nRpra.10 tu (ca); vyasau.40; (1) vyamA.321 pUrvArdhe (saMdhikriyAM kriyAbhadaistasya vImi.2172; vyapra.108; prakA.52; samu.31; vinya. kRtvA RNAdike) likhya (lekhya) yastu (yazca); ap.2|69 11 pUrvArdhe (ubhayAnumataH sAkSI dUtakaH sa udAhRtaH). arthinA ca (saMvikriyAM) tasya (kArya) likhyate yastu (lekhyate (2) vyamA.321 kSI svama (kSitvama) mataH ('pi saH); yacca); vyaka.41-42 nAca ( kriyAM) likhyate yastu (lakhyate apa.169 ko mataH (kastu saH); vyaka.42 (asti sAkSitvayazca); pamA.102 arthinA ca (saMdhikriyAM) dikam (dike) yastu masmAkamukto yAdRcchikastu saH); smRca.80 atra (tatra) zeSaM (yasya); vyaci.35, nRpra.. nA ca (kriyAM) stu (zca); vyasau. vyakavat ; pamA.103, vyaci.35 tu (ca) kSI tvama (kSitvama) 40 nA ca (nazca); viimi.2|72; vyapra.108; vitA. 158 arthinA ca (arthakriyA) likhyate yastu (lakhyate yazca); ko mataH (kastu saH); nRpra.10 apavat ; vyasau.40 kSI tvama (kSitvama) ko mataH (kazca saH); viimi.2|72 tu (ca) to (kte) prakA.51 arthinA ca (saMdhikriyAM) likhyate yastu (lekhito ko mataH (kastu sa:); vyapra.108 vyacivat ; prakA.51 kSI yazca); samu.31 likhyate yastu (lekhyate yazca) zeSaM prakAvat . (2) ap.2|69 Ni (Na) hute (hRto) Dha (DhaH) kIrtitaH / (kSi) ko mataH (kastu saH); samu.31 prakAvat ; vivya.12 (ucyate); vyaka.42 Dha (DhaH); smRca.80 yathA (tathA) kIrtitaH ___mataH (smRtaH).. matA (stana) (ucyate); pamA.102 vyakavat vyaci.35 Ni (Na) Dha (DhaH); (3)vyamA.3217 apa. 2169 cchan (cchet ) zrutam nRpra.9; vyaso.40 yastu (yazca) kIrtitaH (ucyate); vImi. (kramam ); vyaka.42 cchan (cchet) yathAzrutam (zrutaM vacaH); 2172 stu (zca) Ni (Na); vyapra.108; prakA.51 yathAbhUtaM smRca.80%; pamA.103 zrutam (smRtam ); vyaci.35 yatra (tathAhato) kIrtitaH (ucyate); samu.31 bhASi (bhAvi) Dha sAkSI (yaH sAkSI ta); napra.10 apavat, vyasau.40 yatra (DhaH) zeSaM smRcavat . (yastu); viimi.2|72 yatra sAkSI (ya: sAkSI tu) zrutam (3) vyamA.321 so'bhidhIyate (sa udAhRtaH); apa. (kramam ); vyapra.108 yatra (yastu) cchan (cchet ); prakA.52 2169 vyamAvat ; vyaka.42 Na (Ne); smRca.80 kriyA (krayA) zeSa vyamAvat ; pamA.102 yazca (tacca); vyaci.35 ca ('tha); samu.31, vivya.12. nRpra.9, vyasau.40% vIni.2172 ca (artha); vyapra.108 ca (4) vyamA.320,322 vA vi (vA'pi); ap.2|69 vA (yo) yazca (caiva); prakA.51 smRcavat ; samu.31 byamAvat . vi (cApi) cArI (dhArI); vyaka.42 vA vi (vApi) bRhaspati(4) vyamA.322 yujyate (dizyate); ap.2|69 yatro ka tyAyanau smRca.80 yasya (yatra) zeSaM apavat ; pamA.103 gaDhacArI (kUTasAkSI); vyaci.35, nRpra.10 vA vi (vA'Si) (yazco); vyaka.42 kulyaH sa (sa kulyaH) zeSaM vyamAvat ; gUDha (kaTa); vyasI.40 bRhaspatikAtyAyanau; vImi.2172; smRca.81; pamA.102 vibhAgadAne vipaNe (vibhAge dAna vyapra.108 vyakavat ; prakA.52 cArI (sAkSI) zeSa smRcavat ; AdhAne) yujyate (dizyate); vyaci.35 vyamAvat ; nRpra.10 / samu.31 smRcavat ; vivya.11 utta. vyakavat ; vyasau.40 vyamAvat ; viimi.2|72 vyamAvat / | (5) vyamA.320 zrutaM (jata) bhUbhRtA (prabhUtAt) (tatra0) nyapra.108 vyakavat; prakA-52; samu.31. | bRhaspatikAtyAyanau : 322, ap.2|69; vyaka.42 bRhaspati
Page #401
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAkSI 325 sa eva tatra sAkSI syAdvisaMvAde dvayorapi // tyAdiSvabhiyuktAjJAtaH sannabhiyoktrabhihitAbhiyuktavAkyanirNIte vyavahAre tu punAyo yadA bhavet / zrAvI guuddhsaakssiityrthH| dvitIyasya tu arthItyAdi adhyakSaH sabhyasahitaH sAkSI syAttatra naanythaa|| preSito nirNayakramavAdivAkyazrAvI dUtaka ityarthaH / muSitaM ghAtitaM yatra sImAyAzca smnttH| tRtIyasya tu ya ityAdi zlokadvayaM, sAkSivacanAttadarthaakRto'pi bhavetsAkSI grAmastatra na sNshyH|| nizcayavAn uttarasAkSItyarthaH / caturthasya tu arthItyAdi (1) arthinA prahita ityarthipadaM vAdidvayaparam / bhASottarazrAvI aparaH sAkSItyarthaH / asya tu bhASAubhayorapi svapakSArthitvAt tenAnyatareNa vacanagrahaNArtha dyapahnave sati pUrvabhASAdyabhijJatayA nirNAyakatvam / paJcaprahitatvAd dRtaka ityucyate / dvayoH samAnaH na kasyA- masya tu nirgItetyAdi pUrvajayajJaH paJcamaH sAkSItyarthaH / pyarimitrabhataH, sAdhAraNa ityrthH| vyamA.322 SaSThasya tu dUSita ityAdi abhiyogahetubhUtopaghAtadraSTA / (2) tatra prathamaSaTake Adyasya lakSaNaM jAtItyAdi upahantavyasImotsAdAdizrotA grAmAdisthaH SaSThaH sAkSIkriyAdI svayaM likhitaM svasAkSye likhitsaakssiityrthH| tyarthaH / vyaci.36-37 dvitIyasya tu arthinetyAdi kriyAdarzI vaNigAdilikhito (3) likhitalekhitayoH svaparalikhanamAtrabhedAdekAlekhita ityarthaH / tRtIyasya tu AyetyAdi kriyAdI dazadvAdazasaMkhyayoravirodhaH / sarve ca yathAsaMbhava cha tadodhitasaMskAraH smArita ityarthaH / caturthasya ca vibhA- zrutarUpadvividhasAkSibhedA jJeyAH / kriyAbhedairvyavahAragetyAdi kriyAdI dhaniketyAdisanAbhiH kulya ityrthH| prakArabhedaiH / tasya pratyarthinaH / RNAdikamityAdiaparamANeyAni kriyAdI atiraskatA'para zabdAt yathAsaMbhavaM sarvavivAdapadanidarzanam / kuDyagrahaNaM skRto yAdRcchika ityarthaH / SaSThasya tu ubhAbhyAmityAdi vyavadhAyakopalakSaNam / vinihate iti bhAve ktH| nihnave tattakriyAvyavahArAntargatastakriyAdI kAryamadhyagata saMbhAvita iti zeSaH / ityukta itItizabdAdhyAhAraH / ityrthH| atra vizvastaM vizvAsaH sa kRtaH 'vA'kAraH dizaM dezAntaram / taM anyamityarthaH / ubhAbhyAM samuccaye yadyapi kAryavinivedanAt zrutau sAkSyasau. arthipratyarthibhyAm / yasya vizvastaM yadIyo vizvAsaH tathApi kAryamadhyagatatvaM puraskRtya draSTavarge gaNita kRta iti saMbandhasAmAnyavivakSayA SaSThI bhAve ktaM ityavadheyam / uttaraSaTke tu prathamasya lakSaNaM anye cAbhyupetya vyAkhyeyam / gUDhacArI kAryamadhyagatazcetyeka syaiva saMjJAdvayamiti dvaadshtvaa'virodhH| dUtagrahaNaM lekhakakAtyAyanau; smRca,80, pamA.103 vAkyaM (vApi) zrutaM syApi paTAnArtham / (vRttaM) tathA (api); vyaci.35-36; vyasau.40 visaMvAde bRhaspativacanAt / grAmagrahaNamapyakRtasAkSyupalakSaNam / (vivAde tu); viimi.2|72; vyapra. 108; samu.31. yena yo'rthaH pramitastatra sAkSitvena prAganirUpito'pi (1) vyamA.320,322; apa.2169; vyaka.42 bRhaspatikAtyAyanau; smRca.80%; pamA.103; vyaci.36, nRpra. pazcAtsAkSitvena vijJAyopanyastaH pRSTazca sabhAyAM sAkSyaM 10 vyasau.40; vImi.272; vyapra.108; prakA.52: dAtumahatAti phAlato'thaH / itarathA vetanAdAnAdiSu samu.31; vivya.12 nyAyo (vAdo) adhyakSaH (aduSTaH). likhitAdyasaMbhave saakssybhaavprsnggH| vyapra.108-109 (2) vyamA.322 mAyA (mayoM); ap.2|69 akRto kiyantaH sAkSiNo grAhyAH (arthato); vyaka.42 yatra (yacca) statra (sthena); smRca.80 nava sapta paJca vA syuH catvAratraya eva vaa| muSitaM ghAtitaM (ghAtitaM muSita); pamA.103 mu (vyu) ghAti ubhau vA zrotriyau grAhyo naikaM pRcchetkadAcana // (chAdi) yAH (yAM) akU (sa kR); vyaci.36 mu (dU) yatra (yattu) ca (tu); nRpra.10; vyata.210 yatra (yacca); vyasau. (1) byamA.317 bhau vA (bhau ca) grAhyau (zeyau); vyaka. 40; viimi.2|72 mu (dU) yatra (ya ) yAH (yAM); vyapra.108 43; smRca.76 grAhyau (khyAtau); pamA.95 paJca vA (ca 'mu (dU) yatra (yacca) ca (tu); prakA.52 smRcavat ; samu. paJca) grAhyau (khyAtau); byaci.38 sapta paJca (paJca sapta) bhau vA 31 smRcavat. (bhau tu); nRpra.10 smRcavat ; vyata.212 bhau vA (bhau tu);
Page #402
--------------------------------------------------------------------------
________________ 326 vyavahArakANDam (1) navAdiSu pUrvapUrvAlAbhe paraH paro grAhyaH viSama- (1) khaTikAgrAhI bhaassottrlekhkH| vyamA.319 ziSTatvAt / ____vyamA.317 (2) ghaTikAgrAhI gaNakaH / adhyakSaH prADvivAkaH / (2) tatra ubhAviti likhitagUDhasAkSiviSayam / smRca.76 smRca.76 (3) eka evetyevakAro vAdyapekSAyA 'naikaM pRcchetka(3) zrotriyAviti tryavarasAkSiguNApekSayA utkRSTa- dAcana' ityanenoktAyA anAvazyakatvArtho na niymaarthiigunnaavityrthH| vyaci.38 'dRSTArthatvaprasaGgAt / 'vyavarAH sAkSiNo jJeyA' iti (4) tacca ubhayasaMmatavyatiriktaviSayam / nava-paJca- yogIzvarIyamapyetadabhiprAyakameva / vyapra.112 sapta-trayANAM viSamasaMkhyAtve'pi saMkhyAsAmyapratipAdanaM (4) tryavarA iti niyamastu nirguNaparo yAdRcchikA prAbalyArthamityuktatvAdadoSaH / savi.138 dau ca / / vitA.155 'likhitau dvau tathA gUDhau tricatuHpaJca lekhitaaH| kIdRzAH sAkSitvamarhanti / kIdRzAzca nArhanti / yadRcchAsmAritAH kulyAstathA cottarasAkSiNaH // praSTavyAH sAkSiNo ye tu vAzcaiva nraadhmaaH| (1) likhitau dvAvapi sAkSiNau, gUDhAgUDhau ca . tAnahaM kathayiSyAmi sAmprataM zAstracoditAn / / catvAro'pi, lekhitayAdRcchikasmAritakulyottarasAkSiNastu etacca sAkSyasAkSyabhidhAnaM manunAradAdibhiruktAnAM. pratyekaM nyavarA eva / tadAha bRhsptiH-likhitaaviti| sAkSiNAmasAkSiNAM ca pradarzanArtham / ata eva zAstralikhitAdiSu sarvatra bahuvacanAt trayo'vazyaM graahyaaH| coditAnityuktam / smRca.85 catuHpaJceti tatprAptau na tu ta eva grAhyA ityetadartham / zrautasmArtakriyAyuktA lobhdvessvivrjitaaH| vyamA.321 kulInAH saakssinno'nindyaastpodaandyaanvitaaH|| (2) lekhitAdyAstryavarAH / etacca bhUpAdInAM pratI- santo'pi na pramANaM syumRte dhanini sAkSiNaH / tArthasmRtihetUtkarSavattayA, likhitagUDhayoH saMnikRSTatayA, putre tu zrAvitA ye syuH svayamAsannamRtyunA / lekhitAdInAM tato'tinikRSTatayA jJeyamiti ratnAkaraH / te sAkSiNo bhavantyevaM yathAnye sAkSiNo matAH / / candra.135 mAtuH pitA pitRvyazca bhAryAyA bhrAtRmAtulau / dUtakaH khaTikAgrAhI kAryamadhyagatastathA / bhrAtA sakhA ca jAmAtA srvvaadessvsaakssinnH|| eka eva pramANaM syAnnRpo'dhyakSastathaiva ca // arthinoranyatarasya etAdRzasaMbandhino na sAkSiNaH / saMbandhini snehAdanyatra vairasaMbhavAditi dhyeyam / / savi.138 grAhyau (zAntau); candra.135 paJca vA (ca paJca) grAhyau (khyAtau); vyasau.40; vImi.272 va vA (va ca); / 5 , vyapra.119 vyapra.112 grAyau (khyAtau); vyama.15; vitA.155 sapta parastrIpAnasaktAzca kitavAH puurvduussitaaH| ...syaH (saptAthavA paJca) grAhyau (khyAtau); setu.118 (=) vyama.15, vitA.155 takaH (tazca); prakA.49 smRcavat; sapta ... syuH (saptAthavA paJca) vA (tu); prakA.49 smRcavat ; samu.31 smRcavat; vivya.11 (zeyaH sa khaTikAgrAhI samu.28 smRcavat ; vivya.11 bhau vA (bhau tu) grAhyau (jJeyau). ubhayottaralekhakaH). (1) vyamA.318 tu (ca); smRca.84; (1) vyamA.321 yadRcchA (yAdRcchAH); vyaka.43; prakA.54; samu.33. (2) vyamA.318, smRca.84, smRca.76 tAH kulyAH (tA kulyA); pamA.103, nRpra.10; prakA.54; samu.33. (3) samu.32. candra.135, vyasau.41, vyapra.112 cchA (cchAH); vyama. (4) vyamA.325 khA ca (khA vA); vyaka.47 mAtu: 15; vitA.155 vyamAvat; baal.2|68 tAH (taH) utta. (mAtA); smRca.85, smRci.46; vyasau.45, vyapra.119; prakA.49; samu.31. vyama.16 mAtulau (mAtarau); vitA.160 vyakavat; prakA. (2) vyamA.319; vyaka.43, smRca.76,94 kaH kha 54; samu.33. (ko gha); pamA.96 dUtakaH kha (dhUtakaH za):103, nRpra.10 (5) vyaka.47 pUrva (sarva); smRca.85, smRci.46 pUrvacandra.135 dUtakaH (bhRtakaH); vyasau.41, vyapra.112, dUSitAH (sarvadUSakAH) unmattArtAH (tathonmattAH); nyasau.45
Page #403
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAkSI unmattArtAH sAhasikA nAstikAzca na saakssinnH|| zuddheSu sAkSiSu tataH pazcAtkArya vizodhayet // upasthitAH parIkSyAH syuH svaravarNeGgitAdibhiH / / (1) tataH zuddhasAkSibhya ityrthH| anena pUrvavyava:: (1) tatra ye nirvikArAste vastutaH sAkSiNo bhvnti| ye hAramadhya eva pramANadoSavivAdanirNayaH kAryaH / na punapunaH savikArAste kUTasAkSiNa ityavagantavyam / smRca.85 rvyavahArAntaranirNayavat pUrvavyavahArasamAptyanantarakAla (2) svaravarNeGgitAni manuyogIzvaroktAni hInanirU- ityuktam / na ca vyavahAramadhye vyavahArAntaranirNayasyA- paNe vivRtAni / ___vyapra.124 nucitatvAdayuktamuktamiti vAcyam / pramANadoSavivAdasokSiNo'rthisamuddiSTAn satsu doSeSu dUSayet / nirNayasya pUrvavyavahArazeSatvena tatraiva kAryatvAt / pRthak aduSTAn dUSayanvAdI tatsama daNDamaheti // (1) tatsamo dussttsaakssidnnddsmH| . ap.2|72 (2) saMsadi prativAdinA sAkSidUSaNe kRte sAkSiNaH (2) yairdRSyatvAdihetubhirasAzcitvamuktaM te saakssidossaaH| prssttbyaaH| yuSmAsvabhihito doSaH satyaM na vA / te ca te. yadyarthinirdiSTasAkSiSu gUDhAH santi tadA pratyarthinA yadi dUSaNamabhyupagacchanti tadA na sAkSiNaH / atha na prakhyApanIyA ityarthaH / yadi punaH prakaTAH santi tadA aGgIkurvanti tadA dUSaNavAdinA dUSaNakriyA bhAvyA / sabhyaireva vaktavyAH / smRca.83 atha saMbhAvayituM na zaknoti tadA dUSaNavAdI sArAnu.. (3) vivaadaaspdiibhuutdhnsmmityrthH| *smRsA.103 sAreNa daNDyaH / yadi bhAvayati tadA tena sAkSiNaH sarva (4) tatsamaM vivAdaviSayasamamiti bhvH| tadarthA- eva duSTA bhavanti tadA arthinaH parAjayaH / viparyayasya 'viSayavivAdeSvavyApakamiti / tatsama kUTasAkSidaNDasama- nizcitatvAt / atha sAkSiNAM doSaiH sabhyAnAM sAdhyArthamiti vyAkhyeyam / +vyapra.121 saMdehastadA vAdavizeSaH sAdhanAntareNa pravartayitavyaH / (5) vAdyatra prtyrthii| xvyama.17 yadi sAdhanAntaraM pUrva nirdiSTaM tadA vAdasamAptiH / sAkSisAkSyazodhanakramaH 'pUrvamAveditaM na cet' iti vacanAt / na caitat sAkSisaMdUSaNe kArya pUrva sAkSivizodhanam / prastutavyavahArAd vyavahArAntaram / tasminneva vyavahAre * vyata. smRsAvat / + zeSatAtparya smRcavat / pramANasAdhanadUSaNavyavahArAditi / pamA.105 xzeSaM smRsAvat / lekhyasAkSizuddhAveva kAryasiddhiH SitAH (SakA:); vyapra.119 ktAzca (ktazca) pUrva (sarva) SitA: yaM vA sAkSiNo vA'pi vivAde yasya dUSitAH / (SakAH); prakA.54; samu.33. tasya kArya na sidhyettu yAvattanna vizodhayet / / . (1) ap.2|75; vyaka.56, smRca.85, pamA.107; (1) tallekhyaM sAkSiNazca pramANamiti yAvat / vyaci.53, candra.149; vyasau.53, vyagra.124; prakA. *vyaka.50 . 54; samu.33. (2) yasya sAkSiNo lekhyaM vA yadudbhAvitaM pareNa (2) byamA.327 utta.; apa.175 (=) 'rNo'rthi (No (2) yasa hi) ddiSTAn (ddiSTAH) do (ado); vyaka.49; smRca.83; pamA. dUSitaM sa yAvattanna vizodhayet , taddoSarahitaM na kuryAttAva105thi (\) satsa (yasta) SeSu (peNa duSTAn (duSTa) smRsA.103; ttatra pramANAbhAsatvasaMbhAvanayA tena pramANena tasya vyaci.45 duSTAn (duSTaM); davi.341; vyata.216 dUSaye tatkArya na sidhyediti dvitIyavacanArthaH / idaM ca sabhA(doSaye) duSTAn (duSTaM); savi.143, candra.142 thi (tha) kSobhAdinA sAkSiNAM svadoSaparihArAkSamatAyAM draSTavyam / a) vyasA.47-48, vyapra. 121 DAya (ha) satsu * vyaci., vyata., setu. vyakavat / (satsva); vyama.17 'rthi (theM); setu.124 (=) vyacivat ; (1) apa.2175 sidhyattu (zodhyaM tu); vyaka.50 sidhyatta prakA.53 dUSaye (doSaye); samu.32. / (sidhyata); smRca.84; vyaci.46 sidhyetu yAvattat (sidhyeta (3) apa.2175, smRca.84 vaM (rva); pamA.195 pUrvArdhe yAvatta); vyata.219 vyakavat ; vyasau.48 tasya ...tu (na sAkSiNo dUSaNaM hArya pUrvasAkSiparIkSaNam ); prakA.54 smRcavat ; tasya kArya sidhyeta); vyapra.123 vyakavat ; vyama.17; setu. samu.32 smRcavat. 112 vyakavat ; prakA.54; samu.32.
Page #404
--------------------------------------------------------------------------
________________ 328 vyavahArakANDam tditi| tacca lekhyaM ca, te ca sAkSiNazceti dvandve oN janmanazcA maraNAt sukRtaM yattvayArjitam / napuMsakamanapuMsakenaikavaccAsyAnyatarasyAm ' ( vyAsU . tatsarva nAzamAyAti vitathasyAbhizaMsanAta // zaza69 ) iti npuNskaikshessaikvdbhaavau| vyapra.123 kUTasabhyaH kUTasAkSI brahmahA ca samAH smRtAH / sAkSibhirgaditaiH sabhyaiH prakrAnte nirNaye tu yH| bhraNahA vittahA caiSAM nAdhikaH samudAhRtaH / / punarvivAdaM kurute tasya rAjA vicArayet // evaM viditvA yaH sAkSI sa yathArtha vadettattaH / (1) gaditaiH arthinA nirdiSTaiH / sabhyaiH prakaTadoSa- teneha kIrtimApnoti paratra ca zubhAM gatim // rahitaiH sAkSibhirnirNaye prakrAnta ityarthaH / prakrAntagrahaNaM sAkSyoktividhiH nirNayAdUrdhvaM na dUSaNAbhidhAnakAla iti prtipaadnaarthm| 'vihAyopAnaduSNISaM dakSiNaM pANimuddharet / smRca.83 hiraNyagozakaha na samAdAya RtaM vadeta / / (2) ayaM kUTasAkSItyabhidhAya yaH punarvAdI vAdaM (1) dakSiNa pANimuddharet / prAvRtaM vastraM yajJopavIta. karate tadvAjA vicaaryedityrthH| vyaci.46 vata kryaadityrthH| smRca.89 sAkSyApradAne daNDavidhiH (2) atra dakSiNapANyuddhAro'vadhAnArtho'dRSTArthoM vaa| AhUto yastu nAgacchet sAkSI rogvivrjitH| *vyaci.53 RNaM damaM ca dApyaH syAt tripakSAtparatastu sH|| (3) tathA ca zratiH-dakSiNaM bAhumuddharate'vadhatte (1) RNapadaM nikSepAdInupalakSayati, nyAyasyA'vi- savyamiti yajJopavItam / savi.157 zeSAt / - vyamA.332 (2) rogavivarjitagrahaNaM sAmopalakSaNArtham [RNA- candra. vyacivat / divyavahAraviSayametat / apa.176 (1) vyamA.329; vyaka.52 yattvayA (yadupA) vitatha (3) rogapadaM aladhyapratibandhakaparam / RNapadaM (anRta); vyaci.48 vyakavat ; smRci.47 vyakavat candra. vivAdavastumAtraparam / vyaci.55 147 na (ta) sukRtaM ....rjitam (yaccApi sukRtaM kRtam) mAyA (mApno); vyasau.50 vyakavat ; vyapra.127 yattvayA (yadupA) apRSTAH satyavacane praznasyAkathane tthaa| vitathasyAmi (anRtasya tu); vivya.14 naM (ta) sukRtaM yattvayA sAkSiNaH saMniroddhavyA gA daNDyAzca dhrmtH|| (puNyaM yatsamupA). sAkSipraznavidhiH / satyaprazaMsA / anRtanindA / (2) vyamA.283 vitta (maitra): 329 kUTa (gUDha); apa. satyaprazaMsAvacanairanRtasyApavarjanaiH / 2 / 75 sabhyaH (satyaH) mAH smRtAH (maH smRtaH) vitta (mitra); sabhyaiH saMbodhanIyAzca dhrmshaastraarthvedibhiH|| vyaka.52, smRca.86, vyaci.7 pU., 48 vitta (vRtta) cai (1) vyaka.50prakrAnte... yaH (prayoktA nirNaye tu yat); (te); smRci.47 pU. savi.158; candra.147 (-) sabhyaH smRci.83; vyaci.46 gaditaiH sabhyaiH (gadite sAkSye) nirNaye (satyaH) vitta (vRtti); vyasau.50 vitta (vRtta); vyapra.135 tu yaH (kAryanirNaye); vyasau.48; prakA.53; samu.32. pU.; prakA.56 samu.34. (2) vyamA.332; ap.2|76 yastu (yatra); vyaka.58, (3) vyamA.329; byaka.52 yaH (tat) sa yathArtha smRca.91 dama (datta); pamA.115; byaci.55 dama (daNDa); (yathAbhUtaM); vyaci.48 (evaM viditvA tatsAkSI yathA nRtaM savi.148; vyasau.55 dama (daNDa) parata (parama); prakA. vaded vacaH); smRci.47 vyakavat; bvasau.50 pR.; vivya. 60; samu.37, vivya.14 damaM (deyaM). 14 sa yathArtha (yathAbhUtaM). (3) vyamA.332; vyaka.58; vyaci.55 praznasyAkathane (4) apa.2175 Nya (NyaM); vyaka.56; smRca.89; (pRSTazcAvacane). pamA.112 ret (ran) Nya (NyaM); vyaci.53, nRpra.10 reta (4) vyamA.329 zva (stu); vyaka.52 zca (stu) strArtha (ran); savi.157 pANi (bAhu), candra.148 yopAnadu (strapra); vyaci.48 strArtha (strapra); smRci.47 yAstu (yastu); (ya pAduko); vyasau.53, vyapra.129 ret (ran) makA.58; jyasau.50 vyamAvata. samu.36 savivat.
Page #405
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAkSI 329 kathaM tarhyajJAna nigade bhaGgalikhanam ? sAkSijJAna vyAptArthavizeSAbhiprAyeNeti / dvitIyatRtIyayostu mAnAntarAnusaraNamityatra 'UnaM vA'pyadhikaM vetyAdivacanameva darzayiSyate / tasmAt paJcame paraM bhaGgaH / Xvyaci. 57 'dezakAlavayodravyasaMjJAjAti pramANataH / anyUnaM cennigaditaM siddhaM sAdhyaM vinirdizet // sAdhyaM siddhaM vinirdizet ityanvayaH / yatra dezAdInAM pratijJAntargatatvaM tatraiva dezAdi nigadaH prayojako na sarvatra | satyoktyapavAdaH sakRtpramAdAparAdhi vipraM vyApadi pIDitam / chaTAdibhirbadhyamAnaM rakSeduktvA'nRtAnyapi // apizabdAdatrApyanRtoktyA kiJcitpApaM bhavatIti smRca.89 gamyate / jayaH yasyAzeSaM pratijJAtaM sAkSibhiH pratipAditam / sajayI syAdanyathA tu sAdhyArthaM na samApnuyAt // (1) anyathA mithyaitaditi viparItAbhidhAne sAdhyaM na labheta, bhagnatvAdityarthaH / vyamA. 332 (2) atra sAkSiNa ityupalakSaNam / likhitasAkSibhuktiSu madhye'nyatarapramANam / yasyaiva pratijJAsatyArthapratipAdakamasti sa vijayIti mantavyam / evaM divye'pi kathitajaya hetuprakAreNa pratijJAsatyatve'pyevam / smRsA. 118 (3) anyathA'zeSapratijJAtapratipAdanAbhAve / ayaM ca dvedhA saMbhavati / anabhidhAne anapekSitAbhidhAne vA / antyo'pi caturdhA / nyUnAbhidhAne adhikAbhidhAne ajJAnAbhidhAne viruddhapakSAbhidhAne ca / atra sarvatra sAdhyAsiddhiH / kintu prathamaturyayoH pramANAntaramanusaraNIyaM, na tu tAvataiva tadbhaGganirNayaH, vicArArambhakasaMzayAnivRtteH / na ca na jAnAmIti nigade parAjaya eva vAdina iti pradIpa likhanavirodha iti vAcyam / pradIpakatA hi anigade saMzayatAdavasthyena pramANAntarAnusaraNaM bruvatA jJAnAbhAvanigade'pi tasyoktaprAyatvAt / (1) smRca.891 prakA.58 DhAdi (dAdi); samu. 36 madhya (bAdhya ) . (2) vyamA 332 pAditam (varNitam ); apa. 279 zeSaM ( zeSaH) jJAtaM (jJArthaH) pAditam (varNita :); smRca. 91 ( yasyA - zeSapratizArthaH sAkSibhiH prativarNitaH ); pamA. 114 SaM (gha) jJAtaM (zArthaH) pAditam (varNitam ) sa... tu (so'jayI syAdamyanIta); smRsA. 118 pratipAditam (parivarNitam ) nuyAt (payet); vyaci . 573 vyata. 220 yasyA (yasya); savi. 145 (yatrAdoSaH pratijJArtha : sAkSibhiH prativarNitaH / sa jayI sthAt ) etAvadeva candra. 151 smRsAvat vImi . 2 79 dhyA. (kSya); prakA. 59 zeSaM (zeSaH) zeSaM smRcavat samu. 37 smRcavata; viSya . 14 zeSaM (zeSa) pAritam (bhASitam) pnuyA (paye). bhya. kA. 42 candra. 151 pUrvapakSe pratijJAtamazeSaM pratibhAvayet / UnAdhikaM tu yatroktaM na tannigaditaM bhavet // (1) tatronAdhikAbhidhAne sAkSinirdezakasya bhaGga iti kecit asyApyanyathAvAditvAditi tadayuktaM, 'mithyAvAdI vihIyate ' iti vacanAt viparItAbhidhAnasyAnyathAvAdatvAt na tvanyathAvAdasya / na smarAmItyAdivAde'pi tathAtvApatteH iSyata eveti kecit / sAdhakabAdhakapramANAbhAvena saMdehe satyapi bhagnatve chalApatteH asya nirAsyatvAt / bRhaspatizcAnyathAvAdisAdhyasya prAptyA bhaGgamabhidhAya punarUnAdhikAmidhAnArthaM vacanAntaravivaraNaM kRtavAn tadanarthakaM bhavet, anyathAvacanenaiva prAptatvAt / ata evAtra tannigaditamityarthatattvamAha, na ca sAdhyAprAptim / vyamA. 333 (2) pUrvapakSagrahaNaM pradarzanArtham nigaditaM vinirNItam / apa. 2179 sAkSidvaidhe bahutvaguNAdhikyAdinA nirNayaH sadvaiidhe prabhUtAstu grAhyAH sAmye guNAnvitAH / guNakriyAyuktAstatsAmye smRtimattarAH // X vImi vyacigatam / (1) pamA. 114; candra. 151 ( kAlAvativayodravyadezajAti pramANataH); vyapra. 129 dravya (jAti) jAti (dravya); vyama. 19 ( = ) jAti (jJAti); vitA. 175. (2) vyamA 333 prati (pari); apa. 2 79; viSaya. 14 bhAva (pAda) ka (nyU). (3) vyamA 308 stu (ste) nvitAH (dhikAH) guNi (guNa) smRti (zuci) : 325 stu (ste) smRti (zuci); vyaka. 59 mya (dhye); pamA. 116 tu (syuH) smRti (zuci); vyaci. 29 nvitAH (dhikAH); candra. 1511 vyasau. 56 dvaidhe (mede) nvitAH
Page #406
--------------------------------------------------------------------------
________________ 330 vyavahArakANDam sAkSidvaidha iti / pamA. 116 OM sAkSiNAmanekavidhatve grAhyAn vibhajate bRhaspatiH - | dvau sAkSiNau tvalikhitau pUrvapakSasya sAdhakau // (1) anayoH patrAsnArUDhatve'pi bhedastenaiva darzitaHprayojanArthamiti / mitA. 2168 (2) mitA. TIkA - anayoH smAritayadRcchAbhijJayoH / arthanA svArthasiddhayarthaM pratyarthivacanaM sphuTam / yaH zrAvyate sthito gUDho gUDhasAkSI sa ucyate // bAla. 2168 (1) mitA. TIkA - asyArthaH, arthinA sAdhyavatA / svArtha siddhayarthaM pratyarthino vacanaM sphuTaM yathA bhavati tathA, pratyarthinA'vijJAtaH san sthito yaH pumAn zrAvyate sa gUDhasAkSI kathyata iti / subo. 2268 (2) tenA'nyataravAdyabhihitArthaviSayaka dRSTakAraNajaM vijJApanaM sAkSyamiti sthitam / sAkSiNAmapi yaH sAkSyamuparyupari bhASate / zravaNAcchrAvaNAdvApi sa sAkSyuttarasaMjJitaH // (1) svapakSasaMbandhisAkSyaM paribhASatAM sAkSiNAM yaH svayaM zRNoti arthinA zrAvyate vA sa zravaNAt zrAvaNAdupttarasAkSItyarthaH / vyata. 212 + vyata. 212 (2) mitA. TIkA - sAkSiNAmapi upari UrdhvaM yaH pumAn zravaNAt zrAvaNAdvA sAkSyaM upari uttAnaM utkRSTaM bhASate ityAdyarthaH / ata eva SaSThIsaMgatiranyathA dvitIyApattiH sphuTaiva / bAla. 2168 kAtyAyanaH sAkSiprakArAH / talakSaNAni / sAkSivizeSa viSayAH / afrat svayamAnIto yo lekhye saMnivezyate / sa sAkSI likhito nAma smAritaH patrakAdRte // atha svahastenArUDhastiSThazcaikaH sa eva tu / * na cetpratyabhijAnIyAttatsvahastaiH prasAdhayet // yaistu kAryaprasiddhayarthaM dRSTvA kArya punaH punaH / smAryate hyarthinA sAkSI sa smArita ihocyate // (1) ' smAritaH patrakAte' ityasya vivaraNaM tenaiva kRtam / 'yastu' iti / yastu yadRcchayA AgataH sAkSI kriyate sa yadRcchAbhijJaH / mitA. 2 / 68 (2) dRSTveti darzayitvetyantarbhAvitaNyarthaH / kArya vyavahArapadaM darzayitvA pramApayya / kAryaprasiddhyarthaM kAlAntare vyavahAranirNayasiddhayarthaM punaH punaH smAryate kAryameva vismaraNanirAsAya yaH sa smArito nAma sAkSItyarthaH / yastu yadRcchayA prasaGgAdAgatastvamatra sAkSI bhaveti sAkSitvena nirUpyate sa yadRcchAbhijJaH / vyapra.107 (3) mitA. TIkA - paunaruktyaM pariharati smArita iti / tenaiva kAtyAyanenaiva / evamagre'pi / punaH punaH kArya dRSTvA * kAryaprasiddhyarthe yaH smAryate ityanvayaH / smArita iti pAThe ' matibuddhIti ' vartamAne ktaH / iha vyavahAre / AgataH sanniti zeSaH / bAla. 2168 prayojanArthamAnItaH prasaGgAdAgatazca yaH / (dhikA:); samu. 37 prabhUtAstu (tu bahavoM ) smRtimattarAH (mati - mattamAH); vivya9 vyasauvat, nAradaH . (1) mitA. 2 68; smRci.45 nAradaH nRpra. 9; savi. 142 (=) nIto (hUtaH); vyapra. 107; vyau. 47 nIto (nIte) sasA (svasA) tra (tri); vitA. 157 yo ( vA); setu. 116; prakA. 513 samu. 30. * savi., vyapra., setu. mitAvat / X bAla. (2 / 68) subogatam / + setu vyatavat / 47 yaH (saH); vitA. 157; setu. 116; prakA. 51, samu30. (1) mitA. 2 / 68 vyate (vitaH ); vyamA 321 bRhaspatiH; subo. 2 68; smRci.45 krameNa nAradaH nRpra. 9 to (ro); vyata. 212 sthito (tadA) - nAradaH; savi. 142 (=); vyapra. 107; vyau. 47; vitA. 157 Dho (Dhe) nAradaH; setu. 1163 prakA. 51 vyAsaH; samu.30. (2) vyaka. 43; vyasau. 41; vyapra. 109... (3) mitA. 2 / 68; nRpra. 9 smArya (kArya); smRci. 45 (a) nAradaH; vyapra.107; vyau. 47 ( = ) yastu (yattu ); vitA. 157, rAkau . 401, setu. 116; prakA. 51; samu.30. (4) mitA. 2/68; smRci.45 krameNa nAradaH; nRpra. 91 savi.142 (=) khali (cAli); vyapra. 107; byau (2) mitA. 2 / 686 smRsA. 100 te (tAm ) nArada : 3 vyaci. 35 Sate (Sitam) bRhaspatiH ; smRci.45 krameNa nAradaH; nRpra. 9-10; vyata. 212 yaH (yat) uparyupari bhASate ( svapakSaM paribhASatAm ) jJitaH (jJakaH) nArada: savi. 142 ( =); candraH 136 te (tAm ); vImi 272 bRhaspatiH vyapra. 1071 vyau.47; vitA. 157 nAradaH setu. 116 zitaH (ka):117 uparyupari (samakSaM pari) nAradaH; prakA.51; samu.300 |
Page #407
--------------------------------------------------------------------------
________________ - sAjhI ubhAbhyAM yasya vizvastaM kArya vA'pi niveditam / ' grAmazca prADvivAkazca rAjA ca vyavahAriNAm / / gUDhacArI sa vijJeyaH kAryamadhyagatastathA // kAryeSvabhyantaro yaH syAdarthinA prahitazca yaH / - (1) bRhaspatikAtyAyanau kAryamadhyagataM vyAkurutaH- kulyAH kulavivAdeSu bhaveyuste'pi sAkSiNaH // ubhAbhyAmiti / vyamA.320 RkthabhAgavivAde tu saMdehe samupasthite / (2) ubhAbhyAmarthipratyarthibhyAM yasya vizvAsaH kRtaH, kulyAnAM vacanaM tatra pramANaM tadviparyaye // sa gUDhacArI kAryamadhyagato vijJeya ityrthH| vyaka.42 prakhyAtakulazIlAzca lobhamohavivarjitAH / / 'lekhakaH prADvivAkazca sbhyaashcaivaanupuurvshH| AptAH zuddhA viziSTA ye teSAM vAkyamasaMzayam / / nRpe pazyati tatkAyeM sAkSiNaH samudAhRtAH // (1) teSAmiti bahuvacanaM yekasaMkhyAkasAkSivAkya (1) sarva evaite vAdinoranumatimantareNApi ekaikazaH mevaM na nizcAyakamiti pratipAdanArtham / smRca.76 saakssinnH| . vyamA.320 (2) AptAH yathArthavAdinaH / vibuddhAH vivAda(2) mitA.TIkA ... asyArthaH, rAjani tatkArya vyava- viSayIbhUtArthajJAnavantaH zAstrArthajJAnavantazca / 'matibuddhihArakArya pazyati sati ete lekhakAdayo'nupUrvazaH 'pUrvA- pUjArthebhyazca' ( vyAsU. 3 / 2 / 188) iti kartari ktH| bhAve paraH para' iti sAkSiNaH na tu lekhakAdInAmeva 'AdikarmaNi' iti madanaratne / teSAM vAkyamasaMzayaM sabhApatitve te eva sAkSiNaH / 'nRpe pazyati' ityabhi- yathA bhavati tathA / vyapra.111 dhAnAditi lekhakAdibhiH saha paripaThitasya prADavivAka- atra sarvatra nyUnAdhikavizeSaNopAdAnaM na doSAya / syopAdAnaM lekhkaadyuplkssnnaarthmityrthH| Xsubo.2|68 anRtabhASaNabhIrutvasatyavadanazIlatvasya ca sAkSitvaarthipratyarthinorvAkyaM yacchrataM bhUbhRtA svym| prayojakasyopalakSaNArthatvAtteSAm / vyapra.112 sa eva tatra sAkSI syAdvisaMvAde dvayorapi // vibhAvyo vAdinA yAdRk sadRzaireva bhAvayet / nirNIte vyavahAre tu punAyo yadA bhvet| notkRSTazcAvakRSTastu sAkSibhirbhAvayetsadA // adhyakSaH sabhyasahitaH sAkSI syAttatra nAnyathA // vAdinA vibhAvyo'GgIkArayitavyo'rthAtprativAdI / anye punaranirdiSTAH sAkSiNaH smdaahtaaH| tatra vizeSamAha-yAdRk prativAdI tatsadRzastajAtIya reva bhAvayet / vAdinetyupalakSaNam / vAdyapi prati___x bAla. (2068) subovat / vAdinA tajAtIyaireva vibhAvyaH / vyapra.111 (1) vyamA.320 bRhaspatikAtyAyanau; byaka. 42 bRha liginaH zreNipUgAzca vnnigvaataastthaa'pre| , spatikAtyAyanI; vyasau.30 vizvastaM (vizraMbhAta) vApi (vA vi) bRhaspatikAtyAyanI. samUhasthAzca ye cAnye vargAstAnabravIdbhaguH // (2) mitA. 2 / 68; vyamA.320 tat (yat): 323 (1)vyamA.320 yaH syAd (yazca); vyaka.41 kulyAH dhyaka.42 kArya (kAyeM); subo.2|68; savi.142 (=); kula (kulyAkulya) nAradakAtyAyanau; vyata.219 lyAH (lyA) vyasau.40, vyapra.107 (-); vyau.47 vyakavat ; vyama. manukAtyAyanI; vyasau.39 syAda (ca a) nAradakAtyAyanau; 15. pU.; vitA.158 NaH samudAhRtAH (No hyakRtAHsmRtAH) vivya.12 pUrvArdhe (kAryasyAbhyantarA yastu AtmanA sahitastu nAradaH; prakA.52 bRhaspatiH; samu.30. yaH) deSu (de tu). (2) vyamA.322 vAde (bhAge). - (3) vyamA.320 zrutaM bhUbhRtA (brUtaM prabhRtAt ) (tatra .) (3) vyaka.44 ; smRca.76; vyasau.42 zuddhA viziSTA bRhaspatikAtyAyanau; vyaka.42 bRhaspatikAtyAyanau nRpra.10 (ziSTA vibuddhA); vyapra.111 vyasauvat ; prakA.49; samu 28. vyasau.40 bRhaspatikAtyAyanau; prakA.52. (4) vyaka.44 vyo (vya); vyasau.42 vaka (pakR); vyapra. (4) vyaka.42 bRhaspatikAtyAyanau. 111. (5) ap.2|69 bhRgu : (guru:); vyaka.45 vAtA (jAtA); - (5) vyamA 320 NaH samu (Nazca u) nAradakAtyAyanI; vyasau.43 vAtAstathApare (prItAstathava na) bhagu (muni:); vyapra. vyaka.41 nAradakAtyAyanIH vyata.219 manukAtyAyanau111, vyama.16 vrAtA (jAtA) gargA (gA); baal.2|69 vyamavyasau.39 nAradakAtyAyanI; bivya-12 samu (SaDDu)... vat ; prakA.49 ye (te) vargA (vA ; samu.28 rgA (aa). .
Page #408
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam dAsacAraNamallAnAM hastyazvarathajIvinAm / (2) yAcite iti nikSepavizeSaNaM, nyAyataulyAdanyapratyekaikasamUhAnAM nAyakA vargiNaH smRtaaH|| trApi / vyaci.39 'teSAM vAdaH svavargeSu vargiNasteSu sAkSiNaH // ___ (3) yAcita ityevamekamAtravedyatayA pratIteranyatrApi strINAM sAkSyaM striyaH kuryurdvijAnAM sadRzA dvijaaH| boddhavyam / evaM ca naiko na strItyanyaviSayo draSTavyaH zUdrAzca santaH zUdrANAmanyAnAmantyayonayaH / candra.135 Abhyantarastu nikSepe sAkSyameko'pi vaacyte| (4) madanaratnAkarastu yAcitaM vivAhAdyartha yAcitaM arthinA prahitaH sAkSI bhavatyeko'pi yAcite // gRhItamAbharaNAdikaM yAcitakamiti yAvadityAha / nikSepa(1) nikSepakAle dvAbhyAmeva sabhyabhAvena kAryAbhyantarI- vizeSaNavaiyAdayAcite tasminnabhyantarasyaikasyAsAkSitvakRtatvAt nikSiptayattAvivAde sAkSyameko'pi vAcanIyo prasaGgAdyavahitAnvayaprasaktezcottaraiva vyAkhyA prakhyA / na tatrobhayAnumatyapekSA kAryA, tathA kenApi prayojane vyapra.113 nAlaGkArAdiyAcanAya prahitastadiyattAdivivAde prahita 'saMskRtaM yena yatpaNyaM tattainaiva vibhAvayet / eva sAkSI dvAbhyAmevAdaraNIyaH, satyatAvadhRtatvAt / na eka eva pramANaM sa vivAde tatra kIrtitaH // hyasatyamevAlaGkArAya prasthApayati tadA vA tasmai dadAti (1) yena suvarNakArAdinA yatpaNyaM kuNDalAdi ghaTitaM . yathA yatra dvAbhyAmeva svavacanaM zrAvito'sAveko'pi tattenaiva sAkSiNA saadhyedityrthH| vyaka.43 sAkSI sAhaseSu ca / vyamA.319 (2) tatsarvamubhayAnumatasAkSiviSayam / bahutvavadubhaya - saMmatatvasyApyanAptatvazaGkAvyudAsakatvAt / smRca.76 (1) ap.2|69 zvaratha (zvAyudha) ka (kaM) smRtAH (tathA); (3) etacca tAdRzasyA'nyasyA'bhAve / tasya ca gyaka.45 zvaratha (zvAyudha); vyaso.43 vykvt| vyapra. steyatvapakSe draSTavyam / vyaci.40 111-112 zvaratha (zvAyudha) ka (kaM); vyama.16; bAla.2069 ) idaM ca bahanAmasaMbhave satyavAdinoIyorekasya jIvi (vAji); prakA.49:52 uttarArdhe (pUgazreNigaNAdInAM / vAnumatipradarzanArtha, na niyamArtham / adRSTArthatvaprasaGgAsAkSyaM sveSu vidhIyate); samu.28 uttarArdhe (pUgazreNigaNA diti dhyeyam / . vyapra.113 dInAM sAkSyaM sveSu niyojayet) etasminneva patre Adarzavadapi vrtte| anyena hi kRtaH sAkSI naivAnyastaM vivAdayet / ' (2) ap.2|69; vyaka.45; vyasau.43, vyapra.112. tadabhAve niyukto vA bAndhavo vA vivAdayet / / (3) vyamA.323; vyaka.45 sadRzA dvijAH (dvijasa svayamuktitvenAsAkSitvaM mA bhUditi yena kenacit tamAH) manukAtyAyanau; candra.133 ca santaH (santazca); sAkSinirdezo na kArya ityAha-anyeneti / arthI tadIyo vyasau.43, vivya.12. vA sAkSiNaM nirdizennAnya ityarthaH / evaM cAnyena nirdi(4) vyamA.319 Abhyantarastu (abhyantaraNa) vatye (vede) STo'nirdiSTava devAsAkSItyavagantavyam / smRca.82 cite (citaH); vyaka.43 Abhyantarastu (abhyantare tu)kSya (dhya) vAcya (bAdhya); gaumi.13.2 Abhya (abhya) cite (citaH); bhAvayetsAkSibhiH kArya mRte tvarthini baandhvH| smRca.76:94 yAcite (dUtakaH); pamA.96 nikSepe (vizayaH) (1) vyaka.43; smRca.76 yatpaNyaM (saMnyastaM); byaci. vAcyate (vA vadet) pU.; byaci.39 Abhyantarastu (abhyantarazca) 40 tatra (pari); vyata.214 vyacivat candra.134 vyacivatye (vede); vyata.214 Abhya (abhya) vAcyate (dApayet ) vat; vyasau.41 sa (ca) taH (tam); vyapra.113; vyama. vatye (vede); candra.134 Abhya (abhya) vatye (vede) cite 16; vitA.165 tenaiva (tatraivaM) pU.; setu.120 sa vivAde (citaH); vyasau.41 Abhyantarastu (abhyantareNa) vatye (vade); tatra (syAtsa vivAde pra); prakA.49 smRcavat samu.28 smRcavat. vyapra.112 Abhya (abhya) vatye (vede); vyama.16 Abhya- (2) vyamA.327 bAndhavo (brAhmaNo); ap.2|71; vyaka. ntarastu (abhyantarastha) vatye (vede); vitA.165 bhyantarastu 48 niyukto vA (viniyukto); smRca.82; vyasau.46-47 (abhyantarastha); setu.120 Abhyantarastu (abhyantaraNa) kSepe(kSepa) vivAda (vibhAva); prakA.53; samu.32. vAcyate (dApayet) vatye (veda); prakA.49; samu.28. (3) vyaka.48; smRci.46 tva (pya); byasau.47
Page #409
--------------------------------------------------------------------------
________________ kulAdInAM samakSaM cellikhitaM bhAvayetsadA // asAkSitvanimittAni sAkSI sokSiNAM likhitAnAM ca nirdiSTAnAM ca vAdinA / teSAmeko'nyathAvAdI bhedAtsarve na sAkSiNaH // (1) asyArthaH - ekasya bhASArthasyottarArthasya vA pratipAdaM gRhItAnAM sAkSiNAM vaccana vipratipattimAtreNa bhedAdasAkSitvaM na tu samasaMkhyAnAm / ekasyApyanyathA vAde sarveSAM bahUnAmasAkSitvAvadhAraNAt / ata evAha - 'bhedAdvipratipattiH syAdvivAde yatra sAkSiNAm' iti / vacanabheda - vAde cAsAkSitvamuktaM, na tu saMkhyAsamAnatApekSAtaH, `sarvatra nirapekSazruteH / nanvetadviruddhaM, ekasyApyanyathAvAdepItareSAM saMkhyAtireke nirNayAbhidhAnAt / yathA manuviSNU 'bahutvaM parigRhIyAt sAkSidvedhe narAdhipaH / sameSu tu guNokRSTAn guNidvaidhe dvijottamAn // tathA nAradaH-'sAkSiNAM vipratipattau pramANaM bahavo matAH / sAmye tat zucayo grAhyAstatsAmye zucimattarAH // tathA bRhaspatiHsAkSidvaidhe prabhUtAste grAhyAH sAmye guNAnvitAH / guNidvaidhe kriyAyuktAstatsAmye zucimattarAH ' // atha manyase vAdinoH sAkSigrahaNe vipratipattAvetAni, sAkSiNAmeva grAhyatayA nirdezAt ato na bAdha iti / evaM tarhi yAjJavalkyaviruddhametat, yathA-- ' dvaidhe bahUnAM vacanaM sAmyeSu guNinAM tathA / guNidvaidhe ca vacanaM grAhyaM ye guNavattarAH ' // anena gRhItasAkSipraznAnantaraM vacana vipratipattau bahUnAM vacanasyaiva grAhyatayA nirdezAt / nanu kathamekasyApi bhi: kArya (kAryaM tu) likhi ( lekhi ). (1) mitA. 2 70 nA (nAm) nAradaH; vyamA 325 ca (tu) nA (nAm); apa. 2 / 71 ca (tu); smRca.82 ca ni (tu ni); pamA. 116 nA (nAm ); vyaci. 41 ca ni (suni) nA (nAm) bhedAtsarve na sAkSiNa: ( tadA sarvepyasAkSiNaH); smRci. 45-46 nA (nAm) nArada: vyata. 215 nA (nAm) beM na (rve'pya); savi. 140 nA (nAm ) nArada: ; viimi.2|78 sAkSiNAM likhitAnAM (likhitAnAM sAkSiNAM ); uyapra. 114 nA (nAm) vAdI (brUte) veM na ( veM'pya); vyau. 48 nA (nAm); vyama. 16 bhedAt (bhavet ); vitA. 161 nA (nAm) rve na (veM'pya) krameNa bRhaspatiH; setu. 124 ca vA . ( tu vA) veM na ( veM'pya); prakA. 53 smRcavat; samu. 32 nA (nAm); viSya. 13 ca (tu) rve na (va tva). 333 sAkSiNo bandhabhedAt bahUnAmapyasAkSitvamucyate ? satyaM, etasmAdeva tarhi virodhAt dvaidhe bahUnAmityAdikamapyubhayoH sadbhAve viSayatvena varNyatAmetat, sAkSigrahaNAnca tadvacanasyApi grahaNamarthaprAptamanUdyate / vacanagrahaNArthameva sAkSiNo grahaNAt / tena gRhItAnAM tulyaguNAnAM sAkSiNAM madhye yadyeko'nyathA brUte, tadA bahUnAmevApyasAkSitvamityAdivirodhAt samAnam / kintu sakalaprAmANika vyavahAraviruddhatvAdanyArthasyApyanyathA samAdhIyate / trayANAM madhye yadyekasyAnyathAvAdaH syAttadA itarayormadhye ekasyaivAnyathAvAdanAttulyatvena tadaparasyaikasya nirNayaH syAt, ekazvAsAkSI ityuktaM prAk / tena sAkSivacanabhede yatraiko - 'dhikaH syAttatra bhedAdasAkSitvamiti varNanIyam / dvitrAdyaghiketu bahutvaM parigRhIyAdityAdivacanamityavirodhaH / evaM ca tulyarUpeSu paJcasu pRSTheSvekasyAnyathAvAde tulyAdekasmAt trayo'dhikAH tena tatra bhavatu nirNayaH / teSveva tu dvayorvipratipattAvitareSu triSu dvayorvipratipannasamAnayoreko'dhika iti bhedAdasAkSitvaM boddhavyam / vacanavazAttu pUrvokta evArthaH / ekaikazaH sarveSAmeva pratipannasamAnatvAdekaikasya pramANatvAnmilitAnAM pramANatvAbhAvAt / vyamA 325-326 (2) tatra sarvazabdenAnyathAvAdisahitAnAmeva bahUnAmasAkSitvamuktam / na punaH kevalAnAmityavagantavyam / anyathA 'dvaidhe bahUnAm' ityAdivacanavirodhAt / + smRca.82 (3) mitA. TIkA - asyArthaH, sAkSitvena nirdinAM' ete sAkSiNa' iti patralikhitAnAM, vAdinAM bruvatAM teSAM sAkSiNAM madhye eko'nyathA vAdI cet te bhedAnna sAkSiNa iti / subo. 2168 (4) atra likhita grahaNAdakRtasAkSiNAM bhede'pi na sAkSyahAnirityuktam / savi. 140 6 (5) paJcasveSvapi sAkSiSvadhikaguNasyaikasyApyanyathAvAditve tadviruddhArthAbhidhAyinAM sarveSAmanyeSAmasAkSitvam / adhikaguNasyApyekasya bahuvAkyaviruddhAbhidhAnAdasAkSitvamiti sarve'pi te na sAkSiNa iti na manvAdivirodha * vyaci., vyata., vImi., setu. vyamAgatam / + pamA, smRticandrikaibodhdRtA /
Page #410
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam 334 iti madanaratnAkaraH / vayaM tu guNavattvasyaiva ' zatamapyandhAnAM na pazyati' 'ekenApi bahUnAM pratibandhAcca' ityAdinyAyena prAdhAnyAt guNavataH sAmye vAdinirdiSTAnAmekasyApyanyathAvAditve saMkhyAdhikye'pi guNavattaratvAbhAve sarveSvasA - kSitvam / 'dvaidhe bahUnAM' ityatrApi vinigamakAntarA bhAve bahutvameva vinigamakamata eva saMkhyAnapekSameva guNavattamatvamAtraM grAhyavacane hetumAheti brUmaH / *vyapra. 115 dvRttijIvino ye ca tatsevAhitakAriNaH / tadvandhusuhRdo bhRtyA AptAste tu na sAkSiNaH // mAtRSvasRsutAcaiva pitRSvasRsutAstathA // mAtulasya sutAzcaiva sodaryasutamAtulAH / ete sanAbhayaH proktAH sAkSyaM teSu na yojayet // kulyAH saMbandhinazcaiva vivAhyo bhaginIpatiH / pitA bandhuH pitRvyazca zvazuro guravastathA // * atra vAcaspatimatamapyudhdRtaM prakAzakAreNa tacca vyamAgatam / (1) vyamA.324; ap.2|71 ; vyaka. 47; smRca. 773 smRci.46 utta., bRhaspatiH ; candra.1411 vyasau. 451 vyapra.119; vitA.160 tatsevA (ye ca tat) te tu na ( caiva na); prakA. 50; samu. 283 vivya. 13 sevA (samA). (2) vyamA.324 (mAtRsvasuH sutAzcaiva vivAhyo bhaginIpati:); apa. 2 71 pitR... stathA (vivAhyo bhaginIpatiH); vyaka. 47 va (sva); vyapra. 119 mAtRSvasR (mAtRSvasuH ). (3) apa. 2 71 utta; vyaka. 47 rya (ryAH) proktAH (tUktA:); smRca.78 mAtulasya (mAtRSvasuH ) rya (ryA) proktAH (tUktA: ); pamA. 99 mAtulasya (mAtuH svasuH) proktAH (tUktAH); vyaci. 43 mAtulasya ( mAtRSvasR ) proktAH (tUktA: ) yojayet (vidyate); smRci.46 sAkSyaM teSu (teSu sAkSyaM); candra. 141 mAtulasya (mAtRSvasR) rya (ryA) proktAH (tuktA: ) zeSaM smRcivat; vyasau. 45 mAtulasya (mAtRSvasR) proktAH (tUktA:); vyapra. 119; prakA. 50 smRcavat samu. 29 mAtulasya (mAtRSvasR ) rya (ryA) proktAH (tUktAH); vivya. 13 mAtulasya (mAtuH svasuH ) rya (ryAH) sAkSyaM... yet (teSu sAkSyaM na vidyate ). (4) vyamA 324 utta.; apa. 2071 zvazuro guravastathA (sodaryAsutamAtulAH); vyaka. 47; smRca. 786 pamA. 100 utta.; nRpra.10 utta.; vyasau . 45 kulyAH (anyAH) ; vyama. 119; prakA. 50; samu. 29; vivya. 13 pU. ! nagaragrAmadezeSu niyuktA ye padeSu ca / vallabhAzca na pRccheyurbhaktAste rAjapUruSAH / / (1) ye kulyAdayo rAjapuruSAntAH prakIrtitAH te sAkSyaM kartuM na pRccheyuH / na sAkSiNaH syurityarthaH / nanu ayamasAkSikathanaprapaJco vyarthaH / lakSaNoktyaivArthAdvilakSaNAnAmasAkSitva siddheH / satyamevaM, tathApi yatra sarvathAvihitasAkSiNAmabhAvaH tatra manuSyamAtrasya sAkSitvaM nayet / 'na ye kecidanApadI' ti manuvacanAtprAptaM, tatra keSAMcitpratiSedhArthaM 'nArthasaMbandhino nAtA' ityAdivacanaracanA kRtetyarthavAnevAyaM prapaJcaH / evaM ca lakSaNAnvitasAkSiNAmalAbhe pratiSedharAhitya mAtrazAlinAM sAkSitvaM vihitamityanusaMdheyam / smRca.78 (2) na pRccheyuH bhavadIyo vivAdaH kIdRza iti tairna praSTavyam / na kruddhairnApi saMsRSTairnAsInairna rujAnvitaiH / nindyairnApi saMmUDhaiH sAkSibhizca vicArayet // viruddhA vargiNaH syuzcet sAkSyaM vargasya na kvacit // yaH sAkSI naiva nirdiSTo nAhUto naiva darzitaH / brUyAnmithyeti tathyaM vA daNDyaH so'pi narAdhamaH // arthI yatra vipannaH syAttatra sAkSI mRtAntaraH / pratyarthI vA mRto tatra tatrApyevaM prakalpayet // naiM sAkSyaM sAkSibhirvAcyamapRSThairarthinA sadA / na sAkSyaM teSu vidyeta svayamAtmani yojayet / / pamA 100 (1) apa. 2 / 71; vyaka. 47 ktA ye (ktArthe) bhaktA (uktA); smRca. 78; pamA. 100; nRpra. 10 ktAste (ktA ye); candra. 141 pade (pare) bhaktA (uktA); vyasau. 45 bhaktA (uktA); prakA. 50; samu. 29. (2) vyaka. 47 na ninyai ( nAninyai) zva vicArayet (stu vibhAvyate); vyasau.45. (3) vyaka. 47 vargiNaH(varjitAH) vargasya (vRddhasya); vyasau. 45. ( 4 ) zunI. 4 / 689 darzi (dezi); vyamA 326 naiva ( nApi ); vyaka. 48 naiva darzitaH (nApi coditaH ); vyaci. 41; - vyata. 216 hRto (bhUto); vyasau. 46 vyamAvat ; vyapra. 115. darzi (dezi); setu. 125 vyapravat. (5) vyaka. 48; vyasau.46 vA (ca) kalpayet ( kalpyate); bAla. 2 / 69 vipanna: ( viSaNNaH ). ( 6 ) vyamA. 326.
Page #411
--------------------------------------------------------------------------
________________ . sAkSI 335 sAkSiNaH kutra parIkSyAH kutra na mithyAbhiyoge daNDyaH syAtsAdhyArthAccApi hiiyte|| 'RNAdiSu parIkSeta sAkSiNaH sthirkrms| doSeNaiva tu dUSayet / na tu guNAbhAvena / tasya sAhasAtyayike caiva parIkSA kutracitsmatA // vacanaprAmANyavighAtakAritvAbhAvAdityabhiprAyaH / ata : (1) etacca sAkSiparIkSaNaM RNAdiSu na sAhasAdiSu eva Apadi guNarahitasyApi niSiddhetarasya RNAdau tadAha kAtyAyana:- Rnnaadissviti| -vyamA.327 sAkSitvamuktam / ato na guNAbhAvodbhAvanamAtreNa . (2) tat yatra sAhasAdau parAjaye vadhAdigurutaradaNDa- RNAdau nirdiSTasAkSiNAmasAkSitvApattiH / kintu dAsaprAptisaMbhAvanA, tatra parIkSAvidhAnArtha RNAdisAha- tvAdiniSiddha nimittodbhAvanenetyavagantavyam / sAhasAdau caryAdajJatvAdidoSaparIkSAyAH sArvatrikatvena kutracidvi- na tenApi / kintvajJatvAsatyazIlatvAdidoSodbhAvanenaivedhAnAsaMbhavAcca / smRca.79 tyanusaMdheyam / *smRca.83 (3) parIkSAbhidhAnaM spaSTAsatyavAdidoSaviSayam / premANasya hi ye doSA vaktavyAste vivAdinA / ata eva 'kutracit' ityuktam / vyapra.121 gUDhAstu prakaTAH sabhyaiH kAle zAstrapradarzanAt / / vyAghAteSu nRpAjJAyAH saMgrahe sAhaseSu c| (1) pramANasya pramANabuddhaya prayuktasya gUDhA doSA steyapAruSyayozcaiva na parIkSeta sAkSiNaH // vivAdinA vaktavyAH, prakaTAstu sbhyritynvyH| (1) vyAghAteSu bhaGgeSu ityrthH| apa.172 apa.2072 (2) etad gRhasthatvAdiguNagaNaviSayaparIkSAyA niSe- (2) vivAdinA aviditatvenAnudbhAvitadoSAH dhakaM na punarajJatvAdidoSaviSayaparIkSAyA api, pUrvokta- zAstrapradarzanena prakaTIkRtya sabhyarvaktavyA ityarthaH / vacanavirodhAt / smaca.79 +vyaka.49 antarvezmani rAtrau ca bahirgAmAcca yadbhavet / (3) pramANasya pramANatayA kIrtitasya / kAle eteSvevAbhiyogazcenna parIkSeta sAkSiNaH // pramANaparIkSAkAla ityarthaH / smRca.62 - sAkSyAdipramANaparIkSA kAle nirNayakAle ityrthH| smRca.83 nAtathyena pramANaM tu doSeNaiva tu dUSayet / (4) ye gUDhAH pratyarthinA na jJAtAste, kAle sAkSix nyaci. vyamAvat / vAdAtpUrvakAle, kAryA iti zeSaH / zAstrapradarzanAt (1) byamA.327 (sAhasAtyadhike caiva parIkSA na duSTAnAM zAstre sAkSitvenAnupAdeyatvadarzanAt / chalaM kvacinmatA); vyaka.49; smRca.79; vyaci.44 uttarArdhe nirasyeti ca chala nirAsasyAvazyakatvAditi tAtparyArthaH / (sAhasAtyadhike cApi na parIkSA kvacinmatA); vyata.214 ke vyapra.122 caiva (ke naiva); vyasau.47; vyapra.121 (=) caiva (cApi); * savi. smRcavat / + vyaci. vyakavat / setu.120 yike cai (yake nai); prakA.51 samu.30. tu): 132 nAtathyena (tathyena hi) yet (Nam): 132 pU., .. (2) vyamA.328 teSu (te ca); ap.2|72; vyaka.49 bRhaspatiH; vyaci.46 ccApi (darthAcca); davi.341 yAH (yAM); smRca.79; vyaci.44 teSu (te ca) yAH (yAM); smRci.46 vyacivat ; vyasau.47 kSe (kSye); prakA.51% NaM tu (Nena) ccA (dA); savi.144 nAtathye (nAvadhe); samu.30.. vyasau.48 ccApi (dvApi); vyapra.122 vyasauvat ; prakA.50, (3) vyamA.328 yadbhavet (yo bhavet) (eteSvevAbhiyoge 54; samu.32 yoge (yogI). ce parIkSA nAsti sAkSiNAm ); apa.2172, vyaka.49; (1) zunI.4663 pramA ... hi (sAdhanAnAM ca) le (la); vyaci.45 yadbhavet (yo bhavet) (eteSvevAbhiyoge tu parIkSA apa.2172; vyaka.49 DhAstu (dAtta) pAdatrayameva; smRca. nAtra sAkSiNAm ); vyasau.42 trau ca (trau vA) yadbha (yo bha) 62,83; pamA.132 dinA (dinaH) DhAstu (DhAH syuH) le kSeta (kSA'tra). (la); vyaci.46 kAle (kArya); vyasau.48; vyapra.122; (4) ap.2|72 daNDyaH (daNDaH) cApi (cAbhi); vyaka. vyama.17 krameNa vyAsaH; vitA.179 vivA (hi vA); prakA. 49; smRca.63,83, pamA.106 nA (na) bhiyoge (bhoge / 41,53, samu.32. cinmatA); vyata sa vi. smRcana hi) yet
Page #412
--------------------------------------------------------------------------
________________ 336 vyavahArakANDam (5) kAle vAdAtpUrvam / vitA.179 / sAkSiNaH sadyaH praSTavyAH 'lekhyadoSAstu ye kecitsAkSiNAM caiva ye smRtaaH| ne kAlaharaNaM kArya rAjJA sAkSiprabhASaNe / / vAdakAle tu vaktavyAH pazcAduktAnna dUSayet // / mahAndoSo bhavetkAlAddharmavyAvRttilakSaNaH // ukte'rthe sAkSiNo yastu dUSayet prAgadUSitAn / / (1) sAkSiNAM nirdezaH / pRSTAnAM vA apRSTAnAM vA na ca tatkAraNaM brUyAtprApnuyAtpUrvasAhasam // ' sAkSiNAM vacanaM dvayamapi sAkSiprabhASaNaM, nyAyasyAvipratyarthinA'rthinA vA'pi saakssiduussnnsaadhne| zeSAt / ubhayatrA'pi vilambe kUTakaraNena dharmavirodhApatteprastutArthopayogena vyavahArAntaraM na ca // rityrthH| vyamA.306 pramANadoSavivAda nirNayaH pUrvavyavahAramadhya eva kartavya (2) tat spaSTasAkSiviSayamityavagantavyam / saMdigdhaityabhiprAyaH / na ca vyavahAramadhye vyavahArAntaranirNayasya sAkSye kAladAnavidhAnAt / *smRca.92 anucitatvAdayuktamiti vAcyaM, pramANadoSavivAdanirNa sAkSibhyaH kAlo deyaH yasya pUrvavyavahArazeSatvena tatraiva kAryatvAt / pRthak sabhyakriyA'parijJAne deyaH kAlastu sAkSiNAm / phalAbhAvena vyavahArAntaratvAbhAvAceti / *savi.145 saMdigdhaM yatra sAkSyaM tu sadyaH spaSTaM vivAdayet / / rAjA kriyAM samIkSyaiva yathAnyAyaM vicArayeta / (1) samyakriyAparijJAne samyakAryajJAnArtham / / lekhyAcAreNa likhitaM sAkSyAcAreNa saakssinnH|| vyaka.59 (1) suvyaktavarNavAkyAdiko lekhyAcAraH / smRca.61 (2) nigAdyA'smaraNe tatsmaraNArtha kAlo deyaH / sAkSyAcAreNa, sAkSilakSaNajAtenetyarthaH / smRca.84 smaraNe sadya eva sAkSiNo nigaadyaaH| vyaci.56 (2) rAjA sAkSiNa AhUya sAkSyAcAreNa likhitaM sAkSipraznavidhiH / satyaprazaMsA'nRtanindA c| .. vicArayet / yadvA lekhyAcAreNa likhitaM vicArayet / AhUya sAkSiNaH pRccheniyamya zapathaibhRzam / asmin vyAkhyAne kriyAmiti lakSaNe dvitIyA / kriyA- samastAnviditAcArAnvijJAtArthAnpRthakpRthak / / . "devabrAhmaNasAnnidhye sAkSyaM pRcchehataM dvijAn / samAdAyeti pAThe RjurevAnvayaH / savi.119 udaGmukhAnprAGmukhAn ca zuciH zucIn / * vyapra. savigatam / (1) vyaka.50 bRhaspatikAtyAyanI; smRca.83, pamA. * savi. smRcavat / 106, savi.143 uktAn (uktaM); candra.143 SAstu (pAzca) . (1) shunii.4|661 rA....Ne (rAjA sAdhanadarzane): NAM cava (doSAzca) vAdakAle tu (vivAdakAle) uktAna (vaktA); 4 / 687 pU. vyamA.306 hara (graha):328vyaka.50 vyasau.48 uktAna (vaktA); prakA.53; samu.32. kAlAddharma (kAlo dharma); smRca.92; vyaci.46, smRci.47 (2) vyamA.327; apa.2172; vyaka.50 na ca (naiva); pU., savi.148 (=) kAlAt (kAle), candra.144 bhavetkA* smRca.83; pamA.106 na ca (sa ca); davi.342; savi. lAt (bhavatyasmAt ); vyasau.49; viimi.2|7; vyapra.126, 144; vyasau.49 ca tat (tatra) pUrva (sarva); vyapra.122; gyama.18 mahAn (mahA); vitA.175 pU.; prakA.55, samu. vyama.17, vitA.180; prakA.54; samu.32. 38; vivya.13. (3) pamA.106 nA (no); savi.145 (= nA (no) (2) apa.2177 tu (syAt ) spaSTaM (pRSTaM); vyaka.58. uttarArdhe (na tu sAkSyabhiyogaH syAmyavahArAntaraM tathA ); vyapra. 59 vivAda (vicAra); smRca.92% vyaci.55-56 apavat; 122 gena (gitvAt). savi.148 deyaH (zeyaH) yatra (patra) sadyaH spaSTaM (spaSvaM satho); (4) vyaka.65 samIkSyaiva (samAhUya); smRca.61,84 / vyasau.55-56; prakA.34 sathaH ...t (tatra divyena nirNayaH) vyakavat ; pamA.107 yathA (yatnAt ) : 129 kriyAM (zayA) :60; samu.38. (3) mitA.2173; vyaDa.49. rAjA (4) mitaa.2|73 ca (vai); byapra.125 ca (vA); zeSa vyakavat ; savi.119 vyakavat ; vyapra 148 yAM (yAH) vyau.49 ca (vA); vyama.18% vitA.168 RtaM (atha) zeSa vyakavat ; prakA.40 vyakavat samu.42 vyakavat . / ca (vai). .
Page #413
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAkSI 337 saMbhAntaH sAkSiNaH srvaanrthiprtyrthisNnidhau| / samavAyasAkSitvaM pRthaksAkSitvaM ca prADvivAko'nuyuJjIta vidhinA'nena sAntvayan // samavetaistu yadRSTaM vaktavyaM tattathaiva ca / yadvayoranayorvettha kArye'smin ceSTitaM mithH| vibhinnastu kRtaM kArya tadvaktavyaM pRthakpRthak / / tabrUta sarva satyena yuSmAkaM hyatra sAkSitA // naikakArya ca kArya ca vaktavyaM tatpRthakpRthak / / kAlapAzAvRtagrIvaM mudgarAhativivhalam / | bhinnakAle tu yatkArya vijJAtaM tatra sAkSibhiH / kruddhaH kaNTakinI bhUmiM taM nayedyamakiGkaraH // / ekaikaM vAdayettatra bhinnakAle tu tadraguH / / kAlapAzAvRtagrIvaM kRSNAyasapAzabaddhagrIvam / smaca.86 (1) militairavagate militA eva praSTavyAH / ekaika aMsipatravanAghAtazalmalyAliGganAturaH / zastu tatra kAryAvagame pRthaka pRthgityvirodhH| pUyazoNitasaMpUrNA nadI yAsyati dAruNAm // vyamA.329 avIcinarake kalpaM vaseyuH kUTasAkSiNaH / / (2) naikakAryamiti, anekkaarymityrthH| vyaka.56 sAkSyaviSayaH dezakAlAdiniyamayuktaH sAkSyoktividhiH, sAkSyaviSayazca azakya Agamo yatra videzaprativAdinAm / nApRSTairaniyuktairvA samaM satyaM prayatnataH / vidyaprahitaM tatra lekhyaM sAkSyaM pravAdayet / / vaktavyaM sAkSibhiH sAkSyaM vivAdasthAnamAgataH / / vAdinAM vyavahAriNAm / videze viruddha deza Aga- aniyuktaiH tenAnupanyastaiH / vyaka.56 manamAgamo'zakyo yatra tatra traividyaiH subhyaH prahita lekhya- saMbhAntasyaistu vaktavyaM sAkSyaM nAnyatra sAkSibhiH / meva sAkSiNo vAdayet / lekhyArthamavadhArya sabhyaprahita- sarvasAkSyeSvayaM dharmo hyanyatra sthAvareSu tu // paruSasaMnidhau sAkSiNo yurityrthH| apa.2069 vya ci. vymaavt| anudvignena cittena dRSTaM samyagvidA tu yat / (1) vyamA.329 naistu kRtaM (nne caiva yat) tadvaktavya pratyakSaM tatsmRtaM kAyeM sAkSyaM sAkSI tu tadvadet // (vaktavyaM tat); apa.2175 va ca (va tu) (vibhinnakaikakArya yadvaktavyaM tat pRthakpRthak ); vyaka.56 va ca (va hi) naistu (1) mitaa.2|73 ko'nu (ko ni); nRpra.10 sAntvayan kRtaM kArya (nnenaiva kArya tu); vyaci.47 : 53 va ca (va hi) (sattvaram ); vyapra.125 sarvA (prAptA); vyau.49 mitAvat / naistu kRtaM kArya (nenaika kArya tu); vyata.220 stu (zca) naistu vyama.18; vitA.168 mitAvat ; rAko.403 sarvA (prAptA) 'nu (ni). (2) vyapra.125; vyama.18. kRtaM kArya (nnenaiva kArye tu); byasau.53 (vibhinna caiva yatkArya vaktavyaM tat pRthak pRthak ); vImi.2178 vyaci.53 vat; (3) smRca.86; prakA.56, samu.34. setu.123 taistu (taizca) zeSa vyakavat ; vivya.14 tathaiva ca (4) smRca.86 prakA.56, samu.35 yAsyati (pAsyati). / ... (5) vyaka.59 kalpaM (kalpe); dIka.39 kalpaM (varSe); (3) vyamA.329 bhinna (bhinne) bhinnakAle tu tat (bhinnakAla vyaci.56 vyakavad vyata.215 dIkavat ; setu.122. tat); apa.275 kAle tu tat (kAlaM tu tat); vyaka.56) . (6) apa.2069 deza (dezaM) lekhyaM (lekhya); vyaka.42 / vyaci.47 apavat : 53 kAle tu yat (kAleSu yat ); vyaso. kya A (kyastvA) taM (taH); vyaci.53 vAda (dApa); vyasau. 53 bhinna (bhinne); vImi.2178; setu.123. 40 di (si) lekhyaM (lekhya ); vImi.278 azakya (apraapy)| (4) vyaka.56; vyaci.53; vyata.220; candra.144 vAda (dApa); prakA.52 aza (AzaM) zapa (ze pra) dinAm Taira (STairnA); vyasau.52 setu.123 sama (satyaM); prakA.58 (dinaH) vAda (dApa); samu.31 zapra (ze pra) dinAm (dinaH) rani (rami); samu.36 prakAvat. bAda (dApa). (5) apa.2175 hyanyatra ('nyatra syAt); vyaka.55 (7) vyaka.55-56 vidA tu yat (tadA tu tat) sAkSya sabhAntasthaiH (sabhAM gataH)(sarvasAkSyeSu yaddharmo'nyastasmAtsthAva. sAkSI (sAkSI sAkSya); vyaci.53 vidA (yadA); vyata.220 | reghu ca); smRca.89; pamA.112 tu (ca)zye (kSi) anyatra dRSTaM (duSTaM); vyasau.53 vidA (yathA); viimi.2|78 vyaci- (nityaH syAt ); vyaci.53 banyatra ('nyatra syAt) tu (ca); vat ; setu.123 dvigne (dvege). nRpra.10 stu (zve) hyanyatra (nitya: syAt) tu (hi); savi. bhya. kA.43
Page #414
--------------------------------------------------------------------------
________________ 338 vyavahArakANDam anyatra sthAvarasyoparItyarthaH / smRca.89 kriyAkAreSu sarveSu sAkSitvaM na tato'nyathA // arthipratyarthisAnnidhye sAdhyArthasya ca sNnidhau| (1) taulyaM suvarNAdi, gaNimaM kapardakAdi, meyaM pratyakSaM codayetsAkSyaM na parokSaM kathaJcana // vrIhyAdi / kriyAkAreSu vyavahAreSu / vyaka.51 (1) vAdiprativAdivastUnAM saMnidhau sAkSivAdanaM (2) hiraNyAdiSu tu vastvasaMnidhAvapi sAkSivAdakAryamiti mukhyaH klpH| - vyaci.47 nam / / vyaci.47 (2) sAdhyaM gvaashvaadi| vitA.174 (3) abhAve'pi sAdhyArthasAnnidhyAbhAve'pi / arthasyopari vaktavyaM tayorapi vinA kvacit / ___ vyapra.125 catuSpAdeSvayaM dharmo dvipadasthAvareSu ca // vadhe cetprANinAM sAkSyaM vAdayecchavasaMnidhau / (1) tayoH pUrvoktasthAnayoste sthAne vinA'pi kvaci- tadabhAve tu cinhasya nAnyathaiva pravAdayet / / dvadharUpavivAde sAkSyaM vktvymityrthH| +smRca.89 (1) tadabhAve zavAbhAve / cinhasya asthikezAdeH (2) vastumAtrasaMnidhau vAdisaMnidhApanAzakyatve sati saMnidhAvityarthaH / vyaka.55 kAryamityavaraH kalpaH / ayaM ca niyamazcatuSpAdAdAveva / (2) cihnasya vadhacihnasyAmiyojyasaMbandhino'bhAve . vyaci.47 tatsAzyaM vAdayet / anyathA tatsadbhAve naiva vAdayetsA(3) tayoH vAdinovinApIti saMbandhamAtravivakSayA zyam / vadhacihnenaiva nirnnysNbhvaadityuttraardhaartho'nusssstthii| apizabdAt kaimutikanyAyena tadubhayasaMnidhAne vAdyaH / vidheyastu pUrvArdhArthaH / sa tu spaSTa ev| . na tAtparyam / kintu sAdhyArthasAnnidhyAvazyakatAyAm / vyapra.125 yadvobhayAsaMnidhiH pratyarthyasAnnidhyAnumatyarthaH / tena kathaM- arthipratyarthisAnnidhyAdanubhUtaM tu yadbhavet / cit pratyarthyasaMnidhAne'pi sAkSiprazne na dossH| kvaci- tadgrAhya sAkSiNo vAkyamanyathA na bRhaspatiH / / dityasyaiva vivaraNaM catuSpAdeSvityAdi / vyapra.125 (1) anubhUtaM cakSuSA zrotreNa vA / vyamA.317 taulyagaNimameyAnAmabhAve'pi hi vAdayet / (2) arthipratyarthisAnnidhyAdanubhUtamiti mukhyaH klpH| + pamA. smRcavat / tadasAnnidhye'pi zravaNAdinA sAkSyasya vacanAntarairanumata157 apavat / candra.145 byacivat vyasau.52 vyaci- tvaat|| vyapra.106 vat ; vImi.2178 vyacivat ; prakA.58; samu.36. sAkSyuktiparIkSA - (1) shunii.4|687-688 rthasya (the'pi) coda (vAda); upasthitAnparIkSeta sAkSiNo nRpatiH svayam / vyamA.329 yet (yaM) kathaM (kadA) utta., manuH; vyaka. / 51; vyaci.47 coda (vAda) na parokSaM (parokSaM na); smRci. * zeSa vykvt| - vyama. vyapragatam / 47 vyacivat ; candra.143-144 vyacivat ; vyasau.49 (tvatA), vya (tvato); vyama.18 tato (tvato); vitA.174 Nima (Nita) pU.; coda (deza) na parokSaM (parokSaM na); vyapra.125 coda (vAda) prakA.58 taulya (taula) kAreSu (kAleSu); samu.36 taulya (taula) tato (tvato). kSaM ka (kSe ka); vyama.18, vitA.174; samu.36. (1) vyaka.55 cet (ca) pravAda (ca dApa); smRca.89 (2)vyamA.329 pAdevayaM (padeSveva) pada (pade) manuH; vyaka. cchava (cchiva); pamA.113; vyaci.53 cet (ca); savi. 51pA (pa) dvipa (dvipA); smRca.89 SpA (pa); pamA.113, 157; candra.145 cet (tu) thaiva (thA tu); vyasau.52 vyaci.47 pu ca (pvapi); candra.144 ayaM dharmo (dharmo'yaM); vImi.2178 cet (ca); vyapra.125 cet (ca) cchava (cchiva) jyasau.49 vakta (karta) ayaM dharmoM (dharmo'yaM); vyapra.125 vyama.18 cchava (cchiva) thaiva (thaitat); vitA.174 smRca. dvipa (dipA) zeSaM vyasauvat ; vyama.18 vyasauvat ; prakA.58 vat ; prakA.58 smRcavat ; samu.36 cchava (cchiva) cinharU smRcavat ; samu.36 smRcavat . (viprasya). (2) shunii.4|678 yadbhavet (prAg yathA) pU.; byamA - (3) vyamA.329(tainye gaNeyameyenamabhAve'pi hi vAcayet) 317 na (ssha); vyaka.41; vyasau.39; vyapra.106. pU., manuH; vyaka.51, vyaci.47, candra.144 gaNima (3) mitA.2180 utta.; byamA.331 saha sabhyaH (sabhyai (gaNeya) pU.; vyaso.49 hi (vi); vyapra.125 lya (lya) tato | saha): 336 bhASitaM (vyAhRtaM); ap.2|75 kSeta (kSyAtha
Page #415
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAkSI 339 sAkSibhirbhASitaM vAkyaM saha sabhyaiH parIkSayet // zuddhAdvAkyAcca yaH zuddhaH sa zuddho'rtho'nyathA na tu|| (1) yathA cakSurAdikaraNadoSAnadhyavasAye'pyarthavisaM. (1) kriyA sAkSilakSaNA. 'nArthasaMbandhino nAtA' iti vAdAttajjanitasya jJAnasyA'prAmANyena krnndossklpnaa| nyAyAdyadA zuddhA tadA tadvAkyazodhanaM sAkSivAkyazodhanaM tathehApi sAkSiparIkSAtirekeNa vAkyaparIkSopadezAcca kartavyam / vAkyazuddhizca satyArthapratipAdanena / 'satyena 'sAkSibhirbhASitaM vAkyaM saha sabhyaH parIkSayet' iti / / zuddhayate vAkyaM' iti smaraNAt / evaM zuddhAyAH kriyAyAH mitaa.2|80 zuddhavAkyAcca yaH zuddho'vagato'rthaH sa zuddhastathAbhUta iti (2) nRpatirityupalakSaNam / vyamA.331 sthitirIdRzI maryAdA nyAyavidAm / karaNadoSabAdhaka (3) mitA.TIkA-yathA cakSurAdIti / ayamabhi- pratyayAbhAve sati avitatha evArtha ityrthH| mitA.280 prAyaH- arthavisaMvAdAdarthasya zuktirajatAderanyathAtvA- (2) kriyA likhitAdi pramANam / zuddhirdoSagaNAtajanitasyedaM rajatamiti jJAnasyAprAmANyena cakSurAdigata- 'darzanam / apa.275 doSakalpanA / yatheti dAAntike yojayati tathehApIti / (3) mitA.TIkA- karaNadoSabAdhakapratyayAbhAva na kevalaM yuktitaH pramANAntaragaveSaNamucitaM, iti / 'yadA zuddhA kriyA nyAyAt' ityanenAMapi tu vacanabalAdapItyAha--sAkSiparIkSAtirekeNeti / zena sAkSilakSaNakriyArUpakaraNagatadoSAbhAvo'bhidhIyate / ayamabhiprAyaH- na kevalaM sAkSivacanamAtreNa nirNayaH, 'zuddhAcca vAkyAdyaH zuddhaH' ityanena tu bAdhakapratyayAapi tu tadvAkyaparIkSayA ca / evaM ca sAkSivacanaparI- bhAvo'bhidhIyate / evaM ca karaNadoSabAdhakapratyayayorabhAve kSAyAM kriyamANAyAM yadi tadvacanamabAdhitaM syAttadA tasya satyartho'vitathaH satya iti taatpryaarthH| subo.2180 prAmANyamitarathA sAkSivacanasya bAdhitatve sAkSiSvapi yatra vaibhAvitaM kArya sAkSibhirvAdinA bhvet| doSakalpanA syAditi / etacca parIkSAvacana vidhibalA- prativAdI yadA tatra bhAvayetkAryamanyathA / dgmyte| subo.2|80 bahubhistatkulInairvA kUTAH syuH pUrvasAkSiNaH+ / (4) sAkSidoSAnudbhAvane'pi sasabhyena sabhApati (1) kUTAH anAdeya nigdaaH| vyaci.61 naivaite priikssyopaadeyaaH| tathA ca kAtyAyanaH-upasthitA- (2) tatkAryamiti sNbndhH| bahubhiriti pUrvasAkSyaniti / *vyapra.123 pekSayA bahutvam / kulInairityanena tadapekSayA guNavattaratvaM yadA zuddhA kriyA nyAyAttadA tadvAkyazodhanam / vivakSitam / aparArkamadanaratnakArAbhyAmetatsaMvAdAdeva * vyapra. (131) mitaagtm| yogIzvaravaco'pi 'ukte'pi' ityAdikametadarthakatayaiva bhASitaM (vyAhRtaM); byaka.56; vyasau.53; vyapra.123 pU., vyAkhyAtam / vyapra.134 . 131 utta.; vyau.50 bhASi (bhAvi) utta.; vitA.182 xvyapra. mitAgatam / . pU. bAla.2680 pU., nAradaH; prakA.54 uttarArdhe (arthate sAkSiNaH sarve sAdhavo'rhanti sAkSitAm ):59 utta.,yAjJavalkyaH ; + vyamA., apa., smRca. vyAkhyAnaM 'ukte'pi sAkSibhiH' samu.33 prakA.54 vat ; vivya.15 ha sabhyaH (hAmAtyaiH). iti yAzavalkyazloke (pR. 290-291) draSTavyam / (1) mitA.2180 (=) (zuddhAcca vAkyAdyaH zuddhaH sa (1) vyamA.335 vAdinA bhavet (pUrvavAdinAm ) yadA zuddho'rtha iti sthitiH); vyamA.336 nyAyAt (na syAt) (tadA) bahubhistat (anuktAstu); apa.2680 vai (traiva) nA (zuddhatAyAntu vAkyArthaH zuddhaH zuddho'nyathA na tu); apa.2175 ma (no bha) yadA (tadA); vyaka.60; smRca.94 stat (zca) ddhA ki (ddhakri); vyaka.56 dvAkyAcca (thavAkyAt ); vyasau. kUTAH (pUrvAH) pUrva (kUTa); vyaci.61 yatra (yadA) nA bha (nAM 53 nyAyAt (pAlyA) dvAkyAca (cca vAkyAt ); vyapra.131 bha) bhistat (bhirvA) pUrva (sarva); candra.127 dvitIyA vinA; mitAvat ; prakA.59 ddhA ki (ddhakri) zeSaM mitAvat ; samu. vyasau.57 yadA (tadA) stat (stu); vyapra.134 bhAva (vAda); '32 nyAyAt (nyAyyA) zeSaM mitAvat , smRtyantaram ; vivya. vitA.181 nA bha (nAM bha) kulInairvA (kuTA naiva); prakA.61 15 (zuddhAttu vAkyAcchudhdArthaH sa zudhdArtho na cAnyathA) utta. smRcavat ; samu.38 smRcavat .
Page #416
--------------------------------------------------------------------------
________________ 340 vyavahArakANDam svabhAvoktaM vacasteSAM grAhyaM yaddoSavarjitam / (3) mitA.TIkA- sthiraprAyeSviti / liGgadarzanaukte tu sAkSiNo rAjJA na praSTavyAH punaH punH|| mAtreNAdRDhahetunA strIsaMgrahaNAdirUpasya sAdhyasya siddhi (1) yatra tu pratijJAtArthasya vismaraNAdinA bhAvA- bhavatIti tAdRzAnAmasthiratvam / RNAdAnAdirUpasya tu bhAvau sAkSiNo na pratipAdayanti, tatra pramANAntareNa sAdhyasya dRDhasAdhanenaiva siddheH sthiraprAyatvamityarthaH / nirNayaH kAryaH, na ca rAjJA sAkSiNaH punaH punaH likhitasarvArthasAdhaneti / ayamabhiprAyaH- 'suvarNa rajataM praSTavyAH / svabhAvoktameva vacanaM grAhyam / mitA.2179 vastrANi cAnena gRhItaM' ityabhiyoge na mayA gRhIta (2) mitA.TIkA-- yaddoSeti / yato doSavarjita- miti nihnave kRte tatroktasakalavastugrahaNe sAdhanatvena mityrthH| bAla.79 kathitaiH sAkSibhiH suvarNAdyanyatamasya grahaNe vA suvarNa 'RNAdiSu vivAdeSu sthiraprAyeSu nizcitam / rajataM vastrANi dhAnyaM ca gRhItamiti pUrvanirdiSTavastubhyoUne vAbhyadhike vA'rthe prokte sAdhyaM na sidhyti|| 'dhikavastugrahaNe vA nirdiSTe sakalamapi sAdhyaM na sidhya (1) nanu 'RNAdiSu' iti vadatA kAtyAyanenAne tItyetatparaM kAtyAyanavacanam / subo.2|20 kArthAbhiyoge sAkSibhirekadeze bhAvite'dhike vA bhAvite sAdhyArthAze'pi gadite sAkSibhiH sakalaM bhavet / sAdhyaM sarvameva na sidhyatItyuktam / tathA satyekadeze strIsage sAhase caurye yatsAdhyaM prikiirtitm|| bhAvite abhAvitaikadezasiddhiH kutastyA / ucyate / (1) sAhasAdau tu sakalasAdhyasAdhanatayoddiSTaiH sAkSilikhitasarvArthasAdhanatayopanyastaiH sAkSibhirekadezAbhi. bhirekadeze'pi sAdhite kRtsnasAdhyasiddhirbhavatyeva / tAvadhAne'dhikAbhidhAne vA kRtsnameva sAdhyaM na sidhyatIti taiva sAhasAdeH siddhatvAt / mitaa.2|20 tasyArthaH / tatrApi nizcitaM na sidhyatIti vacanAtpUrva (2) anena vyavasthitavikalpamAha kAtyAyanaH / / vatsaMzaya eveti pramANAntarasyAvasaro'styeva , chalaM nira vyamA.312 syeti niyamAt / mitA.120 (3) strIsaGgAdiviSaye sAdhyasyArthasyaikadeze'pi tasyaiva (2) yAvatpratijJAtArthasAdhanArthamuddiSTasAkSivAkya sAdhyasyArthasyaikadezAntareNAvinAbhUte sAkSibhirgadite mUnAdhikaM cet saMdehApAdakameva / na punaH pratijJAtAIMka- sakalaM' sAdhyaM gaditaM bhavediti / yathA yuvatyA parastriyA deze pramANamityarthaH / pratijJAtAthaikadezasAdhanArthamuddiSTa- bhaginyAdivyatiriktayA sahaikasmin zayane svayaM yuvA sAzivAkyamapi tato nyUnAdhikaM cet evamevApramANa- sakalAM rAtri raha si nirAloke pradeze zayitavAniti mityetasmAdeva vacanAdavagantavyam / sAdhyaM na sidhya- sAkSibhirgadite tatsaMbhogo vinaiva sAkSivacanaM sidhyati / tIti sAmAnyenAbhidhAnAt / +smRca.90 , +ap.2|20 (4) iti kAtyAyanavacanaM tadviSayapradarzakaM tena * byapra., vitA. mitaagtm| +vyani. smRcgtm| RNa nikSepAdyapahave'pi yojym| *vyata.218 (1) shunii.4|693 grA... tam (gRhNIyAnna balAtkacit) No rAzA(NA sAkSye) vyAH (nyaM); mitA.2179 (3); apa.2175; xbaal.(2|20) subogatam / vyaka.56 na praSTavyAH (praSTavyA na) manusmRca.90; vyaci. + subo., bAla. (2 / 20) apagatam / * setu. vyatavat / 53, nRpra.10 te tu(kteSu); candra.145 yaddoSava (doSaviva); sau.53 vyAH (vyaM); vImi.2178 nRpravat ; vyau.50 (1) mitA.220;vyamA.311'pi (ni) pU.: 312 'pi yat (tat) yAjJavalkyaH ; vitA.169 nAradaH; prakA.59; / (ni); ap.2|20 kIrti(kalpi): 279 dhyArthAMze(dhyekAMze) kIrti samu.36-37. (2) mitaa.2|20 vAbhya (vApya); apa. | (kalpi)krameNa bRhaspatiH smRca.90 kIrti (kalpi); vyaci.60% 2 / 79 mitAvat , krameNa bRhaspatiH; smRca.90; vyani. vyani.; vyata.218 'pi (ni) kIrti (kalpi); viimi.2|20; mitAvat ; vyapra.100 (-); vitA.107 mitAvat ; prakA. | vyapra.102 vitA.109 (-) 'pi (ni); setu.111 vyata59samu.37. vat prakA.59 smRcavat samu.37 smRcavata..
Page #417
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAkSI UnAdhikaM tu yatra syAt tatsAkSyaM tatra varjayet / ' pramANavirodhAdityuktam / zrIkareNa tvanyathAvAde bhaGgamasAkSI tatra na daDyaH syAdabruvan daNDamaheti // bhidhAya yadi tu pratijJAtArthAt nyUnAdhikaM vA sAkSiNo (1) UnAdhikAbhidhAne'pi vyatireke'nvayavyatire badanti tadA teSAmasAkSitvamabhidhAya / UnamapyadhikaM kayoranyatarAbhidhAne iva sAkSyasya vivarjana syAttadApi vA'pi' iti paThitam / tenAnyathAvAde parAjayamabhidhAya tatvavacane nirNayAt tUSNI sthitasyaiva vA kathakatayA yadA tviti pakSAntarAna bhidhAnAvagateH kriyAntareNa nirNadaNDaprasaktau na daNDayaH syAditi niSedhayati; yathA yo'bhimata iti prtiiyte| ataH kathite'pyakathitavadabhiajJAna nirdezenAsatsAkSitvAt tasmAdasaGgato bhnggvaadH| dhAnaM taddharmakriyAntarAdhInanirUpaNaprAptyarthama / sAkSiNo vizvarUpasya mate UnAdhikAbhidhAne tadayuktamiti muni- hi tUSNIM sthitAH / kriyAntaraM nirapavAdameva / tena bhirabhihitatvAt / anuktezca praznAt prAgivAtrApi sAkSibhiya'nAdhika nirdeze'pi na sAkSinirdezakasya saMzayasyAvizeSAt yathAsaMbhavaM kriyAntareNa divyAdinA parAjayaH, vAdyantarasyaiva yAvadbhaGgo yuktaH / UnAnirNayaH kaaryH| pUrvasyAsAdhanatvAt , taduktaM kAtyAyanena bhidhAne kiyatyaMze vAdinaH satyatAsiddhatvA'siddha'vAdinA yadabhipretaM svayaM sAdhayituM sphuTam / tatsAdhyaM tvAdvAdyantarasya mithyAvAditAsiddheH / adhikAbhidhAne sAdhanaM yena tatsAdhyaM sAdhyate'khilam' // akhilasAdha- pratijJAtasyaiva satyatvAdvijayo yuktaH / adhikaM tu na nasya sAdhanatvAditi tadAlocanIyam / niyukte'pyarthe sidhyati, tenaivAnupanyAsAt ; nyUnAbhidhAne ca tatsiddhaye saMzaye'nukte vA na tAvadukte nirUpaNApUrvakapramANA- kriyAntaraM kAryam / tacca siddhe'pyekadezagatameva mayA bhAvena gRhItAnAM sAkSiNAM saMpUrNAbhidhAnasya pramANAbhAvA- dattamiti pratijJAya divyaM kAryamiti / evaM tu na kriyAdvavizeSAt kutaH saMzayaH? na ca nyanAbhidhAnenA'pramANatA, yApatteH kriyAntarakaraNe phalato vizvarUpeNa sahA'vizeSaH / aprAmANyasAdhakatvena svahetoH sAdhyaviruddhatvAt / tathA hi nanu dvayorapi sAkSisthirIkaraNapUrvakavyavahAreSu pravRtteH pramAdAzaktisaMbhramAstAvannAzaGkanIyAH, pUrNAbhidhAne'pi kathaM sAkSivijJeyA'nyUnAdhikasAdhya nirdezo vAdinaH ? tadavizeSAt anirNayApatteH / na cAzayadoSaH, sa hi ucyate, nAtrAzayadoSasaMbhAvaneti tAvat siddhaM , prekSAvAdinoranyataraprayojanena tatra saMpUrNameva vA vadet , apa vatsu viparItAbhidhAnAnupapattaH / kintu sAkSisthirIkaraNanhuvIta eva vA, na punararddhajaratIyaM, dvayorapi prayo- kAle tadvacanA'nyUnAdhikasaMkhyAparijJAnamasamyagavagamya janA'siddheH / tadasiddhau svaprayojanasyApi dhanalAbhAdera- bhrAntena tAvat saMkhyA nirdiSTaH sAkSI, sa punarAropitasaMbhavaH / tasmAt svadharmarakSArtha satyamevAbhihitavAn iti yathAjJAnameva nirdiSTavAniti / sAkSibhireva vA anAkathamukte'rthe sNshyH| na ca kRtsnA'sAdhakatvenA'kRtsna- ropaNakAle yathAkathaMcidabhihitaM dharmasthAnAropitaiH samyasAdhakatvamapi tatra vacanAnna saMbhavIti vAcyaM, nirdoSa- gukta iti na virodhaH / yatra ca sAkSiNo na bruvate, puruSavacanAnAmanyathAtvAnupapatteH / munivacanaM tu kRtsna- pramANAntareNa ca teSAmanyataravyatirekayoranyatarajJAnamavasAdhanasyAbhipretasAdhakatvamAha, na punarekadezasya sAdhana- dhAryate, tatra vAdinoranyatarasya jayaH parAjayo vA parImasAdhanameveti naikadezAntarasiddhayarthe kriyAntaramanveSa- kSakainirdeSTavyaH pramANasyAvizeSAt / vyamA.333-335 NIyam / tatra sAkSinirdezakasya sAkSivacanenaikadeze (2) etat sthirkrmvissym| smRca.90 satyavAditvAvadhAraNAt tasyaiva divyaM deyam / jitendri- 'dezaM kAlaM dhanaM saMkhyAM rUpaM jAtyAkRtI vayaH / yeNApi zatapurANa siddhaye pRSTo yadi navatiM purANAn visaMvadedyatra sAkSye tadanuktaM vidurbudhAH // brUte, tadA dazapurANA nyUnAste'nuktA bhavanti, na tUktAH dussttsaakssidnnddH| (1) vyamA.333 tatsAkSyaM tatra (sAkSyaM tatra vi); apa. apRSTasatyavacane praznasyAkathane tthaa| 2 / 79 vyamAvat , krameNa bRhaspatiH; smRca.90; prakA.59; (1) ap.2|79 dhanaM (dina) krameNa bRhaspatiH; smRca.90; samu.37, vivya.14 U (nyU) zeSaM vyamAvat. prakA.59 samu.37. (2) smRca.91 pamA.116 prazna (pRSTa)
Page #418
--------------------------------------------------------------------------
________________ 342 vyavahArakANDam sAkSiNaH saMniroddhavyA gA daNDyAzca dhrmtH|| kUTasAkSiliGgam vAkpAruSye chale vAde dApyAH syustrizataM dmm| saptAhAtta pratIyeta yatra sAkSyantaM vadeta / RNAdivAdeSu dhanaM te syurdApyA RNaM tathA / rogo'gnirghAtimaraNaM dvisaptAhastrisapta vA / / dhanaM daNDadhanam / ta iti sarvanAmnA praznasyottarama SaTcatvAriMzake vA'pi dravyajAtyAdibhedataH / / kathayanta eva pratyavamRzyante / teSAmatyartha prakRtatvAt / pitAmahaH . . smRca.92 sAkSiNaH sAkSyaM ca parIkSyam sonI sAkSyaM na ceDhyAtsamaM daNDaM vahedRNam / niyamenaiva saMzodhyAH sarva eva hi sAkSiNaH / ato'lpeSu vivAdeSu trizataM daNDamahati // vipralipsAdayo doSA vijJeyAzcarmacakSuSA / (1) tribhiH zataM kArSApaNAnAm / apa.2177 prativAkyamapekSyaM syAtprAmANyaM dharmanizcitam / / (2) ato'nyeSu RNAdito'nyeSvityarthaH / smRca.92 Adizabdena pramAdAlasyadveSAdayo gRhyante / pratiuktvA'nyathA bruvANAzca daNDyAH syurvAkchalA- vAkyaM prAmANyamapekSyam / na tu pratipuruSaM , avasthAbhedena nvitAH // vipralipsAdInAM saMbhAvayituM zakyatvAt / savi.137 (1) yadA tu sAkSyamuktvA punaranyathA vadanti, tadA saMnidhau caNDikAyAzca vAdidvayasamanvitau // .. anubandhAdyapekSayA daNDyAH / yathA kAtyAyana:--- anRtoktiphalam .. uktveti / ____ mitaa.2|82 grahAntataptasaMdaMzajihvAtroTanamUJchitam / (2) mitA.TIkA- tadA'nubandhApekSayeti / jAtidravya- kiMkarAH pAtayiSyanti mahArauravaraurave // guNadravyaguNAdyapekSayetyarthaH / subo.2|82 uzanA 'yena kAryasya lobhena nirdiSTAH kUTasAkSiNaH / sAhasAdau asAkSyApavAdaH gRhItvA tasya sarvasvaM kuryAnniviSayaM tataH // dAso'ndho badhira; kuSThI strIbAlasthavirAdayaH / (1) nirviSayaM svadezAnnirvAsanam / smRca.93 ete'pyanabhisaMbandhAH sAhase sAkSiNo matAH / / (2) sarvasvamiti gurulaghvaparAdhAnusAreNa daNDatAra (1) anabhisaMbandhAH mitrAribhAvarahitA ityarthaH / tamyopalakSaNam / nirviSayaM vivAda viSayIbhUtArthazUnyam / . apa.2072 tataH kUTasAkSyakaraNAt / vyapra.123 (2) sAhase sAhasAdiSu ityarthaH / abhisaMbandhAzret (3) vAdasthadravyahInaM dezahInaM vA kuryaadityrthH|| 'sAhasAdiSvapi te varjanIyA eva / smRca.79 vitA.180 (3) steyasaMgrahaNAdikAryANAM mihnavenaiva kriyamANa* smRca., vyapra. mitAvat / tvAt daivagatyaiva paraM sAkSiNo bhavantIti matvA naite NaH saM (Nazca) prajApatiH; prakA.60; samu.37 prazna (pRSTa). parIkSaNIyAH / anabhisaMbandhAH prakRtAparAdhajayAdya(1) smRca.92; prakA.60; samu.37. saMbandhAH / . vyaci.45 (2) ap.2|77 samaM (sama) daNDa (dama); vyaka.58 samaM (sama); smRca.92, pamA.115 sama daNDa (sa sadaNDa); (1)savi.149. (2) savi.149. (3) savi.137. davi.349 maM (ma) le (nye); vyasau.55 samaM (sama) (4) prakA.55; samu.36 manvitau (mIpataH). RNam (bhRzam ); prakA.60 samu.37-38 samaM (sama) vyAsaH. (5) smRca.87; prakA.56; samu.34. (3) mitA.2182; vyaka.57; smRca.92 zca (zcet); (6) vyamA.328 strIbAla (bAlaH strI); apa.2072 vyasau.54; vyapra.138; vitA.179 ktvA (ktA): 188; bandhAH (baddhAH); vyaka.49 kuSThI (kubjaH); smRca.79; prakA.60% samu.38. smRsA103; vyaci.45, vyata.213 vyasau.47 vyamA(4) apa.2172 : 281 nAradaH; vyaka.50, smRca. 93, davi.342, vyasau.49, vyapra.123, vyama.18% vat ; vyapra.120, vyama.17 apavat ; setu.119 ndhAH bitA.180; prakA.61 samu.38. (ndhAt ); prakA.51; samu.29. ..
Page #419
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAkSI 343 (4) sthaviro glAnendriyagrAmaH / AdizabdAt kita- 'aindrajAlikalubdhograzreNIgaNavirodhinaH / vaadyH| vyata.213 tailakRccitrakRtpaGguH kuhako rAjapUruSaH // (5) anabhisaMbandhAH vivaadgocriibhuutaarthaasNbndhinH| negno'ndhaH pratyavasito baiDAlavratahaitukAH / apakSapAtina iti madanaratne / vyapra.120 kaivartavakavRttArthalaukAyatikasaugatAH // sAhase sarve bhavanti / mauhUrtikaH zAkuniko dharmAtsvAtpracyutastathA / anRtoktiphalam manuSyapazumAMsAsthimadhukSIrAmbusarpiSAm / / lohgdhrmkhotkhaatlocnaardiiktaannaaH| 'vikretA brAhmaNazcaiva dvijo vAISikazca yaH / patiSyantyandhatAmisra narake pApamohitAH // pitrA vivadamAnazca kulikaH sUcakastathA / prajApatiH . zrutismRtyuditaM karma tyajannanyatkaroti yaH / sAkSiprakArAH bahunA kimihoktena sAkSyaM teSu na vidyate / sA~kSI dvibhedo vijJeyaH kRta eko'paro' kRtaH / __hArItaH lekhyArUDhaH kRto jJeya uttaro'kRta ucyate // sAkSitvayogyatAyAH kAlamaryAdA lekhyArUDha iti prAyikam / vyamA.320 sudIrgheNApi kAlena likhitaH siddhimApnuyAt / . asAkSiNaH Atmanaiva likhejAnannajJastvanyena lekhayet / / dosanaikRtikAzrAddhanAstikagrAmayAjakAH // ASTamAdvatsarAtsiddhiH smAritasyeha sAkSiNaH / mahApathikasAmudravaNigviSadavanhidAH / ApaJcamAttathA siddhiryadRcchopagatasya ca // yugmaikacArA dUtAzca hInAGgA bhagavRttayaH / / yatpunastenaiva ( hArItena ) uktaM 'ASTamAt' hInAzca brAtyadArAgnityAgino'yAjyayAjakAH / ityAdi, tatpUrvapakSatvenAbhihitamityavagantavyam / yato. ekasthAlIsahAyArijJAtisaMbandhibAndhavAH // . 'nantaramAha sa eva ---'athavA kAla niyama' ityAdi / "viSajIvI bhiSagjIvI parapreSyo niyojitaH / smRca.80 AdhyadhInanisRSTArthazUdrAputropapAtakAH // A tRtIyAttathA varSAt siddhiguDhasya sAkSiNaH / 'bhinnavRttAsamAvRttamahAyantrapravartakAH / A vatsarAttu siddhiM ca vadantyuttarasAkSiNaH / / bhUtAviSTanRpadviSTavarSanakSatrasUcakAH // athavA kAlaniyamo na dRSTaH sAkSiNaM prati / klAntaH zrAnto'ghazaMsI ca shyaavdnkunkhstthaa| smRtyapekSaM hi sAkSitvamAhuH zAstravidojanAH // aatmvikretRmitrdhukshtthshaunnddikpaupikaaH|| yasya nohapatA buddhiH smRtiH zrotre tu sAkSiNaH / sudIrgheNApi kAlena sa sAkSI sAkSyamarhati // - (1) mbhaa.13|10.(2) smRca.87; prakA.56; samu. .. 34. (3)vyamA.320 vibhedo vi (hi dvividho) ya uttaro (1) prakA.50 tela (tila); samu.29 p. (2)prakA.50 mosamI pAya uttareyo matako mAtra no'ndhaH (mAdiH) sito (jito) hai (he); samu.29. (3) 80; vyaci.37 dvibhedo vi (tu dvividho); prakA.51 samu. prakA.50; samu.29 madhu (dadhi). (4) prakA.50; samu.29. 30 vivya.12 (sAkSI ca dvividhaH proktaH kRta eko'kRto- 5) prakA. 50; samu.29. (6) smRca.80; prakA.52; 'paraH) zeSaM apavat . (4)prakA.50,samu.29. (5)prakA.50 mu.30.(7) smRca.80 prakA.52 syeha (syaiva) samu.30. cArA (cAra) nAGgA (nADga); samu.29. (6) prakA.50 (8) smRca.80; prakA.52; samu.30 rAttu (rAcca) nAzca (nazca); samu.29. (7) prakA.50 Adhya (Asya) va (tu). putropapAtakAH (ya sAtatAyinaH); samu.29. (8) prakA.50 (9) smRca.80; prakA.52; samu.30. vRttA (vRtta); samu.29 yantra (yaza) pU. (10) smRca.80; prakA.52 sa sAkSI sAkSma (sAkSI (9) prakA.50 zrAnto (zAnto); samu.29 paupi (pauli). sAkSitva); samu.30.
Page #420
--------------------------------------------------------------------------
________________ 344 vyavahArakANDam vyAsa: nAnyaH sAkSI bhavettatra muktvA rAjAnamIzvaram / / sAkSiNaH kIdRzA bhavanti divyApekSayA sAkSiNaH varIyastvam dharmajJAH putriNo maulAH kulInAH styvaadinH| maNimantrauSadhibalAtpradattaM cAvidhAnataH / zrautasmArtakriyAyuktA vigatadveSamatsarAH // visaMvadedivyamapi na tu sAkSI guNAnvitaH / / zrotriyA na parAdhInAH suuryshcaaprvaasinH|| 'divyamauSadhibhirmantraiH prAyeNa vybhicaaryte| yuvAnaH sAkSiNaH kAryA RNAdiSu vijAnatA / / na svalpadoSaduSTAnAM vyabhicAro'sti saakssinnaam|| zrotriyAH shrutipaatthkaaH| smRca.76 sAkSiparIkSA sAhasAdau asAkSitvApavAdaH sAkSidoSAH prayoktavyAH saMsadi prtivaadinaa| zucikriyazca dharmajJaH sAkSI yatrAnubhUtavAk / patre'bhilekhya tAnsarvAn vAcyAH pratyuttaraM tu te|| pramANameko'pi bhavet sAhaseSu vizeSataH // (1) pratyuttaraM uttaraM prati te doSA vaktavyAH / (1) anubhUtavAk satyatvena anubhUtA vAk yasya vyaka.50 sH| vyaka.43 (2) patre likhitAn sAkSidoSAn pratilakSIkRtya (2) anubhUtavAk sthAnAntare satyatveneti / bhava- tadviSayaM parihAraM te sAkSiNaH sabhyairvAcanIyA ityarthaH / devabhaTTo'pyevam / vyata.213 vyama.17 (3) Aptatvena rAjAdibhiravadhArito'pyekaH sAkSI (3) mitA.TIkA-'patre tAn sarvAnabhilikhya uttaraityAha vyAsaH--zucIti / vyapra.112 muttaraM te doSA vAcyA' iti klptruH| zvAla.rA72 (4) anumatyabhAve'pi rAjJA ziSTo jJAta eko'pI- pratipattau na sAkSitvamarhanti tu kadAcana / tyAha vyAsaH-zucIti / bitA.165 ato'nyathA bhAvanIyAH kriyayA prativAdinA / / sAkSiprakArAH (1) anyathA asNprtipttau| vyaka.50 sAkSiNo'pi ca yaH sAkSyamuparyupari bhASate / (2) pratipattiH doSAGgIkAraH / kriyayA sAkSivyazravaNAcchAvaNAdvA'pi sa sAkSyuttarasaMjJitaH / / tiriktayeti zeSaH / smRca.83 rAjJA dharmAsanasthena yacchrataM ttvmicchtaa| atrovRtaM kalpataruvAkyaM asmatpustake na samupalamyate / (tyaktvA); vyani.; prakA.52 micchatA (darzinA); samu. (1) smRca.76,136; pamA.94; mRpra.10 pU. vyapra. 111; vyama.16, bAla.2169; prakA.49; samu.27. 30 prakAvat. (2) zunI.4681-682 zrotriyA (gRhiNo) R... tA (1) vyamA.315 cAvi (cAbhi); vyaka.44 na tu(naiva); (striyaH strISu ca kIrtitAH); smRca.76,136, pamA.94; smRca.94; vyaso.42 (=); prakA.61 kAtyAyanaH; samu. nRpra.10; vyapra.111; vyama.16, baal.2|69; prakA. 28 vivya.10 cA (vA).(2) smRca.78 prakA.50; samu. 49; samu.27-28. 29.(3) apa.2172 lekhya (likhi) tu (ca); vyaka.50 patre(3) vyamA.319, vyaka.43, gomi.1312 utta.. 'bhilekhya (yatrAtilikhi) te (ye); smRca.83; pamA.106 smRca.76; mamu.877; pamA.96 yatrA (yo'trA); dIka.. bhilekhya (vilikhya) tu te (tataH) kAtyAyanaH; vyasau.32 38 seSu (se tu); vyaci.39; smRci.45 krameNa nAradaH; lekhya (likhi); vyapra.122 prayo (prava) lekhya (likhi); vyama. vyata.213 yazca (yAzca) sAkSI yatrA (yo'nyatrApya)maca.877 17 vyasauvata; bAla.2172 prayo (prava) lekhya(likhya); prakA. sAhase (sadRze); candra.134 yazca (yo'tha); vyasau.41 | 54 mile (vili) utta.; samu.32. vyapra.112 yatrAnu (yastvanu); vyama.16 vyapravat ; vitA. (4) ap.2|72; vyaka.50 vAdinA (pAditAH); smRca. 165 vyapravat ; setu.119-120; prakA.49; samu.28. 83; pamA.106 na (tu) tu (na) kAtyAyanaH; vyasau.48 (4) vyaka.42 No'pi ca (NAmapi); vyasau.40 NAcchA na (tu) tu (na) kadA (kathaM); vyama.17 bAla.2172; prakA.' (NAzra). (5)vyamA.320:322 nAnyaH (nyAmyaH) muktvA / 54, samu.32.
Page #421
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAkSI 345 (3) bhAvanIyA aGgIkArayitavyAH / kriyayA pramA- vibhAvanaM vyavahArAntaratvAdayuktamiti vAcyam / prakRtopaNena / *vyama.17 yogitvenaarthaantrtvaanaaptteH| vyapra.121-122 sabhAsadAM prasiddhaM yat lokasiddhamathApi vaa| (9) etallokAvadhAritAptasAkSiviSayam / vyama.17 sAkSiNAM dUSaNaM grAhyamasAdhyaM doSavarjanAt // anyaistu sAkSibhiH sAdhye dUSaNe pUrvasAkSiNAm / (1) sAkSiNAM ca dUSaNaM sabhAsadAmanyeSAM vA tadve- anavasthA bhavedoSasteSAmapyanyasaMbhavAt + // dinAM viditaM grAhyam / na tu tadapi tryavarAdisAkSibhiH antaraprabhavo vAdaH sarvasAkSisamudbhavaH / / pratipAdyaM, anavasthApAtAt / tadAha vyAsaH-sabhAsadA- na yAti nirNayaM yAvat tAvatpUrva vivarjayet / / miti / vyamA.327 pratyarthino'rthino vA'pi saakssiduussnnsaadhne| (2) asAdhyaM asAdhyanirAkaraNaM, doSavarjanAt / sabhya- na tu sAkSyabhiyogaH syAdvyavahArAntaraM tathA // prasiddhasya lokaprasiddhasya ca dossrhittvaadityrthH| ataH pramANadoSavivAdanirNayaH pUrvavyavahAramadhya eva apa.2172 kartavya iti sthitam / va smRca.84 (3) doSavarjanAt anavasthAdirahitatvAt / vyaka.50 asAdhayana damaMdApyaH pratyarthI sAkSiNaH sphuTam / (4) evaM prativAdinA dUSaNapratipAdanaM na prakaTe. bhAvitAHsAkSiNo vAH saakssidhrmniraakRtaaH| dUSaNe kAryam / vaiyarthyAt / kiM tu sabhyaireva tathAvidha- (1) prativAdinA sAkSidUSaNe datte pratyakSapogyadUSaNeSu : dUSaNaM grAhyamityAha sa eva--sabhAsadAmiti / grAhyaM bAlyAdiSa tathaiva nirNayaH / ayogyeSu tu tadvacanAllokatazca parIkSakairiti zeSaH / asAdhyaM ca prativAdinA, tatra dUSa- nirNayo na sAkSyantareNeti nAnavasthA / yadi sAkSidoSa. Nasya prasiddhadoSAdarjana siddherityrthH| smRca.83-84 mudbhAvya sAdhayituM na zaknoti prativAdI tadA'sauM . (5) tadAnImeva yatsAdhyaM dUSaNaM tanna grAhyam / - smRsA.103 + atralaM apa. vyAkhyAnaM (pR. 291) ityatra draSTavyam / (6) asAdhyaM sAdhanAnaha siddhatvAt / vyaci.46 (1) vyamA.327 sAdhye (sAkSye) SaNe (SaNaM) pyanya . . (7) anvsthaatyaagmuddishyetyrthH| candra.143 (nyatra); ap.2|80; vyaka.50; smRca.83, vyaci.46 ' (8) yat iti hetugarbhamiti / doSavarjanAt anavasthA- stu (zca) nAradaH, dAva.31 stu (zca) nAradaH; davi.341 bRhaspatikAtyAyanauvyata. doSAbhAvAdityarthaH / yadyapi lokasabhyaprasiddhirapi 216 stu (zca) nAradaH; savi.144 (-); vyasau.48% sAkSiprasiddhireva paryavasyati / tathApi tatra sAkSitvodbhA vyapra.121, baal.2|73, setu.124 mapyanya (manyasya) nAradaH prakA.54; samu.33. banAnapekSatvAnnAnavasthA / ata evAtigUDhavAdiprativAdi (2) smRca.84; prakA.54; samu.33 tAvat (tat). mAtraviditadUSaNasAdhanamanyatareNAlaukikapramANena kriya (3) smRca.84; prakA.54, samu.33 uttarArdhe (prastu. mANaM na duSyatItyabhiprAyaH / na ca sAkSidUSaNa- tArthopayogena vyavahArAntaraM na ca). * bAla. vymvt| (4) mitaa.2|73 pratyarthI (dUSaNaM) NaH (NAM) vitAH 4 avataraNaM vyamAvat / vyata. vyacivat / / (vite); apa.2172 dharma (dharmAt ); vyaka.50 sAdha (bhAva); (1) gyamA.327 asA ... varja (na sAdhyadoSadarza); apa. smRca.84 pamA.106 sAdha (bhAva) damaM (dhana) vAH 2172; vyaka.50; smRca.84 varja (varNa); pamA.105 (saveM) kAtyAyana, savi.144 vitAH (vinaH) kAtyAyanaH dopavarjamAt (nAnyadiSyate) kAtyAyanaH; smRsA.103 asA :490 sAdha (bhAva) pratyarthI (dUSaNaM) NaH (NAM) vitA:(vite) (na sA); vyaci.46 nAradaH, davi.341 smRsAvat , bRha. manuH vyasau.48; vyapra.123 mitAvat ; vyau.49 sAdha spatikAtyAyanau; vyata.216 nAradaH; candra.143 grAthama (bhAva) pratyarthI (dUSaNaM) NaH (Na) bhAvitAH (bhAvayet); (vAcyaM na); vyasau.48, vyapra.121, vyama.17 prasiddhaM vyama.17 sAdha (bhAva); vitA.179 mitAvat , kAtyA (dUSaNaM) asA (na sA); bAla.73, setu.124 naardH| yanaH bAla.2173 sAdha (bhAva) NaH (Na) kRtAH (kRtaH); prakA.54 smRcavat samu.32 kAtyAyana:, prakA.54; samu.33 vyamavat. . bya. kA. 44
Page #422
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam doSAnusAreNa daNDyaH / atha sAdhayati tadA na evamuktavidhA na jAtu kuTatA pratipadyante ityAha se sAkSiNaH / yathAha- asAdhayanniti / uddiSTeSu ca eva jJAtveti / smRca.76 sarveSu sAkSiSu duSTeSvarthI yadA kriyAntaranirapekSastadA sAkSipraznavidhiH / satyaprazaMsA / anRtnindaa| parAjito bhavati / *mitaa.2|73 sAkSiNA dharmasaMsthena satyameva vadettataH // (2) na tu daNDyA itybhipraayH| smRca.84 sAkSibhAve niyuktAnAM devatA viyati sthitAH / (3) sAkSidharmeti, sAkSitvAnahIM ityarthaH / bAla.73 pitarazcAvalambante vitathAkhyAnazaGkayA / 'jitaH sa vinayaM dApyaH zAstradRSTena krmnnaa| satyavAkyairvajantyUlamadho yAntyanyathA tu te / yadi vAdI nirAkAGkSaH sAkSisatye vyavasthitaH // tasmAtsatyaM pravaktavyaM bhavadbhiH sabhyasaMnidhau // (1) sAkAsazcet kriyAntaramavalambetetyabhiprAyaH / badhyante vAruNaiH pAzaiH sAkSiNo'nRtavAdinaH / +mitA.173 SaSTivarSasahasrANi tiSThanti narake dhruvam // (2) nirAkAGkSaH pramANAntaraM pratIti zeSaH / yadA teSAM varSazate pUrNe pAza ekaH pramucyate / tu sAkAGkSastadA mAnubAbhAve divyenApi jayAvadhAraNaM kAle'tIte muktapAzastiryagyoniSu jAyate // kAryamityabhiprAyaH / yadA tu nirdoSiNaH sAkSiNo bhaveyu- mAnavo jAyate pazcAt saMparityaktabAndhavaH / . . stadA taireva jayAvadhAraNaM kAryam / smRca.84 paGgvandhabadhiro mUkaH kuSThI namaH pipAsitaH / / : (3) vinayaM daNDam / sa vAdI / madanaratne tu savi. bubhukSitaH zatrugRhe bhikSate bhAryayA saha / nayaM vinayaH zikSA tatsahitaM yathA tathA dApyo vivAda- jJAtvA tvanRtato doSAn jJAtvA satye ca sadguNAn / / viSayIbhUtadhanamiti zeSa iti vyAkhyAtam / tat jita zreyaskaramihAmutra satyaM sAkSye vadettataH / / ityanenaiva sAdhitadhanadAnasyArthasiddha tvena nirarthakAdhyA- evaM saMbodhanametaireva vacanaiH kArya na puruSAntararacitaiH / hAradoSApatteH kliSTatvAccopezyam / vyapra.123 smuca.87 arthI yatra na vidyata tatra sAkSI mRtAntaraH / kIdRzaM sAkSyaM sAdhyapayAptam pratyarthI vA mRto yatra tatrApyevaM prakalpayet // kAlAkRtivayodravyadezajAtipramANataH / - ayamarthaH-arthinA vA pratyarthinA vA sAkSigo 'yUya- anyUnaM cennigaditaM siddhaM sAdhyaM vinirdizet // maMtrAtheM sAkSiNaH' iti yo'rthaH zrAvayitavyo bhavet / - tasmin arthini pratyarthini vA asati mRte vA sAkSI / (1) pamA.109. (2) smRca.86; pamA.109 utta.; prakA.55) samu.34. (3) smRca.86; pamA.109 kyaiH mRtAntara iti / savi.140 (kye) tu (ca); prakA.55; samu.34. jJAtvA kArya dezakAlakuzalAH kuuttkaarkaaH| (4) smRca.87 SaSTi (paSThi); pamA.110 SaSTi (SaSThiH); kurvanti sadRzaM lekhyaM naite syuH sAkSiNo ythaa|| nRpra.10;savi.158 badhyante (pIDyante) tiSThanti narake (narake apa. mitaagtm| vasatiH); prakA.56 smRcavat ; samu.34 smRcavat . ..x zeSaM mitAgatam / savi. smRcvt| + vitA. mitaavt|| (5) smRca.87; pamA.110; nRpra.10 pU. savi.159; (1) mitA.173; apa.272; vyaka.50 vyava (vava); prakA.56, samu.34-35. (6) smRca.87; pamA.110 smRca.84 tye vya (bhyeSva); pamA.106 kAtyAyanaH; vyasau. mAnavo (sa naro) purANam; prakA.57; samu.35. / 48 dApyaH (daNDayaH); vyapra.123 smRcavat ; vyau.50 kSi (7) smRca.87 satye ca (satyena); pamA.110-111 (kSI) smRtyantaram ; vyama.17 jitaH sa (tathaiva); vitA.180 purANam / savi.159 vasiSThaH; prakA.57 smRcavat samu.35. nArada: baal.2|72 vyakavat ; prakA.54 smRcvt| samu. (8) smRca.87; pamA.111 purANam / savi.159 mutra 33 satye (veva). (2). smRca.81; savi.140; prakA.53; (mitra) zye (kSI) ttata:(dataH)vasiSThaH; prakA.57; samu.36 ttataH samu.32. (3) smRca.76, savi.138 kAla (kAlI) (dataH). (9) vyaka.60 smuca.91 smusA.121 vyaciH nAradaH; prakA.49; samu. 28. 56 vyasau.57.vImi.2179, prakA.59 samu.37.
Page #423
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAkSI 347 utathya: / upajIvanasaMkocAd bhRtyazcaite hyasAkSiNaH / anRtanindA nArthasaMbandhino vidyAyaunasaMbandhino'pi na / / saptajanmakRtaM pApaM zarIre yattu tiSThati / nAGgIkaroti yaH sAkSyaM daNDyaH syAdvizito ydi|| gRhNAti tasya sarvasvaM yastu sAkSyaM mRSA vadet // deze kAle kathaM kasmArika dRSTaM vA zrutaM tvayA / yaH sAkSI kauTasAkSyaM tu vivadedbhuvi nirbhyH| likhitaM lekhitaM yattadvada satyaM tadeva hi // ubhayoH saptagotrANi adhastAnnayati dhruvam // samApnoSi ca tatpApaM zatajanmakRtaM sadA // kaNvaH sAkSigaM zrAvayedevaM sabhAyAmarahogatam / kUTasAkSiliGgam dadyAdezAnurUpaM tu kAlaM sAdhanadarzane / / gurukArye dvisaptAhe sAkSiNo'narthadarzanam // saMgrahakAraH smRtyantaram kiyantaH sAkSiNaH kartavyAH viSayavizeSe sAkSiNaH kartavyAH sarvakAryeSu tribhya Arabhya sAkSiNaH / tatkulInAstatkulavyavahAre sAkSiNaH // byekayoH pratiSedhaH syAdeko'pyubhayasaMmataH / / nyAsAnvAhitavikrIte hRte datte'tha yaacite| (1) sAkSigo likhitagUDhavyatiriktAH tribhya Arabhya mumUrSuzrAvitaNe ca pRcchetsAkSyaM mRtAntaram // kartavyA ityarthaH / smRca.76 kUTasAkSiliGgam / (2) apizabdAdubhayasaMmatatve dvayorapi grahaNam / saptAhAbhyantare yasya jnyaatibndhusuhRnmRtiH|| savi.137 arthanAzastathA rogo dhanaM dApyo damaM ca saH // asAkSibhedAH anirdiSTakartRkavacanam duSTatvAtpratiSiddhatvAdakRtatvAdanizcayAt / asAkSiNaH ekAGgavikalatvAcca syAdasAkSyapi pazcadhA / / naM kAryo nRpatiH sAkSI naiko na strI na kuuttkRt|| stenAdiH zrotriyAdizca svayambhUbhinnagImithaH / zukranItiH mumUrSuH zrAvitAdanyaH paJcamaH syAnmRtAntaraH // sAkSiniruktiH / sAkSibhadAH / asAkSiNaH / sAkSitvA- duSTatvAdasAkSI stenaadiH| pratipiddhatvAcchotriyAdiH / naGgIkAre daNDaH / sAkSipraznavidhiH / akRtatvAtsvayaMbhUH / anizcayAnmitho bhinngiiH| ekAGga'svetaraH kAryavijJAnI yaH sa sAkSI tvnekdhaa| vikalatvAt mRtAntara ityrthH| smRca.81 dRSTArthazca zrutArthazca kRtazcaivA'kRto dvidhA / asAkSitvApavAdaH darzanaiH zravaNairthena (?) sa sAkSI tulyavAk ydi|| utkRSTamadhyamAbhAve niSiddhA api sAkSiNaH / anubhUtaH satyavAk yaH saikaH sAkSitvamarhati // sAhasAdiSu mantavyAH kAlakAryanibandhanAH / / abhimAnAcca lobhAcca vijAtizca shtthstthaa| . bahutvena guNAnAM vA tAratamyena nizcayaH / sAkSivipratipattau syAt sarvasAmye'pramANatA // (1) smRca.86; prakA.56; samu.34. (2) smRca.86; anizcayAdasAkSitvaM koTayorvizeSAgrahaNa evetyarthaH / prakA.56; samu.34. (3) samu.38. (4) savi.139. smRca.82 (5) smRca.82; prakA.53; samu.32.(6) samu.38. (7) candra.137. [ vastutastu nedaM svatantraM vacanam / masmR.. (1) shunii.4|688. (2) shunii.4|695-696. 8165 iti zloke prathamapAdasya, nAsaM.20169 iti zloke (3) shunii.4|701-702. (4) smRva.76; savi.137; prakA.49; samu.28. (5) smRca.81; prakA.52; samu. dvitIyapAdasya samupalabhyamAnatvAt / ] 31. (6) smRca.81, prakA.52; samu.31. (8) shunii.4|677. (9) zunI.41678. (10) zunI. (7) smRca.79, prakA.51, samu.29 pidhdA (kRSTA). 4 / 680. (11) shunii.4|684-685. . . . (8) smRca.82; prakA.53; samu.37.
Page #424
--------------------------------------------------------------------------
________________ lekhyam vasiSThaH sAmanteSvatha bhRtyeSu rASTrapAlAdikeSu vaa| lekhyaprakArAH talakSaNAni ca kAryamAdizyate yena tadAjJApatramucyate // . 'laukikaM rAjakIyaM ca lekhyaM vidyaadvilkssnnm| RtvikpurohitAcAryamAnyeSvabhyarciteSu tu / rAjakIyaM caturbhedamaSTabhedaM tu laukikam // kArya nivedyate yena patraM prajJApanAya tat // (1) laukikaM jAnapadam / smRca.55 . kAlaM nivezya rAjAnaM sthAnaM nivasitaM tthaa| (2) iti dvaividhyamuktaM tat sthAnakRtasvahastalikhita- dAyakaM grAhakaM caiva pitRnAmnA ca saMyutam / / yo damAzritya / vyama.12 sthAnaM janapadaH / nivasanaM puragrAmAdikam / rAjJaH svahasta saMyuktaM svamudrAcihnitaM tthaa|| vyapra.143 rAjakIyaM smRtaM lekhyaM sarveSvartheSu sAkSimat / / jAti svagotraM zAkhAM ca dravyamAdhi ssNkhykm| zAsanaM prathamaM jJeyaM jayapatraM tathA'param / vRddhiM grAhakahastaM ca viditArthau ca saakssinnau| AjJAprajJApanApatre rAjakIyaM caturvidham / / graahko'dhmnnH| ____vyapra.143 'cIrakaM ca svahastaJca tathopagatasaMjJakam / viSNuH AdhipatraM caturtha tu paJcamaM krayapatrakam // . atha lekhyaM trividham / SaSThaM tu smRtipatrAkhyaM saptamaM SaTipatrakam / rAjasAkSikaM sasAkSikamasAkSikaM c| vizadvipatrakaM caivamaSTadhA laukikaM smatam / / rAjAdhikaraNe taniyuktakAyasthakRtaM tadadhyakSadatvA bhogAn dvijAtibhyo ratnAni vividhAni c| - karacihnitaM rAjasAkSikam / rAjA bhUmiM ca kurvIta teSAM tasyAzca zAsanam // kriyAkArakasaMbandhaM samAsArthakriyAnvitam / (1)smRca.58; pamA.125 vA (ca); nRpra.11; savi.113 samAmAsatadardhAhar3apanAmopalakSitam // (-); byapra.147 vA (ca); byama.13 vA (ca); vitA. pratigrahItRjAtyAdisagotrabrahmacArikam / 121 vA (ca); prakA.37; samu.41 mucyate (miSyate). saMnivezapramANaM ca svahastaM tu likhetsvayam // (2) smRca.58 bhyarci (bhyarhi); pamA.125 ghate (ditaM) saMdhivigrahakArI ca bhavedyastatra lekhakaH / zeSa smRcavat ; nRpra.11 pamAvat ; savi.113 () bhyarci (bhyAI) ya tat (tmakam ); vyapra.147 nAya (neti); byama. svayaM rAjA samAdiSTaH sa likhedrAjazAsanam // 13 bhyarci (bhyarthi) tu (ca); vitA.121 kArya (mAne); svanAma vilikhet pazcAnmudritaM raajmudryaa| prakA.37 smRcavat ; samu.41 bhyarci (bhyarhi) tu (ca). grAmakSetragRhAdInAmIhaksyAdrAjazAsanam // (3) smRca.58; pamA.126 sitaM (sanaM); nRpra.11 AjJAprajJApanApatre dve vasiSThena darzite // pamAvat ; vyapra.143 pamAvat ; vitA.125 pamAvat ; prakA. (1) apa.2284; smRca.55 pU. pamA.119 pU. nRpra. 37; samu.41. 11 pU. vyama.11 pU. baal.2|91 vidyA (kuyoM) pU. (4) smRca.58 dhiM (di); pamA.16 svagotraM (gotraM ca); prakA.35 pU. samu.39. nRpra.11, gyapra.143 pamAvat ; vitA.125 (jAtigotraM (2) vyapra.146-147; vyau.44 (-); vitA.121. ca zAkhAM ca lekhyakaM kArayetsudhIH / vRddhigrAhakahastaM ca vidi. (3) apa.2284 panApatre (panaM patra); smRca.55, pamA. 121 patre (patra); nRpra.11; vyapra.147 pamAvat ; vyama. - tArthAzca sAkSiNaH); prakA.37 hasta (hastau); samu.41. . 13 vitA.1217 prakA.35, samu.39. (4) apa.2184.. (5) vismR.7|1-3, vyaka.61 (asAkSikaM .) taniyukta (5) pamA.125, nRpra.11. (niyukta) kSakara (kSara).
Page #425
--------------------------------------------------------------------------
________________ lekhyam 349 paTe vA tAmrapaTTe vA likhitaM svabhudrAGka ' miti / nibandho'kSayanidhiH / spaSTamanyat / vizva.11314 cAgAminRpatiparijJAnArtha dadyAt / (2) yathoktavidhinA bhUmiM datvA svatvanivRttiM kRtvA yetra kacana yena kenacillikhitaM sAkSibhiH nibandhaM vA 'ekasya bhANDabharakasyeyanto rUpakAH' 'ekasya svahastacinhitaM sasAkSikam / parNabharasyeyanti parNAnI'ti vA nibandhaM kRtvA lekhyaM svahastalikhitamasAkSikam / kArayet / kimartham ? AgAminaH eSyanto ye bhadrAH . pramANamapramANaM ca lekhyam sAdhavo nRpatayo bhUpAsteSAmanena dattamanena pratigRhItatadvalAt kAritamapramANam / miti parijJAnAya / pArthivo bhUpatiH / anena bhUpatereva upadhikRtAzca sarva eva / bhUmidAne nibandhadAne vA adhikAro na bhogapateriti dUSitakarmaduSTasAkSyaGkitaM ttssaakssikmpi| darzitam / mitA. tAdRgvidhena likhitaM ca / (3) bhUmi kSetrArAmagrAmAdikAM viprAya datvA strIbAlA'svatantramattonmattabhItatADitakRtaM c| nibandhanaM vA kRtvA bhadrANAM zAstrArthakAriNAmAgAminAM dezAcArAviruddhaM vyaktAdhikRtalakSaNamalupta- nRpatInAM parijJAnAya parinizcayAya pArthivaH pRthivIpati kramAkSaraM pramANam / likhitaM lekhyaM vakSyamANaprakAraM kArayet / asmin grAme . 'lekhyaparIkSA . pratikSetraM kSetrasvAminaitaddhanamasmai pratyabda pratimAsaM vA varNaizca tatkRtaizcihnaH patraireva va yuktibhiH / deyamityevamAdi niyamo nibndhH| apa.11316-317 saMdigdhaM sAdhayellekhyaM tadyuktipratirUpitaiH // (4) nibandho vANijyAdikAribhiH prativarSa pratiyaMtrI dhaniko vA'pi sAkSI vA lekhako'pi vaa| mAsaM vA kiJciddhanamasmai brAhmaNAyAsyai devatAyai vA deyamriyate tatra tallekhyaM tatsvahastaiH prasAdhayet // mityAdiprabhusamayalabhyo'rthaH / atra yadyapi dhanadAtatvaM "dhaniko vA'pi' iti zuddhapatrikAviSayam / vANijyAdikartuH tathApi nibandhakartureva puNyaM taduddeze vyamA.339 naivetarasya pravRttaH / bhamimiti grAmArAmAdInAmupalakSaNA. yAjJavalkyaH rtham / *smRca.55 .. rAjakRtadAnalekhyavidhiH (5) bhUmiM brAhmaNAdibhyo datvA nibandhaM 'asyAM ItvA bhami nibandhaM vA kRtvA lekhyaM tu kaaryet| bhamAviyAna karo grAhya' ityAdi vyavasthAM ca kRtvA / AgAmibhadranRpatiparijJAnAya pArthivaH // . +vImi. (1) bhaminibandhadAnayostvayaM vizeSaH-datvA bhami- (6) iyati parNakramukabhArAdAviyanti parNakramukAdI -- nyasmai deyAnIti rAjJo niyatadAnAjJA nibandhaH / kArayet (1) smRca.56, vyapra.145 Te vA (Te ca) cA (A) thai sNdhivigrhaadydhikaaridvaaretyrthaat| vyapra.144-145 (the); prakA.36; samu.40. (2) vismR.7|4-5; vyaka.61. (7) nibandhaH AkarAdau rAjAdidattaM niyatalabhyam / (3) vismR.76.11. vyama.13 (4) vismR.7|12. (5) vismR.7|13; vyamA.339; ___ tallekhyasvarUpam smRca.64 sAdha (dhAva); pamA 134; prakA.42; samu.44. pare vA tAmrapaTe vA svamadoparicihnitama / (6) yAsmR.11318, vishv.1|314 bhadra (kSudra); mitA. abhilekhyAtmano vaMzyAnAtmAnaM ca mhiiptiH|| ap.1|316-317 tu (ca); vyaka.63, smRca. - 55, pamA.122; subo.2|22 pU.; vyaci.62 AgAmibhadra * pamA., savi. smRcgtm| + zeSaM mitAgatam / (tatra cAgAmi); savi.26, vyasau.60; vImi. vyapra. (1) yaasmR.1|319 vishv.1|315 dropa (drApa); 144 datvA bhUmi (bhUmiM datvA); vyama.13; vitA,119; mitA. ap.1|317-318; vyaka.63, smRca.55 utta. baal,2|22 pU.: prakA, 35, samu.39. pamA.122 utta, vyaci.62 pU.. .
Page #426
--------------------------------------------------------------------------
________________ 350 vyavahArakANDam pretigrahaparImANaM dAnacchedopavarNanam / putrasya yadatropari lekhitam' ityanena saMpamaM yuktaM, svahastakAlasaMpannaM zAsanaM kArayetsthiram // kAlena ca dvividhena-zakanRpAtItarUpeNa saMvatsararUpeNa (1) kiM punarvakSyamANalekhyalakSaNavat kAryam ? ca kAlena, candrasUryoparAgAdinA saMpannaM, svamudrayA garuDanetyucyate, ki tarhi 1 paTe vA tAmrapaTTe veti / paTavacanaM varAhAdirUpayopari bahizcihnitaM aGkitaM sthiraM dRDhaM bhUrjanivRttyartham / parizabdAt prajJAdUtakasvahastamudrAska- zAsanaM ziSyante bhaviSyanto nRpatayaH anena dAnAcchendhAvArasamAvAsanAmadezAdicihnitam / AdAvevAbhi- yo'nupAlanamiti zAsanaM kArayet / mahIpatinaM bhogalekhanIyAH pUrvapuruSAstrayaH / baMzyatvavacanAcca striyo'pi| ptiH| saMdhivigrahAdikAriNA na yena kenacit / 'saMdhianantaramAtmAnam / tataH pratigrahaparImANam / asmin vigrahakArI tu bhavedyastasya lekhakaH / svayaM rAjJA samAdeze'mukanAmeyAn grAma ityAdi / tato dAnAcchedamupa- diSTaH sa likhedrAjazAsanam // iti smaraNAt / dAnavarNya, etaddAnaphalaM, etadAcchedanaphalam / SaSTiM varSa mAtreNaiva dAnaphale siddhe zAsanakAraNaM bhogAbhivRddhayA sahasrANi svagaM tiSThati bhAmadaH / AcchettA cAnumantA phlaatishyaarthm|| ___mitA. ca tAnyeva narake vaset // ityAdi / lekhakanAmAGkitaM (3) pratigraho bhUmirnibandhazca / tasya cchedo'pahAraH / svahastasaMyuktamAgAmikSudranRpatyazocanaM sthira bhUmezchidra. sa upavarNyate pratyavAyajanakatayA yena zAstreNa tahAnacche.. myAsenAcandrAt sthitisaMsthAnaM kArayet / sarvathA dopavarNanaM tacca lekhayitvA / zAsanaM ziSyante dAnApahArAyathA AgAmino'pyasmAdeva zAsanAna vikuyuH, tathA nivartyante bhAvino bhUpatiprabhRtayo yena tacchAsana kAryamiti / / 211-216 kArayet / na hi tena vinA pratigrahItA tadvaMzyo vA (2) kAsike paTe tAmrapaTTe phalake vA Atmano bhaminibandhau zaknuyAdupabhoktum / 4ap.1|317-319 vaMzyAn prapitAmaha pitAmaha pitRn / bahuvacanasyArthavatvAya (4) uddhRtamahImaNDalasya zrIpateH varAhavapuSo vara vaMzavIryazratAdiguNopavarNanapUrvakamabhilekhyAtmAnaM caza- dAnapratipAdakamAzIrvAdamAdAvAcAraprAptamabhilekhyAnabdAt pratigrahItAraM pratigrahaparimANaM dAnacchedopavarNanaM ntaramAtmano vaMzyAn lekhyet| smRca.55 cAbhilekhya / pratigRhyata iti pratigraho nibandhastasya (5) AtmAnaM ceti cakAreNa pratigrahItRsamuccayaH / rUpakAdiparimANam / dIyate iti dAnaM kSetrAdi tasya sthiraM aprAmANyazaGkAnAskandanIyam / +vImi. chedaH chidyate aneneti chedaH nadyAvATau nivartanaM tatpari (6) tatparImANam / upasargasya dI| bAhulakaH / mANaM ca tasyopavarNanaM, amukanadyA dakSiNato'yaM grAmaH dadaM ca sAdhazabdaireva lekhanIyaM na laukikvttdniymH| kSetraM vA, pUrvato'mukagrAmasyaitAvanivartanamityAdi nivartana xvyapra.145 parimANaM ca lekhyam / evamAvATasya nadInagaravAdeH (7) mitA.TIkA--AghATo mryaadaa| bAla. saMcAritvena bhamenyUnAdhikabhAvasaMbhavAttannivRtyathai, svaha . RgapatrAMdilekhavidhiH stena svahastalikhitena 'mata meM amukanAmnaH amuka- yaH kazcidartho niSNAtaH svarucyA ta parasparama / smRci.43; nRpra.11 utta.; savi.27; vyasau.60; lekhyaM tu sAkSimatkArya tasmindhanikapUrvakam / / vImi.; vyapra.144; vyau.44; vyama.13; vitA.119 * vyama. mitaagtm| x zeSaM mitAgatam / +zeSaM apgtm| lekhyA (khyAyA); prakA.35 utta.; samu.39. (1) yAsmR.2184; apu.255|16 niSNA ('bhima); ___ (1) yaasmR.1|320, vishv.1|316 dAna (dAnA); mitA.; apa.11318-319; vyaka.63; smRca.55-56; vizva.2186 khyaM tu (khyaM vA); mitA. A.; vyaka.62, pamA.122 pU.; smRci.43 parImANaM (pramANaM ca); nRpra. smRca.58; smRsA.95, smRci.43, nRpra.11, maca. 11 pU., savi.27; vyasau.60 utta.; vImi.; vyapra. 8 / 164 niSNA (nirNI); vya sau.59; vImi.; vyapra.143; 144; vyau.44 pU. vyama.13, vitA.119; prakA. vyau.43; vyama.12, vitA.124 rucyA tu (rUpyAtta); 35-36; samu.39. rAko.405 rtho (rtha); prakA.37 samu.41.. ...
Page #427
--------------------------------------------------------------------------
________________ lekhyam (1) sAkSyanantaraM vyaktipramANakatvAvizeSAllikhita- idaM cAvadheyam - parasyApyatiprAmANikatvenA'vadhArimucyate- yaH kazciditi / yaH kazcit RNAdhikrayapratigraha- tasya lekhyaM sAkSirahitamapi pramANamanyathA tu sAkSiNA vikrayAdiroM niSNAtaH parizuddhasvarUpasaMkhyAparimANa- nirNayaH / lekhyaM tu tatra sAkSiNAM smaraNa evopayujyata vRddhayavadhyAdikaH dhanikarNikAdInAM svarucyA parasparamava- iti / *vImi. sthite tasminnavyabhicArArtha lekhyaM voktalakSaNasAkSiyuktaM (6) dhanikanAmapUrvakamityanenottamarNanAmopari lekhyabhAvisaMdehApanodanakSama kAryam / tasya cAyaM krmH| madhamarNanAma tadadha ityrthH| vyapra.143 dhanikapUrvakaM syAd RNikApekSayA ca dhanikasya pUrvatvaM samAmAsatadardhAharnAmajAtisvagotrakaiH / na kAlAdyapekSayA / vishv.2|86 sabrahmacArikAtmIyapitRnAmAdicihnitama / / (2) bhuktisAkSiNau nirUpitau / sAMprata lekhyaM nirU- (1) tatazcAyaM krmH-smeti| vizva.2187 pyate / tatra lekhyaM dvividha, zAsanaM jAnapadaM ceti / (2) api ca, samA saMvatsaraH / mAsazcaitrAdiH / zAsanaM nirUpitam / jaanpdmbhidhiiyte| tacca dvividhaM, tadadha pakSaH zuklaH kRSNo vA / ahastithiH pratipadAdiH / svahastakRtamanyakRtaM ceti / tatra svahastakRtamasAkSikaM, nAma dhanikAdhamarNayoH / jAtiAhmaNAdiH / svagotraM anyakRtaM sasAkSikam / anayozca dezAcArAnusAreNa vAsiSThAdigotram / etaiH samAdibhizcihnitam / tathA prAmANyam / tatrAnyakRtamAha --- yaH kazciditi / dhani- sabrahmacArikaM bacAdizAkhAprayuktaM guNanAma, 'bahakAdhamarNayoyo'thoM hiraNyAdiH parasparaM svarucyA iyatA vRcaH kaTha' iti / AtmIya pitRnAma dhanikarNikapitRkAlenaitAvaddeya miyatI pratimAsaM vRddhiriti niSNAto nAma / AdizabdAt dravyajAtisaMkhyAvArAdergrahaNam / vyavasthitaH tasminnathe kAlAntare vipratipattau vastutatva- etaizca cihnita lekhyaM kAryamiti gatena sNbndhH| ramitA. nirNayArtha lekhyaM sAkSimaduktalakSaNasAkSiyuktaM dhanikapUrvakaM (3) kaThAdinA samAnamabhinnaM brahma vedazAkhAM caratyadhanikaH parvo yasmistaddhanikapUrvakaM dhanikanAmalekhanapUrvaka- dhIta ityevaMzIlaH sabrahmacArI, tasya bhAvaH sabrahmacAmiti yAvat kArya kartavyam / uktalakSaNAH sAkSiNo vA rikam / nAmajAtisagotrabrahmacAritvAdIni atra dhanikA. kartavyAH / 'kA tu yatkRtaM kArya siddhayarthaM tasya dInAmeva / / +apa. sAkSiNaH / pravartante vivAdeSu svakRtaM vA'tha lekhykm|| (4) etacca RNapatrAdiviSayaM , anyatrA'saMbhavAt / iti smaraNAt / xmitA. vyapra.143 (3) niSNAtaH niruupitH| vyaka.62 (5) brahmavAdipadena brahmavAdizAkhA labhyate tadyu(4) mitA.TIkA - 'pramANaM likhitaM bhuktiH ktam / atra samAmAsAdilikhanaM AdhipratigrahAdi. sAkSiNazceti' mAnuSapramANAnAM madhye nirdezakrameNa vyavahAre upayujyate / 'Adhau pratigrahe krIte parvA tu lekhasya parvabhAvitve'pi sAkSilikhitayorarthasaMbandhavazA- balavattarA' iti vacanAt / gotrAdikaM ca uttamAtpaurvAparya asiddhavat kRtvA prasaGgAt prathamata eva madhyanirdiSTA'pi bhuktiH pratipAditA / tatazca sAkSisvarUpe * vAkyArthI mitAvat / - smRca., vImi. mitAgatam / vijJAte lekhyaM tu sAkSimat kAryam' iti sAkSiyukta + zeSaM mitaagtm| lekhyavidhAnaM subodhamiti sAkSiprakaraNAnantarabhAvitvaM (1) yAsmR.2185; apu.255|17 vizva.2187 harnAma lekhyaprakaraNasyocitamiti saGgatiM darzayati -- bhukti- (hovAsa) sva (sa) mAdi (mnA ca); mitA.; apa. sva (sa); sAkSiNau niruupitaaviti| subo. vyaka.62, smRca.58; smRsA.95 harnA (honA) sva (sa) (5) Adyatuzabdena balopadhikRtatvavyavacchedaH / pU., smRci.43 pU., nRpra.11 samA (varSa); mc.8|16.4; vyasau.59, vImi. apavat ; vyapra.143, vyau.43 dvitIyatuzabdenA'nyakRte lekhye'sAkSikatvavyavacchedaH / cAri (vAdi); vyama.12 apavat ; vitA.125 (-); * apa., vitA. mitAgatam / . rAko.405, prakA.37 samu.41.
Page #428
--------------------------------------------------------------------------
________________ 352 vyavahArakANDama dhamarNayorubhayorapi lekhyam / idaM ca svaparalikhita- prAyaM taditi yuktam / 'lekhye tu paramAstrayaH' iti / sAdhAraNam / vyau.43 vacanAt / vizva.289 (6) brahmaNi vede caratIti cArI / cAryeva caarikH| (2) tathA tasmillekhye ye sAkSiNo likhitAste'pyA . vitA.125 tmIyapitRnAmalekhanaparvakamasminnarthe'hamamuko devadattaH (7) mitATIkA-atra samAdInAM vyaapyvyaapkbhaavH| sAkSIti svahastenaikaikazo likheyuH / te ca samAH ata eva kramasya pratipAdyatvAttasya prAguktirevaM kramo saMkhyAto guNatazca kartavyAH / yadyadhamarNaH sAkSI vA nAmAdAvapi bodhyH| bAla, / lipijJo na bhavati tadA'dhamarNo'nyena, sAkSI ca sAzyasamApte'rthe RNI nAma svahastena nivezayet / ntareNa, sarvasAkSisaMnidhau svamataM lekhayet / yathAha mataM me'mukaputrasya yadatroparilekhitam // nAradaH- 'alipijJa RNI yaH syAtsvamataM tu sa (1) kiM ca dhanikAdhamarNayoryo'rthaH svarucyA vyava- lekhayet / sAkSI vA sAkSiNA'nyena sarvasAkSisamIpataH'. sthitastasminnartha samApte likhite RNI adhamoM nAmA- iti // *mitA. tmIyaM svahastenAsmillekhye yadupari lekhitaM tanmamAmuka- (3) te cAsamA viSamasaMkhyAkA bhavantItyarthaH / samA putrasya matamabhipretamiti nivezayetpatre likhet / mitA. iti nRpaM prati vAdiprativAdinoH samAstulyA bhavantI (2) uparIti vadan pUrvalikhitAkSarasaMsthAnAdadhastAt tyrthH| Xapa. khahastAkSarasaMsthAnamiti darzayati / RNIti sAkSiNAmapi (4) te ca dvitvAdisamasaMkhyayA viziSTA bhveyuH| pradarzanArtham / smRca.58 na tritvAdiviSamasaMkhyayetyarthaH / kenacidakAraprazleSakalpasAkSiNazca svahastena pitRnAmakapUrvakam / nayA sAkSisaMkhyAniyamo vaiparItyena drshitH| sa yasmiatrAhamamukaH sAkSI likheyuriti te samAH / / ndeze tathaivAcAraH tatraiva grAhyaH / nAnyatra / asvara- (1) atrAhamamukaH sAkSItyevaM likheyuH / asamAH sArthatvAt / sAkSiNa, iti bahuvacanaM gurutarakAryalekhya-: traya ityrthH| anye tu samA iti chedabhrAntyA dvA- viSayam / 'uttamarNAdhamaNoM ca sAkSiNI lekhakastathA / vityaahuH| tattu bahuvacanavirodhAdayuktam / na ca caturabhi- samavAyena caiteSAM lekhyaM kurvIta nAnyathA // iti hArItena lekhyamAtre sAkSiNAvityuktavAt / evaM ca * apa. mitaagtm| anyakRtalekhyasyottamAdhamarNasAkSidvayalekhakarUpapaJca- . (1) yaasmR.2|86; apu.255|18; vizva.2188; mitA.; vyamA.337apa.smRca.58pamA.126 svahastena puruSArUDhatvAtpaJcArUDhaM patramiti loke vyavahAraH, sAkSi(hastena vi); smRtA.95, smRci.43, nRpra.11.12, savi. saMkhyA'dhikatve cAyaM vyavahAro gauNa iti mantavyam / 113; maca.8164; vyasau.59, vImi.; vyapra.143; lekhyamAtra prakRtya vyAsenApyuktam- 'RNI hastaM vyau.43, vyama.12; vitA.125 (-) yadatro (padaM co); nAmayutaM sAkSibhyAM pitRpUrvakam' iti / ataH dviprabhU rAko.405; prakA.38; samu.41; vivya.15 bRhaspatiH. tibhiH samairbhavitavyamiti niyamo dezAcArA'virodhenA. (2) yAsmR.2187; apu.255|19; vishv.2|8 9 samAH nusaMdheyaH / smRca.59 (samAH); medhA.813 samAH (samam ); mitA.; byamA. (5) samAH tulyarUpA ityrthH| smRsA.95 338, apa. vizvavat ; vyaka.62, smRca.59; pamA.126 (6) te ca guNaizca saMkhyayA samA eva, na vissmaaH| smRsA.95 atrA (tatrA) utta.; vyaci.62 maka (mAdi) saMkhyAsAmyamadRSTArtha prAbalyArtha vA / guNasAmyaM dRSTAnAradaH smRci.43 utta.; nRpra.11 Nazca (No'sya): 12, rthm| uttamarNAdhamarNasAkSilekhakalekhanIyarUpapaJcavidhagamasaki.114 zca (stu) nAmaka (nAma) pU., vyAsaH; maca. kArUDhatvAt tadabhedAtpatrasya lekhyaM paJcArUDhamiti laukika61164 maka (mAdi); vyasau.59; dAni.5 vImi.; vyapra. 143; vyau.43, vyama.12; vitA.125 (-); prakA. * maca., vyau., vyama., vitA. mitAgatam / 38 samu.41; vivya.15 maka (mAdi) bRhaspatiH, xzeSaM mitAgatam /
Page #429
--------------------------------------------------------------------------
________________ lekhyam 353 prasiddhiH / nanu 'patraM hi lipisaMyuktamucyate' ityasya RNI sAkSI vA yo'lipijJaH, sa sarvasAkSisamakSaM lipelekhanIyArthanirUpakatayA tadabhedAtpatrasya tadArUDha- lekhakena sAkSiNA vA'nyena svamataM sAkSyaM vA lekhayet / tvoktiH paJcasaMkhyoktizcAyukteti cet, maivam ; yathA vishv.2|90 lekhyasya lekhaka nirUpakatayA tadabhede'pi tadgatavizeSA- ubhayAbhyarthitenaitanmayA hyamukasUnunA / kArasvIkAreNa lekhakArUDhatvoktiraviruddhA tathaivAtreti / likhitaM hyamukeneti lekhako'nte tato likhet // yadyapi svahastalekhye lekhakAbhAvAt paJcArUDhatvaM nAsti, (1) antata iti vacanaM prAptatvAdadhikanivRttyartham / tathApi tasminnavasthAdvayavivakSayA'vasthitaM gamakatvamava vishv.2|91 lambya taduktina viruddhA / na ca vAcyaM svahastalekhya- (2) kiM ca, tato lekhako dhanikAdhamarNikAbhyAmusAkSyabhAvapakSe paJcArUDhatvaM gauNamiti / sAkSikRtyaM bhAbhyAM prArthitena mayA'mukena devadattena viSNumitrasvakRtalipAveva tiSThati / svasyaiva sAkSitvAGgIkA- sanunA etallekhyaM likhitamityante likhet / mitA. rAt / kecittvanyakRtalekhye 'paJcArUDhatvaM patrasyetyAhuH / (3) hizabdAbhyAmarthanasya lekhanahetutvaM lekhyArthacandrikAkArAdayastu anyakRtalekhyasya uttamarNAdhamarNa- syA'vadhAraNaM ca darzitam / / vImi. sAkSidvayalekhakarUpapaJcapuruSArUDhatvAt paJcArUDhaM patramiti pramANamapramANaM ca lekhyam lokavyavahAraH, sAkSisaMkhyAdhikye tvayaM vyavahAro gauNa . 'vinA'pi sAkSibhirlekhyaM svahastalikhitaM tu yat / iti mantavyamityAhuH / tasminmate paJcazabdaH puruSamAtra- tatpramANaM smRtaM sarva balopadhikRtAhate // . paro na tu gamakaparaH / atra patrasya paJcArUDhatve puruSa- apa. mitAgatam / mAtraM na nimittaM, api tu tadgatagamakatvaM, atazce- svamataM lekhayet (lekhayetsvamataM) vA (cet). mUlasmRtipramANatarapramANApekSayA patrasya prAbalyasiddhiH / kiM ca sAkSi- pustake nopalabhyate . saMkhyAdhikye tvayaM vyavahAro gauNa ityasamaJjasam / (1) yAsmR.2188; apu.255|21, vishv.2|91 naitat SaDAdisaMkhyAviziSTasAkSimatapatrasthale'pi zate paJcAza- (nedaM) yamu (tvamu) ko'nte ta(kastvanta); medhaa.8|3 naitat (naiva) nyAyena mukhyatAyAM gauNatvAGgIkArokterayuktatvAt / neti (naiva) ko'nte ta (kastatva); mitA.; vyamA.338 ubhakecittu tanmatAnuvartina evaM tatparihAramAhuH- eko yAbhya (ubhAbhyAma); apa.; vyaka.62, smRca.59, pamA. 126 naitat (naiva) ko'nte ta (kastvanta); smRsA.95 bhyarthi 'pyubhayasaMmata hati vacanAt zrutAdhyayanasaMpannasya tasya (numa) hyasuka (cAmuka) zeSa pamAvat ; smRci.43, nRpra.11vAdino'pyekasyaiva sAkSitvAGgIkArAt / puruSacatuSTayA- 12, savi.115 hyamuka ('pyamuka) uttarArdha pamAvat ; maca. rUDhatve paJcArUDhatvoktigauNIti / tattu pUrvAparavirUddhAbhi-8164 bhyarthi (numa); vyasau.59, dAni.5-6 pamAvat / dhAnamityanAdartavyam / tathApi pUrvoktadoSaduSTatvAdasma- vImi.; vyapra.143; vyau.43 naitat (naivaM) konte (nAnte); duktaprakAra eva samyak / savi.114-115 , vyama.12; vitA.127; prakA.38; samu.41; (7) likhitAnabhijJAstu lekhayeyuriti cazabdena vivya.15 bRhaspatiH. smucciiyte| vImi. (2) yAsmR.2189; apu.255|22 tu (ca); vizva. (8) samA ityanena guNasAmyaM saMkhyAsAmyaM ca vaiSa- 2192; mitA.'pi (tu) sarva (lekhyaM); vyamA.338; apa. myAniyamAya vivakSitam / asamA ityakAraprazleSastu vaiSa padhi (pAdhi); vyaka.64; smRca.61, pamA.130, myasya sAmAnyata eva sAkSiSu praapternopaadeyH| vyapra.144 smusA.96 tu yat (bhavet ) sarva (lakhya); vyaci.62 kSibhiH alipijJa RNI yaH syAt svamataM lekhayattu sH| (pAdhi); maca,8164; candra.130 apavat vyasau.61 (kSiNaM); smRci.44 tu (ca); nRpra.11 sarva (lekhya) payi sAkSI vA sAkSiNA'nyena sarvasAkSisamIpagaH // vImiH dhyapra.142 tu (ca); vyau.43 apavat ; vyama.12 . (1) apu.255|20 pagaH (pata:); vizva.2190; smRsA. sarva (lekhya); vitA.127 vyamavat ;rAko.405 sarva(lekhyaM); 95 syAt ...saH (tu lekhayetsvamataM tu saH), mc.8|164 prakA.40 apavat ; samu.43 apavat / vivya.15. bhya.kA.45
Page #430
--------------------------------------------------------------------------
________________ 354 vyavahArakANDam (1) kiM punaH svahastAropaNe prayojanam ? ucyate unmRSTaM bhanmAkSaram / chinnaM mUSikAdibhiH / bhinnaM pATivinApIti / RNikasaMpratipattyartha hi sAkSiNaH / sa cet tam / tathAzabdaH prakArArthaH / spaSTamanyat / vishv.2|94 svahastenApi saMpratipadyeta, mandaM sAkSiprayojanaM manyate / (2) prAsaGgika parisamApya prakRtamevAnusarati-- etaccopagatAdiviSayaM draSTavyam / vizva.2192 dezAntarasthe iti / vyavahArAkSame patre patrAntaraM kuryAditi (2) yallekhyaM svahastena likhitamadhamaNena tatsAkSibhi- vidhIyate / vyavahArAkSamatvaM cAtyantavyavahitadezAntarasthe vinApi pramANaM smRtaM manvAdibhiH / balopadhikRtAdRte, patre / durlekhye duSTAni saMdihyamAnAni avAcakAni vA balena balAtkAreNa upadhinA chalalobhakrodhabhayamadAdi- lekhyAni lipyakSarANi padAni vA yasmiMstat durlekhyaM lakSaNena yatkRtaM tsmaadvinaa| mitA.' tasmindulekhye / naSTe kAlavazenonmRSTe maghIdaurbalyAdinA (3) upAdhiH chadma / apizabdAt sasAkSikamapi / mRditlipykssre| hRte taskarAdibhirbhinne vidalite. yatpunarna svahastalikhitaM tatsAkSimadeva satpramANam / dagdhe prajvalite / chinne dvidhAbhUte sati bhavati / eta- . apa. cArthipratyArthinoH parasparAnumatau satyAm / vimatyAM tu - (4) tallekhyaprAmANyena yo'bhiyojyaH tallikhitami- vyavahAraprAptau dezAntarasthapatrAnayanAya durgAdhvApekSayA tyrthH| vyaci.62 kAlo dAtavyaH / ... (5) tuzabdena paralikhite sAkSivinAkRtatvasya vyava- durgadezAvasthite naSTe vA patre sAkSibhireva vyavahAracchedaH / sarvamityanena vAdisAkSipatralekhakAnAM sarva nirNayaH kAryaH / yadA tu sAkSiNo na santi tadA likhitmucyte| . vImi. divyena nirNayaH kaaryH| 'alekhyasAkSike daivIM vyava- (6) balopadhikRtaparyudAsaH sarvalekhyaviSayo na svakRta- hAre vinirdizet' iti smaraNAt / etacca jonapadaM vyvmaatrvissyH| - vyapra.142 sthApatram / rAjakIyamapi vyavasthApatramIdRzameva bhavati / pUrvalekhyahAnisaMbhave tattulyalekhyakaraNam iyAMstu vizeSaH 'rAjJaH svahastasaMyuktaM svamudrAcinhitaM 'dezAntarasthe durlekhye naSTonmRSTe hRte tthaa| tathA / rAjakIyaM smRtaM lekhyaM sarveSvartheSu sAkSimat' bhinne dagdhe'thavA chinne lekhyamanyattu kArayet // iti // , mitA. (1) yadA tvRNikadezAt dezAntare lekhyaM, pramANato (3) chinne zIrNe / smRca.60 .vA bhraSTaM tadA yaH prakAraH tamAha-dezAntareti / (4) tathAzabdena zliSTapadaghaTitasya cakAreNa caura. rAjA, parasparaM vA dhanikarNikAvityabhiprAyaH / lekhya- hRtasya smuccyH| evakAreNa dezAntarasthatvAdyabhAve doSo yatra pramAdAlikhyamAne saMjAtaH, tad durlekhyam / lekhyAntarakaraNavyavacchedaH / yadi, tu paraH pApiSThahAriNA pUrvalekhyaM na manyate tadA sAkSyAdinA pUrvapatraM pramApya zeSa bhitAgatam / smRca. apgtm| patrAntaraM karaNIyamiti / xbImi. (1) yAsmR.2191; apu.255|24 dagdhe'thavA chinne (5) zAsanAdau tathAbhUte rAjAdidvArA'nyatkaraNIya.(chinne tathA dagdhe); vishv.2|94 minne...chinne (chinne bhinne mityAha-dezAntarasthe iti / yadyapi dagdhamapi naSTameva tathA dagdhe); mitA.; apa.'thavA (tathA); vyaka.64 na... tathApi kAlamAtrakRtA zIrNatA naSTapadenAtra vivkssitaa| ho (tatonmRSTe kRte)'thavA (tathA); smRca.60 apavat ; pamA. : 129 Tonma (STe dhU); smRci.44 pamAvat ; savi.118 xvyapra.147 apavat ; mc.8|164 STonma (Te mli)'thavA (tathA); vyasau. lekhyaparIkSA 61 sthe ... nmRSTe (sthite lekhye tathonmRSTe); vImi. ite tathA / 'saMdigdhalekhyazuddhiH syAtsvahastalikhitAdibhiH / (tathaiva ca); vyapra.147 apavat ; vyau.44 (=) maSTo(mRSTo) * savi. mitAgataM smRcagataM ca / vyau., vitA. mitAgatam / lekhya (lekha); byama.13 apavat ; vitA.130 vA chi x zeSaM mitAgatam / (vocchi); prakA.38: apavat / samu.42 apavat. . (1) yAsmR.2192, apu.255|25 (saMdigdhArthavizu.
Page #431
--------------------------------------------------------------------------
________________ lekhyam yuktiprAptikriyAcihnasaMbandhAgamahetubhiH // (1) lekhyasvarUpe ced vyabhicArAzaGkA, ko'tra nirNaya hetuH ? ucyate, saMdigdheti / saMdigdhazcAsAvarthazceti saMdigdhArthaH, tadvizuddhirarthaH prayojanaM yasya lekhyasya tat tathoktam / saMdigdhArthanirNaye tadeva pramANamityarthaH / tacca svahastalikhitaM yadi syAt, tataH zuddhameva / saMzaye tu yuktyAdibhirnirNayaH kAryaH / tasmin kAle devadattasya dravyaprayojanamAsId, yajJadattazca tadA svadhanaM prayuktavAn ityAdikA yuktiH / samAnadezasthau tadobhAvapyabhUtAM iti prAptiH / apratArakaMzcAsau lekhakaH prasiddhaH, tadIyA lekhyA iti kriyA / cihna mudrAlipivizeSAdikam / saMbandho balopadhyAdyabhAvaH / Agamo lekhyalakSaNayogaH kUTasAkSitvAdyasaMbhavoM hetuH / evaM yuktyAdibhiryat parIkSitaM lekhyaM tat pramANamityavaseyam / vizva. 2 / 95 / (2) zuddhamazuddhaM veti saMdigdhasya lekhyasya zuddhiH svahastalikhitAdibhiH syAt / svahastena likhitaM yallekhyAntaraM tena zuddhiH / yadi sadRzAnyakSarANi bhavanti tadA zuddhiH syAdityarthaH / AdizabdAt sAkSilekhaka - svahastalikhitAntarasaMvAdAcchuddhiriti / yuktyA prApti yuktiprAptiH / dezakAlapuruSANAM dravyeNa saha saMbandhaH prAptiH / asmindeze'sminkAle'sya puruSasyedaM dravyaM ghaTata iti yuktiH / kriyA tatsAkSyupanyAsaH / cihnamasAdhAraNaM zrIkArAdi / saMbandhaH ArthipratyArthenoH pUrvamapi parasparavizvAsena dAnagrahaNAdisaMbandhaH / Agamo'syaitAvato'rtha sya saMbhAvitaH prAptyupAyaH / ete eva hetavaH / ebhirhetubhiH saMdigdhalekhyazuddhiH syAdityanvayaH / yadA tu lekhyasaMdehe nirNayo na jAyate tadA sAkSibhirnirNayaH kAryaH / yathAha kAtyAyanaH 'dUSite patrake vAdI tadArUDhAMstu nirdizet' / iti sAkSisaMbhava viSayamidaM vacanam / sAkSyasaMbhavaviSayaM tu hArItavacanaM na mayaitatkRtaM patraM kUTa ddhyarthaM svahastalikhitaM tu yat ) ; vizva. 2 95 apuvat; mitA.; vyamA 339; apa lekhya (lekhye ); smRca.63; pamA. 133; smRsA. 966 smRci. 44; nRpra. 12; savi. 120; . mc.8|164 gdha (gdhe ); candra. 131; vImi ; vyapra. 149; vyau. 45; vyama. 13; vitA. 132gdha (gve); prakA. 41; samu.44 gdha (gve); vinya, 16. 355 iti // metena kAritam / adharIkRtya tatpatramarthe divyena nirNaya' XmitA. (3) yuktiprAptiH patralikhita dezakAle tayoH sahAvasthAnam / cihna mudrAdikam / +vyamA. 339 (4) lekhye pramANatayA saMdigdhe svahastalikhitAdibhiH prAmANyaliGgairyuktyAdibhizca kAraNaiH zuddhiH saMzayanivRttiH prAmANyAvadhAraNalakSaNA syAt / etaccAdhamarNena sAkSirahitaM svahastena kRtaM yallekhyaM tadviSayavacanam / tatra hyadhamarNasya na mayaitallikhitamiti pratyavasthAnasaMbhavaH / tatra tenaiva yadanyallekhyaM kRtaM tatsvahastalikhitaM teneva nirNayaH / Adizabdena ca pitRnAmagotrasabrahmacAritvAnAM grahaNam / yuktyAdInAmapi tatraiva patrake svayaM pramANatayA pramANAntarAnugrAhakatayA vA nirNAyakatvam / yuktirarthApattiH / prAptirekatra deze kAle ca vAdiprativAdinoH sthitiH / etacca pramANAntarAnugrAhakatayA zuddhiheturna svAtantryeNa / yadi hi naikatra dezAdau tayoH sthitistadA likhitamapramANameveti nizcite svahastalikhitAdiSu lekhyaprAmANyAvadhArakeSu vicArakANAM jijJAsaiva na jAyate / kriyA saMvyavahAraH / yayoH khalu nAstyAryadraviDayoriva saMvyavahArastatra lekhyaM prati prAmAyamasaMbhava nirastam / cihna mudrA / saMbandho vAdiprativAdinoH prAgvivAdAtparasparaM vizvAsapUrva AdAnapratidAnAdiH / Agamo vivAdAspadIbhUtasyArthasya svasvAmisaMbandhopAyaH krayAdiH / asyArthina etAvaddhanaM krayAdinopAyenAsya saMbhavatyetadbuddhiriti heturanumAnam / svahastalikhitAdikaM na lekhyasya zuddhau yuktyAdinirapekSaM kAraNaM bhavitumarhati / anaikAntikatvAt / santi khalu puruSAH kuzalA ye puruSAntaralikhitatulyaM lekhyamApAdayanti / pitRnAmAdInAM vA'bhedaH saMbhavati / apa. (5) tatra svahastalikhanamuktameva / yuktyAdInyucyante / tatra yadi gUDhapatravibhAvanArthamevAha yasmin kAle mayAsya zataM gRhItamiti patre likhitamasti tatkAle nAsya zatasaMbhAvanA / na vA mama zatena prayojanam / seyamAzaGkA yuktyA nirAkriyate -- asti tatkAle'sya X savi., vyapra, vyau, vitA mitAgatam / candra., vyama. mitAgataM apagataM ca / + zeSaM mitAgatam / * smRca. apagatam /
Page #432
--------------------------------------------------------------------------
________________ yavahArakANDam 356 zatasaMbhAvanA astyasyApi zatagrahaNaprayojanamiti / athaivamAha - nAstyeva mama tadA taddezaprAptirdezAntara sthatvAt / sA prAptistaddezasaMnidhAnena nirAkriyateastyanayostaddezaprAptiriti / athaivamAha - naitAni mamAkSarANi, nApi sAkSilekhakayoriti / tadA yadi kazcid dhArmiko asAdhAraNena cihnena tAnyakSarANi pratyabhijAnAti, tadA cihnamapi nirNAyakam / evamasAdhAraNamapi putrAdikaM cihnaM nirNAyakamiti bodhyam / yatra dravyasaMkhyAsvarUpa nirdezasthAne pUrvAkSarANi vilupyAnyA dravya - saMkhyA kRteti tatra saMbandhena nirNayaH / yAnyakSarANi kUTatvena zaGkitAni yadyanyAkSaraiH saha bindumAtrAdinA saMbaddhAni tadA pramANameva patramiti / saMbandho'pi nirNA / yaka iti / evamanyonyasaMbandho vizvAsahetuzca nirNA yaka iti / hetubhiriti na pRthakkaraNopAdAnaM, kintu yuktyAdibhirhetubhirityarthaH / etacca digupadarzanam / smRsA. 96-97 (6) yuktiH idAnIM dravyaM nAsti mAsAntare dAtavyaM mayetyabhidhAnAnyathAnupapattiH / prAptiH tatpatra likhitarNavRddhayAdiprAptiH / saMbandhaH vivAdapade kuNDalAdau pUrva kAla uttamaNIyatvAvadhAraNam / Agamo vivAdapadasya tatpUrvakriyAdiH / vImi 2 / 92 RNApAkaraNasaMbandhI upagatAdividhiH lekhyasya pRSThe'bhilikheddatvA datvarNiko dhanam / dhanI vopagataM dadyAt svahastaparicihnitam + / / datvarNa pATayellekhyaM zuddhayai vA'nyattu kArayet / sAkSimacca bhavedyadvA taddAtavyaM sasAkSikam + // nAradaH lekhyaprakArAH talakSaNAni ca "lekhyaM tu dvividhaM jJeyaM svahastAnyakRtaM tathA / asAkSimatsAkSimacca siddhirdezasthitestayoH // * 'saMdigdha ' padArthoM mitAvat / + anayorvyAkhyAsaMgrahaH sthalAdinirdezazca RNAdAne draSTavyaH / (1) nAsaM. 21112 matsA (kaM sA) te (ti); nAsmR. 4 / 135; zunI. 4 / 667-668 pUrvArdhe ( svahastalikhitaM vA 'nyahastenApi vilekhitam ); abhA. 59 te (ti); mitA. (1) atra ekaM svahastakRtaM dvitIyamanyahastalikhi tam / evaM tAvadvividhamevoktam / etayostu yatsvahastalikhitaM tatsAkSibhirvinA'pi pramANam / yatvanyahastalikhitaM tatsAkSisahitaM pramANam / svahastalikhitasyaitanmAhAtmyaM yadvinA'pi sAkSibhistatpramANameveti / yathoktaM - siddhirdeza sthitistayoH taddezAcAramAhAtmyaM darzitam / yasmin deze yA dezasthitiH Alekhya siddhiriti / abhA. 59 (2) dezAcArasthitiryasmindeze yAdRzaM lekhyaM tatra tAdRzameva AdaraNIyamityarthaH / smRsA. 95 (3) lekhyaM dviprakAraM jJeyaM svahastalikhitamadhamarNena, anyakRtamanyena likhitaM tadvacanAt / tadapyekaikaM dviprakAramavidyamAnasAkSikaM patramAtraM sasAkSikaM ca / tayoH siddhiH pramANaM dezAcAraH / yasmindeze asAkSikaH patrasaMvyavahAraH tatra tathA siddhi:, yatra sasAkSikaH tatra sasAkSikaM pramANam / nAbhA. 2 / 112 (4) AdyaM tu sAkSibhirvinA balAtkAreNa chadmanA ca kRtaM vinA pramANamiti vizeSaH / paraM tu svalikhitasaMzayasaMbhAvanAyAM tadyudAsAyaM sAkSimattadapi kAryam / itarat sAdhAraNaM vizeSaNam / vImi. 2184 (5) tayorarthipratyarthinorlekhyayorvA / vyau.43 rojJaH svahastasaMyuktaM svamudrAcihnitaM tathA rAjakIyaM smRtaM lekhyaM sarveSvartheSu sAkSimat // X vyata, setu smRsAvat / * vyapra. vImigatam / 2 / 84; ap.2|89 (=) jJeyaM (vidyAt); vyaka. 61 nAsaMvat; smRca. 61 jJeyaM (proktaM); pamA. 130 smRcavat kAtyA yanaH; smRsA. 95 tu (ca) jJeyaM (proktaM) siddhirdeza ( dezAcAra) zeSaM nAsaMvat; vyaci . 62 zeyaM ( proktaM ) nyakRtaM ( nyAkSaraM) matsA (kaMsA); smRci. 42 matsA (kaM sA ) ; vyata . 220 zeyaM (proktaM) matsA (kaM sA); vyasau. 58 jJeyaM (proktaM ) nyakRtaM ( nyAkSaraM ); vyapra. 142 smRcavat; vyau. 42-43 matsA (kaM sA); vyama. 12 smRcavat; vitA. 124 jJeyaM (proktaM) te (ti); rAkau . 405; setu. 113 vyatavat; prakA. 40 smRcavat; samu.43 smRcavat. (1) zunI. 4 / 670; smRca. 61; smRci.43 pUrvArdhe (svahastacihnitaM rAjJaH svamudrAcihnitaM tathA ) kAtyAyanaH; prakA. 40; samu.43.
Page #433
--------------------------------------------------------------------------
________________ lekhyam sakalaM pUrvapAdaM ca sottaraM sakriyaM tathA / tatpramANaM smRtaM lekhyamaviluptakramAkSarama // . sAvadhAraNakaM caiva tajjJeyaM jayapatrakam // (1) atra lekhyaprAmANyamuktam / tadiha yallekhyanRpAnujJAtalikhitaH saMzrAvyo'rthazca pakSayoH / madeyadAnalekhanena, asvatantropari likhitAdinA ca sabhyairnirdhAritaH pazcAdrAjJA zAsyaH sa zAstrataH // dezAcAravirodhena varjitaM yattaddezAcArAviruddham / yatra prAptaM dviguNadaNDaM tu daNDayitvA punastataH / ca lekhye vyaktamAdhipratibhUsusthalakSaNaM, yatra ca patrajayine vA'pi deyaM syAdyathAvajjayapatrakam / / likhitakramaH avilupta avinaSTaH, yatrAkSarANyapyaviluAdhiM kRtvA tu yo dravyaM prayukte svadhanaM dhnii| tAni, tallekhyaM pramANamiti / tathA cAha kalyANo'piyattatra kriyate lekhyamAdhipatraM taducyate / likhitaM lakSaNajJena yuktinyAyaikavarmanA / arthato granthalekhyaM ca saakssimtkaarymviluptkrmaakssrm| tazcaivamatra na vyabhicAravat // abhA.59 dezAcArasthitiyutaM samagraM sarvavastuSu / / (2) taccatatsvahastakRtaM parahastakRtaM ca yallekhyaM dezAalipijJa RNI yaH syAllekhayetsvamataM tu sH| cArAnusAreNa sabandhakavyavahAre'bandhakavyavahAre ca yuktasAkSI vA sAkSiNA'nyena sarvasAkSisamIpataH // marthakramA'parilopena lipyakSarA'parilopena ca lekhyami (1) sAkSiNA'nyeneti lipijJamAtrapradarzanArtham / tyetAvat , na punaH sAdhuzabdaireva / prAtisvikadezabhASaanyathA tvadRSTArtha syAt / ap.2|87 yA'pi lekhanIyam / yathAha nAradaH-- dezAcArAviruddha(2) vijAtIyalipijJo'pi svayamevaM likhet , lipijJa- miti / vidhAnaM vidhiH / AdhervidhirAdhIkaraNam / tasya tvAt / __smRca.59 / lakSaNaM gopyAdhibhogyAdhikAlakRtamityAdi, tadyaktaM vi'vijAtIyalipijJo'pi svayameva likhetpadam // spaSTaM yasmistamuktAdhividhilakSaNam / aviluptakramAkSa, padamiti svsNketmityrthH| savi.115 ram - arthAnAM kramaH, kramazcAkSarANi ca kramAkSarANi, pramANamapramANaM ca lekhyam aviluptAni kramAkSarANi yasmiMstadaviluptakramAkSaram / 'dezAcArAviruddhaM yadhyaktAdhividhilakSaNam / tadevaMbhUtaM lekhyaM pramANam / rAjazAsanavanna sAdhuzabda. (1) apa.2184. (2) smRca.59; pamA.127; niymo'tretybhipraayH| mitaa.2|89 nRpra.11, savi.117 yamaH; prakA.38; samu.41. (3) vyaktAdhividhilakSaNaM, spaSTaM bandhaprakArakalakSaNaM (3) smRca.58; savi. 113 ca (tu) sthiti (krama); yatra tattathA / vyaka.64 prakA.37; samu.41. (4) dezAcAreNAviruddhaM yad vyaktAdhikRtalakSaNaM, (4) mitA.2187 lekha ... saH (svamataM tu sa lekhayet): vyaktamadhikRtaM lakSaNaM yasmin tad vyaktAdhikRtalakSaNam / apa.2187; smRca.59, pamA.129 za (zo); nRpra.11 idaM dravyamamaSminmAse iyatodayenAnuSmin kAle dAtamitAvat savi.115 za (zo) sAkSI vA (sAkSiNA) NA'nye vyaM , adAne ca A dAnAdiyAnudaya iti / avilupta(No'nye) mIpataH (manvitaH); vyapra.144 lekha...saH (svamataM / krama lekhyakrameNa likhitaM, na vyutkrameNa / avinaSTAkSaraM sa tu lekhayet); vyau.43 za (zo) zeSa mitAvat vyama.12 NA'nyena (No'nyena) zeSa mitAvat vitA.127 mitAvat / ca kAkapadAdivarjitam / tallekhyaM pramANaM, nAtra vicArya. prakA.38; samu.41. masti, yathA likhitaM tathA'nuSTheyam / naabhaa.2|113 (4) savi.115.(6) nAsaM.20113 vidhi (kRta);nAsmR. (5) mitA.TIkA-sabandhakavyavahAraviSayamidam / 41136 ghividhi (vadhivi); abhA.59 nAsmRvat; mitaa.2| baal.2|89 89; byaka.64; smRca.62; pamA.130 tAdhi (ktAdi); mattAbhiyuktastrIbAlabalAtkArakRtaM ca yat / smRci.43 tat ... lekhyaM (smRtaM lekhyamatikAnta); nRpra.12 * smRca., vyapra., vitA. mitAgatam / pamAvat ; vyasau.61 vyapra.145, vyau.44 lekhya (zeya); vitA.128; prakA.36 zAcArA (zakAlA) dhividhi (dikRta) (1) naasN.2|114 likhitaM (karaNa); naasmR.4|137; kAtyAyana:: 40% samu.43, abhA.59; mitA.2189 bhIto (bhayo); apa.2189 (=)ca
Page #434
--------------------------------------------------------------------------
________________ 358 vyavahArakANDam tadapramANaM likhitaM bhItopadhikRtaM tathA // (1) atra mattena likhitaM, tathA brahmahatyAdyabhizastena yat, striyA yat, bAlena ca kRtaM yat, tathA arthasaMbandhena vinaiva balAtkAreNa kAritaM yat, tathaiva bhItopadhikRtaM yat tatkaraNamapramANamiti / abhA. 59 (1) yatra patre dhanikarNikasAkSilekhakAH sarve'pi mRtAH tadapyapramANaM kila / anyathA tAdRzaiH patraiH janasya kUTaprapaJcakRtairvizvAsaH saMbhavati / etadarthamuktam / yatra tu lekhye AdhirbhuktisahitaH sthirIkaraNacinhabhUtastiSThati, tatteSu sarveSu mRteSvapi pramANameveti / abhA. 59 (2) Azrayo bhuktiH / apa. 2 / 92 (2) bhayAdikRtatvamevAtrAprAmANye kAraNaM, na stryAdikRtatvamapi / tathA hi sati strIbAlAdibhiryathArthamapi kriyamANaM likhitamapramANaM syAt / na ca yathArthamapramANa bhavitumarhati / yattu stryAdInAM pRthagupAdAnaM tatteSAM bAhulyena bhayAdisaMbhavakhyApanArtham / apa. 2189 mANameva / (3) mRtA iti - sAkSyAdau mRte putrAdisaMsthaM lekhyapatraM na sidhyati / yadyAdhibhogo'sti tadA tadapi pramANamityarthaH / vyata. 221 (4) bhujyamAna Adhau mRtarNikasAkSidhanika lekhya(3) yattu kenApyupadhinA svayaM likhitaM upadhizca mapi pramANameva / yatra tu na sthiro bhogaH tatrA'prana niSpannastadapramANaM, matteti vacanAt / candra. 130 (4) pUrvoktasyApavAda ucyate / mattazcAbhiyuktazceti dvandvaH / pratyekaM kRtazabdo'bhisaMbadhyate / mattena kRtaM, abhiyuktena kRtamityevamAdi / mattasya tatkAlameva, tasmin kAle'svatantratvAt / abhiyukto'nyena vazIkRtaH / tasyApi A vyavahAranivRtterArtatvAdAkulatvAcca / strI abuddhitvAdasvatantratvAcca / bAlo'pyevameva A SoDazAd varSAt / balAtkArakRtamasvecchayA kRtatvAt / bhItakRtaM cAnyathAkaraNe gRhyamANakAraNatvAt / upadhikRtaM ca, upadhirvyAjaH / etat sarvamapramANaM gRhyamANakAraNatvAt / nAbhA. 2 / 114 mRtAH syuH sAkSiNo yatra dhanikarNikalekhakAH / tadapyapArthaM likhitaM na cedAdhiH sthirAzrayaH // (tu) bhItopa ( bhayopA); vyaka. 65 topa (topA) zeSaM nAsaMvatH smRca,62 apavat; pamA. 131 ca (tu) bhIto ( bhayo); smRsA. 96 mattA (mandA) tada ... khitaM ( na tatpramANaM karaNaM) tathA (ca yat ); smRci. 44 uttarArdhe ( na tatpramANaM karaNaM bhItopAdhikRtaM ca yat); candra.130 ( na tatpramANaM karaNaM bhayopAdhikRtaM tathA); vyapra. 143 mitAvat; vyau.43 apavat; vitA. 128 pUrvArdhe (apatra cihnayuktaM yat striyA bAlena vA kRtam ) bhIto (balo); rAkau.405; prakA. 40 ca (tu) pU.; samu. 43 X setu vyatavat / (karaNa) zeSaM nAsaMvat candra. 131 uttarArdhastu vyatavatH setu. 113 syu: (tu) likhitaM ( karaNe ) na... zrayaH (mRte tvAdhi: sthirAzrayAt ); prakA. 42 apavat samu.44 apavat. apavat. (1) Vulg. nAsmR. 4 / 138 ityasyAnantaramayaM zlokaH ; apa. 2 92; smRca. 94; pamA. 137 kAtyAyanaH; savi. 122 kAtyAyanaH; prakA. 42 zapti (dIpti); 1); samu. 44. (2) nAsaM. 2 / 117 ( darzitaM pratikAlaM yacchrAvitaM srAvitaM (1) nAsaM . 2 / 115 na... zrayaH (Rte tvAdheH sthirAzrayAt); ca yat ) ; nAsmR. 4 / 140; abhA. 59; vyamA 339 apa. nAsmR. 4 / 138; abhA.59; vyamA 340 apa. 2 / 92 yatprA ... tathA ( yacchrAvitaM smAritaM ca yat ); pArthaM (nartha); smRca.64 apavat; pamA. 135 na... zrayaH 2 / 92 vyamAvat; vyaka. 66 vyamAvat ; smRca. 64 (Rte cAdheH sthirAzrayAt); vyata. 221 syuH (tu) likhitaM prArthitaM zrAvitaM ( zrAvitaM smAritaM ); pamA 136 vyamA candra. 131-132 (5) AdhiH sthirazcAsthirazca / sthiro bhUmyAdiH, asthiro gavAdiH / asthirAdhyAzrayaNaM tAvadapramANaM asthiradravyasya bhaGguratvAt, viprakRSTakAlatvAccAsmRteH / sthirAzrayaM tu pramANameva likhitaM, tasya nityatvAt tadvipayasmRtyavicchedopapatteH / nAbhA. 2 / 115 yadi labdhaM bhavetkiJcitprajJaptirvA kRtA bhavet / pramANameva likhitaM mRtA yadyapi sAkSiNaH // yadi likhitabalAduttamarNenAdhamarNAtkiJcillabdhaM yadvA likhitaM mamaitaddhaste vidyate'tra viSaya iti prajJaptiradhamarNa prati kRtvA bhavati tadA lekhyArUDhasAkSiNAmabhAdspi lekhyaM pramANamityarthaH / apa. 2 / 92 darzitaM pratikAlaM yatprArthitaM zrAvitaM tathA / lekhyaM sidhyati sarvatra mRteSvapi hi sAkSiSu /
Page #435
--------------------------------------------------------------------------
________________ lekhyam 39 (1) atra dhanikasaMtatyA RNikasaMtateryatpratikAlaM / adarzitArtha ananujJAtArtha, vyavahArArthameva pratipannaM darzitam / yadA yadA kiJcitphalaM prArthyate tatprArthitam / asrAvitaM ca / jIvatsvapi hi sAkSiSvIdRzamapramANaM kiM tathA yatpratikAlaM zrAvitaM kAlAntare skandhakaM vA gRhI- punarmateSviti mRteSvaprAmANyaM pratipAdyate / jIvatsu tu tam / athavA zrAvitameva bhUyobhUyaH kathitam / tadeva- pramANameva / naabhaa.2|118 mRNikasaMttateH saMtAnArUDhapratyayameva mRteSvapi hi sAkSyA lekhyaparIkSA diSu sarveSvapi pramANameveti / abhA.59-60 lekhye dezAntaranyaste dagdhe durlikhite hRte / (2) nirantarapradarzitaM ca patramRNikena cAniSiddhama- satastatkAlaharaNamasato draSTudarzanam // dRSitaM ca siddhyti| xvyamA.339 (1) asya zlokasyAoM dvayorapi vAdiprativAdinoH (3) etacca lekhyasiddhisaMbhAvanAmAtrapratipAdakaM , na sopayogaH / vAdinastAvat yadA vAdinA prativAdI punaH parIkSAnivArakam / . ap.2|92 likhitadravyasaMbandhe pRSTaH, na ca tatpatraM tasya haste / (4) prajJaptimeva prapaJcayati darzitamiti / smRca.64 RNI ca vadati darzayatu mamAyaM patram / yadi vidyamAnaM (5) sAkSidhanikarNikalekhakeSu mRteSvapramANaM patrami- syAt tadA'napekSayA tadAnayanAya dharmAdhikaraNena vizityuktam / tasyAyamapavAdaH IdRzaM pramANaM ato'nyada- TairvA kAlaharaNaM deyam / atha vA yadIdaM patraM dagdhaM hRtaM pramANa iti / darzitaM pratikAlaM teSu jIvatsu dRSTaM ca vA; tadA asata avidyamAnasya tadraSTudarzanamapi sAdhu nApahnatam / zrAvitaM bahUnAM madhye zrAvitaM , tena cAnu- janasAkSyapekSayA pramANam / te ca te draSTAraH sAkSilekhakAH jJAtam / sAvitamekadezabhAvitam / IdRzaM lekhyaM sidhyti| sAdhavo yadi jIvanti / athavA kecidudAsInAH praznasarvatra sarveSu mRteSvapi sAkSiSu / apizabdAd dhanikA- kAle AgatA yaistallikhyamAnaM dRSTam / avidyamAnaM patradiSvapi / naabhaa.2|117 mAnItaM ca / vAdinA kiM tu yAvadyAcyate tAvadaGkanaSTatvAadRSTArthamazrutArtha vyavahArArthamAgatam / . dakSarabhraSTatvAdvA asatpatrasaMdehamAgataM, tadA tasyAzobhana lekhyaM siddhimApnoti jIvatsvapi hi saakssissu|| nasya ye tatkAlalikhyamAnasya sAkSilekhakodAsInAdayo (1) yatpunarlekhyamRNikasaMtateH svayamadRSTArtha svakIya- draSTAraH kecit te'GkabhrAntyapanodane nAmavarNabhrAntyapUrvajebhyaH sakAzAdazrutArtham / kevalamAcAravyavahArA- panodane vA pramANaM bhavanti / evamayaM vAdisaMbadhyarthamevAgataM dRSTam / evaMvidhaM na lekhyaM siddhimApnoti / mAnaH zloko'bhihitaH / idAnI prativAdisaMbadhyajIvatsvapi hi sAkSiSu tathApi kRtakatvAzaGkayA / mAno'yamevocyate- yadA agRhItadhanapatreNa vA prave abhA.60 zitadhanapatreNa vA sahAyAgatena dhanapatreNa vA patrArUDha(2) azratArtha azrAvitArtham / adRSTArtha kAle (1) naasN.2|119 hara (kara) draSTa ('dRSTa); nAsmR. xvyata., candra., setu. vymaavt| / 4142; abhA.60; mitA.2291 dagdhe (zIrNe) hara (kara); vat ; smRsA.97 vyamAvat ; vyata.221 (darzitaM pratikAlaM ap.2|91 khye (khe) zeSa mitAvat ; vyaka.69 ntara (ntare) ca pAThitaM smAritaM ca yat ) hi (ca); savi.122 (-) prArthitaM draSTa (duSTa) nAradakAtyAyanI; smRca.61 mitAvat ; pamA.129 zrAvitaM (grAhitaM smAritaM) hi (ca); candra.132 vyatavat ; mitAvat ; smRsA.97 date (tathA) stat (statra) draSTra (dRSTa); vyasau.64 smRcavat ; vyapra.150 mymaavt| setu.113 smRci.44 dagdhe (jINe) draSTra (dRSTa); vyata.221 nyaste (sthe - vyatavat ; prakA.42 smRcavat / samu.44 smRcavat. ); savi.118 duli (dule) zeSaM mitAvat candra.132 (1) naasN.2|118 (azrutArthamadRSTArtha vyavahArArthameva ca); (=) nyaste (sthe ca) hRte (kRte); vyasau.65 dagdhe (zINe) hRte naasmR.4|141, abhA.60 'azrutArthamadRSTArtha' iti prathama- (kRte); vyapra.147 nyaste (sthe tu) zeSaM mitAvat ; vyaDa.44 pAdaH pamA.135 abhAvat ; smRsA.97 (azrutArthamabhUtArtha hara (kara) zeSaM smRcivat ; vyama.13 mitAvat ; vitA.131 vyAhRtArtha tathaiva ca) na lekhyaM (lekhyaM na)smRci.44 smRsAvat ; (-) sata (tata) zeSa mitAvat ; setu.113 vyatavat ; prakA. candra.132 smRmAvat ; samu.45 abhAvat , smRtyantaram .. 39 mitAkt ; samu.42 mitAvat .
Page #436
--------------------------------------------------------------------------
________________ 360 vyavahArakANDam pitRnAmajAtidravyapramANarNimatasAkSilekhAdyaGgaparipUrNa- etacca patrapATanAsaMbhave'pi sAkSiNAM sAkSitva nivRttaye likhitabalAt kazcidRNI dharmAdhikaraNamAnItaH / tena kAryam / pratipAdanaprakAzanArtha ca pratidattapatraM graahym| cottarakAle'bhihitaM - yathA satyamidamasti / mayA kAlAntare tu dhane deye lekhyAntaraM kAryameva / tatpatraM likhitamAsIt / kiM tu kila kAryArtha dvitIya *smRca.61 dine dravyamabhigrahISyAmi / tAvatkArya voDhanIyam / mayA (5) dezAntaranyaste'saMnihite / dagdhe gRhdaahaadau| dravyaM na gRhItam / patraM ca pramAdAtpArzve sthitvA mayA durlikhite lekhyadharmApetatvena / hRte coraadibhiH| satana pATitam / tAvatkatipayadivasAgamenaivAsya pitrA statkAlakaraNaM sato dezAntarasthasya hRtasya vA tasya ukto'haM yathA tvadIyamagRhItAthai patraM mayA tasminneva kAlakaraNamiyatA kAlenAnetavyamiti / asato dagdhasya dine anAdareNa bahireva muktaM kila nirarthakatvAt / dulikhitasya vaa| adRSTasya darzanamadRSTadarzanaM , adRSTatvannirodhAt pATayiSyAmi / tAvattaddeyaM naSTaM, yena ati- syApUrvasya darzanaM kAraNam / athavA sataH sadbhUtasya prayatnenAnveSayatApi mayA tatkvacinna dRSTam / tanmA tatkAlakaraNaM yadyubhayAnumataM avivAdaH syAt / punaH kazcidaivayogAtkAlAntare'pi tava yaH cAkarIbhavati / patraM kartavyam / asato'dRSTasya darzanam / dRzyate'neneti ato'hameva praNaSTivizuddhipatraM prayacchAmi / evamuktvA darzanam / drshnmuplbdhyupaayH| nAbhA.21119 tenA'sya pitrA tatkAla eva mama praNaSTivizuddhipatraM (6) asata ityanAdare SaSThI tdvinaapiityrthH| dattam / tacca mayA'tiprayatnena tatkAle'mukAyatane vasatA / - +vyapra.148 tatraivAmukapArzve dhavalagRhamaJjUSAyAM sthApitam / ityevaM yaMtra syAtsaMzayo lekhye bhUtA'bhUtakRte kacit / prativAdinottare datte tadAnayanApekSayA taddAnArtha tasya tatsvahastakriyAcihnayuktiprAptibhiruddharet // .. satastatkAlaharaNaM deyam / asatastadraSTadarzanaM pramANa- (1) yatra lekhye bhUtAbhUtakRte'rthe vipratyayo bhrAntimityAdikaM prativAdino'pi sopayogArthamiti / rbhavediti tatparIkSyaM svahastakriyAcihnayuktiprAptibhiriti / abhA.60-61 vahastaprativizvAsakena / kriyayA tadAruDhasAkSibhiH / (2) sato vidyamAnasya patrasya dezAntarasthasyAnaya- cihnena lekhakalipicihnanirUpaNena / yuktyA cAnayA nAya kAlakaraNaM kAlAvadhitavyaH / asataH punaravidya- yujyamAnArthatA yuktirayuktistadviparyaye / prAptirdvidhA, mAnasya pUrva ye draSThAraH sAkSiNaH tairdarzanaM vyavahAra- ekA kathamanena patramidaM prAptam / dvitIyA jalpataH parisamApana kAryam / mitA.2191 sAkSobhyamAkSobhyaM vA / kIdRzI asya prAptirityAdi (3) ayamarthaH-sato dezAntarasthasyA'nayanArtha bhUtAbhRtalekhyasaMzayamuddharediti / , abhA.61 kAlakaraNamiyatA kAlena tvayA tadAharaNIyamiti kAlA- (2) cinhamasAdhAraNam / yuktiprAptiH asmindeze vadhikaraNam / asati tu parvalikhite likhitAntaraM kRtvA asminkAle yajyate tasya puruSasyedaM dRSTamityAdirUpA / tasya darzayitavyaM , yena tatpUrva likhitaM dRSTam / dvitIyasya vyaka.67 lekhysyaanythaabhaavniraakrnnaay| ap.2|91 (3) tadasAkSikasvahastakRtalekhyaviSayam / tatra (4) etattadaiva dhanadAnodyataRNika viSayam / tatra pamA. smRcvt| lekhyAntarakaraNe prayojanAbhAvAt / kAlakaraNamAnayanAtha x aparArkAnusArIdaM vyaakhyaanm| +zeSa mitAgatam / tasya patrasyAnayanayogyakAlakalpanam / draSTudarzanaM yatra / (1) nAsaM.20120 yatra (yasmin ) yuktimApti (prAptiyukti); naasmR.4|143; abhA.61; vyaka.67 yatra (yasmin ); labhyapatrArthajJAtRjJApanaM dhanapratipAdane kaarymityrthH| smRca.63 yatra syAt (yasmiMstu) kRte (kRtaH); pamA.133 nAsaMvat ; nRpra.12 nAsaMvat ; vyasau.62-63 vyakavat , * smRsA., vyata., savi., vyau., vyama., vitA., setu. bRhaspatiH bAla.2292 vyakavat ; prakA.41 smRcavat ; samu. mitaagtm| 44 smRcavat.
Page #437
--------------------------------------------------------------------------
________________ lekhyam 361 sAkSyAdispaSTanirNAyakAbhAvAt / smRca.63 / lekhyamiti / atra ca saMbandhAgamahetUnAM trayANAmapi (4) naSTAsaMnihite lekhye vidhiruktaH / saMprati dRzya- parIkSA AvedakAnAM kalyANakRtaM zlokatrayamidamasti, maane| lekhye yasmin saMzayaH syAd bhUtAbhatakRte, kvacid | | tatra saMbandhaH-'anvayajJAtivaivAhyA maitryekavyavahArataH / dhanI bhUtakRtamiti bravIti RNyabhUtakRtamiti na mayA yujyate dravyasaMbandhe niHsaMbandhe niyujyate' / / athAgamaHkRtaM kUTalekhyamiti / tatpatram / svahastenAnyatra talikhi- 'anvayakrItamAdhattaM labdhaprItyAptalakSaNaiH / sAgamaM SaDtAkSarasAmAnyena / kriyayA sAkSibhiH / cihnena tatkAla- bhiretaiH syAdvinAtvetairnirAgamam // atha hetuH-'vitarke nirvattavyApArasaMvAdanena / prAptiratikrAntakAle visrAvitaM ca nimitte ca hetuzabdaH prayujyate / pramANaM saMzayokasyacidvA sakAze'bhyupagamitam / yuktibhiryogyAyogyatvaM ttIrNa sannimittaM ca nAnyathA' // iti sabhyaiH shloktrydrvyaaphvyoH| naabhaa.2|120 midamevaM vyAkhyAtam / RNikenApi dharmAdhikaraNapRSTena lekhyaM yaccAnyanAmAGka hetvantarakRtaM bhavet / / tasminneva dhanike samarpite anyanAmAGkasyApi patrasya vipratyaye parIkSyaM tatsaMbandhAgamahetubhiH // yasyArthasaMbandhastasya prAmANyam / na punararthasaMbandhavarji (1) atra anyanAmarUpo'Gko yasya lekhyasya tadanya- tasya nAmamAtrasyeti / nirNayaM datvA uttaravAdinoH nAmAGkamucyate / tacca dvividhaM bhavati / ekaM yasya saktaM pradatta iti / evaM prathamasyAnyanAmAGke lekhyasvarUpaM dravyaM tasyaiva nAmnA likhitaM kintu tasya pArthAt yena nirNayasvarUpaM ca parisphuTIkRtam / idAnIM dvitIyasyokimapi krItaM labdhaM vA, tasya tadravyaM praarthytH| tatpatra- cyate-kenApi bhArukacchIyabrAhmaNena AdityabhaTTamanyanAmAkaM bhavati / tayozca dvayorapi yathAsaMkhyenAdhi- nAmnA kheTakIyabrAhmaNasomabhaTTanAmna upari yuktaM mUlikaM pratyayasaMbhavarUpamucyate / tatra prathame anyanAmAGke yasya drammasahasradvayaM tenApi saMtatirahitenopasthitamRtyukAlena saktaM dravyaM tasminnAmArUDhaM sa Agatya patraM vyaasedhyti| vA AtmanaH zreyo'rthinA dIkSitamaGgalabhaTTanAmnA narmadAtaM dhanikaM sutaM ca vadati, asya RNikasyopari yatpatraM tIrthasthitena pradhAnabrAhmaNAya sAkSicatuSTayapratyakSaM tatpatratanmadIyam / mannAmAGkitaM tvadIyapituH pArzvasthApanika- mudakaculukapUrveNa pratipAditam / tena cAgatya patrahastena bhUtaM mayA muktam / tadaryatAmiti / dharmAdhikaraNasyAgre dravyAthai somabhaTTaH prArabdhaH tAvat AdityabhaTTabhrAtrA Ize vipratyayopanyAse kRte tena sadvyapatradhvaninA buddhabhaTTenAgatya vyAsedhaH kRtaH / dharmAdhikaraNasyAgre ca uttaraM dattaM , yathAyamasmadIyapituraSTapraharikaH karmakara evamabhihitaM, yathA-tena asmadIyapatreNa saha maGgalaAsIt / tadA kAle ca sa dAyAdabhayAdasyaiva nAmnA dIkSitabhaTTanAmnaH pArzva bhrAtRdravyaM mayA bahu labdhavyamatapatramidamabhilikhitavAn / RNinApi svahastenAsmadIya- stadabhAve anyairvA pratyakSIkRtasAkSibhirnirharet / athavA pituH samarpya tatpArdhAt svahastena drammA api gRhiitaaH| tatrApi pUrvasAkSiNAmapratyakSatvena tatrApi vizuddhilikhitayadi kiJcididamanyathA tato mamAvasAyaH pRcchayatAmeta- meva zreyaH kAlakAlAntare'pi 'sAkSibhyo likhitaM zreya' dasAvRSNikaH, kastava dhanI ? iti, tato dharmAdhikaraNa- iti vacanAt / yatra punaH likhitapUrvaH prathamavyavahAraH, sabhyaiH asya vipratyayasya parIkSArthe paThito'yaM zlokaH- tatra RNipraveze'pi likhitapATanaM vA vizuddhilikhitaM vA savizeSametadeva zreyaH / na punastatra sAkSiNaH kRtA (1) naasN.2|121, naasmR.4|144; abhA.61 apa. api zreyAMso bhavanti / vinAzitvaparavazatvAdidoSAt / 2292; vyaka.67 bhavet (kvacit); smRca.64, pamA. tathA likhitAd na tu sAkSiNo'bhyadhikA. bhavantIti / 139 vipratyaye (vivRtya pai); smRsA.98, vyata.221 vipra abhA.61-62 tyaye (vipratipattau); candra.133 vaccA (yatrA); vyasau.63 bhavet (ca yat) tat (syAt ); bAla.2292 parIkSyaM tat (2) vipratyaye viprtipsau| saMbandho'tra arthipratya(parIkSeta); setu.113 vipratyaye (pratipattau); prakA.42, rthinoH parasparavirodhapUrvamapi dhngrhnnaadisNbndhH| samu.45. vyaka.67 nya. kA. 46
Page #438
--------------------------------------------------------------------------
________________ 362 vyavahArakANDam (3) hetvantarakRtaM dAyAdAdervaJcanArtha kRtam / / kRtastahaNaM nirharet / abhA.63 AgamaH etAvato dhanasya saMbhavo'syAsti netyevmaatmkH| (2) likhitAnArUDhasAkSiviSayametat / ap.2|92. heturanumAnam / evaM dhaninAmAGkalekhyamapi vaJcanAdi- (3) avidyamAnasAkSyAdikaM likhitaM tatsajAtIyahetukaM parIkSyam / smRca.65 likhitAdinA shodhyedityrthH| smRca.63 (4) yatra punaranya eva RNaM dadAti patraM ca kenApi (4) likhitaM sapatra vyavahAraM patravazenaiva samApayet / hetunA'nyanAmnA likhitaM tatra vipratipattau saMbandhAgamA- sAkSimadapatraM vyavahAraM sAkSivazenaiva samApayet / yatraikaH dinA hetunA nirNayaH yasya nAmnA tatpatraM tena saH / patraM darzayatyanyo naivamiti sAkSiNa upasthApayati, tatra yadi tasyaiva dvividhavizvAsahetuH saMbandhaH kazcidasti / sAkSibhyo likhitaM zreyaH pratyayakaraM pramANa mityarthaH / yato evamAgame tadIyapaJjikAyAM yadi purAtanakrayeNa patrasya | likhitena tu sAkSiNaH likhitapakSe patrasAkSiNo vidyamAnadivasamAsadravyasaMkhyAparimANAni pratIyante / tadA tvAt / itaratra sAkSiNa eva / sAkSiNazcAnyathA zakyAH tadapi pramANameva / tadAha-lekhyamiti / smRsA.98 / saMpAdayitum / athavA likhitaM zreyaH / kasmAt / yasmA (5) yacca lekhyaM anyanAmAGkam / anyasya nAma / llikhitena saha sAkSiNo'vinAbhUtAH / tasmAd balavattaraM anyanAma, anyanAma aGkaH lakSaNaM yasya tadanyanAmAkaM, likhitamiti / naabhaa.2|122 anyasya nAmnA kRtaM syAt / hetvantareNa kRtaM duSTe patre sphuTaM doSaM noktavAnRNiko yadi / pitRbhrAtRbhayena zvazurAdinAmnA kRtam / viparItaH pratyayo tato viMzativarSANi krAntaM patraM sthiraM bhavet // yasya sa vipratyayaH / vipratyaye visaMvAdite tasmin mamai- (1) yadi sadoSaM patraM, kathaM viMzativarSaparyantaM patra baitannAnyasyeti, tat saMbandhAgamahetubhiH priikssym| saMba- vato bhuktirityevaM saMdigdhaprAmANyaM lekhyaM divyapratindhibhya AgamaH saMbandhAgamaH / suhRjjJAtibAndhavAstatkA- sAdhanArtha sthiriibhvtiityrthH| ap.2|92 lAnukAlavRttaM jAnanti ka udayaM gRNhanti ko'bhimantA (2) tasyAmayarthaH-dauSTayacirakAlabhogAbhyAM saM.. ka udAsIna ityAdi / hetavaH prAgabhihitAH sAdhAraNa- digdhaprAmANya lekhyaM divyena sAdhitArtha sthiraM bhvediti| nyaadyH| naabhaa.2|121 cirakAlatvamAtreNa sthairyAsaMbhavAt / , smRca.65 'likhitaM likhitenaiva sAkSimatsAkSibhirharet / 'chinnabhinnahRtonmRSTanaSTadurlikhiteSu ca / sAkSibhyo likhitaM zreyo likhitAnna tu saakssinnH|| kartavyamanyallekhyaM syAdeSa lekhyavidhiH smRtaH // (1) atra harediti kriyApadena likhitaM kRtvA RNi- (1) atra likhitamAhAtmyaM prathamoktamapi punaratra kena dhanikasya dhane pravezite tenaiva hastIkRtena RNI prastAvAgatamucyate-- 'dezakAlaphaladravyapramANAvadhitamRNasaMbandhaM nirharet / yadi punardhanI tasya likhitasya nizcaye / sarvasaMdehavicchedi likhitaM cakSuruttamam // eta. hRtanaSTadagdhAdi kAraNamupanyasyati, tatastadIyaM praNaSTavizu- dartha dhaninA likhitaM kAritamapi yadi kathamapi pramAdAddhipatraM grAhyam / ata idamuktaM 'likhitaM likhitenaiva dagdhaM vA chinnaM vA bhavati / athavA udakatailAdidravaharediti / yatra punaH prathamasaMvyavahArakaraNaM sAkSimat * zeSaM apavat / saMjAtaM, tatra RNe vizodhyamAne taireva sAkSibhiH pratyakSI (1) apa.2192 kAntaM (kAntaM); smRca.65; prakA.47. (2) naasN.2|123 karta...syAd (lekhyamanyaddhi kartavyaM); 4 vyata., setu. smRsAgatam / naasmR.4|146 abhA.62 chinna ... smRSTa (dagdhabhinnahatachinna); (1) naasN.2|122 tAnna (tena); naasmR.4|145, abhA. smRca.61 naSTa (dagdha); smRsA.97 hRto (kRto) lekhyaM ... 63 sAkSi...ret (tena hastIkRtena tu); medhaa.8|3 sAkSi- lekhya (likhitameSa eva); vyata.221 hRto (kRto) lekhyaM syAdeSa bhirharet ( caiva sAkSibhiH) tAnna (tena); ap.2|92 (=) haret (likhitaM hyeSa); candra.132 hRtonmRSTa (kRtamliSTa) lekhyaM syAta (nayet); smRca.63 zreyo (jJeyaM); smRsA.122 utta.; prakA.. (likhita); setu.113 lekhyaM syAdeSa (likhitaM hyeSa); prakA.' 41 smRcavat ; samu.44 smRcavat . 40 smRcavat ; samu.42 smRcavat .
Page #439
--------------------------------------------------------------------------
________________ lekhyam vastunA bhinnaM bhavati / athavA caurairgRhItaM bhavati / athavA pradhAnanAmAkSarAGkapradezeSu kutsitalikhitAd unmRSTaM bhavati / athavA patitatvAnnaSTaM bhavati / athavA durlikhitamiti pradhAnAGkasthAne saMjAtanyUnAdhikAGkadom / sahasre prayukte ekAGkasyopari kulekhako bindudvayameva yadA dadAti tadA tat zatameva bhavati / navazatAnAM mUla* nAzaH saMbhavati / athavA zate prayukte ekAGkopari zUnyatrayaM dadAti tadA dhanikadoSAd RNikakRtasahasramithyAprayuktazatasyApi praNAzaH / athavA nyUnAdhikapradhAnanAmAkSaram | 'grAhako gosama:' iti lekhanIye mi (ga ?) litaikAkSaram -- likhitAgamaH / ayaM nAkSaradoSaH / athavA ' grAhako gosama:' evaM lekhanIye likhitaM " samaH' / evamUnAdhikAGkAkSarapradhAna sthAna bhrAntikAri durlikhitamucyate / evaM ca teSu dagdhabhinnahRtacchinnanaSTadurlikhitadoSaiH avasannabhUteSu punarapi kAlAntare kAladAyakadravyaphalapramANAdInAmavismaraNArthaM kartavyamanyallekhyaM syAdityuktaM maharSiNA / tacca tena nizcitaM kartavyamiti dhanikarNikayorvizeSanAmoccAraNaM na kRtam / yathAsaMbhavakRte lekhyapramANArthaM yadi RNI pratyakSa eva tiSThati, tadAsau dhaninA anyalekhyakaraNAya vidhAraNIyaH / tenApyavazyameva karaNIyamanyallekhyaM syAditi / atha kadAciMd grAhako mRtaH, dUradezAntare vyavahito yA vartate, yaMtrAsya vA yaM ekatamaH pramAdaH saMpannaH, tadA dhaninaivAtmanA nityAnityatAlocanasthitena svasaMtateranaSTadravyasaMbandhakaraNArthinA alpaM bhUrjacorakaM vA samAnIyAnyaM lekhakamAhUya tathaiva tadavasthitanavAGkakramaparipUrNa tenaiva dhaninA kartavyamanyalekhyaM syAdevaM lekhyavidhiH smRtaH / abhA. 62-63 (2) yadi tu avipratipattidazAyAmeva pUrvalikhanAnusAreNa likhanAntaraM kriyate tadA tadapi pramANameva / candra. 132 (3) chinnaM mUSikAdibhiH / bhinnaM chidritaM pipIlikAdibhiH / hRtaM corAdibhiH / unmRSTaM dhvastAkSaramudakakAlAdinA / naSTaM patitaM vismRtam / durlikhite'vadhIrite lekhyamanyacchuddhaM kartavyam / eSa lekhyavidhiH smaryamANaH / . nAbhA. 2 / 123 363 bRhaspatiH lekhyaprakArAH talakSaNAni ca sokSiNAmeSa nirdiSTaH saMkhyAlakSaNanizcayaH / likhitasyAdhunA vacmi vidhAnamanupUrvazaH // SaNmAsike'pi viSaye bhrAntiH saMjAyate yataH / dhAtrA'kSarANi sRSTAni patrArUDhAnyataH purA // rAjalekhyaM sthAnakRtaM svahastalikhitaM tathA / lekhyaM tu trividhaM proktaM bhinnaM tadbahudhA punaH // bhagadAnakrayAdhAna saMviddAsaRNAdibhiH / saptadhA laukikaM lekhyaM trividhaM rAjazAsanam // (1) atrApi na saMkhyA vivakSitA / adhikAnAmapi lekhyAnAmetebhyo darzitatvAdata evAtrAdigrahaNaM kRtam / anyathA gaNitaireva saptavidhatva siddherAdigrahaNamapArtha syAt / tenaiva tat jJAyate lekhyasaMkhyAnavadhAraNArtheti / ato vividhasaMkhyAvadvacanAnAmavirodhaH / smRca. 60 (2) yatpUrvamudAhRtaM 'likhitaM dazadhA smRtam' iti tadvizadatvena saMpannam / laukikasya saptavidhatvAt / rAjapatrasya trividhatvAt / zAsanamekaM, jayapatraM dvitIyaM, AjJAprajJApanapatrayorekIkAreNa tRtIyaM draSTavyam / pamA. 121 T (1) vyamA 336 meSa ( meva) nizca (nirNa) vidhAnama (yathAvada); vyaka. 6 0; pamA. 119; vyasau. 57 nizca (nirNa); vyapra. 141; prakA. 35 prajApatiH; samu. 39. (2) vyamA 336; vyaka. 60; pamA 119 SA... ye (RNAdike'pi samaye); vyaci . 62 viSa (sama); smRci.42 vyacivat ; vyata. 220 vyacivat; vyasau. 57 vyacivat ; vyapra. 141 yataH (nRNAm ) zeSaM vyacivat; prakA.35 pamAvat, prajApatiH; vivya. 15 viSa (sama) sRSTAni (zastAni ). (3) vyamA 336; apa. 2 / 84 tu (tat); vyaka. 60; pamA 119 bhi... punaH (vidurevaM budhAH punaH ) ; nRpra. 11 bhinnaM (AdyaM); vyasau.57-58 khitaM ( khanaM ) ; vyapra. 1413 vyama. 11; prakA. 35; samu. 39 bahudhA (dazadhA ). (4) zunI. 4 / 668-669 bhAga (bhoga) lekhyaM ( caitat ); vyamA 337 krayA (kriyA); apa. 2 / 84 dhAna (dhInAM); vyaka. 60; smRca.60; pamA.119 dhAna (dhAnaM ) ; nRpra. 11 vyamAvat ; vyasau. 58 vyamAvat; vyapra. 141 vyamAvat; vyama. 12 vitA. 129ddAsa (hAsya); prakA. 39vyamAvata ; mu. 42.
Page #440
--------------------------------------------------------------------------
________________ 364 vyavahArakANDam rAjavirodha dharmArthaM saMvitpatraM vadanti tat // jarnahInaH kAntAre likhitaM kurute tu yat / .. karmANi te kariSyAmi dAsapatraM taduDavate // dhanaM vRddhayA gRhItvA tu svayaM kuryAca kArayet / uddhArapatraM tatproktamRNalekhyaM manISibhiH / dezAcArayutaM varSamAsapakSAvRddhimat / RNisAkSilekhakAnAM hastAGkaM lekhyamucyate // gaNyAdikAnAM tu samayasya sthiteH kRtam / sthitipatraM tu tatproktaM manvAdismRtivedibhiH / / devA bhUmyAdikaM rAjA tAmrapatre paTe'thavA / zAsanaM kArayet dharmya sthAnavaMzAdisaMyutam // kArayet saMdhivigrahAyAdhikAriNeti zeSaH / tasyaivAtra lekhane kartRtvaniyamAt / smRca.55 matApitrorAtmanazca puNyAyA'mukasUnave / dattaM mayA'mukAvAca dAnaM sabrahmacAriNe // vyaka. 63. (1) sabrahmacAriNe sahAdhyAyine / mata (mataM); pamA. 120 grAmo... mata ( grAmAdisamayAtkuryAH nmataM); smRci. 43 thaM (theM); nRpra. 11; savi. 116 mata ( mate) pitAmahaH ; vyasau . 58 smRcavat; byapra. 141; vyama. 12 smRcavat; prakA. 39 samu.42 smRcavat. (1) vyamA. 337 yat (yaH); apa. 2 / 84 Ni (haM) ducyate (diSyate); vyaka. 61 yat (yaH) ducyate (diSyate); smRca. 60; pamA 120 riSyAmi (romIti) nRpa. 11 kada smRci 43 yat (yaH); vyasau. 58 yat (yaH); vyapra. 142 yat (yaH); vyama. 12 hInaH (hIna); prakA. 39; samu. 42. (2) vyamA 337; apa. 2 / 84; vyaka. 62; smRca. 60; pamA 1201 smRci.426 'nRpra. 11 vA tu tvA (taM tu) ca (tu); vyasau. 58 kuryAcca ( kRtvA tu) dvAra (dAma) lekhyaM (patra); vyapra. 142 vyama. 12 dhanaM (dhana); prakA. 39; samu.42 vRddhayA gRhItvA tu (gRhItvA vRddhathartha). , (3) vyamA337; vyaka. 62; pamA. 119 kSAha (kSAdi); smRci.43; nRpra. 11 pamAvat; vyasau. 58; prakA. 35 pamAvat prajApatiH; vivya. 15 kSAha (kSartu). (4) saMvi. 116. (5) vyamA 337 patre paTe'thavA ( paTTe'thavA paTe ); smRca.55 patre paTe'thavA ( paTTe tathA paTe ) ; pamA. 120 dharmya (dharma); nRpra. 11 patre ( paTTe); savi. 27 vyamAvat ; pra. 144 patre (2) maMzA (vaMzyA) vitA. 118 patre (paTTe); prakA. 35 smRcavat samu. 39 vyamAvat. (6) vyaka. 62; vyapra. 144; vitA. 118. * (3) bhAgo vibhAgaH / AdhAnamAdhIkaraNam / saMvit samayaH / Adhizabdena vizuddhAdhigrahaNam / vyapra. 141 (4) AdizabdAdvizudhyAdipatragrahaNam / vyama. 12 (5) anyadapi saMdhipatraM sImApatraM RNamocanapatraM ceti trayodaza bhedAH / te madanaratne jJeyA vistArAnnocyante / bitA. 129 | bhrAtaraH saMvibhaktA ve kharucyA tu parasparam / vibhAgapatraM kurvanti bhAgalekhyaM taducyate // bhUmiM datvA tu vatpatraM kuryAcandrArkakAlikam / anAccheyamanAhArya dAnalekhyaM tu tadviduH / / gRhakSetrAdikaM krItvA tulya mUlyAkSarAnvitam / patrakArayate yattu krayalekhyaM taducyate // jaGgamaM sthAvaraM yandhaM datvA lekhyaM karoti yat / gopyabhogyakriyAyuktamAdhilekhyaM tu tanmatam // ma dezazca yatkuryAt matalekhyaM parasparam / (1) vyamA 337 svarucyA tu ( viruddhatvAt ); apa. 2184; vyaka. 61 gapatraM (gaM yatra); smRca. 60; pamA 120; smRci. 43; nRpra. 11; dAta. 179; savi. 116 patraM (lekhyaM) nAradaH; vyasau. 58; dAni. 5 nAradaH ; vyapra. 141; vyama. 12; prakA. 39; samu.42; vica. 103. (2) vyamA 337 yat (yaH); apa. 2 / 84 tu yat (yastu); vyaka. 61 yat (yaH); smRca. 60; pamA. 120 kuryAt (kuryuH) tu tadvidu (ducyate); smRci. 43 yat (ba) pra. 113 savi.116 kAli (sAkSi) lekhyaM tu tadviduH (patraM taducyate ) nArada: ; vyasau. 58; vyapra. 141; vyama. 12; prakA. 39; samu. 42 tadviduH (tatsmRtam) smRtyantaram. (3) vyamA 337 yattu (yastu); apa. 2 / 84.; vyaka. 61; smRca. 60; pamA. 120 yatta ( yatra ); smRci. 43 vyamAvat ; nRpra. 11 pamAvat vyasau. 58; vyapra. 141 upama. 12; prakA. 39; samu. 42. 7 (4) vyamA. 337 bandhaM datvA ( datvA bandhaM) yat (yaH) tu tanmatam (taducyate); apa. 2 / 84 matam (smRtam ); vyaka. 61 yat (yaH) zeSaM apavat; smRca. 60 tu tanmatam (taducyate ); pamA 120 yat (yaH) zeSaM smRcavat ; smRci. 43 bandhaM (cAnyat) zeSaM apavat; nRpra. 11 pamAvat; vyasau.58 pamAvat vyapra.141 smRcavat; vyama. 12 smRcavat; prakA. 39 smRcavat samu.42 smRcavat. (5) vyamA 337 yat (yaH) mata (mataM) tat (ca); apa. 28461 mata (satyaM ) ( ) smRca. 10
Page #441
--------------------------------------------------------------------------
________________ lekhyam 365 (2) sabrahmacAriNe amukazAkhAdhyAyine / vyapra.144 sevAzauryAdinA tuSTaH prasAdalikhitaM tu tat / / anAcchedyamanAhAryaM sarvabhAgavivarjitam / ato rAjakIyaM paJcavidham / caturvidhamityanAsthayoktacandrArkasamakAlInaM putrapautrAnvayAnugam // miti mantavyam / . ___smRca.58 (1) sarvabhAvyavivarjitaM devabrAhmaNanApitAdilabhyaH tarakriyAvAdanirNayAnte yadA nRpH| . varjitam / vyaka.63 pradadyAjjayine lekhyaM jayapatraM taducyate / / . (2) sarvabhAgavivarjitaM sakalarAjapuruSAdideyAMza- (1) vyavahAradarzino nRpasya prAdhAnyAnnirdezaH / rahitam / vyapra.144 bhASottare yathokte kriyApatre sAkSidivyAdinA nirNayazca (3) anyaaNshhiinmityrthH| vitA.118 jayaparAjayAvadhAraNam / nirNayakAlAvasthitAzca madhyasthA dAtuH pAlayituH svayaM harturnarakameva c| ityAdi sarva lekhanIyaM nirUpaNasya samyak tattvapradarzanASaSTivarSasahasrANi dAnacchedaphalaM likhet // rtham / bhASottaralikhanaM tu pUrvanyAyakaraNe hetvantareNa AgAminRpatibodhanArthamiti shessH| smRca.56 pratyavasthAnanirAkaraNArtham / na hi na gRhItaM mayeti mithyosvadattAM paradattAM vA haredyastu vsuNdhraam| ttareNa pratyavasthitau jitasya punaH parizuddha mayeti SaSTivarSasahasrANi viSTAyAM jAyate kRmiH|| pratyavasthAnaM saMbhavati / vyamA.309 samudraM varSamAsAdidhanAdhyakSAkSarAnvitam / . (2) pUrvottarakriyAyuktamiti vRttAntopalakSaNArtham / jJAtaM mayeti likhitaM saMdhivigrahalekhakaiH / / smRca.57 evaMvidhaM rAjakRtaM zAsanaM samudAhRtam // . yavRttaM vyavahAre tu pUrvapakSottarAdikam / "dezAdikaM yasya rAjA likhitena prayacchati / kriyAvadhAraNopetaM jayapatre'khilaM likhet // Adizabdena sAkSivacanasabhyaprAvivAkakulAnAM (1) vyaka.62 bhAga (bhAnya) nugam (gatam ) vyAsaH; zAstrasya ca mataM svahastenAnyahastena vA likhediti smRca.56 bhAga (bhAvya); pamA.120 sarvabhAga (sarva bhAvya); smRci.43 bhAga (bhoga) nugam (gatam) vyAsaH; nRpra.11 tajayapatram / savi.112 smRcavat ; vyasau.60 smRcavat ; vyapra.144; vitA.118; tena (taM tu); savi.113 ( = ) tu ta (hi ta);- vyasau.60; prakA.35 smRcavat ; samu.39 smRcavat . [byaka., smRci., vyapra. 144 tu tat (tathA); vyama.13 vitA.119; prakA. vyapra., vitA. eSu grantheSu zlokADaM vyatyAsena paThitau.] 110 smRcabat ; samu.41 smRcavat . , (2) vyaka.63 pU., vyAsaH; smRca.56 rya (1) STi (1) vyamA.309 vAda (yukta) te (ntaM ): 353 yadA (STiM); pamA.121, smRci.43 smRcavat, pU., vyAsaH tadAdo parvavata: vyaka.63 vAda (yuktaM)te (nta); smRca. nRpra.11; savi.112 (= ) gya (ge) tu (ntu) STi (SThiH); 57.120 vyakavata: pamA.121:200 vyakavat ; . vyasau.60 pU., vyAsaH vyapra.144 dAna (dAno); vitA. 30 yine (yina) zeSa vyakavata: smaci. 60 vyakavat , 118 ya (o) naccheda (nocchede); prakA.36 (ga); samu. kAtyAyana, nRpra.11 nte (ntaM): 17-18 vyakavat ; vyata. 39 smRcavat . . 230 rvottara (veNokta) lekhyaM (patra) zeSa vyakavat ; vyasI. (3) vitA.118-119; vivya.47 (3) (sa viSTAyAM 60 vAda (vAda) nte (taM); vyapra.144; vyama.13; vitA. kRmibhUtvA pacyate pitRbhiH saha). 119; bAla.291 vAda (vAdi); setu.125 vyakavat ; - (4) pamA.121 mudraM (mudrA) samu (tadu); nRpra.11 samu prakA.36 vyakavat ; samu.40 vyakavat ; vivya.9 vyakavat . (tadu); vyasau.60; vyapra.144; [AdyamardhadvayaM vyatyAsena (2) vyamA.309 tu (pu) 'khilaM ('tha saM): 337 tu paThitam ]; vitA.119 likhitaM (lekhyaM tu) [AdyamardhadvayaM vyatyA- (pu): 353 tu (pu) 'khilaM ('rthina); vyaka.63, smRca.57; sena paThitam ]; samu.39.. vyaci.30 re tu (rAttu); smRci. 60 kAtyAyanaH; vyata. .. (5) vyamA.337, vyaka.63, smRca.58 yasya (yatra) 230 tu (Sa); savi.112 (%); vyasau.60 'khilaM (tu tu ta (hita); pamA.121 tena (taM tu); nRpra.11 yasya (cAsya) tat); setu.125 vyacivat ; prakA.36; samu.40.
Page #442
--------------------------------------------------------------------------
________________ 366 vyavahArakANDam sAdhayetsAdhyamarthaM yaccatuSpAdAnvitaM ca yat / / iti bRhaspatyAdivacanAnAM tAtparyArthaH / smRca.62 rAjamudrAnvitaM caiva jayapatrakamiSyate // dUSito garhitaH sAkSI yatraiko'pi nivezitaH / . anyavAdyAdihInebhya itareSAM prdiiyte| kUTalekhyaM tu tatprAhurlekhako vA'pi tadvidhaH / / vRttAnuvAdasaMsiddhaM tacca syAjayapatrakam // yaMdujvalaM cirakRtaM malinaM cAlpakAlikam / itressaamhiinvaadinaamityrthH| . smRca.58 bhagnonmRSTAkSarayutaM lekhyaM kUTatvamApnuyAt // ___ lekhyaparIkSA lekhyadoSAstu ye kecitsAkSiNAM caiva ye smRtAH / 'trividhasyAsya lekhyasya bhrAntiH saMjAyate ydaa| vAdakAle tu vaktavyAH pazcAduktAnna dUSayet / / RNisAkSilekhakAnAM hastoktyA zodhayettataH // (1) pazcAduktAt pramANaparIkSAparyavasAnAt pazcAnna udyAmamudayAdAnAdAdhAnaM phalasaMgrahAt / dUSayet / smRca.62 prayogitvaM dhanAdyatvAt jJeyaM yatropadhiH kRtH|| (2) uktAnuktavataH vaktamArabdhavata ityrthH| 'A udyAmamRNideyAdAnAt / AdhAnamAdhiH / prayogi- dikarmaNi ktaH kartari ca' (vyaasuu.3|4|71) iti tvamuttamarNatvam / vyaka.67 kartari ktH| vyama.17 kulazreNigaNAdInAM yathAkAlaM pradarzayet / / jJAtvA kAlaM ca dezaM ca kuzalAH kuuttkaarkaaH| . zrAvayetsmArayeccaiva yathA syAdbalavattaram // kurvanti sadRzaM lekhyaM tadyatnena vicArayet // mumuurssushishubhiitaartstriimttvysnaaturaiH| strIbAlAAna lipyavijJAna vazcayanti svbaandhvaaH| nizopadhibalAtkArakRtaM lekhyaM na sidhyati // lekhyaM kRtvA svanAmAkaM jJeyaM yuktyAgamaistu tat / / mumUrkhAdikRtaM ayathArthazaGkayA na pramANatAM pratipadyate / (1) apa.2189 ko'pi(ko vi) huH (ha) tadvidhaH (tAdRzaH); (1) mitaa.2|91 smrnnm| smRca.57 yacca ... ca vyaka.65 traiko'pi (ccaiko vi) prAhuH (proktaM); pamA.131; yat (tu catuSpAdAnvitaM jaye); vyau.45 (= ) ca yat (ca nRpra.12 trai (zca); vyasau.62 ko'pi (ko vi); vyapra.149 tat) drAnvitaM (drAGkitaM); vitA.123 drAnvitaM (drAkitaM) prAhuH (proktaM); vyama.1.3 ko'pi (ko vi) prAhuH (proktaM); vitA. caiva (tatra) smRtyantaram prakA.37 smRcavat sama.40 132 vezitaH (vezyate) (sarva tatsAkSidoSeNa kaTaM lekhyaM prakIsmRcavat . rtitam); samu.43 vyasauvat . (2) smRca.58 tacca (tatra); savi.112 vAthA (vidyA) (2) ap.2|89 cAlpa (svalpa) monmRSTA (naM mliSTA); vRttA (vyaktA) patra (patri); prakA.37; samu.40. vyaka.65 dujvalaM (dulbaNaM) cAlpa (svalpa); smRca.62 cAlpa (3) vyaka.66-67 kAtyAyanaH; pamA.129:134 yadA (svalpa); pamA.131. yadu (atyu), vyasau.62 smRcavat : (tadA) ttataH (tu tat); nRpra.12 zo (sA); vyasau.62 prakA.40 smRcavat ; samu.43 smRcavat . syAsya (syApi) hasto...taH (svahastoktyA tu sAdhayet ); (3) apa.2072; vyaka.50 bRhaspatikAtyAyanI; smRca. samu.42 tri (di) ttataH (ttadA). 62, savi.12.0 NAM (Na:); vyasau.48 uktAn (vaktA ); (4) vyaka.67 kAtyAyanaH; vyasau.62. vyapra.122; vyama.17; prakA.40. (5) vyaka.66; vyasau.64; vyapra.150. (4) vyaka.65-66 ca dezaM ca (dezakArya); smRca.65 (6) vyamA.338 tAta (tAteH) nizo...tkAra (dezo- kAlaM ca dezaM ca (kArya dezakAla); savi.122 kAlaM ca dezaM pAdhibalAtkAraiH); apa.2189vyaka.64,smRca.62, pamA. ca (kAle dezakArye); vyasau.62, vyapra.148 kAlaM ca deza 131 (mumUrSuhInaluptAthai runmattavyasanAturaiH) nizo (viSoM); dIka. (dezaM ca kAlaM); prakA.42 smRcavat ; samu.45 smRcavat . 39 tAta (tAH); vyata.221 mumUrSu (sumRSTa) tAta (tAtaiH) (5) vyaka.66 yuktyA (zaktyA); smRca.65, savi. zopadhi (zApatsu); savi.119 zizu (bAla) kAra (kAraiH) 122 svanA ('nyanA); vyasau.62 tAn lipyavizAn (lihArItaH; byama.13 zizu (zatru); vitA.132 zizu (zatru); pijJAMzca) stu tat (stataH); vyapra.148 vyasauvat ; prakA.42;" prakA.40; samu.43. samu.45 vizA (bhijJA).
Page #443
--------------------------------------------------------------------------
________________ lekhyam 367 vAcakairyatra sAmarthyamakSarANAM vihanyate / asya (lekhyaM triMzadityasya ) apavAdamAha bRhakriyANAM sarvanAzaH syAdanavasthA ca jAyate // spatiH--unmatteti / unmattatAdinaivAprArthanopapatteH / kriyANAM lekhyakriyANAm / smRca.66 vyamA.340 ne jAtu hIyate lekhyaM sAkSibhiH zapathena vaa| uddharellekhyamAhartA tatputro bhuktimeva tu / adarzanA'zrAvitAbhyAM hAniM prApnotyupekSayA // abhiyuktaH pramItazcettatsuto'pi taduddharet // bahukAlavyApinyeti shessH| smRca.66 abhiyuktati lekhyasAdhutvajJAnArthamabhiyukte lekhyaADhyasya nikaTasthasya yacchaktena na yaacitm| grahItari tadavijJApyaiva pramite tatputreNa tatsAdhutvaM sAdhyazuddhaM tu zaGkayA tatra lekhyaM durbalatAmiyAt // mityarthaH / *vyaci.63 "lekhyaM triMzatsamAtItamadRSTA'zrAvitaM ca yat / kAtyAyana: na tatsiddhimavApnoti tiSThatsvapi hi saakssissu|| lekhavidhiH / lekhyaprakArAH / talakSaNAni ca / apradarzanAzrAvaNAprArthanaiH patrasyAprAmANyAt sutarAM grAhakeNa svahastena likhitaM sAkSivarjitam / sAkSiNAmaprAmANyaM divyasya sutarAmanavakAzaH, tAvatkA- svahastalekhyaM vijJeyaM pramANaM tatsmRtaM budhaiH // lAprArthanAdInAmAnRNyagamakatvamanyathAdRzyamAnatvAditi evameva dAyakena likhitaM grAhakeNAbhyupagataM lekhyabhAvaH / balavatpatrasya durbalatvaM vadatA durbalayoH sAkSi- mupAgatAkhyaM vijJeyam / smRca.59 divyayordaNDApUpanyAyAdaprAmANyamuktam / vyamA.340 utpattijAtisaMjJAM ca dhanasaMkhyAM ca lekhayet / prayukta zAntalAbhe tu likhitaM yo na darzayet / smarantyevaM prayuktasya nazyedarthaH svalekhitaH / / na yAcate ca RNikaM tatsaMdehamavApnuyAt // prayuktasyati karmaNi SaSThI, tenaivaM prayuktaM smaranti, prayukte dhane zAntalAbhe likhitamuparate lAbhe yo na naanythetyrthH| vyaka.62 patraM darzayati na cAdhamaNe yAcate, tallekhyaM saMdehamaprAmA- dezAcArayutaM varSamAsapakSAdivRddhimat / nnyvissymvaapnuyaadityrthH| ap.2|92 RNisAkSilekhakAnAM hastAk lekhyamucyate // unmattajaDabAlAnAM rAjabhItapravAsinAm / lekhyaM tu sAkSimatkAryamaviluptAkSarakramam / apragalbhabhayArtAnAM na lekhyaM hAnimApnuyAt // dezAcArasthitiyutaM samagraM sarvavastuSu // (1) smRca.66, savi.123; prakA.43; samu.45 vAca sarvajAnapadAna varNAn lekhye tu vinivezayet / / (vAci). (2) vyamA.314 pU., 340 pU.; smRca.66, likhataM yasya haste tu jayaM tasya vinirdizet / / prakA.43; samu.45. (3) vyamA.294 lekhyaM (patra): 340 cAturvidyapurazreNIgaNapaurAdikasthitiH / ddhaM tu (ddharNa) lekhyaM (patra); ap.2|92 ddhaM tu (ddharNA); vyaka.68 / - * vyata., vyapra., setu. vycivt| + pamA. smRcavat / tatra (tatta) zeSaM apavat, smRca.66 tu (na); pamA.134 )vyaka.65 tad (samu); smRca.74 suto'pi tadu (putraddhaM tu (dharNa) tatra (tatta) kAtyAyanaH smRsA.112ddha tu (ddhatvA); statsama): vyaci.63, vyata.222 putro (suto) tu (hi); vyasau.64vyakavat ; prakA.43.44 tu (na); samu.46 tu / vyasau.63 tu (ca); vyapra.149 pramI (sabhA) suto (putro); (na); vivya.16 apavat . setu.114; prakA:48 smRcavat ; samu.49 smRcavat . (4) vyamA.340 STA'zrAvitaM (STazrotriya); apa.2192; . jyaka.68; smRsA.112; vyasau.64. (2) smRca.59; pamA.127; nRpra.11; prakA.38% (5) ap.2|92; vyaka.68; smRsA.112 tu (ca); samu.41. (3) vyaka.62 jAti (jJAna); vyasau.59. (4) vyasau.64. smRca.61 stAGka (stakaM); prakA.38; samu.43. (5) vyaka. (6) vyamA.340 bhIta (bhIti); apa.2192; vyaka. 64; smRci.43, vyasau.61. (6) smRca.59; prakA.38% 69; smRca.66 pamA.135 bAlA (makA) bhIta (bhIti); samu.41. (7) vitA.117. vyaci.63 byamAvat ; vyasau.65 vyamAvat ; byapra.149 (8) smRca.60; pamA.128 cAtu ... zreNI (yadyatpuraHsaramyamAvat ; prakA.44; samu.46. zreNI) pitAmahaH, nRpra.12; prakA.38, samu.41.
Page #444
--------------------------------------------------------------------------
________________ 368 vyavahArakANDam tatsiddhayarthaM tu yallekhyaM tad bhvetsthitiptrkm|| NArtha jayAvadhAnasya samyak pradarzanArtha sarva, tena nirUuttameSu samasteSu abhizApe samAgate / pakA api nirapavAdA bhavantIti sarvamanavadyam / / vRttAnuvAdalekhyaM yattajjJeyaM saMdhipatrakam // vyamA.353 saMdhau kRte tu yatpatraM saMdhilekhyaM taducyate / (2) tatazca bhASottare kriyA ca yatra sAkSyAdika dezAcArasthitiyataM karalekhyAdikaM smatama // nirNayo jayaparAjayAvadhAraNaM nirNayakAlAvasthitamadhyasthA abhizApe samuttIrNe prAyazcitte kRte janaiH / zvetyAdikaM sarva lekhanIyaM nirUpaNasya samyaktvapradarzanAvizuddhipatrakaM jJeyaM tebhyaH sAkSisamanvitam // rtham / tathA hi bhASottaralikhanaM hetvantareNa punAyarAjJaH svahastasaMyuktaM svamudrAcihnitaM tathA / / pratyavasthAnaniSedhArtha na hi na gRhItamiti mithyottareNa rAjakIyaM smRtaM lekhyaM sarveSvartheSu sAkSimat // / parAjitasya punaH parizodhitaM mayeti pratyavasthAnaM saMbhavati, arthipratyarthivAkyAni pratijJA sAkSivAk tthaa| pramANalikhanaM tu punaH pramANAntareNa nyAya niSedhArtham / nirNayazca tathA tasya yathA cAvadhRtaM svayam / / vyata.230 etadyathAkSaraM lekhye yathApUrva nivezayet // / abhiyoktrabhiyuktAnAM vacanaM prAG nivezayet / catuvapi ca pAdeSu jayine jayapatrakam // sabhyAnAM prAivivAkasya kulAnAM vA tataH prm|| (1) pratijJApadena ca pratipAdyatayA sthiriikRtmucyte| yathApUrvamityetattenaiva prapaJcitam / abhiyoktreti / yathA tasyeti sAkSivacanasya dvaidhe sati SaDaguNatvAdinA smRca.57 grahaNAnnirNayo mataH / zeSaM suvyaktam / atra bhASottara- 'nizcayaM smRtizAstrasya mataM tatraiva lekhayet / / yorlikhanaM punAyena vAdinoranyathApratyavasthAnanirAkara- mataM nRpAdInAmiti zeSaH / tallekhanaM tu svahastena / parahastato matalekhanasya yathA cAvadhRtaM svayami'tyanena (1) smRca.60; pamA.128 zApe (zApa) tajjJeyaM (kSeyaM / pUrvameva vihitatvAt / smRca.57 tat) pitAmahaH; nRpra.12; vyapra.142; vyama.12 vAda 'siddhanArthena saMyojyo vAdI satkArapUrvakam / (vAde); prakA.39; samu42. (2) prakA.36 utta.; samu.42. (3) smRca.60; pamA. lekhyaM svahastasaMyuktaM tasmai dadyAttu pArthivaH / / 128 pitAmahaH; nRpra.12; savi.116 trakaM (naM vi) tebhyaH sabhAsadazca ye tatra smRtizAstravidaH sthitAH / (lekhya) hArItaH: vyapra.142 zeyaM (deyoH vyama.12 patra yathA lekhyavidhau tatra svahastaM dadyareva te|| (patri); prakA.39; samu.42. (4) vyaka.61, nRpra.11; * setu. vyatavat / vyasau.58-59. (1) vyaka.64; smRca.57; smRci. 60 utta. (5) byamA.309 cAva (cAra) : 353 sAkSivAk (vacanaM) vyasau.61 vA (ca); prakA.37; samu.40. tathA tasya yathA (yathA tasya tathA); vyaka.63, smRca.57 (2) vyaka.64; smRca.57; smRci.60% vyasau.616 tathA tasya (yathA tasya); vyaci.30 cAva (vAva); smRci. prakA.37, samu.40. 60; vyata.230 pratijJA sAkSivAk (pratisAkSivacaH) cAva / (3) apa.2184 nAthai (cArthe) tasmai (tasmAd); vyaka. (cAra); vyasau.61, setu.125 vAk (Na:) cAva (cAra); | 102 lekhyaM svahasta (labhyaM tadartha); smRca.57:120 lekhya prakA.36 smRcavat ; samu.40 ramRcavat . ....ktaM (lekhyasvahastasaMyuktaH); pamA.199; gyaci.97 jyo (6) vyamA.309 lekhye (lekhya) : 353 eta(tatta) lekhye (jya) svahasta (tadartha) tu (ca); smRci.51, nRpra.17-18; (lekhyaM); vyaka.63, smRca.57; vyaci.30 lekhye (lekhyaM); | savi.220; vyasau.92 jyo (jya) svahasta (tadartha); vyapra. smRci.60 vyacivat ; vyata.230 vyacivat ; vyasau.61 | 146; prakA.37, samu.40. vyacivat ; setu.125 vyacivat ; prakA.36 vyacivat ; samu. (4) mitaa.2|91 manuH; vyamA.309 pU. 353 40, vivya.9. | sthitAH (smRtAH) pU. vyaka.63 sthitAH (smRtAH) tatra... (7) prakA.36; samu.40 catu ...(catuSpAt suvivAdeSu). te (tadvat svahastaM tatra dApayet.); smRca.57 uttarArdha vyakavat /
Page #445
--------------------------------------------------------------------------
________________ .... lekhyam ! rAjA tAn sabhyAna jAnapadalekhyavat jayapatraM vahattaM lekhyaparIkSA dApayet ityrthH| smRca.57 rAjA kriyAM samAhUya yathAnyAyaM vicArayet / anena vidhinA lekhyaM pazcAtkAraM vidurbudhAH // lekhyAcAreNa likhitaM sAkSyAcAreNa saakssinnH|| 'nirastA tu kriyA yatra pramANenaiva vAdinA / varNavAkyakriyAyuktamasaMdigdhaM sphuTAkSaram / / pazcAtkAro bhavettatra na sarvAsu vidhIyate // ahInakramacihnaM ca lekhyaM tatsiddhimApnuyAt // (1) ayaM ca pazcAtkAro nirNayavizeSe eva na sarvatre kriyA sAdhyam / cihna mudrA, sA rAjakIyalekhye tyAha sa eva-nirasteti / kriyA sAdhyam / pramANenaiveti eva / smRca.61 vadaMzcatuSpAdyavahAra eva pazcAtkAro na dvipAdyavahAra iti malaiyadbheditaM dagdhaM chidritaM vItameva vaa| . kathayati / - smRca.57 tadanyatkArayellekhyaM svedenollikhitaM tathA // ... (2) pazcAt kriyata iti pazcAtkAro jayapatram / yatra vItaM vigatam / .. ap.2|91 vAdivAkyapAlocanayA jayAvadhAraNaM tatraiva jayapatraM na lekhye dezAntaranyaste dagdhe durlikhite hRte / svanyoti kecit , tanna; pUrvajayavibhAvanasya anyatrApi satastatkAlaharaNamasato draSTradarzanam // kRtyatvena sarvatraiva jayapatrasya nyAyataH praptiriti pUrvapakSo- yallekhyaM prAivivAkena na dRSTaM na pratizrutam / ttare bhASottare kriyA ca patrasAkSyAdikA nirNayazca jaya- alabdhaNe kRte lekhye kathaM tatprApnuyAddhanI // parAjayAvadhAraNaM nirNayakAlAvasthitA madhyasthAzcetyAdikaM AdhAnamuparuddho vA yAvattiSThati lagnakaH / sarve lekhanIyaM nirUpaNasya samyaktvapradarzanArtham / bhASo- lekhyAbhAve smRtaM tAvatpramANaM ttaralikhanaM ca hetvantareNa punAye pratyavasthAna nirAsArtha sthAnabhraSTAstvakAntisthAH saMdigdhA lkssnncyutaaH| na hi na gRhItaM mayeti mithyottare jitasya punaH pari- yadA tu saMsthitA varNAH kUTalekhyaM tadA bhavet // zodhitaM mayeti pratyavasthAnaM bhavati / vyaci.30 'dezAcAraviruddhaM yatsaMdigdhaM kramavarjitam / pazcAtkAro nirNayAnantarakriyA jayapatrAdikA / vyaci.98 kRtamasvAminA yacca sAdhyahInaM ca duSyati / / anyavAdyAdihInebhya itareSAM vidhiiyte| * vyAkhyAsaMgrahaH sthalAdinirdezazca asminneva zloke (pR.336) vRttAnuvAdasaMsiddhaM tacca syAjjayapatrakam // drssttvyH| (1) vyaka.64; smRca.61 pamA.129 digdhaM (digdha); vyaci.30 smRti (dharma) sthitAH (tathA) pU. smRci. | smRci.43-44, savi.119, vyasau.61 pamAvat : prakA. 60 sthitAH (tathA) uttarArdha vyakavat ; vyata.230 vyaci 40; samu.43. (2) apa.2191 vA (ca); vyaka.64 chidritaM vat ,pU. vyasau.61 smRti(sabhA) zeSa vyakavat ; vyapra.146; yau.44 sthitAH (smRtAH); vitA.121 (%3) tatra (tadvat); (bhiditaM ); smRca.61; smRci.44; vyasau.61 vA (ca); prakA.40; samu.42 vIta (sRta). setu.125 vyacivat , pU.; prakA.37 pU. samu.40 zAstra (3) vyaka.69 ntara (ntare) hRte (kRte) draSTu (duSTa) nArada(vAkya); vivya.9 vidaH sthitAH (vizAradAH) pU. kAtyAyanau; vyasau.65 dagdhe (zIrNe). (1) vyaka.64; smRca.57; pamA.124 kAraM (kArya); smRci.60; vyasau.61 lekhyaM (tatra); vyapra.146; prakA. (4) vyaka.69; vyasau.65 kena na dRSTaM na (kairna dRSTaM dRzyaM ). ___(5) vyaka.69; vyasau.65. (6) ap.2|89 uttarArdhe 37; samu.40. (yatraivaM syuH sthitA varNA lekhyaM duSTaM tadA bhRguH ) krameNa bRha(2)vyaka.64,102, smRca.57 stAtu (stAstu); spatiH: vyaka.65 apavat, smRca.62 kAnti (paGkti); pamA.124; byaci.30,98, vyasau.61, vyapra.146; pamA.130 yadA tu saM (yathAsaMsthAH); vyasau.62 apavat ; prakA.37; samu.40. prakA.40 smRcavat ; samu.43 smRcavat. (7) apa.2189 (3) pamA.125 vRttA (vRddhA) siddhaM (siddhiH), vyapra. vyaka.65, smRca.62; pamA.131, nRpra.12 smRci. 146 vidhI (pradI). 44 vyasau.62, vyapra.148, prakA.40, samu.43, mya. kA. 47
Page #446
--------------------------------------------------------------------------
________________ 370 vyavahArakANDam samAmAsAdihInaM tu pramANaM na bhavetpunaH // mattenopAdhibhItena tathonmattena pIDitaiH / strIbhirbAlA'svatantraizca kRtaM lekhyaM na sidhyati // khyApitaM cedvitIye'hni na kazcidvinivartayet / tathA tatsyAtpramANaM tu mattonmattakRtAdRte // sAkSidoSAd bhavet duSTaM patraM vai lekhakasya vA / dhanikasyopadhAdoSAttathA dhAraNikasya ca // duSTairduSTaM bhavellekhyaM zuddhaM zudvairvinirdizet / tatpatramupadhAduSTaiH sAkSilekhakakArakaiH // (1) dhAraNikakArakapadAbhyAM patradAtocyate / vyamA. 338 vyaka. 64 (2) upadhA bhAvadoSaH / sAkSilekhakakartAraH kUTatAM yAnti te yathA / tathA doSAH prayoktavyA duSTairlekhyaM praduSyati // gUDhadoSodbhAvanaprakAramAha kAtyAyanaH ----sAkSIti / smRca.62 AhartA bhuktiyuktospi lekhyadoSAnvizodhayet / tatsuto bhuktidoSAMstu lekhyadoSAMstu naapnuyaat|| lekhakena likhitaM na dRSTaM sAkSibhistathA / * asya vyAkhyAsaMgraho bhuktau draSTavyaH / (1) prakA. 36, samu.43. (2) smRca.623 savi. 119 pAdhi (padhi); prakA. 40; samu.43. (3) vyaka. 64 khyA (sthA) tu (tat) kRtAdRte (hRtAhRte); vyasau. 61. (4) vyamA 338 bhavet (tu yat) dhani (RNi); apa. 2 / 89 raNi (raNa); vyaka. 64 vA (ca) dhAraNi (cAdhana); smRca.62 syopadhA (syApi vA) raNi (raNa) ca (vA); pamA. 131 syopadhA (syApi vai) dhAraNi (cAraNa); nRpra. 12; vyasau. 6.1 dhAdoSAt (ghA lekhyaM); vyapra. 148 vA (ca) syopadhA ( syApi vai); prakA. 40 smRcavat; samu.43. smRcavat. (5) vyamA 368 herdu (Terda); vyaka. 64 zuddhaM zuddhaiH (zuddhaiH zuddhaM); vyasau.61-62 vyapra. 148 vyakavat . (6) vyaka. 65; smRca. 6 21 pamA. 132 khaka (khana) te yathA (vAdinaH) prayo (prava); vyasau . 62 te (ye); vyapra. 150 prayo (prava); prakA.41 duSTaiH (duSTa); samu. 43. (7) vyaka. 65; smRca.72; pamA. 145; vyaci. 63; vyata. 222; *yapra. 150 tu nA (avA); setu. 114; prakA. 47; samu. 48. (8) apa. 2 / 92; vyaka. 67; smRca. 63; pamA. 132; sau. 63 vyapra. 149 ke tu (lekhyaM); prakA. 41 ; samu. 43. ! evaM pratyarthinokte tu kUTalekhyaM prakIrtitam || (1) athavA ArUDha lekhakena na likhitamArUDhasAkSibhirvA na dRSTaM duSTamityudbhAvanIyamityAha sa eva - neti / uktenArtheneti zeSaH | smRca.62-63 (2) kUTamaprAmANyazaGkA kalaGkitamityarthaH / tasmAd duSTalekhyaparIkSA'vazyApekSaNIyetyabhiprAyaH / vyapra. 149 nAdhyena pramANaM tu doSeNaiva tu dUSayet / mithyAbhiyoge daNDyaH syAtsAdhyArthAccApi XII evaM duSTaM nRpasthAne yasmiMstaddhi vicAryate / fat : r patradoSAnnirUpayet // yena te kUTatAM yAnti sAkSilekhakakArakAH / tena duSTaM bhavellekhyaM zuddhaiH zuddhaM vinirdizet // tatra yadItareNa te doSA na parihRtAstadA lekhyaM 'duSTam 1 parihRtAzvedaduSTamityAha sa eva - yeneti / smRca. 63 - dhanikena svahastena likhitaM sAkSivarjitam / bhavetkUTaM na cetkartA kRtaM hIti vibhAvayet // (1) yattamarNo bhavadanumatena mayaitallikhitamiti prativAdinaM na bhAvayennAGgIkArayedityarthaH / apa. 2189 (2) kartA dhaniko'dhamarNAnumatyA kRtamiti yadi na vibhAvayet na sAdhayettadA na jAnAmItyadhamarNena dUSitaM lekhyaM kUTaM bhavedityarthaH / smRca. 63 (3) na cedityAderayamarthaH - kartA likhanakartA dhanikAmasaMpratipattyA mayaitallikhitamiti yadi na vibhAvayettadA tatpatraM kUTaM bhavedaprAmANyazaGkAskanditaM syAditi / vyapra. 148. dattaM lekhye svahastaM tu RNiko yadi nihnute / patrasthaiH sAkSibhirvAcyo lekhakasya matena vA // X vyAkhyA sthalAdinirdezazca sAkSiprakaraNe (pR. 335) draSTavyaH / (1) apa. 2 92; smRca.633 pamA. 132 patradoSAn ( vaktRdoSa) bRhaspatiH; prakA. 40; samu.43 doSAn (doSaM). (2) smRca. 63 zuddhaM (zuddhi); pamA. 133 bRhaspatiH / prakA. 41; samu.43. (3) apa. 2 / 89; vyaka. 65; smRca. 63 kRtaM (kRti); vyasau.62; vyapra. 1486 prakA. 41; samu.43. (4) smRca. 63; pamA. 133 bRhaspatiH; prakA. 41; samu44. vAcyo (vAcA ) vA (ca)
Page #447
--------------------------------------------------------------------------
________________ lekhyam yadA punaH svahastanihnavena likhitaM dUSayati, tadA tadArUDhasAkSyAdito duSTamaduSTaM veti nizvetavyam / smRca.63 kRtAkRtavivAdeSu sAcibhiH patranirNayaH // sAkSigrahaNamupalakSaNam / 'dUSite' ityAdi tenaivoktasmRca.63 | tvAt / dUSite patrake vAdI tadArUDhAMstu nirdizet // sAkSisaMbhava viSayamidam / mitA. 2 / 92 trividhasyApi lekhyasya bhrAntiH saMjAyate nRNAm / RNisAkSilekhakAnAM hastoktyA sAdhayettataH // atha paJcatvamApanno lekhakaH saha sAkSibhiH / tatsvahastAdibhisteSAM vizudhyeta na saMzayaH // teSAM mRtasAdhyAdInAM tatsvahastAdibhiH patrAntaraprasiddhasvagotravarNasAdRzyaprabhRtibhirityarthaH / smRca. 64 "RNi svahastasaMdehe jIvato vA mRtasya vA / tatsvahastakRtairanyaiH patraistallekhyanirNayaH // 'RNisvahasta saMdehe ' ityupalakSaNam / sAkSisvahastasaMdehe lekhaka svahastasaMdehe'pi boddhavyaH / smRsA. 96 samudre tu yadA lekhye mRtAH sarve'pi tatsthitAH / (1) apa. 2 92 vivAdeSu (vicAre tu); smRca.63; prakA. 41 Su (tu); samu.44 prakAvat . (2) mitA. 2/921 smRca. 63 te (ke); savi. 120; vyau. 45; vitA. 133; samu. 44. (3) vyamA 339 syApi (sya ca ) nRNAm (yadA) ktyA (tthaiH) tataH (ttA) nAradaH; vyapra. 149. (4) vyamA . 3.39 dhyeta (dhyettu); apa. 2 / 92; vyakra. 66 ( = ) nno (nne) dhyeta na (ddhistatra); smRca.64 dhyeta (ddhe tu); pamA. 134 no (nne) khakaH (khake ) dhyeta ( dhyettu); nRpra. 12; vyasau. 63 dhyeta na (ddhirna ca); vyapra. 149 dhyeta (ddhi: syAt); prakA. 42; samu.44 saha sAkSibhi: (sAkSibhi: saha ). (5) vya prA. 3396 apa. 292 ( = ); vyaka. 66 ( = ); pamA. 134; dIka. 39; smRsA. 96 (= ); smRci. 44 to va' (to'pi ) vA (ca); nRpra. 12 vyata. 219-220 RNisvahasta (svahastalekhya) sya vA (sya ca ); candra. 131 to 'vA (tospi ); vyasau.63 to vA (to'tha ) vA (ca); vyapra. 149; setu. 112 ranyaiH ( vanyaiH) zeSaM vyatavat . (6) apa. 2 / 92 ( = ) dve tu (dre'pi ) yadA (tathA) ( Ne); vyaka.66 ( = ); smRca. 64; pamA. 134 dve tu (dve'pi ) 371 likhitaM tatpramANaM tu mRteSvapi hi teSu vai / / (1) samudre rAjamudrAsahite zAsana ityarthaH / apa. 2 / 92 (2) pramANaM mudrAdibhiriti zeSaH / smRca. 64 yatra paJcatvamApanno lekhakaH saha sAkSibhiH / RNiko dhanikazcaiva naiva patraM pramANayet // pratyakSamanumAnena na kadAcitprabAdhyate / tasmAllekhyasya duSTasya vacobhiH sAkSiNAM bhavet / nirNayaH svadhanArtha hi patraM dUSayati svayam // sAkSiNAM vacobhirna punaradhamarNavacanataH, tasyAzayadoSasaMbhavAdityarthaH / smRca. 63 likhitaM likhitenaiva sAkSimatsAkSibhirharet // pratyarthilikhitaM sAkSirahitaM likhitAntareNa tatkRtena, sAkSimattu sAkSibhiruddharet / apa. 2192 sAkSiNAM vAkyAt lekhakasya ca patrakam / nayecchuddhiM na yaH kUTaM sa dApyo daNDamuttamam // (1) lekhakaM prati kUToktau sAkSiNAM vacanAtpatrakaM yo vAdI zuddhiM na nayetsa uttamasAhasaM daNDyaH / apa. 2 / 92 (2) sAkSiNAM vAkyaM lekhakasya patraM ca pratikUTotAvuktavidhayA yo vAdi kUTaM zuddhiM na nayet sa uttamasAhasaM daNDya ityarthaH / + smRca. 65 (3) lekhyakUTatvAbhidhAne yo lekhyazuddhiM na karoti sa daNDyaH / "lekhyaM triMzatsamAtItamadRSTAzrAvitaM ca yat / candra. 133 + pamA. smRcavat / tatsthitAH (te sthitAH) vai (ca); vyasau.63 pabhAvat ; prakA. 42 yadA (yathA); samu. 44. (1) vyata. 221 naiva (nainaM) mANa (mApa); candra. 132 patraM ( tacca) ; setu. 113. (2) apa. 2 / 92 yati (yate); smRca. 63; prakA. 41; samu. 44. (3) apa. 2 / 926 pamA. 134. (4) apa. 292 daNDa (dama); vyaka. 67; smRca. 65 kyAt (kyaM ); pamA.134 NAM (No) pU. : 138 kyAt (kyaM) yet (cet) na ya: (nayet ); candra. 133 apavat; vyasau. 63 yet (cet) na yaH (nayet ) daNDa (dama); vyapra. 150 apavat; bitA. 133 apavat; prakA. 43 smRcavat; samu. 45 smRcavat . (5) smRca .6 66 pamA. 135: candra. 157STA (Ta); prakA. 43; vivya. 16.
Page #448
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam na tat siddhimavApnoti tiSThatsvapi hi sAkSiSu // 'nirdoSaM prathitaM yattu lekhyaM tatsiddhimApnuyAt // prayukte zAntalAbhe tu likhitaM yo na darzayet / dRSTe patre sphuTaM doSaM noktavAn RNiko yadi / na yAcate ca RNikaM tatsaMdigdhatvamApnuyAt // tato viMzativarSANi krAntaM patraM sthiraM bhavet / / RNikamAsannamADhayaM ceti shessH| smRca.66 / zaktasya saMnidhau bandho yasya lekhyena bhujyate / muMdrAzuddhaM kriyAzuddhaM paarmpryaanumoditm| varSANi viMzatiM yAvat tatpatraM doSavarjitam // adUSitaM ca spaSTaM ca kriyAcihnavibhAvitam / / atha viMzativarSANi AdhirbhuktaH sunizcitaH / IdRzaM siddhimApnoti zAsanaM nRpacihnitam // yena lekhyena ttsiddhilekhydossvivrjitaa|| kriyAzuddhaM sAkSyanugRhItaM pAramparyAnumoditaM bahubhi- 'sImAvivAde nirNIte sImApatraM vidhiiyte| ranumatam / .. . vyaka.66 tasya doSAH pravaktavyA yAvadvarSANi viMzatiH // mudrAzuddhaM kriyAzuddhaM bhuktizuddhaM sacihnakam / * vyAkhyAsaMgrahaH bhuktau draSTavyaH / rAjasvahastasaMzuddhaM zuddhimAyAti zAsanama // (1) pamA.136; samu.44. kriyAzuddhamapazabdAnanvayAdidoSarahitam / smRca.64 (2)vyamA.340 TaM (TAn) paM (pAn) krAntaM (krAnta); pazcAtkAranibandhaM yattadyatnena vicArayet / vyaka.66 krAntaM (krIta); pamA.136 dRSTe patraM (tathA'dRSTaM) krAntaM (krIta) sthiraM (sthitaM); vyaci.63 tato (tadvA); vyapra.150. yadi syAyuktiyuktaM tu pramANaM likhitaM tadA // 151 krAntaM (sthitaM); samu.44. . -- pazcAtkAranibandhaM pazcAtkArAkhyajayapatranivezita- (3) vyamA.340:346 bandho (yo'rtho); mitaa.2|24 mityrthH| smRca.64 bandho (arthoM) varSANi viMzati yAvat (viMzadvarSANyatikrAntaM ); anyathA mUlataH kArya punareva vinirNayet // ap.2|92 bantho (artho); vyaka.66, smRca.64 bandho atathyaM tathyabhAvena sthApitaM jJAnavibhramAt / (artho) lekhyena (lekhye na) : 67 bandho (artho) varSANi viMzati nivatya tatpramANaM syAta yatnenApi kRtaM npaiH|| yAvat (dazavarSANyatikrAntaM); pamA 136 patraM (paraM) zeSaM smRcadarpaNasthaM yathA bimbamasatsadiva dRshyte| . 64 vat ; vyaci.63,67; nRpra.9 tatpatraM... tam (lekhya tathA lekhyasya bimbAni kurvanti kuzalA jnaaH|| doSavivarjitam) zeSaM smRca67vat ; savi.121 apavat :127mitAvat ; vyapra.151 mitAvat vitA.145-146 (1) smRca.66; pamA.135 zAnta ( zAnti ) (naiva mitAvat ; prakA.42 apavat : 44 smRca6 7vat / samu. yAceta RNikaM na tatsiddhimavApnuyAt); prakA. 43, sama. 44 apavat ; vivya.16 bandho (artho) lekhyena (patreNa) doSa45 smRtyantaram. varjitam (balavattaram). . (4) mitaa.2|24 yena (tena); ap,2|92 atha (tathA) (2) vyaka.66 IdR (yAdR); vyasau.63. (3) apa. ( yena lekhyena tatsiddhaM lekhyaM doSavivarjitam ); vyaka.67 2184; smRca.64 rAja (rAjJaH); savi.121haka (hita); mitAvat ; smRca.64 bhuktaH (bhuktiH) (yena lekhyena tatsiddhiM prakA.42 smRcavat ; samu.44 smRcavat . (4) vyaka.66 lekhyaM doSavivarjitam ) smRtyantaram ; pamA.136 zcitaHyuktiyuktaM tu (prakriyAyuktaM); smRca.64; vyasau.63 bandhaM (zcitam ) (tena lekhyena tatsiddhaM lekhyaM doSavivarjitam ); savi. (baddhaM) tu (ca); prakA.41, samu.44. (5) vyaka.66 nirNa 121 Adhi ... zcitaH (AdhermukteH sa nirNayaH) uttarArdha apa(cinta); smRca.64 mUla (dUra); vyasau.63; prakA.41; vat , smRtyantaram : 128 Adhi ... zcitaH (AdhibhuktiH sunisamu.44 smRcavat . (6) vyaka.66 yatne (Atma) nRpaiH (naraiH); smRca.64, vyasau.63 nivartya tat (vinivartya) zcinA) yena (tena) lekhya ... jitA ( lekhyaM taddoSavarjitam ); vyapra.151 mitAvat ; vitA.146 yena (tena) lekhya (Adhi); yatne (Atma); prakA.42; samu.44. prakA.42 smRcavat , smRtyantaram ; samu.44 siddhiH (zuddha) , (7) vyamA.339 janAH (narAH); vyaka.65 kuzalA lekhya (lekhyaM) rjitA (rjitam ). janAH (kRtino naraH); smRca.65, nRpra.12 kuzalA janAH (5) mitaa.2|24, ap.2|92 praba (prayo); vyaka.61. (kuTilA narAH); vyapra.148 nRpravat ; prakA.42; samu.45. pU.: 67 smRca.60 pU.: 64 prava (prayo) tiH (tim) smRtya
Page #449
--------------------------------------------------------------------------
________________ lekhyam AdhAnasahitaM patramRNalekhya nivezitam / mRtasAkSi pramANaM tu svalpabhoge'pi tadviduH / / AdhAnamAdhiH / mRtasAkSi mRtasAkSikam / apa. 2 / 92 prAptaM vA tena yat kiJciddeyaM vA'tha nirUpitam / vinApi mudrA lekhyaM pramANaM mRtasAkSikam // apizabdo mRtasAkSikamityatrApyanveti / vyapra. 151 nai divyaiH sAkSibhirvApi hIyate likhitaM kacit / lekhyadharmaH sadA zreSTho hyato nA'nyena hIyate // tadyuktapratilekhyena tadviziSTena vA sadA / lekhyakriyA nirasyeta na sAkSizapathaiH kvacit // anyena sAkSyAdinA / smRca. 66 sthAvare vikrayAdhAne lekhyaM kUTaM karoti yaH / sa samyak bhAvitaH kAryo jihvApANyaGghrivarjitaH / vyaM gRhItvA lekhyaM parasmai saMpradIyate / channamanyena vA rUDaM saMyataM cAnyavezmani // datte vRtte'thavA dravye cillikhita pUrvake / eSa eva vidhirjJeyo lekhyazuddhivinirNaye // ntaram ; pamA. 128 pU . : 136 tasya (yasya ) ; nRpra. 12 pU.; savi. 121,128; vyasau. 58 pU.; vyapra. 142 pU. 151 ti: (tim); vyama. 12 pU.; vitA. 146; prakA. 39 pU. : 42 smRcavat; samu.44 smRcavat. (1) apa. 2 92 patraM (yatra) lekhya ( lekhyaM ); vyaka. 67 svalpa (alpa); smRca. 64 smRtyantaram ; pamA. 137 patramRNalekhya (yatra RNaM lekhye) mRta (mRtaM) 'pi (pu); prakA. 42 smRtyantaram ; samu.44 sahitaM (sya hitaM). (2) vyaka. 67 vA tena yat (vAnena te); pamA. 137 tena yat ('nena cet) deyaM vA'tha (dAnaM cApya); vyapra. 151. (3) vyamA 314 nadi (taddi) khya (khye) hyato ( yete); apa. 2 92; vyaka. 683 smRca.666 smRsA. 112 to (yato); savi. 123; vyasau. 64; prakA. 431 samu. 45. (4) apa. 2292 yukta (yukti); vyaka. 68 apavat smRca. 66 na sAkSizapathai: ( nirasyAnyena na ); sAve. 123 smRcavat; vyasau. 64 apavat; prakA.43 smRcavat; samu. 45 sadA (punaH) zeSaM smRcavat . (5) smRca. 65 NyaGghri ( NyaGga); pamA. 138 sa sa (asa); prakA. 43; samu. 45. . (6) smRca.67; prakA. 44; samu.46 channa (chinna ). 373 pitAmahaH pramANalekhyaM krayapatraM ca vAdibhyAmabhyanujJAtaM lekhakena sasAkSikam / likhitaM sarvakAryeSu tatpramANaM smRtaM budhaiH // kIte kayaprakAzArthaM dravye yatkriyate kacit / vikretrA'numataM kretrA jJeyaM tatkrayapatrakam // prajApatiH lekhyaprakArAH talakSaNAni ca rAjakIyaM jAnapadaM likhitaM dvividhaM smRtam / zAsanaM rAjadUtAdau cirakaM syAdRNAdiSu // jJA svahastacihnena saMdhivigrahalekhakaiH / likhitaM rAjanAmAGkaM mudritaM rAjamudrayA // samAmAsa tadardhAharnAma jAtyAdicihnitam | spaSTavarNakramopetamaviluptakramAkSaram // rAjazAsanametatsyAduttamaM sarva lekhyataH // dhanI dhanena tenaiva paramAdhiM nayedyadi / kRtvA tadAdhilikhitaM pUrvaM cAsya samarpayet // anvAdhipatramAha prajApatiH - dhanIti / pUrva Adhipatram / vyapra. 142 lekhyaparIkSA kAryo yatnena mahatA nirNayo rAjazAsane / rAjJaH svahastato mudrAlekhakAkSaradarzanAt // mudrAlekhakAkSarayordarzanAnnirNayAdrAjasvahastatazca nivyapra. 150 rNaya ityarthaH / lekhakUTatve sati dinyaM pramANam "lekhye kUTatvamApanne saMdigdhe kAryanirNaye / asatkRtya ca tallekhyamarthe divyena nirNayaH // (1) smRca. 61; pamA. 130; prakA. 406 samu.43. (2) smRca. 60; pamA. 128 trA'nu (tranu ); nRpra. 12 pamAvat ; savi. 117 kretrA (kretuH ) vasiSThaH; prakA. 38; samu. 41. (3) prakA. 35; samu. 39 dUtA (dattA ). ( 4 ) samu. 39. (5) smRca. 60 dAdhi (dAdi); pamA 1286 nRpra. 12; vyama. 142; vyama. 12 tadA (tada); prakA. 38 dAdhi (dA vi ). (6) vyaka. 66; smRca. 64 to mu (tanmu); savi. 121; candra. 133 rAzaH (rAjJAM ); vyasau. 63 candravat vyapra. 150 vyama. 13 candravat; prakA.41 smRcavat; samu.44 smRcavat. (7) samu. 45.
Page #450
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam yannAmagotraistattulyarUpaM lekhyaM kvacidbhavet / (1) sAkSyasaMbhavaviSayaM tu hArItavacanam / agRhIte dhane tatra kAryo divyena nirNayaH / / *mitaa.2|92. (1) sAkSiNAM svahastalikhitAdyabhAve caitat / (2) yatra lekhye sarvathA kUTazaGkA'napagamaH tatra ap.2|92 sAdhyArthanirNayo divyeneti tAtparyArthaH / udAharaNatayokta(2) tattulyarUpaM avipratipannalekhyAntaratukhyarUpam / svahastalekhyasyAnAdaraNIyatvAt / tena svahastagotracihnAagRhIte dhane prativAdini dRDha ityarthaH / smRca.65 disaMbhave'pi prativAdino dRDhavipratipattyA kUTazaGkAhArItaH . napagamo yatra bhavet tatrApi divyena nirnnyH| smRca.65 saMdhipatralakSaNam vyAsaH saMdhipatraM tu vijJeyamarthipratyarthinoryadA / lekhyaprakArAH tallakSaNAni ca parasparAnumatyA ca nirmitaM tu sasAkSikam // 'cirakaM ca svahastaM ca tathopagatasaMjJitam / uttamarNAdhamargau ca sAkSiNau lekhakastathA / AdhipatraM caturthe ca paJcamaM krayapatrakam // samavAyena caiteSAM lekhyaM kurvIta nAnyathA / / SaSThaM tu sthitipatrAkhyaM saptamaM saMdhipatrakam / __ lekhyaparIkSA vizuddhipatrakaM caivamaSTadhA laukikaM smRtam / / RNisvahastasaMdehe jIvato vA mRtasya vaa| nAtra saMkhyA vivakSitA vibhAgapatrAderapi laukikatatsvahastakRtairanyaiH ptraistllekhynirnnyH|| tvAt / smRca.59 svahastakRtairiti pUrvoktakriyAdyupalakSaNArtham / yatra svahastakAjAnapadaM tasmAttu nRpazAsanam / punarasti sasAkSikasvahastakRtalekhyAdau sAkSyAdispaSTa- pramANataramiSTaM hi vyavahArArthamAgatam / / nirNAyakaM na tatra lekhyAntarasAdRzyAt spaSTanirNAyakena (1) lekhyAnAmanyonyavirodhe yatpramANataraM tadAha nirnnyH| smRca.63 vyAsaH-svahastakAditi / ap.2|92 yecca kAkapadAkIrNa tallekhyaM kUTatAmiyAt / (2) jAnapadapadenAtra* gobalIvardanyAyAt svahastabindumAtrAvihInaM yat saMhitaM ciritaM ca yt|| kRtAdanyaducyate / nRpaMzabdena ca lakSaNayA zAsanetaranaM mayaitatkRtaM lekhyaM kUTamanyena kAritam / drAjakIyam / tenAnyakRtaM svahastakRtAt balavat tasmAadharIkRtya tatpatramarthe divyena nirNayaH / / dapi rAjakIyaM tato'pi shaasnmityrthH| balavattvaM cottaro ttarasya kUTatvAsaMbhavatAratamyato'vabodhyam / ata evo. (1) shunii.4|748-749 (yannAmagotrairyallekhyaM tulyaM lekhyaM pagatAkhyalekhyAdasAkSikaM svahastakRtam / tasmAcca sasAyadA bhavet); ap.2|92 rUpaM lekhyaM (rUpasaMkhyA) agR (pragR); smRca.65; pamA.138 yannA (svanA); savi.122; vyasau. kSikaM svahastakRtaM balavadityavagantavyam / smRca.66 39 tattulyarUpaM (mUlena tulyaM); vyapra.85 stattulyarUpaM 'dvitrilipijJaH svakRtena salekhyena yuktibhiH / (yallekhyaM tulyaM) hote (hIta); prakA.42; samu.45 kvacit kuryAddhi sadRzaM lekhyaM tasmAjjAnapadaM zubham / / (kRtaM). (2) savi.116. * apa.. savi., vyau. mitaavt| (3) smRca.59, savi.114 caite (caike) : 137 ca vitA.133 lekhyaM (patraM ) manyena (pne tena ); prakA.42; (do) nAradaH; prakA.387 samu.41. samu.45. (1) smRca.59; pamA.126 ci (cI) kraya (4) smRca.63, prakA.41 samu44. (kArya) caivam caiva); prakA.38 samu.41. (2)vyamA.338; (5) smRca.62; pamA.131 saM ... yat (saMdigdhasahitaM ap.2|92 ttu (cca); vyaka.68 zAsana (dhAraNa); smRca. ca tat); nRpra.12; prakA.40; samu.43. (6) abhA.63, 66, pamA.137 Nata (NAnta); savi.222; vyasau.64; mitaa.2|92 lekhyaM (patra) manye (mete); ap.2|92 manye (mete); vyapra.151 pamAvat prakA.43samu.45apavat vivya.16. smRca.65; pamA.137 marthe (matha) zeSaM mitAvat ; savi.121 (3) vyamA.338 dvitrili(dvistrirli) tena sa(tamanya); apa. mitAvat ; vyau.45 mitAvat , pUrvArdha tu kAtyAyanasya; 2 / 92; vyaka.68; pamA.137 (dvitrilipijhaiH svakRtaM na
Page #451
--------------------------------------------------------------------------
________________ atropapattimAha-dvitIti / salekhyena samAnena | (2) saMnivezaM pramANaM cetyasya pUrvavAkye pralikhedilekhyena yuktibhizcAnekalipijJena kRtaM svalekhyaM zuddhiM tytraanvyH| niyamAt / / vyapra.145 na yAtItyadhyAhAryam / yato'sau sadRzamapi kartu samAsAsatadardhAharnRpanAmopalakSitam / zaknoti / tasmAjAnapadaM vrmityrthH| ap.2|92 pratigrahItRjAtyAdisagotrabrahmacArikam // aprakAzAtsAkSiyuktaM lekhakAkSaramudritam / saMpradAnasyAsAdhAraNatvAvabodhakaM jAtikulazAkhAdilokaprasiddhaM svakRtAdvaramanyakRtaM zubham // kamapi lekhniiymityuttraardhsyaarthH| smRca.56 'dezAdhyakSAdinA lekhyaM yatra jAnapadaM kRtam / sthAnaM vaMzAnupUyaM ca dezaM grAmamupAgatam / samakAlaM pazcimaM vA tatra rAjakRtaM zubham / / brAhmaNAMstu tathA cAnyAnmAnyAnadhikRtAn samakAlapazcimAbhyAM rAjakRtameva viziSyate / likhet // - apa.192 kuMTumbino'tha kAyasthadUtavaidyamahattarAn / raoNjJA tu svayamAdiSTaH saMdhivigrahalekhakaH / mlecchacaNDAlaparyantAn sarvAn saMbodhayanniti / / tAmrapaTTe paTe vA'pi vilikhedrAjazAsanam // mAtApitrorAtmanazca puNyAyAmukasUnave / "kriyAkArakasaMbandhaM samAsArthakriyAnvitam / / dattaM mayA'mukAyAtha dAnaM sabrahmacAriNe // saMnivezaM pramANaM ca svahastaM ca likhetsvayam / / SaSTivarSasahasrANi dAnacchedaphalaM tathA / mataM me'mukaputrasya amukasya mhiipteH|| AgAminRpasAmantabodhanArthe nRpo likhet / / (1) kriyAkArakayoH saMbandho yasmin zAsane tattatho- ata eva dattApahAradoSapratipAdanamapi bhAvinRpaktam / samAsArthakriyAnvitaM saMkSiptArthopanyAsakriyayA pratyAyanArtha tatrAvazyakamityapyAha-paSTivarSeti / smnvitmityrthH| smRca.55 SaSTivarSasahasrANItyAdi purANavacanaprasiddham / dAnA cchedayoH dAnApahArayoH svargAdinarakAdi phalaM lekhaye* pamA. smRcavat / draajetyrthH| vyapra.145-146 saMlekhyena yuktitaH) ddhi sadRzaM (jAnapada); vyasau.64 svakR. sAmAnyo'yaM dharmaseturnapANAM kAle kAle tenaM sa (sukRtamanya).ddhi (dvi); vyapra.151 (dvitralipizaH svakRta pAlanIyo bhavadbhiH / manyallikhyeta yuktitaH) ddhi (dvi). ___ (1) smRca.55 grahI (gRhI); pamA.123 smRcavat / (1) vyamA.338 dvara (lekha); apa.2292 yuktaM (yutaM) prakA.35 smRcaMvat / samu.39. va (su); vyaka.68 sva (su); pamA.137 apra...sAkSi (2) vyaka.62 pUjya ca (pUrvI ca) deza (deza); smRca. (aprakAzotsAdhi) prasiddhaM (prasAdAt); vyapra.151. 56 pamA.123 sthAnaM ...ye (sthAnavaMzAdipUrva) deza (deza) - (2) vyamA.338 yatra (yattat) (sakAlaM pazcima vA tu thA cA (thaivA); smRci.43 ya' ca (vaM vA) stu (ca); nRpra. tasmAdrAjakRtaM zubham ); ap.2|92; vyaka.68 pamA.137 11naM vaMzA (navaMzyA); vyasau.60 pUrvArdha pamAvat , stu (zca); yatra (patra); vyasau.64 pamAvata; vyapra.151 de...lekhyaM prakA.35: sama.39 vaMzA (zyA). (dezAdhyakSAdilikhitaM ). (3) vyaka.62; smRca.56, pamA.123 mleccha (te (3) vyaka.62 vili (prali); smRca.55; pamA.122 ca); smRci.43 'mukAyAtha (svakAryArtha); vyasau.60 prakA. vili (prali), smRci.42-43, vyasau.60; vyapra.145 35, samu.39 dUta (yUta). . mAdiSTaH (muddiSTaH); vyama.13 diSTaH (diSTa); prakA.35; samu. (4) smRca.56 STi (STiM); byapra.145 dani (dotA) 39.(4) smRca.55; pamA.122; vyasau.60; prakA.35; ....khet (yAbhilekhayet); prakA.36 Ti (STiM); samu.39 STi samu.39.(5) smRca.56; pamA.123; vyapra.145 hastaM ca (STiM) dAna (dAnA). (hastena); vyama.13 vyapravat ; baal.2|91 utta.; prakA.36 (5) smRca.56 pamA.123 bhadraH (candraH) savi.113 pU. samu.40 amu (amu). (=) nRpA (narA) prathamapAdaH; prakA.36, samu.40.
Page #452
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam sarvAnetAn bhAvinaH pArthivendrAna bhUyo bhUyo / bhAge'bhizApe vA saMdigdhe / vivAdapadamAtropalakSaName ___yAcate rAmabhadraH // tat / tena vivAdaviSayo yo yaMtra vivAde sa tatra lekharAjakIye tathA rAjA svahastena likhetsvayam // nIyaH / vyaMpra.146 saMdhivigrahakArI ca bhavedyazcApi lekhakaH / 'likhejjAnapadaM lekhyaM prasiddhasthAnalekhakaH / / svayaM rAjJA samAdiSTaH sa likhedrAjazAsanam // rAjavaMzakramayutaM vrssmaasaardhvaasraiH|| svanAma tu likhetpazcAt mudritaM raajmudryaa| jAtiH saMjJA nivAso'rthaH saMkhyA vRddhizca / grAmakSetragRhAdInAmIhak syAdrAjazAsanam / / vatsaraH / etacca pratigrahIturarpaNIyam / tasyopayogitvAt / mAsaH pakSo dinaM caiSAM likhitaM vyaktikArakam // dezasthityA kriyAdhAnapratigrahavicihnitam / / jAtaM mayeti likhitaM dAtrA'dhyakSAkSarairyutam / dezasthityA kriyA dezAcArAnusAreNa karaNam / abdamAsatadardhAhArAjamudrAGkitaM tathA // aadhaanmaadhiH| smRca.58 anena vidhinA lekhyaM rAjazAsanakaM likhet // pitaparva nAmajAtI dhanikarNikayonikheta / dravyabhedaM pramANaM ca vRddhiM cobhayasaMmatAma / / jayapatraM tato dadyAt parijJAnAya pArthivaH / / myobhyaabhyrthitenaamukenaamuksuununaa| jaGgamaM sthAvaraM yena pramANenAtmasAtkRtam / svahastayuktaM svaM nAma lekhakastvantato likhet / evaM jAnapade lekhye vyAsenAbhihito vidhiH / / tasya rAjJA pradAtavyaM jayapatraM sunizcitam // alipijJa RNI yaH syAllekhayetsvamataM tu saH / parvottare kriyApAdaM pramANaM tatparIkSaNam / sAkSI vA sAkSiNA'nyena sarvasAkSisamIpagaH / / nigadaM smRtivAkyaM ca yathAsabhyaM vinishcitm| 'RNI hastaM nAmayataM sAkSibhyAM pitRpUrvakam // etatsarva samAsena jayapatre'bhilekhayet // lekhyaparIkSA (1) kriyApAdaM kriyAbhimarzanapAdam / pratyAkalita- dAsA'svatantrabAlaizca strIkRtaM caiva yadbhavet / pAdamiti yAvat / nigadaH sAkSivacanam / yathAsabhyaM pramANaM naiva tallekhyamiti zAstravido viduH / / sabhyAnatikrameNa / samAsena saMkSepeNa / smRca.57 saMdehe'pi ca lekhyasya vizuddhiH prikiirtitaa| (2) pramANasya pRthak grahaNAkriyApadena pratyAkali- RNisAkSilekhakAnAM svahastAkSarapaktibhiH / / tamatra gRhyate / parijJAnAya prAGsyAyasya bodhanAya / - (1) smRca.58; pamA.125, nRpra.11; savi.113 ddha (1) baal.2|91. (2) smRca.56; prakA.36; samu. (ddhaM); prakA.37 ; samu.41 bRhaspatiH. (2) apa.2185. 40 zcApi (stasya). (3) vyaka.63 hA (ho); smRca.56, (3) smRca.58; prakA.37 samu.41 bRhaspatiH, smRci.43 hA (ho) utta.; vyasau.60 hA (ho) utta.; prakA. (4) smRca.58 karNi (karNa); pamA.125 veM (4) daM (da); 36 hA (ho); samu.40. (4) vyaka.63, smRca.57 pavi.113 veM (4) jAtI (jAti) vRddhi (pRthvIM); prakA.37 smRci.43 nakaM (nika); vyasau.60 smRnivat prakA.36 smRcvt| samu.41 bRhaspatiH. samu.40. (5) vyaka.102; smRca.57; pamA.124 rAn / (5) smRca.59, savi.115 kastvanta (ko'nteta); prakA. (raM); smRci.60; vyagna.91,146; prakA.36, samu. 38; samu.41. (6) vyamA.338 kSisa (kSyasa); vyaka. 40. (6) smRca.57; pamA.124 pramANe (parIkSaNe) gdho 32, dIka.39 kSiNA (kSiNo); vyata.219jJa (sro); vyasau. (gdhe)nizcitam (lekhitam ); vyapra.146 prakA.36, samu40. 59; vImi.2185alipi (anabhi) sarva (para). (7)smRca.59; (7) smRca.57 ttare (ttara); pamA.124 bhyaM (bhya)'bhi prakA.38 NI (Ni); samu.41 NI (Ni) yutaM (yukta) bRhaspatiH. (vi); vyapra.146 ttare (ttara) pramANaM tat (tatpramANaM) gadaM (gada) (8) vyamA.339; vyata.221strI (svI); vivya. 16. (9). bhyaM (bhya); prakA.36 smRcavat ; samu.40 smRcavat . smRsA.96, smRci.44 lekhyasya (lekhye ca); candra.131.
Page #453
--------------------------------------------------------------------------
________________ lekhyam tyrthH| 'lekhyamAlekhyavatkecillikhanti kuzalA nraaH| / samyagbhAvitaH pramANena sallekhyatvamaGgIkAritaH / tasmAnna lekhyasAmarthyAtsiddhiraikAntikI matA // anena, kUTalekhyakarturnAyaM daNDaH; kintu kUTatvodbhAvana tena samyak priikssnniiymitybhipraayH| smRca.65 karturiti gamyate / tathA ca lekhyaM parakIyaM yaH kUTaM karoti jJAtvA kAlaM dezakArye kuzalAH kuuttkaarkaaH| kUTametaditi vadatItyarthaH / kUTalekhyakartustu daNDAntaraM karvanti sahA lekhyaM tadyanena vicaaryet|| vakSyate / RNAdAnAdAvapi lekhyadoSamudbhAvayitastadasAdhastrIbAlAnalipijJAnAn vazcayanti svbaandhvaaH| yato viSayAnubandhAnurodhena daNDaH klpyH| vyapra.150 lekhyaM kRtvA svanAmAkaM jJeyaM yuktyA''gamaistu tat saMvataH yaizcAnyasya kRtaM lekhyamanyahaste pradRzyate / lekhyasya pramANAntarataH prAbalyaM, lekhyaparIkSA ca avazyaM tena vaktavyaM patrasyAgamanaM tataH // 'lekhye lekhyakriyA proktA vAcike vAcikI mtaa| (1) amukasyaitallekhyaM tato mAM pratyanenopAyena A- vAcike tuna sidhyatsAlekhyasyopari yA kiyaa| gatamiti yasya haste dRzyate tena vaktavyaM sAdhanIyami- (1) vAcikI sAkSikriyA / atrApi balIyasIti ap.2|92 zeSaH / lekhasyopari kriyA virodhinI yA kriyA sA na (2) tato lekhyasvAminaH skaashaadityrthH| smRca.66 pramANa mityrthH| vyaka.68 sAkSI yatra nivezitaH / (2) asyArthaH-lekhye sati lekhyakriyA proktA kUTalekhyaM tu tatprAhurlekhako vA'pi tadvidhaH // saiva balIyasItyarthaH / vAcike sAkSirUpe pramANe sati adRSTA'zrAvitaM lekhyaM pramItadhanikarNikam / vAcikI kriyA sAkSirUpA kriyA saiva matA balIyasIM / abandhalagnakaM caiva bahakAlaM na sidhyati / lekhyasyopari yA vAcikI sAkSirUpA kriyA lekhyAnA(1) bahukAlaM bahukAlInam / ap.2|92 rUDheti yAvat / tatra sA (na) sidhyet / vyapra.151 (2) abandhalagnakaM AdhipratibhUrahitam / bahukAlaM 'lekhyasyopari yatsAkSyaM kaTaM tadabhidhIyate / bahukAlInaM na sidhyati svata ityabhiprAyaH / smRca.66 adharmasya hi taddvAramato rAjA vivarjayet / / (3) adarzitatvAdisaptadoSAzraye lekhyaM na pramANa- vAcikairyadi sAmarthyamakSarANAM vihnyte|| mityarthaH / vyaci.63 kriyANAM sarvanAzaH syAdanavasthA ca jAyate / / sthAvare vikrayAdhAne lekhyaM kUTaM karoti yH| / (1) lekhyasyopari yatsAkSyaM lekhyaviruddhaM tadvayaMsa samyagbhAvitaH kAryo jihvaapaannyjrivrjitH|| (1) vyamA.314 khyakri (khyA kri) vAcike tu....sA (1) zunI.4706 pUrvArdhe (kuzalA lekhyabimbAni (vAcikI na tu siddhe ca); apa.2192; vyaka.68 ke tu na kurvanti kuTilAH sadA);vyamA.339 khyavat (khya yat); apa. (kI tatra); smRlA.98 proktA (kAryA) ke tu...sA (kI na tu 2 / 92 na lekhya (talekhya) raikA (naikA); vyaka.65, smRca. sidhyeta): 111 ke tu ...sA (kI tu na sidhyeta); vyasau.64 65; vyapra. 148 likhanti (kurvanti); prakA.42; samu.45. matA (tathA) zeSa vyakavat ; vyapra.151 vyakavat ; vivya.10 (2) ap.2|92. ke tu.....sA ( kA sA na sidhyettu ). (3) ap.2|92; vyaka.67; smRca.66; pamA.139; (2) vyamA.314; apa.2292, vyaka.68 smRca.66 vyasau.63 haste pra (hasteSu); prakA.43, samu.45. hi (tu); smRsA.99 vivarja (nivarta): 111 hi (ca) zeSa (4) smRca.62; prakA.40; samu.43 zitaH (zayet). pUrvavat ; savi.123 ato (tato) vivarja (nivarta); vyasau. (5) apa.2192; vyaka.69; smRca.66, pamA.135 64 hi (tu) vivarja (nivarta); vyapra.151; prakA..43 pU.; nAradaH; vyaci.63, savi.123 vRSTA (dRSTa); vyasau.64 samu.45 hi (tu); vigya.10 hi (tu). vyapra.148 savivat; prakA.43; samu.45. (3) vyamA.314 ca ('pi); apa.2192; vyaka.68 (6) vyaka.65; davi.349; vyasau.62 lekhya kuTaM kaiH (kI); smusA.111 kaiH (ke) sarva (pUrva); vyasau.64 (kUTaM lekhya); vyapra.150; vitA.133 dhAne (dhAna). | kaiH (ke); vyapra.151 kaiH (kI). myakA.48
Page #454
--------------------------------------------------------------------------
________________ 378 mityarthaH / kriyANAM lekhyakriyANAm / apa. 292 - (2) lekhyasyopari yatsAkSyaM lekhyasAdhakatayopanyastamityarthaH / adharmasya ca taddvAramityatra heturvAcikIti / tatrApi hetuH kriyANAmiti / tatrApyupapattiranavastheti / pramAdaparihAramatiyatnena kRtvA hi prAyazo lekhyaM bhavati / tena tatrAprAmANyazaGkApi nocitA / sAkSyAdAvapi tatsaMbhavAditi tAtparyam / na tu sarvathA tatra sAkSyAdi - nivartanamabhipretam / lekhyaparIkSopadezavirodhAt / vyapra. 151-152 Poorvani caiva mattonmattakRtaM tathA / ete cAnye ca bahavazvirasthA vAdahetavaH // tenaivamAdiSUktazuddhiM vidhiranusaMdheyo nirNetRbhirityami-bhavatIti / smRcaM. 67 prAyaH / vyavahArakANDam marIci : 'lekhyapramANaviSaya:' sthAvare vikrayAdhAne vibhAge dAna eva ca / likhitenAnuyAt siddhimavisaMvAdameva ca // lekhyaprayojanamAha marIciH -- sthAvara iti / AdhAnamAdhiH / AdyazvazabdaH RNAdiniSkRtArthasaMgrahArthaH / avisaMvAdaH kAlAntare'pi niSkRtArthasyAnanyathAbhAvaH / evaM ca sthAvarAdAvavisaMvAdena siddhi - mAlocya rAjavaMzavarSAdilekhanIyAnAmAvApodvApau kAryoM / teSAM dRSTArthatvAt / ato na dAnAdilekhye dhanikarNikAdi lekhanIyam / nApi RNAdAnAdilekhye pratigrahAdikam / evamanyatrApi lekhye lekhyaM samUhanIyam / dRSTaprayojanatvAlekhyasya / ata evAkRtaprayojanasya lekhyasya kAryAkSamatve nAze vA lekhyAntaramutpAdyam / smRca. 60 sidhyate vAciko'pyAdhiH sthAvareSu dazAbdikaH / (1) smRca 67 padhi (pAdhi); prakA. 44 smRcavat ; samu. 46 smRyavat. (2) vyaka. 60 vikrayAdhAne ( vikriyAdAne ) jima (ddhiM sa); smRca. 601 pamA 128 RyA (kriyA) pU.; savi.117-118 mavi (mapi); vyasau. 583 vyapra. 141, 147; vitA. 117 mavisaM (manirtya ); prakA. 39; samu. 42 ayodhI (kraye dA) dAna (dAya) pU., kAtyAyanaH (1) vyaka.616 pamA.128 utta.; vyasau.58 ca krIte zva (ghu krIteSu); vyapra. 147, samu.42 utta., kAtyAyanaH. pratigrahe ca krIte ca nAlekhyA sidhyati kriyA / / sthAvaraviSayastvAdhirdazavarSaparyantamupabhuktaH sa tathA vAciko'pi lekhyaM vinA sidhyatItyarthaH / vyaka. 61 vRddhavasiSThaH jayapatralakSaNam yethopanyastasAdhyArthasaMyuktaM sottarakriyam / sAvadhAraNakaM caiva jayapatraM tadiSyate // mitA. TIkA --- yathopanyastasAdhyArtha iti / asyArthaH, sAdhyArthaH pratijJAtArthaH tena saMyuktam / tathA uttareNa dvitIpAdarUpeNa kriyayA patrAdirUpeNa ca sahitam / tathaiva sAvadhAraNakaM avadhAraNakaM nirNaya:, tena sahitaM jayapatra subo. 2191 sebhAsanyastacihnaM ca vAdipratyarthisaMyutam / / prADvivAkAdihastAGkaM mudritaM rAjamudrayA / siddhe'rthe vAdino dadyAjjayine jayapatrakam // smRtyantaram dAnalekhyaM bhAgalekhyaM sImAlekhyaM tathaiva ca / krayalekhyaM dAsalekhyamAdhilekhyamataH param // saMviduddhAralekhyaM ca jayapatrakameva ca / saMdhipatraM tathaivaitat kriyAbhedAdanekadhA / / vibhAgapatramityetat bhAgAnAM nirNaye kRtam / sImAvivAde nirNIte sImApatramiti smRtam / AdhyarthamAdhilekhyaM syAddAsArtha dAsalekhyakam | samIhitArthasidhyarthaM grAmazreNigaNAdibhiH / / (1) mitA. 2 / 91 tadi (trakami); apa. 2184; vyaka. 63 mitAvat; vyaci. 30 patraM tadiSyate (patrakamucyate); smR. 60 nyasta (nyAsa) bRhaspatiH; vyasau. 60 vyacivat ; vyapra. 146 vyaciMvat vyau. 44 sAva (svAva) zeSaM mitAvat; vitA. 121 mitAvat; samu.40 mitAvat . (2) samu.40. (3) mitA. 2 / 91; apa. 2 / 84; vyaka. 63 pU.; smRca.57 dino ( dino ); pamA. 124 vasiSTha: 5 vyaci. 30 hastA (mudrA) pU. nRpra. 11 no (ne) jjayi... kam ( jjayapatraM taducyate) vasiSThaH savi. 112 trakam ( trikAm); vyasau.60 vyacivat, pU.; vyapra. 146 pU.; vyau. 44 theM (ddhArtha); vitA. 121; prakA. 34 smRcavat; samu. 40 smRcavat. (4) prakA. 39 thaiva ca ( thA'param ) bRhaspatiH; samu.42. (5) samu. 42.
Page #455
--------------------------------------------------------------------------
________________ - lekhyam / 372 zAstrAvirodhi dharmArtha kRtaM saMvittipatrakam // vRttalekhyaM tathA cAyavyayalekhyamiti dvidhA // ... lekhyaparIkSA.. vyavahArakriyAbhedAdubhayaM bahutAM gatam / jeDamUkAndhabAlAjJakruddharugNArtabhIrubhiH / .. yathopanyastasAdhyArthasaMyuktaM sottarakriyam // asvatantropadhAduSTaiH kRtaM lekhyaM na. sidhyati // sAvadhAraNakaM caiva jayapatrakamucyate / ........ samAmAsAdihInaM ca dezAcAravirodhi ca / sAmanteSvatha bhRtyeSu rASTrapAlAdikeSu yt|| .. viluptakramavaNaM ca zRGgahInaM ca duSyati // kAryamAdizyate yena tdaajnyaaptrmucyte| ... ekameva bhavellekhyamekasyArthasya siddhaye / RtvikpurohitAcAryamAnyeSvabhyarciteSu ca // anekeSu tu lekhyeSu doSamudbhAvayedapi // . kArya nivedyate yena patraM prajJApanAya tat / lekhye saMzayamApanne sAkSilekhakakartRbhiH / .. | sarve zrRNuta katavyamAjJayA mama nizcitam // . duSTeSu teSu taddhastakRtapUrvAkSarAdibhiH / .... svahastakAlasaMpannaM zAsanaM patrameva tat / ...... yathAlAbhopapannastairnirNayaM kaaryennRpH|| ... dezAdikaM yasya rAjA likhitena prayacchati // .. anirdiSTakartRkavacanam sevAzauryAdibhistuSTaH prasAdalikhitaM hi tat / / . svahastalekhyaM prabalam / bhogapatraM tu karadIkRtaM copAyanIkRtam // svahastalikhitaM patraM sAkSyabhAve'pi tadvali // puruSAvadhikaM tattu kAlAvadhikameva vaa| zukranIti: - vibhaktA ye ca bhrAtrAdyAH svarucyA tu parasparam // lekhyaprakArAH talakSaNAni ca vibhAgapatraM kurvanti bhAgalekhyaM taducyate / . . . ne kArya bhRtakaH kuryAnnRpalekhAdvinA kacit / gRhabhUmyAdikaM datvA patraM kuryAtprakAzakam // nAjJApayellekhanena vinA'lpaM vA mahannRpaH // anAcchedyamanAhArya dAnalekhyaM taducyate / bhrAnteH puruSadharmatvAllekhyaM nirNAyakaM param / gRhakSetrAdikaM krItvA tulyamUlyapramANayuk / / alekhyamAjJApayati hyalekhyaM yatkaroti yaH // patraM kArayate yattu krayalekhyaM taducyate / sajakRtyamubhau corau tau bhRtyanRpatI sadA / jaMgamaM sthAvaraM bandhaM kRtvA lekhyaM karoti yat / / nRpasaMcihnitaM lekhyaM nRpastanna nRpo nRpaH / / . grAmo dezazca yatkuryAtsatyalekhaM parasparam / samudraM likhitaM rAjJA lekhyaM taccottamottamam / rAjAvirodhi dharmArtha saMvitpatraM taducyate // uttamaM rAjalikhitaM madhyaM mantryAdibhiH kRtam // vRdhyA dhanaM gRhItvA tu kRtaM vA kAritaM ca yat / pauralekhyaM kaniSThaM syAtsarva saMsAdhanakSamam / sasAkSimaJca tatproktaM RNalekhyaM manISibhiH // yasminyasmin hi kRtye tu rAjJA yo'dhikRto nrH|| abhizApe samuttIrNe prAyazcitte kRte budhaiH / sAmAtyayuvarAjAdiryathAnukramatazca sH|| dattaM lekhyaM sAkSimadyat zuddhipatraM taducyate // dainikaM mAsikaM vRttaM vArSikaM bahuvArSikam / / melayitvA svadhanAMzAna vyavahArAya sAdhakAH / tatkAryajAtalekhyaM tu rAjJe samyaG nivedayet / kurvanti lekhapatraM yattacca sAmAyikaM smRtam / / rAjAdyaGkitalekhyasya dhArayetsmRtipatrakam // -- sabhyAdhikAriprakRtisabhAsadbhirnayaH kRtaH / kAle'tIte vismRtirvA bhrAntiH saMjAyate nRNAm / tatpatraM vAdimAnyaM cejjJeyaM saMmatipatrakam // anubhUtasya smRtyarthaM likhitaM nirmitaM purA // svakIyavRttajJAnArtha likhyate yatparasparam / yatnAca brahmaNA vAcAM varNasvaravicihnitam / zrImaGgalapadAdyaM vA sapUrvottarapakSakam // asaMdigdhamagUDhArtha spaSTAkSarapadaM sadA / . (1) samu.43. (2) samu.44. (3) savi.117. anyavyAvartakasvAtmaparapitrAdinAmayuk // (4) shunii.2|281-311. | ekadvibahuvacanairyathArhastutisaMyutam /
Page #456
--------------------------------------------------------------------------
________________ 380 vyavahArakANDam samAmAsatadardhAharnAmajAtyAdicihnitam // | rAjasvahastaciDhena rAjAdezena saMyutam / kAryabodhi susaMbandhaM natyAzIrvAdapUrvakam / yuktaM rAjAbhidhAnena mudritaM rAjamudrayA // . svAmyasevakasevyArtha kSemapatraM tu tatsmRtam // sulipyanapazabdoktisaMpUrNAvayavAkSaram / emireva guNairyuktaM svAdharSakavibodhakam / zAsanaM rAjadattaM syAtsaMdhivigrahalekhakaiH / / bhASApatraM tu tajjJeyamathavA''vedanArthakam // ___ saMdhivigrahalekhakailikhitamuktavidhamanyasmai rAjadattaM pradarzitaM vRttalekhyaM samAsAllakSaNAnvitam / zAsanAkhyaM syaadityrthH| etacca zAsanaM na dAna siddhayartha, samAsAtkathyate cAnyaccheSAyavyayabodhakam // tasya pratigraheNaiva sidhdeH| kintu dattasya sthairyakaraNArtham / vyApyavyApakabhedaizca mUlyamAnAdibhiH pRthak / sthiratve'kSayaphalazruteH / tathA hi 'ruNaddhi rodasI cAsya viziSTasaMjJitaistaddhi yathArthairbahubhedayuk * // yAvatkIrtistarasvinI / tAvakilAyamadhyAste sukRtI vaisamAsato lekhyamuktaM sarveSAM smRtisAdhanam // budhaM padam // . smRca.56 anubhUtasmArakaM tu likhitaM brahmaNA kRtam // cirakaM nAma likhitaM purANaiH pauralekhakaiH / zAsanArtha jJApanArtha nirNayArtha tRtIyakam / arthipratyarthinirdiSTairyathAsaMbhavasaMstutaiH / / atItakAlalikhitaM na tatsyAt sAdhanakSamam / svakIyaiH pitRnaamaadyairrthiprtyrthisaakssinnaam| . apragalbheNa ca striyA balAtkAreNa yatkRtam // pratinAmabhirAkrAntamarthisAkSisvahastavat // saddhilekhyaiH sAkSibhizca bhogairdivyaiH prmaanntaam| spaSTAvagamasaMyuktaM yathAsmRtyuktalakSaNam / / vyavahAre naro yAti cehAmutra prApnute sukham // saMgrahakAraH 11 savi.111; vyama.12 vAla.21917 prakA.35. rAjakIyaM jAnapadaM likhitaM dvividhaM smRtam // (1) smRca.56; vyapra.145 mudritaM (maNDitaM); prakA. 36; samu.40 rAjasva (rAzaH sva). * itaHparaM AyavyayAvAntaranirUpaNaM savistaramabhihitaM, (2) smRca.56 su.(sva) napa (naya); gyapra.145, vitA.. tannAtra saMgRhItam / 119 pyanapa (pvaM nApa); prakA-36 su (sva); sasu.40 (1) shunii.2|376.(2) shunii.4|666. (3) shunii.4| | smRcavat . (3) smRca.59, 136, pamA.127 ci (cI) 669. (4) shunii.4|675-76. (5) shunii.4|667 (rAja- TaiH (STaM) saMstu (saMskR) pitR (prati); nRpra.11 yathAsmR (yAkIyaM laukikaM ca dvividhaM likhitaM smRtam ); smRca.55, nRpra. vatsmR) zeSaM pamAvat ; prakA.38,85, samu.41.
Page #457
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhuktiH gautamaH jaDo na bhavati paugaNDo vA na bhavati tasya dhanaM paraiH bhuktivizeSasya svatvahetutvam tatsaMnidhAveva ceddaza varSANi bhuktaM bhavati tadA taddhanaM ajaDA'pogaNDadhanaM dazavarSabhuktaM paraiH bhoktureva svamiti nizcIyate / sa eva bhogaH svAminaH saMnidhau bhoktuH| sakAzAdAnAdirUpeNa tasya dhanasya nirgata suucyti| gaumi. (1) jaDo vikalendriyaH, pogaNDaH pUto gaNDaH zrotriyAdibhukterna svatvahetutvam kapole'nutpannaH zmazruryasya sa bhaNyate / tathA nAradaH- ne zrotriyapravrajitarAjanyapuruSaiH / 'bAla A SoDazAdvarSAt 'pogaNDo vA'pi shbdyte'| zrotriyAdimibhujyamAnaM na bhogamAtrAtteSAM bhavati / kecit paThanti 'paugaNDazcApi viMzateH', tau na bhavata | upekSAkAraNatvopapatteH / zrotriyapravrajitayodharmatRSNayoityajaDapogaNDau . tayordhanaM tayoreva saMnidhau parairbhaktamanya- pekSeti / rAjapuruSasya tu bhayena / rAjapuruSagrahaNaM sarveSAM dIyaM bhavati / .. vyamA.346 balavatAmupalakSaNam / etena sAhasikA vyAkhyAtAH / (2) jaDaH unmugdhacittaH sNvyvhaaraayogyH| pogaNDa: aparigrahasyApi pravrajitasya svasvAmike zUnyagRhAdAvupaaprAsavyavahAraH / to muktvA yadanyasya dhanaM paraiH bhogaH saMbhavati / gaumi. asaMbandhaiH tatsamakSaM svAminyekagrAmasthita evetyarthaH / viSayavizeSabhukterna svatvahetutvam bhujyate tat dazavarSabhoktureva bhvti| na hi sati svAmitve pazubhUmistrINAmanatibhogaH / iyantaM kAlamupekSaNamupapadyata ityabhiprAyaH / jaDabAladhanaM (1) anatibhogaH atibhogena na hAnirityarthaH / / tu nAhiyate / tadgrahaNamAdhyAdInAmapyupalakSaNArtham / vyaka.74 yathAha. nArada:-- 'AdhiH sImA bAladhanaM nikSepo- (2) pazuzabdena sarve catuSpAdA yajJiyA gRhyante, panidhiH striyH| rAjasvaM zrotriyasvaM ca nopbhogen| 'catuSpAdA vai pazavo yaziyAH' iti zrutidarzanAt |bhuumiH jIryati' iti // atra jaDadhanaM na parigaNitamiti cet kSetrArAmAdiHna gRham / 'dazavarSAd vezmano bhoktuna viMzativarSeNApi jIrNatvaM mA bhUditi / yathAha nAradaH- bhUmiH' ityauzanasavacanAt / striyaH pricaarikaaH| eSA. 'pratyakSaparibhogAcca svAmino dvidazAH smaaH| AdhyA- manatibhogaH dazavarSAnubhavena na svAmyaM bhavatItyarthaH / tathA dInyapi jIryeyuH strInarendradhanAdRte' iti // evaM ca ca nAradaH-'anAgamaM tu yadbhuktaM vatsarANAM zatairapi' viMzativarSAt bAladhanaM jIryatyeva / saMnidhAvityanenaiva | iti / idamapi vacanaM pazubhUmistrIviSayatvena vyAkhyAtapareSAmarthasiddhatvAtparagrahaNaM saMbandhibhuktasyAnaticAra- miti / mabhA. jJApanArtham / saMnidhigrahaNAdanyagrAmasthasya na dossH| mabhA. (3) pshvshctusspaadH| bhUmiH kSetrArAmAdikA / striyaH (3) jaDa unmattaH, paugaNDo vyAkRtavyavahAraH / yo paricArikA daasyH| pazvAdInAM svatve nAtibhogo'pe kSitaH / alpenApi bhogena bhoktaH svaM bhavati / kathamana* vyata., setu. vyamAgatam / (1) gaudh.12||34; vyamA.346 DA (Da) dhau (dhAne); * mabhA. gaumigatam / vyaka.73, mabhA; gaumi.12|34 po (pau); smRsA.106 (1) gaudh.12||35; vyaka.73 rAjanya (rAja); mabhA. gaumi.12|35 janyapu (japU); vyasau.69 gaumivat ; vyapra. dhau+ (tasya); vyaci.67 paraiH saMnidhau(saMnidhau paraiH); vyata. 166 vyakavat . (2) godh.12|36, vyaka.74 bhUmi 223 po (pau); vyapra.166 po (pau); setu.88 po (pau) (puSpa); mabhA.; gaumi.12||36; vyasau.69; vyapra.166 varSa (varSa); vica.137, | bhUmi (puruSa); prakA,45.
Page #458
--------------------------------------------------------------------------
________________ 382 vyavahArakANDam mtaraehe dRzyamAnAM gAM svayaM takrAdi krItvopayuJjAna upe- (1) samyagiti viMzativarSaparyantam / vyamA.345 kSeta ? kathaM vA bahuphalamArAmam ? kathaM vA dAsI yauvana- (2) AhartA bhoktA / aphaarystddhnsvaamii| . sthAmanvahaM paricArikAm ? gaumi. ___ vyaci.64 (4) atibhoge tddhaanirevetyrthH| vyapra.166 . . nizchidratvAdidharmayuktaH pitRbhogaH svatvahetuH vasiSThaH 'pitrA bhuktaM tu yadravyaM bhuktyAcAreNa dharmataH / muktivizeSa eva svatvahetuH tasminprete na vAcyo'sau bhuktyA prAptaM hi tasya tt|| paitRkaM krItamAdheyamanvAdheyaM pratigraham / / ___ bhuktatyAcAreNa nishchidrtvaadinaa| vyaci.65 yajJAdupagamo veNistathA dhUmazikhA'STamI // 'tribhireva tu yA bhuktA puruSairbhUryathAvidhi / taMtra bhuktAnubhuktadazavarSam |anythaa'pyudaahrnti| lekhyAbhAve'pi tAM tatra caturthaH samavApnuyAt // AdhiH sImA bAladhano nikSepopanidhiH striyH| (1) lekhyaM zuddhapramANopalakSaNam / yathAvidhIti rAjasvaM zrotriyadravyaM na saMbhogena hIyate // zaktasya saMnihitasya virodhaM vinetyrthH| vyamA.341 tacca saMbhogena grahItavyam / (2) lekhyAbhAve'pi krayAdyAgamaprakAzakapramANA viSNaH bhaave'piityrthH| smRca.72 AdhyadhikAre bhogo gamakaH kauTilIyamarthazAstram yayonikSipta Adhistau vivadete yadA nrau| ___ bhuktivizeSa eva svatvahetuH bhuktiryasya jayastasya balAtkAraM vinA kRtA / svaskhAmisaMbandhastu / bhogAnuvRttirucchinna vRddhigrahaNaM tu na bhogaH / AdhiM vinApi satvena dezAnAM vyabhicArAt / tena bhogAbhAve pUrvA'pi na balavatI yat svaM dravyamanyairbhujyamAnaM daza varSANyapekSeta, kintu bhogayutottaraiva prabaleti mitAkSarAparArkasmRti- hIyetAsya, anyatra bAlavRddhavyAdhitavyasanicandrikAmadanaratnAdisarvagranthasiddhAntaH / idaM caadhaavev| proSitadezatyAgarAjyavibhramebhyaH / viMzativarSotatra svatvanAzaparasvatvayorabhAvAt / pratigrahe kraye ca tayoH pekSitamanuvasitaM vAstu nAnuyuJjIta / satvAt bhogarahitA'pi pUrvA balavatI dAnamAtreNa siddheti jJAtayaH zrotriyAH pASaNDA vA rAjJAmasaMnidhau _ vitA.116 paravAstuSu vivasanto na bhogena hareyuH / upanidhisAMgamo bhogaH svatvahetuH mAdhi nidhi nikSepaM striyaM sImAnaM rAjazrotriyasAgamena tu bhogena bhuktaM samyag yadA bhavet / / dravyANi c| AhartA labhate tatra nApahArya tu tatkacit // svasvAmisaMbandha iti sUtram / svasvAminoH saMbandhaH (1) vasmR. 16 / 13 (kha)paitRkaM (ya eka) veNiH (vINaiH) kAtyAyanau; vyaci.64 yaM (yaH); nRpra.9 bhavet (tu yat) tatra 'STamI (hyamI). (tattu); vyasau.65 bhavet (tu yat). . (2) vasmR. 16 / 14-15 (kha) (tatra bhukte dazavarSamevodAha- (1) vismR.5|182; smRsA.104; vyaci.64 vAcyo ta). (3) vasmR. 16 / 16 (kha) bAladhano (dhikaM caiva) (vAyo); nRpra.9, samu.49 na vAcyo'sau ('pi tatprApta) hi saMbhogena hIyate (rAjA dAtumarhati). (4) vasmR. 16616 (tu) smRtyantaram . . ka-pustake nAsti. ___ (2) vismR.5|183 tu (ca). : (tha); vyamA.341 (5) vismR.5|180 dete (detAM ) bhuktiryasya jayaH (yasya viSNukAtyAyanau; vyaka.70 tAM (tat) viSNukAtyAyanau smRca. bhUktiH phalaM); vitA.116. 72, smRsA.104; vyaci.64 smRci.49 tu yA (yadA); (6) vismR.5|181 tu bho (ca bho); byamA.345 bhoge nRpra.9 thaiH...yAt (rthapuruSAnvitAm ) candra.154 yathAvidhi (bhukte) bhuktaM ... bhavet (samyag bhuktaM yadA tu yat) tatra (tattu ) (yadA bhuvi); prakA.47; samu.49 smRtiH, vivya.16. viSNukAtyAyanI vyaka.70 bhavet (tu yat) tatra (yatra) viSNu... (3) kau.3|16. dik /
Page #459
--------------------------------------------------------------------------
________________ mukti: 383 dhanI dhanasvAmI dazavarSANi yAvatprekSate na kiJcidvakti, na rAjani vyavaharati, na kulasamakSaM bhoktAraM vadati 'madIyametatkimiti tvayA svayaM bhujyate' iti, sa dazabhyo varSebhya uttarakAlaM na tallabdhuM svIkartumarhati nivartate'sya svAmyamiti yAvat / prekSaNena jJeyatAmAtramucyate na pratyakSatai / saMnidhAviti vakSyAmaH / paraiH na jJAtisaMbandhibhiH / tathA ca smRtyantaram - ' jJAtisaMbandhibhibinA' iti / 'saMbandhibAndhavaizcaiva bhuktaM yajjJAtibhistathA / na tad bhogAnnivarteta bhogamanyatra kalpayet ' // tadayuktam / avyavasthaivaM sati syAt / ke jJAtayaH 1 ke vA saMbandhinaH ? iti saMbandhamAtragrahaNe na kiMcid vyAvartyam / tasmAdyenAnyadIyaM bhujyate sa para eva bhavati, kintu tathA sati parazabdo'nuvAdamAtra manarthakaH syAt / yasya parasyApi nai paravyapadezaH sa nirasyate yathA bhAryApatI pitAputrAviti / tatra hyAmavyapadezo'sti 'arddhAM ha vA eSa Atmano yajjAyA AtmA vai putranAmAsi' iti / tena dampatyoH pitAputrayorna bhogAbhogau kAraNam / teSAmapi vibhaktadhanAnAM bhogakAle prApte bhogo bAdhaka eva / bhAryayA api strIdhane bhartRsakAzAd gRhIte bandhena patyubhoMge nAsiddhi:, sA hyetyantaparavatI, nobhayorvibhAgo'sti strIdhanamapi tenaiva tasyAH paripAle nIyam / 'rAjastrIzrotriyadravyAdanyatra' iti ca paThyate / evamanena svAmina upekSamANasya svAmyahAniruktA / kasya tarhi tatsaMbhavatItyevamarthamuttarazlokaH / medhA. nyAyAdhigamalakSaNo'bhidhIyata iti sUtrArthaH / svasvAmisaMbandhastviti / adhikriyata iti zeSaH / bhogAnuvRtti riti / ucchinnadezAnAM ucchinnasAkSikANAM dravyANAM, yathAsvaM yathAyathaM, bhogAnuvRttiH avicchinno bhogaH, svatve pramANaM bhavatIti vAkyazeSaH / yaditi / yat svaM svIyaM dravyaM anyairbhujyamAnaM, daza varSANi upekSeta, hIyetAsya upekSamANasya tad dravyaM hIyeta / anyatra bAletyAdi / bAlavRddhavyAdhitavyasani proSitAnAM dravyaM upekSamANAnAM na hIyeta, abAlAdInAmapi dravyaM dezatyAge rAjyavibhrame copekSamANAnAM na ye | - viMzativarSopekSitamiti / tathAvidhaM, anuvasitaM avicchinnAdhyuSitaM, vAstu gRhaM, nAnuyuJjIta na prArthayeta / iha vasitapade saMprasAraNAkaraNamArSam / tatrApavAdamAha - jJAtaya ityAdi / zrImU. zaGkhaH niyamataH puruSadvayabhogaH svatvahetuH 'paitraM vinA'pyAgamena pUrvapuruSAbhyAM bhuktaM labheta / * labheta caturthAdiriti zeSaH / smRca. 73 manuH bhuktivizeSaH svatvahetuH ciddaza varSANi saMnidhau prekSate dhanI / bhujyamAnaM paraistUSNIM na sa talabdhumarhati // (1) yatkiJcidbhujyamAnamiti vyavahitena saMbandhaH dhanIti saMnidhAnAtsAmAnya nirdeze'pi bhujyamAnadhanopekSaNaM pratIyate / yatkiJciditi dAsadAsIsArAsArabhANDAdi sarve grAhayati / na hi loke'tyantaM dhanamiti prasi ddham / gobhUhiraNyAdyeva mahArSa dhanamiti prasiddhataram / tenAyamatra vAkyArthaH- yatkiMciddravyaM pareNa bhujyamAnaM (1) smRca. 73; prakA. 47, (2) masmR. 8 / 147; vyamA 347 manunAradau; gaumi. 12346 dIka. 333 smRsA. 106 kSa (kSya) manunAradau; vyaMci. 67; vyata. 222 manunAradau candra. 153 manunAradau; vyasau. 68 manunAradau; vyapra. 157 yatkicit (yaM kazcid ) stUSNIM (rathaM); setu.88 manunAradau; samu.46; vica. 136. .1 avasthite. (2) yatkiJciddhanajAtaM samakSamevAnyairdazavarSANi bhujyamAnaM dhanasvAmI tUSNIM pratIkSate, kimetanmA maivaM bhuGkSveti na pratibadhnAti, nAsau tatpunarnyAyena svIkartumarhati / *gorA. (3) dazeti bhUbhinnadhanaparam / vyaci. 67 (4) prItyAdivyatirekeNa parairdazavarSANi bhujyamA nam / + vyata. 223 (5) pratigrahAdi vinA svatvaM nAstyeva, kintu pUrva * mamu. gorAvat ! + setu vyatavat / 1 svami. 2 (0). 3 bhogo ni. 4 sa evaM bha. 5 narthaH kasyApi naM. 6 smanyapi dhya. 7 te'bho. 8 yIyA. 9 hyAtya. 10 jJA strI.
Page #460
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam bhuktabhUmyAdiphalaM bahumUlyamapi pUrvasvAminA na prApyate, | bhogena ne bhUmerapahAramicchanti tripuruSaiva bhuktiH pramANabhamyAdi prApyate / evaM ca vakSyamANaM, 'bhamaM tadvyava- | miti vadantaH / anye tu na kadAcidAgamarahitena . hAreNeti bhamaM naSTaM na taddhanaM kintu tadutpannaM bahusasyAdi bhogena svAmyamanumanyante / evaM hyAhuH- 'anAgamaM ca nssttmityrthH| maca. yo bhuGkte bahUnyabdazatAnyapi / tathA-'saMbhogo yatra (6) dhanI AdhAtA upanidhAtA vaa| nanda. dRzyeta na dRzyetAgamaH kvacit / AgamaH kAraNaM tatra ajaDazcedapogaNDo viSaye cAsya bhujyte| na saMbhoga iti sthitiH' // tripuruSabhuktivAdinastAvabhagnaM tadvyavahAreNa bhoktA tadravyamarhati // devaM paThanti- 'yadvinAgamamatyantaM bhuktaM pUrvastrimibhavet / (1) na sa tallabdhumarhatItyasya zeSaH / ajaDazceda- na tacchakyamapAhatu kramAt tripuruSAgatam // asyAyapogaNDo, yadi jaDaH apratipattimAn , pogaNDo bAlaH, marthaH-Agamo dAnAdiH, asati tasmin yadbhuktaM prAka SoDazAd bAlaH pogaNDa ityucyate / etacca svadhana- pitRpitAmahaprapitAmahaistaccaturthasya sidhyati na tu viMzatyA saMrakSaNAsAmarthyakAraNAnAmanyeSAmapyupalakSaNArtham / madya- vaSaiH / tatrAnyatroktam-'Adau tu kAraNaM dAnaM dyUtaviSaktatA dIrgharogagRhItatA tapaHsvAdhyAyaikaparatvaM madhye bhuktistu sAgamA / ante tu bhuktirevaikA pramANaM vyavahAreSvanaipuNyaM vAgindriyAbhAvo bAdhirya yasyaite- sthAvare bhavet // tRtIyasya bhogAtsiddhirna prathamadvitIyayoH 'sAmarthya hetavaH santi na tadIye dhane bhokturbahutareNApi pitRpitAmahayorasyApi na viMzativogaH pramANam / kAlena svatvamApadyate / viSaye cAsya bhujyate / asyeti | anye tvAgamarahitasya vArSazatikasyA'pi bhogasyAdhaninaH pratyavamarzaH / viSayaH kAzmIrakANAM kazmIrAH, prAmANyamanumanyante / tathA cAhuH--'anAgamaM tu yo paJcAlAnAM ca paJcAlAH / dUradezeSUSite svAmini bhoktu- bhuGkte bahUnyabdazatAnyapi / cauradaNDena taM pApaM dnnddyebhogaa'siddhiH| yadaktaM saMnidhAviti tasyaivAyaM prapaJco pathivIpatiH // bhogakevalatAM yasta kIrtayenArAma vijJeya iti / yadi bhoktA ca svAmI ca ekasminneva deze kvacit / bhogacchalApadezena vijJeyaH sa tu taskaraH' vasetoM tathApi samAnadezavAsino'pi svAmino na zakti- / iti // ucyate / yadatraM cedamuktaM bhogo naiva pramANamiti vihInasyApahAraH / ajaDApogaNDagrahaNasya pradarzanArtha. tadayuktam / sarvasmRtikAraistripuruSabhogasya prAmANyenAtayA vyAkhyAtatvAt / tena yasya jAnato yadyapekSAkAraNaM bhyupagatatvAt / yatuM bahUnyabdazatAnIti tadAhartRviSayaM, na saMbhAvyate, tadIyaM dhanaM dazavarSANi bhaJjAno bhoktai yadAtmIyameva bhogaM cirakAla~siddhihetumAha tasya pitRpitAvAhati, tasya tatsvamityavagantavyam / mahabhogena vinA na sidhyatItyarthaH / kathaM punarekasyAnenanu ca na bhogAtsvatvaM yuktaM , svatve sati bhogo kAbdazato bhogaH puruSasya ? naiSa doSaH, cirakAlayuktaH / bhogAddhi svatve'vyavasthA syAt / yazcAyamavadhi- pratipAdanaparA bahutvavacanAH zataM sahasramityAdayaH dazavarSANIti, sa smRtyantareNa na sarvasmin dhana iSyate / zabdAH / yathA 'zatAyubai puruSaH zatavIryaH zatendriya kiM tarhi ? 'pazyato'bruvato bhUmeha nirvizativArSikI' iti / etaduktaM bhavati, viMzativArSikAdbhogAdadhikAiti ( yaasmR.2|24 ) / anye tu viMzativArSikeNA'pi dapi na prathamabhoktu gaatsvtvsiddhiH| athavA tatparasyApi (1) masmR.81148: mitA.2224 po (pau) dravya (dhana); na sidhyatIti yathAzrutameva / na hi bahaSvabdazateSvAgamaapa.2124 mitAvat ; smRca.68 mitAvat ; davi.292 smaraNaM saMbhavati / tatazca cirantanadevAyatanabrAhmaNamaThadravyaM (dhana); savi.127 mitAvat ; candra.153 poga (yoda) grAmA rAjabhirapahiyeran , lekhyazAsanamapi rAjAdhikRtabhagnaM (bhagna) dravyaM (dhana); vyapra.158 mitAvat ; vitA.145 lekhakalikhitamiti cirantaneSu naiva pratyabhijJAyeta / ye cAsya (yo vAsya) bhagnaM (bhagnaH) zeSaM mitAvat ; prakA.45 dravyaM (dhanaM); samu.47 prakAvat . 1'na...bhogena' ityazo nAsti. 2 nAdyasa. 3 gyasyA. 1 kAzmIrANAM kAzmIrapazcA. 2 'dUra ... vijJeya iti' ityaMzo 4 AgamaH kAraNaM tatra na saMbhoga iti sthitiH / . 5 'ucyate nAsti. 3 ttathA. 4 'samAna ...na' ityaMzo nAsti. 5 dupe. / ... gatatvAt' ityazo nAsti. 6 yA tu... latve he.
Page #461
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhuktiH 385 kUTazAsanamapi saMbhAvyeta / tasmAcirantano bhogaH svatva- | avazyaMbhogyAH tathA hi bhavadgauga: gRhNAti, kIdRzokAryaH svatvasya dAnAdyAgamasaMbhAvanAyA jJApako heturna 'syA ato bhogaH ? bhUmistu sarvadA phaladeti bhogalAbhatu kaarkH| ata eva bhuktiH pramANamadhye paThitA- mantareNa na bndhtvsiddhiH| tatrApi kathaMcidupekSya'likhitaM sAkSiNo bhaktiH pramANaM trividhaM smRtam' mANasya tu yacchataH prathamabhogakAla eva yadi dvitIyeiti / na tu svatvakAraNamadhye 'saptavittAgamA' ( masmR. na AdhigrAhakeNa saMnikarSAdinA svIkRtaH syAditareNa vA 101155 ) iti 'zrutazauryatapaHkanyA' (masmR. AdyapramANavatA dezaviprakarSAtkAryavyAsaGgAdvA na svIkRtaH 4 / 227) ityAdau ca / athavA yatra balAdibhogakAraNaM tadA vicAryate, neyatA tdsiddhiH| yadA tu gRhItAdhisaMbhAvyate tadviSayametat 'anAgamami'tyAdi, atraiva reva samanantaraM rAjJA pravrAjito mahAntaM vyAdhimAsasAda, prakaraNe paThitam-'anvAhitaM hRtaM nyastaM balAvaSTabdha- na vA'syAnyo'rtharakSAdyadhikRtaH kazcidasti sa cireNAyAcitam / apratyakSaM ca yadbhuktaM SaDetAnyAgamaM vinA' pyAgataH, siddhAvapi nirupadhipramANakAle, labhata eva iti / svIkRtamapyanyena / nanu ca 'AdhiH sImA' ityanenaivAyamarthaH siddhH| na, anye tu bhrAtaNAM nyUnAdhikavibhaktAnAM punarvibhAgaH uktasya kAlasya tripuruSaM yAvad bhuGkte sa evArthaH (1) / samIkaraNArtha uktaH, sa viMzativarSebhya Urva nAsti ayaM tu tata uttarakAlamapi nivRtyarthamArabhate / tathA ca ityevmrthmidmaahuH| etAvanmAtraphalatve tatraivAbhidhAna'bahUnyabdazatAni' ityatra vcnm,| anvAhitaM yatpra. mucitam / sAmAnyAmidhAnaM tu prakaraNotkarSeNAnyaviSayakaTamanyathA pradAntarhitamanyadavasthApyate, bandhopAhRtaM tAmapi jJApayati / rAtrau saMdhimedacchalAdinA, balAvaSTabdhaM prasahyeti vi- apare tu khilIbhatA bhamiryena kSetrIkRtA tatra bhamizeSaH / ziSTaM prasiddham / yadi tripuruSA bhuktiH pramANa, sthAnopabhoga uktaH / sa cedetAvanti varSANi na nigRkastarhi yaduktaM pazyato'bravato bhUmehAnirvizativArSikI' hItaH tataH kSetrapitaiva svAmItyevamAdivizeSaviSaya ityeityasyArtha: ? kecidAhuH-IyantaM kAlaM bhuJjAnasya sati vamAhuH / iha bhavantastvAhuH, yo samAnadezI samAnalekhyadoSAdau zaktAbhiyuktAdikRtatvaM kramAkSaravilopA sAmathryo samAnasvabhAvau samAnadhanau tatprayojanAva.....ityevamarthameva ucyate (2) / saMdigdharUpamapi lekhya- parasparasaMbandhinau tayoranyatarasyetareNa bhujyamAnamiyantamamiyatA bhogakAlena nizcIyate / anye tvAhaH yatraika , vadhiM samakSamupekSamANasyAstyeve sthAvareSu svAmyam / eva tAmeva bhUmimekasya bandhAyArpayati tAmeva cApara- kintu tripuruSabhuktivirodhAt nai sarveNa sarva samarthanIsyaikasya AdyaM pramANamaparasya pAzcAtyam / tatra satyapi yam / viruddhe ghete smRtI / te na kimapi kalpanamahataH, prAmANyasyAdyatve pAzcAtyo viMzativArSiko bhogo bala- yenAsti ca svAmyaM, nAsti cet kiJcidyujyate, tata vAnetaccAyuktam / 'yenaiva svIkRto bandhastathaiva saH' eva vyavasthA yuktA / / 'AdheH svIkaraNAt siddhiH' iti vacanAt / svIkA- yadyapi svatvAgamakAraNAni bahUni santi dAnavikrayarazca bhuumebhogaabhissvngg eva tenedRze viSaye svalpenApi bandhakaraNAdIni, tathA'pyanupalabhyamAnakAraNavizeSe bhogakAlena bndhsiddhiH| etadevAmipretyoktam-- 'vidya- viMzativArSikabhoge'nantarAdarzitaviSaye bandharUpatA'bhyumAne'pi likhite jIvatsvapi hi sAkSiSu / vizeSataH pagantuM yuktA, caJcalaM bhogyaM ca svatvaM, vastvapacaye tatpra. sthAvarANAM yanna bhuktaM na tatsthiram' iti // vizeSa- / tyAhA~ labhyate / tatazca tripuruSA bhuktiH sarvasya svamA. grahaNaM gavAvAdAvabhujyamAne'pi nAsiddhiryataH te na / pAdayati dAnavikrayasaMbhAvanayA yAvatyeva sA vArSikI (2) 1rAma. 2 tvatra. 3 yAcitAnvAhitaM nya. 4 (0). 5 4vatvaM pra. bhaviSyati, viMzativArSike tu bhoge na kiMcidanupapannam / 6 kiya. 7 saktA. 8 lepadisatyanayAbhyAmadhamarNa u. 9 traiva tA. 1 tathA sUtrakSetrayantraizca svAmI bhUmitvena sa ca viSaya 10 reka. 11 bhilASeva te. 12 gamiti kA. 2 syaiva. 3 (0). 4 (0). 5 pu. 6 nA. vya. kA. 49
Page #462
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam yatrobhAvapyAgamamantareNa bhogamAtrabalAtpravRttau tatra pUrvo avahAyau~ bhavetAM tau dIrghakAlamavasthitau // bhogazcirantano'pi viMzativarSabhogena sAmpratikena niru- (1) AdhiruktArthaH / prItyA bhujyamAnaH upa pAdhinA bAdhyate / daNDApikayA AgamavataH iyatkAlo vastrAntarhito nyAsaH / tau cirakAlaM na sthApyau / kiM bhogaH tripuruSAgatAyA bhukterbAdhaka ityuktaM bhavati / tarhi ? prApte kAle mokssnniiyau| AdhermokSaNakAlo dvi. bhamaM tadyavahAreNeti / vyavahAragrahaNaH dharmanivRtyartham / guNIbhUtaM dhanaM tasyAtikramastasminnapi kAle'mokSaNam / tena yadi kathazcijjAnIte tadA jIyeta, tadApi tvanena / upanidhirapi / yAvatA kAlena na asyAvasaro bhavati, upadhinA bhuktaM pUrvasvAminastu upadhibhogajJApane pramANaM madIyamevaitadbhoktA'hamiti, sa pratyAharaNakAlaH tatonAsti / tena vyavahArato jIyate / taddharmo nAsti 'dhikaH kAlaH kAlAtyayastaM nArhataH sa na kartavya ityrthH| tAdRzena bhogenApaharataH iti / tiSThatvetat / - medhA. hetumAha / avahAryo bhavetAM tAviti / tau hi dIrghakAla- (2) nidhAnasvAmI yadi buddhi vikalo na bhavati mavasthitAvapratyAhriyamANo hAni gcchtH| tasmAdviguNIbAlo vA, asya ca tasminneva deze vyavasthitasyAnyena bhUtadhane AdhimokSaNe prayatitavyam / suhRdupadezo'yaM tadIyaM bhujyate taddhanaM vyavahAreNa bhagnaM, svAminastatra 'na tvevAdhAviti / bhUyasA'pi kAlena nApahAraH / yato vivAdo na bhavati / yato bhoktaiva taddhanamarhati / vyava- vakSyati--'AdhiH sImA bAladhanamiti atastasyaivAyahAreNa bhagnamiti vacanAd dharmeNa tat svAmina eva mnuvaadH| sarvadA svam / evaM cAyaM puurvshessshlokH| *gorA. anye tvAdhiviSayamupadezamicchanti / yo dveSeNa dvigu (3) tathA ca yatparamArthataH parakIyameva vyavahAreNai- NIbhate dhane kAlaM kSapati, tat trilAmaM dhanaM nAdhikaM vrdhte| vArjitaM tatpratyavAyabhayAdeva yathAsthAnaM gamayitavyam / va cAsyAdhunA'nyatrAdhAnavikrayau staH, iha vRddhimayaM mA xap.2|25 labhatAmityanena mAtsaryeNa, tatredamucyate avahAryo bhavetAM (4)-viSaye tasya punaH punrjnyaanvissye| +mavi. tAviti / anayA budhdyA'mokSayataH svAmyamasya nivrtte| (5) jaDAdestadapi sasyAdikaM na nazyatItyAha- yastu kathaMcidasati dhaneM na mokSayati, tasya visargavikrayau ajaDa iti / asyedRzadhanasvAmino viSaye drshnvissye| na sta iti| athavA'paro'rthaH, sukhenopekSayati iti, - +maca. parahastagatayo zazaGkayocyate avahAryoM bhavetAmiti / (6) mitA.TIkA-taddhanaM tadutpannaM phlruupm| - baal.2|24 . (2) bandhaH prItibhogyazca pradArthaH etau dvau kAlAti(7) viSaye nivAraNayogye deshe| +nanda. kramaNaM nArhataH, api tu prAte kAle svAminA pratyAharaNIyau (8) ajaDaH spaSTavAk buddhivikalo na cet , pogaNDo yasmAttasmAttau dIrghakAlamanyahastAvasthitau AdhitvopadazamAvadhi / - +bhAca. nidhitvAt sAkSyAdyabhAvena hArayituM zakyAviti / gorA. AdhiprItibhogyAdermoMgo na svatvahetuH (3) Adhirbandhakam / upanidhireva bhogArtha samarpitaM Adhizcopanidhizcobhau na kaalaatyymhtH| kSetrAdi / na tu 'vaasnsthmnaakhyaayetyaadismRtyuplkssitH| tasyopabhogAnahatvAt / kAlAtyayaH uktAvadhikAlAti* mamu. gorAvat / x mitAkSarAkArANAM svAbhiprAyastu pazyato'nuvato' iti / 75 zvobhI (zcaiva); smRci.11, vyasau.68 zcobhI (zvetau);yAjJavalkyavacane (pR. 389) draSTavyaH / + zeSaM gorAgatam / prakA.45 ava (apa) mava (mapi); samu.47 ava (apa). (1) masmR.81145, vyamA.349 ava (nAva) tAM to vivya.19 zcobhI (zcaiva) mava (mapi). (dAptI) mava (mupa); vyaka.73, smRsA.106; vyaci.68, 1 zAstrAntaravadantarvitto nyAsaH.2 le dvi. 3 vyavahAryAvi 1 daNDapUrvikayA'trAgataH i. 2 (0). 3 hara. 4 nte. | tisthitam . 4 ne'dhi. 5 (0). 6 nisa. 7 mukhe. 8 tayAM 5 pahataH zaGka.
Page #463
--------------------------------------------------------------------------
________________ .. bhuktiH . 387 kramaH / na kAlAtyayamahataH,mokSaNakAle'vazyaM mokSaNIyA- dAzaGkAmasyaiveyaM na devadattasya, yataH praSThauhI na bhogyA, vityrthH| tatra hetumAha-'avahAyauM bhvetaamityaadinaa| prItisaMbhogyazvopanidhiH / yena svakaiH bhogyaM paripAlya tau hi cirakAlAvasthitau bhokturavahAyauM bhavetAM, bhoktA. punarbhujyamAnaM dRSTa, na punarupanidheretadrapaM, bhogyo hyupkdaacidphredpiityrthH| +vyaka.73 nidhiH asadbhAvAdbhogyasya ca kIdRzaguNamupanidhitvam ? (4) AdhigrahaNAnantaramalpamUlyApattau tatpUrakatayA upanidhezcAsau pratiSedhaH / tasmAdupanidhirUpAtikramAdasati yatnena saha sthApyate sa upanidhiH / kAlAtyayaM kAlAti- tasmin pratiSedhe yatnAntaramuktam / uSTrAdInAmapi daza. krama nAzam / avahAyauM svAminA aanetvyau| . *mavi. varSANi bhujyamAnAnAmavasthAntarApattiH / atastatrApi (5) nAradasmRtilakSitau ca nikSepopanidhI tAvevAtropa- nopanidhitvam / vahanniti kecidazvavizeSaNaM manyante / nidhizabdena gRhyte| etAvAdhyupanidhI cirakAlAvasthitA- vRSasya nAyaM vidhiH / apare tu gardabhAzvatarArtha manyante / vapi na kaalaatyymhtH| yadaiva svAminA prArthitau tadaiva damyo balIvardaH / prayujyate, vAhanArtha yo diiyte| / tasyAvahAyauM smrpnniiyaavityrthH| .. . mamu. anye tu punaH pratiSedhaM vikalpArtha manyante / etayati (6) svAbhiprArthane sati sudIrghakAle'pi upanidhiri- rekeNAnyasyopanidherasti kAdAcitko'pahAraH / tena yadavAdhirapi na nazyatIti vaarthH| 'na tvevAdhAvi' tyatrA- strAdi prItyA bhujyate , yAvatparikSINaM ttraastyevaaphaarH| tyayAbhAvasyoktatvAt / 4maca. na hi prI yA gRhIte vastre parikSINe svAminopekSite. 'cirakAle'pi na tayorbhogAtsvatvamiti sthitiH|| punaravasaro'sti, dehi me vastraM vinAzitaM tvayA tatsamena saMprItyA bhujyamAnAni na nazyanti kadAcana / mUlyena saMzodhayeti / .. . medhA. benuruSTro vahannazvo yazca damyaH prayajyate // , (2) dogdhrI gauruSTo vahazcAzva ete prItyA anyonyaM / (1) prItireva sNpriitiH| tayA hetubhatayopabhujyante bhujyamAnA na kadAcidapi svAmino'pahAryante / azvAdi . dhenvAdayaste na nazyanti / pUrvasvAmisaMbandhahAnyA bhoktaH damanArtha damanasya diiyte| saMprItyA bhujyamAnAnIti sAmAkhatvApattiAzaH, sa dhenvAdInAM prItyA bhajyamAnAnAM na nyopakramavizeSAbhidhAnam / *gorA. bhavati / nanu ca sarvasyaivopanidhe genApahAro nAsti, (3) ete dazavarSordhvamapi na nazyanti / dhenurduhyamAnA vakSyati-'nikSepopa nidhiH striya' iti / ko vizeSo gauH / vahannazvo na tvavahan / damyo damanIyo balIvardo dhenvAdInAm ? ucyate: yatra dazavarSoM bhogo na ca svarUpa- yaH svayaM dAntaH kRtvA prayujyate hle| . . mavi. nAzaH, tatra 'yatkiJciditi sAmAnyavacanena prAte'pahAre / (4) 'yatkiMciddazavarSANi' ityanantaraM bhogena svatva. upanidheH pratiSedhaHH dhenvAdInAM tUpanidhitvameva nAstyataH hAni vakSyati tadapavAdArthamidam / xmamu. pratiSedhasya nAyaM viSaya iti syAdAzaGkA / AdhAna-- (5) kvacidanyatrApi naSTaphalahAnyapavAdo manunoktaHnimitto hi dhenuzabdo yadi parasaMvatsare dhenuH syAt parata saMprItyeti / vyapra.165 upasaryA, yadi garbhamAdadhyAddhenutvamApadyeta, tadA janaye AdhyAdibhogo na svatvahetuH . ........ AdhiH sImA bAladhanaM nikSepopanidhiH striyaH / + smRsA., vyaci., nanda. vyakagatam / . rAjasvaM zrotriyasvaM ca na bhogena praNazyati + // ___* bhAca. vAkyArthI mavivat / - zeSaM mmuvt| ... * nanda. gorAgatam / maca.gorAgataM mamugataM ca / (1) samu.47. (2) msmR.8|146; vyaka.74 prayujya xzeSaM gorAgataM mavigataM ca / (samal); smRca.69; pamA.149; smRsA.107; vyaci. + anatyaH govindarAjIyagranthaH azuddhisaMdehAnnoddhataH / 71. kadA (kathaM); smRci.11, 50, savi.129 yazca (1) msmR.8|149; vyamA.351 AdhiH sImA bAla (yacca); vyasau.69, vyapra.165, vyama.15; prakA.45; (dAyasImAdAya) nidhiH (nidhi) manunAradI; vyaka.74 manusamu.47.. 1 mAnAsa. 2 vAhAnyasya spandIyate.. 3 to. 4 tatratyevopa. 1 satvA. 2 dhizcaya. .......... 5 se tasyopa. 6 kSate. 7 saMsAdhayati, .
Page #464
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam 388 1 (1) AdhIyata ityAdhirbandhakadravyaM gobhUhiraNyAdyucyate / yaccottamarNAddhanamAdIyate / upanidhiH vastrAntare - NAntarhito nyAsa uktaH / yadapradarzitarUpaM sacihnaM vastrAdinA pihitaM nikSipyate / prItibhogyaM tu yuktamupanidhizabdavAcyam / tasya nikSepagrahaNenaiva gRhItatvAt / sImA maryAdA / grAmAdInAM bahusAdhAraNyAddhi tatropekSA saMbhavati / gRhAdInAM tu prAkAraparikhAdirUpA dvitrihastaparimANarUpA dvayoH sAdhAraNI yA'nyatareNa kathaMcidupajIvyamAnA, svalpatvAdbhogasya kazcitkiyantaM kAlamupekSetApi, tatrApi dAnAdi svatvApagamahetuM saMbhAvayati / atastatputrAH pautrA vA gUDhacihnAdinA prajJApitasImatvAdAcchindantyeva / bAladhanaM dRSTAntArtha, pogaNDazabdasya darzitatvAdityuktam / striyo dAsyaH / bhAryA vA / netarasyAdhanasyApahAra ukto 'dhanasya dazavArSikI' iti / 3 nanu ca neha dhanamasti yatkiJciditi vastumAtranirdezo'yam / naivaM dhanIti saMbandhAt dhanaviSayataiva yatkiJciditi sAmAnyazabdasya pratIyate / ka evamAha striyo na dhanamiti / icchAviniyojye dravye dhanazabdo vartate 'vinimyaadRte'| athAsmAdeva strIdhanAtsvatvamAtro - palakSaNam / dhanopamAnena pumAMso'pi bhogena dAsAH svIkriyanta eva / rAjasvaM, dezezvarA rAjAnaH teSAM dhanam / te hi mahAdhanatvAdugratvAcca svayaM dhanamanvicchanto'dhikRtairuktabhedAdibhirnidhanIkriyante taddhenopekSayA / zrotriya1 dravyaM zrotriyadhanAbhiyuktiH / 11 medhA. (2) sImA cihnanirNItA / bAladhanamiti pUrvazlokanAradau; smRca.69 svaM ca... zyati (dravyaM nopabhogena nazyati); pamA.148 AdhiH (Adhi) bAla (bala) zeSaM smRcavat ; smRsA. 107 na bhogena praNa ( nopabhogena na ) manunAradau; vyAce. 71 na bho... ti (nopabhogena zAmyati); smRci. 50 vyacivat, manunAradau; savi. 129 sImA bAla(ca sImA''tma) nidhi : (nidhi) zeSaM smRcavat ; candra. 153 vyacivat; vyasau. 69 na bho...ti (nopabhogena sidhyati ); vyapra. 166 nidhiH (nidhI) zeSaM smRsAvat; prakA. 45 smRcavat; samu. 47 smRcavat ; vivya. 20. 1 zAstrA. 2 yamA 3kSya tatrA. 4 ( 0 ). 5 satvA. 6 taH. 7 ndhena viSa. 8 itthaM vi. 9 (0). 10 duccatvAnvayaM dhana. 11 virutabhedA. 12 dUnApe. 1 vyatirekaH / striyo'nyapariNItA dAsyazca / AdhyAdikamabAladhanamapi na nazyatItyetadarthaM bAladhanoktiH / praNamavi. zyati bhoktuH svaM bhavati / (3) sImni tatratyacihneH susAdhanatvamupekSAkAraNam / strISvaprAgalbhyaM, rAjazrotriyayordRSTAdRSTakAryavaiyamyam / avaziSTeSUpekSAkAraNaM vyaktam / evaM saMbandharUpopekSAkAraNasaMbhave'pyahAniH / smRca. 69 (4) uktena dazavarSabhogena na svAmino nazyanti na bhoktuH svatvaM bhajante / . mamu. (5) zrotriyagrahaNamanyAsa topalakSaNArtham / pamA. 148 (6) uktArthe pratiprasavamAha - Adhiriti / sImA caturvidhA vakSyamANA / bAladhanaM rAjarakSitAtiriktam / rAjasvaM karazulkAdi / zrotriyasvaM dhanabhUmyAdimAtram / . eSUtpannaM vRddhisasyApatyAdyapi na nakSyatIti bhAvaH / *maca. (7) nikSepaH RNArthaM paratra nihito'rthaH / AdhyupanidhyoH svAminA prAptakAlAtprAcInabhogaviSayo'yamapavAdo grAhyaH / anyathA 'Adhizcopanivizvobhau na kAlAtyayamarhataH' ityanena virodhaprasaGgaH syAditi / nanda Agamabhagavirodhe prAbalyadaurbalye 'saMbhogo dRzyate yatra na dRzyetAgamaH kacit / AgamaH kAraNaM tatra na saMbhoga iti sthitiH // (1) yasmin vastuni govastuhiraNyakSetrAdAvanyasya bhogo dRzyate anyasya ca rikthapratigrahAdirAgamaH svAmyApAdakastatrAgamo balavAnna bhogaH / bhoga eva saMbhogaH / kAraNaM svAmye tatra iti sthitiH evamanAdivyavasthA, na bhogamAtreNa svatvam / yAdRzena ca svatvaM tatpurastAd vyAkhyAtam / 'yatkiMciddaza varSANi' iti vAnena virodhaH medhA. tatraiva parihRtaH / (2) yasmin vastuni bhogo dRzyate, AgamaH punaH krayAdiH na kvacidasti, tatrAgamaH kAraNaM na saMbhogo'tazca zuddhAgamasya dazavarSabhogenApi kAryasiddhiH / + gorA. (3) ityAdIni manvAdivacanAni svalpakAlabhogAbhiprAyANi / vyamA. 342 * zeSaM mamugatam / + mamu. gorAvat / (1) masmR. 8/200; vyamA 342 dRzyate yatra (yaMtra dRzyeta); apa. 2 / 27 vyamAvat; samu. 48 vyamAvat
Page #465
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhuktiH 389 (4) atra AgamaH svAmitvaparicchede saMbhogasahitaH mAtreNaivArthanAzaH / evaM tahyetadapi vedAdeva / upekSayApi kAraNaM na tu kevala: saMbhoga ityuktam / ap.2|27 dravyanAzo bhavatItyato draSTavyam / parairbhujyamAnaM nopekSaNI (5) ekasya bhogo dRzyate Agamazca lekhyAdirna yamityabhiprAyaH / athetarasya kiM svatvasaMbandho'sti ? dRzyate itarasya ca Agamo dRzyate tatra yasyAgama- pUrvasya tAvaddhAnirityAcAryAbhiprAyaH / itarasyApi tu stasyaiva, na bhogina ityAha-saMbhoga iti / mavi. svatvaM naiva, parasvabuddhyaiva bhogapravRttaH / yadyevaM na, tarhi (6) AgamaH pratigrahakrayAdiH kAraNaM tahate dazavarSoM- rAjJastadA dossH| tadapi satyam / atha kiM ? nRpasyaiva ttaraM bhogamAtrAtsvatvAsiddhaH bhuktyasattve Agamo na tad bhavatu svAmino hAnyupadezAt, tathAvidhasya ca pramANaM kintubhayam / maca. rAjagAmitvAt / athavA pUrvasvAmina eva tadarpaNIyaM (7) nASTikavipratipattau balAbalamAha - saMbhogo tatsvatvApAye hetvabhAvAt / smRtistu dRSTamUlatayA'pyupayatreti / yatra asvAminA vikrIte'rthe ekasya saMbhogo dRzyate padyata eva / upekSA niSedhamAtraM caitat / hAnivacanaM tu tatrAgamaH kAraNaM pramANaM, na saMbhogaH asvAmivikraya- nindAmAtratvenopekSakasya vyavahArapravRtyayogyatAmAtrajJaptisAdharmyAt / nanda. phalam / tadeva cAtra yuktam / anyathA zrutahAnirazrutayadvinAgamamatyantaM bhuktaM pUrvaitribhirbhavet / kalpanA ca syAdityalaM prsnggen| vishv.2|24 na tacchakyamapAhatuM kramAdhipuruSAgatam // (2) pareNAsaMbandhena / ' bhujyamAnAM bhuvaM dhanaM vA / yAjJavalkyaH pazyataH abruvataH madIyeyaM bhaH na tvayA bhoktavyeti aprati___ bhuktivizeSaH svatvahetuH SedhayataH / tasyA bhUmeviMzativArSikI apratiravaM viMzatipazyato'bruvato bhuumehaa'niviNshtivaarssikii| varSopabhoganimittA hAnirbhavati / dhanasya tu hastyazvAdepareNa bhujyamAnAyA dhanasya dazavArSikI * // dezavArSikI hAniH / (1) bhuktau tu-pazyato'bravato bhUmeriti / pazyannapi nanvetadanupapannam / na hyapratiSedhAtsvatvamapagacchati, yaH parairasaMbaddhairbhajyamAne na kiJcaneyatA kAlenApi apratiSedhasya dAnavikrayAdivat svatvanivRttihetutvasya yAt , nUnaM tadIyaM na bhveditybhipraayH| kAlaniyamastu / lokazAstrayoraprasiddhatvAt / nApi viMzativarSIpabhogAvedamUlatayaiva draSTavyaH / nanvetadayuktam , yadanabhidhAna svatvam / upabhogasya svatve pramANatvAt pramANasya ca * vyaci.vyAkhyAnaM vyapra.vyAkhyAne draSTavyam / vyamA. prameyaM pratyanutpAdakatvAt / rikthakrayAdiSu svatvakArakaazuddhibahulatvAnnoddhatam / hetuSu apAThAcca / tathA hi 'svAmI rikthakrayasaMvibhAga(1) msmR.8|149 ityasyopariSTAt prakSiptazloko'yam / / parigrahAdhigameSu / brAhmaNasyAdhikaM labdham / kSatriyasya (2) yAsmR.2224; apu.253152-53; vishv.2|24; vijitam / nirviSTaM vaizyazUdrayoH' (gaudha. 10 / 38-41) medhA.83 : 8148 pU. mitA. vyamA.342 bhUmehAni ityaSTAveva svatvakAraNahetUn gautamaH paThati na bhogam / (hAnirbhUme); ap.gaumi.12|34;smRc.68,311, pamA. na cedameva vacanaM viMzativarSopabhogasya svatvotpatti147; smRsA.94 bhUmehA'nirvizati (hAnirdhanasya daza) dhanasya hetutvaM pratipAdayatIti yuktam / svatvasya svatvahetUnAM ca daza (bhUmeviMzati) : 106,109; vyaci.65 vyamAvat : lokaprasiddhatvena zAstraikasamadhigamyatvAbhAvAt / etacca 75, nRpra.8; vyata.208 bhavadevabhaTTadhRtapAThastu smRsAvat , vibhAgaprakaraNe nipuNataramupapAdayiSyate / gautamavacanaM zUlapANidhRtapAThastu vyamAvat : 222 vyamAvat ; savi.125, tu niyamArtham / api ca, 'anAgamaM tu yo bhuGkte bahUnya443; mc.8|148; candra.153 pareNa (saMnidhau) nAyA bdazatAnyapi / cauradaNDena taM pApaM daNDayetpRthivIpatiH' / (nasya) zeSaM byamAvat ; vyasau.68 bhUmeha niviMzati (hAnibhAdaza); vImi. vyamAvat ; vyapra.157 nAyA (nasya); ityetadanAgamopabhogasya svatvahetutve viruddhayate / na ca vyama.15, vitA.144, rAkau.395, setu.87 vyamAvat / 'anAgamaM tu yo bhuGkte' ityetatparokSabhogaviSayaM prakA.44-45, samu.46, vica.136 vyamAvat . / 'pazyato'bruvata' iti pratyakSabhogaviSayamiti yuktaM vaktum ,
Page #466
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam 'anAgamaM tu yo bhuGkte' ityavizeSAbhidhAnAt / 'nopa- kAtyAyanaH- 'zaktasya saMnidhAvoM yasya lekhyena bhoge balaM kAryamAhA tatsutena vA / pazustrIpuruSAdI- bhujyate / viMzadvarSANyatikrAntaM tatpatraM doSavarjitam' nAmiti dharmo vyvsthitH|| iti kAtyAyanavacanAcca / iti // tadapi na / AdhyAdiSvapi viMzaterUvaM patradoSosamakSabhoge ca hAnikAraNAbhAvena hAnerasaMbhavAt / na dbhAvananirAkaraNasya samatvenApavAdAsaMbhavAt / yathAha caitanmantavyam / AdhipratigrahakrayeSu pUrvasyAH kriyAyAH kAtyAyanaH- 'atha viMzativarSANi AdhirbhuktaH suprAbalyAdapavAdena bhUviSaye viMzativarSopabhogayuktAyAH, nizcitaH / tena lekhyana tatsiddhilekhyadoSavivarjitA' / dhanaviSaye dazavarSopabhogayuktAyAH, uttarasyAH kriyAyAH tathA- 'sImAvivAde nirNIte sImApatraM vidhIyate / tasya prAbalyamanenocyate iti / yatasteSUttaraiva kriyA tattvato doSAH pravaktavyA yAvarSANi viMzatiH' iti / etena : nopapadyate svameva hyAdheyaM deyaM vikreyaM ca bhavati / na dhanasya dazavArSikItyetadapi pratyuktam / tasmAdasya zlokacAhitasya dattasya vikrItasya vA svatvamasti / asvasya syAnyo'rtho vaktavyaH / ucyate / bhUmerdhanasya ca phaladAne pratigrahe ca daNDa: smaryate / 'adeyaM yazca gRhNAti hAniriha vivakSitA na vastuhAnirnApi vyavahArahAniH / yazcAdeyaM prayacchati / ubhau tau cauravacchAsyau dApyau tathA hi, nirAkrozaM viMzativarSopabhogAdUrdhvaM yadyapi cottamasAhasam' iti / tathA AdhyAdInAM trayANAmapa- svAmI nyAyataH kSetraM labhate, tathApi phalAnusaraNaM na vAdatve'sya zlokasyAdhisImAdInAmuttara zloke'pavAdo labhate, apratiSedhalakSaNAt svAparAdhAt , asmAcca vacanopapadyate / tasmAdbhUmyAdInAM hAniranupapannaiva / nApi nAt / parokSabhoge tu vizaterUrvamapi phalAnusaraNaM labhata byavahArahAniH / yataH, 'upekSAM kurvatastasya tUSNIbhUtasya eva / pazyata iti vacanAt / pratyakSabhoge ca sAkroze tiSThataH / kAle vipanne pUrvokte vyavahAro na sidhyati' // abruvata iti vacanAt / vizateH prAk pratyakSe nirA-. iti nAradenopekSAyAM liGgAbhAvakRtA vyavahArahAniruktA kroze ca labhate, viMzatigrahaNAt / na tu vastvabhAvakRtA / tathA manunA'pi (8 / 148) nanu tadutpannasyApi phalasya svatvAttaddhAniranupapannaiva / 'ajaDazcedapaugaNDo viSaye cAsya bhujyate / bhamaM tadyava- bADhaM, tasya svarUpAvinAzena tathaivAvasthAne yathA taduhAreNa bhoktA taddhanamarhati // iti vyavahArato bhaGgo tpannapUgapanasavRkSAdInAm / yatpunastadutpannamupabhogAnnaSTaM darzito na vastutaH / vyavahArabhaGgazcaivam / bhoktA kila tatra svarUpanAzAdeva svatvanAzaH / 'anAgamaM tu yo vadati 'ajaDo'yamapogaNDobAlo'yamasya saMnidhau bhuGkte bahUnyabdazatAnyapi / cauradaNDena taM pApaM daNDayetpRviMzativarSANyapratiravaM mayA bhaktaM tatra bahavaH sAkSiNaH thivIpatiH // ityanena vacanena niSkrayarUpeNa gaNayitvA santi / yadyasya svamanyAyena mayA bhujyate tadAyaM kimi- cauravattatsamadravyadAnaM prAptaM hAnirviMzativArSikIti apotyetAvantaM kAlamudAste iti' tatra cAyaM niruttaro bhava- dyate / rAjadaNDaH punarastyeva viMzaterUrvamapi / anAgamo. tIti / evaM niruttarasyApi vAstavo vyavahAro bhavatyeva / pabhogAdapavAdAbhAvAcca / tasmAtsvAmyupekSAlakSaNasvApa'chalaM nirasya bhUtena vyavahArAnnayennRpaH' (yAsmR. 2119) rAdhAdasmAcca vacanAdvizaterUrva phalaM naSTaM na labhata iti iti niyamAt / + sthitam / etena dhanasya dazavArSikItyetadapi vyAkhyA____ atha matam / yadyapi na vastuhAnirnApi vyavahAra- tam / _*mitA. hAnistathApi pazyato'pratiSedhato vyavahArahAnizaGkA (3) bhUmyAdidhanaviSaye svAmitvaM prati bhukteH kvacibhavatIti tannivRttaye tUSNIM na sthAtavyamityupadizyata dviSaye AgamasApekSAyAH, kvacicca tannirapekSAyAHiti / tacca na / smArtakAlAyA bhukterhAnizaGkAkAraNa- prAmANyaM vakSyati; tasyAH vizeSaNaM tAvadAha --pazyata tvAbhAvAt / tUSNIM na sthAtavyamityetAvanmAtrAbhi- iti / AdhyAdivyatiriktAyA bhUmeH pareNa pratyarthinA dhitsAyAM viMzatigrahaNamavivakSitaM syAt / atrocyte| viMzativarSANi yAvadbhujyamAnAyA arthinaH pazyata imAM viMzatigrahaNamUrdhva patradoSodbhAvana nirAkaraNArtham / yathAha * pamA., savi., vyama., vitA. mitAgatam /
Page #467
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhuktiH 391 kAryANi siddhayanti sthAvarANi carANi ca ' // tasmAddazaviMzatyA divarSaparyantaM samakSamanyasya bhuJjataH saMbandhinopekSA yadA kRtA tadA hAnirapi tAvatsaMbhAvyeta / tasmAnnodAsitavyam / viMzatyAdigrahaNaM dIrghakAlopalakSaNArthaM na tu viMzatyAdivarSaparyantaM pazyato'bruvataH pUrvasvAmino bAlyAdidoSarahitasya svatvaM nAzayati bhoktuzca svatvaM janayati pUrvasvAmisvatvAbhAvaM bhoktuH svatvaM cAgamayati bhuktirevAgamAnapekSiNIti yuktam / uktayukteH kAtyAyanavirodhAdanyaparatvAcceti / bhavadevanibandhe likhitaM evameva yathoktakAlavyApinI bhuktiH pramANam / nanu AgamayuktA bhuktiH pramANamuktaM na tu bhuktimAtram / tathA ca yAjJavalkyaH-- 'Agamena vizuddhena bhogo yAti pramANatAm / avizuddhAgamo bhogaH prAmANyaM nAdhigacchiti' // pulaho'pyAha'bhogaM tu kevalaM yazva kIrtayennAgamaM kvacit / bhogacchalApadezena vijJeyaH sa tu taskaraH ' // vyAsenApyuktam'anAgamaM tu yo bhuGkte bahUnyabdazatAni ca / cauradaNDena taM pApaM daNDayetpRthivIpatiH // ataH kathamabhidhIyate bhuktiH kevalaiva pramANamiti ucyate / naitAni vacanAni sarvatrAgamasahitabhuktiprAmANyapratipAdakAni / pUrvoktAnekavacanavirodhAt / yuktivirodhAcca / na hi saMbhavati vi-: dyamAne saMbandhini snehAdikaM vinAnyenAvivAdena viMzatyAdivarSaparyantaM bhUmirbhujyate / tena tatra nirapekSA bhuktireva pramANam / yacca yAjJavalkyavacanaM pulahavacanaM ca, tatsvalpakAlabhogAbhiprAyam / vyAsavacanaM prativAdinosaMnidhAne puruSaikadvayaMbhogAbhiprAyam / tripuruSabhogasya tatrApi pramANatvAt / tathA ca kAtyAyanaH - 'Adau tu kAraNaM dAnaM madhye bhuktistu sAgamA / kAraNaM bhuktirevaikA saMtataM yA cirantanI' // itthamaparANyapi vacanAni samarthanIyAnIti na kiJcidanupapannam / 1 bhUmimeSa bhuGkta iti pratyakSamupalabhamAnasyAbruvato'nAkSipato hAniH svasvAmisaMbandhAbhAvo bhavati / evaM bhUvyatiriktasya dhanasya daza varSANi bhujyamAnasya hAniH / evaMvidhA hi bhuktistUSNIMbhUtasya pazyataH svAmitve sati na ghaTate / kiM tu bhoktureva svAmitve sati bhujyata iti bhavati tatra bhuktiH pramANam / etacca vyavahArasthitimAzrityocyate / na dharmagatim / ata eva manuH (8 / 148 ) - 'ajaDa vedapaugaNDo viSaye cAsya bhujyate / bhagnaM tadvyavahAreNa bhoktA taddhanamarhati // tathA ca yatparamArthataH parakIyameva vyavahAreNaivArjitaM tatpratyavAyabhayAdeva yathAsthAnaM gamayitavyam / yattu nArade noktaM 'anAgamaM ca yo bhuGkte bahUnyabdazatAnyapi / caudaNDena taM pApaM daNDayetpRthivIpatiH' iti / / tat bahubAlAdidhanaviSayam / pUrvaja bhUmibhoktRpuruSaviSayaM vA / ata eva vakSyati --- ' Agamastu kRto yena' ityAdi / apa. (4) yAjJavalkyenApyevamupekSakasya hAnirevAbhihitA na punarbhoktuH svatvApattiH pazyata iti / hAnizcAtra likhitabalenAtmIyatvaprasAdhanamAtrasyAbhipretA / na punarbhamyAdau tatphale vA svatvasya / nopekSAmAtreNa svatvamapaitItyuktatvAt / tenAtra na dharmAkhyanirNayavazAdupekSakasya hAniH / tadvazenAtmIyatvaprasAdhanasaMbhavAt / naivaM vyavahArAkhyanirNaya"vazena / lekhyavaiguNyasyoktatvAt / kiM tu dvitIyavyavahArAkhyanirNayAt / bhokturanindyatvaM svAmino niruttaratvenA svAminA jitatvAt / smRca. 68 (5) mitA. TIkA - bhukteH kaizcidvizeSaNairyuktAyA iti / AsedharAhityacirakAlatvAdIni vizeSaNAni tairya - kAyAH / atra kriyA nAma karaNaM kRtiriti yAvat / subo. (6) atra halAyudhanibandhe svarasaH - AgamasmaraNAI kAle sAgamaiva bhuktiH pramANam / traipuruSikabhoge tvAgamA'smaraNe bhuktiH pramANam / 'smArtakAle kriyAbhUmeH sAgamA bhuktiriSyate / smArte tyAgamAbhAvAt kramAttripuruSAgatA' // iti kAtyAyanavacanAt / hAnipratipAdakAnAM ca vAkyAnAM pramANaparipAlanakartavyatAzeSatvAt / 'tathA ca bRhaspatiH - 'bhUmerabhuktirlekhyasya yathAkAlamadarzanam / asmAraNaM sAkSiNAM ca svArthahAnikaraNAni tuM // tasmAdyatnena kartavyaM pramANaparirakSaNam / tena idaM tu vicintyaM, kimayaM bhogo bhUmyAdiSu viMzatyAdivarSAvacchinnaH pUrvotpannasvatve pramANaM, abhinavasvatvotpAdako vA ? na tAvadabhinavasvatve pramANam / 'anyAyenApi yadbhuktaM pitrA pUrvataraistribhiH / na tacchakyamapAkartu kramAtripuruSAgatam ' // ityatra nAradenAnyAyapravRttatripuruSabhoga svatva saMbandhasya pratipAditatvAt / yadi pUrvotpanna - meva svatvaM tadA kathamanyAyeneti saMgacchate ? na hi svama
Page #468
--------------------------------------------------------------------------
________________ 392 vyavahArakANDam nyAyena bhujyate / kiM ca bhogapramANatvamanupapannaM vaktavyaM / nenaiva svatvahAnikalpanA bhavatIti yuktam / tathA AdhyAliGgarUpeNAdhAnama(?)pyanupapattirUpeNa pramANam / tadA diSu mamatvAtizayAdeva cirakAlamantareNa svatvahAnisA kimanupapattiH strIrAjadhanagocarA nAsti ? tatazca kathaM kalpanA na saMbhavatItyUhanIyam / taditaradravyANAM svatantratatparyudAsaH 'strIdhanaM ca narendrANAM na kadAcana jIyati' kAlenApi svatvahAnikalpanA yuktimatIti naanuppnnmiti| ityAdinA ? kiM ca yatrApi bhogaH pramANaM tatrApi vaiSamya- astu vA svatvotpAdaka eva bhogaH / kAlavaiSamyAdika manupapannaM bhUmyAdibhogAdau viMzativarSANItaradravyeSu daza- vacanakameva bhaviSyati / evaM hi yathA tadeva jananaM hi varSANIti / ato bhUmyAdereva mahAphalatvenAnupapatteH putrasya svatvotpAdakaM na sutAyAstathA sama eva bhogaH zIghratvamucitam / ato nAnupapattitvena bhogaH pramANaM tatkAlAvacchinno bhUmyAdiSu svatvotpAdako na strIrAjanApi liGgarUpeNa / evaMvidhabhoge svatvapratibandhasyApari- dhanayoriti kimanupapannam ? asmin pakSe uktaM nAradadRSTatvAt / nApi bhogena svatvamevotpAdyate / yAjanAdhyA- vacanam-- 'tAn bhuktiH kurute vazam' iti; tadapi panAdivyatiriktasyaivaMvidhabhogasya svatvotpattikAraNatve- mukhyameva / bhuktereva svatvahetutvAt / yacca bhogasya svatvonAzrutatvAt / ataH kathaM bhogaH pramANamiti / ucyate, tpAdakatvaM nirastaM, tadapyayuktam / tadanyatra nAvagataM tathAbhavedevaM yadi bhogo bhoktaH pUrvotpannasvatve pramANamiti pyetAnyeva vacanAni gamayantIti nAnupapannaM kiJciditi / brUmaH / kiM tarhi ? pUrvasaMbandhisvatvatyAge / ata eva smRsA.107-110 yAjJavalkyanAradAdivacanAnyapi na bhoktaH svatvapratipAda- (7) vivAdamakurvataH samakSaM bhUsvAminaH pareNAsakAni, kiM tu pUrvasaMbandhisvatvahAnikhyApakAni 'pazyato- piNDAdinA bhujyamAnAyA bhUmerviMzativarSa nivRttA svatva'bravato hAnirdhanasya dazavArSikI / pareNa bhujyamAnAyA hAniH / atra lokavyavahArakarmatvAdvarSagaganA sAvanena / bhUmerviMzativArSikI' // ityevamAdIni / tena parvasaMba- tathA ca viSNudharmottaram--'satrApyupAsyAnyatha sAva. nidhano vipratipatti vinA'nyAyenApi cirapravRttabhogo- nena laukyaM ca yat syAt vyavahArakarma' / tatraiva 'sAvane anupapadyamAnaH pUrvasaMbandhinastaduddezena svatvatyAgaM kalpa- ca tathA mAsi triMzatsUryodayAH smRtAH'iti / tasmAd yAjJayatIti na virodhaH / pramANamapyarthApattireva / etena bho- valkyAdivacanAviMzativarSadazavarSAdikAlairbhoga eva svaktureva svatvaM sidhyati / yaduddezena yattyajyate tasya tatsaM- tvaM janayati, tathA kAlaprAptibalena bIjamaGkuraM janayati, bhavatIti sArvajanInameva / nAradenApyanenaivAbhiprAyeNa taravazva kusumamiti / svAminA ca aparityakte'pi zAstrobhuktaH svatvahetutvamuktam / yathAha-'bhujyamAnAn paraira- ktakAlInabhogAt svAmyamanyasya bhavati / yathA jayena rthAn yastAnmohAdupekSate / samakSa tiSThato'pyasya tAnbhuktiH rAjJaH pararASTradhane iti / evameva zrIkarabAlakayoglokabhakurute vazam' // nanu sAnupapattiH strIrAjadhanayorapya- vadevabhadRzUlapANikullUkabhaTTacaNDezvaramantrinavyavardhamAstIti tatrApi kimiti svatvatyAgaM na kalpayati ? na, nopaadhyaayprbhRtyH| vyavahAro'pi tAdRgeva / etadvistrINAmadeyatvenAnyoddezatyAgenApi svtvsyaanivRtttvaat| ruddhavacanAnyanyathA vyAkhyeyAni / vyata.222-223 tathA ca nAradaH-'anvAhitaM yAcitakamAdhiH sAdhAraNaM (8) Agamo'bhyadhika ityanena sAgamatvam / viMzati. ca yat / nikSepaH putradArAzca sarvasvaM cAnvaye sati // vArSikItyAdinA dIrghakAlatvaM nizchidratvaM ca, 'avata' Apatsva pi hi kaSTAsu vartamAnena dehinA / adeyAnyAhurA- ityanenA'nyaravojjhitatvaM, 'pazyata' ityanena pratyarthisanicAryA yaccAnyasmai pratizratam' // tathA rAjJaH tasyApi dhAnatvaM ca darzitam / kvacitripuruSabhogAdau sAgamatvaM vistaratvAdavivAdasyApratisaMbandhanAdapyupapatteH (1) na nA'pekSitamityuktaM, tatra cintyate-Agamavyatirekega tyAgakalpanopapattimatI / kAlavaiSamyaM ca tyAgakalpanAyAM / bhogaprAmANya smRtivirodhH| tathA ca nAradaH--'anAmamatvAtizayAdupapadyata eva / tathA hi, bhUmiH khalu mahA- garma tu' ityaadi| 'Agamena vizuddhena bhogo yAti. phalatvAnmamatvAtizayabhAjanam / tena tatra cirakAlasAdha- * setu., vica. vyatavat /
Page #469
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhukti: 39.3 mayA pramANatAm / avizuddhAgamo bhogaH prAmANyaM naiva | likhitaM ityAdivacanena yathA yathApekSita tarkasaha kRtenaigacchati' || iti atraivakAreNa siddhasya punarabhidhAnena ca kadezasAdhane'nyaikadezadApane niveditaikadezasya prAganisarvatra bhogasyAgamasApekSatvamavagamyata iti / maivam, Agama veditasyAdApane'pi na vyavahAradarzinAM doSastathAtrApIti / vyatirekanizcayaparatvAt nAradavacanasya / evaM ca tripuruSabhogAderAgamasaMdehe'pi prAmANyam / evaM ca viMzativarSAdibhuktirAgamanizcayasApekSaiva pramANamiti vyavasthitam / vevamapi pazyato'bruvato hAni:' ityAdeH 'adhyAsanAsamArabhya bhuktiryasyAvighAtinI / triMzadvarSANyavicchinnA tasya tAM na vicAlayet' iti vacanavirodhastadavastha eva / triMzadvarSabhukteH prAmANyAbhidhAnenArthato viMzativarSabhukteH prAmANyanirAsAditi cet, na 'pazyato'bruvata' ityAde naravabhogaparatvAt bRhaspativacanasya ca vighAtinIti zabdena kalahatADanAdirUpavighAtAbhAvaviziSTAyA rakhayukAyA api bhukteH prAmANyabodhakatvAt / evaM ca sarveSAM vacanAnAM viSayabhedena virodhe parihRtaM dazavarmAdibhogAdInAM svatvaMjanakatvaM tatpramApakatvaM vA ? nAdyaH pratigrahAdevi bhogasya svatva hetutvabodhakAbhAvAt / nAntyaH, bhUyazo'nyAya - kRtabhoge vyabhicArAditi / hantaivaM tripuruSabhoge'pi dIyatAM dRSTiH / yadi tu vacanabalAttatra chalavyavahAreNaiva nirNayaH / yadvA tripuruSabhogaprAmANyapratipAdakavacanameva tatra svatvo pattau mAnaM tadA prakRte'pi tulyaM, na tvevaM SaNmAsAdi - bhogo'pi nyAyataulyena pramANaM syAditi cet na, vAcanike'rthe nyAyAnavakAzAditi dik / *vImi. 2 / 29 (9) [ mitAkSarAgataM - 'bhukteH svatve pramANatvaM, notpAdakatvam' itimatamupanyasya ] atrAhAparArka :vyavahArasthitimAzrityedamucyate na dharmagatimiti parasvApahArapratyavAya bhIruNA pareNa pUrvasvAmine tadarpaNIyam / tyAdigrahaNasyaivamAnarthakyaprasaGgAt / tato'rvAgapi vyava1 sabhApatisabhyAdInAM vyavahArarItyA tata Acchidya tadadAne'pi na kSatiH / ata eva manuH -- 'ajaDazcedapau - gaNDo viSaye cAsya bhujyate / bhagnaM tadvyavahAreNa bhoktA I taddhanamarhati' || vyavahAreNa bhoktArhatIti vyavahArasthitimevoktavAn / bRhaspatirapi 'satApi lekhyena' ityAha / 'anAgamam' ityAdi nAradavacanaM tu bahutaradhanabhUmiviSayamekapuruSaniyamAbhAvanizcayaviSayaM vA / ata eva yogIzvara:-"Agamastu kRto yena' ityuktavAn / tasmAt 'nihnute tadayuktam / 'chalaM nirasya' ityAdinA vyavahAradarzi nAmapyetAdRzaviSaye doSAvarjanIyatvAt 'nita' ityAdivadatra satarkAbhAvAcca / asmadupapAditarItyA tatrApi tathAnabhyupagamAcca / tacca prapaJcitaM vizeSaparibhASAprastAve / evaMvidhA hi bhUktistUSNIMbhUtasya pazyataH svAmitve sati na ghaTate, kiM tu bhoktureva svAmitve sati yujyate iti bhavati tatra bhuktiH pramANamiti pUrva svayameva svAmisvatvahAni parasvatvotpattiparatvavyAkhyAnenAsya virodhAcca / na ca tadapyetadanugrAhaka tarkapradarzanena vyavahArasthitiparameva na vastugatiparam / vyavahArahAnizca bhoktA yadyevamupanyasyati - ajaDo'yamapaugaNDo'yametatsamakSaM bhujyamAnaM kSetrAdi yadyetadIyamanena kuto viMzativarSAvadhi na pratiSiddham ? asmiMzcArthe guNopetA bahavaH sAkSiNaH santIti tathopanyaste cAyaM niruttaro'vazyaM bhavatIti vAcyam / asya satarkatvAbhAvAt AgamapramANAnupanyAsena mUlazaithilyAt / upekSAhetvabhAvakRtavyavahArahAnAvapi vastvanusaraNasyAvazyakatvAt / tathA ca nAradaH upekSAliGgAbhAvakRtAmeva vyavahArahAnimAha na vastvabhAvakRtAm / 'upekSAM kurvatastasya tUSNIMbhUtasya tiSThataH / kAle vipanne pUrvokte vyavahAro na sidhyati // na ca niruttaratAprayukta vyavahArahAnizaMkAnirAsAya pratyakSaM svIye vastuni pareNa bhujyamAne tUSNIM na stheyamityupadezArthamidaM vacanaM hInAdilakSaNavaditi vAcyam / viMza * zeSaM vyatagatam / vya. kA. 50 hArahAnizaGkAyAstulyatvAt / lekhyadoSodbhAvanamuttarakAle na kAryaM tato'rvAk kAryamityetadarthaM tadgrahaNamiti cet na, AdhyAdiSvapi viMzatyAdyuttarakAle tadanudbhAvanasya tulyatayaitadapavAdatvenottaravAkyAsaMgateH / tacca lekhyaprastAve'bhihitam / ( atra mitAkSarAkArANAM 'na vastuhAnirna vyavahArahAniranena' iti mataM pradarzya ) atredaM vaktavyam / naSTaphalAlAbhe pratiSedharUpAparAdha evaM bIjaM vacanaM vA / nAdyaH / viMzatyAdivarSopabhogavattataH prAgapi samakSabhoge...
Page #470
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam pratiSedhAparAdhasya tulyatvAt tatkRtanaSTaphalAlAbhaprasaGge | iti / tathA ca taduddezena tyakte tatparigrahaNAdeva parasya viMzatyAdigrahaNA'vivakSAprasaGgadoSasAmyAt / tatpari- tatra svatvamapyutpadyate / yathA sarvabhUtoddezena tyakte taDAgahArAya vAcanikatvaM yadi naSTaphalAlAbhasya, tarhi yathAzruta- toyArAmapuSpaphalAdAviti niyamAttadapi bhoktaH svIbhUmyAdisvatvahAnireva vacanAdastu, kiM naSTaphalaparatayA bhavati / strIrAjadhanAdau tu naivam / strINAmajJatvAdaprAgalAkSaNikyA / ata eva kalpataruratnAkarasmRtitattvasmRti- lbhyAdrAjadhanasya bahulatayA jaDAderaprAgalbhyAcchotriyasya candrikAkArAdibhirvacanasvarasAyAta eSa evArtho- bahukAlInAdhyApanAdivyagratayA AdhyupanidhisImAdInA. 'bhyupgtH| mAdhitvAdita eva svatvadhvaMsajanakapUrvasvAmityAgA'kalpa___ atra brUmaH / yAvatA vinA vacanamanupapannaM tAvadeva katvAt / ato bhamyAdau viMzativArSiko gavAdau dazavacanamastake kalpyam / ata eva yathAzrutArthagrahaNe vArSiko bhogaH pUrvasvAminaH svatvadhvaMse bhoktuH svatvosamakSabhogopekSAyAM svatvanAzakatvamupabhogasya parakRtasya pattau ca pramANam / yacca kAlavaiSamyaM tadbhumyAdermahAtatkAlInasya svatvotpAdakatvamalaukikaM vacanAntara- | phalatvena tatra cirakAlenaiva svatvahAnikalpanasyocitaviruddhaM ca kalpyam / asmanmate tu naSTaphale dharmi- tvAt , dravyAntarANAM cAtathAtvAdalyakAlenApi svatvanAzAt svatvanAzaH klapta eva parasvatvopabhoge caurAdiva- hAnikalpanAyA ucitatvAdaucityasiddham / yacca bhamyAniSkrayarUpeNa tatpratyarpaNamapi lokaprasiddhatvAt prasaktaM dAveva kAlavaiSamyeNa bhoktaH svatvajananaM tadapi vacanAviMzativarSAdyuttaramaparAdhavizeSAt svAminastadalAbhamukhena deva yuktam / yathA tadeva janma putrasya pitRdhane svatvapratiSidhyate sa eva cAsya dnnddH| itaratsarve vacanAntarA- janakaM na tu putryA iti / viruddhameveti / - atra pradIpakRtaH / yatra hiM matkRtyedAnI nAtra phalabhavadevastu----kimayaM viMzativarSAdyavacchinno'pratiravo saMbhAvanA tadadhunA tAvatpara eva bhuGktAm / pazcAdetabhogo vacanAvagato bhoktuH svatvaM janayati pramApayati sakAzAt saphalopabhogAM bhuvaM grahISyAmItyAdyamisaMdhAya vA ? nAdyaH / yAjanAdivadasya svatvajanakatvasya loka- bhUmyAdisvAmI tatra paropabhogaM kSamate / tatrApi viMzatyAzAstrayorapratItatvAt / nApi dvitIyaH / liGgatayA vA dyavadhiko bhogo'sti svAminastaduddezena tyAgazca pramApakatvamanupapannatayA vA ? na dvayamapi / IdRzabhogasya nAstIti vyabhicArAnnedRzabhogasya pUrvasvAmisvatvatyAge svatvena saha kutrApi vyAteragRhItatvAt / ata eva na prAmANyam / na cAtra pUrvasvAminA svIyatyAgAbhAvaM tasya svatvena vinA'nupapattirapi / tasyA api vyApti- pratijJAya divyaM kAryam , tatra ca tadbhaGge tyAganirNaye cchAyopajIvakatvAt / kiM cAnena prAcInasvatvasya sata eva parigrahAtparasya svatvaM nirbAdhamiti vAcyam / yataH pramApaNamanumAnadvArA tannirapekSatayA vA ? na tAvat tasyApi pUrvabhogasiddhasya pUrvasvAmiparigrahasya tyAgAnavaprathamaH / smArtakAlInasyAgamAbhAvanizcaye tadanumApaka- dhAraNakAlInatvena bhoktuH svatvAjanakatayA tadvaiyarthyAt / tvasya bAdhenAsaMbhavAt / pramANAntareNAgamanizcaye'sya kiM ca bhUsvAmI sacetAH kimiti vRthaiva tatra svatvaM siddhasAdhanenAnumApakatvAkSepakatvayorasaMbhavAt na dvitiiyH| jahyAt / na patra dRSTamuddezyaM nApyadRSTam , dharmazAstrovyabhicArAcca / 'anyAyenApi yadbhuktam' iti vacana- tetikartavyatAvirahAt / mahecchatvasuzIlatvadayAlutvAdi. virodhAca svasyAnyAyena bhogAsaMbhavAt / kiM ceyamanupa-nApi na tyAgasaMbhavaH / sa tyajannapi taireva hetubhiH kSamata pannatA strIrAjAdidhanagocarApi saMbhavatIti / tatra na ityasyApi saMbhavAt / nApi yaduddezena yat tyajyate kadAcidapi bhogaH pramANamiti kutaH? tasmAdevaM vaacym| tattasya svamiti niyamaH / uddezyenAgRhIte vyabhicA. yadayaM yathokto bhogaH pUrvasvAmino bhoktraddezena tyAgAt rAt / api ca tyAgAdbhoktuH svatvaM svarUpasato jJAnAdvA / tatsvatvadhvaMsamarthApayati anumApayati vA ? na hi saMbha- nAdyaH / adRSTacaratvAt / dvitIye ca tajjJAnaM moktaH vati tanna jahAti, parabhogazcedRze tasminvastuni kSamyata svAmivacanAt syAt / tathA ca taduddezena mayedaM tyakta
Page #471
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhuktiH 395 miti svAminastadabhisaMdhipUrvakaM vacanaM jJApakaM dAna- yathoktabhogo bhoktruddezyakapUrvasvAmikartRkatyAgaM kalpayaMstameveti / tata eva svAminaH svatvadhvaMse kRtamupekSAnusara- tastatsvatvadhvaMse sati parigrahAdbhoktuH svatvotpatti nirbAdhANena / na ca yathoktakSamayaiva tyAgAnumAnam / atyakte'pi mAdadhAtIti tamarthamidaM vacanaM bodhayatIti tanmatam / sozIlyAdinA kSamAsaMbhavAt / na caivaM yathoktakSamayA tacca tvayA'pyabhyupagataM tAvatkAlInabhogasya sauzIlyAdibhoktuH svatvAnumAnamapi na syAt / pUrvasvAminaH svatva- hetukakSamAhetukatvAsaMbhavena pUrvasvAmina idAnIntanasatve'pi sauzIlyAdinA tasya anyathA siddhatvAditi bhogakaddezyakatyAgaM vinA tadIyapUrvAgamaM vinA'saMbhavAvAcyam / tAvatkAlaM sauzIlyAdinA kSamAyA . asaMbhava- bhoktuH svatva nimittatvena tadubhayAnyatarAnAsthAvAdamasahakRto bhogo bhoktuH svatvapramApaka iti smRtibalA- bhyupagacchatA / tathA ca yattanmate naikAntikatvaM tvayA davagatam / tacca svatvaM pUrvAgamAdvotpadyatAM svAmino dRSaNamApAditaM tadbhavanmate'pi tulyam / yacca sauzIbhoktruddezena tadvastutyAgAdvetyatra na no graha iti / lyAdihetukatvaM tAvatkAlInakSamAyAM na saMbhavatItyuktaM atra vadAmaH / pradIpakRdbhiyasiddhAntitaM kSamAyAstA- tat tvanmate'pi samAdhAnakSamameveti / vastutastu tAva. vatkAlInAyAH sauzIlyAdihetukatvAsaMbhavena sahakRto tkAlInakSamAyAH sauzIlyAdihetukatvAsaMbhavo'pi na bhogo bhoktaH svatvaM pramApayati / tacca bhoktaH pUrvAgamA- niyataH / atisuzIlatAdisvabhAvAnAmAjanmApyupekSAyAH dvotpadyatAM bhoktraddezyakasvAmikRtatyAgAdvetyatra na no saMbhavAt / vacanamastake'tigauravaM cobhayamate tulyam / graha iti / tatra praSTavyam / bhoktuH svatvotpAdakau pUrvA- vijJAnezvaramate tvatilAghavamupapAditameva / kiM ca smArte gamasvAmikRtabhoktruddezyakatyAgau pramApya tAvatkAlIno kAle smartavyAsmaraNarUpayA yogyAnupalabdhyA bhokturAbhogo bhoktuH svatvamanumApayatyapramApya vA / nAdyaH / gamAbhAvanizcaye pUrvasvAminazca tyAgAbhAvanizcaye tadIyabhoktuH pUrvAgamasiddhau saMprati tatra svAminaH svAmyAsaMbha- parigrahakRtasvatvotpattipUrvasvAmisvatvadhvaMsAvubhAvapi kalpavena tadIyApratiravaviMzatyAdivarSakAlInabhogopanyAsavaiya- yitumazakyAviti matadvayamapIdamatyayuktam / yA't / tenaiva tadanumAnAnna tadvaiyarthyamiti cet , n| yaccAparamatra pradIpakRdbhiruktam / Adheranupabhogena tatra vyabhicAreNAnumAnAsaMbhavAt / bhoktruddezyakatyAga- yatrAsiddhistadviSayaM 'pazyato'bruvata' ityAdi vacanam / pramApaNe'pi tadrUSaNAnapagamAt / na dvitiiyH| pUrvasvatva- tena yatrAdhigrahItrAdheyaM bhUmyAdi na bhujyate, kintvAdhAtrA dhvaMsAnavagame bhogasahasreNApi smArtakAlInena bhoktuH ciraM bhuktvAnyatrAdhIyate tatrottarasyAdhigrahItustatra khatvAnumAnaM na / anumAnabAdhAt / smartavyAsmaraNarUpa- bhUmyAdau prabhutvaM na tu prathamasyeti 'Adhau pratigrahe krIte yogyAnupalabdherjAgarUkatvAt / yazcAtra na no graha itya- pUrvA tu balavattarA' ityetadapavAdArthamidamIdRze viSaye nAsthAvAdaH so'pyayuktaH / pUrvAgamabhoktruddezyakasvatva- vacanam / tenAtra dvitIyasyaivAdhiH sidhyati / yadvA tyAgayoH phalabhedena tatvanirNayaphalake nirdhAraNe'nyatara- hAnipadamupekSitakoTau vicArakANAmupekSAnimittA nyUnatA nirdhAraNasyAvazyakatvAt / pUrvAgamo hi yadi bhoktureva pratibhAtIti saMzayatAdevasthyaparaM na tu hAnirbhaGga eva / saMprati svAmimanyasyAbhokturmithyAbhiyoganibandhano tathA sati 'hInasya gRhyate vAda' ityAdivacana siddhaM daNDadaNDo'pi syAnna kevalaM bhUdhanahAniH / tasya svatvasyAgama- mantareNaiva punarvyavahAradarzanaM na ghaTata iti punarvicAresiddhau tadapalApadaNDamAtraM na mithyAbhiyogitvanimitto NaivAtrApi nirNayaH / ata eva 'upekSitA yathA dhenuH' dviguNo daNDaH / svatvahAnirubhayapakSe tulyA / viMzatyA- 'varSANi viMzatiryasyA' ityAdivyAsavacanayoH pazyantamadigrahaNAvivakSAprasaktizcobhayapakSe'pi kakSIkaraNIyA / nAdRtya ye yadIye bhUmidhane parairupabhujyate tadIyatvena te bhoktRpUrvAgamaparvasvAmikartRkabhoktruddezyakatyAgasya dvitrA- hIyete na nizcIyete iti vyAkhyAnaM ratnAkarakRtApi divarSopabhogasthale'pi siddhau bhoktRsvatvasyAvAraNIya- kRtam / kiM ca yadi viMzativArSikI bhuktiH svato bhoktuH vAt / bhavadevamatAcca bhavanmatasya nAtIva bhedH| svatve pramANa tarhi tata eva sAdhyasidhdau 'zaktasya saMni
Page #472
--------------------------------------------------------------------------
________________ 396. vyavahArakANDam dhAvartha' ityAdikAtyAyanavacanena yadbhogasya lekhyAdi- ' tvAt / hAnizaGkAprasaktitaulyAt / pradezAntarasadoSanirAkaraNArthamuktaM tadapArthakaM syAditi / vidhivizeSatvAnupapatteratra ca tadvidhyazravaNAt / anyatra tadapi cintyam / tasyaitAdRgAdhiviSayatvaM na prakaraNA- spaSTaM tadvidhisatvena tadunnayanasyApyanupayogAt / hAnidarthataH zabdato vaa'vgmyte| asya cAghivizeSaviSayatA- padenAtatphalakapramANAparipAlanalakSaNayA tatpratiyogibhUtayAmAghisImetyasyaitadapavAdasyaitAdRgAdhibhinnAdhiviSayatA- pramANaparipAlanakartavyatAparatve'tyantakliSTatvApattezca / pyazAbdI klpyaa| 'Adhau pratigraha' ityAderayamapavAda tasmAt samastadoSazUnyA vijJAnayogivyAkhyaivAsya ityyuktm| ativyavahitasya tsyaatraanupsthiteH| viMzatyA- vacaso jyAyasI / *vyapra.158-164 divarSAt prAgapi caitAdRgAdhibhoge parakriyAyAHprAbalyasyA AdhyAdibhogo na svatvahetuH prtihtorvNshtyaadigrhnnaavivkssaaprsktiH|vcnN tAvatkAlI- AdhisImopanikSepajaDabAladhanairvinA / naitAgAdhibhoga eva tatheti yadi, tarhi zrutabhamidhanasAmA- tathopanidhirAjastrIzrotriyANAM dhanairapi / nyAtikrameNaitAhagAdhikRtatadviSayatvasyAzAbdasya kalpanaM (1) kimupekSayA sarvatraiva vyavahArapravRtyayogyatA syAt? jalpanameva / upekSAnimittakavicArakasaMzayatAdavasthyA- satyam / AdhyAdiSu tu bhakti vApahArakAraNamityabhitpunarvicAraH kartavya ityetanmAtraparamidaM vacanaM na tu sarva- prAyaH / AdhistAvad bhogAyaiva kriyate / sImA ca prati. thAbhaGgarUpahAniparamiti ca yadasya vacanasya tAtparyAntara- jAgartudoSAdanekadhA bhujyate / nikSepazca samarpitatvAt / varNanaM,tatrApi viMzatyAditaHprAgapi tAdRgupekSAhetukasaMzaya- jaDabAlayorasAmarthyAt |upnidhiN vakSyati / rAjadhanamanekatAdavasthyAparihArAt punarvyavahArapravRtyAvazyakatve viMza- gAmitvAt / strIdhanaM cAsvAtantryAt / zrotriyANAM vyaapaatyaadipdaarthaavivkssaaprsktirduraa| pratyuta viMzatyAdi. rAntarApekSayA / tatheti prkaaraarthH| sarvathA yatraiva svAmivarSoMttaraM tAdRgupekSAyAH punarvicArapuraHsaraM nirNayaH kartavyaH tvAhate'pi bhaktiH saMbhAvyate, tatraiva tatkRtopabhogo prAkta netyanaucityApattizca / ataH prAGnopekSakakoTinyU- nApahArakAraNamityarthaH / - vishv.2|25 : natApratibhAsazcirataropekSAyAstAvadekaH sa iti na zakyam) (2) Adhizca sImA ca upanikSepazca AghisImopasatyAM sAmagnyAM prAgapi tasya vArayitumazakyatvAdasatyAM nikSepAH / jaDazca bAlazca jaDabAlalai tayordhane jaDabAlatUttaramapi tadasaMbhavAt kAlavizeSaniyamAnupapatteH / hAni- dhane AdhisImopanikSepAca jaDabAladhane ca AdhisImopapadasyAnizcayaparatA ca bahuSu vacaneSvayuktA'smin pakSe nikSepajaDabAladhanAni tairvinA / upanikSepo nAma rUpaprasajyate / yaccoktaM tAvatkAlInabhogasya bhoktRsvatvo- saMkhyApradarzanena rakSaNArtha parasya haste nihitaM dravyam / tpattihetutvasya yathAzrutasyAzrayaNe 'zaktasya saMnidhAvartha' yathAha nAradaH- 'svaM dravyaM yatra visrambhAnnikSipatyavi. ityAdivacanoktaM lekhyAdipramANAntarasya svatvasAdhakasya zaGkitaH / nikSepo nAma tatproktaM vyavahArapadaM budhaiH' doSanirAkaraNamapArthakaM tAvadbhogAdeva svatva siddhiriti iti // upanidhAnaM upnidhiH| AdhyAdiSu pazyato. tAdRgvacanatAtparyabIjam / tadamUlakam / vijJAnayogi- bravato'pi bhUmeziterUvaM dhanasya dazabhyo varSebhya UrdhvavyAkhyAne tadanabhyupagamAt / mapi hAnirna bhavati / puruSAparAdhasya tathAvidhasyAvAcaspatistu hAnibodhakasmRtInAM pramANaparipAlana bhAvAt / upekSAkAraNasya tatra tatra saMbhavAt / tathA hi, kartavyatAvidhizeSatvam / yasmAdupekSAyAM hAnizaGkA AdherAdhitvopAdhika eva bhoga ityupekSAyAmapi na puruSAbhavati tasmAtsvapramANaM sarvathA paripAlanIyaM na tu | * idaM sarva vyAkhyAnaM mitAkSarAsamarthanaparam / matAntaratatrodAsitavyamityatra tAtparyam / ata eva kalpatarau hAni- pradarzanArthamevAtrodadhRtam / vacanAni likhitvA pramANaparipAlanamupasaMhRtamityAha / / (1) yAsmR.125; apu.253|53-54; vizva.2025) | mitA.; apa.; pamA.147; subo.2|24 pU.; vyata.224 tadapi yadvA tadvA / viMzatyAdigrahaNAvivakSAprasakti rapi (riha); savi.126 (=); vImi. vyapra.165, vitA. tAdavasthyAt / tataH prAgapi pramANaparipAlanasyAvazyaka- 150 (); setu.89; prakA.44; samu. 47 vica.138.
Page #473
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhukti: 397 parAdhaH / sImnazvirakRtatuSAGgArAdicihnaH susAdhyatvAdu pekSA saMbhavati / upanikSepopanidhyorbhukteH pratiSiddhatvAt pratiSedhAtikramopabhoge ca sodayaphalalAbhAdupekSopapattiH / jaDabAlayorjaDatvAdbAlatvAdupekSA yuktava / rAjJo bahukArya vyAkulatvAt / strINAmajJAnAt aprAgalbhyAcca / zrotriyasyAdhyayanAdhyApanatadarthavicArAnuSThAnavyAkulatvAdupekSA yuktaiva / tasmAdAdhyAdiSu sarvatropekSAkAraNa saMbhavAt / / rAjJe dApayediti / nanvatra vidhiranupapannaH / rAjJe ca tatsamamityatraiva prakRtadhanasamadaNDasyApi vihitatvAt / ucyate / rAjJe ca tatsamamityatra RNAdAnamAtre vidhirna sarvatraviSayeSu / bhavatu vA sarvaviSayatvam / tathApi na tatra vidhiH / tatra tatra vihitasya rAjJe ca tatsamamityanUdyamAnatvAt / ato na kAcidanupapattiH / nanu sarveSvapi vivAdapadeSu tatsamadaNDavidhirna yuktaH / gRhAdivivAdeSu samakSabhoge nirAkroze ca na kadAcidapi phalahAniH / gRhAntarAdirUpadaNDadAnasyAzakyatvAdityAzaGkya satya #mitA. mevaM, tAdRzi sthale tatsamamiti ca vakSyamANo daNDo vidhIyata ityAha / yadyapi gRhakSetrAdiSviti / nanu tarhyatra vakSyamANasthale cAsAvevArtho vidhIyate ityanyatarasyAvidhitvaM syAditi cenna / vakSyamANasthale daNDa svarUpavidhiH / atra tu tatra prAptadaNDAnuvAdena dApanavidhiriti / ubhayatra vidheyasaMbhavAnnAnyatarasyAvidhitvam / Xsuvo. (4) cakAreNa dhanasAmAnyazUnyasya dezaniSkAsanAdisamuccayaH / 'athApi vA' ityavyayasamudAyo vikalpArthaH / +vImi. adhyAya pahAre daNDa:adhyAdInAM vihartAraM dhanine dApayeddhanam / daNDaM ca tatsamaM rAjJe zaktyapekSamathApi vA // (1) yatazcAdhyAdiSu nimittAntarAd bhuktiH, tataH adhyAdInAmiti / dhanine dhanaM datvA'nantaraM rAjJe tatsamaM deyaM, api vA zaktyapekSamityarthaH / vizva. 2 / 26 (2) AdhyAdInAM zrotriya dravyaparyantAnAM cirakAlopabhogabalenApahartAraM vivAdAspadIbhUtaM dhanaM svAmine dApayedityanuvAdaH / daNDaM ca tatsamaM vivAdAspadIbhUtadravyasamaM rAjJe dApayediti vidhiH / yadyapi gRhakSetrAdiSu tatsamo daNDo na saMbhavati tathApi maryAdAyAH prabhede ca sImAtikramaNe tathetyAdivakSyamANo daNDo drssttvyH| atha tatsamadaNDenApaharturdamanaM na bhavati, bahutvena tadA zaktyapekSaM dhanaM dApayet / yAvatA tasya darpopazamo bhavati tAvaddApayet / 'daNDo damanAdi - tyAhustenAdAntAn damayediti daNDagrahaNasya damanArtha tvAt / yasya tu tatsamamapi dravyaM nAsti so'pi yAvatA pIDyate tAvaddApyaH / yasya punaH kimapi dhanaM nAsti asau dhigdaNDAdinA damanIyaH / + mitA. (3) mitA. TIkA - vivAdAspadIbhUtaM dravyaM svAmine dApayedityanuvAda iti / 'nihnave bhAvito dadyAddhanaM rAjJe ca tatsamam' (yAsmR.2111 ) ityasyArthasya vihitatvAdityabhiprAyaH / daNDaM ca tatsamaM vivAdAspadIbhUtadravyasamaM * vyapra., vitA mitAgatam / + apa vAkyArthoM mitAvat / (1) yAsmR. 2 / 26; apu. 253/54-55; vizva. 2 / 26 viha (hi ha); mitA.; apa. vihartAraM dhanine dApayet ( nihantAraM dApayeddhanine); vyaka. 74; vyaci . 71; savi.490; vImi. vyapra. 165 samu.47. AgamabhogayostAratamya sahakAryavicAraH Agamo'bhyadhiko bhogAdvinA pUrvakramAgatAt / Agame'pi balaM naiva bhuktiH stokA'pi yatra no // (1) yasmAcca bhuktimAtreNa nArthanAzaH, tasmAd 'Agamo'bhyadhiko bhogAdvinA pUrvakramAgatAt' iti / Agamo X bAla subovat / + zeSaM mitAgatam / (1) yAsmR. 2 / 27; apu. 253 / 55-56 'bhya ( spya ) bhogAd (bhukti); vizva. 2 / 27 bhogAt (bhukteH ); mitA. ; mA. 344 gatAt (gamAt ) A... balaM ( Agamo balavAn) no (na); apa.bhyadhi (tyadhi); vyaka. 70 * pUrva (pUrva) gatAt (gamAt) pU.: 72 utta.; smRca.67 mespi (mospi ) utta: 74 pU.; smRsA. 104 pU. 106 smRcavat, utta. 111 vizvavat ; vyaci . 6 7 mespi (mospi ) u. : 74 pU. smRci.49; nRpra. 8pU., 9 utta; vyata. 224 bhyadhi ( hyadhi) A... naiva ( nAgamaH kAraNaM tatra ) no (na); savi 131-132; maca. 8 / 200 bhogAt (bhukteH) A... balaM (Agamo balavAn ); candra 155 bhyadhi (dhyadhi) pU.; vyasau. 66 pU.: 68 mespi (mospi ) utta;vImimo (me); vyapra. 154 pU. : 156 utta : 167 utta.; vyau.46; vitA. 138 bhyadhi (pyadhi) pU.: 142 balaM (bale) utta; setu. 90 bhyadhi (hyadhi) A... balaM ( Agamo balavAn ) / no (na); prakA, 44; samu. 49 vica. 138-139.
Page #474
--------------------------------------------------------------------------
________________ 398 vyavahArakANDam lekhyam / tadbhukterbalIyaH, nizcitatvAt / anyathApi nizcayAbhAvAditi / atazca varSazatAdhiko bhogaH santato, bhuktyupapatteH / pUrvakrame tu sati bhukterbalIyastvaM, lekhyA- pratiravaH pratyarthipratyakSazcAgamAbhAve vA'nizcite avya ntaranirastasyApi lekhyasya pramAdataH sthitisaMbhavAt / bhicArAdAkSiptAgamaH svatvaM gamayati / asmArte'pi tripuruSabhuktiH pUrvakramaH / yatazca nAzAdivyAjena lekhya. kAle'nAgamasmRtiparaMparAyAM satyAM na bhogaH pramANam / syopagatAdibAdhitasyApi sthitisaMbhavaH / tatra 'Agame... ata eva- 'anAgamaM tu yo bhuGkte bahUnyandazatA; 'pi' ityAdi na syAd yAvatyA vinA lekhyapratiSThA na nyapi / cauradaNDena taM pApaM daNDayetpRthivIpatiH // ityu: syaadityrthH| ... vishv.2|27 ktam / na cAnAgamaM tu yo bhuGkte ityekavacana nirdezA- (2) svatvAvyabhicAritvena bhogasya svatve prAmANya dvahUnyabdazatAnyapIti apizabdaprayogAt prathamasya muktam / bhogamAtrasya svatvavyabhicAritvAtkIdRzo bhogaH puruSasya nirAgame cirakAlopabhoge'pi daNDavidhAnapramANamityata Aha-Agama iti / svatvahetuH prati- miti mantavyam / dvitIye tRtIye vA puruSe nirAgamasya grahakrayAdirAgamaH / sa bhogAdapyadhiko balIyAn / svatva- bhogasya prAmANyaprasaGgAnna caitadiSyate / 'Adau tu bodhane bhogasyAgamasApekSatvAt / yathAha nAradaH- kAraNaM dAnaM madhye bhaktistu sAgamA' iti nAradasmaraNAt / 'Agamena vizuddhena bhogo yAti pramANatAm / avi- tasmAt sarvatra nirAgamopabhoge 'anAgamaM tu yo bhuGkte' zuddhAgamo bhogaH prAmANyaM naiva gacchati' iti // na ca ityetat draSTavyam / yadapi, 'anyAyenApi yadbhaktaM pitrA bhogamAtrAtsvatvAgamaH / parakIyasyApyapahArAdinopabhoga- pUrvataraistribhiH / na tacchakyamapAhatu kramAtripuruSAprasaGgAt / ata eva 'bhoga kevalato yastu kIrtayennAgamaM gatam' iti // tadapi pitrA saha pUrvataraitri bhiriti kacit / bhogacchalApadezena vijJeyaH sa tu taskaraH' // iti / yojyam / tatrApi kramAt tripuruSAgatamityasmAtakAlo.. smaryate / atazca sAgamo dIrghakAlo nirantaro nirA- palakSaNam / tripuruSavivakSAyAmekavarSAbhyantare'pi puruSakrozaH pratyarthipratyakSazceti paJcavizeSaNayukto bhogaH trayAtikramasaMbhavAt / dvitIya varSe nirAgamasya bhogasya pramANamityuktaM bhavati / tathA ca smaryate- 'sAgamo prAmANyaprasaGgaH / tathA sati 'smArtakAle kriyA bhUmeH. dIrghakAlazcAvicchedo'paravojjhitaH / pratyarthisaMnidhAno'pi sAgamA bhuktiriSyate' iti smRtivirodhaH / anyAyeparibhogo'pi paJcadhA' iti // kvaciccAgamanirapekSasyApi nApi yadbhuktamityetaccAnyAyenApi bhuktamapahartuM na bhogasya prAmANyamityAha- 'vinA pUrvakramAgatAt' iti / | zakyam / kiM punaranyAyAnizcaya iti vyAkhyeyamapizabdapUrveSAM pitrAdInAM trayANAM kramaH pUrvakramaH tenAgato yo zravaNAt / yaccoktaM hArItena-'yadvinAgamamatyantaM bhuktaM bhogastasmAdvinA Agamo'bhyadhika iti sNbndhH| sa punarA- pUrvaistribhirbhavet / na tat zakyamapAhatu. kramAtripuruSAgamAdabhyadhikaH AgamanirapekSaH prmaannmityrthH| tatrApyA- gatam' iti // tatrApyatyantamAgamaM vineti atyantamugamajJAnanirapekSo na sttaanirpekssH| sattA tu tenaivAvagamyata | palabhyamAnamAgamaM vineti vyAkhyeyam / na punarAgamaiti boddhvym| vinA pUrvakramAgatAdityetaccAsmArta svarUpaM vineti / AgamasvarUpAbhAve bhogazatenApi na kAlapradarzanArtham / Agamo'bhyadhiko bhogAditi ca smArta- svatvaM bhavatItyuktam / kramAtripuruSAgatamityetaduktAkAlaviSayam / atazca smaraNayogye kAle yogyAnupalabdhyA rtham / nanu smaraNayogye kAle bhogasyAgamasApekSasya AgamAbhAvanizcayasaMbhavAdAgamajJAnanirapekSa eva santato prAmANyamanupapannam / tathA hi, yadyAgamaH pramANAntareNAbhogaH pramANam / etadeva spaSTIkRtaM kAtyAyanena- vagatastadA tenaiva svatvAgamAnna bhogasya svatve Agame 'smArtakAle kriyA bhUmeH sAgamA bhuktirissyte| asmAte- vA prAmANyam / atha pramANAntareNAgamo nAvagataH kathaM 'nugamAbhAvAtkramAtripuruSAgatA' iti // smArtazca / tadviziSTo bhogaH pramANam ? ucyate, pramANAntareNAvagatAkAlo varSazataparyantaH 'zatAyurvai puruSa' iti zruteH / gamasahita eva nirantaro bhogaH kAlAntare svatvaM gamayati / . anugamAbhAvAditi yogyAnupalabdhyabhAvenAgamAbhAva- avagato'pyAgamo bhogarahito na kAlAntare svatvaM gama
Page #475
--------------------------------------------------------------------------
________________ yitumalam / madhye dAnavikrayAdinA svatvApagamasaMbhavA- kAlabhoga vinA svatvahAnisaMbhavAt, tenAgRhItakrItaditi sarvamanavadyam / gRhItAdibhUmezcirAnuvartane tdekdeshbhoge'piitysyaarthH| : AgamasApekSo bhogaHpramANamityuktam, Agamastarhi vyamA.344 bhoganirapekSa eva pramANamityata Aha-Agame'pi iti| (4) bhukteH pramANatayoktAyA viSayavizeSe sahakAryayasminnAgame svalyApi bhuktioM nAsti tasminnAgame balaM ntaramAha- Agama iti / saMpUrNa naivAsti / ayamabhisaMdhiH / svasvatvAnivRttiH para- AgamaH svAmibhAvapratipAdakaH krayapratigrahAdikosvatvApAdanaM ca dAnam / parasvatvApAdanaM ca paro yadi 'rthaH, so'dhiko'paro dvitIyo bhogAt / bhogyamapekSya svIkaroti tadA saMpadyate nAnyathA / svIkArazca trividhaH bhogasya svAmitvaparicchedaM kurvata AgamaH sahakArImAnaso vAcikaH kAyizceti / tatra mAnaso mamedamiti tyarthaH / nanu ca AgamaH sAkSyAdipramANaparicchinno saMkalparUpaH / vAMcikastu mamedamityAdyabhivyAhArollekhI bhoganirapekSa eva svAmitvaM sAdhayatIti kimatra bhogena savikalpakaH prtyyH| kAyikastu punarupAdAnAbhimarzanA- kAryamityatrAha-Agame'pi balamityAdi / yadviSayA diruupo'nekvidhH| tatra ca niyamaH smryte| 'dadyAtkRSNA- stokA'pi bhuktirna vidyate, tadviSayamAgamAzritaM balaM jinaM pucche gAM pucche kariNaM kre| kesareSu tathaivAvaM dAsI sAmarthya prAmANyalakSaNaM naivAsti / ayamabhiprAyaHzirasi dApayet' iti // AzvalAyano'pyAha- 'anumantra- yadyapi pUrvamasya krayaH pratigraho vA'tra kSetrAdau jAta yetprANya bhimazedaprANikanyAM ceti' / tatra hiraNyavastrAdA- iti likhitAdivazAnnizcitaM tathA'pIdAnIntanaM svAmitvaM vudakadAnAnantaramevopAdAnAdisaMbhavAt / trividho'pi vinA bhuktyA na sidhyati / madhye dAnavikrayAdisaM. - svIkAraH saMpadyate / kSetrAdau punaH phalopabhogavyatirekeNa bhavAt / tasmAdidAnIntanaM svAmitvaM sAdhayitumAgamena kAyikasvIkArAsaMbhavAt svalpenApyupabhogena bhvitvym| vartamAnA bhuktiH sahakAritayA'pekSitavyA / *apa. anyathA dAnakrayAdeH saMpUrNatA na bhavatIti phalopabhoga- (5) Agame likhitasAkSiparijJeyakrayAdAvityarthaH / lakSaNakAyikasvIkAravikala Agamo durbalo bhavati / anenAgamalekhyAderdoSazaGkApanodakatayA stokabhuktiranutatsahitAdAgamAt / etacca dvayoH puurvaaprkaalaaprijnyaane| grAhikamAtrameva na pramANamityarthAduktam / smRca.67 pUrvAparakAlaparijJAne tu viguNo'pi pUrvakAlAgama eva (6) atra ca pUrvakramAgatAditi upalakSaNam / balIyAniti / athavA, 'likhitaM sAkSiNo bhuktiH pramANaM viMzativarSAdikamapi pratyetavyam / nAradena tasyA api trividham' ityuktam , eteSAM samavAye kutra kasya vA balIyastvapratipAdanAt / smRsA.111 prAbalyamityatredamupatiSThate 'Agamo'bhyadhiko bhogAdvinA (7) bhamyAdAvAgamaH pUrvapuruSakramAnAgatabhogAt pUrvakramAgatAt / Agame'pi balaM naiva bhaktiH stokA'pi balavAn / ataH kramAgatabhoga AgamAd balavAn / yatra no' iti / ayamarthaH-Adye puruSe sAkSibhirbhAvita +vyata.224 Agamo bhogAdapyadhiko balavAn / pUrvakramAgatAdbhogA- (8) abhyadhikaH tadbhinnastadaGgabhUH / aGgatvalAbhArthadvinA / sa punaH pUrvakramAgato bhogazcaturthapuruSe likhitena mabhItyuktam / yadyapyAgamo na pRthak pramANatvenopabhAvitAdAgamAdalavAn / madhyame tu bhogarahitAdAgamA- darzitaH, tathApi cakArasamuccite'numAne tadantarbhAvaH stokamogasahito'pyAgamo balavAniti / etadeva nAradena ityavadheyam / xvImi. spaSTIkRtam--'Adau tu kAraNaM dAnaM madhye bhuktistu Agamastu kRto yena so'bhiyuktastamuddharet / sAgamA / kAraNaM bhUktirevaikA saMtatA yA cirantanI' ne tatsutastatsuto vA bhuktistatra griiysii|| iti // mitA. * zeSaM mitaagtm| + setu., vica. vytvt| (3) stokApIti nAlpakAlAbhiprAyam / vRtterapyalpa xsarva vyAkhyAnaM apagatam / (1) yaasmR.2|28, apu.253157-58, vishv.2|28% * savi., vyapra., vitA, mitAgatam / . | mitA. vyamA.344 tamu (tadu): 352 tamu (tadu) stana
Page #476
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam 2 (1) yasmAcca kramabhuktirAgamAd balIyasI, tasmAd garIyasIti bhuktiH pradhAnaM pramANaM, Agamastu sahaAgamastviti / kArI, tenAgamopanyAsastAbhyAmapi kartavyo na tu zodhanam / AhartrA zodhanamavazyaM kAryaM tena tasyAgamaH pradhAnaM bhuktizca sahakAriNI / vyamA 344 saMdigdhAgamaviSayastvarvAcIno jIvatAM trayANAM SaSTivarSa bhogo'nupapatyA pramANameva / na cedamazAstrIyam / tathAha yAjJavalkyaH-- Agamastviti / lekhyakartuH putro na lekhyadoSAnapAkuryAt na hyasau pitRvallekhya svarUpajJo yataH / dharna tu na tatputrasya / tasya tu yaH putraH, tasya dhanamapi syAt / yasmAd bhuktistatra garIyasI lekhyAdityuktamevetyabhiprAyaH / vizva. 2 / 28 400 (2) pazyato'bruvata ityatra viMzativarSopabhogAdUrdhva bhUmerdhanasyApi dazavarSopabhogAdUrdhvaM phalAnusaraNaM na bhavatItyuktam / tatra phalAnusaraNavaddaNDAnusaraNamapi na bhaviSyatItyAzaGkya puruSavyavasthayA prAmANyavyavasthayA ca daNDavyavasthAM darzayitumAha - Agamastviti / yena puruSeNa bhUmyAderAgamaH svIkAraH kRtaH, sa puruSaH kutaste kSetrAdikamityabhiyuktastamAgamaM pratigrahAdikaM likhitA - dibhiruddharet bhAvayet / anena cAdyasya puruSasyA gamamanuddharato daNDa ityuktaM bhavati / tatsuto dvitIyo 'bhiyukto nAgamamuddharet / kiM tu avicchinnApratiravasamakSabhogam / anena cAgamamanuddharato dvitIyasya na daNDo'pi tu viziSTaM bhogamanuddharato daNDa iti pratipAditam | tatsutastRtIyo nAgamaM nApi viziSTaM bhogamuddharet api tu kramAgataM bhogamAtram / anenApi tRtIyasya kramAyAtabhogAnuddharaNe daNDo nAgamAnuddharaNe na viziSTabhogAnuddharaNe cetyabhihitam / tatra tayordvitIyatRtIyayorbhuktireva garIyasI / tatrApi dvitIye guruH tRtIye garIyasIti vivektavyam / triSvapyAgamAnuddharaNe'rthahAniH samAnaiva / daNDe tu vizeSa iti tAtparyArthaH / uktaM ca hArItena - 'Agamastu kRto yena sa daNDyastamanuddharan / na tatsutastatsuto vA bhogyahAnistayorapi' iti // #mitA. - ( 3 ) nanu caturtha eva puruSe bhogaprAmANyAt kathaM putrapautragocarAyAH bhuktergarIyastvAbhidhAnam ? ucyate / vyama, vitA. mitAgatam (ratra); apa. vyaka. 71; smRca. 72, smRsA. 105 tamu (tad) tatsutoM vA (svato vApi) statra (reva); vyaci. 69, 741 smRci.49- statra (reba); nRpra. 8; vyata. 224; dAta. 181; vyasau. 67; vImi vyapra. 158 prathamapAdaH vyama. 14; vitA. 152; setu. 90; prakA. 47; samu. 48 kAtyAyanaH; bica. 139 garI (balI ); vivya. 17 nAradaH. vyamA. 352 (4) yena AgamaH krayAdiH kRtaH so'bhiyuktastamAgamaM likhitAdipramANenoddharetsAdhayet / tasya AgamakartuH sutaH pautro vA'bhiyukto nAmamamuddharet / yatastayo bhuktireva garIyasI gurutarA / AgamoddharaNaM vinaiva pramA NatvaM tasyA garIyastvam / nanu cAdhibhogasya svAmitva - mantareNa darzanAnna bhogasyAgamanirapekSasya prAmANyaM yujyate saMzayahetutvAt / maivam / zAstreSu khalUtsargato bhukteH ' svAmibhAvaM prati pramANatA kIrtyate / apavAdatayA punarAdhyAdibhuktiH / tatazca yatrAdhibhuktiriyamiti sAkSilikhitAdibhiH sidhyati tatraivApavAdaH / anyatrautsargikaM svasvAmibhAva eva bhukteH prAmANyamiti AgamakartuH sutasthApi bhuktyaiva svAmyasiddhirihocyate / sA smArta kAlAtikrame sati draSTavyA / smArtazca kAla: puruSatrayabhaktikAlAtmakaH / tathA ca smRtyantaram -- ' smArte kAle kriyA bhUmeH sAgamA bhuktiriSyate / asmArte'nugamAbhAvAtkramAttripuruSAgatA' iti // puruSabhogakAlasya ca parimANamAha nArada: - 'varSANi viMzatiM bhuktA svAminA vyAhRtA satI / bhuktiH sA pauruSI bhuktirdviguNA ca dvipauruSI / tripauruSI ca triguNA na tatrAnveSya AgamaH' // kAtyAyanaH 'mukhyA paitAmahI bhuktiH paitukI cApi saMmatA / tribhiretairavicchinnA sthirA SaSTayAbdikI matA' // tatazca varSaSaSTeH pUrvaM smArtaH kAlaH / UrdhvamasmArtaH / athavA, varSANi paJcatriMzattu pauruSo bhoga ucyate' / ityetatsmaraNAnusAreNa paJcottaraM (1) varSazataM smArtaH kAlaH / UrdhvamasmArtaH / anayozca pakSayoH smartRpuruSasadbhAvasadbhAvakRtA vyvsthaa| AhartuH smArtakAle vyatIte paryanuyoge ca satyAgamaH sAdhyo bhavatyeva / ata evAvizeSeNa bRhaspatirAha -- 'AhartA zodhayedbhuktimAgamaM vA'pi saMsadi" iti / yatpunaranantaramuktam --'tatputro bhuktimevaikA pautrAdistu
Page #477
--------------------------------------------------------------------------
________________ mukti: 401 na kiJcana' iti / tadAhartRputrasya smArtakAlAntargatAyAM | hAnistayorapIti / bhogyahAnirarthahAnirityarthaH / subo bhuktau pautrasya ca tadatiriktakAlAyAM veditavyam / yattu kAtyAyanavacanam - 'Adau tu kAraNaM dAnaM madhye bhuktistu sAgamA / kAraNaM bhuktirevaikA saMtatA yA tripauruSI' iti // caturthasya puMso bhuktiH pramANatayopanyasanIyeti gamayati / tattasyApi smArtakAlAnantaHpAtibhuktau satyAM veditavyam / (7) A samyak gamyate prApyate svIkriyate yena sa AgamaH krayAdiriti vyavahAramAtRkA / Agama: sAkSipatrAdikaM iti dIpakalikA / Agamo dhanopArjanopAyaH krayAdiriti maithilAH / vyata. 225 (8) vAzabdo'nAsthAyAM, tena prapautrAdisaMgrahaH / tatreti saptamI SaSThyarthe / tuzabdena bhogaM vyavacchinatti, *vImi. tatrApi kRtasyA'pyuddharaNIyatvAt / Agamena vizuddhena bhogo yAti pramANatAm / avizuddhAgamo bhogaH prAmANyaM nAdhigacchati // lekhyakRtputrastu kimiti dhanabhAG na bhavati ? yasmAd Agameneti / lekhyasvarUpAjJatvAt taddoSAnapAkaraNamAtrameva syAt / na tu pramANarahitaM svAmitvamapItyabhiprAyaH / prAmANyaM ca vizuddhAgamasyaiva bhogasya, na tu bhuktimAtrasyetyarthaH / vizva. 229 yo'bhiyuktaH paretaH syAt tasya rikthI tamuddharet / na tatra kAraNaM bhuktirAgamena vinA kRtA // yadyapi vastugatyA mUlapuruSasya nAstyAgamastathA'pi tatprabhRtipuruSatrayeNa sAdhikaM varSazataM yAvadbhuktau bhUzcaturthAtpuruSAdanyenApahartumazakyA nirAgamatvanizcayAbhAvAt / anAgamatvanizcayo hi bhukterbAdhakaM tadabhAve ca pramANamiti / yathoSNajalajJAnasya vyavahArAbAdhAt bhrAntatve'pi prAmANyam / yadA tu caturthasyApi bhuktau vartamAnAyAM varSazatAtyaye'pi prathamabhukteranAgamatvanizvayo'sti tadA tato'pahartavyaiva bhujyamAnA bhUH / prathamA hi tatra bhuktirbAdhakapratyayayogAdapramANamapramANaprabhavatvAccottarA api bhuktayo'pramANam / etadviSayANyeva - 'anAgamaM tu yo bhuGkte bahUnyabdazatAnyapi / cauradaNDena taM pApaM daNDayetpRthivIpatiH' // iti nAradAdInAM vacanAni / atra ca prathamabhoktureva daNDo na tu tatsutAdInAM, tebhyastu bhUreva grAhyA / (5) kRtAgamenAgamoddharaNaM *apa. kAryam / bhukteH smArtakAlInopakramatvenAgamodbhAvane'kSamatvAt / ataH kRtAgamasyAgamo bhogAtpRthageva sAdhyaH / putrapautrayozca cirantanabhoge tu bhogasAdhanAntarIyakatayA (?) 'pItyavagantavyam / smRca. 72 (6) daNDavyavasthAM darzayitumAhai - Agamastu kRto yeneti / na caitadanupapannaM, asminvacane daNDavyavasthAvidhAnAbhAvAt iti vet ? maivam / Adyena puruSeNa pratigrahAdikamevopanyasanIyam / dvitIyenAvicchinnApratiravasamakSatvAdivizeSeNa viziSTo bhoga evopanyasanIyaH / tRtIyena samakSatvAdivizeSaNavaiziSTyamantareNApi kramAgatabhogamAtramupanyasanIyamiti niyamavidhe niyamAtikrame daNDavidhAnamapyarthasiddhameveti daNDavyavasthApratipAdakatvamupapannameveti sarbamanavadyam / bhogya * vyaci. apagatam / bya. kA. 51 lekhyasAkSibhyAmeva (1) yadi hi lekhyadoSApAkaraNAbhiyuktaH paretoM mRtaH syAt, tadA tadIyadhanagrAdyapAkuryAt / etacca lekhyakartRviSayam / itarasya dravyApahAra eva syAt / yasmAnna tatra svAmitve bhuktirAgamazUnyA kAraNaM bhavati, vizva 230 kRtApi tu vyabhicAriNItyarthaH / (2) asmArta kAlopabhogasyAgamajJAna nirapekSasya prAmANyamuktaM vinApUrvakramAgatAdityatra tasyApavAdamAhayo'bhiyukta iti / yadA punarAhartrAdirabhiyukto'kRtavyavahAranirNaya eva paretaH paralokaM gato bhavettadA tasya rikthI putrAdistamAgamamuddharet; yasmAttatra tasmin vyava * vAkyArthaH apavat / (1) apu. 253 / 56-57; vizva. 2 293 smRsA. 1081 vyaci. 65 nAdhi (naiva); candra. 156 vyaciMvat pramANamUlasmRtipustake, nopalabhyate . (2) yAsmR. 2 / 29; apu. 253 / 58-59; vizva. 2 303 mitA. vyamA 345 yo (so) : 352; apa.; vyaka.723 smRca.75; pamA. 145; smRsA. 105 tamu (tadu); vyaci. 70; smRci. 49; nRpra. 8; vyata. 224; savi. 134;vImi.) vyama. 14; vitA. 152; setu. 90; prakA. 48; samu. 49; vica. 139-1406 viSya. 18 pU.
Page #478
--------------------------------------------------------------------------
________________ 403 vyavahArakANDama hAre bhuktirAgamarahitA sAkSyAdibhiH sAdhitApi na pramA- | nAmanyatamaM pramAgamuddizet na jAtu divyamiti / smRca.67 Nam / pUrvAmiyogena bhogasya sApavAdatvAt / nAradenA- 'likhitaM syAdahacchidraM sAkSiNo nAjarAmarAH / pyuktam-'navArUDhavivAdasya pretasya vyavahAriNaH / bhuktistvanarthasaMbaddhA saMtataivArthasAdhakI // putreNa so'rthaH saMzodhyo na ta bhogo nivartayet' iti / / likhitaM balavannityaM jIvantastveva saakssinnH|| xmitA. kAlAtiharaNAd bhuktiriti zAstreSu nizcayaH / / (3) evaM viSaye bhukterAgamena vinA prAmANyaniSe- trividhasyAsya dRSTasya pramANasya yathAkramam / dhAt anyatra tadanujAnAti / ... vyamA.352 | pUrva pUrva guru jJeyaM bhuktistebhyo garIyasI / / . (4) tasya rikthI dhanagrAhI putrAdistamabhiyogamuddha- tatra pUrvasya pUrvasya gurutve nirdiSTe likhitaret / vyavahAraM samApayedityarthaH / +apa. pramANasyaivAdhikyamupapadyate / uttarottaraM bhuktermAndyagaurava(5) tamAgama caturthAdiragyavazyaM samuddharet / yasmA- vyAkhyAnamAgacchati / punazcAsminneva zlokacaturthapAdesvatantrA bhuktiH tatrApramANaM, avigItatvAbhAvAdi- | 'bhihitaM 'bhuktistebhyo garIyasIti bhukterevaatigaurvmaapaatyrthH| smRca.75 | ditam / tat kathametad yojanIyam ? atrocyate, sthAvara(6) tasya RkthI putrAdiH tadarthamAgamenoddharet viSaye nirAgamAyA durbalatvaM dRSTam / yathoktamatraiva-, sAdhayet / - +vyaci.70 'saMbhogo dRzyate yatra na dRzyetAgamaH kacit / AgamaH (7) eSa savivAdabhogaH SaSThayandetaraparaH / tathA- kAraNaM tatra na bhogastatra kAraNam' // evamanAgamAyA vidhabhogasyAgama vinA'pi prAmANyAt / vyata.225 bhuktaH durbalatvamAtraM pratiSThate / tasyAH pUrva pramANaM sAkSiNa nAradaH uktAH / te ca yadi sthAvarasyAgamapratiSThAkAriNo sAkSilekhyamuktInAM prAmANyasvarUpaM prAbalyadaurbalyavicArazca bhavanti tato bhuktiH pratiSThate, nAnyathA / evaM bhukteH zrutvottaraM kriyAvAde lekhyaM sAdhanamuddizet / pUrvasya sAkSiNaH pramANasya gurutvamApannam / tatazcAgama sAmantalakSaNopetA bhuktirvA cirakAlikI // dvAreNaiva sAkSibhyo likhitaM zreya iti / evaM cAgama'sAdhanazabdenAtra gobalIvardanyAyAt sAkSiNa ucynte| pratiSThitA satI bhuktistebhyaH sAkSilikhitadivyebhyo tenAyamarthaH- likhitaM sAkSiNo vA gRhakSetrAdivivAdeSu garIyasIti yojitamidam / abhA.47-48 uddizet / bhuktirvA kIrtanIyeti / smRca.67 | (2) ebhyaH svalpakAlabhuktisAkSilikhitebhyo bahu'sAdhyabhatakSetrAdeH samantato yatkSetrAdi tatsvAminaH | kAlA bhuktirblvtii| . vyaka.71 sAmantAH / tairvijJAtA sAmantopetA / lakSaNopetA tu (3) atra pUrvapUrvazabdena likhitasAkSibhuktiSu yadapitAmahena darzitA-'sAgamA dIrghakAlA cetyaadinaa.| tyantapUrva likhitaM tadabhipretam / tenAyamartho bhavati, yadai. smRca.70 kasya likhitaM bhavatyanyasya sAkSiNaH tadA likhitameva trAdivAdeSu sAmantebhyo vinirNayaH / pramANaM bhavati / svahastacihnitalikhitasya balIyastvAt / nagarapAmagaNino ye ca vRddhatamA narAH / yadA tvekasya sAkSI likhitamubhayamapi samasti, yadvadanti niyogasthAH tadgrAhya vyAvahArikam / / anyasya ca yathoddiSTakAlInA bhuktistadA bhuktireva etaduktaM bhavati / kSetrAdisthAvaravivAde mAnuSapramANA- pramANam / na sAkSilikhane / bhuktyanumitasvatvatyAgasya pUrvakAlInalikhitasAkSibAdhakatvAt / taduktaM 'bhuktix savi., vitA. mitAgatam / + zeSaM mitAgatam / * padArthoM mitaavt| savi. smRcagatam / | rAmyAM garIyasIti / yattu, 'saMbhogo dRzyate (1) smRca.67:70 utta.; nRpra.9; savi.123 zu(kR); x vyAkhyAsagrahaH sthalAdinirdezazca (pR.218) kriyAprakaraNe prakA.44 vAde (pAde): 46 utta., hArItaH; samu.46. draSTavyaH / * sthalAdinirdezaH kriyAprakaraNe (pR.218) draSTavyaH / (2) smRca.67; prakA.44; samu.46. . / ) nAsmR.47za abhA.47.
Page #479
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhuktiH yatra na dRzyetAMgamaH kacit / AgamaH kAraNaM / pramANaM vinA durbalatvamupadarzitam / ato'rthAda gamyate tatra na saMbhoga iti sthitiH' // iti nAnAvacanAni AgamabhaktyoritaretaramAdhArAdheyasaMbandhaH / ekaikaM pramANa bhogasyAgamAddurbalatvapratipAdakAni tAni sarvANi yatho- mapyapramANam / yadubhayapramANasaMpannaM vastu, tadavicalaM ddiSTakAlAt svalpakAlInabhogAbhiprAyANi kAnicid pramANamiti / vizeSataH sthAvarANAmapi yukto'pi (1) bAhyapratyakSabhogAbhiprAyANIti boddhavyam / ata eva yannopajIvyate, tadapi bhuktiM vinA na sthiraM bhavati, na yAjJavalkyena tripuruSakramAgatAyA bhukteranyatrAgamasya tatpratiSThitaM bhavatItyarthaH / abhA.48 balavattvamuktam / +smasA.111 (2) vizeSagrahaNaM gavAzvAdAvabhajyamAne'pi nAsiddhi (4) pUrva pUrvamiti bhuktitaH sAkSI tataH likhitaM / yataste nAvazyaM bhogyAH / tathA hi bhavadgaurgarbha gRhNAti, pUrvamityarthaH / bhuktirebhyaH alpakAlabhuktisAkSilekhyebhyaH kIdRzo'syA ato bhogaH bhUmistu sarvadA phaladeti paJcAGgasaMpannA bhuktirgarIyasItyarthaH / bhuktirAbhyAM garIya- bhogalAbhamantareNa na bndhtvsiddhiH| medhaa.8|148 sIti bhavadeve pAThaH, ma tu sugama ev| vyaci.71 (3) rathyAdivyatiriktaviSaye'pi bhuktyanugrahamantareNa (5) triprakArasya prasiddhasya pramANasya yathoktakrameNa netarayogurutvamityAha nArada:-'vidyamAne'pIti / pUrva pUrva balavat / bhukteH sAkSiNaH, sAkSibhyaH patram / smRca.67 bhuktarasAnnidhyabalAdinApi saMbhavAt sAkSiNastu pramANI- (4) na tatsthiraM na tatvatvasAdhakapramANavadbhavatIkRtA nAnyathA vadiSyantIti sAkSiSu smaraNamAtraM,vismaraNa- tyrthH| vya ci.67 saMzayasaMbhavAd dhanenAnyathAkaraNAca patre smaraNamupa- (5) trayANAM svaviSayasaMnidhau patre vidyamAne jIvatsu nibaddhaM cAstIti pUrvasya pUrvasya balavattvam / darzanAntara- ca sAkSiSu yanna bhaktaM na tat sthiram / vizeSataH kSetrametat / 'bhuktibhya' iti pAThe bahuvacanaM durAgamam / gRhArAmataTAkasetuSu / kasyacit patramasti / sAkSiNaH 'eSAmeSviti pAThe nirdhAraNA / tatazca teSAM trayANAM | kasyacit / kasyacidacchinnakAlAntarabhogaH / tatra madhye nirdhAryamANA bhuktirgarIyasI bhavati / gariSTheti kAlAntarabhoge sati bhogahInamubhayamapyasthiram / tasmAd prApta ekaikApekSaH prakarSapratyayaH / dve caikIkRtya / bhuktirgurutamA / naabhaa.2|68 naabhaa.2|67 bhuktivizeSaH svatvahetuH bhaktelekhyasAkSyanugrAhakatvam bhujyamAnAn parairarthAn yaH svAnmauAdupekSate / 'vidyamAne'pi likhite jIvatsvapi hi sAkSiSu / samakSaM jIvato'pyasya tAn bhuktiH kurute vaze / / vizeSataH sthAvarANAM yanna bhuktaM na tat sthirm|| (1) svakIyAnarthAn dvipadacatuSpadasthAvarAdikAn (1) atra tu sAkSilikhitayorapi pramANayorbhukti- prItisamarpitabalAtkAragRhItazUnyAkrAntAdiprapaJcaiH paraiH bhujyamAnAn yo mauAdupekSate tasya jIvato'pi cira. + smRsA.105 vyakavat / kAlAtikrAntA bhuktistAn parANAmeva vazIkurute / (1) naasN.2|68; nAsmR.4177; abhA.48; medhA. (1) nAsaM.2069 svAnmauA (svamauTyA) vaze (svakAn); 81148; vyamA.344 (vizeSataH sthAvarAdau bhoga eva sthiraH naasmR.4|78; abhA.48; vyamA.346 mauA (mohA) smRtaH); apa. 2 / 27 hi (ca) yanna (yatra); vyaka.72 yanna bhuktaM tAn bhuktiH (bhuktiM sa) arthAnurodhena 'bhuktista'miti pAThoDana (yatra bhuktaM ca); smRca.67; pamA.146; dIka.34 vize numIyate; vyaka.72 mA (mohA); smRsA.106,110 (aze); smRsA.106 hi (ca); byaci.67,74 hi (ca) mauA (mohA) vaze (vaza); vyaci.66 svAnmA (tAnmohA) rANAM (rAdi); nRpra.9 hi (ca); vyata.224 hi (ca); savi. jIvato (pazyato) : 74 svAnmA (tAnmohA); vyata.223 124; vyasau.68 jIva (tiSTha); vyapra.156, setu.91 hi. svAnmauA (tAnmohA) jIvato (tiSThato); byapra.157 mAkhyA (ca); prakA.44; samu.46 vica.139 hi (ca) vyAsaH (mohA);setu.89 vyatavat samu.46 vyapravat ; vica,137 vigya:18. vyatavat.
Page #480
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam 404 abhA. 48 pratyakSaM prApayati / kiM punarmRtasyeti / (2) tasyopekSakasya vyavahAro vyavahAraphalaM svAmitvaM (2) svAnarthAnityanvayAt svadravyopekSakaM puruSaM bhukti na sidhyatItyarthaH / apa. 2 / 25 rvaze kurute / (3) mAnuSapramANAttasya svArtho na sidhyatItyarthaH / smRca. 69 vyamA. 346 *vyata. 223 (4) na bhUyo vyavahAro vidyate / tasyopekSAdoSAt hRtaM tat bhavati / tasmAnnopekSyaH / nAbhA. 271 azvedapaugaNDo viSaye cAsya bhujyate / bhanaM tadvyavahAreNa bhoktA taddhanamarhati // (3) tatra upekSayA svatvahAniM bhuktyA ca svatvamAha nAradaH - bhujyamAnAniti / yatkiMciddaza varSANi saMnidhau prekSate dhanI / bhujyamAnaM paraistUSNIM na sa tallabdhumarhati // etaddazavarSakAlapramANamupanyastaM na tacchalArtham, kiM tarhi ? saMvyavahArasthitirakSaNArtham / dravyasaMbandhaM vinA'pi kaH svakIyamartha bhujyamAnamiyantaM kAlamupekSate / tUSNIM yatpunarupekSitaM tadarthAtpratiSThitadravyasaMbandhaM bhavati / atastadupariSTAnmudhikayA prArthayannapi na sa tallabdhumarhati / yat punardezakAlabalApekSayA taM svArthamu (ddha ) tu na kSamaH, prativacaH pratidinaM pratimAsaM prativarSe ca karoti, tataH kAlAntare'pi tattasya na praNazyati vyavahAre uttaraM bhata ityarthaH / * upekSAM kurvatastasya tUSNIMbhUtasya tiSThataH / kAle'tipanne pUrvokto vyavahAro na sidhyati // (1) nAradenopekSAyAM liGgAbhAvakRtA vyavahArahAni - ruktA na tu vastvabhAvakRtA / + mitA. 2 / 24 (1) yadi jaDo na bhavati, dIrghatItrAmayagrastamUkAndhabadhiro'pi vA / yadi cApogaNDaH abAlaH pratyakSato'sya saktaM sthAvarAdikamanupakhaM cApareNa tu bhujyate, tato'rthapatipratiSThitaM dravyaM vyavahAreNa yo bhoktA sa eva taddhanamarhati / abhA. 48 * setu., vica. vyatavat / X vyAkhyAnAntarANi manau (pR. 383) draSTavyAni / + savi., vyapra., vitA. mitAvat / (1) nAsaM. 2|70; nAsmR. 4 / 79; zunI. 4 / 713714 yatkiM (yaM kaM) stUSNI (rathaM) tala (taM la); abhA. 48; iyamA 347 manunAradau; vyaka. 72 stUSNIM (rathe) yAjJavalkya; smRsA.106 manunAradau; vyata. 222 manunAradau; candra. 1,53. manunAradau; vyasau.68 manunAradau; vyapra. 157 yat kiJcit (yaM kazcit ) stUSNIM (ratha) tava (ta) manunAradau; bAla. 2 / 24 (=); setu.48 manunAradau; prakA.45 uzanA. (2) naasN.2|71 sidhyati (vidyate); Vulg. nAsmR. 4 / 79 ityasyAnantaramayaM zlokaH 'ti ('bhi); zunI. 4 / 718719 kto... ti (kte tatphalaM nAnute dhanI); mitA. 2|24'ti (vi) kto (kte); ap.2|24; smRca. 68 tiSThataH (niSThAtaH) kto (kte); savi.127 kto (ta); vyapra. 159 mitAvat ; vitA. 145 'tipanne (vigate) ko (kte); prakA. 45 kto (te); samu. 47 ko (kte). abhA. 48 (2) jaDo mUDhaH avibhAgazaH / pogaNDaH punAtevici pauH zuddhagaNDaH, bAla ityarthaH / tathA coktaM pUrvam'bAla A SoDazAd varSAt pogaNDazceti zabdyate' iti / aprAptavyavahAra ityabhidhAnavidaH / poSayitavyagaNDo vA / pUrayitavyagaNDa ityanye / durgato daridraH yasya strI pogaNDanIti prasiddhA / yuktaM ca tasya grahaNam / sa hi parakarmaNA prANavRttimanvicchan svadhanAnveSaNaM kartumasamartha iti / vararucinA'pyuktam --' zarIrapANicaraNairnisargeNa zarIriNaH / vikalAH sadbhirucyante pogaNDa - kuNipaGgavaH' iti // anAtha ityarthaH / kAraNadvayopanyAsaH pradarzanArtho'nyasyApi svadhanAnveSaNAbhAvakAra nAbhA. 2 / 72 Nasya vyAdhisaMrodhadIrghasatrapravAsAdeH / AdhyAdibhogaH na svatvahetuH Adhi: sImA bAladhanaM nikSepopanidhI striyaH / rAjasvaM zrotriyadravyaM na bhogena praNazyati // X mabhA. vyAkhyAnaM ' ajaDApogaNDe 'ti gautamavacane (pR. 381) draSTavyam / (1) nAsaM. 2 / 72 pau (po) bhagnaM (bhuktaM); nAsmR. 4 / 8 0; abhA. 48. (2) nAsaM. 2 / 73 dhI (dhi) dravyaM... zyati ( svaM ca nopabhogena jIryati); nAsmR. 4 / 81; zunI. 4 / 717-718 dravyaM (svaM ca); abhA.48 ghI(dhiH); byamA 351 AdhiH ...bAla (dAyasImAdAya ) dhI (dhi) dravyaM ( svaM ca ) manunAradau; vyaka. 74 dhI(dhi) dramyaM (svaM ca) na... ti (nopabhogena nazyati) manunAradau; mabhA. 12 / 34 ghI (dhi:) uttarArdha nAsaMvat; smRsA.
Page #481
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhuktiH 405 (1) yatkiJcidAdhIkRtaM vastu tatsucirakAlAdapi tena / (1) AdhyAdInAM yaH svAmI tasya pratyakSamanuparatadravyeNa labhate / na bhogena praNazyati tathA parasImA vaMzyAH dvidazAH samAH viMzativarSANi yena bhuktAni tasyaiva cirAkrAntA'pi svasthIbhUte deze punarlabhyate, na praNa- tAni jIryeran pariNatiM yAntItyarthaH / strIdhanaM supratItam / zyati / tathA mAtApitroH parokSe, yena sadhano bAlaH pari- narendradhanazabdena paryAyeNa tu bhUmiruktA kil| nare. gRhItastadvAladhanaM cirabhogenApi na praNazyati / tathA ni- ndrANAM bhUmireva dhanamityataH / strInarendradhane tu viMzatikSepo nyAsaH, upanidhiH nikSepamadhye antrhitsaardrvym| varSairapi na nazyata iti / abhA.49 tathA strI nikSepabhUtA yA bhuktA / tathA rAjasvazabdena , (2) AdhyAdayo'pi jIryeran kiM punaranyat ? tasmAbhUmiruktA / zrotriyadravyazabdena gaavo'bhihitaaH| eteSu dAdhyAdivyatiriktasya yathoktayA bhuktyA svatva siddhiH / savizeSanyAsAH cirakAlAtikrame'pi na nazyantIti / evaM caadhisiimopnikssepetyaadervirodhH| xap.2|25 . abhA.48.49 (3) evaM ca viMzativarSAd bAladhanaM jIyatyeva / (2) 'yatkiMciddazavarSANI'tyasyApavAdaH / mbhaa.12|34 ___naabhaa.2|73 (4) AdhyAdInyapIti prauddhivaadH| teSAmapi bhogobrahmacArI caretkazcit vrataM SaTtriMzadAbdikam / pekSAkAraNasaMbhavena strIdhananarendradhanatulyatvAdanAgamamiti arthArthI cAmyaviSaye dIrghakAlaM vsennrH|| vadannAgamasaMbhave jIryata eveti darzayati / smRca.70 samAvRtto vratI kuryAt svadhanAnveSaNaM ttH| (5) rAjasvaM striyaM ca vinA AdhyAdirapi viMzatipaJcAzadAbdiko bhogstddhnsyaaphaarkH|| varSabhogena hIyata eva / candra.154 - prativedaM dvAdazAbdaH kAlo vidyArthinAM smRtaH / (6) AdhyAdInAmapyapavAdaH / AdhyAdinyAyenAzilpavidyArthinAM caiva grahaNAntaH prakIrtitaH // tiprasaktasya nivRttyarthamAha-Rte strIdhanAnnarendradhanAcca / bandhabhizcaiSAM ytsNbhktmpshytaam| strI ca narendrazca strInarendrau tayordhana strInarendradhanam / napAparAdhinAM caiva na tatkAlena hIyate // strI ca narendradhanaM ceti vA / nAbhA.174 etaccApavAdajAtaM bhokturAgamAbhAve veditvym| strIdhanaM ca narendrANAM na kathaJcana jIryati / smRca.69 anAgamaM bhujyamAnaM vatsarANAM zatairapi / pratyakSaparibhogAttu svAmino dvidazAH smaaH| (1) evaM nirantarabhogena na praNazyati, munivacanaAdhyAdInyapi jIryante strInarendradhanAhate // siddhAdezAditi / abhA.49 (2) idamapi vacanaM pazubhUmistrIviSayatvena vyAkhyA107 vyakavat , manunAradau; vyaci.75 dhI (dhiH) dravyaM ... ti (svaM ca nopabhogena zAmyati); smRci.50 byacivat , manu ___4 vyaci. apagatam / nAradau; vyasau.69 AdhiH (AdheH) dhI (dhiH) dravyaM ...ti (svaM ca nopabhogena sidhyati) manunAradau; vyapra.166 dravyaM 154 vyakavat ; prakA.46 tu (cca); samu.47 tu (cca) ...ti (svaM ca nopabhogena nazyati) manunAradau; byama.15 bRhaspatiH; vivya.19 vyakavat . thI (dhiH) zeSaM vyapravat ; vivya.20 dhI (dhiH) dravyaM (svaM ca). . . (1 (1) nAsaM.275 strIdhanaM (strI dhanaM); nAsmR.483 yati (1) smRca.69; pamA.148 vratI ('vratI) yatmabhu (yatsvaM / sthA) / (yate); abhA.49 nAsmRvat ; vyamA.350; mbhaa.12|36 bhu) na tat (bhavet) kAtyAyanaH; prakA.45; samu.47. bhujyamAnaM (tu yadbhuktaM) utta.; smRca.70 yati (yate) vatsa___(2) nAsaM.2074 ttu (cca) ryante (yeyuH); nAsmR.4182; rANAM (varSANAM tu); vyata.226 nare (nRpe) kathaM (kadA) vatsaabhA.49; vyamA.349 tyakSa (tyarthi) dvi (hi) yante (ryanti); rANAM (api varSa); candra.154 kathaM (kadA) vatsarANAM (api ap.2|25 dInyapi (dayo'pi) yante (pairan); vyaka.72 ryante vaSa), satu.92 dhana ca (dhana tu) zaSa candravat / (yanti); mbhaa.12||34 nAsaMvat ; smRca.70 tta (cca); smRcavat / samu.47 smRcavat ; vica.142 candravat vivya. smRsA.106 vyakavat ; vyaci.67,75 vyakavat ; candra. 19 (-) garma (gataM),
Page #482
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam tamiti / mbhaa.12|36 | (1) sarvANyetAni AhartRgocarANi / tenAgama(3) narendrANAM ca dhnmityrthH| smRca.70 / zodhanamAhartA kAryam / vyamA.345 (4) vyabhicArAdinA bharnA anekAgre tyaktA strii| (2) etadatripuruSAgatabhogaviSayam / bhogamAtrayadi pareNa bhujyate tadA tatra yathokto bhogaH pramANameva / viSayatve pUrvoktAnekavacanavirodhAt / smRca.74 atrAnAgamapadasvarasAt / atra svAmityakte aupA- (3) mitA.TIkA-vizuddhena kApaTayarahitenetyarthaH / dAnikasvatvAt / candra.154 baal.2|27 (5) strI parakIyA, dhanaM ca rAjJAM na kenacit AgamasyAvizuddhatvaM virodhyAskandanaM bhavet / / prakAreNa jIryati / anAgamamapramANakaM bhujyamAnaM varSa- bhogaM kevalato yastu kIrtayennAgamaM kacit / / zatairapi, kiM punardvidazairiti / 'strInarendradhanAdi' tyatra bhogacchalApadezena vijJeyaH sa tu taskaraH / / dvidazairna jIryatItyuktam / kiyatA kAlena jIryati na | (1) tena sabhyasaMnidhAvAgamAdyaGgamapi kIrtanIyamivA jIryatItyavizeSitatvAd anena vizeSitam / tyabhiprAyaH / *smRca.71 nAbhA.2175 (2) idaM cAgamasmaraNayogye kAle jJeyam / vyama.14 bhogAgamayoH sahakAryaprAbalyadaurbalyavicAra: paJcAGgabhogaH svatvapramANam / ' saMbhogo dRzyate yatra na dRzyetAgamaH kacit / / sAgamo dIrghakAlazca nishchidro'nyrvojjhitH| AgamaH kAraNaM tatra na bhogastatra kAraNam // pratyarthisaMnidhAnazca paJcAGgo bhoga iSyate // (1) evaM tu punaratrAgamasyaiva mAhAtmyaM darzita- pramANamiti zeSaH / Agacchati svIbhavatyanenetyAmiti / . abhA.49 gmH| ...... smRtyuktakAlAnyUnakAlaM nizchidro nira(2) niyato nizcito vA bhogo nirbhogaH, sa yasmin * savi. smRcavat / vyavahAre dRzyate / yatreti viSayasaptamI, yasyetyarthaH / smRca.74; pamA.140, smRsA.105 apakt ; nRpra.8; Agamazca na dRzyate, AgamaH patrAdirna dRzyate, na tad mc.8|147 vizuddhena (pramANena) pramANa (vizuddha) kAtyAyana: bhogAd bhavati, yasmAdAgamaH kAraNaM na bhogaH / :84200 naiva (nAdhi); vyasau.68 pramANa (vizuddha) naiva 'vidyamAne'pi likhita' ityatra darzanAntaramityuktam / (nAdhi); viimi.2|29 avi (api); vyapra.153; vyama. 'pUrva pUrva guru jJeyam' likhitaM balavannityamiti 14; vitA.137; prakA.47; samu.49 apavat . pitrA bhuktaviSaye vaa| nAbhA.276 (1) vyapra.153. (2) naasmR.4|86 vijJeyaH sa tu (sa Agamena vizuddhena bhogo yAti prmaanntaam| vizeyastu); zunI.4712 (saMbhogaM kIrtayedyastu kevalaM nAgamaM avizuddhAgamo bhogaH prAmANyaM naiva gacchati // kacit); medhaa.8|148 bhogaM (bhoga) lato (latA) pU. mitA. 2 / 27 smaraNam ; smRca.71 bhogaM kevalato (saMbhoga kevalaM); * smRsA.vyAkhyAnaM 'vividhasyAsyeti zloke (pu. 402) pamA.140 smRcaMvat ; smRsA.108 bhogaM....yastu (bhogaM tu draSTavyam / kevalaM yazca) lApa (lopa) pulahaH; smRci.49 bhogaM (bhogaH) x vImi.vyAkhyAnaM 'pazyato'bruvata' iti yAjJavalkyazloke kIrtayet (kIrtyate) dezena (deze ca); savi.130 smRcavat ; (pR. 392-393) draSTavyam / candra.156 kevalato yastu (tu kevalaM yatra); vyapra.154 lApa (1) nAsaM.2076 saMbho (nirbho) dRzyate yatra (yatra dRzyeta); lopa) zeSa smRcavat ; vyama.14 smRcavat ; vitA.137 nAsmR.4184; abhA.47,49; medhaa.8|148 dRzyate yatra kevalato (ca kevalaM); prakA.46 smRcavat ; samu.48 smRcavat . (yatra dRzyeta) na bhoga ... Nam (na saMbhoga iti sthitiH); smRsA. (3) pamA.140 sA (A) nizchi....ravo (vicchedoparamo); 111 na bho...Nam (na saMbhoga iti sthitiH). dIka.34 sA (A) kAtyAyanaH; nyaci.63 nazca (naM ca) (2) nAsmR.4185; mitaa.2|27; vyamA.345 vizuddhe go (zo); nRpra.8 nizcchidro'nya (avicchedopa) paJcA....te (tu zuddha); ap.2|27 naiva (nAdhi); vyaka.72 apavat ; (paribhogo'pi paJcadhA); viimi.2|29 jjhita: (rjitaH).
Page #483
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhuktiH 407 ntaraH anyaravojjhitaH paravipratipattiprakAzazUnyaH / pratya- bhogAstenaiva darzitAH - 'anvAhitaM hRtaM nyastaM balAvarthino vAdiprativAdyanyatarasya saMnidhAnam / vyaci.64 STabdhayAcite / apratyakSaM ca yadbhaktaM SaDetAnyAgamaM Savidha AgamaH vinA' // +smRca.74 labdhaM dAnAtkrayAtprAptaM zaurya vaivAhikaM tthaa| (5) (nanu sAgamatvaM vyartham / tadrahitabhogasyApi bAndhavAdaprajAjjAtaM SaDvidhastu dhanAgamaH // prAmANyAt , iti 'anyAyena tu yadbhuktam' ityAdinAradA labdhaM janmanA labdhaM paitRkAdi / athavA darzanena | divacanapuraskAreNAzaya- ) hantaivaM virodhAt labdhaM nidhyaadi| smRca.70 saMzaya evAstviti, na viSayabhedAt / tathA hi pUrvarSibhogAgamayoH sahakAryaprAbalyadaurbalyavicAraH vacanAnAmAgamasaMdehamuttareSAM tu tadabhAvanizcayamAlambya anAgamaM tu yo bhuGkte bahUnyabdazatAnyapi / ' pravRtteH / tathA tripuruSabhogasthale AgamasaMzayopabhogaH cauradaNDena taM pApaM daNDayetpRthivIpatiH // pramANaM, anyatra tu Agamanizcayasahita eveti siddham / (1) yo bhuGkte ityekavacana nirdezAt AhartuviSayaM vyaci.65 vacanaM bahUnyabdazatAnyapIti caikasya yAvAn bhogakAla: (6) vastutastu 'anAgamamiti daNDavidhAyakavacanaM saMbhavati, tAbada bhiprAyam / vyamA.343 strIdhananRpadhanaparam / 'strIdhanaM ca nRpendrANAM na kadA. (2) iti, tat bahabAlAdidhanaviSayam / pUrvajabhUmi- cana jIryati / anAgamaM bhujyamAnamapi varSazatairapi' // bhoktRpuruSaviSayaM vaa| - ap.2|25 iti svatvaniSedhakavacanAntaraikavAkyatvAt / vyata.226 - atra ca prathamabhoktureva daNDo na tu tatsutAdInAM, smArte kAle kriyA bhUmeH sAgamA bhuktiriSyate / tebhyastu bhUreva graahyaa| ap.2|28 asmArte'nugamAbhAvAt kramAt tripuruSAgatA / / (3) ityAdIni tu asaMnidhiviSayANi jaDAdi- (1) bhuktiH pramANa miti zeSaH / anugamaH AgamA viSayANi vaa| gaumi.1234 bhAvAnazcayaH / kalpatarukArastva bhAvanizcayaH / kalpatarukArastvanugama AgamAnusaMdhAna (4) etayenakenacitpramANena nizcitAnAgamabhogavi. miti vyaackhyau| tattvAgamAbhAvanizcayasya bAdhatvenA Sayam / anAgamamiti siddhavanirdezAt nizcitAnAgamAzca numitipratibandhakasyAbhAvavacanasyAvazyakatvAdAgamAnu saMdhAnasya ca bhogenaiva kriyamANatvena tadabhAvAsaMbhavAcca xmitA.vyAkhyAnaM 'pazyato'bruvata' iti 'Agamo'bhyadhika' / nyapra.154 iti (pR.389,398) yAjJavalkyavacane draSTavyam / (2) anugamAbhAvAt yogyAnupalabdhyA AgamA(1) smRca.70 dAnAkrayAta (dAnakraya); pamA.139; bhAva nizcayasyAsaMbhavAt / prakA.46 smRcabat ; samu.48 smRcavat . vyama.14 (2) nAsmR.4187, shunii.4|715-716, medhA. yadvinA''gamamatyantaM bhuktaM puurvstribhirbhvet| 8 / 148; mitaa.2|24, 2 / 27; nyamA.343; apa.2025 / na tacchakyamupAhatu kramAtripuruSAgatam / / -tu (ca): 2128; vyaka.6,72, gomi.12134, smRca. +vAmi., vyapra., vyau, ramRcavat / 74; pamA.143, dIka.33 (=) yo (yad); smRsA. atratyaM vitA.vyAkhyAnaM 'Agamo'bhyadhika' iti yAjJavalkya108 nyapi (ni ca) vyAsaH; vyaci.65 nyapi (ni tu); | zlokIyamitAkSarAyAM (pR.398) gatArtham / smRci.49 smRsAvat, bRhaspatiHnRpra.8 tu (ca); vyata.226 / (1) naasmR.4|89 bhUmeH (bhukteH)'nugamAbhAvAt (likhitAgamaM (gamaH) nyapi (ni ca); savi.125, 129,134: bhAve); ap.2|28; papra.154 bhUmeH (bhukteH); vyama.14. 163 gamaM tu (gamena) smRtiH : 491 manuH; mc.8|147; (2) nAsaM.281 pUrvArdhe (Agamena vinA pUrva bhuktaM pUrvacandra.157 gamaM tu (gamena) nyapi (ni ca); vyasau.68vImi. stribhistu yat) mupAha (mapAka); Vulg. nAsmR.493 2 / 29; vyapra.155; vyau.46 manuH; vyama.14; vitA. ityasyAnantaramayaM zlokaH, mupA (mapA); medhaa.8|148 mupA 139; rAkI.396 setu.92 nyapi (ni ca) pRthivI (avanI); | (mapA); smRca.72; vyaci.64 gamamatyantaM (pyAgamaM pUrva) prakA.47; samu.49; vica.142 (-); vivya.17. / mupAha (mapAka); savi.133 (1) mupAha (mapAka); vyasau. heyam /
Page #484
--------------------------------------------------------------------------
________________ zz vyavahArakANDam vyamA. 343 (1) asyAyamarthaH- Agamo dAnAdiH / asati / yuktaM caitat / Aharturhi viditAgamavRttAntasya tadupekSayAM tasmin yadbhuktaM pitRpitAmahaprapitAmahaistaccaturthasya bhogaM vadato'nAgamatvAvadhAraNAt cauratvameva syAt / sidhyati na tu viMzatyA varSaiH / meghA. 8 / 148 (2) atyantaM vinAgamaM bhuktyA'pyupalabhyamAnamAgamaM vinetyarthaH / smRca. 72 (3) tatrAtyantamAgamaM sAtatyAdiguNavizeSaNaviziSTamupalabhyamAnaM vineti vyAkhyeyam / na punarAgamasvarUpaM vineti / AgamasvarUpAbhAve bhogazatenApi na svatvaM bhavatItyuktaM vijJAnayoginA / savi. 133 (4) vinApyAgamena pUrvaistribhiryad bhuktaM, Urdhva na tacchakyaM nirasitum / kramAt tripuruSAgataM pramANamevetyarthaH / putrAzodhitamapyavyAhataM tripuruSabhuktaM zuddhaM vinApi pramANeneti / (3) padaM sthAnaM Agamamiti yAvat / vizuddhA sAMtatyAdimattayA pramANataH siddhA / prAptAnAM caturthAdInAm / smRca. 73 (4) mRte tadvaMzyabhogyatAM yAtItyuktam / jIvati kathamiti taducyate - Aharteva prathamapuruSa eva bhuJjAno'bhiyujyate kathaM tvayA labdhamiti arthato nyAyAt patrasAkSyAdibhirlAbhaM zodhayet padaM vyavahArapadaM vyavahArasthAnaM vA / yadi zudhyati tasyaiva tat / no ceddhIyate, yAvadbhuktaM tAvaddApyazca daNDayazca pramANena vinA parakIyabhogAt / mRte tasmin bhuktireva vizuddhiH syAt pramANaM tatputrANAM bhavati pitRtaH prAptatvAt, avivAdena pitrA bhuktaM cet / atha savivAdena, tadA putrairvyavahartavyam / nAbhA. 2181 (5) tadapi atyantaM upalabhyamAnaM, AgamaM vinA AgamAbhAvanizcayAbhAva iti vyAkhyeyam / vyapra. 156 nAmA. 2178 AhataivAbhiyuktaH sannarthAnAmuddharetpadam / bhuktireva vizuddhi: syAtprAptAnAM pitRtaH kramAt // (1) kazcitparakIyArthAnAmAhartA sa evArtho dhaninA svArthasaMcitArthamArambhaNIyaH / sa cAhartaiva tenAbhiyuktaH san tamarthaM pratiSThApadaM nayet / tasmin punararthAhartari mRte tadIyasaMta teruparatapitRkramAgatA bhuktireva pratiSThA'ti zuddhikAriNI na (?) bhavati / abhA.49 bhujyatenAgamaM yattu na tadbhogapadaM nayet / te tu bhoktari dhanaM yAti tadvaMzyabhogyatAm // atra yAvadbhoktA jIvati tAvadanAgamaM bhujyamAnaM parakIyaM bhavati yathA, tathA'syoddharaNasaMbhavo bhavati / yadA punaranAgamabhoktA'pi aprArthita evaM mRtaH tadA tadvastu tadvaMzyabhogyatAM yAti / ato nopekSaNIyamityarthaH / (2) AhartevoddharennAnya iti nAyamanvaya: / tadA hi tatputrAdInAmAgamazodhananiSedhaH syAt / na ca taducitaM, sati saMbhave teSAmapyAgamazodhanena bhuktereva sudRDhasiddheH / na cArthAnAM padaM prApakaM krayAdikamevoddharenna bhuktimityrthH| 'AhartA zodhayed bhuktimAgamaM cApi saMsadi' iti bRhaspativirodhAt, tasmAdAhartA zodhayet etairityanvayaH / #abhA.49 anyAyenApi yadbhuktaM pitrA pUrvataraistribhiH / na tacchakyamapAhartuM kramAttripuruSAgatam // * nAbhA abhAvadbhAvaH / X mitA. vyAkhyAnaM ' Agamo'bhyadhika ' iti yAjJavalkyaloke (pR. 398) draSTavyam / apa., vyaci, saMvi., vyapra., vyama., vitA. mitAgatam / (1) nAsaM. 277 bhogapadaM nayet (bhogo'tivartate); nAsmR. 4 / 88 vaMzya (vaMza); abhA.491 vyasau . 68 pUrvArdhe (anAgamaM bhujyate yanna tadbhuktirbalaM bhavet ) vaMzyabhogya (vaMzabhoga). 66 (=) savivat vImi 2 / 29 ntaM ( ) zeSaM savivat ; pra. 155 mupA ( mapA); vitA. 141 (=) vyapravat; prakA. 47 vyapravat ; samu 49 vyapravat . (2) nAsmR. 4 / 91 pitrA (pituH ); abhA.49 nAsmRvat; (1) nAsaM. 278 rthAnAmuddha (rthatastaddha); nAsmR.4 / 90 sanna mitA. 2 27 : vyamA 341 hartuM (kartu): 350 pU.; apa. (syAnnA) prAptAnAM ( prAptA yA); abhA. 49; vyamA. 343 2 / 28; vyaka.6 anyAyenApi (anAgamaM tu ) : 70 nApi (na tu); bhukti (bhukte) prAptAnAM (prAptAyA:); smRca. 73 sanna (syAda) lokArthau vyatyAsena paThitau; smRca.73; subo. 2 / 27 (=) zuddhiH (zuddhA); prakA. 47 smRcavat . pU. smRsA. 104, 109 vyamAvat vyaci. 64 vyakavatH
Page #485
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhuktiH - (1) yatkimani vastu vRddhaprapitAmahenAhRtaM anyA- na ca bhuktirityabhihitam / vyamA.344 yenA'pi vinAgamamapi tatazca prapitAmahenApi bhuktaM tada- (2) tadAhartRnirNItAbhiyogAbhAvaviSayamiti mantanantaraM pitAmahenApi / evamanena puruSapAramparyeNa vyam / smRca.75 pituH pUrvataraistribhiH yadbhuktaM tatpituH kramAtripuruSAgataM (3) mitA.TIkA-etaccaturthapuruSaviSayam / calasthirAdikaM vastu tatkenApyapahartuM na zakyam / atra subo.2|27 bhASAyA evmutthaanmityrthH| abhA.49 (4) ayamarthaH-Aye puruSe sAkSilekhyAbhyAM (2) pitrA saha parvataraistribhiryadbhaktaM tadanyAyeneti bhAvita Agamo bhogAdapyadhiko balavAn / pUrvakramA vaktumazakyam / kiM punrpaahrtumityrthH| smRca.73 gatastu bhogo vinA'pi bhAvitAdAgamAccaturthapuruSe (3) pitreti pitrA sahetyarthaH / anyAyenApi anyA- likhitena bhAvitAdAgamAdbalavAn / madhye tu bhogarahiyanizcayenApi ityarthaH / tena vastuto nyAyena bhoga tAdAgamAt stokabhogasahito'pyAgamo balavAniti / ityAyAti iti nAnyAyabhogaH pramANamiti kecit / savi.132 anye tu vacanabalAdevaMvidho'nyAyabhogo'pi pramANameve- anvAhitaM hRtaM nyastaM balAvaSTabdhayAcitam / tyAhuH / caramaH pakSo'tra smiiciinH| candra.154 apratyakSaM ca yadbhaktaM SaDetAnyAgamaM vinA / / grAmakSetraM gRhaM caiva bhuktaM yasya kramAgatam / (1) atra anvAhitamiti yatkimapi (amAraM pratirAjaprasAdAdanyatra tadbhaktamaparaM nayet / / vastusamartha ?) parapArdhAtsAraM vastu kAryArtha gRhItam / tathA -rAjaprasAdAdanyAyabhUtAditi shessH| smRca.74 hRtaM yattaskaranyAyena / tathA yad vizvasya nyastam / tathA Adau tu kAraNaM dAnaM madhye muktistu saagmaa| yadbalAtkAreNAvaSTabdham / tathA yatkAryArtha yAcitam / kAraNaM bhuktirevaikA saMtatA yA cirantanI* // tathA yaddezAntaragatasya parokSe bhuktam / etaiH SaDbhiH (1) AdAvanAgamakartari dAnamAgamaH kAraNaM pramANa prakAraiH prAptaM yadbhuktaM tadvinA Agama bhuktamityucyate / teSu muktiH apramANamityarthaH / abhA.49 __*mitA. vyAkhyAnaM Agamo'bhyadhika hatiyAra (2) anvAhitamanyasmai dAtumarpitam / yAcitaM para(pR.398) draSTavyam / vyapra. mitAgatam / kIyamalaGkArAdyarthamAnItam / balAvaSTabdhaM rAjaprasAdAdi70 pU.; vyata.226 nApi (na tu) taraiH (tanaiH) hatu (kartu) ra dAta.180 taraiH (tanaiH) hatu (kartu); savi.133 (=) hartuM / balena bhuktam / evaMvidhasya cirantanasyApi bhogasya na (kartu); candra.154 savivat ; vyasau.66 nApi (na tu) prAmANyam / smRca.74 hartuM (ka); viimi.2|29 savivat ; vyapra.154; vyama.14 (3) 'anAgamaM ca yadbhuktamityuktaM, tadvizeSyateapA (samA); vitA.141 (=); setu.92 nApi (na ca) anvAhitaM pazcAdAhitam / yathA kazcinmAdhuraH kAnyakuhartu (ka); prakA.47 apA (parA); vica.142 savivat , jastho madhurAM prasthitasya haste mama putrAya dehIti samarpianyAyenetyatra anAgamamiti zUlapANidhRtapAThaH, tavAn , tat tenaiva bhujyate na tu dIyate / hRtaM cauryAdinA / (1) smRca.74; prakA.48; samu.49. (2) medhA.8 ___ * pamA., savi. smRcavat / - 148 uttarArdhe (ante tu bhuktirevaikA pramANaM sthAvare bhavet); (1) nAsaM.2179 anvA ...nyastaM (anvAhitadvatanyasta) mitaa.2|26 pU. : 2 / 27; vyamA.344 dau (dhau) (pramANaM garma (gamAd ); naasmR.4|92; abhA.49; medhA.8.148 bhuktirevaiva saMmatA yA cirantanI); vyaka.70% smRca.757 anvAhitaM hRtaM (yAcitAnvAhitaM); vyaka.72, smRca.74 pamA.146; subo.2|27 (=) pU., nRpra.8; vyata.225 citam (cite); pamA. 143 anvA (anyA) citam (cite); pU., savi.132pU.; candra.157 bhuktistu (bhogastu) gamA smRsA.106, savi.134 paDe...vinA (SaDAgamavivarjitAH); (gamaH) saMtatA (satataM) kAtyAyanaH; vyasau.66 (-); vyasau.68 anvA (arthA) hRtaM (kRtaM); vyapra.166 smRcavat / vyatra.155; vitA.139 pU.: 142; prakA.48 yAza* vitA.151 citaM (cite) tAnyA (te nA); prakA.48 smRcavat / ballayaH, samu.49 vica.141 madhye (pazcAt ) stu (zca) pU. samu.49 smRcavata, dhya. kA. 52
Page #486
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam 410 nyastaM kenacit samarpitaM idaM tava haste kaMcitkAlaM tiSThatviti / balAvaSTabdhaM balena parigRhItam / yAcitaM mama dehItyudyatam / apratyakSaM svAminaH parokSaM bhuktam / etAni SaDAgamAdvinA / atra bhogo'pramANam / nAbhA. 2179 (4) anvAhitaM ekatra AhitaM anyatra punarAhitam / vyapra. 166 tathA''rUDhavivAdasya pretasya vyavahAriNaH / putreNa so'rthaH saMzodhyo na taM bhogapadaM nayet // (1) evameteSAM prakArANAmekenApyanyAyena parakIyamartha bhuJjan yaH kazcidartho dhaninA nyAyArthaM prArabdho'niSpanna - vyavahAra eva pretIbhUtaH / tasya saktaH sa tadavastha eva vyavahAraH putreNa saMzodhyaH / so'rthaH pitRkAmabhuktyA tato na bhavatItyarthaH / abhA. 50 (2) yathA AhartrA likhitasAkSibhyAmevAgamaH saMsAdhyo bhavati tathetyarthaH / putragrahaNaM dhanagrAhiNa upalakSaNArtham / smRca. 75 (3) mitA. TIkA - navArUDha vivAdasyeti / asyArthaH, ArUDhavivAdasya vyavahAriNaH pretasya saMbandhinA putreNa / svArtho vivAdAspadIbhUtaH / saMzodhya Agamena tamartha bhogo na nivartayet na pratyAvartayet / na tatra bhogaH pramANaM bhavatIti yAvat / *subo. 2129 (4) tathA tenaiva prakAreNa / ArUDho vivAdo yasya * bAla . 2 / 29 subovat / (1) nAsaM. 2 / 80 taM ... nayet ( tad bhogo'tivartate ) ; naasmR.4|93; abhA.49-506 mitA. 2 / 29 tathA ( navA ) bhogapadaM nayet (bhogo nivartayet ); vyamA 345 uttarArdhaM mitAbat : 352 bhogapadaM nayet (bhogAnnivartayet ); vyaka. 72 uttarArdhaM mitAvat ; smRca. 75 ( putreNa so'rthaH saMsAdhyo na tadbhogAnnivartate); dIka. 34 vyakavat : smRsA. 105 na taM ( taM na ) zeSaM vyakavat ; vyaci 74 vyakavat; smRci.49 tathA (tatrA) (putreNa so'rthaH saMsAdhyo na tadbhogo nivartayet ); pra. 8 vivA (sya vA ) bhogapadaM nayet ( bhogo'tivartayet ); vyata. 225 tathA (athA) pretasya (pretasyA) saM (tu) zeSaM vyakabat; savi. 135 vyamA 352vat; vyasau. 68 vyakabat; prakA048 smRcavat; samu.49 smRcavat; vica. 140141 pretasya (mRtasya zeSaM vyakavat . ArUDhavivAdaH / tasyArUDha vivAdasya ArabdhA'parisamAptavyavahArasya pretasya putreNa so'rthaH saMzodhyaH / na so'tha bhogena labhyate / 'prAptAnAM pitRtaH kramAdityasyApavAdaH / nAbhA. 2180 bRhaspatiH yuktisAkSilekhya bhuktiprAbalyadaurbalyavicAraH dvidhAnamAkhyAtaM sAkSiNAM likhitasya ca / saMprati sthAvare prApte bhuktezca vidhirucyate // (1) saMprati bhuktirvivicyate bRhaspatisaMmatatvAdasyaiva kramasya / yathA - etaditi / nyAyasya sarvebhyo bahutarAbhyarhitatvAt prathamaM sAkSiNastato bhuktito bahuviSayatvAt li. khitasya tataH svalpaviSayatayA bhuktinirUpaNam / sthAvara iti prAyikaM prApte bhUmyAdau / vyamA. 341. (2) tatra kvacit sAgamAyA bhukteH prAmANyaM manasi saMdadhAnaH sapta sthAvarAgamopAyAn pradarzayaMstatra bhukteH prAmANyamAha - etaditi / sthAvaragrahaNamatra bhukterAvazyakatvasUcanAya na tu tatraiva bhogasya prAmANyaniyamAya / jaGgame'pi tatsaMbhavAt / tadetaduttaratra vivecayiSyAmaH / vyapra. 153 anumAnAdvaraH sAkSI sAkSibhyo likhitaM guru / avyAhatA tripuruSI bhuktirebhyo garIyasI // iti bruvANaH saiva pramANaM nAnya iti vyanakti / avyAhateti parokSaviSayasyApi vyudasyati / vyamA. 350 anumAnaM sadya eva sAkSI cAmaraNAdbhavet / avyAhataM lekhyabhogaM pramANaM tu tripauruSam // (1) vyamA 341 sya ca (sya vA); vyaka. 69 namA (naM vi) saMprati (sAMprataM); pamA. 139 re prApte ( raprApteH); vyasau. 65 saMprati (sAMprataM ); vyama. 153 vyasauvat; prakA. 44 vyasauvat, kAtyAyanaH; samu. 46 re prApte ( raprAptau ) zeSaM vyasauvat. (2) vyamA. 350; vyaka. 71; dIka. 346 smRsA. 105 vara : (guru); smRci. 48 vara : ( varaM ) guru (varaM ) rebhyo (reva); vyata. 224 varaH (guruH) rebhyo (stebhyo); vyasauH 67 vara: (baraM) guru (baraM); setu. 90; prakA. 44; samu. 50; vica. 139; vivya. 19. (3) vyamA 350 sadya eva (vasatyatra) khya (kha); vyaka. 71. bhogaM (bhogyaM) pau (pU); smRsA. 105 itaM ( hatau) bhogaM
Page #487
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhuktiH 411 (1) etadapi tripuruSabhogamavyAhatameva pramANamAha / kramAgataH zAsanikaH kryaadhaanaagmaanvitH| .. samAhAropAttayorlekhyabhogayoravyAhatamityanvayAt / evaMvidhastu yo bhogaH sa tu siddhimavApnuyAt / / vyamA.351 | saMvibhAgakrayaprAptaM pitryaM labdhaM ca rAjataH / (2) anumAnaM sadya eveti / AkAreGgitAdiliGgai- sthAvaraM siddhimApnoti bhuktyA hAnimupekSayA / / vivAdakAla evAnumAnaM prvrtte| +vyaka.71 upekSayA kSamayA tatkaraNaM ca svAminaH suzIlatvamahe. / bhogavizeSaH svatvahetuH cchatvadayAlutvAdi / evaM ca viMzativarSAt pUrva svakRti'vidyayA krayabandhena shaurybhaaryaanvyaanvitm| sAdhyakarSaNapAlanAdyairutpannadravya eva svatvam / evaM sapiNDasyAprajasyAMzaH sthAvaraM saptadhA''pyate // dazavarSAt pUrva svakRtisAdhyadohanapAlanAdyairutpannadugdhA. (1) vidyayA pratigrahAdiprakAreNa / bandhaH aadhiH| dAveva svatvam / tattatkAlaparatastu bhUmau gavAdidhane'pi zauryAgataM yudhdAdinA prAptam / bhAryayA saha labdham / svtvmiti| pUrva tattannAzakabhoge tu cauryadoSo bhavatyeva / anvayAgataM pitrAdikrameNopAttam / vyaka.70 xvyata.223 - (2) vidyayA pratigrahAdikaprayojakatayA svatvopAyaH, prAptamAtraM yena bhuktaM svIkRtyAparipanthinam / krayaH prasiddhaH / bandho bandhakaM sopAdhikasvatvaheturnaSTAdhi- tasya tatsiddhimApnoti hAni copekSayA tthaa|| vidhau cAtyantikasvatvahetaH / tadapyattaratra vivecniiym| aparipanthinaM avirodhinam / vyaka.70 krayabandheneti samAhAradvandva ekatvam / aprajasya sapiNDa. adhyAsanAtsamArabhya bhuktiryasyAvighAtinI / syAMzaM rikthaharAntarAbhAve piNDadAnAdyadhikAritayA triMzadvarSANyavicchinnA tasya tAM na vicAlayet / / prAptam / *vyapra.153 (1) adhyAsanaM krayaNAdirAgamaH / nanvanayoreva 'picye labdhakrayAdhAne Rkthshauryprvednaat| . paraspara virodhH| viMzativarSasya bhukteH pramANatve tataH prApte saptavidhe bhogaH sAgamaH siddhimApnuyAt // prabhRti pramANamiti triMzadgrahaNamanarthakam / athAsyaiva (1) pravedanaM vivaahH| pitrya ityAdinA pUrvoktasarva ___4 setu., vica. vytgtm| * vyapra. vyakavat / prkaaraanuvaadH| __vyaka.70 (1) vyaka.69, nRpra.9; vyasau.65, vyapra.153; prakA. (2) pitryaM bhAgaprApta, labdhaM pratigraheNa, rikthamapraja 46 nvitaH(gataH) kAtyAyanaH samu.48 prakAvat , smRtyantaram. spinnddaaNshH| vitA.136 (2) byamA.344 bhuktyA...yA (hAnizcIpekSayA tathA); ap.2|27; vyaka.69, nRpra.9; vyata.223 utta. dAta. + smRsA. vykvt| * zeSa vyakagatam / 179; vyasau.65, vyapra.153 tryaM (tR); vitA.137 taM (bhogau) tu tripau (tatripU); smRci.48-49 pau (pU); prakA. (pti) vyaM (4); setu.89 utta.; prakA.46 kraya (kraye) vyaM 44 pau (pU); samu.50 pau (pU). (trA) kAtyAyanaH; samu.46 prakAvat ; vica.104:137utta. (1) ap.2|27 bhAryA (bhAgA) nvitam (gatam ); vyaka.. (3) ap.2|27 nam (tam); vyaka.69smRsA.103. 69 nvitam (gatam) za: (zaM) dhApya (dhocya); smRca.70 104 nam (tam ) hA ...tathA (bhuktyA hAnimupekSayA);smRci. '49 (tasya siddhimavApnoti bhuktyA hAnirupekSayA); nRpra.9% praja (prajA); pamA.139 vyakavat ; nRpra.9; vyasau.65 / dAta.179 nam (tam); vyasau.65 nam (tam); vyapra.153 nvitam (gatam ) dhA''pya (dhocya); vyapra.153 nvitam ni (niH); vitA.137 yena bhuktaM (ca yo bhuGkte) panthinam (gatam ) zaH (zaM) ''pyate (kRtaM); vitA.137 bandhena (zaGkitam ) niM (niH); vica.104 nam (tam ); vivya.19. (labdhibhyAM) bhAryA (bhAvA) nvitam (gatam ) ra (re) sapta ... (4) vyamA.342,344; ap.2|27; byaka.69 nAta te (saptadhAgamaH); prakA.46 nAradaH; samu.48. (naM); smRca.70 pANya ( tva); smRsA.104 vidhA (tipA); vyaci.65 ( =); nRpra.9 cAla (cAra); vyasau.65 nRpravat; .. (2) vyaka.69, nRpra.9; vyasI.65, vyapra.153, vImi.129 vighA (pi ghA); vyagra.153,164, vitA. vitA.136 vye (ya) ne (na); prakA.46 vitAvat , 137 tasya (bhaktiH) utta.; prakA.46 smRcavat, nAradaH kAtyAyanaH; samu.48 vinAvat. / samu.48; vivya.17 (= ) vyasauvat .
Page #488
--------------------------------------------------------------------------
________________ 412 vyavahArakANDam vAvAdhitatvaM tadA viMzatipadaM viruddhaM triMzadvarSAt mitra viMzatyAdisaMkhyAyAH / na caivaM vacanAntarasaMvAdA prabhRti pramANatvAt / ucyate / 'pazyato'bruvata' iti yattabhuktivizeSaNatvavyAkhyAto'sya vyAkhyAnasya na phalato vizeSa iti vAcyam / yato viMzatyAdigrahaNasya bhuktivizeSaNatve kiyatkAlInanaSTaphalahAniriti sAkAGkSameveti / vyapra. 164-165 nirdezAt vAGmAtreNAvirodhe viMzativacanaM boddhavyam / triMzadvarSavacane tvavighAtinIti zruteH viziSTo ghAto vighAtaH kalahakAdirUpaH, sa yatra nAsti, vAcanikamAtrastu vidyate tadviSaya ityavirodhaH / tathA viMzativarSANi krameNa balIyasaH patrasya kUTatAzaGkAnivRtyartha, durbalasya tu sAkSiNaH triMzadvarSabhogena zuddhiriti prayojanam | XvyamA 342 apa. 2 / 27 vyaka. 70 svatvahAnikAraNAni 'RkthibhirvA parairdravyaM samakSaM yasya dIyate / anyasya bhuJjataH pazcAnna sa tallabdhumarhati // samakSadAnenApratiSidhyamAnena svAmyanumatipUrvakatvasUcakena svAmino yadAgamalekhyaM tasya svatvasAdhakatve pratihatirbhavatItyarthaH / anenArthallekhyena svArthasiddhimicchatA svAminA samakSadAnaM pratiSeddhavyaM yatnata ityuktaM bhavati / smRca. 6.8. adhyAsanaM parigrahaH / (3) avighAtinI nirvighnA / (4) evaM ca dIrghakAlA bhuktirAgamAnugRhItA pramANam / adIrgha kAlA cettadanugRhItAgama ityanusaMdheyam / smRca. 70 (5) nanu, 'adhyAsanAt' iti bRhaspativacane triMzadvanyApAdakatvoktyA viMzativarSabhuktestannyUnavarSabhukteriva hAnyanApAdakatvamartha siddhamiti yogIzvaravyAsA- | tatsamakSamevAnyasmin vikrINAnaM pazyannapi pUrvakretA na nivArayati, tadaiva pUrvakretuH svAmitvahAniH, na tu tatrApi yathoktakAlabhogApekSA, tadAha bRhaspatiH - pazyananyasyetyAdi / . pezyannanyasya dadataH kSitiM yo na vicAlayet / svAmI satASpi lekhyena na punastAM samApnuyAt // (1) yadi tu bhogyamapi bhUmyAdikamekasmin vikrIya divacanairasya virodha: ? maivam / yogIzvarAdivacaneSu 'anuvata' ityetAvanmAtrAbhidhAnAdyatra viruddhaM vAGmAtramapi bhUmisvAmino nAsti tatra viMzativarSabhoga eva hAnikAram / bRhaspativacane tu adhyAsanAt bhUmiparigrahAdArabhya yasya bhuktiravighAtinItya vidhAtinIpadaprayogAdvighAtasya ca kalahatADanAdirUpatvena loke prasiddhevaGmAtravipratipattau satyAmapi yatra bhoktrA saha pUrvasvAminA tadbhogapratirodhakaM kalahatADanAdi nAcaritaM tatra triMzadvarSabhogastAdRzo hAnyApAdaka iti vacanasvarasenaiva virodhaparihArAt / mama tu pratibhAti / viMzati vArSikItyAdihAnivizeSaNAd bhUmyAdyutpannanaSTaphalasya viMzativArSikAhI nistAvatkAlInaM tatphalamupekSAlakSaNAdaparAdhAnna prApnoti / viMzatidazavarSebhyaH prAguktabhogakAla gaNanayA tadutpannaM naSTamapi phalaM niSkrayarUpega labhata eva / viMzatyAdizabdopAdAnAt / anyathA yAvatkAlInaparakRtabhogopekSA tAvatkAlInanaSTaphalahAnimeva sAmAnyena vadet / etAvatA viMzatyAdigrahaNasyArthavatve viMzatyAdyadhikavarSIyaphalahAnirdaNDApUpikayA sidhyati, bhuktivizeSaNatAyAXvyaci, vImi vyamAgatam / vacanadvaye'pi pazyata evAvirodhakamAtreNaiva svAmyanivRttizruteH / evamAdhipratigrahAdiSvapi draSTavyam / (1) vyamA 348 ( RkthibhirvA parairvA'pi dattaM tenaiva tadRguH ) pU.; apa. 2 / 25; vyaka. 73; smRca.68; smRsA. 106-107; vyaci.68 pazcA (pazya) : 75 rvA (zvA) pazcA (pazya); candra. 155 bhuataH (bhuktaM tat ); vyapra. 158; prakA. 44 bhuJjataH ( suvrataH) kAtyAyanaH; samu.46. (2) vyamA 348 vicAla (nivAra); apa. 2 / 25 uttarAdhe (satA'pi lekhyena bhuvaM na punastAmavApnuyAt) zeSaM vyamAvat ; vyaka. 73 cAla (cAra); gaumi . 12 / 34 vicAla (nivAra) (svAmI satA'pi lekhena na sa talabdhumarhati ); smRca. 68; smRsA. 107 vyamAvat; vyaci.68 na punastAM (punastAM na) : 75 vicAla (nivAra) zeSaM pUrvavat candra. 156 (=) vyaci. 75vat vyapra. 158 ( satAspi lekhyena bhuvaM na punastAM samApnuyAt); prakA.44 kAtyAyanaH; samu.46; vivya. 18 vyamAvat.
Page #489
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhukti: 413 (2) tatsuto bhuktimevaikAM cirantanImAdyapuruSeNa bhoktamupakrAntakAlAdArabhya vivAdAt prAcInakAlaparyantamaparavarAhityena pratipakSatArha puruSasamakSamanuvartamAnAM sAdhaye. dityarthaH / sutagrahaNaM pautrasyApi pradarzanArtham / pautrAdirityatadguNo bahuvrIhiH / tena pautrasyApi putravadeva draSTavyam / smRca.72 vyaci.69 (3) AhartA arjanakartA / rAjAntaraistribhirbhuktaM pramANena vinA'pi yat / brahmadeyaM na hartavyaM rAjJA tasya kadAcana // pramANena AgamaprakAzakapramANena / yesya tripuruSA bhuktiH samyaglekhyasamanvitA / evaMvidhA brahmadeyA hartuM tasya na zakyate // etatsmArta kAlAnatikrAntatripuruSabhogaviSayam / smRca. 72 satA'pi lekhyeneti lekhyAdinA pramANeneti 'pazyatosbruvata' iti ca parokSakrItasamakSa bhogaviSayaM varNanIyamiti na virodhaH / vyamA. 348 (2) yapratigrahAdilikhitenApi tAM bhUmiM nAsAvavApnuyAt / ap.2|25 (3) satA'pi samIcIne nApItyarthaH / kSitimiti deyadravyopalakSaNArtham / . smRca. 68 'bhUmera bhuktirlekhyasya yathAkAlamadarzanam / asmaraNaM sAkSiNAM ca svArthahAnikarANi tu // tasmAdyatnena kartavyaM pramANaparipAlanam / tena kAryANi sidhyanti sthAvarANi carANi ca // tathA ca hAnivacanAni pramANaparipAlanaparANIti sAram / vyaci. 76 bhogAgamayoH sahakAryaM prAbalyadaurbalye tripuruSabhuktiprAmANyaM ca bhuMktyA kevalayA naiva bhUmiH siddhimavApnuyAt / AgamenApi zuddhena dvAbhyAM sidhyati nAnyathA // yatrAhartA'bhiyuktaH syAllekhyaM sAkSI tadA guruH / tadabhAve tu putrANAM bhuktirekA garIyasI // tadabhAve AhartRpuruSAbhAve / AhartA zodhayedbhuktimAgamaM cApi saMsadi / tatsuto bhuktimevaikAM pautrAdistu na kiJcana / / (1) iti, tadAhartRputrasya smArtakAlAntargatAyAM bhuktau pautrasya ca tadatiriktakAlAyAM veditavyam / smRca.72 apa. 228 (1) vyaka. 73; smRsA. 107 108; vyaci. 68, 7576; candra. 156 ( = ) smA (sma) tu (ca); vyasau. 69 tu (ca); samu.45 (sAkSyasyAsmAraNaM caiva svArthahAnikarANi ca) smRtyantaram. (2) vyaka. 73; smRsA. 107-108 pAlanam (rakSaNam); vyaci. 68, 76, vyasau. 69; samu. 45 smRtyantaram. (3) smR. 70; savi. 131:163 bhUmi : (bhUmi) sidhya... thA ( siddhimavApnuyAt); prakA. 46; samu.48 (4) smRca.72; prakA. 47; samu. 48. (5) apa. 2 / 28 cA (vA) suno (putrI); ka. 71 distu (diSu) kiM (kaM); smRca. 72 zo (sA) garma ( gataM ) ; dIka. 34 distu (diSu); smRsA. 105 dIkavat ; vyaci . 69 pautrAdistu (tatputrAdiH); vyata. 225 dIkavat ; dAta. 181 dIkavat; vyasau. 67 vyacivat; prakA. 47 zo (sA); samu.48 zo (sA) suto - (putra); vica. 140 dIkavat. smRca. 74 yaisya tripuruSA bhuktiH pAramparyakramAgatA / nasA cAlayituM zakyA pUrvakAcchAsanAdRte // evaM zAsanavirodhe bhuktasyApyasiddhirdraSTavyA / smRca. 74 bhukti puruSI yatra caturthe saMpravartitA / tadbhogaH sthiratAM yAti na pRcchedAgamaM kacit // ( 1 ) uktavidhabhoge tanmUlabhUtAgamaM prati kimapi pramANaM kvacidapi na pRcchedityarthaH / sAMtatyAdiviziSTAM bhuktiM prati pramANaM pRcchedeva / smRca. 73 (2) tripuruSabhogena SaSTisaMvatsarAdaya upalakSyante / pamA. 141 avicchedena yadbhuktaM puruSaistribhireva tu / tatra naivAgamaH kAryo bhuktistatra garIyasI // tatra caturthAdiSvAgamanizcayo nAvazyaM kAryaH / yatastatra bhuktiH pUrvapuruSatrayAgatA sAMtatyAdivizeSaNavattayA sAdhitA garIyasI vinA'pyAgamanizcayaM svatantraiva pramANamityarthaH / smRca. 73 (1) smRca. 72; prakA. 47 kadA ( kathaM); samu. 49. (2) smRca. 74; prakA. 47; samu. 49. (3) smRca. 74; pamA. 144; prakA.48; samu. 49. (4) smRca. 73; pamA. 141; prakA. 47. (5) smRca. 73; pamA. 141 avicchedena (aniSiddhena); prakA. 47.
Page #490
--------------------------------------------------------------------------
________________ 414 vyavahArakANDam sthAvareSu vivAdeSu bhuktistripuruSA ca yaa| / bahupratipakSatvAd iti vrdraajH| savi,135 svatantraiva hi sA jJeyA pramANaM sAdhyanirNaye // bhuktistripauruSI sidhyetpareSAM nAtra saMzayaH / / - svatantrA svamUlabhatAgamanizcayAnapekSetyarthaH / anivRtte sapiNDatve sakulyAnAM na sidhyati / smRca.73 | (1) yatra hetvantarAdeva saMnihitasyApyupekSA saMbha'pitA pitAmaho yasya jIvecca prapitAmahaH / vati, na tatra tripuruSabhuktiH pramANamityAha bRhaspatireva triMzatsamA yA tu bhuktA bhUmiravyAhatA paraiH // -bhuktiriti / vyamA. 351 bhaktiH sA pauruSI jJeyA dviguNA ca dvipaurussii|| (2) anivRtta sapiNDatve iti / sapiNDatve vidyamAne tripauruSI ca triguNA parataH syaaccirntnii|| satyAmapi tripuruSabhuktau sakulyAnAM tadbhujyamAnaM (1) triMzatsamA paJcottareti zeSaH / 'varSANi paJca- / svaM na bhavatItyarthaH / *vyaka.73 triMzattu pauruSo bhoga ucyate' / iti smRtyantare ukta strIdhanAdibhogo na svatvahetuH tvAt / evaM cAgamakA AgamodbhAvanaM lekhyasAkSibhyA- ne strINAmupabhogaH syAdvinA lekhyaM kathazcana / meva kAryam / bhogsyaasmaatkaaliinopkrmvto'sNbhvaat| rAjazrotriyavitte ca jaDabAladhane tathA / smRca.72 strINAM dhana iti zeSaH / vinA lekhyaM vinAgama(2) yadi viMzativarSaH pauruSo bhogaH yadi vA triMza- pramANam / smRca.70 dvarSaH paJcatriMzadvarSo vA sarvathApi tripuruSabhogena smaraNa- asvAminA tu yadbhuktaM gRhakSetrApaNAdikam / yogyaH kAla uplkssyte| pamA.142 suhRdvandhusakulyasya na tadbhogena hIyate / / (3) smArtakAlasvarUpamAha-triMzaditi / savi.134 / 'vivAhya zrotriyairbhuktaM rAjJA'mAtyaistathaiva ca / bhaktibalavatI zAstre hyavicchinnA cirntnii| * smRsA. vykvt| vicchinnA'pi hi sA jJeyA yA tu puurvprsaadhitaa|| (1) byamA.351. (bhuktistripuruSikI sidhyetparokSAnnAtrayA cirantanI pUrvapuruSaprasAdhitAgamA sA vicchi saMzayaH); ap.2|28 vyaka.73, smRsA.107 tripau(tripu); nA'pi balavatI jnyeyetyrthH| vyaci.70 tripau (tripu) pareSAM nAtra (apareSAM na); smRci.49 'trivarSa bhujyate yena samagrA bhuurvaaritaa| pauruSI (puruSAt) sapiNDatve sakulyAnAM (svakulatve sapiNDAnAM); tasya sA nApahartavyA kSamAliGgaM na cedvadet // vyata.227 tripau (traipu) dhyetpa (ddhedapa) nAtra (na); dAta. catuSpAddhanadhAnyAdi varSAddhAnimavApnuyAt // 180 vyatavat ; candra.155 utta.; vyasau.69 vyacivat ; etadvacanaM bhukterAdarAthai yathAzrutaM na (?) vyAkhyeyaM, vyapra.166 vyatavat ; setu.93 vyacivat ; prakA.45 pau (pu) kAtyAyanaH; samu.47 tripau (trai smRtyantaram ; vica.93 (1) smRca.73; prakA.47. (2) smRca.72; pamA. vyatavat ; vivya.19 po (pu) nivR (nuvR). 142, savi.134 utta., pitAmahaH; prakA.46 ; samu.48. (2) smRca.69; prakA.45, samu.47. (3)smRca.727 pamA.1426 dvipA (dvipU) tripA (tripU) tanI / (3) ap.2|28; vyaka.73, pamA.149 asvAminA (tanA); savi.134 ca di (tu dvi) ca tri (tu tri) parataH syAt / (anAgama) lyasya (lyaizca) smRlA.107 trApaNA(gavA); vyaci. (tata urva) pitAmahaH; prakA.46; samu.48. 70 smRci.49 tu (ca)vApaNA (RgavA); vyata.227 tu (ca); ___(4) smRca.74; pamA.145 pUrva (pUrva); smRsA.104 dAta.180; candra.155 (=) trApaNA (tragavA) bhogena (bhogo balavatI (balIyasI) zeSaM vyakavat ; smRci.49 balavatI na) vyasau.69, vyapra.166, setu.93 lyasya (lyAnAM); (balIyasI) hi (na) tu (ca) nAradaH, vyasau.66 (D) utta.; prakA.45 kAtyAyanaH; samu.47 suha...sya (suhRdbhirvandhubhiprakA:48; samu.49. (5) pamA.147 trivarSa (tripuruSa) mA zcaiva) smRtyantaram / vica.93 setuvat. (jha) savi.135; prakA.45 pamAvat ; samu.46 grA (kSaM). (4) byamA.351 vAhya (bhAjya) zA (jA) si ...na (6) savi.135; samu.46. . | (siddhena taddhanam ) ap.2|28 vivA (vaivA) tattu na (tanna tu);
Page #491
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhuktiH 425 sudIrghaNApi kAlena teSAM sidhyati tattu na // (1) saMdigdhaM saMdehaH / vyaci.76 vivAhyo jAmAtA / . vyaka.73 (2) vicchinnabhoganirNayopAyamAha bRhsptiHashktaalsrogaartbaalbhiitprvaasinaam| chinneti / vyapra.167 zAsanArUDhamanyena bhaktaM bhaktyA na hIyate // nAmAghATAgama saMkhyAM digbhAgaM kAlameva ca / zAsanArUDhaM tAmrapaTTAdilikhitam / vyaka.74 bhogacchedanimittaM ca ye viduste'tra sAkSiNaH / / . AMzikabhogaprAmANyam nAma kSetrAdeH, AghATaH sImA, AgamaH svatvahetuH, yadyakazAsane grAmakSetrArAmAzca lekhitaaH| saMkhyA bhUmereva, digvibhAgo'pi tasyA eva, kAlaH ekadezopabhoge'pi sarve bhuktA bhavanti te // AgamakAlaH / vyaci.76 (1) zAsanaM patratAmrapaTTAdikam / ekadezasyAnupa- taMdutpannAzca sAmantA ye syurdezAntarasthitAH / bhoge'pi kRtsnasya krItAderhAniH / vyamA.344 maulAste tu samuddiSTAH praSTavyAH kAryanirNaye / / (2) 'Agame'pi balaM naiva bhuktiH stokA'pi yatra aduSTAste tu yad brUyuH saMdigdhe samadRSTayaH / no' ityasyAyamapavAdaH / ekazAsanapatrArUDheSu kiJcidupa- tatpramANaM prakartavyamevaM dharmo na hIyate // bhoge'pi zAsanArUDhabhogasyAnapetatvAnna pratyekabhogA- sthAvarasyaitadAkhyAtaM lAbhabhogaprasAdhanam / pekssetyaashyH| vyapra.167 pramANahInavAde tu nirdezyA daivikI kriyA / / vicchinnabhoge nirNayopAyaH (1) pramANaM divyavyatirikta likhitAdi pramANaM 'chinnabhoge gRhe kSetre saMdigdhaM yatra jAyate / vivakSitam / pamA.150 lekhyena bhogavidbhirvA sAkSibhiH zuddhimAharet // (2) pramANahInavAde dRSTapramANahInavAde / vyaci.76 vyaka.73, dIka.33-34 jJA (jA) teSAM...na (na teSAM kAtyAyana: sidhyate punaH); smRsA.107 jJA (jA); vyaci.71; smRci. lekhyasAkSibhuktiprAbalyadaurbalyavicAraH 50 jJA (jA) tattu na (tatpunaH ); vyata.227 si...na likhitaM sAkSiNo bhuktiH pramANatrayamiSyate / . (tattu na sidhyati ); dAta.180, candra.155 jJA (jA); pramANeSu smRtA bhukteH sallekhyasamatA naNAma / / vyasau.69 zA (jA) dhyati (dhyeta); viimi.2|25 jJA (jA) (1) nRNAM pramANeSvityanvayaH / mAnuSapramANeSvisu (sva);vyapra.166 si ... na(sidhyenna taddhanam); vitA.151 tyarthaH / sallekhyaM anavadyalekhyam / smRca.67 jJA(jA) zeSaM vyapravat setu.93, vica.93 vivya.19 jhA(jA). (2) kaizcidvizeSaNairyuktAyA bhakteH prAmANyaM darzayati (1) vyamA.351 zakta (sakta); vyaka.74vyamAvat; kAtyAyanaH-- likhitamiti / nanu likhitasya sAkSiNI dIka.34 smRsA.107 vyamAvat ; vyaci.71; smRci. ca zabdAbhivyaktidvAreNa zabdAntarbhAvAdyuktaM prAmANyam / 50; candra.155 hIyate (sidhyati); vyasau.69 manunAradau; - (1) vyaka.74 digbhAgaM kAlaM (kAlaM digbhAga); byaci. vivya.20 candravat . 76; vyasau.69 nAmA (nAma); vyapra.167 ste'tra (statra) (2) vyamA.344; ap.2|27; vyaka.71, smRca.67 zeSa vyakavat . (2) vyaka.74 syuH (anya) ntara (ntare); ceka (syaika) ge (go);pamA.149 grAma (grAme) lekhi (lipsi); vyaci.76 ste tu. (stu te); vyasau.69syuH ('nya); vyapra. smRsA.105 'pi (na) te (ca); dAta.179; vyasau.67; 167 syadezAntara ('nyadeze vyava). (3) vyaka.74-75; nyapra.166-167 grAma (grAma); vitA.137 grA... mAzca vyaci.76 yad (ye); vyasau.69 te tu yad (teSu ye) prakartavyaM (grAmAH kSetrabhAgAzca); prakA.44 smRcavat samu.46 smRca. (ta kurvIta): vyapra.167. (4) vyaka.75, pamA.150 syaitadA vat ; vica.103 'pi (tu).. (sya tathA) hIna (hIne) dezyA (doSA); vyaci.76 nam (kam); - (3) vyaka.74 gRha (gRha); vyaci.76 zuddhimAharet vyasau.69 nam (kam); vyapra.167 : 169 pamAvat , utta. (tadvibhAvayet); candra.158 (5) chinna ...tre (vicchinneSu ca (5) smRca.67, nRpra.9, savi.124 smRtA bhukteH bhogeSu) zeSaM vyacivat ; vyasau.69 candravat ; vyapra.167. (sthirA bhuktiH) khyasa (khyA saM); prakA.44; samu.46.
Page #492
--------------------------------------------------------------------------
________________ 416 vyavahArakANDam bhuktestu kathaM prAmANyamiti ceducyate / bhuktirapi kaizci- prAmANyamiSTam / 'sarvaH sAkSI saMgrahaNe cauryapAruSyadvizeSaNairyuktA svatvahetubhUtakrayadAnAdikamavyabhicArAda- sAhase' iti, tathehApIti sarva sustham / ata eva numApayati / anyathA'nupapadyamAnA kalpayatItyanumAne- kAtyAyanaH - cirantanamavijJAtaM bhogaM lobhAnna 'rthApattau vA'ntarbhavatIti prmaannmev| savi.124 cAlayet' iti / avijJAtaM anAgamatayetyarthaH / / rethyaanirgmndvaarjlvaahaadisNshye| etaduktaM bhavati / yathA chalAnusAreNa nirNIte'pi viMzatibhuktireva tu gurvI syAtpramANeSviti nizcayaH // vArSikabhogasya punarbhUtAnusAreNa cAlanamiSTaM na tathA kacidbhaktareva zreSThayamitarAbhyAmAha sa eva- rathyeti / cirantanasyeti / smRca.73. xsmRca.67 (2) puruSatrayAnugatA bhuktiH AgamAnupanyAse'pi anumAnAdguruH sAkSI sAkSibhyo likhitaM guru| pramANam / svalpA tu bhuktirAgamasahitaiva pramANam / avyAhatA tripuruSI bhuktirebhyo garIyasI // pamA.141 bhogAgamayoH sahakArya prAbalyadaurbalye tripuruSAdibhukti- a~ktibalavatI zAstre santatA yA cirantanI / prAmANyaM paJcAGgabhogazca vicchinnApi hi sA jJeyA yA tu pUrvaprasAdhitA / / bhuktistu dvividhA proktA sAgamA'nAgamA tthaa| saMtatA avicchinnA / cirantanI vyAsAdyuktakAlatripauruSI yA svatantrA'nAgamA'nyA tu sAgamA // vyApinI / vicchinnApIti / yA tu bhuktiH pitAmahAdibhiH (1) sAgamA nizcitAgametyarthaH / nanu svatantrApi kRtA sA vicchinnApi jJeyetyarthaH / vyaci.68-69 nizcitAgamaiva / svadADharthenaivAgamanizcayAt / maivm| sAgamo dIrghakAlazca nizchidro'nyaravojjhitaH / cirantanyAH bhukterasmAtakAlInabhogasya sAMtatyAdivize- pratyarthisaMnidhAnaM ca pazcAGgo bhoga iSyate // SaNavattayodbhAvanAbhAvena kRtsnAyA dADharthAbhAvAt / na AdAnakAlAdArabhya bhuktiryA tu nirantarA / ca caturthAdInAM tadbhogasyApyudbhAvanaM kAryamiti vaacym| AdAnaM prApya tasyAstu prAyaH sAkSyaM pravartate // 'pautrAdistu na kiJcana' ityasmAtakAlInabhogasyodbhA- jJeyaM darzayati AdAneti, yasyAmalpakAlAyAmeva vananiSedhAt / nirantarAyAM tathA pUrvoktAyAM sAntasayAmubhayasyAmapi bhuktau - 'bhuktireva vizuddhA syAtprAptAnAM pitRtaH kramAt' svamUlabhUta Agame pratyAkhye prAyaH sAkSyaM pramANamityarthaH / iti smArtakAlInabhogasyaivodbhAvanavidhAnAcca / ataH vyaci.69 svatantrA bhuktiranizcitAgamA / kathaM tarhi tasyAH svatve smAte kAle kriyA bhUmeH sAgamA bhuktiriSyate / prAmANyam 1 ucyate-AgamanizcayAbhAve'pi evaM- asmArte'nugamAbhAvAtkramAntripuruSAgatA * // vidhAyAH prAmANyamiSyate / sAgamapakSasyAtyantAsaMbhAvita- tA yAvyAta Agamo tvAt / bAdhakasya cAnAgamanizcayasyAbhAvAt / yathA (pR. 398) draSTavyam / vitA. mitAgatam / / sAhasAdau mithyAvAditvanizcayAbhAvamAtrAt sAkSiNAM (1) vyaka.70 hi (ta); vyaci.68. (2) vyata.225 paJcAGgo bhoga (bhogaH paJcAGga) vyAsakAtyAyanI; dAta.181 x savi. smRcvt| sA (A); vica.140 sA (A) vyAsakAtyAyanau.(3) vyaka. (1) smRca.67pamA.146 dvAra (dvAre) saMza (saMzra); nRpra. 70 vyaci.68 vyasau.66 (-) pa. 9 dvAra (dvAre); savi.124 nirgamana (dinagara); prakA.44; (4) mitA.127 smAte (sAta); vyamA346 mitAvat samu.46. (2) vyamA.313; vyaci.317 vyata.218 guruH apa.2028 smRtyantaram ; vyaka.70 smRca.71: 75 pU.; pamA.142 mitAvat , pU. smRsA.104,107 'nu (tyA); (varaH) avyAhatA (aniruddhA) rebhyo (stebhyo); candra.155 vyaci.68 smRsAvat ; smRci.49 mitAvat ; vyata.226 guruH (baraM); vivya.10 guruH (varaH) yamaH. smAte (sAta) 'nu (tvA); savi.133 mitAvat ; vyasau.66 (3) smRca.73, pamA.141 mA'nA (mA nA) pauruSI (=); vyau.46, vitA.139 gatA (gatau): setu.92 vyata. thA (puruSIyA) 'nAgamA'nyA (sA vedalpA); prakA.47. vat; prakA.46, samu.48%; vica.141 vyatavat .
Page #493
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhuktiH / 417 (1) smArtazca kAlaH puruSatrayabhuktikAlAtmakaH / avijJAtamanAgamatayetyarthaH / etaduktaM bhavati, yathA tathA ca smRtyantaram- smArta iti / ap.2|28 chalAnalAreNa nirNIte'pi viMzativArSikabhogasya punarbhatA (2) smArte smaraNayogyakAle / kriyA pramANaM, nusAreNa cAlanamiSTaM na tathA cirantanasyeti / smRca.73 AgamaH svatvahetuH krayapratigrahAdi, AgamAbhAvAt 'tribhireva tu yA bhuktA puruSairbhUryathAvidhi / / aagmsyaanusNdhaanaabhaavaadityrthH| vyaka.70 lekhyAbhAve'pi tAM tatra caturthaH smvaapnuyaat|| (3) anugamAbhAvAt yogyAnupalabdhyAtmakabAdhA- yathA kSIraM janayati dadhi kAlAdrasAnvitam / bhAvAdityarthaH / etaduktaM bhavati / smaraNayogye paJcA- dAnahetustathA kAlAt bhogastripuruSAgataH / / dhikazatavarSaparyantAtItakAlamadhye prArabdhA bhuktiH svetara- svadravyasAdhyatvAdAnasya svatvamutpAdayan bhogo pramANAvagatA AgamamUlaiva svatve prmaannmissyte| svataH dAnasya heturbhavati dAnaM vA hetuH svatvaspaiveti daanhetuH| svmuulaavgteyogyaanuplbdhyaa bAdhyamAnatvAt / smaraNa- ata eva niyatakAlAntarabhAvinA svatvena vyAptA traipuyogye punaH paJcAdhikazatavarSaparyantAtItakAlAtprAcIna- ruSI bhuktiH svatve pratigrahAdivadbhavati pramANam / evaM kAle prArabdhA svadADhavigatAgamamUlikA vinA'pi lakSaNA hi bhaktiH ekena viMzativarSANi adhikAni vA mAnAntarAvagatAgamamUlatAM,svatve pramANamiti / kramA- bhuktA na tu nyUnAni, tasmiMzca mRte tatputreNApi tAvatripuruSAgatetyasya tu vyAkhyA saMgrahakAreNa kRtA- kAlameva bhaktA, tasminnapi mRte tatputreNApi tathaiva svtntrrityaadinaa| . +smRca.71 bhuktA bhUsvAminA ca vakSyamANadAkSiNyasnehAdikSamA(4) mitA.TIkA- smAte kAle kriyeti / kriyA kAraNAbhAve traipuruSikabhogasyopekSaiva kRtA, sedAnIM pramANamityarthaH / sarve gatyarthA jJAnArthA iti / gatyarthe bhoge'pi bhamyAdau pUrvasvAmisvatvanAzakarI, bhoktuzca gamiAne vartate / ato'nugamo nAma nizcayajJAnam / svatva nimittaM bhavatItyadUrAntaritaM bhogasyaiva kAraNatvamu. tdbhaave'nugmaabhaavH| subo.|27 cyate / sarvathA tAvadbhoge kRte pUrvasvatvanAzaH parasvatvo(5) AgamaH svtvhetudaankriyaa| smRsA.104 tpAdazca jAta iti siddham / vyamA.350 (6) atha sAgamabhukteH pramANatve vyarthavizeSaNatA , muMkhyA paitAmahI bhuktiH paitRkI cApi saMmatA / na; ' idamidAnIM mama svamiti' tAvatsAdhyaM , tatra tribhiretairavicchinnA sthirA SaSTayAbdikI matA / / hi svatvabhoge Agamasya tantratA, tasya tvidAnI paryanta- / atra ca sarvavacaneSu tripuruSAgatatvaM bhogasya smArtamanuvRttau bhogasyeti vivekH| vyaci.69 kAlInatvopalakSaNaM na tu yathAzrutam / smaraNayogye'pi (7) candrikAkAraNa tu paJcAdhikazatavarSaparyantaM smArta- dvitIyAdivarSarUpe kAle puruSatrayAtyayasaMbhavAt / tatra ca kAla ityuktam / tattu prAyikAbhiprAyakam / navativarSa- bAdhenAnumityarthApattyoranudayAt / vyapra.155 paryantAyAstripuruSyAH pratipAditatvAt / *savi.135 vatsarANAM tu navatirathavA syaattripaurussii| Adau tu kAraNaM dAnaM madhye bhuktistu saagmaa| ataHparaM pramANaM syAdbhuktirevAgamAite // kAraNaM bhuktirevaikA saMtatA yA tripaurussii|| (1) vyamA.341 viSNukAtyAyanau; vyaka.70 viSNukA caturthasya puMso bhuktiH pramANatayopanyasanIyeti tyAyanI dIka.34; vyasau.66; vivya.16. (2) vyamA. gamayati, tattasyApi smArtakAlAnantaHpAtibhaktau satyAM / 350; prakA.44 janayati (tu nayati) lAdUsA (lavazA); veditavyam / samu.49 prakAvat / vivya.19 kAlAt bho...gataH (kAlabhoga'cirantanamavijJAtaM bhogaM lobhAna cAlayet // tripuruSatAM gataH). . (3) ap.2|28; vyaka.70 smRsA.104 cApi (vApi). +pamA. smRcvt| * savi. (133 pR.) mitaagtm| / tribhire (vayope); vyasau.66 tribhire (vayope); vyapra.155. (1) ap.2|28 smRsA.109 tatA (tataM). bdikI (ndikA); prakA.46 vyasauvat ; samu.49 vyasauvat , (2) smRca.73; prakA.47. smRtyantaram. (4) prakA.46 pau (pU); samu.49 smRtyantaram... gya. kA. 53
Page #494
--------------------------------------------------------------------------
________________ 418 vyavahArakANDam 'pitrA bhuktaM tu yad dravyaM bhuktyAcAreNa dhrmtH| lekhyasyAnudbhAvitadoSasya viMzativarSAyAM bhuktau divya tasminprete na vAcyo'sau bhuktyA prAptaM hi tasya tt|| sAdhyatoktA / iha tvaduSTasyAvidyAmAnasAkSisvahastalikhisAgamena tu bhogena samyagbhuktaM yadA tu yt| tAderbhuktyaivoktakAlayA prAmANyasiddhirucyata ityavirodhaH / AhartA labhate tattu nApahArya tu tatkacit // ap.2|92 'samyagiti viMzativarSaparyantam / vyamA.345 : atha viMzativarSANi AdhibhuktaH sunizcitaH / praiNaSTAgamalekhyena bhogArUDhena vaadinaa| yena lekhyena tatsiddhirlekhyadoSavivarjitA * // kAlaH pramANaM dAnaM ca kIrtanIyAni saMsadi // sImAvivAde nirNIte sImApatraM vidhIyate / bAnagrahaNamAgamopalakSaNArtham / cazabdaH sAtatyAdi- tasya doSAH pravaktavyA yAvadvarSANi viMzatiH / / vizeSaNasaMgrahaNArthaH / evaM caaymrthH| bhogapramANavAdinA AdhAnasahitaM patramRNalekhyanivezitam / bhogANyaM pramANaM tadvizeSaNAni AgamadIrghakAlAdIni mRtasAkSi pramANaM tu svalpabhoge'pi tadviduH + / / ca kIrtanIyAnIti / kIrtitAni ca tadvipratipattau sAdha- sanAmibhirbAndhavaizva bhaktaM yat svajanaistathA / mIyAni kIrtanamAtreNa nizcayAbhAvAt / smRca.71 bhogAttatra na siddhiH syAdbhogamanyeSu kalpayet // AhartA bhuktiyukto'pi lekhyadoSAn vishodhyet| anyeSu asaMbaddheSu / sarvatropabhoge saMkulyatvAdyanu, tatsuto bhuktidoSAMstu lekhyadoSAMstu nApnuyAt // rodhena zIlAderupekSAhetoH saMbhavAnna bhogasyAnyathopapannasya (1) AhartA grhiitaa| vyaka.65 svatvahetukalpanadvArA svatvasAdhakatvaM nApyupacayahAni(2) sutagrahaNaM pautrasyApyupalakSaNArtham / smRca.72 hetutvamiti tAtparyam / vyapra.166 (3) lekhyasya cAprAmANyazaGkAyAM lekhyagrahItrA ta strIdhanAdibhogaH na svatvahetuH nirasanIyaM, tatputreNa tu lekhyArthino bhoga eva upa- ne bhogaM kalpayetstrISu devarAjadhaneSu ca / / nyasyo na tu lekhyamuddharaNIyaM tdaah--aahrteti| bAlazrotriyavitte ca prApte'pi pitRtaH kramAt / / +vyaci.63 (1) devAnAmanirAkartusvabhAvatvAttaddhanasyAnyabhoge na (4) tadanabhiyuktapitRmaraNe veditavyam / vyapra.150 haaniH| zrotriyagrahaNamanyAsaktopalakSaNArtham / smRca.69 zaktasya saMnidhau bandho yasya lekhyena bhujyate / (2) bhoga na kalpayet pramAtvena nAdriyetetyarthaH / varSANi viMzatiM yAvat tatpannaM doSavarjitam // ___ vyapra.166 (1) viMzativArSikabhogasya ca lekhyAdipramANazuddhi- nai strINAmupabhogaH syAdvinA lekhyAtkadAcana / karatvamAha kAtyAyanaH--zaktasyeti / yathoktabhogasya zatruzrotriyarAjJAM tu tathA bAladhane mataH / / svata eva pramANatvena sAdhyasiddhau patradoSanirAkaraNArtha- *sthalAdinirdeza: lekhyaprakaraNe (pR.372) draSTavyaH / tvam / vyamA.346 / +vyAkhyAnaM sthalAdinirdezazca lekhyaprakaraNe (pU. 373)draSTavyaH / (2) vinA drvyennetyrthH| pUrvatra tu vAkye duSTasya (1) byamA.351 sanA...zca (sanAbhaindhivairvApi); apa. 2 / 28 bhuktaM yat (yadbhuktaM ) nyeSu (nyatra ); vyaka.74; * savi. smRcavat / sthalAdinirdezaH lekhyaprakaraNe smRsA.107 smRci.50; vyapra.166; prakA.45 nAbhi (pR. 370) drssttvyH| + setu. vyacivat / sthalAdinirdezaH / (jAti) nyeSu (nyatra); vivya.20 vaizca (vairvA). . lekhyaprakaraNe (pR. 372) draSTavyaH / (2) vyamA.351 vitte (vRddha); vyaka.74; smRca.69 (1) vyasau.66 prakA.46 (tasminnatIte bhuktyA taM bhuktyA prApte'pi (mAtRtaH); smRsA.107 'pi (ca); byaci.71 prAptaM na tasya tat), (2) vyamA.345 bhoge (bhukte) viSNu- smRsAvat ; smRci.50 bRhaspatiH; vyasau.69 te ca (tteSu) kAtyAyanau; vyaka.70 tattu (yatra) viSNukAtyAyanau; vyasau. 'pi (ca); vyapra.166 deva...ca (vittApanayaneSu ca) 'pi (ca) 15 samyagbhuktaM (bhuktaM samyak ) tattu (tatra) viSNukAtyAyanI. | bRhaspatiH, prakA.45, samu.47, vivya.20 tte ca (teSu). (3) smRca.717 pamA.140 praNa (prana); savi.130 | (3) vyaka.74, smRsA.107 pU.; vyaci.71 zatru kA.46 samu.48. (svara) khyAtkadA (khyaM kathaM); vyasau.69. . .
Page #495
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhuktiH vyaka. 74 hi zilpiSu nikSiptaM bandhAnvAhitayAcitam / prasahyAbhiharan mohAt hIno daNDyaH sa vai bhavet // yo mUlyam / "nopabhoge balaM kAryamAtra tatsutena vA / pazutrIpuruSAdInAmiti dharme vyavasthitaH // (1) mitA. TIkA - upabhogamAtrabalAdeva na svatva - siddhirityarthaH / bo. 224 (2) AdipadaM jaGgamAntaraparam / atra ceyaM vyavasthA, yadarjakasyApi lekhyasAkSivirahe paJcAGgo bhogaH pramANam / vyaci. 70 yenopAttaM hi yad dravyaM so'bhiyuktastaduddharet / cirakAlopabhoge'pi bhuktistasyaiva neSyate / / arjakasya cirakAlabhuktirapi svAgamavibhAvanaM vinA na pramANamiSyata ityarthaH / - vyaci.69 assesbhiyuktaH syAllekhyaM sAkSI tadA guruH / bhoktrabhAve hi bhuktistu svatastAbhyAM garIyasI // arjakaH Arjite pramANatvena lekhAdikaM darzayet / arjakAbhAve tatsutasya lekhAdito bhuktireva pramANamityarthaH / vyaci. 70 belAmuktastu yo grAmaH zatavarSo'pi nazyati / na tatra paurupI bhuktiryasmAccaiva balAddhRtA // pitAmahaH paJcAGgabhoga:, bhogAgamasahakArya, tripuruSabhuktiprAmANyaM ca sAgamA dIrghakAlA cAvicchinnA'paravojjhitA / pratyarthisaMnidhAnA ca bhuktiH pacavidhA smRtA // (1) vyaka. 74 lpi (lpe); vyaci. 71; vyasau. 69 vai bhavet ( ucyate). (2) mitA. 2 243 vyaka. 72; smRca. 68; pamA. 147; smRsA. 105; vyaci . 70 (); nRpra.8; savi. 126; vyasau.67; vyapra. 166 bRhaspatiH; vyama. 153 vitA. 145; prakA. 44; samu.46. (3) vyamA 343; vyaka. 71 pAttaM hi yad (panihitaM) syaiva neSya (sya tu lekhya ); smRsA. 105 hi (tu) neSya (lekhya); vyaci.6 9 tadu (tamu ); smRci.49 hi (tu) tadu (tamu) yAjJavalkyaH; vyasau. 67 vyacivat (4) vyaka. 7172 bhoktra ( lekhyA ) bhuktistu svata ( yuktistu bhukti); smRsA. 105 hi (tu) svataH (sute); vyaci. 70 hi (spi ); vyasau. 67. (5) smRci. 23. (6) smRca. 70; savi. 130 cAvicchinnA (ca vicchedo); prA.46; samu.47. 419 smRca.70 savi. 130 sAgamA AgamamUlikA | (2) aparavaH AkrozaH / nAgamena vinA bhuktirnAgamo bhuktivarjitaH / tayoranyonyasaMbandhAt pramANatvaM vyavasthitam // bhuktirbalavatI tatra bhoktA yatra paro bhavet / svagotre bhoginAM bhuktirna zaktA zAzvatI nRNAm // balavatI svapratikUla lekhyAdeH vaiyarthyakartrI / svagotre svamAtRpitRbandhuSvityarthaH / smRca. 69 svahastakAjjAnapadaM tasmAttu nRpazAsanam / tatastri puruSo bhogaH pramANAntaramiSyate // tat pravAdaparamparAyAtaprasiddhAnizcitAgamabhogaviSa yam / anyathA pUrvoktavacanavirodhAt / evaM pUrvapuruSaprasAdhitAgamAyA api bhukteH pramANataratvamavagantavyam / smRca. 74 uzanA dazavarSabhUbhogaH na pramANam dezavarSAdvezmano bhokturna bhUmiH / prajApatiH bhuktivizeSaH svatvahetuH AdAnakAlAdArabhya bhuktiryasyA'vighAtinI / samA viMzatyavadhikA tasya tAM na vicArayet // " hetvantarakRte yatra ArUDho yatra nihu / lekhyaM yasya bhaveddhaste tasya bhogaM vinirdizet // nirNAyakatveneti zeSaH / bhogagrahaNamupalakSaNArtham / smRca. 64 hArItaH bhogAgamayoH sahakAryaM tripuruSabhuktiprAmANyaM ca na~ mUlena vinA zAkhA antarikSe prarohati / (1) smRca. 70; savi. 131; prakA. 46 nAga (Aga); samu. 48 prajApatiH. (2) smRca. 69; prakA. 45; samu.47. (3) smRva.74 tri (trai) NAnta (Nata); pamA. 144; prakA. 48 smRcAt samu. 49 tu (ca ) zeSaM smRcavat . (4) mabhA. 12 / 36; prakA. 45 (dazavarSAdvezma bhoktuH saMbhaveti bahUniti ? ) . (5) pamA. 147; vyasau. 66 yasyAsvighAtinI (yA tu nirantarA) pU.; (6) smRca. 64; prakA. 42 nArada: samu.44 ( hetvantaraM tu te patre ArUDhe yatra nihnute ). (7) smRca. 70; pamA. 1403 savi. 1313 prakA. 46;
Page #496
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam 8 Agamastu bhavenmUlaM bhuktiH zAkhA prakIrtitA // yena pUrvoktavirodhaH syAditi / atra hetumAha / Aga bheTacATabalAdbhuktaM hRtaM guptamathApi vaa| masya svarUpAbhAva iti / aniyata iti shessH| etasnehapraNayadattaM ca pradattaM bhATakena vA // duktArthamiti / asmArtakAlalakSakatvenoktArthamityarthaH / tathA vasanarakSArtha yAcitaM praNayena vaa| asmAtakAlInopabhoga AgamajJAnanirapekSaH pramANam / evaM bahuvidhe bhoge Agamo nirNayaH smRtaH // smArtakAlInastu AgamajJAnasApekSaH pramANamityuktam / , vasanarakSArtha gRharakSaNArtham / evaM copekSAkAraNarahitA subo.2|27 pratikUlA bhuktirAgamAbhAve'pyuktakAlA likhitasAkSiNo anyAyenApi yadbhuktaM pitrA bhrAtrA'thavA'pi c| . vaiyarthyamApAdayatItyanusaMdheyam / ato likhitasAkSiNAva- na tacchakyaM parAhatuM tRtIyaM samupAgatam // nukUlabhuktiyuktau pratikUlasamakSadAnAdirahitau gRhakSetrA- | . (1) tRtIyamatikramya samupAgatamityarthaH / smRca.73 diviSaye pramANatayA kiirtniiyau| ... smRca.70 . (2) etacca anyAyenApi bhuktamapahartumazakyaM kiM -Agamastu kRto yena sa daNDyastamanuddharan / punAyena bhuktamiti / pamA.144 na tatsutastatsuto vA bhogahAnistayorapi // . vyAsa: cirantanabhoge'pIti zeSaH / anena cirantanabhoge - lekhyasAkSibhuktiprAmANyatAratamyaM, paJcAGgabhogazca / prapautrAdInAmAgamAnuddharaNe'pi na bhogahAnirityarthAduktaM zAstreSu lekhyasAkSibhyAM bhuktirabhyadhikA matA // bhavati / smRca.72 sAgamo dIrghakAlazcAvicchedo'paravojjhitaH / yadvinAgamamatyantaM bhuktaM pUrvailibhirbhavet / pratyarthisaMnidhAnazca paJcAGgo bhoga iSyate // na tacchakyamapAhate krmaattripurussaagtm.4|| (1) Agamyate prApyate svaM bhavati yena krayAdinA mitA.TIkA- nanvasmAtakAlInA bhaktirAgamajJAnaM sa AgamaH / dIrghakAlatvaM yasmin puruSe yAvAn kAlo naapeksste| api tu tatsattAmapekSate ityuktam / tdsNgtm| bhogasyoktaH / chidro vicchedaH / tadrahito nizchidraH / 'yadvinAgamamatyantaM bhaktami'tyasmin vacane atyantamiti (1) smRca.73 pamA.144 bhrAtrA ... ca (pUrvataraitribhiH) sarvAtmanA AgamanairapekSyeNa bhukteHprAmANyapratIterityatrA (na tacchakyamapAkartu kamAtripuruSAgatam); dIka.33 anyAye. nApi (anAgamaM tu) zeSa pamAvat ; prakA.47. (2) vyamA. bhiprAyeNAkSipati / yaccoktaM 'yadvinAgamami'tyAdinA / 313. (3) zunI.4711 paJcA....te (bhukto bhogaH pramANapariharati / taccApyantamiti (tatrApyatyantamiti) / vat); mitA.227 (pratyarthisaMnidhAno'pi paribhogo'pi ayamabhiprAyaH / sarvAtmanA AgamasyAsmAtakAlInopabho paJcadhA ) smaraNam ; vyamA.342 avicchedo'pa (nizchimApekSAbhAvAdatyantamAgamajJAnaM vinA'pi asmAtakAlI- dro'nya) nazca (naM ca); ap.2|27 avi....taH nopabhoge sati bhuktaM tadvastu apAhatuM na zakyata ityev| ( chedopAdhivivarjitaH ); vyaka.71 byamAvat , smRca. na tu vastuta AgamasattAM vinA'pyupabhogAtsvatvamastIti / 71; smRsA.104 (3) vyamAvat ; smRci.49 avi cchedo (nizchidro) iSya (ucya ); vyata.225 paJcAGgo x mitA vyAkhyAnaM ' Agamo'bhyadhika ' iti yAjJavalkya bhoga (bhogaH paJcAGga) zeSa vyamAvat, vyAsakAtyAyanau; savi. zloke (pR.398) draSTavyam / 130 zvA (zca) : 164 zcA (zca) nazca (naM ca); candra.157 samu.47 anta (ghanta).(1) smRca.70; prakA.46, samu.47. vyatavat ; vyasau.67 pUrvArdha byamAvat ; vyapra.153-154 - (2)mitaa.2|28 bhoga (bhogya); ap.2|28 mitAvat , zcA (zca) paJcAGgo bhoga iSyate (paribhogo'pi paJcadhA); pau. smRtyantaram ; smRca.72 smRtyantaram ; pamA.145 mitAvat , 46 (= ) uttarArdhaM vyapravat ; vyama.14; vitA.138 1 smRtyantaram ; nRpra.8 mitAvat ; vyama.14 mitAvat ; vitA. ('nya) zeSa vyauvat ; prakA.46; samu.48 ( AgamaH kAla. 152 mitAvat , nAradaH; prakA.47 smRtyantaram / samu.48 dairdhya cAvicchedoparavojjhanam ) atraiva bRhaspaterapyayaM zloko sa ...dhdaran (so'bhiyuktastamuddharet). (3) mitaa.2|26; dRzyate, nazca (naM ca); vica.140 sA (A) zeSaM vyamAvat , vyama.14. . vyAsakAtyAyanau vivya.17 vicavata .
Page #497
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhuktiH 421 anyaravo vipratipattiH, tadrahitaH / zaktasya snehAdyupekSA- (1) satA'pi lekhyeneti shessH| smRca.68 kAraNarahitasya pratyarthino dravyasvAminaH saMnidhAnaM, so'yaM (2) samarthasya bAlatvAdidoSarahitasya / vyata.222 paJcAGgo bhogH| vyamA.342 hA yA'bhiyuktena pramANena prasAdhitA / . (2) AdyapuruSabhogaviSayametat / ap.2|27 bhUmiH sA tatsutAtprAptA na hartavyA kadAcana / / (3) paJcAGga iti vadan ekAGgavaikalye'pi aprA- tatsutAnna hartavyetyatyayaH / smRca.74 mANyameva bhogasyeti darzayati / *smRca.71 . svajanAdibhuktirna svatvahetuH / (4) iSyate pramANatvena / sAgamaH krayAdiyuktaH / / senAbhibhirbAndhavairvA bhuktaM yatsvajanaistathA / eSa ca bhUmiviSayakaviMzativarSadhanaviSayakadazavarSAnyUna- | bhoge tatra na siddhiH syAdrogamanyatra kalpayeta // kaalbhogprH| xvyata.225 / tatra sanAbhyAdibhoge saMbandhitvenopekSAsaMbhavAt . (5) vicchedo'ntarAyaH, uparava AkrozaH tAbhyAmu- bhUmyAdihAnena siddhiH syaadityrthH| smRca.69 jjhito rahitaH / yadvA chedo vyavadhAnaM tadvigamavAn yAJcAdharmeNa yadbhuktaM zrotriya rAjapUruSaiH / vicchedo nirantara iti yAvat / aparavo varjanaviSayo / suhRdbhirbAndhavairvA'pi na tadbhogena hIyate // khH| madIyaM kSetrAdi tvayA kimiti bhujyata iti prtissedhH| yad alngkrnnaadiityrthH| smRca.69 apazabdasya varjanArthatvAt / tenojjhitH| vyapra.154 dharmakSayaH zrotriye syAdbhayaM syaadraajpuurusse| (6) AgamotpAdakakrayAdisahitaH dIrghakAlo nirantaro snehaH suhRdvAndhaveSu bhuktametairna hIyate // nirAkrozaH pratyarthipratyakSazceti pnycruupaanni| vyau.46 bhuktaM paJcavarSAdUrdhvamapIti zeSaH / anena sakAraNo. bhuktivizeSaH svatvahetuH pekSAyAM na kadAciddhAnirityuktam / tena dazavArSikaupekSitA yathA dhenurvinA pAlena nazyati / viMzativArSikahAnyorapi apavAdaH sakAraNopekSAyAM pazyato'nyaistathA bhUmibhuktA bhogena hIyate // draSTavyaH / ___smRca.69 pazyantamanAdRtya yA yasya bhaH parairbhujyate sA tasya tripuruSabhuktiprAmANyam hIyate tadIyatvena na nizcIyate iti ratnAkare'pi pitA pitAmaho yasya jIvecca prapitAmahaH / vyAkhyAtam / .. vyaci.66 / seha (sA hi) zeSa savivat ; vyapra.157 vyatavat ; vitA. varSANi viMzatiM yasya bhuktA pRthvI parairiha / 146 (varSANi viMzatiryasya bhuktA syAdbharnarairiha) tasya seha sati rAjJi samarthasya tasya seha na sidhyti|| (sA tasyeha ); setu.88 vyaci.75 vat ; prakA.44; * savi. smRcvt| -vica. vyatavat / samu.46 bhuktA pRthvI ( bhUrbhuktA'tha ); vica.136 zati (1) apa.2225 bhUmi...na (bhuktA bhUmiH kAlena); vyaka. (zatiH) bhuktA pRthvI (bhUrbhuktA ca). 72 apavat ; smRca.68; smRsA.106 apavat ; vyaci. | (1) smRca.74; prakA.48; samu.49. (2) medhA. 66, 75 apavat; vyapra.157 apavat ; vitaa.1468|148 =) (saMbandhibAndhavaizcaiva bhuktaM yajjAtibhistathA / na apavat ; prakA.44; samu.46 bhUmibhuktA (bhuktA bhUmiH) tadbhogo nivateta bhogamanyatra klpyet||); smRca.69; prakA. (2) zunI.41714-715 tiM (tiH) bhuktA pRthvI (bhU. 45; samu.47. (3) smRca.69; pamA.149 vA'pi bhuktA tu); ap.2|25 zatiM (zatiH) bhuktA pRthvI (bhUrbhuktA'- (zcApi ); prakA.45; samu.47. tha); byaka.72 bhuktA pRthvI (bhUrbhuktA tat ); smRca.68; (4) smRca.69; pamA.149 (dharmo'zayaH zrotriyasya adIka.33 yasya ... riha (yAvad bhUrbhuktA tu parairyadi); smRsA. bhayaM rAjapUruSe) bRhaspatiH prakA.45, samu.47. (5) byamA. 106 yasya ... pRthvI (yatra bhUmi ktA); vyaci.66 yasya ... | 341 stveka (stattri), vyAkhyAnAttu 'tvekapUruSaH' iti pAThopRthvI (samyak bhUmibhuktA) : 75 bhuktA pRthvI ( bhUmibhuktA ); 'numIyate ; vyaka.70-71, dIka.34 pU (pau); smRsA.104, vyata.222 zatiM (zatiH) bhuktA pRthvI (bhUrbhuktA tu), savi. smRci.49; vyata.224 pU (pu); dAta.181 vyasau.67, 129 zatiM (zatiH) bhuktA pRthvI (bhUmirbhuktA); vyasau.68 | vyapra.155, setu.90, vica.139, vinya.16. 5.
Page #498
--------------------------------------------------------------------------
________________ 422 vyavahArakANDam jamavA . saMvataH trayANAM jIvatAM bhogo vijJeyastvekapUruSaH // | kAlInapuruSANAM jIvatAmabhAve cirantanakAlInabhoga yugapajjIvatsu triSu SaSTivarSabhoge'pi na traipurussikH| tulyatApattau satyAM draSTavyam / anyathA 'smArte kAle kriyA prapitAmahasyaiva tatra svAtantryAttasyaiva bhogaH / bhUmeH sAgamA bhuktiriSyate' ityAdivacanavirodhApatteH / byamA.341 evaM ca paJcAdhikazatavarSaparyantasya smArtakAlatvAbhidhAnaM prapitAmahena yadbhuktaM tatputreNa vinA ca tm| prAyikAbhiprAyeNeti mantavyam / . smRca.75 tau vinA yasya pitrA ca tasya bhogastripUruSaH // (3) etadvacanamasamakSabhogaviSayakaM iti samakSa ekena tAvadbhuktaM tasminmRte tatputreNa, tayozca mRtayo- viMzativarSAbhogaviSayakavacanenAvirodhaH / etAdRk stRtIyena, tasminmRte caturthasya tripauruSiko bhogo smRtyuktakAla eva / +vyata.223 bhavati / trayANAmeva svtntrtvaat| vyamA.341 (4) bhuktA bhuktiH pAkaM pacatItivat pratyayAnuvarSANi viMzatiM bhuktA svAminA'vyAhatA stii| grahAya dhaatornuvaadH| tatrAgamastAdRzabhogenaivAkSipyate / bhuktiH sA pauruSI bhUmerdviguNA tu dvipaurussii| AgamAbhAvanizcaye tu sarvatra bhogo niSphala eva / tripauruSI ca triguNA na tatrAnveSya AgamaH / / vyapra.155 - (1) svamino'vyAhatAyA eva viMzativarSabhukterdvi- 'yadvinAgamamatyantaM bhukta bhirbhavet / guNatriguNavidhAnAt traipauruSiko'pi bhogaH / saMnihite na tacchakyamapAhataM kramAtripuruSAgatam // eva prativAdinItyavagamyate / na hyasaMnidhAnAdavyAhateti atyarthamiti saMnihitasya virodhaM vinA yat tribhivyapadizyate / tatra traipuruSikabhogazcaturthe puruSe prmaannm| bhuktaM tadvinApyAgamaM labhyata eva / nApahartuM zakyata vyamA.342 ityarthaH / lekhyAbhAve'pItyekavAkyatvAt / vyamA.341 (2) taccaturthAdibhukteH SaSTayAbdikyAH prArambha(1) byamA.341 tripU (tripau); vyaka.71 yadbhuktaM bhuktivizeSaH svatvahetuH (bhuktasya) tripU (tripau); dIka.34 yasya (tasya) tripU (tripau); . bhujyamAne gRhakSetre vidyamAne tu rAjani / smRsA.104 ca tam ('pi tam ); vyaci.64 vinA ca tam bhuktiryasya bhavettasya na lekhyaM tatra kAraNam // (ca taM vinA); smRci.49 smRsAvat ; vyata.224 tripU tasya bhokturbhujyamAnaM bhavet / yatastatropekSakasyAgama(tripu); dAta.181 vyamAvat ; vyasau.17 prapi (pi); vIni. lekhyaM na kAraNaM na sAdhanam / bhogopekSayA svatvApatti2129 vyacivat ; vyapra.155 prapi (pi) yadbhuktaM (bhuktasya); sUcikayA lekhyasAdhakatvasya pratihatatvAdityarthaH / etacca setu.90, vica.139 vyasauvat . lekhyavaiyarthyakathanArthamuktam / na punarbhoktaH svAmitva(2) byamA.341 bhuktA (bhuktvA) tu (ca); apa.2028 pratipAdanArtha tasya bhogamAtreNa svaamitvaasiddheH| 'vyAha (vyAhR) bhUme (bhukti) tu (ca) nAradaH; byaka.71 vyamAvat ; smRca.75 tatrA (tatos); pamA.142 bhUmeH smRca.68 (jJeyA) tu (ca) (tripUruSI triguNitA tatra nAnveSya AgamaH); yA rAjJA krodhalobhena chalanyAyena vA kRtA / smRsA.104 nveSya (pekSya) zeSa vyamAvat ; vyaci.64 + setu., vica. vytvt| * pamA. smRcavat / tripau (tripU) zeSa smRsAvat ; smRci.49 zatiM (zatiH) dvipau (dvipU) yAzavalkyaH ; vyata.225 bhuktA (bhuktvA) 'vyA (vyA) (1) vyamA.341 tyantaM (tyartha) pUrve...t (pUrvataraitribhiH) ca triguNA (tu triguNa:); dAta.181'byA (vyA) zeSa vyamAvat hatu (ka); ap.2|28, vyaci.64 vyamAvat ; nRpra.) vyasau.67 bhaktiH (bhukteH) zeSa vyamAvat viimi.2|29 bhuktA viimi.2|29 tyantaM (tyartha) hartuM (ka); vivya.16 vyamAvat. (bhuktvA) sA (tvA) NA tu (NI ca) nveSya (pekSya); vyapra.155 (2) smRca.68; pamA.146 gRha ( gRhe); prakA.44; zati (zatiH) 'vyAha (nyAhR) tu (ca); setu.92 vyamAvat ; samu.46. (3) smRca.74; pamA.144 lanyA (lAnnyA); prakA.48 smRcavat ; samu.49 bhUmeH (jJeyA) tatrA (tatos); savi.134 bhena (bhAbhyAM) 'nyasya (cApi); prakA.48 chala ' vica.141 vyamAvat ; vivya.16-17. / (chalA) kRtA (hRtA); samu.49 kRtA (hRtA).
Page #499
--------------------------------------------------------------------------
________________ 423 pradattA'nyasya tuSTena na sA siddhimavApnuyAt // iti zaGkitabhogairna kArya sidhyati kevalaH // ___ yA khalvanyasya bhUH krodhAdinA rAjJA parabhogyatayA | zaGkitavyavahAreSu zaGkayedanyathA na hi / kRtA tuSTayA vA'nyasmai dattA sA cirantanabhogenApi na anyathA zaGkitAnsabhyAndaNDayeccauravannRpaH / / bhoktuH sidhytiityrthH| _ +smRca.74 anyathA zaGkanAnnityamanavasthA prajAyate / marIciH loko vibhidyate dharmo vyavahArazca hIyate / / 'dhenuvAhyAlaGkaraNaM yAcitaM priitikrmnnaa| anAgamApi yA bhuktirvicchedoprvojjhitaa| catuHpaJcAbdikaM deyamanyathA hAnimApnuyAt // SaSTivarSAtmikA sA'pahartuM zakyA na kenacit / / (1) sAkSisAdhyeSvapi hAnimAha marIciH- bhogaH saMkSepatazcoktastathA divyamathocyate // dhenviti / smRca.69 saMgrahakAraH (2) dhanasya dazavArSikI hAniriti yaduktaM tasya bhoganirNAyakam viSayavizeSe saMkocamAha marIciH-dhaneti / pamA.148 bhuktiprasAdhane mukhyAH prathamaM tu kRSIvalAH / smRtyantaram grAmaNyaH kSetrasAmantAstatsaMdhApayataH kramAta // varSANi paJcatriMzattu pauruSo bhoga ucyate / / tatsaMdhApayato dIrghakAlAdivizeSaNaM bhukti codbhAvaanirdiSTakartRkavacanam / yata ityrthH| smRca.71 likhitAditrayaprameyam 'snehapratyupakArecchA dharmApekSA tathaiva c| likhitaM sAkSiNo bhukti: kriyA kSetragRhAdiSu / upekSAhetavaH proktA bhuktamanyaina hIyate // snehAdihetunA'nyathAsiddho bhogo na pramANaM, bhukte / AgamakrayadAnAdau pratyAkhyAte cirantane / / tripuruSabhogAt zabdena pratigrahAdivat svatvahetutayA . AgamamudbhAvayatastu likhitAditrayaM pramANamityAha sa eva-likhitamiti / bodhitAdanyasya bhogasyArthApattirUpatvAt / candra.156 utsannasattApravAde krayAdyAgame pratyAkhyAte prativAAdAnaM prApya tasyAM tu prAyaH sAkSyaM pravartate (?) // dinA nirAkRte sati kSetrAdiSvAgamamudbhAvayato likhitazukranItiH .. sAkSibhuktayaH kriyA prmaannmityrthH| nanu kathamAgame upAdhi vA samIkSyaiva devarAjakRtaM sdaa|| bhuktiH pramANaM, anAgamamUlAyA api bhukterapahArAdau vinaSTe likhite rAjA sAkSibhogairvicArayet // darzanAt / maivam / dIrghakAlAdiviziSTAyA bhuktermalAlekhasAkSivinAze tu sadbhogAdeva cintayet / ntarAdarzane sati AgamamUlataivAvasIyate, manvAdismRtesadbhogAbhAvataH sAkSilekhato vimRzetsadA // / riva vedmuultaa| kevalena ca bhogena lekhenApi ca sAkSibhiH / nanu tathApi smaraNayogye kAle bhuktAvupakrAntAyAM kArya na cintayed rAjA lokadezAdidharmataH // yogyAnupalabdhyA mUlabhUtAgamAbhAvanizcayAt kathaM tatra snehalobhabhayakrodhaiH kuuttsaakssitvshngkyaa| bhuktibalenaivAgamasiddhiH ? satyaM; ata eva tasmin kevalaiH sAkSibhirnaiva kArya sidhyati sarvadA / / kAle upakrAntAyAM likhitasAkSibhyAmevAgamo'dhyavasIasvAmikaM svAmikaM vA bhuGkte yadbaladarpitaH / yate / smaraNayogyakAle tUpakrAntAyAM svabalenApIti + savi. smRcavat / (1) smRca.69; pamA.148 dhenuvA (dhanavA); prakA.45%, (1) zunI.4716-717. (2) shunii.4|719. samu.47. (2) ap.2|28, smRca.72; pamA.142 (3) smRca.71 tu (tat) pamA.141 saMdhApayataH (sImA. prakA.46 bRhaspatiH; samu.48. (3) candra.156.. patayaH); prakA.46 smRcavat / samu.48 . (1) vyasau.66. (5) shunii.4|703-705. (4) smRca.71 pamA.141 gama (game) ne (nA); prakA. (6) zunI.4707-710. 46 samu.48.
Page #500
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam yuktamAgame prmaanntryaabhidhaanm| smRca.71 kRtAgamasya AgamakartuH / uktakAle triMzadvarSAtmaka bhogAgamayoH sahakArya prAbalyadaurbalye tripuruSabhuktiprAmANyaM ca ityarthaH / prabhuH pradhAnam / sphuTAgamA pramANaparicchinnAabhuktirAgamo mogho bhujyamAne prairpi|| gamA / yA saMtatAgamA yA bhuktizcirantanI caturthAdeH AgamazabdenAtra ttprmaannbhuutlikhitsaakssinnaavuktau| pramANaM sA parityaktAgamanizcayA prabhuH satvanirNayasmRca.69 ameti dvitiiyshlokaarthH| smRca.79 kRtAgamasyoktakAle bhukteH syaatprbhuraagmH| svatantraiH pretapitRkairbhuktA yA pUrvajaitribhiH / / tasyaivAtmatRtIyasya prabhubhuktiH sphuTAgamA // bhuktistripuruSA jJeyA yAvajjIvamanuSThitA // aeNktiryA sA caturthasya pramANaM saMtatAgatA / iyaM ca prAyeNAsmAtakAlopakramabhukterudAharaNArthaparityaktAgamA bhuktiH kevalaiva prabhurmatA // muditaa| tena bhukterAgamapramANatve kramAt tripuruSAgatatva* pamA. vAkyArthaH smRcvt| manupayogi, asmAtakAlopakramatvamevopayujyate / ata eva (1) smRca.69; prakA.45; samu.47 rapi (riha). (2) bRhaspatinA puruSatrayAtikamAbhAve'pi kAlata eva bhuktasmRca.75, pamA.146 syAt (ca); prakA.48; samu.49. stripuruSatvamuktam / smRca.71-72 (3) smRca.75, pamA.146 gatA (matA); prakA.48; samu.49. / (1) smRca.71; prakA.46, samu.48.
Page #501
--------------------------------------------------------------------------
________________ yuktiH zaGkhalikhitau (3) sAkSisthAnatvameteSAM avinAbhAvena / vyaci.78 'kezAkezisaMgrahaNAt pArajAyikaH, ulkAhasto- (4) akRtA grAmAdaya uktAH, te'nyazabdenocyante / midaH, zastrapANirghAtukaH loptahastazcauraH / SaDvivAdA asaakssiprtyyaaH| tatra sAkSiNaH santi / kezAkezigrahaNAditi strIsaMgrahaNe vakSyamANAnAmanye- kathaM tarhi te'sAkSiNaH / lakSaNacihnaste paricchidyante. na pAmapi cihnAnAmupalakSaNam / lopnaM cauryaprAptaM vastu / darzanazravaNAnubhavaiH / ato lakSaNAnyeva sAkSitvaM sAkSi vyapra.168 kArya kurvntiityrthH| naabhaa.2|151 kSepe'STazataM yathAsvarUpaM vA / rudhirasrAve pravAhe ulkAhasto'gnido jJeyaH zastrapANizca ghAtakaH / cAbhivyakte na sAkSiNaH / pratyakSacihnAbhivyakte kezAkezigRhItazca yugapatpAradArikaH // .. cASTazatam / kuddAlapANirvijJeyaH setubhettA samIpagaH kSepe pUrvoktaliGganizcitaprahArApahave aSTazataM daNDa tathA kuThArapANizca vanacchettA prakIrtitaH // .. iti shessH| etAzca yuktayo duravadhAraNAnanyathAsiddhi- pratyagracilairvijJeyo daNDapAruSyakRnnaraH / mUlakAnumAnarUpatayA na sarvasAdhAraNyaH kintu nizcala- asAkSipratyayA hyete pAruSye tu parIkSaNam / / steyamAtravizrAntAH, ayameva hi pratyakSa nirNayaH sUcyata (1) tatra Agate sati agnidaghAtakasetubhedakAnAM iti / vyaci.79 viSayaH / chettarvanasya niSedhAtikrame / kezAkezigrahaNa ca nAradaH yugapatpAradArike / daNDapAruSyaM ghaatkvissym| vAkya saMbandhe caiva hi SaDavivAdA iti / pratyakSacihnatvAcca asAkSipratyayAstvanye SaDvivAdAH prkiirtitaaH| lakSaNAnyeva sAkSitve yessaamaahurmniissinnH|| (1) naasN.2|152 tazca (tastu); naasmR.4|173 Nizca (Nisu); abhA.67; vyaka.75-76, smRca.95 ghAta (dhAtu); (1) atra vinaiva sAkSibhiH liGgAdiSu vakSyamANeSu pamA.118 smRsA.112 vyaci.78, smRci.50vyataH SaTsu vivAdeSu vinayo bhavati / abhA.67 227, savi.159, vyasau.70 smRcavat ; vyapra.167; (2) sAkSitve sAkSisthAne / vyaka.75 prakA.61 smRcavat ; samu.39. (1) vyaka.76 jAyi (dAri) ghAtu (ghAta); smRca.95; (2) naasN.2|153, naasmR.4|174, abhA.67 pagaH byaci.78 (saM0) jAyi (dAri) ghAtu (vighAta) lotra (loSTa) (pataH); vyaka.76; smRva.95zca(stu); pamA.118 smRcavat ; zaGkhaH; vyata.227 (loptahastazca cauraH) etAvadeva, zaGkhaH; smRsA.112; vyaci.78 pANi (hasta); smRci.50 vyaci. vyapra.168(saM0) zeSaM vyakavat ; prakA.62 loptra (lodhra) vat ; vyata.227 vyacivat ; savi.160 bhettA (cchesA); zaGkhaH; samu.39 dhAtu (ghAta ). (2) vyaka.76; vyaci. vyasau.70 tathA ...zca (kuThArahasto yo dRSTo) vana (vane); 78 vyakte na (vyaJjana). (3) naasN.2|151 kSitve (kSitvaM); vyapra.167 vyacivataH prakA.61 smRcavata samu.39 smRcavat. naasmR.4|172; abhA.67; vyaka.75 tvanye (tulye); (3) nAsaM.21154 pratyagraciTThaH (abhyagracihno); nAsmR. smRca.95 tve ye (tvame); pamA.118 vivAdAH pra (vAdAH 4175 gracihnaH (kSacihno); abhA.67 pratya (atyu); vyaka. pari) pU., smRsA.112 stvanye (zcAnye ) SaDvivAdAH 76 gra(kSa); smRca.95 zlokastu patita iti AbhAti;pamA. (vivAdA ye) sAkSitve yeSAmA (teSAM ca evamA); vyaci.78 / 118 tu (tat); smRsA.112 gra(kSa) tu (ca); vyaci.78. yeSA (teSA); smRci.50 stvanye SaT (zcAnye ye); byasau.70 (kSa); smRci.50 ma (kSa); vyata.227 a (kSa); savi.160 bhyacivat ;. vyapra.167 vyacivat ; prakA.61 smRcavat; | gra (kSa); vyasau.70 pra (kSa) naraH (naraiH); vyapra.167-168 samu.39 tvanye (dhanye) tve ye (tvame). | gra (kSa); prakA.61 prajApatiH; samu.39. mya. kA. 54
Page #502
--------------------------------------------------------------------------
________________ 426 vyavahArakANDam vinaiva sAkSibhiH pratyaye'tra doSa iti| abhA.68 | ulkAdayaH, ulkAdi liGgAdayaH / nAtra sAkSibhiH prayo. (2) pratyagracihnaH nuutnksstaadibhiH| asAkSipratyayAH janaM, na pUrvottaravAdena, etaireva liGgairgrahItavyAH / vinA'pi sAkSimizcihaireva vigatasaMzayAH / pAruSye tu | pAruSye tu parIkSaNaM kartavyaM, na cihnamAtreNa grahItavyaM parIkSaNaM daNDapAruSye kRtrimacihnavivekAya parIkSaNaM | vybhicaaraaditi| . naabhaa.2|152-154 krtvymityrthH| smRca.95 (5) samIpaga ityanyatrApi saMbadhyate / taccAvinA(3) pratyakSacihnaH rudhirAktakhaDgAdibhiH / pAruSye bhAvApAdakavizeSaNAntaropalakSaNam / parIkSaNaM saakssigvebaakpaarussye| *vyaci.78 SaNam / yadyapi gAlidAnAdizravaNaM pratyakSacihna saMbha-- (4) ulkAhasto'gnido jnyeyH| gRhaM pradIptaM ulkA- vati tathApi prathamapravRttyAdinizcayAya sAkSyAdyapekSeti hastazca samIpe dRzyate / ulkAhastasya sazaGkAparatvAt dhyeyam / . vyapra.168 tena pradIpitamiti gamyate / tathaiva zastrapANirghAtaka iti| kaizcitkRtvAtmanazcirsa dveSAtparamupadravet / hatazca dRzyate, itarazca vikozitAyudho bhayasthAne | hetvarthagatisAmathryaistatra yuktaM parIkSaNam // dhanuvA samAropitajya, anyazca na kazcid dRzyate, (1) nigavyAkhyAna zlokaH / hetaH kAraNaM tatsAzastraM ca rudhiradigdhaM tadIyaM, sa ghAtakaH / zastragrahaNaM maryana parIkSA kartavyA / abhA.68 pradarzanArtham / mRtazca dRzyate, samIpe ca manuSyaH, na (2) cihnaM vraNAdi / yuktirarthApattiH / heturanumAnam / ca pratirauti, na cAnyaM darzayati, nAcaSTe vA, sa galA- arthaH prayojanam / saMbandhaH saMnidhiH pUrvakalaho vaa| garta (1) iti gamyate / kezAkezigRhItaH parasparasaMbaddha | parIkSaNaM bhUtena vyavahAranayanArtham / smRca.25 ityarthaH / asati praNaye vinApi svAmyena parastriyA tatra daNDapAruSya ityarthaH / nanvidamanarthakaM vacanam / saMbaddhasya kaH prasaGgaH / tasmAt pAradArika iti pari- 'talavad dRzyate vyoma khadyoto havyavADiva / na talaM vidyate cchidyate / vyomni na khdyoto.hutaashnH|| tasmAtpratyakSadRSTe'pi yuktamakuriti bhUmerAkhyA / bhUmi dArayatIti karmopapada- rthAn parIkSitum / parIkSya jJApayannarthAnna dharmAtparihIyate' maga / kapilAditvAlaH / karaNasAdhano vA ghaJ , bahula- iti|| ulkAhastAdau sarvatra parIkSaNasya tenaiva vihitatvAt / vacanAt sH| kuddAla: pANI yasya sa setubhettaa| satyaM, tatraivopAyavidhAnArtha parIkSaNamanUdyata itydossH| anyazca na dRzyate, sa ca tathAbhUtaH saMnihitaH, pratyagra- evaM cauryavivAdo'pi kazcidasAkSipratyayo'vagantavyaH bhinnazca seturdazyate, ko'nyo'tra bhaviSyati bhettA / 'setuM tathA ca zanalikhitau- 'keshaakeshiiti| smRca.95 bhetteti pAThe tRn / SaSThI tatra pratiSidhyate / nAsti tatra (3) parIkSaNe kAraNaM, vyabhicAramupAyAMzcAcaSTezabdacodyam / ' setubhetteti pAThe tRci ' kartRkarmaNoH kazcidAtmana eva cihnaM kRtvA dveSAd daNDyatAmayamityaghirSa kRti' ( vyAsU .2 // 3 // 65) iti karmaNi SaSThayA bhavi- gacchet anena kRtamiti / evamapi saMbhavAt tatra yuktaM tavyam / athavA neyaM karmaNi SaSThI, api tu saMba- parIkSaNaM, na cihnamAtreNa grahaNam / kathaM parIkSyam ? hetvdhsssstthii| tatazca samAso bhavati, mayUranRttamiti yathA / rthagatisAmarthyaH / hetuH gadgadasvedamukhazoSAdiH, arthaH tatra sAmarthyAsaMbandhaH kriyAkArakasaMbandha eva vijnyaasyte| kSatasyAlpatvamahatvAdiH, gatiH saMbhavaH, pRSThe yadi zvayathuH tathA kuThArapANistu vncchetteti| syAt kathamAtmanaH saMbhava iti, sAmarthya balAbalatA,. abhyagracihnaM yasya saMbandhi so'bhyagracihnaH acira (1) naasN.2|155 mupa (mabhi); naasmR.4|176; abhA. nirvRttasya parazarIre kSatasya vastrapAThanakarNatroTanAdau 68; smRca.25 dveSAt (doSAta) he...yaH (yuktihetvartha. cihnasya kartA daNDapAruSyaM karotIti daNDapAruSyakRt sa saMbandhaiH): 95 hetva ... thryaiH (yuktihetvarthasaMbandhaiH); savi.160 naroM vijJeyaH / asAkSipratyayA ete| atikrAntA ete / smRca.95vat , hArItaH; prakA.40-41 smRca95vat : *bhyata. vyacivat / 61 smRca.95vat , prajApatiH; samu.10 smRca.95 vat.
Page #503
--------------------------------------------------------------------------
________________ yukti: nAbhA. 2 / 155 kathaM durbalo balavataH zaknoti kSataM kartum ? balavatvAd durbalasyaivameva hantuM samarthaH, kimartha kSataM kariSyatItyevamAdIni parIkSeta sAkSyabhAvena / pramAdAddhanino yatra na syAllekhyaM na sAkSiNaH / arthaM cApahnute vAdI tatroktastrividho vidhiH|| codanA pratikAlaM ca yuktilezastathaiva ca / tRtIyaH zapathaH proktastairenaM sAdhayetkramAt * // (1) tatra codanA - sAkSiprayukte prayojane sAkSiNA. mRNikasya ca pratikAlaM saMsmaraNam / yuktilezaH -- pUrvadattasya dravyasya pUrvasaMpratipattiryasya vA yuktyuddezaH / tRtIyaH zapathaH / dattazuddhakRtaMnAza taNDulakozAdikairupAnamarthApavinaM sAdhayediti / abhA. 72 (2) pratikAlaM codanA pratyarpaNakAlo yadA yadA prAptastadA madIyaM dIyatAmiti tricatuHpaJcakRtvo vA madhyasthajanasamakSa manyenApratihatA pratidAnapreraNA sA prathamopAyaH / tadasaMbhave yuktilezaH / amuSmin deze amuSmin kAle'munA'rthasaMbandhena iyatparimANametatkarmArthamRNaM gRhItaM tvayetyAdirdvitIyopAyaH / tasyApyasaMbhave tRtIyopAyaH zapatha ityarthaH / smRca. 52 (3) kAle kAle mahAjanasamakSaM codanA dehIti, hetutvAvagame / bhUyo bhUyo'muSyAmuSya ca sakAze codito'yamiti vibhAvite sa paricchidyate dhArayatIti / yuktilezaH kasyacidekadezasya kadAcidAdAnaM, 'amunA tvayA preSitena matsakAzAd gRhItvAmutrAmutra ca vyayitavyam' (iti) / tRtIyaH zapatha : mAnuSo daivazva / etaistattva - madhigacchet / nAbhA. 21212 abhIkSNaM codyamAno yaH pratihanyAnna tadvacaH / tricatuHpaJcakRtvo vA parato'rthaM sa dApayet // X vyAkhyAnaM sthalAdinirdezazca kriyAprakaraNe (pR. 222 ) draSTavyaH / * sthalAdinirdezaH kriyAprakaraNe (pR. 222 ) draSTavyaH / (1) nAsaM. 2 / 213 yaH ('pi ) trica ( trizca ) sa dApayet (samAcaret ); nAsmR. 4 / 2 37trica (trizca); zunI. 4 / 724 .ya: ( spi ) payet (pyate ); abhA. 72 hanyAt (padyeta) rthaM (nyaM) sadApayet ( samAcaret ); vyaka. 75 nAsaMvat smRca. 52 nAsaMvat ; pamA. 91 yaH (spi ) sa dApayet ( samAcaret ) krameNa kAtyAyanaH; smRsA.112 coya (dezya) yaH (spi ) sa dApa 427. atrA'bhIkSNaM vacanaM bahuzaH pRcchyamAno'pi RNI yadA tadIyaM vacaH kathamapi na pratipadyate tadA codanAyAH parata anyamupAcaret / yuktilezAdikaM tathA ca vakSyati / abhA. 72 (2) yadA dhanikenAdhamarNikastricatuHpaJcakRtvo vA tvaM me RNaM dhArayasIti punaH punardezyamAno'pi na tadvAkyaM pratihanti tadottarakAlamanenAbhyupagato'yamartha ityavadhArya tamarthamRNikAya dApayedityarthaH / vyata. 227 (3) parataH tadUrdhvam / 'codanApratighAte tu yuktile zaistamanviyAt / dezakAlArtha saMbandhaparimANakriyAdibhiH // vyapra. 168 (1) atra codanApratighAte sAmAnyavacanapRcchAyA asaMpratipattau yuktilezaistathAnviyAt / atha kaistaiH dezakAlArthasaMbandhaparimANakriyAbhiH yathAkramaM svayaM smRtaistasya smAritairiti / abhA. 72 (2) ayamarthaH yadA nAhaM dhArayAmIti dezanApratiSedhaM kRtavAn, tadA anumAnAdibhiryuktibhirnirNayaH karaNIyaH / tadyathA, yasmin kAle yasmin deze yena vA prayojanasaMbandhena dhanikenAdhamarNikasya RNagrahaNAbhiyogaH kRtaH / tadyadi taddeze tatkAle tena vA prayojanena tasya RNagrahaNamasaMbhAvitameva tadA yuktyaiva nirNayaH / evaM yasya zatavittasaMbhAvanA'pi nAsti sa yadi sahasrAbhiyogaM kurute tadA yuktyApi nirNaya iti / evaM cAdhamarNika * nAbhA, setu vyatavat / yet (tamAharet ); vyaci . 76 yaH (spi ) payet (pyate); smRci. 50 codya (vaidya) payet (pyate); nRpra. 8 ya: ( spi ); vyata. 227 yaH (spi ) codya (dezya ) sa dApayet ( tamAvahet ); candra. 158 coya (dezya) yaH ( 'pi ) tat ( cet ) payet (pyate ); vyasau. 70 cotha (dezya) zeSaM vyacivat ; vyapra. 168 vyacivat; setu. 114 yaH (spi ) sa dApayet ( tamAharet ); prakA. 97 nAsaMvat ; samu. 25-26 yaH (spi) rthaM sa dApayet (rthI samAcaret). (1) nAsaM. 2 / 214; nAsmR. 4 / 2386 abhA. 72 stama (stathA ); vyaka. 75 ghAte tu (kAlaM ca); smRca. 52 tama (sama); pamA. 91 zaistama ( khaiH sama ) mANa (NAma) krameNa kAtyAyanaH; smRsA. 113 codanA (dezanA) zaista (zasta ); vyaci . 77; smRci. 50 codanA (dezanA) tu (ca); nRpra. 8 zaistama (khyaistathA); vyasau. 70 codanA (dezanA); vyapra. 169 tu (ca); prakA. 97 smRcavat; samu.26 smRcavat.
Page #504
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam 428 kriyAdayo'pi / yatra pratimAsaM purANadvayakalAdAnarUpAH kriyAH pratIyante, tatrApi zataM dhArayatIti yuktyA pratIyate / taduktam- 'dezakAlArthaM saMbandhaparimANakriyAdibhiH' iti / smRsA. 113 bRhaspatiH sAkSike cirakRte pRccheduttarasAkSiNaH / zapathAn vA prayuJjIta upadhAM vA prayojayet // (1) upadhAM zuddhim / vyaka. 75 vyapra. 168 (2) upadhA yuktiriti kalpatarau / kAtyAyanaH liGgoddezastu yuktiH syAt * / zrAvyamANo'rthinA yatra yo hyartho na vighAtitaH / dAnakAle'thavA tUSNIM sthitaH so'rthAnumodakaH // arthAbhyarthito yastu vighAtaM na prayojayet / tricatuHpaJcakRtvo vA paratastadRNI bhavet // svAminA nRpatirvipraM krameNoktaM pradApayet / tato'nyaM dApayetpUrvaM sakRduktAbhighAtinam // svAminA uttamarNena uktaM dhanaM me dehIti yAcitaM vipraM vighAtinaM krameNa dApayet / viprAnyAdhamarNoSkrameNApi ityarthaH / asakRtprArthitamavihitaM dhanaM vipro dApyaH sakRtprArthitamapyavihitamavipro dApya ityanye / vyaci. 77 X vyaci smRsAgatam / * vyAkhyAsaMgrahaH sthalAdinirdezazca kriyAprakaraNe 'sAkSiNo likhitaM bhuktiH' iti loke ( pR. 227 ) draSTavyaH / (1) vyaka. 75; vyaciH 76; vyasau70 vyapra. 168 bhAn (thaiH) prayu (nu yu); samu. 26 uttarArdhe ( zapathAn vA prayuJjIta yuktilezamathApi vA ). (2) vyaka. 75; vyaci 77 (3) vyaka. 75; vyaci . 77 nA'bhyarthito yastu (naivArthito yatra ); vyapra. 168; vitA. 152 nAbhya (naivA). (4) vyaMka 75; vyaci 77 uktA ( yuktA ). dAnaM prajJApanAbhedaH saMpralobhakriyA ca yA / vittApanayanaM caiva tavo hi vibhAvakAH // (1) dAnaM utkocadAnam / prajJApanAbhedo yena cihnena jJAyate tadanyathAkaraNam / saMpralobhakriyA viSayacittAntare (?) tadadhikalobhotpAdanam / etaiH kAraNairabhiyojyabhaGgo jJeyaH / smRsA. 112 (2) saMprayogakriyA viSayAntare tadAvarada (?) kotpAda+ vyaci78 nam / candra. 158 (3) cittApana yanaM cittagopanam / (4) saMpralobhakriyA sAkSisabhyAdibhyo lobhapradarzanam / vittApanayanaM vittagopanam / +vya pra. 169 aiSAmanyatamo yatra vAdinA bhAvito bhavet / mUlakriyA tu tatra syAdbhAvito vAdinihnave // eSAmanyatamo heturyatra vAdinA prativAdinA'dhamarNAderupari bhAvitaH pramANena sAdhito bhavettadA, mUlakriyARNApaharaNAdirUpA tadupari sidvaiva / eSAM tadavinAbhAvAditi bhAvaH / vyaMpra. 169 prajApatiH anvayavyatirekAbhyAM yasya yadgamakaM bhavet / sA tu yuktistasya bhavettathA sarva vizodhayet // zukranItiH viziSTatarkitA yA ca zAstra ziSTA'virodhinI / yojanA svArthA yuktistu na cAnyathA // + zeSaM smRsAgatam / (1) zunI. 4 / 723 vittA (cittA); vyaka. 75 vittA (cintA); smRsA. 112 vittA (cittA); vyaci. 78 lobha (yoga); smRci. 50 ca yA (yathA) vittA (cittA); candra. 158 vittA (cittA) caiva (cApi ) hi ( spi); vyasau. 70 prajJA (vizA) vittA (cittA); vyapra. 169. (2) vyaka. 75 to vAdi (tairvApi ); vyasau. 70; vyapra 169. (3) prakA.61 tasya (tatra); samu.26 sA tu ( sAtra ). (4) zunI. 4 / 722.
Page #505
--------------------------------------------------------------------------
________________ divyam gautamaH zapatha: vedAH aMdyAmuya yadi yAtudhAno asmi yadi vAyustatapa pUruSasya / yadyahaM vasiSTho yAtudhAno rAkSaso'smi tarhi adyAsminneva dine murIya mriyeya / api vA puruSasya manuSyasya AyurjIvitaM yadyahaM rAkSaso bhUtvA tatapa hiMsitavAnasmi, tarhyapi ahamadya mriyeya / anenasamenasA so'bhizastAdenaskhato vA'paharAdenaH / ekAtithipa sAyaM ruNaddhi bisAni steno apa so jahAreti // RsA. purA kadAcit saptarSINAM saMvAdaprasaGge kazcitpuruSo bisastainyalakSaNamapavAdaM prApya tatparihArArthamRSINAmagre zapathaM cakAra / tadIyazapathoktirUpeyaM gAthA / bisAni padmamUlAni teSAmapahartA pratyavAyaparamparAM prApnotu / pApa'rahite puruSe pApaviSayamapavAdaM kRtavato yaH pratyavAyaH pApinaH puruSasya saMbandhI pApaM svIkurvato yaH pratyavAyaH sAyaMkAle gRhe samAgacchata evAtithevaidezikasyA parodhane yaH pratyavAyaH seyaM pratyavAyaparamparA visastainye sati mama bhUyAdityevaM zapathaH / akSarArthastu -- aprasiddho mAdRzaH puruSaH stenazcoro bhUtvA bisAnyapajahAra cet sa pumAnanenasaM pAparahitaM puruSaM zrotriyamenasA'bhizastA tyApenAbhizaMsanamapavAdaM kuryAt / tathaiSa sa bisApahArI, enasvataH pApayuktasya puruSasya yadenaH pApamasti tadapaharet svIkuryAt / tathA sa bisApahArI sAyaMkAle gRhe samAgatamekAtithimaparuNaddhi bhojanamadattvA niHsAraaivAsA. yet / satyakarma / (1) RsaM. 7 / 104 / 15. (2) aivA. 25/5. (3) gaudha. 13 / 133 vyaka. 53 ke (kena); mabhA.; (1) satyakarma satyavyavasthAnam / vyaka. 53 (2) yadA tu sAkSyAdipramANAntarapratyastamayaH tadA zapathena kozAdinA eke satyakarma satyavyavasthApanamicchanti / zapathazca prayujyamAnasya, itareNa vyavasitatvAt / satyamiti vaktavye karmagrahaNaM vyavahArAdanyatrApi laukikavyavahArasaMdehe zapathasyAnupravezArtham / tathA ca zrutiH'adyA murIya yadi yAtudhAno asmItyAdi / gautamastu nyAyenaiva / tatra pramANaleze'sati zapathaM sati nyAya eveti draSTavyam / mabhA. ( 3 ) yatra sAkSiSu tathA vizvAso na bhavati tatra zapathena satyakarma zapathaM kArayitvA satyaM vAcanIyamityeke gaumi manyante / teddevarAjabrAhmaNasaMsadi syAdabrAhmaNAnAm / (1) tacchapathaM devasaMsadi devasaMnidhau / devazabdena devatApratimAH AdityAdayo vA ucyante / rAjA vyavahAradarzI / brAhmaNAH sabhyAdayaH tadgrahaNaM laukikavyavahAranivRtyartham / evaM ca vyavahAre devatAdisaMnidhau, laukike yatrakutraciditi draSTavyam / arthAntaranimitto vyavahAraH, aparAdhanimitto laukika iti / abrAhmaNAH kSatriyAdayaH / syAdgrahaNaM kramanivRttyartham / tatra devatA'lAbhe viprasaMsadi, tadalAbhe rAjasaMsadi draSTavyam / tathA ca smRtyantaram- 'abrAhmaNAnnRpaH samyakkArayeddevasaMnidhau / zapathaM tadalAbhe ca brAhmaNasya samIpataH // tadalAbhe nRpasyAtha bhagavAn kAzyapo'bravIt iti // alAbho'pi kAryAntaravyagrApekSayA draSTavyaH / aviprANAmiti vaktavye gurusUtrakaraNamazrotriyabrAhmaNasyApi devatAsaMnidhipravezAgaumi. 13 12; vyaci . 50 vyakavat candra. 146 vyakavat ; vyasau . 51; vImi 2 / 75 zapathenaike ( sa yenaikena ); prakA. 55 satya (satyaM); samu. 35. (1) gaudha. 13 14; vyaka. 531 mabhA.; gaumi. 13 13; vyaci . 50 ( rAja0 ); candra. 146 taddeva (tadeva); vyasau. 51; vImi 275 tadeva (tadeva ) ( rAja0); prakA. 55; samu. 35.
Page #506
--------------------------------------------------------------------------
________________ 430 vyavahArakANDam rtham / evaM ca zrotriyabrAhmaNasya satyazabdoccAraNamAtrAdeva (1) UnagrahaNaM adhike zApavidhinivRttyartham / kRSNalaM zapathaM bhavatIti draSTavyam / smRtyantaropasaMgrahArtha syAd tu vyAvahArikaniSkasya viMzatitamo bhaagH| / grahaNamityeke / yathAha manu:-'satyena zApayedvipaM kSatriya ___smRca.100-101 vAhanAyudhaiH / gobIjakAJcanairvaizya zUdraM sarvaistu pAtakaiH / __- (2) suvarNadUrvAdi yathAkramaM kare niyamya zapathAH iti // devarAjabrAhmaNasamakSamiti vaktavye saMsadigrahaNa kaaryaaH| . vyaci.90 devatAyAH saMnihitasthAnopasaMgrahArtham / sabhAyAzca (3) kRSNalaH kAJcanarattikA / tanmUlyAdUne kRssnnchlaadidossrhitaayaaH| mabhA. lone / evamanyatra / vyata.228 (2) tacchapathena satyakarma devasaMsadi ugrANAM devatAnAM (4) matAntare tu paJcakRSNalAH palaM, tatra laukikasaMnidhau brAhmaNAnAM saMsadi pariSadi vA bhavati / kSatriyA- vyavahAre mAnacatuSTayaM kRSNalamityucyate, taNDulaparidInAmarthagurutvalaghutvApekSo vikalpaH / mahatyarthe devatA- mitamAnamiti prasiddham / mAnavayAjJavalkyayoH zAstrayoH saMnidhau alpIyasi anyatreti / abrAhmaNAnAmiti kAkaNikadvayanyUnamAnasatakaM kRSNalamityucyate / vaiSNave vacanAd brAhmaNAnAM zapathakarma na bhavati / atra viSNuH- dharmazAstre kAkaNikatrayanyUnaM mAnavakRSNalamityucyate / 'pRcched brUhIti brAhmaNam / satyaM brUhIti rAjanyam / evaM trividheSu kRSNaleSu satsu vaiSNavadharmazAstrokta kRSNalagobIjakAJcanairvaizyam / sarvapAtakaiH zUdram / evaM hi mevAzrayitumucitamiti / kAkaNikatrayaM nyUnamAnaSaTakaM sAkSiNaH pRcchedvarNAnukramato nRpaH' iti / manustu- kRSNalamevAtra svata Azriyate / mAnavakRSNalaM tu kartR'satyena zApayed vipraM kSatriyaM vAhanAyudhaiH / gobIja- guNAdibhirAzriyate / tatra yAvatA'pahRtadravyeNa kRSNalakAJcanairvaizyaM zUdraM sarvaistu pAtakaiH' iti|| gaumi. pUrtiH / tatkRSNalApahAre upoSitaH snAta ArdrapaTaH (3) evaM ca brAhmaNavyatiriktAnAmapi sAkSigAM eka- zUdro devabrAhmaNasaMnidhau dUrvAkaraH zapathaM kuryAt / zapathoktau, 'kSatriyaM vAhanAyudhairi'tyAdi bahuzapathoktyAM Xsavi.175 virodha iti na dezyaM gautamavacanasya guNavatsAkSiviSaya- 'dvikRSNalone tilakaram / tayA pArijAte saMkocanAditi / vyaci.50 evambhUtaM dvitIyakRSNalAdArabhya AtRtIyakRSNalAviSNuH cchUdraH tilakaraH zapathaM kuryAt / savi.175 sarveSvevArthajAteSu mulyaM kanakaM kalpayet / 'trikRSNalone rajatakaram / atra kanakapadaM parimANasuvarNaparam / vyaci.90 tRtIyakRSNalAdArabhya AcaturthAdrajatapANiH zapathaM tetra kRSNalone zUdraM dUrvAkaraM zApayet / kuryAt / , savi.175 (1) vismR.9|4; ap.2|99; vyaka.78 lyaM kanaka ma catuHkRSNalone suvarNakaram / (lye svarNa pra); smRca.100 vevA (va); pamA.155 SvevA * vyapra. smRcagatam / x zeSaM smRcavat / (Su cA); smRtA.116 ka + (pra); vyaci.89 kanaka ( paNaM (1) vismR.96 vyaka.98 smRca.100pamA.155, pra); nRpra.13 SvevA (Su cA) kanakaM (svarNa ca); vyata. vyaci.89; vyata.228; dita.612; savi.174 lone+ 228 smRsAvat ; dita.612 (sarveSvarthavivAdeSu mUlyaM svarNa (tu); vyasau.89; vyapra.174; prakA.64; samu.53. prakalpayet ); savi.174 SvevA (va) ke + (pari ); candra. (2) vismR.9|7; vyaka.98; smRca.100; pamA.155; 162 kaM+(ta); vyasau.72 SvevA (va) mUlyaM kanakaM (kanakaM vyaci.89; vyata.228 rajata (jala); dita.612 vyatavat ; mUlyaM pra):89 SvevA (pva); viimi.2|99; vyapra.174; prakA. savi.174; vyasau.89; vyapra.174; prakA.64; samu.53. 64 smRcavat ; samu.53 smRcavat. (3) vismR.9|8; vyaka.98 smRca.100; pamA.155; (2) vismR.9|5; vyaka.987 smRca.100pamA.155; vyaci.89 suvarNa (kanaka); vyata.228 suvarNa (svarNa); dita. byaci.89; vyata.228 dita.612; savi.174 (zUdaM0); 612 savi.174 vyasau.89; vyapra.174; prakA.64 . vyasau.89; vyapra.174 tatra + (ca); prakA.64; samu.53. | samu.53.
Page #507
--------------------------------------------------------------------------
________________ divyam-zapathaH 431 samA kRSNalacatuSTayAdArabhyApaJcamAcchUdro hiraNyapANiH / 'triguNe rAjanyasya / zapathaM kuryAt / savi.175 zUdrakozArhadhanAt dviguNayorvaizyakSatriyAbhyAM koza 'paJcakRSNalone sIroddhRtamahIkaram / eva kaaryH| . vyaci.90 (1) laanggloddhRtlosstthstmityrthH| smRca.100 kozavarja caturguNe brAhmaNasya / na brAhmaNasya (2) kRSNalapaJcakAdArabhyASaSThAcchUdro lAGgaloddhRta- kozaM dadyAt / anyatra AgAmikAlasamayaloSTakaraH zapathaM kuryAt / savi.175 nibandhanakriyAtaH / suvarNAjhene kozo deyaH zUdrasya / (1) asmAbhirmilitvA evaM kartavyameveti yatsamaya(1) suvarNAddhoMne uparikalpyamAnakiJcinnyUne karaNaM tasmAdanyatra / *vyaka.78 suvrnnaardhmuulye| - vyaka.78 (2) asmAbhirmilitvA evaM kartavyamiti yatra samayaH (2) azItiraktikaM hiraNyaM suvarNaH, tadarddha kiJci kRtaH tasmAdanyatra / tatra tu brAhmaNasyApi kozo deyaH / nyUne ityrthH| candra.162 vyaci.90 tataH paraM yathAhaM dhaTAgnyudakaviSANAmanyatamam / kozasthAne brAhmaNaM sItoddhRtamahIkarameva / (1) yathArha steysaahsyoH| vyaci.90 ___* smRsA. vyakavat / (2) tataH paraM kiJcinyUnasuvarNAdhAtparamityarthaH / . candra.162 'thai rAjanyasya); dita.612 (dviguNe'the0) bhi (vi) kriyA+ (tathA dviguNe'the); savi.174 Ne'rthe (NAdhe); candra.162 "dvigaNe'rthe yathAbhihitA samayakriyA vaizyasya / Ne'(NA) hitA (mata); vyasau.72; viimi.2|99, vyapra. dviguNe'rthe pUrvoktasuvarNArdhAt dviguNIbhUte / evaM tri 175 Ne'(NA); prakA.64; samu.53. guNAdAvapi / yathAbhihitA samayakriyA kozapAnAdi (1) vismR.9|13; ap.2|99 Ne + (ithe); vyaka.78, rUpA / *vyaka.78 98 apavat ; smRca.100 apavat ; pamA.156 apavat / * smRsA. vykvt| | smRsA.116 Ne (NArthe ); vyaci.90 apavat ; vyata. . . (1) vismR.9|9 sIro (sIto); vyaka.98 vismRvat ; 228 Ne + ('rthe ) rAjanya (vaizya ); dita.612 apavat ; smaca.100: paMmA.155 sIroM (ziro); vyaci.89 vismR- savi.174 smRsAvat candra.162 triguNe (dviguNAyeM); vyasau. vat ; vyata.228 vismRvat ; dita.612 vismRvat ; savi. 72 triguNe (dviguNA); viimi.2|99; vyapra.175 apavat ; 174; vyasau.89 vismRvat ; vyapra.174; prakA.64; prakA.64 apavat ; samu.53 apavat . (2) vismR.9|14-16 AgAmi (gAmi); ap.2|99 Ne (2) vismR.9|10; apa.2099 suvarNA dvone (tatra suvarNA +('the) (na brAhmaNasya0) (anya ...ta:0); vyaka.78 Ne+('rthe) dhena); vyaka.78 deyaH (dAtavyaH): 98; smRsA.116 suvarNA (AgAmi0): 98 (kozavarja0) Ne + ('rthe) (na bA...yAtaH0); (tatra suvarNA); vyaci.90 suvarNAjhene (svarNA?); vyata. smRca.100 vyaka.98 vat ; pamA.156Ne + ('rthe) (na brA... 228, dita.612; savi.174; candra.162 (zUdrasya0) yAta:0); smRsA.116 guNe (rguNArthe) ndhana (ndha); vyaci.90 zeSa smRsAvat ; vyasau.72; viimiH|99; vyapra.175 (kozavarja0) + ('theM);vyata.228 vyaka.98 vat dita.612 smRsAvat ; samu.53. vyaka.98. vat ; savi.175 vyaka. 98 vat ; candra.162 (3) vismR.9|11; apa.211.9; vyaka.78 smRsA. Ne (NArthe) (na brAhmaNasya0); vyasau.72 Ne ('rthe) AgAmi 116vyaci.90 savi.174 gnyudaka(gnyambu ); candra.162; (gAmi): 87 (kozavarja caturguNe brAhmaNasya 0) (kAla.); vImi. jyasau.72, vImi.2199; vyapra.175, samu.53 savivat. (4) vismR.9|12; ap.2|99; vyaka.78 Ne'(NA) 2199 nibandha (bandha); vyapra.175 Ne+(); prakA.64 yathAbhi (vi) : 98; smRca.100; pamA.155, smRsA. vyaka. 98 vat ; samu.53 Ne+('rthe) ( na brA...anyatra0). - 116 Ne' (NA); vyaci.90 Ne'the (NArtheSu) bhi (vi) kriyA (3) vismR.9|17 vyaka.78 sIto (sIro) meva (meva +(ca); vyata.228 (yathAsamaye vihitA kriyA tathA dviguNe- | zApayet); smRsA.116 mava+zApayet )vyaci.90 sthAne+
Page #508
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAga 432 vyavahArakANDam sItoddhRtamahIkara halotkhAtamRttikAhastam / ta uktvA bADhamityevaM sarva eva tadA samam / . smRsA.116 bhudhArtAH suparizrAntAH shpthaayopckrmuH|| . prAgdRSTadoSaM svalpe'pyarthe divyAnAmanyatamameva atriruvAca ___kArayet / sa gAM spRzatu pAdena sUrya ca pratimehatu / svalpe'pyarthe RNAdau tu shtsuvrnnaadymiyoge| anadhyAyeSvadhIyIta bisastainyaM karoti yH|| vyaci.90 vasiSTha uvAcasatsu viditaM saccaritraM na mahatyarthe'pi / anadhyAye paThelloke zunaH sa parikarSatu / (1) satsu viditaM ziSTeSu prasiddham / na mahatyapi parivrAT kAmavRttastu bisastainyaM karoti yaH // . dhaTAdInAmanyatamaM kaaryedityrthH| xvyaka.78 zaraNAgataM sa nihantu svasutAM copajIvatu / (2) kintu satyAdikameva kArayet / +candra.162 athAn kAGkSatu kInAzAdvisastainyaM karoti yH|| mahAbhAratam kazyapa uvAcabisAkhyAnam sarvatra sarva lapatu nyAsalopaM karotu ca / tataste munayaH sarve puSkarANi bisAni ca / kUTasAkSitvamabhyetu bisastainyaM karoti yaH // .' yathAkAmamupAdAya samuttasthurmudAnvitAH // vRthA mAMsAzanazcAstu vRthA dAnaM karotu ca / / zrameNa mahatA kRtvA te bisAni kalApazaH / yAtu striyaM divA caiva bisastainyaM karoti yaH // tIre nikSipya padminyAstarpaNaM cakrurambhasA // bharadvAja uvAcaathotthAya jalAttasmAtsarve te samupAgaman / nRzaMsastyaktadharmAstu strISu jJAtiSu goSu ca / nApazyaMzcApi te tAni bisAni puruSarSabhAH / / brAhmaNaM cApi jayatAM bisastainyaM karoti yaH / / RSaya Ucu: upAdhyAyamadhaH kRtvA Rco'dhyetu yajUMSi ca / . kena kSudhAparItAnAmasmAkaM pApakarmaNA / juhotu ca sa kakSAgnau bisa ... ... // nRzaMsenApanItAni bisAnyAhArakAkSiNAm // jamadagniruvAcate zaGkamAnAstvanyonyaM pprcchurdvijsttmaaH| purISamutsRjatvapsu hantu gAM caiva druhyatu / ta UcuH samayaM sarve kurma ityarikarSaNa / anRtau maithunaM yAtu bisa ... ... ... // x smRsA. vykvt| + zeSaM vyakavat / dveSyo bhAryopajIvI syAt dUrabandhuzca vairavAn / (ca) zeSa smRsAvat candra.162 smRsAvat ; vyasau.72, vImi. anyo'nyasyAtithizcAstu bisa ... ... // 2 / 99 smRsAvat ; vyapra.175 sIto (sIro) zeSaM smRsAvat . gautama uvAca(1) vismR.9|14 ap.2|99 doSa + (svalpe ); : apa.299 doSa + ( svalpe): adhItya vedAMstyajata trInagnInapaviddhadhata / vyaka.78; smRca.102; smRsA.116 stra (tva); vyaci. vikrINAtu tathA somaM bisa ... ... // 90, savi.175 doSaM (doSabrAhmaNaM) (svalpe'pyarthe0 ) meva+ udapAnaplave grAme brAhmaNo vRSalIpatiH / (svalpepyarthe'pi); candra.162 vyA + (dI); vyasau.72vImi. tasya sAlokyatAM yAtu bisa... ... .... // 2 / 99, vyapra.175, samu.53. vizvAmitra uvAca(2) vismR.9:19; ap.2|99 viditaM sacca (prathitaM jIvato vai gurUn bhRtyAn bharantvasya pare jnaaH| saccA); vyaka.78; smusA.116 traM (ta); vyaci.90 agatirbahuputraH syAt bisa ... ... // (saMveditaM taccaritraM na mahatyarthe); savi.175 satsu (su) taM (ta), candra.162, vyasau.72 aM (i); viimi.2|99 azucirbrahmakUTo'stu RdhyA caivA'pyahaGkRtaH / vyapra.175 vidi (prathi) traM (taM); samu.53 (sat 0). karSako matsarI cAstu bisa ... ... ... .. .. (3) bhaa.13|93|111-143. varSAcaro tu bhUtako rAjJazvAstu purohitH|
Page #509
--------------------------------------------------------------------------
________________ aAjyasya bhavedRtvik visa ...ll arundhatyuvAcanityaM paribhavet zvazrUM bharturbhavatu durmanAH / ekA svAdu samAnAtu visastainyaM karoti yA / / jJAtInAM gRhamadhyasthA saktUnatu dinakSaye / abhogyA vIrasUrastu visastainyaM karoti yA / / gaNDovAca ... divyam - zapathaH anRtaM bhASatu sadA bandhubhizca virudhyatu / dadAtu kanyAM zulkena bisastainyaM karoti yA // sAdhayitvA svayaM prAzet dAsye jIryatu caiva ha / vikarmaNA pramIyeta visastainyaM karoti yA // pazusakha uvAcadAsa eva prajAyetAmaprasUtirakiJcanaH / daivateSvanamaskAro bisastainyaM karoti yaH // zunaHsakha uvAca-adhvaryave duhitaraM vA dadAtu chandoge vA caritabrahmacarye / AtharvaNaM vedamadhItya vipraH snAyIta vA yo harate bisAni / / RSaya Ucu:iSTametadvijAtInAM yo'yaM te zapathaH kRtaH / tvayA kRtaM visastainyaM sarveSAM naH zunaHsakha // zunaHsakha uvAca nyastamadyaM na pazyadbhiryaduktaM kRtakarmabhiH / satyametanna mithyaitadvisastainyaM kRtaM mayA // mayAntarhitAnIha bisAnImAni pazyata / parIkSArthaM bhagavatAM kRtamevaM mayA'naghAH // rakSaNArthaM ca sarveSAM bhavatAmahamAgataH / yAtudhAnI hyatikrUrA kRtyaiSA vo vadhaiSiNI // vRSAdarbhiprayuktaiSA nihatA me tapodhanAH / duSTA hiMsyAdiyaM pApA yuSmAn pratyagnisaMbhavA // tasmAdamyAgato viprA vAsavaM mAM nibodhata / : alobhAdakSayA lokAH prAptA vai sArvakAmikAH / uttiSThadhvamitaH kSipraM tAnavAdbhuta vai dvijAH // puSkarAkhyAnam / (1) bhA. 13 / 94 / 1-50. gya. kA. 55 'bhISma uvAcaatraivodAharantImamitihAsaM purAtanam / - 433 yadvRttaM tIrthayAtrAyAM zapathaM prati tacchRNu // puSkarArthaM kRtaM stainyaM purA bharatasattama / rAjarSibhirmahArAja tathaiva ca dvijarSibhiH // RSayaH sametAH pazcime vai prabhAse samAgatA mntrmmntrynt| carAma sarvAM pRthivIM puNyatIrthaM tataH kAmaM hanta gacchAma sarve // zukro'GgirAcaiva kavizca vidvAMstathA hyagastyo nAradaparvatau ca / bhRgurvasiSThaH kazyapo gautamazca vizvAmitro jamadagnizca rAjan // RSistathA gAlavo'thASTakazca bharadvAjo'rundhatI vAlakhilyAH / zibirdilIpo nahuSo'mbarISoM rAjA yayAtirdhundhumAro'tha pUruH / / jagmuH puraskRtya mahAnubhAvaM zatakratuM vRtrahaNaM narendrAH / tIrthAni sarvANi paribhramanto mAdhyAM yayuH kauzikIM puNyatIrthAm // sarveSu tIrtheSvavadhUtapApA jagmustato brahmasaraH supuNyam / devasya tIrthe jalamagnikalpA vigAhya bhuktabiprasUnAH // kecit bisAnyakhanaMstatra rAjan anye mRNAlAnyakhanaMstatra viprAH / athApazyan puSkaraM te hriyantaM hRdAdagastyena samuddhRtaM tat / / tAnAha sarvAnRSimukhyAnagastyaH kenAdattaM puSkaraM sujAtam / yuSmAn zaGke puSkaraM dIyatAM me na vai bhavanto hartumarhanti padmam // zRNomi kAlo hiMsate dharmavIryaM so'yaM prApto vartate dharmapIDA / purA'dharmo vartate neha yAvattAvad gacchAmaH suralokaM cirAya / / purA vedAn brAhmaNA grAmamadhye ghuSTasvarA vRSalAn zrAvayanti | purA rAjA vyavahAreNa dharmAn pazyatyahaM paralokaM vrajAmi || purAvasan pratyavarAn garIyaso yAvannarA navasyanti sarve / tamottaraM yAvadidaM na vartate tAvat vrajAmi paralokaM cirAya // purA prapazyAmi pareNa martyAn balIyasA durbalAn bhujyamAnAn / tasmAt yAsyAmi paralokaM cirAya na hyutsahe draSTumiha jIvalokam ||
Page #510
--------------------------------------------------------------------------
________________ 434 vyavahArakANDam tamAhurArtA RSayo maharSi na te vayaM puSkaraM padam / garIyaso'vajAnAtu yaste ...... // corayAmaH / mithyA'bhiSaGgo bhavatA na nAbhAga uvAca- anRtaM bhASatu sadA sadbhizcaiva kAryaH zapAma tIkSNaiH zapathairmaharSe / / virudhyatu / zulkena tu dadat kanyAM yste......|| te nizcitAstatra maharSayastu saMpazyanto dharmametaM kaviruvAca-padbhyAM sa gAM tADayatu sUrya ca narendrAH / tato'zapanta zapathAn paryayeNa pratimehatu / zaraNAgataM saMtyajatu yaste ...... // sahaiva te pArthiva putrapautraiH // vizvAmitra uvAca-karotu bhRtako'varSA rAjJazcAbhRguruvAca stu purohitaH / Rtvigastu hyayAjyasya yaste ... // pratyAkrozedihAkruSTastADitaH pratitADayet / parvata uvAca-grAme cAdhikRtaH so'stu kharayAnena khAdecca pRSThamAMsAni yaste harati puSkaram // gacchatu / zunaH karSatu vRttyarthe yaste ... ... // vasiSTha uvAca-asvAdhyAyaparoloke zvAnaM ca pari- bharadvAja uvAca- sarvapApasamAdAnaM nRzaMse cAnRte karSatu / pure ca bhikSurbhavatu yaste harati puSkaram / / ca yat / tattasyAstu sadA pApaM yaste ... ... // kazyapa uvAca-sarvatra sarve paNatu nyAsalopaM karotu aSTaka uvAca- sa rAjAstvakRtaprajJaH kAmavRttazca ca / kUTasAkSitvamabhyetu yaste ......... // pApakRt / adharmeNAbhizAstU: yaste ... ... // gautama uvAca-jIvatvahaGkto buddhayA viSameNA- gAlava uvAca- pApiSThebhyo hyanardhAhaH sa naro'stu samena saH / karSako matsarI cAstu yaste... ... // svapApakRt / datvA dAnaM kIrtayatu yaste ... ... // aGgirA uvAca-azucirbrahmakUTo'stu zvAnaM ca arundhatyuvAca- zvazvA'pavAdaM vadatu bharturbhavatu prikrsstu| brahmahA'nikRtizcAstu yste......|| durmnaaH| ekA svAdu samaznAtu yA te ... ... // dhundhumAra uvAca-akRtajJastu mitrANAM zUdrAyAM ca vAlakhilyA UcuH- ekapAdena vRtyartha grAmadvAre sa prajAyatu / ekaH saMpannamaznAtu yaste ... ... // tiSThatu / dharmajJastyaktadharmAstu yaste ...... // pUruruvAca-cikitsAyAM pracaratu bhAryayA caiva zunaHsakha uvAca-agnihotramanAdRtya sa sukhaM svapuSyatu / zvazurAttasya vRttiH syAdyaste ... ... // pitu dvijaH / paribATa kAmavRtto'stu yste.......|| dilIpa uvAca-udapAnaplave grAme brAhmaNo vRSalI- surabhyuvAca- bAlajena nidAnena kAMsyaM bhavatu patiH / tasya lokAn sa brajatu yaste ... ... // dohanam / duhyeta paravatsena yA te ...... // zukra uvAca-vRthA mAMsaM samaznAtu divA gacchatu bhISma uvAca- tatastu taiH zapathaiH zapyamAnairnAnAmaithunam / preSyo bhavatu rAjJazca yaste ... ... // vidhairbahubhiH kauravendra / sahasrAkSo devarAT saMprahRSTaH jamadagniruvAca-anadhyAyeSvadhIyIta mitraM zrAddhe samIkSya taM kopanaM vipramukhyam // ca bhojayet / zrAddhe zadrasya cAzrIyAt yste...|| athA'bravInmaghavA pratyayaM svaM samAbhASya tamRSi zibiruvAca-anAhitAgnimriyatAM yajJe vighnaM jAtaroSam / brahmarpidevarSinRparSimadhye yaM taM nibokarotu ca / tapasvibhirvirudhyeca yaste... ... // gheha mamAdya rAjan // yayAtiruvAca-anRtau ca vratI caiva bhAryAyAM sa zukra uvAca- adhvaryave duhitaraM dadAtu chandoge prajAyatu / nirAkarotu vedAMzca yaste ... ... // vA caritabrahmacarye / atharvaNaM vedamadhItya vipraH nahuSa uvAca-atithigRhasaMstho'stu kAmavRttastu snAyIta yaH puSkaramAdadAti / / dIkSitaH / vidyAM prayacchatu bhRto yaste ... ... // sarvAna vedAnadhIyIta puNyazIlo'stu dhArmikaH / ambarISa uvAca-nRzaMsastyaktadharmo'stu strISu jJAti- brahmaNaH sadanaM yAtu yaste harati puSkaram / / dhu goSu ca / nihantu brAhmaNaM cApi yaste ...... // agastya uvAca- AzIrvAdastvayA proktaH zapatho nArada uvAca-gRhe jJAnI bahiHzAstraM paThatAM viskharaM | balasUdana / dIyatAM puSkaraM mahyameSa dharmaH snaatnH||
Page #511
--------------------------------------------------------------------------
________________ maca. divyam-zapathaH indra uvAca- na mayA bhagavan lobhAddhRtaM puSkaramadya (3) zapathainAtmaziraHsparzAdinApi tattvaM lambhayet vai| dharmAstu zrotukAmena hRtaM na krodbhumarhasi // prApayet vAdinam / mavi. dharmazrutisamutkarSo dharmaseturanAmayaH / (4) lambhayet uttarayet / ArSo vai zAzvato nityamavyayo'yaM mayA zrutaH // (5) zapatho nAma yadIdaM mayoktametadanyathA cet tadidaM gRhyatAM vidvan puSkaraM dvijasattama / pAtakI syAmityAdivacanam / yaduktamRSiNA-'adyA atikramaM me bhagavan kSantumarhasyanindita // | murIya yadi yAtudhAna' iti / nanda, ityuktaH sa mahendreNa tapasvI kopano bhRzam / maharSibhizca devaizva kAryArtha zapathAH kRtaaH| . jagrAha puSkaraM dhImAn prasannazcAbhavan muniH // vasiSThazcApi zapathaM zepe paijavane nRpe|| ___ kalApazaH saMghazaH / samayaM zapatham / atra zapatha- (1) arthavAdo'yaM pUrvoktasya zapathavidheH / maharSibhiH vyAjena niSiddhAnyucyante / zunaH sArameyAn parikarSatu saptarSiprabhRtibhiH kAryArtha saMdigdhakAryanirNayArtha zapathAH krIDAthai mRgayArtha vA / jayatAM yuddhe vAde vA / kakSAgnau kRtAH / asminnarthe ca bhagavataH kRSNadvaipAyanasyAkhyAnataMtra hi hutaM bhasmIbhAvamaprApya hoturdoSakaramityAzayaH / mudAhartavyam / vizeSeSu teSvapahAriteSu itaretaraM saptarSayaH udapAnaplave ekakUpaikajIvane / brahmakuTo vedarAzistasyA zepire / yaste harati puSkaraM sa imAM pApakRto gatiM zucitvaM doSaH, Rddhimato garvo bhavatu / abhogyA yoni- gacchedityAdi / devairindrprbhRtibhiH| indro hyahilyAM pratyadUSitA / sAdhayitvA annaM paktvA / vikarmaNA jArajA- bhizastaH zApabhayAd bahuvidhaM zapathaM cakAra / vasiSThatena garbhAdinA / puSkarArtha indreNa stainyaM kRtaM munibhiH zceti pRthaG nirdezaH prAdhAnyakhyApanArthaH / zapathaM kRtazapathAH kRtA ityrthH| hriyantaM hriyamANam / AdattaM vAnityarthaH / upapadAdeva vizeSAvagateH zapatiH karotyarthaAttam / pratyavarAn madhyamAn / pRSThamAMsAni pRSThavAhAnAM / mAtre vartate / yathA yajJaM yajata iti, svapoSaM puSTa iti, hayavRSabhoSTrAdInAM mAMsAni / bhikSuH sNnyaasii| atithi: tathA zapathaM zepe iti jJeyam / 'zapa upalambhane' iti ytiH| gRhasaMstho gRhavAsI / svapApakRt sveSu jJAtiSu pApa liTi prathamapuruSAtmanepadaikavacane zepe iti rUpam / kRt / garAgnidAnAdinA vadhakRt / bAlajena nRkezajena paijavano rAjA babhUva / tasmin kAle vizvAmitreNAkruSTo nidAnaM dohanakAle gavAM pAdabandhanI rajjuH tena / nITI. maNDalamadhyagataH kAmakrodhAbhyAM saMzodhyacaraNo ''dyA murIya yadi yAtudhAno'smI' ti zapathaM gRhItavAn / vizvAmitremanuH asAkSikeSu tvartheSu mitho vivdmaanyoH|| Noktastasya rAjJaH samakSamanenaiva tatputrazatamazitameSa hi rakSa iti / tataH sa uvAca-adyaiva mriye yadi rakSaH avindastatvataH satyaM zapathenA'pi lambhayet / / syAmiti / AtmanyaniSTAzaMsanamatra zapathaH putradArAdi. (1) avidyamAnAH sAkSiNo yeSvartheSu vyavahAreSu ziraHsparzane etadaniSTAzaMsanaM zapatho mantavyaH / *medhA. te'sAkSikAH / teSu satyamajAnAno rAjA tattvato laukike (2)maharSibhiragastyAdibhirvizastairanyairdevaizvendrAdibhiH nAnumAnenApItyarthaH / tatra zapathenApi vakSyamANena daive saMdigdhakAryanirNayArtha zapathAH kRtAH / vasiSTho'pi anena nAnumAnena lambhayet jAnIyAt / labhiH prAptivacano'pi putrazataM bhakSitamityevaM vizvAmitrARSTaH pijavanApatye saamrthyaajaanaatyrthH| medhA. sudAse rAjani parizuddhayartha zapathaM cakAra / na vRthA zapathaM (2) asAkSikeSviti sakaladRSTapramANAbhAvArtham / cakAra / xgorA. zapathenA'pi ityapizabdena gatyantarAbhAvAt divyamiti darzayati / vyamA.316 * mavi. medhAgatam / 4 mamu. gorAvat / * mamu., vyapra. medhAgatam / (1) msmR.8|110; vyaka.97; vyapra.219 paija (vai ya); - (1) msmR.8|109, vyamA.316 mitho (mithyA); apa. bAla.21113 vyapravat . 2 / 95 avindaM (vivadaM); vyapra.171 samu.25. 1ptaH. 2 'ghAsuro yAtu. 3 saMzanaM,
Page #512
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam yasmAddevaiH prayuktAni duSkare'rthe mniissibhiH| kAmaye, prANezvarI me tvamityAdyaH / yattu saMprayujyasva mayA, parasparavizudhdyartha tasmAdivyAni nAmataH // . idaM tvayA deyaM dAsya' iti, tatra bhavatyeva doSo vRthAne vRthA zapathaM kuryAt svalpe'pyarthe naro budhH| zapathe / viSayasaptamI ceyaM, na nimittasaptamI / tena vRthA hi zapathaM kurvan pretya ceha ca nazyati // yasyAmevaikAkinyAM yathApyate. tatroktarUpazapathe ne dossH| (1) mithyAzapathe phalAkhyAnametat / vRthA'nyathA- nimittasaptamyAM tu nimitte paradravyApahAre doSaH syAt / 'satyamiti yAvat / tatrApahriyamANasuvarNAdidravyajAtya- atazca 'kAmAddazaguNaM pUrva' ityAdikaM daNDavidhAnaM pekSo'nRtazapathadoSo'nyathAzapathe svalpe, garIyasi tu kArye na yujyate, tathApi sa hi nimittAntarakRte vivAdato gauravAdadhikataro doSo'styeva / pretya nAzo narakamiha vRthAzapathe doSaH / evaM sarvatra / vivAheSu, na tvayA'nyA mahadayazaH / premANAntare tu jJAte raajdnnddH| +medhA. | voDhavyA na vA'nyo voDhavya iti anyasyApi suhRdAde. (2) atra zapathAnAmapi divyatvAdupavAsAdi- vivAhArthamevaMvidhamanRtamadoSaH / na punrjaatyphnvaadii| sAdhAraNadivyavidhiratrAtideSTavyaH / yattu smRtitattvavyava- gavAM bhakSye, gavAM yavasa siddhayartha na mayA'pahRtaM na mayAhAracintAmaNikArAbhyAM zapathAnAM divyabhede'nupanyA- 'pahartavyaM, parasya cAtatsaMbandhibhiryuktasya vRthAsAkSye zapasAddhaTAdimadhye parigaNanAbhAvAcca na divyetikartavyatAyA mAnasya na doSaH / evamindhane / brAhmaNAnAmabhyupapattiatideza ityuktaM , tadapyasat / pUrvanAradAdivacanaiH ranugrahaH / sarvavarNAnugrahe'nujJAtameva / kimiha punrvcnen| zapathAnAmapi divyatvasyoktatvAt , ghaTAdiparigaNana- kecidAhuH / zapatho brAhmaNe'nujJAyate / zUdrAdiSu tvanRtavAkyasyopalakSaNatvena vyAkhyAtatvAcca / kiM ca tvadukta meva / tacca taddhi satyAd viziSyate' iti vacanAt divyalakSaNasyApi satvAcca tvayApi teSAM divyatvamaGgI naitadanRtam / ato na tatra prtissedhH| pratiSedho hyasau kartavyam / anyathA tallakSaNamavyAptaM syAt / tasmAt vRthApiMthasya / pUrveNa pratiSiddhasya pratiprasavazAstrametat , zapathAnAmapi divyatvAdastyeva divyadharmAtideza itylm| sarvavarNAnugrahe zapamAnasya na doSaH / kimartha tahIdam / vyapra.221 ucyate / tatra vadhAt paritrANamuktaM sarvavarNaviSayam kAminISu vivAheSu gavAM bhakSye tthendhne| abhyupapattistu brAhmaNasyaiva / sA hi dhanalAbhAdinA brAhmaNAbhyupapattau ca zapathe nAsti pAtakama // saMbhavati / sarvatra khaparasaMbandhinISu kriyAsvevaMvidhAsu (1) kAmaH prItivizeSo viziSTendriyasparzajanyaH, sa zapathAbhyanujJAnamupAyAntareNa tatsidhyasaMbhava eva drssttvym| yAsu bhavati puruSasya, tAH kAminyo bhAvezyAdayaH / medhA. tatra yaH zapathaH kAmasiddhayartho, yathA --'nAhamanyAM (2) bahubhAryasya nAnyAmahaM kAmaye, tvaM me prANezvarI tyevaM, vivAhaviSaye --na ca tvayA'nyA voDhavyA + gorA., mamu. medhAgatam / ityevaMvidhe, gavArtha ghAsApahAre vA asaMbhavadupAyAntare, (1) shunii.1|725-726 re ...bhiH (rArthe mahAtmabhiH) evaM zAstritAgnihomArthacarvapahAre, brAhmaNarakSAyAM ca nAma (vApya); ap.2|95; vyapra.171 duSka...bhiH (puSka dhanadAnAdiviSayAyAM mithyAzapathe pAtakaM na bhavati / rAtheM mahAtmabhiH). (2) msmR.8|111; vyaka.98; smRsA. *gorA. 118 zapathaM (zapathAn ) ca na (vina); vyaci.92, vyata. (3) kAminISviti / rahasi kAminIsaMtoSArtha, 229;vysau.90viimi.2|113thN(thaan )utta.vyapra.221 baal.2|113; samu.50 kurvan (kRtvA). (3) masmR.8112; vivAheSu strIbhiH patyartha, gogrAsArtha, nityAhRtivyaka.98 smRsA.119 bhakSye (bhukte) zapathe (zapathaiH); vyaci. * mavi., mamu., vyaci., maca., bhAca. gorAgatam / 92 smRsAvat ; vyata.229; vyasau.90 smRsaavt| vImi. 1 yantu. 2 (0). 3+(janam ). 4 ttAnanta. 5 vAdos styeva vRthAzapathadoSa eva. 6 voDhavyeti. 7+(mayA'pahartavyaM). 21113 smRsAvat ; baal.2|113; samu.50 bhakSye (bhakte). 8 na hi. 9 (pratiSedhaH0). 10 pathaH pU. 11 sarvatazca parasaMba1 prAmANyAntare tvajJA. ndhiSu kriyAsvevaMvidhau suzapathA.
Page #513
--------------------------------------------------------------------------
________________ vivyam - zapathaH saMpAdakendhanAthai brAhmaNagavAdiprANarakSArthe ca nRthA | zapathairapi na pApaM bhavatItyarthaH / bImi. 2 / 113 setvena zApayedvipraM kSatriyaM vAhanAyudhaiH / govIjakA naivaizyaM zUdraM sarvaistu pAtakaiH + // (1) 'nanu ca yadyahamevaM kuryA tadidamaniSTamAnuyAmiti saMkIrtanakriyA zapathaH / taM yaH kArayet sa zApayedityucyate / tatra zabda eva kintu tadarthaprati pAditakaraNam / nanu satyasvarUpapradhAna evAyaM satyazabdaH satyam, satyazabdena zApayet satyazabdazcaivaM zApanakaraNe bhavati yadi yaH zApyate sa evaM vAcyate 'satyena zape satyAdinibandhano'yaM dharmo vA me niSphalaH svAditi / evaM vAhanAyudhAnAmapi karaNatvam / kSetriyo vAhanAyudhaiH, etairAtmAnaM zape etAni vA me niSphalAni syuriti / govIjakAJcanAni vaizyo hastena sparza yitvA'bhizapedetAni vA me niSphalAni spairiti pUrva yat zUdraM sarvaistu pAtake vakSyamANAni pAtakAni me khuriti zUdro vAcyate / medhA. (2) brAhmaNaM vAdinaM satpazabdoccAraNena zApayet / . kSatriyaM ca vAhanAyudhaM niSphalaM syAdityevam / vaizyaM ca gobIjakAJcanAdIni te niSphalAni syuriti / zUdraM sarvANi te pAtakAni syurityevam / *gorA. (2) brAhmaNaM anyathA naH satyaM te nazyatIti zApayet / Xmitaa.2|73 + dita. vyAsavAnaM azu * vyapra. (pR. 126) gorAgatam / vyapra. (pR. 175) smRcagatam / vyau. (pR. 49 ) gorAgataM mitAgataM ca / vyau. (1.01) mevAgatam x zeSaM norAgatam / 437 +mavi (4) etacca laghukAyeM / (5) asyArthaH yahI svAM tadA satyAbhidhAnadharmo mama niSphalaH syAditi zapathakAraNaM. brAhmaNaM vAcayet / evaM kSatriyAdIn / satyAbhidhAnacamAH 1. mama niSphalaH syAdityasya sthAne vAhanAyudhAni mamaH niSphalAni khuriti kSatriye, gobIjakAJcanAni mam niSphalAni syuriti vaizye, sarvANi pAtakAni mama khuriti zUdre vizeSa iti / samu. 50. [1] (na... vAcyate 0 ). 2 bAhanAnAM ca paterAtmAnaM pata navA niSphakhuriti 0 ).. smRca. 100 (6) satyena zApayed yadyetanmayA kRtaM tadA satyAti-kramajanyapApabhAgadaM syAmiti vAdayet / vAhanAyudhairi-tyatrApi yadetanmayA kRtaM tadetAni vAhanAnyAyudhAni vA mama niSphalAni bhavantu iti vAdayedityarthaH / evamanya-: trApi / halAyudhastu brAhmaNena mayA kRtaM na vA kRtamisuccArya satyamiti vaktavyam / kSatriyeNa tu vAhanamAyudhaM vA spssttvym| vaizyena tu gobIjakAJcanAnAmanyatamaM spaSTavyam / zUdreNa tu sarvametat kartavyam / pAtakaMzabdamAtra pUrvIkapadhAnAmeva vizeSaNaM teSAM vRthAkRtAnAM pAtakahetutvAditi vyAkhyAtavAniti / paci. 91 (7) satyena zApayedvipramiti apakRSTabrAhmaNaviSayam / utkRsya gItamena dhapadhaniSevAt iti ratnAkaraH / candra, 146 (8) brahmanna ityAdivAkyoktaiH pAtakairetAni pAtakAni te syuriti zUdraM zApayedityanuSajyate / maca. agniM vA''hArayedenamapsu cainaM nimajjayet / putradArasya vA'pyenaM zirAMsi sparzayetpRthak // (1) agnimAhArayedenaM hastenAzvatthavarNavyavahitena tato / + zeSaM gorAgatam / svapakSaH smRcavat / vyata. vyAkhyAnaM hlaayudhpkssvt| vImi vyacigatam / (1) masmR. 8|1133 mitA. 2273, 2 / 1133 vyaka. 981 bhA. 13 14; gaumi. 13/13 smRca.100: 23.1 pU. mA. 1916.2 / 73 () caturthapAdaM vinA dIka 42; smRsA. 114; vyaci . 91 (= ); nRpra. 10; vyata. 228; di. 6110 savi. 155-156 ( ) 217 pAta (bheda) viSNuH 225 pU.candra. 145 sI.81 yImi. 22113 / vyapra. 126, 175, 220 vyau.49, 713 vyama. 19,383 (1) msmR.8|114; apa. 2 / 95 cainaM (vainaM) zirAM (zira) pRthak (dRDham ); vyaka. 983 smRsA. 114 pyenaM (pyevaM) utta; vyaci . 91 ( = ) vA (cA) utta; vyata. 228 smRsAvat utta diva611 u. vi. 276 ) rakha vAiye vitA.169,271; rAkau.403 : 440 kSatriyaM (kSitipaM); (rAnavApyai) utta; vyasau. 89 vA (cA) utta; vAmi 2 / 113 pyenaM (pyeSAM) utta; vyapra. 171 : 220 utta; samu. 50 vA (cA) utta: 54 pU. 1 tayo:. >
Page #514
--------------------------------------------------------------------------
________________ 438 vyavahArakANDam yo' dezAntaraM saptapadasaMhitamityAdismRtyantarAnnipuNa- na hyanenedaM bhavatItyAgamasya viSayaH / kathaM tarhi yAgAt to'nveSyam / pAramparyaprasiddhezcaitadevocyate / apsu jale svarga iti ? svargakAmasya kartavyatopadezAt asAdhanatve nimajjayet prADvivAka ityarthaH / putradArazirAMsi ca tadvyAghAtAd yAgAdeH sAdhanatvamavagamya yAgAt sparzayet putrasya dArasya ziraH sparzayet , hastena svarga ityucyate / atrApi tarhi prAyazcittavat saMzodhazapathAdhikArAdvAcA ca / zapathasyaivaMrUpatvAdityuktam / nArtho divyopadezaH syAt ? satyaM ; yadyanuSThAnamAtropapRthagekaikasya / medhA. / dezaH syAt / iha tu taptAyaHpiNDenAdagdhasyAparaM nirdoSa(2) kAryagurutvApekSayA ca agnimiti / agnivarNa tvajJApanamuktam / tadapezalamiva syAt / ucyate / dve hyate suvarNAdipiNDaM zUdramazvatthapatrAvRtahastaM yAjJavalkyAyu- codane / steyAdizaGkitasya abhyupagacchataH prAyazcittaktyetikartavyatayA saptapadAni bhAvayet / apsu vA | raajdnnddaadiprsnggH| anabhyupagame tu dhaTAdyanuSThAnamiti / gRhItvAntarjalaM vizedityevamAdi tadetadyuktyetikartavya- atra cordhvagamanAdau satyaduSTavyavahAraH kArya iti / tayaiva nimajjayet / athavA putrANAM dArANAM ca etasya atazcArthAdidamApadyeta-UrdhvagamanAd vinA na zuddhizape ityevaM pRthagekaikasya zirAMsi sparzayet / gorA. | riti / ata evopalabhyavyaJjakAbhAve'pi zapathAdyanuSThAna (3) zapathena dravyAlAme parIkSaNamevocitamityAha- mAtrAdevAduSTavyavahArasiddhiH / tasya tvAmuSmiko doSaH. agnimiti / enaM adhamarNatvena saMbhAvyamAnam / sthita eva / tathA coktam-'divyAnIha vizuddhaye' iti| pRthagiti padaM vyavahArasya gurulaghutayA vikalpa. ihaiva nAmutretyarthaH / kuhakAdipratibandhe'pi tarhi zuddhisUcanArtham / maca, / prasaGgaH ? na, pratiSedhAt / yathAha bRhaspatiH-'trirAtraM (4) sparzanaM ca dakSiNakareNa kuryAt / tathA ca paJcarAtraM vA puruSaiH svairadhiSThitam / niruddhaM cArayet tatra kAtyAyanaH-- 'yatropadizyate karma karturaGgaM na tUcyate / kuhakAzaGkayA nRpaH' iti // ataH kuhakAdirahita dakSiNastatra vijJeyaH karmaNAM pAragaH krH|| vyapra.220 evordhvagamanAdau zuddhavyavahAraH, kuhakAdibhAvAzaGkAyAM (5) zadra sacchudramasacchadraM pratyAha- 'amiM vA vA daivarAjakavyasanAnutpattau / pAramArthikyau tu zuddhayahArayediti / vRttApekSayA viklpH| nanda. zuddhI kopayujyate / ato vedamUlatvamaviruddham / tathA yamiddho na dahatyagnirApo nonmajjayanti c| cAmnAyazchAndogyaH-'puruSaM somyota hastagRhItamAnana cArtimRcchati kSipraM sa jJeyaH zapathe shuciH|| yantyapahArSIt steyamakArSIt / parazumasmai tapateti / sa (1) 'na cArtimRcchati kSipramityetat pUrveNAdA- yadi tasya kartA bhavati tata evAtmAnamanRtaM kurute / so' hAdinA smucciiyte| cazabdasAmarthyAcca llaattsvedaadypi| nRtAbhisaMdho'nRtenAtmAnamantardhAya parazuM taptaM pratigRhNAti / kuhakAdipratibandhenApyadAhAdisaMbhavaH ,ato 'na cArti- sa dahyate / atha hanyate / atha yadyakartA bhavati tata mRcchatIti dvitIyavyaJjakopAdAnamaviruddham / nanviyaM eva satyamAtmAnaM kurute / sa satyAbhisandhaH satyenAtmAnadivyasmRtiravyaktamUleva lakSyate, yato na pratyakSAderayaM mantardhAya parazuM taptaM pratigRhNAti / sa na dahyate / atha viSayaH, divyAbhidhAnAdeva / akAryatvAcca nAgamasya / mucyate' iti / evamAdInyanyAnyapi tulAdidivyaprayoga* mavi., mamu. gorAgatam / mUlAnyanviSyodAharaNIyAni / atra ca zaGkitasya.parazu(1) msmR.8|115; vishv.2|117; mitaa.2|113 grahaNenAdagdhasya mocanamaduSTavyavahArakaraNaM ca vidhiiyte| utta. vyaka.98 zaGkhalikhitau; smRca.117 the (thaiH) utta.; anyattu dAhAdiprAptamanUdyate / ato'pyuktaprakAraM vedamUla smRsA.118 yanti ca (yantyapi) na cA (naivA); savi.217 tvamaviruddham / astu vA zravaNAnusAryeva vaidikatvam / the (thaiH) utta.; candra.164 mR (mi); vyapra.220; vyau. svarUpe'pyevamAdau prAmANyamupaniSadvAkyAnAmivAviruddha71; vitA.271 the (thaiH) utta. rAkau.440 utta.; prakA. meva / yathA caitadevaM tathA vakSyAmaH / evaM sati vyAsAdyukte-- 74 the (thaiH) utta.; samu.65 ca (yam) the (thaiH). 1pra. 2 rzaya ha. tihAsadarzanAnusAreNa adhiSThAtRtvena tulAdyantargataloka
Page #515
--------------------------------------------------------------------------
________________ divyam - zapathaH pAlAdijagatsAkSIbhUtadevatAkalpanamapyaviruddham / tathA ca mAntravArNikyo devatAH- ' tvameva sarvabhUtAnAmantazcarasi pAvaka' ityuktAH / evaM svAyambhuve'pi ca devatAdhiSThAnameva satyadharmAnusAri pradarzitam / yathAha - 'vatsasya hyabhizastasya purA bhrAtrA yavIyasA / nAgnirdadAha romApi satyena jagataH spaza:' iti // spazazcaraH sAkSItyarthaH / athavA, anumAnamUlatvamevAstu / nirdoSasya doSatayA zaGkitasyAgniradAhakaH abhrakAdekhi, dAhAnupalambhanAt / anAdikAlikAvyabhicArivyavahArapravRttyaMvAptAnvayavyatirekazuddhAnumAnaM vahnyabhAva iva nirdhUmatAnumAnamapratihatameva / ato'pyupapannaM divyasmRteH samUlatvamityeSA dik / nanvevaM sati bhAvinyarthe divyAni na syuH / dauSTaya tadabhAvayorasiddhatvAt / ko vA'nyathAha ? kathaM tarhi bhAvinyarthe kozapAnAdivyavahAraH? satyasaMkalpaprakaTIkaraNamAtraM tad vyabhicArataH ziSTavigarhaNasiddhayartham / saMkalpitAnyathAkaraNAnRtadoSaH sthita evetyalaM prasaktyA / vishv.2|117 (2) taptAya sapiNDo'yamanavadyagRhIto na dahati, Apazca nordhvaM plAvayanti, satyazapathe kozAdau na cArtimRcchati pIDAM na prApnoti rogo'gnirityatroktam / sa zuddhaH zucirnirdoSaH / kSipraM caturdaza vA'hAnyavadhiH smRtyantarAt / medhA. (3) Artirapi 'yasya no rAjadaivikaM vyasanaM jAyate ghoramityuktaiva | kAlaniyamazca ekarAtramArabhya trirAtraparyantaM, trirAtramArabhya paJcarAtraparyantaM ekarAtraprabhRtitvaM kAryalAghavagauravApekSayA draSTavyam / mitA. 2 / 113 (4) na cArtiM putrAdiziraHsparze kRte / mavi (5) zapathasya parIkSaNamAha yamiti / kSipraM tripakSAbhyantare / maca. (6) Artizca rAjadaivikaM vyasanam / rAjavyasanaM rAjakRtapIDA / daivikavyasanaM gRhadAhamanuSyapazvAdinAzaH / vyau. 71 der bhizastasya purA bhrAtrA yavIyasA / nAgnirdadAha romApi satyena jagataH spazaH // (1) masmR. 8 / 116; vizva. 2 / 117. 1 mava. 2 ktam. 439 / (1) spazaH caraH sAkSItyarthaH / vizva. 2 / 117 (2) kathaM purnariddho'gnirna dhakSyati / Apazca nonmajjayiSyanti / na hi mahAbhUtAni vipariyanti svabhAvato'caitanyAditi paryanuyogamAzaGkyArthavAdenoktamartha dRDhIkaroti / yadyapyayamanvayavyatirekasamadhigamyo'rthaH pratyakSavedyo vA, tathApi dhUrtakalpitendrajAlavadbhAvita mugravibhISikAsaJjanamAtraM phalaM zapathAgoraNamiti manyamAno vaidikaM nidarzanamupanyaset / bhavanti pratipattAro'rthAgamena pUrvavRtta - darzanAd dRDhatAM pratipadyante / vatso nAma kANva Rssirbhvt| sa ca kanIyasA vaimAtreNa bhrAtrA'bhizasta AkruSTo na tvamasi brAhmaNaH, zUdrAputra iti / sa taM pratyuvAca -- satyenAgniM pravizAmi yadi na brAhmaNa iti / tasyedamuktavataH praviSTasya nAgnirdadAha romApi / katham ? satyena hetunA / kathamagniH satyaM jAnAtIti cedata Aha-- jagataH spazaH gUDhAtmA / parakIyakRtAkRtajJaH spaza ucyate / yazcAntazvaraH praNidhiriti ca prasiddhiH / agnirhi bhAgavAn sarvabhUtAntaracArI kRtAkRtAnAM veditA / tathA ca chAndogye tANDake prayogaH- devAsurasenayorabhyantare yo'gniriti, gautamo'gnimupetyovAca-- iha no bhavAn spazazcaratvityAdi athavA vizeSanidarzane'pi paJcaviMzabrAhmaNamudAhAryam -- vatsazca ha vai medhAtithizca kaNvAvAstAm / taM vatsaM medhAtithirAkrozat-'abrAhmaNo'si' ityAdi ' tasya loma' ca nauSa' dityentam / nanu ca caurA api na dahyante / sAdhavo'pi dahAmAnA dRzyante / tatkathaM zapathe AzvAsaH ? ucyate, na dRzyena vyabhicAreNa vyavastheyamapanetuM zakyate / kAdAcitkatvAdyabhicArasya / pratyakSAdiSvapi pramANeSu dRzyata eva tAdRzo vyabhicAroM, na ca tAni na pramANam / atha vyabhicAravanti naiva pratyakSAdizabdavAcyAni / yadyabhicauri na tatpratyakSaM yatpratyakSaM na tadvyabhicaratIti vacanAt / ihApi zakyate tadvaktam / vyabhicaratItyasau zapatho, yaH zapathaH sa na vyabhicaratIti / kaH punaH 1 naragni. 2 Apo no. 3 dbhAntimahanAdatra mukhabi. 4 bhrAtro'bhizapta A. 5 sa ca cAraH praNadhi. 6 re gautamamAzrayanti gautamamindraM draDhayettatra cAha i. 7 bhAvA. 8 ra vipetyA 9 arthavAcitviSeda. 10 kAzyapAvA. 11 halameva nau. 12 diti. 13 ritapra. 14 (0).
Page #516
--------------------------------------------------------------------------
________________ -440 vyavahArakANDam nAradaH zapatho yaH samastetikartavyatAmAtrAdyapagrahaNa nirUpita- satyazrAvaNayA te'pi amoghA eva bhavanti iti RSikuhakastambhanAbhAvaH / viparIto'zapathaH / na tAdRzasya devAcIrNamArgadarzanaM mAhAtmyArthamabhihitam / tathA hi, vyabhicAro'sti / athApi syAt , tatrApi prAkkRtasya | yAtudhAnena rakSasAbhizaGkito maharSirvasiSThaH zapathaM kRtvA karmaNaH phalavipAko bhavati nimittatvAt / akRtAparAdho- | vizuddha iti / abhA.73 'pi pUrvakRtena garIyasA'zubhena mucyate / akRtAparAdho (2) ziSTAcAraH pramANam / zapathAzcarSidevAnAM janmAntaradoSeNa nigRhyate / vicitrA hi karmaNAM phala- sRSTAH brhmnnaa| tasmAnmanuSyANAmapi zapathAH pramANam / pAkA bhivyktihetvH| sahasrAdeko mithyA gRhyate / utsa- tasmAt sUktaM 'sRtIyaH zapatha' iti / tatra pradarzanArthargatastvamithyAtvam / putreSTikArIryAdiSvapyetatsamAnam / mekamudAharaNaM darzitaM- 'vasiSThaH zapathaM zepa' iti / tasmAtsAkSivacchapathe'pi pratyetavyaM, te'pi hi kadA- zapathaM kRtavAn yAtudhAneti zabditaH uktaH 'adyA cinmithyA vadanti / na bhayapradarzanamAtrametat , yathA murIye'tyAdinA / naabhaa.2|218 sthAnarUDhAH zapathA uktAH satyaM pratiSThanta iti / *medhA. saptarSayastathendrAdyAH puSkarArthe tpodhnaaH| / (3) evaM vadatA brAhmaNAdInAmapyagnikaraNAdikaM zepuH zapathamavyagrAH parasparavizuddhaye / / sUcitam / nanda (1) mahadidaM purANopAkhyAnaM kiM tena ? avArya samudAyArthaH, yadyevaM maharSINAmapi IdRzAni zaGkAprayosetyAdityabhiyuktasya zapatho na yathA myaa| janAni zapathapratyayazuddhiprayojanAni vRttapUrvANi kiM puna'gRhIto grAhito vA'pi na ca jAtena kasyacit // manuSyANAmiti / abhA.73 yadahaM pApakArIti zaGkAdoSavazaM gtH| (2) tatheti / na kevalaM vasiSTha eva, saptarSayo'pi tathA tadyathA sarvamatha taM sa grAmyeSa tathA'dhunA // zepuriti / sendrAH sahendreNa / puSkarArthe bisArthe tapasvinaH satyena yena mAM devA me maataapitrstthaa| zapathaM samayaM kRtavantaH samAhitamanasaH parasparavizuddhayartha * rakSantu zapathAdasmAttanvaudInyamanyathA (2) // yaste hrti.pusskrmityevmaadinaagstyaadyH| tasmAd anena zlokatrayeNA'pi zapathakaraNamArgo'sau viziSTairAcaritatvAcca zapathaH pramANam / naabhaa.2|219 darzitaH / sa ca sAmAnyaprayojanazaGkaH / abhA.73 satyaM vAhanazastrANi gobIjakanakAni ca / 'zepathA api devAnAmRSINAmapi ca smRtaaH| devatApitRpAdAMzca dattAni sukRtAni ca // vasiSThaH zapathaM zepe yAtudhAneti zaGkitaH / / 1: (1) nAsaM.20219 thendrAdyAH (thA sendrAH); nAsmR. (1) atra zapathA api na sAmAnyA bhavanti / 244 parvArdhe (saptarSayastayendrega puSkarArthena zakitAH); .* maki., mamu, dRSTAntasamarthana medhaavt| maca. medhAvat , abhA.73 nAsmRvat ; vyaka.98; smRca.50; savi.106 dRSTAntaM samarthya sarva divyvidhimudaahr| . .. . ( =); vyasau.89 pUrvArdhe ( maharSayastvathendrazca puSkarAtheM nibo (1) abhA.7 3. (2) nAsaM.21218 (zapathA thitAH); vyA.220 vyasauvat ; bAla.21113 pUrvArdhe (maharSaya. yaSidevAnAM purA sRSTAH svayambhuvA) zakki (zabdi); nAsmR. stvathendreNa puSkarArthena zaGkitAH); prakA.94. 4 / 243 api (bapi) neti (nena); abhA.73 zepe / (2) naasmR.4|248 kAni(kAdi) daaNshc(daashc);apu.255| (cakre) zeSa nAsmRvat ; vyaka.97 : api ca smRtAH (ca 19.50 satyaM (satya) pitR (guru) dattAni su (iSTApUrta); abhA. mahAtmanAm )ti zakti (tu zabdi); vyasau.89 api ca 74 nAsmRSat ; vishv.2|98 mitA. 2196 satya(satya); apa. smRtAH (ca mahAtmanAm ) thaM (thaiH), ti zakki (Su zakti); vyapra. | 2 / 95 satyaM (satya) dAMzca (dAzca); smRca.50:16 satye 220 zepe (lebhe) zeSa vyakavat; bAla.2113 api ca (satya); dIka,42 dAMzca (dAzca); smRsA.114 satyaM (satya) smRtAH (ca mahAtmanAm ) neti (nena). kanakA (kAJcanA); smRci.59 smRsAvat ; nRpra.12; dita. 1 kaH sta. 2 prAkRta. 3 tvAkRtA. 4ti pra. 5 mto na. 575 dAMzca (dAMstu); savi.105 dAMzca (dAzca) bRhsptiH| 6'yasyAto rUDhyA za.'7 ta. . . | vyasau.89 dattAni sukRtAni (dAraputrazirAMsi) zeSa apavat /
Page #517
--------------------------------------------------------------------------
________________ divyam-zapathaH 441 (1) ete varNAnusAreNa puruSAnusAreNa ca zapatha- spatiH - satyamiti / vyaci.27 prakArAH drshitaaH| abhA.74 / ete tu zapathAH proktAH svalpe'rthe sukarAH sadA / (2) anye punaH zapathAH alpArthaviSayAH 'satye'. sAhaseSvabhizApe ca divyAnyAhurvizodhanam / / tyAdinAradAdismaraNAt / mitaa.2|96 halAyudhena tu divyazapathayorabheda evoktaH / vyaci.27 (3) sukRtAni ceti cazabdenA'nye'pi lokaprasiddhAH atra zapathAnAM divyabhinnatayopanyAsAt dhaTAdiSu cApazapathAH saMgRhyante / smRca.96 rigaNanAt na divyatvamato na divyadharmANAmupavAsArdraspRzecchirAMsi putrANAM dArANAM suhRdAM tthaa| vAsastvAdInAmanvayaH / kiM tu zaucArtha snAnAcamanAdiabhiyogeSu sarveSu kozapAnamathApi vaa| mAtramasyeti draSTavyam / vyaci.92 ityete zapathAH proktA manunA svlpkaarnne|| kAtyAyana: pAtakeSvabhiyoge ca vidhirdivyaH prkiirtitH|| yetropadizyate karma karturaGgaM na tUcyate / svalpakAriNaH svalpAparAdhe ityrthH| smRca.96 dakSiNastatra vijJeyaH karmaNAM pAragaH karaH // bRhaspatiH sparzanaM ca dakSiNakareNa kuryAt / tathA ca kAtyAsaityaM vAhanazastrANi gobIjakanakAni c| yana:- ytreti| vyapra.220 devabrAhmaNapAdAMzca putradArazirAMsi ca // A caturdazakAdahro yasya no rAjadaivikam / atra daivikI dvedhA zapathadivyabhedAt / tadAha bRha vyasanaM jAyate ghoraM sa jJeyaH zapathaiH zuciH / / vyapra.170 dAMzca (dAzca); vyau.52-53 satyaM (satya); vyasanaM Apat / ghoraM atipIDAkaram / alpasya jyama.20; vitA.202 satyaM (satya); rAko.407; prakA. zarIradharmatvAt / tacca prAguktarogAdi / atrAhro diva94 samu.50 apavat . sasya yo'yaM caturdazabhAgaH tasmAdarvAg vyasanaM na jAyate ' (1) mitaa.2|96, smRci.59, nRpra.12 pU.; dita. sa zapathe zucirityarthaH / kartavyasya zapathasya svalpaviSaya575; vyapra.170; vyau.53; vyama.20, vitA.202- tvena bhuvdhernucittvaat| byapra.220 203; rAkau.407; samu.50 tathA (tadA). (2) nAsmR. * vyata., dita., vImi. vyacigatam / 4 / 250 Svabhi (TAbhi); apu.25550 (ityete sukarA: (1) vyaka.98 svalpe...dA (manunA svalpakAraNe) uttaproktAH zapathAH svalpasaMzaye) pU.; abhA.74; vishv.2|98 rAdhe ( pAtakeSvabhizApe ca vidhirdinyaH prakIrtitaH); smRca. dhva (tva) ca (vA); mitA.2116 pU. smRca.96 raNe (riNaH) 96 pU. : 102 pe ca (peSu); pamA.151 svalpe'rthe (alpAyeM) pU. dIka.42 pU. smRci.59 itye (ete) pU., dita.575 pU.; vyaci.27 lpe (lpA) rAH sadA (rAstathA) pe ca (peSu): raNe (raNAt) pa.; vyasau.90 svalpa ( zUnya ) uttarAdhe 91 svalpe...dA (manunA svalpakAraNe) nyAhurvi (ni pari); ( pAtakeSvabhizApeSu vidhidivyaM prakIrtitam ?); vyapra.170 vyata.228 svalpe...dA (manunA svalpakAraNe) nyAhuH (ni tu); pU. vyau.53 ditavat ,pU.; vyama.20 ditavat , pU.; vitA. dita.612 ete tu ( ityete) zApe ca (yogeSu); savi.176 203 pR.; rAko.407 Ne (NAt) pU.; samu.50 pU. svalpe ( satye) pU.; viimi.2|113 svalpe...dA ( manunA (3) vyaka.98 kanakA (rajatA); smRca.96 tyaM vA / svalpakAraNe) pU.; vyapra.170 tu (ca) svalpe (svalpA) pU.: (tyavA); pamA.151 tyaM (tAM); vyaci.27 kanakA (kAJcanA) 220 tu (ca) svalpe...dA (munibhiH svalpakAraNe) pU.; byama. dAzca (dAMzca): 91 zastrANi (masraM ca) kanakA (kAJcanA) -dAzca 38 tu (ca) pe ca (peSu); samu.50. (dAMzca); vyata.228 dAzca (dAMzca) utta.; dita.612 vyata (2) dita.612, vyapra.220. (3) vyaka.98 thaiH (the); vat ; savi.176 zastrA (zAstrA) dAzca (dAMzca); candra.159 smRsA.115 118 sa...zuciH (sa vizuddho bhavennaraH); tya (tya ) kanakA (kAJcanA) uttarArdhe (devatA viprapAdAzca vyaci.93 vyakavat ; vyata.229 vyakavat ; dita.611 dattAni sukRtAni ca); viimi.2|113 zastrA (mastrA); vyapra. dhyakavat / candra.164 vika (vaka) sa zeyaH (jJeyaH sa) thaiH 170 dAzca (dAMzca): 220 tyaM (tya); vyama.38 dAzca (dAMzca); (the); vyapra.220 vyakavat / vyau.71vyama.38, bAla, samu.50. 21113 vyakavat / samu.64 vyakavat . ma. kA. 56
Page #518
--------------------------------------------------------------------------
________________ 442 vyavahArakANDam rA hArIta: (1) kITapadaM prANimAtropalakSaNam / tena yadyetanmayAM 'niSke tu satyavacanaM dviniSke pAdalambhanam / kRtaM tadA mama brAhmaNavadha ityAdau zapathe mRSAkRte kartuUnatrike tu puSpaM syAta kozapAnamataH parama // brahmavadhabhAgitA bhvtiityrthH| vyaci.92 dhane pramuSite coraiH prahRte'pi dhanI svayam / (2) kITasyeti yajantuvadhe'lpadoSastasyopalakSaNam / parimANaM svarUpaM ca zapathena vizodhayet // tenAtyantAnupayuktakITAdInAmapi vadhasaMyuktaH zapatho'nartha corerapahRte dravye tadravye guruparimANa svarUpaM ca hetuH| tadvadhapApena mRSAzapathakartA yujyata ityarthaH / dhA'lpaparimANaM vA'nAhatya zapathenaiva daNDapAzikAnAM yattu smRtitattve prANimAtropalakSaNamityuktaM tadayuktam / dravyaparimANaM ca dravyavAna sAdhayedityarthaH / savi.183 brAhmaNAdInAM prANitvena saMgrahAd mithyAzapathakaraNe 'corairapahRte svAmI svalpe dravye mahatyapi / taddhajanitadoSaprasaGgAt / vyapra.221 na dRSTazapathaM kuryAdadRSTenaiva sAdhayet // mANDavyaH / yamaH zapatho dvividhaH proktaH zIta uSmastathAparaH / "kRtvA mRSA tu zapathaM kITasya vadhasaMyutam / | sArdhatricandradivasaiH zIta uSmastatkAlikaH smRtH|| anRtena ca yujyeta vadhena ca tathA nrH|| zIte putrakalatrAdimaraNe tu praajyH| tasmAnna mithyA zapathaM naraH kuryAdyathepsitam // tIkSNairvisphoTadaMzAdi vaktavyaM bhaGgalakSaNam // (1) mitaa.2|113 ( = ) Una ... paM (trikAdAk tu _ smRtyantaram puNyaM); smRca.100 smRtyantaram ; pamA.156 smRtyantaram ; dheTAdayo dharmajAntA yatra noktA manISibhiH / nRpra.16 mitAvat ; savi.174 pAna (dAna) : 217 (trikA- tatra zodhyazca zapathairabhiyuktastu mAnavaH // dAkchiraH puSpaM kozadAnamataH param ) viSNuH; vyapra.175 aMbrAhmaNAnnRpaH samyak kArayedevasaMnidhau / ' smRtyantaram / vitA.271 mitAvat , manuH; rAko.440 zapathaM tadalAbhe.ca brAhmaNasya samIpataH / Unatrika tu puSpaM (trikAdarvAktu puNyaM); prakA.64 smRtyantaram / tadalAbhe nRpasyAtha bhagavAn kAzyapo'bravIt / / samu.53 smRtyantaram. (2) savi.183; samu.51'pi (vA) anirdiSTakartRkavacanam .na vizodha (naiva bhAva). (3) samu.51. zapatho dvividhaH prokto daivo divyastathaiva ca / (4) vyaka.98, smRsA.119 krameNa manuH; vyaci.92 kRtvA mRSA (mRSA kRtvA); vyata.229 kRtvA...thaM (vRthA tu sadyaH pratyayakRddivyaM daivastUhyAccaturdaza // zapathaM kRtvA); dita.613; vyasau.90 mRSA (vRthA) ca (tu); dita.613 vyatavat ; vyasau.50; byapra.121 vyatavat ; nyapra.221; baal.2|113 ca yu (tu yu)... | baal.2|113 yathe (dvadhe). (5)nyaka.98; smRsA.119 krameNa manuH; vyaci.92; (1) smRci.59. (2) samu.51. (3) mbhaa.13|14. nyata.229 (tasmAnna zapathaM kuryAnnaro mithyA vadhepsitam); | (4) smRci.58.
Page #519
--------------------------------------------------------------------------
________________ divyamAtRkA t gautamaH viSNuH tulAdIni niyojyAnIti shessH| smRca.97 varNavizeSeNa divyavizeSaH divyavizeSe dezakAla jAtivizeSaniyamAH zUdrasya phAlaM dAtavyam / 'strIbrAhmaNavikalAsamartharogiNAM talA deyaa| sA ca na vAti vAyau / na kuSThayasamarthalohakArANAdinyaviSayaH magnirdeyaH / zaradgrISmayozca / na kuSTipaittikaatha smykriyaa| brAhmaNAnAM viSaM deyam / prAvRSi ca / na zleSma(1) samayakriyA dhaTAdidivyakaraNam / smRca.102 vyAdhyarditAnAM bhIrUNAM zvAsakAsinAmambu(2) smykriyaa'laukikkriyaa| savi.174 jIvinAM codakam / hemantazizirayozca / rAjadrohasAhaseSu yathAkAmam / (1) hemantagrahaNaM puSyamAsasya pratiSedhArtha na punarAjecchAnusAreNa divymityrthH| vyaci.88 mArgazIrSasyApi / tasya zItAtizayAbhAvenodakadivya'nikSeparNasteyeSvarthapramANAt / virodhitvAbhAvAt / . smRca.104 (1) nikSepAdiSu tu dhnprmaanntaartmyaadityrthH| / (2) hemanta niSedho'tra pauSamAsaviSaya eva na tu dita.580 | mArgazIrSa viSayo'pi / mArgazIrSasya 'caitro mArgazirA' (2) vastrAdiviSayavivAde tu tanmUlyadravyaparimANa | iti pUrvodAhRtapitAmahavacanena sakaladivyasAdhAraNatvAgrAhyam / vyapra.173 | bhidhAnAt / vyapra.181 abhiyoktA vartayecchIrSam / abhiyuktazca divyaM dIka.40 droha (drohe) Su (ca); vyaci.84 droha (drohe) Su kuyot / (ca) (pi0) rSa+(pra); vyasau.75 vyacivat ; viimi.2|96 rAjadrohasAhaseSu vinApi zIrSavartanAt / / vyacivat ; vyapra.172 rSa (pa) zeSaM vyacivat ; vitA.201 * zeSaM ditavat / vyacivat ; bAla.2296 droha (drohe) vartanAt (kArpaNam); (1) savi.177. (2) vismR.9|1; vyaka.77 samaya | prakA.62 smRcavat ; samu.50 (pi0) rSa + (ka). (apatha); smRca.102; smRtA.115; vyaci.88; dita. (1) vismR.9|23-30; vyaka.80 (strI ... vAyau0) 580, savi.174 atha (yathAI); vImi.2199; vyapra.173 | dhmayozca (Smayorapi) zleSma (zleSmiNAM) codakam (udakam ) myakavat ; prakA.64; samu.53. hemanta (hima); smRca.104 (strI ... vAyau0); pamA.162 (3) vismR.9|2; vyaka.77 kAma (krama); smRca.102 | vAyau + (na nAstikasya) kuSThaya (ca kuSThaya) zarad (na zarad ) sssA.115 vyakavat ; vyaci.88, dita.580, savi. bodakam (na codakam ); vyaci.87 (strI...vAyau0) Smayozca 274; viimi.2|99; vyapra.173 drohasAhase (drohAdi); | (dhmayoH) prAvRSi ca (prAvRSi) vyAdhya (vyAdhyA) (ambujIprakA.64 samu.53. vinAM ca0); vyapra.178 (strI ... prAvRSi ca0) zlaSma (laiSmi(4) vismR.9|3, vyaka.77; smRsA.115 (0); | kANAM) coda (uda): 181 tulA (na tulA) (sA ca .) zleSma pyaci.88; dita.580; savi.174 (0) pramA (parimA); | (laiSmikANAM) coda (uda); vyama.21 (strI....prAvRSi ca .) vImi.2299 (0) NAt (Nam); vyapra.173; samu.53 mavyAdhyardi (miNAM vyAdhi) (ambu ... yozca 0); baal.2|99 gaisteye (suvarNasteyasAhase). (na zleSmikanyAdhitAnAM bhIrUNAM zvAsakAsinAm / na loha(5) vismR.9|20-21. (6) vismR.9|22;ap.2|96 zilpinAmagniH salilaM nAmbusevinAm // ) etAvadeva; samu.544+ (ka); vyaka.81; smRca.97 droha (drohe) (pi0) + (ka); | 55 vikalA (vikalAGgA) (sA ca 0).
Page #520
--------------------------------------------------------------------------
________________ ??? vyavahArakANDam ne nAstikebhyaH kozo deyaH / na deze vyAdhi- (1) likhitAdyabhAve vA parituSTayasAmaye sati maraNopasRSTe c| tulAgnyApa iti / mahAbhiyogeSviti vadannamahAbhiyogeSu sacailasnAtamAya sUryodaya upoSitam / zapathaprApti darzayati / mahAbhiyoge mahApAtakAdyabhikArayeta sarvadivyAni devabrAhmaNasaMnidhau // yoge / spaSTamanyat / *vishv.2|98 zaGkhaH zaGkhalikhitau c| (2) likhitasAkSibhuktilakSaNaM trividha mAnuSapramANadivyaviSayaH divyaprakArAzca muktam / athAvasaraprAptaM divyaM pramANamabhidhAsyan asAkSipraNihite divyam / athavA mitraiH sa- 'tulAmyApa' ityAdibhirAdyaiH paJcabhiH zlokairdivyamAtRkAM janairAtmAnaM vA shodhyedev| sa cehaNDayo'rthinAM kathayati / tatra tAvaddivyAnyupadizati - tulAmyApo cArtha dApayet / viSamiti / tulAdIni kozAntAni paJca divyAnIha asAkSipraNihite puruSapratyayaH zAsanaM bhedanaM | dharmazAstre vizuddhaye saMdigdhasyArthasya saMdehanivRttaye tADanam / saMnyaste vA vivAde vA daivaM vA dAtavyAnIti / kozaviSabhakSaNazastrajalam / anyatrAnyAnyapi taNDulAdIni divyAni santi / asAkSipraNihite sAkSibhiraniIte purussprtyyH| 'dhaTo'gnirudakaM caiva viSaM kozastathaiva ca / taNDulA: puruSaH pratIyate yena mithyAkAritayA, puruSapratyayaH zcaiva divyAni saptamastasamASakaH // iti pitAmahasmarazAsanAdi / bhedanaM pratodAdiH / saMnyaste likhitAdi- / NAt / ataH kathametAvantyevetyata Aha - mahAbhipramANarahite, daivaM divyaM ghttaadi| vyaka.76 yogeSvetAni' etAni mahAbhiyogeSveva nAnyatreti taMtra divyaM nAma tulArohaNaM viSAzanamapsu niyamyate, na punarimAnyeva divyAnIti / mahatvAvadhiM ca pravezo lohadhAraNamiSTApUrtapradAnamanyAMzca vakSyati / nanvalyAbhiyoge'pi kozo'styeva, 'kozamazapathAnkArayet / lpe'pi dApayet' iti smaraNAt / satyaM , kozasya. yAjJavalkyaH tulAdiSu pATho ta mahAbhiyogeSveveti niyamArthaH; kintu salAraNyApo viSa kozo divyAnIha vishddhye| sAvaSTambhAbhiyoge'pi prAptyarthaH / anyathA zaGkAbhiyoga mahAbhiyogeSvetAni shiirssksthe'bhiyoktri|| | eva syAt / ' avaSTambhAbhiyuktAnAM dhaTAdIni vinirdi(1) vismR.9|31-32; vyaka.80 kebhyaH (kAya); smRca. zet / taNDulAzcaiva kozazca zaGkAsveva na saMzayaH // iti 104 (na deze 0); pamA.162 (nAstikebhyaH kozaM na deyam) smaraNAt / mahAbhiyogeSu zaGkiteSu sAvaSTambheSu cAvimyAdhimaraNo (vyAdhyu); vyaci.87; samu.55 (na deze 0). zeSeNa prAptApavAdamAha-zIrSakasthe'bhiyoktari / etAni (2) vismR.9|33 caila (cailaM); vyaka.82 deva (nRpa) | | tulAdInya bhiyoktari zIrSakasthe'bhiyuktasya bhavanti / viSNukAtyAyanauvyaci.84 deva (nRpa) viSNukAtyAyanau; zIrSakaM ziraH / vyavahArasya caturthaH pAdo jayaparAjayavyasau.75 vyacivat . lakSaNastena ca daNDo lakSyate, tatra tiSThatIti zIrSakasthaH / (3) ap.2|269. (4) vyaka.76. (5) ap.2|95 ttpryuktdnnddbhaagityrthH| xmitA. (tatra 0)raNa (ra)zaGkhaH vyaka.98(tatra ...dhAraNam 0); smRca. * vyata. mitAgataM vizvagataM c| 96 vyakavat ; pamA.151 roha (dhAra) psu (gni) zaGkhaH, xvyaci., dita., vImi., vitA. mitaagtm| 'iSTApUrte' ti zaGkhalikhitAvapi; vyaci.92 vyakavat , zaMkhaH; utta.; pamA.151; smRsA.114, vyaci.79 kozo ( caiva ); viimi.2|113 pUrta (pUrteH) zeSaM vyakavat , zaGkhaH; vyapra. nRpra.12 pU.; vyata.211, dita.574; savi.167 nIha 170 roha (dhAra) zaGkhaH; prakA.62 vyakavat , zaMkhaH; samu. (nAhuH) caturthapAdaM vinA; mc.8|116, vyasau.75 divyA. 50 (tatra0) zeSa pamAvat , zaMkhaH. nIha (dehAnAM hi) vetA (deyA); vImi. vyapra.171; vyau. (6) yAsmR.295, apu.255|28 vishv.2|98 52-53 gnyApo (nyambu ); vyama.20; vitA.195 cve mitA.; apa. dhvetA (tvetA); vyaka.81, smRca.96:98 / (vai); rAkau.406 nIha (nyAhuH); prakA.62, samu.50.
Page #521
--------------------------------------------------------------------------
________________ divyam-divyamAtRkA subo. diyA . (1) yAni vizuddhaye'bhiyoge vihitAni divyAni jAnAmIti zIrSakastho bhavati sa sAvaSTambhAbhiyoga tAni tulAdIni veditavyAni / etAni divyazabda- | ityucyate / vAcyAni eSu divyazabdaprayogAt / evaM ca zapathavAcyA divyakartAraH zirovartanaviSayazca myapi / uktAnAM tu tulAdidivyAnAM viSayavizeSamabhi- 'rucyA vA'nyataraH kuryAditaro vrtyecchirH| yoktuzca kriyAvizeSaM vidhAtumidAnImAha-mahAbhiyoga | vinA'pi zIrSakAtkuryAnnRpadrohe'tha pAtake / iti / yAnyetAni tulAdIni kozAntAni divyAni | (1) kimabhiyoktrA'vazyaM ziro vartanIyam ? eSa vizuddhayarthamuktAni, tAni mahAbhiyogaviSaye bhavanti, | tAvannyAyaH--rucyeti / icchayaivAbhiyojyAbhiyoktronAnyathetyekaM vAkyam / tathA 'zIrSakasthe'bhiyoktari' iti ranyataro divyaM kuryAt / anyataraH ziro vartayet / yadyadvitIyam / anayozca vAkyayoretAnIti sAdhAraNaH shessH|| bhiyukto'rtho'nyathA syAt , tato mamedaM dhanaM sarvasvaM vA sahasrAdiparimANadravyaviSayo mahApAtakaviSayo vA AkSepo yadvA idamaGgaM ziro vA gacchedityevamavaSTambhena divyakriyAmahAbhiyogaH / abhiyuktasya divyato doSAbhAve'haM prayoktA zirovartItyucyatte / rAjadrohamahApAtakAzaGkAyAM doSavAn doSAnurUpasya daNDasya dAtetyabhyupagama iti tvazIrSakamapi syAdeva / spaSTamanyat / vishv.2|99 (ha) zIrSam / tadeva zIrSakam / evaM cAbhiyoktari (2) 'tato'rthI lekhayetsadyaH pratijJAtArthasAdhanam' zIrSakasthitiM vidadhAne'rthAdabhiyuktasya divyakAritvaM iti bhAvapratijJAvAdina eva kriyAvyavasthA darzitA, niyamyata iti saMbhAvyam / *apa. tadapavAdArthamAha--rucyeti / rucyA'bhiyoktrabhiyuktayoH (4) agnizabdena taptAyaHpiNDastaptamASastaptaphAlaM ca parasparasaMpratipattyA'nyataro'bhiyukto'bhiyoktA vA divyaM nirdizyate / sAmAnyenAbhidhAnAt / tena taptamASaphAle kuryAditaro'bhiyuktaH abhiyoktA vA ziraH zArIramarthadaNDa apyasmAdeva vacanAt mahAbhiyoge zIrSakasthe cAbhi- vA vartayedaGgIkuryAt / aymbhisNdhiH| na mAnuSapramANayoktari vihite iti boddhavyam / zIrSakaM vivAdaparAjaya- vaddivyaM pramANaM bhAvaikagocaraM, api tu bhAvAbhAvAvanibandhano daNDaH / vyavahAra ziraHsthAnIyatvAttatra tiSThatIti vizeSeNa gocarayati / atazca mithyottare pratyavaskandane zIrSakasthaH / etaduktaM bhavati-na mahAbhiyogamAtre prAGnyAye vArthipratyarthinoranyatarasyecchayA divyaM bhavatulAdIni bhavanti / kintu yatratasya jaye'hamitthaM daNDaya tIti / alpAbhiyoge mahAbhiyoge zaGkAsAvaSTambhayorapyaiti zarIradaNDamarthadaNDaM vA mithyAbhiyogino vihitamabhi. vizeSeNa kozo bhavatItyuktam / tulAdIni viSAntAni yoktA svakRtAbhiyogadADharthakhyApanAyAGgIkurute tu mahAbhiyogeSveva sAvaSTambheSveveti ca niyamo drshitH| tatraiveti / smaca.96 tatrAvaSTambhAbhiyogeSvevetyasyApavAdamAha--vinA'pIti / __na ca 'taNDulAzcaiva kozazca zaGkAsvetAnniyojayet' rAjadrohAbhizaGkAyAM brahmahatyAdipAtakAbhizaGkAyAM ca iti pitAmahavacane taNDulasAhacaryAcchaGkAsveva koza (1) yaasmR.2|96; apu.255|29 dita (dapa); vizva. iti zaGkA kAryA / 'zIrSakastha' ityAdipUrvoktayAjJa- 299 nRpa (rAja); mitA.; apa.; vyaka.81 rucyA (tulA); valkyavacanavirodhApatteH / taNDulasAhacarya tvalpAbhi smRca.96-97; pamA.152 pU.; smRsA.114-115 rucyA vA (icchayA) kAtkuryAt (kaM deya) nAradaH vyAci.83 yoge'pi kozo bhavatIti jJApanArtham / evaM ca 'mahAbhi- kAt (kaM) 'tha (ca); smRci.51 'tha (ca); vyata.211 kAt yogeSvetAni' iti niyamastulAdiviSAntaviSaya evetyanu- (ka); dita.575 kAt (kAn) 'tha (ti); savi.167 pU.; saMdheyam / kozasyApi niyame pUrvoktanAradavacanavirodhaH mc.8|116 taraH (taraM) ditaro (daparo) kAt (kaM) nRpa (rAja) 'tha (ca); candra.160 smRsAvat , utta; vyasau.75 syAt / smRca.98 'tha (ca) bRhaspatiH; vImi. vyatavat ; vyapra.171(5) mitA. TIkA - yatrAbhiyoktA'hamasyAparAdhaM | 172; vyau.53 utta.; vyama.20 vyatavat ; vitA.200 . * vyaka. apagatam / 4 pamA., vyapra. agnipadArthaH smRcavat , () nRpa (rAja) kAt (kaM); rAkau.407 vyatavat ; prakA. zeSaM mitaagtm| / 62; samu.50.
Page #522
--------------------------------------------------------------------------
________________ 446 vyavahArakANDam ziraHsthAyinA vinA'pi tulAdIni kuryAt / mahAcauryA- athavA brAhmaNaparivrAjakavat' ityasyAnyo'rthaH / bhizaGkAyAM ca / yathAha 'rAjabhiH zaGkitAnAM ca nirdi- brAhmaNAnAmantraya, parivrAjakaM cAmantraye'tyukte brAhmaNA.. STAnAM ca dasyubhiH / AtmazuddhiparANAM ca divyaM deyaM / mantraNaniyogenaiva parivrAjake'pyAmantraNaniyoge siddhe / ziro vinA' iti // taNDulAH punaralpacauryazaGkAyAmeva / punaH parivrAjakAmantraNa niyogAdyathA parivrAjakAtirikta-. 'caurye tu taNDulA deyA nAnyatreti. vinizcayaH' iti viSayo brAhmaNazabdaH tathA tulAdInAM zapathAnAM ca pitAmahavacanAt / taptamASastu mahAcauryAbhizaGkAyA- divyatve siddhe'pi divyazabdazapathazabdayoH prayogAmeva / 'cauryazaGkAbhiyuktAnAM taptamASo vidhIyate' iti divyazabdaH zapathavyatiriktatulAdiviSaya iti / subo. smaraNAt / anye punaH zapathAH alpaarthvissyaaH| yadyapi (6) pratyarthIcchayA arthino divyamAha-- rucyeti / mAnuSapramANAnirNeyasya nirNAyakaM yattaddivyamiti loka- itro'bhiyuktH| vyata.211 prasiddhayA zapathAnAmapi divyatvaM,tathApi kAlAntaranirNaya- (7) evaM tayoH karaNe ruciyorapyarucirvA tatra. nimittatvena samanantaranirNaya nimittebhyo dhaTAdibhyo sAkSiSUbhayata ityAdi vAcyaM yathAvyAkhyAtaM vyavatiSThate / divyebhyo bhedatvavyapadezo brAhmaNaparivrAjakavat / kozasya *vImi. tu zapathatve'pi dhaTAdiSu pATho mahAbhiyogaviSayatvenAva- (8) ayaM ca vikalpo'bhiyokturicchAyAmeva / tada.. SThambhAbhiyogaviSayatvena ca ghaTAdisAmyAnna tu samanantara- nicchAyAM tvabhiyojyasyaiva divyam / vyama.20 nirNayanimittatvena / taNDulAnAM taptamASasya ca samanantara- - divyAGgasnAnadezakAlopavAsAdInAM vidhiH nirNayanimittatve'pyalpaviSayatvena zaGkAviSayatvena ca 'sacailaM snAtamAhRya sUryodaya upossitm| ... dhaTAdivalakSaNyAtteSvapATha iti saMtoSTavyam / etAni ca kArayetsarvadivyAni nRpabrAhmaNasaMnidhau // .. divyAni zapathAzca yathAsaMbhavamRNAdiSu vivAdeSu (1) kiM sadya eva divya kriyA ? netyAha / kiM prayoktavyAni / *mitA. tarhi ? sacailasnAtamAhUyeti / nRpAdisaMnidhivacanaM (3) idAnImamiyoktRkartRkazIrSakAvasthAnaniyamasya kAryagauravapratipatyartham / vishv.2|102 kvacinnimitte'pavAdamAha--rucyeti / droho jighAMsA, dhana- (2) kiM ca / pUrvedurupoSitamudite sUrye sacaila snAtaM vanitApahAraH zatrupakSapAto mantrabhedo vaa| apa. divyagrAhiNamAhUya nRpasya sabhyAnAM ca brAhmaNAnAM (4) zIrSakAt zIrSakavartanAt ityarthaH / smRca.97 saMnidhau sarvANi divyAni kArayetprADvivAkaH / atra (5) mitA.TIkA-brAhmaNaparivrAjakavaditi / aya- ca yadyapi 'sUryodaya' ityavizeSeNoktaM, tathApi shissttmrthH| brAhmaNAnAmantraye'tyukta parivrAjake'pi brAhmaNa- samAcArAdbhAnuvAre divyAni deyAni / +mitA. tvasyAviziSTatvAttannimantraNe'pi prApte punaH 'pari- (3) tatra sUryodayapadena pUrvAhna eva vacobhaGgayA brAjakamAmantraya'ti pRthagabhidhAnaM yathA parivrAjaka- vihita ityavagantavyam / smRca.108 prAdhAnyapratipAdanArtha tathA tulAdInAM zapathAnAM ca (4) atra saMkSepato divyasAmAnyavidhilikhyate / siddhe'pi divyatve tulAdibhyaH zapathAnAM pRthagabhidhAnaM kAlAntaranirNayanimittatvadyotanArthamiti / etaduktaM * zeSaM mitaagtm| + apa. mitAgatam / bhavati / yathA parivrAjakasya pRthagabhidhAnaM prayoja (1) yaasmR.2|97; apu.255|32; vishv.2|102 cailaM (cela); mitA.; apa. laM nAta (lakhAna); smRca. nAntarAnusAreNa tathA zapathAnAmapi prayojanAntarAnusAreNa pRthagabhidhAnamiti / tacca prayojanAntaraM pUrva 108 vizvavat ; pamA.167; smRsA.115 utta.; maca. 8 / 116 snAta (snAna) nRpa (deva); candra.160 utta.; mevoktam / vImi. cailaM (cela); vyapra.185, vyau.55; vyama. . * vyaci., savi., vyapra., vitA. mitAgatam / 24 daya (dayaM); vitA.212 apavat ; rAko.413 nAradaH 4 zeSaM mitaagtm| prakA.68 vizvavat ; samu.57 vizvavat .
Page #523
--------------------------------------------------------------------------
________________ divyam-divyamAtRkA zuklapakSe zubhadine kRtanityakriyaH sopavAso yajamAnaH viSasya yavA uktaparimANAH / saptaiva zUdrasya zodhanArtha prathamaM brAhmaNAn svastivAcya prAvivAkamadhvaryuvad bhavanti / brAhmaNasya tulAvidhAnAt , zUdrasya yavAH sapta vRNuyAt / vRtazca prAivivAkastaDAgotsargavidhinA viSasya veti viSavidhAnAdagnirjalaM veti kSatriyavaizyakRtAdhivAsanayAgaH sopavAsaH pareyuH kRtanityakriyo ravi- viSayamuktam / etadeva spaSTIkRtaM pitAmahena-'brAhmaNasya vAreNa--- 'ehyehi bhagavan dharma divyametatsamAviza / dhaTo deyaH kSatriyasya hutAzanaH / vaizyasya salilaM proktaM sahito lokapAlaistvaM vasvAdityamarudgaNaiH' // iti viSaM zUdrasya dApayet' iti // yattu syAdInAM paThet / tatra ArdravAsA divyakartA yathAvihitaM divyaM divyAbhAvasmaraNam-- 'savratAnAM bhRzArtAnAM vyAdhikuryAt / trirAtropavAsazcAtra zaktasya divyakarturiti tAnAM tapasvinAm / strINAM ca na bhavedivyaM yadi dhrmstvvishessH| *vImi. pekSitaH' iti // tad 'rucyA vA'nyataraH kuryAt' iti jAtivizeSAdibhedena divyabhedaH / vikalpanivRttyartham / etaduktaM bhavati, avaSTambhAbhiyogeSu 'tulA strIbAlavRddhAndhapagubrAhmaNarogiNAm / stryAdInAmabhiyoktRtve'bhiyojyAnAmeva divyameteSAmabhiagnirjalaM vA zUdrasya yavAH sapta viSasya vA // yojyatve'pyabhiyoktRNAmeva divyam / parasparAbhiyoge (1) na cAvizeSeNa sarveSAM sarva divyAni syuH / kiM tu vikalpa eva / tatrApi tulaivetyanena vacanena niyamyate / tarhi ? tuleti| tathA mahApAtakAdizaGkAbhiyoge stryAdInAM tulaiveti / svyAdigrahaNaM kSatriyAdyartham / agnirjalaM etacca vacanaM sarvadivyasAdhAraNeSu mArgazirazcaitravaizAkheSu vA'zUdrasyeti / azUdrasyAgnirjalaM vA syAt / stryAdInAM sarvadivyasamavadhAne niyAmakatayA'rthavyavasthitavikalpazcAyam / kSatriyasyAgniH, vaizyasya ca vat / na ca sarvakAlaM strINAM tulaiveti / 'strINAM ca na jalaM, zUdrasya tu yavAH sapta viSasya vA jalaM vA agni viSaM proktaM na cApi salilaM smRtam / dhaTakozAdibhivetyarthaH / yadvA agnirjalaM vA'zUdrasya kSatriyAdijAtasye stAsAmantastatvaM vicArayet // iti viSasalilavyatityarthaH / tatazca kSatriyAdInAmagnyAdiSvicchAvikalpaH / riktaghaTakozAgnyAdibhiH zuddhividhAnAt / evaM bAlAsmRtyantarAttu dezakAlAdivyavasthAprapaJcakalpanA / diSvapi yojanIyam / tathA brAhmaNAdInAmapi na vishv.2|103 sArvakAlikastulAdi niymH| 'sarveSAmeva varNAnAM koza(2) strI strImAtraM jAtivayo'vasthAvizeSAnAdareNa / zuddhirvidhIyate / sarvANyetAni sarveSAM brAhmaNasya viSaM bAla A poDazAvarSAjjAtivizeSAnAdareNa / vRddho'zI- vinA' // iti pitAmahavacanAt / tasmAtsAdhAraNe tikAvaraH / andho netravikalaH / paGguH paadviklH| kAle bahudivyasamavadhAne tulAdiniyamArthamevedaM vcnm| brAhmaNo jAtimAtram / rogI vyAdhitaH / eteSAM zodha kAlAntare tu tattatkAlavihitaM sarveSAm / tathA hi, nArtha tulaiveti niyamyate / aniH phAlastaptamASazca varSAsvagnireva sarveSAm / hemanta zizirayostu kSatriyAdikSatriyasya / jalameva vaizyasya / vAzabdo'vadhAraNe / tryaannaamnivissyorviklpH| brAhmaNasya tvagnireva na kadA cidviSam / 'brAhmaNasya viSaM vinA' iti pratiSedhAt / * zeSaM mitAgatam / / grISmazaradostu salilameva / yeSAM tu vyAdhivizeSeNA. (1) yaasmR.2|98; apu.255|33; vishv.2|103 ndha gnyAdi niSedhaH- 'kuSThinAM varjayedamiM salilaM zvAsa(ta); mitA.; apaH; vyaka.79; smRsA.117 ndhapaGgu kAsinAm / pittazleSmavatAM nityaM viSaM tu parivarjayet' (nAM nRpa) zUdra (vipra ); vyaci.86 ndha (ta); smRci. iti // teSAmagnyAdikAle'pi sAdhAraNaM tulAdyeva divyaM 51 ndha (nAM) vA (ca); dita.577, savi.172, maca. bhavati / tathA-- 'toyamagnirviSaM caiva dAtavyaM balinAM 8|116vysau.73, vImi.; vyapra.178 sya vA (sya ca); vyau.53; vyama.21; vitA.207 vyapravat ; rAko. nRNAm' iti / bahuvacanAdurbalAnAmapi sarvathA vidhi4117 samu.53 vinya.8. pratiSedhAhatukAlAnatikrameNa jAtivayo'vasthAzritAni
Page #524
--------------------------------------------------------------------------
________________ 448 - vyavahArakANDam divyAni deyAni / mitA. kozamalpe'pi dApayet' iti alpAbhiyoge'pi tasya ' (3) atra tulAsaMbandhitvena strIbAlAdayo vidhiiynte| smaraNAt / etAni catvAri divyAni paNasahasrAdUrdhvameva tena strIpramukhANAmeva tuleti niymoppttiH| sarvatra bhavantIti / nArvA gityarthaH / nanvarvAgapyagnyAdIni pitAhi vidhinA vidheyaM niyamyate / na cAtra tulA vidheyA, mahena darzitAni - 'sahasra tu dhaTaM dadyAt sahasrArthe kiM tvanUdyA, prAthamyAt / taduktam-- 'yacchabdayogaH tathAyasam / ardhasyArdhe tu salilaM tasyArdhe tu viSaM prAthamyamityAdyuddezyalakSaNam' iti / atazca pravAtA- smRtam' iti // satyaM; tatthaM vyavasthA -yaddikArite strIprabhRtInAM dhaTAsaMbhave divyAntaramapi deyam / dravyApahAre pAtityaM bhavati tadviSayaM pitAmahavacanamitarasaMbhave tu tulaiva / apa. dravyaviSayaM yogIzvaravacanamiti / etacca vacanadvayaM - (4) SoDazavarSAbhyantaravayaskasya, vRddhasya, andhasya, | steyasAhasaviSayam / 'nAsahasrAddharetphAlam' ityatra paGgoH, brAhmaNasya, rogiNazca tulA divyam / zUdrasya tu tAmrikapaNasahasraM boddhavyam / , tu agnirjalaM vA viSasya saptayavaparimitA bhAgAzca nanu nRpadrohe pAtake caitAni divyAnyuktAni / aadeyaaH| vImi. tatkathaM 'nAsahasrAddharetphAlam' ityatrAha-nRpArthenAsahasrAddharetphAlaM na viSaM na tulAM tthaa| viti / nRpadroheSu mahApAtakAbhiyoge ca sadA dravya nRpArtheSvabhizApe ca vaheyuH zucayaH sadA // saMkhyAmanapekSyaivaitAni divyAni kuryurupavAsAdinA - (1) mahApAtakAdyAzaGkAbhAve tu naashsrprmiti| zucayaH santaH / xmitA. parazabdo'rthavacanaH, yathA brAhmaNaparamasya dravyam / (3) abhizApe brAhmaNavadhe, zucayaH paramArthato braahmnnaarthmityrthH|shsraadrvaang na phAlAdIni syuH sahasrA- nirdossaaH| +apa. dAgeSAmapravRttiH / nRpArtheSu tvalpAbhiyogeSvapi vaheyuH (4) etaccaritrAdito madhyamapuruSA ye bhavanti kuryarityarthaH / zucayaH sadeti / ye hi nityaM zucayo teSAM pratiSedhArtha, madhyamAnAM sahasrAdarvAgapahAre'pahave daivAdAzaGkitAH, ta eva kuryuH / na tu saMbhAvitAzucitvA vA mahAbhiyogAbhAvAt / evaM cottamAnAM dvishsraadapiityrthH| vishv.2|100 galpAbhiyogatvAddhaTAdipratiSedho'vagantavyaH / - (2) mahAbhiyogeSvetAnItyuktam / tatrAbhiyogasya *smRca.101 yadapekSyaM mahattvaM tadidAnImAha - nAsahasrAditi / (5) iti yAjJavalkyavacanaM madhyamottamaviSayatvena paNasahasrAdarvAk phAlaM viSaM tulAM vA na kArayet / bRhsptivcnaikvaakytyaa'viruddhm| 'dita.580-581 madhyavarti jalamapi / yathoktam --- 'tulAdIni viSAntAni (6) paNasahasrAdarvAka RNAdau vivAde na phAlaM na guruSvartheSu dApayet' iti / atra kozasyAgrahaNaM viSaM na tulAM vA haret / * dita., savi., vyapra. mitAgatam / vyama. padArtho mitAvat / tathApadenodakaM na harediti samuccIyate / cakAreNa (1) yAsmR.2199; apu.255|30 viSaM (tulAM) tulAM saahssmuccyH| +vImi. (virSa) zApe ca (yogeSu); vishv.2|100 srAddharet (sraparaM) viSaM (7) mitA.TIkA-nanu kalpataruNA 'nAsahasrAditi (tulA) tulAM (viSaM) zApe ca (yogeSu) mitA. apa.; byaka. vAkyaM' paNasahasrAdUrdhva naivApahave phAlAdikriyetyevama-77sadA (tathA); smRca.101-102, smRsA.116, vyaci. pahnavaviSayatayA vyAkhyAtamiti tathaiva kuto noktam / 89 vahe (hare); dita.580 phAlaM (agni) viSa(tulAM) tulAM / iti cenna, upasthitapUrvoktasaMgatisaMbhave'nupasthitaparatayA (viSaM) pU. savi.179 pU., mc.8|116 phAlaM (agniM) ca vyAkhyAnasyAnauciMtyAt / bAla. (); candra.161-162 ca bahe (pu hare) sadA (tathA); vyasau. 71, vImi.; vyapra.174 pU.; vyau.53 pU. : 55 utta.; x smRsA., vyaci. mitAgatam / vitA.195 tulAM (tulA) pU. : 197 pArtheSva (padroheDa) utta.; + zeSaM mitaagtm| * smRca. (pR.102) mitAgatam / 'prakA.64 samu.53, vivya.8 phAlaM (agni) pU. vyapra. ditavat / ka
Page #525
--------------------------------------------------------------------------
________________ divyam-divyamAtRkA 449 sahasrArthe tulAdIni kozamalpe'pi kArayet / / jalaM smaakrssissytiitygnijlyorhstprkssepH| sukRtazabdena paJcAzaddApayecchaddhamazuddho daNDabhAgbhavet // sakalaM sukRtaM me naGkhyatIti cAbhidhAnamapekSitam / na nAradaH tvagnijalaparIkSaNam / tayormahAbhiyogaviSayatvena sukRtadivyazapathayorviSayAH samabhivyAhArAsaMbhavAt / tathA AdizabdenAnye'pi yadA sAkSI na vidyata vivAde vadatAM nRNAm / zapathAH prigRhiitaaH| *smRsA.113-114 tatra divyaiH parIkSeta zapathairvA pRthagvidhaiH / / (4) enaM vicAryamANamartham / ardayet pIDayet yuktidhvapyasamarthAsu zapathairenamardayet / nirnnyedityrthH| sukRtAdibhirityAdinA dUrvAsatyAbhyupadezakAlabalApekSamagnyambusakRtAdibhiH / / grhH| +vyata.227-228 (1) yadA yuktibhirabhiyuktAbhiH na saMpratipattimAga- (5) saMprati tRtIya upAyaH zapatha ityuktam / se cchati RNI, tadA tamagnyambusukRtAdibhiH zapathairardayet vizeSyate-yuktiSvapi yuktilezeSvapyasamartheSu zapathairenapIDayediti / etacca dezakAlabalApekSaM karyAta, yAdRzaM mardayet / zapatho vizeSyate-dezakAlabalApekSam / dezakAlayorbalaM vibhAvyate. tadalApekSa sAdhanaM kaarymiti| dezazca kAlazca balaM ca dezakAlabalaM tadapekSamiti deza abhA.72-73 kAlabalApekSam / dezAdyAnurUpyeNArdayediti saMbandhaH / (2) arthApekSaM sipAdhayiSitAlpatvamahatvAnurUpa- agnyambusukRtAdibhiH grISmavarSahemanteSu / kAlApekSayA mityarthaH / . smRca.96 ca kvacidagninA kacidudakena kvacit sukRtahiraNyaputra. (3) asyArthaH --- yadA yuktirapyasamA bhavati, dArAdibhiH / naabhaa.2|215 tadA zapathaireva nirNayaH kartavyaH / sa ca nirNayo'rthakAla- (6) ardayet pIDayet parAjayediti yAvat / balApekSayA karaNIyaH / etenaitaduktaM bhavati,arthasya vivAda vyapra.168 viSayasya parimANabahutvAlpatvaM kAlasya ca puNyApuNya- / taMtra satye sthito dharmo vyavahArastu sAkSiNi / tvamabhiyuktasya dharmAnukUlAdikRtaM balavattvAbalavattvama daivasAdhye pauruSeyIM na lekhyaM vA prayojayet // pekSyAnurUpaM divyaM dAtavyam / na hi saMbhavatyalpavastunimittaM araNye nirjane rAtrAvantarvezmani sAhase / puNyakAle kuladharmArcAdiyukto'satyamapi vadati / tena nyAsasyApahnave caiva divyA saMbhavati kriyA 4 // tasya tadanurUpameva divyam / evamanyatrApIti / agnya- torayatyabhizApAntaM kilbiSI syAdviparyaye / / mbusukRtAdimiriti / atrAgnizabdenAgnimeM nopazAmyati / strINAM zIlAbhiyoge ca steyasAhasayorapi / *vyAkhyAsaMgrahaH sthalAdinirdezazca kriyaaprkrnne(pR.219)drssttvyH| eSa eva vidhidRSTaH sarvArthApahnaveSvapi x // . (1) apu.255|31 kAra (dApa) paJcAzad (zatArdha); vizva. upariSTAttu vakSyAmi divyAnAM ca yathAvidhi / 21101. pramANamUlasmRtipustake noplbhyte| caturNA tu vizeSeNa manunA parikIrtitam // (2) naasN.2|215; naasmR.4|239, shunii.4|725 "dIpto yaM na dahatyagnirApo'ntardhArayanti yam / zapathairena (divyairenaM vi) pU.; abhA.72; ap.2|95 rdye| ** candra. smRsAgatam / + zeSa smRsAgatam / zeSaM smRcavat / (viyA) deza ( artha ); vyaka.76; smRca.72 renamarda' (reva xvyAkhyAsaMgrahaH sthalAdinirdezazca kriyAprakaraNe (pR. 219) nirNa) deza (artha) pekSama (pekSaira): 96 renamarda ( reva nirNa) deza draSTavyaH / (artha); pamA.92 deza (artha) kAtyAyanaH : 571 (ka) rena (1) mitA.196, dita.580 peyI (pantu) vA (tu); (reva) pa.; smRsA.113 pamAvat ; vyaci.79 pamAvat ;nRpra. savi.170 sthito (sthiro) tu (ca); vyaDa.53 vitA.203. 8 vyata.227 samarthA (vasannA) deza (artha); dita.575 (2) Vulg.naasmR.4|241 ityasyAnantaramayaM shlokH| samarthA (vasannA) thairena (thenana) pU., candra.159 vyatavat ; | (3) Vulg.naasmR.4|242 ityasyAnantaramayaM shlokH| vyasau.71 pamAvat ; vyapra.168 pU.:170 pamAvat :564 (4)naasN.2|216 naasmu.4|240 (yamantariyantyApo pa. prakA.33 smRca. 52 vat; samu.26 smRca.96 vat. dIpto'gnirna dahalleva / zApayatyabhizApa te kilbiSI syAdatoDa mya. kA. 57
Page #526
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam 450 sa taratyabhizApaM taM kilbiSI syAdviparyaye // (1) yaM puruSamudakadivyavidhinikSiptamApa antardhArayanti manameva dhArayanti paJcadivyAdhizrAvaNAya / hastagrahIto dIso'minaM dahet / zapayatyabhizApaM tamanyathA kilbiSI pApI bhavati / abhA. 73 (2) dIpto'bhirye na dahati praviSTaM taptaM vA lohaM harantaM yamApo'ntardhArayanti na conmajjayanti, ubhayatra laukikaH kriyamANo vidhirdraSTavyaH iha ca vakSyati, sa tarati tamabhizApamabhiyogam / yo na dagdho nonmannatha, sa jayati / yo dahyate unmajjati ca sa hIyate / nAbhA. 2 / 216 1 3 mehAparAve divyAni dApayettu mahIpatiH / alpeSu tu nRpazreSThaH zapathaiH Avayennaram || evamasmin zlokadvaye'pi (4 / 249-50) zapathadivya yorviSayavibhAgo darzitaH / abhA. 74 divyaprakArAH abhA. 74 saMdigdhe'rthe'bhiyuktAnAM pracchanneSu vizeSataH / daivaM paJcavidhaM jJeyamityAha bhagavAn manuH || yeSAM mahati saMdehArthe'bhiyogo bhavati vizeSataH teSAM paJcaprakAra devamiti divyaM vizodhanaM jJeyam / iti bhagavAnmanurAha / To'gnirudakaM caiva virSa kozaca paJcamaH / uktAnyetAni divyAni vizuddhayarthaM mahAtmabhiH || yaduktaM paJcavidhaM devaM tAnyetAni paJca divyAni nAmataH kIrtitAnIti / *saMdigdhe'rthe'bhiyuktAnAM vizudvaSarthaM durAtmanAm / abhA. 74 nyathA |); abhA. 73 pUrvArdha ( yamantarddhArayantyApo dIptoniMdaNyAma) uttarAnAbAda (1) nAsTa. 42413 abhA. 74 yetta (yeta). (2) nAsmR. 4/251; abhA. 74; [pra.12 daivaM (divyaM), (2) nA.4151 mi (nAma); abhA. 74 bhi: (nAm ); apa. 2/95; vyaka. 76 bhiH (mAna) vyaci 79 ve (ni) smRci. 101 sI. 71 zazca (vastu); vyapra. 170 zazca (zastu ). (4) nAsmR . 4 / 153; abhA. 74 'bhi (ni) nAm (naH); ka. 76 utta.; vyaci 79 yeM (sva) vizu... nAm (parI proktAni nAradeneha satyAnRtavizuddhaye // durAtmatvAdivizuddhayarthaM satyAnRtaparIkSayA tAnyetAni paJcApi divyAni nArada maharSiNA proktAnIti / abhA. 74 divyavizeSANAM dezajAtyAbhikArivizeSaniyamAH varSAsu vahirityuktaH zizire tu ghaTaH smRtaH / zrISme salilamityuktaM viSaM kAle tu zItale * // etAni divyAni eteSveva kAleSu prayoktavyAni / na punarvaiparItyeneti / abhA. 74 + *Vulg. nAsmR. 4 / 254-59 eteSAM sthAne adhastAnnirdiSTAH saptalokAyante * ghaTAdayo ye munibhiH samayAH parikIrtitAH / vAdino'numate caitAn kArayennAnyathA nRpaH // anyathA kriyamANeSu prAptaH svAccaura kiSimya chapane vahiH zizira tu bhaTaH smRtaH // turA grISme proktaM viSaM kAle suzItale / brAhmaNasya ghaTo deyaH kSatriyasyAgnirucyate // vaizya tu devaM niyaMtre pradApayetna mAvi dadyAnna lauhaM kSatriyo haret // agnau toye viSe caiva parIkSetonitAnnarAn / dvAparIta sadA // na zIte jalazuddhi: syAno'dvizobhanam na prAvRSi va dadyAt na ghaTaM cAtimArute // kuSThinAM varjayedagniM salilaM zvAsakA sinAma para tu kSArya mahAtmanAm ); smRci. 50 vizu nAma (parIkSArtha mahAtmanAm ); vyasau.71 (saMdigdhe'veM vizuddhAnAM parIkSArthI mahAtmanAm ); vyapra. 170 smRcivat. (1) nAsmR. 4 / 254 : 4 / 334 salilamityu (tu salilaM pro ) tu (su) utta; abhA. 74; mitA. 2 / 97 (=) (agneH ziziramantI varSAva prakIrtitAH / zaradgrISmeSu sali hemante zizire viSam // ); vyaka.79 ( varSAsu samaye bahnimante zizire tathA pamA. 162 ( abhiH ziziramanta prikiirtitH| ye tu salilaM mI zizire viSam // ); subo. 2298 ( = ) mitAvat smRsA. 117 ( varSAsu samaye vahnirhemantazizire tathA); smRci. 51 pUrvArdha vyakavat, pitA nR. 123 savi 170-101 pUrvA milAvada, uparAdhe (zaradgrISme tu salilaM hemanta zizire viSam ) hArIta:; vyasau. 73 smRsAvat; vyapra. 181 smRsAvat; vyau . 54 () mitAbada bisA. 204 : ziziramantava prakIrtitAH ) uttarArdhaM pamAvat; bAla . 2 97 pUrvArdhaM vyakavata.
Page #527
--------------------------------------------------------------------------
________________ divyam-divyamAtRkA 451 ne zIte toyazuddhiH syAnnoSNakAle'gnizodhanam / zastalane' / xdita.576-577 na prAvRSi viSaM dadyAtpravAte na tulAM nRpH|| kozastu sarvadA deyastulA syAtsArvakAlikI / / (1) eteSAM toyAdidivyAnAmete kAlA viruddhatvAt (1) kozagrahaNaM taNDulaprabhRtInAM pradarzanArthamityuktaM niSiddhAH / abhA.74 vyaakhyaatRbhiH| tenAgnyambuviSANAmevartuto vyavasthA / (2) 'na zIte toyazuddhiH syAdi'tyatra zItazabdena smRca.104 hemantaziziravarSANAM grahaNam / 'noSNakAle'gnizodhanami- / (2) kozaH srvshpthprH| vitA.205 tyatroSNakAlazabdena grISmazaradorvidhAnalabdhasyApi adezakAladattAni bahirvAsakRtAni ca / punarniSedha aadraarthH| xmitaa.2|97 vyabhicAraM sadA'rtheSu kurvantIha na saMzayaH / / (3) varSAsu viSaniSedhaH caturyavAtiriktaviSaniSedhaparaH | (1) vAso nivAso grAma ityeko'rthaH / apa.297 'varSAsu caturo yavAniti vakSyamANanAradavacanAt / (2) vAso jnnivaasH| tasmAdbahinirjane pradeza taNDulAdInAM tu vizeSakAlAna bhidhAnAt sArvakAlika- iti yAvat / pamA.163 tvam / atra viSe vizeSato varSAniSedhAt, vakSyamANavacanena nArtAnAM toyazuddhiH syAnna viSaM pittarogiNAm / siMhastharavAveva parIkSAmAtraniSedhAcca divyAntaraM siMhetara- zvitryandhakunakhAdInAM nAgnikarma vidhIyate / / varSAkhapi kurvIta / ato-'yAmyAyane harau supte sarva- eteSAmetAni divyAnyapathyarUpatvAdasAmarthyAcca niSikarmANi varjayet' ityasya na viSayaH / jyotiSe- ddhAni / __abhA.74 'siMhasthe makarasthe ca jIve cAstamupAgate / malamAse na savratAnAM bhRzArtAnAM vyAdhitAnAM tapasvinAm / yA parIkSA jayakAkSiNA // ravizuddhau gurau caiva / strINAM ca na bhavedivyaM yadi dharmastvavekSate / / na zukre'staM gate punaH / siMhasthe ca ravau naiva parIkSA x zeSaM mitAgatam / zasyate budhaiH|| nASTamyAM na caturdazyAM praayshcittpriikssnne| * mitAvyAkhyAnaM 'tulA strIbAleti yAjJavalkyavacane (pR.447) na parIkSA vivAhazca zanibhaumadine bhavet ' // draSTavyam / smRticandrikAdigrantheSu pitAmahasyedaM vacanam / ravizuddhau gurau caivetyatra zasyata iti zeSaH / tathA ca paraMtu saukaryArtha teSAmapi vyAkhyAnAni atraivollikhitAni / dIpakalikAyAm-'no zukrAste' (2) gurusahitarakhau (1) smRca.104 zaH (zaM) deyaH (deya); vyama.22; janmamAse'STamendau / viSTau mAse malAkhye kujazanidivase / vitA.204, rAko.412 smRcavat ; samu.54. janmatArAsu cAtha // nADInakSatrahIne gururavirajanInAtha- | . (2) ap.2|97 (=); pamA.163 kAla (kAle) ntIha taaraavishuddhau| prAtaH kAryA parIkSA dvitanucaragRhAMzodaye (nti hi); vyapra.182 raM sadA (re sada); vyama.22 si (vAdi); vitA.216 kurva ... yaH (kuryurdivyAnyasaMzayam ); 'x vyaci., vImi., vitA. padAthoM mitAvat / bAla.2199 vyamavat , nAradabRhaspatikAtyAyanAH. - (1) naasmR.4|259 pa:(NAm ); abhA.74 paH (NAm ); (3) naasmR.4|255 khAdInAM (khInAM ca) karma (zuddhiH); mitaa.2|97 (= ) zuddhiH (siddhiH) nRpaH (tathA); ap.2| abhA.74 nAsmRvat ; vyaka.79, smRsA.117 krameNa 97 toya (jala) pitAmahaH; vyaka.79 zuddhiH (siddhiH); kAtyAyanaH; vyaci.86 karma (kArya); smRci.51 kAtyAyanaH;' smRca.104 vyakavat ; pamA.162 vyakavat ; smRsA.117; dita.579 utta., kAtyAyanaH; candra.163 (=) zvinya vyaci.86; smRci.51 pitAmahaH; dita.576; savi. (citrA); vyasau.73; viimi.2|98; vyapra.177; vyama. 171 ( 3 ) te toya (tatoye ) nRpaH (tathA ); candra.163 , 21 vyacivat ; vitA.211 karma (zuddhiH); baal.2|99; noSNakAle (nna grISme 'cA) pravAte na (vAte vAti); vImi. samu.54 kAtyAyanaH. 97; vyapra.181 mitAvat ; vyau.54 (= ) tulAM nRpaH (4) naasmR.4|256; abhA.74 bhRzA (kRzA); mitA. (tulA tathA); vitA.205 nRpaH (tathA); rAko.412 pravAtena 298 (3) vekSate (pekSitaH); vyaka.80 abhAvat ; vyaci. tulAM nRpaH (na pravAte vai tulA yathA); prakA.65 pR., pitA-87 satra ( sava) bhRzA (kRzA); dita.577 mitAvat ; mahaH; samu.54. | vyasau.74 satra ... tAnAM (bratinAM ca kRzAGgAnAM) ca (ta);
Page #528
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam (1) yadyapi divyazabdena sarSadivyamucyate, tathApya- dhaTakozAdibhistAsAmantastatvaM vicArayet // trAnantaroktavidhipratiSedha iti / sanatAH dIkSitAH / dhaTakozAdibhiriti vadannanarapi pratiSedhaM darzayati / teSAmagnididhyameva niSiddham / abhA.74 smRca.103 (2) etadagnyambuviSayam / dhaTakozAdInAmapi pratiSedhe ne majanIyaM strIbAlaM dharmazAstravizAradaiH / parvoktavacanavirodhAta / evaM ca phlIbAdInAmagnyambu- rogiNazcApi vRddhAzca pumAMso ye ca dubelAH / / viSavAni divyAni bhvntiitynusNdheym| +smRca.103 'nirutsAhAna vyAdhikliSTAnnAtAstoye nimajjayet / (3) iti scyAdInAM divyaM niSiddhaM taNDuletaraviSaya- sadyo mriyante majjantaH svalpaprANA hi te smRtaaH| miti shuulpaanniH| dita.577 sAhase'pyAgatAnetAnnaiva toye nimajayet / . (4) tuletaraviSayaM taditi kecit / tadayuktaM, na cApi sAdhayedAgniM na viSeNa vizodhayet / / 'dhaTakozAdibhistAsAmantastatvaM vicArayet' iti pUrvodA * mitAvyAkhyAnaM 'tulA strIbAle'ti yAjJavalkyavacane (pR. hRtanAradavacanena strINAM kozAdividhAnAt / 447) draSTavyam / dita., savi. mitAgatam / xvyapra.179 (mata) savi.172 (= ); vyapra.177 smRcivat : 179 'klIbAturAn sattvahInAn paritApArditAnnarAn / utta.; vyau.54 (=); vyama.21; vitA.208 prakAH bAlavRddhAturAdIMzca parIkSeta dhaTe sadA // 64-65; samu.54. (1) naasmR.4|313; abhA.79 liGgasAmarthyAbhAvavayobhyo'pi vyavasthAmAha zcApi (zcAti); ap.2|98 zAradaiH (cakSaNaiH) rogi...zca nAradaH-klIbAturAniti / nityA tviyaM vyavasthA / sadetya- (rogiNo ye ca vRddhAH syuH); vyaka.80 yaM (yau) laM (lau) zeSaM bhidhAnAt / dhaTagrahaNamagnyambuviSANAM parisaMkhyAnArtham / apavat ; smRca.103 apavat ; pamA.159 nIyaM ( nIyA) na punaH kozAderapi / yadAha sa ev--striinnaamiti| bAlaM (bAlA) zeSaM apavat ; smRsA.117 rogi...zca (rogiNo smRca.103 ye ca vRddhAH syuH) krameNa kAtyAyanaH; vyaci.86-87 smRsA. vat ; smRci.51 smRsAvat , kAtyAyanaH; dita.579 nIyaM 'strINAM tu na viSaM proktaM na cApi salilaM smRtm| strIbAlaM (naM strIbAlayoH) pU., kAtyAyanaH; candra.163 =) __+ pamA. smRcvt| 4 vyau. vyprvt| smRsAvat ; vyasau.73 smRsAvat ; viimi.2|98 yaM (yAH) laM viimi.2|98 vitA.207 mitAvat ; samu.54 bhRzArtA (lA:) zeSa smRsAvat ; vyapra.178 yaM (yA:)laM (lA) zeSaM apavat ; (kRzAGgA) nyAdhitAnAM (bAlavRddha) ca (tu). vyama.21 vyapravat ; vitA.211 vyapravat ; baal.2|99 (1) vyaka.79, smRca.103 satva (satya) tApA vyapravat ; prakA.65 apavat ; samu.54 apavat . (tazcA) ddhAturAdIMzca (ddhasnyandhakAMzca); pamA.159 turAn (2) nAsmR.41314 vyA ...stoye (rujA kliSTAnAtozca na); (ndInAn ) paritApA (patitAMzcA) bAla...zca (bAlavRddhastriyos- abhA.79 hi te smRtAH (himAtyaye) zeSaM nAsmRvat ; vyaka. ndhAMzca); smRsA.117 paritApA (patitAMzcA) dIMzca (strIzca) 80 kliSTA (kRzA); smRsA.117 vyakavat , krameNa kAtyAyanaH; kAtyAyanaH vyaci.86, savi.173 satva (satya ) tApA vyaci.87 kliSTA (duSTA ); smRci.51 kAtyAyana:; dita. (tazcA) bAla...zca (strIbAlabRddhAMzcAndhAMzca); vyasau.73 pari- 579 vyakavat , pU., kAtyAyanaH; vyasau.73-74 byacivat ; tApA (patitAMzcA) rAdIMzca (rastrIzca); viimi.2|98; vyapra.177 viimi.2|98 kliSTA (juSTA) smRtAH (narAH); vyapra.178; tApA (tazcA) rAdIMzca (rAMstrIzca); vyama.21 turAn (narAn ) vyama.21 vitA.211 kliSTAn (tAMzca); baal.2|99 kli... tApA (tazcA) narAn (ntarAn ) dIMzca (strIzca ); vitA.208 stoye ( kliSTAMstAMstoye na); samu.54 kliSTA (yuktA): 54 pUrvArdhe ( kAtarAn svabalahInAn paritazcArditAntarAn ) dIMzca (striibaalvRddhrogaartnirutsaahaatidurblaaH| na majjanIyAstoyeSu (strIzca); baal.2|98 vyamavat ; prakA.64 smRcavat ; samu. svalpaprANA hi te smRtaaH||). 54 smRcavat. ___ (3) naasmR.4|315 pyAga (nAga); abhA.79 pyAga (nAga) (2) mitaa.2|98 tu (ca); smRca.103, pamA.159; cApi (vApi); vyaka.80 sAdha (hAra); smRca.103 vyakasmRci.51 cApi (vApi) pitAmahaH, dita.578 (3) manta vat; pamA.160 vyakavat ; smRsA.117. vyakavat , krameNa
Page #529
--------------------------------------------------------------------------
________________ divyam-divyamAtRkA 435 anena zlokatrayeNa strIbAlAdInAM sahetuko niSedhaH mahAparAdhe nirdharme kRtaghne klIbakutsite / kRtaH spaSTArtha eva / ato dharmadevatA dharmazrAvaNA bhvti| nAstikavAtyadAseSu kozapAnaM vivarjayet / / abhA.79 (1) mahAparAdho mahApAtakI ityAdayo dAsaparyantAH brAhmaNasya dhaTo deyaH kSatriyasya hutAzanaH / sarvAvasthanirdevatyAH kozayogyA na bhavanti / abhA.80 vaizyasya salilaM deyaM zUdrasya viSameva tu // (2) mahAparAdhe pUrva siddhamahAparAdhazAlinItyarthaH / sAdhAraNaH samastAnAM kozaH prokto manISibhiH / evaM ca klIbasyAgnyAdivat kozo'pi varNya ityanuviSavaja brAhmaNasya sarveSAM vA tulA smRtA // saMdheyam / anityA ceyaM vyavasthA / yadAha kAtyAyana:-'sarveSu divyakartAraH zIrSakavartanaM ca sarvadivyaM vA viSavarja dvijottm'| smRca.103 'zirovartI yadA na syAttadA divyaM na diiyte|| ne brAhmaNe viSaM dadyAnna lohaM kSatriyo haret / kAraNaiH sahitaM proktaM na divyaM cArthinAM nRNAm / / kozAntAni tulAdIni guruSvartheSu dApayet / (1) yadetaddivyaM nAma etadabhizApAdikAraNaM vinA zatAdha dApayecchaddhAvazaddho daNDabhAgbhavet // na bhavati / ato'bhizApA'bhiyogayordAtA ziropasthAyI kozamalpe'pi dApayet / yAvanna bhUtaH tAvaddivyaM na dIyata iti / abhA.74 kAtyAyanaH; vyaci.87 cApi sAdha (vApi hAra ); smRci. (2) "zirovartI yadA na syAt' abhiyokteti zeSaH / 51 pU., kAtyAyanaH; vyasau.74* vyakavat ; viimi.2|98 smRca.96 sAdha (hAra) SeNa vi (Se pari); vyapra.178 pyAga (nAga) sAdha abhiyoktA ziraHsthAne sarvatraiva prklpitH| . (hAra); vyama.21 vyakavat ; vitA.211-212 vyakavat ; icchayA tvitaraH kuryAditaro vartayecchiraH // baal.2|99 vyakavat ; prakA.65 sAdha (hAra) vizodha (na (1) sarvatra zirovati divyapaJcaka ityarthaH / abhizodha); samu.54 vyakavat . yuktasya zirovartanamanapalApadADhayakhyApanArtham / ata (1) naasmR.4|334 sya hutAzanaH ( syAgnirucyate) pU.: - 4 // 335 ( vaizye tu salilaM deyaM viSaM zUre pradApayet ) utta.; (1) naasmR.4|332; abhA.80; ap.2|98 (nAstike apa.298 (vaizyasya salilaM proktaM viSaM zUdrasya dApayet ); dRSTadoghe ca kozadAnaM vivarjayet ): 21112 kRtaghne vyaka.79: smRca.103, pamA.159, dIka.40 tu (ca); (kitave): vyaka.80 apavat smRca.103 apavat : smRtA.117 kAtyAyanaH; vyaci.86 tu (ca); smRci.51; / smRci.51 (diSTe) zeSaM apavat ; savi.173 klIba (zIla) dita.577 tu (ca); savi.171 bRhaspatiH; vyasau.73 tu (ca); viimi.2|98 tu (ca); vyapra.177; rAkau.410; zaSaM apavat ; vyasau.74 dharme (rdoSe) zeSaM apavat ; vyapra. prakA.64; samu.53, vivya.8. 179 apavat ; vitA.215 apavat ; baal.2|99 apavat / (2) ap.2|98 sarve...tA ( sarvANyeteSu ca triSu ) prakA. 65 apavat ; samu.54 apavat . pitAmahaH; vyaka.79, smRca.103 pR., pamA.159 pa.; (2) naasmR.4|257 nRNA (RNA); abhA.74, zunI.4 dIka.40 vA (tu); smRtA.117 kAtyAyanaH; vyaci.86, 741 pU.; smRca.96 (kAraNe mahati proktaM divyaM vAdArthinAM smRci.51 viSa (viSaM ) vA (ca); dita.577 dIkavat ; nRNAm ); pamA.152 zirovartI (zIrSakastho) pR. smRsA. savi.171 pU., bRhaspatiH; vyasau.73:87 pa.; vImi. 114 vartI (vAdI) (kAraNe mahati proktaM divyaM nAmArthinAM 2 / 98 stAnAM (grANAM); vyapra.177 viSavarja (viSaM vinA); nRNAm ); nRpra.12 pU.; vyapra.171 pU.; prakA.62 smRcavat ; vitA.207 vA (ca) zeSaM vyapravat ; rAkau.411 pavarja (paM pamu.50 smRcavat . vinA) pitAmahaH; prakA.64 pU.; samu.53 pU., vivya.8 / (3) shunii.4|743 utta. smRca.96; pamA.153 abhi NaH (Na) stAnAM (grANAM). (3) naasmR.4|335-336; (pari) traiva (traikaH) icchayA tvi (itarAni); nRpra.12 traiva abhA.81. (4) mitA.2295 smaraNam ; apa.2199; (traikaH); vyata.228 ra sthAne (rovartI) kalpi (kIrti ) vita pamA.151 (=); subo.2196 (-); savi.168:209 ('nyataH); candra.159 (= ) vyatavat ; vyapra.172 traiva 'pi (ta) smaraNam ; samu.51 maraNam. (traikaH); samu.50 vitaraH (tvitare).
Page #530
--------------------------------------------------------------------------
________________ 454 evaitasya jayai'hamitthaM daNDaya ityapalApino vihita- 1 daNDAGgIkAraH / smRca. 97 (2) itaraH zapathakartRbhinnaH / vyata. 229 (3) arthinA'pi pratyarthisvIkAre divyaM kAryam / candra. 159 vyavahArakANDam 'ziro'vasthAyini nare abhiyoktaryupasthite / divyapradAnaM vihitamanyatra nRpazAsanAt // (1) yo'sAvabhiyoktA naraH tasmin ziropasthAnasthite / nAnyatheti / divyapradAnaM vihitam / anyatra nRpahiMsanAt / yadA punaH nRpagRhe kAciddhiMsA kRtA bhavati tadA ziropasthAnaM vinA'pi divyaM dAtavyam / tatra rAjAjJaiva ziropasthAyinIti / abhA. 75 (2) nRpazAsanaM, nRpAjJayA tvazirAMsyapi ghaTAdIni bhavanti / smRca. 97 azirAMsi ca divyAni rAjA bhRtyeSu dApayet / abhiyogAbhiyuktAnAmanyeSAM tu yathAkramam // rAjA'bhiyogenAbhiyuktAnAmazirAMsyapi . divyAni dApayet / anyeSAM tu yathA kramo vihitastathA dApayet / I abhA. 76 rAjabhiH zaGkitAnAM ca nirdiSTAnAM ca dasyubhiH / AtmazuddhiparANAM ca divyaM deyaM ziro vinA // (1) nAsmR. 4 / 269 vasthA (pasthA ) zAsa ( hiMsa); abhA. 75 nAsmRvat ; smRca.97 naM vihita ( namucita ); vyaci. 83 dAnaM vihita (mANamudita); vyasau. 75 naM vihita ( namu dita) utta., bRhaspatiH; vImi. 2/96 vyasauvat; prakA. 62 smRcavat, yAjJavalkyaH; samu. 50 vyasauvat . (2) nAsmR. 4 / 270 si ca ( syapi); abhA. 75 sica syapi) kramam (krama :); vyaka. 82 rAjA bhR (rAjakR ); smRca. 97 pU.; pamA 153 rAjA (rAja) pU., kAtyAyanaH; vyaci. 84 pamAvat, pU.; smRci. 52 rAjA (rAja) yogA (yoktA); vyasau.75 pamAvat; vImi . 2 96 pU. bAla. 2 / 96 yogA (yoktA) zeSaM vyakavat ; samu. 50 abhAvat, pU. divyAdhyakSaH 'divyeSu sarvakAryANi prADvivAkaH samAcaret / adhvareSu yathA dhuryaH sopavAso nRpAjJayA // tetprAjJena vinItena dhArmikeNa vijAnatA / ubhayAnumate deyaM divyaM sarva prayatnataH // ataH kAraNAdevaMvidhena rAjJA prADvivAkena vA ubhayAnumate vAdiprativAdinoH pratyakSasaMmate divyaM deyaM abhA. 74 (3) smRsA. 115; nRpra. 12 rAjabhiH (pArthivaiH); dita. 576; mc.8|116 (=); candra. 160 (= ) nirdi... bhi: ( dasyubhirvA tathA nRNAm ); vyasau. 75 ziro vinA (vinA ziraH ) utta, viSNuH; vyaDa. 53 ( = ); vyama. 20 divyaM deyaM (deyaM divyaM); vitA. 200; rAkau. 407; samu. 51. | nAradIyamanusaMhitA divyaviSayaH paJca divyaprakArAzca nAbhA. 2011 saMzayasthAstu ye kecinmahApAtakinazca ye / abhizastAH paraizcApi te zodhyAH saMzayairiha || saMsthAvarA veti ya AtmAnaM zodhayitukAmAH, mahApAtakinaH, saMzayyamAnA anye ca yasmiMzca kasmiMzca cauryAdAvabhiyuktA anyaiH, ta etairvakSyamANaiH samayaiH zodhanIyAH / cisiondakaM caiva viSaM kozazca paJcamaH / paJcaitAnyAha divyAni dUSitAnAM vizodhane / / tulAdIni paJca devatAnimittAni dUSitAnAM zuddhikAraNAni / teSAM vidhiM vakSyati / "saMdigdhe'rthe'bhizastAnAM parIkSArtha mahAtmanA / nAradena purA proktAH satyAnRtavibhAjikAH // nAbhA. 2012 saMdigdhe'rthe cauryAdau mithyAdUSitAnAM parIkSArthaM nAradaproktAH satyAnRtavibhAjikA vakSyanta iti zeSaH / nAbhA. 2013 bRhaspatiH nava divyaprakArAH dha~To'gnirudakaM caiva viSaM kozazca paJcamam / SaSThaM ca taNDulAH proktaM saptamaM taptamASakaH / / (1) vyasau. 75. (2) nAsmR. 4 / 258 prAjJe ( prajJe ); abhA. 74; samu. 51 divyaM sarvaM (sarva divyaM) utta, kAtyAyanaH . (3) nAsaM. 2011. (4) nAsaM. 2012. (5) nAsaM. 2013. (6) vyaka. 76;smRca.50:98 zaH (zaM) kaH (kam); pamA. 150 dhaTo (tulA) mam (maH) SThaM (SThaH) lA: (laH) ktaM (ktaH) maM(ma:); dI. 40 kaH (kam ); vyaci . 79 mam (maH) lA: (la:) ktaM (ktaH ); smRci. 50 vyacivat dita. 574 mam (maH ) -
Page #531
--------------------------------------------------------------------------
________________ divyam-divyamAtRkA aSTama phAlamityuktaM navamaM dharmajaM bhavet / (1) atra mahAbhiyoge niyatadhaTasya paJcazatAdikArSAdivyAnyetAni sarvANi nirdiSTAni svayaMbhuvA // paNApahAre'bhidhAnAttadAdikArSApaNasaMbandhyabhiyogo mahA (1) tasyAyamarthaH - hiMsAdhanapAtakAdyamiyogeSu bhiyogaH / tadAdito nyUnakArSApaNasaMbandhI tvalpAbhiyoga alpeSu abhizastAnAM dharmajaM divymiti| smRca.98 ityavagantavyam / smRca.101 (2) atha kiM tad divyam ? tatra mAnuSapramANAnirNaya- (2) tathA paJcAzatpaNAdArabhya saptAdhikaSaSTipaNAdasyApi nirNAyakaM yattadivyamiti lokaprasiddham / apinA | k izadrasya tulAdhAraNaM bhavati / saptAdhikaSaSTipaNAmAnuSapramANasatve'pi yatra caiva dhaTAdyaGgIkArastatrApi dArabhya paJcAdhikasaptatipaNAdaka zudrasya jalapratyayo etad bhavatIti sUcitam / ata eva likhitasAkSibhukti- bhvti| paJcAdhikasaptatipaNAdArabhya zatapaNAdAk zUdrasya lakSaNatrividhamAnuSapramANabhinnapramANaM divyaM tacca pramANaM na parazurbhavati / zatapaNAdArabhya zadrasya viSabhakSaNameva / tathA kevalaM bhAvaikagocaraM kintu bhAvAbhAvAvavizeSeNa gocara- ca bRhaspatiH-viSamiti / paNazatAtmakasahasramAnasuvarNe yatIti / dita.574 zUdrasya viSabhakSaNaM bhavati / mAnasahasracaturbhAgahIne divyapadaniruktiH paJcasaptatipaNAtmake zatasaptamAne zUdrasya parazudhAraNam / yasmAddevaiH prayuktAni puSkarArthe mahAtmabhiH / tathA sahasramAnasuvarNasya tRtIyabhAgahIne saptaSaSTipaNe parasparavizuddhathartha tasmAddivyAni nAmataH // zudrasya jalapratyayo bhavati / paJcAzatpaNAtmake sahasraaparAdhAnusAreNa divyavizeSAH mAnArdhe zadrasya tulAdhirohaNaM bhavatItyarthaH / ahamuddezato vacmi saMdigdhArthavizuddhaye / savi.177-178 . dezakAlArthasaMjJAbhiH saMyuktAnyanupUrvazaH // cataHzatAbhiyoge tu dAtavyastaptamASakaH / : - aparAdhAnurUpeNa sAdhvasAdhuvivakSayA / trizate taNDulA deyAH kozazcaiva tadardhake / zAstroktenaiva vidhinA pradAtavyAni nAnyathA // paJcadazapaNAdArabhya triMzatpaNAdarvAk zUdrasya koza'viSaM sahasre'pahRte pAdone ca hutAzanaH / | dAnam / triMzatpaNAdArabhya catvAriMzatpaNAdAk zUdrasya tribhAgone ca salilamaddhe deyo dhaTaH sadA // taNDula bhakSaNaM bhavati / catvAriMzatpaNAdArabhya paJcAzatpa(cha:) lAH (la:) maM (maH); savi.105 mam (maH) kaH (kam): NAdaka zUdrasya taptamASA bhavanti / tathA ca bRhaspatiH 167 ca (tu) zeSaM pUrvavat ; rAko.406 mam (maH) zca (stu) -catuHzateti / catuHzatAbhiyoge zatacatuSTayamAnasuvarNalAH (laM) kaH (kam ). viSayAbhiyoge ityarthaH / tatra taptamASo dAtavyaH / teSAM (1) vyaka.76; smRca.50,98, pamA.150 jaM bhavet catvAriMzatpaNAtmakatvAt , catvAriMzatpaNAbhiyoge zudrasya (kaM tathA); dIka.40 bhavet (smRtam) pR.; vyaci.79 navama 52 sadA (tathA); nRpra.12 apavat ; dita.580, savi. dharmajaM (dharmajaM navama); smRci.50; dita.574 dIkavat ; 177 ca hu (tu hu); candra.161 gone ca (gahIne); vyasau.71 savi.105,168 dIkavat ; vyasau.71 bhavet (tathA); vImi. pamAvat ; viimi.2|99; vyapra.173 apavat ; vitA.196 tre 2295 vyacivat ; vyapra.170 vyasauvat; vyama. (srA) zanaH (zanam );rAkau. 4 09 gone ca (ge tapta);prakA.64, 20 dIkavata , pa.; rAkau.406 bhavet (tathA); baal.2|95 samu.53 ca hu (tu hu) ca sa (tu sa); vivya.8.. mityu (ityu) zeSaM dIkavat ; prakA.94; samu.50; vivya.8 (1) apa.299 tu (ca) I (Si); vyaka.77; smRca. dIkavat, pU. (2) pamA.150 pu (du) pU.; samu.50. 1017 pamA.154 tAbhi (te'mi) vyaH (vyaM) kaH (kam ) (3) vyaka.77; vyaci.79; samu.50 saMjJA (saMkhyA). (4) lA deyAH (laM deyaM); dIka.40 tu (ca); smRsA.116, vyaci. * vyaka.77; vyaci.79; samu.50. 89 I (rSi); smRci.52, nRpra.12, dita.580, savi. . (5) ap.2|99 bhAgo (pAdo); vyaka.77 se'paha (srA- 177 te (ta:); candra.1617 vyasau.71 tu (ca); vImi. paha) sadA (tathA); smRca.101 a. (dharma); pamA.154 ca 2199; vyapra.173; vitA.196; rAkau.409; prakA. sa (tu sa); dIka.40, smRsA.116, vyaci.89; smRci. | 64; samu.53. raanaa|
Page #532
--------------------------------------------------------------------------
________________ 456 taptamASo dAtavya iti yAvat / 'trizate taNDulA deyA' ityatrApi zatatrayamAnasuvarNe triMzatpaNAtmake zUdrasya taNDulAdeyA iti / tathA 'kozazcaiva tadardhake iti paJcadazapaNAtmake paJcAzadadhikazatamAnasuvarNe zUdrasya kozo deya iti / savi. 177 zete hRte'pahnute ca dAtavyaM dharmazodhanam / gocorasya pradAtavyaM sabhyaiH phAlaM prayatnataH // (1) phAlamapi kvacillaghvarthe pradAtavyam / tathA ca bRhaspatiH -- gocorasyeti / smRca. 98 / kArSApaNazataprabhRti nikRSTasya, dvizataprabhRti madhyamasya, catuHzataprabhRtyuttamasya, dharmajaM divyaM bhavatItyarthaH / smRca. 101 vyavahArakANDam (2) mAnAnAM zeta'pahRte ca zUdrasya dharmazodhanaM bhavati, mAnazatasya dazapaNAtmakatvAt | paNadazakAdArabhya paNapaJcadazakAdarvAgdharmapratyayo bhavatItyarthaH / asminnevArthe gocArasya phAlaM, gocArasya kRSIvalasya zUdrasyetyarthaH / 'zUdrasya phAlaM dAtavyam' iti gautama smaraNAt / savi. 176 aiSA saMkhyA nikRSTAnAM madhyAnAM dviguNA smRtA / (1) apa. 2 99 vyaM (vyaH ) le (la.) ; vyaka. 77 hRte (kRte); smRca. 98 utta: 101; pamA. 154 pa (ni) ca (vA) rma (na); dIka 40 sabhyai: (taptaM ); smRsA. 116 prayanataH (vizuddhaye) zeSaM pamAvat; vyaci.89 phAlaM prayatnataH (phAlAvalehanam ); smRci.52 vyakavada nRpra. 12 utta.; dita.580,608 sabhyai... ta: (taptaphAlAvalehanam ) utta., smRtyantaram ; savi. 176 co (cA); candra. 161 vyacivat ; yasau.71 ca (vA) zeSaM vyacivat : 89 ( ) ( gocorastha tu dAtavyaM taptaphAlAvalehanam ) utta; vImi. 2/99 cora (cara) zeSaM vyacivat ; vyapra. 173 sabhyaiH taH (sadya: kAlAbaleddanam ); vitA.196 pahnute ( cApahnute ) zeSaM vyapravat; kau. 409 chute (hRte) zodha (sAdha) pU.; prakA. 63 co (ca) utta.: 64; samu. 53. (2) zunI. 4 / 740 - 741 SA (Sa); apa. 299 eSA (ekA) kalpa (kala); vyaka.77 parIkSakaiH (prayatnataH); smRca. 101 ca (tu); pamA. 154 eSA ( evaM ) ca (tu); smRsA. 1916 ca (tu) smRtA (matA); vyaci . 8 9; smRci . 52; nRpra. 13 eSA ( evaM ) ca (tu) parIkSa (ca bIja); dita. ta. 580; savi. 175 (caturguNottamAnAM 2. caturguNottamAnAM ca kalpanIyA parIkSakaiH // (1) sarveSAM varNAnAmavyavasthAyAM sarvadivyakaraNapakSamAzritya guNavattAratamyenaiSA saMkhyAvyavasthoktA veditavyA / apa. 2199 (2) uttamasya puruSasya paJcAzanniSkaprabhRti viSaM, niSkAdhikasaptatriMzanniSkaprabhRtyagniH / yavonasaptakRSNalAdhika trayastriMzanniSkaprabhRti jalam / paJcaviMzatiniSka-. prabhRti ghaTaH / viMzatiniSkaprabhRti taptamASaH / paJcadazaniSkaprabhRti taNDulAH / niSkArdhAdhikasapta niSkaprabhRti kozaH / paJcaniSkaprabhRti dharmajaM divyam / govyakticatuSTayaprabhRti phAlam | madhyamasya puruSasya paJcaviMzatiniSkaprabhRti viSam / sapAdaniSkonaviMzatiniSkaprabhRtyagniH / yavasahitatrayodazakRSNalAdhikaSoDazaniSkaprabhRti jalam / niSkArdhAdhikadvAdazaniSkaprabhRti ghaTaH / dazaniSkaprabhRti taptamASaH / niSkArdhAdhika saptaniSkaprabhRti taNDulAH / niSkapAdonacaturniSkaprabhRti kozaH / sArdhadviniSkaprabhRti dharmajaM divyam / govyaktidvayaprabhRti phAlam / nikRSTasya tu puruSasya sArdhadvAdazaniSkaprabhRti viSam / sArdhasaptakRSNalAdhikanavatiniSkaprabhRtyagniH / yavonasaptakRSNalAdhikASTaniSkaprabhRti jalam / sapAdapaNNiSkaprabhRti ghaTaH / paJcaniSkaprabhRti taptamASaH / pAdonacaturniSkaprabhRti taNDulAH / pAdArdhInadviniSkaprabhRti kozaH / sapAdaniSkaprabhRti dharmajaM divyam / ekagovyaktiprabhUti phAlam / prAgdRSTadoSANAmuktAvadhibhyo'lpadhanenApi tattad divyaM deyam / nRpadrohAbhizApa sAhaseSu ca tathaiva deyam / satyAdipuSpAntazapathAnAM tu vyavasthAvizeSasyAtrAdarzanAdapahnava iMva vyavasthA AstheyA / viSNuvacane smRtyantaravacanena cApahnava iti vizeSAsmaraNAcceti / smRca. 102 (3) nikRSTAnAM jAtiguNakarmabhiH, evaM madhyamAnAmuttamAnAM ca / vyaci.89 tu sarvavarNeSvayaM vidhiH ) manuH : 180 catu... ca (caturguNA coptamAnAM); candra. 161; vyasau. 71 savi. 180 vat ; vImi. 2 996 vyapra. 1741 vitA. 196-197 NA smRtA ( NAH smRtAH); prakA. 64 smRcavat samu. 53 smRcavat.
Page #533
--------------------------------------------------------------------------
________________ divyam-divyamAtRkA 457 (4) etattRttamAdarvAcInAnAM madhyamAdutkRSTAnAM trai| tArayet zodhayet / abhizastaM pratinidhidvArA guNyapratipAdanasyApyupalakSakaM viSNuvacanAnurodhAt / ane- | zodhanamakArayitvA na tyjedityrthH| vyapra.180 naiva vyAkhyAnena eSA saMkhyA nikRSTAnAmityAdi manu kAtyAyana: vacanamapi vyAkhyAtam / savi.180 na kazcidabhiyoktAraM divyeSu viniyojayet / yathoktavidhinA deyaM divyaM divyavizAradaiH / abhiyuktAya dAtavyaM divyaM divyavizAradaiH / / ayathoktaM pradattaM tu na zaktaM sAdhyasAdhane / kazcitsabhApatyAdiH / divyavizAradAH prAivivAkAadezakAladattAni bahirvAdikRtAni ca / dayaH / anenArthipratyarthinoranyonyecchayA divyAGgIkAre vyabhicAraM sadA tvevaM kurvantIha na sNshyH|| nAyaM niyama ityarthAduktam / *smRca.96 bahirvAdikRtamabhiyoktAraM vinA kRtaM tacca prAyika | pArthivaiH zaGkitAnAM tu tulAdIni niyojayet / AtmazuddhiparANAmabhiyoktAraM vinA'pi divyavidhAnAt / zIrSakavartanAbhAvaH kutra vyaci.85 AtmazuddhividhAne ca na zirastatra kalpayet // 'snehAkrodhAllobhato vA bhedamAyAnti saakssinnH| lokApavAdaduSTAnAM zaGkitAnAM ca dasyubhiH / vidhidattasya divyasya na bhedo jAyate kvacit // tulAdIni niyojyAni na zirastatra vai bhRguH / / ato divyaM vidhivddeymitybhipraayH| smRca.107 dasyubhiH sahavAsena zaGkitAnAmityarthaH / smRca.97 'RNAdikeSu kAryeSu visaMvAde .parasparam / na zaGkAsu ziraH koze kalpayettu kadAcana // dravyasaMkhyAnvitA deyA puruSApekSayA tathA // tacchaGkAbhiyoge kozasya RNAdAvapya zirastvaniyamA(1) daivikI kriyA ityanuvRttau bRhaspatiH- RNeti / rtham / kadAcanetyabhidhAnAt / smRca.97. vyaka.70 divyavizeSaviSayAH (2) puruSApekSayA vivAdinorjAtyAdyapekSayetyarthaH / zaDakAvizvAsasaMdhAne vibhAge rikthinAM sadA / smRca.102 * savi. smRcavat / (1) shunii.4|743 pU.; ap.2|95 yuktA (zaMsyA), ___. divyAdhikAriNaH / smRca.96, pamA.152, smRsA.114 utta.; vyaci. 28,83 divyeSu vi (punardivye) pU., pitAmahaH, vyata. peSu divyAni pratiSiddhAni yatnataH / 210; nRpra.12, dita.575, savi.167; candra.159 kArayetsajjanastAni nAbhizastaM tyajenmanuH // utta.; vyasau.75 divyeSu vi (divyeSvevaM ); vImi.217 (1) vyaka.82 bRhaspatikAtyAyanau; vyaci.85; dita. vyacivat : 2 / 96 vyacivat , pU., manuH; vyapra.85 : 172 pU.; vyama.20; vitA.200 (3) kAya (ktasya); bAla. 575; vyasau.75 pradattaM (adattaM); baal.2|99 deyaM (neyaM) 2196 kazci (kaMci); setu 110; prakA.62, samu.50. ca (tu) zaktaM (dattaM) nAradabRhaspatikAtyAyanAH. (2) vyaka. (2) mitaa.2|96 (-) (rAjabhiH zaGkitAnAM ca nirdiSTAnA 82 bRhaspatikAtyAyanI; vyaci.85, dita.575, bAla. ca dasyubhiH / AtmazuddhiparANAM ca divyaM deyaM ziro vinA // ); 2 / 99 sadA tvevaM ( sadArtheSu ) nAradabRhaspatikAtyAyanAH. smRca.97 pamA.153 (pArthivaiH zaGkitAnAM ca nirdiSTAnAM ca (3) vyaka.82 smRca.107; vyaci.84 dattasya ( dRSTasya); dasyubhiH / zaGkAzuddhiparANAM ca divyaM deyaM ziro vinA // ); smRci.52 jAyate (dIyate) kAtyAyanaH; dita.575 vyaci nRpra.12, vyapra.172 pUrvArdhaM pamAvat, uttarArdhaM mitAvata; prakA. vat ; vyapra183; prakA.67; samu.56. 62; samu.51. (3) ap.2|96 niyojyAni (vissaantaani)| - (4) vyaka.77 deyA (jJeyA) tathA (kriyA); smRca.102; / smRca.97; pamA.153; nRpra.12; prakA.62, samu.51. smRsA.115, vyaci.88 dikeSu (diSu ca); savi.171 | (4) apa.2196 tu (ta); smRca.97; pamA.153 ttu visaM (saMvi); vyasau.71 dikeSu (diSu tu) prakA.64; samu. | (cca); prakA.62, samu.51. 53 tA deyA (taM deyaM). (5) apa.2196 Si (zu); vyapra. | (5) ap.2|95 (-) ri (); byaka.81 rikthinA 180 kA (tA) manuH (naraH). | (sAkSiNAM); smRca.97 pamA.154 nA (nA); vyaci.89 ma. kA. 58 marA
Page #534
--------------------------------------------------------------------------
________________ 458 vyavahArakANDam kriyAsamUhakartRtve kozameva pradApayet // SaSTayA nAze jalaM deyaM catvAriMzati vai dhaTam / kriyAsamUhakartRtve saMbhUyaikakriyAkaraNe / vyaci.88 vizadazavinAze tu kozapAnaM vidhIyate // . dettasyApahnavo yatra pramANaM tatra kalpayet / paJcAdhikasya vA nAze tadardhArdhasya taNDulAH / steyasAhasayordivyaM svalpe'pyarthe pradApayet // tato'rdhAdhavinAze tu spRzetputrAdimastakam // (1) pramANaM apahnatadravyAnusAreNa divyAdi- tato'rdhArdhavinAze tu laukikyazca kriyAH smRtaaH| pramANam / vyaka.77 evaM vicArayan rAjA dharmArthAbhyAM na hIyate // (2) svalpe'pIti / yAdRzi svalpe RNAdau divyAbhAva- (1) 'jJAtvA saMkhyAM suvarNAnAmi tyatra suvarNazabdaH stAdRzyapi dhane steysaahsyordivymityrthH| viimi.2|99 (1) mitaa.2|99; ab.2|99 koza ... yate (spRzetputrA: aparAdhAnusAreNa divyavizeSAH dimastakam ); vyaka.78 catvA...Tam (syAccatvAriMzato dhaTaH) saMrvadravyapramANaM tu jJAtvA hema prakalpayet / vRddhaH; smRca.100 Tam (Ta:): 117 utta.; pamA.155 vRddhaH; smRca.100 TA hemapramANayuktaM tu tadA divyaM niyojayet // | viM (triM) tu (vai); vyaci.91 catvA ... Tam (syAccatvAriMzato dhaTa:) tu (vA) vidhIyate (bRhaspatiH) vRddhamanuH; smRci.52; jJAtvA saMkhyAM suvarNasya zatanAze viSaM smRtam / dita.581, savi.174 pAnaM (dAna) : 1.78 catvA ... Tam azItestu vinAze vai dadyAccaiva hutAzanam // (syAccatvAriMzake dhaTaH) (triMzadvinAze vA kozadAnaM tatra bRhavibhAge (vivAde) krameNa pitAmahaH; smRci.52, savi.168 . spatiH) vRddhamanuH; vyasau.72 vRddhamanuH; viimi.2|99 vyaci sadA (tathA); vyasau.75; vyapra.173rAko.408; prakA. vat , vRddhamanuH; vyapra.174; vyau.55 dazavi (viMzati); 62; samu.51. (1) mitA.2299; ap.2|99; vyaka.77; / vitA.197; baal.2|99 catvA ...vai (syAccatvAriMzato) viM smRca.100 pU.; smRsA.115 zlokAdhauM vyatyAsena paThitau; (triM) vidhIyate (bRhaspatiH) vRddhakAtyAyanaH; prakA.64 samu. vyaci.88dita.581 kalpa(kAra) savi.179;candra.161 52 Tam (Ta:). dApa (kalpa) utta.; vyasau.71; viimi.2|99; vyapra.174 (2)mitaa.2|99 dardhA (to'rdhA) tu (hi) kam (kAn ); vyaka. vyau.55; vitA.197 datta (hRta); prakA.64 pU.; samu.52. 78 pU.; smRca.104 vA nAze (nAze tu) tato' (tada); pamA. __ (2) mitaa.2|99; ap.2|99vyk.78 niyo (prayo); 155 tato'rdhAdhavi (tadardhAdhasya): 194 dvitIyapAdaH; vyaci. smRca.100; smRsA.116 vyakavat ; vyaci.90 niyoja 91 (paJcA(kasya nAze vA tadardhasya ca taNDulAH) pU., vRddhamanuH; (pradApa); smRci.52 pU.; dita.581 niyoja (prakalpa); smRci.52 dardhA (to'rdhA) tu (hi); dita.581 tadardhArdhasya savi.173 hema prakalpa (divyena yoja) pU. : 178 hema (hernu) (tato'rddhArthe tu) kam (kAn ); savi.174 (tadardhAdhasya nAze tu tadA (tathA) niyo (prayo) : 181 pU.; vyasau.72 vyakavat; putradAraziMrAsi ca) : 178 (paJcAdhaikasya vA nAze tadardhasya tu viimi.2|99 tadA (tatra) niyo (prayo); vyapra.174 vyakavat ; taNDulAH) pU., vRddhamanuH; vyasau.73, ( paJcAdhikasya vA nAze vyau.55, vitA.197 vyakavat ; prakA.64 samu.52. tadardhasya ca taNDulAH) pU., vRddhamanuH; viimi.2|99 vyacivat , ... (3) mitaa.2|99 Nasya (rNAnAM) ccaiva (deva); apa.21 pa., vRddhamanuH; vyapra.174 tu (hi); vyau.55 kam (kAn ); 99 rNasya (rNAnAM); vyaka.78 vRddhaH; smRca.100; pamA. vitA.197 tadardhArdhasya (tato dApyazca) tato'rdhAdha (sArdhAdhasya) 155 Nasya (rNAnAM) nAze (mAne); vyaci.91 vai (tu) tu (hi) kam (kAn); baal.2|99 vyasauvat , pU., vRddhakAtyAvRddhamanuH; smRci.52 pamAvat , pU. dita.581 rNasya (nAM) yanaH; prakA.64 smRcavat ; samu.52-53 tato (tada). tu (ca) vai (tu); savi.174 mitAvat : 178 nAze (mAne) (3) mitaa.2|99; ap.2|99 rdhArdha (vA'rtha) pU. smRca. (azItestu vinAze tu hutabhukpratyayaH smRtaH) : 179 savi.- 100 tato (tada) pU.; pamA.155 (tadardhArdhasya nAze tu laukikAzca 178 vat , utta., vRddhamanuH; vyasau.72 saMkhyAM (nAzaM) kriyAH smRtAH) pU. smRci.52-53 kyaH (kA:); dita.581; stu vinAze vai (zcaiva nAze ca) vRddhamanuH; viimi.2|99 vai savi.174 tato'rdhAdhavi (tadardhAdhasya ) pU.; vyasau.73 (tu) vRddhamanuH; vyapra.174 apavat ; vyau.55 Nasya (rNAnAM) (tato'rdhArdhanAze ca laukikI ca kriyA matA) vRddhamanuH; vyapra. bai (tu); vitA.197 khyAM (khyA) rNasya (rNAnAM); baal.| 174; vyau.55, vitA.197 pU.; prakA.64 tato (tadai); 19 vai (tu) vRddhakAtyAyanaH prakA.64 samu.52 vai (tu). samu.53 prakAvat .
Page #535
--------------------------------------------------------------------------
________________ mitA divyam-divyamAtRkA 'SoDaza mASAH suvarNa' ityuktaparimANavacanaH / nAza- | sarveSu sarvadivyaM vA viSavarja dvijottame / / shbdshcaatraaphvvcnH| mitaa.2|99 'gorakSakAn vANijakAMstathA kArukuzIlavAn / (2) sarvatra vinAzazabdasya apahnavArthatA pratye- preSyAn vAdhuSikAMzcaiva grAhayecchadravadvijAna / / tadhyA / 'dattasyApahavo yatretyupakrAntatvAt / vizaddaza- ne lohazilpinAmagniM salilaM nAmbusevinAm / vinAze triMzadvinAza ityarthaH / athavA viMza- mantrayogavidAM caiva viSaM dadyAcca na kacit / / ze dazavinAze vetyarthaH / paJcabhyo'dhikaM paJcAdhikaM divyaM tu varjayennityamArtAnAM tu gadairnRNAm / / SaTprabhRtIti yAvat / tadardhArdhasya sArdhasuvarNaprabhRte- taNDulaina niyuJjIta vratinaM mukharogiNam // vinAze taNDulAH / tadardhArdhavinAze tvaSTamAMzonasuva- vratinaM taNDulAbhakSaNavratavantam / vyaci.87 prabhRtevinAze tu putradAraziraHsparzanam / tadardhArdha divyAnadhikAriNaH vinAze tu sArdhasaptakRSNalaprabhRtervinAze tu dravyASTaguNa- mAtApitRdvijagurubAlastrIrAjaghAtinAm / vacanAdayo laukikAH zapathAH / cazabdaH smArtazapa- mahApAtakayuktAnAM nAstikAnAM vizeSataH // thAnAM saMgrahArthaH / ___+smRca.100 smRsA.117 vaizye (zUdre); vyaci.86 niM (gniH) TaM (To); (3) suvarNAnAM 'paJcakRSNalako mASaH te suvarNastu smRci.51 viSa (viSaM); nRpra.13 utta.; savi.171 utta ; SoDaza' ityuktAzItirattikAparimitahemnAM nAze'pahnave vyasau.73; viimi.2|98, vyapra.177; prakA.64 me (ma:) dazAdhikasya viMzatervA nAze koshpaanmityrthH| dita.581 utta.; samu.53 utta. zate viSaM tu pAdone hatabhuka tava dRzyate / (1) ap.2|98 vyaka.79, smRsA.117; byaci.86, -ApatribhAgahIne tu zatArdhe tu tulA smRtA // smRci.51, savi.140 tathA kAru (zilpinazca ) grAha ... kozapAnaM tadardhe vA dshpnycksptsu| jAn (viprAn zavadAcaret); vyasau.73, vImi.2198 pre tadardhe taNDulA deyAstadardhe taptamASakaH // (4); vyapra.179. (1) zate suvarNasyeti shessH| vyaka.78 (2) ap.2|98 viSaM ... t (nAgnidivyaM vidhIyate); vyaka. 80; smRca.103; pamA.160; smRsA.117 pU.; vyaci. (2) pAdone paJcasaptatisuvarNamite dhane, tribhAgahIne 87 ca (tu); smRci.51, dita. 579 sevi (jIvi) pU.; tRtIyabhAgahIne suvarNazate, tadardhe zatArdhAdhe dazapaJcaka savi.173 niM (mi); candra.163 pU.; vyasau.74 niM saptasviti / zatasya dazamAMze paJcamAMze saptamAMze vA (niH); viimi.2|98; vyapra.178 gniM (gniH) ca (tu); kozapAnaM pradAtavyamityarthaH / atra cAlpaparimANamapa- vyama.21 vyapravat ; vitA.214 gniM (gniH) sevinAm kRSTaviSayam / x byaci.90 (cAriNAm ) ca na (na tu); baal.2|99 ca (tu) utta., jAtyAdivizeSeNa dibyavizeSa: viSNuH; prakA.65, samu.54. - rAjanye'gniM dhaTaM vipre vaizye toyaM niyojayet / (3) vyaka.80; vyaci.87; viimi.2|98. (4) ap.2|98 vrati (kSati); vyaka.80 naM (nAM) Nam + vyapra. smRcgtm| xvImi. vyacigatam / (1) vyaka.78 smRsA.117; vyaci.90dheta (rdhAttaH (NAm ); smRca.103 ti (Ni); pamA.160 vyakavat ; savi.178 huta...te (dattabhuktatRtIyake): 179 dRzya (dIya); smRsA.118 vratinaM (brAhmaNaM); vyaci.87; smRci.51; vyasau.72; viimi.2|99 zate (zeSe) baal.2|99 (=); dita.579 ni (pra) vratinaM (brAhmaNaM); savi.173 ti (Ni); samu.53 dRzya (dIya) smRtA (matA) smRtyantaram . candra.163 vatinaM (brAhmaNaM) Nam (NAm ); vyasau.74; (2) vyaka.78 smRsA.117 paJcaka (paJcasu) deyA (jJeyA); viimi.2|98 laina (le na); vyapra.178 ; vyama.21; vitA. vyaci.90, savi.178 pAnaM (dAna) deyA (zeyA) kaH (kam ): 214; baal.2|99 na ni (nAbhi) viSNuH; prakA.65 ti 179 pUrvavat , utta. vyasau.72 kasaptasu (ca sapta ca); vImi. 2 / 99 kaH (kAH); bAla.2199(=); samu.53 smRtyantaram . (Ni); samu.54. ...(3) ap.2|98 vadi (vaM di); vyaka.79, smRca.103 (5) vyaka.80 rAja (dvija); smRca.103, pamA.160 tame (ttamaH) utta.; pamA.159 viSavarja (viSaM vayaM) utta.; | mAtA (mAtR) bAla (vRddha) rAja (bAla); dIka.40 ; vyaci.87;
Page #536
--------------------------------------------------------------------------
________________ 460 ' vyavahArakoNDam / 'liGginAM prazaThAnAM tu mantrayogakriyAvidAm / kArayetsajjanastAni nAbhizastaM tyjenmnuH|| . varNasaMkarajAtAnAM pApAbhyAsapravartinAm / / aspRzyAdhamadAsAnAM mlecchAnAM paapkaarinnaam| 'eteSvevAbhiyogeSu nindyeSveva prayatnataH / prAtilomyaprasUtAnAM nizcayo na tu rAjani // divyaM prakalpayennaiva rAjA dharmaparAyaNaH / / tetprasiddhAni divyAni saMzaye teSu nirdizet // tatteSAM sAkSAdivyakartRtvaniSedhArtha na punardivyena (1) tat tairniyuktsvjnaalaabhvissymityvgntpriikssaayaaH| smRca.103 vyam / smRca.104 'etaireva niyuktAnAM sAdhUnAM divyamarhati / (2) tat tat prasiddhAni sarpadhaTAdIni / dita.579 necchanti sAdhavo yatra tatra zodhyaH svakainaraiH / / (3) mitA.TIkA- aspRzyAH caNDAlAdayaH, divyamarhati rAjA kalpayitumiti shessH| smRca.103 adhamAH shuudraadyH| baal.2|99 mahApAtakayukteSu nAstikeSu vishesstH| divyadezaH na deyaM teSu divyaM tu pApAbhyAsarateSu ca // indrasthAne'bhizastAnAM mahApAtakinAM nRNAm / pratinidhidvArA etairdivyaM kAraNIyamiti draDhAyitumAha nRpadrohapravRttAnAM rAjadvAre prayojayet // sa eva- mhaapaatketi| vyapra.180 'prAtilomyaprasUtAnAM divyaM deyaM ctusspthe| .. - divyAdhikAriNaH ato'nyeSu tu kAryeSu sabhAmadhye vidurbudhAH // 7 divyAni pratiSiddhAni ytntH| (eSu vAde) saja (svaja) zastaM (zapta); byaci.88 kAra dita.579; vyasau.74, vyapra.179 bAla (buddha) rAja (bAla); (bhAva) manuH (nRpaH); savi.173 pApe (vAde) sajja (svaja); vyama.22 vyapravat ; baal.2|99; prakA.65 naardH| vyasau.74 manuH (naraH); viimi.2|98 kAra (bhAva) tyajesamu.54. nmanuH (jayennRpaH); vitA. 216 kAra (tAra) yeSu (eSu) mnu| (1) vyaka.80 zaThA (madA); smRca.103; pamA.160 (naraH); prakA.65 smRcavat ; samu. 54 savivat . zaThA (zamA); vyaci.87 tA (tI) utta.; vyasau.74 zaThA (1) mitaa.2|99; smRca.104 zyAdhama (iyadhana); (madA) tu (ca) tA (tI); vyapra.179 vyasauvat ; vyama.22 pamA.161 aspRzyA ...nAM (dhanadArApahArANAM); dita. zaThA (madA) ca (tu); bAla. 2 / 99 zaThA (savA) tA (tI); | 579 tu (ca); vyapra.180; vyau.55; vyama.21; vitA. prakA.65 nAradaH; samu.54 tu (ca), 214 prAtilomya (pratiloma); prakA.65 smRcavat ; samu.54. (2) vyaka.80 smRca.103 praya (ca ya); pamA.161 (2) mitaa.2|99; smRca.104; pamA.161, dita. ninyeSveva pra (ninditeSveva); dIka.40 utta.; vyaci.87-88 579 saMzaye (samaye); vyapra.180, vyau.55 ye (ya); nindhaSveva (nityameva) naiva (deva); dita.579 utta.; vyasau. / vyama.21 ditavat ; vitA.214 tatpa (tattat) teSu (Su vi);. 74 pamAvat ; vyapra.180; vyama.22 bAla.2199; prakA. prakA.65, samu.54 ditavat . 65 smRcavat ; samu.54 Sveva (pvapi). | (3) mitaa.2|99 droha (drohe); vyaka.82 ne'bhi (neSu) (3) vyaka.80, smRca.103, pamA.161 necchanti | re prayo (reSu yo); smRca.105, pamA.163 indra (daNDa); (na santi) dhyaH (dhyAH); dIka.40 pU., vyaci.88 etareva | vyaci.85, smRci.52, dita.576 mitAvat ; savi. ni (eteSvevAbhi) zodhyaH (sAdhyaM); dita.579 etaraiva ni | 183 re (ri); vyasau.75 ne (nA) prayoja (pravarta); vyapra. (ebhireva pra) pU.; vyasau.74 zodhyaH (sAdhyaH); vyapra.180 182; vyau.55 mitAvat ; vyama.22; vitA.214 pamAvat ; vyama.22 pamAvat ; bAla.299 reva (rapi) raiH / mitAvat ; prakA.65, samu.55. (raH); prakA.65, samu.54 dhyaH (dhyaM). (4) mitaa.2|99 tu... madhye (sabhAmadhye divyaM deyaM);vyaka. (4) apa.2196; vyaka.81 Su ca (bhRguH); vyaci.88 82, smRca.105, pamA.163, vyaci.85 prAtilomya vyakavat ; vyasau.74 vyakavat ; viimi.2|98 vyakavat; (pratiloma) tu (ca) madhye (sthAne); smRci.52 tu (ca); dita. vyapra.180. 576 tu kAryeSu (kAryeSu ca); savi.183 ato (tato); vyasau. (5) vyaka.81 manuH (naraH); smRca.104 yeSu pApe 75 tu(ca) madhye (sthAne); vyapra.182; vyau.55 'nye ...yeSu
Page #537
--------------------------------------------------------------------------
________________ divyam-divyamAtRkA 461 (1) indrasthAnaM indradhvajamukhasthAnam / . vyaka.82 ityarthAduktam / smRca.105 ..(2) divyamiti sAmAnyenAbhidhAnAnna ghaTasyaiveyaM avaidhatvasaMdehe punardivyaM deyam dezavyavasthA / kintvanuktadezavizeSANAmanyeSAmapItyava- sAdhayettatpunaH sAdhyaM vyAghAte sAdhanasya hi / gantavyam / smRca.105 dattAnyapi yathoktAni rAjA divyAni varjayet / (3) indrasthAne indrdhvjsthaane| dita.576 mUkhailubdhaizca duSTaizca punardeyAni tAni vai|| (4) anyeSu kAryeSu svalpakAryeSu adhikakAryeSva- (1) sAdhanasya hi divyasya vyAghAte nirNAyakatvAbhAve pyuttamAnAM satyAdipuSpAntAH zapathA eva / divyaM deya- punaH sAdhyaM divyena sAdhayet / ayathAzAstraM ca dattAnyapi miti divyagrahaNAddhaTAdi viSAntAnyavagantavyAni / indra- divyAni rAjA vyAvartya yathoktAni dadyAdityarthaH / sthAnamiti prakhyAtadevatAyatanamupalakSayati / savi.183 mUrkhAdigrahaNamayathAzAstradAnopalakSaNArtham / ap.2|97 . (5) indrasthAne indrdhvjpuujaasthaane| vyapra.182 (2) dattAnItyasya muukhairityaadinaa'nvyH| vyaka.82 (6) mitA.TIkA-- indrasthAnamindrapratimA yatra yethoktavidhinA deyaM divyaM divyvishaardaiH| tatretyarthaH iti kecit / indrasya parezvarasya sthAnam / ayathoktapradattaM tu na zaktaM tasya sAdhane / tatreti svayam / baal.2|99 divyAGgasnAnAdividhi: 'dezakAlAvirodhena yathAyuktaM prakalpayet / sacailasnAtamAhUya sUryodaya upoSitam / anyena hArayeddivyaM vidhireSa viparyaye // kArayet sarvadivyAni nRpabrAhmaNasaMnidhau / .. (1) anyena pratinidhinA, hArayet kArayet , .. pitAmahaH . .. viparyaye abhiyuktasyAsAmarthye / * vyaci.87 dinyaviSayaH (2) viparyaye divyakAriNo'sAmarthya yuktaM prakalpa- yasmin yasmin vivAde tusAkSiNAM nAsti sNbhvH| yet / viparyaye pUrva pitrAdighAto mahApApaM vA kRtamiti sAhaseSu ca sarveSu tatra divyAni dApayet // nishcye| vyama.21 mahAparAdhe divyAni dApayetpRthivIpatiH // adezakAladattAni bahivAsakRtAni ca / tattulAdivyaviSayam / / smRca.96 'vyabhicAraM sadA'rtheSu kurvantIha na saMzayaH / / : divyaniruktiH vAso nivAso janasthAnaM tasmAd bahirnirjanapradeza yasmAddevaiH prayuktAni puSkarArthe manISibhiH / iti yAvat / anena janasamakSameva divyAni deyAni * vyAkhyAsaMgrahaH sthalAdinirdezazca kriyAprakaraNe (pR.233) . * dita. vyacivat / draSTavyaH / ('nyeSAM tu sarveSu); vyama.22; vitA.214 prAtilomya (prati (1) apa.2197; vyaka.82 vyAghAte (vyAvartI) tRtIyA) loma) tu (ca); prakA.65.66, samu.55... . ( mUlubdhaina deyAni avanItaistathaiva ca ); vyaci.85 (1) vyaka.80 dezakAlA (kAladezA) prakalpa (vizodha) sAdhayettat (sAdhyate tu). viparyaye (prakIrtitaH); vyaci.87; dita.579 ryaye (ryayet); (2) vyaka.82 tu (ca) tasya (sAdhya) bRhaspatikAtyAyanau; vyasau.74 dezakAlA (kAladeza); viimi.2|98 kAlA (kAla); smRci.52 (ayathoktapradAtustu na satyaM satyasAdhanam ); vyapra.180 dezakAlA (kAladezA); vyama.21; vitA.216 vyasau.75 zaktaM (satyaM); baal.2|99 deyaM (neyaM) ktapra (ktaM vyasauvat ;rAko.411 deza...dhena (kAladezAvirodhe tu) pitA- | pra) tu (ca) zaktaM tasya (dattaM sAdhya) nAradabRhaspatikAtyAyamAH; . mahaH, baal.2|99 vImivat , vidhireSa vivarjayet iti kalpa- samu.55 ktapradattaM (ktaM prayuktaM) zaktaM (satyaM).. tarupAThaH; samu.54 hAra (kAra). (3) vyaka.82 viSNukAtyAyanau; smRsA.118 cai (ce); (2) ap.2|97; vyaka.82 vAsa (vAdi) 'rtheSu ( tvevaM) vyaci.84; smRci.52 Sitam (SitaH); vyasau75. bRhaspatikAtyAyanau; smRca.105, baal.2|99 vAsa (vaadi)| (4) smRca.96; prakA.62; samu.50. . nAradabRhaspatikAtyAyanAH; prakA.66, samu.55. . (5) smRca.50, savi.106 (= ); prakA.33.
Page #538
--------------------------------------------------------------------------
________________ 462 vyavahArakANDam / parasparavizuddhathartha tasmAddivyAni nAmataH // (2) divyaM dhaTAdipaJcakeSvanyatamam / etAnIti atropakramasAmarthyAdevikAni nAmata iti lkssyte| yAjJavalkyena vizeSitatvAt / smRca.96 devaiH prayuktAnIti nimittadarzanAt / upasaMhArasAmarthyAt STambhAbhiyuktAnAM dhaTAdIni vinirdizet / divi saMbhava nimittAnIti gamyate, divyAni nAmata taNDulAzcaiva kozazca zaDkAsvetau niyojayet / / ityuktatvAt / tena zrutyarthAbhyAmanena pacanena dhaTAdI- (1) iti, tadalyAbhiyoge zaGkAyAM ca kozavidhAyanAmAjigamanAdAjyamitivat yaugikaM nAmadvayamuktam / kam / mahAbhiyoge'vaSTambhAbhiyoge ca zIrSakasthe . smaca.50 'bhiyoktaryeva koza ityavirodhaH / apa.2195 __ nava divyaprakArAH (2) avaSTambho nizcayaH / dhyaka.81 ahamuddezato vacmi saMdigdhArthaprasiddhaye / (3) avaSTambho'tra nizcayaH zirovartiteti kecit / dezakAlArthasaMkhyAbhiH saMyuktAnyanupUrvazaH // dita.579 aparAdhAnurUpeNa sAdhvasAdhuvivakSayA / (4) mitA.TIkA---- tathA ca mahAbhiyogo mahAbhizAstroditena vidhinA pradAtavyAni nAnyathA // zApaH / sa ca dvividhaH / zaGkitaH sAvaSTambhazca / svopari dheTo'gnirudakaM caiva viSaM kozastathaiva ca / daNDamaGgIkRtya lApitaH sAvaSTambhaH / evamalpAbhiyogetaNDulAzcaiva divyAni saptamastaptamASakaH // 'pIti bodhym| baal.2|95 'aSTamaM phAlamityuktaM navamaM dharmajaM bhavet / 'ziraHsthAyivihInAni divyAni parivarjayet / divyAnyetAni sarvANi nirdiSyAni svymbhvaa|| dhaTAdIni viSAntAni koza eko'zirAH smRtaH / / zirSakavartanaM, aparAdhazaMkAnizcayAdyanusAreNa divyavizeSAH (1) zakAbhiyogakozaviSayametat / apa.296 abhiyoktA ziraHsthAne divyeSu parikIrtyate / (2) zaGkAbhiyogAdiviSaya iti zeSaH / mahAabhiyuktAya dAtavyaM divyaM zrutinidarzanAt // mitAvyAkhyAnaM 'tulAgnyApa' iti yAzalkyazloke (pR.444) (1) nanu cAbhiyoktaiva sAdhyArthavaktA yazca sAdhya- draSTavyam / vImi., vitA.' mitaavt| nirdezakaH sa eva sAdhanavAdIti tenaiva divyaM kAryamiti (1) mitA.2295 tau niyojayet (va na saMzayaH) smaraNam / nyAyyam / atrottaram - 'zruti nirdezanAt' iti / ap.2|95 mitAvat ; vyaka.81 vinirdizet (tu dApayet ) ayamarthaH- yathA mAnuSaM pramANamabhiyoktrA mithyottare zaGkAskhetau (kAyeM to vi); smRca.98 tau (tAn ) utta.; pamA. kArya tathaiva divyasya prAptiAyasiddhA vacanenAnyathA 152mitAvat , smaraNam : 153; subo.2|96(=)mitaavt , utta.; vyaci.88 vinirdizet (tu dApayet ); nRpra.12 tau kriyata iti / ap.2|95 niyojayet (va na saMzayaH); dita.579 mitAvat , smRtyantaram / (1) vyasau.71. savi.168 mitAvat , smRtyantaram ; vyasau.74 byacivat / (2) mitA.2195; apa.2195 tathaiva ca (ca paJcamaH); vImi.295 mitAvat ; vyapra.171,173, vyau.53 vIsi.29. mitAbata . ya .. 7.03. uttarArdhe (SaSThaM ca taNDulaH proktaM saptamaM taptamASakam ); nRpra. bhiyu (diyu) zeSa mitAvat, smRtyntrm| vyama.20 ava 12, savi.167 (-) maH (maM) kaH (kam ); vyau.52 (sAva) tau niyo (tAni yo); vitA.196 mitAvat , smRtyasavivat ; vitA.195, rAko.406 tathaiva ca (ca paJcamaH) ntaram / prakA.62 smRcavat , utta. samu.51 ava (sAva). taNDulAzcaiva divyAni(SaSThaM ca taNDulaM proktaM)kaH (kam ). (3) apa. (2) apa.2296 ko'zi (vAzi);byaka.81ni pari (dIni 2 / 95.(4) shunii.41742;ap.2|95 kIrtya(kalpa)divyaM... vi); smRca.97 smRtaH (smRtAH ); pamA.154 vyakavat ; nAt (zrutinirdezanAdapi); vyaka.81 ne(yI)kIrtyate (kalpayet) vyaci.83 raH sthAyi (rovAdi) (catvAri tu ghaTAdIni kozazcaivAzruti (smRti); smRca.96 kIrtyate ( kalpitaH): 97 utta.; 'zirAH smRtaH); smRci.52uttarArdha vyacivat :nRpra.12vyAni pamA.152; byaci.83 zruti ... nAt (divyavizAradaiH); pari (jyAdIni vi); dita.575 uttarArdha vyacivat ; savi. smRci.51 vyakavat / nRpra.12 |te (tayet); vyapra.172 168 (-); viimi.2|95 vyacivat ; vyapra.173 ko'zi prakA.62 ramRcavat , pU. samu.50 smRcavat . (kaH zi); prakA.62 smRcavat ; samu.51 smRcavat .
Page #539
--------------------------------------------------------------------------
________________ divyam-divyamAtRkA tatvAbhiyoge kozo'pi ziraHsthAyi vihIno vayaM eva / / (2) mitA.TIkA-'cauryazaGkAbhiyuktAnAmiti yadya'zIrSakasthe'bhiyoktari' iti paJcadivyazeSatayA yAjJa- pyavizeSeNoktaM tathApi taptamASasya tIkSNatvena mahAdivyavalkyenoktatvAt / mahAtattvAbhiyogeSvapi rAjaprAD- tvAt taptamASAnusAreNAnimittasya cauryazaGkAyA mahattvaM vivAketarasabhAyAM tu na dhaTAdidivyapaJcake ziraHkalpa- yuktamiti bhAvaH / subo.2|96 namasti / smRca.97 dhaTaM dadyAt sahasrArdhe tathAyasam / atha cedAtmazuddhayarthaM divyaM prakramate nrH| ardhasyArdhe tu salilaM tasyArdhe tu viSaM smRtam // azirastasya dAtavyamiti shaastrvinishcyH|| (1) yadvyApahAre pAtityaM bhavati tadviSayaM pitArojabhiH zaGkitAnAM ca nirdiSTAnAM ca dsyubhiH| mahavacanaM , itaradravya viSayaM yogIzvaravacanamiti / AtmazuddhiparANAM ca divyaM deyaM ziro vinA / / mitaa.2|99 (1) corayatAmasmAkamete saMghAtina ityevaM dasyubhi- (2) yadA tu yathAvaNe dhaTAdIni bhavanti karizca nirdiSTAnAM divymshirH| ap.2|96 guNavantastatrAha pitAmahaH- sahasre viti| ap.2|99 (2) mitA.TIkA-atra nirdiSTAnAM ca dasyubhiri- (3) tad prAgdRSTadoSapuruSaviSayam / smRca.102 tyuktyA zabdatazcauryAbhizaGkA yadyapi na pratIyate tathApi (4) yatra alpAparAdhe pAtityaM tadviSayamiti / etatsarve 'rAjabhiH zaGkitAnAmi'tyupakramabalAt dasyUnAma- steyasAhasaviSayamiti / +dita.581 vizvasanIyatvena tanirdiSTe'pyAzaGakaiva jAyata iti / mahApAtakazaGkAyAM parazustaptamASakaH (1) / *subo.2|96 paJcaniSke tadardhe ca tadardhe taptamASakaH // caurye tu taNDulA deyA nAnyatreti vinizcayaH // jAtikarmAdyadhikArivizeSaNAnusAreNa divyavivekaH . . anyatra strIsaMgrahAdau na tu dattApahnave / 'tadardhArdhasya brAhmaNasya dhaTo deyaH kSatriyasya hutAzanaH / taNDulA' iti vakSyamANakAtyAyanavacanena taNDula divyavi vaizyasya salilaM proktaM viSaM zUdrasya dApayet / / dhAnAt / etadalpacauryazaGkAyAM veditavyam / vyapra.173 sarveSAmeva varNAnAM kozazuddhividhIyate / alpacauryAbhizakAyAM tptmaasskmaadishet|| sarvANyetAni sarveSAM brAhmaNasya viSaM vinA / / taptamASo'pi laghvartheSu zaGkAyAmeva / smRca.98 brAhmaNAdInAmapi na saarvkaalikstulaadiniymH| 'cauryazaGkAbhiyuktAnAM taptamASo vidhIyate // xmitaa.2|98 (1) taptamASastu mahAcauryAbhizaGkAyAmeva / kuSThinAM varjayedagni salilaM zvAsakAsinAm / +mitaa.2|96 pittazleSmavatAM nityaM viSaM tu parivarjayet / / * bAla. (2 / 96) subovat / +dita., vyapra., vyau. mitaavt| + vyapra. ditvt| -dita. mitAvat / savi., vitA. (1) ap.2|96. (2) shunii.4|744 rAjabhiH 'tulA strIbAle'ti yAjJavalkyavacanasya (pR.447) mitAgatam / (pArthivaiH ); mitA.2016 (=); ap.2|96; vyaka.82; (1) mitaa.2|99; ap.2|99; smRca.102, dita. dIka.40; vyaci.84, viimi.2|96. 581 (=) tathAyasam (hutAzanam); vyapra.174; vyau. . (3) dIka.42; smRci.52 tre (sye); dita.581 tu (ca) 55, vitA.196; prakA.64 yAzavalkyaH ; samu.53. :606, vyapra.173; vyau.53 tu (ca); vitA.201, (2) samu.53. (3) mitaa.2|98 ; vyapra.178; vyau. 264, rAko.408. (4) smRca 98; samu.51 mi (di). 53; vitA.207. (4) mitaa.2|98, dita.578 za (5) shunii.4|746 ryazaGkAbhi (ryAmizaGkA); mitA.2196 (zAt); savi.172 (=) ditavat ; vyau.54, vyama.21 smaraNam; ap.2|95 (=); vyaka.81 taptamASo vidhIyate za (zAt) viSaM vinA (vinA viSaM); vitA.208; samu 53. (ghaTAdIni tu dApayet);vyaci.88 nupra.12;dita.581caurya- (5) mitaa.2|98; ap.2|98; smRca.103, pamA. * zaGkA (mahAcauryA) smRtiH vyasau.74;vyapra.173 ryazaGkAbhi | 160; dita.578 (2); savi.173 kAtyAyanaH; vyapra. (ye'bhizaGkA); vyaDa.53, vitA.201 vidhI (bhidhI). 179; vyau.54; prakA.65, samu.54.
Page #540
--------------------------------------------------------------------------
________________ 464 taM pravakSyAmi tatvena vAdinazca balAbalam // / yeSAM tu vyAdhivizeSeNAgnyAdiniSedhaH teSAmagnyAdikA-le'pi sAdhAraNaM deva divyaM bhavati / mitA. 298 caitro mArgaziracaiva vaizAkhazca tathaiva ca / tulAdyeva + 1 madyapastrIvyasaninAM kitavAnAM tathaiva ca / ete sAdhAraNA mAsA divyAnAmavirodhinaH // 'ghaTaH sarvartakaH prokto vAte vAti vivarjayet / agniH zizirahemantavarSAsu parikIrtitaH // 2 ghaTagrahaNaM kozasyApi pradarzanArtham / smRca. 104 zairISme tu salilaM hemante zizire viSam // grISme salilamityuktaM himakAle tu varjayet // kozastu sarvadA devastulA syAt sArvakAlikI || vyavahArakANDam kozaH prAjJairna dAtavyo ye ca nAstikavRttayaH // mahAparAdhe nirdharme kRtaghne kI kutsite / nAstikAyadAseSu kozapAnaM vivarjayet / / mahAparAdho mahApAtakam / nirdharmo varNAzramadharmarahitaH pAkhaNDI / kutsitaH pratilomajaH / dAzAH kaivartAH / ityadhikAriniyamaH | mitA. 2 / 112 * toyamagnirviSaM caiva dAtavyaM balinAM nRNAm / bAlavRddha striyazcaiva parIkSeta ghaMTe sadA // iti vacanAd durbalAnAmapi sarvathA vidhiprati dhAtukAlAnatikrameNa jAtivayovasthAzritAni divyAni deyAni / * mitA. 298 vratAnAM kRzAGgAnAM bAlavRddhatapasvinAm / strINAM ca na bhaveddivyaM yadi dharmasvavekSyate X // divyavizeSeSu kAlavizeSaniyamaH "yo yasya vihitaH kAlo vidhiryasya ca yo yathA / + dita. mitA dina mitaagtm| vyAkhyAsaMgraha 'samatAnAmiti nArado (1.452) / (1) mitA. 2 / 112; apa. 2 98, 2 / 113; vyaka. 80 bAradaH; smRca. 103 za (zaM) vyaH (vyaM); pamA. 160 madyapatrI ( paNyastrINAM smRtyntrm| vyaci 871 smRci. 510 dita.6 04 tavA(rAtA)nAradaH; savi. 173 kAtyAyanaH; dhvasau. 74; vImi 2 / 98; vyapra. 179; vyau. 68; vitA. 214; rAkau. 411; bAla. 2 / 99; prakA. 65 smRcavat ; samu.54. (2) mitA. 2 / 112; dita. 605 naardH| mc.8|116 vivarjayet (vigarhitam); vya. 18 ne (maM) kA (ke pratyu). ' (3) mitA. 2 / 98 pU. apa. 2 / 986 dita. 578 ( = ) 54 pU. ditA. 119 (= ). pU. ); (5) vyaka. 78-79 taM pra ( tatra 51) sI. 73 yasya ca kozagrahaNaM sarvazapathAnAmupalakSaNam / taNDulAnAM punavizeSAnabhidhAnAt sArvakAlikatvam / mitA. 2197 avyavasthitamaryAdaM viSaM prAvRSi jAyate / / vyaMci . 85; smRci. dramyasya) tatve (divye) e balA (yathA); vyapra. 1803 bAla. 2 / 97 ( = ). (1) mitA. 2 / 97 ( = ) zira (zirA); apa. 2 / 97 zira (zirA) va ca (va hi); vyaka. 79; smRca.104 mitAvat pamA. 162; smRlA. 117 apavat, bRhaspatiH; vyaci.85 apavat; smRci. 51 va ca ( va hi ); dita. 576 apavat; savi. 171 hArItaH candra. 162 mitAna vysau.72| vImi 297 divyaM.181 mitAvat spaDa 14 = ); vyama. 22 vitA. 204 nAradaH / rAkau . 4113 samu.55 mitAvat . (4) mitA. 2 / 98 kuzA ... vRddha (bhRzArtAnAM vyAdhitAnAM bekSyate (pekSitaH); apa. 2 / 98 satratAnAM (brAhmaNAnAM ); smRca 103 ca (tu) mA. 161 pada smRci 51 pUdita. mitAda (peya) savi. 172 kuzA... (zAtAMnA yAcitAnAM) mastvavekSya (rmAnapekSa); vyapra. 179 pUrvArdha mitA bat; vyaDa. 53 smRcivat; prakA. 65 smRcavat. 3 (2) apa. 297 (azimivarSAvacicadA yet ); vyaka. 79 nta (nte pari ( ca pra); smRca. 104 varja ( sarja ) nta (nte ); pamA. 162 apavat; smRsA. 117 kaH (pu) agniH (bahiH pari ca pra) budaspatiH 85 smR5i1 vyavat dita. 576 candra. 162 (=) agniH (vahniH); vyasau.73 vyakavat; vImi. 2 97; vyapra. 1813.22 vA nAti (vAti vAte) vittA. 204, 207 vyamavat, pU.; rAkau . 412 vyamavat; bAla. 2 1971 prakA. 65 smRcavat; samu. 54 smRcavat . (3) vyaka. 79; smRca. 104; bRhaspatiH; vyaci.85 smRsAvat 506 nipam (tathA) vyama. 221 (ca) smRsA. 117 tu (pu) smRci. 51 smRsAvat ; vasau.71 (5) 181 (5) candra.162 bImi 2010 rAkau . 412; prakA. 65; samu.54. (4) apa. 2 / 97 hima... yet (virSa kAle himAbahe); pamA. 162. (5) mitA. 2 97 (= ); dita. 576; savi. 171 hArItaH vya54 (). (6) vya55 bAla. 2/170
Page #541
--------------------------------------------------------------------------
________________ divyam-divyamAtRkA pUrvAhne'gniparIkSA syAt pUrvAhe ca dhaTo bhavet / / prAGmukhaH prAJjalirbhUtvA prADvivAkastato vdet|| madhyAhna tu jalaM deyaM dhrmttvmbhiipstaa|| ehyehi bhagavan dharma asmindivye samAviza / 'divasasya tu pUrvAhne koshshuddhividhiiyte| sahito lokapAlaizca vasvAdityamarudgaNaiH // rAtrau tu pazcime yAme viSaM deyaM suzItalam / / AvAhya tu dhaTe dharma pazcAdaGgAni vinyaset / / divyAdhyakSaH dhaTagrahaNaM upakalpitadivyopalakSaNArtham / sarveSu pratyakSaM dApayed divyaM rAjA vA'dhikRto'pi vaa| | divyeSu dharmAvAhanasyAGgavinyAsasya ca vakSyamANatvAt / brAhmaNAnAM zrutavatAM prakRtInAM tathaiva ca // smRca.107 sarvadivyeSu devatAvAhanAdhamantrAdividhiH indraM pUrve tu saMsthApya pretezaM dakSiNe tathA / 'divyeSu sarvakAryANi prADvivAkaH smaacret|| varuNaM pazcime bhAge kuberaM cottare tathA / adhvareSu yathA'dhvaryuH sopavAso nRpAjJayA / agnyAdilokapAlAMzca koNabhAgeSu vinyaset / sarvakAryANi sAdhAraNAni asAdhAraNAni c| pa.; smRci.53 ghoSaizca gandha (nirghoSaidhUpa); dita.583; _ smRca.107 savi.186 utta.; vyasau.77 smRcivat , pU. ; vyapra.183 : taMta AvAhayeddevAn vidhinA'nena dharmavit // 190 ghoSaizca (nirghoSaiH); vyau.55 prAGmukhaH prAJjaliH anena vakSyamANena / smRca.107 (prAJjaliH prAGmukho): 58 vyapravat , pU.; vyama.22 utta. vAditratUryaghoSaizca gndhmaalyaanulepnaiH| 25 pR.; rAko.415; prakA.67 utta.; samu.56 utta.. (1) ap.2|97 ca... vet (codvaheddhaTam ) dharma...tA (ma 57 pU. dhyAhvAtparato viSam ) nAradaH; pamA.163; vyaci.84 ca (1) mitaa.2|102 asmi (hyasmi); ap.2|102 (tu) tatva (satya); savi.170; mc.8|116 pUrvAle ca vyAsaH; vyaka.85 zca (stvaM); smRca.107; pamA.164, (aparAle); viimi.2|97 ca (tu); vyapra.181; vyau.54; vyani.11 [mayArAmaH]; smRci.53 asmin divye (divye 'smiMstvaM); nRpra.13 divye (deze) marudgaNai (samagrakai:); dita. vyama.22; vitA.205, rAko.412; samu.57 ca ( tu). 584,592 asmin divye (divye hyasmin ) : 587 zva (2) ap.2|97 sya tu (syaiva) lam (le) nAradaH; pamA. (stvaM) zeSaM pUrvavat ; savi.187; mc.8|116, vyasau.77 163; vyaci.85 le (dhai) lam (le); savi.170 su (sa); asmindivye (divyametat); viimi.2|97 (3) asmin mc.8|116, viimi.2|97 koza ( kAla); vyapra.181 divye (divyametat ) zca (stvaM); vyapra.183 mitAvat ; vyau. yAme (bhAge) lam (le): 209 (3)pUrvavat , utta.; vyau. 55; vyama.23; vitA.220 (3); rAko.415; prakA. 54 tu pa (ca pa) su (tu); vyama.22; vitA.205; rAko. 412; samu.57 lam (le). 67; samu.56. (3) vyaka.82; smRca.105 jA (zA) to (tA); pamA. | | (2)mitaa.2|102, smRca.107; pamA.164;smRci. 164 vA'dhi (adhi); vyaci.84 divyaM (daNDa) prakR (nRpa); 53 dita.58 53; dita.584 tu (ca); savi.187; vyapra.183, vyau. smRci.52; dita.577; savi.183; vyasau.75; vyapra. 55; vyama.23, rAko.415; prakA.67 samu.57. . 183; prakA.66, samu.55. (3) mitaa.2|102, smRca.107; pamA.164 dakSiNe (4) mitaa.2|97; ap.2|97; vyaka.82, smRca. tathA (cApi dakSiNe); smRci.53, dita.584 co (u), 107:110 pU. pamA.164 pU. vyaci.84; smRci. savi.187 viimi.2|102, vyapra.183 saMsthApya 52; dita.586, savi.184 samAcaret (prakAzayet) prajA (vinyasya); vyau.55, vyama.23, rAko.415 ndaM pUrve patiH; viimi.2|97; vyapra.183, vyau.55; vitA.212; (ndrapItA) tezaM (taM vA); prakA.67; samu.56. rAko.413; prakA.67:69 pU., nAradaH, samu.56. (5) smRca.107; pamA.164; vyapra.183, vyau.55 (4) mitaa.2|102, smRca.107 pamA.164 bharma (mantra); byama.22; prakA.67, samu.56. smRci.53 dita.584 spha (sphA); savi.187 vImi. . (6) mitaa.2|102, apa.21102 gandha (dhUpa); vyaka. 2 / 102, vyapra.183; vyau.55; vyama.23rAko.415, 84 pU. smRca.107 utta.; pamA.164 utta: 170 prakA.67, samu.56. mya. kA. 59
Page #542
--------------------------------------------------------------------------
________________ 466 vyavahArakANDam * indraH pIto yamaH zyAmo varuNaH sphttikprbhH|| 'ityete dvAdazAdityA nAmabhiH parikIrtitAH / 'kuberastu suvarNAbho hyagnizcApi suvrnnbhH| agneH pazcimabhAge tu rudrANAmayanaM viduH // tathaiva niRtiH zyAmo vAyudhUmraH prazasyate / vIrabhadrazca zambhuzca girizazca mhaayshaaH| . IzAmastu bhavedrakta evaM dhyAyet kramAdimAn / ajaikapAdahirbudhnyaH pinAkI cAparAjitaH / / indrasya dakSiNe pArzve vasUnAvAhayed budhaH // bhuvanAdhIzvarazcaiva kapAlI ca vizAmpatiH / dharo dhruvastathA soma aapshcaivaanilo'nlH| sthANurbhavazva bhagavAn rudrAstvekAdaza smRtAH / / pratyUSazca prabhAtazca vasavo'STau prakIrtitAH // pretezarakSomadhye ca mAtRsthAnaM prakalpayet / / "devezezAnayormadhye AdityAnAM tathAyanam / / brAhmI mAhezvarI caiva kaumArI vaiSNavI tathA / dhAtAryamA ca mitrazca varuNoM'zo bhagastathA // vArAhI caiva mAhendrI cAmuNDA gaNasaMyutA / / indo vivasvAna pUSA ca parjanyo dazamaH smRtH| ' niruttare bhAge gaNezAyatanaM viduH| - tatastvaSTA tato viSNurajaghanyo jaghanyajaH / / varuNasyottare bhAge marutAM sthAnamucyate // (1) mitaa.2|102 hyagni (vahni); smRca.107; pamA. parjanyo (jayanto) (tatastUSA to vighnarAjazcAnyo jaghanyajaH); 165 hya ('pya); smRci.54 mitAvat ; dita.584 prakA.67; samu.56. mitAvat, savi.187 stu (zca) agnizcApi (agnizcaiva); (1) mitaa.2|102, smRca.107 pramA.165, dita. vImi.102 mitAvat ; vyapra.183 zcApi (zcaiva); vyau. 584 nAmabhiH (manunA ); savi.187 viduH (smRtam); 55hya (a); vyama.23 stu (zva) va (a); rAkA.415 bhA vImi.102:vyapra.184, vyau.55vyama.23:vitA. hya (bhaH a); prakA.67; samu.56 hya (a). 220 (3) pU., rAkau.416 tyA nA (tyanA) yanaM (pi - (2) mitaa.2|102 vAha (rAdha); smRca.107; pamA. taM); prakA.67; samu.56. . 165; smRci.54, dita.584 pUrvArdhe (IzAnastu bhavet | (2) mitaa.2|102, smRca.107; pamA.165, dita. zaklo'nantaH zukla eva ca / brahmA caiva bhavedrakta evaM dhyAyet 584: savi.187 giri (bAgI); ghImi.2102 vyapra. kramAdimAn // ); savi.187; viimi.2|102 mitAvat ; | 184; vyau.55; byama.23; vitA.220(8); rAko.416 dhyapra.183 vAha (sthApa); dhyau.55; vyama.23, rAkau. banya: () cA (cIna (ta: prakA:: mama .. 415 mitAvat ; prakA. 67; samu.56. . | (3) mitaa.2|102, smRca.107; pamA.165 bhava - (3) mitA.22102, smRca.107 bhAta (bhAva); pamA. (bhaMga); dita.584 stve (zcai); savi.187-188 bhava 165 bhAta (bhAsa); dita.584 pamAvat ; savi.187 (bhaMga) drAstve (drA e); viimi.2|102, vyapra.184; vyau. pamAvat ; viimi.2|102 pamAvat ; vyapra.184 nilo'nala: 55; vyama.23; vitA.221 ( 3 ) drAstve (drA e); rAko. (nalo'nila:); vyau.55; byama.23 pamAvat ; vitA. - 416 nAdhI (nAbhI) drAstve (drA e); prakA.67 samu.56. 220 (-); rAko.415 pamAvat ; prakA.67 pamAvat ; samu. (4) mitA.21102 ca (tu); smRca.107; pamA.165) 56 pamAvat .. . dita.584 kSomadhye ca (kSasomadhye); savi.188 prete ... ca / (4) mitaa.2|102 yanam (gaNam ) No'zo (NoM'zuH) (prajezarakSasormadhye); viimi.2|102, vyapra.184; vyaMu. smRca.107; pamA.165 NoM'zo (Nezau ); dita.584 55, vyama.23; rAko.416; prakA.67; samu.56.... (indrezAnayomadhye AdityAnAM ca tathAyanam ) NoM'zo (No'zu); (5) mitA.21102, smRca.107; .pamA.165 caiva savi.1877 viimi.2|102; byapra.184; vyau.55 mAhendrI (ca mahendrANI); dita.584.. savi.183 vaiSNavI pamAvat ; vyama.33; vitA.220 NoM'zo (No'zuH) utsa. tathA (caiva vaiSNavI) ndrI (ndrA) yu (ba); viimi.2|102, rAko.416 NoM'zo (Neza); prakA.67; samu.56.. vyapra.184; vyau.55; vyama.23, vitA.221 (); * (5) mitaa.2|102; smRca.107; pamA.165, dita. rAko.416; prakA.67; samu.56 gaNasaMyutA (sapta mAtaraH). 584 savi.187 viimi.2|102 vyapra.184; vyau. (6) mitaa.2|102, smRca.107; pamA.165, dita. 55, vyama.23 smRtaH (tathA); vitA.220; rAko,416 584-585, savi.188 vImi.22102, vyapra.184)
Page #543
--------------------------------------------------------------------------
________________ divyam-divyamAtRkA 467 'pavanaH sparzano vAyuranilo maarutstthaa| (2) teSAmAdyupakalpamaM padArthAnusamayena kArya na prANaH prANezajIvau ca maruto'STau prakIrtitAH // kANDAnusamayena / tathAtve prayogavacanAvagatasahatvabAdhAghaTasyottarabhAge tu durgAmAvAhayed budhH| ptteH| smRca.108. etAsAM devatAnAM tu svanAmnA pUjanaM viduH|| ... 'caturdikSu tathA homaH kartavyo vedpaargaiH| , atrApi pUrvavaddhaTagrahaNaM upakalpitadivyopalakSaNArtham / Ajyena haviSA caiva samidbhiomasAdhanaiH / / evaM yathAsthAnamAvAhitAnAM devAnAM pUjanaM kuryAt / sAvitryA praNavenAtha svAhAntenaiva homayet // - smRca.107 (1) RtvigbhizcaturbhizcatasUSu dikSu. laukikAmau. bhUSAvasAnaM dharmAya dattvA cAAdikaM kramAt / homaH kAryaH / yathAha caturdizviti / praNavAdikAM aAdi pazcAdaGgAnAM bhuussaantmupklpyet| . gAyatrImuccArya punaH svAhAkArAntaM praNavamuccArya samidAjyagandhAdikAM nivedyAntAM paricaryA prakalpayet // carUn pratyekamaSTottarazataM juhuyaadityrthH| ..... (1) atra ca tulAM patAkAdhvajAlaGkRtAM vidhAya .....+mitaa.2|102 tasyA mehyehI ti mantreNa dharmamAvAhya dharmAyAyai kalpa- - (2) yadyapyatra saMkhyA noktA tathApi, 'anuktasaMkhyA ryAmi nama' ityAdinA prayogeNArghyapAdyAcamanIyamadhuparkA- yatra syAcchatamaSTottaraM smRtam' iti smRtyantarAt siddhe. camanIyasnAnavastrayazopavItAcamanIyamukuTakaTakAdibhUSA- tyavadheyam / etatsarvaM pUrvAhne kartavyam / tasya pradhAnantai datvA indrAdInAM durgAntAnAM praNavAdyaiH svanAmabhi ntAnAM praNavAdyaH svanAmabhi- kaaltvaat| ....... . smRca.108: caturthyantairAdibhUSAntaM padArthAnusamayena dattvA dharmAya (3) vastutastu gAyatrIhome yogiyAjJavalkyaH --- gandhapuSpadhUpadIpanaivedyAni datvA indrAdInAM gandhAdIni 'praNavaThyAhRtibhyAM ca svAhAnte homakarmaNi' tena praNapUrvavad dadyAt / ..... ... *mitaa.2|102 vAdikAM savyAhRtikAM gAyatrImuccArya svAhAkArAntaM punaH ..* vyapra. mitAgatam / ... praNavamuccArya AjyapAyasasamidho militvA aSTottaravyau.55-56, vyama.23, rAko.416; prakA.67; zataM juhuyAt lAghavAt ata eva devataikye hi dadhipayasamu.56... sostantreNAnuSThAnaM aindraM dadhyamAvAsyAyAmaindraM payo (1) mitaaH|102 pavanaH (gaMganaH); smRca.107 mitA- bhavatyamAvAsyAyAmityatreti shraaddhvivekH| yattu paJcavat ; pamA.166 mitAvat ; dita.585 pavanaH (zvasanaH); lAlamahAdAne-'parjanyAdityarudrebhyaH pAyasaM . nirvapesaMvi.188 mitAvat ; viimi.2|102, vyapra.184 mAru ccarum / ekasminneva kuNDe ca guruya'smai nivedayet / (maru) NaH (NAH); vyau.56 smRcaMvat ; vyama.23 pavanaH palAzasamidhastadvadAjyaM kRSNatilAMstathA // iti matsya(gaganaH) maruto'STau pra (mArutaH sapta); vitA.221 (D) mitAvat ; rAko.416 mitAvat ; prakA.67-68 mitAvat ; purANAt caturNA hotRRNAM madhye yasmai guruH parjanyAdibhyo samu.56 mitAvat . homaM kurviti AjJAM karoti sa eva parjanyAyAdityAya (2) mitA.21102, smRca.107; pamA.166 ghaMTa rudrebhyastattanmantraiH pAyasaM palAzasamidAjyakRSNatilAMzca (dharma) nAM tu (nAM ca); dita.585 nAM tu (nAM ca); savi. pratyekaM juhuyAditi bhUpAlaprabhRtibhiruktaM tadyuktaM tadvaditi 188 bhAge tu (digbhAge); viimi.2|102 ditavat ; vyapra.. tathetyAbhyAM pratyekadravyeNa homavidhAnAt / ata eva 184; vyau.56 syottarabhAge tu (sya uttare bhAge); vyama. 23; rAko.416; prakA.68; samu.56. x zeSaM mitaagtm| +pamA. mitAvat smRcavacca / . (3) mitaa.2|102 ni (nai); smRca.107-108;. savi., vyapra., vyau. mitAgatam / . . pamA.166 mitAvat ; dita.585 mitAvat ; savi.188 (1) mitaa.2|102, smRca.108; pamA.166; dita. prathamArdham ; viimi.2|102 upa (pari); vyapra.184; vyau. 585 tathA (tato) nAtha (naiva ); savi.189 homa (bhAva) 56 ko (ka) ntAM (nte); vyama.23; rAko.417; prakA. prajApatiH, vyapra.184; vyau.56 caiva (vAjya); vyama.23, 68; samu.56. . rAko.417 pU.; prakA.68; samu.56. . .
Page #544
--------------------------------------------------------------------------
________________ 468 vyavahArakANDam ratnAkarakRdbhizcaruM juhuyAdityuktvA tadvaditi palAzAdi juhuyAdityuktam / ata eva vRSotsarge vAcaspati mizraprabhRtibhiragnyAdihomazeSapAyasa pUSahomazeSapiSTakAbhyAM militAbhyAM sakRt sviSTikRddhomo vihitaH / azaktau tu 'homo grahAdipUjAyAM zatamaSTAdhikaM bhavet / aSTAviMzatiraSTau vA zaktyapekSamathApi vA // iti devIpurANAdipadadarzanAdatrANyanyA saMkhyA ullekhyA / evaM matsyapurANe 'zRNu rAjan mahAbAho taDAgAdiSu yo vidhiH / vedyAstu parito gartAratnimAtrAstrimekhalAH // nava saptAthavA paJca yonivaktrA nRpAtmaja // iti navAdikuNDAnuktvA, 'svalpe'pyekAgnimat kAryA vittazAkhyAdRte nRbhiH' iti darzanAdatrApyazaktAvekAgnividhiriti vadanti atra prADvivAkagRhyenaiva homaH / ' divyeSu sarvakAryANi prADvivAkaH samAcaret / adhvareSu yathAdhvaryuH sopavAso nRpAjJayA // iti mitAkSarAdhRtapitAmahavacanAt adhvaryuyajamAnamAtraM na cAtra bhinnazAkhinAmRtvijAM rathakAravadvidyAprayuktikalpaneti vAcyaM, brAhmaNamAtrasya nAnAzAkhApAThavidhAnena kalpanAnupapatteH / tathA ca manuH 'vedAnadhItya vedau vA vedaM vApi yathAkramam / aviplutabrahmacaryo gRhasthAzramamAcaret ' // iti prAyazcittahomastu sAmagAnAM mahAvyAhRtibhiH / 'yatra vyAhRtibhirhomaH prAyazcittAtmako bhavet / catasrastatra kartavyAH strIpANigrahaNe yathA // api vA jJAtamityeSA prAjApatyAdi vAhuti: / hotavyA trirvikalpo'yaM prAyazcittavidhiH smRtaH // iti chandogapariziSTAt na tu zATyAyanahomaH bhavadevabhaTToktaH trirvikalpa ityanena tasya tasya nirAsAt / bhaTTanArAyaNAdibhirapramANIkRtatvAcca / dita. 586-87 -- (4) havizvaruH | AjyahaviH samidhAM saMpratipannadevatAkatvAt militAnAmeva homaH / sAnnAyyayoriveti divyatatve gauDamImAMsakAH / tanna / Ajye suveNAvadyatIti suvasya carau sakRdupastRNAti madhyAtpUrvArdhAcca dviviSo'vadyati abhighArayati 'haviravattaM caiSo'vadAnadharmaH ityAzvalAyanAdisUtrAtsruvaH samitsusAmarthyAddhastasyeti bhinnasAdhanakatvAttantratAnupapatteH / 'sAnnAyyahomayostu juhvA eva sAdhanatvAdyuktA tantrateti' sa eva yamiti / vyama. 23 * bAla, 2 / 102 vyamavat / 'yaM cArthamabhiyuktaH syAllikhitvA taM tu patrake / mantreNAnena sahitaM tatkArya tu zirogatam // (1) evaM havanAntAM devapUjAM vidhAyAnantaramabhiyuktamarthaM vakSyamANamantrasahitaM patre likhitvA tatpatraM zodhya - zirogataM kuryAt / yathAha - yamiti / mitA. 2 / 102 (2) anena vakSyamANena / smRca.108 AdityacandrAvanilo'nalazca dyaurbhUmirApo hRdayaM yamazvaH / ahazca rAtrizca ubhe ca saMdhye dharmazca jAnAti narasya vRttam // trirAtropoSitAyaiva ekarAtroSitAya vA / (1) mitA. 2 / 102 yaM cA ( yathA ); apa. 21102 ( tasyArthamabhiyuktasya lekhayitvA tu patrake ) tatkArya N tu (kuryAttasya) vyAsaH; vyaka. 85 ke (kam) zeSaM apavat ; smRca.108; pamA. 1673 smRci. 53 vyakavat; nRpra. 13 yaM cA (yasyA) : 14 ( tasyArthamatiyuktaizca lekhayitvA tu patrake tatkAryaM tu (kuryAttasya); dita. 587 yaM (taM) zerpA apavat ; savi.189 (= ); vyasau. 77; vyapra. 185 yaM cA (yama) tuzi (ca zi); vyau. 56 taM tu (tattu); vyama. 23 vyaprat; prakA. 68; samu. 56. (2) mitA. 2 / 102; apa. 2 / 14 2 vyAsaH ; vyaka. 85 ttam (tim); smRca. 108; pamA. 167 ( = ); vyani. 11 ( = ) [ mayArAma : ]; smRci . 53 nilo'nalazca (nilAnalau ca); nRpra. 13; dita. 587 maizca (rmo hi); savi. 190 ( = ) nilosa (nalosni); vyasau. 77-78 loDanalazca (lAnalau ca ) vRttam (tattvam ); vImi 2 / 102 smRcivat; uyapra. 185 vitA. 221smRcivat vyau . 56 ( = ); vyama. 24; 222 ( = ); prakA. 68; samu.56. | (3) mitaa.2|97 yaiva (ye syuH); apa. 2/97; vyaka. 823 pamA. 167 divyAni deyAni (deyAni divyAni ) cA (sA); vyaci . 84 yaiva ekarAtro (yaivaikarAtropo); smRci. 52; dita. 588 divyAni deyAni (deyAni divyAni ) utta. ; vya lau. 75 vyacivat ; vImi 2 / 97 mitAvat vyapra. 185 yaiva (ye syuH) zeSaM ditavat vyaTha 55 vyapravat vyama. 24 pUrvArdhe ( ekarAtropoSitAya trirAtropoSitAya vA ) zeSaM ditavat; vitA. 212 yaiva (ye syuH) ya vA (api); rAkau . 413 yaiva (ya syuH) zeSaM ditavat ; samu.57 mitAvat .
Page #545
--------------------------------------------------------------------------
________________ divyam-divyamAtRkA 469 nityaM divyAni deyAni zacaye cAvAsase // vyAsaH ityupavAsavikalpaH pitAmahenokto balavadabalavanmahA paJca divyaprakArAH kAryAlpakAryaviSayatvena vyavasthito draSTavyaH / upavAsa- 'dhaTo'gnirviSatoye ca pramANa tu caturvidham / niyamazca kArayituH prADvivAkasyApi / daivikasya prabhedo'yaM kozaH zaGkAsu paJcamaH / / amitaa.2|97 atriH imaM mantravidhiM kRtsnaM sarvadivyeSu yojayet / divya jayaparAjayaliGgAni AvAhanaM ca devAnAM tathaiva parikalpayet // phAladAnasya kAle tu saMdehena spRzedyadi / etacca dharmAvAhanAdi zirasi patrAropaNAntamanuSThAna- karAvadhUnanAttaile yadi tailakaNaH patet // kANDaM sarvadivyasAdhAraNam / yathoktaM -imamiti / lohadagdhazca saMyogAdyadi svAGgaM vimuJcati / mitaa.2|102 na tena dAho bhaGgAya atriNA samudIritaH // prajApatiH tripuTI taptamASe tu phAle tu karamadhyakam / divyakAla: vilokya bhaGgaM tu vadedityAha bhagavAn yamaH / / kuMjavAre vA'rkavAre vA cnnddikaarudrsNnidhau| vRddhahArItaH pUrvAhe sarvadivyAnAM pradAnamanukIrtitam // 'mithyApavAdazuddhayarthaM paJca divyAni kalpayet / hArItaH jJAtvA zuddheSu divyeSu zuddhAn vai mAnayettathA / ___ jAtikarmAdyadhikArivizeSaNAnusAreNa divyavivekaH tanmithyAzaMsinaM duSTaM jihvAcchedena daNDayet // rAjanye'gniM dhaTaM vipre vaizye toyaM niyojayet / bRhadyamaH na viSaM brAhmaNe dadyAt viSa varNAntare smRtam // "asAkSivyavahAreSu divyaM deyaM yathAvidhi / / kozataNDuladharmAstu dharmasaMbhavameva ca / anirdiSTakartRkavacanAni putradArAdizapathAn sarvavarNe prayojayet // 'ubhayorapi saMyoge divyaM deyaM vizuddhaye / / 'kuSTimAM varjayedagniM salilaM zvAsakAsinAm / naSTa patraM mRtaH sAkSI dezakAlaviparyayaH / pittazleSmavatAM nityaM viSaM ca parivarjayet / / sabhAjanavicAreNa dhanino divyamarhati / / * pamA., vyaci., vImi., vyau. mitAgatam / divyAdhikAravicAraH (1) mitA.21102, ap.2|102 mantra (dharma) tathaiva "na divyaM pratidivyeSu na divyaM sAkSibhASaNe / (athainaM) vyAsaH; vyaka.85 yoja (kAra) ca (ta) tathai (athai, na divyaM cAlpadravyeSu na divyaM brAhmaNe nRpe / kalpa (kIrta); smRca.108,112:109ntra (ntra) pamA.167 na rugNe naiva bAle'pi na cApi vikalendriye / imaM (evaM) pU.; smRci.53; nRpra.14 yoja ( kAra ) pR.; kukarmaNi rate naiva hyaputre nirdhane tathA / / dita.587 ntra (ntra) divye (dravye); savi.190 devA (divyA) abhizastaM tathA stenaM zapathe naiva yojayet / prajApatiH; vyasau.78 sarva (pUrva) yoja (vAda ) tathaiva pari AhartApahAryoM dvau vivadantau sthitau ydaa| ( itthaM caiva pra); vyapra.183:186 kalpayet (kIrtitam ); vyau.57 (= ) tsnaM (tvA) devA (divyA ); vitA.222; (1) ap.2|95 (= ) toye (mApaH) tu ( hi ) kozaH prakA.68; samu.57. (kozA); smRca.97 ye (ya)tu (ca); prakA.62; samu.51. (2) samu.57. (3) pamA.161; vyapra.180; samu. 53-54. (4) pamA.161, savi.217 mA (mau) varSe (2) smRci.59. (3) vRhaasmR.7|198-199. (kAla); vyapra.180; samu.54 mA (mA~) NeM pra (rNeSu). (4) bRysmR.5|26. (5) candra.160. (5) vyA.178; vitA.209 ca (tu ); rAkau.411. (6) smRci.19. (7) smRci.59.
Page #546
--------------------------------------------------------------------------
________________ 470 vyavahArakANDam apahAryo dhanI jJeyaH sa svakaM dhanamuddharet // mUlagrAmAtsamutpannaM laghugrAmAntaraM tu yat / tasya divyaM na deyaM syAddhanino divyamarhati // padmapurANam sthAvaraM jaGgamaM vApi yaddravyamabhiyujyate / kriyAprayogakAle tu tanmUlyaM dharmato'rhati / tenaiva kanakIkRtya tatra divyaM prayojayet // kAlikApurANam divyaviSayaH zirovartanaM ca paradArAbhizApe ca cauryAgamyAgameSu ca / mahApAtakazaste ca syAddivyaM nRpa sAhase / / vipratipattau vivAde'varNasya khyApane kRte / tatraiva dApayeddivyaM ziraH pUrva mahIpatiH // paradArAbhimarze ca bahavo yatra vAdinaH / zirohInaM bhaveddivyamAtmanaH zuddhikAraNAt // . (1) vipratipattau paradArAbhizApaviSayAyAm / vivAde RNAdAnAdau / paradArAbhigamanaM cauryAdInAmapyupalakSaNam / vyaci.83 (2) agamyAH paradArabhinnAH sAdhAraNA vezyAdyAH / zaste'bhizaste / sAhasaM balAdanyAyaH / avarNo nindA | ziro daNDaH / paradArarUpaM vizeSaNamavivakSitamabhizApasyAnuvAdyatvAt / evaM bahava ityAdyapi / tena vAdyabhAve'pi sarvAbhizApe divyaM bhavati / zuddhikAraNAditi (1) samu.53. (2) zunI. 4 / 745 cauryA ... ca ( hyagamyAgamaneSu ca ) syAddi ... se ( divyameva ca nAnyathA ); vyaka. 81 ste ca (steSu ); vyaci.83 sAhase ( zAsane ); dita. 574 vyakavat ; biimi.2|96 ste ca (steSu) zeSaM vyacivat ; vyapra. 172; vyama. 20; vitA. 201 cauryA (cauyeMs); rAkau. 408; baal.2|96 mahA (mahat); samu. 51 vyacivat . (3) 'ka.81 khyA (sthA ); vyaci.83 'varNasya khyA (ca paNasya sthA) dA (sthA); dita. 574 vyacivat; vImi. 2296 pUrvArdha vyacitrat; vyapra. 172; vyama, 20 khyA (sthA) dA (sthA); rAkau 408; bAla . 2 96 varNasya khyA (ca avarNAsthA); samu.51 khyA (sthA ). (4) vyaka. 8 1; vyaci. 83 marze ca (gamane) naH zu (tmasaM); dita. 574 marze (zApe ); vImi 2 / 96 vyacivat vyapra 172; vyama. 20 ditavat ; bAla. 2 / 96; samu. 51 ditavat. hetu nirdezo'pyevaM saMgacchate / . jAtibhedena divyabhedaH vyama. 20 'vaizyasya hi jalaM deyaM viSaM zUdrasya dApayet / varNAntyasya sadA deyaM mASakaM taptahemajam // varNAntyasya pratyantasya / vyaka. 79 zukranIti: divyakartavyatA / divyaprakArAH / divyasvarUpavidhiH / aparAdhAnusAreNa divyavizeSAH / saptarSibhizca bhItyarthe svIkRtAnyAtmazuddhaye // svamahatvAcca yo divyaM na kuryAt jJAnadarpataH / vasiSThAdyAzritaM nityaM sa naro dharmataskaraH // prApte divye'pi na zaped brAhmaNo jJAnadurbalaH / saMharanti ca dharmArthaM tasya devA na saMzayaH // .. yastu svazuddhimanvicchan divyaM kuryAdatandritaH / vizuddha labhate kIrti svargaM caivAnyathA na hi // anirviSaM ghaTastoyaM dharmAdharmau ca taNDulAH I zapathAcaiva nirdiSTA munibhirdivyanirNaye // pUrva pUrva gurutaraM kAryaM dRSTvA niyojayet / lokapratyayataH proktaM sarva divyaM guru smRtam // taptAyogolakaM dhRtvA gacchennavapadaM kare / taptAGgAreSu vA gacchetpadbhyAM saptapadAni hi // taptatailagataM lohamASaM hastena nirharet / sutaptalohapatraM vA jihvayA saMliddedapi // garaM prabhakSayeddhastaiH kRSNasarpa samuddharet / kRtvA svasya tulAsAmyaM hInAdhikyaM vizeodhayet // sveSTadevasnapanajamadyAdudakamuttamam / yAvanniyamitaH kAlastAva dambunimajjanam // adharmadharmamUrtInAmadRSTaharaNaM tathA / karSamAtrAMstaNDulAMzca carvayecca vizaGkitaH // sparzayetpUjyapAdAMzca putrAdInAM zirAMsi ca / dhanAni saMspRzed drAk tu satyenApi zapettathA // duSkRtaM prApnuyAtsadyo nazyetsarvaM tu satkRtam / I 2 (1) vyaka. 79 hi (ca ) ntya (nta ); vyasau . 73 ntya (nta); vyapra. 179 utta; vyama. 21 utta; vitA.208, utta; samu. 54 utta. (2) zunI. 4 / 726 - 7.40.
Page #547
--------------------------------------------------------------------------
________________ divyam-divyamArnukA 471 sahasra'pahRte cAgniH pAdone ca viSaM smRtam // / na punarapahnave'pi kozataNDulataptamASANAM gurvarthApahnavetribhAgone dhaTa: prokto hyardhe ca salilaM tthaa| 'bhihitatvena laghvartheSveveti niyamAsaMbhavAt / smRca.98 dharmAdharmo tadardhe ca hyaSTamAMze ca taNDulAH // 'RNaM vA yadi vA daNDaH prAyazcittamathApi vaa| SoDazAMze ca zapathA evaM divyavidhiH smRtaH / / yatra paJcazatAdiH syAt tatkArya guru kIrtyate / saMgrahakAraH yetrArabhya dazabhyastvetAnyA saikacatuHzatAt / aparAdhAnusAreNa divyavizeSAH kArya tallaghu nirdiSTaM smRtitantravizAradaiH // dheTAdIni viSAntAni guruSvartheSu dApayet / ___ A saikacatuHzatAdA paJcazatAdityarthaH / RNamiti kozAdIni punastrINi laghvartheSu yathAkramam / / vivAdAspadaM dhanamanAsthayoktam / adhanAbhiyogasya mahayatpunastenoktaM-'kozAdIni punastrINi ladhvartheSu yathA- tvAlyatve tatra vihitadaNDadhanaprAyazcittapratyAmnAnadhanayokramam' iti tadapahAra eva ladhvarthaniyamakathanArtham / ranyatarasaMkhyayA pratyetavye iti taatpryaarthH| smRca.101 ... (1) mitaa.2|99 (-) ghaTA (tulA) pU., smRca.98% (1) smRca.101:321tyete (titam ); prakA.64, samu. pamA.153 ruSvartheSu (vartheSu ca) pU.; vyapra.172 pU. 51 smRtyantaram . (2) smRca.101 prakA.64; samu.51 prakA.63, samu.51 smRtyantaram .. - smRtyantaram . vada: ghaTavidhiH taMtra caikasmin zikye puruSamAropayet dvitIya / atha haiSaiva tulaa| yaddakSiNo vedyantaH sa yatsAdhu pratimAnaM shilaadi| . karoti tadantarvedi atha yadasAdhu tadvahirvedi pretimAnapuruSau samadhRtau sucihnitau kRtvA tasmAddakSiNaM vedyantamadhispRzyevAsIta tulAyA ha puruSamavatArayet / .... yA amuSmilloka Adadhati yataradyasyati sucihnitau samatAdazAyAM yeSvavayaveSu zikyarajavaH tadanveSyati yadi sAdhu vAsAdhu vetyatha ya evaM saMyuktAstatra paannddurekhaangkitaavityrthH| smRca.109 vedAsmin haiva loke tulAmArohatyamuSmi *lloke dhaiTaM ca samayena gRhNIyAt / tulAdhAraM c| sulAdhAnaM mucyate sAdhukRtyA haivAsya yacchati na brahmanAM ye smRtA lokA ye lokAH kUTasAkSiNAm / papikRtyA / tulAdhArasya te lokAstulAM dhArayato mRSA / / viSNuH samayena ca gRhNIyAt niyamena tu yojayet / . atha dhaTaH / caturhastocchrito dvihastAyataH / tatra upoSitaM tathA snAtaM manmayaM prathamaM tulaam| zAlavRkSAdbhavA paJcahastAyatAbhayataH zikyA tulaa| (1) vismR.1015; vyaka.84 tatra cai (atrai); vyasau. tau ca suvarNakArakAMsyakArANAmanyatamo 77 zilA ( tulA ); vyapra.189 tatra caikasmin (atraika), bibhUyAt / ___ (2) vismR.106; smRca.109; prakA.69; samu. 57. (3) vismR.1017-8; vyaka.85 (ca0); vyasauH : (1) shbaa.1112|7|33. 78 TaM ca (Ta:). (4) vismR.10|9; apa.2102 (2) vismR.1011-3 zAla (sAra) vyaka.83 zAla nAM (mA) NAm (NaH); vyaka.85 mAM (no) NAm (NaH); (sAra); dita.582 (zAlavRkSodbhavA kAryA paJcahastAyatA tulA) etAvadeva; vyasau.76 zAla (sAra). (3) vismR.10|4; pamA.172 nAM ye (nAnA); dita.588,594 apvt| smRca.109 tAM ca + (vaNik); prakA.68 smRcavat ; samu. vyasau.78 mAM (no) NAm (Na:); vyapra.191 vyasauvat ; 57 smRcavat . | vyau.59 vyasauvat ; vyama.26 apavat . (5) vyaka.85,
Page #548
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam 472 saMtolya kArayedevamavatAryAnumantrayet // dharmaparyAyavacanaM dhaTa ityabhidhIyase / tvameva ghaTa jAnISe na viduryAni mAnuSAH // vyavahArAbhizasto'yaM mAnuSastotyate tvayi / tadenaM saMzayAdasmAddharmatastrAtumarhasi // tatastvAropayecchikye bhUya evAtha taM naram / tulita yadi vardheta tataH sa dharmataH zuciH // zikyacchedAkSabhaGgeSu bhUyastvAropayennaram / evaM niHsaMzayaM jJAnaM yato bhavati nirNayaH // yAjJavalkyaH tulAdhAraNavidvadbhirabhiyuktastulAzritaH / pratimAnasamIbhUto rekhAM kRtvA'vatAritaH // " tvaM tule ! satyadhAmAsi purA devairvinirmitA / tatsatyaM vada kalyANi ! saMzayAnmAM vimocaya // (1) vismR. 10 / 10 naM (naiH); apa. 2 / 102 mAnuSAH ( devatAH) utta; vyaka. 85 viduryAni mAnuSAH (ca jAnanti mAnavAH); dita. 585 yase (yate) pU. : 588 yasai ( ( yate ) mAnuSAH (mAnavAH); vyasau.78 yase (yate) ryAni mAnuSAH (yadi mAnavA:). (2) vismR. 10 / 113 apa. 2 / 102 vyaka. 85 tvayi (svayA); vyasau. 78. ( 3 ) vismR. 10 / 12-13. (4) yAsmR.2|100; apu. 255 341 vizva. 21104 rekhAM (lekhAH ); mitA.; apa. rekhAM (rekhAH); vyaka. 84 tAri (dhAri) nAradaH; smRca. 1103 pamA. 1713 vyaci .80 zri (sthi) rekhAM (lekhyaM) tAri (dhAri); smRci. 53; nRpra. 14 chrutvA (labdhvA); dita.589; savi. 191 rabhi (ravi); maca. 8|116 rekhAM ( lekhAM ); vyasau. 77 raNa (razca) zri (ghR ); a. (sthi ) rekhAM (lekhyaM ); vyapra. 190; vyau. 59; dhyama. 25; prakA. 69; samu.58. | (5) yAsmR. 2 / 101; apu. 255 36 tatsatyaM vada (satyaM baMdakha); vizva. 2 / 105; mitA. apa; vyaka. 84 krameNa nArada: : 85 vairvi (vena) krameNa viSNuH; smRca. 110; pamA. 171 dhAmA (dharmA); vyaci 803 vyani. 11 [mayArAma: ] smRci. 53; nRpra. 14 miMtA ( rmite ); dita. 589 : 594 vimocaya ( samuddhara ); savi. 191; maca.8 116 dhAmA ( nAmA); vyasau. 77; vImi ; vyapra. 1913 vyau. 59 (); dhyama. 25; bitA. 223 ( ); prakA. 69; satyaM (sarva); samu. 58. sma pApakRnmAtastato mAM tvamadho naya / zuddhamayordhva mAM tulAmityabhimantrayet // (1) adhikRtazca prAguktaniyamavAn kRtasvastyayanamaGgalaH / smRtyantaroktalakSaNatulAM pratyupasthitaH / vakSyamANaM karma kuryAditi zeSaH / abhiyukto vyavahAre'bhizastaH / sa tulA mArUDhaH pratimAnasamatvena tulAdhAraNavidvadbhiryadA lakSitaH, tadAsyAsmin pradeze idamaGgamityevaM cihnArthaM lekhAH kRtvAvatAraNIyaH / tulAdhAraNa: vidvAMsaH svarNakArAdayaH / pratimAnaM aparabhAgasthitazikyasthaM pAMsuloSTapUrNa piTakam | spaSTamanyat / avatIrya codaGmukhaH sthitvA [ tvaM tule ityAdi gamayo mAmityantaM paThitvA'bhimantraya ] sa yadi tulita UrdhvaM gacchet, tadA zuddhiH / anyathA tu viparyayaH / yattu nAradIye - - 'tulito yadi vardheta vizuddhaH syAnna saMzayaH / samo vA hIyamAno vA na vizuddho bhavettataH // ityadhogatyA zuddhivacanaM, tat taduktAbhimantraNaviSayaM draSTavyam / vizva. 2 / 104-106 (2) evaM sarva divyopayoginIM divyamAtRkAmabhidhAyedAnIM ghaTAdidivyAnAM prayogamAha - tuletyAdi / tulAyA dhAraNaM tolanaM ye vidanti suvarNakAraprabhRtayaH taiH pratimAnena mRdAdinA samIbhUtaH samIkRtaH tulAmAzrito'dhirUDho'bhiyukto'bhiyoktA vA divyakArI rekhAM kRtvA yena saMnivezena pratimAnasamIkaraNadazAyAM zikyatale'vasthitastasmin pANDulekhenAGkayitvA avatAritastulAmabhimantrayet prArthayetAnena mantreNa / ' he tule, tvaM satyasya sthAnamasi / purA AdisRSTau devairhiraNyagarbhaprabhRtibhirvinirmitotpAditA / tattasmAtsatyaM saMdigdhasyArthasya (1) yAsmR. 2 / 102; apu. 255 / 37; vizva. 2 / 106/ mitA; apa; vyaka. 84 nAradaH : 85 viSNuH; sammRca. 1101 pamA. 1723 vyaci 803 vyani. 11 [ mayArAmaH ] 1 smRci. 53; nRpra. 14 pU. di.589, 594 smi (smin ); sa. 191 kRnmAtaH (karmA'haM ); maca. 8 / 116) vyasau . 77.1 vImi vyapra. 191 zuddha: ( zuddhaM ); vyau. 59 ( = ); vyama. 53; vitA. 223 ( = ) smi (iM) tulA ..... tU ( ityuktvA palapaJcakam ); prakA. 69 ditavat / samuM. 58 ditavat .
Page #549
--------------------------------------------------------------------------
________________ divyam-dhaTavidhiH 473 svarUpaM vada darzaya / kalyANi zobhane asmAtsaMzayAnmAM nAradaH vimocaya / he mAtaH yadyahaM pApakRdasatyavAdyasmi tato 'vicArya dharmanipuNaiH sarvadharmavizAradaiH / mAM tvamadho naya / atha zuddhaH satyavAdyasmi tato mAmUrva | idaM sarvartakaM proktaM paNDitairdhaTadhAraNam // gamayeti' / prAvivAkasya tulAbhimantraNamantraH smRtyanta- eteSAmagnyambuviSANAM divyAnAM dezakAlayAtrAdInAM roktaH / ayaM tu divyakAriNaH / jayaparAjayalakSaNaM tu bahuvirodhAn dRSTvA sarvadharma vizAradaiH paNDitairidameva mantraliGgAdevAvagamyata iti na pRthaguktam / mitA. sarvartukAlAviruddhaM ghaTadhAraNadivyaM dRSTamiti / (3) tvaM tule' ityAdinA 'UrdhvaM mAm' ityantena abhA.75 mantreNa punarAropaNAt prAk tulAmabhimantrayet zodhya hestadvayaM tu nikheyamuktaM muNDakayoH sadA / ityarthaH / tatastaM prAvivAkaH punarAropayet / SaDDhastaM tu tayodRSTaM pramANaM pariNAhataH / / smRca.110 tatheti vadan anyadapi kiJciddhaTAGgabhUtaM toraNAdika (4) pApakRdasatyavAdI zuddhazca satyavAdI mantrazcAyaM kAryamiti darzayati / smRca.106 mAtaH paurANikatvAt zUdrairapi pAThyaH vedamantravarja caturhastA ghaTatulA pAdau cApi prakIrtitau / zUdrasyeti chandogAhnikadhRtasmRtau vedeti vizeSaNAt pAdayorantaraM hasto bhavedadhyardhameva ca // zrAddhavizvadevAdau tu vizeSato namaskAramantravidhAnAt RjvI dhaTatulA kAryA khAdirI taindukA'pi vaa| sArtamantro'pi niSiddhaH prapaJcastu tithittve'nusNdheyH| caturasrA tribhiH sthAnairdhaTakarkaTakAdibhiH / / strIparIkSAyAmapi avikRta eva prayojyaH 'divyAnIha (1) anena zlokatrayeNa dhaTanyAsasvarUpamuktam / vizuddhaye ityanena saMdigdhArthasaMdeha nivRttiphalatayA tacca vyastakamapyuktaM samaM, tataH kramo vidhIyate / 'vizeSeNa strIpuMsakartakadivyavidhAnena mAnuSaH zuddhimi- SaTahastAH SaTamuNDakAzcaturagulacaturasrA bhavanti / teSAM cchatItyanena ca prakRtAvhAyogAt / ata eva 'patnI bhUminivezakSetra pUrvAparato hastacatuSTayaM dakSiNottarataH saMnahyAjyaM no dhehI ti mantre dvibahupatnIkayajamAnakartaka- sArdhahastaM tasminkSetre ......mekaM toraNa dvayorapyantaprayoge'pi na dvibahuvacanoha ityuktam / dita.589 (1) naasmR.4|260; abhA.74-75; byaka.79 sarva- tataH prAvivAkaH pUrvAnanaM taM pUrvavat dhttmaaropyet| dharma (dharmazAstra) idaM (dharma) dhAraNam (dhAribhiH); smRsA.117 AropitaM ca palapaJcakakAlaM tatra zuddhAzuddhijJApanAya idaM (dharmya) proktaM (coktaM) utta.; smRci.51 idaM (dharma) sthApayet / tataH pratimAnadravyAdUrvAvasthAne zuddhaH adho- paNDitai (munibhi ) utta., pitAmahaH; vyasau.73 (vicArya dhvasthAne'zuddhaH samAvasthAne'pi alpdossH| kakSakIlaka- nipuNairdharma dharmazAstravizAradaiH) idaM (dharma); byapra.181 sarvakarkaTazikyapAdAkSAdInAM dRSTakAraNavyatirekeNa chede bhane / dharma (dharmazAstra) idaM (dharma); baal.2|97 vyapravat . vApyazuddhimAdizet / tataH purohitAcAryAdIn dakSiNA (2) naasmR.4|261 abhA.75 nikheya (naikhanya); vyaka. mistoSayet / dita.594 83 (hastadvayaM nikheyaM tu proktaM muNDakayoyoH) NAha (mANa); smRca.106 (hastadvayaM nikheyaM tu pAdayorubhayostathA ) pa.; (5) tulAyA dhAraNaM tolanaM ye vidanti suvarNakArA prakA.66 smRcavat , pU.; samu.55 smRcavat , pU. dayastailekhya nAhaM steyamakAriSamityAdirUpaM zirasi kRtvA (3) naasmR.4|262, abhA.75. (4) 4 / 263 R pratimAnena mRdAdinA samIbhUtastulAsthito'bhiyukto (ra); abhA.75 ka... kAryA ( kAryA dhaTatulA lekhyA) srA divyakartA'vatAritaH san mAmityetena tulAmabhimantrayet (traiH); apa.22102 kA'pi vA (kI tathA); vyaka.83 kAadhivAsanadine anena mantreNa prArthayet / vImi. 'pi vA (kI tathA) rasrA (hastA) dhaMTa (baMddhA); smRca.106 utta.; pamA.169 kA'pi vA (kI tathA) dhaTa (rdhaTaH); vyapra. * apa., dhyau. mitAgatam / vyapra. padArthoM mitAvat , zeSa 188 apavat ; vyau.57 apavat ; prakA.66 tribhiH (sthiti) dita. (5.594) vt| utta.; samu.55 prakAvat , utta, ma. kA.6.
Page #550
--------------------------------------------------------------------------
________________ 474 vyavahArakANDam yostoraNadvayam / teSAM ca muNDakAnAM ca naikhAtya nizcalArtha (2) zuklo niryAsaH / savi.184 hastadvayamuktam / tato madhyamatoraNake caturhastA dhtttulaa| (3) shuklkhaadirvrjitmityrthH| - vyama.24 antayorlohamayazikyadvayAdhArabhUtamuNDakadvayasahitA madhye __ aJjanaM tindukIsAraM timizo rktcndnm| : ca ardhahastavilambitalohazaGkhalakakSAsahitazIlikA | evaMvidhAni kASThAni dhaTArtha parikalpayet // bhavantIti dhttprmaannniveshH| abhA.75 - evaMvidhAnIti badan pUrvoktAnAmalAbhe yajJiyavRkSA(2) dhaTazabdenAtra tulAmadhyasaMbandhI pAzo lkssyte| ntaramapi bhavatIti darzayati / *smRca.105 karkaTazabdenAtra upAntyakIlako sAdRzyAducyete / sabhArAjakuladvAre suraaytnctvre| tenAyamarthaH-ayomayaiH pAzaprabhRtibhiH sthitihetumi- nikheyo nizcala: pUjyo gndhmaalyaanulepnaiH|| stulAyAM bhavitavyamiti / AdizabdenAkSamadhye'pyekena dadhyakSatahavirgandhakatAdhyayanamaUgalaH / karkaTena bhavitavyamiti darzayati / smRca.106 dhrmrkssaarthmaahuutairlokpaalairdhisstthitH|| (3) dhaTo madhyam / karkaTako antyau / pAdastambhA- sarvadA sa tu deyaH syAtsarvalokasya pazyataH // dInAM sthUlatA tu vizeSAnabhidhAnAt yAvati sthaulye (1) ete pradezA dharmadevatAvatArayogyA bhavantIti / dADhartha bhavati tAvatyeva kAryA / ziSTAcArAdvizeSo ayaM ca yadA prathamaM nikheyaH tadA atizobhana dinalagnajJeyaH / pAdastambhAvudagdakSiNasaMsthAnau kRtvA tulA * vyapra., vyama. smRcavat / prAGmukhA kAryA / 'pazcime tolayetkartRnanyasminmRttikA (1) naasmR.4|265 thaM (the) utta.; abhA.75 the (theM) zubhAm' iti pitAmahasmaraNAt / pUrvapazcimasaMsthAnau utta.; ap.2|102 thai (\) utta.; vyaka.83 (arjunaM tindukaM kRtvA udaGmukhA vA kAryA, 'dhArayeduttare pArzva puruSaM sAraM tinizaM raktacandanam ) kASThAni (vRkSANi) thaM (\); smRcaH dakSiNe zilAm' iti nAradasmaraNAt / *vyapra.188 105 anaM (anaH); pamA.169 (arjunastilako'zokasti'khAdiraM kArayettatra nivraNaM zuklavarjitam / / miyo raktacandanaH); savi.184 utta., prajApatiH; vyasau.76 zAMzapaM tadabhAve tu zAlaM vA koTarairvinA / / timizo (tiniza); dhyapra.186 aJja (arju) timizo (tiniza); vyama.24 vyasauvat ; vitA.218 (aanastindukaH sAraH (1) dhaTasyaitAni dArUNi / paraM mukhyaH pradhAnaH stilityo raktacandanaH); prakA.66 smRcavat ; samu.55' khadiraH / tatastindukaH TimbarUkaH / tadabhAve shiNshpaa| smRcavat. (2) naasmR.4|265-266 pUjyo (kAryo) tadabhAve zAlavRkSadAru / etAnyapi zuklakoTaravarjitAni panaiH (pana:); abhA.75 dvAre (dAra) zeSaM nAsmRvat ; mitA. kAryANi / zuklaM granthikoTirandhram / abhA.75 2 / 99 surA (devA) nikhe (nidhe) gandha (dhUpa); apa.zAra . * vyau. byapragatam / dvAre (dvAri) nikhe (nizce); vyaka.83 apavat ; smRca.104 (1) naasmuu.4|264 ttatra (taM ca) (ka), abhA.75 ttatra dvAre (dvAra) surA (devA) pU; pamA.163 smRcavat , pU... (taMca) zAMzapaM (ziMzapA); ap.2|102 ra () NaM (NAM) 168 kuladvAre (gRhadvAra) pU.; savi.183 smRcavata, pU.;. tam (tAm ) paM (pI) bhAve (lAbhe) zAlaM (sAlAt); vyasau.76 dvAre (dvAra) catvare (meva ca); vyapra.182 surA dhyaka.83 (khAdirA kArayettatra nirbaNA'zokavarjitA / ziMzapI (devA) pU. vyau.54 gandha (dhapa) zeSaM smRcavat ; vyama.22 tadabhAve tu zAlAmrAkocakaivinA // ); smRca.105 zAMzapaM surA (devA) pU.; vitA.213.214 nikhe (niSe) zeSa vyau. (ziMzapAM) bhAve (lAbhe); pamA.168 raM (roM) NaM (NAM) vat ; rAko.413 smRcavat , pU.; prakA.65 smRcavata, pU.; tam (tAm) zAMzapaM (zizipA) zAlaM (sAlA ); savi. samu.55 vitAvat . 184 zAMzapaM (ziMzapAM) TaraiH (daraM) prajApatiH, nyasau. (3) naasmR.4|266-267 tAdhyaya (tapAva) dharma...taiH 76 2 (rI) NaM (NAM) tam (tAm ) zAMzapaM (zaizapI) zAlaM (rakSArthamAhUtairloke); abhA.75 tAdhyaya (tapAva ) dharma...teH (zAlI), vyapra.186 tu (vA); byama.24 tu (vA), vitA. (rakSArthamAhUtarloka); ap.2|102 dharma (dharmo) hUtaiH (hato). 217 zuku (zvabhra) tu (vA); prakA.66 smRcavat ; samu.55 / vyaka.83, smRci.53(=) gandha (gandhaiH); vyasau.76 gandha smRcavat . (gandhaiH) la: (lai:). (4) naasmR.4|267, abhA.75.
Page #551
--------------------------------------------------------------------------
________________ divyam-dhaTavidhiH kRtAgnikAryadvijavedamaGagala nighoSazabdena dadhyakSatahavi- upoSitaH zuddhavAsAH kRtadantAnudhAvanaH / / rgandhadhUpAkSatapAvanazceti / sa ca yadA zudhyartha kasyApi | sarvAsAM devatAnAM ca pUjAM kuryAdyathAvidhi / / deyastadA dharmarakSaNArtha lokapAlairAhUtairadhiSThitaH sarvadA 'ahorAtroSite snAte ArdravAsasi mAnave / sarghakAlaM deyaH / sarvalokasya pazyataH, na punarekAnta pUrvAh sarvadivyAnAM pradAnamanukIrtitam // ityarthaH / abhA.75 (1) evaM dharmasyAvatAro bhvtiityrthH| abhA.75 (2) mitA.TIkA-sabhA ca rAjagRhadvAraM ca devAyatanaM (2) dhaTakozAdInAM pUrvAhno niyataH / anyeSAM vaikaca catvarazceti samAhAradvandvaH / vyastapAThe tatra dvandva- lpikH| apa. 2 / 97 +yam / kulaM gRham / catvaraH catuSpathaH / baal.2|99 (3) etatsarve pUrvAhne kartavyaM, tasya pradhAnakAla. 'raktairgandhaizca mAlyaizca dadhyapUpAkSatAdibhiH / tvAt / - vyapra.185 arcayettu dhaTaM pUrva tataH ziSTAMzca pUjayet // .. 'nityaM divyAni deyAni zucaye cAvAsase // * (1) gandhapuSpANi ca dhaTapUjAyAM raktAni kAryANi / zikyadvayaM samAsajya dhaTakarkaTayodRDham / yathAha nAradaH-raktairiti / indrAdInAM tu vizeSAna- ekatra zikye puruSamanyatra tulayecchilAm // bhidhAnAdyathAlAbhaM raktairanyairvA pUjanamiti pUjAkramaH / (1) vidhivanirmitadhaTakarkaTakadvaye zikyadvayapAzI etacca sarva prADvivAkaH kuryAt / * mitaa.2|102 samAsajyetyarthaH / zilAgrahaNaM mRdAderupalakSaNArtham / (2) dhaTaM ghaTAdhiSThitaM dharmam / ziSTAnindrAdIn / smRca.108 smRca.109 (2) dhaTakarkaTayoH karkaTazaGgopamayoH lohavalaya(3) avizeSAt sarvatra rktaanvyH| mitAkSarAyAM / yorubhayoH kottilgnyoH| savi.191 tu dharmapUjana eva rkttvniymH| dita.585 "matpiNDamabhizastaM ca tulAyAM dhArayetsamam / / 'prAivivAkastato vipro vedvedaanggpaargH| / tulAyAM dhArayedvaNigAdInAmanyatama iti iti zeSaH / zrutavRttopasaMpannaH zAntacitto vimatsaraH / / smRca. 109 'satyasandhaH zucirdakSaH sarvaprANihite rtH|| 'dhArayeduttare pArzve puruSaM dakSiNe zilAm / / . * savi. mitAgatam / (1) naasmR.4|268 abhA.75 Ardra (sAI); ap.2|97 - (1) mitaa.2|102ssttaaNshc (STAMstu); smRca.109 mitAvat manu (mupa)zeSa abhAvat vyaka.82 smRca.108pamA.167% pamA.171, dita.585 dadhyapU (dhUpadI); savi.188-189 dIka.40. pradA (vidhA); smRpA.118 kIrtitam (kIrtyate); mAlyai...pUpA (dhUpaizca dadyAdbhUpA) tataH (tathA); vyapra.190 | vyaci.85 namanu (naM pari) utta. dita.589; savi.189 mitAvat ; vyau.56,58 mitAvat ; vyama.25 mitAvat ; mitAvara vyama.25 mitAvat ; utta.; candra.161 (D) utta.; vyasau.75 vImi.2297 rAko.417 STAMzca (TAn pra); prakA.79 mitAvat ; samu. (pUrvAla eva divyasya pradAnaM parikIrtitam) utta.; vyapra.185; 57-58 mitAvat . vyau.54 dAnamanu (mANaM pari) utta.; vitA.205 byacivat , (2) mitaa.2|102, dita.585 (-) vRttopasaMpannaH utta.; bAla.2297 (= ) Ardra (tvA) pU.; prakA.68 nave (vratopapannazca); savi.189 Gga (nta) saMpannaH (pannazca) prajA- (navaH); samu.57. patiH; vyapra.185; vyau.56, vyama.24; vitA.217 (2) ap.2|97.(3) naasmR.4|271 abhA.76; vyaka. pU: baal.2|97; samu.56.. 84; smRca.108; pamA.169 sajya (sAdha) ghaTa...m (3) mitaa.2|102, dita.585 (= ) ntAnu (ntAdi); (pArzvayorubhayorapi); dIka.41 sajya (sAdya); dita.583 saMvi.189 prajApatiH, vyapra.185 zuddha (cA) rvAsA (veSAM) dIkavat ; savi.191; vyasau.77; vyapra.188tra zikye kuryAt (kRtvA); vyau.56 kuryAt (kRtvA); vyama.24 zuddha (zikye tu); vyama.25; prakA.68 samu.57. (cA) kuryAt (kRtvA); vitA.217 zuddha (cAI ) antyArdha- / (4) smRca.109; prakA.68 samu.57. (5) nAsmR. dvayam ; baal.2|97 vyamavat ; samu 56. 4 / 272, abhA.76 ttasminniSTa (ttatra iSTi); ap.2|102
Page #552
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam piTikAM pUrayettasminniSTakAloSTapAMsubhiH // evamanena prayatnena naraM prathamaM tulAyAM pidakavA sama. iSTakAbhivibhiH pAMsubhivetyarthaH / mASairvA piTakaM samAnatulitamupalakSayet / yadA kakSAsthAne salilaprakSepapUrayet / 'mASarAzimathApi vA' iti smRtyntrvcnaat| samatvaM siddhaM bhavati tadA dhttaatpurusso'vtaaryH| evaM ca zilAmRttikeSTakAnAvapAMsumASANAM pratimAnatve abhA.76 vikalpo veditavyaH / uttarapArzve ityetaddakSiNodagAyata- samayaiH parigRhyAtha punarAropayennaram / tvena nirmitatulAviSayam / yadyapi tathA nirmANaM pUrva nirvAte vRSTirahite zirasyAropya patrakam / / manupadiSTaM tathA'pyasmAdeva pacanAtpUrvAparasaMsthAnau pAda- (1) tatastaM puruSaM gRhItasamayaM sukRtasatyazrAvaNaM stambhau kRtvodagagrA tulA kadAcitkAryetyAtsiddhaM iti kRtadevatAhAnaM zikhAropitayathAvRttAntAbhiyogasatyAna kshcidvirodhH| smRca.109 'nRtavicArapatrakaM punarapi tulAmAropayet / vAtavRSTyupaprethamAropaNe grAhya pramANaM nipuNaiH sh| pAtavarjite kAle / abhA.76 tulAzilAbhyAM tulyaM ca toraNaM myastalakSaNam // (2) samayaiH parigRhya tulAdhArakaM zapathairniyamyetyarthaH / suvarNakArA vaNijaH kuzalAH kaaNsykaarkaaH| smRca.110 avekSeran dhaTatulA tulaadhaarnnkovidaaH|| brahmano ye smRtA lokA ye lokAH kUTasAkSiNaH / __ atrAnena zlokacatuSTayena (naasmR.4|271-274) tulAdhArasya te lokAstulAM dhArayato mRSA // prathamaM puruSapASANapiTikayostolanasamAnadhAraNAdharaNArtha tasminneva samArUDhe dhRtvA kakSAM dvijo vadet / vidhiruddiSTaH / tatra ca bahUktvA'pi punaridamuktam-suvarNa- dharmaparyAyavacanairdhaTa ityabhidhIyase // kArA vaNijaH kAMsyakArAdayastulAdhAraNasamAnapramANajJA tvaM vetsi sarvabhUtAnAM pApAni sukRtAni ca / ubhayazikyayoH smaantaamvekssernniti| abhA.76 tvameva deva jAnISe na viduryAni mAnavAH // tulayitvA naraM pUrva cihnaM kRtvA dhaTasya c| (1) nAsmR.4.276; abhA.76 mayaiH (mayaM); apa. kakSAsthAne yadA tulyamavatArya tato dhaTAt // 2 / 102 nirvA. (nivA); vyaka.85; smRca.110 apavat ; pU.; vyaka.84 (piTakaM pUrayettasmin iSTakAyAM suloSTakaiH); pamA.172, savi.190 (3) apavat ; vyasau.78, vyapra. smRca.109 (piTakaM pUrayettasmin iSTakAnAvapAMsubhiH); pamA. 191; vyau.59 punarA (ghaTamA); vyama.25 paye (haye); 170 (piTakaM pUrayettatra iSTakAyAM suloSTakaiH ); dIka.41 vitA.222 samayaiH (zapathaiH) nirvAte vRSTi (vivAte vAta); (piTakaM pUrayettasmin iSTakApAMzuloSTakaiH); savi.191 (-) pa.; prakA.69 apavat ; samu.58 apavat . vyasau.77 dIkavat ; vyapra.188 pU.: 189 dIkavat ; vyau. (2) smRca.110; vyaci.80() yato (yate); savi. 57.58 dIkavat ; vyana.25 vyakavat ; vitA.219 pU. 190 (= ) ye smRtA lokA (yasya lokA ye) NaH (NAm ); prakA.68 smRcavat ; samu.57 smRcavat , vitA.222 (=); prakA.69; samu.58 NaH (NAm ). (1) naasmR.4|273; abhA.76; vyaka.84 pU. smRca. (3) naasmR.4|277; abhA.76 yase (yate); vyaka.85 vacanaiH (zabdena) yase (yate); smRca.110 samA...kSA (kRte. 109 ropa (roha) zilA ...raNaM (zirobhyAM tulyaM tu toraNa); lakSe lakSyaM kRtvA) vacanaiH (zabdena); dita.585 naiH (naM) yase vyasau.77 smRcavat ; vyapra.189 ropa (roha) zilA...ca (yate) utta., viSNunAradau, savi.190 samA... kSAM (kRte lakSye (zirobhyAM tulyaM tu); vyau.58 smRcavat ; prakA.69 smRcavat ; lakSyaM kRtvA) pU. vyasau.58 (tasminneva kRte kakSe kakSaM kRtvA samu.57 grAhya (kArya) zeSa smRcavat . dvijaH patet) zeSa vyakavat ; prakA.69 samA ...kSA (kRte lakSe (2) naasmR.4|274; abhA.76; smRca.109 ave... kakSaM kRtvA) zeSa vyakavat ; samu.58 vacanaiH (zabdena) zeSa tulA (tAM tulAmanvavekSeran ); vyapra.189 smRcavat ; prakA. | savivat . 68 smRcavat ; samu.57 smRcavat . (4) naasmR.4|278; abhA.76 pU. vyaka.85; (3) naasmR.4|275, abhA.76 cinhaM (kakSAM) tato smRca.110; pamA.172, savi.190 navAH (nuSAH); dhaTAt (ghaTastataH); vyasau.77 cinhaM (kakSaM) kakSA (kakSa) yadA | vyasau.78; vyapra.191, vyau.59; byama.26; prakA, tultham (padA tulyA). | 69 samu.58.
Page #553
--------------------------------------------------------------------------
________________ divyam-dhaTavidhiH 1 vyavahArAbhizasto'yaM mAnavastotyate tvayA / * tadenaM saMzayArUDhaM dharmatastrAtumarhasi // devAsuramanuSyANAM satye tvamatiricyase / satyasandho'si bhagavan ! zubhAzubhavibhAvane // ! AdityacandrAvanilo'nalazca dyaurbhUmirApo hRdayaM yamazca / ahazca rAtrizva ubhe ca saMdhye dharmazca jAnAti narasya vRttam // zodhyaM zikye yathAsaMnivezaM nidhAya dharmetyAdi vRttamityantaM prADvivAko vadedityarthaH / smRca. 110 * tvaM tule satyadhAmAsi purA devairvinirmitA // tatsatyaM vada kalyANi saMzayAnmAM vimocaya / yadyahaM pApakarmA'smi tadA tvaM mAmadho naya // zuddhaM caiva vijAnAsi tata urdhvaM gRhANa mAm / tadenaM saMzayArUDhaM dharmatastrAtumarhasi // ityAdi kRtazrAvaNaM lokapAlaiH suraizca vai / puruSaM punarArUDhaM samuddhRtya nirIkSayet // tulito yadi vardheta sa zuddhaH syAnna saMzayaH / (1) naasmR.4|278 vasto. (vastu); abhA. 76 nAsmRvat pU.; vyaka. 86 nava (nuSa); smRca. 110; pamA. 172; vyapra. 191; vyau.59 ( = ); vyama. 26 tvayA ( tvayi ); prakA. 69; samu.58. (2) nAsmR. 4 / 279; abhA.76 pU.; vyaka. 86; smRca.110 vane (vanaiH); pamA. 172 si bhagavan ( hi sagavAn ) vane (vana); vyasau.78 bhAvane (cAraNe); vyapra. 191 tiricya (bhiSicya ); vyau. 59 ( = ) satye tva ( satyastva ); uyama 26 satye tva (satyaistva ); vitA. 223 (=) satye tva ( satyaistva ); prakA. 69 smRcavat ; samu. 58. (3) apu. 255 35; vyaka.866 smRca. 1106 pamA. 173; vyasau.78-79 losnalazca (lAnalau ca ); vyapra. 191; vyaDa. 60; vyama. 26; samu.58. (4) nAsmR. 4 / 279-281; abhA. 76. (5) nAsmR . 4 / 282; abhA. 76 ( ityAdi salokapAlAGkAnakRtazrAvaNam) dhdRtya ( dhvatamuktaM ). (6) nAsmR. 4 / 283; abhA.76; vizva. 2 106 sa zu (vizu) avi (na vi) nnaraH (tataH); mitA. 2 / 102 ( = ) avi (nasa); apa. 2 102 sa... yaH ( zuddho bhavati dharmataH) avi 477 samo vA hIyamAno vA avizuddho bhavennaraH // (1) prakaTArtho'pi (si) zlokaH / kiM tu kecidatra codyaM kurvanti / yatkila suvarNatulAyAM yadekasyAM dizi SoDazagadyANakaM phalakadalamAropitaM dvitIyadizi gadyANakAH SoDaza / tadubhayamapi samadhRtatulAsthitameva bhavati / yadi punastasya samatulAdhRtasya tadavasthasyaiva suvarNasya madhye kuto'pi dhaninaH puNyayogAttatra saptadazamo gadyANakaH AkAzAtpatito bhavati tadA tatsuvarNa vardhate / vRddhiprAptaM sadadhogAmi bhavati / nordhvagAmIti / yadi SoDazadyANakA ekagadyANakena hIyamAnAH paJcadaza bhavanti, tatastatsuvarNa hIyamAnaM Urdhvameva gacchati / evamanenopamAnena tulito yadi vardheta dharmamAhAtmyAt puruSaH / tato dharmagauravAt adho gacchamAnaH zuddhaH saMbhavati / UrdhvaM tu hIyamAno na zuddhayati / loke atra A nivezAtpratiSThitya (?) prasiddhireSA / UrdhvaM gacchamAnaH zuddho bhavati, adhogatiravizuddho hIyamAnazca bhavatIti / tatkathametat ? ityatra parihAra ucyate; yathA raupyamalasahitasya suvarNasya SoDaza dInArAH phalakadalasamadhRtAH santaH uttArya, kharatarAgnimadhyAttaptAH dagdhamalAH paJcadaza caturdaza vA gadyANakA dAhottIrNAH suvarNasya bhUtvordhva gacchanti / tathA puruSo'pi samatulAdhRta uttArita: / AhUtalokapAlasatyazrAvaNAdhivAsanAvatIrNavarNAgnidagdhazaGkAbhiyogArUDha kalmaSamalasamUhaH dAhottIrNamivordhvameva gacchati / evaM vimala puruSasyordhvagamanAdvizuddhiriti siddhamidam / epa parihAraH / yaccaitaduktam - 'tulito yadi vardheta ' tadiha yatkiJcidvastu vartate tadUrdhvaM naiva vardhate / tulito yadi tUrdhva vardhate, tataH zuddha ityakSarAastrstyeva / adhoM gacchamAnastu avizuddho bhavennaraH / abhA. 76-77 (na vi); smRca. 110 avi (na vi) ; pamA. 173 sa zu (vizu) avi ( na vi ); vyaci.80 pamAvat krameNa yAjJavalkyaH ; smRci. 54 pamAvat ; dita. 590 smRcavat pitAmahaH ; maca. 8 / 116 varSe ... nna ( gacchetsa zuddhaH syAnna tu ); savi. 192 smRcavat prajApatiH; vyapra. 192 pamAvat vyau. 60 avizuddho (na zuddho vA) yAjJavalkyaH; vyama. 26 pamAvat ; prakA. 70 smRcavat ; samu.58 pamAvat . z
Page #554
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam / (2) iti adhogatyA zuddhivacanaM taduktAbhimantraNa- 1'vadhAryaH / tadAha nAradaH- kakSAcheda iti / kakSA viSayaM draSTavyam / vishv.2|106 | zikyam / zikyAdhArAvayomayAvakuzau krkttau| tulA / (3) tulitastolito yadi vardhetoya gaccheddharmato na prasiddhA / akSaH stambhadyopari sthitaM tulAdhArabhUtaM tu kuhakatastadA zuddhaH satyapratijJo bhavati / yadi samo- kASTham / tulAdInAM samudAyo dhaTaH / yadA tu dRSTAdeva dhogAmI vA bhavati, tdaaniimvishuddho'styprtijnyH| / hetoH zikyacchedAdi bhavati, tadA punaH kriyaa|... +apa.21102 apa.21102 tulAzirobhyAmudbhAntaM vicalaM vyastalakSaNam / (3) tadapi (a)dRzyamAnakAraNakazikyacchedAdi. yadA vAyupraNunnaM vA calatyUlamadho'pi vaa|| viSayam / daivikasyaiva zikyacchedAderazuddhikAraNatvAt / 'nirmuktaH sahasA vA'pi tadA naikataraM vrajet / - smRca.111 zikyacchede'kSabhaGge vA dadyAcchuddhiM punarnRpaH // nAradIyamanusaMhitA . (1) ayamarthaH- tulAyAH zirobhyAmantAbhyAmud - kArayeta caturhastAM samAM lakSaNalakSitAm / .. bhrAntaM calitaM yadA bhavati, yadA ca tulAsAmyajJAnArtha / tulAM kASThamayIM rAjA shikypraantaavlmbiniim|| yajalAdilakSaNaM nyastaM tadvicalati, yadA ca vAyunA ghaTasya tAvallakSaNamucyate / caturhastAM, catvAro . prerito dhaTa Urdhvamadho vA kampate, yadA ca tulAdhArakeNa hastAH pramANaM yasyAH sA caturhastA / pramANapratyayasya sahasaiva dhaTo vimucyate, tadA jayaM parAjayaM vA na vdet| 'pramANe luka' iti lopaH / lakSaNayuktAmetAM suSiragranthikiM tu punastolayet / evaM zikyacchedAdAvapi / varjitAM prazastasya vRkSasya kASThamayIM tulAM kArayet / *ap.2|102 pragatAvantau prAntau prAntayorlambanazIle avalambinI (2) tulAntayostiyaka calane lambakayozcalane zikye yasyAM sA zikyaprAntAvalambinI / ubhayorantayoziraHpatranAze vAyunA kampe vA zuddhimazuddhiM vA na bNddhshikyaamityrthH| . nAbhA. vdedityrthH| vitA.231 dekSiNottarasaMsthAnAvubhAvekatra sNgtau| kakSAchede tulAbhaGge dhttkrkttyostthaa| stambhau kRtvA same deze tayoH sNsthaapyettulaam|| rajjucchede'kSabhaGge ca mUrchitaH zuddhimAdizet // (1) samAyAM bhUmau dakSiNottarabhAvena sthitayoH pAda- (1) atra vAcanikA shuddhiH| abhA.77 stambhayoH ubhAvantau ekatrAkSakASThe saMghaTitau kRtvA tayora. (2) zikyAdInAM dRSTakAraNamantareNa chedAdau jayo- tarayorghaTakAkSakASThamadhye tulAM sthaapyediti| smRca.106 __+ vyapra., vyau., vyama. apagatam / (2) dakSiNA cottarA ca dakSiNottarasaMsthAne ca yau * smRca., pamA., vyapra. apagatam / sto dakSiNottarasaMsthAnau / arthAt tayorantaraM kAryApekSayA (1) ap.2|102 naM (nno ); smRca.111 calaM ( cala) yAvaddhi tadvibhAgaH / uktayoruccastvamapi manuSyaH sukhagunnaM (panno ) cala (gaccha ); pamA.174 calaM (varga); vyapra. mAste yasmin zikye tat / tatra nadhyAvalambanaM 193 vyasta (nyasta) cala...vA (tadA naikataraM vadet ); vitA. dat), vitA. yAvad bhUmiM na spRzati tAvadarthAt kartavyam / ubhau 231 vyapravat ; prakA.70 smRcavat ; samu.58 mudbhAntaM tau tasmin kAle nibaddhau tayorupari kASThaM nibdhyetyrthH| (mudbhUtaM) vyasta (nyasta) NunnaM vA (gunnastu). . samAyAM bhUmau tayormadhye tulA krtvyaa| nAbhA. (2) ap.2|102, smRca.111 pU.; pamA.174 baje Ayasena tu pAzena madhye saMgRhya dharmavit / (vade) pU.; prakA.70 pU.; samu.58 pU. (3) naasmR.4|284 (1) nAsaM.2014. (2) nAsaM.2015; smRca.106. saMga chi (ti); abhA.77 nAsmRvat ; ap.2|102 dizet (saMya) stambhau (antau) me (mau); prakA.66 smRcavat, pU.; samu. (pnayAta); smRca.111 kSAche (kSacche) taH (tADa) dizat 55 saMga (saMya) stambhau (antI).(3)nAsaM.2016, smRca.106 (pnuyAt ); prakA.70 kakSA (kakSa) dizet (pnuyAt); samu. yeta (yettu) yattAM (yuktAM); savi.186 smRcavat , pitAmahaH; 58 kakSA (kakSyA) mUrchitaH (tathaivA). / prakA.66, samu.55..
Page #555
--------------------------------------------------------------------------
________________ divyam-dhaTavidhiH 479 . yojayeta susaMyattAM tulAM prAgaparAyatAm / / (1) evaM ca sati prathamatolane paryAye samasya puna. tayormadhye tulA kAryetyuktaM tadvizeSyate / lohapAzena stolyamAnasya yadi samataiva bhavati tadAnImavizuddhiravatulAM madhye gRhItvA yojayeduparitanasya kASThasya madhye pUrva- dhAraNIyA, na prathama eva pryaaye| ap.2|102 pazcimadIrdhAm / nAbhA. (2) zodhyaH svalpadoSAGgIkAre'pi pradhAnadoSavAdino'numatenainAM kArayennAnyathA nRpaH / nirNayArtha tatraiva punastolanIyaH / dita.590 tolayitvAntaraM pUrva cihnaM kRtvA dhaTasya tu|| (3) ayamarthaH- punardevatAvAhanAdyaGgasahitaM sarve prativAdyanumatena, itthaMbhUtalakSaNA prakRtyAditvAddhetau / karma vidhAya tolanIya iti / *vyapra.192 vA tRtiiyaa| prativAdini zirasi sthite evaM samayaM (4) tasminneva prayoge punastolya iti prAcyAH, tanna kArayet , nAnyathA svayamutthApya / nRpastulAM kRtvA karmavaiguNyasatvAt / vitA.230 ekasmin pArzve'bhizastamaparasmin pASANAdi badhvA kakSacchede tulAbhaGge dhaTakarkaTayostathA / samavasthitAyAM cihna kRtvA tulyasamavasthitamavatAye rajjachede'kSabhaGge ca tathaivAzuddhimAdizet / / dhaTAt samayAn jJApayitvA punarAropayedabhizastam / nAbhA. (1) yadA cAnupalakSyamANadRSTakAraNa eva kakSAdInAM tulito yadi vardheta sa vizuddho hi dhrmtH| chedo bhaGgo vA bhavati tadA'pya zuddhireva / samo vA hIyamAno vA na vizuddho bhavennaraH // . mitA.21102 tulito yadyadho lambate guruH syAdityarthaH, sa shuddhH| (2) etadAkasmikakakSyacchedAdiviSayam / kAtyAsamo vA syAddhIyate vA sa upari gacchet , laghuH syAdi- yanavacanaM tu dRzyamAnakAraNakazikyacchedAdi viSayamiti tyarthaH / yathA codakena ca zuddhaH sa bhAti tathA satya- vijnyaaneshvraacaaryaadyH| vyapra.193 zuddho bhavati / nAbhA. kAtyAyana: - zikyacchede tulAbhaGge tathA cA'pi guNasya vaa| tvaM vetsi sarvabhUtAnAM pApAni sukRtAni ca // zuddhestu saMzaye caiva parIkSeta punarnaram / / tvameva deva ! jAnISe na viduryAni maanvaaH|| pitAmahaH vyavahArAbhizasto'yaM mAnuSaH zuddhimicchati // prAGmukho nizcalaH kAryaH zucau deze dhaTaH sadA / taMdenaM saMzayArUDhaM dharmatastrAtumarhasi // , avatArya zrAvayitvA punarAropayet / tato vRddhi - smRca. apvt| * zeSaM apagatam / dita. mitAbat / (1) mitaa.2|102 ca (vA) smRtyantaram ; dIka.41 hAsAbhyAM jayaparAjayau / ghaTastutireSA / tadadhiSThitA strI kakSa (pakSa) ca (vA) tathaivAzuddhimAdizet (dadyAcchuddhiM punarnRpaH); devatA tu satyAnRte vibhajati / nAbhA. / dita.591, savi.192 (=); vyapra.193 kakSa (kakSya) bRhaspatiH / mAdizet (mApnuyAt ); vyau.60 (=) kakSa (akSa) 5kSa dhaMTe'bhiyuktastulito hInazceddhAnimApnuyAt / / (kakSa); vyama.26 ca (vA) smRtyantaram . tatsamastu punastolyo vardhito vijayI bhavet / / (2) ap.2|102; vyaka.86 cA'pi (vA'pi) vA (ca) (1) nAsaM.2017. (2) nAsaM.2018. (3) naasN.20|9. zuddhastu (vizuddhi); smRca.111 cA'pi (pi tu); vyasau. (4) naasN.20|10. (5) naasN.20|11. 79 (=) cA'pi ( vA'pi); vyapra.193 caiva (caina); vyama. 26 ddhestu (ddhezca) caiva (caina) kSeta (kSettu); vitA.231 cApi (6) ap,2|102 tolyo (tulyo); vyaka.86, smRca. (caiva) vA (ca) caiva (cainaM) punarnaram (punaHpunaH); bAla. 1117 dIka.41 apavat; dita.590, savi.192 'bhi (ni) tolyo (taulye); vyasau.79 tolyo ( tulyo) vardhi 2 / 102 cA'pi (vA'pi) ddhestu (ddhezca) caiva (cainaM); prakA. (vRddhi); vyapra.192 tolyo (taulyo); vyama.26 vijayI 70smRcavat samu.58. (ktithI) utta.; vitA.230 lyo vardhito (lya Urdhvago); (3) mitaa.2|102 sadA (tathA) pR.ap.2|102 prakA.70samu.58 5 bhiyu (niyu). . rAjadvAre (dharmasthAne ); vyaka.83 nAradaH, smRca.104:106
Page #556
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDa indrasthAne sabhAyAM vA rAjadvAre catuSpathe // lokapAlAstathAdityA rudrAzca vasavastathA / (1) indrasthAnaM prakhyAtadevAyatanam / smRca.104 pUjyAH prabhAvayuktAzca sAnnidhyaM kalpayanti te / / (2) dhaTagrahaNaM divyaantrsyaapyuplkssnnm|vypr.182 'chitvA tu yajJiyaM vRkSaM yUpavanmantrapUrvakam / 'vizAlAmucchritAM zubhrAM dhaTazAlAM tu kaaryet| praNamya lokapAlebhyastulA kAryA manISibhiH / / yatrasthA nopahanyeta zvabhizcANDAlavAyasaiH // mantraH saumyo vAnaspatyazchedane japya eva ca // yadA tUktalakSaNaM dhaTaM tathaiva sthApayitumicchati tadA (1) saumyavAnaspatyayorvilkapaH tulyakAryatvAditi vAyasAdhupaghAta nirAsArtha kapATAdisahitAM zAlAM kuryAt / kaizciduktam / tulAgrahaNaM tatparikarasyApi pradarzanArtham / ___mitaa.2|102 tena pAdastambhAdyarthamapi vRkSacchedanaM kAryam / smRca.105 kepATabIjasaMyukta paricArakarakSitAm / (2) yUpavaditi yUpe chedana vihitasarvetikartavyatAtipAnIyAgnisamAyuktAmazUnyAM kaaryennRpH|| dezaH / sA ca OMvadhite mainaM hiMsIriti chedanatatraiva lokapAlAdIn sarvadikSu nivezayet / mantravizeSAdirUpeti vyavahArapradIpaH / dita.581-582 trisaMdhyaM pUjayennityaM dhuupmaalyaanulepnaiH|| (3) yUpavanmantrapUrvakamityanena OM oSadhe trAyasvaina* smRca., savi. mitAmataM nirdiSTam / mityAdicchedanamantraprayogAdikamuktam / vAnaspatyaH vana-. pU.; pamA.163,168; smRci.53 ( 3 ) mitAvat , pU.; spate zatabalzo viroheti mantraH / chedane kRte iti nRpra.13 pU., dita.583 mitAvat , pU.; savi.186 pU., zeSaH / vAnaspatyasya chedanAnantaraM prayoge yUpavadityatibyasau.76, vyapra.182: 187 apavat ; vyama.22; rAko.412:414 mitAvat , pU.prakA.66 pU. samu.55. dezAsiddhe'pi punarvidhAnaM aupadezikena somadaivatye(1) mitaa.2|102 (= ) mucchritA ( munnatAM ) smaraNam / nAtidezikasya tasya bAdhanivRtyartham / atra japya eva ap.2|102 sthA (stho); vyaka.83-84 zubhrAM (zuddhAM); ceti cazabdasya vAnaspatya ityanenAnvayAt tasya ca smRca.106 sthA (stho) zvabhi (bahi); pamA.168 apavat, samuccayadyotakatvAt samuccaya iti kecit / saumyavAnanAradaH; smRci.53 sthA (sthaM); savi.193 apavat ; vyasau. spatyayorekArthatvAt / 'tulyArthAstu vikalperan' ityanena 76 zubhrAM (zaddhAM) sthA (stho); vyapra.186 apavat; vyau. nyAyena vrIhiyavavadvikalpa ityapare / vyapra.186-187 60; vyama.24; vitA.233 apavat; prakA.66, samu. (4) viklplekhstvjnyaanmuulkH| *vyau.57 (5) vAnaspatyo 'vanaspate zatabalazo viroheti' asya (2) mitA.21102 pAnI...ktA ( mRtpAnIyAgnisaMyuktA) yuupvditytideshaatsiddhsyaivaanuvaadH| smaraNam ap.2|102 kapA (kavA); vyaka.84; smRca.106 vyama.24 kapA (kavA) zeSaM mitAvat, pamA.168 kapA (kavA) gnisa * zeSaM vyapravat / (disa) nAradaH; smRci.53 pATa (pAla); savi.193 smRca- (1) apa.20102 (lokapAlAMstathAdityAn rudrAzcaiva bat / vyasau.77 pATa (pAla) rakSi (saMyu); vyapra.186 gnisa vasUMstathA); vyaka.83 pajyAH (pUjA); vyasau.72. (disa); vyau.60-61 cAraka (khAvAra) zeSaM mitAvat, krameNa (2) mitaa.2|102; ap.2|102, vyaka.83, smRca. yAjJavalkyaH , vyama.24 vyapravat; vitA.233 mitAvat ; 105 yUpa (vidhi); pamA.168 yaziyaM (yAzika) yUpa (hetu); prakA.67 smRcavat ; samu.56 smRcavat. smRci.53 (=); dita.581, savi.184 tu yajJiyaM (3) mitA.102 va (n ) nnityaM dhUpa (detAn gandha) vRkSaM (yaziyavRkSaM tu) prajApatiH; vyasau.76, vyapra.186 vRkSa smaraNam / apa.21102 lAdIn (lAMstu) nityaM (cainaM); vyaka. (kASThaM); vyau.57 yAjJavalkyaH vyama.24; vitA.218 83 lAdIn (lAMzca); smRca.106 nityaM dhUpa (caitAn gandha); yUpa (pUrva ); rAko.414; prakA.66 smRcavat ; samu.55 smRci.53 vyakavat ; savi.193 nityaM dhUpa (cainAM gandha); smRcavat . vyasau.76 vyakavat ; vyau.60 smRccata, krameNa yAjJavalkyaH; (3) mitA 2 / 102; ap.2|102;smRc.105 ca (tu); vitA.233 va (vAn ) nityaM dhUpa (cainaM gandha); prakA.66. smRci.53 (); dita.582, vyapra.186, vyau.57 27 smRcavat : samu.56 smRcavat . / (); vyama.24 prakA.66 smRcavat / samu.55 smRcavAra,
Page #557
--------------------------------------------------------------------------
________________ divyam-dhaTavidhiH 481 antaraM (6) mitA.TIkA-yajJiyaM khadirAdikam / mantreti / tu pArzvana 'yavInAM SaDyavAH pArzvasaMmitAH' iti 'oSadhe trAyasvainaM' ityAdimantrapUrvakamityarthaH / chedana- kAtyAyanavacanAt / anayorvyavasthAmAha kApilapaJcakriyAvizeSaNamidam / yUpavadityasya tulA kAryetyatrA- rAtram / 'aSTabhistairbhavejjyeSThaM madhyama sptbhiryvai| 'vayaH / yUpavadityatidezasiddhaM mantravadityuktamevAnu- kanyasaM SaDbhiruddiSTamagulaM munisattama' // kanyasa vadati / mantra iti / vAnaspatyacchedane iti samastam / kaniSTha pAdau stambhau upari mRttikopari tatsamau catutacchedanakAle somadevatAkaH somo dhenuM somo arva- hastAvityarthaH vastutastu upari ttsmau| dita.582 ntam' ityAdimantro japya evetyarthaH / vyastapAThe (3) antaraM madhyam / adhyadhai sArdhahastadvayamA vAnaspatyo mantrI banaspate zatabalzo viroheti' / ana vyapra.187 yojapamantratvenAdRSTArthatvAtsamuccayaH / co. bhinnkrmH| (4) tathAvidhau caturhastau idaM ca nikheyahastadvaya chedane tulAkASThacchedane / sa sa ca japya evetyartha itynye| bhAgAdbhinnam / 'antaraM tu tayorhastau bhavedadhyardhameva vaa| baal.2|102 adhyadhai sArdhahastadvayam / akSanAmakatulAvalambanakASTha. caturhastA tulA kAryA pAdau kAryoM tthaavidhau| parimANamantarAlabhUmisamam / tasya cAvalambanastambhA / tayorhastau bhavedadhyardhameva vA // tkiJcidAdhikyamiti jIrNAH, sAmyameveti candrikA. (1) pAdau tulArdhArakAkSAkhyakASThadhAraNAe~ stambhau kaarH| ---- ... . - vyau.57 tathAvidhau caturhastapramANAvityarthaH / etacca pAdayoH / hastadvayaM nikheyaM tu pAdayorubhayorapi / pramANaM nikhananIyahastayAduparitanabhAgasya veditavyam / | mitA.TIkA-- hastadvayamiti / Ubhayorapi pAdayoato nikhananIyabhAgena saha Savastau bhktH| - ..... hastadvayaM hastacatuSTayAdavaziSTaM bhUmyantaH pravezanIya* akSasya pramANaM tu pAdayorantarAlAbhidhAnenaivArthasiddha- mityarthaH / baal.2|102 miti na pRthaguktam / tena pAdastambhamastakadezAt caturasrA tulA kAryA dRDhA RjvI tathaiva ca / / bahiraniHsRto yathA bhavati tathA hastadvayAt sArdhahastA- kaTakAni ca deyAni triSu sthAneSu ytntH|| dvA'bhyadhiko'kSaH kArya ityavagantavyam / smRca.105 kaTakAni lohavalayAni / triSu sthAneSu upAnta (2) atra sAdhAraNatvena zAradAtilakokto hasto madhye ca |kttkaaniityyomyaanaamnyessaampyuplkssnnaarthm / grAhyaH / yathA- 'caturviMzatyaGgulADhayaM hastaM tantra- tenaupAntyayorAyasakIlako zikyapAzadhAraNArthAviSuvavido viduH / yavAnAmaSTabhiH kRtaM mAnAGagulamudIri- dvAgrau karkaTazRGgasaMnibhau deyau| madhye tvAyasapAzo'kSa. tam' // yavAnAM taNDulIkRtAnAm-- 'yavAnAM taNDulai- kASThe tulAyojanArtho deyH|, smRca.106 rekamaGgulaM cASTabhirbhavet / adIrghayojitairhastazcatu- toraNe tu tathA kArye pArzvayorubhayorapi / viMzatiraGgulaiH' // iti kAlikApurANAt , pramANaM (1) mitA.21102; ap.2|102 vyAsa: pamo.169 smRci.53 (=); nRpra.13, dita.582, vyapra.187, (1) mitaa.2|102 kAryoM tathAvidhau (copari tatsamau) vyau.57; rAko.414. anta ( prAnta ); ap.2|102 raM (re) rdhame (dha e) zeSaM (2) mitaa.2|102 dRDhA (dRSTA ) yatnataH (cArthavat); mitAvat ; vyaka.83 (caturhastA tulA kAryA dvihastA ca tathA ap.2|102; smRca.106; pamA.169 kaSTakA (karkaTA) dvidhA); smRca.105 rdhame (dha e); pamA.168 stau (sto); utta.; dita.582 yatnataH (cArthavat); savi.185 turasrA vyaci.80% smRci.53 vA (ca); nRpra.13 tu (ca) sto (turhastA); vyasau.76 turasrA (turhastA) Su yatnataH (vizeSataH); vyapra.188; vyau.57 turasrA (turhastA) RjvI (rajvI) (sto) dadhya (dastA); dita.582 mitAvat , pU. savi.184 yatnataH (cArthavat); byama.25, rAko.414 ditavat ; prakA. kAyau~ (cApi) prajApatiH, vyasau.75-76 tu (ca); vyapra. 66, samu55.. .. 187 vA (ca); byau.57; byama.25 vA (ca); rAko. (3) mitA.22102 tu (ca); apa.102 minAvat / 414 mitAvat ; prakA.66 smRcavat ; samu.53 smRcavat . vyAsa:; vyaka.83 dhaTAduccatare (te dhaTAdudyate) krameNa naardH| ma. kA.61
Page #558
--------------------------------------------------------------------------
________________ etilistele 482 vyavahArakANDam ghaTAduccatare syAtAM nityaM dazabhiraGgulaiH // parIkSakA niyoktavyAstulAmAnavizAradAH / avalambau ca kartavyau tornnaabhyaamdhomukhau| vaNijo hemakArAzca kAMsyakArAstathaiva ca // mRnmayau sUtrasaMbaddhau dhaTamastakacumbinau // kAryaH parIkSakairnityamavalambasamo dhaTaH / 'zikyadvayaM samAsajya pArzvayorubhayorapi / udakaM ca pradAtavyaM dhaTasyopari pnndditaiH|| prAgagrAn kalpayedarbhAn tatra vipraH samAhitaH // ___toraNayorlambamAnau mRNmayAvalambI tayoH saMbandhaH pazcime tolayetkartananyasminmRttikA zubhAm / kaTakadvayoparibhAgena samo yasya so'valambasamo dhaTaH / iSTakAbhasmapASANakapAlAsthivivarjitAm // smRca.109 ipakApASANayormudA saha samuccayo nivAryate / na tu yasminna plavate toyaM sa vijJeyaH samo dhaTaH // vikalpaH tayorapi vihitatvAt / smRca.109 tolayitvA naraM pUrva pazcAttamavatArya tu| 'piTakaM pUrayettasmim iSTakAnAvapAMsubhiH // prAGmukhaH prAJjalirbhUtvA prADvivAkastato vdet|| atra ca mRttikeSThakAnAvapAMsUnAM vikalpaH / dhaTaM tu kArayennityaM patAkAdhvajazobhitam / mitaa.2|102 tata AvAhayeddevAnvidhinAnena mantravit // smRca.106; pamA.169 tathA (tayoH); smRci.53 (=); ghaTamAmantrayeccaiva vidhinAnena zAstravit / .. ditaM.583 mitAvat, savi.184 mitAvat , prajApatiH; (1) mitaa.2|102; apa.21102 vyAsaH; vyaka.84; vyapra.188, vyau.58 mitAvat ; vyama.25 mitAvat ; smRca.109; pamA.170; smRci. 53 ( 3 ); dita.583; rAko.414 mitAvata; prakA.66, samu.55. savi.186; vyasau.77; vyapra.189; vyau.58; rAko. -- (1) mitaa.2|102; ap.2|102 mbinau(mbakau)vyAsaH; 414; prakA.68; samu.57. jyaka.83 ca (tu) zeSaM apavat ; smRca.106; pamA.169; (2) mitaa.2|102; ap.2|102, vyaka.84; smRca. smRci.53 ( 3 ); dita.583 ddhI (ndhau nau (tau)savi.185 109; pamA.170% smRci.53 pU., dita.583, saviH (=)ddhI (ndhI); vyasau.76 apavat / vyapra.188 ca (tu); 186, vyapra.189vyau.58% vyama.25 krameNa nAradaH jyau.58, rAkau.414, prakA.66 ddhau (ndhau); samu.55. rAko.415; prakA.69; samu.57.. . . .. (2) mitaa.2|102 (prAGmukhAnkalpayeddarbhAn zikyayo- (3) mitaa.2|102; ap.2|102 vyAsaH; vyaka.84; rubhayorapi ); ap.2|102 (prAGmukhAn kalpayedantAn zikya- smRca.109, pamA.170, dita.583, savi.186, vyapra. yorubhayorapi ) vyAsaH; vyaka.84 sajyaM (sAya) kalpa (kAra); 189, vyau.58; vyama.25 krameNa nAradaH, rAko.415, smRca.108 (prAgagrAn kalpayeddabhIn zikyayorubhayorapi); prakA.69; samu.57... smRci,53 (-) pU., dita.583 mitAvat, utta. savi.186 (4) mitaa.2|102 pU.; ap.2|102 tArya tu (tArayet) rubhayorapi ( riti nizcayaH); vyasau.77 kalpa ( kAra ); pU., vyAsaH; vyaka.84 tola (tula) pazcA (tasmA); smRca. dhyapra.189; vyau.58 smRcavat; vyama.25 smRcavat; rAko. 109 pU.; pamA.170 pU., dita.583 pU.: 587 pazcA 414 kya (khAM) gagrAn (GmukhAn) tatra...hitaH (zikhayo (tasmA) tu (ca); savi.186 pazcA ... tu (tatastamavatArayet); vyasau.77 dita. 587 vat ; vyapra.190; vyau.58 aparubhayorapi); prakA.68 smRcavata; samu.57 smRcavat, vat , pU.; vyama.25 pazcA (tasmA); rAko.415 apanat; . (3) mitA. 2 / 102 pU.; ap.2|102 pU.; vyaka.84 prakA.69 pU.; samu.57 pU. pazcime to (ekasmin tu) smRca.109; pamA.170 pazcime (5) mitA.21102, ap.2|102 vyAsaH; vyk.84|| (ekasmin) kartRn (matyai); smRci.53 (=) pU.; dita.583 smRca.106,109 pU.; pamA.170, smRci.53 pU.; dita. pU. savi.186 pazcime (ekasmin) pU., byasau.77 pamA 583, savi.186 pU.; vyasau.77 pU.; vyapra.190; vyau. vat vyapra.188 pU. : 189; vyau.57 pU. vyama.15; 58; byama.25, rAko.415 nityaM (vRtta) ta A (tazcA); vitA.219, rAko.414 pU. prakA.68 samu.57.. prakA.66:69 pU. samu.55 pU.: 57. (4) mitaa.2|102, apa.20102 (piDhikA kArayetta (6) mitA.21102, ap.2|102 tvaM ghaTa (paTa tva) miniSTakAyAM salopakaiH) vyAsaH, smRci.53 (3) pAva utta., vyAsaH; vyaka.85 apavat , utta.; smRca.110caiva (bhizva); dita.583, savi.186, rAkau.414 Ta (Ta). (caivaM); pamA.171; vyani.11 [mayArAmaH] utta, bhUpra.
Page #559
--------------------------------------------------------------------------
________________ divyam-dhadaviki tvaM dhaTa brahmaNA sRSTaH parIkSArtha durAtmanAm // / dazagurvakSaroccAraNakAlaH prANaH / SaTprANA vinaaddii| dhaMkArAddharmamUrtistvaM TakArAtkuTilaM naram / uktaM ca-- 'dazaguruvarNaH prANaH SaTprANAH syAdvinA. dhRto bhAvayase yasmAddhaTastenAbhidhIyase / DikA tAsAm / SaSTayA ghaTI ghaTInAM SaSTayAhorAtra tvaM vetsi sarvajantUnAM pApAni sukRtAni c| uktshc'| 'khAgnibhirdivasAsa' iti / mitaa.2|102. tvameva deva jAnISe na viduryAni mAnavAH // / sAkSiNo brAhmaNAH zreSThA yathAdRSTArthavAdinaH / / 'vyavahArAbhizasto'yaM mAnuSastolyate tvyaa| jJAninaH zucayo'lubdhA niyoktavyA nRpeNa tu // tadenaM saMzayAdasmAddharmatastrAtumarhasi // zaMsanti sAkSiNaH zreSThAH zuddhayazuddhI nRpe tadA // . jyotirvid brAhmaNaH zreSThaH kuryAtkAlaparIkSaNam / tasmiMzca kAle zuddhayazuddhiparIkSaNArtha zucayaH puruSA vinADyaH paJca vijJeyAH priikssaakaalkovidH|| rAjJA niyoktavyAH / te ca zuddhayazuddhI kathayanti / 14 zAstra (mantra); dita.587 caiva (caivaM) zAstra (mantra) pU.; yathoktaM pitAmahena-- sAkSiNAmiti / mitaa.2|102. 593 (=) utta. savi.190 sRSTaH (diSTaH) utta.; vyasau. teSAM vacanato gamyaH shdhyshuddhivinirnnyH|| 78 svaM ghaTa (dhaTa tvaM) tRtIyapAdaH; viimi.2|102 utta.; tulito yadi vardheta zuddho bhavati dhrmtH| : vyapra.190; vyau.58 caiva (pazcAt ); vyama.29 utta. hIyamAno na zuddhaH syAdekeSAM tu smo'shuciH|| vitA.222 ( 3 ) ukta.; prakA.69 nAradaH; samu 58. alpadoSaH samo jJeyo bahudoSastu hiiyte| (1) mitaa.2|102; apa 2 / 102 laM naram (lo nRNAm ) dharmagauravamAhAtmyAdatirikto vizudhyati / / dhRto bhAva (dhaTo dhAra) vyAsaH; vyaka.85 bhAva (dhAra) dhIyase (1) tatra yadyabhiyuktasyArthasyAlpatvaM bahutvaM cana (dhIyate); smRca.110; pamA.171 vayase (vayate), vyani. 11 [ mayArAmaH ]; nRpra.14; dita.587,593.594 divyenAvadhArayituM zakyate tathApi sakRdamatipUrvatvenAvyakavat ; savi.190 nAradaH, vyasau.78, viimi.2|102 * dita., savi., vyapra. mitAgatam / (=); vyapra.190 bhAva (dhAra); vyau.59, vyama.29 (1) mitaa.2|102 No (NAM): smRca.110 NAH zre mUrti (bhUta); vitA.222 ( 3 )nyamavat ; prakA.69nAradaH; | (Nazre); pamA.173, dita.590, savi.192 bRhaspatiH samu.58. | vyapra.191 vyau.60 smRcavat; vyama.26 smRcavat vitA. - (2) mitA.21102, pamA.171 deva (dhaTa) utta.: vyaci. 223 pU.; prakA.69 smRcavata; samu.58 smRcamat. .. 80 (= ) deva (ghaTa) utta.; vyani.11 () mayArAmaH (2) mitA.21102, smRca.111 zreSThAH ( sarve ); dita. jantu (bhatA); smRci.56 utta.; dita.587,594 vyani- | 590 tadA (tathA); vyapra.192; byama.26 smRcavat vitA.. vt| vImi.102 vyanivat ; vyapra.190 vyanivat 223 zaMsanti ...SThAH (zudhyanti sAkSiNaH sarve); prakA.70 vyau.59 vyanivat ; vyama.29 jantU (bhUtA) deva (sarva); | smRcavat; samu.59 smRcavat.. vitA.222 (=) vyanivat ; samu.58 utta. (3) smRca.110, pamA.173, savi.192 bRhaspatiH - (3) mitaa.2|102 tolyate tvayA (zuddhimicchati); pamA. hA prakA.70, samu.58.. 171 tvayA (tvayi); vyaci.80 (=) pamAvat ; dita. (4) vyaka.86, smRca.111 utta.; dIka.41nRpra., 14 savi.192 eke (ete) utta.; vyasau.79) vyapra.1920 557,594 mitAvat ; viimi.2|102 (= ) mitAvat ; prakA.70 utta.; samu.58 utta. vyapra.190 mitAvat , pU.; vyau.59 mitAvat ; vyama.29 (5) mitaa.2|102 pU.; ap.2|102 doSaH (pApaH); (%D) mitAvat ; vitA.222-223 mitAvat ; samu. byaka.86 apavat ; smRca.111 apavat , pU., dIka.41 58 pamAvat . . (4) mitaa.2|102. smRtyantaram smRca.110 NaH (Na) apavat ; nRpra.14 doSaH (pApe) doSastu (pApasya) vizu kSA (kSyAH) pamA.1.73, nRpra.14 utta..dita.590 smRtya (na zu); dita.590 pR.; vyasau.79 doSa: samo (pApastu ntaram; savi.191 (= ) kSA (kSyAH) utta.; vyapra.191 NaH | vi) doSastu (pApastu); vyapra.152 apavata, pU. vyau.60pU.; (Na); vyau.60 (3); vyama.26, vitA.223 utta.; prakA. | vyama.26 apavat , pU.; vitA.230 apavata, pU.; prakA.70 : 69 smRcavataH samu.58 smRcavat. pU. samu.58 pU.
Page #560
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam yatvamasakRnmatipUrvatvena ca mahatvamiti daNDaprAya- (2) muNDakau paadstmbhau| dhyapra.187 shcittaalptvmhtvmvdhaaryte| mitaa.2|102 adhogatirna zudhyettu shudhyduurdhvgtistthaa| :- (2) alpatvaM vyabhicAre samAliGganAdinA, caurye samo'pi na hi zuddhaH syAdeSA zuddhirudAhRtA / / tddeshgmnaadinaa| tatra ekeSAmiti pUjArtha na tu 'zikyAdicchedabhaGge ca punarAropayennaram / svamate samasya zucitvadyotanArtham / alpapApino'pya- evaM niHsaMzayajJAnAttato bhavati nirnnyH|| zucitvAt / tena hIyamAnasamayorna kazcidvizeSaH / daNDe kakSyacchede tulAbhaGge dhaTakarkaTayostathA / prAyazcitte. paraM vizeSastayordoSAnusAritvAt / yattu rajjucchede'kSabhaGge ca dadyAcchuddhiM punarnRpaH / / kaizcit ekeSAM tu samo'zuciH' iti vacanaM, 'alpa- (1) kakSyaM zikyatalam / karkaTau tulopAntasthau. pApaH samo jJeya' iti ca vacanaM sAmye sNshyprmevetyuktm| zikyAdhArAvISadvakrI kakaTazRGgasaMnibhau lohkiilko| tata kliSTakalpanayA vAkyAnArjavAttairupekSaNIyam / .. akSaH pAdastambhayoruparinihitastulAdhArapaTa iti mitA. vyapra.192 kSarA / dAyaprayojakaH kIlaka iti hlaayudhH| sadbhiH parivRto rAjA zuddhimatAM prapUjayet / .. - vyapra.193 RtvikpurohitAcAyon dakSiNAbhizca toSayet // (2) idaM tu dRSTakAraNabhaGgaparam / vyama.26 zuddhaM vyaJjanahetvartha patraM dadyAtsvacihnitam / smRtyantaram . azuddhaM daNDayitvA tu svarASTrAdvipravAsayet // punarAropayettasmin sthitvA'vasthitapatrakam // evaM kArayitA. rAjA bhuktvA bhogAnmanoramAn / anirdiSTakartRkavacanam mahatIM kIrtimApnoti brahmabhUyAya kalpate // yadyadho yAtyazuddhaH syAttulAbhaGge ca srvdaa|| ..vyAsaH / na vizIryati zikyaM cedUrdhva yAti vizudhyati // hastadvayaM nikheyaM tu proktaM munnddkyordvyoH| .. kAlikApurANam ...... padastaM tu tayoH proktaM pramANaM parimANataH // upoSitaM tathA snAtaM mRtsamaM prathamaM tulAm / / (1) muNDakayoH stambhayoH SaDahastaM nikhAtahasta- saMtolya kArayedrekhAmavatAryAnumantrayet // .... dvayena samaM arthAnmRttikopari hastacatuSTayamityarthaH / (1) vyaka.76 ttu (ta) hi (ca); pamA.174 tirna (to na) . dita.582 gati (gata) hi (vi); dIka.41; vyaci.80 zudhyettu (vizuddhaH) (1) mitA 2 / 102 utta.; smRca.108 utta.: 111 tathA (sadA) hi (vi); smRci.54 ttu (ta) dhyedU (dhyatyU ); zuddhi metAM pra (zuddhamAhUya); pamA.168 utta. 174 zuddhi- nRpra.14; vyasau.78; vitA.230 smRcivat ; samu.58 metAM (zuddharUDhaM); nRpra.14 utta.; dita.591 () utta.; zudhyettu (vai zudhyet ) zeSaM pamAvat . savi.192 ca (su) utta.; vyapra.185 ca (tu); vyau. (2) mitaa.2|102 ca (Su) pU., smaraNam; pamA.174 60 (= ) utta.; vyama.24 ca (tu); prakA.68 utta.: 70 smRcavat / samu.57 utta.: 59 smRcavat , pU. pUrvArdhe (zikyacchede'kSabhaGge ca bhUyazcAropayennaram ); savi. (2) samu.59: (3) mitaa.2|102 (=); smRca. 192 smRtyantaram; samu.58 ca (tu) bRhaspatiH. 111, pamA.174; nRpra.14; dita.591 rAjA bhuktvA / (3) vyaka.86 kSya (kSA) ca (vA); vyaci.80 kSya (kSA), (bhuktvA rAjA) lpa (hapya); savi.192, vyapra.185, vyau. nRpaH (punaH); nRpra.14 pU. savi.192 (zikyacchede'kSabhaGge 60 yAzavalkyaH vyama.24 prakA.70; samu.59.. . vA dadyAcchikyaM punarnupaH) pU., bRhaspatiH; vyasau.79 kSya (kSa) (4) smRca.105, pamA.169 dvayoH (tayoH); dita. pU.; vyapra.193 ca (bA); byama,26 kSya (kSa) ca (vA); vitA. 582, savi.185 (= ) dvayaM (dvaya) muNDaka (kaTaka) pari 232 kSya (kSa); baal.2|102; samu.58 ca (vA). (tu 4); vyasau.76 pamAvat ; vyapra.187; vyau.57 (4) mitaa.2|102. (5) mc.8|116. vyama.25 proktaM muNDakayostayoH (pAdayorubhayorapi ); prakA. (6) dita.589; vyasau.78 mRtsamaM (mRnmaya) (tato'nyaM 66; samu.55. kArayedeva avatIryAnumantrayet ).
Page #561
--------------------------------------------------------------------------
________________ divyam-agnividhiH ....... ... .agnividhi :.. agnividhiH .. . . .. ... .... vedAH hAya parIkSaNAya ca uta api hastagRhItaM baddhahastaM vatsazca vai medhAtithizca kANvAvAstAM taM va- Anayanti raajpurussaaH| kiM kRtavAnayamiti pRSTAzca saM medhAtithirAkrozadabrAhmaNo'si zUdrAputra AhuH-apahArSIddhanamasyAyam / te ca AhuHiti so'bravIhatenAgniM vyayAva yataro nau / kimapaharaNamAtreNa bandhanamarhati, anyathA datte'pi brahmIyAniti vAtsena vatso vyainmaidhAtithena dhane bandhanaprasaGgAt ityuktAH punarAhuH-steyamakAmedhAtithistasya na (?) loma ca nauSattadvAva rSIt cauryeNa dhanamapahArSIditi / teSvevaM vadatsu itaraH sa tIkAmayata kAmasani sAma vAtsaM apahate- nAhaM tatkarteti / te ca AhuH-saMdihyamAnaM kaammevaitenaavrundhe| steyamakArSIH tvamasya dhanasyeti / tasmiMzca apahRvAne . vatsazca medhAtithizca imAvRSI kANvau kaNvagotrau AhuH-parazumasmai tapateti zodhayatvAtmAnamiti / sa AstAM purA kilAbhavatAm / taM vatsa RSiM medhAtithi- yadi tasya stainyasya kartA bhavati bahizcApadbhute, sa evaM. rAkrozat azlIlayA vAcA paryavadat-he vatsa, tvaM | bhUtaH tata evAnRtamanyathAbhUtaM santamanyathAtmAnaM kurute / abrAhmaNo brAhmaNyarahito'si / zUdrAputraH zUdrAyAH sa tathA anRtAbhisaMdho'nRtenAtmAnamantardhAya vyavahitaM putro'zadraputro'pi zadrAputra ityAkrozyate SaSThayA Akroza' kRtvA parazuM taptaM mohAtpratigRhNAti, sa dahyate, atha iti vihitasya lukaH 'putre'nyatarasyAmiti vikalpanAda- hanyate rAjapuruSaiH svakRtenAnRtAbhisaMdhidoSeNa / atha. bhAva evamAkruzyamANaH sa vatso'bravIt-Rtena satya yadi tasya karmaNaH akartA bhavati, tata eva satyamA. bhUtena mantreNAgniM vyayAva AvAM vizeSeNa gacchAvaH tmAnaM kurute / sa satyena tayA stainyAkartutayA AtmAnapravizAva ityarthaH / nAvAvayormadhye yataro yo brahmIyAn mantardhAya parazuM taptaM pratigRhNAti / sa satyAbhisaMdhaH san brahmiSTha iti nirNetum / evamuktvA vatso vAtsenAnena na dahyate satyavyavadhAnAt , atha mucyate ca mRSAbhisAmnA vyaita vyagacchadagniM prAvizat maidhAtithena sAmnA | yoktRbhyaH / taptaparazuhastatalasaMyogasya tulyatve'pi steya* medhAtithiH / tasya vatsasya loma ca nauSat agnirnA- | katrakoMranRtAbhisaMdho dahyate na tu styaabhisNdhH| ... dahat / uSa dAha iti dhAtuH / tarhi tasmin samaye tat - chAzAMbhA. adahanaM sa khalu RSiH akAmayata / tasmAdvAtsaM sAma ... viSNuH .. .. , . .' kAmapradam / gatamanyat / tAsA. athaagniH| puruSa somyota hastagRhItamAnayantyapahA- SoDazAGgulaM tAvadantaraM maNDalasaptakaM kuryAt / .." tsteiyamakArSItparazumasmai tapateti sa / iti tat gantavyamaNDala viSayam / vyapra.195 yadi tasya kartA bhavati tata evAnRtamAtmAnaM tataH prAmukhasya prasAritabhujadvayasya saptAzvatthakurute so'nRtAbhisaMdho'nRtenAlmAnamantardhAya ___patrANi karayordadyAt / parazuM taptaM pratigRhNAti sa dahyate'tha hanyate / ubhayatrApi ('karau vimRditeti yAjJavalkyavacane prastuatha yadi tasyAkartA bhavati tata eva satyamA taviSNuvacane ca) tataHzabdenedaM jnyaayte| hastAGkanapatratmAnaM kurute sa satyAbhisaMdhaH satyenAtmAna nyasanayormadhye yatsmRtyantaroktaM homAdi tadasmin mate na mantardhAya parazuM taptaM pratigRhNAti sa na krtvymiti| . smRca.113 dahyate'tha mucyate / (1) vismR.11|1. (2) vismR.11|2; vyasau.80 yathA somya, puruSaM cauryakarmaNi saMdihyamAnaM nigra- sapta (saptama); vyapra.195ntaraM (ntara); vitA.234 vyapravat . (3) vismR.11||3, smRca.113 stha (tthasya); prakA.71 (1) taamaa.14|6|6. (2) chaau.6|16. | smRcavat ; samu.60 sthapatrANi (tthasya parNAni). . . ..
Page #562
--------------------------------------------------------------------------
________________ 486 vyavahArakANDam tAni ca karadvayasahitAni sUtreNa veSTayet / / tvamevAne vijAnISe na viduryAni mAnavAH // tatastatrAgnivarNa lohapiNDaM paJcAzatpalikaM samaM | vyavahArAbhizasto'yaM mAnuSaH zuddhimicchati / nyaset / tadenaM saMzayAdasmAddharmatastrAtumarhasi // taimAdAya nAtidrutaM nAtivilambitaM maNDaleSu | | viSNustu lohapiNDasthAgnyabhimantraNe mantrAntarapadanyAsaM kurvan vrajet / mAha-tvamagne iti / samuccayenAsya mantrasyAbhimantreNa maNDaleSu dvitIyAdiSvaSTamAnteSvityarthaH / smRca.114 sAdhanatvaM na punaH vikalpena prArthanIyArthasya zodhyavyaktitataH saptamaM maNDalamatIya bhUmau lauhapiNDaM vizeSaniSThatayA prakAzakatvena bhinnakAryatvAt / jahyAt / smRca.114 yo hastayoH kvaciddagdhastamazuddhaM vinirdizet / zaGkhaH zaGkhalikhitau ca / na dagdhaH sarvathA yastu sa vizuddho bhavennaraH // athavA saptAzvatthaparNAntaritaM SoDazapalamagnivaNe bhayAdvA pAtayedyastu dagdho vA na vibhaavyte|| lohapiNDamaJjalinA''dAya saptamaryAdAM gcchet| punastaM hArayellohaM samayasyA'vizodhanAt // iti piNDasya SoDazapalatvamuktam / tadapi vaikalpikarau vimRditavrIhI tasyAdAveva lakSayet / kam / saptamapadamaryAdaM saptamamaNDalaM. yAvat / abhiabhimantryAsya karayorlohapiNDaM tato nyaset // vidhiparo'tra maryAdAzabdaH / kecitta SoDazapalasaMkhyA zodhyasya prADvivAkasya ca kartavyamAha viSNuH- asAmarthya iti prAhuH / vyapra.196 karAviti / vimRditA vrIhayo yAbhyAM tau vimRditvriihii| vAlmIkirAmAyaNam / anena karAbhyAM vrIhimardanaM kRtvA zodhyaH prasAritakarA- na tathA'smi mahAbAho yathA tvamavagacchasi / guliH syAdityarthAduktam / smRca.113 pratyahaM gaccha me yena cAritreNaiva te zape / tvamagne sarvabhUtAnAmantazvarasi sAkSivat / pRthakstrINAM pracAreNa jAtiM tAM parizaGkase / parityajemAM zaGkAM tu yadi te'haM parIkSitA // (1) vismR.1114; smRca.113 Na (NA); prakA.71 Na evN bruvANA rudatI bASpagadgadabhASiNI / (NA). (2) vismR.115; vyaka.89 pali (paNi); vyasau. abravIlakSmaNaM sItA dInaM dhyAnaparaM sthitam // 81 nyase (dadyA); vyapra.200 vyasauvat . (3) vismR.116 tamA (yamA) (padanyAsaM0); vyaka.89 nAtivi (na vi); smRca. citAM me kuru saumitre vyasanasyAsya bheSajam / 114 nAtivi (na ca vi); vyasau.81 pada (pAda) zeSa mithyopaghAtopahatA nAhaM jIvitumutsahe // smRcavat ; vyapra.200 tamA (taM samA) nAtivi (na ca vi); aprItasya guNairbhartustyaktAyA janasaMsadi / samu.60 smRcavat. (4) vismR.1117 vyaka.89 yA kSamA me gatirgantuM pravekSye havyavAhanam // jayA (pAtaye); vyasau.81 vyakavat ; vyapra.200 maM (ma) dehyA lakSmaNaH prviirhaa| jahyA (pAtaye).(5) vismR.1138; vyaka.90 nAradaH / amaSevazamApanno rAghavAnanamaikSata // smRca.115; vyaci.81 utta., yAjJavalkyaH; vyasau.82 nirdizeta (darbadhAH); vyapra.2017 vitA.243 sa vi (sarva) (1) vismR.11|12; smRca.114; dita.588; prakA. zeSa vyasauvat; rAko.422 vyasauvat; prakA.73, samu. 72; samu.60. 61. (6) vismR.1119. (7) vismR.11|10 vIhI (2) vyaka.89 parNA (piNDA) pala (paNa) sapta (pada); smRca. (bIhe:); smRca.113 pU.; pamA.179 mRdi (mardi) pU. 112 athavA (atha); vyasau.81 parNA (patrA) sapta+(pada); vyapra.197 pU.; rAkau.419 hI ta (hesta) pU.; prakA.71 vyapra.196 parNA (patrA) palaM + (api) saptamaryAdAM (saptamapadapamAvata, pR.; samu.59 pU. maryAdaM); vyama.30 parNA (patrA) (loha); vitA.236 (8) vismR.111117 smRca.114 navAH (nuSAH); prakA. (atha ...rita0) sapta++(mapada); samu.59 zazaH. (3) vaaraa.6| 72 smRcavat ; samu.60. | 119 / 6-7. (4) vaaraa.6|119|17-21,
Page #563
--------------------------------------------------------------------------
________________ divyam-agnividhiH sa vijJAya tatazchandaM rAmasyAkArasUcitam / (1) tatAyaHpiNDadhAraNazAstram-karAviti / kRtacitAM cakAra saumitrirmate rAmasya vIryavAn // vrIhi vimardanasya taptalohahAriNo dAhaspaSTIkaraNAthai hastau adhomukhaM tadA rAmaM zanaiH kRtvA pradakSiNam / / kRtavagapradezau lekhAkaraNena ca lakSayitvA saptAzvatthasya upAsarpata vaidehI dIpyamAnaM hutAzanam / / patrANyantardhAnAya hastayorAdhAya saptakRtvaH sUtreNa veSTapraNamya devatAbhyazca brAhmaNebhyazca maithilI / yitvA vakSyamANaloha piNDArpaNanipuNaM lohakAraM gRhItabaddhAJjalipuTA cedamuvAcAgnisamIpataH // taptalohapiNDaM maNDalakasthitasya samIpe prAGmukhaM kuryAt / yathA me hRdayaM nityaM nApasarpati rAghavAt / vishv.2|107 tathA lokasya sAkSI mAM sarvataH pAtu pAvakaH / / (2) divyamAtRkoktasAdhAraNadharmeSu satsu tulAvidhAyathA mAM zuddhacAritrAM. duSTAM jAnAti raaghvH| noktadharmAvAhanAdiziraHpatrAropaNAnte ca vidhyante satyatathA lokasya sAkSI mAM sarvataH pAtu pAvakaH // yamagnividhau vizeSaH / vimRditavrIhirvimRditA vigharSitA karmaNA manasA vAcA yathA nAticarAmyaham / vrIhayaH karAbhyAM yenAsau vimRditavrIhistasya karau lakSarAghavaM sarvadharmajJaM tathA mAM pAtu paavkH|| yitvA tilakAlakavaNakiNAdisthAneSvalaktakarasAdinA. Adityo bhagavAnvAyurdizazcandrastathaiva ca / 'GkayitvA / yathAha nAradaH-'hastakSateSu sarveSu kuryAddhaMsaahazcApi tathA saMdhye rAtrizca pRthivI tathA // padAni tu' iti / anantaraM saptAzvatthasya pani yathAnye'pi vijAnanti tathA cAritrasaMyutAm // hastayoH aJjalIkRtayoyaset / 'patrairaJjalimApUrya AzvatthaiH evamuktvA tu vaidehI parikramya hutAzanam / saptabhiH samaiH' iti smaraNAt / tAni ca hastasahitAni viveza jvalanaM dIptaM niHsaGgenAntarAtmanA / sUtreNa tAvadveSTayet / yAvantyazvatthaparNAni saptakRtvo veSTasa vidhUya citAM tAM tu vaidehI havyavAhanaH / / yedityarthaH / sUtrANi ca sapta zuklAni bhavanti / mitA. uttasthau mUrtimAnAzu gRhItvA janakAtmajAm // (3) tAvat tAvatkRtvaH saptakRtvaH sUtreNa veSTayediti taruNAdityasaMkAzAM taptakAJcanabhUSaNAm / tAvadityasya kriyAvizeSaNatvamaGgIkRtyokto'rtho mitAraktAmbaradharAM bAlAM nIlakuJcitamUrdhajAm // kSarAyAm / tAvatAM sUtrANAM samAhArastAvatsUtraM tena / akliSTamAlyAbharaNAM tathArUpAM manasvinIm / saptabhiH sUtrairveSTayedityarthaH / 'saptabhiH sUtratantubhiH' iti dadau rAmAya vaidehImaGke kRtvA vibhAvasuH // vakSyamANanAradAdivacanasaMvAdI pratibhAti / tAvacchabdaH abravIcca tadA rAmaM sAkSI lokasya pAvakaH / saMkhyAzabdastena samAhAre dviguH strIliGgatvAbhAvAcca na eSA te rAma vaidehI pApamasyAM na vidyate // Ipa tribhuvanamitivat / saptakRtvo veSTanaM tu vacanAnaiva vAcA na manasA nAnudhyAnAnna cakSuSA / lAbhe'pi ziSTAcArataH kartavyamiti madanaratne / suvRttA vRttazauNDIra na tvAmaticacAra h|| *vyapra.197-198 yAjJavalkyaH 'tvamagne sarvabhUtAnAmantazcarAsa pAvaka / kairau vimRditatrIherlakSayitvA tato nyaset / - sAkSivat puNyapApebhyo brUhi satyaM kave ! mama / / saptAzvatthasya patrANi tAvatsUtreNa veSThayet + // x apa., vImi. mitAgatam / * bhyama., bAla. vyapragatam / | heH (hI) treNa (trANi); smRci.53, dita.595, savi.195 _ + smRca.vyAkhyAnaM / tataH prAGmukhasya ' ityAdiviSNuvacane mR (mu) sUtreNa (zubhrANi) zeSaM smRcavat , mc.8|116 vimU (pR. 485) draSTavyam / (suma); vImi.he: (hI); vyapra.197; byama.31 rlakSa (raGka); . (1) vaaraa.6|119|23-29. (2) vaaraa.6|12122-7. rAko.419; prakA.71 mRdi (mardi) zeSaM smRcavat samu.60 - (3) yAsmR.21103, apu.255|38; vishv.2|107 | trANi (ni). mitA.treNa (trANi); apa. he :(hI) tAzvatthasya(pta cAzvattha) smRca. (1) yAsmR.21104, apu.255|39 magne (meva) ve (re); 113 heH (hI) trANi (ni); pamA.179smRcavata vyaci.80 vishv.2|108 magne (meva); mitA.; apa.; vyaka.89:
Page #564
--------------------------------------------------------------------------
________________ 488 vyavahArakANDam (1) itaro'pi prAguktaniyamavAnudaGmukho'yaHpiNDa-1 se tamAdAya saptaiva maNDalAni zanairbrajet / mIkSamANaH kRtAJjalibrUyAt-tvameveti / vishv.2|108 SoDazAGgulakaM jJeyaM maNDalaM tAvadantaram // - (2) agne, tvaM sarvabhUtAnAM jarAyujANDajasvedajo- | (1) sa puruSastaptaM loha piNDamaJjalinA gRhItvA dbhijjAnAmantaH zarIrAbhyantare carasi upayuktAnapAnA- saptamaNDalAni zanaivrajet / evakAreNa maNDaleSveva padadInAM pAcakatvena vartase / pAvaka zuddhiheto / kave 'nyAsaM maNDalAnatikramaNaM ca darzayati / yathAha pitAkrAntadArzin / sAkSivatpuNyapApebhyaH satyaM brUhi / puNya- mahaH-'na maNDalamatikrAmannApyavAk sthApayetpadam iti| pApebhya iti lyablope paJcamI / puNyapApAnyavekSya satyaM saptaiva maNDalAni zanaivrajet ityuktaM , tatraikaikaM maNDalaM brUhi darzayetyarthaH / ayaHpiNDe vibhistApaiH saMtapte saMdaMzena kiMpramANaM maNDalayorantaraM ca kiyatpramANakamityata Ahapurata AnIte kartA pazcimamaNDale prAGmukhastiSThan anena SoDazAGagulakamiti / .. . ... mantreNAgni abhimantrayet / - - + mitA. SoDaza agulAni yasya tat SoDazAGgulakam SoDazA to lauhaM paJcAzatpalikaM samam / gulapramANaM maNDala boddhavyam / maNDalayorantaraM madhyaM ca agnivarNa nyasetpiNDaM hastayorubhayorapi // - tAvadeva SoDazAgulakameva / saptamaNDalAni vrajediti (1) lokAro'pi / vishv.2|109 vadatA prathamamavasthAnamaNDalamekamuktam / aMtazcASTamaNDa.. (2) api ca / tasya karturityuktavataH 'tvamagne lAni SoDazAgulakAni maNDalAnAmantarANi madhyAsarvabhUtAnAm' ityAdi abhimantragaM kRtavato, lauhaM niityrthH| maNDalAntarANi tu sapta taavtprmaannaani| mitA. lohavikAraM piNDam / paJcAzatpalikaM paJcAzatpalasaMmitaM (2) zanairatvaramANaH saptasu maNDaleSu sapta kramAsamamasarahitam / sarvatazca samaM vRttaM zlakSNaM tathASTAGgu- kRtvA vrajet / ape. lAyAmam / 'asahInaM samaM kRtvA aSTAGgulamayo- (3) atra saptamaNDalAnAmatikAmyatvAt avasthityaH mayam / piNDaM tu tApayedagnau paJcAzatpalikaM smm|| rthamaSTamaM maNDalaM siddhaM bhavati / evaM ca SoDazAGgulA. iti pitAmahasmaraNAt / agnivarNamagnisadRzamubhayohasta- nyaSTau maNDalAni SoDazAGgulAntarAlAni ca bhavanti / yorazvatthapatradaghidUrvAdyantaritayoryaset nikSipet prAD - vyau.61 vivAkaH / *mitA. muktvAAgna mRditavrIhiradagdhaH zuddhimApnuyAt / (3) nyaset rAjA prADvivAko vA / dita.597 antarA patite piNDe saMdehe vA punaharet / / (4) apizabdAt uparisthitAzvatthapatreSu / xvImi. (1) yaasmR.2|106; apu.255|41; vishv.2|110 .. + dita., savi., vImi., vyapra. mitAgatam / gula (guli); mitA.; apa.vizvavat, vyaka.87 Ggula "* apa., vyapra. mitAgatam / x zeSa mitAgatam / (guli) laM tAvada(lAnmaNDalA) utta.; smRca.11.1 utta.: 114 smRca.114; vyaci.81 kave (kare); smRci.53 kave (kare); dita.597 kave (kare); savi.198 pebhyo (pAnAM); vImi. pU. pamA.176 pU.; vyaci.81 smRci.54 vizvavat dita. dhyapra.200 kave (kare); vyama.31, rAkau.421; prakA. 595 utta.: 597 pU. savi.194 utta., hArItaH : 198 72; samu.60.. . pU.; mc.8|116 vyasI.80 utta: vImi vyapra.194 (1) yaasmR.2|105; apu.255|40 vishv.2|109 utta.: 195,200 pU.; vyau.61 sa tamA (taptamA); vyama. lauhaM (loha) piNDa (kSipraM); mitA.; apa.; vyaka.89 lauhaM- 30 utta.; vitA.235 pU.; rAko.419 ke zeyaM (vaidUrya), (loha); smRca.114 lauhaM (loha) pali (pala); vyaci.81 prakA.70 utta.. 72 pU. samu.59vizvavat,utta..60vizvavata. vyakavataH smRci.54 vyakavat: dita.597 vyakavat: savi. (2) yaasmR.2|107, apu.255|42; vizva.22111) 197 vyakavata; mc.8|116 lauhaM (loha) pali (paNi); ktvA'gniM (kttAgniH); mitA.; apa.; vyaka.89 utta. sTaeNca. vImi.; vyapra.200 vyakavat vyau.61 utta.; byama.31 115; vyaci.81, smRci.54; dita.597 utta.: 598 prakA.72 smRcavat; samu.60 lohaM (loha) palikaM samam pU. savi.199dagdhaH (daNDayaH) uttarArdhastu pajApateriti; maca. (palasaMmitam ). 1 81116 muktvA (tyaktvA); vyasau.82 (-) utsa., vImiH
Page #565
--------------------------------------------------------------------------
________________ divyam-agnividhiH (1) kRtalakSaNau hastau darzayitvA punazca mRditavrIhi- | piNDaM punarAropya zeSaM samApayet na tu prayogAntaram / rapyalakSitadAhaH parAjayavyaJjakalalATasvedAdilakSaNa- AropaNamAtrasya punarvidhAnAt tatprayogasya viguNatvAhInaH kuhakAdizaGkAvinirmuktaH zuddhimApnuyAt / dAha- nizcayAcca / dita. 597-598 saMzayAntarApiNDapatanayostu punastrirAtre saptarAtre vA smRtyantarAnusArAt karaNamavaseyam / spaSTamanyat / vizva. 2 / 111 (2) sapta maNDalAni gatvA kiM kartavyamityata Ahamuktveti / aSTame maNDale sthitvA navame maNDale agnitaptamayaHpiNDaM tyaktvA karAbhyAM vrIhIn mardayitvA adagdhahastazcecchuddhimApnuyAt / dagdhahastazcedazuddha ityarthasiddham / yastu saMtrAsAt praskhalan hastAbhyAmanyatra dahyate tathAzuddho na bhavati / yathAha kAtyAyana: - - ' praskhalannabhi zastazcetsthAnAdanyatra dahyate / adagdhaM taM vidurdevAstasya bhUyo'pi dApayet' iti // antareti / yadA gacchato 'ntarA'STamamaNDalAdarvAgeva piNDa paMtati dagdhAdagdhatve vA saMzayastadA punarharedityarthaprAptamuktam / atra cAyamanuSThAnakramaH-- pUrvedyurbhUtazuddhiM vidhAya paredyurmaNDalAni yathAzAstraM nirmAya maNDalAdhidevatAzca mantraistatra tatra saMpUjyAnimupasamAdhAya zAntihomaM nirvartya upoSitasya snAtasyArdravAsasaH pazcime maNDale tiSThato trIhimarda - nAdikaM karasaMskAraM vidhAya pratijJApatraM samantrakaM kartuH zirasi badhvA prADvivAkastRtIye tApe'gnimabhimantrya taptamayaHpiNDaM saMdaMzena gRhItvA kartrabhimantritaM tasyAlau nidadhyAt / so'pi maNDalAni sapta gatvA navame maNDale prakSipyAdagdhaH zuddho bhavatIti / * mitA. (3) yaduktam - 'antarA patitetyAdi tat trIhimardane kRte'pi yatra saMdeho nApaiti tadviSayaM kiM satyAnRtavazAdadAhadAhau uta dRSTavyavadhAnAvyavadhAnAdikAraNavazAditi yatra saMdehastadviSayaM ca / 'antarA patite piNDe' ityatra 'dagdhazva nopalabhyate' iti zeSo'vagantavyaH / dagdhasyopalambhe tvazuddhinizcayena punarharaNAnavakAzAt / + smRca. 115 (4) saMdehe dagdhatvAdagdhatvasaMdehe tasminneva prayoge " * apa, vImi., vyau. mitAgatam / vyapra. smRcagatam / kyaMpra.202-20 3 ; byaja.6 21 vyama. 31 utta. ;vitA. 244 utta. prakA. 73 pitAmahaH, utta. samu. 61. ma. kA. 62 489 nAradaH ataHparaM pravakSyAmi vidhimagnestathottamam / dvAtriMzadaGgulaM prAhurmaNDalAnmaNDalAntaram // aSTabhirmaNDalairevamaGgulAnAM zatadvayam / SaTpaJcAzatsamadhikaM bhUmestu parikalpanA // (1) atra zlokadvayena agnidivyavidhAnamadhikRtya gRhItadivyaH puruSo yAvanmAtraM gacchati taduktam / ekaM maNDalakaM dvAtriMzadaGgulapramANaM bhavati / tena pramANenASTau maNDalAni bhavanti / teSvaSTamaNDaleSvapi ekatrA aGgulAnAM zatadvayaM SaTpaJcAzadadhikaM bhavati etatkrameNa bhUmipramANamabhihitam / abhA.77 (2) ayamarthaH avasthAnamaNDalAt SoDazAGgulAnmaNDalAntaramanyanmaNDalam / dvitIyAdyekamekaM dvAtriMzadaGgulaM sAntarAlaM tadevamavasthAnamaNDalaM SoDazAGgulam | gantavyAni ca sapta maNDalAni sAntarAlAni dvAtriMzadagulAnyevamaSTAbhirmaNDalaizcatvAriMzadadhikaM zatadvayaM bhUmeraGgulamAnataH aGgulamAnamiti sArvavibhaktikastasiH / asmiMstu pakSe'vasthAnamaNDalaM SoDazAGgulaM vidhAya dvAtriMzadaGgulapramANAnAM saptAnAM sAntarAlaMmaNDalabhUbhAgAnAmekamekaM bhUbhAgaM dvidhA vibhajyAntarAla (1) nAsmR. 4 / 285 abhA. 77 ( dvAtriMzanmaNDalAnyAhumaNDalaM maNDalAntaram ); mitA. 2 / 106 utta.; apa. 2 / 106 ttama (tara); vyaka. 87 ataH (tataH) ttama (tara) daGgulaM prA (nmaNDalAnADu); savi. 194 maNDalAn (maiNDalaM) utta.; vyasau. 80 zrottamam (thA param ) laM prAhu (lAnyAhu ); vyapra. 194 stathottamam (ryathoditam ); vyau. 61 ntaram (stare) zeSe savivat, utta; samu. 59 utta. (2) naasmR.4|286; abhA. 77 tsamadhikaM (tamAkhyAtaM); mitA. 2 / 106 aSTa (aSTA) uttarArdhe ( catvAriMzatsamadhikaM bhUme - raGgulamAnataH ); apa. 2 / 106 aSTa (sapta) SaT ... kaM (caturviMzatsamAkhyAtA); vyakra.8 7 gu (NDa) uttarArdhe (caturviMzatirAkhyAtA bhUmestu parikalpanA ); savi. 194 mitAvat; vyasau.80 aSTa (aSTAM) gu (NDa) uttarArdhaM apavat vyaMpra. 194 mitAvat; vyau 61 mitAvat; vitA. 235 mitAvat samu.59 mitAvat.
Page #566
--------------------------------------------------------------------------
________________ 490 vyavahArakANDam bhUbhAgAn SoDazAGgulapramANAn vihAya maNDalabhUbhAgeSu AdityAbhimukho bhUtvA imaM mantramudIrayet // dviSoDazAGgulapramANeSu gantRpadapramANAni sapta maNDalAni tvamagne sarvabhUtAnAM antazcarasi sAkSivat / - kAryANi / yathA tenaivoktam- 'maNDalasya pramANaM tu havyaM vahasi devAnAM hutaH zAnti prayacchasi // kuryAttatpadasaMmitam' iti / mitaa.2|106 pracchannAni manuSyANAM pApAni sakRtA (3) navamamaNDalasyA'parimitAgulitvAdagaNanA / tvameva deva jAnISe na viduryAni maanvaaH|| . vyapra.194 vyavahArAbhizasto'haM vahne tiSThAmi saMzaye / maNDalasya pramANaM tu kuryAttatpadasaMmitam / / tasmAnmAM saMzayArUDhaM dharmatasrAtumarhasi / / lakSayettasya cihnAni hstyorubhyorpi| evamuktavatastasya prAGmukhasya sudhImataH / prAkRtAni ca gUDhAni satraNAnyavraNAni ca / / patrairaJjalimApUrya AzvatthaiH saptabhiH samaiH // . . agnidhAraNAt prAktanAnyetAnIti jJAnArtha tasya mantraiH 'AkRSNena' ityAdibhinavabhigrahaprakAzakaiH / zodhyasya karadvayasthitavraNAdisthAneSu alaktakAdirasena deveSu vasvAdityarudreSu lokapAleSu ca tattannAmnA hutaghRtAhaMsapadAni kuryaadityrthH| smRca.113 hutibhiH tarpiteSu sstvityrthH| tadetatsarve vaikalpikamiti hastakSateSu sarveSu kuryAddhaMsapadAni c| mantavyam / yattu patravizeSaNamuktaM samairiti tannityameva / tena tAnyeva punarAlakSeddhastau binduvicitritau // pakSadvaye'pi samaparimANaiH patraiH bhavitavyam / smRca.113 punaH pinndddhaarnnaanntrm| vyapra.197 veSTayIta sitaihastau saptabhiH sUtratantubhiH // kRtvaivamabhizastasya prathamaM hastalakSaNam / saptAzvatthasya patrANi tvabhiyuktasya hastayoH / zAntyarthaM juhuyAnmantraighRtenAgnau yathAvidhi // kRtvA veSTayAni yatnena saptabhiH sUtratantubhiH / terpiteSvatha deveSu lokapAleSu caiva hi| (1) smRca.113; pamA.178 prakA.71 . utta. * savi. mitAgatam / x pamA. smRcavat / samu.59. (2) smRca.113; pamA.178 deva (sarva) navAH (1) naasmR.4|299; abhA.78 kuryAt (kA); mitA. (nuSAH); prakA.71 samu.59 tvameva (tvamagne), (3) vyaka. 20106, ap.2|106 vyaka.87 tatpa...m (padasamanvi- 88-89 haM...zaye (yaM mAnuSaH sidbhimicchati) tasmA...rUDhaM tam ); vyasau.80vyapra.195, vyau.61 =); vitA. (tadanaM saMzayAdasmAt ); smRca.113 tasmA (yasmA); pamA. 234, rAkau.419; samu.59.: 178 ha... zaye (yaM mAnuSaH zuddhimicchati) uttarArdha vyakavat / - (2) apa.21103, smRca.113, pamA.179, vyapra. savi.191 zasto (yukto) zeSaM pamAvat : 197 () 197 tAni ca (tAnIva); prakA.71; samu.59. pamAvat ; vyasau.78 pamAvat ; viibhi.2|107 haM...zaye . (3) naasmR.4|301 haMsa (kAka) rAlajhe (ravekSe); abhA.78 (yaM mAnavaH zuddhimicchati) uttarArdha vyaMkavat , smRtiH prakA.71% haMsa (kAka) lakSe (vekSye); mitaa.2|103 ca (tu) pU.; apa. samu.60. 2 / 103 haMsa (bindu); vyaka.88; smRca.113 ca (tu) pU. (4) mitaa.2|103 utta., smaraNam ; smRca.113; pamA.179 ca (tu) pU.; dIka.41 ca (tu); dita.588: pamA.179 utta., smaraNam ; vyapra.198 Azva (hyAzva) utta., 595 ca (tu); savi.195 pU.; vyasau.80; viibhi.2|| smaraNam ; prakA.71 vata (stata); samu.60 sudhI (ca dhI). 107 lakSe (lakSye); vyapra.197 ca (tu) lakSe (lakSye); byama. (5) mitaa.2|103, smRca.113 yIta (yeta); pamA. 30 ca (tu); rAkau.420 mitAvat ; prakA.71 ca (tu) pU.; / 179; dita.595; savi.195; vImi.21107; vyapra. samu.59 vyapravat. 198; prakA.71 smRcavat ; samu.60 smRcavat . (4) ap.2|103 zasta (yukta ) nmantrairghatenAgnau (ttatra (6) naasmR.4|287 tvabhi ( abhi) veSTayAni (nyasettu ) ghRtamagnau ); smRca.113; prakA.71 samu.59. (5) smRca. yatnena (patrANi); abhA.77 tvabhi (abhi) veSTayAni (nyasyAti); 113; pamA.178 kho bhUtvA (khastiSThan ) utta.; prakA.71; ap.2|103 sUtra (tatra); vyasau.80 tvabhi (abhi); vImi. / 2 / 107 (tatazca sapta patrANi saptasUtreNa veSTayet).
Page #567
--------------------------------------------------------------------------
________________ divyam-agnividhiH jAtyaiva lohakAro yaH kushlshcaagnikrmnni| / (2) asyArthaH- lohazuddhayarthe sutaptaM loha piNDa. dRSTaprayogazcAnyatra tenAyo'gnau pratApayet // mudake nikSipya punaH saMtApyodake nikSipya tRtIye tApe (1) yaH lohakAraH puruSaH pAramparyakuzalo jAtaH saMtApya saMdaMzena gRhItvA purata AnIte satyapuraskRtaM kohakarmaNi saMtatakRtAbhyAsaH anyatrA'pi divyadAna- | satyazabdayuktaM 'tvamagne sarvabhUtAnAm' ityAdimantraM kartA dRSTakarmA tenA'gnau pratApayet / na punaravAntarazikSitaH brUyAditi / . mitaa.2|104 karmaNaiSa iti / abhA77 (3) surakSitaM caNDAlAdisparzo yathA na saMpadyate (2) dRSTaprayogazcAnyatretyanena yathA loke loha- tathA rakSitam / +vyapra.196 zuddhayartha sutaptaM lohamudakena nikSipya punaH saMtApyodake tetIyatApe taptaM taM yAtsatyapuraskRtaH / nikSipya punaH saMtApanaM lohakAryasiddhayartha kriyate tathA- zuNvimaM mAnavaM dharma lokapAlairadhiSThitam / / 'trApi kartavyamiti drshitm| tatra tRtIyatApe vartamAne tvamagne sarvadevAnAM pavitraM paramaM mukham / dharmAvAhanAdizodhyaziraHpatrAropaNAntaM sarvadivyasAdhAraNaM tvameva sarvabhUtAnAM hRdistho vetsi ceSTitam / / vidhiM kuryAt / . .. smRca.112 satyAnRte ca jihvAyAstvattaH samupajAyate / (3) candrikAkArasya mate 'tRtIyatApe tapyantam' vedAdibhiridaM proktaM nAnyathA se // ityAdivacanAni nyAsasiddhArthAnuvAdInIti mantavyam / * pamA., dita., byau. mitAgatam / + zeSaM mitAgatam / savi.196 (1) naasmR.4|290 tApe (tApa) ( zrayatAM mAnavo dhamoM agnivarNamayaHpiNDaM sasphuliGgaM suraJjitam / / lokapAlaradhiSThitaH ); abhA.77 tApe ( tApa ) (zaNotu pazcAzatpalikaM bhUyaH kArayitvA shucirdvijH|| mAnavo dharmoM lokapAlairadhiSThitaH); mitaa.2|104 (tApe tRtIye (1) atra zlokadvaye vidhirayam / amuM piNDaM paJcA- saMtApya bayAtsatyapuraskRtam ) pU. ap.2|105, vyaka.87 zatpalikaM agnivarNa vAratrayatApitaM sasphuliGga bhayo taptaM taM (saMtApya) ta: (tam) hArItaH; smRca.114 taptaM taM bhUyaH suraktikaM kRtvA zucirdvijaH evaM brayAta / zrayatAM (saMtapta) satya (sabhya); pamA.177 taptaM taM (tApyanta) taH mAnayo dharmo lokapAlairadhiSThitaH' / ityAdyam / abhA.77 | (tam) pU. vyaci.81 taptaM taM (tapyantaM ); smRci.54-55 ( tApe tRtIye saMtaptaM brUyAtsatyapuraHsaram ) vimaM (vida) radhi (1) nAsmU. 4 / 288 prayogazcAnyatra (yogazcAnyatrApi); (kani): dita.596 taptaM taM (tapyantaM) taH (tam ) pa. savi. abhA.77; ap.2|105 pratApa (tu tApa); vyaka.88 gni | 196 ditavat, pUrvArdhe vyAsa:, uttarArdhe pitAmahaH, vyasau. (pi); smRca.112. apavat; pamA.177 gni (pi) pratApa 81 ditavat ; viimi.2|107 vyacivat, smRtiH, vyapra. (tu tApa); smRci.54 apavat ; dita.595, savi.196. 196 taH (tam) pU.: 199 tApe (tApa) taH (tam ); vyau. pratApa (tu dApa) vyAsaH vyasau.80-81 gni (pi); vyapra. 61 mitAvat , pa.; vyama.30 vyacivat, prathamapAda: rAko. 196; vyama.30; rAko.420; baal.2|104; prakA. 421 mitAvat , pU; prakA.72 taH (tam) zeSaM smRcavat samu. 70 apavat; samu.59 apavat. .. ... 60 taptaM taM (saMtaptaM). (2) naasmR.4|289 raJjita (raktika) kArayitvA (kRtvaivaM (2) naasmR.4|291 meva (metat); abhA.77 nAsmRvat ; taM); abhA.77 nAsmRvat ; mitaa.2|104 pU.; ap.2|| ap.2|105 meva (mane ) utta.; vyaka.87 stho ( sthaM) 105 raJji (yantri); vyaka.87 utta., hArItaH : 88 pU.; hArItaH smRca.114, smRci.55 smRcavat ; nRpra.14 pamA.177 bijaH (vrataH); vyaci.81 pali (paNi) yAjJa- mukham (param) meva (mane); savi.196-197 apavat , pitAvalkyaH smRci.54 mayaH (maya); dita.595 smRcivat savi. mahaH; vyasau.81 apavat ; vyapra.199 meva (mane ) stho 196 kAra (snApa) vyAsaH; vyasau.81 NDaM sa (NDama) / (sthaM); prakA.72 samu.60. raji (rakSi); viimi.2|107 sasphu (asphu) raji ( lakSi) (3) naasmR.4|292; abhA.77-78 nRte ca jihvAyAH smRtiH; vyapra.196 raji (rakSi); vyau.61 pU.; vyama.30 (hRte ca yajJAsA); ap.2|105 jAyate (labhyate); vyaka.87 raji (rakSi) pU.; rAkau.420 pU.; samu.60 kAra (tApa)... apavat , hArItaH smRca.114 hAyAH (hA sA) zeSaM apavat ;
Page #568
--------------------------------------------------------------------------
________________ 492 * vyavahArakANDam . anenAyamidaM prokto mithyA cedamathAbravIt / / tpazcAdayaHpiNDaM karayoriti / abhA.78 sarvathA ca yathA mithyA tathAgniM dhArayAmyaham // (2) yadA nAradoktAgnyabhimatraNaM kriyate tadA tasmise eSa tvAM dhArayati satyenAnena maanvH| kRte kartavyamAha sa ev-amumiti| pUrvoktAbhisatyavAkyasya cAsya tvaM zIto bhava hutAzana / mantraNamantrArtha zirasi nihitapatrasthamantrArtha ca saMzrAvya mRSAvAkyasya pApasya daha hastau ca pApinaH // / tatpatraM yathAsthAnaM nidhAya lohapiNDo deya ityrthH| (1) iti sAdhazlokacatuSTayena dharmasatyazrAvaNA *smRca.114 ityukte hastayostasya deyo'yHpinnddpaavkH| abhA.78 ityuktvA hastayostasya pradadyApiNDapAvakam / (2) iti nAradoktAgnyabhimantraNaM tadviSNupitAmaho- suprataptaM samaM vRttaM visphuliGgArciruddhatam / . tena agnyabhimantreNa vikalpyate / ekArthatvAt / dRDhaM gRhItvA saMdaMzaividyunmAlAsamaprabham / / smRca.114 hastAbhyAM taM samAdAya praavivaaksmiiritH| amumarthaM ca patrasthamabhilikhya yathArthataH / sthitvaikasmistato'nyAni brajetsapta tvajihmagaH / / zrAvitasyaiva tanmUrdhni nyasya deyaM yathAkramam // asaMbhrAntaH zanairgacchedakruddhaH so'nalaM prati / (1) yathAkramazabdena prathamaM patrapaTTakaM mUrtiM dadyA- na pAtayettAmaprApya yA bhUmiH priklpitaa||. smRci.55 hvAyAH (jJAsA) zeSaM apavat ; nRpra.14 jihvA atra bhamikramaNAgnikSepavidhiH spaSTa evAbhihitaH / yAstvattaH (jijJAsan yataH); vyasau.81, vyapra.199 apa abhA.78 bat ; prakA.72 smRcavat ; samu.60 smRcavat . na maNDalamatikrAmenna cArvAgarpayetpadam / (1) naasmR.4|293;abhaa.78, ap.2|105 (anenA- maNDalaM cASTamaM gatvA tato'gni visRjennaraH // dAvidaM proktaM mithyA cedamasau vadet ); vyaka.87 hArItaH; ___ * vyapra. smRcagatam / . smRca.114 (anenAsAviraM prokto mithyAvAdamasau vadet); (1) vyaka.89 ruddhatam (bhivRtam ) dRDhaM (piNDa) nmAlA nRpra.14 ca (na); vyasau.81 (anenAsAvidaM proktaM mithyA / (jjvAlA); satri.197 samaM vRttaM (asaMbhugnaM) ciruddha (gnyanudhvR) caitadasau vadet); gyapra.199 apavat ; prakA.72 smRcavat ; | nmAlA (jjAla) manuH, vyasA.81 hastayo (cAbhiza) piNDa samu.60 smRcavat. (api) samaM vRttaM vi (asaMbhuktama) vidyu ... m (bindujvAlA(2) naasmR.4|294 sa...yati (eSa dhArayate ca tvAM) samanvitam ); samu.60. satya ...tvaM (tadasya satyavAkyasya) ca pApinaH (tu zApitaH); (2) nAsmR.4/296 pUrvAdhe (snAtazca maNDalasthazca tataH abhA.78 nAsmRvat ; ap.2|105 cAsya tvaM (vAkyatvaM); saMgRhya pAvakam ) tvajihmagaH (zanaiH zanaiH); abhA.78 nAsmRvyaka.87 hArItaH smRca.114; smRci.55, nRpra.14; vat ; ap.2|106 utta.; vyaka.89; smRca.114 vivAka savi.197 pApinaH (mAyinaH); vyasau.81 apavat ; vyapra. / (vivAkaH) sapta (satya); pamA.176, savi.198 taM (tu) ritaH 199 pApasya (cAsya tvaM); prakA.72; samu.60. (pataH) yamaH vyasau.81 taM(tat) ritaH (pataH); vyapra.200; (3) naasmR.4|295 nyasya (tasya ); abhA.78 tanmU vyama.31; rAkau.422 taM (tat); prakA.72, samu.61. (sanmU) nyasya (tasya); ap.2|105 likhya (yukta) uttarArthe (3) naasmR.4|297 na pAtayettAma (pAtayenna tama) utta.; (saMzrAvyamUrjitasyaiva nyasya deyo yathAkriyam ); vyaka.87 abhA.78 na pAtayettAmaprApya (pAtayenna tamaprApto) utta; apa. apavat , hArItaH; smRca.114 likhya (yukta) uttarArthe / 2 / 106 zanai (sa tai) pAtayettA (prApayetta); byaka 89; smRca. (saMzrAvya mUni tasyaiva nyasya deyo yathAkriyam); smRci.55 115, pamA.176; savi.198 (=) pU.; vyasau.82; (patrasthamarthasaMbandhamabhiyuktaM ythaarthtH| saha zrAvyo mUrdhni tasyaiva vyapra.200; prakA.72; samu.61. nyasedevaM yathAkriyam // ); dita.590 likhya (yuktaM) thataH (4) naasmR.4|299 nna cArvAgarpa (nApyarvAk sthApa) pU.: (haMtaH) (saMzrAvya mUrdhina tasyaiva nyasya deyo yathAkramam ); vyasau. 4 / 297 maNDalaM cASTamaM (aSTamaM maNDala) utta.; abhA.78 81 smRcavat ; vyapra.199 likhya (yuktaM) uttarArdha ditavat | nAsmRvat ; vyaka.89 uttarArdhastu kAlikApurANe; smaMca, prakA.72 smRcavat ; samu.60 smRcavat . | 115 garpayet (ksthApayet ); pamA.176; savi.198 (2)
Page #569
--------------------------------------------------------------------------
________________ divyam-agnividhiH ekasminnAce maNDala ityarthaH / tato'nyAni dvitIyA diini| agnivisarjanaM ca navame maNDale kartavyam / 'aSTamaM maNDalaM gatyA navame nikSipedbudhaH' iti pitAmahasmaraNAt / smRca. 115 yestvantarA pAtayati dugdhazca na vibhAvyate / punastaM hArayedmiM sthitireSA dRDhIkRtA / abhA. 78 trAsAtpAtitadivye dagdhAdagdhasaMzaye ca na jo nAparAdhaH na parAjaya ityarthaH / atastaM naraM punardivyaM dhArayenniHsaMzayArthamiti / tasyaivaM muktapiNDasya kuryAtkaranirIkSaNam / pUrvadRSTeSu ciSu tato'nyatrApi lakSayet / / maiNDalaM raktasaMkAzaM yatrAnvadvA'gnisaMbhavam / so'vizuddhastu vijJeyo'satyadharmavyavasthitaH / / yasya karataladvayamadhye yatrakutracit AhAritaM sphoTakAdyupalakSyate tamazuddhaM vijAnIyAdityarthaH / yasya punanopalabhyate sa vizuddho vizeSaH / smRca. 115 yatpunarna vibhAvyete dagdhAvetau karau tadA / trInpragRhya yatnena saptavArAMstu mardayet // 2 utta; vyasau.82 smRcavat pU.; vyapra. 201 smRcavat ; prakA. 72 smRcavat; samu. 61 smRcavata. (21) nA.4298 (dastu pAtayate prAsAdagyo vA na vibhAvyate) hAra (dhAra) reSA (reva); abhA.78 nAsmRvat; apa. 21073 smRca. 115; savi. 198 (=) dagdhazca na (daNDayazca sa); byapra. 2033 vitA. 244; prakA. 73: samu. 61 punastaM (punaH saM). (2) apa. 2107] vyaka. 906 . 115 syaivaM (syaiva mA. 181 u. smRci 54 smRcavat, kameNa pitAmahaH Dyasau.82; vyapra.201; vitA. 243; prakA. 73 syaivaM (syaiva) lakSayet (lakSaNam ); samu. 61. (3) apa. 2 / 107; vyaka. 90; smRca. 115 nyadvA ( nyaccA); pamA. 181 nyadvAs (nyada) so... zeyos (yo niruddhastu vizeyo) rUpasau.82'vi ('pya) vyama. 2013 vitA. 243 vizeyo ' (vijJeyaH); prakA. 73 smRcavat; samu. 61 smRcavat. (4) nAsmR. 4 / 302; abhA. 78; apa. 2 / 107 (yadA tuma vibhAvyeta dagdhAviti karo tadA vohInatiprayatnena saptavAraM tu mardayet // ); vyaka. 90 pUrvA apavada pragRdya (natipra ) 493. mervitairyadi no dagdhaH sabhyairevaM vinizcitaH / mocyaH sa zuddhaH satkRtya dagdho daNDayo yayAkramam // anena vidhinA kAryoM hutAzasamavaH sadA / Rte prISmAdasAbuktaH kAle'nyasmiMstu zItale / / nAradIyamanusaMhitA ataH paraM pravakSyAmi lohasya vidhimuttamam / dvAtriMzadaGgulAkhyaM tu maNDalAnmayAntaram || , agniriti dvitIyaM divyamuktaM, tat prstuuyte'nntrm| lohAdhAratvAloha ityagnirucyate tasya vidhi vakSyAmi / maNDalAnmaNDalamadhyaM dvAtriMzadaGgulam / nAbhA. maNDalasya pramANaM tu kuryAttatpadasaMmitam / aSTAbhirmaNDalairevamaGgulAnAM zatadvayam // caturviMzatsamAkhyAtaM bhUmestu parikalpanam / maNDalaistu tataH kamaiH sopavAsaH zucirnaraH // ca. 115 pUrvA (khAnena na vibhAsakSet dagdhAviti karI tadA) pragRhya ( natipra ) maI (dApa) ; pamA. 181 ( yadA tu na vibhAgyete dugdhAviti karo dA) uttarArthaM apanA di. 598 (himapi tu (dha) utta. sau.82 vyat vyapra. 201 pUrvArdhaM pamAvat, npragRhya ( natipra ); vitA. 243 pUrvArdha pamAvat, pragRhya (natipra); prakA. 73 smRcavat; samu. 61 pUrvAdonatiprayatnena saptavAraM tu dApayet). (1) nAsmR. 4 / 303; abhA. 78 do daNDayo iNDo do apa. 20107 maMdi] (reva ) revaM (reva sa zuddhaH sakRlpa (zuddhaH sa saMskRtya vyaka. 90 dine (dite) mocya , : . tya ( vAcyaH zuddhaH samAhRtya); smRca. 115 ditaiH (dito) revaM (stvaivaM ) zcitaH (zcitam ) sa zuddha : ( zuddhastu ); pamA. 181 dine (dilI) revaM (deva) mocya... va zobhayaH zuddhaH sa ( vo) smR5i4) zuddhaH zuddhaH sa ) vyasau.82 ditaiH (dite) uttarArdhaM pamAvat; vyapra. 201 smRcidavitA. 243 mocya... va (adagdhasaH (adagdhazcetsa svAt utta prakA. 72 (marditostato'dagdhaH sabhyaive vinizcitam ); samu. 61 ditaiH (dite) revaM (stvevaM ) sa zuddhaH ( zubastu ). (2) nAsmR. 4 / 300 tAza (tAzaH ) dasAvuktaH (tsadA yukta:) nyasmiMstu (nyatra su); abhA. 78 nAsmRvat; smRca. 115 savi. 1919 kAryoM (bhArthI) samaya: ( nasama) (Rte grISmAdaha rvyaktakAle'nyasmin suzItale); prakA. 73; samu.61. (3) nAsaM. 2012 (4) nArsa 2012. (5) nAsaM. 2013.
Page #570
--------------------------------------------------------------------------
________________ 494 vyavahArakANDam dvAtriMzadaGgulAnyaSTau maNDalAni kRtvA teSu dUSitasya padamAtraM maNDalAni kuryAt / aSTAnAM dvayordvayoH saMdhAvaSTAbhirmaNDalaizcaturviMzatyadhikamaGgulAnAM zatadvayaM bhUmeH kalpitaM bhavati / sapta saMghayaH / dvAtriMzat (aGgulAni ) saptabhirguNite etAvadaGgulapramANaM bhavati / evaM maNDalAni kalpayitvA kRtopavAsaH pUrvedyuH zucidUSitaH / sevAsA jalamAplutya tvArdrakezaH samAhitaH / saptAzvatthasya patrANi tathA sautrANi tantavaH ( ? ) nAbhA. savAsAH snAtvArdrakezaH acirasnAta ityarthaH / devatApraNAmaparaH azvatthapatrANi sapta haste kRtvA sUtrasya tantUn sapta / nAbhA. hutAzataptaM lohasya paJcAzatpalikaM samam / hastAbhyAM piNDamAdAya vrajet sapta zanaiH zanaiH // lohasya paJcAzatpalapramANamagninA taptaM hutAzana ivAtapsamagnivarNamityarthaH, samaM nimnonnatavarja piNDamupari kRtvA sAzvatthaparNasUtrAbhyAM hastAbhyAmAdAya saptasu saMdhiSu kRteSu maNDaleSu pAdaM nidadhadatvaramANo gacchet / nAbhA. maNDalamatikrAnnApyarvAk sthApayetpadam / na pAtayettAprApto yAvadbhUH parikalpitA / maNDale padamanidadhannAtikrAmet maNDale padaM nidadhyAt ! yAvacca bhUH parikalpitA tasyA antamaprApto na lohaM pAtayet / nAbhA. bhayAtpAtayate yastu dagdho vA na vibhAvyate / punastaM hArayellohaM sthitirevaM dRDhIkRtA // nAbhA. bhayAd antarA trastaH pAtayet, dagdho vA na dagdho veti na nizcIyate, taM punaretena prakAreNa lohaM hArayet / evaM sphuTaM bhavati / "tIrtvAnena vidhAnena maNDalAni kRtAni tu / na dagdhaH sarvathA yastu sa vizuddho bhavediha // anena vidhAnena maNDalAnyatikramya na dagdho yaH sa zuddhaH / nAbhA. anena vidhinA kAryo hutAzasamayaH sadA / (1) nAsaM. 20 / 14. (2) nAsaM. 20/15. (3) nAsaM. 20 / 16. (4) nAsaM. 20117. (5) nAlaM. 20 18. (6) nAsaM. 20119. tvameva sarvabhUtAnAmantarazcasi nityazaH // pracchannAni manuSyANAM pApAni sukRtAni ca / tvameva deva ! jAnISe na viduryAni mAnavAH // vyavahArAbhizasto'yaM mAnuSaH zuddhimicchati / tenaM saMzayArUDhaM dharmatastrAtumarhasi // nAbhA. tvamagne sarvabhUtAnAmiti mantramuktvA yathoktena vidhAnena lohaM haste dadyAt / gatArtho mantraH / kAtyAyanaH praiskhalatyabhiyuktazcetsthAnAdanyatra dahyate / na dagdhaM taM vidurdevAstasya bhUyo'pi dApayet // dAhasya sthAnaM hastau tato'nyatrAvayave dagdhasya punardApayedityarthaH / apa. 2107 pitAmahaH amervidhiM pravakSyAmi yathAvacchAstracoditam / kArayenmaNDalAnyaSTau purastAnnavamaM tathA // (1) atra prAksaMsthA maNDalapaGktirAjava kAryA / apa. 2 106 (2) prakhyAtadevAyatanAdivihitadeze bhUzuddhimuddhananAvokSaNAbhyAM kRtvA tatra navamaNDalAni prAgapavargANi prADvivAkaH sopavAso nRpAjJayA pravRttaH kuryAdityarthaH / smRca. 111 nAsaM. 20 | 20 (2) nAsaM. 20/21. (3) mitA. 2 / 107 vyabhiyukta (nabhizasta ) na da (ada); apa. 2 / 107; vyaka. 89-906 smRca. 1156 pamA. 181 pra ... ktaH (prajvAlenAbhizastaH) na da (ada ) 'pi (na); dIka 41 smRcavat; vyaci.81 nyatra dahyate ( nyattu dAhayet ) yAjJavalkyaH; dita. 598 tyabhi (nabhi); savi. 199 praskhala tyabhiyuktaH ( na skhalatyabhizastaH ) na da ( ada ); vyasau.82 dagdhaM taM (taM dagdhaM); vyapra. 203 vyasauvat; vyau . 62 latya (lanna) na dagdhaM taM (adagdhaM tu); vyama. 31 dagdhaM taM (taddagdhaM ); vitA. 244 bhiyu ( niyu ) dagdhaM taM ( taM dagdhaM ); prakA. 73; samu. 61 vyasauvat . (4) mitA. 2 / 106 utta; apa. 2 / 106; vyaka. 86; smRca. 111; pamA. 175 prajApatiH dita. 594 coditam (bhASitam ); savi. 193 ( = ) vacchAstra (zAstrapra); vyasau. 79 zAstra (veda); vyapra. 1933 vyau 61 utta; vyama. 291kau. 418; bAla . 2 106; prakA. 70; samu. 59.
Page #571
--------------------------------------------------------------------------
________________ 495 divyam-agnividhiH AgneyaM maNDalaM tvAdyaM dvitIyaM vAruNaM smRtam / / SaTpaJcAzatsamadhikaM bhUmestu parikalpanA / tRtIyaM vAyudevatyaM caturtha yamadaivatam // kartuH padasamaM kArya maNDalaM tu pramANataH // paJcamaM vindradaivatyaM SaSThaM kaubermucyte| (1) tannavamaM sarvadaivatyamaparimitAgulapramANaM maNDalaM * saptamaM somadaivatyaM sAvitraM tvaSTamaM tathA / / vihAyASTAbhirmaNDalaizcAntarAlaiH pratyekaM SoDazAGgula. navamaM sarvadaivatyamiti divyavido viduH / / pramANairagulAnAM SaTpaJcAzadadhikaM zatadvayaM saMpadyate / gomayena kRtAni syuradbhiH paryukSitAni ca // tatrApi gantavyAni saptaiva mnnddlaani| yataH prathame dvAtriMzadaGgulaM prAhurmaNDalAnmaNDalAntaram / tiSThati navame kSipatIti na virudhyate aGgulapramANaM ca aSTAbhirmaNDalairevamaGgulAnAM zatadvayam // 'tiryagyavodarANyaSTAvA vA vrIyastrayaH / pramANa: (1) mitaa.2|106 tvA (cA); ap.|106 smRtam maGgulasyoktaM vitastirdvAdazAGgulaH // haste vitasti(tathA); vyaka.86 apavat ; smRca.112 dai (de); pamA.. dvitayaM daNDo hastacatuSTayam / tatsahasradvayaM krozo yojanaM 175 tvA (cA smRtam (tathA) prajApatiH; smRci.54 dita. taccatuSTayam' // iti boddhvym| mitaa.2|106 594, savi.193 (); vyasau.79; vyapra.193 apavat; (2) agniratra pUjyata ityAgneyaM haviSTvena sUktatvena vyau.61; vyama.29 pamAvat rAkau.418 pamAvat ; prakA. vA maNDalasyAgneyatvAsaMbhavAt / evaM vAruNatvAdikamapi 70 dai (de); samu.59dai (de.) maNDalasya pUjAdhikaraNatayA draSTavyam / tena 'praitu hotu(2) mitaa.2|106; ap.2|106 dai (de) sA... tathA zcamasa' ityAdi praiSamantrasthayA hotuzcamasa ityAdi(aSTamaM zavadevatam ); vyaka. 86 sA ... tathA (aSTamaM sarvadaivatam); samAkhyayA hotrAdInAM tatra tatra camase bhakSaNaprAptivadAsmRca.112 dai (de); pamA.175 vyakavat , prajApatiH / smRci.54; dita.594 tva (a); savi.193 (paJcamaM tvaindra gneyAdisamAkhyayaivAgnyAdInAM tatra tatra maNDale pUjanaM devatyaM maNDalaM tacyate budhaiH / kauberamucyate SaSThaM saptamaM somadaiva- kAryamityasmAdeva vacanAsiddham / ato maNDalAnAM prokSatam // ); vyasau.79 vyakavat ; vyapra.193.194 apavat NAnantaraM maNDalAdhidevatApUjanaM kuryAt / smRca.112 vyau.62; vyama.29, rAkau.418 maM tvi (mami) sAvi.... maMNDale maNDale deyAH kuzAH shaastrprcoditaaH| tathA (aSTamaM sarvadaivatam); prakA.70 dai (de); samu.59 dai vinyasecca padaM kartA teSu nityamiti sthitiH // (de) tathA (smRtam ). - (3) mitaa.2|106; ap.2|106 (purastAnnavamaM yattu * vyapra. smRcagatam / tanmahat pArthivaM viduH); vyaka.86 apavat; smRca.112 de prajApatiH; nRpra.14 pamAvat ; dita.594 pamAvat ; savi. prajApatiH nRpra.14 pamAvat / dita.5 (de) divya (veda); pamA.175 (purastAnnavamaM yatta 194 lAnAM (lInAM) utta., hArItaH :194 lAn (laM); vyasau. tanmahadaivataM viduH) prajApatiH smRci.54, dita.594 pura- 79 triMzada (viMzatya) laM prA (lAnyA) pU. vyapra.194; vyau. stAnnavamamityAdyadhikaM paThitam ; savi.193 () (Aditya- 62; vyama.30; vitA.234 pU. samu.59. maSTamaM caiva bhavamaM sarvadaivatam / etAni maNDalAnyaSTAviti zAstra- (1) mitaa.2|106 dhikaM (dhika); ap.2|106 utta.; vido viduH // ); vyasau.79 apavat ; vyapra.194 apavat ; vyaka.87 utta.; pamA.175 pU., prajApatiH; nRpra.14 pU. vyau.61; vyama.29 divya (veda); vitA.235 apavat ; dita.594-595 pada (pAda); savi.194 pU., hArItaH : rAko.418 (purastAnnavamaM yattu tanmahatparamaM viduH); prakA.70 194; vyasau.79 utta.; vyapra.194-195; vyau.62) smRcavat ; samu.59 smRcavat . vyama.30 pU.; vitA.234 utta. samu.59. (4) ap.2|106 kSitA (pitA); vyaka.56, smRca. 111, pamA.175 prajApatiH; dita.594, vyasau.79% (2) mitaa.2|106 pU.; ap.2|106 ca (tu); vyaka. vyapra.194, vyama.29, vitA.235, rAko.41887 smRca.112 pU. pamA.175 pU., dita.595 (-) samu.59. ca (tu); vyasau.80 zAstrapracoditAH (zAstropadezitAH); nyapra. 6 (5) mitaa.2|106; ap.2|106 laM prA (lAnyA) pU., 195; vyau.62 pU.; vyama.30 (-) kartA teSu (teSu kartA); gyaka.86 pU. pamA.175 laM prA (lAnyA) lAnAM (lInAM) baal.2|106 vyamavat , utta.; samu.59 vyamavat.
Page #572
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam zAntyarthaM juhuyAdagnau ghRtamaSTottaraM zatam // saptapippalapatrANi akSatAnsumano ddhi| homazca 'agnaye pAvakAya svAhA' ityanena mantreNa hastayonikSipettatra sUtreNAveSTanaM tathA / kArya ityuktaM vyaakhyaatRbhiH| smRca.112 sumanasaH kusumAni / sUtreNeti jAtAvekavacanam / 'asrahInaM samaM kRtvA aSTAGagalamayomayam / vyapra.198 piNDaM tu tApayedagnau paJcAzatpalikaM smm|| 'pippalAjjAyate vahniH pippalo vRkSarAT smRtaH / samamasrihInaM samantataH koNarahitaM samavRttamiti atastasya tu patrANi hastayovinyasedbudhaH // yAvat / aSTAGgulaM aSTAGgulavistAraM, paJcAzatpalikaM (1) yasmAtprazasto'zvatthastasmAttatpatrANyeva sati paJcAzatpalaparimitaM samaM taapyeditynvyH| sarvatastApaye- saMbhave graahyaanniityrthH| zamIpatrAdIni punaH pUrvoktapatraiH dityrthH| vyapra.196 saha samuccIyante / smRca.113 taMtra pUjAM hutAzasya kArayenmanujAdhipaH / (2) apare tu zamIpatrAdInAM arkapatrapakSe'nupravezo raktacandanadhUpAbhyAM raktapuSpaistathaiva ca // nAstItyevamparamityAhuH / savi.196 hutAzanasya lohapiNDAgnau AvAhitasya dharmatyeti tApite tu tataH pazcAt agnimAvAhayecchuciH / yAvat / raktacandanaM ca dhUpazca raktacandanadhUpau taabhyaam| AvAhanaM tu devAnAM kRtvA pUrva vidhAnavat / / indrAdyArAdhanasAdhaneSu nAyaM niyamaH / hutAzasyeti tvamagne vedAzcatvArastvaM ca yajJeSu hUyase / vishessittvaat| smRca.112 tvaM mukhaM sarvadevAnAM tvaM mukhaM brahmavAdinAm / / pazcime maNDale tiSThetprAGmukhaH prAJjaliH shuciH| (1) mitaa.2|103, ap.2|103 (sapta pippalapatrANi lakSayeyuH kSatAdIni hastayostasya kAriNaH // zamIpatrANyathAkSatAn / hastayoMnikSipettatra tantUn sUtrasya sapta karau pramaditavrIhI tasyAdAveva lakSayet // ca // ); vyaka.88 koNa nAradaH; smRva.113 pU.; pamA. 180 tAn (tA:); smRci.54; dita.595 tAn (taM) NA (1) smRca.112; pamA.177 smaraNam ; dita.596 (Na); savi.195 STanaM (Tita); vyapau. 80 apavat ; vyapra. (D); vyapra.195 smaraNam ; vyama.30 smaraNam; prakA. 198 akSa (cAkSa); vyama.31 NA (Na); prakA.71 pU.; samu. 70; samu.59. 60 tAn (taM) NA (Na) naM ta (yetta). (2) mitaa.2|105ap.2|105 asra (azri); vyaka. (2) mitaa.2|103; vyaka.88 kameNa nAradaH; smRca. 88 pali (paNi); smRca.112 asra (azri) pali (pala); 113 vinyaset (nikSipet ); pamA.180 smRcavat ; savi. pamA.176 (asaMyataM cAsrahInaM paJcAzatpalikaM samam / piNDaM 196 smRcavat ; vyasau.80 (= ) (atastasya palAzAni tu tApayedanAvaSTAGgulamayomayam // ); dita.596 samaM (tathA); niyojyAni manISibhiH / ); vyapra.158 (3) smRcavat / savi.196 asra (azri) kRtvA (kuryAt) samam (smRtam) prakA.71 smRcavat samu.60 patrANi (parNAni) zeSa smRcavat . prajApatiH; byasau.80 asra (ani); vyapra.196 vyasauvat ; (3) ap.2|105 tApite tu (tApayitvA) pU.; vyaka. vyau.61 vyasauvat ; vyama.30 vyasauvat ; rAkau.420; 88 apavat ; smRca.113; vyasau.81 pU.; vyapra.198 baal.2|105; prakA.70; samu.59. va (va) vat (vit ); prakA.71-72; samu.60 vat (vit). (3) smRca.112, vyapa.196-197 dhUpAbhyA (mAlyazca); (4) mitaa.2|104ap.2|105, vyaka.88 (tvaM mukhaM gyama.30; vitA.236; prakA.71; samu.59. sarvayazAnAM tvaM ca yazeSu hUyase) nAradaH; smRca.114 vedAH (4) ap.2|103:2|106 pU.; vyaka.88 yeyuH (yedyaH); (devAH); pamA.177 tvaM ca (paJca) nAradaH; smRsA.127 tvaM smRca.112 pU., dita.595 (-); savi.195 (=) kAri mukhaM brahmavAdinAm (udarastho'si pAvaka); vyani.12 (hAri) utta.; vyasau.80 ; vyapra.195 tichet (sthitvA) pU.: [mayArAmaH] brahma (veda); nUpra.14 pU.; dita.596,598 197 pazci (pratha); vyama.30 pazci (pratha); prakA.71 pU. (%), 608 (3); vyasau.81 vyapra.198, vyau.62 samu.59 stasya (radhi). | vedAH (devAH) zeSu (zena); vyama.32 (3); vitA.237 (5) ap.2|103 pra (vi); vyaka.88; vyasau.80. (= ); prakA.72 smRcavat ; samu.60.
Page #573
--------------------------------------------------------------------------
________________ divyam-agnividhiH (1) prADvivAkastu maNDalabhUbhAgAddakSiNapradeze laukikamagnimupasamAdhAya 'agnaye pAvakAya svAhA' iti AjyenASTottarazatavAraM juhuyAdanau / 'vRtamaSTottaraM zatam' iti smaraNAt / hutvA ca tasminnannAvayaHpiNDaM prakSipya tasmiMstApyamAne dharmAvAhanAdihavanAntaM pUrvoktavidhiM vidhAya tRtIye tApe vartamAne ayaHpiNDamagnimebhirabhimantrayet tvamagne ityAdibhiH / + mitA. 21104 (2) devAnAM dharmAdInAM AvAhanagrahaNamAvAhanAdeH zodhya karasaMskArakusumavidhAnAntasya karmaNa upalakSaNArtham / smRca. 114 (3) viSNustu 'tvamagne sarvabhUtAnAm' ityAdi 'dharmatastrAtumarhasi' ityantaM pitAmahavacanavadevAbhimantraNe mantramAha / tadasya mantrasya samuccayenAbhimantraNasAdhanatvaM na tu vikalpena / prArthanIyArthasya zodhyavyaktivizeSaniSThatayA prakAzanena bhinnakAryatvAt / pitAmahena ekavyapra. 199 vAkyatayA paThanAcca / jeTharastho hi bhUtAnAM tato vetsi zubhAzubham / pApaM punAsi vai yasmAttasmAtpAvaka ucyase // pApeSu darzayAtmAnamarciSmAn bhava pAvaka / athavA zuddhabhAveSu zIto bhava hutAzana / / + dita. mitAgatam / (1) mitA. 2 104 apa. 2 / 105 jaTha (uda) hi ('si ); ka. 88 jaTha (uda) bham (bhe) paM ( pAt) nAradaH; smRca. 1143 pamA. 177 tato (tathA) se (te); smRsA. 127 pUrvA (bhUtAnAM tvaM tato vetsi guhyakarma zubhAzubham ) se (te); byani.12 [mayArAmaH]; dita.596,599,609 se (te); savi.197 utta.; vyasau.81 pApaM (lokaM) se (te) zeSaM apavat ; vyama. 198 paM (pAta); vyau.62 ( = ) se (te); vyama. 32 (= ) ; vitA. 237 ( = ) se (te); prakA. 72; samu. 60. (2) mitA. 2 / 104; apa. 2 / 105 hutAzana ( mahAbala); vyaka. 88 nAradaH; smRca. 114 hutAzana (mahAnala ) ; pamA. 178 nAradaH; smRsA. 127 veSu (vena); vyani. 12 [mayArAmaH]; dita. 596:59 9 (=) veSu (vena) : 609 veSu (vena); savi.197 (=) veSu (vena); vyasau. 81 pU.; vyapra. 199 veSu zIto (vena zAnto); vyau. 62-63 bhava pA (tena pA ) ; vyama. 32 zIto (zuddho); vitA. 237 ( = ); prakA. 72 smRcavat samu. 60 smRcavat. ma. kA. 63 497 tvamagne sarvabhUtAnAmantazcarasi sAkSivat / tvameva deva jAnISe na viduryAni mAnavAH // tvamagne sarvabhUtAnAmantazcarasi pAvaka / sAkSivatpuNyapApebhyo brUhi satyaM kave mama // vyavahArAbhizasto'yaM mAnuSaH zuddhimicchati / tadenaM saMzayAdasmAddharmatastrAtumarhasi // tatastaM samupAdAya rAjA dharmaparAyaNaH / saMdezena niyukto vA hastayostasya nikSipet // saMdaMzena taM loha piNDaM samAdAyetyanvayaH / niyuktaH prADvivAkaH / smRca. 114 tvaramANo na gaccheta svastho gacchecchanaiH zanaiH / na maNDalamatikAmenApyarvAk sthApayetpadam // aSTamaM maNDalaM gatvA navame nikSiped budhaH // (1) mitA. 2 / 104 bhUtA (devA); vyaka. 88 va deva jA (vAne vijA ); pamA. 178 tvamagne (tvameva) mava (manne); vyaci. 81 va deva (vAgne vi); vyatri.12 [ mayArAmaH ] navAH (nuSAH); dita. 596,599 savi. 197 nAradaH vIme. 22107 vyacivat, smRtiH; vyapra. 199; vyau. 63 vyanivat; ugrama. 32 vitA. 237 vyanivat; prakA. 71 meva (magne). (2) vyani. 12 [ mayArAmaH ]; dita. 596,599 ( = ) ve (re); maca.8 / 116 vyau.63 ( ) ; vyama. 323 vitA. 237-238 ( = ) sAkSivat (sAkSI tvaM ) . (3) mitA. 2 / 104; vyaci.81 nuSaH (navaH) naM (d) si (ti); vyani. 11 [ mayArAmaH ]; smRci. 56 maIsi (micchati); vyapra. 199. kto vA (ko'tha) tasya (tatra); nRpra. 146 di.597 tas (4) vyaka. 81 taM (tat); smRca. 114; pamA. 180 (hyasya); vyasau.81 daM (de); vyapra. 200; vyama. 31 daM (de); prakA. 72 daM (de ); samu. 60: (5) mitA. 2 106 utta.; apa. 2|106cchet (cchettu) nApya - rvAk (nAntarA); vyaka. 89 panA. 180 nApyarvAk (nAntarA); vyaci.81 svastho (sustho) zeSaM apavat ; nRpra. 14 apavat, pU.; dita. 597 utta; savi. 198 utta; vImi 2 / 107 utta. 1 vyapra. 201 vyacivat ; vyau.61 utta; vyama. 31 lamati (lAnyati) zeSaM apavat; rAkau 422 apavat samu. 61 apavat. (6) apa. 2 / 106 me (maiM); vyaka. 893 smRca. 1151 pamA 176 : 180 me nikSiped (maM sthApayed ); vyaci.81 nikSiped (sthApayed ); nRpra. 14 vyacivat pU. dita. 597
Page #574
--------------------------------------------------------------------------
________________ 498 vyavahorakANDam bhayArtaH pAtayedyastu vraNaM ca na vibhaavyte| | ayastaptaM tu pANibhyAM arkapatraistu saptabhiH / punarAropayellohaM sthitireSA dRDhIkRtA / / antarhitaM haran zuddhastvadagdhaH saptame pade / / / taMtastaddhastayoH prAsyedvrIhInvA yadi vA yvaan| tadazvatthapatrAlAbhaviSayam / - smRca.113 nirvizaGkena teSAM tu hastAbhyAM mardane kRte / / smRtyantarama nirvikAre dinasyAnte zuddhiM tasya vinirdizet // sapta pippalapatrANi zamIpatrANyathAkSatAn / nirvikAre karadvaye sthite zuddhamiti taM nirdizet dUrvAyAH sapta patrANi dadhyaktAMzcAkSatAnnyaset / / ityarthaH / kecinnirvikArau yadA. hatAviti paThanti / zamyakSataM tathA dUrvA datvA patreSu vinyaset // tanmate haraNAnantarameva mardanena zuddhiravadhAraNIyA / nanu - kAlikApurANam / 'dinasyAnte zuddhaM tamiti nirdizet' iti pAThe muktvA'gni zaitArdhapalikaM vRttaM dvAdazAGgulamAyatam / muditavrIhiradagdhaH zuddhimApnuyAditi yAjJavalkyavacana- lohamagnimayaM dhmAtaM deyaM rAjJA'bhizApine / birodhaH syAt / maivaM vocH| 'prahatya paridhIn juhotIti' / maNDalAni tathA sapta SoDazAGgulamAnataH / padAnantaryAbhAve'pi ktvaanirdeshopptteH| smRca.115 tAvadantarato gacchedgatvA navatRNe kSipet // hArItaH piNDastu satRNe navamamaNDale nikssepyH| vyama.31 prAGmukhastu ttstisstthetprsaaritkraangguliH| (1) mitaa.2|103 (%D) haran zuddhastva (rahaHzuddhama ); AdravAsAH zucizcaiva zirasyAropya patrakam // ap.2|103 vRddhaH; vyaka.90 vRddhaH; smRca.113 nikSiped (kSepayeda); vyasau.82 nAradaH, viimi.2|107; smRtyantaram ; pamA.180 smRtyantaram ; smRci.54 pitAmahaH; vyapra.195 (3), 201; vyama.31 rAkau.422; prakA. savi.195 patrai (parNai); vyasau. 80,82 vRddhaH, vyapra.198 72; samu.61 nikSipe (visRje). smRtyantaram rAko.421 ddhastva (ddhaM tvaM) pitAmahaH; prakA. (1) vyaka.89; pamA.180-181; vyasau.82 (tathAnu- 71 smRtyantaram; samu.60. smRtyantaram. pAtayedyastu brAhmaNo na vibhAvyate); samu.61 ropa (hAra). (2) smRca.113 thAkSatAn (thApi ca); pamA.180pta / (2) ap.2|107; vyaka.90; smRca.155 tatastaddha- patrA (pta parNA); dita.595 (3) thAkSatAn (tha kramAt); stayoH prAsyet (hRte ca mardayetpazcAta) ddhiM tasya vi (daM tamiti) savi.195 ktAM...set (ktAnakSatAMstathA) zeSa pamAvata, pitAdvitIyA vinA; pamA.181re (ro); dIka.41; byaci.81 mahaH; vyapra.198; rAko.421 nyaset (tataH) pitAmahaH; vA yadi vA yavAn (atha yavAnapi) zakena te (zeSeNa vai); prakA.71 smRcavat samu.60 smRcavat . dita.598 re (ro) ddhiM (ddhiH) prathamA vinA; savi.199 (3) vyaci.80 zamya (zAlya) yAjJavalkyaH; viimi.| yadi ('pyatha) zeSa smRcavat, prathamAm , prajApatiH; vyasau.82; 107. vyapra.201-202; vyama.31; prakA.73 smRcavat , dvitI (4) vyapra.196 ne (naH); vyama.30 dhmAtaM (dhmAnaM); yA vinA; samu.61. vitA.236 mAtaM (dhmAnaM) rAjJA'bhizApine (agnAbhizA(3) ap.2|103; vyaka.87 tu tatastiSThet (tatra tiSThe- pite); rAko.421; samu. 59. ca); smRca.112; pamA.178 dita.595 (3) rAG. (5) vyaka.89; dIka.41 caturthapodaH, dita.597 la guliH (rAjali:); savi.196 vyAsaH; vyasau.80 (3); (li) ra (ri); vyasau.82; vyapra.2017 vyama.31; samu. vyapra.197; vyama.30; prakA.71 samu.59. - 61 gacchedgatvA nava (gacchan navame sa). viSNuH athodkm| - (1) vismR.12|10 jalavidhiH paGkazaivAladuSTaprAhamatsyajalaukAdivarjite'mbhasi / (1) vismR.12|2-3; vyaka.91 (abhimantritAmbhaH | pravizat ) etAvadeva; dita.600 ('mbhasi0) tatrA... zeta
Page #575
--------------------------------------------------------------------------
________________ divyam-jalavidhiH tAnAbhimasyA rAgadveSiNaH puruSasyAnyasya jAnunI gRhItvAbhimantritamambhaH pravizet / tatsamakAlaM ca nAtikrUramRdunA dhanuSA puruSo - . SparaH zarakSepaM kuryAt / taM cAparaH puruSo javena zaramAnayet / tanmadhye yo na dRzyeta sa zuddhaH parikIrtitaH / anyathA tvavizuddhaH syAdekAGgasyApi darzane // * tvamambhaH sarvabhUtAnAmantazcarasi sAkSivat / tvamevAmbho vijAnISe na viduryAni mAnavAH // vyavahArAbhizasto'yaM mAnuSastvayi majjati / tadenaM saMzayAdasmAddharmatastrAtumarhasi // zaGkhaH zaGkhalikhitau ca nAbhipramANodakastho yajJiyavRkSodbhavAM dharmasthUNA - mavaSTabhya prAGmukhastiSThet / sadasacca tvameva varuNa, ubhayoH pratiSThitaH, tvayi satyaM tvidaM deva, varuNa, tvameva tad brUhi vareNya tadAdizasva / yAjJavalkyaH satyena mA'bhirakSa tvaM varuNetyabhizApya kam / (tasya nAbhimAtrajale magnasyArAgadveSiNaH puruSasyAnyasyorU gRhItvA abhimantritAmbhaH pravizet ); vyasau.83 ('mbhasi0 ) tatrAnAbhi (nAbhimAtre jale tasya) ( anyasya 0 ); vyapra. 205 varjite' (vivarjitA) (tatrA... zet0 ). (1) vismR.12|4; vyaka. 91; dita.600 tav (tataH) kSepa (mokSaM). (2) vismR. 12/5 (3) vismR. 12/6. (4) vismR. 12 / 7 navAH (nuSAH); vyaka. 91; pamA. 184 mambha : ( mantaH); smRsA. 127 manuH ; vyaci . 82 ( = ); . smRci. 55 nRpra. 15; vyasau.84 ( = ); vyapra. 205; vitA. 248- 249; samu. 62. (5) vismR. 12 / 83 vyaka. 91-921 smRsA. 127 tvayi majjati ( zuddhimicchati ); ( = ); smRci.55 rhasi (rhati); nRpra. 15; vyapra. 2063 vitA. 249; saMmuM. 62. pamA. 184; vyaci.82 vyasau. 84; (6) savi.202. (7) vyaka. 92; vyapra. 206; vitA. 249 SThitaH + (tvam ) tvidaM (ida) ruNa tva (ruNastva) dizasva ( yazasya ). ( 8 ) yAsmR. 2 / 108; apu. 255 / 43-44 tvaM (sva) zApya (zasta ); vizva. 2 / 112 tvaM (sva); mitA; apa tvaM 499 nAbhidaghnodakasthasya gRhItvorU jalaM vizet // (1) prAguktaniyamavAneva nRpabrAhmaNAdhiSThitamudakaM gatvA tataH - 'satyena mA'bhirakSasva varuNe' tyevamante nodakamabhimantraya nAbhipramANodakasthasyAtidRDhasya balinaH puruSasyorU hastAbhyAM gRhItvodakaM pravizet / punarjalagrahaNamAdarArtham / vizva. 2 / 112 (2) he varuNa, satyena mAmabhirakSa tvamityanena mantreNa kamudakamabhizApyAbhimantrya nAbhidannodakasthasya nAbhipramANodakasthitasya puruSasyorU gRhItvA zodhyo jalaM pravizet jale nimajjet / etacca varuNapUjAyAM satyAm / 'gandhamAlyaiH surabhibhirmadhukSIraghRtAdibhiH / varuNAya prakurvIta pUjAmAdau samAhitaH // iti nAradasmaraNAt / tathA sAdhAraNadharmeSu dharmAvAhanAdisakaladevatApUjAhomasamantrakapratijJApatrazironivezanAnteSu satsu ca / tathA'toya tvaM prANinAM prANaH sRSTerAdyaM tu nirmitam / zuddhezva kAraNaM proktaM dravyANAM dehinAM tathA // atastvaM darzayAtmAnaM zubhAzubhaparIkSaNe // iti prADvivAkenodakAbhi mantraNe kRte zodhyaH 'satyena mAbhirakSa tvaM varuNetyudakaM prArthayate / nAbhipramANodakasthazca yajJiyavRkSodbhavAM dharmasthUNAmavaSTabhya praangmukhstisstthet| 'udake prAGmukha*mitA. stiddharmasthUNAM pragRhya ca' iti smaraNAt / (3) abhizApya zapathaM kArayitvA kaM jalaM vizet / dita. 601 (4) he varuNa, satyena tvaM mA mAmabhirakSa iti kaM abhiprAya abhimantrya / kvacittathaiva pAThaH / /vImi. samakAlamiSu muktamAnIyAnyo javI naraH / * apa, byapra. mitAgatam / / zeSaM mitAgatam / (sva) zApya (zAsya); vyaka. 91 tvaM (sva) ; pamA. 1853 smRsA. 127 tvaM (sva) tvorU (tvoruM); vyaci. 82 (=) tvarU (tva) vize (kSipe); dita. 600 601 tvaM (sva) dano (mAtro); savi . 201; maca. 8 / 1163 vyasau. 84 varu...m (abhizApyodakaM tataH) uttarAdhe ( nAbhidanodakasthorU gRhItvA pravizejjalam ) nAradaH; vImi zApya (gAya) tvorU (tvoruM); vyapra. 206; u.64 ( = ); vyama. 33 vyAsaH ; vitA. 249 prathamapAdaH; rAkau. 426, samu. 62 zApya ( jAtya). (1) yAsmR. 2 / 109; apu. 255 / 44-45 vI (vAn ) gate ( yadi ); vizva. 2 / 113 nIyAnyo ( nayedyo )
Page #576
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam gate tasminnimanAGgaM pazyececchaddhimApnuyAt // (3) iSumokSaNasamakAlaM vegAtizayavAn iSvAnava. . (1) madhyamena ca dhAnuSkeNa dhanuSA ca madhyamena nArtha gataH tasmin gate punaranyastathAvidho majanasamanimajataH-- samakAlamiti / animagnasyaiveSutraye kSite kAlaM madhyamaM zaramAdAyAgatya yadi divyakAriNaM nimamadhyameSusamIpe javiSThaM puruSamAsthApya majanasamakAlame- | mAGgaM pazyati tadA rAjA tasya zuddhiM dizet / dIka.41 vodakasamIpAdanyo javiSThaH tamiSudezaM pradhAvan gacchet / (4) jalasthasya puruSAntarasyoraM gRhItvA divyakartA gate ca tasmin pUrvopasthita iSumAdAya tathaiva pratyAgato majatItyekaH kAlaH / tatra balavAneko vegazAlI prathamayAdakasthitaM manAGgamadezAntarasthaM ca pazyet tataH zaraM gRhNAti tAdRzazcA'paro madhyamazaraM gRhItvA magnamevaM zuddhimApnuyAditi kRtavyAkhyAnamevaitat / vishv.2|113 / divyakAriNaM pazyatIti / vImi. (2) nimajanasamakAlaM gate tasmin javinyekasmin nAradaH puruSe anyo javI zarapAtasthAnasthitaH pUrvamuktamiSu- | ataHparaM pravakSyAmi pAnIyavidhimuttamam / mAnIya jale nimanAGgaM yadi pazyati tadA sa zuddho haimantakAlAdanyatra zizirAcca yathAkramam / / bhavati / etaduktaM bhavati--triSu zareSu mukteSveko vegavAn nedISu nAtivegAsu sAgareSu vaheSu ca / madhyamazarapAtasthAnaM gatvA tamAdAya tatraiva tiSThati / | hradeSu devakhAteSu taDAgeSu saraHsu ca // .. anyastu puruSo vegavAn zaramokSasthAne toraNamUle (1) atra vahAni yAni salilAni samudranadIprabhUtiSThati / evaM sthitayostayostRtIyasyAM karatAlikAyAM tIni tAni niSiddhAni / yAni punaravahAni hRdadevazodhyo nimajati / tatsamakAlameva toraNamUlasthito'pi khAtataDAgasarAMsi tAnyAdRtAni / abhA.78 dvatataraM madhyamazarapAtasthAnaM gacchati / zaragrAhI ca / (2) nAtivegAsu sthitivirodhivegazUnyAsu / tasminprApte drutataraM toraNamUlaM prApyAntarjalagataM yadi na dita.600 pazyati tadA zuddho bhvtiiti| nimamAGgaM pazyeccecchuddhi- toraNaM tatra kartavyaM lakSyalakSaNasaMdhaye // mApnuyAditi vadatA unmjitaanggsyaashuddhidrshitaa| lakSyalakSaNayoH saMdhirabhisaMdhiH parijJAnamiti yAvat / . ayamatra prayogakramaH-uktalakSagajalAzayasaMnidhA- tattoraNaM ca nimajanasthAnasamIpe samadeze zodhyakarmavuktalakSaNaM toraNaM vidhAya uktapramANe deze lakSyaM nidhAya pramANocchitaM kAryam / savi.201 toraNasaMnidhau sazaraM dhanuH saMpUjya jalAzaye varuNamA- gatvA tu tajjalasthAnaM taTe toraNamucchritam / vAhya pUjayitvA tattIre dharmAdIMzca devAn havanAntamiSTvA kurvIta karNamAtraM tu bhUbhibhAge same zuciH / / zodhyasya zirasi pratijJApatramAvadhya prADvivAko jalama (1) naasmR.4|304; abhA.78. bhimantrayet / 'toya tvaM prANinAM prANa' ityAdinA mantreNa / / (2) naasmR.4|305, abhA.78, mitaa.2|108 nAti atha zodhyaH satyenetyAdinA mantreNa jalamabhimanvya (tanu); vyaka.91 sAga ...ca (taDAgeSu saraHsu ca ) (hadeSu gRhItasthUNasya nAbhimAtrodakAvasthitasya balIyasaH sthiratoyeSu kuryAt puMsAM nimajjanam ); smRsA.126 vyakavat / puruSasya samIpamupasarpati / atha zareSu triSu mukteSu smRci.55 vyakavat ; dita.600 vyakavat ; vyasau.83 madhyamazarapAtasthAne madhyamazaraM gRhItvA javinyekasmin (hadeSu sthiratoyeSu kArya puMsAM nimajjanam ) zeSa vyakavat ; puruSe sthite anyasmiMzca toraNamUle sthite prAvivAkena vyau.63 nAti (tanu) reSu vahe ( reSvavaTe) saraHsu (saritsu) vitA.246 nAti (tanu) zeSa vyakavat ; samu.62 nAti tAlatraye datte yugpdgmnmjnmthshraanynmiti|*mitaa. | (tanu) taDAge (taTAke). (3) savi.201. * apa., pamA., dita., vyapra., vyau. mitAgatam / (4) mitaa.2|109 sthAnaM (sthAna) zuciH (zucau); pamA. tasmi ('nyasmi); mitA.; apa.nIyAnyo(nayadyo); pamA. 183; dita.601 zuciH (zucauM); savi.201 ditavat; 185, vyaci.82 (3); mc.8|116 mukta (kSipta) | vyapra.204; vyau.63 zuciH (Su ca); vyama.33 same zuciH ccecchuddhimA (cchuddhimavA); vImi.; vyapra.207; vyau.64 | (samau zucau); vitA.245 ditavat; rAkau,425 ditavat apavat ; samu.62 tasmi ('nyasmi). 116 mukta .64 (samA.62 ditavara,
Page #577
--------------------------------------------------------------------------
________________ divyam-jalavidhiH 501 gemdhamAlyaiH surbhibhirmdhukssiirghRtaadibhiH| nAbhimAtre jale sthApyaH puruSaH stmbhvdlii| varuNAya prakurvIta pUjAmAdau samAhitaH // tasyorU pratisaMgRhya nimajedabhizApavAn // . phUraM dhanuH saptazataM madhyamaM SaTzataM smRtam / / paMJcAzato dhAvakAnAM yau syAtAmadhiko jave / mandaM paJcazataM jJeyameSa jJeyo dhanurvidhiH // ... tau ca tatra niyoktavyo zarAnayanakAraNAt / / agulAnAM saptAdhikaM zataM saptazataM, krUraM dhanuH, zairaprakSepaNasthAnAyuvA javasamanvitaH / evaM SaTzataM paJcazataM ca evaM caikAdazAGgulAdhikaM hasta- gacchetparamayA zaktyA yatra syAnmadhyamaH zaraH // catuSTayaM krUrasya dhanuSaH pramANam / madhyamasya dazAgulA- madhyamaM zaramAdAya puruSo'nyastathAvidhaH / dhikam / mandasya navAmulAdhikamityuktaM bhavati / pratyAgacchettu vegena yataH sa puruSo gataH // zarAzcAnAyasAgrA vaiNavAH kaaryaaH| mitaa.2|109 madhyamena tu cApena prakSipecca zaratrayam / vyama.33; vitA.246; rAko.4 25 stamba (sthANu); bAla. 2 / 108; samu.62. hastAnAM tu zate sArddha lakSyaM kRtvA vicakSaNaH // nyUnAdhike tu doSaH syAt kSipataH saaykaaNstthaa| (1) naasmR.4|308 pratisaMgRhya (saMpragRhyAtha); abhA.78 nAtikrUreNa dhanuSA preSayitvA zaratrayam / (tasyaurasaM pragRhyAtha nimajyedabhizastavAn ); apa.20109 pAnIyamajjanaM kArya zaGkA yatra na jAyate // vyaka.91; smRsA.127 pyaH (pya) rU (5); smRci.55 brAhmaNaH kSatriyo vaizyo raagdvessvivrjitH|| stambha (sthANu) rU (ru); nRpra.15 tre (tra) pyaH (pya) stambha (sthANu) rU (ru) saMgRhya (gRhyAtha); savi.201 mAtre (mAtra) pyaH - (1) mitaa.|108; pamA.184; dita.599; savi. puruSaH (pya puruSaM) balI (sthale); vyasau.84 stambha (sthANu); 2017 viimi.2|109, vyapra.205; vyau.64 samAhitaH vyapra.205 stambha (sthANu) rU (ru); byama.33 pU.; vitA. (vidhIyate); vyama.33, vitA.246 varuNAya ( varuNasya); 246 vyasauvat, pU.; baal.2|108 vyasauvat, pU; rAko.425; samu.62 vitAvat. samu.62. (2) naasmR.4|307, mitaa.2|109, ap.2|109 (2) mitaa.2|109; pamA.186 dita.601 vakAnAM vyaka.90; pamA.182, smRsA.126 krameNa pitAmahaH; (rakANAM) kAraNAt (karmaNi); savi.203 dhAva (yAva) ave smRci.55, nRpra.15, dita.600 smRtam (matam) zeya (jale) ca tatra (tatra vi) kAraNAt (karmaNi); vyau.64 dhiko (prokta); savi.200 zeya (prokta); vyasau.83 vyapra.204; (dhika); vyama.34; rAkau.427 kau(ke); samu.62 dhAva(yAva). vyau.64, vyama.32; vitA.245, rAko.424; samu. 61 dhiH (dA). (3) naasmR.4|309, abhA. 78 paNa (paNAt) apa. __(3) mitaa.2|109; pamA.182 pecca (pettu); smRsA. 2 / 109 tra syAt (trAsau); vyaka.92 apavat, pitAmaha - 126 pamAvat, krameNa pitAmahaH; smRci.55 utta.; nRpra.15 nAradau; smRsA.127 pU. smRci.55 zaktyA (bhaktyA) cakSaNaH (dhAnataH); savi.200; vyapra.204; vyau.64 nAM va syAt (trAsau) nArada pitAmahau; nRpra.15 tra syAt (trAsau); tu (bhyAM ca) vicakSaNaH (vicitriNa:); vyama.33, vitA. 245; rAko.424; samu.61. dita.601 apavat vyasau.85 paNa (paNAt) tra syAt (bADa(4) mitaa.2|109; pamA.182; smRci.55 tu (ca) sau) zaraH (smRtaH) vyapra.207 apavat ; vyama.33 apavata, kSipa...thA (iti dharmoM vyavasthitaH); savi.200; vyapra.204; nAradapitAmahI; rAko.428 apavat; baal.2|109 apavataH vyau.64 tu (pu); rAko.4 24; samu.61. samu.62 apavat. (5) naasmR.4|306 zaGkA ...te (kiyattacca vipazcita:); (4) naasmR.4|310 zaramAdAya (tu zaraM gRhya) ttu (ta); abhA.78 zaGkA ...te (kiyantazca vipazcitaiH); apa.za109 abhA.79 nAsmRvat; ap.2|109; vyaka.92 pitAmahapreSa (kSepa); savi.201 (=) preSa (kSepa) na jAyate (vijJAyate); nAradI; vyaci.82 (-) yataH sa (nayataH) gataH (dhdataH); samu.61 preSa (kSepa) nIya (nIye) zaGkA yatra (yatra zaGkA)pitAmahaH. smRci.55 nArada pitAmaha); nRpra.15, dita.601 vyasau. ' (6) ap.2|109; vyaka.91smRsA.127; smRci. 85, vyapra.207; vyama.33 nAradapitAmahI;rAko.428; 55; nRpra.15, savi.201; vyasau.84, vyapra.205, baal.2|109'ny (ya); samu.62.
Page #578
--------------------------------------------------------------------------
________________ 502 vyavahArakANDam Agatastu zaraNAhI na pazyati yadA jle| madhyamastu zaro yaH syAt puruSeNa balIyasA // antarjalagataM samyak tadA zuddhiM vinirdizet // pretyAnIte tu tenAtha tasya zuddhirbhaviSyati // . anyathA na vizuddhaH syAdekAGgasyApi drshnaat| pAnIye majayed, yastvAzaGkitaH puruSaH tataH pUrva zarasthAnAdvA'nyatra gamanAdyasminpUrva nivezitaH // traye prerite madhyamo yaH nAtidUre nAtinikaTe puruSeNa balI (1) atra SaDbhiH zlokairjaladivyavidhirabhihitaH / yasA tatrasthena gatvAnIte tasmin tena tasya zuddhiH, spaSTa eva na kinycidyaakhyaansaapekssy......| abhA.79 tAvad yadi nonmajet / athonmjtyshuddhH| nAbhA. (2) ekAGgasyApi darzanAditi. karNAdyabhiprAyeNa / 'striyastu na balAtkAryA na pumAMso'tidurbalAH / ___dita.671 bhIrutvAd yoSito mRtyunirutsAhatayA kRzaH // satyAnRtavibhAgasya toyAgnI spaSTakRttamau / striyo'nicchantyo na balAtkAryAH, puruSazcAti'adbhyazcAgnirabhUdyasa AttasmAttoye vishesstH|| | durblH| yadi svecchayA kurvanti tadA na dossH| bhIru*kriyate dharmatatvajJairdUSitAnAM vizodhanam / tvAt strI niyate durbalatvAcca purussH|| tasmAtsatyena bhagavan jaleza trAtumarhasi // vArimadhye manuSyasya aGgaM yadi na dRzyate / '- anena zlokadvayena jaladevatAdhivAsanamuktam / iti ato'nyathA na zuddhaH syAdekAGgamapi darzayan // . RNAdAne udakadivyavidhibhedaH / abhA.79 udakamadhye nimagnasya yadyekamapyaGgaM na dRzyate tataH nAradIyamanusaMhitA zuddha iti sAmarthyAt / ato'nyathA yatkiJcidapyaGgaM ataHparaM pravakSyAmi pAnIyavidhimuttamam / darzayannazuddhaH syAt / nAbhA. nAtikrUreNa dhanuSA prerayitvA zaratrayam // sthAnAdanyatra vA gacchan yasminpUrva nivezitaH / , ataHparamadakavidhirucyate / nAtikhareNa nAtimRdunA toyamadhye manuSyasya gRhItvoru susaMyataH / / madhyamena ca dhanuSA zaratrayaM kSiptvA / nAbhA. lagnastu nizcalastiSThedyAvat prAptastu sAyakaH / pAnIye majayedyastu zaGkAyAM prativartate / (prAptaM tu sAyakaM dRSTvA jalAdutthAya praangmukhm||) yasmin sthAna udakamadhye pUrva nimajitaH tasmAda(1) naasmR.4|311 tastu (tazca) lagataM (laM yadA); abhA. 79 nAsmRvat; ap.2|109 ddhiM (ddhaM); vyaka.92 nArada nyat sthAnaM gacchan na zudhyatIti pUrvazeSaH / tasya manupitAmahI; smRci.55 apavat, nAradapitAmahau; dita.6017 Syasya gRhItvorudezaM tathA nizcalastiSTheda yAvacchara vyasau.84 apavat vyama.33 yadA (tathA) ddhiM (ddhaM) nArada AnIta iti / nAbhA. pitAmahau; rAphau.428 apavat samu.62. AnItaM tu zaraM dRSTvA jalAdutthAya prAGmukhaH / (2) naasmR.4|312; abhA.79; ap.2|109 ddhaH praNipatya nRpaM gacchet sarvAzcaiva sabhAsadaH // (ddhiH) nAt (ne); vyaka.92 pitAmahanAradau; smRsA.127 praNipatya namaskRtya nRpaM sabhAsadazca zuddho gacched nAt (ne) krameNa bRhaspatiH, nRpra.15, dita.601 zitaH yatheSTama / nAbhA. (zayet ); vyasau.84 ddhaH (ddhiH) pU.; vyapra.2087 vyama. tvamambhaH! sarvabhUtAnAmantazcarasi nityazaH / 33.nAradapitAmahI; rAko.428. pracchannAni manuSyANAM pApAni sukRtAni ca // (3) naasmR.4|316; abhA.79 gasya (vye'rthe); vyaka. 92, vyasau.84-85 (-); vyapra.206; vitA.249 nI tvameva deva ! jAnISe na viduryAni mAnavAH / (gniH) ttamau (nmataH) adbhya ... smAt ( adabhro'gniranuSNaH vyavahArAbhizasto'yaM mAnuSaH zuddhimicchati // syAt ); rAko.426. taidenaM saMzayArUDhaM dharmatastrAtumarhasi // (4) naasmR.4|317;abhaa.79 jale (kule); vyaka.92 (1) nAsaM.20124. (2) naatN.20|25. (3) nAsaM. vyasau.85 (-);vyapra.206;vitA.249, rAko.426. 20 / 26. (4) naasN.20|27. (5) naasN.20|28." (5) naasN.20|22. (6) naasN.20|23. (6) naalN.20|29. (7)naasN.20|30. (8) 20 // 31.
Page #579
--------------------------------------------------------------------------
________________ divyam-jalavidhiH majanakAle imaM mantraM paThitvA majet / gatArtho / 'ziromAnaM tu dRzyeta na kareM nApi naasikaa| mantraH / nAbhA. apsu pravezane yasya zuddhaM tamapi nirdizet // bRhaspatiH pitAmahaH apsu pravezya puruSa preSayetsAyakatrayam // toyasyAtaH pravakSyAmi vidhiM dharmya sanAtanam / AnIte madhyame bANe manAGgaH zucitAmiyAt // zubhAzubhaparIkSArtha brahmaNAbhihitaM svym| . kAtyAyanaH . maNDalaM dhUpadIpAbhyAM kArayecca vicakSaNaH / / / zairAMzcAnAyasAgrAMstu prakurvIta vizuddhaye / zarAnsaMpUjayedbhaktyA vaiNavaM ca dhanustathA / veNukANDamayAMzcaiva kSeptA tu sudRDhaM kSipet // maGgalaidhUpadIpaizca tataH karma samAcaret // 'kSipteSu majanaM kArya gamanaM samakAlikam / ___ dhUpadIpAbhyAM zarAn saMpUjayedityanvayaH / jalasamIpe gamane cAgame cAnyaH pamAnanyo jale vishet|| saMskRtAyAM bhuvi maNDalaM kRtvA tatra zarAdikaM saMpUjya nimajyotplavate yastu dRSTazcetprANinA nrH| prayogArambhaH kArya ityrthH| prayogArambhaH kArya ityrthH| vyapra.203 punastatra nimajjetsa dezacihnavibhAvitaH / / (1) mitaa.2|109 (3); ap.2|109, vyaka.92; (2) vyaka.91: smRtA.126, vyasau.83 apsu (Aza);pamA.186 vizeSasmaraNam / smRsA.127, vyaci.82, vyapra.206; vyama.33 apsu (Azu) preSayet (prakSipet ); nRpra.15 zane ya (zeceda); dita.601 (%) kA (ke); rAko.426 preSayet (prakSipet ); baal.2|109 rAkauvat. / savi.203 nApi (na ca) mapi (mabhi); vyasau.84 vyapra. (2) ap.2|109; vyaka. 92; smRlA.127; vyaci. | 208; vyau.65 (3); byama.33; vitA.252 tu (na) 82 (-) AnI (svAnI); nRpra.15 bANe (cApe); vyasau.84 nApi (na ca); rAkau.428 samu.62-63 pitAmahaH. bANe (vA'sau). (2) apa. 2 / 109 dhUpadI (puSpadhU) yecca (yeta); vyaka.90 . (3) mitaa.2|179 (=) sudR (sadR) smaraNam ; ap.2| dhUpa (puSpa) kArayecca (pUjayecca); pamA.182 yecca (yIta) prajA109 cA ...stu (tu nA''yasairagraiH) tu (ca); vyaka.90 patiH; dIka.41 kSaNaH (kSaNaiH) zeSaM apavat , utta.; smRsA. pamA.183 (-) zarAM...stu (zarAnapyAyasairagraiH) tu (ca); 126 dhUpadI (puSpadhU ) yecca (yettat); smRci.55 dhUpadI smusA.126. pitAmahaH; smRci.55 (-); nRpra.15, dita. (puSpadhU); nRpra.15 dhUpa ( puSpa ) cca (tu); dita.599 taH 599 zcA (stva) kANDa (kASTha); savi.200 sApAMstu (tha) yecca (yetsu); savi.200 taH (tha) sanA (purA) dvitI( sairagraiH) mayAM (mayai) tu (ca) DhaM (DhaH); vyasau.83 sAgrAMstu yArdhe (RtAnRta [zubhAzubha] parIkSArthaM brahmaNA vihitaM svayam ) (sairagaiH) tu (iti); vyapra.204; vyau.64 praku (yaH ku) su prajApatiH; vyasau.83 taH (pi) yecca (yettu); vyapra.203; (sa) krameNa nAradaH; vyama.33 yasA (ya sA) stu (zca); vitA. vyama.32 yecca (yeta); vitA.245 yecca (yetsu); rAko. 245 vyamavat ; rAkau.424; samu.61 nAradaH. / 424 yecca ( yetta); samu.61 taH (tha) yecca (yeta). dvitIyA (4) ap.2|109 pleSu (pte tu) cAgame cAnyaH (tvAgame savi. samu. etadgranthadvayaM parityajyAnyatra na vidyate. kAryaH); vyaka.91; nRpra.15, vyasau.83 cAgame cAnyaH (3) mitaa.2|109 bhaktyA (purva) dIpai (puSpai); ap.| (vAgamaH kAryaH); vyapra. 207 pU.; vyama.33 pU. bAla. 109 maGga...zva (maNDayetpuSpadhUpaizca); vyaka.90; pamA.182 21109 pU. samu.62 pteSu (te tu) pU. dhUpadI (puSpa)) prajApatiH; dIka.41 pU., smRsA.126 (5) ap.2|109; vyaka.92; pamA.186 nA (bhiH) maGga...zca (maNDayetpuSpadhUpaistu); smRci.55 rAn saM (rAMzca) jjetsa dezacihna (jjaMstu sa sacihna) taH (te); smRsA.127 zeSaM apavat nRpra.15 tathA (sadA) zeSaM apavat , nAradaH dita. nimajyot (nimagnaH) jjet sa (jjetta) dezacihna (sa sacihna); 599 pU. savi.200 saM (vai) vaiNa (vaiSNa) care (rabhe)zeSa vyaci.82 nimajjetsa deza (niyojyo'sAvakSaH) nRpra.15 apavat , prajApatiH vyasau.83 apavat ; vyapra.203 pamAjjelsa (jjeta); dita.601 ( 3 ) dRSTaH (daSTaH) (punastatra nima- vata; vyau.63-64; vyama.32 pamAvat; vitA245 maGga jjeta daMzacihnavicAritaH); vyasau.84; samu.63 jyot ...zca (maNDalaiH puSpadhUpaizca); rAkau.424; samu.61 dhUpa(jjan) nA (bhiH) jjetsa (jaMstu) deza (daMza).. dIpaiH (puSpamAlyaiH).
Page #580
--------------------------------------------------------------------------
________________ 104 vyavahArakANDam 'kSeptA ca kSatriyaH kAryastadvRttirbrAhmaNo'pi vaa|| ISUna prakSipedvidvAn mArute vAti vai bhRzam / akrUrahRdayaH zAntaH sopavAsastathA zuciH // viSame bhUpradeze ca vRkSasthANusamAkule // madhyamena ca cApena prakSipecca zaratrayam / tRNagulmalatAvallIpaGkapASANasaMyute / / hastAnAM tu zate sArdhe lakSyaM kRtvA vicakSaNaH // | sthire toye nimajjettu na pAhiNi na cAlpake / teSAM ca preSitAnAM ca zarANAM zAstracodanAt / tRNazaivAlarahite jalUkAmatsyavarjite // madhyamastu zaro grAhyaH puruSeNa balIyasA // khAteSu yattoyaM tasminkuryAdvizodhanam / zarasya patanaM grAhyaM sarpaNaM tu vivarjayet / * AhArya varjayennityaM zIghragAsu nadISu ca // sarpansarpana zaro yAyAt dUrAdUrataraM ytH|| naMdISu nAtivegAsu taDAgeSu saraHsu ca / patanaM grAhyamiti zarapatanasthAnaparyantaM gcchedityrthH|| hRdeSu sthiratoyeSu kuryAtpuMsAM nimajjanam / / tena prasaraNapakSe'pi patanasthAnakazaragrahaNaM tatazca pratha- __ Avizetsalile nityamUmipakavivarjite / / mataH puruSAntareNa tatsthAne zara aanetvyH| dita.600 (1) mitaa.2|109 pUn (puM) vAti vai bhRzam (cAtivAyati) (1) mitaa.2|109 kArya (prokta) tathA zuciH (tataH sthANu (sthAna); ap.2|109 ghUna (pUMzca) vai (vA); vyaka.90 kSipet); ap.2|109 ca (tu) tathA zuciH (zarAn kSipet); . pamA.183 vai (vA) bhU (vA); smRsA.126, smRci.55. vyaka.90; pamA.183 tathA zuciH (kSipediti); dIka.41 sthANu (sthAna) samAkule (samanvite); nRpra.15 vAti vai bhRzam tavRttiH (savRtto); smRsA.126 apavat : smRci.55 ca (cAtidhAvati); dita.600 vidvAn (dhImAn) rute (ruto) vai (tu) tathA zuciH (yathAvidhi); nRpra.15, dita.600 pi (vA); savi.202-203; vyasau.83 iMghUna (itthaM tu) vA (tha vA); savi.200 ca (tu) kAryastavRttiH (proktastadvada) (viSame tu pradeze ca sthANuvRkSasamAzanai:1); vyapra.207 thA zuciH (taH kSipet); vyasau.83 ca (tu); vyapra.2.4 prakSi (nikSi) bRhaspatiH, vyau.65 prakSi (nikSi) vai bhRzam pi vA (thavA); vyau.64 (=) mitAvat vyama.33 vyasauvat (vAriNi) bhUpra (zUnya) sthANu (sthAna); vitA.252, rAko. rAko.426 vyasAvat samu.61 ca (tu) tathA zuciH 426 pUn (paM) Nu (na);samu.62. (kSipediSUn). (2) mitaa.2|109; pamA.183 tRNa (taru); vyapra. (2) ap.2|102; vyaka.91 ca cA (tu cA); smRci. apAyakA 207; vyau.65, samu.62. . (3) mitA.22108 sthire (sthira); ap.2|109 lUkA 55 vyakavata; dita.600 ca (tu); vyasau.83 ca (tu). (lauko); vyaka.91, pamA.184 mitAvat ; smRsA.126 (3) mitaa.2|109; ap.2|109 ca za (tu za); vyaka. sthire (sthira) jjettu (jjeta); smRci.55 jjettu(jjeta) nupra.15 917 smRsA.126 coda (darza); nRpa.15 apavat; dita. / mitAvat ; savi.202 pUrvAdhe (nAbhimAtre jale majjenna cAgAdhe 600 ca za (tu za) coda (deza); vyasau.83 Si (ri) coda na cAlpake) prajApatiH; vyasau.83 mitAvat ; vypr.204|| (deza) pU.; vyapra.208 smRtiH, vyau.65 (=) zarANAM vyau.63 jjettu (jyeta); vitA.246 smRcivatrAko.425 zAstra (zareNAstrapra); samu.61 balI (javI) nArada:. re toye (raM toyaM) cAlpa (cAtma) te jalU (tajalau); samu.62 (4) mitaa.2|109, apa.20109 rasya (rANAM) tu vi (sthiravAriNi majjettu gandhavarNarasAnvite)(nAbhimAtre nimajjettu (pari) zaro yAyAt (sadA yAti) yataH (tu saH); vyaka.91 na cAgAdhe na cAlpake) iti pAThadvayam, tu vi (pari) yataH (tu saH); pamA.183, smRsA.126 (4) mitaa.2|108; ap.2|109 gAsu (varga); vyaka. rasya (rANAM) yAyAt (yAti) yataH (tu saH); smRci.56 91 apavat ; pamA.184 nityaM (toya); smRsA.1263 rasya (rANAM) tu vi (pari) yAyAt (yAti); nRpra.15 zaro smRci.55, nRpra.15 pU. savi.202 pamAvat, utta., prajA. (sadA) yataH (na saH) zeSaM smRcivat dita .600. smRcivataH patiH; vyasau.83 gAsu (vege); vyapra.204; vyau.63, vyasau.83 yataH (tu saH) zeSaM smRcivat; vyapra.208 vyau. vitA.246 utta.; rAkau.425 yatto (yazo) gAsu (vega); 65 tu vi (pari) yAyAt (yAti); vyama.32 tu vi (pari) samu.62. (5) ap.2|109; vyapra.205. (6) mitaa.2|108; pamA.184, savi.202 tsalile. pU., vitA.252 tu vi (pari) yAyAdUrAt (yAti dUra); rAko. (damale) prajApatiH, vyapra.204 savivat vyau.63, samu. 427 viva(pari); samu.61-62. 65 savivat,
Page #581
--------------------------------------------------------------------------
________________ divyam-jalavidhiH sthApayetprathamaM toye stambhavatpuruSaM nRpH| gacchetparamayA zaktyA yatrAsau madhyamaH zaraH / Azritya yaM nimajanti mAnavAH shuddhikaakssinnH|| tasmin gate dvitIyo'pi vegAdAdAya sAyakam / stambhavatpuruSaM stambhasamanvitaM puruSam / vyapra.205 gacchettoraNamUlaM tu yataH sa puruSo gataH / / AgataM prAGmukhaM kRtvA toyamadhye tu kaarinnm| medhyamaM zaramAdAya puruSo'nyastathAvidhaH / tatastvAvAhayedevAn salilaM cAnumantrayet // pratyAgacchettu vegena yataH sa puruSo gataH / / 'toya tvaM prANinAM prANaH sRSTerAdyaM tu nirmitam / Agatastu zaramAhI na pazyati yadA jle| zuddhezca kAraNaM proktaM dravyANAM dehinAM tathA // antarjalagataM samyak tadA zuddhiM vinirdizet / / atastvaM darzayAtmAnaM zubhAzubhaparIkSaNe // anyathA na vizuddhaH syAdekAGgasyApi darzanAt / iti prAivivAkenodakAbhimantraNe kRte zodhyaH sthAnAdvAnyatra gamanAdyasminpUrva nivezitaH // 'satyena mAbhirakSa tvaM varuNe'tyudakaM prArthayet / ekAGgasyApIti karNAdyabhiprAyeNa / mitaa.2|109 mitaa.2|108 uzanA gantuzcApi ca kartuzca samaM gamanamajanama / zerANAM preSitAnAM syaatsmgraanggnimjjnm|| gacchettoraNamUlAttu lakSyasthAnaM javI naraH // smRtyantaram zeraprakSepaNasthAnAdhuvA javasamanvitaH / udake prAGmukhastiSThet dharmasthUNAM pragRhya ca / / : (1) ap.2|109 (sthApayetpuruSaM toye stambhavatprathamaM dRDham / (1) mitaa.2|109; pamA.186; dita. 601 savi. Azritya taM majjayeyuH puruSAH shuddhikaakssinnH||); pamA.184 203 tasmin (asmin ) yataH (tataH); vyapra.207; vyau. pU. savi.202 (-); vyapra.205 pU.; vyama.33 pU.; 65) samu.62. baal.2|108 pU.; samu.62. (2) pamA. 184; vyagra.205; vyama.33 tu ('nu); (2) vyaka.92 pitAmahanAradau; dIka.41 bRhaspatiH, vitA.246 cAnumantrayet (mantrayettataH) utta., nAradaH, bAla. smRsA.127; smRci.55 nAradapitAmahau; vyasau.86; 21108samu.62. vyama.33 nAradapitAmahau. - (3) mitaa.2|109; vyaka.92 zca (stvaM); pamA.185 (3) mitaa.2|109; vyaka.92 pitAmahanAradau; pamA. vyakavata, vyani.12 [mayArAmaH]; nRpra.15, dita.600, 186, dIka.41 stu (ca) bRhaspatiH smRsA.127 vyaci. 602,606, savi.202(-) nirmitam (kAraNam ); vyasau. 82 (=); smRci.55 ddhiM (da) nAradapitAmahau; nRpra.15, 84 (-) vyakavat vyapra.206 ddhezca (ddhastvaM); vyau.64 / dita.6.1 tadA (tataH); savi.203; vyapra.207 ddhiM (kha); (3) NaH (NAH); vyama.34; vitA.248 vyakavataH rAkau. vyau.65; vyama.33 yadA (tathA) ddhiM (lu) nAradapitAmahau; 426 zca (stvaM); samu.62 (dau) zca (stvaM). samu.62. (4) mitaa.2|108; vyaka.92; vyani.12 [mayArAmaH]; (4) mitA.2109 ddhaH (ddhiH); vyaka.92 pitAmahanRpra.15tmAnaM (smAkaM) Ne (Nam ); dita.600,602,606 , nAradau; pamA.186 ddhaH (ddhiH) taH (te); dIka.41 pU., savi.202Ne (Nam); vyasau.84 (= )Ne (Nam); vyapra. bRhaspatiH; vyaci.82 (= ) dA (ttva) zitaH (zayet ); 206; vyau.64 (-) (ato nivartayAtmAnaM zubhAzubhaparI savi.203 nAt (ne) dvA (ccA) va (veM); vyasau.84 ddhaH kSaNam ); vyama.34; vitA.248; rAkau.426; samu.62. (5) mitaa.2|108 pamA.185 lakSya (zara); dita. (ddhiH) pU.vImi.21109 na (nA) kAGgasyA (kAMzasyA) 4 () 601 pamAvat ; savi.103 lAttu (laM tu) sthAnaM (sthAnAt); zitaH (zayet ); vyapra.208; vyau.65 taH (te ); vyama. vyapra.207; vyau.65, samu.62. 33; samu.62. (5) ap.2|109. (6) vyaka.92 paNa (paNAt ) zaktyA (bhaktyA) pitAmaha- (6) mitaa.2|108; nRpra.15, dita.600, savi. nAradauH; smRsA.127 smRci.55 zaktyA (bhaktyA) nArada- 202; vyapra.205; vyaDa.64 ca (vA); vitA.246 pitAmahau; vyasau.85; vyama.3 3 nAradapitAmahau. . nAradaH samu.62 pitAmaha.. ma. kA. 64
Page #582
--------------------------------------------------------------------------
________________ 506 vyavahArakANDam kAlikApurANam varuNa tvaM hi asmAdevAbhizApataH / zuddhazvedatikAruNyAdabhimantraya jale kSipet // (1) vyaka. 92; vyasau.85; vyapra.206 tvaM hi (tvaM ca) kAlikApurANe vyAsaH vitA: 249 trA (pA) tvaM hi ( tvaM ca ). : viSNuH 'atha viSam / viSANi adeyAni sarvANi / Rte himAcalodbhavAcchAGgat / tasya ca yavasaptakaM ghRtaplutamabhizastAya dadyAt / 'viSaM vegakramApetaM sukhena yadi jIryate / vizuddhaM tamiti jJAtvA divasAnte visarjayet // viSatvAd viSamatvAcca krUrastvaM sarvadehinAm / tvameva viSa jAnISe na viduryAni mAnuSAH // vyavahArAbhizasto'yaM mAnuSaH zuddhimicchati / tadenaM saMzayAdasmAddharmatastrAtumarhasi // viSavidhiH yAjJavalkyaH " tvaM viSa ! brahmaNaH putraH satyadharme vyavasthitaH / trAyasvAsmAdabhIzApAtsatyena bhava me'mRtam // (1) vismR. 13 / 1-4 (2) vismR. 13 / 5; vyaka. 94; iyapra. 211 kramApe (klamAtI) tamiti (iti taM ). (3) vismR. 13 / 6 rastvaM (raM tvaM); apa. 2 / 111 nuSAH (navAH); vyaka. 94 stvaM (tvAt ); vyasau.86 viduryAni mAnuSAH (ca jAnanti mAnavAH); vyapra. 210 stvaM (tvAt ) nuSAH (navA:); vitA. 254 vyapravat. vyapra. 206 trAhyenaM ityAdinA'tikAruNyAdityantena mantreNAbhimantrya jale puruSaM pravezayedityarthaH / nAbhimAtrodakasthasya puruSasyopagRhya vai / praNamya devatAmiSTAM tasminmagno jale bhavet // (1) vyaka. 92. (4) vismR. 13 / 7; apa. 2 / 111 zuddhi (siddhi); vyaka. 946 vyasA.8 6; vyapra. 210; vitA. 254. (5) yAsmR. 2 / 110; apu. 255 / 45-46 : (tra taH (ta); vizva. 2 / 114 traH (tra) meM (maM) taH (1) darbha (nmAbhi); mitA; apa. satya (satye ); vyaka. 94 tvaM viSa (viSa tvaM); pamA. 189) vyaci .82 ( ) meM (me; vyani. 13 (=) [ mayArAma : ]; nRpra. 156 dita. 603 vyakavat; savi. 206 (=) satya (satye ) dabhI ( nabhI); maca. 8 / 1163 vyasau.86 meM. (rma) zeSaM vyakavat vImi vyapra. 210 vyakavat; vyau 36 vyama. 35 vyakavat vitA. 354 (-); samu. 63. aivamuktvA viSaM zArGga bhakSayeddhima zailajam / yasya vegairvinA jIryecchuddhiM tasya vinirdizet // (1) prAguktaniyamavAneva zUdrAdirnRpabrAhmaNasamIpasthaH kAlavyavasthayA smRtyantaroktaparimANaM viSamAdAyAbhimantrayet-tvaM viSeti / evamiti prakArArthe, mantrAnadhikRtasyAnabhijJasya vA'yamevArthaH paryAyavacanairvAcyo yathA syAt / zArGga`vacanaM mandavIryaviSanivRtyartham / haimavacanaM kAlakUTAdivyudAsArtham / spaSTamanyat / vizva. 2 / 114- 115 (2) 'tvaM viSa' ityAdimantreNa viSamabhimantrya kartA viSaM himazailajaM zRGgaprabhavaM bhakSayet / tacca bhakSitaM yasya viSaM vegairvinA jIryati sa zuddho bhavati / viSavego nAma dhAtordhAtvantaraprAptiH / 'dhAtordhAtvantaraprAptiviSavega iti smRtaH' iti vacanAt / dhAtavazca tvaga sRGmAMsamedo'sthimajjAzukrANIti sapta / evaM ca saptaiva viSavegA bhavanti / teSAM ca lakSaNAni pRthageva viSatantre kathitAni / ' vego romAJcamAdyo racayati viSajaH svedavaktropazoSau tasyordhvastatparau dvau vapuSi janayato varNabhedapravepau || yo vegaH paJcamo'sau nayati vivazatAM kaNThabhaGgaM ca hikkAm / SaDo nizvAsamohau vitarati ca mRrti saptamo bhakSakasya' iti // prADvivAkaH kRtopavAso (1) yAsmR. 2 / 111; apu 255/46-47 yeMva (f); vizva. 2 / 115 ryet (rNa); mitA; apa. yecchuddhiM tasya (tas zuddhi); vyaka. 94 pU. pamA. 189 zuddhiM tasya (tasya zuddhi); vyaci.83 (=) uttarArdhe ( yasya rogairvinA jIrNa vizuddhiM tasya nirdizet ); dila. 603 pU. savi. 207-208; maca. 8 / 116 zuddhiM (zubha); vInei. yaita (rNa); vyapra. 211; vyau. 66; vitA.256 utta.; rAkau . 430 pU., pitAmahaH; samu 63 vinA jIyeM (vijAnIye).
Page #583
--------------------------------------------------------------------------
________________ divyam-viSavidhiH mahAdevaM pUjayitvA tasya purato viSaM vyavasthApya dharmAdi- | zaradgrISmavasanteSu varSAsu ca vivarjayet // pUjAM havanAntAM vidhAya pratijJApatraM zodhyasya zirasi atra pUrvagRhIto'pi zaratkAlaH punarapavAdadarzanAnidhAya viSamabhimantrayet / mitA. | dvivrjitH| zaradagrISmavarSA bhidhAnavasantavivarjanAt caitrA(3) tvagasRGmAMsamedo'sthimajjAzukrANi dhAtavaH / dikaM kArtikaparyantaM mAsASTakamapi viSasya varjitamiti / eteSvekasmindhAtau vartamAnasya viSasya zIghraM dhAtvantara abhA79 praaptiH| tatra tvaci vartamAnaM viSaM romAJca janayati, bhagnaM ca cAritaM caiva dhUpitaM mizritaM tathA / tadeva lohitaM prApya svedaM vaktrazoSaM ca, mAMsaM prApya kAlakUTamalAbuM ca viSa yatnena varjayet // vaivaye, medaH prApya kampaM, tadevAsthigataM netrapAravazya, (1) atra cAritabhanadhUpitamizritAni kRtakakAraNAmajjAgataM tu viSAdaM mohaM, tadeva zukragataM maraNaM dvarjitAni / kAlakUTAlAbuviSe ca atiraudrajAtivazA. janayati / 4 apa. dvarjite / abhA.79 nAradaH (2) cAritaM caritvAvaziSTam / savi.205 'ataHparaM pravakSyAmi viSasya vidhimuttamam / zAGga haimavataM zastaM gandhavarNarasAnvitam / yasminkAle yathA proktaM yAdRzaM parikIrtitam / / akRtrimamasaMmUDhamamantropahataM ca yat // viSadivyAdhikAramAtrArtho'yaM shlokH| abhA.79 aeNbhinnaM tatpradAtavyaM kSatravizadrayoniSu // . yavamAtrA samuddiSTA dharmatatvArthadarzibhiH / (1) viSadivye zAGgai viSaM mataM nAnyat / tacca tolayitvA zaratkAle deyametaddhimAgame / / brAhmaNavarjakSatriyAdivarNatrayasya kathitamiti / abhA.79 abhizastapuruSasya satyAsatyaparIkSArtha yavapramANaM viSaM deyam / tacca zaratkAle azvayukkArtikamAsayoH / tathA vit (saMdhyAyAM na madhyAhne kadAcana) pU.: 2 / 111 ca dha himAgame maargshirpaussyoH| abhA.79 (tu dha) pU. ap.2|111; vyaka.93; pamA.187 pU.; nAparAhe na madhyAhne na saMdhyAyAM ca dharmavit / smRci.56 ca vi (tu vi); savi.171 mitaa.2|97 vat , pU.: 206 (=) ca dha (tu dha) pU.; vyasau.85, vImi. . . * dita.; vImi., vyapra., vyau. mitaagtm| 21111 ca (tu) pU.; vyapra.181 ca dharmavit (kadAcana) pU.: . x zeSaM mitAgatam / 208 na saM...vit (saMdhyAyAM ca vivarjayet) pU.; vyau.54 naasm.4|318, abhA.79 parikIrti (ca prakalpi); mitA. 197bata.pa.. pitAmahaH vitA.205 vyauvat ,pU. ap.2|111 thA proktaM (dA deyaM) pari (ca pra); vyaka.92 / rAko.412 mitAvat , pU . : 429 na saMdhyAyAM ca dharmavit apavata: smRci.56 apavat ; vyasau.85 thA proktaM (dA deyaM); (saMdhyAyAM ca visarjayet); samu.63 ca (tu) pU. vyapra.208 proktaM (deyaM); rAkau.429 proktaM (deyaM). - (2) naasmR.4|319 yava ...STA (yAvanmAtraM samuddiSTaM) tola / (1) nAsmR.4321; abhA.79; mitA.21111 bhagnaM (tula); abhA.79 STA dharma (zya mAtra) tola (tula) game (gate); | (bhRSTaM); apa.21111 cAri (dhAri); vyaka.93; pamA.187 mitaa.2|111 tvA zarat (tvepsitaM) etat (naddhi ) utta.; bhagnaM ( bhRSTaM) lAvU caM (thAzuddhaM); savi.204-205 bhagnaM apa.21111 darzi (vedi) tolayitvA zarat (tulayitvecchataH); (bhraSTaM); vyasau.85; vyapra.209 bhagnaM (bhRSTaM); vyau.66 vyaka.92-93 yava (yAvat ) zarat (kRte); pamA.187 (tola | bhagnaM (sArpa) dhUpitaM (kRtrimaM); rAkau.429 bhagnaM ca cA (bhraSTaM yitvapsite kAle deyaM taddhi dinAgame) utta. smaci.56 yava ca vA); samu.63 dhUpitaM (bhUyiSThaM) zeSaM pamAvat . (yAvat ) zeSaM apavat ; vyasau.85 yava (yAvat ) zeSaM apa- / (2) naasmR.4|322 gandhavarNa (varNagandha) pU., abhA.79 vat ; viimi.2|111 mitAvat , utta.; vyapra.208 (yAva- nAsmRvat , pU. mitaa.2|111; byaka.93, smRci.56 nmAtraM samuddiSTaM dharmatatvAnuvedibhiH) tvA zarat (tvepsite); rAkau. nAsmRvat / dita.603 masaMmUDha (samaM gUDha); savi.207 hataM 429 vyapravat ; samu.63 mitAvat , utta. / ca yat (hitaM bhavet) pitAmahaH, vyasau.86 nAsmRvat vyapra. (3) naasmR.4|320 madhyAhne (saMdhyAyAM) saMdhyAyAM (madhyAhne) 208; vyau.65 hataM ca yat (hRte tathA); rAkau.429 ca dha (tu dha); abhA.79 nAsmRvat mitaa.2|97 madhyA... | nAsmRvat samu.63. (3), naass.4|322 abhA.79.
Page #584
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhyavahArakANDama (2) zAGgai zRGgodbhavam / haimavataM himaalyodbhvm| hemantAstrayo'pyete Rtavo gRhItA iti / abhA.80 vyapra.208 (2) alpeti SaDyavetyarthaH / hemantagrahaNena zizi'viSasya palaSaDbhAgAdbhAgo viMzatimastu yH| rasyApi grahaNam / hemantazizirayoH samAseneti zruteH / tamaSTabhAgahIna tu zodhye dadyAt ghRtplutm|| vasantasya sarvadivyasAdhAraNyAttatrApi sapta yvaaH| . (1) anayA bhAgaparikalpanayA bhAgamAtro bhavati / - mitaa.2|111 sa viSaviSaye dRSTayavaH na sthUlayavaH / taM ca viSaM (3) alpA triyavA / Xvyama.35. ghRtaplutaM dadyAnna ruukssmiti| abhA.79 pUrvAhne zItale deze viSaM deyaM tu dehinAm / (2) palaM cAtra catuHsuvarNikam / tasya SaSTho bhAgo ghRtena yojitaM zlakSNaM piSTaM triMzadguNAnvitam // daza mASAH daza yavAzca bhavanti / 'triyavaM tvekakRSNalam / / dedyAdviSaM sopavAso devabrAhmaNasaMnidhau / paJcakRSNalako mASa' ityeko mASaH paJcadaza yavA dhUpopahAramantraizca pUjayitvA mahezvaram // bhavanti / evaM dazAnAM mASANAM yavAH sArdha zataM bhavanti / dvijAnAM saMnidhAnena dakSiNAbhimukhe sthite / pUrva ca daza yavA iti SaSTyadhikaM zataM yavAH palasya SaSTho udaGmukhaH prAGmukho vA dadyAdvipraH samAhitaH / / bhAgastasmAdizatitamo bhAgo'STau yavAstasyASTabhAgahInaH / tvaM viSa brahmaNaH putraH stydhrmvyvsthitH| .. ekayavahIno viMzatitamaM bhAgaM saptayavaM ghRtaplutaM dadyAt / | zodhayainaM naraM pApAtsatyenAsyAmatIbhava // . dhUtaM ca viSAda triMzadguNaM grAhyam / mitaa.2|111 viSadevatA stvaadhishraavnnaa| abhA.80 varSe caturyavA mAtrA grISme pazca yavAH smRtaaH| *dita., savi., vyapra. mitAgatam / hemante sapta vA'STau vA zaradyalpAstato'pi hi / / x zeSa mitaagtm| (1) atra yavamAtrapramANabalApekSayA varSAgrISma- | (1) vyasau.86 zambhunAradau; vyapra.210; vyau.66 - * pamA., vyapra., vyau. mitAkSaraivoddhatA / rAko.430 nAm (naH) NAnvitam (Nena tu)... * (1) naasmR.4|323; abhA.79 bhAgAt (bhAgo) stu (2) mitaa.2|111, ap.2|111 dviSaM sopavAso (ddhi yaH (stathA) zodhye (zodhya); mitaa.2|111; ap.2|111 sopavAsAya); vyaka.93 manunAradau; pamA.189 dayA ... dadyAt ghRta (deyaM ghRtA) kAtyAyanaH; pamA.1887 vyapra.209 vAso (pradadyAtsopavAsAya); smRci.56 apavat, zambhuH nRpra. vyau.66, samu.63. 15; dita.603; savi.205 apavat, pa.: 206 dadyA... (2) naasmR.4|324 varSe catuH (varSAsu SaD) lpAstato'pi deva (sopavAsAya deyaM syAdviSaM) dhUpo(sUpo) pitAmahaH, vyasau. hi (syApi neSyate); abhA.80 nAsmRvat ; mitaa.2|111 86 dviSaM sopavAso (ttu sopavAsAya); vyapra.210; vyau. vAH smRtAH (vA smRtA ) sapta vA'STau vA ( sA saptayavA ) lpAH 66; vyama.34; rAkau.430; samu.63.(rUpA) smaraNam ; apa. 20111 varSe catuH (barSAsu SaD) sapta (3) mitA.21111 nena (veva) dadyAdvipraH (viSaM dadyAt ); vA'STau vA (ca yavAH sapta); vyaka.93 varSe catuH (barSAsu SaD) apa.21111 nena (ne ca); vyaka.93 nena (veva) manunAradau; sapta vA'STau vA (sA saptayavA); pamA.188 mitAvat ; smRci. pamA.189; smRci.56 nena (veva) mukhe sthite (mukhasthitaH) 56 sapta vA'STau vA (vai saptayavA) spAstato'pi hi (lpA zambhuH; nRpra.15 nena (veva); dita.603 vyakavat ; savi. prakIrtitA); nRpra.15, dita.603 sapta vA'STau vA ( syuH sapta 206 dvijA ...nena (devAnAM saMnidhau caiva) pitAmahaH, vyasau. yavAH) lpAH (lpa); savi.205 ryavA (yava) grI (3) (hemantake 86 vyakavat; vyapra.210 vyakavat vyama.34 vyakavat / sapta yavAH zaradyalpA tato'pi ca); vyasau.86 paJca (sapta) zeSaM rAko.430 vyakavat ; samu.63 vyakavat . apavat ; viimi.2|111 mitAvat ; vyapra.208 mitAvat ; (4) naasmR.4|325 viSa (viSaM); abhA.80 naraM (paraM); vyau.66 mitAvat ; vyama.35 mitAvat ; rAko.429 phaiM | vyaka.94 tvaM viSa (viSa tvaM); vyasau.86 dharma(dharma) zeSaM caturya (su SaDya); baal.2|111 varSe catuH (varSAsu SaD) | vyakavat ; byapra.210 mRtI (mRta) zeSaM vyasauvat ; rAko. sapta...lpAH (sA saptayavA zaraddadyAta); samu.63 mitAvat . | 430 tvaM viSa (viSa tvaM) meM (meM).
Page #585
--------------------------------------------------------------------------
________________ divyam-viSavidhiH pazcatAlazataM kAlaM nirvikAro yadA bhavet / viSavegalamAtItaH zuddho'sau manurabravIt // tadA bhavati saMzuddhastataH kuryAccikitsitam // taM vizuddhamiti jJAtvA rAjA satkRtya mocayet / / (1) tathA viSa pIte yAvatkaratAlikAzatapaJcakaM budhaiH prakAzayeccainameSa dharmo vyavasthitaH // : tAvatpratIkSaNIyo'nantaraM cikitsanIyaH / yathAha nArada:-... nAradIyamanusaMhitA...... paJceti / pitAmahena tu dinAnto'vadhirukto'lpamAtrA- ataH paraM pravakSyAmi viSasya vidhimuttamam / vissyH| . ___xmitaa.2|111 aparAhe na madhyAhna na saMdhyAyAM tu dharmavit / (2) atra vijJAnayoginoktam - viSa pIte yAva- zaradgrISmavasanteSu varSAsu ca vivarjayet / / karatAlazatapaJcakaM tAvatparIkSaNIyaH / anantaraM ciki- eteSu kAleSu na dAtavyaM viSam / zeSo gtaarthH| nAbhA. sanIya iti mukhyaM pratIkSaNakAlamuktvA nirvikAro bhagnaM ca vAritaM caiva dhUpitaM mizritaM tthaa|| dinasyAnte' ityAdi zuddhivacanaM svalpamAtraviSayaM kAlakUTaM malaM caiva viSaM yatnena varjayet // ' : iti / tanmandam / 'evamuktvA viSaM zAGga bhakSayeddhima- bhagaM svarUpAdapetaM, vAritamanyena, dhUpitaM dravyAzailajam / yasya vegairvinA jIryecchaddhiM tasya vini- ntarAt, mizramanyena viSAdinA, kAlakUTaM ca na dizet // iti yAjJavalkyavacane viSajIraNapratipAdanam : dApayet / ... nAbhA. 'tadA bhavati saMzuddhastadA kuryaacikitsitm'| iti zAGga haimavataM zastaM rUpavarNarasAnvitam / / pitAmahavacane cikitsApratipAdanamapi virundhyAt / mahAdoSavate dadyAd rAjA tatvabubhutsayA // ataH cikitsApratipAdakavacanaM karatAlikAzatapaJca- zRGgiviSaM, himavati jAtaM, prazastaM, svarUpeNa svavarNena kAvacchinnakAlapratIkSaNadvAreNAtimAtraprayuktaviSayamitya- svarasena ca yuktaM, mahAdoSavate vadhAIdoSAya ca dadyAt smaduktaiva viSayavyavasthA samyaka / yacca viSavego nAma tatvajJAnArtha raajaa| nAbhA. dhAtoH dhAtvantaraprAptirityuktaM vijJAnayoginA, tat ne vRddhAturabAleSu na ca svalpAparAdhiSu // prAyikAbhidhAyikamityavagantavyam / AdyaviSavegasyaivaM- viSasya palaSaDbhAgo bhAgo viMzatimastu yH| rUpatvAsaMbhavAt / tatazca viSasya dhAtusaMkrAmo vega tadaSTabhAgazuddhaM tu zodhye dadyAd ghRtAplutam // ityetAvadvivakSitaM vijJAnayoginetyavagantavyam / vRddhAturabAlAlpAparAdhiSu na dadyAt / palaSaDbhAgaM savi.207-208 palaviMzatibhAgaM ca tadaSTabhAgamapAsyAbhizastasya dadyAta - (3) gauDamadanaratnAdayastu- 'bhakSite yadi satvastho ghRtenAplutya / nAbhA. mAchardivivarjitaH / nirvikAro dinasyAnte zuddhaM yathoktena vidhAnena vidvAna spaSTavA'namoditaH / tamiti nirdizet' // iti pitAmahokteH / 'zuddhaM vegai- sopavAsastu khAdeta devbraahmnnsNnidhau|| vinA jJAtvA divasAnte vivarjayet' / iti viSNusUktezca yathoktenAnena vidhAnena snAtvA spRSTavA tenaanudinaantaavdhimaahuH| vitA.256 modito dadyAt / dehItyanumoditaH / sa pUrveyarupoSito chAyAnivezito rakSyo dinshessmbhojnH| devabrAhmaNasaMnidhau khAdeta / nAbhA. xpamA., vyapra. mitAgatam / 'viSavegakramApetaM sukhena yadi jIvati / / (1) mitaa.2|111 tAla (tAli); pamA.190, savi. vizuddhamiti taM jJAtvA rAjA satkRtya mokSayet // 207 tataH (tadA) tam (kam) pitAmahaH; vyapra.212, 35 klamA (kramA); rAko.431; samu.63 numA (kramA) naHvyau.67 vyama.35 yadA bhavet (bhaveyadA); vitA.256: (nam ). (1) vyasau.86. rAko.431 tataH (tadA); samu.63 sitam (tsanam ). (2) naasN.20|32. (3) nAsaM.2033. (4) nAsaM. (2) naasmR.4|326; abhA.80 gaknumA (gaH kramA); 20134. (5) naasN.20|35. (6) nAsaM.2036. ap.2|111 tItaH (petaH); vyaka.94; vyapra.212; vyama. (7) naasN.20|37. (8) naasN.20||38.
Page #586
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam viSavegaglAnirahito yadi sukhena jIvati taM vizuddha- bAhyamevaM samAkhyAtaM lakSaNaM dharmasAdhakaiH // miti buddhvA pUjayitvA rAjA visarjayet / 'tvaM viSa ! 'pUrvAhne zItale deze viSaM deyaM tu dehinAm / brahmaNaH putraH satyadharmavyavasthitaH / zodhayainaM naraM pApAt ghRtena yojitaM zlakSNaM piSTaM triMzadguNAnvitam / / satyenAsyAmRtaM bhava' / ityanena mantreNa dAtavyam / nAbhA. pitAmahaH bRhaspatiH 'viSasyApi pravakSyAmi vidhi lakSaNacoditam / 'vidhidattaM viSaM yena jIrNa mantrauSadhaM vinaa| abhiyuktAya dAtavyaM tAvanmAnaM pradIyate // sa zuddhaH syAdanyathA tu daDayo dApyazca tddhnm|| yavAH sapta pradAtavyAH zuddhihetorasaMzayam / kAtyAyana: zRGgiNo vatsanAbhasya himajasya viSasya vA / / ajAzaGganibhaM zyAmaM supItaM GgasaMbhavam / cAritAni ca jIrNAni kRtrimANi tathaiva ca / bhaGge ca zRGgaverAbhaM khyAtaM tacchRGgiNAM viSam // bhUmijAni ca sarvANi viSANi parivarjayet // (1) raktamasuk tadyena saMsRSTaM kRSNaM kaThinaM ca 'dIyamAnaM kare kRtvA viSaM tu parizApayet / / tatkSaNAdbhavati tacchRGgiviSaM sheymityrthH| ap.2|111 tvaM viSa brahmaNA sRSTaM parIkSArtha durAtmanAm / (2) zaGgaveramAkaM tadAbhaM tattulyam / raktasthamiti ) mitA.2111 na yo (niyo); ap.2|111 deyaM yadviSaM rakta sthApitaM sat tadraktasthaM zyAmaM kaThinaM karo (dadyAt) NAnvitam (Nena tu); vyaka.93; pamA.188 pUrvALe tiityrthH| dita.603 (pUrvokta) piSTaM (viSa) NAnvitam (Nena tu); nRpra.15utta.; (3) bhane ArdrakatulyaM supiitmitynvyH| vyapra.209 dita.603 NAnvitam (Nena ca); savi.206 tu (hi) piSTaM raktaM tadasitaM kuryAtkaThinaM caiva tatkSaNAt / (ghRtaM); vyapra.210; vyama.35 zlakSNaM (samyak); samu.63 anena vidhinA jJeyaM viSaM divyavizAradaiH // piSTaM (viSAt ). vatsanAbhanibhaM pItaM varNajJAnena nizcitam / (2) pamA.187 mudritagranthe prajApatiH hastalikhite ca pitAzAktiThALAkatirbhaDage vittaaaattdrtsnaabhkm| mahaH savi.204 pi (gha) tAvan (yava) prajApatiH; sama.63 medhukSIrasamAyuktaM svaccha kurvIta tatkSaNAt / pi (tha) lakSa (bhakSa) tAvan (yava) prajApatiH. . (3) mitaa.2|111 utta.; ap.2|111; vyaka.93; (1) ap.2|111; vyaka.94; smRci.56 taM (te) dhN| pamA.187 zuddhi... yam (athavA SaTkasaMkhyayA) prajApatiH; (dhaiH); nRpra.16 dhaM (dhIH); dita.604 NDayo (NDo); vyasau. savi.204 zuddhi ... yam (athavA SaT ca saMkhyayA) himajasya 86 nRpravat vyapra.211 dhaM (dhaiH); rAkau.430 vyapravat . (haimasya ca) vA (ca) prajApatiH, vyasau.86 yam (yaH) nAradaH; (2) apa.21111 pItaM (pInaM); vyaka.93, dIka.42 vyapra.209 asaMzayam (na saMzayaH) vA (ca); rAko.429 pItaM (zItaM) zaGgiNAM (zAjhiga); dita.603 pItaM (zItaM) sapta (sadA) ddhi (ci) zayam (zayAH); baal.2|111 vyasauvat , khyAtaM...NAM (tatkhyAtaM zRGgiga); vyasau.85 jA (ja) NAM pU.; samu.63 pUrvArdhaM savivat , prajApatiH. (ka); viimi.2|111 (-) su...vam (himAcalasamudbhavam ) (4) mitaa.2|111;ap.2|111 (vArijAnyatizIrNAni bhaGge (zaddha) khyAtaM...Sam (supItaM tadanuttamam ); vyapra.209 kRtrimANi tathaiva ca); vyaka.93 ni ca (nyati); pamA.187 zaGgiNAM (zAGgiNaM); baal.2|111. jAni ca (jAtAni) prajApatiH; nRpra.15 cAritAni ca (vAri(3) ap.2|1117 vyaka.93 ktaM tada (ktasthama); dita. jAnyati); savi.204 pamAvat ,prajApatiH; vyasau.85jI(kI) 603 vyakavat , pa.; vyasau.86 raktaM ...taM (raktasthamadhika); bhUmijAni ca sarvANi (sarvANi zAstratatvajJaH); vyapra.209; vyapra.209 vya (vyaM) zeSaM vyakavat ; baal.2|111 kaThi vyaDa.65 cAri (jJApi); samu.63 pamAvat , prajApatiH . (kAThi) zeSaM vyakavat. (4) apa. 21111 zcitam (zcayaH); vyaka.93, vyasau. (5) apa.2.111, vyaka.93, smRci.56, dita. 85, vyapra.209 zaGkhA (zRGgA); baal.2|111 vyapravat. 603; vyasau.86, vyapra.211. (5) ap.2|1117 vyaka.93, vyasA.85, vyapra. / (6) mitaa.2|111 (= ) peSu (pAnAM); ap.2|111 209; baal.2|111 NaM (jya). / tvaM viSa (viSa tvaM); vyaka.93-94; pamA.289; vyani.
Page #587
--------------------------------------------------------------------------
________________ divyam-kozavidhiH pApeSu darzayAtmAnaM zuddhAnAmamRtaM bhava // auSadhIrmantrayogAMzca maNInatha viSApahAn / prAvivAkaH kRtopavAso mahAdevaM pUjayitvA tasya kartuH zarIrasaMsthAMstu gUDhotpannAn parIkSayet // purato viSaM vyavasthApya dharmAdipUjAM havanAntAM vidhAya bhekSite tu yadA svastho mU chardivivarjitaH / pratijJApatraM zodhyasya zirasi nidhAya viSamabhimantrayate / nirvikAro dinasyAnte zuddhaM tamiti nirdizet // mitaa.2|111 pitAmahena tu dinaanto'vdhirukto'lpmaatraavissyH| 'mRtyumUrte viSa tvaM hi brahmaNA parinirmitam / mitaa.2|111 trAyasvainaM naraM pApAt satyenAsyA'mataM bhava // hArItaH 'trirAtraM paJcarAtraM vA puruSaiH svairadhiSThitam / pUrvAhe zItale deze viSaM deyaM ghRtaplutam / / kuhakAdibhayAd rAjA dhArayeddivyakAriNam / / (1) mitaa.2|111; ap.2|111 su gUDhotpannAn * vImi. mitaagtm| (zca gUDhAnanyAn); vyaka.93 apavata; pamA.190, dita . 13 [ mayArAmaH ] mitAvat ; smRci.56 tvaM viSa (viSa tvaM)STaM | 604 (=) stu (zca); savi.205 (3) (ASadhAnyapi (Ta:) pU. nRpra.15; dita.603-604 tvaM viSa (viSa tvaM) peSu ratnAni mantrayogAn viSApahAn / kartuH zarIrasaMsthAzca parIkSeta (pinAM); savi.206 (3) mitAvat ; vyasau.86 smRcivat; mhiiptiH||); vyasau.85 apavat ; vyapra.211 ditavat ; viimi.2|111 (3) peSu (pinAM); vyapra.211 apavat ; | | vyau.67 ditavat ; samu.63 ditavat. vyau.66 mitAvat ; vitA.254 (=) mitAvata ; samu.63. (1) mitA.20111 (D); pamA.189; vyani.13 (2) mitaa.2|111 miti (mapi); ap.2|111 tu yadA [mayArAmaH] teM (tiH); dita.603-604 (=); savi. (yadi sa); vyaka.94 tu yadA svastho (yadi sa sustho); pamA. 206 teM (tiH) nirmitam (kIrtitA); viimi.2|111 (3); 190 mitAvat smRci.56 tu yadA svastho (yadi satvastho); vyau.66 (3); vitA.254 (= ) tam (taH); samu.63. nRpra.15 mitAvat; dita.604 (-) tu (ca) svastho (susthe); (2) mitA.21111 dhAra (rakSa) apa.21111 dibhayAt savi.200 (3) miti (mami); vyasau.86 tu yadA svastho (zaGkayA) kAri (dhAra); byaka.94; pamA.190 vA (syAt); (yadi sustho'sau) zuddhaM ...t (zuddho'sau manurabravIt) nAradaH smRci.56 svai (te) dibhayAt (zaGkayA); dita.604 dhAra vyapra.211 miti (mapi) svastho (sustho);vyau.67 dinasyAnte (bAra); savi.207; vyasau.86 dibhayAt (zaGkayA); (na nazyata) miti (mapi); vitA.256 smRcivat / samu.63 vyapra.211; vyau.67; samu.63. | mitAvat . (3) savi.205. kozavidhiH viSNuH yasya pazyedvisaptAhAttisaptAhAdathApi vaa| atha koshH| rogo'gnirjAtimaraNaM rAjadaNDamathApi vaa| ugrAn devAn samabhyarcya tatsnAnodakAt 606 (bhi0); savi.211 ran (ret) khaH (kham ); vyasA. prasUtitrayaM pibet / 87; vyapra.212; vitA.258 (vyAi ...khaH0); prakA.73 idaM mayA na kRtamiti vyAharana devtaabhimukhH| smRcavat ; samu.64 smRcavat . (1) vism.14|4 rAjadaNDa (rAjAtaGka); ap.21113|| (1) vismR.14|1. (2) 14 / 2; vyaka.95, smRca. vyaka.95 rAja...vA (saiva tasya vibhAvanA), smRca.116 116 samabhya (abhya); smRci.56, dita.606 dakAt (daka); pamA.193; vyaci.93 vismRvat ; vyata.229 vismRvat , saMvi.211 grAn (ya); vyasau.87 vyapra.212; vitA. utta. savi.210 dathApi (ttathA'pi); vyapra.214; vitA. 258 dakAt (daka); prakA.73 smRcavat ; samu.64 smRcavat . | 262 go'miH (gAgnI) zeSaM vismRvat ; rAkau.433 utta., .: (3) vismR.14|3; vyaka.95, smRca.116 mayA / yAjJavalkyaH ; prakA.74; samu.64 rAja...vA (arthabhraMzo (matyA); smRci.56.vyAha...khaH (vyavahAraM devasaMmukhaH); dita. dhanakSayaH)...
Page #588
--------------------------------------------------------------------------
________________ 612 vyavahArakANDam tamazuddhaM vijAnIyAt tathA zuddhaM vipryye| / (4) tuzabdena jlaantrmishrnnvyvcchedH| vImi. divye ca zuddhaM puruSaM satkuryAddhArmiko nRpaH // (5) saMzrAvya idaM mayA na kRtamiti pratijJAya / ___ yAjJavalkyaH __ vyau.67 'devAnumAna samabhyarcya tatsnAnodakamAharet / arvAk caturdazAdahro yasya no rAjadaivikam / saMzrAvya pAyayettasmAjalaM tu prasRtitrayam // vyasanaM jAyate ghoraM sa zuddhaH syAnna saMzayaH // ' (1) prayojanAlpatve rucyA vA pUrvoktaniyamavAneva (1) kathamatra vyaktirityata Aha- A caturdazanRpabrAhmaNasaMnidhau gatvA 'devAnugrAn' iti / devAnu- mAditi / tAtkAlikaM lalATasvedAdi dvisaptarAtreNa vA grAnAdityaprabhRtIn samyagvidhAnenAbhimukhyakaraNAyArca- daivarAjakaM yadyagraM vyasanaM notpadyate tato niHsaMzayaM yitvA tadIyaM snAnodakamAdAyAbhiyuktaM saMzrAvya 'maivaM | zuddhiravaseyA / etacca sarvadivyazeSatayA zlokArthamava. maMsthAH yathAnyodakapAnamabhipretavaitRSNyAdinimittamiti / / seyam / tAtkAlikaM yadi dAhAdi lalATasvedAdi vA etaddhi mithyAvAdina janmAntarazatairapi dAridyakuSThAdyupa- na syAt , yadi caturdazarAtrAdarvAg daivarAjakavyasanA. dravaiH pratikuvANaM dunivAraM bhaviSyati ityevamAlocya nutpAdaH, tato niHsaMzayaM zuddhiH, anyathA tu viparyaya satyAvaSTambhamantareNa mA kuru' ityuktvA prasRtitrayaM itybhipraayH| - vishv.2|117 pAyayet / vishv.2|116 (2) nanu tulAdiSu viSAnteSu samanantarameva zuddhaya(2) ugrAn devAn durgAdityAdIn samabhyarcya zuddhibhAvanA, koze tu kathamityata Aha-arvAgiti / gandhapuSpAdibhiH pUjayitvA saMsnApya tatsnAnodaka- caturdazAdahnaH pUrva yasya rAjikaM rAjanimittaM, daivika mAharet / AhRtya ca 'toya tvaM prANinAM prANa' devaprabhavaM, vyasanaM duHkhaM, ghoraM mahat , no naiva jAyate ityAdinA tattoyaM prADvivAkaH saMzrAvya zodhyena ca | alpasya dehinAmaparihAryatvAtsa zuddho veditavyaH / Urdhva tattoyaM pAtrAntare kRtvA 'satyena mAbhirakSa tvaM varuNe'. punaravadherna dossH|ythaah nAradaH-'UrdhvaM yasya dvisaptAhAtyanenAbhimantritaM pAyayetprasRtitrayam / etacca sAdhAraNa- dvaikRtaM tu mahadbhavet / nAbhiyojyaH sa viduSA kRta. dharmeSu dharmAvAhanAdisakaladevatApUjAhomasamantrakapratijJA- kAlavyatikramAt' // ityarthasiddhamevoktam / 'arvAk patrazironivezanAnteSu satsu ca / xmitA. caturdazAda' ityetanmahAbhiyogaviSayam / mahAbhiyoge(3) atha jalaviSayorutsannAnuSThAnatvAt tadvidhima- pvetAni prastutyAbhidhAnAt / avadhyantarANi pitAmahe. nAkhyAya kozavidhirucyate / *smRca.116 noktAni alpaviSayANi / 'kozamalpe'pi dApax apa., vyapra. mitAgatam / OM savi. smRcagatam / yet' iti smaraNAt / tAni ,ca, 'trirAtrAtsaptarAtrAdvA (1) vismR.14|5, ap.2|113 pU.; vyaka.96 vye dvAdazAhAdvisaptakAt / vaikRtaM yasya dRzyeta pApakRtsa ca (vyena) utta.; smRca.116 pU. pamA.193 tathA zuddhaM udAhRtaH' iti // mahAbhiyogoktadravyAdaryAcInaM dravyaM (vizuddhi tu) pU.; vyaci.93 pU.; vyata.229 ryaye (ryayAt) pU. savi.210 vyatavat, pU. vyapra.214, vitA.262 (1) yaasmR.2|113; apu.255|48-49 arvAk catuvyatavat, pU.; rAkau.433 pU., yAjJavalkyaH ; prakA.74 pU. rdazA (A caturdazamA) na saMzayaH (asaMzayam ); vishv.2|117 - (2) yaasmR.2|112; apu.255|47-48 laM tu lAttu); arvAk caturdazA (A caturdazamA); mitA.; apa.; vyaka.95; vishv.2|116 laM tu (lAttu); mitA. apa. vizvavat, smRca. vyaci.83 arvAk caturdazA (A caturdazakA); smRci.56, 116 ttasmAjalaM tu (tpazcAjalAttu); pamA.191 vizvavat ; 58savi.209; mc.8|116; candra.164 arvAk catuvyaci.83 (= ) vizvavat ; smRci.56; savi.209 laM tu rdazA (A caturdazakA) daivi (daiva) zuddha ... yaH (jJeyaH zapathe (lAcca): 211 pU. mc.8|116 vizvavat / vImi. vizva- zuciH); vyasau.87-88 vizvavat ; vImi. arvAk caturdazA vt| vyapra.212 vizvavat ; nyau.67 vizvavat ; rAko. (A caturdazikA); vyapra.214; byau.68 vyama:38 432 vizvavat ; prakA.73 smRcavat / samu.64 smRcavat. / rAko.433; samu.64 arvAk (kuryAt).
Page #589
--------------------------------------------------------------------------
________________ divyam - kozavidhiH tridhA vibhajya trirAtrAdyapi pakSatrayaM vyavasthApanIyam / / tulAdIni kozAntAni paJca mahAdivyAni yathoddezaM yogIzvareNa vyAkhyAtAni / smRtyantare tvalpAbhiyogaviSayANyanyAnyapi divyAni kathitAni / * mitA. 513 abhA.8 yadbhaktaH so'bhiyuktaH syAttaddaivatyaM tu pAyayet / abhyarcya devatAM snApya jalasya prasRtitrayam // eSa pAnavidhiH / arcayitvA tu taM devaM prakSAlya salilena tu / nazca zrAvayitvA tu pAyayetprasRtitrayam // svecchayA yaH pibetkozaM kazcicce dUSito naraH / visaMvadennaro lobhAt zUlI bhavati durmatiH / / AtmanaH kAmakAreNa kozaM pItvA visaMvadet / daridro vyAdhito mUrkhaH saptajanmani jAyate // balAtkozaM hi yo datvA hitamiccheta cAtmanaH / savinAzI bhavettasya tacca kArya na sidhyati / / atrAntyalokamabhiyoktA zrAvayitavyaH sAmarthyAt zodhyastu zrAvitaM zrutvedaM matyA na kRtamiti vadan pibet / smRca.1.16 saptAhAbhyantare yasya dvisaptAhena vA'zubham / rogo'gnirjJAtimaraNamarthabhraMzo dhanakSayaH / abhA.80 nAradaH ataH paraM pravakSyAmi kozasya vidhimuttamam / zAstravidbhiryathA proktaM sarvakAlAvirodhinam // kozavidhidivyAdhikArazloko'yam / pUrvAhNe sopavAsasya snAtasyArdrapaTasya ca / sazukasyA'vyasaninaH kozapAnaM vidhIyate / icchataH zraddadhAnasya devabrAhmaNasaMnidhau // (1) yAvetau puruSau varjitau tau dvAvapi sarvAvastha tvAddevatAbhiH pUrvaparihRtau / tena nirdaivatyau tau kozadivye varjitAviti / zeSaM subodham / (2) sazUkaH AstikaH / abhA.80 mitA. 2112 (3) sazUkasya asatyena divyakaraNe'niSTazaGkAyuktasya / kozapAnaM ugradevatAsnAnodakapAnam / vyapra. 212 taimAhUyAbhizastaM tu maNDalAbhyantare sthitam / AdityA'bhimukhaM kRtvA pAyayetprasRtitrayam // tathA gomayasya maNDalaM kRtvA tatra zodhyamAdityAbhimukhaM sthApayitvA pAyayediti nAradavacanAdavagantavyam / yathAha -- tamiti / mitA. 2 / 112 | (2) uyaka. 95 lena tu (lena ca ); smRca. 116 utta. smRci. 56; savi. 211 vayitvA tu ( vayetpAtuH) utta. vyasau.87 lena tu (lena ca) enazca zrAtra (enaM ca zApa); vyapra. 213; vyama. 36, vitA. 259; prakA. 73 utta; samu.64. * apa, vImi mitAgatam / (1) nAsmR. 4 / 327 nam (yat); abhA. 80 nAsmRvat vyaka. 94 ataH (tataH); pamA. 1913 vyasau.863 vyapra. 2123 rAkau. 432; samu. 63. (2) nAsmR. 41328 tRtIyArthaM nAstiH; abhA. 80 nAsmRvat; mitA. 2 / 112 nAsmRvat; apa. 2 / 112 vyaka. 94 pamA. 191 pAnaM ( kArya ); nRpra. 166 dita. 604 sazu (saMsUca); vyasau. 86-87; pra. 2121 rAkau . 4321 samu. 63. (3) mitA. 2 / 112; apa. 2 / 1123 pamA 192 Adi ...tvA ( ena: saMzrAvayitvA tu ); dita. 605; savi . 209 ntare (ntara) : 211 pAya... m (toyaM saMzrAvya pAyayet ) utta.... - vyapra. 213; vyau. 68; vyama. 35; vitA. 259 tamA (samAM); rAko. 433 yAjJavalkyaH; samu. 64. 4. kA. 65 (1) nAsmR. 4 3 293 abhA.80; apa. 21112 tu pAya (pradApa) pU.; samu.64 ddaivatyaM (ddevasya ) pU... (3) smRca. 116; savi. 211 utta, viSNu vyapra. 213 kazcizcad na kacid) visaM (na saM ) zUlI (zvinI); u. 68 bisaM ( na saM ) zUlI ( zvitrI ); vitA-) 259 ( mithyaiva yaH pibetkozaM zvitrI bhavati durmatiH ) ) etAvadeva; prakA. 73; samu. 64 zUlI (vitrI ). (4) smRca. 116, savi. 211 kheH (Dha) smRtyantaram vya 213 Atma (jAnA); vyau 68 vyapravat; bitA. 159 nmani (nmasu ) utta.; prakA. 73; samu. 64. (5) smRca. 116; vyapra. 213 0.68 cA (vAtma);prakA. 73; samu. 64. (6) nAsmR.4330 tmi (ma) dvitIyArthaM vinA; abhA 80 nAsmRvat; smRca. 116-117 zubham (punaH) (pratyAtmikaM bhavedyasya vidyAttasya parAjayam ); pamA. 193 zubham (punaH) aMzo dhana (nAzo yazaH) (pratyAtmikaM bhavettasya vidyAttasya parAjayam ); savi. 210 dvitIyArthaH ; prakA.74 smRcavat; samu. 64 smRcakt, tRtIyAH, viSNuH
Page #590
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam pratyAtmikaM tu dRzyeta saiva tasya vibhAvanA // | (1) ye kecidabhizastAH puruSA bhavanti, teSA (1) caturdazadivasamadhye yasya rAjadaivikaM kiJcidazubhaM | satyAnRtaparijJAne varAkino mAnuSasya sAmarthya (na) bhavati / dRzyate, tasyAzuddhasya saiva bhAvanA upalakSaNamityarthaH / rAjJAM rAjye dharmArthayormalamidaM , yat duSTanigrahaH ziSTa abhA.80 pratipAlanam / (duSTaziSTasvarUpaM ca pramANavAkyam / (2) pratyAtmikaM na samudAyaprayuktam / artho'tra | tadvijJAyate ?) tatra prakaTArthe mithyAvAdiduSTAnAM sAkSiputrAdirabhipretaH / anyathA dhanazabdavaiyarthyAt / likhitabhuktayaH pramANAni nirdiSTAni / ye punaH pracchanna smRca.117 | pApakAriNaH puruSAH athavA zuddhasamAcArA eva zaGkA'Urdhva yasya dvisaptAhAdvaikRtaM sumahadbhavet / mAtra doSA'bhizApaduHkhitAH teSAM satyAsatyaparIkSArtha nAbhiyojyaH sa viduSA kRtakAlavyatikramAt // etAni divyAni munibhiravatAritAni / uktaM caitattaiH(1) kRtakAlamadhye devarakSitatvAt / abhA.80 'adyApi kAlasAmarthye'pyatra dharmaH sphuTaH sthitaH / (2) dvisaptAhAditi pUrvAvadhInAmupalakSaNArtham / satyAsatyaparIkSAyAM yadivyaM nikaSopamam // abhUtaM zodhakRtakAlavyatikramAditi hetoravadhyantare'pi smaantvaat| yatyartha bhUtaM cArtha vilumpayan / divyA divyena keneha - smRca.117 sAdhubhiH sAdhyate zaThaH // divye bhayaM na kartavyaM dharma(3) etanmahAbhiyogaviSayaM, 'mahAbhiyogeSvetAni nyAyasthitainaraiH / svakIyaM taM na kasyApi parakIyaM na iti prastutyAbhidhAnAt / savi.209 kasyacit // ityAdikam / ityevaitaduktaM bhavati maha(4) atra dvisaptAha ityavadhikAlamAtropalakSaNam / rSiNA-'yathoktena' ityAdi / ihaloke paraloke cA'rthakRtakAlavyatikramahetorabhidhAnAt / tenaikaviMzatirAtra- samRddhisaMpanno bhavatIti / abhA.80-81 syAvadhikAlatvAzrayaNe caturdazarAtrAdUrdhvamapi vaikRto- (2) anenAbhiyoktRNAmetAni divyAni na bhavantItpattau parAjayaH / evaM trirAtrAtsaptarAtrAtprAgapi vaikRto- tyarthAduktaM bhavati / smRca.96 . tpattau na parAjaya iti siddham / *vyapra.215 tasmAdyathoktavidhinA divyaM deyaM vizAradaiH / yethoktena vidhAnena paJca divyAni dharmavit / / ayathoktaprayuktaM tu na zakyaM tasya sAdhane / datvA rAjA'bhiyuktAnAM pretya ceha ca nandati // nAradIyamanusaMhitA * vitA., bAla. 20113 vyapragatam / aMtaHparaM pravakSyAmi kozasya vidhimuttamam / ___(1) naasmR.4|331 =kRtaM sumahat (nmahadapyazubha) viduSA / madhyAhne sopavAsasya snAtasyAAmbarasya ca / / (kenApi); abhA.80 nAsmRvat ; mitaa.2|113 sumaha gtaarthH| nAbhA. (tu maha); apa.21113 mitAvat ; vyaka.95 vaikRtaM (duSkRtaM); . nai zUdrasyAvyasaninaH kozapAnaM vidhIyate / smRca.117; pamA.193 sumaha (tu samu); vyaci.94: yadbhaktaH so'bhiyuktaH syAttaddevatyaM tu praangmukhH|| dita.605 dvi (hi) zeSaM mitAvat ; savi.209 mitAvat ; / pratyuccArya tatorkhAsyaM pAyayetprasRtitrayam / candra.164 kramAt (kramaH); vyasau.87 mitAvat ; vyapra. 215 sa vi (tu vi) zeSaM mitAvat ; vyau.69 pamAvat : dvisaptAhAntarAt tasya trisaptAhena vA shubhH|| vitA.262; rAko.434 mitAvat ; prakA.74; samu 65. pratyuktvA tatkRtaM tenAnumatamUrkhAsyaM prasUtitrayaM pAya(2) naasmR.4|333 yuktA (zastA); abhA.80 nAsmR yet / caturdazAhAdekaviMzatyahAd vA / nAbhA.. bat ; vyaka.96 datvA (dadat); smRca.96 (yathA vidhAnena sadA paJca divyAni dharmataH) datvA (dadat); savi.166 (yathA (1) apa.197; bAla.299 (yathoktavidhinA neyaM divya vidhAnena sadA paJca divyAni sarvataH / dadadrAjA'bhiyuktAya pretya divyavizAradaiH / ayathoktaM pradattaM ca na dattaM sAdhyasAdhane // ) svarge'bhinandati // ); vyasau.88 vyakavat ; prakA.62 smRca | nAradabRhaspatikAtyAyanAH. bat ; samu.50 pUrvArdha smRcavat , datvA (dadyAt). / (2) naasN.20|39. (3) naasN.20|40. (4) 2041.
Page #591
--------------------------------------------------------------------------
________________ divyam-kozavidhiH 515 pratyAtmikaM tu dRzyeta saiva tasya vibhaavnaa|| kAtyAyana: Urdhva trisaptadivasAd vaikRtaM sumhdydi| svalpe'parAdhe devAnAM snApayitvA''yudhodakam / nAbhiyojyaH sa viduSA kRtakAlavyatikramAt // pAyyo vikAre cAzaddho niyamyaH zuciranyathA // evaM pratyuccArya pAyitaH, dvitrisaptAhAdarvAg yadya- | (1) kAtyAyanoktavizeSAnmahAparAdhe devasnAnodakazubhaM putrAdimaraNaM gRhadAhAdi vA syAt , azubhaM syAdi- miti vissybhedH|| dita.606 tyabhyupagamya dattatvAt pratyAtmikamasAdhAraNamazubhaM tada- (2) pAyyaH pAyayitavyaH / niyamyaH dnnddyH| AyudhantarA yadi dRzyeta, vibhAvito'zuddha iti / tata Urva grahaNaM tAmrAdinirmitAdityamaNDalasyApyupalakSaNam / / kRtakAlAtikramAnnAbhiyojyaH zuddha ityrthH| nAbhA. vyapra.213 mahAparAdhe nirdoSe kRtaghne kliibkutsite| ... zoNitaM dRzyate yatra hanuvAlaM ca sIdati / nAstikatrAtyabAleSu kozapAnaM vivarjitam // gAnaM ca kampate tasya tamazuddhaM vinirdizet // brahmahatyAdau nirdoSe ca kRtaghnAdiSu ca na koza- atha daivavisaMvAdastrisaptAhAttu dApayet / pAnaM tathAbhUtAH prakuryurapi / nAbhA. abhiyuktaM prayatnena tamartha daNDameva ca // carAcarasya jagato jaleza!prANadhAraNam / (1) atra dinasaMkhyAlpatvamahatve abhiyogaviSayamAnuSo'yaM tvayA deva ! dharmataH zuddhimicchati // syAlpatvamahatvAnusAreNa veditavye / tatrAtyantamahAbhiadbhyazcAgnirabhUdyasmAdatastoye vishesstH| yoge trisaptAho mahAmiyogamAtre tu caturdazAha ityAdi tasmAtsatyena bhagavaJjaleza!trAtumarhasi // | kalpyam / __ ap.2|113 kozapAnamantro gtaarthH| nAbhA. | (2) daivavisaMvAdaH-daivakRto rogajJAtimaraNAdirUpo yathoktena vidhAnena paJca divyAni dharmavit / virodhaH / 'zocyasya jananI tAtaH putro vA ttshodrH| dad rAjAbhizastebhyaH pretya veha ca nandati // bhAryA putravatI dhA jJAtayaH parikIrtitAH // vyaka.95 gatArthaH shlokH| nAbhA. (3) daivavisaMvAdo daivikavyAdhInAmAvirbhAvaH / bRhaspatiH smRca.116 yadbhaktaH so'bhiyuktaH syAttadevAyudhamaNDalam / tasyaikasya na sarvasya janasya yadi tdbhvet| . prakSAlya pAyayettasmAjalAttu prasRtitrayam / / rogo'gnirjAtimaraNamRNaM dApyo damaM ca saH // saptAhAdvA dvisaptAhAdyasyAtirna prajAyate / putradAradhanAnAM ca sa zuddhaH syAnna sNshyH|| (1) apa.21112; vyaka. 95 nAradaH, dita.605 | 606 peDa (lpA); vyasau.87 svalpe (alpe); vyapra.213, 'trirAtraM paJcarAtraM vA puruSaiH svairadhiSThitam / vitA.258 pU.; samu.64 dhodakam (dhAni tu). niruddhaM cArayettatra kuhakAzaGkayA nRpH|| (2) vyasau.88 kAtyAyanabRhaspatI. - (1) naasN.20||42. (2) nAsaM.2043. (3) nAsaM. (3) apa.20113 praya (tu ya); byaka. 95, smRca. 20 / 44. (4) naasN.20|45. (5) nAsaM.2046. / 116, dIka.42 dali (daM tri) hAttu (haM tu); smRsA.119 (evaM devavisaMvAdi dvisaptAhAdvikRtaM yadi) pU.; vyaci.93 tama (6) ap.2|112; vyaka.95, vyasau.87; vyapra.214 (tada); dita.605 darina (de di) hAttu (iMtu) tama (tada); devA (syaivA); gyama.35, samu.64. vyapra.214 hAttu (haM tu); nyau.68-69 prayatne (prayukte); . (7) byaka.96; smRca.117; pamA.193 syAtirna vyama.39 dastri (de di); prakA.74; samu.64. prajA (sya hAnirna jA); smRci.56, candra.165, vyapra. (.)nyaka.95 dApyo (dadyAt); dIka.4.2, smRsA. 214; vyau.69; nyama.36 prajAya (pradRzya); vitA.261. 119 (=) vyakavat ; byaci.93 vyakavat ; vyata.229 262; prakA.74 samu.64. (8) vishv.2|117, | vyakavat ; dita.605, vyama.38.
Page #592
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam tasyaikasyeti, na tu. dezavyApako maraNAdiH kintu sahasraM SaTzataM caiva tathA paJcazatAni c|... zapathAnantarajanmA abhiyuktasyAsAdhAraNo. rogAdirbhaGga- catustrivyekamevaM ca hInaM hIneSu kalpayet // linggmityrthH| ... . vyaci.93 ___'nihnave bhAvito dadyAt' ityuktadaNDenAyaM divyajvarAtisAravisphoTAH gUDhAsthiparipIDanam / nibandhano daNDaH smucciiyte| mitA.21113 netraruggalarogazca tathonmAdaH prajAyate // avaSTambhAbhiyuktasya vizuddhasyApi kozataH / 'zirorugbhujabhaGgazca daivikA vyAdhayo nRNAm // sa daNDamabhiyogaM ca dApayedabhiyojakam / zaitA) dApayecchuddhamazuddho daNDabhAgbhavet // . divyena zuddhaM puruSaM satkuryAddhArmiko nRpaH / / . evaM divyairjayaparAjayAvadhAraNe daNDavizeSo'pi . atra kozapadaM divyapadaM copalakSaNam / uttIrNatA: darzitaH kAtyAyanena-zatAmiti / mitA.21113 mAtreNa tAtparya nyAyataulyAditi / vyaci.94 'viSe toye hutAze ca tulAkoze ca tnnddule| ubhayoryadi kalyANaM jAyate hyAcaturdazAt / taptamASakadivye ca kramAddaNDaM prakalpayet // grahItuzca zubhe caiva dAturbhaGgo dhruvo bhavet / / ubhayoryadi bhaGgaH syAdevarAjanyataskaraiH / - (1) vyaka.95 gUDhA (sthUlA); smRca.116. jvarA (kSayA) pUrva yasya bhavedGgo rAjA taM daNDayet dhruvam // gaDhA (tAlva); dIka.42 TAH (TaH ) gUDhA (stanA) uttarAdhe yugapadbhaGgamApanne kartavyaM dravyazodhanam / / (netraruk zalarogazca daivikA vyAdhayo nRNAm ); smRsA.119 bahuvyayo bhavedyasya bhaGgastasyaiva ca dhruvaH // . TAH (TaH) krameNa manuH; vyaci.93 TAH (TaH) gazca (gastu); - pitAmahaH / vyata.229 TAH (Ta); dita.605 vyatavat ; savi.210 / jvarA (kSayA) sphoTAH gUDhA (sphoTavAtA) galarogazca (jalarogAzva) 'kozasyAtha pravakSyAmi vidhiM dharma sanAtanam / pitAmahaH; candra.165 TAH (Ta) gUDhA (zalA); vyasau.87; kAraNeSu ca dAtavyo yeSu yeSu ca tAn shRnnu| gUDhA (zUlA) gale (bhAla) daH pra (dazca) krameNa pitAmahaH; bhakto yo yasya devasya pAyayettasya tajjalam / / dhyapra.214 gUDhA (zUlA) gala (bhAla); vyau.69 (=) gUDhA samabhAve tu devAnAM Adityasya tu pAyayet / / (zUlA); vyama.38 TAH (Ta) zca (stu); vitA.262 tisAra ___atra ca snApyadeva niyamaH , kAryaniyamo'dhikAri(pasmAra) gUDhA (zUlA); prakA.74 smRcavat ; samu.64 smRcavat. (2) vyaka.95, smRca.116; smRsA.119 krameNa (1) mitaa.2|113; smRca.123 ni ca (ni tu); pamA. manuH; vyaci.93, vyata.229 bhuja (guda); dita.605; / 204 smRcavat; vyaci.94 neSu (ne ca); davi.350 caiva (de savi.210 devikA vyAdhayo (vyAdhayo daivikA) pitAmahaH; ca) va (kaM); savi.220 ni ca (ni tu) neSu (ne ca); vyasau. candra.165; nyasau.87 pitAmahaH; vyapra.214 rug (ru); | 90 manukAtyAyanau vitA.89:272 vaM ca (kaM ca); rAko. 440 smRcavat ; prakA.77 ni ca (ni tu) neSu (nena); samu. vyau.69 vyapravat ; vyama.38; vitA.262 rorug (ro'sa); 67 smRcavat. prakA.74; samu.64. (2) vyaka.96; vyaci.94 syApi (sya tu) ca (tu); (3) mitaa.2|113; smRca.122; pamA.204 zatArtha vyasau.88. (3) smRci.58. (4) samu.51. (na daDaM) azu (na zu); vyaci.94; davi.350 ddho (ddhau); (5) mitaa.2|112; ap.2|112 tajjalam (tannaram ); savi.219; vyasau.90 manukAtyAyanI; vitA.89 dama byaka.94 apavat ; smRca.116; pamA.192; dIka.42 (ddhAva): 272; rAko.440; prakA.77; samu.67.. tajjalam (taM naram ) samabhAve (tadabhAve) tu (ca); smRci.56; (4) mitaa.2|113; smRca.123, pamA.204 tulA nRpra.16 tajjalam (taM naraM)tu (ca); dita.605 (=); savi. (caryA); byaci.94, davi.350 divye (kRtye); nRpra.16; 210 apavat ; vyasau.87 apavat ; vImi.21113, vyapra. savi.220; vyasau.90 manukatyAyanau; vitA.89,272 213; vyau.67; vyama.35; vitA.258, rAkau.433 vye ca (vyena); rAkI.44 prakA,77, samu.67.. . - tu (ca); prakA.73, samu.64. .
Page #593
--------------------------------------------------------------------------
________________ divyam - kozavidhiH niyamazca pitAmahAdibhiruktaH-bhakta iti / mitA. 23111 durgAyAH pAyayeccaurAn ye ca zastropajIvinaH / bhAskarasya tu yattoyaM brAhmaNaM tanna pAyayet // durgAyAH khApayecchramAdityasya tu maNDalam / anyeSAmapi devAnAM snApayedAyudhAni tu // visrambhe sarvazaGkAsu saMdhikArye tathaiva ca / eSu kozaH pradAtavyo nityaM cittavizuddhaye // kozaH zirorahita iti zeSaH / smRca. 97 he sopavAsasya snAtasyArdrapaTasya ca / sazukasyAvyasaninaH kozapAnaM vidhIyate / / pramukha kAriNaM kRtvA pAyayetprasRtitrayam / pUrvoktena vidhAnena snAtamArdrAmbaraM zucim // kAriNaM divyakAriNaM zodhyamiti yAvat / pUrvoktena sakaladivyasAdhAraNatayA prAguktenetyarthaH / vyapra. 213 (1) mitA. 2 / 112; apa. 2 / 112 na (tu); vyaka. 94 uttarAyeM ( bhAsurasya tato'nyAMstumAhmaNAMzca na pAyayet) ca. 1963 mA 192 tu (ca) smRci. 56 diva. 605 ( = ); savi. 2101 vyasau. 87; vyapra. 2133 vyau. 67; vyama. 35; vitA. 2581 rAkau. 433; prakA. 73-74; samu. 45. (2) mitA 21123.2112 (ca) anyeSAmapi (itareSAM tu vedA (billA) vyaka953 smRca. 1163 pamA 192 anyeSAmapi (itareSAM tu) smR5i6 nApayedAyudhAni tu (AyudhAni snApya eva ca ); dita. 605 ni tu (nica); savi. 210 pamAvat ; vyasau.87 yA: snA (yA: sthA) zeSaM pamAvat; vIbhi. 2 / 113; vyapra. 214 snApa (pAya); vyau. 673 vitA. 258 vyapravat; rAkau . 433 tu (ca); prakA. 74; samu. 64. (3) mitA. 2 / 112; apa. 2/95 (=) Su (Sa); uyaka. 81 apavat ; smRca.97; pamA. 154 nityaM cittavi (vidvadvivitta) vyaci88 zahA (saMgrA) smRci. 52 pra. 121 vyasau. 75; vya. 173 vyau 67 apavat ; rAkau. 433; prakA. 62; samu. 51.. (4) mitA. 2 112 smRci. 561 vyau.68. (5) vyaka. 95; pamA. 191 zucim (ca tam ); savi. 208-2016 sau.876 vyapra. 213 mAjhImbaraM (mAtraM sthiraM); vyama. 36 utta.; vitA. 259 drambaraM (dAMzukaM) utta.; samu. 64 kAriNam ( kAryiNam ). 517 'trirAtrAtsaptarAtrAdvA dazAhAdvA dvisptkaat| vaikRtaM yasya dRzyeta pApakRtsa tu mAnavaH // (1) mahAbhiyogoktadravyAdavIcInaM dravyaM tridhA vibhajya trirAtrApi pakSatrayaM vyavasthApanIyam / * mitA. 2 / 113 (2) ayaM cAvadhiH svavyakAryanirNAyakasatyAdizapathaviSayaH / alpakAlInAyAH zuddhibhAvanAyAH tatraivocitatvAt / satyAdizapathAn prastutya abhihitatvAcca trirAtrAdyavastu kozaviSayAH kozamadhikRtyAmidhAnAt / tatrApi trirAtrAvadhiH taNDula viSayadravyAdacInadravyaviSayaH / saptarAtrAvadhistu mahAbhiyogandravpAdanacInadravyaviSayaH / dvisaptAhAvadhistu mahAbhiyogaviSayaH / trisaptAhAvadhistu 'viMzaddazavinAze tu kozapAnaM vidhIyate' iti pratipAditakozaviSaya ityavagantavyam auci tyAt sarvatrAvadhAvUrdhvamavadhervaikRtadarzane'pi na pApakRcchodhyaH / avidhisAmarthyAdUrdhvaM kAlInasya rogAdeniMmitAntarakAritatvAt / smRca. 117 (3) eteSAM ca trisaMtrAdInAM pakSANAM abhiyogAlpatva mahatvAbhyAM vyavasthA jJAtavyA / + vyapra. 215 tasyaikasya na sarvasya janasya yadi tadbhavet / * dita, savi, bitA. mitAgatam + vyaMu. vyapravat / (1) mitA. 2 / 113 dazAhAdvA ( dvAdazAhAd) tu mAnava: ( udAhRtaH ); apa. 2 / 113 dazA... kAt ( dvisaptAhAdathApi vA ); smRca. 117 apavat pamA. 192 pUrvArdha apavat, yasya ( yatra ); doka. 42 apavat; vyaci. 93 apayat ditta. 605 mitAvat savi.209 (=) tu mAnava: (udAhRtaH); candra. 165 apavat vyasau. 87 apavat vImi 2 / 113 mitAvat; vyapra. 214 apavat; byau. 69 sa tu mAnavaH ( samudAhRtaH ); vitA. 261 dazA ... kAda (dvisaptAhArAmApi mA) 271 saviSada, manuH rAkau . x .434 vyauvat; prakA. 74 apavaMt; samu. 64 (virAjAdA saptarAtrAdazAdvitakAra). (2) apa. 2 / 1136 smRca. 117; pamA.192 na ( tu ); ci. 93: savi. 210 ( na tasyaikasya veivaM sarvasya yadi tadbhaveda) banA (yanam) candra. 165 saiva.... nA (dayAda damaM ca saH); vyasau.87; vyapra. 214 saiva (naiva ); vya. 69; prakA. 74; samu. 64.
Page #594
--------------------------------------------------------------------------
________________ 518 vyavahArakANDama rogo'gnirjJAtimaraNaM saiva tasya vibhAvanA || na kevalaM zodhyasya svasyaiva vikRtatvApattau pApakRttvaM, api tu svakIyajanasya vikRtatvApattAvapItyAha sa eva tasyaikasyeti / tadrogAdivaikRtaM kRtakozapAnasyaikasya yadi bhavettadaiva pApakRttvamiti na / kintu tadIyajanasya sarvasya madhye yadA yasyakasyacidbhavet tadA'pItyarthaH / XsmRca. 117 hArItaH 'gomayenAnuliptAyAM bhUmau zodhyaM tu pAyayet // zAtAtapaH saptAhAbhyantare yasya saptAhAnantare'pi vA / rogo vahnirjJAtimRtistathA rAjikadaivikam // X vyapra smRcagatam / (1) savi. 209 (2) samu. 64. nAradaH taNDulAnAM pravakSyAmi vidhiM bhakSaNacoditam / caurye taNDulAdeyA nAnyatreti vinizcayaH // iti taNDula divyAdhikArazlokaH / abhA.81 teNDulAn kArayecchuklAn zAlernAnyasya kasyacit / mRnmaye bhAjane kRtvA bhAskarasyAprataH zuciH / / nAnodakena saMpRktAn rAtrau tatraiva vAsayet / prabhAtAyAM rajanyAM tu triHkRtvA prAGmukhAya c|| snAtAya sopavAsAya dadyAddevArcakaH svayam / svayaM kAryaM samuddizya satyAsatyaparIkSaNe // duDulAn bhakSayitvA tu patre niSThIvayettataH / azvatthapatrAbhAve tu bhUrjapatre tataH smRtam // taNDulavidhiH zyate zoNitaM yasya dantajAlaM ca sIdati / gAtraM ca kampate yasya tamazuddhaM vinirdizet // jAyate vopramAtaGkapazudhAnyadhanakSayaH / yasyaivamAdiko'narthastamazuddhaM vinirdizet // (1) nAsmR. 4 | 3 37; abhA.81. (2) nAsmR. 4 / 3386 abhA. 81. (3) nAsmR.4 / 339; abhA. 81. smRtyantaram tripakSe vA trisaptAhe saptAhAbhyantare'pi vA / rogo'gnirjJAtimaraNaM pazudhAnyadhanakSayaH // evamAdIni dRzyante yasya ghorANi sarvazaH / taM pApaM vinayedrAjA tasya sArAparAdhataH // saptAhe vA dvisaptAhe na vipad rAjadaivikI / bAndhaveSu sapiNDeSu dhaneSu zapathe zuciH // anirdiSTakartRkavacanam vyasane tu samutpanne rAjadaivikataskaraiH / gRhakSetrAdidA vA'zuddhiM tasya vinirdizet // (1) samu.64. (2) samu. 64. (3) samu. 65. (4) smRci . 58. 3 iti taNDulavidhiH prakaTArtha eva / abhA.81 bRhaspatiH 'sopavAsaH sUryagrahe taNDulAn bhakSayecchuciH / zuddhaH syAcchukkaniSThIve raktamizre tu doSabhAk // zoNitaM dRzyate yasya hanustAlu ca zIryati / gAtraM ca kampate yasya tamazuddhaM vinirdizet // kAtyAyanaH devatAsnAnapAnI yadigdhataNDulabhakSaNe / zuddha niSThIvanAcchuddho niyamyo'zuciranyathA // (1) vyaka. 966 smRca. 118 tu (ca); pamA. 1956 savi.212 ddha: (ddhiH) bhAk (kRt ); vyasau. 88 gra (gR); vyapra. 216 gra (gR) SThIve (SThIvI); vitA. 264 zre tu (zreNa); rAkau. 435 pU.; prakA. 74-75 tu (ca); samu. 65 vyasauvat. (2) vyaka. 96 bRhaspatipitAmahau; pamA. 195 sya ha (tra ha) ti (taH); vyasau.88 hanustAlu ca zIryataH (hanuvAlaM. ca sIdati); rAkau . 435. (3) vyaka. 96; dita. 606 - 607 digdha (snigdha); (4) nAsmR. 4 / 340; abhA.81 svayaM kArya sa ( kArya- vyasau. 88; vyapra. 215 Ne Nam ) pU., 216 zuddha (zuka) : svarUpa). (5) nAsmR . 4 / 341; abhA.81. utta; vyama. 36 zuddha (zuddhi); samu. 65 digdha (snigdhe) (6) nAsmR. 4 / 342; abhA. 8 1 tamazuddhaM (azuddhaM taM). zuddha (zuka).
Page #595
--------------------------------------------------------------------------
________________ divyam-taNDulavidhiH 519 ziroropitapatrakaM taNDulAn bhakSayitvA niSThIvayet zucirbhUtvA prAvivAko rAtrAvAdityasya purato prADvivAka iti / niSThIvayediti NyantAt siddhaM tulA- nAtidUre taNDulAnupakalpya dharmAvAhanAdihomAntaM sarvanirUpitaM sarvadivyasAdhAraNaM ca dharmAvAhanAdihavanAntaM divyasAdhAraNavidhi vidhAya AdityasnAnodakena yathApUrvavadihApi kartavyam / dita.607 sthitAn taNDulAnAplutya prabhAtaparyantaM tathaiva sthApayepitAmahaH dityarthaH / smRca.118 taNDulAnAM pravakSyAmi vidhiM bhakSaNacoditam / prabhAte kAriNo deyA AdityAbhimukhasya tu // caurye tu taNDulA deyA nAnyatreti vinizcayaH // prAGmukhopoSitaM snAtaM ziroropitapatrakam / anyasmin strIsaMgrahaNAdyadhana vivAda ityarthaH / dhana- taNDulAn bhakSayitvA tu patre niSThIvayettataH // vivAde tu cauryAdanyatrApi taNDulA deyAH / tadardhArdhasya / 'pippalasya tu nAnyasya abhAve bhUrja eva tu // taNDulA' iti kAtyAyanenoktatvAt / na ca tadvacanaM ziroropitapatrakaM taNDulAn bhakSayitvA niSThIvayet cauryaviSayamevAstviti vAcyam, 'dattasyApahnavo yatra prADvivAkaH / bhakSayitveti ca NyantAtktve rUpam / ityupakramavirodhApatteH / atazcauryagrahaNamarthavivAda amitaa.2|113 pradarzanArthamiti mntvym| *smRca.117 ___* savi., vyapra. mitAvat / / taNDulAna kArayecchuklAn zAlernAnyasya ksycit| pU.; dita.606 pU., savi.2 12 traiva (trAdhi) pU.; vyasau. mRnmaye bhAjane kRtvA AdityasyAgrataH zuciH // / 88 zrAn (zya) pU.; viimi.2|113 pU.; vyapra.215; snAnodakena saMmizrAn rAtrI tatraiva vaasyet| vyau.69 pU.; vyama.36, vitA.264 vyasauvat ; rAko. AvAhanAdipUrva tu kRtvA rAtrau vidhAnataH // 435; prakA.74; samu.65. ...- (1) apa.20113 tu (ca); vyaka.96, smRca.118 * pamA., vyapra. smRcgtm| . (prabhAte kAryiNe deyAtriHkRtvA prAGmukhAya tu); pamA.194 (1) mitA.2196 utta.:21113 co (no) cauyeM (caure) (prabhAte kAriNo deyAtriHkRtvaH prAGmukhAya tu); dIka.42%, veti (sthati); ap.2|113 coditam (varjane) treti vi nRpra.16; vyasau.88; vyapra.215 No (Ne) khasya (khAya); (sminniti); byaka.96 coditam (varjane); smRca.117 veti vitA.264 vyapravat ; rAkA.435 vyapravat ; prakA.74 vi (sminniti); pamA.194 bhakSa (lakSa) nizca (nirNa); smRci. smRcavat ; samu.65 smRcavat . 57 cauyeM (caure) veti (sthati); nRpra.16 coditam (varjane) (2) mitaa.2|113; ap.2|113 taH(dA) utta.; vyaka. cauyeM (zuddha); savi.212-213 smRcavat ; vyasau.88 vyaka- 96ttataH (tridhA) utta.smRca.118 vyakavat pamA.194utta.; vat ; vImi.1113 smRcivat ; vyapra.215, vyau.69 dIka.42 vyakavat, utta. smRci.57; nRpra.16 utta.dita. bhakSa (lakSa) zeSa smRcivat ; vyama.36 bhakSaNacoditam (lakSaNa- 606 vyakavat ; savi.212 khopoSitaM (khaM doSiNa); vyasau. bodhitam ); rAkau.435, prakA.74 smRcavat ; samu.65 88 apavat , utta.; viimi.2|113; vyapra.216, vyau. smRcavat. 69; vitA.264 taM snAtaM (taH snAtaH) kam (kaH); rAko. (2) mitaa.2|113; ap.2|113 kRtvA (kuryAt); 435; prakA.74 vyakavat ; samu.65 tu ('tha) ttataH (tathA). vyaka.96 smRca.117 kAra (kSAla) lenI (leyA); pamA.194: (3) mitaa.2|113; apa.20113 (bharjasyaiva tu nAnyasya dIka.42 apavat ; smRci.57 zuciH (sthita:); nRpra.16: abhAve pippalasya tu); vyaka.96 apavat ; smRca.118 apa. dita.606, savi.212 vA (bhrA) zeSaM smRcavat ; byasau vat ; pamA.195 (bhUrjasyaiva tu nAnyasya palAze pippalasya tu); 88 viimi.2|113; vyapra.215; vyau.69; byama.36: smRci.57, nRpra.16 apavat ; dita.606 apavat ; savi. vitA.264 kasya (kena); rAko.435; prakA.74 smRcavatH 212 va tu (va yat); vyasau.88 apavat ; viimi.2|113 samu.65 smRcavat. eva tu (patrakam ); vyapra.216 apavat ; vyau.69; vitA.: (3) mitaa.2|113 pU., ap.2|113 pU.; byaka.96 264 apavat ; rAko.435 apavat ; prakA.74 apavat ; pU, smRca.118, pamA.194; dIka.42 pU. smRci.57 samu.65 apavat .
Page #596
--------------------------------------------------------------------------
________________ 520 vyavahArakANDam 'zoNitaM dRzyate yasya hanustAlu ca shiiryte| / saMraktAstaNDulA yasya yatra na syuH sucrvitaaH| gAnaM ca kampate yasya tamazuddhaM vinirdizet // vikRtaM SThIvanaM yasya tamazuddhaM vinirdizet // . (1) mitaa.2|113 zoNi ... sya (lohitaM yasya dRzyeta) upajihvAtAlupAtI mukharogI tathaiva c| mpate (mpayet ); ap.2|113 sya ha (tra ha) lu (lu:); vyaka. na teSAM taNDulA deyAH zaGkayA zoNitasya ca // 96 hanu...te (hanujAlaM ca sIdati) bRhaspatipitAmahau; smRca viimi.2|113 zoNi (lohi ); vyapra.216, vyau.69 118 yate (yati); dIka.42 zIryate (sIdati); smRci.57 zoNi (lohi) yete (ryati); vyama.36 sya ha (tra ha); vitA. zoNi (lohi ) yete (yati ); nRpra.16 dIkavat ; dita 264; prakA.75 smRcavat ; samu.65 smRcavat . 606, savi.212 zoNi ... sya (lohitaM yadi dRzyeta ! (1) ap.2|113. taptamASavidhiH nAradaH pitAmahaH ataHparaM pravakSyAmi taptamASakalakSaNam / taptamASasya vakSyAmi vidhimuddharaNe zubham / zubhAzubhaparIkSArtha brahmaNA'bhihitaM svayam // kArayedAyasaM pAtraM tAnaM vA SoDazAGgulam / / . . sauvarNe rAjate pAtre Ayase mRnmaye'pi vaa| caturagulakhAtaM tu mRnmayaM vA'tha maNDalam / / kSipraM ghRtamupAdAya tadagnau sthApayecchuciH / / (1) maNDalaM vrtulmityrthH| mitaa.2|113 sauvarNI rAjasI tAmrImAyasI vA suzobhitAm / / . (2) evaMvidhaM pAtraM ghRtatailAbhyAM gavyaghRtenaiva vA salilenAsakRddhautAM nikSipettatra mudrikAm / / pUrayitvA laukikamagniM divyadeze pratiSThApya tatra tApabhramatpatitAyAmantaH sa naH sparzasubhISaNaH / yet / smRca.118 tatastvanena mantreNa ghRtaM tadabhimantrayet // 'pUrayet ghRtatailAbhyAM viMzatyA vai palaistu tat // : paraM pavitramamRtaM ghRta tvaM yajJakarmasu / dahAne yadyayaM pApo himazItaM zucau bhava // (1) mitaa.2|113 kAra ... (sauvarNa rAjataM vApi) pradezinyakSatA yasya saMspRSTAyAM priikssnne| utta.; ap.2|113 SoDazAGgulam (stha hiraNmayam ); vyaka. yadi visphoTakA na syuH zuddho'sAvanyathA na hi|| 96; smRca.118; pamA.195; dIka.42 pAtraM (bhANDa) iti mASakavidhiH spaSTa eva / abhA.81 utta.; smRci.57 nRpra.16 utta.; dita.607 utta. savi. bRhaspatiH 213; vyasau.88; viimi.2|113 mitAvat , utta.; vyapra. samuddharettailaghRtAtsutaptAttaptamASakam / 216; vyau.69 utta.; vyama.36 ddha (ddhA); vitA.266 aGagaSTAGagaliyogena satyamAmantrya viitbhiiH|| utta.; rAko.436 vyamavat ; prakA.75; samu.65. satyamAmantrya 'ehyehi bhagavan dharma' ityAdimantreNa (2) mitaa.2|113; ap.2|113 khAtaM tu (mutsedhaM) 4. dharma saMzodhya / vyaka.97 maNDa (pi vartu); vyaka.96 - 5 (pi); smRca.118, pamA. karAgraM yo na dhunuyAt visphoTo vA na jAyate / 195; dIka.42 khAtaM (mAtra) 5 (pi); nRpra.16 khAtaM tu . zuddho bhavati dharmeNa pitAmahavaco yathA // (kaM vApi) tha (pi); dita.607; savi.213 khAtaM (mAtra); vyasau.88 vyakavat ; viimi.2|113; byapra.216 vyakavataH (1) naasmR.4|343-348 ghRta tvaM (ghRtaM tva);abhA.81. vyau.69; vyama.36 vyakavat ; vitA.266 vyakavat / (2) vyaka.97; vyapra.217 pU., rAko.436 sapta rAko.436 vyakavat ; prakA.75; samu.65. ... (taila) pU.'' (3) vyaka.97 pitAmahabRhaspatI; vyasau.88 (3) mitaa.2|113 vai (tu); apa.21113 (pUrayed yo...vA (na dhunayastu visphoTazca); rAko.437 yo na / ghRtatailAbhyAM palaiviMzatibhistu tat); vyaka.96, smRca.118 dhunuyAt (na dhunedyastu) vA (sya). - vai ( vA ); pamA.1951 dIka.42; smRci.57 vai (vA)"
Page #597
--------------------------------------------------------------------------
________________ divyam-taptamASavidhiH kecidatra vAzabdAdyazravaNAt ghRtatailagavyaghRtAnAM ' bhUtAnAm' ityAdimantreNAbhimanvya taptamASamuddharet / samuccayamicchanti / tadasat / vrIhiyavayoriva nirapekSa - + vyapra.2.17 zrutibalenaiva vikalpAvagateH / ato viMzatipala vRtatailaM karAgraM yo na dhunuyAdvisphoTo vA na jAyate / gavyaM vA ghRtaM pAtre nikSipya tApayet / pakSadvaye'pi tApe zuddho bhavati dharmeNa nirvikaarkraangguliH||. vartamAne dharmAvAhanAdizodhyaziraHpatrAropaNAntaM sarva sauvarNe rAjate tAne Ayase mRnmaye'pi vaa| divyasAdhAraNaM vidhiM vidadhyAt / tataHparaM pakSadvaye prakAra- gavyaM ghRtamupAdAya tadagnau tApayecchuciH // bhedH| . smRca.118 sauvarNI rAjatIM tAmrImAyasI vA suzodhitAm / suvarNamASakaM tasmin sutapte nikssipetttH| salilena sakRddhautA prakSipettatra mudrikAm // .: aGguSThAGguliyogena taptamASakamuddharet // gavyaghRtatApanapakSe'pi kRte . divyasAdhAraNavidhau (1) uddharediti vacanAdutkSepaNamAtraM na prakSepaNa. vizeSamAha sa eva-sauvarNImiti / . smRca.119 bhramadvIcitarakADhaye ankhsprshgocre| "pa .. (2) tatra tAvat ghRtatailatApanapakSe bhedamAha sa eva- parIkSetArdraparNena curukAraM saghoSakam / / .. suvarNamASakamiti / mASakaM karSaSoDazAMzapramANaM suvarNa- tetazcAnena mantreNa sakRttadabhimantrayet // grahaNamatra dvikRSNalapramANakarAjatamApanivRttyartham / tasyA + zeSaM smRcagatam / vitA. vyapragatam / .:... lpatvena durgrahatvAt / tatazca haima tAnaM vA mASakaM nikSi- (1) mitaa.2|113, ap,2|113, vyaka.1:7. dhanuyAt pedityarthaH / tasmin ghatataile aGaguSThAGagaliyogena (dhunet) vA ('sya) nirvikArakarAGguliM: (pitAmahavaco yathA) pitAmahabRhaspatI; smRca.118; pamA.196; dIka.4.2 tarjanyaguSThamadhyamAnAM smuuhenetyrthH| smRca.118 (karAgraM na dhunedyastu visphoTazca na jAyate) zeSaM vyakavat smRtri. (3) idaM ca taptamASoddharaNaM prADvivAkena ghRtataila- / 57; nRpra.16; dita.607 uttarArdha vyakavat ; savi.213 yostApe samArabdhe dharmAvAhanAdizodhyaziraHpatrAropaNAntaM vati (vatu;) vyasau.88 dIkavat ; viisi.2|113; vyau. sarvasAdhAraNaM karma vidhAya 'tvamame vedAzcatvAra' 70; vispho (praspho); vyama.36; prakA.75; samu.65. .. ityAdinA agnidivyaprakaraNoktena mantreNAbhimantrya (2) mitaa.2|113; pamA.195 utta:196, nRpra. kArayitavyam / zodhyastu yAjJavalkyoktena tvamagne sarva- / 16 utta.; dita.607; savi.213 utta. : 214 sau (su); vyapra.217; vyau.70;vyama.36 tada (tadA); rAko. * savi. mitaavt| 437; prakA.75 utta.; samu.45. stu tat (stathA); nRpra.16, dita.607 vai (tu); savi.213 (3) mitA.21113 smRca.119, pamA.116 su (vi), vai (vA); vyasau.88 viimi.2|113 vai (tu) tat (tam ); vyapra. nRpra.16 pamAvat ; disa.607 NI (oN) tI (tAM) vA (ca); 216 apavat ; vyau.70 vai ( tu); vyama.36 vai (ca); savi.214 pra... kAm (mudrikA tatra nikSipet); dhyapra.217 vitA.266 tyA vai (tyardha); rAko.436 vyamavat ; prakA. zodhitAm (zobhanAm ); vyau.70 zodhi (zobhi); vyama:36 vyauvat ; rAkI.437 vyauvat / prakA, 75, samu.65.. 75 vai (vA); samu.65. (4) mitaa.2|113 a (gha) cu (ca) saMgho (sugho); smRca. (1) apa.21113 tapta...ret (coddharettaptamASakam )vyaka. 119 cu (ca); pamA.196 kSetA (kSeptA) rukA (rutkA) se 97; smRca.118; pamA.195 tapta....ret (uddharettaptamASakam); (su) dita.607 a (na) cura (cucu); savi.214 a (na) cu dIka.42 (sutapte niHkSipettatra suvarNasya tu mASakam ); smRci. (ca); vyapra.217 a (hya) tA (dA); vyau.70 a (sa) curu 57 (sutapte ni:kSipettatra suvarNasya ca mASakam ) pU., nRpra.16 (ruru); vyama.36, rAko.437. cu (ca) sagho. (sugho) prakA. pamAvat ;dita.607 pamAvat ; savi.213 pamAvat ; vyasau. | 75 smRcavat ; samu.65 smRcavat .. :- - 88 pamAvata; viimi.2|113 pamAvat ; vyapra.216 rNa | (5) mitaa.2|113; smRca.119, dita,60.7 savi. (Na); vyau.70; vyama.36, vitA.266; prakA.75; 214 dabhi (darpi); vyapra. 21.5.vyama.36 mi (mami); samu.65. | rAkau.437; prakA.75; samu.65. 427 prakA.75, sama.65. vya. kA. 66
Page #598
--------------------------------------------------------------------------
________________ 522 paraM pavitramamRtaM ghRta tvaM yajJakarmasu / daha pAtraka pApaM tvaM himazItaM zucau bhava // upoSitaM tataH snAtamArdravAsasamAgatam / prAyenmudrikAM tAM tu ghRtamadhyagatAM tathA // pradezinIM ca tasyAtha parIkSeyuH parIkSakAH / yasya visphoTakA na syuH zuddho'sAvanyathA'zuciH / atrApi dharmAvAhanAdyanusaMdhAtavyam / ghRtAnumantraNaM prADvivAkasya / ' tvamagne sarvabhUtAnAmiti zodhyasyAgnyabhimantraNamantraH / 'pradezinIM parIkSeyuriti vacanAt vyavahArakANDam (1) mitA. 2 / 113; smRca. 119; pamA. 1966 nRpra. 16; dita. 607-6086 saMvi. 214 cau (ceH); vyapra. 217 taM zu (taH zu); vyau 70 vyapravat vyama. 36 su (Ni); vitA. 267 zItaM (zIta:); rAkau. 437; prakA. 75; samu. 65. (2) mitA. 2 / 113; smRca. 119; pamA. 1966 smRsA. 115 tataH (tathA) pU. ; nRpra. 16 mAga (manvi ); dita. 60 7; savi. 214 prajApati:; candra. 160 tataH (tathA) pU.; vyapra. 217; u. 70; vyama. 36; rAkau 437; prakA. 75; samu. 65. (3) mitA. 2 / 113; smRca. 119 kSeyuH (kSeran); pamA. 197; nRpra. 16 utta.; dita. 607; savi. 214 prajApatiH; vyapra. 217-218; vyau.80 (-) ca tasyAtha ( tu tatsthApya); vyama. 36; rAkau. 437; prakA. 75 smRcavat; samu.65 smRcarvat. bRhaspatiH AsaM dvAdazapalaM ghaTitaM phAlamucyate / aSTAGgulaM bhaveddIrghaM caturaGgulavistRtam // (1) evaM divyadezapratiSThApitAnau nikSipya dharmA - vAhanAdau zodhyazirasi patrAropaNAntasarvadivyasAdhAraNa pradezinyaiva mudrikoddharaNam / *mitaa.2|113 athavA mRnmayaM pAtraM tatpramANaM tu kArayet / caturaGgulamucchrIyaM kartavyaM parimaNDalam // kaTAhamAtraM tatpAtraM kalpanIyaM tu yuktitaH / aGguSThAGguliyogena satyamAmantraya vItabhIH // uttArya bhUmau tatkAle kSipetsvarNasya mApakam / abhAve tu kaTAhasya kSipetpAtrAntare ca tat // tripuTI dadyAt trivAraM karamadhyake // apa. 2 / 113 pU.; vyaka. 97 Aya (svAya); smRca. 119; pamA. 197 palaM (pala); dIkra. 42 smRtam (staram ); smRsA. 118; smRci. 57; nRpra. 16 dIkavat dita. 608 palaM (pala) stunam (staram ); savi. 215 dIkavat ; vyasau. 89; vImi. 2 / 113 dIkaMvat vyapra. 2186 vyama. 37; vitA. 2681 rAkau. 4386 bAla. 2 / 1131 prakA. 75; sasu. 65. vai saMtaptamAtraM tu kartavyaM tu sabhAsadaiH / madhupiGgalavarNa tu dRSTisaMcArayogyakam // raktikASThAmitaM kuryAt mASavadghaTanA smRtA / yadA phenodgamastai tadA pAko vidhIyate || sarpiSazca tadA pAkaH phenazAntiryadA bhavet / na cAtigADhaM snehaM tanna cakSurviSayaM tu yat // mukhAnna calati yA dhArA piNDIbhUtaM ca yadbhavet / realSThakaNThazoSazca tamazuddhaM vinirdizet // kAlikApurANam ne dhunedyaH karA tu yasya raktaM na jAyate / visphoTAcaistathA doSaiH sa zuddho yasya cojjhitm|| phAlavidhiH * smRca. mitAgatam / (1) smRci. 57. (2) vyaka. 973 vyasau.88 (visphojjhataM tu tasya zuddhiM vinirdizet ); vyapra. 217. vidhAte sutaM kuryAt / smRca. 119 (2) evaMvidhaM phAlaM pratiSThite'nau prakSipya prADvivAko dharmAvAhanAdizodhyaziraH patrAropaNAntaM sAdhAraNaM karma kRtvA ' tvamagne' ityAdinA prAguktamantreNAbhimantrya zodhyena 'tvamagne sarvabhUtAnAM' ityAdinA prAguktamantreNAmantraNaM kArayitvA lehayet / vyapra. 218 abhivarNa tu taccoro jihvayA lehayetsakRt / na dagdhazcecchuddhimiyAdanyathA tu sa hIyate // (1) apa. 2 / 113 na da (ada) tu sa (tvapa) utta; vyaka. 97 zvet (zva); smRca.119; pamA. 197 haye (lihe); dI ka. 42 tu tat (tataH); smRsA. 1981 smRci 58 jihvayA~ lahayet (lihyAttajjihvayA); nRpra. 16 pamAvat dita. 608
Page #599
--------------------------------------------------------------------------
________________ divyam-dharmajavidhiH (1) coragrahaNaM zodhyopalakSaNArtham / smRca.119 pitAmahaH (2) coro gocorH| | AyasaM lelihAnasya jihvayA'pi samAdizet // pamAvat ; vitA.269 pamAvat ; rAko.438 hayet (lihan); tu sa (sa tu) zeSaM dIkavata; savi.215 haye (lihe) na da baal.2|113 lehaye (saMlihe); prakA.75, samu.65. (ada) zuddhimi (zucirbhU); vyasau.89; viimi.2|113 lehaye | (1) ap.2|105, vyaka.88 nAradaH, smRsA.1273 (saMlihe) na da (ada); vyapra.218 dIkavat ; vyama.37 | dita.608. dharmajavidhiH bRhaspatiH | puTA shktirvaayurbinduvibhuussitH| yAdyAH sapta rakArAntA paMtradvaye lekhanIyau dharmAdharmoM sitaasitau| / vyomasatyendusaMyutam // tadante haMsamantraH syAt tatojIvadAnAdikairmantrairgAyacyAdyaizca sAmabhiH / / 'muSyapadaM vadet / prANA iti vadetpazcAdiha prANAAmantrya pUjayedgandhaiH kusumaizca sitAsitaiH / stataH param // amuSya jIva iha sthitastato'muSyapadaM abhyukSya paJcagavyena mRtpiNDAntaritau tataH // vadet / sarvendriyANyamuSyAnte vaangmnshckssurnttH||shrotrsmau kRtvA nave kumbhe sthApyo cAnupalakSitau / / ghrANapade prANA ihAgatya sukhaM ciram / tiSThantvamitataH kumbhAtpiNDamekaM prgRnnhiivaavilmbitH|| vadharante prANamantro'yamIritaH // pratyamuSya padAtpUrva dharme gRhIte zuddhaH syAtsaMpUjyazca parIkSakaiH // | pAzAdyAni prayojayet / prayogeSu samAkhyAtaH prANamantro adharme pragRhIte tu daNDayo nirvAsya eva vA // mniissimiH|| pAzAGkuzapuTA zaktirityanena prathamaM pAza (1) jIvadAnAdikaiH mA pragAmapatho vayama' | bIjam / AM tataH zaktibIjaM, hI tataH aGakuzabIjaM, ityaadibhiH| vyaka.97 krI vAyuryakAro binduvibhUSitaH tena yaM yAdyAH sapta (2) jIvadAnamantrastu zAradAyAma--'pAzAGkuza- rakArAntA uddhRtayakAramAdAya saptA'GkuzavAyvana(2) ap.2|113 kai (bhi); vyaka.97 sitAsi laavnivrunnbiijaaniitytrokteH| atra vAyorekasya pUrva pRtha(hitAhi); dIka.42 (=); smRci.58 dita.609, savi. gupanyAsaH saptAnAM sabindutvArthaH ata eva bIjAnItyu216 patra (vastra) (japahomAdikairmantraiH gAyatryA sahitaistathA) | ktam / vyomasatyendubhUSitaM byoma hakAraH indurbinduH tenAprajApatiH; vyasau.89; vyapra.219; vyau.717 vyama.37; hAma (1) amuSya iti SaSThayantadavatAnAmApalakSaNam baal.2|113; samu.66 patra (vastra). 'adaHpadaM hi yadrUpaM yatra mantre pradRzyate / sAdhyAbhidhAnaM (2) ap.2|113; vyaka.97; dIka.42 Amantrya | tadrUpaM tatra sthAne niyojayet' // iti nArAyaNIyAt / (svayaM ca) tataH(tathA); smRci.58, dita.609, savi. agnivadhUH svAhA gAyatryAdisAmAjJAne tu sapraNava216 prajApatiH; vyasau.89; vyapra.219; vyama.37; vyAhRtigAyatrImAtraM ptthitvym| 'japahomAdi yatkiJcit baal.2|113; samu.66 . kRtsnoktaM saMbhavenna cet / tatsarva vyAhRtimiH kuryA(3) ap.2|113. nave (tu tau) saM (sa); vyaka.97 | gAyatryA praNavena ca // iti mitAkSarAdhRtaSatriMzanmatasmRca.119prathamArdham ; dIka.42 samau(same) saMpUjya (saMgrAhya); vacanadarzanAdatrApi tathA klpyte| dita.609-610 smRci.58, dita.609 pragRhNItA (gRhNIyAda); savi. pitAmahaH 216 nave kumbhe (tu mRtpiNDau) prajApatiH, vyasau.89 vilambitaH (vivakSitaH); byapra.219 vilambitaH (nuyAcitaH); adhunA saMpravakSyAmi dharmAdharmaparIkSaNam / vyama.37 nave kumbhe (tu kumbhe tau) mbitaH (mbitam ) jyazca __ hantRNAM yAcamAnAnAM prAyazcittArthinAM nRNAm // (jya ca); baal.2|113; samu.66. __ (1) mitaa.2|113; smRca.98 (hantRRNAM yAcyamAnAnAM (4) savi.216 pra (tu) vA (ca) prajApatiH; samu.66. prAyazcittArthinAM nRNAm / saMdigdhe'' bhizastAnAM dharmAdharmaparI
Page #600
--------------------------------------------------------------------------
________________ .. vyavahArakANDam rAjataM kArayeddharmamadharma sIsakAyasam // 'gomayena mRdA vApi piNDau kAyA samantataH / (1) hantRNAmiti sAhasA bhiyogeSu / yAcamAnAnA-mRdbhANDake'nupahate sthApyo cAnupalakSitau / / upalipta zucau deze devabrAhmaNasaMnidhau / yogeSu / 'rAjataM kArayeddharmamadharma sIsakAyasam' iti / AvAhayettato devAn lokapAlAMzca pUrvavat // pratimAvidhAnam / sIsakaM vA AyasaM veti / .dharmAvAhanapUrva tu pratijJApatrakaM likhet / _ *mitA.21113 yadi pApavimukto'haM dharmastvAyAtu me kare / (2) tasyAyamarthaH / hiMsAdhanapAtakAdyabhiyogeSvalpe- azuddhazcenmama kare pApamAyAtu dharmataH // dhvabhizastAnAM dharmajaM divymiti| smRca.98 iti abhishsto'bhimntryte| mitaa.2|11.3 sIsakAyasaM sIsakamizrAyasanirmitam / kecit sIsaka abhiyuktastatazcaikaM pragRhNItA'vilambitaH / nirmitamAyasanirmitaM veti vrnnynti| smRca.119 dharme gRhIte zuddhaH syAdadharme tu sa hIyate / / likhed bhUrje paTe vA'pi dharmA'dharmoM sitaa'sitau| evaM samAsataH proktaM dharmAdharmaparIkSaNam // abhyukSya paJcagavyena gandhamAlyaiH samarcayet // - sitapuSpastu dharmaH syAdadharmo'sitapuSpadhRk / ...(1) mitaa.2|113; smRca.119; pamA.197 manta evaM vidhAyopalipya piNDayostau nidhApayet / / (maMta ); nRpra.16; dita.610 manta (mau ta); savi.216 ditavat , bRhaspatiH; viimi.2|113; vyapra.218 'nupahate piNDayostau nidhApayet piNDayorabhyantare tau sthApaye (upahRte); vyau.70 cAnu (vAnu); vyama.37 prakA.75) dityrthH|... - smRca.119 samu.66. * dita., savi. mitAvat / ......... . / (2) mitA.2113, smRca.119; pamA.198; nRpra. kSaNam // ): 119 pU. pamA.197 pa; nRpra.16 pa.dita. 16; dita.610 savi.216 AvAha (samarca) bRhaspatiH, 610; savi.169 pUrvAdhaM smRcavat , uttarArdha (saMdigdha- viimi.2|113; vyama.219; vyau.71 vyama.37 rAkoH vaMmizastAnI dhAdharmyaparIkSaNam):215 pU. vyapra.218 439; prakA.75, samu.66. vyataH70 vyama:37, rAko.439; prakA.63 savivat : (3) mitaa.2|113; smRca.119, pamA.198 smRci. 75 pU. samu.51 hantRNAM ( bhartRNAM ): 65 pU. 57; nRpra.16 dita.610(=) mu (yu) stvAyAtu (strAyAcca) (1) mitA.21113 smRca.119; pamA.197; smRci . re (ram) : 611 pUrvavat , utta.; savi.216 stvA (zcA) 57; nRpra.16; dita.610, savi.215; vyapra.218 bRhaspatiH; viimi.2|113; vyapra.219; vyau.71, vyama. vyau.70% vyama.37, rAko.439; prakA.75, samu.65. 37.: 38 muktA (gujA) uttAvata 37 : 38 mukto (zuddho) utta.; vitA.270 (=) vyamavat ; rAko.439; prakA.75; samu.66. (4) mitaa.2|113. (2)mitA.2113; smRca.119; pamA.197; smRci| 5.7; nRpra.16 darje paTe vAMpi (ta bhUrjapatra vA); dita. (5) mitaa.2|113 stata (stayo); smRca.119; pamA. 61 saMvi.216 je pa (rjapu) bRhaspatiH; viimi.2|113; | 198 mbitaH (mbitam ) ddhaH (ddhiH); smRci.57; nRpra.16 ke vyapra.218 vyau.70, vyama.37, rAkau.439; prakA.75; (vaM) tA'vi (yAttu) ddhaH (ddhiH); dita.610 tu sa (sa tu) zeSaM mitAvat ; savi.216 yuktastata (zastastayo) ddhaH (ddhiH) bRhaspatiH, viimi.2|113 mitAvat ; vyau.71 tazcai (yore); (3) mitaa.2|113 pya (khya); smRca.119; pamA. vyama.37; rAko.439 mbitaH (mbitam ); prakA.76 197; smRci.57 nRpra.16 stu dharmaH syAt (dharo dhamoM); smRcavat ; samu.66 zcai (stve). dita.610 dhRk (kaH) pya (khya); savi.216 dhRk (dhRt ) to ni (tAni) bRhaspatiH, viimi.2|113, mitAvat ; vyapra. (6) mitaa.2|113; smRca.119; pamA.1986 318 vyau,. mitaavt| vyama,37, rAko.439 pa smRci.57; nRpra.16, dita.610; vyau.71; vyama. (1) | dhRk (parka:); prakA.75; samu.66 dhRk (dhRt), 37 rAkau.439; prakA.76; samu.66. .
Page #601
--------------------------------------------------------------------------
________________ divyam-saMkIrNadivyavidhiH . saMkIrNadivyavidhiH nArada: 'jyeSThaputraM kalatraM ca jyeSThA ... NAMstathA / 'sImAvivAde saMprApte bhAratA ... ... / AtmAnaM lekhayetpatre taddhAnau hAnirucyate / - sImAM samuddharettatra... spRzecca ... // harivaMzasya durgAyAstaNDulAnAM kanakasya ca / harivaMzAdvaMzanAzo gaGgayA ca kulakSayaH / dAtumrahIturhastAcca. patanaM yadi jAyate // * zAlagrAmazilA durgA na spRzyA ca kadAcana // svayaM vA praskhale bhUmau vAsasAM skhalanaM bhavet / "purANAnAM ca sarvasvaM bhArataM parikIrtitam / andhatvaM digbhramazcApi sadyo bhaGgasya... // : * bhAratasyApi sarvasvaM haribaMza iti smRtH|| .. kAtyAyanaH ........ tasmAtsImAvivAde tvaM satyapakSe sthiro bhava // harivaMzaH sImavAde bhede durgA tu kathyate / zirasi pustakaM gRhItvA sImAbhUmiM pradarzayet / smRci.58 maitrIbhede zilA proktA manaHzuddhirato'nyathA // (1) smRci.58. (1) smRci.58. . (2) smRci.52. ....
Page #602
--------------------------------------------------------------------------
________________ mAnasaMjJAH viSNuH | zatamiti / tena dharaNAni vyAkhyAtAni / pratimAjAlasthArkamarIcigataM rajastrasareNusaMjJakam / nAnyayomayAni mAgadhamekalazailamayAni, yAni vA tadaSTakaM likSA / tattrayaM rAjasarSapaH / tattrayaM nodakapradehAbhyAM vRddhiM gaccheyuruSNena vA hrAsam / gaurasarSapaH / tatSaTkaM yavaH / tattrayaM kRSNalam / SaDaGgulAdUrdhvamaSTAGgulottarAH daza tulAH kAraye: tatpazcakaM mASaH / taddvAdazamakSArdham / akSArdhameva lohapalAdUrdhvamekapalottarAH / yantramubhayataH zikyaM sacaturmASakaM suvarNaH / catuHsuvarNako niSkaH / vaa| paJcatriMzatpalalohAM dvisaptatyaGgulAyAmAM samadve kRSNale samadhRte rUpyamASakaH / tatSoDazakaM | vRttAM kArayet / tasyAH paJcapalikaM maNDalaM baddhvA dharaNam / tAmrakArSikaH kArSApaNaH / samakaraNaM kArayet / tataH karNottaraM palaM, palottaraM (1) likSA svedajaM yUkANDam / dvAdazaM dvAdazAnA dazapalaM, dvAdaza paJcadaza viMzatiriti padAni smudaayH| samadhRte tulyprimaanne| vai. kArayet / tata A zatAd dazottaraM kArayet / (2) sacaturmASakaM mASacatuSTayasahitaM SoDazamASAtmaka- akSeSu naddhIpinaddhaM kArayet / dviguNalohAM tulAmityarthaH / abhidhAnakoSe tu-'... guJjAH pnycaadymaasskH| mataH SaNNavatyaGgulAyAmAM parimANIM kArayet |tsyaaH te SoDazAkSaH karSo'strI palaM karSacatuSTayam // ityuktam / zatapadAdUrva viMzatiH, paJcAzat , zatamiti padAni anye tvAhuH- svakSetre yathAvanmadhyapAkakAle niSpannA kArayet / viMzatitauliko bhaarH| dazadharaNikaM dhAnyamASA daza suvarNamASaH, paJca vA guJjAH, suvarNamASAzca | palam / ttplshtmaaymaanii| paJcapalAvarA vyAvaSoDaza suvarNaH sa eva karSaH, catuHkarSaH palaM, palAnAM zatena hArikI bhAjanyantaHpurabhAjanI ca / tAsAmardhatulA, viMzatyA tulaabhirbhaarH| bAlabhUSaNe caNDezvaraH-- dharaNAvaraM palam / dvipalAvaramuttaraloham / SaDaGga'karSaH palapAdaH syAt karSAdhai tolakaH so'pi / ukto lAvarAzcAyAmAH / pUrvayoH paJcapalikaH prayAmo vasubhirmAloMke mASo'pi guJjAkairdazabhiH // palamatra mAMsalohalavaNamaNivajem / kASThatulA aSTahastA vaidyakaprasiddhamaSTatolakamiti / padavatI pratimAnavatI mayUrapadAdhiSThAnA / kASThakauTilIyamarthazAstram . . paJcaviMzatipalaM taNDulaprasthasAdhanam / eSa pradezo tulAmAnapautavam -pautavAdhyakSaH pautavakarmA- bahvalpayoH / iti tulApratimAnaM vyAkhyAtam / ntAna kArayet / dhAnyamASA daza suvarNamASakaH / paJca atha dhAnyamASadvipalazataM droNamAyamAnam / saptAvA guJjAH / te SoDaza suvarNaH karSoM vA / catuSkarSa zItipalazaMtamardhapalaM ca vyAvahArikam / paJcasaptapalam / aSTAzItiaurasarSapA rUpyamASakaH / tipalazataM bhAjanIyam / dviSaSTipalazatamardhapalaM te SoDaza dharaNam / zaimbyAni vA viMzatiH / cAntaHpurabhAjanIyam / teSAmADhakaprasthakuDubAzcatuviMzatitaNDulaM vajradharaNam / ardhamASakaH, mASakaH, bhIgAvarAH / SoDazadroNA khArI, viMzatidroNikaH dau. catvAraH, azI mASakAH, savarNo. dvau. catvAraH. kumbhaH, kumbhairdazabhirvahaH / zuSkasAradArumayaM samaM aSTau suvarNAH, daza, viMzatiH, triMzat , catvAriMzat , caturbhAgazikhaM mAnaM kArayet / antaHzikhaM vA / (1) vismR.4|1-13; ghira.667 (tad dvAdazamakSArdhameva rasasya tu / surAyAH puSpaphalayoH tuSAGgArANAM caturmASaka suvarNaH); davi.24 (tavAdazamakSakameva sacatuSikaM sudhAyAzca zikhAmAnaM dviguNottarA vRddhiH / sapAdasuvarNaH); nRpra.13 (). (2) ko.2|19. paNo droNamUlyam / ADhakasya pAdonaH / SaNmASakAH
Page #603
--------------------------------------------------------------------------
________________ mAnasaMjJAH 527 prasthasya / mASakaH kuDubasya / dviguNaM rasAdInAM zcaturaGgulAyAmAH kumbhacchidramADhakamambhaso vA mAnamUlyam / viMzatipaNAH pratimAnasya / tulA- nAlikA / dvinAliko muhUrtaH / paJcadazamuhUrto mUlyaM tribhAgaH / caturmAsikaM prAtivedhanikaM kAra- divaso rAtrizca caitre mAsyAzvayuje ca mAsi yet / apratividdhasyAtyayaH sapAdaH saptaviMzati- bhavataH / tataH paraM tribhimuhUrteranyataraH SaNmAsaM paNaH / prAtivedhanikaM kAkaNikamaharahaH pautavA- vardhate hasate ceti / chAyAyAmaSTapauruSyAmaSTAdazadhyakSAya dadyuH / dvAtriMzadbhAgastaptavyAjI sarpiSazca- bhAgazchedaH, SaTpauruSyAM caturdazabhAgaH, catuSpautuSpaSTibhAgastailasya / paJcAzadbhAgo mAnasrAvo dravA- ruSyAmaSTabhAgaH, dvipauruSyAM SaDbhAgaH, pauruSyAM NAm / kuDubArdhacaturaSTabhAgAni mAnAni kArayet / caturbhAgaH, aSTAGgulAyAM trayo dazabhAgAH, catukuDubAzcaturazItirvArakaH sarpiSo mtH| raGgalAyAM aSTabhAgAH / acchAyo madhyAhna iti / catuSSaSTistu tailasya pAdazca ghaTikAnayoH // parAvRtte divase zeSamevaM vidyAt / ASADhe mAsi atha dezakAlamAnam-mAnAdhyakSo dezakAla- naSTacchAyo madhyAhno bhavati / ataH paraM zrAvaNAmAnaM vidyAt / aSTau paramANavo rathacakravigruT / dInAM SaNmAsAnAM byaGgulottarA mAghAdInAM vyaGgulAtA aSTau likSA / tA, aSTau yUkAmadhyaH / te aSTau varA chAyA iti / paJcadazAhorAtrAH pakSaH / somAyavamadhyaH / aSTau yavamadhyAH aGgulam / madhyamasya pyAyanaH zuklaH / somAvacchedano bahulaH / dvipakSo puruSasya madhyamAyA aGgulyA madhyaprakarSo vaanggulm| mAsaH / triMzadahorAtraH prakarmamAsaH / sArdhaH saurH| caturaGgulo dhanurgrahaH / aSTAGgulA dhnurmussttiH| dvAdazA- ardhanyUnazcAndramAsaH / saptaviMzati kSatramAsaH / galA vitastiH chAyApauruSaM c| caturdazAGgalaM zamaH dvAtriMzad malamAsaH / paJcatriMzadazvavAhAyAH / zala: parirayaH padaM ca / dvivitastiraratniH prAjA- ctvaariNshddhstivaahaayaaH| dvau mAsAvRtuH / zrAvaNaH patyo hstH|sdhnurgrhH pautavavivItamAnam / sadhanu- proSThapadazca varSAH / AzvAyujaH kArtikazca zarat / sRSTiH kiSkuH kaMso vA / dvicatvAriMzadaGgulastakSNa: mArgazIrSaH pauSazca hemantaH / mAghaH phAlgunazca krAkacikiSkuH skndhaavaardurgraajprigrhmaanm| ziziraH / caitro vaizAkhazca vasantaH / jyeSThAmUlIya catuSpazcAzadaGgulaH kupyavanahastaH / caturazItyaGgulo ASADhazca grISmaH / zizirAdyuttarAyaNam / varSAdi vyAmo rajjumAnaM khAtapauruSaM c| caturaranirdaNDo dakSiNAyanam / vyayanaH saMvatsaraH / paJcasaMvatsaro dhanurnAlikA pauruSaM ca / gArhapatyamaSTazatAGgulaM dhanuH yugamiti / pathiprAkAramAnam / pauruSaM ca agnicityAnAm / divasasya haratyarkaH SaSTibhAgamRtau tataH / SaTkaMso daNDo brahmadeyAtithyamAnam / dazadaNDA karotyekamahazchedaM tathaivaikaM ca candramAH / / rajjuH / dvirajjukaH paridezaH / trirajjukaM nivarta- evamardhatRtIyAnAmabdAnAmadhimAsakam / nam / ekato dvidaNDAdhiko bAhuH / dvidhanussahasraM grISme janayataH pUrva paJcAbdAnte ca pazcimam / / gorutama / caturgorutaM yojanam / iti dezamAnam / kAlamAnamata Urdhvam / tuTo lavo nimeSaH kASThA 'lokasaMvyavahArArtha yAH saMjJAH prathitA bhavi / kalA nAlikA muhUrtaH pUrvAparabhAgau divaso rAtriH tAmrarUpyasuvarNAnAM tAH pravakSyAmyazeSataH // pakSo mAsa RtarayanaM saMvatsaro yugamiti kaalaaH| (1) tAmrAdInAM likSAdayaH saMjJA bhuvi prsiddhaaH| ki nimeSacaturbhAgastuTaH / dvau tuTau lavaH / dvo lavaH (1) msmR.8|131; smRca.98; vira.665 rU (roM); nimeSaH / paJca nimeSAH kASTA / triMzatkASThAH klaa| pamA.156 nAM tAH (ntAH) myaze (mavize); smRci.37; catvAriMzat kalA nADikA / suvarNamASakAzcatvAra- davi.23, vyapra.175, vitA.273 ) (the) prathi (kathi); (1) ko.2|20. rAko.409 yAH saMjJAH (saMjJAH syuH); prakA.63, samu.51. . manuH
Page #604
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam 528 zAstraparibhASayA tatra vRddhavyavahAro gavAdizabdavadityata Aha-lokasaMvyavahArArtham / arthazabdo viSayavacanastena vyavahAraprasiddhirAzritA bhavati / tatazca gavAdizabdatulyatayA vyavahAraH prasiddhaH / kiM zAstropadezena ? ucyate -- niyamArtha upadezo'nyeSAmapi parimeyAnAmaya-skAMsyasuvarNAdInAmetAH saMjJAH santi / tannivRtyarthaH kaciddeze parimANe bhedo'pyasti / tannivRtyarthazca kvacit saMbandhatayA niyamyate / tathA ca / kvacidaSTAcatvAriMzatA bhASabandhaM kvaciccatuHSaSTyA kvacit sASTena zatena tadetatsarve niyamyate / atha caivaM saMbandhaH kriyate / yAH saMjJA bhuvi * prathitAstA lokasaMvyavahArArthaM vakSyAmi / sarvasya lokasyAmireva saMvyavahAro yathA syAt / daNDAdiniyogasyApyanyathA'prasiddhiH / medhA. (2) tAmrarUpyasuvarNAnAM paNAdisaMjJA krayavikrayalokavyavahArArthaM pRthivyAM vizeSeNAbhidhAsyAmyupayogArtha daNDAdeH / +gorA. (3) saMvyavahArArtha dRSTAdRSTavyavahArasiddhyartham / mavi. : (4) daNDadivyazAstrArthavyAmohApanuttaye tAmrAdidravyANAM parimANa nibandhanAH saMjJAH pradarzyanta ityarthaH / smRca. 98 maca, (5) saMjJA dharmazAstraparibhASAH / (6) atra tAmrarUpyasuvarNAnAmiti tAmrarUpyayoralpatvAt prAkprayogo na tu kramapradarzanArthaH / vyapra. 176 jAlAntaragate bhAnau yatsUkSmaM dRzyate rajaH / prathamaM tatpramANAnAM trasareNuM pracakSate // (1) imaM zlokaM kecinnAdhIyate trasareNau vipratipatyA / tAvadgavAkSakucikAvivarapraviSTe sUrye yo reNurdRzyate sa trasareNuH / antarazabdo vivaraparyAyaH / prathamaM tatpramANAmedhA. nAmiti / (2) gavAkSavivarapraviSTasUryarazmiSu yatsUkSmaM rajo dRzyate taddRzyamAnaparimANAnAM prathamaM trasareNuM vadanti / (1) tataH upacitaparimANAH / na punarayaM likSAzabdaH svedajakSudrajantuvacanaH / tAstisro likSA eko rAjasarSapAkhyaparimANapadArtha evaM yojanIyam / tatazca vyabhicAra-: | yanti na yathoktaparimANArthamete zabdA vartanta iti / / yathA copakrAntasaMjJAH pravakSyAmi parimANamiti / trasareNuzvArthI niyataparimANastenaitatsarvaM nizcayam / zaknuvanti ca nipuNAstrasareNUn saMhartumiti nAnArabhyArthopadezaH / etatsvarNakArAbhimAnasaMkhyAsmRtirUpaM nirvAdhaM bhavati / tata eva vastu nipuNato'zeSato'vadhArayitavyam / medhA. (2) likSA yUkADimbam / rAjasarSapaH rAjikA / mavi. sarSapAH SaT yavo madhyastriyavaM tvekakRSNalam / paJcakRSNalako mASaste suvarNastu SoDaza / / (1) madhyamazabdo'bhrAntihetuH parimANaparatve nAtyantamapacito nAtisthUlaH sarSapaparimANa iti madhyagrahaNamarthavat / saMjJAparatve tu na kiJcinmadhyamazabdena yavazabdasaMjJAtvAt / tadasat / nAyaM saMdarbhoM yena pratyavayavaM prayojanamucyate / padyagrantho'yam / tatra saMgamanArthamapi vRttAnurodhAtkiJciducyate / asti cAsyAnvayaH / ana + mamu., nanda. gorAgatam / (1) masmR. 8 / 132; vyaka. 77 jAlAntara (razmimUla) gRhapatiH; smRca. 981 vira. 665; pamA. 156; smRsA. 1163 vyaci 89 krameNa bRhaspatiH; smRci. 37 yatsUkSmaM . ( yatu saM); dAta. 580; savi. 205 (); uyapra. 1751 vitA. 273 NAnAM (NaM tu); rAko 409; prakA. 61; samu. 51. 1 dArAt. mamu. sareNavo'STau vijJeyA likSaikA parimANataH / tA rAjasarSapastisraste trayo gaurasarSapaH // (1) masmR. 8 / 133; smRca. 98; pamA. 156; vira. 666 kSai (khyai) pari (ca pra) trayo (tu dve); smRci. 37 kSai (khyai); savi. 205 (); vyapra. 175; vitA. 273 vizeyA (jJeyA); rAkau. 40 9; prakA. 63; samu. 51. (2) masmR. 8 | 134; mabhA. 12 / 15 tRtIyapAdaH, smRtya ntaram ; smRca. 98:159 tRtIyapAdaH vira. 235 dvitIyapAda: : 666 rNastu (rNaM tu); pamA. 156; smRsA. 83 tri (dvi) prathamapAdaM vinA smRci. 37; davi. 23-24; dita. 581 (=) utta.:596 caturthapAdaM vinA; savi. 205 (=) striyavaM... lam (striyavAH kRSNalAH smRtAH) rNastu (NaM tu); vyapra. 176; vitA. 273 pUrvArdhe (te SaDyavo madhyamastu triyane ta ! kRSNalam); rAkau . 410 yavaM tveka (yavena tu); prakA, 631 samu. 51.
Page #605
--------------------------------------------------------------------------
________________ - mAnasaMjJAH 529 suvrnnH| nvitAbhidhAnaM hi vAkyArthavirodhAnna pramANam / na (2) palAni daza suvarNasya dharaNam / mavi. cAvagatAbhidhAnamapi / parimANabhedAMstrasareNuzatamAnAdI- (3) palAni dharaNaM dazetyantaM suvrnnprimaannaabhidhaanm| nAdyantAnapekSya madhyapaThitatvAnmadhyo yavAkhyaH parimANa- catuHsauvarNiko niSka ityantaM rUpyaparimANAbhidhAnam / vizeSaH / paJcakRSNalA asminsanti 'ata ini Thanau' avaziSTena tAmraparimANAbhidhAnam / vyapra.176 iti Than kartavyaH / paJcakRSNalikaH / 'paJcakRSNalakaH' 'te SoDaza syAddharaNaM purANazcaiva raajtH| / iti pAThe kabanto bahuvrIhiH / te kRSNalAH SoDaza ekaH kArSApaNastu vijJeyastAmrikaH kArSikaH paNaH // . medhA. (1) SoDaza rUpyamASakA rUpyasya dharaNaM bhavati / (2) te SaT yavo madhyamaH na sthUlo nApi sUkSmaH / purANa iti saMjJAntaram / kArSApaNaH paNa iti ca dve * gorA. saMjJe tAmrakarSasya / kArSAMkhyazca zabdo lokata eva prasi(3) kRSNalaM raktiketi prasiddham / SoDaza mASAH ddhArtha iha gRhyate, vyabhicAradarzanAsavavacanena na kRSNasuvarNaH syAt / puMliGgazcAyaM primaannvcnH| mamu. laadivtpribhaassyte| medhA. (4) triyavantveveti-'gujA tu syAt tribhiryavaiH' (2) kArSikaH karSaH tAmrikaH tAmraH / kArSApaNaH ityagastiproktadarzanAt kRSNalavyavahArANAM guJjAnAM paNazvocyate / atra cAnukte suvarNamAnAgrahaNAt karSaH gurutvamaniyatamato yarthoktameva kRSNalaM grAhyam / kvaci- palacaturthabhAgaH paJcakRSNalakaH SoDazamASAtmako grAhyaH / deketi pAThaH / seyaM kRSNalasaMjJA suvrnnrjtsaadhaarnnii| mavi. agastiprokte-'aSTabhirbhavati vyaktaistaNDulo gaursrsspaiH| (3) kArSikaH tAmramayaH kArSApaNaH paNa iti vijJeyaH / sa vaiNavo yavaH prokto godhamaM cApare jaguH // kArSikazca zAstrIyapalacaturthabhAgo boddhavyaH / ata evaM davi.23-24 'palaM karSacatuSTayam' ityaabhidhaanikaaH| +mamu. (5) saMvyavahAreSu sUkSmo madhyamaH sthUla iti trividho (4) abhidhAnakoSe tu-'kArSApaNaH kArSikaH syAt yava uktaH / nanda.. kArSike tAmrike paNaH' / ityuktam / tanmate sarva eva palaM suvarNAzcatvAraH palAni dharaNaM dsh| kArSiko mudrAvizeSaH kArSApaNaH samAkhyAsaMvAdAt / sa dve kRSNale samadhRte vijJeyo raupyamASakaH // eva tAmrikaH paNa ityucyate, iti gamyate / tathA-- (1) palamiti saMjJAnirdezaH / suvarNamiti saMjJI / 'paNodamAnagaNDAnAM turyoze'pi ca kaakinii'| iti rabhasacatvAra iti vizeSaNam / dharaNamiti saMjJA / daza palA. pAlaH / 'paNagaNDakayosturya udamAne ca kAkinI' / nIti saMjJI / dve kRSNale iti saMjJI / rUpyamASaka iti iti rudrH| davi.26-27 samudAyaM saMjJAM manyante / na tu rUpyaviSayamASakanirdeze dve (5) kArSikaH karSasaMmitaH, tAmrikastAmravikAraH, kRSNale pratipattavye iti pratijAnIte, ttshcaanishcyH| kArSApaNo vijJeyaH / paNa iti ca saMjJA asyaiva vijJeyesamadhRte tulAsUtrake unmAnAdihIne yadi dhAryete prayojanaM madhyazabdavadyato'samayAddhAryamANatayA primaannaanishcyH| x vitA.vyapragatam / * gorA.vyAkhyAnaM ashuddhisNdehaannoddhtm| vira. medhAgatam / + maca. mamugatam medhA. (1) msmR.8|136 ga.pustake 'purANaM caiva rAjatam / * mavi., vira. gorAgatam / (1) masmR.8135 smRca.98 rau (6): vira.35 iti pAThaH smRca.98 Nazcai (NaM ce) taH (tam); vira.666 sta utta.: 666 smRcavat / pamA.156 smRcvt| smRsA. (zca) tAmrikaH (tAstisraH) pamA.156-157, smasA.83 83 smRcavat / vici.104 smRcavat , utta. smRci.37 stu (zca); smRci.37, davi.25-26 taH (tam ), vyagra. * vi.24-25 smRcavat vyapra.176, vitA.273 176 tAmrikaH kArSika: (kArSika: tAmrikaH); vitA.273 smRcava, rAko.410 smRcavat ; prakA.63 smRcavat ; vyapravat ; rAko.410 vyapravat ; prakA.63 smRcavat / samu. samu.51 smRcavat. 52 smRcavada vya. kA.67 mamama.8135; smRca.98 rau (5); viraH231. (4) tAnikaH (tAstita
Page #606
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam tyarthaH / cazabdo'dhyAhAryaH / vyapra.176 / trasareNupadArtheSvapi dravyeyattA svayamUhanIyA / ' yavo / (6) purANamanAdisiddham / xnanda. | madhya' ityatra madhyazabdaH zloka pUraNArtha ityuktaM 1 (7) 'karSaH syAddazamASikaH' iti nighaNTuH / palaH tadbhASye / trasareNI padmarajaHsaMjJA'pi purANe darzitA - caturthAzakaH karSakayonmAnitaH kArSikaH, tAmrasya vikAraH | 'aSTAnAM paramANUnAM samavAyo yadA bhavet / trasareNuH tAmrikaH, karSasaMmitatAmravikAraH ddhbbuuksyaardhH| bhAca. samAkhyAtastatpadmaraja ucyate // iti| smRca.99 dheraNAni daza jJeyaH zatamAnastu rAjataH / yAjJavalkyaH catuHsauvarNiko niSko vijJeyastu pramANataH // jAlasUryamarIcisthaM trasareNU rajaH smRtam / (1) zatamAna iti saMjJA dazAnAM dharaNAnAm / rajata- te'STau likSA tu tAstisro rAjasapapa ucyate // zabdena suvarNamapyucyate / tena rUpyasuvarNayoriyaM sNjnyaa| (1) evaM daNDapAtanavidhiruktaH / adhunA'rthadaNDasyoktaM suvarNasya mAnaM tu zAstrAntarAtparimAtavyam / tathA ca madhyamAdhamasAhasAdyapekSayA pramANe vaktumAha -jalamiti / vizeSayiSyati zatamAnaM tu raajtmiti| medhA. sUryamarIcyantargata jalamiva yadrajo dRzyate, tad bheda (2) suvarNasyaiva sthUlayavaiH kRSNalaparikalpanAyAM / buddhayA gRhyamANaM trasareNusaMjJakaM bhavati / trasta iva parivyAvahArika niSkasya SoDazAMzaH kRSNalo bhavatIti dAna- bhramatIti trasareNuH / te'STau reNava ekIbhUtA likssaa| prakaraNAdau vyAvahArikI viziSTasaMjJA niSkasya / mavi. tAzca tisro rAjasarSapa ucyate / evamuttaratrApi yojyam / . (3) eteSAM zlokAnAM tAtparyArthaH praatilomyenocyte| vishv.1||357 niSkazatamAnazabdAvekapale rUpadravye bartete / ata eva (2) tatra kRSNalamASasuvarNapalAdizabdairarthadaNDA rUpyasaMzAdhikAre,-'zatamAnaM tu dazabhirdharaNaiH phalameva vaktavyAste ca pratidezaM bhinnaparimANArthA ityekarUpApa-tu / niSkaH suvarNAzcatvAraH' / iti yAjJavalkyenoktam / rAdhe'pi dezabhedena nyUnAdhikadaNDo mA bhUditi kRSNapaNakArSApaNazabdau palacaturthAzakarSasya tAmradravyasya lAdizabdAnAM niyataparimANaviSayatvaM daNDavyavahAre darzanAmadheyam / purANadharaNazabdo paladazamAMzasya rUpya- yitumAha-jAleti / jAlakAntarapraviSTAdityarazmisthitaM dravyasya nAmanI / karSacatvAriMzattamAMzasya rUpyadravyasya yadrajastat trasareNurityuktaM yogIzvarAdibhistatvadarzibhiH / -mASasaMjJA, dazapalasya dharaNasaMjJA / sA ca rajatetaradravya- te ca trasareNavo'STau likSA svedajayUkANDam / tA likSAviSaye veditavyA / rAjatadharaNasyAlpaparimANatvAt / pala- stisro rAjasarSapo raajikaa| mitA. saMjJA sarvadravyaviSaye'vagantavyA / vizeSAsmRteH / suvarNa- gaurastu te trayaH SaT te yavo madhyastu te trayaH / zabdastu kAJcanakarSavacanaH 'suvarNabistau hemno'kSe' itya kaSavacanaH 'suvaNAbasto hamno'kSa itya- kRSNalaH paJca te mASasta poDaza // marasiMhena vizeSitatvAt / akSe karSa ityarthaH 'te SoDa- te rAjasaSepAstrayo gaurasarSapaH siddhArthaH / gaurasarSapAH zAkSaH karSo'strIti' tenaivoktatvAt / karSaSoDazabhAgasya SaTa yavo madhyaH / madhyamo na sthUlo na sUkSmaH / etena 'mASasaMjJA / sA ca rUpyadravyAdanyatra vijJeyA / rUpya- gaurasarSapA api madhyamA iti gamyate / tathA rAjasarSapA mASakasya karSacatvAriMzattamAMzatvAt / kRSNalazabdastu api madhyamazabdAdeva sarSapAdizabdAH na kevlmunmaankrssaashiitibhaagvaacii| mASapaJcamAMzatvAt |evN sarSapalikSA- vacanAH kintu tadunmitadravyavacanA iti gamyate / yathA 4 zeSa vyprgtm| (1) yaasmR.1|362; vizva.1.357 jAla (jalaM ); (1) msmR.8|137 smRca.98 sauvarNi (suvarNa ); vira. mitA.; ap.1|360-361; vImikSA tu (kSAstu); samu.52 666 sau (su); pamA.157; smRsA.83 sauvarNiko niSko | smRtyantaram . (suvarNo niSkazca); smRci.37 smRcavat ; davi.25, vyapra. | (2) yAsmR.1363, vizva.11358 mitA.. apa. * 176; bitA.273, rAko.410, prakA.63 smRcavat ; | 11361-362 tu te trayaH (trayastu te); vImi. saMmu.52 samu.52 smRcavada smRtyantaram .
Page #607
--------------------------------------------------------------------------
________________ mAnasaMjJAH prasthaparimitA yavAH prastha ucyate / evaM sarSapAdyunmitaM zatamAnaM tu dazabhirdharaNaiH palameva tu| : dravyaM sarSapAdizabdaH / sarSapAdizabdAnAM ca kevalonmA- niSkaM suvarNAzcatvAraH kArSikastAmrikaH paNaH / / navacanatve trasareNUnupasaMhRtyonmAtumazakyatvAttadvAreNa (1) evaM tAvat suvarNasya palaparyantaM pramANamuktam / kRSNalAdivyavahAro na syAt / tatra sthUlasthUlatarasthUlatama- raupyasya tu...-dvikRSNala iti / kRSNaladvayena raupyasUkSmasUkSmatarasUkSmatamamadhyasarSapAdyunmAnabhedena pratideza mASaH / SoDaza mASA dharaNam / daza dharaNAni zatavyavahArabhede sthite daNDavyavahAre madhya iti niyamyate / mAnam / tacca gaNyamAnaM catuHsauvarNika palameva palasaMmitaM te madhyamA yavAtraya ekaH kRSNalaH / te. kRSNalAH bhavati / evaM raupyaparimANamuktam / suvarNasyaiva tupaJcaiko mASaH / te mASAH SoDazaikaH suvrnnH| mitA. niSkamiti / yatta catuHsauvarNikaM palamukte, tasyaiva dvitIyA. palaM suvarNAzcatvAraH paJca vApi prakIrtitam // niSkasaMjJA / tAmrakarSastu paNasaMjJaH / azItikRSNalaH. (1) ubhayathA prayogadarzanAt / kAryavizeSApekSayA SoDazamASaH krssH|| vizva.11359-60. ca vyvsthaa| vizva.11359 (2) evaM suvarNasyonmAnaM pratipAdyedAnIM rajatasyAha ---- (2) te suvarNAzcatvAraH palamiti saMjJAH kathitA dve kRSNale ityAdi / dve kRSNale pUrvokte rUpyamASoM iti / paJca vApi palaM prakIrtitaM nAradAdibhiH / rUpyasaMbandhI mASaH / te rUpyamASAH SoDaza dharaNam / tatra sthUlaistribhiryavaiH kRSNalaparikalpanAyAM vyAvahArika- purANa ityasyaiva saMjJAntaram- 'te SoDaza syAddharaNaM niSkasya poDazAMzaH kRSNalo bhvti| taiH paJcabhirmASaH purANazcaiva rAjataH' iti manusmaraNAt / dazabhirdharaNaiH mASaiH SoDazabhiH suvarNaH / sa ca vyAvahArikaiH paJcabhi- zatamAnaM palamiti cAbhidhIyate / pUrvoktAzcatvAraH niSkairekaH suvarNo bhavati / te catvAraH palamiti / suvarNA eko rAjato niSko bhavati / idAnIM niSkANAM viMzatiH palam / yadA tu sUkSmaistribhiryavaiH tAmrasyonmAnamAha-kArSika iti / palasya caturtho'zaH kRSNalaH parikalpyate tadA vyAvahArikaniSkasya dvAtriM- karSa iti lokprsiddhH| karSeNonmitaH kArSikaH / zattamo bhAgaH kRSNalo bhavati / tasminpakSe suvarNaH sArdha tAmrasya vikArastAmrikaH / karSasaMmitastAmravikAraH paNaniSkadvayaM bhavati / palaM ca dazaniSkam / yadA tu madhyama- saMjJo bhavati kArSApaNasaMjJakazca --'kArSApaNastu vijJeyayavaiH kRSNalaparikalpanA tadA niSkasya viMzatitamo / stAmrikaH kArSikaH paNaH' iti manuvacanAt / paJcasuvarNabhAgaH kRSNalaH, suvarNazcaturniSkaH, SoDazaniSkaM palam / palapakSe viMzatimASaH paNo bhavati / tathA sati- 'mASo evaM paJcasuvarNa palamiti / pakSe viMzatiniSkaM palam / viMzatimo bhAgaH paNasya parikIrtitaH' ityAdi vyavaevamanyadapi niSkasya catvAriMzo bhAgaH kRSNala: hAraH siddho bhavati / catu:suvarNapalapakSe tu SoDazamASaH dviniSkaH suvarNo'STaniSkaM palamityAdilokavyavahArAnu- paNo bhavati / asmiMzca pakSe suvarNakArSApaNapaNazabdAnAM sAreNAsmAdeva sUtrAdUhanIyam / mitA. samAnArthatve'pi paNakArSApaNazabdau tAmraviSayAveva / dve kRSNale rUpyamApo dharaNa SoDazaiva te // evaM tAvaddhemarUpyatAmrANAmunmAnamuktam / daNDavyava hAropayogitvAt / kAMsyarItikAdInAmapi lokavyava(1) yAsmR.1364 vizva.1359 tam (tAH); mitA| hArAGgabhUtAnAmevonmAnaM draSTavyam / mitA. ap.1|362, smRca.99; vira.667; pamA.158; (3) dazabhirdharaNaiH zatamAnaM tadeva palamityucyate / smRsA.83 vApi pra (vA pari); davi.25 smRsAvat ; vImi. vyapra.177vitA.273;rAko.410 prakA.63; samu.52. (1) yAsmR.11365; vizva.11360 meva tu (meva tat); mitA.; ap.1|363-364 kaM (kaH); smRca.99 apavat , (2) yAsmR.11364; vishv.1|359 2 (dvi) le (lo) caturthapAdaM vinA; pamA.158 caturthapAdaM vinA; davi.25 rU (rau); mitA.; ap.1|363 rU (rau); davi.25; tu (ca) caturthapAdaM vinA; vImi.; vyapra.176 pU.; samu. vImi.; samu.52. 52 apavat.
Page #608
--------------------------------------------------------------------------
________________ 532 vyavahArakANDam niSkamiti rajataprakaraNe svarNazabdopAdAnaM hemaprakaraNo- ! kAkiNI tu caturbhAgo mASasya ca paNasya ca // ktamAnaprAptyartha, tena hemapramANabhUtacatuHsuvarNamAnonmitaM pezcanadyAH pradeze tu saMjJeyaM vyAvahArikI / / rajataM niSkamiti mahArNavAbhidhAne nibandhe vyAkhyAtam / kArSApaNapramANaM tu nibaddhamiha vai tayA // evaM ca 'catuHsuvarNiko niSka' iti manuvacanamapyevamevo- (1) paJcanadyA ityAdi iha zAstrIyasaMvyavahArArtha neyam / rajataprakaraNAmnAnA'vizeSAt / ata evoktaM kArSApaNapramANaM tadevaM nibaddhaM, . yatpaJcanadyAH pradeze pramANata iti / rajatAdhikAre viSNuguptaH -aSTAzIti- prasiddhArtha, itaratta tattaddizi lokavyavahArArthamuktam / gaurasarSapA rUpyamASakaste SoDaza dharaNaM niSko vA vira.667 viMzatirvA rUpyapalaM taddaza dharaNakam / smRtiH -'paJca- (2) paJcanade deze yA saMjJA tayA kArSApa (NapramA)NaM sauvarNiko niSka iti / tathA- 'sASTaM zataM suvarNAnAM nibaddhaM iha madhyame vinayavAkyapraNayanimittam / nisskmaahurmniissinnH| abhidhAnakoSe tu -'niSkamastrI naabhaa.19|117 sASTahemazate diinaarkrssyoH| rakSo'laGkaraNe hemapale'pi kArSApaNo'NDikA jJeyA tAzcatasrastu dhAnakaH / cetyuktam // davi.25-26 taddvAdaza suvarNastu dInArAkhyaH sa eva ca / / nArada: (1) atra ratnAkare vRddhiprakaraNIyaH kvacit palakArSApaNo dakSiNasyAM dizi raupyaH prvrtte| syeti pATho lIpipramAdaH / kAmadhenukalpatarukRtyasArapaNairnibaddhaH pUrvasyAM SoDazaiva paNAH sa tu // mitAkSarAsmRtisAreSu mAnaprakaraNe mUrdhanyapAThadarzanAt .. kArSApaNo dakSiNasyAM dizi dravilaviSayAdau rUDha paNakArSApaNAdiprakaraNe suvarNamASasya palasya lakSaNA. eka eva lohaiH kRtaH rUpamAnagaNanAyAm / yatheha yogaacc| paJcanadyA iti zAstrIyavyavahArAt kArSApaNadInArakeNa vyavahAraH pravartate / tatra paNairnibaddhaH pUrvasyAM pramANaM tadeva nibaddhaM yat paJcanadIpradezaprasiddham / itaratu prAka SoDazabhiH / SoDazapaNaM kArSApaNaH kArSApaNa- tatra tatraiva vyavahArikam / yathA nAradaH --'kArSApaNo saMvyavahAre / naabhaa.19|116 dakSiNasyAM dizi raupyaH pravartate / pagairnibaddhaH pUrvasyAM moSo viMzatibhAgastu paNasya parikIrtitaH // SoDazaiva paNAH sa tu'|| evaM ca sauvarNiko mASaH paJcapaiNastu SoDazo bhAgo jJeyaH kArSApaNasya tu // rattikaH / rAjato dvirattikastathA purANasya viMzatibhAgo (1) naasN.19|116 raupyaH (rUDhaH); nAsmR.21157 mASaH / kAtyAyanadarzanAt tathA--paNasya viMzatitamo SoDazaiva (viMzatistu); smRca.99 pU.; vira.668; pamA. bhAgo maassH| nAradavacanAt tathA-- kArSApaNasya 158 pU.; davi.28; vyapra.177 pU.; prakA.63 pU.; (1) nAsmR.21158 kAki (kAka) paNa (pala); vira. samu.52 pU. 667 NI (nI); smRtA.83 tu (ca) rbhA (bhA); davi.27. (2) nAsmR.21158 paNa ...ta: (jJeyaH kArSApaNasya ta); mitaa.2|159 bhAgastu (mo bhAgaH); vyaka.106 Nasya (2) naasN.19|117 saMzeyaM (yA saMjJA); nAsmR.21159 (lasya) smRtyantaram; smRca.158 bhAgastu (tamo bhAgaH) saMjJeyaM (saMjJA yA) vai (nai); vira.667 vyAva (vyava) niba... smRtiH:211 mitAvat ; vira.6 vyakavat, smRtiH : 234 yA ( tannibaddhamihaiva vA); smRsA.83 saMze (vize) vyAvapaNa ...taH (zeyaH kArSApaNasya ca) : 667 nAsmRvat ; pamA. .381 mitAvat ; smRsA.83 vyakavat ; vici.3 vyakavat , hArikI (vyavahAriNAm ) (kArSAparNa pramANaM tu tannibaddhamihaiva tu); bRhaspatiH; smRci.22 rtitaH (ya'te) zeSaM mitAvat ; davi. | davi.27 niba ...yA (tannibaddhamihaiva tu'. 27; savi.181 mitAvat , kAtyAyanaH; vyapra.350 (3) naasN.19|118 (kArSApaNo'bdhikA zeyazcatasrastAstu paNa (pala) zeSa mitAvat ; vyau.99 mitAvat ; vitA.677 dhAnakaH / te dvAdaza suvarNa syAddInArazcitrakaH smRtH||); nAsmR. mitAvat ; setu.3 vyakavat , bRhaspatiH : 198 nAsmRvat ; 21160 zeyAH (geyA); davi.28 (kArSApaNastrikA zeyAstAsamu.52; vivya.21 bRhaspatiH. zcatasrastu dhAnikAH / te dvAdaza suvarNa tu dInAro dhAnika (3) smR.sA.83 Nastu (lastu) tu (ca); davi. 27. smRtaH // ).
Page #609
--------------------------------------------------------------------------
________________ mAnasaMjJAH 533 caturtho bhAgo mASaH mASAvarArddha ityAdivakSyamANanArada- sa eva cAndrikA proktA tAzcatasrastu dhaankaa| vacanasvarasAcca / tathA--kArSApaNapAdaH catuHkAki- tA dvAdaza suvarNastu dInArAkhyaH sa eva tu // nIko mASaH, vakSyamANanAradavacanAt / rAjatazcAparo viSNuguptaH-- 'suvarNasaptatitamo bhAgo ropaka ucyte| mASo viSNuguptadarzanAt kRSNalasya sAdhAraNyaM yuktameva / dInAro ropakairaSTAviMzatyA parikIrtitaH // davi.27 evaM ca mASAdizabdAnAM nAnArthatayA daNDavidhAvana kAtyAyanaH dhyavasAye vyavasthAmAha kAtyAyanaH- mASa iti / paNo viMzatimASastu divyAdanyatra kIrtitaH // davi.28-29 mauSo viMzatibhAgastu jJeyaH kArSApaNasya tu / (2) kArSApaNa uktaH abdhikA dhaankcturbhaagH| kAkiNI tu caturbhAgA mASakasya paNasya ca / catasro'bdhikA dhaankH| te dhAnA dvAdaza suvarNam / paJcanadyAH pradeze tu saMjJeyaM vyAvahArikI // dInArazca srvprkaarH| naabhaa.19|118 kArSApaNo'NDikA jJeyA tAzcatasrastu dhAnakaH / bRhaspatiH te dvAdaza suvarNastu dInArazcitrakaH smRtaH // 'saMkhyA razmirajomUlA manunA samudAhRtA / SaD yavAH paarshvsNmitaaH| kArSApaNAntA sA divye niyojyA vinaye tathA // __ aGgulamiti zeSaH / dita.582 atra manUktapramANAntaramASAdirdivyadaNDavyati uzanA riktaviSaye dezavyavahAravirodhe na grAhyaH / manUktapramANo mASo viMzatimo bhAgo jJeyaH kArSApaNasya tu / mASAdirdivyadaNDaviSaye dezavyavahAravirodhe'pi grAhya kAkiNI tu caturbhAgo mASasyeti prakIrtitaH / / eva / tathA ca bRhaspatiH-saMkhyeti / kArSApaNAntagrahaNaM vyAsaH niSkapramANe tu nAyaM niyama iti pratipAdanArtham / tena palAnyaSTau suvarNasya suvarNAzca cturdsh| . niSkAntareNa divyaM kiJciduttaratrocyamAnamaviruddham / etanniSkapramANaM tu vyAsena parikIrtitam / / smRca.99 (1) smRca.99 ndri (NDi); vira.667 cA (ca) nakA loke saMvyavahArArtha saMjJeyaM kathitA bhuvi // (nikAH) va tu (va hi); pamA.158; smRlA.83 cAndrikA 'niSkaM suvarNAzcatvAraH kArSikastAmrikaH pnnH| (cATakA) nakA (nikAH); davi.27 nakA (nikA:); vyapra. tAmrakarSakRtA mudrA vijJeyaH kArSika: pnnH|| 176 nakA (nakAH); prakA.63 smRcavat ; samu.52 smRcavat. karSaH palacaturthAzaH / te SoDazAkSaH karSo'strI palaM / (2) savi.1817 samu. 52 rtitaH (yate) smRtyantaram . karSacatuSTayam' ityamarasiMhenAbhidhAnAt / te mASAH (3) smRca.99 kAki (kAka); davi.27 NI (nI) gA SoDazAkSaH karSa iti ca sNjnyetyrthH| tenAkSakarSazabdayoH (go) Sakasya (Sasya ca) prathamArdhadvayam , caturvargacintAmaNI suvarNaparimANavacanamityavagamyate / vyapra.176 vyapra.177 prathamArdhadvayam ; vitA.274 bhAgastu (mo bhAgo) NI (nI) gA (go) ca (vA); rAkau.410 bhAgastu (mo bhAgo)ca (vA) tRtIyA) vinA; prakA.63 smRcavat ; samu.52smRcavat . (1) ap.2|99 ye ta ( yetta); vyaka.77; smRca.99, (4) smRca.99; prakA.63, samu.52. (5)dita.582. 2117pamA.159 smRsA.116, vyaci.89;smRci.52; / (6) mbhaa.12|19 mo bhAgo (bhAgastu) speti (syaiva); dita.580; candra.161 vyasau.71; vyapra.175,351: gaumi.12|19 mo bhAgo (bhAgastu) sya tu (sya hi) kiNI vitA.677 ntA (nAM); rAko.409; prakA.63-64, samu. (kaNI) A~go ( zo) syeti (syaiSa); savi.181. 52 apavat . (2) vira.667. (7) smRca.99; pamA.158 rNasya suvarNAzca (f syAtsu, (3) smRca.99 utta.; vira.667 utta.; pamA.158 varNAnAM) etat (evaM); nRpra.13 pamAvat ; vyapra.177 pUrvArdhe * utta.; smRsA.83 utta.; davi.27 utta.; vyapra.176; (palAnyaSTau suvarNAH syuste suvarNAzcaturdaza) etat (evaM); prakA. vitA.274; prakA.63 utta.; samu.52 utta. / 63, samu.52,
Page #610
--------------------------------------------------------------------------
________________ 534 vyavahArakANDam bhAradvAjaH mASo viMzatibhAgastu jJeyaH kArSApaNasya hi| . tathA mApaM budhAH prAhuH kAkiNInAM catuSTayam / kRSNalastu caturthAMzo mAvasyaiSa prakIrtitaH // . viMzatiH syAtpunasteSAM sa mukhyaH paNa ucyte|| .... ... ... mASakaM paJcakRSNalam / / smRtyantaram mASakANi catuHSaSTiH palamekaM vidhIyate // 'tiryagyavodarANyaSTAvUrvA vA vrIhayastrayaH / dvAtriMzatpalikaM prasthaM svymuktmthrvnnaa| pramANamaGgalasyoktaM vitastiAdazAGgulaH // ADhakastu catuHprasthaizcaturbhioNa ADhakaiH // . hasto vitastidvitayaM daNDo hastacatuSTayam / paJcakRSNalako mApastaizcatuHSaSTibhiH palam / tatsahasradvayaM krozo yojanaM taccatuSTayam / / dvAtriMzatA palaiH prastho mAgadheSu vyavasthitaH // . aGgulyagratrayagrAhyA zANamityabhidhIyate / ADhakastaizcaturbhistu droNaH syAccaturADhakaH / zANaM pANitalaM muSTiH pramRtizca tthaa'nyjliH|| sarveSAmeva mAnAnAM mAgadhaM zreSThamucyate // .. kukhapazca tathA prastha ADhako droNa eva c| tadetanmAgadhamAtra ityAhuH / tanna gopathabrAhmaNamAnI khArI ca vijJeyAH sNkhyaayaashcturuttraaH|| saMvAditvena sAdhAraNyaucityAt mAgadheSviti vyavaharaNaanirdiSTakartRkavacanAni / param / davi.136 . sArdha zataM suvarNAnAM niSkamAhurmanISiNaH // agnipurANam pailadvayaM tu prasRtaM dviguNaM kuDavaM matam / - 'triyavaM kRSNalaM viddhi mASastatpazcakaM bhavet / / caturbhiH kuDavaiH prasthaH prasthAzcatvAra ADhakaH // kRSNalAnAM tathA SaSTayA karSAdha rAma kIrtitam / ADhakaistaizcaturbhizca droNastu kathito budhaiH| suvarNazca vinirdiSTo rAma SoDazamASakaH // . kumbho droNadvayaM zUrpaH khArI droNAstu SoDaza // niSkaH suvarNAzcatvAro dharaNaM dazabhistu taiH / palaM ca kuDavaH prastha ADhako droNa eva c| tAmrarUpyasuvarNAnAM mAnametatprakIrtitam / / dhAnyamAneSu bodhdavyAH kramazo'mI caturguNAH // tAmrikaiH kArSiko rAma proktaH kArSApaNo budhaiH / / droNaiH SoDazabhiH khArI viMzatyA kuMbha ucyate / . skandapurANam kumbhaistu dazabhirvAho dhAnyasaMkhyA prakIrtitA / / paladvayaM hi pramRtistadvayaM kuDavaM smRtam / dazadroNA bhavet khArI kumbhopi droNaviMzatiH // caturbhiH kuDavaiH prasthamADhakaizca caturguNaiH / (1) savi.181; samu.52 tathA mApaM (mASaka ta) catuguNo bhavedroNa ityetadvya mAnakama / / smRtyantaram . bhaviSyapurANam (2) mitaa.2|106 (=); smRca.105 laH (lA); pamA. kumbho droNadvayaM sUryaH khArI droNAstu SoDaza // 175 smRcavat ; smRci.54; dita.596 (-); savi. sUrya iti drogasya nAmAntaraM, kecitsUrpa itipaThanti / 185 laH (lam); vyapra.187 lasyoktaM (loktaM hi); vyama. . davi.135 31 vA (grA); vitA.234 (-); prakA.66 smRcavat ; _ viSNudharmottaram samu.55 smRcavat . droNaiH SoDazabhiH khArI viMzatyA kumbha ucyate / (3) mitaa.2|106 (=) sto (ste); smRci.54 STayam (rguNam ) savi.185 prathamapAdaH; vyapra.187; vyama.32 kumbhaistu dazabhiH khArI dhAnyasaMjJA prakIrtitA // sto (stau); prakA.66; samu.55. (1) dhAnyeti yavAdInAmapi dravadravyANAmapi copa(4) smRca.319; samu.151. (5) medhaa.8|220 / (zAbdaM zataM suvarNAnAM niSkamAhurmahAdhiyaH); vici.85. (1) gaumi.12|15. (2) davi.134.(3) davi.136. (6) ap.2|275. (7) vici.137 neSu (nena); septa. (4) adhu.2271-4. (5) dadhi.134. (6) davi.135: 239, vivya.52. (8) setu.238. (7) davi.135.
Page #611
--------------------------------------------------------------------------
________________ mAnasaMjJAH lakSaNa skandapurANIyasAmAnyAbhidhAnasvarasAditi mahA- utthitastvarkatApena trasareNuka ucyate / rnnvkaarH| davi.135 / aSTAnAM trasareNUnAM likSeti parikIrtyate / laghvakSarasamA mAtrA nimeSaH prikiirtitH| tAstisraH sarSapaH proktaH kAkiNyA tulitastu sH|| ataH sUkSmataraH kAlo nopalabhyo bhRgUttama // aSTakaM kAkiNInAM tu taNDulaH prikiirtitH| dvau nimeSau truTijJeyA prANo dazatruTiH smRtH|| taNDulAnAM dvayaM dhAnyaM mASakaM paribhaNyate // vinADikA tu SaT prANAstatSaSTathA nADikA smRtaa||| tadvayaM kRSNalaM proktamaNDikA kRSNaladvayam / ahorAtraM tu tatSaSTayA nityameva prakIrtitam // / aNDikApaNazabdau tu paryAyeNa prakIrtitau / / . varAhapurANam carakasaMhitA / paeNladvayaM tat prasUtirmuSTirekapalaM smRtam / utthitastvarkajAlena trasareNuka ucyate / aSTamuSTirbhavet kuJciH kuJcayo'STau ca puSkalam aSTakaM trasareNUnAM likSeti parikIrtyate / / puSkalAni ca catvAri ADhakaH prikiirtitH|| tAstisraH sarSapaHproktaH kAkiNI syAttu sA smRtaa| caturADhako bhavedroNa ityetanmAnalakSaNam // aSTakaM kAkiNInAM tu taNDulaH parikIrtitaH / / caturbhiH serikAbhizca prastha ekaH prkiirtitH|| / taNDulaM mAnakaM proktaM mASakaH parikIrtyate / tatra hemAdriH, serikA kuDavaH / tathA kalpataruH, tadvayaM kRSNalaM proktamaNDikA kRSNaladvayam / / serikA kuDavaH sa ca dvAdazaprasUtiparimitaH / dvAdazaH aNDikApaNazabdau tu paryAyeNa prakIrtitau / / prasUtibhiH serikA taccatuSTayaM prastha iti samayaprakAzaratnA / vaikhAnasasaMhitA karasmRtisAgareSvapyuktam / tathA bhUpAlapaddhatau pramANastha. mAnastaNDulamAnaM syAt dazamAnaH paNaH smRtaH / / puruSasya pramANasthakaracaraNasya dvAdazaprasRtibhiH kuDava kApilapazcarAtram uttarottaraM caturguNAH prasthADhakadroNA bhavanti / tataH catu: aSTabhistairbhavet jyeSThaM madhyamaM saptabhiryavaiH / SaSTayA kuDavaidroNa ityuktam / evameva klptrukaarH| kanyasaM SaDbhiruddiSTamagulaM munisattama / / davi.136 zukranItiH . kAlikApurANam kacitsaMkhyA kacinmAnamanmAnaM parimANakam / ya~vAnAM taNDulairekamaGgalaM cASTabhirbhavet / samAhAraH kacicceSTo vyavahArAya tadvidAm / / adIrghayojitairhastazcaturviMzatiraGgulaiH // aGgulAdyaM smRtaM mAnamunmAnaM ca tulA smRtA / purANam parimANaM pAtramAnaM saMkhyaikaThyAdisaMjJikA // aSTAnAM paramANUnAM samavAyo yadA bhavet / yatra yAhagvyavahArastatra tAhA prakalpayet / trasareNuH samAkhyAtastatpadmaraja ucyate / rajatasvarNatAmrAdi vyavahArArthamudritam / / (1) smRci.54 pU.; vyapra.192. (2) smRci.54; vyavahArya varATAdyaM ratnAntaM dravyamIritam / sapazudhAnyavastrAdi tRNAntaM dhanasaMjJakam / / vyapra.192. (3) smRci.54; vyapra.192. guJjA mASasta'thA karSaH padArdhaprastha eva hi / (4) davi.135. (5) gaumi.22|22 prathamAdhe (aSTamuSTi yathottarA dazaguNAH paJca prasthasya cADhakAH // bhavet kiJcit kiJcidaSTA tu puSkalam ) ni ca (ni tu) tsetanmAna (ti mAnasya ); davi.135; setu.238. (6) davi. (1) samu.52. (2) savi.182, (3) savi.179 (-): 136. (7) dita.582; vyapra187. 181 AgamaH:182 dazamAnaH (aSTamASa:) samu.51 mAnaH * (6) smRca.99; pamA.158 uttarArdhe ( trasareNuH sa (mAnaM ) AgamaH. (4) dita.582. (5) zunI.21343. vikhyAtastataH karaka ucyate); prakA.63, samu.52 pamAvat . | 346. (6) zunI.21377-383.
Page #612
--------------------------------------------------------------------------
________________ 136 vyavahArakANDam tatazcASTADhakaH prokto harmaNaste nu(?) viNshtiH| / zAradAtilakam khArikAsmAdbhidyate taddeze deze pramANakam // caturviMzatyaGgulADhyaM hastaM tantravido viduH / / paJcAGgulAvaTaM pAtraM caturaGgulavistRtam / ' yavAnAmaSTabhiH klRptaM mAnAGgulamudIritam / / prasthapAdaM tu tajjJeyaM parimANe sadA budhaiH / / bAlabhUSaNam UrdhvAGkazca yathAsaMjJastaddhasthAzca vaamgaaH| karSaH palapAdaH syAt karSAddhaM tolakaH so'pi / kramAtsvadazaguNitAH parArdhAntAH prakIrtitAH / / ukto vasubhirmArloke mASo'pi gunyjaakairdshbhiH|| na kartuM zakyate saMkhyA saMjJAkAlasya durgamAt / / palamatra vaidykprsiddhmsstttolkmiti| davi.25 brahmaNo dviparAdha tu AyuruktaM manISibhiH / / kuMDavAdyA vedaguNA prasthADhadroNamAnakAH khAryaH / eko daza zataM caiva sahasraM cAyutaM kramAt / kumbho viMzatikhAryA dRSTo loke ythaakrmshH| niyutaM prayutaM koTirarbudaM cAbjakharvakau // loke mithilAdau / tadevaM droNadvayena viMzatyA : nikhrvpdmshNkhaabdhimdhymaantpraardhkaaH| droNairiti ca dvividhaH kumbhaH / dAnaviveke tu paNasahasrakAlamAnaM tridhA jJeyaM cAndraM sauraM ca saavnm|| parimitaH kumbha ityuktam / evaM ca nAnArtha eva kumbhabhAskarAcAryaH zabdaH / - davi.135 varATakAnAM dazakadvayaM yatsA kAkiNI tAzca - pnnctsrH| pamA.173 () pU.; nRpra.14; dita.590 uttarAdhe (tAsAM SaSTayAM ghaTI zeyA'horAtraM ghaTikAstathA); savi.191 jyotiHzAstram raH prANaH (rAH prANAH) prANAH (prANA); viimi.2|102 (0) dazagarvakSaraH prANaH SaTprANAH syaadvinaaddikaa| pa.; vyapra.192 pU., smRtyantaram ; byama.26 pU., smRtyantaram / tAsAM SaSTayA ca ghaTikA tatSaSTayA ahrucyte|| vitA.223 smRcavat , pU., smRtyantaram ; prakA.70 smRca(1)vyama.110; samu.52 TakA (TikA). vat , pU., smRtyantaram / samu.58 (tAsAM SaSTirghaTI zeyA ghaTI(2) mitaa.2|102 (=) (dazaguruvarNaH prANaH SaTprANAH SaSThIrahaH smRtam ) smRtyantaram . syAdvinADikA tAsAm / SaSTayA ghaTI ghaTInAM SaSTathAhorAtra ukta- (1) dita. 582 vyapra.188-mudI (mitI). (2) davi. zra); smRca.110 NAH syA (NA syA) pU., smRtyantaram ; | 25. (3) davi.135.
Page #613
--------------------------------------------------------------------------
________________ * nirNayakRtyam viSNuH / / duttamarNaH, tAbuttamarNAdhamarNAvadharmajJau tadviguNaM damam / uttamarNazcedrAjAnamiyAttadvibhAvito'dhamoM tadityapar3hayamAnadhanaparAmarzaH / yAvadapahRtaM tato dviguNaM rAze dhanadazabhAgasaMmitaM daNDaM dadyAt / prAptArtha- damo daNDaH / adharmajJagrahaNAcca liGgAnizcitachalavottama! viMzatitamamaMzam / viSayo'yaM daNDa ityuktam / xmedhA. sarvApalApyekadezavibhAvito'pi sarva dadyAt / (2) yaH pratyarthI yatparimANaM dhanaM apajAnIte aitairdivyajayAvadhAraNe zatAdha daNDayaH shddhH| yatparimANaM vA dhanamarthI mithyA kathayati, adharmapravRttau azuddho daNDabhAk / tasmAdapaGgatAt mithyoktAcca dhanAt dviguNaM daNDArtha sottare eva vyavahAre'zuddhasya daNDaH / daapniiyau| adharmajJau iti vacanAd idamatyantAbhi niveshaadiprvRttvissym| . manuH +gorA. parAjitadaNDaH (3) atra ca samadviguNadaNDalezAnAmapaloturjAtiyo yAvannihnavItArtha mithyA yAvaMti vA vadet / vayovittasamAcArAdinA vyavasthA kAryA / vyaci.96 tau nRpeNa hyadharmajJau dApyau tadviguNaM damam // (4) daNDyasyA'tidhanatva idaM draSTavyam / vici.34 (1) yena paJcasahasrANi dattAnIti pramANAntarA . yAjJavalkyaH / nizcitaM,lekhyAdau tu karaNe deza samAropitAni pramANAntaraM pramANAdhIno vijayaH - saMvatsarAkhyamiti nizcityedamapazyatkevalena lekhya- tatsiddhau siddhimApnoti viparItamato'nyathA // pramANena sarvatra pravartamAnaH chalavyavahArIti dviguNaM (1) kasmAtpunaH pratijJAtArthasAdhanAbhidhAnayatnaH, daNDyaH / yasya tu vismRtyA'pyanyathApravRttirAzaGkayate yasmAt-tatsiddhAviti / vizva.28 tasya dazakaM zatam / evamitarasyApi / na tu sarvApahnave (2) tasya sAdhanasya pramANasya vakSyamANa likhitadazabhAga ekadezApahave dviguNamiti / kintu zAThyA- sAkSyAdilakSaNasya siddhau nirvRttau siddhi sAdhyasya jayadanyathA pratipadyamAnau dviguNaM dnnddyau| vismRtidAri- lakSaNAM prApnoti / ato'smAtprakArAdanyathA prakArAntare dyAbhyAM daNDamuttaram / yo yAvantamarthamapahnavItApa- sAdhanA siddhau viparItaM sAdhyasyAsiddhiM parAjayalakSaNAmAjAnIte'dhamoM, mithyA yAti viparItaM dhanaM vade- pnotIti sNbndhH| mitA. (3) viparItamavijayamApnotItyarthaH / viparItaM tu * asmAbhiH dharmavyavahAracaritrarAjazAsanAdinirNayasAdhana bhaGgamiti mitAkSarA taccintyam / vImiH vicAraH darzanavidhiprakaraNe savistaramabhihitaH, nibandhakRdbhistvasin prkrnne| x vyapra. medhaavdbhaavH| + mamu., vira., maca., nanda., bhAca. gorAgatam / (1) vismR.6|20-22, vyamA.311 pyeka (pe eka). * apa., vyani., vyapra., vitA. vAkyAthoM mitaavt| (2) savi.219. (3) savi.220. yAvati); setu.38,317 damam (dhanam); prakA.77, samu. (4) masmR.8159; vyaka.127-128, smRca.122; 66; vivya.31 vadet (bhavet ). vira.77; pamA.201; vyaci.96 Na hya (NApya) dApyau (1) yAsmR.218 apu.253637 vizva.218 mitA.vyamA. (daNDyau); vici.34; davi.351 tadvi (ca dvi) zeSa vyaci- 306apa.vyaka.38 smRca.13;vyaci.15,26vyaniH; vt| viimi.2|11 vyacivat ; vyapra.278 yAvati vA (vA smRci.42, nRpra.7; vyasau.36, vImi. vyapra.45,86, 1 deza. 2 na. 3 NDya m . 4 cati. | 135, vyama.9; vitA.75; prakA.4; samu.25, vivya... bhya. kA.68
Page #614
--------------------------------------------------------------------------
________________ 538 vyavahArakANDam parAjitadaNDAdivicAraH 'nihnave bhAvito dadyAddhanaM rAjJe ca tatsamam / mithyAbhiyogI dviguNamabhiyogAddhanaM vahet // (1) yadA tu nyAyenAnyataraH kArya parAjitaH, tadA nihnave iti / nihnavo'palApaH tatra spaSTIkRte yAvad dhanA prArthitaM tAvaddeyam / rAjJe ca tattulyamanyat / yadA tu mithyaivAbhiyuGkte, tadAbhiyoktrA prArthitAd dviguNaM rAjJa eva dhanaM deyamityarthaH / vizva. 2 / 11 (2) arthipratyarthinornirNayakArye sasabhyena sabhApatinA pratibhUrgrAhya ityuktam / kiM tannirNayakArye yasminpratibhUgRhyata ityapekSita Aha-- nihnave iti / arthinA niveditasyAbhiyogasya pratyarthinA'pahnave kRte yadA'rthinA sAkSyAdibhirbhAvito'GgIkAritaH pratyarthI tadA dadyAddhanaM prakRtamarthine, rAjJe ca tatsamamapalApadaNDam / athArthI bhAvayituM na zaknoti, tadA sa eva mithyAbhiyogI jAta ityabhiyogAdabhiyuktadhanAdviguNaM dhanaM dadyAdrAjJe / prAGnyAye pratyavaskandane cedameva yojanIyam / tatrApyarthyapahnavavAdI pratyarthinA bhAvito rAjJe prakRtadhanasamaM daNDaM dadyAt / atha pratyarthI prAGnyAyaM kAraNaM vA bhAvayituM na zaknoti tadA sa eva mithyAbhiyogIti rAjJe dviguNaM dhanaM dadyAt / Arthine ca prakRtaM dhanam / saMpratipatyuttare tu daNDAbhAva eva / etacca RNAdAnaviSayameva / padAntareSu tatra tatra daNDAbhidhAnAdadhanavyavahAreSvasyAsaMbhavAcca na sarvaviSayatvam / 'rAjJA'dhamarNiko dApya' ityasya RNAdAnaviSayatve'pi tatraiva vizeSaM vakSyAmaH / yadvA etadeva sarvavyavahAraviSayatvenApi yojanIyam / kathaM abhiyogasya nihnave Sbhiyuktena kRte yadyabhiyoktrA sAkSyAdibhirbhAvito'bhi (1) yAsmR. 2 / 11; apu. 253 / 40-41 gI (gAt) vahe (hare); vizva. 2 / 11; mitA; apa vyaka. 128 have (hute) ddhanaM (ddhRtaM); smRca. 122; phmA. 201; subo. 2 / 26 pU.; vyaci . 96 vahe (hare); vici. 35 to (taM) gI (gaM) vaha (hare); vyani. vyacivat, nAradaH davi. 350 vyacivat ; nRpra. 17 utta, smaraNam ; candra. 167-168 vyacivat ; vyasau. 92; vImi ; vyapra. 279; vitA. 96:499 ( =) pU. setu. 38, 317 vyacivat; prakA. 77 6 (bu.); samu. 67; vivya. 31 apuvat. yuktastadA tatsamaM tatra tatra pratipadoktameva / cazabdo'vadhAraNe / dhanaM daNDaM dadyAdrAjJa ityanuvAdaH / athAbhiyoktA abhiyogaM vaktuM na zaknoti tadA mithyAbhiyogati pratipadoktaM dhanaM daNDaM dviguNaM dadyAditi vidhIyate / atrApi prAGnyAye pratyavaskandane ca pUrvavadeva yoja - nIyam / #mitA. (3) etacca sapaNavyavahAraviSayam / asti ca paNarahito'pi vyavahAraH / (4) AzayadoSavyatirikte tu dAridyavismaraNAdinA'pahnavaviSaye daNDanaM ca zaktita ityavagantavyam / + apa. vyaka. 101 (5) tadudvRttAdhamarNasyokta ( dviguNa) daNDaparyAptadhanAsaMbhavaviSaye veditavyam / anyathA pUrvokta viSNumanu:. (masmR. 8 / 176) vacanavirodhasya durvAratvAt / mithyAbhiyoginastva paryAptadhanasyA'pi na tatsamo daNDaH / yadAha sa eva -- 'mithyAbhiyogI dviguNamabhiyogAddhanaM vahet' iti / abhiyogAdabhiyuktadhanAdviguNaM dhanaM vahet, rAjJe dadyAdityarthaH / tAvaddhanAbhAve tu 'AnRNyaM karmaNA gacchet' ityAdyanukalpo'vagantavyaH / yattu nAradenotam -- ' na ca mithyA'bhiyuJjIta doSo mithyAbhiyoginaH / yastatra vinayaH proktaH so'bhiyoktAramAvrajet ' // iti tatpratipadoktadaNDAbhAvaviSayaM sAmAnyazAstratvAt / tena nihnave'sadvRttasya yo daNDo'bhihito viSNunA sa. eva sadvRttasya mithyAbhiyogino bhavatItyavagantavyam / + smRca. 122. candra. 167 (6) bhaGgino bhrameNAnyathAvAde samo daNDaH / jJAtvAnihnave dviguNaH / (7) cakAreNa vAkpAruSyAdau daNDAntaraM samuccinoti / ! XvImi. sottara parAjitadaNDa: paNa cedvivAdaH syAttatra hInaM tu dApayet / * prathamakalpaH vizvavat / vitA. mitAgatam / / vAkyArtho vizvavat / + pamA. smRcavat / X vAkyArtho vizvavat / (1) yAsmR. 2 / 18; apu. 253 / 46-47 ca svapaNaM (praNa vasuM); vizva. 2 / 186 mitA apa vyaka. 101 smUca
Page #615
--------------------------------------------------------------------------
________________ nirNayakRtyam daNDaM ca svapaNaM caiva dhanine dhanameva ca // (1) yadA tu pratyavaskandanamanena mArgeNa punaH pUrvakuryAt tadA katham ? maivam evamauttarAdharyakaraNe satyavyavasthaiva syAt / kA tarhi gatiH 1 abhyacikapaNopanyAsena yadi (1) paraM vyavahAraparAvRttiH / anyathA'navasthaiva syAt / tatazca -sapaNa iti / daNDasvapaNau rAjJe deyau / svavataH paNaH svapaNaH, yo dhaninA vyavahAraM parAvartayituM paNaH kRta ityarthaH / dhanaM tu dhanina eva rAjA dApayet / cazabdo dhigdaNDAdisamuccayArthaH / evaM tAvat sAkSisaGkare niyama uktaH / lalATasvedAdiliGgasaGkare katham ? tatrApyanumAnamUlatvAlaiGgikAdismRtInAM samyaganumAna nirUpaNAdhIna eva vyavahAranirNayaH / vizva. 2 / 18 (2) api ca / yadi vivAdo vyavahAraH / sapaNaH paNanaM paNastena saha vartate iti sapaNaH syAttadA / tatra tasminsapaNe vyavahAre / hInaM parAjitaM pUrvoktam / daNDaM svakRtaM ca paNaM rAjJe, arthine ca vivAdAspadIbhUtaM dhanaM dApayedrAjA / yatra punarekaH kopAvezavazAdyadyahamatra parAjito bhavAmi tadA paNazataM dAsyAmIti pratijAnIte, anyastu na kiJcitpratijanIte, tatrApi vyavahAraH pravartate / tasmiMzca pravRtte paNapratijJAvAdI yadi hIyate tadA sa eva sapaNaM daNDaM dApyaH / anyastu parAjito daNDaM dApyaH na paNam / svapaNaM ceti vizeSopAdAnAt / yatra tvekaH zataM, anyastu paJcAzataM pratijAnIte tatrApi parAjaye svakRtameva paNaM dApyau / 'sapaNazcedvivAdaH syAt' iti vadatA paNarahito'pi vivAdo darzita iti / mitA. (3) paNaM rAjJe, sAdhitaM ca dhanaM dhanine prADvivAko dApayet / prADvivAkAbhAve rAjA svayameva gRhNIyAt, jitena mayaitAvaddeyamityabhyupetaM dhanaM paNaH / *apa. * zeSaM mitAvat / 10 pU. : 123; pamA. 204 tatra (rAjA) ca sva (tasya); smRsA. 121 ( = ) tu (pra); vyaci . 59-60, 97 tu (pra) sva (sa); davi. 352 tu (pra); savi. 490 sapa (apa) ; vyasau. 921 vImi vyapra. 92; vitA. 103; 2 / 25 ( = ) pU.; prakA. 6; samu.67. bAla. 539 (4) ekadezavibhAvanayApi mayA sarva deyamityAdiryatra paNa ityarthaH / vyaci. 60 (5) tuzabdenApaNavivAde paNadAnavyavacchedaH / evakAreNa prathamena svAnabhyupagataparoktapaNadAnavyavacchedaH / dvitIyena ca dhanina evetyanvitena dhanaviSayaka vivAdAtirikte vAkpAruSyAdau dhanadAnavyavacchedaH / prathamacakArau daNDapaNayoradeyayorniSpAdanasamuccayArthau / caramacakArastrayANAM daNDAdInAM militAnAM dAnabodhanArthaH / zravImi. ekadezavibhAvitavicAraH 'nihute likhitaM naikamekadeze vibhAvitaH / dApyaH sarva nRpeNArtha na grAhyastvaniveditaH + // (1) yadi tvanekArthe'miyuktaH sarvamAdau netyuktvA punaH kiJcit kathaJcit abhyupagacchet tatra tanmAtrameva kimasau dApyaH ? netyucyate -- nihnute iti / anekArthApalApakatvena likhito rAjJe kathito yadi nihnute, punazcaikadeze sa vibhAvyate, tato dApyaH sarvAn sadaNDakAnarthAn / yadi tu na likhitaH, tadaivaMbhUto'pyadaNDyaH / yadvA, 'na grAhyastvanivedita' ityasyAnyA vyAkhyA -- dhanine rAjJA sarvamarthaM dApyaH, na tu daNDyaH / tadanabhipreto'pItyarthaH / vizva. 2 / 20 (2) 'bhUtamapyanupanyastaM hIyate vyavahArataH' ityatrodAharaNamAha - - nihnute iti / naikamanekaM suvarNarajatavastrAdi / likhitamamiyuktamarthinA pratyarthI yadi sarvameva nihnute apajAnIte tadA'rthinaikadeze hiraNye * zeSaM mitAvat / + vyamA vyAkhyAnaM azuddhisaMdehAnnoddhRtam / (1) yaasmR.2|20; apu.253|48-49 taM nai ( tAne) ze (za) vita: (vitam ) rva (rvo) thaM (tha); vizva. 2 / 20 taM nai (to'ne) ze (za) vai. (rvAn ) thaM (rthAn); mitA.; vyamA. 310 taM nai (tAne) ze (za) va (rvAn ) nRpeNArthaM (rUpaNArthAn ); apa. hute (hvave) taM nai (te'ne) ze (za); vyaka. 101; smRca. 120 ze (za);pamA 202 smRcavat ; vyaci. 97 vizvavat krameNa nAradaH; vyani. hute (hnave) ze (za); vyata. 216-217 taM nai (tAne) vaM (rvAn )rtha (rthAn ); candra. 127 likhitaM (nikhilaM ) : (saM) dita: (ditam ); vyasau. 37 : 92 smRcavat ; vImi vyapra. 98 ze (za) rthaM (rtho); vitA. 107 (= ) smRcavat; setu. 100 vyatavat; prakA. 76 ze (za) dita: (ditam ); samu. 66 smRcavat.
Page #616
--------------------------------------------------------------------------
________________ 540 vyavahArakANDam sAkSyAdibhiH pratyarthI bhAvito'GgIkAritaH sarva rajatA pUrvalikhitaM dApyo'rthine nRpeNa / na grAhyastvaniveditaH / pUrvaM bhASAkAle aniveditaH pazcAdarthinA pUrva mayA vismRtaiti nivedyamAno, na grAhyo na dApayitavyo nRpeNa / etacca na kevalaM vAcanikamekadeze pratyarthino mithyAvAditvanizcayAdekadezAntare'pi mithyA vAditvasaMbhavAt / arthinazcaikadeze satyavAditvanizcayAdekadezAntare'pi satyavAditvasaMbhavAt / evaM tarkApara - nAmasaMbhAvanApratyayAnugRhItAdasmAdeva yogIzvaravacanA tsarvaM dApanIyaM nRpeNeti nirNayaH / evaM ca tarkavAkyAnusAreNa nirNaye kriyamANe vastuno'nyathAtve'pi vyavahAradarzinAM na doSaH / tathA ca gautamo - 'nyAyAdhigame tarko'bhyupAyastenAbhyupetya yathAsthAnaM gamayet' ityuktvA 'tasmAdrAjAcAryAva nindyAvityupasaMharati / caikadezabhAvito'nupAdeyavacanaH pratyarthItyetAvadiha gamyate / ekadezavibhAvito nRpeNa sarva dApya iti vacanAt / yattu kAtyAyanenoktam- 'anekArthAbhiyoge'pi yAvatsaMsAdhayeddhanI / sAkSibhistAvadevAsau labhate sAdhitaM dhanam ' // iti tatputrAdRNaviSayam / tatra hi bahUnarthAnabhiyuktaH putrAdirna jAnAmIti prativadannihnavavAdI na bhavatItyeka dezavibhAvito'pi na kvacidasatyavAdIti 'nihnute likhitaM naikami'ti zAstraM tatra na pravartate / nihnavAbhAvAdapekSitatarkAbhAvAcca 'anekArthAbhiyoge'pIti kAtyAyanavacanaM sAmAnyaviSayam / vizeSazAstrasya viSayaM nihnavottaraM parihRtyA'jJAnottare pravartate / nanu, 'RNAdiSu vivAdeSu sthiraprAyeSu nizcitam / Une vA'pyadhike vArthe prokte sAdhyaM na sidhyati // iti vadatA kAtyAyanenAnekArthAbhiyoge sAkSibhirekadeze bhAvite'dhike vA bhAvite sAdhyaM sarvameva na siddhayatI tyuktam / tathA satyekadeze bhAvite abhAvitaikadeza siddhiH kutastyA / ucyate / likhitasarvArthasAdhanatayopanyastaiH sAkSibhirekadezAbhidhAne'dhikAbhidhAne vA kRtsnameva sAdhyaM na sidhyatIti tasyArthaH / tatrApi nizcitaM na sidhyatIti vacanAtpUrvavatsaMzaya eveti pramANAntarasyAva - saro'styeva / chalaM nirasyeti niyamAt / sAhasAdau tu sakalasAdhyasAdhanatayoddiSTaiH sAkSibhirekadeze'pi sAdhite kRtsnasAdhyasiddhirbhavatyeva / tAvataiva sAhasAdeH siddhatvAt kAtyAyanavacanAcca -- 'sAdhyArthAze'pi gadite sAkSibhiH sakalaM bhavet / strIsaMge sAhase caurye yatsAdhyaM parikIrtitam ' // iti / *mitA. (3) bhUto'pyarthazchala vyavahAreNa yathA hIyate tathA darzayati - nihnave iti / etattu vacanamapahnavavAdinaH sAvaSTambhe prativacane draSTavyam / yathaiteSAmarthAnAM madhye yadyekamapyarthamarthI sAdhayati tadA sarvAnetAnahaM dadhAmIti / kuta etat / chalodAharaNaparatvAdasya vAkyasya / anyathA - ' anekArthAbhiyoge'pi yAvatsaMsAdhayeddhanI / sAkSibhistAvadevAsau labhate sAdhitaM dhanam // iti kAtyAyanavacanavirodhaH syAt / tatra ca sAkSisAdhitAvaziSTamarthaM sAdhayituM pramANAntaramarthinopAdeyam / yattu nAradenoktam - 'anekArthAbhiyuktena sarvArthavyapalA- ' pinA | vibhAvitaikadezena deyaM yadabhiyujyate // iti, tadapi sAvaSTambhamithyottaraviSayam / X apa. (4) etaduktaM bhavati 'chalaM nirasya bhUtena vyava-: hArAnnayennRpaH / ityuktamevaMvidhaviSaye nRpeNAdartavyaM, duSTAzayatvasyAtra siddhatvAt iti / na ca vAcyaM chalAnusAritvAtsarvadApanamapi nRpeNAdaraNIyamiti / yadAha kAtyAyanaH ---'sarvApalApaM yaH kRtvA mitho'lpamapi saMvadet / sarvameva tu dApyaH syAdabhiyukto bRhaspatiH // AdarArtha bRhaspatigrahaNam / nArado'pi sarvadApanamAdartavyamiti darzayitumabhiyukta deyatvamAha - 'anekArthAbhiyuktena sarvArthavyapalApinA / vibhAvitaikadezena deyaM yadabhiyujyate ' // nanu prAcInavacanAnAM prAguktArthAbhidhAne dharmanirNayArthatA na syAcchalAnusAreNa teSAM vyavahAranirNayAbhidhAyakatvAt / satyam ; tathApi na doSaH / prAguktaviSaye vyavahAranirNayasya dharmanirNayabAdhakatvAt / ata eva bRhaspatiH -- ( kevalaM zAstramAzritya kriyate yatra nirNayaH / vyavahAraH sa vijJeyo dharmastenApi hIyate' iti // yatra prAguktaviSayAdAvityarthaH / yattu kAtyAyanenoktam -' anekArthAbhiyoge'pi yAvatsaMsAdhayeddhanI / sAkSibhistAvadevAsau labhate sAdhitaM dhanam' iti // * vyani., vitA, setu. mitAgatam / vyaka., pamA, vyata. " vAkyArthoM mitAvat / X vAkyArtho mitAvat /
Page #617
--------------------------------------------------------------------------
________________ nirNayakRtyam tadyatra duSTAzayatvasyAtyantadADharyAbhAvastadviSayam / prAcInavacaneSvivAtra prativAdinaH sarvApalApalakSaNadauSTyakathanAMzAbhAvAt kecidasya vacanasya putrAdideyapitrAdiRNaviSayatvaM vadanti tatraiva nAbhijAnAmi ityuttaratrayasya saMbhavAditi vadantaH / tanna samIcInam / svakRtaRNavivAde'pi vismaraNAdinottaratrayasya saMbhavAt putrAdeH pitrAdikRtaRNavivAde mithyaitaditi uttaramuktavato nihnavavAditve'pi sAdhitamAtrajJAnaprasaMgAcca / atha putrAdermithyaitadityuttaraM na saMbhavatItyucyate / maivaM vocaH / RNagrahaNakAle prabuddhasyAprabuddhasyApi mAtrAdivacanatastasaMbhavAt / atha nAbhijAnAmItyuttaramuktavati putrAdau sAdhitamAtralAbhavacanamityucyate / tarhi nAbhijAnAmItyuttaratrayaviSayakatvaM tasya parikalpyatAM kiM putrAdiviSayatvena | atha - "putrapautraiNaM deyaM nihnave sAkSibhAvitam' (yAsmR. 2 / 50 ) iti smaraNAt putrAdiviSayatvamityucyate / tarhi mithyaitadityukta putrAdiviSayatvaM na punaH nAbhijAnAmItyuktavatputrAdiviSayatvam / 'nihnave sAkSibhAvitam' iti smaraNAt / anye tvanyathA vyavasthApayanti / sarvArthadApanavacanaM 'pratijJAtArthAnAM madhye yadyekamapyarthamarthI sAdhayati tadA sarvAnetAnarthAnahaM dadAmi' ityevaM sAvaSTambhoktiyuktanihnavaviSayaM tadrahita - viSayaM tu sAdhitamAtralAbhavacanamiti / etadapyayuktam, 'nihnute likhitaM naikam' ityavizeSeNAbhidhAnAt / na ca chalodAharaNaparatvAdasya vAkyasya, tatsiddhaye sAvaSTambhanihnavaviSayatvamAsthIyata iti yuktam / sarvApalApacchalamAdAya vyavahArasamAptyabhidhAnAt tAvataiva vAkyasya chalodAharaNaparatvasiddheH / bhASAbalenaivoktaviSaye sarva dIpanAt anuvAdakaM ca nihuta ityAdivacanaM tatsamAnArthavacanadvayamapi syAt / na ca, 'anekArthAbhiyoge'pi yAvatsaMsAdhayeddhanI' ityAdi kAtyAyanavacanaparihArAyaiva mAzrIyata iti yuktam / tadvirodhasya RjumArgeNa parihRtatvAditi alamativistarakAriNA matAntaropanyAsanirAsena / * smRca. 120-121 (5) idaM ca bhAvitasyaikadezasyaikadezAntarA'vinAbhAve, ekadezavibhAvane'pi sarve dAsyAmIti vyavasthA - * vAkyArthoM mitAvat / 541 vizeSe ca / tatrAdyaM bhUtArthasaMbaddham / dvitIyaM chalasaMbaddhamiti / vImi. (6) [aparArka khaNDayati] tadanupapannam / 'sapaNavedvivAdaH syAt' ityanenAsya gatArthatApatteH / IdRzAvaSTambhasya paNAdanatirekAt / na ca paNasya rAjJA grahaNasya tvarthaneti bheda iti vAcyam / etAdRzabhedasyAprayojakatvAt / svapaNaM dApayedityetAvanmAtrasyaiva tadarthatvAt / pratijJAnurodhitvAt paNatvasya / nihnavamAtrasyAtra pratIteH sAvaSTambhanihnavaviSayatvakalpanAyA a prAmANikatvAcca / evaM nAradavAkye'pi / na ca tatra 'vyapalApinA' iti vizabdopAdAnAdavaSTambhasahitanihnavapratItiriti vAcyam / ananyathAsiddhatAtparyagrAhakAbhAve sAvaSTambharUpavizeSaparatvasya tatrAniyatatvAt / vAcaspaticaNDezvarau tvAhatuH -- tatraikadezasiddhirekadezAntarasiddhayavinAbhUtA / tadviSayaM yogIzvaranAradayorvacanaM tadatiriktaviSayaM tu kAtyAyanIyamiti / tadapyasat / nihnavopAdAnavaiyarthyAt / anihnave'pi tasya yuktiyuktatvAt / pratyavaskandanaprAGnyAyottarayorapyekadeze kAraNAdisAdhane tadvinAbhUtaikadezAntare kAraNAdisiddherdurvAratvAt / yattu vAcaspatinA aparArkoktasapaNa vivAdaviSayatvamasyAbhyupetya tadAhetyAdinA sapaNazcedityAdi tatra yogIzvaravaca eva saMvAditam / tena spaSTameva gatArthatvaM pradarzitamiti mahAn pramAdaH / vayaM tu 'chalaM nirasya' ityasya vidherheturayaM 'bhUtamadhyanupanyastaM' hatyupodvalakaH / yato bhUtaM tattvamapyanupanyastaM vyavahArato hIyate vAdiprativAdibhyAmanupanyastaM pramANato'sAdhite hIyate hAnimApnoti vyavahArato vyavahArarItyeti tasyArthaH / tadupapAdanaM 'nihnute likhitaM naikam' ityAdi / tasyApyayamarthaH / vAdinaH katipayAMze satyavAdino'nyAMze'pi satyavAditvasaMbhavAt prativAdi - nazca sarvApahnavavAdinaH katipayAMze mithyAvAditvanizvayAdanyAMze'pi tatsaMbhavAt sa sarvamarthaM nRpeNArthine dApyo dApayituM yogyo bhavati niruttaratvAt / evaM prAganivedito'rthinArtho bhUto'pi prAmANiko'pi na grAhyaH grahaNArho na / yadi tavAyamarthaH satyaH syAdbhASAyAmeva
Page #618
--------------------------------------------------------------------------
________________ 542 vyavahArakANDam niveditaH syAdityAkSepe'rthino'pi niruttaratvAt / tasmA | naiva tatvAnusaraNamityAha - 'arthazAstrAttu balavaddharmaduttaradAnasamaye pratyarthI rAjAdibhirevaM bodhanIyo yAva zAstramiti sthitiH' iti / idamapi prapaJcitaM prAk / tyevAMze tava mithyAtvanizcayastAvadevApahnotavyamanyatsaM- tasmAdasmanmate 'chalaM nirasya' ityAdyetadantapraghaTTakena chalapratipattavyam / kvacidapyaMze'nena bhavaduparisAdhite tava nirAsatatvAnusaraNAvazyambhAvapratipAdanamevaikavAkyatayA niruttaratvApatteH / evaM vAdyapi bhASAsamaye sAvadhAnena labhyate iti brUmaH / tvayA svIyaM yAvadasti sAdhyametadupari tatsarve smAraM smAraM lekhanIyaM, anyathA tadaMze niruttaratA tavApadyeteti bodhanIyaH / evaM sAkSiNo'pi pramAdAdibhyaH pracyAvanIyAH / tathA satyanAyAsena tatvAnusaraNaM bhavati / tacAvazyakaM anyathA divyAdinA tatvAnusaraNaM kartavyaM syAditi sarvathA tattvAnusaraNenaiva vyavahAraparyavasAnaM vidheyamiti chalaM nirasyetyasyaiva vidheH sarvo'yaM zeSo na svatantro vidhiryena dApanaM sarvasya vidhIyeta, anivedita - grahaNaM vA pratiSidhyeta / nAradavAkye'pi deyaM dAnayogya - mityevArthaH / na caivaM 'dApya' ityAdInAmAnarthakyameva syAditi vAcyam / yato laukikapramANAvaSTambhenaivameva pratibhAti / tasmAttattvAnusaraNAyAnyatarasmAdIdRziH viSaye divyameva grAhyaM iti atra tAtparyAt / kAtyAyanAdi vacanAnAmapyatraiva tAtparyam | 'RNAdiSu vivAdeSu' ityato'pyayamevArthI dRDhatAmupaiti / yataH pramANapratijJAvisaMvAde nizcayAbhAvastatastatvAnusaraNAya pramANAntarAdara Avazyaka iti / ata evAha sAhasAdau pratijJAtArthaikadezavibhAvane'pi naikadeze pramANAntarAnusaraNam / sAhasino hi rAjadaNDamAtraM na pratyarpaNaM kasmaicit / yadyapi caurye pratyarpaNamasti / tathApi katipayacauraH sarve dApyata. iti loke prasiddhataratvAdyadi madgRhAttAvadiyacauryeNa gatamasya ca savidhe pramANapramitamiyadastIti caurAbhiyoktA sAdhayati tadA tata eva sarva labhate / yadi tvanaSTamapi kiyannaSTasAdhanAvaSTambhena labdhumupanyasyati tarhi mithyAvAditvAnnASTika eva daNDyo bhavati ityapi loke prasiddhataram / anenaivAbhiprAyeNAha kAtyAyanaH'sAdhyArthAMze'pi gadite sAkSibhiH sakalaM bhavet / strIsaGge sAhase caurye yatsAdhyaM parikIrtitam' iti // tattvAnusaraNaM smRtyorvirodhe kathaM syAdityapekSAyAmAha - ' smRtyorvirodhe nyAyastu balavAn vyavahArataH iti / vyAkhyAtaM caitatprAgeva / arthazAstradharmazAstrayorvirodhe dharmazAstrAnusaraNe vyapra. 99,101 - 102 nAradaH ekadezavibhAvitanyAyaH * anekArthAbhiyuktena sarvArthavyapalApinA / vibhAvitaikadezena deyaM yadabhiyujyate / / (1) tadapi sAvaSTambhamithyottaraviSayam / apa. 2 / 20 (2) ityanekavacanavirodhena yatraikagrahaNamanyagrahaNAvyabhicAri tadviSayaM vyAkhyeyam / tadyathA, suvarNAdyanekavastusahitaM pAtraM caureNa gRhItaM, tatraikadezasyApi suvarNAdyanyatarasya vibhAvanena sarvameva deyam / rAjadaNDaviSayaM vA aparAddhatvAt sarvameva rAjJA grAhyaM, svayaM yatra vAdI tathAGgIkaroti tadviSayaM vA / taduktam-'sapaNazcedvivAdaH syAttatra hInaM tu dApayet' / ekadezavibhAvanenApi sarva deyamiti yatra paNaH / X smRsA. 120-121 sottaraMparAjitadaNDAdi vivAde sottarapaNe dvayoryastatra hIyate / sapaNaM svakRtaM dApyo vinayaM ca parAjaye // * smRca., vyapra. vyAkhyAnaM ' nindute likhitaM naikaM' iti yAjJavalkyavacane (pR.540-541) draSTavyam / pamA. smRcagatam / X vyaci smRsAvadbhAvaH / (1) vyamA. 311 rvArthavya (rvadravyA); apa. 2 / 20; vyaka. 101; smRca. 1203 smRsA. 120 ktena (teSu) yadabhi (tadapi ); pamA 203 nA (nAm ); vyaci. 77 yuktena (yogeSu) yadabhi (tadapi ) : 97 yuktena (yoge tu) vyapa (zca pra ) yadabhi ( tadapi ); vyani.; nRpra. 17 vyaklApinA ( mapalApinam ); sau. 92 vyapra. 99 yuktena (yoge tu ); prakA. 76; samu. 66 viSaya. 9 vyapravat . (2) nAsaM. 115; nAsmR. 115 paNaM svakRtaM ( eva hi paNa ); abhA. 5 nAsmRvat; vyamA 284 nayaM (neyaH); smRca. 123 ye (yaH); pamA 204 sa pa ( svapa); vyaci 7 vyamAvat davi. 353Ne (de ) nayaM ca parAjaye (neyazcAparAjitaH); nRpra. 17
Page #619
--------------------------------------------------------------------------
________________ 543 nirNayakRtyam (1) idAnIM sottaranirNaya ucyate / atra tAvatpaNo- sarveSvarthavivAdeSu vAkchale nAvasIdati / panyAsa eva nirUpyate yena dhanikenarNikapArzve dravyaM / pazustrIbhUmyRNAdAne zAsyo'pyarthAnna hIyate // labhyaM tena dravyaprArthanamAtraiva bhASA karaNIyA / taM copa- svayamabhyupapanno'pi svacaryAvasito'pi sana / nyasyati vAdI (1) / tadA bhaassaayaamdhikpraarthnaadossH| kriyAvasanno'pyarheta paraM sabhyAvadhAraNama // ato yadA prativAdI satyArthe'pi tasya mithyottaraM . (1) atrAvasannAstrayobhihitAH / ekaH svayamabhyupadadAti / tadA dhanI svasatyAvaSTambhakharIkaraNAthai RNi- pannaH svamukhena prAptAvasAyaH / dvitIyaH svacaryAvasannaH kasyAmarSAdadhikadravyavAhanArtha ca tRtIyapAde sthitaH kUTalikhitasAkSiprapaJcana prapaJcakaraNena svakIyaduSTapaNamupanyasya kriyopanyAsamapi karoti tadA eSa vAdinaH caryayA duzcaritreNAvasannaH / tRtIya uddiSTasAkSibhikriyopanyAsakAlaH / prativAdyapi yadA asantamevAmiyogaM revAvasAyaM prApitaH / ayaM trividho'pyavasanno rAjJA dattamAtmano jAnAti tadA bhASAnantarameva mithyottaraM svecchayA vidhUtya daNDanIyaH? kiM tarhi ? paraM datvA tasyaivottarasyAvaSTambhanizcayArtha vAdinaH svAmarSAt sabhyAvadhAraNaM so'pyarheta / kimuktaM bhavati? yAvatsabhyaisAkoTanadravyavAhanArtha paNopanyAsaM karoti eSa prati- daNDAvadhAraNaM na nigaditaM tAvanna dhAraNIyo'sAviti / vAdinaH paNopanyAsakAlaH / atra ca yaH paNo vAdi abhA.27 prativAdinorekatareNApi roSAmarSAdupanyastaH sa sottara- (2) svayamabhyupapannaH svayamaGgIkRtaparAjayaH / svazabdenocyate / tena saha yo vAdaH sa sottrpnnH| caryAvasitaH svaceSTayA vaivarNyasvedakampAdikayA parAjitatasmin vivAde sottarapaNe ya eva kazciddhIyate avasAyaM tvena jJAtaH / kriyAvasannaH kriyayA sAkSidivyAdikayA prApnoti sa eva hi parAjayeNa mithyAvAditvAt dviguNaM praaptaavsaadH| *vyaka.101 daNDaM ca rAjJAtmane dApya iti / atra zloke kecidevaM sabhyaireva jitaH pazcAdrAjJA zAsyaH svazAstrataH / pAThAntaraM paThanti yathA 'sa paNaM svakRtaM dApya' iti / jayine cApi deyaM syAdyathAvajayapatrakam / / evamapyatra na kiMciduSyata iti / yato dyUtena dyUta tatra vyavahAre yaH kazcitprAptAvasAyo bhavati sa kArayordvayorapi parasparaM dIvyatorya eva parAjayaM prApnoti sa sabhyaH prakaTitadaNDo nigaditadaNDa ityrthH| rAjJA eva paNaM dadAtItyeva na kiMcidbhrAntam / abhA.5 zAstrAnusAravacchAsyaH / yazca prAptajayo bhavati tasmai jaya(2) sottarasya vizeSa ucyate / vivAde sottarapaNe / patraM dAtavyamiti / ___ abhA.27 viruddho vAdo vivAdaH, anyo'nyathA bravIti anyazcAnyathA / dvayoH sottarapaNayoryastatra hIyate parAjIyate sa paNaM ___x vyAkhyAsaMgrahaH sthalAdinirdezazca vAdahAniprakaraNe (pR.203) drssttvyH| svakRtaM dApyaH yena daza kRtaM sa daza, yena viMzatiH sa ___ * vyaci., vyata., candra., setu. vyakagatam / viMzatimiti / kiM ca vinayaM ca parAjaye / tasmin vyavahAre parAjaye yaH zAstrokto daNDaH taM ca / ekasya patrasaMyutam (jayapatrakam ); nRpra.17 dhye yat (dhyasthaM) saMyusottarapaNatve'pyanenaiva gatArthatvAnoktam / nAbhA.15 tam (tramuttaram ); vitA.83 jayi ... tam (jetre sajayapatrakam); prakA.76 smRcavat ; samu.66. jayapatradAnaM, chalaparAjayaviSayaH, trividhaSarAjayanirNayakramaH (1) nAsmR.2141; abhA.27; vyaka.1017 vyaci. madhye yatsthApitaM dravyaM calaM vA yadi vA sthirm| 95 vyata.299; candra.167; vyasau.91 ta (tu); setu. pazcAttatsodayaM dApyaM jayine patrasaMyutam / / 115 vyasauvat . vina (nirNa); candra.103 ca parAjaye (caiva rAjani); prakA (2) nAsmR.2143, abhA.27 jitaH (damaH) kam 77; samu.67 parNa (dhana); vivya.2 krameNa kAtyAyanaH. (travat); vyaka.101 pU.; vyaci.95 reva jitaH (ravadhRtaH) * (1) ap.2|84 calaM (caraM) patrasaMyutam (jayapatrakam ); pU. vyata.229 (sabhyairavadhRtaH pazcAt sa zAsyaH zAstra mArgataH) smRca.120 pyaM (pyo); pamA.200; smRci.59 (%) | pU. setu.115 vyacivat , pU.
Page #620
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam ___ vyavahAramAtRkAprazaMsA pradadyAjjayine lekhyaM jayapatraM taducyate // vyavahAramukhaM caitatpUrvamuktaM khayaMbhuvA / sAdhayetsAdhyamartha yaccatuSpAdAnvitaM ca yata / mukhazuddhA hi zuddhiH syAdvyavahArasya nAnyathA // rAjamudrAnvitaM caiva jyptrkmissyte+|| yo'yaM vyavahAramAtRkA nAmAdhyAya upalakSita eta- yavRttaM vyavahAre tu pUrvapakSottarAdikam / tsarva vyavahArANAM mukham / sarvavyavahArArthavyApitvAt / kriyAvadhAraNopetaM jayapatre'khilaM bhavet + / ' svayaMbhuvA brahmaNA'bhihitamanayA pratyagrIkRtavyavahAramukha- aparAdhAnurUpaM tu daNDaM ca parikalpayet // zuddhiH syAt / mukhazuddhau tu zuddhirvyavahArasya svayaMbhuvA evaM zAstroditaM rAjA kurvannirNayapAlanam / kIrtiteti / abhA.28 vitatyeha yazo loke mahendrasadRzo bhavet // aivaM pazyan sadA rAjA vyavahArAn samAhitaH / sAkSilekhyAnumAnena prakurvan kAryanirNayam / vitatyeha yazo dIptaM pretyApnoti triviSTapam / / vitatyeha yazo rAjA badhnasyApnoti viSTapam / / evamanena proktakrameNa saha nityameva yathArthAdhikaraNe sarvApalApaM yaH kRtvA mitho'lpamapi saMvadet / sAtparyato'rthAn tathA dharmAdhikaraNe adhikataratAtparyataH sarvameva tu dApyaH syAdabhiyukto bRhaspatiH / / ekacitto rAjA vyavahArAn pazyet / iha loke yazo kAtyAyana: dIptamiti / bhuvanaM prakAzaM vitatya vistArya anena mahatA anekArthAbhiyoge'pi yAvatsaMsAdhayeddhanI / puNyasaMcayenopArjitaM paralokatriviSTapaM svarge sthAnaM zAzvataM _* vyAkhyAsaMgrahaH sthalAdinirdezazca lekhyaprakaraNe (pR.365) prApnoti / abhA.19-20 draSTavyaH / bRhaspatiH + sthalAdinirdezaH lekhyaprakaraNe (pR.365,366) drssttvyH|| samyanirNayaparyavasAnaM jayapatradAnaM daNDazca x sthalAdinirdezaH darzanavidhau (pR. 98) draSTavyaH / rojJA yatnena kartavyaM saMdigdhArthavicAraNam / (1) vyaka.7 dRzo (civo); smRca.123 vyakavat ; trayastatropacIyante hAnirekasya jaayte|| pamA.219; smRci.7ndrasadRzo (ndraH so'cirAt); nRpra.17 'jetApnoti dhanaM pUjAM jito vinayanigraham / savi.502 zAstroditaM (sabhyairdivA) 4 (yA) zeSaM vyakavat / vyapra.93 vyakavat ; prakA.77 vyakavat / samu.67 nirNa jayaM dAnaM damaM rAjA sabhyAH punnymvaapnuyuH|| (vina) zeSa vyakavat. pretijJAbhAvanAdvAdI prADvivAkAdipUjanAt / (2) smRca.123; pamA.219, savi.503 rvan (yAt); jayapatrasya cAdAnAjayI loke nigadyate // vitA.94 rAjA braTana (rAjyaM vRddha) : 831 kArya (nyAya) pUrvottarakriyAvAdanirNayAnte yadA nRpH| badhna (vRtra); prakA.77; samu.67. (3) vyamA.311 tho (thyA) pyaH (pyaM) dami (diti); (1) nAsmR.2144; abhA.28. (2) naasN.1|65 pretyApnoti tri (badhnasyApnoti); nAsmR. smRca.120; prakA.76 lApaM (lambha); samu.66, vivya.10 tho (thyA). 1174; abhA.19, ap.2|1 sadA (svayaM) pretyA... pam / (4) mitaa.2|20 vyamA.312 ge (go) sAdhitaM (zakrasyaiti salokatAm ); smRca.123 pretyA...pam (zaka (nAdhika); ap.2|20; vyaka.118 nI (nam); smRca.1213 syaiti salokatAm ); savi.502 taM (ptaH) pretyA ... pam vira.48 'pi (ca); pamA.203 'pi (tu) saMsAdhayeddhanI (indrasyati salokatAm ); byapra.93 zyan (zyet) dIptaM (sAdhayate dhanam) taM (tA); vyaci.27 'pi (tu); vyani. (loke); prakA.77 smRcavat ; samu.67 smRcavat . vyacivat ; nRpra.17 pUrvArdhaM pamAvat ; vyata.218 byaci. (3) smRca.123; prakA.77; samu.67. (4) smRca. 123; samu.67. vat ; candra.21:127,128 vyacivat ; vyasau.37 (5) shunii.4|773-774, vyaka.102; vyaci.97; vyacivat / vyapra.98 vitA.107; setu.111 nam (ne) smRci.60 vyata.230% vyasau.92, vyapra.92 ke ( prakA.76 samu.66 sAdhitaM (nAdhika); vivya.10 'pi (ca) setu.125 cA (vA). sAdhitaM (nAdhika).
Page #621
--------------------------------------------------------------------------
________________ nirNayakRtyam 545 sAkSibhistAvadevAsau labhate sAdhitaM dhanam // jJeyA sA pratipattistu tasyA? vinayaH smRtaH / / evaM dharmAsanasthena smenaivaa'vivaadinaa| iti yo daNDo'bhihitaH sa eva mithyAbhiyoge'pi svayaM kAryANAM nirNayo dRzyo brAhmaNaiH saha naanythaax|| tatpratipadyamAnasya bhvtiityvgntvym| smRca.122 vyavahArAn svayaM dRSTvA zrutvA vA praaddvivaaktH| 'tIrNapratijJo vijayI mithyAvAdI vihIyate / / jayapatraM tato dadyAt parijJAnAya pArthivaH // jitaH sa vinayaM dApyaH zAstradRSTena karmaNA / siddhenArthena saMyojyo vAdI satkArapUrvakam / / yadi vAdI nirAkAGkSaHsAkSisatye vyvsthitH|| lekhya svahastasaMyuktaM tasmai dadyAttu pArthivaH + // 'jitaM tu daNDayedrAjA jetuH pUjAM pravartayet / 'nirastaM likhitaM yattu tacca sabhyo vinAzayet / ajitA api daNDyAH syurvedazAstravirodhinaH / / pazcAtkArakriyA vA'pi nirasyeta na saMzayaH / / "jetuH pravartate pUjA gandhamAlyAmbarAdinA / / nirastA tu kriyA yatra pramANenaiva vAdinA / saMgrahakAraH pazcAtkAro bhavettatra na sarvAsu vidhIyate // uktaprakArarUpeNa svamatasthApitA'pi vA / dAsastrIbhUgRhArAmalekhakAnAM praajye| rAjA parIkSya sAkSyaizca sthApyau jayaparAjayau / / eteSveva sadA deyaH pazcAtkArastu pArthivaiH // yo yathoktAnyatamayA kriyayA'rtha prasAdhayet / pazcAtkAro nirNayAntarakriyA jayapatrAdikA, pramANaM bhASAkSarasamaM sAdhyaM sa jayI parikIrtitaH / / sAkSyAdi / eteSvevetyupalakSaNaM, anyatrApi ziSTai asAdhayansAdhayitvA viparItArthamAtmanaH / staddAnAt / vyaci.98 dRSTakAraNadoSo vA yaH punaH sa parAjayI / vyAsaH * vyAkhyAsaMgrahaH sthalAdinirdezazca sAkSiprakaraNe (pR.346) 'nihate tu yadA vAdI svayaM tatpratipadyate / draSTavyaH / * asya vyAkhyAnaM 'nihate likhitam' iti yAjJavalkyavacana (1) vyamA333. (2) smRca.120pamA.199;smRci. vyAkhyAsu (pR.539) drssttvym| x sthalAdinidezaH darzanavidhI 59pU., nRpra.16 jitaM tu (vijitaM) pR. savi.219 pU. vitA. (pR.105) drssttvyH|+sthlaadinirdeshH lekhyaprakaraNe (pR.368) 83 pU.; rAkau.441 varta (kalpa) pU.; prakA.76; samu.66. drssttvyH| vyAkhyAsaMgrahaH sthalAdinirdezazca lekhyaprakaraNe (3) smRca.120; smRci.59, nRpra.18, savi.219 (pR.369) draSTavyaH / te (yet) jA (jAM) nA (bhiH) smRtiH; prakA.76; samu.66. (1) vyasau.93 . (2) vyaka.102 tacca sabhyo (tattu sayo) vA'pi (kAryA); vyaci.97. (4) smRca.120 pi vA (kriyA) sAkSyai (sabhyai); pamA. (3) vyaka.102 eteSve (tattathai); byaci.98, vyasau.13. 199, nRpra.16 smRcavat ; savi.219 tApi vA (tAH (4) vyaka.101, smRca.122 hute (have) yadA (yathA) kriyAH) sAkSyai (satyai); prakA.76; samu.66. stu (zca); pamA.202 | (); dIka.32 tu yadA (ca svayaM) (5) smRca.120; pamA.199; nRpra.16; savi.219) sA (saM) vinayaH (niyamaH); vyaci.96 hute (have) | (dha); prakA.76; samu.66. (6) smRca.120 dR (du); pamA.199 nRpra.17 tatpra (tu pra) | () smaraNam ; vyasau.92 syA? yitvA (yanvA) jayI (jitaH); nRpra.16; savi.219; prakA. vinayaH (trArtha niyamaH); prakA.77 hute (have); samu.67. 234, samu.66 yitvA (yanvA). mya. kA.60
Page #622
--------------------------------------------------------------------------
________________ punAyaH manuH dharmatastIritam / 'pAra tIra karmasamAptau' iti curAdau anibartanIyaM kAryam paThyate / zAstravyavasthAnirNItam / anuziSTaM daNDaparyantatA 'tIritaM cAnuziSTaM ca yatra kacana yadbhavet / ca nItaM syAt tatkRtamaGgIkuryAnna punarnivartayet etaccAkRtaM taddharmato vidyAnna tadbhayo nivartayet // kAraNAt / ataH kAraNakRtaM nivartayedeva / mamu. . (1) yatra kacana rAjAdhikaraNe vyavahArapadaM tIritam nivartanIyaM kAryam 'pAra tIra karmasamAptau' nizcitam / asau yatra prayuJjIteti amAtyAH prADvivAko vA yatkuryuH kaarymnythaa| na kevala vAcA setyoktam / yAvada anuziSTaM, daNDa tatsvayaM nRpatiH kuryAttAna sahasraM ca daNDayet // praNayanaM kRtam / tadrAjA kRtameva vidyAnna punarnivartaye (1) dhanagrahaNasaMbandhena pUrva niHsvIkaraNaM, ayaM tu dantareNa dviguNa daNDam / yathAha-'dviguNa daNDamAsthAya | nimittAntareNAjJAnAdinA / amAtyo rAjasthAnIyAdiH / tatkArya punaruddharet' iti| *medhA. taM sahasraM ca daNDayet / gargazatadaNDanavatsamudAyena (2) yatpunarmanuvacanaM 'tIritamityAdi tad Arthi | vaakyprismaaptiH| medhA. pratyarthinoranyataravacanAd vyavahArasyAdharmato vRttatvA (2) amAtyaH senaaptyaadiH| anyathA kuryurutkozaGkAyAM punardviguNadaNDapratijJApUrvakaM vyavahAraM pravartayet , cAdinA / kuryAd vyavasthApayet / sahasramityalpaviSaye na punardharmato vRttatvanizcaye'pi rAjJA lobhAdinA pravarta- sahasrapaNa vivAde / adhike tvdhikm| mavi. nIyaH ityevaMparam / yatpunarnupAntareNApi nyAyApetaM (3) rAjAmAtyAH prADvivAko vA vyavahArekSaNe kArya nivartitaM tadapi samyak parIkSaNena dharye pathi | niyukto yadasamyagvyavahAranirNayaM kuryustatsvayaM rAjA sthApanIyam / 'nyAyApetaM yadanyena rAjJA'jJAnakRtaM bhvet|| kuryAt paNasahasraM tAn daNDayet / idaM ca utkocadhanatadapyanyAyavihitaM punAye niveshyet|| iti smrnnaat|| grahaNetaraviSayam / utkocagrahaNe .'ye niyuktAstu' mitaa.2|306 / ityuktatvAt / (3) 'pAra tIra karmasamAptau iti niSThApratyaye ruupm| (4) sahasraM paNAn / daNDavyavahAre'nuktasaMkhyeyAyAHtena nirNIya parisamApitamityarthaH / anuziSTaM sAkSibhi- | saMkhyAyAH paNagatatvena paribhASitattvAt / vyapra.91 . ruktam / yatra kacana grAmAdisabhAyAm / +vyaka.102 yAjJavalkyaH (4) tatstrIkRtatvAdinivRttihetvabhAvaviSaya evotsarga punAyasthAnAni, punAya viSayazca mAtramiti mntvym| +smRca.129 | nRpeNAdhikRtAH pUgAH zreNayo'tha kulAni ca / . (5) yatra kvacit RNAdAnAdivyavahAre yatkArya ___x maca., bhAca. mmugtm| * mavi. medhAgatam / +myaci.,vyata.,nanda. vyakavat / pamA. smRcavat / (1) msmR.9|234, zunI.41771-772 vyaka. (1) msmR.9|233, mitaa.2|306 yadbhavet (vidyate) 103 yat (ye) ca (tu); smRca.130 tyAH (tyaH) yatkuryuH vidyAnna tadbhUyo (jJeyaM na tatprAzo); ap.2|305 (=) (yaH kuryAt ) ttAn (ta); pamA.212 tyAH (tyaH) zeSa vyakamitAvat ; vyaka.102, smRca.129 tI (ti); pamA.214; vat ; vyaci.100 vyakavat ; davi.352 amA (svAmA) ko vyaci.98 yet (te); vyata.231 yadbha (saMbha); savi.500 vA (kAzca) zeSa vyakabat ; savi.501 yatkuryuH (yaH kuryAt); vyapra.90, vitA.830 cA (bA) zeSaM mitAvat ; setu. vyasau.93 vyakavat ; vyapra.91 vyakavat ; vitA.92myakavat / 126 thA (dvA); prakA.81 smRcavat samu.71. prakA.44 smRcavat / samu.71 smRcabat. 1 kAra. 2 satyairukta. 1 arthatastu. 2 NAprajJA.
Page #623
--------------------------------------------------------------------------
________________ punAyaH pUva pUrva guru jJeyaM vyavahAravidhau nRNAm * // / nyAyAbhAsatve sati vidhaatvyH| smRca.129 durdRSTAMstu punadRSTvA vyavahArAnnRpeNa tu / (5) yattu lobhapramAdAdinA duSTasAkSisabhyairnirNItaM , sabhyAH sajayino daNDathA vivAdAdviguNaM dmm|| tatra dUSaNe pramANa siddhe punarvicAraNIyameva / yadAha (1) yazcAyaM vyavahAramArga uktaH tatra sarvasminnevAyaM yAjJavalkyaH -durdRSTAMstviti / vyaci.99 rAjAzrayaH sAdhAraNo vidhiH-duISTamiti / prAgasyokta- (6) Adyatuzabdena prAmANikatayA'vadhAritaiH sabhyaitvAt punarArambho rAjJaH svayaM draSTatvena prytnaatirekaarthH| dRSTe punadarzanasabhyadaNDayorvyavacchedaH / dvitIyatuzabdena vishv.2|308 kapaTaparAjitasya daNDo vyvcchidyte| *vImi. (2) rAgalobhAdinA anyathA vyavahAradarzane daNDa- nyAyyanirNaye haThAtpunAyavAdino daNDaH mAha-durdRSTAMstu iti / durdRSTAn smRtyAcAraprAptadharmo- 'yo manyetAjito'smIti nyAyenApi parAjitaH / llaGghanena rAgalobhAdibhirasamyagvicAritatvenAzaGkaya- tamAyAntaM punarjitvA dApayed dviguNaM damam // mAnAn vyavahArAn punaH svayaM rAjA samyag vicArya | (1) yathA vijito daNDayo mithyAbhidhAnAt , tathaiva, nizcitadoSAH pUrvasabhyAH sajayinaH pratyekaM vivAdapade yo manyeteti / saSTArthaH shlokH| vizva.21309 yo damaH parAjitasya tadviguNaM dApyAH / aprAptajetR- (2) nyAyato nirNItavyavahArasya pratyAvartayiturdaNDadaNDavidhiparatvAdvacanasya 'rAgAllobhAdi'tyAdinA zlo- mAha-yo manyeteti / yaH punAyamArgeNa parAjito'pi kenApaunaruktyam / yadA punaH sAnidoSeNa vyavahArasya auddhatyAnnAhaM parAjito'smIti manyate tamAyAntaM kUTadudRSTatvaM jJAtaM tadA sAkSiNa eva daNDayA na jayI nApi lekhyAyapanyAsena punardharmAdhikAriNamadhitiSThantaM dharmeNa sabhyAH / yadA tu rAjAnumatyA vyavahArasya duiSTatvaM jJAtaM punaH parAjayaM nItvA dviguNaM daNDaM dApayet / mitA. tadA sarva eva rAjasahitAH sabhyAdayo dnnddniiyaaH| (3) dviguNadamAGgIkAre satyeva tadIyo vyavahAraH 'pAdo gacchati kartAraM pAdaH sAkSiNamRcchati / pAdaH punardraSTavyo nAnyatheti taatpryaarthH| apa. sabhAsadaH sarvAnpAdo rAjAnamRcchati // iti vacanAt / (4) atra vyavahArasamApteranyathAtvAsaMbhavAt punaetacca pratyekaM rAjAdInAM doSapratipAdanaparaM na puna- AyAntaramapi prAGnyAyaparAjita eva aGgIkRtadaNDena rekaikasyaiva pApapUrvasya vibhAgAya / yathoktam --'kartRsama- daNDya ityAha yAjJavalkyaH -yo manyeteti / evaM sadaNDaH vAyiphalajananasvabhAvatvAdapUrvasya' iti / mitA. punAyaH / sanRpottarasabhAyAmeva nRpasyaiva daNDane (3) 'sabhyAH pRthak pRthagdaNDyAH vivAdAdviguNaM 'dhikArAnnaparahitAyAM tUttarasabhAyAM daNDarahitaH punAyaH damam' ityuktaM taddhanavivAdaviSayam / idaM tu tadvyati- kaaryH| daNDAMzasya nRpaikakAryatvAt / uttarasabhayA ca pUrvariktaviSayamiti na paunaruktyam / +apa. sabhAto jyAyasyA bhavitavyam / sabhyAnAM jyAyastvatAratamyaM (4) evamasaMtoSamAtreNa punAyaH prakRtasya nirNayasya nirgata nirNayaprakaraNe darzitam / nRpasabhAdRSTasya kudRSTatva* vyAkhyAsaMgraha H sthalAdinirdezazca sbhaaprkrnne(pR.40)drssttvyH| zaGkAyAM tu prakRSTanRpAntarasabhAyAM punaayH| tathA ca xpamA. mitAgatam / + zeSaM mitAgatam / * zeSaM mitaagtm| (1) yaasmR.2|305; vishv.2|308 TAMstu (STaM tu) rAn / (1) yaasmR.2|306;apu.227|65:259817 vizva . (raM) dAvi (dadvi) damam (pRthak ); mitA.; ap.2|304 2 / 309 yAntaM (gataM); medhaa.8|2 pU. mitA.; ap.2|305, (samyagdRSTvA tu durdRSTAnvyavahArAnnapeNa tu) damam (pRthak ); vyaka. smRca.129 pamA.213 vasiSThaH byaci.100 tamAyAntaM 103, smRca.129; pamA.213, vyaci.99 vAdA | (sabhAyAM tu); davi.352 dApa ...NaM (dviguNaM dApayet ) tamA(dhAya); davi.351; vyata.231; savi.53 dAvi (dadi): yAntaM (sabhAyAM taM); savi.500; vyasau.93 dApa 499 dRSTvA (dRSTaiH) dAvi (dadi); vyasau.93 stu (zca); ... damam (dviguNaM dApayeddhanam ); vImi.tamAyAntaM (taM sabhAyAM); vImi. damam (pRthak ); vyapra.90% vyau.165, vyama.110% vyapra.90 tamAyAntaM (sabhAyAM taM); vyau.165vyama.11. 'vitA.27 sajayino (saMjapino) damam (pRthak ) utta. rAkau. | yenApi (yato'pi) yAntaM (yAta); vitA.830; rAko.495, 495, setu.127 dAd (de); prakA.81; samu.71. | prakA.82; samu.71.
Page #624
--------------------------------------------------------------------------
________________ 548 vyavahArakANDam smRtyantaram -'nyAyApetaM yadanyena rAjJA'jJAnakRtaM bhavet / tadapyanyAyavihitaM punarnyAye nivezayet // yat punaH pitA mahoktam-'grAme dRSTe puraM yAyAt pure dRSTastu rAjani / rAjJA dRSTaH kudRSTo vA nAsti tasya punarbhavaH' // iti tatpUrvasabhAtaH prakRSTasabhAntarAlAbhaviSayam / smRca. 129 (5) tatvata: parAjito'pi tAttvika sAkSyAdidoSamAzaGkaya vicArasyAsamyaktvaM manvAnastaddoSaM nirUpAkhyatvenAvadhArya vivAdapadAddhanAt dviguNaM daNDo dApyaH / vyaci. 100 (6) pUrvavicArakasya prAmANikatvasaMzayenA'jito'smIti yo nyAyena parAjito'pi san manyeta, taM paro vAdI punarjitvA vivAdapadAd dviguNaM damaM dApayedityarthaH / vImi. nAradaH nyAyyanirNaye'pi punarnyAyavAdinaH paNaH 'tIritaM cAnuziSTaM ca yo manyeta vidharmataH / dviguNaM daNDamAsthAya tatkArya punaruddharet // : (1) atra tIritAnuziSTazabdau dvAvapyetau smRtitantrasAmayikau / upadezAtprakramAcca tayoH sArthakatvamidam / yat tIritamityuktaM, tadvyavahArasya caturthapAdanirNayAvasare vAdiprativAdinoH sabhyairekavAkyatayoccaritajayaparAjayazabdamAtra prakaTIkRta nirNayaM, etattIritamityuktam / anuziTaM punarucyate, yatsabhyaireva tadanantaramaparAdhasArAsAraparyAlocanayA niSTaGkitaM nigaditadaNDaM tadanuziSTam | tathA hi, 'uddiSTajayazabdaM yattattIritamihocyate / uddiSTAddattadaNDaM ca anuziSTaM kudRSTake' // etannirNayasya svarUpamAsthAnadvayaM, asminnigadasthAnadvayaM, asminni (1) nAsaM. 156 taH (NA); nAsmR. 1 / 65; zunI. 4 / 769-770 (dviguNaM daNDamAdAya punastatkAryamuddharet); abhA. 17 nAsaMvat ; meghaa.8|2(= ) utta.: 9 233 utta. mitA 2 / 306 ca (vA); apa. 218 0 smRtyantaram : 2 / 305; vyaka. 102, smRca. 129 tI (ti); smRsA. 84:122 cAn ( cArtha); pamA. 213 nAsaMvat; dIka. 56 manyeta vi (na manyeta); vyaci. 10,98; davi. 353 tatkAryaM punaru (tayaitatkAryamu ); vyata. 231 sthA (dA); candra. 103 tatkA... reta (punarvAde niyojayet ); vyasau. 93 vidharmataH (na karmavit ) rathA (dA) tatkAryaM punaru ( punastatkAryamu ) ; vitA. 91 cA (vA); setu. 126 sthA (do); prakA.81 tI (ti); samu. 71. gadasthAnadvaye ekatamapradeze'pi sthitvA ya evAtmAnaM vivarmaNA kunyAyena parAjitaM manyeta, sa eva tatra sthita eva / rAjakule dviguNaM daNDaM svamAsthAya uttarakaraNaM coddizya tatpurataH tatkArya punaruddharediti / abhA. 17-18 (2) tIritaM sAkSilekhyAdinirNItamanuddhRtadaNDam / anuziSTamuddhRtadaNDaM daNDaparyantaM nItamiti yAvat / mitA. 2 306 apa. 2 / 306 tam / (3) yattasya parAjaya hetu likhitaM tIritam / yacca tasya daNDanaM tadanuziSTam / (4) vidharmataH dharmazAstravirodhato jAtamiti yo vivAdI samyanirNItamapyauddhatyAnmanyata ityrthH| smRca.129 tIritaM nirNItam / anuziSTaM pareSu pratipAdi+ smRsA.84 (6) tIritaM samApitam / nirNayaparyantaM prApitamiti yAvat / 'pAra tIra karmasamAptau' ityasya niSThAntaM rUpam / anuziSTaM arthipratyarthinau prati kathitaM jayapatrecAropitam / vidharmato dharmaviparItam / kudRSTamiti 1 yAvat / yo'rthipratyarthinoranyataro manyeta sa parAjayanimittaM daNDaM dviguNamAdAyAGgIkRtya tatkArye punaruddharet catuSpAdyavahArapravartanena nirNAyayet / kunirNayinAM daNDa: vyapra. 90. durdRSTe vyavahAre tu sabhyAstaM daNDamApnuyuH / na hi jAtu vinA daNDaM kazcinmArge'vatiSThate // (1) durdRSTe vyavahAre antaHkaraNena punarvicArite kRte vAdiprativAdinoryasyaivAvasAyo, bhavati sa eva dviguNaM daNDaM prApnuyAditi / taddaNDahetuzcAtraivAyamuktaHna hi jAtu ityAdi / XabhA. 18 (2) tatra kuMkRtatve siddhe prAGnyAyadraSTRRNAM daNDamAha nAradaH - duI iti / ayaM ca sabhyAnAmeva daNDo jeturdurdarzanAprayojakatve veditavyaH / prayojakatve tatra tasyApi daNDaH / smRca. 129 * vyaci abhAgatam / + candra smRsAgatam / X nAbhA abhAvat / (1) nAsaM. 1 / 57 staM (stat) NDaM (NDAt ) ; nAsmR. 1166; zunI. 4 / 772 utta; abhA. 183 vyaka. 103 smRca. 129 staM (ste ) NDaM (NDAt ); vyaci. 100; vyasau . 93; vyapra. 91; prakA.81 smRcavat samu. 71 smRcavat .
Page #625
--------------------------------------------------------------------------
________________ punAyaH 549 punAyAhoM vyavahAraH rAjJA pratyakSadRSTAni suhRtsaMbandhibAndhavaiH / asAkSikaM tu yad dRSTaM vimArgeNa ca tIritam / prAptadviguNadaNDAni kAryANi punaruddharet // asaMmatamataidRSTaM punardarzanamarhati // ayaM zlokaH atrAprastuto'pi mUlagranthaM dRSTvA likhitH| (1) yadA pUrvavijayasya yathArthatve pramANaM nAsti yAni kAryANi rAjJA svayaM pratyakSadRSTAni kRtAni, yAni tadA vyavahArAntaramapi karotyeva / yadAha nAradaH- ca suhRtsaMbandhibAndhavaidRSTAni, paraM yAni dvigunndnnddasaakssikmiti| smRsA.84 prAptAni, dviguNapaNena dvitIyavAraM dRSTAni, tAni puna(2) pUrvajaye cetpramANaM na syAt , tadA vinApi ruddharet / na punaH punarapi tAnyevApadizediti / abhA.14 dviguNaM daNDaM punarvicAraH / candra.103 vRhaspatiH sAkSisabhyAvasannAnAM dUSaNe darzanaM punaH / palAyanAnuttaratvAdanyapakSAzrayeNa ca / / svacaryAvasitAnAM tu nAsti paunarbhavo vidhiH // hInasya gRhyate vAdo na svavAkyajitasya tu // (1) ye sAkSibhirvA svasAkSyeNAvasAyaM prAptAH / ye kulAdibhirnizcite'pi na saMtoSaM gatastu yH|| ca sabhyairvAvasAyaM praapitaaH| vidharmiNo manyante / teSAM vicAye tatkRtaM rAjA kukRtaM punaruddharet // tIritAnuziSTanyAyena rAjottarakaraNasyAdhiSThito bhUtvA nizcitya bahubhiH sAdhaM brAhmaNaiH shaastrpaargaiH| punarvyavahAradarzanaM kuryAditi / ye punaH svacaryAvasitA daNDayejjayinA sAkaM / tu doSiNaH // bhavanti, kUTasAkSiprapaJcakaraNena vA kUTIbhUtAH svayameva / kAtyAyanaH svakIyasaMbandhAH prapazyante (nti) / teSAM nAsti pauna vo kulAdibhirnizcite'pi na saMtoSaM gatastu yH|| vidhiH / punarvyavahAradarzanaM ca naastiiti| abhA.27 vicArya tatkRtaM rAjA kukRtaM punaruddharet / / (2) svacaryAvasitasya svavacanaiH parAjitasya paunarbhavo smRtyantaram vidhiH punAyakaraNaM naastiityrthH| upanyastasya tu bala- / yasmin vivAde vijayaH kUTasAkSikRto bhavet / vatpramANasyAsaMnidhAnena durbalapramANagrahaNAt / parAjita- tattatkAyeM nivarteta kRtaM cApyakRtaM bhavet // sAkSidoSasaMbaddhatvAt asti pramANAvasaraH / vyamA.336 nAsti (noktaH); smRca.130 (svavAcaiva jitAnAntu noktaH (3) sAkSisabhyAvasannAnAM sAkSisabhyadvAreNa prAptAva- pauna vo vidhiH); smRsA.122-123 svaca (suca) tu nAsti (ca noktaH); pamA.215 smRcavat ; dIka.56 nAsti (noktaH); sAdAnAM, dUSaNe sAkSiSu sabhyeSu cetyarthaH / darzanaM punaH | vyaci.62 pU.:98 tu (ca); vyata.231 svaca (suca) yAzapunarvyavahAradarzanaM kartavyam / svacaryAvasitaH svavyApAreNa valkyaH; savi.54, 501 bhyAva (bhyArtha) bRhaspatiH, vyasau. parasparaviruddhabhASaNAdinA praajitH| *vyaka.102 93 tu nAsti (ca noktaH); nyapra.90 dIkavat ; vitA.90 (4) sAkSivAkyAtsabhyereva kRtAdvA nirNayAtparA. sannA (sAnA) (svavAkyena jitAnAM tu noktaH pauna vo vidhiH setu.127; prakA.82 smRcavat ; samu.71 smRcavat : jitAnAM vyavahArasya punadarzanaM pUrvadarzanasya dUSaNe satI (1) nAsmR.1250 zA (ja); abhA.14. (2) vyamA. tyarthaH / sabhyagrahaNamamAtyAderupalakSaNArtham / smRca.130 310; vyaka.102, dIka.56 tu (ca); vyaci.99; vyata. nyAyApetaM yadanyena rAjJA'jJAnakRtaM bhavet / 231 dIkavat ; vyapra.91 ca (vA); vitA.78 tvAda (yora). nasya (nazca); prakA.31 utta.; vivya.9 yeNa ca (yAttathA). tadapyanyAyavihitaM punAye nivezayeta + // (3)vyaka.102-103 bRhaspatikAtyAyanau smRca.129 * smRsA., vyaci., vyata., vyapra. vyakagatam / + vyAkhyA- vyasau.93bRhaspatikAtyAyanI, vyapra.91 na saMtoSaM (saMtoSa saMgrahaH sthalAdinirdezazca kAtyAyane drshnvidhii(pR.104)drssttvyH| na) bRhaspatikAtyAyanau; prakA.817 samu.71.. . (1) smRsA.84; vyaci.10,99; vyata.2317 candra. (4) vyaka103, smRci.129; pamA.213, vyaci. 103 tu (ca) vimA (visa); setu.126-127 dRSTaM (juSTaM). 99 krameNa nAradaH, vyasau.93, vyapra.91 ka (dha); prakA. (2) naasmR.2|40shunii.41770-771 abhA.27814samu.71. (1) 81 samu.71. (5) byaka.102-103 bRhaspatikAtyAyanI; vyamA.31. svacaryA (sa cArtA) nAsti (noktaH): 336 vyasau.93 bRhaspatikAtyAyanI vyapra.91 bRhaspatikAtyAyanau. tu nAsti (ca noktaH); vyaka.102.1.3 svaca (suca) (6) samu.70-71.
Page #626
--------------------------------------------------------------------------
________________ kRtanivartanam dizantI ye'pitA satyA ApastambaH kAlatirohitaH zatavarSoMpekSitaRNAdiviSayaH, kriyAvyavahAre svatantrAH tirohitaH dezAntarasthe pramANalekhye RNArthanAviSayaH, 'kuTumbinau dhnsyeshaate| dravyatirohitaH dvipAccatuSpAtsthAvareSu dRSTayagocareSu kuTumbinI dampatI / tau dhanasya parigrahe viniyoge tdvikryH| antaragArakRtaH garbhAgArakRtaH, naktakRtaH . ca IzAte / yadyapyevaM, tathApi bharturanujJayA vinA strI na rAtrikRtaH, araNyakRtaH, upadhikRtaH chadmakRtaH, upahvaraviniyoktuM prabhavati / bhartA tu prabhavati / tadetena kRtaH rahasyakRto daatRprtigrhiitRmaatrviditH| kartuH / veditavyaM, 'na hi bharturvipravAse naimittike dAne steya- pratiSiddhavyavahAraprayoktaH, kArayitustatprayojakasya ca, . mupadizantI'ti / u. pUrvaH sAhasadaNDaH / zrotaNAM dharmasthAnaM, ekakaM prati tayoranumate'nye'pi taddhiteSu varteran / pratyekaM, ardhadaNDAH pUrvasAhasasyArdhAni / zraddheyAnAM tu . tayordampatyoranumate'numatau satyAmanye'pi putrAdayaH niSkapaTAnAM tu pratiSiddhavyavahArasparzinAM, dravyavyapanayaH tayoraihikeSvAmuSmikeSu ca hiteSu varteran dravyavini- sAdhyadravyahAniH, na tu daNDa ityarthaH / zrImU. yogenA'pi / u. parokSaNAdhikarNagrahaNamavaktavyakarA vA tiro- . zaGkhalikhitau hitAH sidhyeyuH| vyavahAre'svatantrAH pratiSiddhApavAdamAha-parokSeNeti / parokSeNa AdhiasvatantrAH pitRmantaH / karNagrahaNaM apratyakSaM gRhArAmAdikamAdhiM kRtvA RNagrahaNaM, :: pitRgrahaNaM mAturapi prdrshnaarthm| smRca.103 sidhyet tirohitamapi / avaktavyakarA vA amukadhanamamuH / kauttiliiymrthshaastrm| kena vyavahriyamANaM na duSyatIti lokasaMpratipannA vyavahArA siddhAH kIdRzA vyavahArAH, asiddhAzca kIdRzAH vA, tirohitAH svAmitirohitA api, sidhyeyuH| zrIma. 'tirohitAntaragAranaktAraNyopadhyupahvarakRtAMzca dAyanikSepopanidhivivAhasaMyuktAH strINAmanivyavahArAn pratiSedhayeyuH / kartuH kArayituzca kAsinInAM vyAdhitAnAM cAmUDhasaMjJAnAmantaraparvaH sAhasadaNDaH / zrotRNAmekaikaM prtyrdhdnnddaaH| gArakRtAH sidhyeyuH / zraddheyAnAM tu drvyvypnyH| antaragArakRtAnupAdeyAnAha --dAyetyAdi / dAyo - agrAhyavyavahArAnAha-tirohitetyAdi / tirohitA- dAyavibhAgastatsaMbaddhaH, nikSepaH AbharaNAdyartha svarNAdIn SaD vyavahArAn ArapsyamAnAn ArabdhAMzca, prati- dyarpaNaM athavA antaHsthadravyarUpasaMkhyApradarzanapUrva ssedhyeyuH| tatra tirohitaH pracchannadattaviSayaH pracchannAtta- vAsanasyArpaNaM tatsaMbaddhaH, upanidhiH anAkhyAtabastuviSayazca / sa ca svAmidezakAlakriyAdravyAdibhedena garbhasamudravAsanopanidhAnasaMbaddhaH, vivAhasaMyuktaH strIdhanabahuvidhaH / tatra svAmitirohitaH svAmyanujJAM vinavAnyena viSayaH ityete'ntaragArakRtAH, strINAM, aniSkAsinInAM taddhanaM yad viniyujyate, dezatirohitaH parokSasAkSikaH, gRhabahiranirgatvarINAM, vyAdhitAnAM cAmUDhasaMjJAnAM rogiNAM (1) Adha. 2 / 29 / 3 hidh.2|20. cAnaSTacetanAnAM, antaragArakRtAH sidhyeyuH| zrIma. (2) aadh.2|29|4 hidh.2|20 (anye'pi0). sAhasAnupravezakalahavivAharAjaniyogayuktAH (3) smRca.130 smRsA.125; vyaci.104; samu. pUrvarAtravyavahAriNAM ca rAtrikRtAH sidhyeyaH / / 71 zaMkhaH; vica.27. (4) kau.3|1 ayameva sthalanirdezaH sarvatra bodhyaH / rAtrikRtavyavahAreSvaduSTAnAha-sAhasetyAdi / sAhasa
Page #627
--------------------------------------------------------------------------
________________ kRtanivartanam yuktaH paradhanaprasabhaluNTanasaMbaddha: anupravezayuktaH paradhanasvagRhAnupravezana viSayaH kalahayuktaH vAkpAruSyAdisaMbaddhaH vivAhayuktaH prasiddhaH rAjaniyogayuktaH rAjaniyogo rAjAjJAprayukto nagararakSAdhikRta vyApAraH tadyuktastatsaMbaddhaH iti paJcaite vyavahArAH, pUrvarAtravyavahAriNAM ca vezyA - zauNDikAdInAM ca vyavahArAH, rAtrikRtAH sidhyeyuH / zrImU. sArthavrajAzramavyAdhacAraNamadhye SvaraNyacarANAmaraNyakRtAH sidhyeyuH / araNyakRtavyavahAreSvaduSTAnAha - - sArthetyAdi / sAtha vaNiksaGghaH vrajA goSThavRttayo gopAlAH Azramo vanakuTumbinaH vyAdhAH kirAtAMH cAraNAH laGghanaplavanAdijIvina: ityeSAM madhyeSu, araNyacarANAM vanacarANAM vyava hArAH, araNyakkRtAH sidhyeyuH / zrImU. gUDhAjIviSu copadhikRtAH sidhyeyuH / upadhikRtavyavahArAnupAdeyAnAha gUDhAjIviSu ceti / kUTahiraNyAdivyavahAriSu ca upadhikRtAH chalakRtA vyavahArAH sidhyeyuH / zrImU. : mithaH samavAye copahvarakRtAH sidhyeyuH / upahvarakRtavyavahArAn upAdeyAnAha - - mithaH samavAye ceti / rahaH saMprayoge strIpuMsayorgAndharvavivAha nimitte . upahvarakRtAH sidhyeyuH / zrImU . ato'nyathA na sidhyeyuH / apAzrayavadbhizca kRtAH, pitRmatA putreNa, pitrA putravatA, niSkulena bhrAtrA, kaniSThenAvibhaktAMzena, patimatyA putravatyA ca striyA, dAsAhitakAbhyAm, aprAptAtItavyavahArAbhyAm, abhizastapratrajitavyaGgavyasanibhizcAnyatra nisRSTavyavahArebhyaH / ato'nyathA na sidhyeyuriti / uktAtiriktaprakArA stirohitAdayo nopAdeyAH / apAzrayavadbhizceti / apA zrayavantaH paratantrAH taizca, kRtAH vyavahArAH, na sidhyeyuH / paratantrAn prapaJcayati- pitRmatA putreNa pitari vyavahAra nipuNe vidyamAne putreNa kRtAH, pitrA putravatA putra kuTumbabharaNakSame vidyamAne pitrA nivRttavyavahAreNa kRtAH niSkulena bhrAtrA kulaniSpatitena bhrAtrA kRtAH, kaniSTe nAbibhaktAMzena kaniSThena dAyabhAgAt prAka kRtAH, patityA putravatyA ca striyA bhartari putre ca kuTumbabharaNa ---- 551 kSame vidyamAne striyA kRtAH, dAsAhitakAbhyAM dAsena svAmyadhInena Ahitakena AdhIkRtena cAdhigrAhakAdhInena kRtAH, aprAptAtItavyavahArAbhyAM aprAptavyavahAreNa UnaSoDazavayaskena atItavyavahAreNa atikrAntasaptativayaskena ca kRtAH, abhizastAdibhizcaturbhizca abhizastairmahApAtakadUSitaiH pravrajitaiH saMnyAsibhiH vyaGgaiH mUkabadhirAdibhiH vyasanibhiH strIdyUtapAnAsaktaizca kRtAH / tatrApavAdamAha - anyatra nisRSTavyavahArebhya iti / nisRSTavyavahAravyatirekeNa, te cet pitRmatputraputravatpitrAdayaH pradhAnairarpitavyavahArAdhikArAstadA tatkRtA vyavahArAH sidhyeyurevetyrthH| zrImU. tatrApi kruddhenArtena mattenonmattanAvagRhItena vA kRtA vyavahArA na sidhyeyuH / kartRkArayitRzrotRRNAM pRthak yathoktA daNDAH / nisRSTavyavahAreSvapi teSu vizeSamAha - tatrApIti / nisRSTavyavahAreSvapi madhye, kruddhena jighAMsunA, Artena duHkhinA, mattena harSavatA, unmattena vibhrAntacittena, avagRhItena vA daNDitena vA kRtAH vyavahArAH na sidhyeyuH / kartRkArayitRzrotRRNAM pRthak yathoktA daNDA iti / ye pratiSiddhAn vyavahArAn kurvanti kArayanti zRNvantazca sAkSIbhavanti teSAM pratyekaM yathAvihitAH daNDA bhavanti / zrImU. sve sve tu varge deze kAle ca svakaraNakRtAH saMpUrNacArAH zuddhadezA dRSTarUpalakSaNapramANaguNAH sarvavyavahArAH sidhyeyuH / sarvApavAdamAha - sve iti / sve sve varge svakaraNa-kRtAH svasvajAtau svakriyAkramakRtAH, sve sve deze araNyAdau araNyAdicaraiH svakaraNakRtAH, sve sve kAle ca rAtrau rAtrivyavahAribhiH divA divAvyavahAribhizva svakaraNakRtAzca, sarvavyavahArAH sidhyeyuH / saMpUrNacArAH rAjamArgoM divA arthipratyarthisAnnidhya mityevamAdyapekSitadezakAlAdisamudAcArazcAraH, kacidAcAra ityeva pAThaH / sa saMpUrNaH avikalanirvRttaH yeSu te tathAbhUtAH, vyavahArAH, zuddhadezAH dizanti upadizanti svopalabdhamarthaM prADvivAkAya jJApayantIti dezAH sAkSiNaH te zuddhAH parokSatvAdidoSarahitAH yeSu te tathAbhatAH dRSTarUpalakSaNapramANaguNAH
Page #628
--------------------------------------------------------------------------
________________ 552 vyavahArakANDam dRSTaM sAkSAtkRtaM rUpamAkRtiH lakSaNaM vyAvRtticihna pramANaM kRtamevAharasvatantraH sa hetutaH / iti aprakRtisthamASaguJjAdi ADhakadroNAdi vitastihastAdi ca guNaH zvocyate upaplutabuddhiH svakAryavivecane asamarthaH / zuklanIlabhrAjiSNutvAdizca yeSu te tathAvidhAH, sarva- uktaM ca-'kAmakrodhAbhiyuktArtabhayavyasanapIDitAH / vyavahArAH, sidhyeyuH| zrIma. rAgadveSaperItAzca jJeyAstvaprakRtiM gatAH' / / iti kAmA"pazcimaM caiSAM karaNamAdezAdhivarje zraddheyam / dInAM dvandvaM kRtvA pIDitazabdena taiH pIDitA iti .. ta ete vyavahArA upAdeyA lekhyapramANakAH prvrtnte| sAdhanaM kRteti tRtIyAsamAsaH / tena pIDitasya prtissedhH| tacca lekhyaM pUrvakAlakRtamekamuttarakAlakRtaM cAparamityevaM sa cAyaM saMprati manmathAdhiSThaH strIparirambhaNAdi parIpsamAno dvayorekArthagocarayorlekhyakaraNayoH pUrvottarakAlajanmano- bhavati / abhiyuktA yatAdi kriyAntare dttaavdhaanaaH| yadi kadAcidupalabdhistadA kiM pratipattavyamityAha- ete hi tatra saMsajantaH svAmino'pi va ityasya prAtipazcimaM caiSAM karaNamiti / etatsaMbandhi uttarakAlakRtaM bhAvyAdi kriyAnizcayasyAnavadhAnAnna pramANam / yataH lekhyakaraNaM, zraddheyaM vizvasanIyaM pUrvakaraNaparIkSApuraHsara- kriyAntarAvahitatayA pareNa pRcchayamAnA idamasmai dIya. pravRttikatvAduttarakaraNasyetyabhiprAyaH AdezAdhivarja- tAmaGgIkRtaM vA prAtibhAvyamiyati vastunIdRze'nena ca mitypvaadH| AdezaM bandhaM ca varjayitvA, AdezaH prakAreNocyata ityevamAdi nipuNato nAvadhArayanti / AdAnaM arthasya svatvena svIkaraNaM krayaH pratigraho prakRtakriyAvighno vA mA bhUdasminnihastha (2) ityabhiprAyamaveti yAvat Adhistu bandho bhogyruupH| AdezA- bhyupagacchanti / gaccha tvaM yadbravISi tatsarvamanuSThIyata dhyosta viSaye pUrvakaraNameva zraddheyaM, yato'rthasya parasaMstha- iti pAratantryaM vA'GgIkurvanti / taduktam-'asvatantraH sa tvena tadbhaktyupodalitasya pUrvalekhyasya prAdhAnyaM na hiiyte| hetuta' iti / yena hetunA'svatantro'pramANaM so'sya svatantratathA ca yAjJavalkyaH -'sarveSveva vivAdeSu balavatyuttarA syApi heturvidyate / yathA'svatantraH svamapi na viniyukte kriyaa| Adhau pratigrahe krIte pUrvA tu balavattarA' / / iti / evamayamapi kAmAdivazIkRtaH arthavivekaM kAryANAM ca manuH guNadoSau kriyamANAvanadhigacchannasvatantreNa tulyo bhavati / nivartanIyo vyavahAraH __Arko vyAkhyAtaH / abhiyuktArtazabdau ca dharmimaMttonmattAtodhyadhInabolena sthavireNa vaa| vacanau lakSaNayA dharmaparau vijJeyau / abhiyogo'bhiyukta asaMbaddhakRtazcaiva vyavahAro na sidhyati // AturatA Arta iti / vyasanAni kAmakrodhasamutthitAni (1) kAryaparyAyo vyavahArazabdaH / yatkiJciddAnAdhAna- magayAdIni / abhiyukto vyasanyapi kAJcikriyA tAtparyeNa vikrayAdikArya lekhyAdi ca pramANametaiH kRtaM tanna kurvannucyate / avyasanyapravRtto'pi tadyAkhyAnarataH (1) / sidhyati kRtamapyakRtaM bhavati / mattonmattau vikhyaatau| athavA kAmakrodhazabdau kAmini krodhavati vartete / atra Arto dhanabandhunAzAdipIDitaH pratyupasthitabhayazca / ca pakSe bhayavyasanazabdau kRtadvandvau tRtIyAntau pIDitayaugikatvAnmattAdizabdAnAM yAvanmadAdiyuktAstAvatta stAvatta zabdena saMbadhyete / anye tu svatantrA eva / rAgadveSAbhyAM tpramANamAvasthiko'yaM pratiSedhaH / pradarzanArtha caitadaprakRti 1. parItA vyAptAH / rAgaH kvacidAtmIyeSva bhiSaGga AtmIyasthatvamAtrasya / yathoktam-'kuryAdaprakRtiM gtH| tadapya tayA parigRhItasya kvacitsaMbandhinApi dhyAyato vA'mi(1) masmR.8.163, vyaka.103, smRca.128 baddha pretasiddhau manasaH paritoSo rAgaH tadviparIto dveSaviSayaH / (bandha); smRsA.123 AdhyadhInaH (dhyadhInaivA); pamA.2153 paripanthinyanAtmIyatayA parigRhIte tadasvAsthyatadviparyayAgyaci.101 dhyadhInaH (dhyadhInaizca); savi.500 dhyathInaiH (tibhItaizca); candra.170 AdhyadhInaiH (dhyadhInairvA) baddha parituSTivattirityevamAdirUpau rAgadveSau / sarvathA'sya (vandha); vyasau.94; vyapra.94 yAjJavalkyaH; prakA.81 smRcavat / samu.19 smRcavat . 1 ktArthA bha. 2 parAzceti ze. 3 ktaviza. 4 (0). 5 (). / 1 tadA prakRtamasyAhurasvatantre sa. 6 sya cit.
Page #629
--------------------------------------------------------------------------
________________ kRtanivartanam 553 bhAvabuddhizcalitA kSaNamapi vivakSite kArye naavtisstthte| yujyate / kevalAkRte kArye cAhaM kiJcidavijJAte tvayA anyadvadanto'nyadAcaranti / evaMrUpo'prakRtisthaH / vipralabdhA'smIti vacanasyAvasaratvAt / bharnAdyanumatau anyathA sarva eva puruSAH kAmAdiyuktAH jarAjIkSi- tu kiM vakSyati? taduktam --'etAnyapi pramANAni bhartA zirorogArtimanto'prakRtisthAH syuna caivamadhyadhIno garbha- yadyanumanyate / putraH patyurabhAve vA rAjA ca patiputrayoH // dAsaH putraziSyau bhAryA c| yadApi rUDhyA garbhadAsa atisvAtantryamapi niyamitam / 'anuziSTau visarge ca eva adhyadhInastathA'pyasvatantropalakSaNArthatvAt sarva eva vikraye cezvarA matAH' / api abuddhipUrve bAlaskhalite te gRhyante / svadhanadAnAdi svAminamanujJApya yatkurvanti svAminA patnyAdayo niyojyA anubandhAdinA / na tu taiH tat sidhyati / tathA ca nAradaH-'yadvAlaH karute kAryama- svAmyavisarge'pi, 'sA sadyaH saMniroddhavyA tyajedvA kulasvatantrakRtaM ca yat / akRtaM taditi prAhaH' iti / saMnidhauM' iti strINAmeva na puMsaH pAratantryaM patitasyApyA 'asvatantraH smRtaH ziSyaH AcArye tu svatantratA / asva prAyazcittasamAteH pratIkSaNopadezo'to vikrayo'pi dAsAtantrAH striyaH putrA dAsAdyazca parigrahaH / svatantrastatra dInAM garIyasyAmApadi kutracidasti / teSu svAmina tu gRhI yasya yatsyAtkramAgatam // nanu yadi na svA ityetadapekSya / bhAryA ziSyadAsInAM yathAsvaM pAratantryaM, tantryaM strINAmucyate paMsazca svAtantryametadanupapannama / yataH dhanasAdhAraNyAttu na bharturananujJApya bhAryAyA yAgAdau sAdhAraNaM dhanaM kathamekAkI manuSyo bhAryayA'nanujJAto kacidadhikAra iti sthitam / yaccedam-'putrANAM bhartari dAnavikrayAdibhyaH prabhavedata ityuktam- 'strIkRtAnya prete vaze tiSThati sA tthaa| jIvatorasvatantraH syAjarayApi pramANAni kAryANyAhuranApadi' iti / tathA 'kule jyeSTha' samanvitaH' / 'tayorapi pitA zreyAn' 'abhAve bIjino ityupakramya tat kRtaM tasya kRtaM nAsvatantrakRtamiti ca / mAtA' iti / anena putrANAM pAratantryam / nanu cAnyonyadhanasAdhAraNye hi puruSo'pi striivdsvtntrH| yacchande vyAhatamiti ? nAsti vyAghAtaH / anadhikAriNi putre svAmyaM pAratantryaM ceti tadviruddhamiva, svAmitvamatra eSA bAle mAtRparatantratA / mAtustu putre pAratantryam / mAtRca vyavasthA iti yojyaM bhavati / pAratantryaM paravidheyatayA dhanarakSaNaM corAdidoSebhyaH / putrasyApi yat pitari pAratadicchAnuvartitvaM, yadi ca paratantraH parecchAmantareNa tanvyaM tadapRthaka kRtasya tadguhe nivasataH, yadA tu pitRviniyoktuM na labhate, kIdRzamasya svAmyam ? atha dAnA- vibhakto dhanaM svayarjitavAMstadA 'U tu SoDazAdvarSAtputraM dhAnavikraye yatra prakRtatvAdanIzaH, svazarIre paribhogAdau mitravadAcaret' iti svAtantryameva / bAlaH aprAptayAvadicchaM svadharme viniyojyate paratantraH mahAdhanAnAM vyavahAraH SoDazavarSAt prAk / sthaviro luptasmRtiH zAstranigRhItAtmanAM dvijAnAM yenAtmopabhogo bhavet (1) jraabhibhuuto'tiitvyvhaarH| yadyapyayaM kasyAJcidvailAyAM bAlasya svAmyapAratavye upapanne / yadA prAptavyavahArAstade- prakRtistho'pi bhavati, tathApi na pramANaM, apratyayAt / ziSyante eva putrAdayaH / striyAstu na kadAcidapAra- yasya tu bhartuH strI janAnAM kAryapratibandhena vartate tayAtantryam / 'bAlayA vA yuvatyA vA vRddhayA vA'pi yossitaa| 'nujJAtametadbhavati (1) / asaMbandhakRtaH, parArthamaniyukto yo na svatantreNa kartavyaM kArya kiJciditi sthitiH' // vyavahArayati, na bhrAtA na pitA, devadattAya zataM dhArasvAmye pAratanye ca strINAM samAveza ucyte| na pAratantrya- yatItyevamAdi vaktuM na labhate / ye tu bhrAtaraH samAnavacanena strINAM svadhanaviniyoganiSedhaH kriyate / kiM kAryAH sarve ca tulyavyavahAriNasteSAmanyatareNApi gotarhi ? asthAne dAnAdhAnavikrayAdi vAryate / paratantrA- pazvAdivikrayo gRhAdibandhanaprayogAdi ca kriyamANaM stAsAM sthAnaM nirUpaNIyaM, na hi tAH svayaM vivektumalameSa sidhyati / saMbandhitvAya vyavahArazabdaH sarvavyavahArapAtraM arhati bhUmihiraNyAdipratigrahamanena kanyAsaMbandhaM grahaNArthaH / prakaraNAhaNavyavahAra eva syAt / medhA. kuryAd idaM dravyamasmAt ketuM vikretuM vAhasItyevamAdi- (2) kSIbonmattavyAdhyAdyupahatacittagarbhadAsabAlAtitayA sAtamyam / ato lekhyAdikAle bharnAdyanumatirupa- vRddhaiH asaMbaddhena pitRbhrAtRniyuktAdivyatirekeNa yo mya. kA. 70
Page #630
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakoNDam gorA. vyavahAraH RNAdAnAdiH kRtaH sa na sidhyati / (3) ArtaH zokAdinA / adhyadhIno bhRtyaH / adhipadamIzvare vartate / bAlena SoDazavarSeNa / sthavireNa luptaI smRtyAdinA / kRta ityanuSaGgaH / asaMbaddhena svAmyaprahitena pareNa / vyavahAra RNAdAnAdiH / na sidhyati na labhyo dhanikasya / vi. , (4) asaMbaddha: arthiprtyrthisNbndhrhitH| smRca. 128 (5) asaMbaddho'nadhikArI / vyaci. 101 * saMtyA na bhASA bhavati yadyapi syAt pratiSThitA / * bahizcedbhASyate dharmAn niyatAdvyAvahArikAt // .(1) kasyacidanuSTheyasyArthasya pratipAdakaH zabdo bhASA | sAmAnyena bhavati yo'rthastathA pratipAdyate so'nuSTheyaH / kiM sarvApi bhASA na satyA ? netyAha - bahizced dharmAd dharmabAhyaM yaducyate zAstrAcAraviruddhaM paJcakAdadhikA vRddhiH bhAryApatyavikrayAdiranvayinaH sarvasva - dAnamityevamAdi / yadyapi syAt pratiSThitA patralikhitA pratibhuvo vA dattAstathApi na sidhyati / vyAvahAriko dharma AcAranirUDho niyato'nAdina~dAnIntanaH / pUrvazeSaM caitat / asvatantrAprakRtisthaiH kRtaM dAnAdyanizcitamiti na pramANam / medhA. (2) idaM mayA tavAnuSTheyamityAdikA paribhASA lekhyAdyupanibandhena yadyapi sthirIkRtA bhavati tathApi yadyanAdipAramparyAyAta lokazAstravyavahAravArtano dharmAd bahirbhAvyate tadviruddhA nirUpyate tadA satyA na bhavati na tadIyo'rtho'nuSTheyaH / *gorA. (3) sarvadoSarahitA'pi bhASA vyAvahArikadharmaviruddhA cet sabhAsadbhirna grAhyetyarthaH / . (4) pratiSThitA aprasiddhatvAdidoSanirmuktA / bhASA / smRca. 40 654 x mamu. gorAvat / * mavi., mamu. gorAgatam / (1) masmR. 8 / 1643 gorA. satyA na bhASA ( bhASA na satyA); vyaka. 103 manunAradau; smRca.40 satyA na bhASA (sabhya bhASA na ) chitA (SThitam ) kAtU (kAn ); smRsA. 123 manunAradauH ; vyasau . 933 vyapra. 52:93 manunAradauH bthau. 36; prakA. 24 satyA na bhASA ( sabhyA bhASA na ); samu.18 prakAvat . 1 sarvA vibhA. - *vyapra. 52 pratijJA / satyA grAhyA / 'yogAdhamanavikrItaM yogadAnapratigraham / yatra vA'pyupadhiM pazyet tatsarvaM vinivartayet // (1) yoga: chadma / tena yadbandhakArpaNaM kRtametacca jJAyate asatyakAryaM kRtamiti / tadrAjA vinivartayet / kazciddhanikenoparudhyamAna Aha na kiJcidastIti / nanu kSetre sthaNDile vA dattamiti tadarpayetyanayA zaGkayA guhyaM svajanAya kasmaicidasAvAdhAnIkaroti / tata Aha tadanyasya mayA bandhakIkRtamiti / etacca jJAyate satyapi prakAzalekhye tasya AdhAtRtA yogAt / yadi hi paramArthatayA Adhitvena kRtaM kathamAdhAtairvai bhuGkta iti / evaMvidhaM yogAvApanamapramANIkRtya dhanine kSetrAdi dApayitavyo'dhamarNaH / yasya cAnyenAgamena syAmyaM dhanadAnakAla AgamAntareNa karaNaM karoti tadapi yogAvApanam / tatrAdhamarNo yasya vAnenAgamena svAmyaM daNDitaH. satyamAgamaM kArayitavyaH / evaM vikrayAdi / granthAntarapATavam (?) / yo'lpena mUlyena mahArghamarthajJo vikrINIte yo vA naiva mUlyaM kreturAdatte yaccAtra te iha vikrItaM mayA, tavedamiti, su, uttarakAlaM vikrItaM tvayA mamedamiti, gRhANa mUlyamiti na labhate vaktum / na cAyaM vikrayAH nuzayo dazAhAtpareNApi nivartayediti / yo vA''tena krAyayati pUrvokte paJcamyAGga (?) nimitte sati nimittAntare vA sati vikrINIte na ca rUpakAdibhiH krayo'pahartavyavyavaH hAre dRzyate na ca rUpakAdisaMcayazIla ityAdinA yoga vikrayAdhigamaH | yogadAnapratigraham / yadubhayasvAmika 9 * vAkyArthaH smRcavat / (1) smR. 8/1656 mitA. 2 / 176 yatra (yasya) vA (cA); apa. 2 / 176 dhama (dhApa) yoga (yoge) yatra (yasya) kAtyAyanaH; vyaka. 103; smRca 130,3201 pamA. 2.16:320 yatra (yasya); vyaci. 101 sarva ( kArya ); smRci. 20; savi. 287 napratigraham (napratizrutam ) vA (cA) nAradaH vyasau. 93; vImi 2 / 32 vA (cA) sarva (kArya); vyapra. 93:313 pAvat : 542 vA (cA); vyau. 86 pabhAvat vyama. 90 mitAvat ; vitA. 611 mitAvat; prakA. 82; samu. 71: 1 yadA. 2 tamiti / eta 3 tam 4 ti+meM. 5 suhRda sva. 6 naiva, 7 teha,
Page #631
--------------------------------------------------------------------------
________________ kRtanivartanam manyatareNa pratigrahItrA saha saMvidaM kRtvA dIyate | bhAve'pi yAcitakAdinA hastagatatvAdisaMbandhaH / AdhaevamAdi yogadAnapratigraham / dAnaM ca pratigrahazceti | manaM bandhakaraNam / yogenAdhamanam / evaM yogavikrItAvigRhya dvandvakavadbhAvaH / yadyapi, dAnapratigrahakriyayoranya- | vapi vigrahaH / .... smRca.130 taropAdAnenavetarAkSepo'nyathA svarUpAsiddheH;tathApi kriyA- | (4) yogo visambhaghAtI tatkRtaM vikrayAdi nivartadvayopAdAnaM vRttaparaNArtham / athavaikakriyopAdAne tatkA- yedityartha iti halAyudhaH / vyaci.101 riNa eva daNDaH syAt na dvitIyasya / satyapi tatsAdhanatve (5) yadvA sAdhyavyApakatve sati sAdhanAvyApakaH zabdenAnupAdAnAt ato dAtuH pratigrahItuIyordaNDArtha upAdhiH, yathA mamedaM hiraNyaM hiraNyatvAt maddhastagata: bhedenopAdAnam / tathA sati yogAdhamanavikrItamityatrApi hiraNyavaditi tatra tvakrItatvAdyupAdhirUpaM, pazyettadapi nivakrayAdidvitIyopAdAnaM kartavyam / smRtyantarAdvA sAmAnya- / rtayenmithyeti kRtvaa| +maca. zAstrAdvA'nupAdAne daNDo na syAt / yatra vA'ppupadhiM (6) AdhamanavikrayAdiprayojanebhyo lokasiddhebhyaH pazyediti / upadhiH chadma evamanyatrApyetAbhyaH kriyAbhyaH prayojanAntarasaMbandho yogH| ... +nanda, upadhinivartyaH / yathA kazciddhaninA uktaH, yAvadiyadbhi . uktanivartanApavAdaH rahobhirdAtavyamiti pratibhuvaM na sthApayasi tAvattvAM na kadambArthe'dhyadhIno'pi vyavahAraM yamAcaret / tyakSyAmIti / tasmiMstUSNIbhUte kazciduttamarNena saha saMvidaM svadeze vA videze vA taM jyAyAnna vicAlayet // karoti, mAmasya pratibhuvaM gRhANa yAvadenamupapIDayAmi (1) tiSThantu tAvad bhraatraadyH| kuTumbArthe'dhyadhIbahanena mamApakRtaM ahamasya pIDArtha eva pratibhUna no'pi tu gRhakramabhatyo'pi vyavahAraM gopazvAdivikraya mayA kiJciddAtavyamiti; tatrottamarNaH prakAzamAha - kSetrasthaNDilAdiprayogakarSaNAya RNaM vyavahAraM vA yamAyadyanyaste pratibhUrnAsti karmAdikaM na prArthayase, nUnaM caret svadeze videze vA saMnihitasya proSitasya vA taM jihIrSitaM te dhanam / sa pIDitaH pratyAha - naitena saha jyAyAn gRhasvAmI na vicAlayet avicAryaiva sAdhu mamedRzo vyavahAraH pravRttapUrva iti / pratibhUH punarAha- kRtamityanumanyeta / anye tu pUrvazeSo'yamarthavAdo na vidhibhavAni tavAhaM pratibhUH / so'nicchan pIDoparodhAdAha- rityAhuH / tadayuktam / na hyarthavAdatAbIjaM kiJcidasti / yathecchasi tathA kuru / nAsya pUrva kriyAsvantarbhAvaH / evaM vibhajyamAnaM sAkAGkSamRNamatra yattacchabdAbhisaMbakRSivANijyazilpArambhAdikriyAH etadyatirekiNyaH prati- ndhAt / atha mattonmattAAdhyadhInairityasvAtantryAdadhyedarzanIyAH / udAharaNamAtraM dAnAdhamanavikrayAH / tadeta- dhInasya, taskRtamapramANamiti / kuTumbArthe'saMnihiteca dyogakRtaM kAya yAvatkiJcana tatsarva rAjA nivartayed raajaa| +zeSaM gorAgatam / kRtamapyakRtamAdizenna pramANIkuryAt / kartAraM kArayitAraM x govindarAjIyagranthaH azuddhisandehAnnodadhRtaH / ca daNDayet / medhA. (1) msmR.8|167; vyaka.121; smRca.131 'dhyadhI (2) upadhinA ye bandhavikrayadAnapratigrahAH kriyante (tvadhI) yamA (samA) : 175 'dhyadhI (tvadhI); vira.55 cAla (cAra); smRsA.125; pamA.218 dhyadhI (nadhI) yamA(samA) tAn rAjA vinivartayet kRtAnakRtAn kuryAt / tathA jyAyAn (nyAyaM) cAla (cAra);vyaci.104yamA (samA) vici. 'nyatrApi nikSepAdau yatra chadmArthakaraNa jAnIyAnna vastuto 27 yamA (ya A);smRci.14 'pi (hi) zeSa vyacivat ; vyata. nikSepAdikRtaM tatsarve vinivartayet / *gorA. 232 dhyadhI (bhyadhI); dAta.178; vyasau.95 yamA (samA) (3) yogaH parakIyadhanasya AtmIyatvApAdakahetva- cAla (cAra); viimi.2|32 nAradaH; vyapra.95 jyAyAn (svAmI): 272 yamA (samA) jyAyA (vidvA); prakA.83 * mavi., mamu. gorAgatam / . smRcavat samu.72 smRcavat ; vica.54 viravat ; vibya.29 .1 (0). 2 kavyavahAraH. 3 daNDaH syA. 4 jhanaiva anya. | care (zraye) cAla (cAra).. 5 notatvoyA. 6 dhvanta. 1 taduktam . 2 pyadhI. 3 tapra.
Page #632
--------------------------------------------------------------------------
________________ myavahArakANDam svAmini na yuktaM kalpayitum / anyathA kuTumbA- ! sarvAn krayAdIn / akRtAn nivartanIyAn / mavi. vasAdaH syAt / atastadbharaNAtmake vyApAre pramANI- (4) balAdavazyakartavyatAtirekAt / mattAdyatiriktabhavati 'daivaaddhydhiinH| medhA. viSayam / tadasiddhasyoktatvAt / / maca. (2) evamApatpratIkArArthe'pi drssttvym| smRca.131 trayaH parArthe klizyanti sAkSiNaH pratibhUH kulam / (3) taddezasthe dezAntarasthe vA svAmini svAmi- catvArastUpacIyante vipra ADhayo vaNinRpaH / saMbandhikuTumbavyayanimittaM dAso'pi yahaNAdAnAdi (1) pareNArthyamAne sAkSyaM prAtibhAvyaM vyavahArekSaNaM kuryAtsvAmI tattathApyanumanyeta / mamu. ca kartavyaM kulAdibhiH, na svayamupetya haThAt / ataH (4) jyAyAn jyeSThaH svatantra iti yAvat / svayaM kurvanto na pramANIbhavanti / athavA parasyArtha __ smRsA.126 kurvantaH klezamApnuvanti / na hyeSAM svArthagandho'sti / .. (5) adhyadhInaH putrbhaatRdaasaadiH| vyapra.96 ato balAnna kArayitavyAH / kulaM vRddhapuruSAH / pareNa ___ balAtkRtaM nivartanIyam vA'rghamAnA viprAdaya upacIyante / ato na haThAd balAddattaM balAdbhaktaM balAdyaccApi lekhitam / anicchan vipraH pratigrahItavyaH / athavA parasaMbandhinosarvAn balakRtAnarthAnakRtAnmanurabravIt // 'Ayopacayo viprasya, ataH svArthA pravRttina parArthava / (1) yathA na bAlAsvatantrAprakRtisthopadhikRtaM pramANaM tena vipreNa na balAt taddAnAdAne pravartanIyam / haThe. tadvad balakRtamapi, sarvAn balakRtAnAnnivartayedityeva balasAdhyaM dAnamiti lokapravAdo na dApayantaM niSedhati, vidhiH / bhuktaM dattaM lekhitamityudAharaNamAtram / tadicchantaM dApayet / yAJyA tu na balam / evamADhayaH tatra balAhattaM yadanupayujyamAnaM kSetrArAmAdi vAhanAya kasIdavRttirdhanavAniva na prayojanIyaH / kimiti kusIdaM dIyate, vRddhikAmo vA yaddhanaM daivAdAropayati, bhAra- vyavahAre'nyasmai dadAti na mahyamiti / athavA tena baila. vAhanamanicchatAM gRheSu mUlArpaNaM paNyamaznute (?) lekhitaM to'nyasminnecchati tayayaM kurviti na dhnmaaropyitvym| patrakaraNama / sarvAniti anyAnapyevaMvidhAnarthAn kAryANi yataH pareNAryamAna upacIyate, na balAt pryunyjaanH| ityarthaH / yogAdhamanavikrItamityatra nipuNaM darzitamatrApi zAstraniSedhAt / evaM vaNik kusIdIva dhanavRddhikAma eva zloke samasya yogabale zakye prakSetuM, pRthak zlokadvaya- vyavahArayati / vaNika paNyajIvI / nRpaH rAjApi prayuktakaraNaM, vicitrA zlokasya kRtirmanoH / 'mattonmattArtA- rAjadaNDamAdadAnaH upacIyate, na tu balAdiprotsAhanena dhydhiinbaalvRddhblaatkRtiH| asaMbandhena yogAcca vyava- vyavahArayan / taduktam-'notpAdayetsvayaM kAryamiti / hAro na sidhyati' // iti, na sidhyatyeva na mAnavad bhvti| viprAdInAM vidhiH, anuvAdo rAjJo dRSTAntArthaH / athavA medhA. sarvo'sAvudAharaNaprapaJcaH, tathA'gretano'pi / medhA. (2) balAd dattaM kutsitakanyAdi, balAd bhuktaM (2) kulamavibhaktA jJAtayo mRtasya jJAterasvasyApya'NaM kSetrAdi, balAcca lekhitaM cakravRddhipatrAdi, ityevamAdIn zodhayantaH / ataH sAkSitvapratibhUtvAnaGgIkAreNa kulatvaM sarvAn balakRtAnarthAn nivartanIyAn mnuraah| - gorA. ca vibhAge nivartanIyamityarthaH / vyavahAreNa taddarzanena / (3) balAdu bandhanatADanAdinA tadbhayena vaa| catvAraH upacIyante paradhanaM labhante, vipraH prAivivAkaH 4 mamu. goraavt| rAjJaH skaashaaddhnpraaptyaa| ADhayo dhaniko vRddhayA (1) msmR.8|168 vyaka.103; smRsA.123 balA ... + govindarAjIyagranthaH ashuddhisNdehaannoddhRtH| ktaM (balAdbhuktaM balAddatta); byaci.101; vyata.231 balAdya... (1) msmR.8|169. tam (balAdvA likhitaM ca yat); candra.170, vyasau.93, 1 hAreNa kSa. 2 yuSAH. 3 pra. 4 vyAH. 5 danA. 6 ta. vImi.2032 (=); vyapra.93:143 smRsAvat ; setu.318. 7 (0). 8 balavato. 9 cchanti ta. 10 kurvad . 1 devAyadhInaH. 2 vApanami. 3 nairbAlavRddhirbalAkRtiH. 11 vasyodA.
Page #633
--------------------------------------------------------------------------
________________ kRtanivartanam jIvanena / vaNika vANijyena / nRpo rAjA daNDAdi-1' (1) prabhutvAdeva ca rAjA tadarthAdhikRto vA praaddpraaptyaa| mavi. vivAkAdi:-balopAdhivinirvattAn ityAdi / spaSTArthaH (3) sAkSiNaH pratibhUH kulaM ca dharmArthavyavahAradraSTAra- shlokH| vizva.2032 straya ete parArtha klezamanubhavanti tasmAd balena sAkSya (2) durbalairvyavahAradarzi bhidRSTo vyavahAraH parAvartate, prAtibhAvyaM vyavahArekSaNaM ca nAGgIkArayitavyAH / prabaladRSTastu na nivartata ityuktam / idAnIM prabalacatvAraH punaH brAhmaNottamavarNavaNigrAjAnaH parArtha dAna- dRSTo'pi vyavahAraH kazcinnivartata ityAha-balopAdhIti / phalopAdAnaRNadravyArpaNavikrayavyavahArekSaNarUpaM kurvANA balena balAtkAreNa / upAdhinA bhayAdinA / vinirvRttAdhanopacayaM prApnuvanti / tasmAd vipro dAtAraM, ADhayo.. niSpannAna vyavahArAn nivartayet / tathA strIbhiH / naktaM 'dhamarNa, vaNik kretAraM, rAjA vyavahartAraM balena na pravarta- rAtrAvastrIbhirapi / antarAgAre gRhAbhyantare / bardAimAyet / pUrvazlokAbhihitabalaniSedhasyaivAyaM prpnycH| mamu. dibhyH| zatrubhizca kRtAn vyavahArAn nivartayediti (4) bAndhavAnapi dApayediti prasaGgena saptAnAM saMbandhaH / *mitA. parataH yathAsaMbhavaM klezavRddhIrAha-traya iti / tatra sAkSi- (3) tatazca vyavahArAMstAneva punaH pravartayediti pratibhUkulAni klezabhAJji / tatra sAkSiNAM satyoktau na tAtparyArthaH / balaM haThaH / upaadhiobhdvessaadiH| strINAM kiJcid anRtoktau kulanAzAdyuktam / pratibhuvaH prAti- kartRtvaM draSTatayArthipratyarthitayA vaa| naktaMkRtA rAtribhAvyadarzanAdau na kiJcit tadadarzanAdau svdhnvyyH| kRtAH / antarAgArakRtA veshmmdhykRtaaH| bahirgAmAevaM kulasya kuputreNa nAzaH tasmAt parataH klezabhAjastena dahistatra kRtAH / zatrukRtAH shtrudRssttaaH| naktAntarAgArabalAnna pravartanIyA iti bhaavH| pratibhapadaM nikSepAdhyAdya- bahigrahaNena rahaHkAraNamupalakSyate / +apa. palakSakam / so'pi parArtha eva klizyati / nikSepadhAraNena (4) upAdhiH chalam / kiJcita tannAze cApratiSThA tahAnamiti / parebhyo viprA- (5) upAdhizchalaM iti zUlapANiH / upAdhirbhayAdidInAM caturNA pratigrahANAM dAnAnavikrayakarAdigrahai. riti vijnyaaneshvrH| tanmate 'bhItAdiyojita' ityuktarupacaya iti / tasmAt vipreNa dAtA, ADhathenAdhamarNaH, vacanena paunruktym| vyata.232 vaNijA kretA, nRpeNa kAryArthI ca na balAtpreraNIya iti mattonmattArtavyasanibAlabhItAdiyojitaH / bhaavH| maca. - asaMbaddhakRtazcaiva vyavahAro na sidhyati / (5) kulazabdena kulIno'bhipretaH tasyopanyAso (1) matto'tiharSitaH, ahaGkRto vA |unmtto grahadRSTAntArthaH / yathA kulInaH parArthe yatamAnaH klizyati gRhItAdiH / spaSTamanyat / vishv.2|33 evaM sAkSipratibhuvAviti tasmAnnAtra balAtkAraH kartavya ___* vImi. mitAgatam / + smRca. apagatam / itybhipraayH| nanda. (6) kulaM avibhaktA jJAtayaH / 500 pU. candra.103 nirvRttAn (nirmukta) rAn (raM) zatrubhAca. kRtAMsta (zUdrakRtaM ya); vImi.vizvavat ; vitA.18 vizvavat ; yAjJavalkyaH setu.318; prakA.81 pU.; samu.70 gAra (gAraM). nivartanIyA vyavahArAH (1) yAsmR.2132; apu.253|60-61 tAdi (tapra); balopAdhivinirvRttAn vyavahArAn nivartayet / vishv.2||33 tAdi (tapra) baddha (bandha); mitA.; apa.; smRca. strInaktamantarAgArabahiHzatrukatAMstathA / 128 baddha (bandha); smRsA.84 vizvavat ;pamA.215; vyani. (1) yaasmR.2|31, apu.253159-6. vishv.2|32 apuvat , RSyazRMgaH; nRpra.8; vyata.231-232 smRcavat ; pA (pa); mitA. apa. smRca.128 pU. smRsA.84 pamA. candra.103 vizvavat ; vImi., vyapra.32, vyau.20; .214; vyaci.99 pU.:101 varta (rUpa) strI... gAra (strI-vitA.18 setu.318 smRcavat ; prakA.24 smRcavat , RSyakRtamantarAgeha); nRpra.8; vyata.231 zatru (grAma); savi. zRMgaH; samu.18-19 smRcavat . dIka.
Page #634
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam gRhyante / . (2) asiddhavyavahAriNa Aha-mattonmatteti / api / saMbandharahitaistadIyaceSTitAna bhizaiH kRto nirNItastaiH saha c| matto madanIyadravyeNa / unmatta unmAdena paJca- ' kRto vA / vyavahAro na sidhyati kRto'pi nivartate / vina vAtapittazleSmasaMnipAtagrahasaMbhavenopasRSTaH / Arto pravRttazca tAdRzaiH saha nirNayatvena nopAdeya ityarthaH / vyAdhyAdinA / vyasanamiSTaviyogA'niSTaprAptijanitaM duHkhaM na ca asaMbaddhatvamudAsInatvaM sabhyAnAM guNa eva / anutadvAn vyasanI / bAlo vyvhaaraayogyH| bhiito'raatibhyH| dAsIneSu upAdhisaMbhavAt / ata eva 'ripau mitre ca ye AdigrahaNAtpurarASTrAdiviruddhaH / 'purarASTraviruddhazca yazca samAH' ityuktaM iti vAcyam / asaMbaddhapadasya dezAdirAjA visarjitaH / anAdeyo bhavedvAdo dharmavidbhirudA- saMbandharAhityaparatvAt / vyavahAranirNayasya ca dezAcArAhRtaH // iti manusmaraNAt / etayojitaH kRto vyavahAro dhanurodhitvAt / tathA ca tadanabhijJanirNItastadanabhijJArthi.. na sidhyatIti / aniyuktAsaMbaddhakRto'pi vyavahAro na pratyarthiko vetyarthaH paryavasyati / dvitIyavyAkhyAne tu sidhyatIti sNbndhH| .. . mitA. saMbandhAbhAvanizcaye saMzayAbhAvena tAdRzavyavahArasyAnu(3) mattAdikRto vyavahAro na sidhyati vyAvartata pAdeyatvaucityAt / ___*vyapra.33 ityarthaH / vyasanI, kitavAdiH putraviyogAdimAnvA / nAradaH arthinA pratyarthinA vA yo vyavahArakaraNAya na prahitaH 'strISu rAtrau bahiAmAdantarvezmanyarAtiSu / so'sNbddhH| *apa. vyavahAraH kRto'pyeSu punaH kartavyatAmiyAt / / (4) vyavahartRvaiguNye'pi evaM kAryamityAha sa eva- (1) strISviti ptniiduhitRstriikRtH| athavA strIbhimattonmatteti / Adizabdena vRddhayojitAdayo vyavahArA reva vyavahAro dRSTaH / rAtrAviti rAtriH zayanAya na tu xsmRca.128 vyavahArAya / tasyAM sAkSAdeva pramANavyavahArAsaMbhavaH / (5) AdinA dAsavRddhAdegrahaNam / asaMbaddhaH pitR- bahirgAmAt araNya iti / antarvezmani gRhamadhye / niyuktaanyH| +dIka. arAtiSu zatruSu / eteSu pradezeSu vyavahAraH kRto'pi na (6) vyasanI dyatAdyAsaktaH / AdipadAdasvatantra- pratiSThate / tena punaH kartavyatAM praapnotiityrthH| dAsaputrAdergrahaNam / vyata.232 , abhA.13 (7) bAlaH ssoddshvrssaabhyntrvyskH| bhIto bhaya- (2) yAvatstrIbhiH zatrubhirvA raha si vA nirNIto. vAn / Adipadena kAmakrodhAdyAkrAntaparigrahaH / etairyo vyavahAro'jJAnapakSapAtayoH saMbhavAt punarvicAraNIya jitaH kRto'saMbandhena bhrAtRtvAdisaMbandharahitenA'niyuktena ityrthH| smRca.128 kRtazca vyavahAro na sidhyati na phalaparyApto bhavati / tathA, (3) strISu strImadhye / kRta iti prtyekmbhisNbdhyte| ca punastatra vicArayediti tAtparyam / cakAreNa dAsAdi- tAsAmavyavasthitacittatvAt / rAtrAvaprakAzatvAt vaJcanA kRtsmuccyH| evakAro na sidhyatItyatrA'nveti, tena bhavatIti / bahimAd yeSAM grAme bahizca saMbhavaH / zUnyakulAdikRtasya kvacitsiddhAvapi naitAdRzasya kvacidapi tvAt bhiH| antarvezmani, svagRhe zrotaNAmabhAvAdasAkSisiddhirityuktaM bhavati / atra vyavahAro na nyAyamAtraM tvaprasaGgAt / arAtiSu vairimadhye, te hi dveSAdanyathA kintu dAnavikrayAdhamanAdirUpAH sarvAH kriyaaH| vImi. * vyau. vyapragatam / (8) AdigrahaNaM cittavikSepakAraNAnAmanyeSAmapyupa (1) nAsaM.1137; nAsmR.1143; abhA.13; apa. saMgrahArtham / etaiH yojitaH kRto nirNIta iti yAvat / / 2 / 31 nyarAti (ni rAtri) pyeSu (pyeSa); vyaka.103 pyeSu etaiH saha yojita iti vA / ete yatrArthipratyarthibhAva (pyeSa) smRca.128 vyakavat ; smRsA.123 vyakavat ; pamA. mApannA ityarthaH / tathA asaMbaddhakRto'pi arthipratyarthi 214 nya (sva); vyaci.101 vyakavat ; savi.500; vyasau. * zeSapadArthoM mitaagtH| -pamA. smRcavat / 93 pyeSu (nyebhyaH); vyapra.93, vitA.90 'pye (ye); prakA... + padArthoM mitAvat / . 81 vyakavat ; samu.70.
Page #635
--------------------------------------------------------------------------
________________ kRtanivartanam brUyuH / eSu kRto'pi punaH samyakkartavyo bhavatIti naiSu putraH patyurabhAve vA rAjA vA patiputrayoH // kartavya iti pratiSedha evocyate / nAbhA.1137 (1) atra yA strI gRhanAyikA kuTumbabharaNapAlanasatyA na bhASA bhavati yadyapi syaatprtisstthitaa| kSamA prauDhA, patirmandaprabhAvo'prauDhaH anumatimAtradAnabahizcedbhASyate dhrmaanniytaabyaavhaarikaat|| yogyaH, sa ca yadyanumanyate, tataH kRtAnyapi kAryANi strIkRtAnyapramANAni kaaryaannyaahurnaapdi| pramANAni / patyurabhAve putro vA yadyanumanyate / pativizeSato gRhakSetradAnAdhamanavikrayAH // putrayorabhAve rAjA vA ydynumnyte| abhA.41 (1) patnIduhitRvadhUprabhRtisarvastrIkRtAni sarvANyapi (2) asvatantrakRtanivartanaM svatantrAnumatyabhAvaviSaye kAyoNi apramANAni / atastAbhiH kRtAnyAyakRtAnIva kaarymityrthH| xsmRca.131 draSTavyAni vizeSato gRhkssetrdaanvikryaaH| pramANakRtAni (3) sapatnIputrAderanumati vinA strIkRtaM nivartyameva / balavantItyarthaH (1) / abhA.41 putrapadena sapatnIputrAdayo'pi vivakSitA iti rtnaa| (2) strIgrahaNamasvatantropalakSaNArtham / evaM cApadya- karAt / candra.169 svatantrakRtAnyapi. pramANAnItyArthiko'rthaH pratyetavyaH / (4) etatpratipAditaM bhavati asvatantrA sarvadA atrApavAdapradarzanArthamAha sa eva-'vizeSato gRhakSetra- strIti / naabhaa.2|23 dAnAdhamanavikrayAH' iti / gRhakSetrayoH dAnAdhamana- bha; prItena yaddattaM striyai tasminmRte'pi tat / vikrayAstvApadyapyasvatantrakRtA na sidhyantItyarthaH / evaM sA yathAkAmamaznIyAd dadyAdvA sthAvarAhate // tadbhASye vyAkhyAtam / smRca.131-132 nivartanIyA vyavahArAH . (3) anApadItyanenApadi bharnAdyanumatimantareNApi tathA dAsakRtaM kAryamakRtaM paricakSate / pramANameva strIkRtamiti darzitam / smRsA.124 anyatra svAmisaMdezAnna dAsaH prabhurAtmanaH (4) vizeSata iti vcnaadaapdypyprmaannmityveksste| yathA strIkRtaM tathA dAsakRtamapi kAryamakRtameva paridAsAbharaNasuvarNagavAdyanApadyapramANam / Apadyapi gRha- cakSate bruvate guravaH / yadi punaH sa eva svAmisamAkSetraM na pramANam / *naabhaa.2|22 dezAtkaroti / tataH sarva tatkRtamapi pramANameveti / uktanivartanApavAdaH - +abhA.41-42 .aitAnyeva pramANAni bhartA ydynumnyte| putreNa ca kRtaM kArya yatsyAdacchandataH pituH / + vyAkhyAnaM sthalAdinirdezazca pratizAprakaraNe (pR.142) tadapyakRtamevAhurdAsaH putrazca tau samau // draSTavyaH / - candra. smRsaavt| * sarva smRcgtm| xpamA. smRcagatam / (1)mAsaM.2022; naasmR.4|26 ranApadi (manISiNaH); * vyAkhyAsaMgrahaH sthalAdinirdezazca dAyabhAgaprakaraNe drssttvyH| bhabhA.41 nAsmRvat ; medhaa.8|163puu.mbhaa.18|1;gaumi. + nAbhA. abhAvadbhAvaH / 181 yAH (yAt); smRca.131, smRsA.124; vyaci. (1) nAlaM.2025, naasmR.4|29; abhA.41 vyamA. 102, savi.502 svIkRtAnya (kRtAnyapya) tra (tre); candra. 288 tathA dAsa (dAsena ca) kauNDiNyaH; vyaka.104; smRca. 169; byasau.94 ka (kri); viimi.2|32 prakA.83, samu. 131; smRsA.123; pamA.217 tathA (tatra) akR (na ka) 72. (2) naasN.2|23, naasmR.4|27; abhA.41, medhA. zAt (zaM); vyaci.102; vyata.232 zA (hA); vyasau.94 81163 (-) nyeva (nyapi) vA pa (dhipa); vyaka.104 vA tathA (tadA); viimi.2||32 (tadA tu tatkRtaM kAryamatantraM paricapa (ca pa), mabhA.181 pU., gaumi.18|1 pU.; smRca. kSate); vyapra.94; prakA.82; samu.71. 131 rAjA (jAyA); smRsA.124 patyu (bhartu); pamA. (2) naasN.2||32, naasmR.4|30 Na ca (NApi) tau 217; vyaci.102, candra.169 etAnyeva (tAnyeva tu) (tat); abhA.42 nAsmRvat; byamA.288 kArya (karma) 'yadya (yAnya) : (trAH) vA (tu); vyasau.64 etAnyeva (tAnye- daccha (tsvaccha) kauNDiNyaH; vyaka.104 Na ca (NASi); smRca. matu) viimi.2|32; prakA.82 smRcavat ; samu.71 smRcavat. / 131; smRpA.123-124 mevA (mityA ) saH putraH (sa.
Page #636
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam piturasaMmatAt putraNApi yatkRtaM kArya tadapyakRtameva atra kila pituH parokSye jyeSTha putraH kAryakaraNe draSTavyam / yato yathA dAsaH asvatantrastathA putro'pi pramANam / yAvatA'trApyayaM heturapramANe dRSTaH / yadi pitari jIvati avibhaktabhAga asvatantra eveti / / asAvaprakRtiM gataH kuryAttatkRtamapyakRtamAhuH / aprakRti . . +abhA.42 gata iti / bhUtagahIto vA yatAdivyasanagRhIto vA svabhAvaaprAptavyavahArazcetsvatantro'pi hi narNabhAk / prkRtiprityktH| anena hetunA svatantropya'svatantraH svAtantryaM hi smRtaM jyeSThe jyaiSThyaM gunnvyHkRtm| sahetukaH / tenApi dAnAdhamanavikrayAdikArya kRtamapyakRtayadvAlaH kurute kAryamasvatantrastathaiva c| meva draSTavyaM iti / abhA.43 akRtaM taditi prAhuH zAstre zAstravido janAH // kAmakrodhAbhibhUtArtabhayavyasanapIDitAH / (1) atra svatantro'pi bAlaH zizuryatkAryaM kurute| rAgadveSaparItAzca jJeyAstvaprakRtiM gtaaH|| tathA prauDho'pi dAsAdirasvatantro yatkurute / tatkRtamapi (1) aprakRtigatalakSaNa midamuktaM sptaakaarmiti| akRtamAhurdharmazAstrajJA iti / abhA.43 abhA.43 (2) asvatantragrahaNAllabdhe'pi bAle punarvAla- (2) kAmazca krodhazcAbhiyuktazcAtazra bhayaM ca vyasanaM grahaNa pitrorabhAve'pi bAlasyAsvAtantryapratipAdanArtham / ceti dvandvaH / etaiH pIDitAH / ArtAbhiyuktau sAmarthyAda etacca kuTumbabharaNAtiriktaparaM 'kuTumbArthe'dhyadhIno'pi varjayitvA etaiH pratyekaM pIDitazabdo'bhisaMbadhyate / ityagrimavAkyAt / vyaci.102 athavA ArtAbhiyaktAvapi bhAvasAdhanau / tataH sarvaiH svatantro'pi hi yatkArya kuryAdaprakRtiM gtH| pratyekaM pIDitazabdo'bhisaMbadhyate / athavA kAmayateH tadapyakRtamevAhurasvatantraH sa hetutaH // kartari pacAdyac / krudherapi tathaiva / kAmayamAnazca kruddha+ nAbhA. abhaavdbhaavH| zvAbhiyuktazcArtazca kAmakrodhAbhiyuktArtAH / bhayaM ca * vyAkhyAsaMgrahaH sthalAdinirdezazca RNAdAnaprakaraNe drssttvyH| vyasanaM ca bhayavyasane bhayavyasanAbhyAM pIDitAH bhaya. paura pamA.217; vyaci.102; vyata.232 saH putraH vyasanapIDitAH, kAmakrodhAbhiyuktArtAzca bhayavyasanapIDi. (saputrau); vyasau.94 ca (tu); viimi.2|32 tau (tat); tAzca kaamkrodhaabhiyuktaartbhyvysnpiidditaaH| athavA gyapra.94prakA.82-83, samu.72. (1) nAsaM.135, naasmR.4|39 zAstre (dharma); abhA. bhayazabdo'pi pacAdikAjantaH / vyasanazabdo 'kRtyalyuTo 43 nAsmRvat ; medhaa.8|163 tathaiva ca (kRtaM ca yat); bahulam' iti vacanAt lyuT kartari / ataH kAmazca vyamA.288 kauNDiNyaH; vyaka.103-104; smRca.130, krodhazcAbhiyuktazcArtazca bhayavyasanapIDitAzceti dvndvH| pamA.216 diti (dapi); vyaci.101 pamAvat ; vyani. naabhaa.2||37 pU., candra.170 pamAvat ; vyasau.94 pamAvat ; vImi. , kule jyeSThastathA zreSThaH prakRtisthazca yo bhavet / 2132 pamAvat : vyapra.94 pamAvat vitA.92 diti (dabhi); 4) tatkRtaM syAtkRtaM kArya nAsvatantrakRtaM kRtam / / prakA.69,82; samu.71; vivya.4 kauNDiNyaH. (2) nAsaM.2036, naasmR.4|40 (akRtaM tadapi prAhu- (1) naasN.2|37 bhUtA (yuktA); naasmR.4|41, abhA. rasvAtantryasya hetutaH); abhA.43 (akRtaM tadapi prAhurasvatantraH 43; medhaa.8|163 bhUtAta (yuktArthA) rItAzca (rAzceti); sahetukaH); medhaa.8|163, vyamA.288 kauNDiNyaH; vyaka. vyaka.104; smRca.132 rtabha (rtA bha); smRsA.123 ta(zca); 104; smRca.132 ntraH sa (ntratva); smRsA.123 mevA vyaci.102 tAta (tA ye); vyata.232 tArta (tA vA); candra. (mityA); vyaci.102 tutaH (tubhiH); vyata.232 dapra (cApra) 170tAta (tAsta) rAgadveSa (lobhamoha); vyasau.94 tAta (tArtA); ntraH sa (ntrasya); candra.170 (akRtaM tadapi prAhurasvatantraH sa viimi,2|32; vyapra.94 setu.127; prakA.83 vyasauvat / hetubhiH); vyasau.94 hi yat (yadA) tutaH (tubhiH); viimi.2|| samu.72 vyasovat. 32 vycivt| vyapra.94, setu.319 tada (yada) traH sa hetutaH (ntrasya hetubhiH); prakA.83 smRcavat ; samu.72 smRca. (2) nAsaM.2038 zca (stu), naasmR.4|42 syAt (tu) bat vigya.4 utta., kauNDiNyaH. kArya (prAhuH); abhA.43 nAsmRvat ; vyaka.104 le jye
Page #637
--------------------------------------------------------------------------
________________ kRtanivartanam atra zloke samastakRtAkRtopasaMhAra uktaH / yaH kule asvatantrAH striyaH putrA dAsAdizva prigrhH| jyeSTho vayasA guNaizca / tathA zreSThaH sNvyvhaarprtisstthaayuktH| svatantrastatra tu gRhI yasya yatsyAtkramAgatam // . prakRtisthazvAviplutacittaH puruSo yo bhavet , tatkRtaM tu (1) atra zlokadvaye'pi itaretarApekSayA svatantratvamakRtaM jJeyam / tena kRtaM kRtamiti pratiSThate / yatpunara- svatatratvaM ca pradarzitamiti / abhA.42 svatantrakRtaM kArya tanna kRtamiti draSTavyam / pazcAdvalatI- (2) atra svatantranirUpaNamasvatantrakRtaM kArya tenaiva tyarthaH iti kRtaakRtbhedH| *abhA.43 nivartanIyamiti darzayitum / parigrahA upajIvinaH / . svatantrAsvatantravicAraH smRca.130-131 trayaH svatantrA loke'smin rAjAcAryastathaiva c| garbhasthaiH sadRzo jJeya aassttmaadvtsraacchishuH| prativarNa ca sarveSAM varNAnAM sve gRhe gRhI // bAla ASoDazAdvarSAtpogaNDazcApi zabdyate // (1) asmin loke ete yathoktAstrayo'pi svatantrA (1) naasN.2|30 dizca (zca sa) yatsyAt (syAttat); uttarAdharavizeSApekSayA / tadyathA, rAjA svatantra uttara- naasmR.4||34, abhA.42, medhaa.8|163 . dizca (yazca) gurunirapekSatvAt , prajAvaratvApekSayA / AcAryo'pi (svatantrastu gRhI yasya tasya tatsyAtkramAgatam ); byamA.288 ziSyAdharApekSayA / tathA sarveSAM varNAnAmapi svakIye dizca (zca sa) gRhI (svAmI) yatsyAt (te syuH) tam (tAH) svakIye gRhe gahI ardharaparigrahApekSayA svatantra ityuktm| kauNDiNyaH; vyaka.104 dizca (thAzca) haH (hA:); smRca. 103 (akhatantrAH striyaH sarvAH putrA dAsAH pariyahAH) yat abhA.42 yata.232 vyaciva, savi.287 sAdi (so ya): . (2) gRhIti vadan gRhiNyAH svatantratA nAstIti / nA nAstAti 501 dizca (yAzca) haH (hAH) pU. candra.171 dizca (zva sa) darzayati / tena yadyapi mAtamato'svatantratoktA tathApi na tatra (tasya) yatsyAt (syAttat) pR.; vyasau.94 dizca (dyazca) mAtuH svatantratA'vagantavyA / ata evAbhartRkayA kRtasya tatra (tasya) yat (tat); vyapra.95 dizca (dhAzca) pU.; vitA. kAryasya putrAdyanumatyaiva siddhiruktaa| smRca.132 92 (asvatantrAH striyaH ziSyAH putrA dAsAH parigrahAH) pa.. asvatantrAH prajAH sarvAH svatantraH pRthiviiptiH| prakA.82 smRcavat , pU.; samu.71 pUrvArdha smRcavat (asva. asvatantraH smRtaH ziSya AcArye tu svatantratA / / / tantraH sa tu gRhI tasya syAt yatkramAgatam ); vivya.4 dAsAdizca (bAlAzca sa) pR., kauDiNyaH. * nAbhA. abhAvadbhAvaH / (2) nAsaM.2031 sthaiH (stha) zcApi (zceti); naasmR.||35 sthaiH (stha) ASTa (aSTa) zcApi zabdyate (iti zasyate) abhA. (lazre) thA zre (thA jye) smRca.132; smRsA.124; pamA. 42 sthaiH (stha) ASTa (aSTa) zabyate (zasyate); mitA.2150 218 le (la) nA (na); vyaci.102 sthazca yo (zca tayoH); zcApi (zceti); vyamA.346 NDazcA (NDo vA) utta.; ap.2| candra.169 le (la) kRtistha (zAbhISTa); vyasau.94 praka...vet (syAtprakRSTazca yo yataH); biimi.2|32 ntrakRtaM kRtam (nyakRtaM / 25 varSAt (jjJeyaH); vyaka.104 ATha (aSTa) la A (lazvA) zcApi (zceti); smRca.130; mmu.8|148 myate (nditaH) tathA); prakA.83; samu.72. utta.; smRsA.124. zabdyate (gadyate); pamA.216 zvApi (1) naasN.2|28 varNa (prati) sve (sva); naasmR.4|32, zabdyate (iti kathyate); vyaci.67 (-) (bAlastvASoDazAjzeyaH abhA.42, smRca.132 prativarNa ca (prakRtisthazca) sve (sva); pogaNDazceti kathyate) utta.:103 smRsAvat ; smRci.13 prakA.83 smRcavat ; samu.72 smRcavat . mitAvat :21 zcApi zabdyate (zceti kIrtyate); nupra.20 zcApi . (2) naasN.2|29 tu (ca); naasmR.4||33, zunI. zabdyate (zceti zasyate); vyata.223 utta.:232 Adha (aSTa) 4780-781; abhA.42, medhaa.8|163 utta.; vyaka. NDazcApi zabyate (NDo'pi nigadyate); savi.287 Adha (aSTa) 104 pU. smRca.1317 smRsA.124; pamA.217vyaci. zcApi (zceti); mc.8|148 mamukta, utta; candra.171 zvApi 103 traH smRtaH ziSya (ntrAH smRtAH ziSyAH); vyata.232 zabdhate (zceti kathyate); vyasau.94 zcApi zandhate (beti ye tu (ryasya); savi.286-287 ye tu (yeMSu) zeSa vyacivat kIrtitaH); vyapra.95:263-264 mitAvat ; setu.88 utta: candra.171 vyasau.94, vyapra.95, prakA.82, samu.71. vibha.79 utta.; prakA.82, samu.71, vica.137 utta, vya. kA. 71
Page #638
--------------------------------------------------------------------------
________________ 562 vyavahArakANDam kAryakAraNayogyatvApekSayA etaducyate / aSTamAdvatsarA- svatantrAH sarva evaite paratantreSu srvdaa| dAk garbhasthasadRzaH zaucAdyakSamaH / aSTabhyaH parataH anuziSTau visarge ca vikraye cezvarA matAH // . zaucAdhyayanakSamaH bAla ityucyte| pogaNDazca vyavahAre (1) ete pazcAduktAH svatantrAH rAjAcAryagRhapatayaH akSamaH A SoDazAdvatsarAditi / abhA.42 te sarve'pi svakIyaparatantreSveva sarvadA / tadyathA, rAjA . parato vyavahArajJaH svatantraH pitraavRte| . svatantraH prajAsu / paratantreSveteSu svatantratA / anuziSTau jIvatorasvatantraH syAjarayApi smnvitH|| AkoTane tADane visarge parityAge vikraye'pi yAvadIzvarAH (1) tAvatputro'pi vRddhatvamapi prApta avibhaktabhAga prabhava ityrthH|| . abhA.42-43 . asvatantra eveti / abhA.42 (2) ete pUrvoktA rAjAdayaH / etaca svAtanyA(2) ityetadapi pAratantryaM maataapitrrjitdrvyvissym| svAtantryapratipAdanaM svatantrAnumati vinA paratantraNa mitaa.2|121 kRtamapi rAjJA nivartanIyamiti pratipAdayituM, na tvadRtayorapi pitA zreyAna biijpraadhaanydrshnaat| STArtha , kRtanivRtyaGga evAsya nAradenApi likhanAt / abhAve bIjino mAtA tadabhAve tu pUrvajaH // 'vikraye cezvarA matA' ityupasaMhArAcca / smRsA.124-125 * (1) atra mAtApitroH samAnaM gauravamuktvA vizeSe (3) anuziSTau anuzAsanamanuziSTiH / adAdiSu darzayati / tayorapi mAtApitroH pitA zreyAn / bIja- draSTavyaH, liGgaM ca 'zAsu anuziSTau iti / kartavyatAprAdhAnyAt / bIjinastu abhAve mAtA, mAturabhAve kartavyatayoH pravRttinivRtyorityarthaH / nisarge ca dAne ca tatpUrvajaH zreyAn / uttarottarApekSayA cAdharasyAsvatantratvaM tairdattaM dattaM bhavati / visarga iti pAThAntaram / prityaagH| tadanudArzatam / abhA.42 teSAM zAsane anavasthAne dravyANAM ca yatheSTaM vikrayeca (2) anena jyeSThavAnapyasvatantra ityuktam / svatantrAH / nAnyatra mrnnaadau| naabhaa.2|34 smRca.130 .. bRhaspatiH (3) evaM ca bAlasyApitRkasya mAtrA kRto vyavahAraH uktanivartanApavAdaH sidhyatyeva svatantrakRtatvAt / / .. . candra.171 yeH yaH svAminA niyuktastu dhanAyavyayapAlane / (1) naasN.2|32 tora (toya); naasmR.4|36 rAvRte kusIdakRSivANijye nisRSTArthastu sa smRtaH / / (rau vinA); shunii.4|777 utta. medhaa.8|163 (= ) utta. praMmANaM tatkRtaM save lAbhAlAbhavyayodayam / mitaa.2|121 utta.; ap.2|25 pU.; vyaka.104; smRca. -: (1) naasN.2||34 visa (nisa); naasmR.4|38 zunI. 13. rAvRte (raM vinA) tora (torna); smRsA.124;pamA.216 4782-783 sarvadA (nityazaH) ca vikraye (vA visarga ); tora (torna ); vyaci.103, vyani.rasva(yava) utta.,manuH; abhA.42; medhaa.8|163 STau (TA) cezva (visva) utta. smRci.21 pamAvat , utta.; nRpra.35 vyanivat , utta.; vyata. vyaka.105 sarvadA (nityazaH); smRsA.124. vyakavat / 232 pamAvat ; savi.287 vyanivat , utta.:374, candra. vyaci.103 vyakavat ; vyapra.96 vyakavat .. . 1.1 pamAvat ; vyasau.94pamAvat ; vyapra.95:453 utta., / (2) vyaka.105smRca.131; smRsA.125 pAla vyanikta; vyau.78 pU.; vitA.320 vyanivat , utta.; (sAdha) tu sa smRtaH (sa ucyate); pamA.218 vyayapAlane rAko.451 samanvi (pariplu) utta.;vibha.65 utta. : 79 pU. | (syApalApane); vyaci.104 vyata.233 ktastu (kto'pi); prakA.82 smRcavat samu.71 rAvRte (rau vinA) tora (tona). savi.502 niyu ('bhiyu); candra.172; vyasau.95 rthastu (2) naasN.2|33; naasmR.4|37; zunI.41778 sa (the tu yaH); byapra.95, vitA.93; prakA.83; samu.72 . 'abhA.42, medhaa.8|163 (=) (tayorapi pitA zreyo na ' (3) vyaka.105 pramANaM tat (tatU pramANaM); smRca.131; bhAce bIjino matA) pa.; vyaka.104, smRca.130:297 | smRtA.125 dayam (dayau) saMvadet (cAlayet); vyaci.104 (-) pUnasmusA.1246pamA.217vyaci.103, smRci. 21. manuH vyata.232, savi.287; candra.171 vyasau. | vyata.233, savi.502; candra.172 sarvaM (kArya); vyasau. 94vyapra.95:524 pU., smaraNam ; prakA.82, samu.71.! 95 tanna vi (sarve tu); vyapra.95, prakA.83 samu.72.
Page #639
--------------------------------------------------------------------------
________________ kRtanivartanam . svadeze vA videze vA svAmI tanna visaMvadet // pitRvyabhrAtRputrastrI dAsaziSyAnujIvibhiH / yad gRhItaM kuTumbArthe tad gRhI dAtumarhati // kAtyAyanaH nivartanIyA vyavahArA: unmattenaiva mattena tathA bhAvAntareNa vA / yaddattaM yatkRtaM vA'tha pramANaM naiva tadbhavet // asvatantrakRtaM kAryaM tasya svAmI nivartayet / na bhartA vivadetAnyo bhItonmattakRtAdRte // bhItonmattakRtanivartane rAjJa evAdhikArAt bhItonmattAdisvAminA kRtanivartakena sahAnyasya vivAdo nAtyantAnucita ityabhiprAyaH / smRca. 131 pitA'svatantraH pitRmAn bhrAtA bhrAtRvya eva vA / kaniSTho vA'vibhaktasvo dAsaH karmakarastathA // kSetra gRhadAsAnAM dAnAdhamanavikrayAH / * asvatantrakRtAH siddhiM prApnuyurnAnuvarNitAH // nAnuvarNitAH svatantreNa pitrAdinA nAnumatAH / anumatAH sidhyeyurevetyarthAduktaM bhavati / uktanivartanApavAdaH vyapra. 94 pramANa sarva evaite paNyAnAM krayavikraye / yadi saMvyavahAraM te kurvanto hyanumoditAH // * vyAkhyAsaMgrahaH sthalAdinirdezazca RNAdAnaprakaraNe drssttvyH| (1) smRca. 130; pamA. 216 bhAvA (vAcA); prakA. 82 yamaH; samu. 71 vA'tha ( vA'pi ). (2) smRca. 131; savi. 501-502 bhartA viva (vArtAdi ba); prakA. 82; samu. 71 rtA (trI). (3) vyaka. 104; smRsA. 125 svo dA (tvAddA); vyaci. 104; smRci.21 svo (stho) karma (pari); candra. 171; vyasau. 94; vyapra. 95 svo (stho); vitA. 93 smRcivat . (4) vyaka. 104; smRca. 131; smRsA. 124; pamA. 217 kRtAH (kRtaH) yunI ( yAnnA) rNitA: (rNitAm ); vyaci. 102; savi . 501 rNitA: (rNitam ); vyasau. 94 varNi (modi); vImi . 2 32 nAradaH vyapra. 94 kra (kri); prakA. 83; samu. 72 nanu (rna tu). (5) byaka. 105 te ku (prAku); smRca. 131; smRsA. 135 vyakavat ; pamA. 218 saM (svaM); vyaci. 104 vyaka 563. 'kSetrAdInAM tathaiva syurbhrAtA bhrAtRsutaH sutaH / nisRSTAH kRtyakaraNe guruNA yadi gacchatA // nisRSTArthastu yo yasmiMstasminnarthe prabhustu saH / tadbhartA tatkRtaM kAryaM nAnyathA kartumarhati // svatantrato'pi kazcid vyavahAro nivartanIyaH sutasya sutadArANAM vazitvaM tvanuzAsane / vikraye caiva dAne ca vazitvaM na sute pituH // (1) svatantraprakRtistha kRtamapi putravikrayAdikArya na. sidhyati / tatra tasyAsvAtantryAdityAha kAtyAyanaH sutasyeti / ataH sutavikrayAdikArya svatantraprakRtistha-kRtamapi nivartanIyamityabhiprAyaH / ekapitRviSayametaditi taddattApradAnikAkhyapade vakSyAmaH / - smRca. 132 mantavyam / (2) etaddarzanAnnAradena 'vikraye cezvarA matAH' iti zanavikrayayoH prabhutvapratipAdanaM tatpazukSetrAdiviSaya, na tu putrAdidAnavikrayayorapi pituH prabhutvaM iti smRsA. 125-126. (3) etena, 'anuziSTau visarge ca vikraye cezvarA matAH' iti nAradIyaM dAnavikrayayoH prabhutvapratipAdanArtha putratvena dAnavikrayaparamato na virodha ityarthaH / putrasyAnumatau pitustaddAnAdau prabhutvamananumatau tvaprabhutvamiti saMpradAyaH / vyaci. 104-105 vyapra. 96 (4) etadapyanApadIti vakSyate / vat candra. 171-172 vyakavat vyapra. 94 raM (rAva); vitA. 93 e (me) te ku ( prAkku) hya ('pya); prakA.83 ; samu. 72 te ku (praku). (1) vyaka. 105; smRca. 131; smRsA. 1256 pamA. 218 nAM (ni) cchatA (cchataH); vyaci. 104; candra. 172; pra. 94 kRtya (kArya); prakA. 83; samu. 72 syuH (syAt) . (2) vyaka. 105; smRca. 131; smRsA. 125 yasmiMsta (yasya ta); vyaci. 104; vyapra. 94; vitA. 93 bhustu (bhuzca ); prakA. 83; samu. 72. (3) zunI. 4 / 781-782; vyaka. 105: smRca. 132: 191 smRtyantaram smRsA. 125 sutasya (asvatantra) tva (hya); pamA. 219:315 sutasya (atazca); vyaci. 104 tvanu (tvatha); smRci.19 (=); nRpra. 27; vyasau . 95 tvanu (anu); vyapra. 96 vyasauvat : 306; prakA. 83; samu. 94.
Page #640
--------------------------------------------------------------------------
________________ 564 vyavahArakANDam hArItaH nivartanIyA vyavahArAH rAjJA vivarjito yazca svayaM pauravirodhakRt / rASTrasya vA samastasya prakRtInAM tathaiva ca // anye vA ye pure grAme mahAjanavirodhakAH / anAdeyAstu te sarve vyavahArAH prakIrtitAH // evaM caivaMvidhavyavahAraM tIritamapyanuziSTamapi nivartya byavahArAntaraM kartavyamiti tAtparyArtho'nusaMdheyaH / smRca. 128 (1) mitA. 2 / 6 (= ) svayaM (yazca); smRca. 128 yazca (yastu); pamA 215 smRcavat; vyaci 8 yazca (yastu) svayaM (yastu) nAradaH; candra. 104 svayaM (yazca ) stasya ( grasya); Dayama 7 zca svayaM (stu yazca ) smRtyantaram ; vitA. 59 ( =) to yazca svayaM (taM yacca yacca ); prakA. 70. (2) smRca. 128; pamA. 215 re grAme (nargrAma); vyaci. 8 vA ('pi re grAme (ragrAma) dhakAH (dhina :); candra. 104 bA (SAM) pure grAme (paragrAsa ) dhakAH (dhina :); vyama. 7 re grAme (rAma) smaraNam ; vitA.59 vA ('pi); prakA. 70. | dAnArthe vA dhanArthe vA dharmArthe vA vizeSataH / AdAne vA visarge vA na strI svAtantryamarhati // yamaH zrutismRtiviruddhaM ca bhUtAnAmahitaM ca yat / na tatpravartayedrAjA pravRttaM ca nivartayet * // belAddattaM balAdbhuktaM balAdyaccApi lekhitam / sarvAnbalakRtAnarthAn nivartyAnAha vai manuH // smRtyantaram anivartanIyau dAnavikrayau gobhUhiraNyaratnAnAmAtmIyAnAM striyaM vinA / vikrayAdhipradAnaM tu kRtaM sidhyennRbhiH sadA // * sthalAdinirdezaH darzanavidhau (pR.106) draSTavyaH / (1) vyaka. 105 sarge (zuddhe ); smRca. 130; smRsA. 125; pamA 217 dAnA... vA (dAne vAssdhamane vA'pi ); vyaci. 104; vyasau. 94; vyapra. 95; prakA. 82; samu. 71. (2) smRca. 130; pamA. 216 yaccApi (ccApi vi); prakA. 83; samu.71 dattaM (dvRttaM). (3) samu. 71.
Page #641
--------------------------------------------------------------------------
________________ daNDamAtRkA vedAH . . ' 'ka' 'asmat asmattaH apApakArI san 'bhItaH daNDayadamanaM sAdhupAlanaM ca rAzaH kartavyam ISate 'palAyate' ityrthH|| 'zRNve vIra ugramugraM damAyannanyamanyamatinenIya abrAhmaNena virodhe brAhmaNo'daNDayaH / / mAnaH / edhamAnadviLubhayasya rAjA cokUyate yadrAhmaNazcAbrAhmaNazca praznameyAtAM brAhmaNAyAdhi viza indro manuSyAn // brUyAdyadrAhmaNAyAdhyAhA''tmane'dhyAha yadrAhmaNaM . ayamindro vIro vIryavAniti zuNve / shryte| kiM kurvan / parAhA''tmAnaM parA''ha tasmAdAhmaNo .na upamugramudgUrNamudguNe balinaM zatru prati damAyan / damaH procyH|| damanam / bAdhanamicchan / anyamanyaM prathama netavyamanyaM | yadi loke brAhmaNAbrAhmaNau vivadamAnAvahamevAdhika pazcAnnetavyaM cAnyaM pUrvamaparaM parasparavyatihAreNa stotanati iti aghiviSayaM praznaM kartuM kaMcidabhizaM pratyAgacchetAM, nenIyamAno'tyantaM punaH punarnayan / api caidhamAnaviTa tadAnIM so'bhijJo brAhmaNasyaivAdhikyaM brayAttena vaktaH edhamAnAnAM vardhamAnAnAmasunvatAM dveSTobhayasya divyasya svasyaivAdhikyaM saMpAditaM bhavati / brAhmaNasya parAbhavapArthivasya ca dhanasya rAjezvaro'yamindro vizo nivezayitan vacane svasyaiva parAbhava ukto bhavati / tasmAtkadAcisvasya paricArakAnmanuSyAn coSkayate / rakSaNArtha punaH dapi brAhmaNaH parAbhavaviSayo na krtvyH|so'yN prAsaGgikaH punarAvayati / RsA. puruSArtho vidhidraSTavyaH / taisA. hanti rakSo hantyAsadvadantam / prAhmaNo'vadhyaH . hanti asat asatyaM vadantam / somo devaH hanti / RsA. devA vai yajJasya skhagAkatoraM nAvindante zaM! jahA ko asmdiipte| bArhaspatyamabruvan imaM no yajJa svagA kurviti / apApakaM jaghAna kamahaM jaatu|ko'smdbhiitH plaayte| so'bravIt varaM vRNai / kiM me prajAyA iti| . ni.42 yo'pagurAtai zatena yAtayAdyo nihanat sahasreNa [durgAcAryakRtavyAkhyAnam-'apApakaM' 'ka' 'ahaM yAtayAd yo lohitaM karavadyAvataH praskadya pA. 'jAtu'iti sarvametat adhyAhRtaM bhASyakAreNa,jahAzabdasya sUntsaMgRNhAttAvataH saMvatsarAna pitRlokaM na pra nirAkAGkSIkaraNArthamadhastAccopariSTAcAevaM hi jahAzabdaH jAnAditi tasmAdrAhmaNAya nA'pa gureta na ni parisamAptyartho bhavati / na kadAcidapi kazcidapApako hanyAnna lohitaM kuryAt / mayA hatapUrva iti,pApakAriNaM tu hnmiitybhipraayH| te yUyama daNDAdhyakSo rAjanyaH pApA evAjasraM bhUyAstha, na vo haniSyAmi / yatpunareta devA vai mitramabruvanvRtraM hanAmeti, netyabravInmiduktaM bhavadbhiH 'bhUriSvapyAgassu mAsmAn vadhIH' iti, tro'hamasmi na hinasmIti, hanAmaivetyabruvansokathamAgaskArI na hanyate ? 'zvA puroDAzamavalihyAt 'bravIdvArya vRNai payasA me somaM zrINAniti, na ca kasyacit kasmiMzcidapi svatA syAt , sarva vA tasmAtpayasA maitrAvaruNaM zrINanti, vAryavRtaM hyasya asamaJjasameva syAt , yadi pApakAriNo na hanyeran , tato vRtramaghnastasmAdrAjanyenAdhyakSeNa vaizyaM atha manuSyAnapApAnapi tvaM hantyeveti / atra brUmaH, | ghnanti / * (1) RsN.6|47116. (2) sN.71104|13. (1) taisN.2|5|11|9. (2) taisN.2|6|10|1-26 (3) sN.8|45|37. / (3) kAsaM.274.
Page #642
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam brAhmaNo'vadhyaH brAhmaNo'nAdyaH somarAjA hi bhavati / ye enaM hanti mRduM manyamAno devapIyurdhanakAmo rAjA'daNDyaH na cittAt / athainaM pRSThatastUSNImeva daNDainanti / taM daNDaisa tasyendro hRdayegnimindha ubhe enaM dviSTo nabhasI nanto daNDavadhamatinayanti tasmAdrAjA'daNDayo carantam // yadenaM daNDavadhamatinayanti / . na brAhmaNo hiMsitavyo'gniH priyatanoriva / zrotriyabrAhmaNo'daNDyaH somo hyasya dAyAda indro asyaabhishstipaaH|| prajJA vardhamAnA caturo dharmAnbrAhmaNamabhiniSpAaikazataM tA janatA yA bhUmiya'dhUnuta / dayati, brAhmaNyaM pratirUpacaryA yazo lokapaktiM, prajAM hiMsitvA brAhmaNImasaMbhavyaM parAbhavan // lokaH pcymaanshcturbhirdhmeaahmnnN bhunaktyarcayA ca devapIyuzcarati maryeSu garagIrNo bhavatyasthi- dAnena cAjyeyatayA cAvadhyatayA ca / __bhUyAn / yatrivRtamabhiSecanIye kuryurbrahma kSatrAyApi dadhyuryayo brAhmaNaM devabandhuM hinasti na sa pitRyANama- trivRtamuddharanti brahma tatkSatrAduddharanti tasmAdbharatAM pyeti lokm|| prati daNDA brAhmaNA na hi trivRtamabhiSecanIye "atimAtramavardhanta nodiva divamaspRzan / kurvanti / bhRgaM hiMsitvA sRJjayA vaitahavyAH parAbhavan / bharatAM bharaNaM kurvatAM kSatriyANAm / tAsA. tadai rASTramA sravati nAvaM bhinnAmivodakam / sarvadevatArUpo rAjA daNDadhArakaH, rAzaH savoM daNDayaH . brahmANaM yatra hiMsanti tad rASTra hanti ducchunaa|| saMha vA idamabhavat / devAzca manuSyAzca te nevaiva tA navatayo yA bhUmiLadhUnuta / yadopakArairna zekurmanuSyAnAtmIkartuM atha devAprajAM hiMsitvA brAhmaNImasaMbhavyaM parAbhavan // stirobabhavaH, tAn prajApatirabravIt / kaH prajAH pApakArI sarvaH zUdravaddaNDyaH / pAlayitA bhuvi sarve'ntarhitAH sth| asaMrakSyasa hovAca zunaHzepo yaH sakRtpApakaM kuryAtkuryA- mANAH prajA adharmArditAstyakSyantIta: pradAnamupadenattato'param / nApAgAH zaudrAnnyAyAdasaMdheyaM jIvanamasmAkamiti / te devAH prajApatimabruvan / svayA kRtmiti| puruSamUrti rAjAnaM karavAma somAd rUpamAdAyA... yaH pumAndharmazAstrabhItirahitaH sakRtpApakaM kuryAtsa diyA dityAt tejo vikramamathendrAd viSNovijayaM jo vikAsa pamAMstataH pApAdanyadenatpApaM tadabhyAsavazAt kuryaadev| vaizravaNAta tyAgaM yamAt saMyamanam ... ... / tvaM tu zaudrAnnyAyAnnIcajAtisambandhinaH krUrAdAcaraNA- so'bravIt dharmameva me sakhyAya kurudhvaM tato'haM nApAgA apagato na bhavasi / aibrAsA. prajAH pAlayAmIti / tatastasmai dharma dvitIyamapApI daNDyaH kurvan sa eSa dharmo nidAnena yad daNDaH tasmAdevaM. . tadyathA'bhyAgAramabhininata punaH punaH pApmAnaM vid rAjA daNDaM pitaryapi pAtayet / dharmeNainaM nihanyAdevameva / saMskaravAmyAdhipatyAyendratvAya brahmalokAyeti / brAhmaNo rAjJA'daNDyaH Izvaro'haM tathA koMH / . somo'smAkaM brAhmaNAnA rAjeti, tadasmA'ida sarvamAdyaM karoti, brAhmaNamevApoddharati, tasmAda (1)shbaa.5|4|4|7. (2) shbaa.11|5|71. (1) asN.5|1815-6. (2) asN.5|18|12-13. (3) (2) taabaa.18|10|8. asN.5|19|1. (4) asN.5|19|8. (5) asN.5|19|10. (4) vizva.11350. 'AmnAyazca' ityuktvA idaM vacanaM (6) aibA.3315. (7) zAMbA.1718.(8) shbaa.5|4|2|3. paThitam / / vyA OM
Page #643
--------------------------------------------------------------------------
________________ daNDamAtRkA gautamaH daNDopadezayoH prayojanam `deNDo damanAdityAhustenAdAntAn damayet / damayatyadAntAn damyante vA'sminniti daNDaH | matazca damanayogAddaNDa ityevaM manvAdaya AhuH / ato yo yathA damyate vAcA dhanAdinA vA / *mabhA. tAnAcAryopadezo daNDazca pAlayate / tAnviparItAnyathoktamakurvato varNAnAzramAMzca AcA yopadezastAvatpAlayate / tatrApyatiSThato rAjadaNDaH / X gaumi zrotriyo 'nyaH pebhiH parihAryo rAjJA avadhyadhAvandhyathAdaNDyaJca bahiSkAryayAparivAdyazcAparihAryazreti / 1 (1) SaDbhirvakSyamANairvadhAdibhiH parihAryo rAjJA bhavati parihAro varjanam / tAnvadhAdInAha avadhya / - zreti / vadhastADanaM bandho nigaDanaM daNDo'rthApahAraH / bahiSkAro grAmAdibhyo nirasanaM, parivAdo doSasaMkIrtana, parihArastyAgaH / SaDete vadhAdaya evaMbhUte bahuzrute brAhmaNe satyabuddhipUrvAparAdhe rAjA va buddhipUrvasya tu prasA bhAvAt / itizabdaH prakAravacane / yaccAnyadevaMrUpasaMbhASAdi tadapi vamiti / gaumi. (2) anumantA prayojayitA ca na syAdityevamarthaH cakAraH / itikaraNaM prakAravAci / tatacaM saMbhASaNAdi na kartavyam / *mabhA. | tasmAdrAjAcAryAnindyau / tatazca rakSaNahetutvAt kAraNe sati pAruSyAdyapi vaktamyam / ataH paruSamapyupadizanAcArya:, ugramapi daNDaM dhArayan rAjA ca, atyantopakAritvAdakutsanIyau / *mabhA. daNDyAH rAjA sarvasveSTe brAhmaNavarjam / rAjA pUrvamuktaH sarvasya viSayavAsino janasya, nigrahAnugrahAcArabhoganiyogeSu prabhuH, nigrahe aparAdhinAM anugrahe'numAhmANAM, AcAre maryAdA'vakhAne bhoge karagrahaNe, niyoge puruSANAM ziSTakaraNe / asyApavAda:brAhmaNavarja brAhmaNAnmuktvetyarthaH / apacAre'pi sataH sAntvapUrvamenAn svadharme sthApayet na tvitaravarNavannima heNeti draSTavyam / ArambhaprayojanaM sarvakriyAsu svatantratAkhyApanArtham / tathA ca nAradaH asvatantrAH prajAH sarvAH svatantraH pRthivIpatiH' iti / *mabhA. " * gaumi mabhAvat / x mabhA gaumivat / (1) gaudha. 11 / 303 mitA. 1 354; apa. 2 / 26; mabhA. gaumi. 11 / 28; smRva. 127; vyama. 110 ApastambaH; prakA.80; samu.69. (2) gaudha. 11 / 331 mabhA.; gaumi. 11 / 31. (3) gaudha. 110246 mitA. 21203 mabhA gImi. 11 32; vitA. 107; samu. 10. (4) gaudha. 11 1; mitA. 2 / 4 varjam (varjyam ); mabhA. gauma. 111 ; vira.1331 davi. 44; vitA. 281 bAla. 2 / 26; samu.69. 567 brAhmaNasya vadhAtirikto daNDaH ne zArIro brAhmaNadaNDaH / (1) svayamupasthitasyApi yaH zArIro daNDaH vadhaH sa brAhmaNasya nAsti / tasmAnna kartavyaH / nanu ca karmaviyogAdidaNDAntaravidhAnAdeva zarIrasya nivRttirbhavaspeveti ucyate satyam / evamArambhastu anyatrAparAdhe brAhmaNasya zarIradaNDapratiSedhArthaM iti / / / - - mabhA. (2) tapasvibrAhmaNaviSayamidam / anyasya tu yathAparAdhe daNDamAdakarmaviyoge tyAdi / gaumi. (3) tadvarUpasyAGgabhaGgAtmakasya niSedhArtha na punaranigrahAtmakasyApi / smRca. 124 * zeSaM gaumivat / (1) gaudha.81 26 mabhA gaumi 812-13 ca 126parihArya (parivArya); vira.612zrA0 ); pamA 207 pabhiH paNDaH) (vandhyathA (iti0) vi. 44 bandhya (vedhya); vitA. 28; bAla. 2 / 26 ( bandhyazvA0 ) vAdya (vAya); prakA. 79; samu. 69. (2) gaudha. 12 / 43; meghA. 8 / 3163 mitA. 2 / 26 brAhmaNa ( brAhmaNe ); apa. 2 / 26, 2 / 270 brAhmaNa (brAhmaNasya); mabhA.; gaumi . 1243; u. 2 / 27 / 17 smaraNAt; smRca. 124; vira. 3 30 apavat pamA 208 apavat ; vici. 142 (bhagasya na zArIro daNDaH ) davi. 151 ma. 176 bitA. 86; bAla. 2181, 2 / 270 apavat; setu. 244 vicivat / | prakA. 78; samu. 68.
Page #644
--------------------------------------------------------------------------
________________ 568 vyavahArakANDam karmaviyogavikhyApanavivAsanAGkakaraNAni / / daNDayotsargaH avRttau prAyazcittI saH / / anujJAnaM vA vedavitsamavAyavacanAt / / . (1) brAhmaNasya punardravyAbhAve karmaviyogAdIni vedavidAM saGghavacanAnmokSo vA kartavyaH / saGghassamaprayojyAni / mitaa.2|26 vAyaH caturNA trayANAM vA / vakSyamANadazAvarapariSada(2) anyasya tu yathAparAdhaM daNDamAha- karmaviyoge- nujJayA vA / evaM ca svayaMkaraNe doSo draSTavyaH / mabhA. tyAdi / yathA punastatkarma na karoti tathA karaNaM karma hArItaH viyogaH / sarvasvaharaNaM pratibhUgrahaNamityAdi / vikhyApanaM pariSadrAjA ca daNDadharaH cauryacihnana grAmanagarAdiSvAghoSaNam / vivAsanaM nirvA- 'nigrahAnugrahapAlaneSu ca parSatsarveSAmunmaryAdinAM sanaM yathAparAdhaM grAmanagarAdrASTrAdvA / aGkakaraNaM cihna- paradAraparadravyApahAriNAM rAjA zAstA bhavatyevaM karaNaM / eSAM karmaviyogAdInAmenaHsu guruSu gurUNi laghuSu hyaah| laghanIti nyAyenAparAdhAnurUpA vyavasthA / etanmahApAtaka- gururAtmavatAM zAstA rAjA zAstA durAtmanAm / viSayam / aGkakaraNaM tu tapasvibrAhmaNasyApi bhavatyeva / atha pracchannapApAnAM zAstA vaivasvato yamaH / / yastu rAjA coraviSayeSvevaMdaNDako na vartate tasyAma- gurubhirye na zAsyante rAjJA vA guuddhkilbissaaH| pravRttau svayaM prAyazcittI bhavati / gaumi. te narA yamadaNDena zAstA yAntyadhamAM gatim / / (3) tarhi kathamasau zAsya ityata Aha karmaviyoge- parSatpradhAnamiti zeSaH, maryAdAbhedanasyaiva paradravyAtyAdi / acaure evaM kRte sa rAjA prAyazcittI bhavati / dyapaharaNaprapaJcaH / AtmavAn kRtAnyAyAcaraNe sAnu xmabhA. zayaH, gururatra prtikaaraadhikRtH| vira.626 (4) avRttau nirdhane / etaduttamasAhasaviSayam / brAhmaNo'vadhyaH smRca.124 na tvaGgabhedaM viprasya pravadanti manISiNaH / nimittabhedena daNDatAratamyavicAraH tapasA cejyayA caiva brAhmaNaH pUyate sadA // hssshktypraadhaanbndhvijnyaanaahnnddniyogH| ApastambaH puruSo braahmnnaadijaatiH| zaktirarthadaNDe baDhathoM- saMskRtAnAM dvijAnAmaparAdhe prAyazcittameva na daNDaH, itareSAM daNDa, 'lyArtha iti / zarIradaNDe durbalaH prabalo veti cintaa| zAstrairadhigatAnAmindriyadaurbalyAdvipratipannAnAM aparAdhaH sAkSAtkartatvaM sAcivyakartRtvaM veti / anubandho- zAstA nirveSamapadizedyathAkarma yathoktam / 'bhyAsaH / etAnpuruSAdInvijJAya tadanurUpo daNDo' niyoktavya iti| _ +gaumi. * gaumi. mabhAvat / xzeSa gaumivat / + mamA. gomivat / (1) gaudh.12|49; mabhAH; gaumi.12|49; smRca. ' (1) gaudha.12144-45, mitaa.2|26 vivAsanAGkakara- 127; prakA.80; samu.69. NAni (nirvAsanAGkakaraNAdIni) (prAyazcittI saH0); apa. (2) vira.626. (3) vira.626; samu.70. 2226 viyo (niyo) (prAyazcittI saH0) :2|270vivaasnaangk (4) vira.6 26; davi.11nAradaH; samu.70 bhiH (NA). (nirvAsanAyaka) (ava ...saH0); mabhA. gaumi.12144-45 acU (apravR); smRca.124 (prAyazcittI saH0); vira.33. (5) smRca.124-125; vira.631-632 bhe (cche) nAka (nAGga) ttI + (yate hi); pamA.208 smRcavat; jya (Ta); pamA.208 pU., nRpra.17 pa.; vitA.87 pa. 'vici.142 avR (svata) ttI+ (tu); davi.151 karaNAni caal.2|26; prakA.78, samu.68 daM (do). . (nAni):40,242 (karma ...NAni0); setu.244 ava (AvR) (6) aadh.2|10|13, hidh.2|9; vira.627 gatA tI+ (tu); prakA.78 smRcavat ; samu.68 karma (dharma) zeSaM (kRtA) lyAt (sye) nirveSamupadize (nirdezamAdize); vi. smRcavat. (2) gaudh.12|48 mabhA. gaumi12|48. ' 231 (zAstA nirdezamAdizeta) etAvadeva,
Page #645
--------------------------------------------------------------------------
________________ daNDamAtRkA (1) yathAzAstra garbhAdhAnAdibhiH saMskAraiH saMskRtAH toktaM daNDaM svayameva praNayet , teSAM karmANi samavekSya zAstrairadhigatAH teSAmindriyadaurbalyAt ajitendriyatayA tadanurUpamA prANaviprayogAt / abhividhaavaakaarH| u. vipratipannAnAM svakarmatazcyutAnAM niSiddheSu ca pravRttA nimittaM niNIyaiva daNDaH kartavyaH nAm / zAstA zAsitA AcAryAdiH / nirveSaM prAya- ne ca saMdehe daNDaM kuryAt / zcittamupadizet / yathAkarma karmAnurUpam / yathoktaM dharma- ____ aparAdhasaMdehe rAjA daNDaM na kuryAt / . u. zAstreSu / savicitaM vicityA daivapraznebhyo rAjA daNDAya (2) zAstA samAvartanAtprAgAcAryaH, Urdhva pitA pratipadyeta / putrasya, yasya tu zuzraSAM karoti sa shaastaa| nirdezaM A daivapraznebhyaH sAkSipraznAdibhiH zapathAntaiH suprAyazcittaM, yathAkarma karmAnurUpaM, mahatyaparAdhe mahAntamalpe vicitaM yathA bhavati tathA vicitya nirUpya / rAjA daNDAya cAlpam / - vira.627 pratipadyeta upkrmet| tasya cecchAstramatipravarteran rAjAnaM gmyet| evNvRtto rAjobhau lokaavmijyti| ___ tasya cecchAsituH zAstraM zAsanaM atipravarteran na evaM kurvataH phalamAha-evamiti / evaMbhUtaM vRttaM yasya tatra tiSTheyuH rAjAnaM gamayet evamasau karotIti / u. sa evNvRttH| rojA purohitaM dharmArthakuzalam / prathamamatikramiNaM vacanabaddhaM variSThabaddhaM vA kArayet . sa rAjA dharmazAstreSvarthazAstreSu kuzalaM ca purohitaM "niyamAtikramiNamanyaM vA rahasi bandhayet / gamayet / vinIyatAmasAviti / AsamApatteH / asamApattau nAzyaH / sa~ brAhmaNAnniyujyAt / (1) yo varNAzramaprayuktAnniyamAnatikrAmati taM nisa purohitaH brAhmaNAzcedatikramaNakAriNaH prApitAH yamAtikramiNamanyaM vA pratiSiddhAnAM kartAraM rahasi bandhayet tAnniyujyAt anurUpeSu prAyazciteSu niyuJjIta / u. nigalitaM nirundhyAt / yAvadasau niyamAn pratipatsyeM bailavizeSeNa vadhadAsyavarja niyamairupazoSayet / pratiSiddhebhyo nivartiSya iti brUyAt / yadyasau dIrghakAlaM atha yadi te tatrApi na tiSTheyaH, tadA kiM kartavya- niruddho'pi na samApadyeta, tato nAzyaH nirvaasyH| u. mityata Aha-baleti / tatastAnniyamairupavAsAdibhirupa- (2) niyamAtiRmiNaM brAhmaNaniyamasyAtikramaNa zoSayet / balavizeSeNa balAnurUpam / vadhadAsyavarje vadha- vihitasyAkartAramanyamakRtyakAriNaM brAhmaNaM rahasyasthAne stADanAdi, vadhaM dAsyaM ca varjayitvA sarvamanyat bandha- bandhayedAsamApattaH / yAvadevaM na kariSyAmIti tasya nAvikaM balAnurUpaM kArayet yAvatte manyeran carema prAya- saMpratipattirbhavati asamApattau asaMpratipattau / vira.637 zcittamiti / AcArya RtviksnAtako rAjeti trANaM syuranyatra itareSAM varNAnAmA prANaviprayogAtsamavekSya teSAM vadhyAt / karmANi rAjA daNDaM praNayet / (1) yadi daNDe pravRttaM rAjAnamAcAryoM prayAta__ itareSAM brAhmaNa vyatiriktAnAM varNAnAM rAjA purohi- ahamenamataHparaM vArayiSyAmi mucyatAmayamiti / ato'Gga daNDe prApte'rthadaNDaM, arthadaNDe prApte tADanaM, tADane (1) aadh.2|10|14, hidh.2|9, vira.627 pravateM (varte) (2) aadh.2|10|15, hidha.29, vira.627 (1) aadh.2|11|2; hidh.2|9. rAjA (rAja). (3) aadh.2|10|16; hidh.2|9 yujyAt (2) aadh.2|11|3; hidh.2|9 vicityA(kRtvA). (3) aadh.2|11|4 hidha.19 vRtto (vartamAno). (yacchet ); vira.6 27 sa brAhmaNAn (subrAhmaNaM). (4) Adha. (4) aadh.2|27|18-20; hidh.2|19; vira.637 / 10 / 17, hidh.2|9; vira.627 badha (para) zoSa RmiNa+ (brAhmaNaM); davi.260 viravat setu.326 bandha (sAnva). (5) aadh.2|11|17 hidh.2|9; vira.627 (cAra) zeSaM viravat, viSNuH. (5) aadh.2|27|21, hidha, viprayo (viyo). 2 / 29 takaH + (ca zUro); vira.637 davi.38. bhya. kA. 71
Page #646
--------------------------------------------------------------------------
________________ 570 vyavahArakANDam prA dhigdaNDamiti kRtvA tadvaze visRjet / evamRtviji / RtvigAcAryau rAjJassvabhUtau na daNDyasya / snAtako vidyAvratAbhyAm / rAjA anantarAdiH / sarva ete rAjJaH saMmAnyAH / ataste daNDyasya trANaM syuH / uktena prakAreNa rakSakA bhaveyuH / nAnyaH kazcit / te'pyanyatra vadhyAt yasya vadhAnuguNo'parAdhaH na tasyAcAryAdayo'pi trANaM hantavya eva sa iti / rAjA caturo varNAn svadharme sthApayet / teSvapacaratsu daNDaM dhArayet / daNDastu dezakAladharmavayovidyAsthAna vizeSairhi sAkrozayoH kalpya AgamAt dRSTAntAcca / daNDotsarge rAjaikarAtramupavasettrirAtraM purohitH| kRcchramadaNDyadaNDane purohitastrirAtraM rAjA / adaNDane daNDayAdaNDane / tenAnupadezanimittakaM u. , (2) rAjA avAntaranarapatInAmiti pratibhAti / davi. 38 trirAtraM caret purohitaH viparItopadeza nimittaM ca kRcchram / . rAjA tu daNDotsarge ekarAtropavAsaM kuryAt, adaNDyadaNDane trirAtramupavaset / cakArAtsabhyAzceti draSTavyam / kvacit punaradaNDyadaNDane ityeva paThitam / vira. 650 athApyudAharanti / annAde bhrUNahA mArSTi patyau bhAryA'pacAriNI / . gurau ziSyazca yAjyazca steno rAjani kilbiSam // rAjabhirdhRtadaNDAstu kRtvA pApAni mAnavAH / nirmalAH svargamAyAnti santaH sukRtino yathA // eno rAjAnamRcchati utsRjantaM sakilbiSam / taM cedghAtayate rAjA hanti dharmeNa duSkRtam // iti / baudhAyanaH brAhmaNasya vadhAtirikto daNDaH avadhyo vai brAhmaNaH sarvAparAdheSu / - vaizabdaH zrutisaMsUcanArthaH / sarvAparAdheSu brahmahatyAdiSvapi / bauvi. brAhmaNasya brahmahatyAgurutalpagamanasuvarNasteyasurApAneSu kusindhabhaga zrRgAlasurAdhvajAMstaptenA'yasA lalATe'GkayitvA viSayAnnirdhamanam / kRtyA pravAsayediti zeSaH / kusindhaH kabandhaH / bhagaH strIvyaJjanam / zrRgAlo gomAyuH / sa ca zuno'pi pradarzanArthaH / surAdhvajaH surAbhANDam / kabandhAdyAkRtikena kRSNAyasena lalATe'Gkayati / uttarIyavAsasAM caurye viSayAntaraM nirvAsayet / yaH svayameva prAyazcittaM na karoti tasyAyaM daNDaH / bauvi vasiSThaH daNDanimittaM, nimittavizeSeNa daNDavizeSaH, daNDavidhyatikrame rAjapurohitaprAyazcittam *dezadharmajAtikuladharmAnsarvAnevaitAnanupravizya (1) baudha. 1 / 10 / 18. (2) baudha. 1 / 10 / 19; smRca. 125 (taptenAyasena lalATe 'GkayitvA viSayAnnirvAsanam ) ; vira. 636 brahma (bhrUNa) (gamana 0 ) kusi... dhamanam ( kabandhabhagazvapadadhvajAMstaptenAyasena lalATe'GkayitvA svaviSayAnte nirvAsanam ); davi.47 biravat; bAla. 2 / 26 Nasya + (ca) (gamana 0 ) kusi.... rdhamanam (kabandhabhagazvapAdadhvajAMstaptenAyasena lalATe'GkayitvA viSayAnte nirvAsanam); prakA. 79 smRcavat; samu. 68 brahma (bhrUNa) (gamana 0 ) kusindha ... yasena ( kabandhabhagazvApadadhvajAMstaptenAyasena ) rdhama (rvAsa) - (3) vasmR. 19 / 5-7 (kha) nevai (n vai) teSva... rayet (teSvadharmapareSu) daNDastu (daNDaM tu) kAladharma + (adharma) hiMsAkrI... ntAcca (dizet AgamAduSTAbhAvAt ). viSNuH daNDasaMjJAH, nimittavizeSeNa daNDatAratamyaM ca paNAnAM dve zate sArdhe prathamaH sAhasaH smRtaH / madhyamaH paJca vijJeyaH sahasraM tveva cottamaH // (1) vasmR. 19 / 26 27 (kha) daNDadho (daNDo) traM rAjA(zraM. vA); mitA. 1 359 NDayo (NDo); mabhA. 12 / 45 traM rAjA +(ca); gaumi.12|45 trirAtraM rAjA (ekarAtraM trisatraM rAjA); vira 650 NDyo (NDo) (daNDya0) traM rAjA + (ca); davi. 6 viravat ; savi. 16 NDayo (NDo ) traM rAjA (traM ca ); vyapra. 28 1 vyau. 17 daNDadho (daNDanIyo) daNDaya (daNDanIya) trirAtraM rAjA ( trirAtramekarAtraM rAjA ); prakA. 18 daNDya ( daNDa); samu. 22. (2) vasmR. 19 / 28-31 (kha) ziSyazca (ziSyastu) cchati u (cchatyapyu taM cedghAtayate ... duSkRtam (taM cenna ghAtayedrAjA rAjadharmeNa duSyati). (3) vismR. 4 / 141 vira. 665: smRsA.82; davi. 23 manuviSNU.
Page #647
--------------------------------------------------------------------------
________________ daNDamAtRkA 571 'aparAdhAnurUpaM ca daNDaM daNDayeSu dApayet / / na sAhasikadaNDadhnau sa rAjA zakralokabhAk // samyagdaNDapraNayanaM kuryAt / zaGkhaH zaGkhalikhitau ca 'dvitIyamaparAdhaM na sa kasyacitkSameta / daNDasaMzAH svadharmamapAlayannAdaNDayo nAmAsti rAjJaH / caturviMzatirekanavatiH prathamasAhasaH, dvizataM adaNDayau mAtApitarau snAtakazca purohitH| paJcazataM caiva madhyamasAhasaH, SaTzataM sahasraM co parivrAjakavAnaprasthazca / ttmH| yathAsArApakAram / aparAdheSu cAnyeSu jJAtvA jAtiM dhanaM vayaH / / sarveSAmAcaturviMzatyAdirekanavatiparyantaH prathamasAhadaNDaM prakalpayedrAjA saMmantrya brAhmaNaiH saha // sAkhyo daNDaH / evamuttaratrApi, dvizatAdiH paJcazatAnto daNDayaM pramocayandaNDathAdviguNaM dnnddmaavhet| madhyamaH, SaTzatAdiH sahasrAnta uttamaH / yathAsArApaniyuktazcApyadaNDayAnAM daNDakArI narAdhamaH // kAramAparAdhAnusAreNa, ata eva vittAparAdhalAghavayatra zyAmo lohitAkSo daNDazcarati nirbhyH| gauravAbhyAM vikalpaH / vira.664 prajAstatra vivardhante netA cetsAdhu pazyati // / adaNDyAH svarASTra nyAyadaNDaH syAdbhazadaNDazca zatruSu / adaNDyau mAtApitarau snAtakapurohitau parisuhRtsvajihmaH snigdheSu brAhmaNeSu kssmaanvitH|| brAjakavAnaprasthau janmakarmazrutazIlazaucAcAraevaM vRttasya nRpateH zIloJchenApi jiivtH| vantazca, ete hi dharmapratikarA rAjJaH strIbAlavRddhAvistIryate yazo loke tailabindurivAmbhasi // stapasvinastebhyaH krodhaM niyacchet / prajAsukhe sukhI rAjA taduHkhe yazca duHkhitaH / (1) tacchArIrArthadaNDayorniSedhArtha na punardaNDasa kIrtiyukto loke'sminpretya svarge mahIyate // mAtrasya / smRca.126 - brAhmaNasya vadhAtirikto daNDaH (2) janma zuddhakulatA, karma agnihotrAdi, zrutaM atha mahApAtakino brAhmaNavarja sarve vdhyaaH| vedavedAGgagocaraM jJAnaM, zaucaM bAhyamAbhyantaraM ca, etana zArIro brAhmaNasya daNDaH / dyuktA ete'pyadaNDyAH / yataste rAjJo dharmapratikarAH svadezAd brAhmaNaM kRtAGka vivAsayet / Sar3abhAgarUpadharmAjanenopakarvanti / strIbAlavRddhA ityanena tasya ca brahmahatyAyAmaziraskaM puruSa lalATe stryAdInAmapyabAlAnAmadaNDyatvamuktam / vira.628 kuryAt / surAdhvajaM surApAne / zvapadaM steye / bhagaM gurutlpgmne| (1) vira.664; smRci.37 (caturviMzatirekanavatiH prathamaH anyatrApi vadhyakarmaNi tiSThantaM samagradhanamakSataM sAhasa: dvizataH paJcazatetimadhyamaH SaTzataiH sAhasrazcetyuttamaH); vivaasyet| davi.22navatiH+(ceti) dvizataM (dvizataH)taM caiva madhyamasAhasaH 'uddezataste kathito dhare daNDavidhirmayA / (tazceti madhyamaH) SaTzataM (SaTzataH) sahasraM ca (sAhasrazceti) kAraM sarveSAmaparAdhAnAM vistarAdativistaraH / / + (sarveSAmAnupUrveNa); samu.70 caiva (ceti) madhyamasAhasaH yasya cauraH pure nAsti nAnyastrIgo na duSTavAk / (madhyamaH)sra cottamaH (sraM cetyuttamaH) (yathAsArApakAram 0)zaMkhaH. (1) vismR.365-66. (2) vismR.3|67; vira.628 (2) mitA.11358 ete hi dharmapratikarAH (te hi dharmAyamaparAdhaM (ye'parAdhe) (svadha...rAjJaH0).(3) saki.47. | dhikAriNaH) (rAjJaH ...cchet 0); smRca.126 daNDyau (daNDeyau) . (4) vismR.5|190-191; samu.69 aparAdhaSu cA zIlazaucA (zIlA) (ete hi...cchet0) zaMkhaH vira.628; (AgaHsu ca tathA) saMmantrya (sAmanta). pamA.206 (ete hi ...cchet 0) zaMkhaH; davi.57 vantazca - (5) vismR.3167-70. (6) vismR.5|1-3. (7) vismR.5|4-7; vira.636. ete (vantaH te); setu.325 stebhyaH (zca tebhyaH); prakA.79 (8) vismR.5|8 samu.67(vadhye karmaNi tiSThantaM samagradhana- parivrAjaka (brAjaka) zIlazIcA (zIlA) (ete hi...cchet .) makSataM pravAsayet ). (9)vismR.5|189.(10)vismR.5|192. zaMkhaH; samu.69 karma (karmasa) ete hi (te ca) zaMkhaH, .
Page #648
--------------------------------------------------------------------------
________________ 572 vyavahArakANDam kSatriyAdInAM daNDyatvam / brAhmaNasya prAyazcittIyatvam / sarvatra trayANAM varNAnAM dhanahArakArAvadhabandhAH kriyAsu coparodho mahatsvapi pAtakeSu vivAso'GkakaraNaM brAhmaNasya prAyazcittAni vA zodhana - mapIDayo hi brAhmaNaH / (1) taddaridrabrAhmaNaviSayam / smRca. 124 (2) dhanahAro daNDaH, kArA bandhanagRha, uparodho dhAraNam / prAyazcittapakSe aGkAkaraNatA apIDyatA ca / vira. 634 | brAhmaNasya vizeSArhatAsthAnAni IndhanodakAgnikASThatRNopalapuSpaphalaparNAdAneSvapacayaM devatIrthAbhigamanaM gRhakoSThapravezanaM pathi zastradhAraNamasaMbaddhamAsanaM prastuteSvanivAraNaM asadvAsazceti ziloJchapadayordhAnyarAzigrahaNamagrotsargaprasavavRddhikarSApaNazulkanadItareSvanuparodhanaM parastrIsaMbhASaNaM rAjastrIdarzanaM rAjJA samAsanaM vyatikramaNaM ca kopAtsarvamarhati brAhmaNaH / indhanetyAdi / AraNyakendhanAdiviSayaM, devo'trAnyaparigRhIto devAlayaH / evaM tIrthamapi / gRhakoSThapravezanaM parasyeti zeSaH / pathi dezAntaragamane / asaMbaddha mAsanaM prayojanaM vinA yatrakvacanAvasthAnam / prastuteSu svakAryArthaceSTiteSu anivAraNaM tanmadhyagamanAnivAraNam / asadvAsaH kAryavazAdasadbhiH saha vAsaH / cacchedo'vyayA (1) mitA. 281 ( trayANAM varNAnAM dhanApahAravadhabandhanakriyA vivAsanAGkakaraNaM brAhmaNasya ) zaMkha: smRca. 124 (trayANAmapi varNAnAM dhanApahAravadhabandhakriyAvivAsanAGkakaraNe brAhmaNa) zaMkha; vira. 6341 pamA 208 ( trayANAmapi varNAnAmapahAravadhabandhakriyA vivAsanaM dhikaraNaM brAhmaNasya ) zaMkha : ; davi . 48 ( sarva ... rodho 0 ) so'GkakaraNaM (sanamaGkanaM); vitA. 86 ( trayANAM varNAnAM dhanApahAravadhabandhakriyAnirvAsAGkakaraNe brAhmaNasya) zaMkha: : 187 (trayANAM varNAnAM dhanApahAravadhabandhanaM kriyAH vivAsanAGkakaraNaM brAhmaNasya ) zaMkha:; bAla.2/26 kArA ... rodho ( ko vadhabandhakriyArUpayogo) so'Gka ( sa ); prakA. 78 smRcavat, zaMkhaH; samu.68 smRcavat, zaMkhaH . (2) vira. 660; davi.43 dakAgnikASTha (dakakASThAni) pacayaM daiva (grAvacayaM deva) prastuteSva (prasRteSu )zceti (zveta) tsarga (tsarga) karSA (kA) (rAzA samAsanaM 0 ): nAmanekArthatvAtsamuccaye / ziloJchapadayoH ziloccha ityAtmakavRttibhyAM vartamAnayoH zeSIbhUtadhAnya rAzergrahaNam / agrotsargamapratyAgapUrvakamazvastanavidhinA grahaNam / nAnyayeti pArijAte adhikam / prasavaH sphuTa eva, vRddhiH kusIdaM karSa: karSaNaM, ApaNaH krayavikrayavyavahAraH, nadItaraH nadItaraNArtha deyaM eteSu yaddeyaM tadaprayacchato'nuparodhanamanAkramaNaM vyatikramaNamAjJAlaGghanaM ca / lakSmIdhareNa tu nAradavAkyAnantaraM prakaraNabhedaH kRtaH / brAhmaNasya parIhAra iti vAkyaM paThitam / vira. 661 daNDaprasaGge zilpikAruzUdrANAM vRttisAdhanAni nAhAryANi 'zilpinaH kAravaH zUdrAsteSAM vyabhicAreSvapi zilpopakaraNAni rakSet / tulAmAnapratimAnasamutthAni vaNikpathAnAM, kSetrabIjabhaktagozakaTakarSaNadravyANi karSakANAM vAdyabhANDAlaGkAravAsAMsi raGgopajIvinAM, gRhazayanAlaGkAravAsAMsi vezyAnAM, zastrANi cAyudhopajIvinAM sarveSAM kAraNadravyANi nAhAryANi rAjJA dhArmikeNa, asvA hi puruSAH pApabahulAzcAvidheyAzca bhavanti tebhyaH pApAMzabhAgrAjA, tasmAnnAdhanAnnAnupakaraNAn kuryAttanmUlA hi vRtti rbhavati, vRttimUlo nivAsaH, tairnivasadbhiH sphItaM rASTramityucyate / zilpinazcitralekhAdikarttAraH vyabhicAreSu sarvasvApahArayogyeSu aparAdheSu, tulAmAnamUrddhaM mAnaM, pratimAnaM suvarNAditulanopakaraNaM prasthAdi, bhaktaM kRSisiddhayarthamannaM, karSaNadravyaM halAdi, vAdyabhANDaM paTahAdi, raGgopajIvinAM nRtyavRttInAm / vira. 656 mahAbhAratam daNDaprazaMsA rAjyasya daNDamevAGgaM daNDaH prabhava eva ca / IzvareNa prayatnena kAraNAtkSatriyasya ca // daNDo dattaH samAnAtmA daNDo hIdaM sanAtanam / rAjJAM pUjyatamo nAnyo yathA dharmaH pradarzitaH / (1) vira 656; davi. 60 Svapi (pu) mAnasamutthAni ( mAnAni ) kAraNadravyANi (kArudravyANya) (bhavati0) tyucyate (hocyate); setu. 312 cAyudho (vAyudho) (bhavati0). (2) bhA. 12 / 121 / 47-49,
Page #649
--------------------------------------------------------------------------
________________ daNDamAtRkA brahmaNA lokarakSArtha svadharmasthApanAya ca // vidhIyate na zArIraM daNDameSAM kadAcana // samyagvicArya daNDaH kalpyaH adaNDyAzcaiva te puna viprAzca dadatAM vara / 'aparAdhAnurUpaM ca daNDaM pApeSu dhArayet / bhUtametatparaM loke brAhmaNo nAma pANDava / / viyojayeddhanairRddhAnadhanAnayabandhanaiH // adbhayo'gnibrahmataH kSatramazmano lohamutthitam / vinayeccApi durvRttAnprahArairapi pArthivaH / teSAM sarvatragaM tejaH svAsu yoniSu zAmyati / / sAntvenopapradAnena ziSTAMzca paripAlayet / / ayo hanti yadAzmAnamagninA vAri hanyate / samyakpraNayato daNDaM bhUmipasya vizAMpate / brahma ca kSatriyo dveSTi tadA sIdanti te trayaH / / yuktasya vA nAstyadharmo dharma eva hi shaashvtH|| daNDyotsarge rAjapurohitayoH prAyazcittam kAmakAreNa daNDaM tu yaH kuryAdavicakSaNaH / upavAsamekarAtraM daNDayotsarge narAdhipaH / sa ihAkIrtisaMyukto mRto narakamRcchati // vizudhyedAtmazuddhayarthaM trirAtraM tu purohitaH / / na parasya pravAdena pareSAM daNDamarpayet / kauTilIyamarthazAstram AgamAnugamaM kRtvA banIyAnmokSayIta vA // - daNDaprayojanam rAzaH sarvo daNDyaH kRSipAzupAlye vaNijyA ca vArtA dhAnyapazuyaH svayaM pratihanti sma zAsanaM viSaye rataH / hiraNyakupyaviSTipradAnAdaupakArikI / tayA svapakSaM sa bAhabhyAM vinigrAhyo lokayAtrAvighAtakaH / / / parapakSaM ca vazIkaroti kozadaNDAbhyAm / AnyIpramANamapramANaM yaH kuryAnmohavazaM gataH / kSikItrayIvArtAnAM yogakSemasAdhano daNDaH, tasya bhRtyo vA yadi vA putrastapasvI vA'tha kazcana // nItirdaNDanItiH alabdhalAbhArthA, labdhaparipApAnsarvairupAyaistAniyacchecchAtayIta vaa| rakSaNI, rakSitavivardhanI, vRddhasya tIrtheSu pratiato'nyathA vartamAnorAjA prApnoti kilbissm|| pAdanI ca / tasyAmAyattA lokayAtrA / tasmAllokadharma vinazyamAnaM hi yo na rakSetsa dharmahA // yAtrArthI nityamudyatadaNDaH syAt / na vaMvidhaM mAtA pitA ca bhrAtA ca bhAyoM caiva purohitH| vazopanayanamasti bhUtAnAM yathA daNDa ityaacaaryaaH| nAdaNDayoM vidyate rAjJo yaH svadharmeNa tiSThati / / neti kauTilyaH / tIkSNadaNDo hi bhUtAnAmudvejasaptAGgasya ca rAjyasya viparItaM ya Acaret / niiyH| mRdudaNDaH paribhUyate / yathArhadaNDaH puujyH| guruvA yadi vA mitra prAMtahantavya eva sH|| suvijJAtapraNIto hi daNDaH prajA dhamArthakAmaiyojagarorapyavaliptasya kAryAkAryamajAnataH / yati / duSpraNItaH kAmakrodhAbhyAmajJAnAd vAnautpathapratipannasya daNDo bhavati zAzvataH / / / prasthaparivrAjakAnapi kopayati, kimaGga punargRhabrAhmaNasya vadhAtirikto daNDaH sthAn / apraNIto hi mAtsyanyAyamudbhAvayati / evaM caiva narazreSTha rakSyA eva dvijaatyH| balIyAnabalaM hi asate daNDadharAbhAve / tena guptaH sAparAdhAnapi hitAnviSayAnte samutsRjet // / prabhavatIti / abhizastamapi hyeSAM kRpAyIta vizAmpate / caturvarNAzramo loko rAjJA daNDena paalitH| .. brahmane gurutalpe ca bhrUNahatye tathaiva ca // svadharmakarmAbhirato vartate sveSu vezmasu / / rAjadviSTe ca viprasya viSayAnte visrjnm| daNDaprakArAH (1) bhaa.12|85|20-21. (2) bhaa.12185|23-25. vedhaH pariklazo'rthaharaNaM daNDa iti / (3) bhaa.12|32|5-8. (4) bhaa.12|121|60 . . (5) bhaa.12|5715. (6) bhaa.12157|7. (7) bhA. (1) bhaa.12|56|22. (2) bhaa.1256|24-25. 12 / 56 / 31-33. / (3) bhaa.12|36|17. (4) ko.1|4. (5) kau.2|10.
Page #650
--------------------------------------------------------------------------
________________ 574 vyavahArakANDam anugrAyAH, nimittavizeSeNa daNDavizeSatAratamyaM, zvA, manuSyavadhe kabandhaH, gurutalpe bhagaM, surApAne adaNDyadaNDane raajdnnddH| mdydhvjH| puruSAparAdhavizeSeNa daNDavizeSaH kaaryH| brAhmaNaM pApakarmANamughuSyAGkakRtavraNam / tIrthakarastapasvI vyAdhitaH kSutpipAsAdhvaklAnta- kuryAnniviSayaM rAjA vAsayedAkareSu vA // stirojanapado daNDakhedI nisskicnshcaanugraahyaaH| evaM kAryANi dharmasthAH kuryuracchaladarzinaH / puruSaM cAparAdhaM ca kAraNaM gurulAghavam / samAH sarveSu bhAveSu vizvAsyA lokasaMpriyAH // anubandhaM tadAtvaM ca dezakAlau samIkSya ca // ___ manuH uttamAvaramadhyatvaM pradeSTA daNDakarmaNi / rakSaNArtha sarvadevamayo rAjA nirmitaH rAjJazca prakRtInAM ca kalpayedantarAsthitaH // rAjadharmAnpravakSyAmi yathAvRtto bhavennRpaH / adaNDyadaNDane rAjJo dnnddstriNshdgunnombhsi| saMbhavazca yathA tasya siddhizca paramA yathA // varuNAya pradAtavyo brAhmaNebhyastataH param // brAhmaM prAptena saMskAraM kSatriyeNa yathAvidhi / tena tat pUyate pApaM rAjJo daNDApacArajam / sarvasyAsya yathAnyAyaM kartavyaM parirakSaNam // zAstA hi varuNo rAjJAM mithyA vyAcaratAM nRssu|| arAjake hi loke'sminsarvato vidrate bhayAt / tasmAt samAptakaraNaM niyamayet / rakSArthamasya sarvasya rAjAnamasRjatprabhuH // mandAparAdhaM bAlaM vRddhaM vyAdhitaM mattamunmattaM ___ indrAnilayamArkANAmagnezca varuNasya ca / kSutpipAsAdhvaklAntamatyAzitamAmakAzitaM durbalaM ___ candravittezayozcaiva mAtrA nihatya zAzvatIH / vA na karma kArayet / AptadoSaM karma kArayet / yasmAdeSAM surendrANAM mAtrAbhyo nirmito nRpH| na tveva striyaM garbhiNI sUtikAM vA mAsAvara- tasmAdabhibhavatyeSa sarvabhUtAni tejasA / / prajAtAm / striyAstvardhakarma / vAkyAnuyogo vaa| tapatyAdityavaccaiSa caDhUMSi ca manAMsi ca / daNDakarmabhedAH na cainaM bhuvi zaknoti kazcidapyabhivIkSitum // vyAvahArikaM karmacatuSkaM--SaD daNDAH , sapta so'gnirbhavati vAyuzca so'rkaH somaH sa dharmarAT / kazAH, dvAvuparinibandhau, udakanAlikA ca / paraM sa kuberaH sa varuNaH sa mahendraH prabhAvataH / / pApakarmaNAM navavetralatAdvAdazakaM, dvAvUruveSTau, bAlo'pi nAvamantavyo manuSya iti bhUmipaH / viMzatirnaktamAlalatAH, dvAtriMzat talAH, dvau vRzcika- mahatI devatA hyeSA nararUpeNa tiSThati // bandhau, ullambane ca dve, sUcI hastasya, yavAgU- ekameva dahatyagnirnaraM durupasarpiNam / pItasya, ekaparvadahanamaGgulyAH , snehapItasya pratApa- kulaM dahati rAjAgniH sapazudravyasaMcayam // namekamahaH, zizirarAtrau balbajAgrazayyA cetyaSTA- kArya so'vekSya zaktiM ca dezakAlau ca tattvataH / dazakaM karma / tasyopakaraNaM pramANaM praharaNaM pradhAraNa kurute dharmasiddhayartha vizvarUpaM punaH punaH / / mavadhAraNaM ca kharapaTTAdAgamayet / divasAntara- yasya prasAde padmA zrIvijayazca parAkrame / . mekaikaM ca karma kArayet / mRtyuzca vasati krodhe sarvatejomayo hi saH / / brAhmaNasya vadhAtirikto daNDaH taM yastu dveSTi saMmohAtsa vinazyatyasaMzayam / sarvAparAdheSvapIDanIyo brAhmaNaH / tasyAbhi- tasya hyAzu vinAzAya rAjA prakurute mnH|| zastAGko lalATe syAd vyavahArapatanAya / steye tasmAddharma yamiSTeSu sa vyvsyennraadhipH| * ita Arabhya 'sve stre dharme' ityantaM (msmR.7|1-35) (1) kau.3|20. (2) kau.4|10. (3) ko.4|13. vyAkhyAnasaMgraho na kRtaH sa rAjanItikANDe draSTavyaH / (4) ko.4|8. (5) ko.4|8. / (1) kau.3|20. (2) msmR.7|1-13. .
Page #651
--------------------------------------------------------------------------
________________ daNDamAtRkA 575 aniSTaM cApyaniSTeSu taM dharma na vicAlayet // / 'devadAnavagaMdharvA rakSAMsi patagoragAH / . daNDotpattiH, daNDaprayojanaM, daNDaprayogAdhikArazca te'pi bhogAya kalpante daNDenaiva nipIDitAH / / tadartha sarvabhUtAnAM gotAraM dharmamAtmajam / duSyeyuH sarvavarNAzca bhidhernsrvsetvH| brahmatejomayaM daNDamasujatpUrvamIzvaraH / / sarvalokaprakopazca bhaveddaNDasya vibhramAt / / tasya sarvANi bhUtAni sthAvarANi carANi ca / / yatra zyAmo lohitAkSo daNDazcarati pApahA / bhayAdbhogAya kalpante svadharmAnna calanti ca // prajAstatra na muhyanti netA cetsAdhu pazyati // taM dezakAlau zaktiM ca vidyAM cAvekSya tttvtH| tasyAhuH saMpraNetAraM rAjAnaM satyavAdinam / yathArhataH saMpraNayennareSvanyAyavartiSu // samIkSyakAriNaM prAjJaM dharmakAmArthakovidam / / se rAjA puruSo daNDaH sa netA zAsitA ca sH| taM rAjA praNayansamyak trivargaNAbhivardhate / caturNAmAzramANAM ca dharmasya pratibhUH smRtaH // | kAmAtmA viSamaH kSudro daNDenaiva nihanyate / / daNDaH zAsti prajAH sarvA daNDa evAbhirakSati / daNDo hi sumahattejo durdharazcAkRtAtmabhiH / daNDaH supteSu jAgarti daNDaM dharma vidurbudhAH // dharmAdvicalitaM hanti nRpameva sabAndhavam / / samIkSya sa dhRtaH samyaksarSA raJjayati prjaaH| tato durga ca rASTraM ca lokaM ca sacarAcaram / asamIkSya praNItastu vinAzayati sarvataH / / antarikSagatAMzcaiva munIndevAMzca pIDayet // yadi na praNayedrAjA daNDaM dnnddyssvtndritH| so'sahAyena mUDhena lubdhenaakRtbuddhinaa| zUle matsyAnivApakSyandurbalAnbalavattarAH // na zakyo nyAyato netuM saktena viSayeSu ca / / adyAtkAkaH puroDAzaM zvAvalihyAddhavistathA / zucinA satyasaMdhena yathAzAstrAnusAriNA / svAmyaM ca na syAtkasmiMzcitpravartatAdharottaram // praNetuM zakyate daNDaH susahAyena dhImatA // sarvo daNDajito loko durlabho hi zucirnaraH / svarASTra nyAyavRttaH syAd bhRzadaNDazca zatruSu / daNDasya hi bhayAtsarvaM jagadbhogAya kalpate / (1) msmR.7|23; mbhaa.11|30; gaumi.11|18 (=) * (1) masmR.714 ka.ga.pa. pustakeSu tadarthaM (tasyAtheM); vira. pante (lapyante); vici. 263 rvA (va). 646) vici.261 davi.3. (2) msmR.7|24; vici.263 prakopa (pralobha).. (3) masmR.125; vira.646 daNDa (dharma)na muhyanti (2) msmR.7|15, vira.646; vici.261; davi.3 (vivardhante); vici.261; setu.298 na muhyanti (vivardhante). svadharmAnna (dharmAnna vi); setu.328.(3) msmR.7|16; vici. (4) msmR.7|26 vira.647; vici.262 setu.299. 261 taM deza (taddeza) varti (vRtti). (5) msmR.7|27 kha. pustake kAmAtmA (kAmAndho); vira. (4) masmR.717; vira.646 smRtaH (kRtaH); vici. 647; vici.262, davi.8pU. (6) msmR.7|28 vira. 261, davi.3; setu.298. (5) msmR.7|18; vira.. 647; vici.262, davi.5, setu.299. (7) masmR. 646; vici.261 evAbhi (eva hi); davi.3; setu.298 / 7|29;vir.647 rikSa (rIkSa); vici.262 munIn (RSIn ); daNDaM (daNDe) zeSaM vicivat . davi.5 (tato durgaJca rASTaJca munIn devAMzca pIDayet); setu. . (6) msmR.7|19; vira.647 sa dhRtaH (svadhRtaH); vici. 299 vicivat . 262 sa dhRtaH (sudhRtaH); davi.8 pU. (7) msmR.7|20; (8) msmR.7|30, vira.647 so' (a) saktena(akthedhu); vira,648) vici.263 pakSyan (hanyuH); davi.4; vici.262 so'(a); setu.299 mUDhena ( mUrkhaNa ) netuM saktena (vaktuM vyakteSu). setu.299 pU. (8) msmR.7|21 gha. pustake zvAva (zvA ca); | (9) msmR.7|31, vira.647 praNe... suH (daNDaH praNavira.648 zvAva (zvA ca); vici.263, davi.4 utta.; yituM zakyaH sa) vici.262 praNe...NDaH (daNDaH praNayituM setu.299 li (le) pU. zakyaH); davi.12 sAriNA (saMdhinA) zeSaM vicibat ; setu. (9) msmR.7|22; vici.263 zucirnaraH (naraH zuciH). | 299 viravat . (10) msmR.7|32-35.
Page #652
--------------------------------------------------------------------------
________________ 576 vyavahArakANDam suhRtsvajihmaH snigdheSu brAhmaNeSu kssmaanvitH|| uttarakAlikI kIrtiH nirdoSaguNavatI vA kiirtiyshsii| evaMvRttasya nRpateH zilochenApi jiivtH| puNyazabdo yshH| anyo vA bheda unneyaH arthvaadtvaat| vistIryate yazo loke tailabindurivAmbhasi // asvaya' svargaprAptau karmAntarajanyAyAM pratibandhakaM, paratrAatastu viparItasya nRpaterajitAtmanaH / pIti zlokapUraNArtha, svrgsyaamussmiktvaat| medhA. saMkSipyate yazo loke ghRtabindurivAmbhasi // (2) yazo bahabhiH parairguNAnAM jJAnam / kIrtiskhe sve dharme niviSTAnAM srvessaamnupuurvshH| tatkathanam / mavi. varNAnAmAzramANAM ca rAjA sRSTo'bhirakSitA // adaNDyAn daNDayana rAjA daNDyAMzcaivApyadaNDanimittavizeSeNa daNDatAratamyaM, daNDyAdaNDyavivekakartavyatA ca yana / ayazo mahadApnoti narakaM caiva gacchati // anubandhaM parijJAya dezakAlau ca tttvtH| [ca tttvtH| pUrvazloko'nubandhAdi nirUpaNavidheH zeSaH / anena sArAparAdhI cAlokya daNDaM daNDayeSu paatyet|| vanaparAdhAnAM daNDanaM pratiSidhyate sAparAdhAnAM ca (1) uktAnuktadaNDyeSvaparAdheSu maatRkaashloko'ym| vidhIyate / vathA rAdhaSu maatRkaalaakaa'ym| vidhIyate / vRthAtvaM daNDasya manyamAno'nugraheNa etadarthAnusAreNa sarvatra daNDaklaptiH krtvyaa| tatra paunaH- mAhA va pAnaH / mAhAsIditi / medhA. punyena pravRttiranubandhaH pravRttikAraNaM vA / anubadhyate vodaNDaM prathamaM karyAdi vAgdaNDaM prathamaM kuryAddhigdaNDaM tdnntrm| .. prayujyate yena tasminkarmaNi taM parijJAya, kimayamAtma- tRtIyaM dhanadaNDaM tu vadhadaNDamataHparam // kuTumbakSudavasAyena dharmatantrasaGgena vA, atha madyadyUtAdi trasaGgana vA, atha madyadyUtAdi- yo guNavAnISatprathamamevAparAddhaH sa vAcA nirbhaya'te zauNDatayA, tathA pramAdAbuddhipUrva vA; paraprayuktaH na sAdhu kRtavAnasi mA punarevaM kArSIriti' / tathA svecchayA vetyAdiranubandhaH / dezo grAmAraNyagRhejala vinIyamAne yadi na nivartate, ko'tradoSa iti vA pratijanmaprasavabhUmyAdiH / kAlo naktaM divAdiH subhikSadurbhikSa jAnIyAttadA dhigdhigAdizabdaiH paruSavacanaiH kutsAthaiH bAlyayauvanAdiH / sAraH zaktyazaktI ADhyatvadAridye / kSipyate / tato'pyanivartamAno yathAzAstra dhanena dnnddniiyH| aparAdho'STAdazAnAM pdaanaamnytmH| etatsarva paurvAparyeNa tadapyagaNayannaizvaryAdinA hantavyaH / vadhadaNDazca tADanAGganirUpya tathA daNDaM pAtayetkuryAdyathA sthitiH sAMsArikI cchedAdi na maraNameva / yata Aha - 'vdhenaapii'tyaadi| ra na bhrazyatIti / xmedhA. medhA. - (2) aparAdhaM nyUnAdhikam / mavi. adharmadaNDanaM loke yazoghnaM kIrtinAzanam / x gorA., mamu., maca., bhAtra. medhAvA / - asvayaM ca paratrApi tasmAttatparivarjayet // * gorA., mavi., mamu. medhAvat / , * (1) adharmapradhAnadaNDanaM ca pUrvoktamanapekSya (1) msmR.8|128; mitaa.2|1 caiva (cAdhi); u.2| daNDazAstrapAThamAtreNa rAjecchayA rAgadveSAdibhirvA, 11 / 4 narakaM caiva gacchati (pretya svargAcca hIyate); smRca.15; tadyazonAzaka kIrtezca vicchedakaM, svadeze guNakhyAti- vira.649 daNDyAn (daNjya); pamA.32, davi.6; nRpra. ryazaH, dezAntare kIrtiH, jIvato vA arvAkAlikaM yazaH 2,5; savi.16, vyapra.26; vyau.12 (-); prakA.19, samu.30. x gorA., mamu. medhAvat / (2) masmR.21129; mitaa.2|26 vAg (thig) dhig (1) masmR.81126, smRca.127 lokya (locya); vira. (vAga); mbhaa.11||30 NDamataH (NDaM tvataH) zeSaM mitAvat / 627 dezakAlau (kAladezau); davi.65; prakA.80 smRcavat ; gaumi.11128 (=) NDamataH (NDaM tataH) zeSaM mitAvat smRca. samu.69 smRcavat . 126; vira.630 tu (ca); pamA.206 viravat ; davi. . (2) msmR.8|127; vira.649; davi.5 pU.; samu. 63 mataHparam ( manantaram ); savi.454 mitAvat ; prakA. 69 adharma (adaNDya). 79) samu.68. 1 karaNaM. 2 kta. 3 graha. 4 bhUmAdiH. 5 zyedaM zA. 1 loke. 2 dhAdIni nirUpaNavidhivizeSaH..
Page #653
--------------------------------------------------------------------------
________________ daNDamAtRkA 57 baMdhenApi yadA tvetAnnigrahItuM na zaknuyAt / / vasthAntarApattyA vikRtA abhojaneneSadbhojanAdinA / zeSaM tadeSu sarvamapyetatprayuJjIta catuSTayam // spaSTam / medhA. (1) mAraNaM cedvadhaH kiM tadanyadyena zakyate / kathaM- (2) anyairakAryakAribhirakAryanivRttyartha dRzyeran / canainaM pApaM nigRhNItetyAdiparuSavAkyapUrva durvinIteSu dhana mamu. daNDavadhau samuccetavyau / kRte'pi zarIradaNDe yadi nAva- 'nigraheNa ca pApAnAM sAdhUnAM saMgraheNa ca / tiSThate tato na 'kRtanigraha' ityutsRjedapi tu sa vadhadaNDaH dvijAtaya ivejyAbhiH pUyante satataM nRpAH // kartavyaH / dhanavadhadaNDayozca punaHpravRttyartho'yamArambhaH pApayuktAH puruSAH pApAH teSAM nigrahaH pUrvoktaH / vAgdaNDadhigdaNDau mRdutvAtkaH pRcchti| dhanena ca yathAzAstravadvArttinaH sAdhavaH / teSAM saMgraho'nugraho yathAnigRhItasya punarvadho dRSTo ''GgulIgranthibhedasyeti' / medhA. zaktyupakAraH / tena pUyante vipApmAno bhavanti prAyazci- (2) sarvamevaitaddazavidhaM daNDaM prAguktaM vAgdaNDAdi- tenevetyrthvaadH| athavA pApAnutpattireva pUtatvaM brAhmaNA trayaM c| mavi. ive satatamijyAbhiH nityairmhaayjnyaadibhiH| medhA. adhArmikaM tribhiaayairnigRhnniiyaatprytntH| daNDasthAnAni dhanadaNDasaMjJAzca nirodhanena bandhena vividhena vadhena ca // daza sthAnAni daNDasya manuH svAyaMbhuvo'bravIt / arthavAdairdRDhIkRtya nigrahavidhimidAnI prastauti / triSu varNeSu yAni syurakSato brAhmaNo brajet / / adhArmikaM prakaraNAccauraH taM nibhiniyamanaprakArai- (1) sthAnazabdo viSayaparyAyaH / etaiH pradezaH pIDanigRhNIyAnniyacchet / nyAyo niyAmakaH / nirodhanaM rAja- yitavyaH / pratyaparAdhazabdena brAhmaNasya dhanadaNDavidhAnAdurge bandhanAgAre bendhaH caraNabandhastatraiva rajjunigaDAdi- dakSatatvopadezaH zarIrapIDAparihArArthaH kalpate, satyapi bhirasvAtantryotpAdanaM vividho vadhastADanAdArabhya zarIra- dhanasya dazasaMkhyAntarbhAve / vayaM tu bramaH samagradhanamakSatamAzanAt prANatyAgaparyantaH nirdezAdeva tritve labdhe mityatra dhanapIDA'pi niSiddhaiva brAhmaNasya / tasmAdyaH tribhiriti vacanamanyeSAmapi niyamanaprakArANAM parigraha- sakRtkathaMcidaparAddhaH zrutazIlAbhijanayuktastasya dhanadaNDoNArtham / tena taptatailasekAdayo'pi parigRhItA bhavanti / 'pi nAsti / tathA ca gautamastAdRzameva brAhmaNamadhi medhA. kRtya 'dvau loke dhRtavratauM' ityupakramya 'SaDbhiH parihAryabandhanAni ca sarvANi rAjamArge niveshyet| zvetyAdi / medhA. duHkhitA yatra dRzyeranvikRtAH paapkaarinnH|| (2) hairaNyagarbho manurdaza daNDasyAzrayAnuktavAn ye (1) prasiddha rAjarathyApradeze bandhagRhANi saMniveza- kSatriyAdivarNatrayaviSaye bhavanti / brAjhaNaM punarmahatyapi yet kuryAt / duHkhitA yatra dRzyerannityanyatrApi saMnive- aparAdhe akSatazarIraM dezAnnirvAsayet / gorA. zanaM tatpradezabhramaNaM darzayati / etenAnyA api bandha- (3) akSato brAhmaNaH pUrvoktadaNDasthAneSu adaNDito saMsthAnAM pIDAH kartavyA ityAha / zarIrAtyantakArzAdya (2) msmR.8|311 ca pApAnAM (hi pApAnAM); smRca. . (1) msmR.8|130; ap.2|26 vadhe (dhane) yadA (yathA) svetA (stenA) tadeSu (tadaiSa); smRca.125; vira.630 khetAn 26 nAradaH, vira.648 jyAbhiH (jyAtaH); smRci.25, setu.300; prakA.43 nAradaH; samu.45 nAradaH. (tvenaM) deSu (daiva) mapye (mevai); davi.63 zaknuyAt (zakyate) deSu (deSu) zeSaM viravat ; baal.2|26; prakA.79; samu.68. (2) msmR.8|124, mitaa.2|26, ap.2|26 yAni (2) msmR.8|310, vira.630 yAt (ta); smRci. (tAni), gAmi.12 (tAni); gaumi.12||43 yAni (tAni) utta.; smRca.123 25 nirodhanena (rodhanena ca); samu.69 kaM (kAn ). pU. : 124 apavat , utta.;vira.630pamA 205pU., savi. (3) msmR.9|288 rAja (rAjA); vira.630 rAjamArga | 494 pU.; vitA.85 varNeSu (daNDeSu); prakA.78 apavat / (vAmA vi); samu.69 dRzyeran (dRzyante ). samu.67 apavat . 1 gRhItasya. 2 (bandhaH0). . / 1kta.2 eva. vya. kA. 73
Page #654
--------------------------------------------------------------------------
________________ 578 vyavahArakANDam brAhmaNa ityarthaH / vrajediti vadan yo nirvAsito dezAntaraM madhyamaH paJca vijJeyaH sahasraM tveva cottmH|| gacchati tasyaivoktadazasthAneSvadaNDo na punarbrAhmaNamAtra- (1) madhyama uttama ityatra sAhasapadAnuSaGgaH karttavyo / syeti darzayati / ata eva nirvAsanavidhizeSatayA'pi madhyamottamazabdAvatra kevalAvapi zAstrAntaradRSTAvAbhyAM tenoktam 'na jAtu brAhmaNamiti / smRca.124 daNDaH / uttama iti tatra zAstrasiddhayA sAhacaryAtsAhasa upasthamudaraM jihvA hastau pAdau ca paJcamam / pratIyate / avayavAH spssttaaH| .. cakSurnAsA ca karNau ca dhanaM dehastathaiva ca // (2) iyaM paribhASA prathamAparAdhaviSaye'nusatavyA / . (1) upasthaM prajananadharmaH strIpuMsayoH / uddezamAtramidaM punaH punaraparAdhaviSaye tvAha yAjJavalkyaH -'sAzItipaNaviniyogastUttaratra bhaviSyati / yatra ca daNDavizeSo | sAhasro daNDa'iti / smRca.127 nAmnAtastatra yo yenaivAGgenAparAddhaHsa tatraiva piiddyitvyH| pitrAdayo'pyaparAdhino daNDyA eva tatrAgamyAgamana upasthanigrahaH, caurya udarata AhAra- 'pitA''cAryaH suhRnmAtA bhAryA putraH purohitaH / nivRttyAdinA, vAgdaNDapAruSye jihvAhastayoH, pAdabalena nAdaNDayo nAma rAjJo'sti yaH svadharme na tiSThati // vyatikrAmanpAdayoH, vivRtya vizrabdhaM rAjadArAnvIzya- bhAryA putraH svakA tanurAtmIyaM zarIraM, kaH punarAmANazcakSuSoH, tadanulepanagandhamAjighannAsikAyAM, rahasi tmano daNDaH prAyazcittatapodhanadAnAdiH, vicalito rAjAnaM mantrayamANaM kuDyapaTAntarita upazRNvankarNayoH, dharmAt svakAMdyo yaH svadharmAnnAnutiSThati sa sarvo dhane prasiddho daNDaH, dehe mAraNaM mahApAtakinaH / medhA. | dnnddthH| . . medhA. . (2) eteSAM yannimittAparAdhastatraivopasthAdau nigrahaH ... dhanadvArA rAzo daNDyatvam kArya iti draSTavyam / karma vA kArayitavyo bandhanAgAraM kArSApaNaM bhaveddaNDayo yatrAnyaH prAkRto janaH / vA prveshyitvyH| mitaa.2|26 tatra rAjA bhaveddaNDyaH sahasramiti dhaarnnaa| . (3) upasthAdInAM chedanAdidaNDaviSayatvam / dhanasya / prAkRto janaH sAmAnyapuruSo yo nAtiguNasaMyuktastasya tu grahaM dnnddH| dehaH kRtsnastADanavadhA didaNDaviSayaH / / yatra yasminnaparArdhe yAvAn daNDastatsahasraguNo rAjJaH, - mavi. | kArSApaNagrahaNasya daNDaparimANopalakSaNArthatvAt dRSTArtha. (4) utkocapradAnAdau vyayapratibandhAdinA dhanasya tvAt daNDasya tasya cAtmAnamaniyamya paro niyantuM na mahApAtakAdau dehasya / ayaM copasthAdInAM nigraho | zakyata iti yuktaM pratyaparAdhe rAjJoM daNDAhatvam / mahA~dhayatrAgamyAgamanacauyodo kSatraviTazUdrANAM daNDavizeSo natvAdalpaM daNDaM na vignnyet| rAjAdhikRtAnAM mantripuronAmnAtastatra kaaryH| smRca.123 hitAdInAmanayaiva kalpanayA nyUnAdhikabhAvaH, dhanadaNDava -peNAnAM dve zate sArddha prathamaH sAhasaH smRtaH / (1) msmR.8|335, smRca.126 yaH sva ...ti (dharmA* gorA., mamu. medhAvat / x zeSaM medhAvat / vicalitaH svakAt); vira.628; pamA.207 smRcvt| - (1)msmR.8|125: mitaa.2|26; ap.2|26; smRca. vici.190 yaH sva (yastu); davi.57; prakA.79 yaH sva... '123 sthamu (stha u); vira.631; pamA.205; davi.21, chati (tathA vicalitaH svakAt); samu.69 mAtA (bhrAtA) 73, savi.494, vitA.85 dhanaM (dhoM); prakA.78% zeSa smRcavat ; vivya.56. . samu.67. | (2) msmR.8|336, ap.2|275 rAjA (vipro)| smRca. (2) msmR.8|138, smRca.127 tveva (caiva); vira. 127 rAjA (rAjJA); vira.654 rAjA bhaveddaNDyaH (rAjJA 665; smRsA.82 manuviSNU ; pamA.212 co (mu); vici. bhaveddaNDaH); vici.190, davi.54 viravat ; setu.311 * 192) smRci.37 paJca (sa ca) sahasraM (sAhasraH); davi.23 viravat ; prakA.80 smRcavat ; samu.69 smuucvt| vivya. manuviSNU ; nRpra.17 de (di) zeSa smRcavat ; bAla.2249, 56 daNDayo (daNDo) rAjA (rAjJA). makA.8 smRcavat ; samu.70 veva co (caiva ta); vivya.56. 1 dharmaH. 2 svakAnyo. 3 na tu ti. 4 daNDaH. 5 saha. 1 prajanadharmaH. 2 anulepana, | guNo. 6 (dRSTArthatvAt0)
Page #655
--------------------------------------------------------------------------
________________ daNDamAtRkA brAhmaNebhyo'psu pravezanena varuNAya vaa| yato vakSyati (1) sarvapApeSviti prakaraNavidhau na kevalaM saMgrahaNe rAjJAM daNDadharo hi sH| . .... medhA.. brAhmaNo na hanyate yAvadanyeSvapyaparAdheSu / apizabdo ..... brAhmaNasya vadhAtirikto daNDaH yugapatsarvapApakAryapi brAhmaNo na jAtu kadAciddhantavyaH / 'mauNDayaM prANAntiko daNDo brAhmaNasya vidhIyate / kiM tarhi tasya pApakAriNaH kartavyaM, rASTrAdenaM viSayAd itareSAM tu varNAnAM daNDaH prANAntako bhavet + // | brAhmaNaM bahiH kuryAnnirvAsayet samagradhanaM sarvasvasahitaM - yatra kSatriyAdInAM vadha uktastatra brAhmaNasya mauNDayaM, akSatamakSatazarIraM dhanamapyasya nApahartavyam / kathaM tarhi yathA'brAhmaNaH saMgrahaNAtprANAntaM daNDamahati, tathA tu daNDo brAhmaNasya, kecidAhunirvAsane tvAdhIyamAnaM sadhanaM pumAMsaM dAhayediti / prANAnAmantaM gacchati prANAntaM vA nirvAsya dhanadaNDaM pratiSedhati / anye tu samagradhanaM hRtakaroti prANAntakaH / 'anyeSvapi dRzyate iti dnnddH| sarvasvaM kRtvA nirvAsyata iti manyante / +medhA. anye tu prANAntika iti pAThAntaraM prANAnte bhvH| (2) tatprathamakRtasAhasaviSayaM na sarvaviSayam / zArIrastu prANAntikaH adhyAtmAditvA itareSAM brAhmaNAdanyeSAM brAhmaNasya na kadAcidbhavati / 'na jAtu brAhmaNamiti / kSatriyAdInAM varNAnAM prANAntika eva, zrutaM mAraNAdi mitA.2181 pUrvameva, tadanantaramidamucyate, ucyamAnaM mauNDayaMtaccheSa- | | na brAhmaNavadhAdbhayAnadharmo vidyate bhvi| tayA sahasra daNDo vidhIyata iti manyante / anyathA tasmAdasya vadhaM rAjA manasA'pi na cintayet // brAhmaNasya prANAntadaNDavidhAnAtkaH prasaGgo brAhmaNasya, / puurvshesso'ymrthvaadH| na brAhmaNavadhAdanyo bahutaro'dharmo yenaivamucyate mauNDyaM prANAntika iti, pumAMsaM dAhayediti duHkhaphalo'sti anyazabdAdhyAhAreNa paJcamI / tasmAddhasAmAnyavidhAnaprasaktamiti cettatraiva kartavyaM syAttathA hi torasya brAhmaNasya rAjA mAraNamaGgachedaM vA manasA'pi sphuTaM tadviSayatvaM pratIyate / / medhA. necchet / . medhA. brAhmaNasya vadho mauNDayaM purAnnirvAsanAGkane / / azaktAnAM mRdudaNDaH lalATe cAbhizastAGkaH prayANaM gardabhena tu // kSetravidzUdrayonistu daNDaM dAtumazaknuvan / na jAtu brAhmaNaM hanyAtsarvapApeSvapi sthitam / AnRNyaM karmaNA gacchedvipro dadyAcchanaiH zanaiH / / rASTravAdenaM bahiH kuryAtsamagradhanamakSatam // - + gorA., mamu., maca. medhAvat / .x mamu. medhAvat / + sthalAdinirdezaH strIsaMgrahaNaprakaraNe dIka.39; vici.181 smRcavat; savi.151 smRcavata; draSTavyaH / vyapra.137 pU.:138; vitA.85 Svapi (Svava) magra (masta) - * gorA., mavi., mamu., maca., bhAca., nanda. medhAvat / nAradaH : 188 denaM (deva) : 817 smRcavat, pU.; bAla. .(1) msmR.8|379. (2) mitaa.2|302, apa.2183 2226 smRcavat setu.220 (=) pU.; prakA.78 smRcavat sanAGkane (sana tathA)bhizastAGkaH (kakaraNaM) tu (ca) smRtyantaram : samu.67 Svapi (pvava) rASTrA (rAjyA). 20270 sanAGkane (sanaM tathA) bhizastAGkaH (kakaraNaM )tu (vA) (1) masmR. 8 / 381, mitaa.2|81; ap.2|83 (=) nAradaH; smRca.125 sya vadho (syAvadho) sanAGkane (sanaM tathA) tu bhuvi (kacit); smRca.125 dyAna (tpApAda) bhuvi (kacit) (ca) yAzavalkyaH ; pamA.581, vyapra.139 ap.2|83 vat , dasya (ttasya); vira.632 vidyate bhuvi (bhuvi vidyate); pamA. smRtyantaram; vyau.165 vitA.828 (-) cA (vA); prakA. 201; vici.181, nRpra.17 utta. savi.152 / brAhmaNa 78 sanAGkane (sanaM tathA) pU., yAjJavalkyaH samu.68 prakAvat, (brAhmaNasya) nadha (nAdha); vyapra.138-139 apavat ; vitA. yAjJavalkyaH . 1880 baal.2|26 prakA.79 smRcavat ; samu.68 smRcavat. (3) msmR.8|380 vishv.2183,2|191 Svapi (dhvava) (2) msmR.9|229; smRca.122 tRtIyapAdaH : 124 dena(ttvena); mitaa.2181ap.2|21 (-) pU. : 2 / 83 (=): | dadyA (gacche); vira.658; pamA.209; davi.67 kAtyA21270 smRca.124 Svapi (pvv);mmu.8|123 smRcavat | yanaH; nRpra.17 tRtIyapAdaH, bAla.2203; setu.314; vira.632, pamA.208 Svapi (pvava) denaM (ccaina) kAtyAyanaH; prakA.78 smRcavat / samu.67.
Page #656
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam (1) kSatriyAdayo nirdhanA na bndhnenaavsaadyitvyaaH| surApo brAhmaNa eva mahApAtakI / taskaro brAhmaNakiM tarhi ? karmaNA yadyasyocitaM karma rAjopayogi tena suvarNApahArI / na yaH kazcit / uktArthakathanamuttarArtham / daNDadhanaM sNshodhyitvyaaH| brAhmaNastu kuTumbAnAmaviro medhA. dhena zanairdApyo, bandhatADanakarmaNI tasya niSidhyete / caturNAmapi caiteSAM prAyazcittamakurvatAm / / dhanikaviSayaH prAguktaH zlokaH / daNDaviSayo'yamapaunaru- zArIraM dhanasaMyuktaM daNDaM dhayaM prakalpayet // kya m / medhA. nanu ca surApo brAhmaNa eva paatkii| tasya ca (2) AnRNyaM daNDApakriyAm / . mavi. | zarIrasaMyukto daNDo nAsti 'na zArIro brAhmaNo daNDa' iti| (3) brAhmaNaH punaH yathAlAbhaM krameNa dadyAnna karma tatra caturNAmapIti kathaM ? kecidAhuH / patitaH saMprayukto kaaryitvyH| mamu. gRhyate pUrvamanupAtto'pi, catuHsaMkhyAsAmarthyAt / anye 'strIbAlonmattavRddhAnAM daridrANAM ca rogiNAm / tvaGkanaM zarIrasaMyuktamityAhuH tacca brAhmaNasyApyasti / ziphAvidalarajjvAyairvidadhyAnnRpatirdamam // anye tvapizabdAtpaJcAnAmayaM daNDa ityAhuH / caturNA (1) karmakaraNe'pyasamarthA daridrA eva gahyante / mapi / apizabdAtpaJcamasyApi tatsaMsargiNaH, brAhmaNasya mahApAtakinAM sAmyAttacchiphAdibhistADanam / ziphA vadhe pUrvatra zarIradaNDa ukta eva, strIbAlabrAhmaNaghnAMzca ltaa| vidalaM vRkSatvak / medhA. hanyAditi / anenAntaHzarIrayuktamaGkanamevocyate / dharmya(2) strIbAlAdInAM punaH ziphAveNudalaprahArarajju- mityaparAdhAnurUpeNa gurutaralAghavaM kaarymityrthH| medhA. bandhanAdibhirdamanaM rAjA kuryAt / mamu. gurutalpe bhagaH kAryaH surApAne suraadhvjH| brAhmaNavirodhinastIvradaNDa: steye ca zvapadaM kArya brahmahaNyazirAH pumAn // brAhmaNAnbAdhamAnaM tu kAmAdavaravarNajam / / ___ lalATAGkanamapratiSedhavidhau, 'nAGkayA rAjJA lalATeSu' hanyAccitrairvadhopAyairudvejana iti tacchravaNAt / medhA. avaravarNajaH zUdraH / bAdhanaM dhanAdyAharaNaM zarIropapIDanaM ca / citrA vividhopAyAH zUlAropaNaM raktacchedaH | baal.2|26,2|81 masmRvat ; setu.326 pazca (pI ca); aGgakalpanaM khaDgaprahArakartRkA ityAdyAH / udvejanakarai samu.157 smRcavat. diirghkaalpiiddaakraiH| medhA. (1) msmR.9|236, mitA.2181 caiteSAM (varNAnAM); mahApAtakidaNDavicAraH ap.2|270 zArIraM (zarIra) kalpayet (kalpitaM); smRca. 124 dharmya (dharma) zeSaM mitAvat ; vira.634 zArIraM (zarIra) brahmahA ca surApazca taskaro gurutalpagaH / ete sarve pRthak jJeyA mahApAtakino nraaH|| daNDaM dhamya (dhayaM daNDa); pamA.208 caiteSAM (varNAnAM) zArIra (zArIra) kAtyAyanaH; davi.270 mitAvat , smRtiH; nRpra. (1) msmR.9|230; smRca.124 ziphA (ziphAM); vira. 17 daNDaM dhamrya (dharmya daNDaM ) zeSa mitAvat ; savi.151 658, pamA.209, davi.60, nRpra.17 pU.; bAla. mitAvat , smaraNAt vitA.87 =),187 mitAvat ; bAla. 2 / 203 NAM ca (NAma); setu.314; prakA.78; samu.67 2 / 26,281 prakA.78 mitAvat ; samu.68 nRpravat . NAM ca (nAtha). (2) msmR.9|248, vira.654 NAn bAdhamAnaM tu (NaM (2) msmR.9|237; mitaa.2|270; ap.2|270 ca bAdhamAnastu) janakarai (gajanakai); pamA.582 rudvejana (stamu (tu); mbhaa.12|44 ca (tu) kArya (kAyoM) brahmahaNya (brahmadvega); davi.62 janakarai (gajanakai); setu.297 davivat ; prastva); gaumi.12|44 tu (ca); mavi. brahmahaNyazirAH samu.159 citraiH (citra). (abrahmaNye'zirAH); vira.635 apavat ; pamA.445; vici. (3) msmR.9|235 taskaro (steyI ca); smRca.324 zeyA 183 zvapadaM (zvApadaM); nRpra.42, savi.467; byapra.390% 182 (vadhyA); vira.634, davi.46, savi.474 smRcavat | vyau.128 vitA.792-793 apavat ; setu.326apavat.. 1 saMbandhenA. 2 damaH karmakaraNe. 1 muttarArdham . 2 ca kartanaM. pana.
Page #657
--------------------------------------------------------------------------
________________ daNDamAtRkA asaMbhojyA hyasaMyAjyA asaMpAThayAvivAhinaH / nAsti daNDastUttamasAhasaM paNasahasraM daapyaaH| medhA. careyuH pRthivIM dInAH srvdhrmbhisskRtaaH|| Agassu brAhmaNasyaiva kAryo mdhymsaahsH| ___ sarvadharmagrahaNAdevAsaMbhojanAdInAM siddhe pratiSedhe doSa- vivAsyo vA bhavedrASTrAtsadravyaH spricchdH|| gurutvakhyApanArthameSAmupAdAnam / saMbhoga ekatra grasanaM prAyazcittaM tu kurvANA ityetadatra nApekSate / eteSu gItAdizravaNaM ca / saMyojanaM teSAmeva yojanaM taiH saha brahmahatyAdiSvaparAdheSu brAhmaNo madhyamasAhasaM daNDyaH / yAjanaM vA / evaM saMpATho'pi draSTavyaH / asaMpAcyAvivA- akAmata ityuttara zlokAdapakRSyate / daNDayitvA prAyahina iti / asaMpAThyAzca avivAhinazceti dvndvH| zcittaM kArayitavyaH / spricchdH| guNavato brAhmaNa, dInA iti / satyapi stravatve tatsaMbandha niSedhaH bhikSAdi- syAnugrAhyasyaitat / akAmaM vaa'nirvaasyH| medhA. bhojanena parayA'vajJayA ca vastrakhaNDAdivarjanam / medhA. itare kRtavantastu paapaanyetaanykaamtH| jJAtisaMbandhibhistvete tyaktavyAH kRtalakSaNAH / sarvasvahAramahanti kAmatastu pravAsanam // . nirdayA nirnamaskArAstanmanoranuzAsanam // , itare kSatriyAdayo varNA etAni pApAni mahApAtakAkRtalakSaNA iti nizcite kAryakAraNatve ityarthaH / | nyakAmato'nicchayA kRtavantaH sarvasvaharaNAH kAryAH / vyAdhyAdiyoge'pyeSu dayA na kartavyA / jyaiSThayAdiguNa- kecitprAyazcittamapi kurvatAmetaddaNDaM pUrveNa vaikalpika yoge'pi ca naite namaskAryAH prtyutthaanaadibhiH| eSa micchanti / kAmatasteSAM vadha uktaH / zUdrasyAkAmato eva vacanasAmarthyAddharmo vijnyeyH| medhA. 'GkanasarvasvaharaNe kAmato vdhH| medhA. ...varNavizeSeNa mahApAtakidaNDavicAraH. . - mahApAtakidaNDadhanaM rAjJA na grAhyam -prAyazcittaM tu kurvANAH pUrve varNA yathoditam / nAdadIta nRpaH sAdhurmahApAtakino dhnm| nAkyA rAjJA lalATe syurdaapyaastuuttmsaahsm|| AdadAnastu tallobhAttena doSeNa lipyate // zadrAdanye pUrvavarNAsteSAM prAyazcittaM kurvatAmaGkanaM (1) nanu dhanena daNDanaM rAjJo vRttiriti sthApitam / ' (1) msmR.9|238; ap.2|270 jyA hya (jyAstva) kathamiha taddhanasyAgrahaNaM uktaM 'rAjabhiH kRtadaNDA' *hinaH (hikAH); smRca.324; vira.635 hya (a) dInAH itytraantre| medhA. ... tAH (sarvI dApyAstUttamasAhasam ); davi.45 pU. savi. (2) dhanaM dnnddruupmpi| 474 dInAH sarvadharma (sarvAM sarvakarma); baal.2|26; samu. apsu pravezya taM daNDaM varuNAyopapAdayet / 157 asaMpATyA (apATyAzcA) dInAH (sarvA); bhAca. bhojyA zrRtavRttopapanne vA brAhmaNe pratipAdayeta // . (paGktyA ). (1) msmR.9|241; smRca.324; vira.635 syaiva . (2) msmR.9|239, smRca.324 stve (zcai) tyakta (karta) / (syaiSa) davi.47 AgaHsu (Apatsu) sthaiva (syaiSu); baal.2|26; nirdayA (nirvAcyA); vira.635, davi.45, svi.474| nirdayA (nirvAcA); baal.2|26 samu.157 smRcavat . (2) msm.9|242, smRca.325 vAsanama (mApaNama ): (3) msmR.9|240 ka.pa.pustakayoH pUrve (sarva), kha.pustake vira.635 nyakAmataH (ni dharmataH) hAra (hAni); davi.48; pUrve (pUrva); mitaa.2|270 pUrve (sarve) syuH (tu); apa. baal.2|26smu.157 smRcavat. 2 / 270 pUrve (trayo) ditam (citam); smRca.325 syuH (tu); (3) msmR.9|243, vira. 637 na doSeNa (nAdharmeNa); vira.635 syuH (pu); pamA.446 pUrve (saveM); davi.47 davi.49 doSeNa (pApena); baal.2|307 setu.327 viraviravat ; vyapra.390 syurdApyAstU (tu dApyamu); vyau.128 vat ; samu.157 kino (kinAM). taM tu (taM ca) zeSaM smRcavat ; vyama.102 vyauvat ; vitA. (4) msmR.9|244; vira.637-638 prave (pravi) papAda (pakalpa) vRttopapanne vA (vidyopasaMpanne); davi.49 papAda 793pamAvat ; baal.2|26 pamAvat / setu.326 nAGkyA (pakalpa); baal.2|307; setu.327 davivat ; samu.157 (aGgyA ) syuH (Su) utta.; samu.157 smRcavat . taM daNDaM (taddaNDaM). 1 saMyojanaM, 2 yojanaM. / 1 rAjani--tadaNDA, . mavi.
Page #658
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam 682 - varuNAyedamiti manasA dhyAyannapsu dadyAdapsu nikSipet / brAhmaNAya vA vidyAzIlasaMpannAya dadyAt / medhA 'Izo daNDasya varuNo rAjJAM daNDadharo hi saH / IzaH sarvasya jagato brAhmaNo vedapAragaH // pUrvasya pratipattividherarthavAdo'yam / mahApAtakinAM daNDasya varuNa ISTe / yato rAjJAM sa daNDadharo netA Iziteti yAvat / evaM brAhmaNo'pi taddhanasyezo'nena grAhyaH / medhA. - yetra varjayate rAjA pApakRdbhayo dhanAgamam / tatra kAlena jAyante mAnavA dIrghajIvinaH // niSpadyante ca sasyAni yathoptAni vizAM pRthak / - bAlAzca na pramIyante vikRtaM na ca jAyate // prasiddhAvimAvapyarthavAda zlokau / kAlena jAyante iti vartamAnajanma na vivakSitaM jAtA janiSyamANAzca / vikRtiH karacaraNAkSivihinam / medhA. yuktadaNDaprazaMsA yAvAnavadhyasya vadhe tAvAnvadhyasya mokSaNe / adharmo nRpaterdRSTo dharmastu viniyacchataH // avadhyavadhe yo doSastattulyo vadhyamokSaNe rAjJa uparyuktasya SaDbhAgaharasya svakarmAkurvataH pratyavAyena avazyameva bhavitavyam / kurvatastu na kadAcidadRSTAsiddhiH / yastvayaM dharmastu viniyacchata iti evamAdidharmapravAdaH sarvo'sau svakarmAnuSThAnaprazaMsArtho'rthavAdaH / rAjyanigrAhyasaMskArArthastvayaM vadhopadezaH / ato yathAzruticitra - vadhopAyaiH kartavyaH / dRSTArtheSu rAjyatantrasidhyarthavadhazravaNaM yathA hi sAdhanazca (?) hanyAdityuktam / tatra dRSTaprayojana (1) masmR. 9 / 245; vira. 638 dharo (dhano) rAzAM (rAjJo); vici.190 prathamapAdaH, gautamaH; davi.49; bAla. 2 / 30 7; setu. 32 7 Izo daNDasya ( Iza: sarvasya); samu. 158. (2) masmR. 9246; vira. 638 pApakRdbhUyo (brAhmaNebhyo); bAla. 2 307; setu. 327. (3) masmR. 9 / 247 kha pustake kRtaM (kRtiH) ; vira. 638 tAni vizAM pRthak (ktAni vizAmpate) na ca jAyate (jAyate na ca); bAla. 2 / 307 ptAni (tAni); setu . 327 tAni vizAM pRthak (ktAni kRSIvalai:). (4) masmR: 9 / 249; vira. 649 badhe tA (vadhe yA) stuvi (zcaiva); -davi. 6 stu vi (zcaiva); vivya . 2 ( avadhyasya vadhe yAvAn tAvAn vadhyasya rakSaNe ) pU. 1 pAtakinaM. tvAdupadezasya na niyato vadhaH / evaM ca satyupAyAntaremedhA. NApi bandhanAdinA niyacchato na doSaH / vAlmIki rAmAyaNam daNDaprayojanam na hi dharmaviruddhasya lokavRttAdapeyuSaH / duNDAdanyatra pazyAmi nigrahaM hariyUthapa / deNDaye yaH pAtayeddaNDaM daNDayo yazcApi daNDyate / kAryakAraNasiddhArthau ubhau tau nAvasIdataH // yAjJavalkyaH rAjA daNDadharaH svAmyamAtyA jano durgaM kozo daNDastathaiva ca / mitrANyetAH prakRtayo rAjyaM saptAGgamucyate // tadavApya nRpo daNDaM durvRtteSu nipAtayet / dharmo hi daNDarUpeNa brahmaNA nirmitaH purA // (1) evaM yad daivapuruSakArAbhyAM kathamapi prAptuM zakyaM rAjyaM prAktanAnekavidhapuNyasamudAyAdaihikavicitraguNasaMpadyogAcca dhImAn kRtavidyaH satyasaMdhazca'tadavApya nRpo daNDaM durvRtteSu nipAtayet' / kasmAt / yasmAt - dharmo hi daNDarUpeNa brahmaNA nirmitaH purA / tad rAjyaM rAjA sudurlabhaM labdhvA nirvyAjaprasAdhitasamagradaNDapAtaizcaturvargaprAptilampaTaH prayatnAd durvinIyamAnAnAlocyAvinIteSu yathArha daNDaM pAtayet / na cAtimRduhRdayatayA hRdvilekhaH / dharma evAyaM daNDAbhidhAno brahmANDAntarvartyakhilaprANisaGghopakArArthaM brahmaNA vedena nirmito vihitaH / puretyanAditvena nirvicikitsAnuSThAnaprarocanArtham / tathA ca gautamaH - ' tataH zeSeNa viziSTa - dezajAtI' tyupakramya 'viSvaJco viparItA nazyanti / tAnAcAryopadezo daNDazca pAlayate / tasmAd rAjAcAryAvanindyAvityAdi / + AmnAyazca - 'saha vA idamabhavat' / * vyAkhyAsaMgrahaH rAjanItikANDe draSTavyaH / + ayamAmnAya : (pR. 566 ) ityatra draSTavyaH / (1) vArA. 4 / 18 / 21. (2) vaaraa.4|18|65. (3) yAsmR. 1 / 353; vizva. 1 349 yA (tyo); mitA. ; apa. 1 351 cyA (tyau rga (rgaH ); savi. 46 tyA jano (yajanA); vImi. (4) yAsmR. 1 / 354; vizva . 1 350; mitA; apa. 1 / 352; savi.46 dharmo hi daNDa (daNDo hi dharma); vImi.
Page #659
--------------------------------------------------------------------------
________________ daNDamAtRkA 583 ityaadi| vishv.1|350 | prakopau, tasmAd yatno daNDapraNItau kArya ityabhiprAyaH / / (2) tadevaMvidhaM rAjyaM prApya durvRtteSu vaJcakazaThadhUrta ... vizva.11352 paradAraparadravyApahArihiMsakAdiSu napo daNDaM pAtaye- (2) sa daNDaH zAstroktamArgeNa prayujyamAnaH san tprayojayet / hi yasmAddharma eva daNDarUpeNa pUrva brahmaNA devAsuramAnavaiH sahitaM idaM sarva jagadAnandayet harSayet / nirmitaH / tasya ca daNDa iti yaugikI saMjJA-'daNDo anyathA zAstrAtikrameNa prayuktazcejjagatprakopayet / mitA. damanAdityAhustenAdAntAndamayet' ityAdigautamasmara- adharmadaNDanaM svargakIrtilokavinAzanam / NAt / . mitA. samyak tu daNDanaM rAjJaH svargakIrtijayAvaham / / . (3) alubdhena nyAyadhanavyayakAriNA kRtabuddhinA (1) yatazcaitadevaM, ataH-adharmadaNDanamiti / lokaH vRddhasevAvidyAgamAbhyAM labdhaprazena satyasaMdhena satyasaMka- pararASTraprAptiH svarASTrasthairya ca / spssttmnyt| vizva.11353 lpena zucinA zuddhopadhena bAhyAbhyantarazaucavatA ca (2) na kevalamadharmadaNDena jagatprakopaH api tu susahAyena zAstroktaguNagaNayuktamantriprabhRtisahAyavatA prayoktudRSTAdRSTahAnirapItyAha -adharmadaNDanamiti / yaH dhImatA'dhigatArthAnucintanavatA sa daNDo nyAyato yathA- punaH zAstrAtikrameNa lobhAdinA daNDaH kRtaH sa pApahetuzAstraM netuM praNetuM zakyo bhavati na punrnyen| *apa. tvAtsvarga kIrti lokAMzca vinAzayati / zAstroktamArgeNa kIdRzI rAjA daNDadhAraNAIH tu kRto dharmahetutvAtsvargakIrtijayAnAM heturbhavati / mitA. se netuM nyAyato'zakyo lubnenaakRtbuddhinaa| yo daNDyAna daNDayedrAjA samyagvadhyAMzca ghaatyet| satyasaMdhena zucinA susahAyena dhImatA // - iSTaM syAtkratubhistena sahasrazatadakSiNaiH / / : (1) yatazcaivaMrUpo daNDaH-na sa netumityAdi / (1) evaM cAlocya-yo daNDayAndaNDayedityAdi / kena tarhi zakyaH stysNdhenetyaadi| . vishv.1||351 kratvarthahiMsAvaccorAdihiMsApi dhmyvetybhipraayH| sahasra - (2) sa pUrvokto daNDo lubdhena kRpaNenAkRtabuddhinA zatadakSiNo rAjasUyaH / RtubahutvAd bahuvacanam / caJcalabuddhinA nyAyato nyAyAnusAreNa netuM prayoktuM yadvA zatadakSiNA agniSTomAdayaH / sahasradakSiNA amizakyo na bhavati / kIdRzena tarhi zakya ityAha-satya- jidAdayaH / spaSTamanyat / . vizva.11355 saMdhenApratArakeNa / zucinA jitAriSaDvargeNa / susahAyena pUrvoktasahAyasahitena / dhImatA nayAnayakuzalena sa daNDo (1) yaasmR.1|357; vizva.16353 ( adharmadaNDanaM nyAyato dharmAnusAreNa netuM shkyH| mitA. lokasvargakIrtivinAzanam ); mitA. ap.1|355 (adharmayathAzAstradaNDaprayogaphalam daNDanaM svargakIrtilokavinAzanam ) smRca.128 kavinAzanam . yathAzAstraM prayuktaH san sadevAsuramAnavam / / (kAMzca nAzeyat ); vira.649 ( adharmadaNDanaM loke dharma kIrtivinAzanam ) tu (ca); davi.8 tu daNDanaM (daNDayana) . jagadAnandayetsarvamanyathA tatprakopayet / / utta.; vImi. apavat ; setu.300(=) (adharmadaNDane lobha1: (1) kasmAt punarayaM preytnH| yasmAt- yathAzAstra karaM kIrtivinAzanam ) tu (ca); prakA.81 smRcavat / samu. mityAdi / yasmAd daNDAdhInau jagataH kRtsnasyAnanda 70 smUcavat. xapaM. vishvvt| * vImi. apavatpAThamAdRtya vyAkhyAnam / (2) yAsmR.11359; vizva.11355, mitA. sahasrazat (1) yAsmR.1355, vizva.11351 sa netuM nyAyato (samAptavara); vyamA.278 vadhyAMzca (daNDyAMzca); apa.11357 (na sametumetaH); mitA.; ap.1|353 to'zakyo lubdhenaa| mitAvat smRca.26/vira.649 vadhyAMzca dhAta(bhavyAMzca pAla); (teH zakyo'lubdhena); vImi. apavat . vyaci.1; davi.8 daNDyAn (daNDaya) savi.15 vadhyAMzca dhAta (2) yAsmR.11356 vizva.11352 sarva (kRtsna) tat (daNDyAMzca pAla) zeSaM mitaavt| vImita setu.30. (lu) mitA. apa.12354 tat (tu); smRca.128 savi. daNjyAn ( daNDacaM ) vadhyAMzca ghAta (sAdhUMzca pAla); prakA.14 47; vImi. navam (nuSam); prakA.81; samu.70... saha (sAha); samu.45, vivya.2 vyamAvata , krameNa bhsptiH|
Page #660
--------------------------------------------------------------------------
________________ 584 vyavahArakANDam : (2) kiM ca / yastu daNDayAnsvadharmacalanAdinA daNDa- (2) aryo'rdhAhaH AcAryAdiH / zeSaH prsiddhH| ete yogyAnsamyaka zAstradRSTena mArgeNa ghigdhanadaNDAdinA bhrAtRsutAdayo'pi svadharmAccalitA daNDyAH kimutAnye / daNDayati, vadhyAnvadhAnghiAtayati tena rAjJA bhUridakSiNaiH yataH svadharmAccalitaH adaNDayo nAma rAjJaH ko'pi kratubhiriSTaM bhavati / bahudakSiNakratuphalaM praapnotiityrthH| nAsti / etacca mAtrApitrAdivyatirekeNa / tathA ca na ca phalazravaNAddaNDapraNayanaM kAmyamiti mntvym| smRtyantaram - 'adaNDayau mAtApitarau snAtakapurohitaakaraNe prAyazcittasmaraNAt / yathAha vasiSThaH-'daNDo- parivrAjakavAnaprasthAH zrutazIlazaucAcAravantaste hi tsarge' ityaadi| xmitA. dharmAdhikAriNaH' iti / mitA. iti saMcintya nRpatiH kratutulyaphalaM pRthak / (3) yattu smRtyantaram-'adaNDayauM' ityAdi / tatsvavyavahArAnsvayaM pazyetsabhyaiH parivRto'nvaham // lyAparAdhaviSayam / na sarvAtmanA daNDAbhAvAbhiprAyam / : (1) daNDayAdaNDayavadhyAvadhyavivekaklaptyartham - ata eva dakSaH- 'pArivrAjyaM gRhItvA tu yaH svadharme na iti saMcintyetyAdi / pRthaka viviktAnityarthaH / yadvA Rtu- tiSThati / zvapadenAGkayitvA taM kSipraM rAjA vivaasyet|| apa. tulyaphalaM pRthagiti saMbandhaH / ekaikadaNDane Rtuphala udvRttasaMghA daNDyAH prAptirityarthaH / vizva.11356 'kulAni jAtIH zreNIzca gaNAn jAnapadAnapi / / (2) duSTe samyagdaNDaH prayoktavya ityuktaM, duSTapari- svadharmAccalitAnrAjA vinIya sthApayetpathi // zAnaM ca vyavahAradarzanamantareNa na bhavatIti tatpari- (1) kulAni kadambAni / jAtayo brAhmaNAdyA vrnnaaH| jJAnAya vyavahAradarzanamaharahaH svayaM kartavyamityAha- iti zreNayaH kArukasamudAyaH / gaNA brAhmaNAdisamUhAH / saMcintyetyAdi / ityevamuktaprakAreNa RtutulyaM phalaM / janapado durgAzrayo'tra jano'bhipretaH / so'pi rAjJA sva. daNDayadaNDena, svargAdinAzaM cAdaNDayadaNDena samya- dharmAccalito daNDya itybhipraayH| sarvazcetarajano vA gvicintya pRthaka pathagvarNAdikrameNa sabhyairvakSyamANalakSaNaiH janapadaH / sarvathA sarvaH svadharmAccalito rAjA daNDyaH parivRtaH pratidinaM vyavahArAnvakSyamANamArgeNa duSTAduSTa- itybhipraayH| vishv.2|34 parijJAnArtha rAjA svayaM pazyet / / mitA. (2) kulAni brAhmaNAdInAm / jAtayo mUrdhAvasikta- (3) pRthak kAryAntarAsaMkareNa / +apa. prabhRtayaH / zreNayastAmbUlikAdInAm / gaNA helAbukkA, rAjJaH sarvo daNDyaH dInAm / jAnapadAH kaarukaadyH| etAnsvadharmAccalitAapi bhrAtA sato'ryo vA zvazuro mAtulo'pi vaa| pracyutAn rAjA yathAparAdhaM vinIya daNDayitvA pathi nAdaNDayo nAma rAjJo'sti dhrmaadviclitHsvkaat|| svadharma sthApayet / daNDa durvatteSu nipAtayedityuktaM saca (1) yasmAcca samyag daNDanAt svrgaadipraaptiH| daNDo dvividhaH zArIro'rthadaNDazceti / dvividho'pyaparAdhAtasmAt -- apItyAdi / vizva.11354 nusAreNAnekadhA bhavati / *mitA. (3) gaMNAn maThabrAhmaNAdIn / janapadAn rASTrANi / x apa. mitaavt| +zeSaM mitAvat / pUrva pUrvatraikaikasya daNDo vihito'tra tu bahUnAmityapuna. (1) yAsmR.11360 vizva.11356 mitA.; vyamA. / rukttaa| . +apa. 278, apa.11358 smRca.26, vira.649; byaci.1 / * vira. mitaavt| + zeSaM vizvavat / savi.16 laM (lAn ) : 72 (=) utta.; vImi. vyapra.10 (1) yaasmR.1|361; vishv.2|34 (kulAni jAtayaH utta.; vyau.6, setu.300 prakA.6; samu.11. zreNyo gaNAn jAnapadAnapi); mitA. apa.11359 jAna (jana); smRtta.29 (kulAni prakRtIzcaiva zreNijAnapadAnapi); (2) yAsmR.11358, abhA.3 yo vA (vApi); vizva. vira.623; pamA.46 (kulAni prakRtIzcaiva zreNirjAnapadAnapi); 1 // 354, mitA. apa.1356, savi.47; vImi.; davi.263 NAn (f); savi.17 napi (ni ca); vIMmi. dhyapra.266vyau.13. apavat ; prakA.18 smRcabat ; samu.13. /
Page #661
--------------------------------------------------------------------------
________________ daNDamAtRkA daNDasaMjJAH ! yojyA vyastAH samastA vA hyaparAdhavazAdime / / sAzItipaNasAhasro daNDa uttmsaahsH| (1) atha kiM sarvAparAdheSUttamasAhasAdyapekSayA daNDaH tadardha madhyamaH proktastadardhamadhamaH smRtH|| prayojyaH / netyucyate-vAgdaNDastvatheti / va (1) tAmrakarSastu paNasaMjJaH / azItikRSNalaH SoDaza- svarUpAbhidhAnamAtram / dhigdaNDaH kutsanam / dhanadaNDa mASaH krssH| tad darzayati-sAzItiH paNasAhasrI uktaH / vadhadaNDaH zArIraH / tathAzabda uccATanAdyarthaH / daNDa uttamasAhasaH / saiSA paNazabdavAcyA kRSNa- spaSTamanyat / vizva.11362 lAzItiH / tAmragrahaNamupalakSaNaM suvarNarUpayayorapi / (2) daNDabhedAnAha -dhigdaNDastvatheti / ghigdaNDo kArSikapaNo daNDa vizeSApekSayA yojyaH / sahasraguNita ghigdhigiti kutsanam / vAgdaNDastu prussshaapvcnaatmkH| uttamasAhaso daNDaH / yadvA sahAzItyA vartata iti dhanadaNDo dhanApahArAtmakaH / vadhadaNDaH zArIro'varodhAdisAzItiH / azItyadhikasAhasra ityrthH| tadardha madhyama- jIvitAntaH / ete caturvidhA daNDAH vyastA ekaikazaH, saahsH| smRta iti, zAstrAdiya vyavasthA na pramANAntarA- samastAH dvitrAH tricaturo vA'parAdhAnusAreNa pryoktvyaaH| dityarthaH / saMjJAkaraNaM svazAstrasaMvyavahArArtham / uttama- / uktakrameNa pUrvapUrvAsAdhye uttara uttaraH prayoktavyaH / sAhasAdidaNDavacaneSveta eva yathA syuH| vizva.11361 yathAha manu:-'dhigdaNDamityAdi / mitA. (2) svazAstraparibhASAmAha- sAzItIti / paNAnAM jJAtvA'parAdhaM dezaM ca kAlaM balamathApi vaa| sahasraM paNasahasraM tatparimANamasyeti paNasAhasraH / / vayaH karma ca vittaM ca daNDaM daNDayeSu paatyet|| azItyA saha vartata iti saashiitiH| azItyadhikapaNa- (1) ayaM cAtra vyavahAranItisaMkSepaH-jJAtvA'pasahasraparimito yo daNDaH sa uttamasAhasasaMjJo veditvyH| rAdhamiti / aparAdhapunarvacanaM dRSTAntArtham / yathaivAparAdha tadardhe madhyamaH tasya sAzItipaNasahasrasyAdha catvAriMzada- jJAtvA tadapekSayA daNDaprakalpanaM, tathaiva ca dezakAlAdyadhikapaNapaJcazataparimito daNDo madhyamasAhasasaMjJaH / pekSayApItyabhiprAyaH / jJAtveti punarvacanaM nirNIte'pi tadardhamadhamaH tasya catvAriMzadadhikapaJcazatapaNasyAI vyavahAre dharmAnusAreNa punarvyavahAroddharaNArtham / spaSTasaptatyadhikapaNazatadvayaparimito daNDo'dhamasAhasasaMzaH manyat / vizva.2363 smRta ukto mnvaadibhiH| yattu 'paNAnAmiti manunoktaM (2) daNDavyavasthAnimittAnyAha- jJAtvA'parAdhatatpazAntaramamatipUrvAparAdhaviSayaM draSTavyam / +mitA. miti / yathAparAdhaM jJAtvA tadanusAreNa daNDapraNayanamevaM __ (3) ato yatra yatrottamasAhasAdizabdairdaNDo nigadyate dezakAlavayaHkarmavittAni jJAtvA tadanusAreNa daNDayeSu tatra tatraitatsaMkhyAkAH kArSApaNAstanmUlyaniSkAdayo vA / daNDAheSu daNDapraNayanaM kuryAt / tathA buddhipUrvAbuddhigrahItavyAH / smRca.128 pUrvasakRdAvRtyanusAreNa ca / yadyapi rAjAnamadhikRtyAyaM __ daNDaprakArAH, aparAdhAnurUpavyavasthA ca rAjadharmakalApa uktastathApi varNAntarasyApi viSayamaNDa. 'dhigdaNDastvatha vAgdaNDo dhanadaNDo vdhstthaa| smRca.125 vizvavat ; pamA.205 dig (vAg) vAg (dhig) * davi. vizvavat mitaavcc| + apa. mitAvat / / hya (a); savi.454 me (ha); vImiH; vitA.89 vizvavat / (1) yAsmR.11366; vizva.11361 tipa (tiH pa) sro| prakA.79 vizvavat ; samu.68 vizvavat . . (strI); mitA. ap.1|364 tipa (tiH pa); smRca.127; (1) yaasmR.1|368; vizva.11363 vA (ca) daNDa vira.665, pamA.212; smRsA.83 apavat smRci.37% daNDayeSu pAta (jJAtvA daNDaM prakalpa); mitA.; apa.11366 davi.23, nRpra.17 savi.453, vImi. apavat ; vyama. 110 (-); vitA.276 apavat; prakA.81, samu.70 smRca.127; vira.627 pAta (kalpa); vyaci.96 (vayazca sro (sra); bhaac.8|120 apavat. karma caritaM daNDaM daNDtheSu dApayet ); davi.64 viravat ; vyata. (2) yAsmR.11367 vizva.11362 ghig (vAg ) vAga 231 pAta (dApa), savi.454-455 vA (ca); vImiH (dhig) sa ('pya) vazA (balA); mitA. apa.16365 hya ('pya); prakA.80 samu.69.
Page #662
--------------------------------------------------------------------------
________________ 586 vyavahArakANDam lAdiparipAlanAdhikRtasyAyaM dharmoM veditvyH| 'rAja- rAjJA gRhItaH, taM svayamevAnyenAzakyo'pi kArayituM dharmAnpravakSyAmi yathAvRtto bhavennRpaH' ityatra pRthaGnapa- triMzadguNaM varuNAya nivedya viprebhyo dadyAditi / yadvA grahaNAtkaragrahaNasya rakSArthatvAcca rakSaNasya daNDapraNaya- nyAyenaiva rAjJA yo daNDo gRhItaH, tameva ca sAmarthyAt nAyattatvAditi / mitA. svayameva triMzadguNIkRtaM viprebhyo dadyAditi / sarva caitat (3) aparAdhAdi jJAtvA daNDaM daNDyeSu pAtayetprayu- shrutismRtynusaaraannyaayymevetyvseymiti| vizva.20310 JjIta / atra ca puurvvaakypraapttvaadpraadhjnyaanmnuudyte| (2) anyAyagRhItadaNDadhanasya gatimAha - rAjJA. dezAdijJAnaM tu vidhIyate / kacidvideze.svalpenaiva zItena 'nyAyenetyAdi / anyAyena yo daNDo rAjJA lobhAd gRhIAtapena vA svalpakAlInena bhojana nivAraNenAdhikA tastaM triMzadguNIkRtaM varuNAyedamiti saMkalpya brAhmaNebhyaH pIDA bhvti| kacittu mahatA'pi na tAvatI / tathA svayaM dadyAt / yasmAddaNDarUpeNa yAvadgRhItamanyAyena kAle zaradAdau / tathA daNDanIyabalaM viditvA tADanA- tAvattasmai pratideyamitarathA'pahAradoSaprasaGgAt / anyAyadidaNDo vidheyH| tathA vayaHkarmavittAni / anyathA daNDagrahaNe pUrvasvAminaH svtvvicchedaabhaavaacceti| mitA. tatsvarUpanAzo'gnihotrAdikarmalopo vittAprAptizca syAt / nAradaH dezAdi viditvA tu daNDapraNayane yogakSemAvupapadyate daNDaprayojanam / dharmyadaNDaH rAjJA kartavyaH / iti / etatsarvaM kSatriyasya rAjyaM kurvataH pravihitam / rAjA tvavahitaH sarvAnAzramAna paripAlayet / yadA punarakSatriyaH kSatriyakArya kuryAttadA'nenApyetatsarva- upAyaiH zAstravihitaizcaturbhiH prakRtIstathA / manuSTheyam / 'tatkAryApattyA taddharmalAbhaH' iti nyAyAt / yo yo varNo'vahIyeta yazcodrekamanuvrajet / ... karAdAnaprayuktatvAcca prajApAlanasya / sarvo hi dhanaM taM taM dRSTvA svato mArgAtpracyutaM sthApayetpathi / / prayacchannAtmasamavAyi prayojanamuddizati / na ca kara- varNAzramANAM saMsthAnamAnupUAnupUrvazaH / dAnasya svagupteranyatprayojanamasti / tasmAtkaramAdadAnena teSAM heturavasthAne rAjA suprasthito yadi // prajApAlanaM vidheyamiti siddham / apa. rAjamUlamidaM rASTraM brhmksstrpurogmm| _____adharmyadaNDane rAjAnaM prati daNDaH sthite rAjani taddharme durAcArAnna kurvate / / rAjJA'nyAyena yo daNDo gRhIto varuNAya tam / aMzAstrokteSu cAnyeSu pApayukteSu krmsu| nivedya dadyAdviprebhyaH svayaM triMzadguNIkRtam // prasamIkSyAtmanA rAjA daNDaM daNDayeSu pAtayet // - (1) RNAdAnAdyakhilavyavahArasaMbandhitayA yathA- zrutismRtiviruddhaM ca janAnAmahitaM ca yat / sthAnaM yuktyAgamAnusAreNa prApto'pi hi- rAjJA nyAyena na tat pravartayed rAjA pravRttaM ca nivartayet / / ityAdi / rAjJA nyAyena prApto'pi hi yo daNDaH snehA- nyAyApetaM yadanyena rAjJAjJAnakRtaM ca yt| : dinA kathaMcidagRhItaH, taM svayameva triMzadguNIkRtya tadapyanyAyavihitaM punanyAya nivezayet // udakasaMnidhau varuNAya nivedya varuNamuddizyetyarthaH / tato nyAyApetaM karapAtanAdi yadanyena rAjJA kRtamapi / nivartaviprebhyaH prAguktadAnavidhyanusAreNa (deyam ? ddyaat)| * sthalAdinirdezaH darzanavidhau (pR.90 ) draSTavyaH / codanAmUlatvAccAsyAH smRterakaraNe'nyathAkaraNe vA vyAkhyAnAntarANi darzanavidhau kAtyAyane (pR.104) draSTavyAni / pratyavAya ityevaM vyAkhyeyam / anyAyena vA yo daNDo (1) naasN.19|5 kRtI (kRtai); nAsmR.2015, vira. - (1) yaasmR.2|307, apu.258182; vishv.21310| 623-624. zA'nyA (zA nyA) NDo gR (NDo'ga) mitA.; ap.2|306 (2) naasN.19|6 'va (spa) yazco (yo bo); nAsma. vira.663, pamA.582 =); davi.7; savi.500 dyAt 2016 'va (pa) yazco ... vrajet (yo ya udrekamAmuyAt ); vira. (vaa)| vImi. vyau.165;vyama.110 vitA.30.830 624, davi.260. (3) vira.624. (4) nAsaM.1971 rAjJA'nyAyena (anyAyema tu); rAko.495, samu.70. nAsmR.2017 tmanA (tmano).
Page #663
--------------------------------------------------------------------------
________________ daNDamAtRkA yet / AtmanApyazAnakRtaM nyAye sthApayet / nAbhA.2018 duSTAn zAsad doSeNa na lipyate rAjA / svadharmarAjJA pravartitAn dharmAn yo naro nAnupAlayet / / karaNAditi hetuH / vhnidRssttaantH| naabhaa.19|18 daNDayaH sa pApo vadhyazca lopayana rAjazAsanam // rAjazAsanaprAmANyam anAdizcApyanantazca dvipadAM pRthiviiptiH| AjJA tejaH pArthivAnAM sA ca vAci prtisstthitaa| dIptimattvAcchacitvAcca yadi syAnna pthshcyutH|| te yad yurasat sadvA sa dharmo vyvhaarinnaam| ___ avidyamAnAdyantaH / na cAsyAdiranto vA vidyte| tejonimittatvAt teja AjJA rAzAm / sA ca vAci tasmAdavidyamAnAdyantakAryo'yam / sa karoti dharmam / pratiSThitA vAGmAtre pratiSThitA / teja AjJArUpeNa vAci na sa idAnIntana iti (na?) paribhavitavyaH / sthitaM yasmAt , tasmAt te yad yurasAdhu sAdhu vA, sa anAdireva saH / na ca tasyAnto'sti / kAlAntare'pi dharmo manuSyANAM, tejaso mAhAtmyAt / naabhaa.19|19 pramANaM bhavati dharmaH / anAdyantaH dvipadAM madhye raajaa| rAjA nAma caratyeSa bhUmau sAkSAt sahasradRk / dIptimattvAdIzvaratvAcca tasyAnAditvam / zucitvAt, na tasyAjJAMvyatikramya satiSTheran prajAH kacit / / sarvakAlaM hitatvAt / tatazcAnantatvam / yadi svadharmAnna / rAjA nAma saakssaadindrH| tasyAjJAmatikramyAvasthAnaM cyutaH / cyutazced na kazcidapi, 'saMbhUya nihantavyazceta- prajAnAM nAsti / tasmAdanuvartyate / naabhaa.19|20 sonmAda Atura' ityuktH| naabhaa.19|13 rakSAdhikArAdIzatvAd bhUtAnugrahadazenAt / yadi rAjA na sarveSAM niyataM. daNDadhAraNam / yadeva kurute rAjA tat pramANamiti sthitiH / / kuryAtpatho vyapetAnAM vinazyeyurimAH prjaaH|| ahaM rakSitA'smIti rakSAyAmadhikRto yaH so'hitaM brAhmaNyaM brAhmaNo hanyAta kSatriyaH kssaatrmutsRjet| kathaM kariSyati / na hi bhojane'dhikRtaH kazcit tadvipa. svakarma jahyAd vaizyazca zadraH sarvAna vishessyet|| hyAd vazyazca zUdraH savAn vishessyt|| rItaM kariSyati / aizvaryAda balAdapi zakto vyavasthArAjAnazcennAbhaviSyan pRthivyAM dnndddhaarnne| payitama / ISTe ca sarvasya / nAnyaH kazcida balAta pratijJA zale matsyAnivApakSyan durbalAn blvttraaH|| viparItasya kArayitAsti / dRzyate cAnugrahaM kurvan / saMtAmanugraho nityamasatAM nigrhstthaa| | tasmAt tadvacaHpramANena sa hitaM prajAnAM karoti yathaieSa dharmaH smRto rAjJAmarthazcApIDayan prajAH // tairdhamairyaktA mAtA putrasya / naabhaa.19|21 sadasatoranugraha nigraha nimitto dharmoM rAjJAmarthazca bhavati 'vigaNo'pi yathA strINAM pUjya eva patiH sadA / prajA apIDayan daNDena / itaro'rthaH prajAH pIDayitvA prajAnAM viguNo'pyevaM pUjya eva narAdhipaH / / varjanIyaH syAt / nAbhA.19/17 rAjJAmAjJAbhayAdyasmAnna cyaveranpathaH prajAH / nai lipyate yathA vahnirdahaJchazvadimAH prajAH / vyavahArAdato jJeyaM saMvRttaM rAjazAsanam / / tathA na lipyate rAjA daNDaM daNDayeSu pAtayan // sthityartha prathivIpAlaizcaritraviSayAH kRtaaH| (1) nAsaM.19:10 daNDyaH (nahyaH); naasmR.20|13. caritrebhyo'sya tatprAhurIyo rAjazAsanam // (2) naasN.19|13; nAsmR.2012 pUrvAdhaM (anideM / tapaHkrItAH prajA rAjJA prabhurAsIt tato nRpaH / zyAvanindyau ca rAjA brAhmaNa eva ca) syAnna (na syAt). tasmAt tadvacasi stheyaM vArtA cAsAM tdaashryaa| (3) naasN.19|14; nAsmR.2014 niyataM (varNAnAM). (4) naasN.19|15, nAsmR.2015-16 hanyAt | (1) naasN.19|19; naasmR.20|19 A (pra). (jahyAt ) rvAn (4).(5) nAsaM.19:16; nAsmR.2015-16 (2)naasN.19|20naasmR.20120 jA nAma(jeti saM)vya(a). (rAjAnazcennAkariSyanprajAnAM daNDadhAraNam ) pakSyan (znIyuH). (3) naasN.19|21; naasmR.20|21.(4)naasN.19|22; (6) naasN.19|17; nAsmR.2017 pIDayan prajAH naasmR.20|22 viguNo (nirbalo) narAdhipaH (prajApatiH). ' (mitrapIDanAt). (7) nAlaM.1918 nAsmR.2018 | (5) naasmR.20|23-24. (6) naasN.19|23 nAsmR. dimAH (dapi) tathA na lipyate (na lipyate tathA). | 20|25.siit (sAM) smAt ta (tasta).
Page #664
--------------------------------------------------------------------------
________________ 588 vyavahArakANDam pUrvakRtena tapasA sAdhitA rAjJA prajAH / tasmAt tasya kartavyaM prajAnAM rakSaNam / vRddhAH zAstrakRtaprabhutyAt tadvacasi stheyaM pitRvacasIva / vArtA jIvanaM buddhayaH / prAzo vinA zAstreNa svaabhaavikvinyH| zeSo ca tadAzrayA pitarIva / anyathA mAtsyanyAyAd vinAzaH gatArthaH / naabhaa.19||316 syAt / naabhaa.19|23 brahmakSatrasahakAryam : .. kAryavizeSeNa devatAvizeSarUpatvaM rAjJaH brAhmaNAnupaseveta nityaM rAjA samAhitaH / / 'paJca rUpANi rAjAno dhaaryntymitaujsH| saMyuktaM brAhmaNaiH kSatraM mUlaM lokAbhirakSaNe // agnerindrasya somasya yamasya dhanadasya ca // kRtakasvAbhAvikavinayAnAmAsevanasyoktatvAt brAhmaNa kAraNAnninimittaM vA yadA krodhavazaM gtH| grahaNaM jAtimAtropasevanArtham / brAhmaNaiH saMyuktaM hi. prajA dahati bhUpAlastadAgnirabhidhIyate // kSatramavipnena prajA rakSati / anyathA kupitA brAhmaNAH ya~dA tejaH samAlambya vijigISurudAyudhaH / samUlaM kSatraM daheyuH agnivat / naabhaa.19|32 abhiyAti parAn rAjA tadendraH smudaahRtH|| ' brAhmaNazcaiva rAjA ca dvAvapyeto dhRtvrtau| "vigatakrodhasaMtApo hRSTarUpo yadA nRpH| naitayorantaraM kiMcita prajAdharmAbhirakSaNAt / / prajAnAM darzanaM yAti soma ityucyate tadA / / - daNDasaMzAH dharmAsanagataH zrImAn daNDaM dhatte yadA nRpH| zArIrazcArthadaNDazca daNDastu dvividhaH smRtaH / samaH sarveSu bhUteSu tadA vaivasvato ymH|| zArIro dazadhA prokto hyarthadaNDastvanekadhA / / yaMdAtithiguruprAjJAn bhRtyaadiinvniiptiH| atra zArIro daNDabhedaH parigaNayituM zakyo nArthadaNDa. anugRhNAti dAnena tadA sa dhanadaH smRtaH // bheda ityAha sa eva 'zArIro dazadhA prokto hyarthadaNDa. tasmAt taM nAvajAnIyAnnAkrozeca vizeSataH / stvanekadhA' iti / dazadheti na saMkhyAniyamArtham / yato AjJAyAM cAsya tiSThata mRtyuH syAt tadvyatikrame // bahuvidhasya zArIradaNDasya vakSyamANatvAt / smRca.123 gatArthAH zlokAH / paJcAnAM rUpANi dhArayantItyuktyA kAkaNyAdistvarthadaNDaH sarvasvAntastathaiva ca / paJcApi sa ityuktam / atastadbhAva ityukte tadrUpa- zArIrastvavarodhAdirjIvitAntastathA smRtaH / / kAraNamuktameva bhavatIti tadpakAraNaprakarSa ukto bheden| - (1) naasN.19|32; naasmR.20|34 kSa (kSe) rakSaNe (vRddhaye). naabhaa.19|25-30 (2) naasN.19|40; nAsmR.20142 dhRta (dRDha) (nAnatasya vRttiH prajArakSA vRddhaprAjJopasevanam / . yorantaraM kiJcitprajA dharmeNa rakSatoH). darzanaM vyavahArANAmAtmanazcAbhirakSaNam // (3) naasN.19|111 dazadhA (dvividhaH); nAsmR.2153 (1) naasN.19|24, nAsmR.20126, prakA.13, . ro (raM) to hya' (ktama); mitA.1361 NDastu (NDo hi) (2) naasN.19|25, naasmR.20|27 nirni (dani); prathamAyottara 'kAkiNyAdi' iti zlokaM paThitvA dvitIyArtha: paThitaH; smRca.123 zlokArdhakramastu mitAvat ; vira.653 prakA.13 kAraNAnninimittaM (akAraNAnimittAt). dazadhA (dvividhaH) NDastva (NDo'pya); pamA.204 zlokArdha(3) naasN.19|26, nAsmR.20128 samu (sa u); kramastu mitAvat ; nRpra.17 dvi (vi); savi.494 (= ) to prakA.13. (4) naasN.19|27; nAsmR.2029; prakA.13 hya (kta ); vitA.84 pU., bAla.2026 setu.311 vira: STarUpo (STaH puSTo) tadA (tathA). vat ; prakA.78; samu.67. (5) naasN.19|28; naasmR.20|30 to yamaH (taH smRtaH); (4) naasN.19|112 dirjI (dijI); naasmR.21|54 tvava prakA.13. (6) naasN.19|29, naasmR.20||31 tithi (saMni) thA smRtaH (thaiva ca); mitaa.1|361, smRca.123 (tvarthi) zAn (za) avanI (pRthivI); prakA.13 zAn bhR (zazA). (zArIrastADanAdistu maraNAntaH prakIrtitaH) zlokArthoM vyatyAsena (7) naasN.19|30 ca (na) taH (yet ); nAsmR.20132 paThitau; vira.653 (kAkinyAdistu yo daNDaH sa tu mASaparaH me (mAt); prakA.13-14 kozecca (tikAmet) sya (va). / smRtaH) ntastathA smRtaH (ntakarastathA); pamA.204 tathaiva ca (8) naasN.19|31, nAsmR.2033 vRttiH (dharmaH) (prakIrtitaH) zeSa smRcavat ; davi.54 thA smRtaH (thaiva ca) (darzanaM vyavahArANAM utthAnaM ca svakarmasu); prakA.13. zaGkhaH:56 thA smRtaH (thaiva ca) utta., kAtyAyunaH nRpra.17
Page #665
--------------------------------------------------------------------------
________________ daNDamAtRkA . 589 dvividho daNDaH arthadaNDaH zArIrazca / zArIro dazadhA (1) pUrvasAhasaH paNasahasradvayaM sArddha, tasmAtprAgye 'arthadaNDastvanekadhe'tyuktam / tad vizeSyate / saMkSepeNa daNDavizeSAste anubandhagauravAtpApAtizaye caturguNA tAvadubhayamucyate / arthadaNDaH kAkaNyA Arabhya yAvat graahyaaH| pUrvasAhasAdau tu pApAtizaye cAturguNyaM sarvasvaM, zArIro'varodhAdyArabhya yAvanmaraNam / . . naastiityrthH| xvira.654 naabhaa.19|111-112 (2) kArSApaNa dvikArSApaNatrikArSApaNAH caturguNaparakAkiNyAdistu yo daNDaH sa tu mASaparaH smRtH| mAste proktAH / evamanye'pi boddhvyaaH| catuSkArSAmASAvarA? yaH proktaH kArSApaNaparastu sH|| paNAdiH SoDazaparaH / pnycaadirviNshtiprH| evaM prAk kAkinyAdiH kAkinyavaraH, mASaparo mASAntaH / tena pUrvasAhasAt paJcAzadAdidvizatAntam / evametad daza yatrAparAdhe kAkinyAtmako daNDa uktastatrAnubandhagauravA- saMbhavati / doSottara iti yatrocyate tatrAparAdhAnurUpetyApAtizaye mASaparyanta eva daNDaH kaaryH| vira.653 Naiva kAkaNyAdayo drssttvyaaH| yatra kArSApaNapara ityukArSApaNAvarAdyastu ctuHkaarssaapnnottrH| - cyate 'damaH kArSApaNapara' ityAdau, caturmASAdi yAvat byavaro'STaparazcAnyadhyavaro dvaadshottrH|| kArSApaNam / kArSApaNAdArabhya yAvaccatvAri / aSTottara___ arthadaNDo vizeSyate / kAkaNyAdirya uktaH sa tu miti yatra, dvAvArabhya yAvadaSThau / dvAdazottaramiti yatra, yAvanmASam / mASajaghanyAdArabhya yaH sa tu kaarssaapnnprH| tribhya Arabhya yAvad dvAdaza / pUrvasAhasaparamiti yatra, kArSApaNAdArabhya yAvaccatuSkArSApaNam / dvikArSApaNA , paJcAzata Arabhya yAvat pUrvasAhasamiti aparAdhAnurUpo dArabhya yAvadaSTau / trikArSApaNaprabhRti yAvad dvaadsh| vibhAgo draSTavyaH / ... naabhaa.19|115 naabhaa19|113-114 caturviMzAvaraH pUrvaH paraH SaNNavatirbhavet / . kArSApaNAdyA ye proktAH sarve te syushcturgunnaaH| zatAni paJca tu paro madhyamo dvizatAvaraH / / evamanye'pi boddhavyAH prAk ca te puurvsaahsaat|| sahasraM tUttamo jJeyaH paraH paJcazatAvaraH / savi.494 (-) tathaiva ca (udAhRtaH) zeSaM smRcavat ; vitA.84 trividhaH sAhaseSvevaM daNDa uktaH svayambhuvA / / smRcavat ; baal.2|26 smRcavat ; setu.311 dirjI (dijI) caturviMzaterArabhya SaNNavatiparyantaH prathamaH / dvizatAntastathA smRtaH (ntakarastathA) utta.; prakA.78 smRcavat ; dArabhya paJcazataparyanto madhyamaH / paJcazatAdArabhya sahasrasamu.67. paryanta uttama ityrthH| vira.664 (1) naasN.19|113 kAki (kAka) varA (parA); naasmR.21|| daza dnnddsthaanaani| aparAdhAdyanusAreNa daNDatAratamyam / 55 SaparaH (pAvara:)oM yaH (yo 'yaM) saH (yaH); smRca.127SaparaH daza sthAnAni daNDasya manuH svaaymbhuvo'brviit| (pAvaraH) ! (dhyoM) Napa (Nava); vira.653-654; davi.53 triSu varNeSu tAni syurakSato brAhmaNo vrajet / / pU. setu.311 yaH pro (yatro); prakA.80? (yoM); samu.70 x davi. virvt| prakAvat . (2) naasN.19|114 varAdha (parArdha); nAsmR.21156 (1) nAsaM.1988-89; nAsmR.21130 uttarAdhe NottaraH (NAvaraH)STapa (STApa); smRca.127 cha (y) zottaraH (catuHzataparo yazca madhyamo dvizatAvaraH); vira.664; (zAntakaH);vira.654 parazcA (paNastva) utta.; davi.54NottaraH smasA.82 (=) turvi (tvAriM) tu pa (yava); smRci.37% (NAvaraH) parazcAnyaH (palAntazca); setu.311 parazcA (paNa- davi.22 tarvi (tvAriM) caturvizAvara iti kacitpAThaH.... stva) utta.; prakA.80 ca (ya) NottaraH (NaH paraH) zottaraH (2) nAsaM.1989-90, naasmR.21|31 vaM daNDa u (zAntataH); samu.70 ca (ya) zvAnya (zvokta). (va daNDaH pro); vira.6 64 sraM (sraH) paraH (sa tu); smRsA. (3) maasN.19|115, smRca.127 yA (stu) pU., vira. 82 (=) paraH (catuH); smRci.37 sahasraM tu (sAhasrazco) paraH 654 boddhanyAH (vizeyAH) ca te (caite); davi.54 boddhavyAH (sa tu) vevaM (veva); davi.22 saha (sAha) zeSaM viravat , pU. (vizeyAH) k ca te (gete); setu.311 viravat ; prakA:80 (3) naasN.19|94 nAsmR.21136 (triSu varNeSu yAni smRcavat, pU samu.70 pU.. . . .. .syu hmaNa akSataH sadA).
Page #666
--------------------------------------------------------------------------
________________ 590 vyabahArakANDam | gurutalpe bhagaH kAryaH surApAne surAdhvajaH / ste tu zvapadaM kRtvA zikhipittena pUrayet // (1) mayUrapittena pUrite na krIDan tirobhavati / uttaratra lalATa iti vacanAdiha dezAvacane'pi lalATa eveti gamyate / nAbhA. 19 / 102 / upasthamudaraM jihvA hastau pAdau ca paJcamam / cakSurnAsA ca karNau ca stanau dehastathaiva ca // aparAdhaM parijJAya dezakAlau ca tattvataH / sArAnubandhAvAlocya daNDaM daNDayeSu pAtayet // aparAdhasyAtpatva mahatve jJAtvA dezaM svasthaM viparItaM ca / yathA svasthe (na) tathA viparIte / kAlaM yathA subhikSe (na) tathA durbhikSe prANAtipAtAvasthAyAm / sAraM yathA brAhmaNasya na tathetareSAM yathA vA kSatriyasya na tathetarayoH, yathA brAhmaNasvaM harato garIyAn na tathetarasvam / anubandhaM AjIvaM gurukalatradyUtadAsIpAnAdyartham | yasmin daNDite mahAnadharmaH yathA likhitasya hastacchede, yAsmaMzca zAsite bhUyAn dharmaH yathA jambukasya, etatsarvamanurUpaM daNDayeSu kuryAt / na yathoktameveti sarvazeSaH / nAbhA. 19/96 mitrakAraNAd rAjJo vipulAd vA dhanAgamAt / utsraSTavyAH sAhasikAstaskarA lokavaJcakAH // Darastr vadhe tAvAn vadhyasya mokSaNe / bhavatyadharmo nRpaterdharmastu viniyacchataH // brAhmaNasya vadhabhinno daNDa: ne jAtu brAhmaNaM hanyAt sarvapApeSvapi sthitam / nirvAsaM kArayet kAmaM samagradhanamakSatam // sarvaM vApi hared rAjA caturtha vA'vazeSayet / viprebhyo'nusmaran dharma prAjApatyamiti sthitiH / / brAhmaNasyAparAdheSu caturSvako vidhIyate / gurutalpe surApAne steye brAhmaNahiMsane // steya ityavizeSavacanAnna zArIra ityAdipratiSedhAnmahApAtakasAhacaryAd brAhmaNasuvarNasteye / nAbhA. 19 / 101 (1) nAsaM. 1995; nAsmR. 21 37 stanau ( dhanaM). (2) nAsaM. 1919 6; nAsmR. 21 38 (sArAnubandhAvAlokya daNDAnetAnprakalpayet ). ( 3 ) nAsaM. 19197; nAsmR. 21 / 39 jJo (zA) (utsraSTavya: sAhasikaratyaktAtmA manurabravIt ). (4) nAsaM. 191986 nAsmR. 21 / 40. (5) nAlaM. 19 / 99; nAsmR. 21 / 41 (nirvAsyaM kArayet kAmamiti dharmoM vyavasthitaH ) . (6) nAsaM. 19100; nAsmR. 21 / 42 va vA'pi (rvasvaM vA) vipre (ete). (7) nAsaM.19/1016 nAsmR. 21/43; vira.636; bAla . 2 260 (2) TaGkena lalATamutkhAya mayUrapittena pUraNamityetat prakArAntaraM haritiketi prasiddham / davi.47 azirAH puruSaH kAryo lalATe brahmaghAtinaH / asaMbhASyazca kartavyastanmanoranuzAsanam // brAhmaNasya brahmaghAtinaH lalATAdau kabandhavat puruSo'GkyaH, asaMbhASyazca kartavyaH nirvAsya ityarthaH / nAbhA. 19/103 kAruzilpiprabhRtInAM vRttisAdhanAni na haraNIyAni AyudhAnyAyudhIyAnAM vAhyAdIn vAhyajIvinAm / vezyAstrINAmalaGkArAn vAdyAtodyAdi tadvidAm // yacca yasyopakaraNaM yena jIvanti kArukAH / sarvasvaharaNe'pyetat na rAjA hartumarhati // (1) nAsaM. 19102; nAsmR. 21 / 44 surAdhvajaH (dhvaja: smRtaH) caturthapAdaM vinA; mitA. 226 ( steye tu zvapadaM kAryaM brahmaNyazirAH pumAn ); apa. 2 / 26 mitAvat smRca. 125 mitAvat ; vira.636 tu (ca) pitte (nante); pamA. 210 tu (ca) zeSaM mitAvat ; davi. 47; vitA. 89 mitAvat; bAla. 2 / 26 pittena (grIveNa ); prakA. 79 mitAvat samu. 157 mitAvat. (2) nAsaM. 19/103 azi (vizi); nAsmR. 21/45 ; vira. 637 brahma (dvija) zca (stu); davi.47 viravat, pU.; bAla. 2126 azi (vizi) zeSaM viravat : (3) nAsaM. 1911 zyA (za) di (ni); nAsmR. 20110 ( AyudhAnyAyudhIyAnAM zilpadravyANi zilpinAm ) rAn (raM); mitA. 2 / 302 vAdyA (vAdya); apa. 2 301 zyA (za) vAdyAtodyAdi (AtodyAdIni ); pamA. 581 (AyudhAnyAyudhIyAnAM bIjAni kRSijIvinAm ) di (ni); savi.493 dyAtodyAdi tadvidAm (hyamAtodyajIvinAm); vyau. 165 hyA (dyA) hya (gha) to (nyA); vyama. 110; vitA. 827 vAdyAtodyAdi (AtodyAni ca ); samu.70 rAn (raM) di (ni). (4) nAsaM. 1912 tat ( tAn ); nAsmR. 20111 rUkAH (ravaH) tat (tAn ); mitA. 2 302; apa. 2 301 nAsmRvat ; pamA. 5811 davi. 61 nAsmRvat; savi.493 cca (sya); vyau. 165 hartu (vaktu);vyama. 110; vitA. 828; samu. 70,
Page #667
--------------------------------------------------------------------------
________________ daNDamAtRkA (1) sarvasvApahAre'pi yadyasya jIvanopakaraNaM tannApahartavyaM cauryopakaraNaM vinA / mitA. 2 / 302 (2) AyudhajIvinAmAyudhAni, vAhyAdIn hastyazvarathagavAdIMstajjIvinAM, vezyAnAmAbharaNAni, vAdyAtodyAni vINAmuravAdIni tajjIvinAM, yena jIvantyupakaraNena zilpinaH teSAM yad yasyopakaraNaM kumbhakArasya cakrAdi, takSNo vAsyAdi, evamAdInyanyAnyanyeSAM sarvasvaharaNespi prApte na rAjA haret / kiM punaranyasminna parAdhe / etairvinA na jIvanti, tasmAd vadhAdarvAG na hartavyAni / nAbhA. 19 / 11-12 brAhmaNasya vizeSArhatAsthAnAni brAhmaNasyAparIhAro'jaghanyAsanamagrataH / prathamaM darzanaM prAtaH sarveSAM cAbhivAdanam // (1) aparIhAro'daNDaH, rAjJo'mata AsanamupavezanaM rAjJe prAtarAtmadarzanam / vira. 659 (2) sarvAvasthAyAM darzanaM prati brAhmaNasyAparIhAraH / ajaghanyAsanamuttamAsanamagrataH / jaghanyAsanamityanye, AtmAsanAnnikRSTamiti / prAtastu sarvebhyaH prathamaM darzanaM, puNya tvAt teSAM darzanasya / bAlavRddhAnAM yUnAM cAbhivAdanam / nAbhA. 19 / 33 ayaM navebhyaH sasyebhyo mArgadAnaM ca gacchataH bhaikSahetoH parAgAre pravezazvAnivAritaH // navasasyAnAmagragrahaNaM, gacchato brAhmaNasya agre mArgadAnaM, bhaikSahetoH parAgAreSvanivAritaH pravezazva, nivAraNe tvaparAdha eva / vira. 659 samitpuSpodakAdAne dhvasteyaM saparigrahAt / anAkSepaH parebhyazca saMbhASazca parastriyA / / (1) nAsaM. 1933; nAsmR. 20135 'jagha (rAja) pAM (bhyaH); vira. 659 syA (sya) 'jaghanyA ( rAjJazcA) SAM (bhyaH); davi 43 prathamapAdaH . (2) nAsaM. 19346 nAsmR. 20 36 nave (nava) sye (pta) zvA (stva); vira. 659; davi.43 kSa (kSya ) prathamapAdaM vinA; setu. 314 kSa (kSya) utta. 591 asteyamacauryamataevAnaparAdhaH svaparigrahAt parigrahaH viSayasamidAdInAmapyAdAnAt / anAdhRSyaH parebhyazca zatrubhyo'pyanyato brAhmaNo na daNDyaH / saMbhASazca parastriyA iti bhAvAdoSamAtrAbhiprAyam / vira. 659-60 (3) nAsaM. 1935; nAsmR. 2037 dAneSva (dInAM hya) hAta (ham ) nAkSepa: (napekSaH); vira. 659 SpodakA ( pakuzA ) sapa (svapa) kSepaH (dhRSyaH) yA (yAH); davi. 43 ppodakA naMdISvavetanastAraH pUrvamuttAraNaM tathA / tareSvazulkadAnaM ca na ced vANijyamasya tat // avetano bhRtizUnyaH, tAraH pAragamanam / pUrvamabrAhmaNebhyaH, tareSu pAraM prApaNIyeSu vastrAdiSu, azulkadAnaM rAjagrAhyAdAnam / yadi tasya brAhmaNasya na vastrAdi vANijyArthaM syAt / vira. 660 vartamAno'dhvani zrAnto gRhanekAzanaH svayam | brAhmaNo nAparAdhnoti dvAvikSu paJca mUlikAn // adhvani zrAnto'nanujJApya svAminaM svayamevAtmAMza gRhNan nissvo brAhmaNo nAparAdhyati ikSudvayaM paJca mUli - kAniti / nAbhA. 19/37 bRhaspatiH rAjJaH sarve daNDyAH RtvikpurohitAmAtyAH putrAH saMbandhibAndhavAH / dharmAdvicalitA daNDyA nirvAsyA rAjahiMsakAH // daNDasaMjJA : kArSApaNasahasraM tu daNDa uttamasAhasaH / tadardhaM madhyamaH proktastadardhamadhamaH smRtaH // tatra kArSApaNa paNa eva dvayoH paryAyatvAt / atra caturviMzatirityAdau sarvatra saMkhyeyAkAGkSAyAM paNo (SpakuzA) nAkSepa: (nadhyakSaH) yA (yA:); setu . 314 SpodakA (SpakuzA) utta. (1) nAlaM. 19 / 36 tAra (ttara) tare (kare); nAsmR. 20 38 (tareSvazulkadAnaM ca vaNijyAyAM bhavetsthitiH); vira. 659stA (ntA); davi. 96 tare (paNye); setu. 314. (2) nAsaM.19 / 3 7; nAsmR. 20 / 39 nekA (nana) dhnoti (dhI syAt) paJca mUlikAn (dve ca mUlake); samu. 152 nekA (nana) paJca mUlikAn (dve ca mUlake ). (3) smRca. 126; vira. 628 tyAH putrAH (tyaputra) yAjJavalkyaH; pamA.207 hiMsakAH (bhiH purAt) manu bRhaspatI; davi. 57 viravat yAjJavalkyaH; setu. 325 viravat yAza valkyaH; prakA. 79; samu. 69. (4) pamA. 159; smRsA.83 sraM (sraH) NDa u (NDastU); smRci. 37; davi. 23 pU.; samu. 70.
Page #668
--------------------------------------------------------------------------
________________ 592 vyavahArakANDam draSTavyaH, paNAnAmiti viSNuvacanAt / kalpatarukArA- arthadaNDavadhAyuktau rAjAyattAvubhAvapi * // dayazca manuvacanAnusAreNaiva tatra tatra sAhasAn vakSyanti / 'mitrAdiSu prayuJjIta vAgdamaM dhik tapasvinAm / davi.23 vivAdino narAMzcAnyAndoSiNo'rthena dnnddyet|| aparAdhajAtyAdinimittatAratamyena daNDatAratamyam puruSApekSayA vyavasthA darzitA / AdigrahaNena vAgdhigdhanaM vadhaM caiva caturdhA kalpitaM damam / mAnyA janA gRhyante / smRca.126 puruSaM doSavibhavaM jJAtvA saMparikalpayet // gurUnpurohitAnpUjyAnvAgdaNDenaiva daNDayet / tatra vAgdaNDo na tvayedaM samyak kRtamityAdi nindaa| vivAdino narAMzcAnyAndhigdhanAbhyAM ca dnnddyet|| tADayana miti vAGmAtramiti nArAyaNaH / dhigdaNDo dhik mahAparAdhayuktAMzca vadhadaNDena zAsayet // tvAM pApIyAMsamakAryakAriNamityAdibhartsanam / dhanaM dvividhaM pratilomAstathA cAntyAH puruSANAM malAH smRtaaH| vyavasthitamavyavasthitaM ca / tatra vyavasthitaM niyatasaMkhyaM , brAhmaNAtikrame vadhyA na dAtavyA damaM kvacit / / sAhasarUpaM, tat trividhaM prathamaM madhyamamuttamamiti / yatrApa- dAtavyA daapyitvyaaH| davi.58 rAdhAnubandhAdinA saMkhyAdhikyaM kalpyate tadavyavasthita, caturdaza daNDasthAnAni, brAhmaNasya vadhabhinno daNDaH tatsAmAnyato dvividhaM paNAdirUpaM mASAdirUpaM ca hastAdhiliGganayanaM jihvAkarNau ca naasikaa| sarvamidamanupadaM vakSyate / vadhastrividhaH, pIDanamaGgachedaH pIvApAdArdhasaMdaMzalalAToSThagadaM kaTiH // pramApaNaM ca / teSu pIDanaM caturvidhaM, tADanamavarodhanaM sthAnAnyetAni daNDasya nirdiSTAni caturdaza / / bandhanaM viDambanaM ca / tatra tADanaM kazAdyabhighAtaH, ava- lalATeko brAhmaNasya nAnyo daNDo vidhIyate / / rodhanaM kArAvAsAdinA karmanirodhaH, bandhanaM nigaDAdi- aGgacchedazca chedyAGgabhedAccaturdazavidha iti bRhsptiH| bhirasvAtantryotpAdanaM, viDambanamanekaprakAraM yathA-muNDanaM tAnyAha-hastAnrItyAdi / ardhapadaM jihvAyAmapyanveti gardabhArohaNaM cauryAdicihnAcaraNaM DiNDimAdinA tattadapa- dvandvottarazrutatvAt , anyathA jihveti punarabhidhAnAnartharAdhakhyApanaM puranagarabhrAmaNamityAdi / davi.20 kyAt / saMdaMzastajanyaGguSThau milito, atra pAdAsyApi svalpe'parAdhe vAgdaNDo dhigdaNDaH pUrvasAhase / darzanAt / 'upasthamudaraM jihvA hastau pAdau ca paJcamam / madhyottame'rthadaNDastu rAjadrohe ca bandhanam // cakSurnAsA ca karNau ca dhanaM dehastathaiva ca // iti nirvAsanaM vadho vA'pi kaarymaatmhitaissinnaa| manuvacane hastAdau dvitvamavivakSitaM pakSaprAptAnuvyastAH samastA ekasya mahApAtakakAriNaH // vAdo vA, evaJcAsya dazavidhatvAbhidhAnamapi nyUnavAgdaNDazcaiva dhigdaNDo viprAyattAvubhau smRtau| saMkhyAvyavacchedaparam / dehagrahaNaJcAtra pramApaNaparaM yadAha / ___* vyAkhyAnaM sthalAdinirdezazca sabhAprakaraNe (pR.51) draSTavyaH / (1) vira.629 dhanaM (daNDa); davi.2.0 dhaM (dhaH) taM damam (to damaH) doSavibhavaM (vibhavaM doSaM) saM (taM); samu.68 davivat . (1) smRca.126; pamA.206 damaM (daNDa) rAMzcAnyAn (rAMzcApi); prakA.79; samu.69 damaM (daNDaM). (2) smRca.126 lpe (rUpA) dhyottame (dhyame tva) he ca (2) smRca.126, vira.629 dhigdhanAbhyAM ca (doSi(heSu), vira.629 NDaH (NDa) madhyottame'rthadaNDastu (madhye tu / No'rthena); pamA.206; davi.57 pU., nRpra.17 pU ., smRtiH| rodhanaM daNDa); pamA.206, davi.63 NDaH (NDa) me'thadaNDastu peta.325; prakA.79; samu.69. . . . . (re dhanaM daNDa); prakA.79 smRcavat ; samu.68 lpe (lpA) 1), (3) smRca.125; vira.629, setu.325; prakA. dhyottame'rtha (dhyamottama) ca (pu). 79; samu.68 parAdha (pAtaka). (4) davi.58. .., . (3) smRca.126; vira.629 vadho vA (virodhe) vyastAH : (5). vira.631, davi.21 grIvA (jilA); baal.2|| (yojyAH ) stA e (stAzcai); pamA.206 NaH (Na); davi.63 26 za (zaM) 4 (4); samu.67 smRtyantaram . . vadho vA (nirodho) vyastAH (yojyaH) stA e (sta e); prakA. (6) vira.631 Te (TA); pamA.21. Te'Gko (dAGa) 79 pamAvat ; samu.68. 5. utta.; baal.2|26, samu.67 pU., smRtyantaram . .
Page #669
--------------------------------------------------------------------------
________________ - daNDamatikA kullUkabhaTTaH-dehadaNDoM mAraNamiti / pramApaNaM dvividhaM - AcAryAdidaNDyavicAraH . zuddhaM mizraM ca / tayoH zuddhaM dvividhamavicitra vicitraM | AcAryasya piturmAturbAndhavAnAM tathaiva ca / ca, tatrAvicitraM khaDgapAtAdikRtaM, vicitraM zUlAropaNA- eteSAmaparAdhe tu daNDo naiva vidhIyate // divicitropAyaprayuktaM; mizraM aGgacchedAdipUrvakaM mizraNaM | tacchArIrArthadaNDayorniSedhArtha na punardaNDamAtrasya / ca daNDAntarANAmapi yathAyathamUhanIyam / davi.21 smRca.126 mahApAtakayukto'pi na vipro vdhmrhti| 'mitrAdiSu prayuJjIta vAgdaNDaM dhik tapasvini / nirvAsanAGkane mauNDadhaM tasya kuryAtnarAdhipaH // yathoktaM tasya tatkuyodanuktaM sAdhu kalpitam // kAmakRtaviSayametat / nirvAsanAdidaNDe kRte'pyatra daNDaprAyazcittayorvikalpaH doSo nApaiti uttamasAhasakalpAparAdhatvAt / smRca.324 zuddhistu zAstratattvajJaizcikitsA samudAhRtA / zArIradaNDapratyAmnAyadravyam / dAsasya nArthadaNDaH / prAyazcittaM ca daNDazca tAbhyAM sA dvividhA smRtA / / ___dhanadaNDAdAne nirvAsanadaNDaH / daNDasaMzAH baMdhArhaH suvarNazataM damaM dApyastu pUruSaH / kalpito yasya yo daNDastvaparAdhasya ytntH| aGgacchedAhakastvadha saMdaMzAhastadardhakam // paNAnAM grahaNaM tu syAttanmUlyaM vA'tha rAjani / / tADanaM bandhanaM caiva tathaiva ca viddmbnm| (1) ( 'aparAdheSu niyatamAhurgAIyamAnavAH' iti eSa daNDo hidAsasya nArthadaNDo bRhaspatiH // | vakSyamANazlokArdhamantarbhAvya vyAcaSTe) yasyAparAdhasya sAkSilekhyAnumAnena samyag divyena vA jitaH / / saMkhyAvizeSavAnna daNDaH prakalpitaH, tatra saMkhyAyA - yo na dadyAdeyadamaM sa nirvAsyastataH puraat|| | AkAGkSAyAM paNo grAhyaH, paNamUlyaM veti gArgIyamAnavA 'jita iti nirNItadoSapuruSamAtraparaM nyAyasAmyAt / / AhuH / pArijAte tu AhurAmbhIyamAnavA iti paThitam / evaM ca sAkSilekhyetyAdikamapi pramANamAtraparam / vAkA- ambhirnAma muniH tanmAnavAstasya ziSyA iti vyAkhyAro'nAsthAyAM, deyaM vivAdaviSayIbhUtaM damamaparAdhamUlakaM | tam / vira.652 . daNDam / davi.69 | (2) aparAdheSvityAdi tRtIyamadhu ratnAkare paThitaM kAtyAyana: taccintyaM, tadarthavisaMvAdAt tasyottarArdhena caikavAkyatayA daNDyasyAdaNDane adaNDyasya daNDane ca doSaH vakSyamANatvAt / davi.30 rAjAno mantriNazcaiva vishessaadenmaapnuyuH| / mASaH pAdo dvipAdo vA daNDo yatra prakalpitaH / azAsanAttu pApAnAM natAnAM daNDadhAraNAt // | anirdiSTaM tu sauvarNa mASakaM tatra kalpayet // enamiti chAndasaprayogastena pApamityarthaH / athavA | (1) smRca.126 dhe tu (dheSu); vira.629; pamA.206; prakrAntamadharmamityarthaH / kvacidena iti Rjureva paatthH| davi.58 smRcavat / setu.325 ndhavA (lakA), prakA.79; natAnAM vinItAnAM adaNDyAnAmiti yAvat / davi.6 | samu.69. (2) vira.629; davi.57 mi (pi) ni (nAm) pU.. (1) smRca.124 pU.: 125, 324; vira.634 ne (naM); pamA.210 ne mauNDayaM tasya (karaNe mauNDya); davi. setu.326 ni (nAM); samu.62 ni (nAm ). 46, savi.474 (=) sya (cca); vitA.88; baal.2| (3) smRca.128 prakA.817 samu.70. 26 setu.326, prakA.78, samu.157. (4) smRca.34,127 vira.652 tu (tat); davi.30 . (2) smRca.127 vira.656 kastvadhaM (stadartha); pamA. yatna (tatva) tu (tat); savi.82NDastva (NDa a) yatna (zakti); 212 IH suva (IkaH sva); davi.64 IH suva (Istu sva) zeSaM | prakA.21,80, samu.70 yatna (tatva). biravat setu.313; prakA.80. (5) smRca.127 SaH pA (SapA) kalipa (varti) sauvarNa ... (3) smRca.1271 pamA.212 mbanam (nnakam ) dAsa (zadra); prakA.80% samu.70. (4)vira.663, davi.68. | (vizeya) tatra (tu pra)mamu.80319 utta.vira.168smusA. (5) vira.650, davi.6. ... 83 tatra (tua); davi.21 prakA.2.48 smRcavasamu.7.. vya. kA. 5
Page #670
--------------------------------------------------------------------------
________________ 594 vyavahArakANDameM to yatrokto mASako daNDo rAjataM tatra nirdizet / / avazena bhayAdivazatayA daivAtpramAdAt / ataHparamakRSNa laizcoktameva syAduktaM daNDavinizcaye // to'nyeSvapi praduSTeSu daNDaM naiva prakalpayediti khaNDaM pAri yatra mASako daNDa ityukta tatra rAjato grAhyaH, yatra | jAtapaThitaM tacca kAmadhenau kalpatarau cAdarzanAnna purakRSNalo daNDastatra sauvarNo grAhya ityrthH| vira.668 skRtam / vira.651 ___ daNDakartAraM pApahetu ca vicAryaiva daNDaH kalpyaH samyagdaNDapraNetAro nRpAH pUjyAH surairapi // saMcihnamapi pApaM tu pRcchet pApasya kAraNam / aparAdhopakramamadhyasamAptyAdikaM vicArya daNDatAratamyam tadA daNDaM prakalpeta doSamAropya yatnataH // Arambhe prathamaM dadyAtpravRtte madhyamaH smRtaH / prANAtyaye tu yatra syAdakAryakaraNaM kRtam / yasya yo vihito daNDaH paryAptasya sa vai bhavet // daNDastatra tu naiva syAdeSa dharmaH smRto bhRguH // Arambhe tatphalAvacchinnakarmakadambAntarbhUtArthaekakarma kalpeteti antarbhAvitaNijartham / doSaM cauryAdi phalakakRtyAmityarthaH / prathamaH kathitaH saMpUrNadaNDacaturthaAropya sarvarUpeNAropayitvA sthirIkRtya nirNIyeti bhAgAtmA / pravRtte tathAvidhAnekakarmaphalakakRtyAM madhyamo yAvat / prANAtyaye pApakaraNaM vinA saMbhAvyamAne iti daNDArdhaH / paryAptasya sa vai bhavetparyAptistatpApaphalakazeSaH / tena cihnAdavinAbhUtAlloptrAdirUpAt pramANAnta- svkrmjnkkRtiH| tadvataH puruSasya sa vai bhavetsaMpUoM , rAdvA cauryAdau nizcite'pi tat kAraNaM yadi yathoktaH daNDo bhavet / ekapApaphalAvacchinnAnekakarmAbhiprAyaprANAtyayaheturavadhAryate tadA tasya na doSaH, 'AtmAnaM mevaitat / vira.652 gopAyIta' iti vidhidarzanAt nityasyAsya vidheratikramA- aparAdheSu niyatamAhurgArgIyamAnavAH / yogAt / etadvacanasvarasAdeva paapsyaanutptteH| utpattau vA daNDanIyaH sa zaithilyAtprathamaM neti gotmH4|| prAyazcittenApanodasaMbhavAt , ato na tanmUlako dnnddH| (1) zaithilyAddaNDahetukarma nizcayazaithilyAttadanizcatatra hi tadabhAva eva dharma iti smRtaH, bhRgurAheti samu- yAditi yAvat / . vira.612 dAyArthaH / yacca cauryAdhikAre brAhmaNamupakramya gautamavaca- (2) yatta ratnAkare-zaithilyAddaNDahetukarma nizcayazaithinam 'avRttau prAyazcittIsa' iti tdpyettsmaanvissym| lyAt tadanizcayAditi pUrvArddha vyAkhyAtam / taccintyam / tathA hi tadayamarthaH -anyena prakAreNa jIvanAnupapattau aparAdhAsiddhau daNDasya prAptyabhAvena pratiSedhAyogAt / brAhmaNo na daNDyaH kintu prAyazcittaM kAryamiti / evaJcA- viSayabhedena matabhedopanyAsAyogAcca / tathA hi pUrva- . tatAyivadhenaikamUlakamevedam / etanmUlakameva vacanaM zlokArthaH / teSu teSvaparAdheSu manvAdyuktatattaddaNDaniyama pAradArike'dhikaraNe vAtsyAyanIyAH paThanti / 'Ayu- gArgIyamAnavA gargaziSyA vadanti / gautamastu niyama yazoripuradharmasuhRt sa cAyam / kAryoM dazAvipariNAmava- na manyate / daNDasya durvattanivartakatayA dRSTArthatvena zAnna kAmAt / iti / davi.39-40 yAvatA tannivRttistAvata eva zAstrArthatvAt / tannivRttI savRttAnAM tu sarveSAmaparAdho yadA bhavet / / tasya tasyautsargikatvena manvAdibhistathAtathAbhidhAnAavazenaiva daivAttu tatra daNDaM na kalpayet // diti / etannyAyamUlakameva saMgrahaprakaraNIyaM bRhaspati vacanam -'trayANAmapi caiteSAM prathamottamamadhyabhaH / (1) smRca.127 ko da (kairda) ye (yaH); vira.668; smRsA.83, davi.29 le (la) zca (Na); prakA.80 smRcavat / x pUrvArdhavyAkhyAnaM 'kalpito yasya' iti zloke (pR.593) samu.70. (2) vira.650, davi.39. draSTavyam / (3) smRca.126 smRto bhUguH (bhRguH smRtaH); vira.6517 (1) vira.651. (2) vira.651 vRne (vRttau); davi. pamA.211 NDasta (NDaM ta ) zeSaM smRcavat davi.39; setu.] 50 maM dadyAt (mo daNDa:) vihi ('mihi); setu.310. .310 ka (smR); prakA.8. samu.69. | (3) vira.652, davi.51 yata (yama) neti (veti); * : (4) vira.651; davi.41; setu.11. hA rathA). saitu.310 utta.
Page #671
--------------------------------------------------------------------------
________________ daNDamAtRkA 595 vinayaH kalyanIyaH syAdadhiko draviNAdhikaH' iti / | gRhItvA yastyajetsa zadraH pravrajyAvasitaH / zrutismRtya-. tathA 'kArSApaNaM bhaveddaNDya' ityAdi manuvacanaM tannyAya- nuktA api zaivAdidhamA rAjJA paripAlyA eva / dviguNo mUlakameva / yaccAdhikRtaguruviprANAmAkroze nirbharsana | vadhArhasya pAkSiko yo daNDastadapekSayA bodhyH|| tADanaM gomayAlepanaM kharArohaNaM darpaharo daNDo veti +vira.655 zaGkhalikhitAbhyAmuktaM tasyApyukta evArthe tAtparyam / / yaH zUdro vaidikaM karma smArta vA bhASate yadi / kAtyAyanIyenaikamUlakatve lAghavAt / davi.51-52 | tasya daNDaM dve sahasre sRkkinI caiva bhedayet // arthavanto yataH santo yathoktAnapi te damAn / aspRzyadhUrtadAsAnAM narANAM pApakAriNAm / dAnaivopazAmyeyustasmAttatra vinishcyH|| pratilomaprasUtAnAM tADanaM nArthato damaH // tasmAddaNDAhatAH pApA yena yenAzubhaM punH| / paratantrAzca ye kecidAsatvaM ye ca saMsthitAH / na kuryustattadevaiSAM kartavyamiti nishcyH|| / anAthAste tu nirdiSTAsteSAM daNDastu tADanam / / na nizcayo na vihitadaNDasaMkhyAniyamaH, iti nizcaya / paratantrA bhAryAputrAdayaH, saMsthitAH prAptAH, anAthA iti siddhAntaH / davi.51 anIzvarAH, nirdiSTA nirdhnaaH| vira.655 ___ saMhatyA'parAdhe daNDaH tADanaM bandhanaM caiva tathaiva ca viDambanam / samUhasthAH pravRttAzca pApeSu purussaadhmaaH| eSa daNDo hi dAsasya nArthadaNDo vidhIyate / / yathoktAdviguNaM daNDamekaikasya prakalpayet // tADanaM kazAdyabhighAtaH viDambanaM muNDanagardhabhArohasamUhasthAH militAH / yathoktAdekAkinaH puruSasya NAdi / vira.655 pApe pravRttasya yo daNDa uktastasmAt / vira.653 suvarNazatamekaM tu vadhAo daNDamarhati / varNAdibhedena daNDabhedaH / dAsAdidaNDaH / brAhmaNasya aGgacchede tadardhe tu vivAse paJcaviMzatim / / ___ vadhAtirikto dnnddH| (1) aGgacchede aheM vivAse ahe, kacitpATho 'yena doSeNa zUdrasya daNDo bhavati dhrmtH| vinAze iti tatrApi taddezavAsavinAze aheM ityeka tena cetkSatraviprANAM dviguNo dviguNo bhavet // evArthaH / vira.657 prebajyAvasitaM zUdraM japahomaparAyaNam / (2) vadhAhe aparAdhe prasaktavadho brAhmaNaH zataM vadhena zAsayetpApaM daNDayo vA dviguNaM damam / / / suvarNAn daNDyaH / vici.160 pravrajyA uttarAzramaparigraharUpA, sA ca yadyapi zruti / kulInAryaviziSTeSu nikRSTeSvanusArataH / smRtibhyAM zUdrasya noktA, tathApi zaivAgamoktAmapi tAM sarvasvaM vA nigRhyetAn purAcchInaM pravAlayen / / (1) vira.653 davi.51 yusta (ran ta) ttatra vi (tteSu na). nivenA bandhane sthApyA va neva pravartaye / / (2) vira.653; dAve.51 ddaNDA (davyA). sarvepAramAna vizeSa TE. (3) vira.653, davi.53 zca (zve) kampa prakalma kulI. unamaH , A H .. (kaM tAn pradApa) vyAsaH; setu.311 karaba prakalpa (+ / + daNDavina , mu. . ca pradApa). | 'zevAdidhanA' ityatra boddhAdidhA.' i. sa . (4) smRca.127, pamA.211 tena cet (na caitat ) 4 vyAkhyA saMgrahaH sthalAdinirdezazca daNDAru yAkarage pitAmahaH; davi.37 cet (viTa); nRpra.17 panAvat / draSTavyaH / prakA.80; samu.69. (5) smRca.127 pira.654 rAyaNam (raM tathA) daNDayo (dApyo); pamA.212 zAsa (gama) vA'pa) : 582 rAvaNama / (raM tathA); davi.322 rAyaNam (ra tathA) zAsa (zAma) paM (daM); | 64; setu.313; pamu.69. (2) it.10, ...., nRpra.17; setu.298 viravat ; prakA.80 samu.165. | setu.313. (6) vira.657; davi.64 sthApyA (dhAryA).
Page #672
--------------------------------------------------------------------------
________________ 596 guNavAn, eteSu nikRSTeSu alpadhaneSu vadhArheSu anusArataH suvarNazatAsaMbhave'pIdaM, tasyApyasaMbhave sarvasvam / vira. 657 'vipro vadhAGgacchedArho niHsaGge bandhane vizet / tadA karmaviyukto'sau vRttasthasya damo hi saH // kUTasAkSyapi nirvAsyo vikhyApyo'satpratigrahI / aGgacchedI viyojyaH syAtsvadharme bandhanena tu // vadhAGgacchedArho yasminnaparAdhe vadho'Ggacchedo vA iti tadvAn vipraH atra sadAcAraniSThaH, niHsaGge kriyAyogazUnye, yabhra baddhaH san svadharme karttuM na pArayati, sa eva sadAcArasya damaH yat svadharmaviyojanaM nAma, vikhyApyastena rUpeNa loke prakAzanIyaH / aGgacchedI parasyAGgacchettA / vira.657-658 karNauSThaghrANapAdAkSijihvAziznakarasya ca / chedane cottamaM dadyAdbhedane madhyamaM bhRguH * // aitaiH samAparAdhAnAM tatrApyevaM prakalpayet / bAlavRddhAturastrINAM na daNDastADanaM damaH // samAparAdhAnAmaGgAntaracchedabhedakartRRNAm / pramAdakRtAparAdhaviSayametat / vira. 658 strIdhanaM dApayeddaNDaM dhArmikaH pRthivIpatiH / nirdhanA prAptadoSA strI tADanaM daNDamarhati // yadi dhanavatI strI, tadA doSe dhanaM daNDaH, adhanAyAstu tADanamevetyarthaH / vira.659 anyAyArjitaM vittaM varjyam / daNDadhanaM viprebhyo dadyAt / nyAyopArjitaM nyastaM koSe koSaM nivezayet / kAryArthe kAryanAzaH syAdbuddhimAnnopapAtayet // datvA dhanaM tadviprebhyaH sarva daNDasamutthitam / putre rAjyaM samAsajya kurvIta prAyaNaM vane // evaM caretsadA yukto rAjA dharmeSu pArthivaH / *vyAkhyAsaMgrahaH sthalAdinirdezazca daNDapAruSyaprakaraNe draSTavyaH / (1) vira. 657 vipro vadhAGgacchedArho ( vadhAGgacchedArhavipro ) tadA (tada) vRttastha ( vRttasta); davi. 66 vipro ... rho (vadhAGgacchedArho vipro ) yu (mu); setu. 313 vRttastha (dhRtasta). (2) vira. 65 7; davi. 66 kSya (kSyes). (3) vira. 6586 davi . 59 utta 256 pU. (4) vira. 659; davi. 59; setu. 314 strI (strI). (5) - vira. 663. vyavahArakANDam 2 hiteSu caiva lokasya sarvAn bhRtyAnniyojayet // uzanA mahApApeSu brAhmaNadaNDaH brAhmaNasyAparAdheSu caturSvaGko vidhIyate / gurutalpe surApAne steye brAhmaNahiMsane / itareSAM tu varNAnAmaGkanaM nAtra kArayet // vyAsaH alpadaNDaviSayaH vyAdhinA pIDito yastu yaH kazcidapi tAmyati / naitanmayA punaH kAryaM brUyAttasyArdhako damaH // yamaH rAjJaH sarve daNDyAH sarveSAmeva varNAnAmanyonyasyAparAdhinAm / zArIraM dhanasaMyuktaM daNDaM dharmya prakalpayet // brAhmaNasya vadhAtirikto daNDa: / mahApApeSu brAhmaNadaNDaH / patitadaNDaH pariSadi deyaH / sarvasvadaNDe jIvanamavazeSaNIyam / jagatsarvamidaM hanyAdbrAhmaNasya na tatsamam / tasmAttasya vadhaM rAjA manasA'pi na cintayet // avadhyAn brAhmaNAn*prAhuH sarvapApeSvavasthitAn / yadyadvipreSu kuzalaM tattadrAjA samAcaret // brAhmaNasyAparAdheSu caturdhveva vidhIyate / ziraso muNDanaM daNDaM purAnnirvAsanaM tathA / / prakhyApanArthaM pApasya prayANaM gardabhena tu / lalATe cAGkaraNaM kuryAdrAjA yathAvidhi // (1) smRca. 125; pamA. 210 (=) dheSu (ghe tu) rdhva (dhva); prakA. 79 dheSu (dhe tu); samu. 68. (2) smRca. 126; pamA 211 pitAmya ( ti nAnya ) puna: ( kRtaM); prakA. 80; samu. 69. (3) vira.631 zA (za) daNDaM dharmya (dharmyaM daNDaM ) manuH; bAla. 2 / 26 : 281 pU. (4) vira. 631 manuH; bAla. 2/26; samu. 68. (5) vira. 631 prA ( A ) vasthitAn (yaM vidhi :) pU., manuH; baal.2|26; samu.68 prA ( A ) . (6) vira. 636 va (vaM ); davi. 47; bAla . 2 / 26; samu. 68 ba (vaM) daNDaM (daNDa :). (7) vira.636 cAGka (vAka); davi.47; bAla. | 2 / 26 tu (ca); samu.68 tu (ca) cAGka (cihna).
Page #673
--------------------------------------------------------------------------
________________ daNDamAtRkA patitasya dhanaM hRtvA rAjA parSadi dApayet // sarvasvaM tu haran rAjA caturtha cAvazeSayet / bhRtyebhyo'nnaM smaran dharma prAjApatyamiti sthitiH // evaM dharmapravRttasya rAjJo daNDadharasya ca / yazo'smin prathate loke svarge vAsastathA'kSayaH // aGgirAH daNDadharAH / AtmahantR daNDaH / rAjA gururyamazcaiva zAsana dharmeSu yujyate / kartA ca mucyate pApAnna sa pApena lipyate // AtmAnaM ghAtayedyastu rajvAdibhirupadravaiH / mRto'medhyena leptavyoM jIvecced dviguNo damaH // vRddhavasiSThaH mahApApeSu brAhmaNadaNDa: surApAne dhvajAGkanaM steye ca zvapadAGkanam / brahmahatyAyAM gardabhAGkanaM gurutalpagamane bhagAGkanam / smRtyantaram nimittabhedena daNDatAratamyavicAraH azAstrokteSu mArgeSu pApayukteSu karmasu / samIkSya daNDaM daNDayeSu pAtayedavicArayan / Adhe tu daNDapAdaH syAdvitIye'rdha tRtIyake / pAdanyUnaM caturthe ca pAde saMpUrNadaNDabhAk / / tadvigI tatvAdapramANamiti prapaJcitaM vizvarUpAcAryeNa / smRca. 122 brAhmaNo'vadhyaH jured brAhmaNasya daNDo bhavati karhicit / avadhyA brAhmaNA gAvo loke'smin vaidikI zrutiH / / mahApApeSu brAhmaNadaNDa: gurutalpe surApAne steye brAhmaNahiMsane / (1) vira. 6 38; davi. 50; samu. 70. (2) vira. 638 sthi (zru) utta; davi. 61; samuM. 70ran (ret) cAva (vAva). (3) pamA. 583; samu. 165. (4) vira. 648; davi. 11; setu. 299 lipya ( yujya). (5) vira. 663; davi 319. (6) savi.467. 5975 yathAkramaM pravakSyAmi cihnAnyAha yathA manuH // gurutalpe bhagaH kAryaH kRtaghnasya dvijanmanaH / surAdhvajaM surApAne surApasyApi kArayet // ste tu zvapadaM kRtvA zikhipicchena kuTTayet / azirAH puruSaH kAryo lalATe brahmaghAtinaH // ya etaiH patitaiH sArdhaM saMyogaM kurute naraH / so'saMbhojyaca kartavyo manuH svAyambhuvo'bravIt // ete tyAjyAH kRtAGkAH syurjJAtisaMbandhibAndhavaiH // agnipurANam peNAnAM dve zate sArdhaM prathamaH sAhasaH smRtaH / .. madhyamaH paJca vijJeyaH sahasramapi cottamaH // (7) samu. 69. (8) smRca. 122; prakA. 77; samu.67 NDapAdaH (NDaH pAdaH) . (9) bAla. 2 / 26. (10) samu. 680 zukranIti: daNDaprayojanam / daNDaprayogavivekaH / daNDaprakArAH / kAlavizeSeNa daNDavizeSaH / rAjJA sAmyabuddhayA daNDaH praNeyaH / kAlasya kAraNaM rAjA sadasatkarmaNastvataH / svakrauryodyatadaNDAbhyAM svadharme sthApayetprajAH / / svaprajAnAM na bhedena naiva daNDena pAlanam / kurvIta sAmadAnAbhyAM sarvadA yatnamAsthitaH // svaprajAdaNDabhedaizca bhavedrAjyavinAzanam / nAdhikA yathA na syuH sadA rakSyAstathA prajAH // nivRttirasadAcArAddamanaM daNDatazca tat / yena saMdamyate janturupAyo daNDa eva saH / / sa upAyo nRpAdhInaH sa sarveSAM prabhuryataH / nirbhartsanaM cApamAno nAzanaM bandhanaM tathA / / tADanaM dravyaharaNaM purAnnirvAsanAGkane / vyastakSauramasadyAnamaGgacchedo vadhastadhA // yuddhamete chupAyAH syurdaNDasyaiva prabhedakAH / jAyate dharmaniratA prajA daNDabhayena ca // karotyAdharSaNaM naiva tathA cAsatyabhASaNam / krUrAva mArdavaM yAnti duSTA dauSTayaM tyajanti c|| pazavo'pi vazaM yAnti vidravanti ca dasyavaH / pizunA mUkatAM yAnti bhayaM yAntyAtatAyinaH // karadAzca bhavantyanye vitrAsaM yAnti cApare / ato daNDadharo nityaM syAnnRpo dharmarakSaNe // (1) apu. 227 / 4-5. (2) sunI. 1160. (3) sunI. 4138-69.
Page #674
--------------------------------------------------------------------------
________________ 598 vyavahArakANDam gurorapyavaliptasya kAryAkAryamajAnataH / atyupradaNDakalpaH syAtsvabhAvAhitakAriNaH / utpathapratipannasya kArya bhavati zAsanama // rASTaM karNejapairnityaM hanyate ca svabhAvataH // rAjJAM sadaNDanItyA hi sarve sidhyntyupkrmaaH| ato nRpaH sUcito'pi vimRzetkAryamAdarAt / daNDa eva hi dharmANAM zaraNaM paramaM smRtam / / Atmanazca prajAyAzca doSadaryuttamo nRpaH / / ahiMsaivAsAdhuhiMsA pazuvacchraticodanAt / viniyacchati cAtmAnamAdau bhRtyAMstataH prjaaH|| daNDayasyAdaNDanAnnityamadaNDayasya ca dnnddnaat|| aparAdhaprakArAH / tattAratamyena daNDavidhiH / prANaharaNaatidaNDAcca guNibhistyajyate pAtakI bhavet / daNDasya sarvathA nissedhH| kAyiko vAciko mAnasikaH saaNsrgikstthaa|| alpadAnAnmahatpuNyaM daNDapraNayanAtphalam // zAstreSuktA munivaraiH pravRttyartha bhayAya c| caturvidho'parAdhaH sa budhyabuddhikRto dvidhA / azvamedhAdibhiH puNyaM tatkiM syAtstotrapAThataH // punardvidhA kAritazca tathA jJeyo'numoditaH / / sakRdasakRdabhyastaH svabhAvaiH sa caturvidhaH / kSamayA yattu puNyaM syAttatkiM daNDanipAtanAt / khaprajAdaNDanAcchreyaH kathaM rAjJo bhaviSyati / / netravaktravikArAdyairbhAvairmAnasikaM tathA // taddaNDAjjAyate'kIrtirdhanapuNyavinAzanam / kriyayA kAyikaM vIkSya vAcikaM krUrazabdataH / sAMsargika sAhacaryaitviA nRpasya dharmapUrNatvAddaNDaH kRtayage na hi / / gauravalAghavam / / tretAyuge pUrNadaNDaH pAdArdhamAprajAyataH / utpannotpatsyamAnAnAM kAryANAM daNDamAvahet / / dvApare cArdhadharmatvAttipAddaNDo vidhIyate // 'nIcakarmakaraM kuryAdvandhayitvA tu pApinam / mAsamAtraM trimAsaMvA SaNmAsaM vA'pi vatsaram / / prajA nisvA rAjadauSTayAddaNDArdha tu kalau yuge| yugapravartako rAjA dharmAdharmaprazikSaNAt // yAvajjIvantu vA kazcinna kazcidvadhamarhati / yugAnAM na prajAnAM na doSaH kiM tu nRpasya hi / na nihanyAcca bhUtAni tviti jAgarti vai zrutiH // prasanno yena nRpatistadAcarati vai janaH / / tasmAtsarvaprayatnena vadhaMdaNDaM tyajennRpaH / lobhAdbhayAcca kiM tena zikSitaM nAcaretkatham / avarodhAdvandhanena tADanena ca karSayet / / supuNyo yatra nRpatirdharmiSThAstatra hi prajAH // lobhAnna karSayedrAjA dhanadaNDena vai prajAm / mahApApI yatra rAjA tatrAdharmaparo janaH / nAsahAyAstu pitrAdyA daNDayAH syuraparAdhinaH / / kSamAzIlasya vai rAjJo daNDagrahaNamIdRzam / na kAlavarSI parjanyastatra bhUna mahAphalA / / jAyate rASTrahrAsazca zatruvRddhirdhanakSayaH / nAparAdhaM tu kSamate pracaNDo dhanahArakaH / / surApyapi varo rAjA na straiNo nAtikopavAn // nRpo yadA tadA lokaH kSubhyate bhidyate paraiH / lokAn caNDastApayati straiNo varNAn vilumpati / / ataH subhAgadaNDI syAtkSamAvAna raMjako nRpaH // - saMgrahaH madyapyekazca bhraSTaH syAdbudhyA ca vyavahArataH / / daNDaprakaraNavyavasthA kAmakrodhau madyatamau sarvamadyAdhiko ytH| dhanaprANaharo rAjA prajAyAzcAtilobhataH / / bAdhA'pakarSasAmyAnAmutkarSapariniSThayoH / tasmAdetattrayaM tyaktvA daNDadhArI bhvennpH| bhadana daNDabhedAnAM vyavasthA paJcalakSaNA / / antarmUdurbahiH krUro bhUtvA svAM daNDayetprajAm // (1) shunii.4|87-92. (2) davi.38.
Page #675
--------------------------------------------------------------------------
________________ pariziSTAni
Page #676
--------------------------------------------------------------------------
Page #677
--------------------------------------------------------------------------
________________ pariziSTAni sabhA - vedAH . | guhAyAM vAntarikSe carantI / tatra dRSTAnta: / manuSo na __sabhAsabhyasabhAbhASaNaliGgAni rAjavyavahArasabhA ca yoSA manuSyasya parivRDhAdermahiSIvat |saa yathA suveSAntaHsomo dhenuM somo antamAzaM somo vIraM karmaNyaM pura eva madhye carati tadvat / kiM sarvadaivamiti netyAha / dadAti / sAdanyaM vidathyaM sabheyaM pitRzravaNaM yo sabhAvatI / sabhA janasaMghaH / tdvtii| varSakAla AvidadAzadasmai // bhavantItyarthaH / tatra dRSTAntaH / vidathyA vAgiva / - yo yajamAno dadAzat somAya havirlakSaNAnyannAni | vidatho yjnyH| tadahatIti vidathyA praiSastotrAdirUpA vAk / dadyAt tasmai yajamAnAya somo dhenuM savatsAM dogdhrIM gAM sA yathA yajJasabhAM prApyAvirbhavati tadvat / ydvaa| vidathyA dadAti / tathAzaM zIghragAminamarvantamazvaM dadAti / praya vedanArhA vivadamAnayorvAk |saa yathA sabhAvatI tadvat / cchati / tathA vIraM putramasmai yajamAnAya dadAti / kIdazaM saivaMrUpA yeSu mimyakSa te maruto devayajanamAgacchantvi. putram / karmaNyaM laukikakarmasu kuzalaM sadanyam / sadanaM tyrthH| RsA. gRham / tadarham / gRhkaarykushlmityrthH| vidathyam / sabheyo vipro bharate matI dhnaa| vidantyeSu devAniti vidathA yjnyaaH| tadaham / darzapUrNa sabheyaH sabhAyAM sAdhuH, vipro medhAvI, matI matyA, maasaadiyaagaanusstthaanprmityrthH| sabheyaM sabhAyAM sAdhum / dhanA havilakSaNAni dhanAni, bharate bibharti saMpAdayatIti sakalazAstrAbhijJamityarthaH / pitRzravaNaM pitA zrUyate yAvat / RsA. prakhyAyate yena putreNa tAdRzam / RsA. se revAnyAti prathamo rathena vasudAvA vidatheSu kevirbudhnaM pari marmUjyate dhIH sA devatAtA prazastaH / samitibabhUva / sa yajamAno revAn dhanavAn prathamaH prathitaH prakhyAtaH / kaviH krAntadarzI dhIH sarveSAM dhArakaH so'nirbudhnaM vasudAvA vasUnAM dhanAnAM dAtA san prazastaH sarvaiH prazasarvasyodakasya mUlabhUtamantarikSa pari marmujyate / parito syamAno vidatheSu vedyeSu labdhavyeSu gRheSu rathena vAhanena mArTi / svatejasAcchAdayati / tasyAneH sA devatAtA | yAti / gacchati / RsA. devena devanazIlenAminA tatA vistAritA dItirasmAbhiH gomA~ agne'vimA~ azvI yajJo nRvatsakhA sadastutA satI samitirbabhUva / tejasA saMhatirbhavati / midapramRSyaH / iLAvA~ eSo asura prajAvAndI? rayiH pRthubudhnaH sabhAvAn // RsA. [hA carantI manuSo na yoSA sabhAvatI vida he asura balavan he agne eSa madIyo'yaM yajJo nathyeva saM vAk / batsakhA / naraH karmaNAM netAro'dhvarvAdayastadvantaH sakhAyomeghapaGktirvidyuccobhe dRSTAntena vizeSyete / guhA nigUDhA 'nuSThAtAro yajamAnA yasya sa tthoktH| sadamitsadaivA x vidathazabdaH sabhAvAcI iti jhimara Aha / (1) RsN.191|20 shumaa.34|21, maisN.4|14|1; (1) sN.2|24|13. (2) sN.2|27|12. tainaa.2|8|3|1, aashrau.2|19|22; shaashrii.3|16|4, (3) sN.4|2|5; taisN.1|6|6|4, 3 / 1 / 11 / 1; maisaM. 6 / 10 / 3; maashrii.5|2|10|4. 143, 1148; kaasN.5|6,3266, maashrii.14.3|19 (2) saM.1958. (3) RsaM.111673. . shaashrii.4|12|10; aapshrii.4|16|13.
Page #678
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDa pramRSyo'pradhRSyazcAstu / pRthubudhnaH / pRthUni bahulAni | yatra yasmindeza oSadhIroSadhayaH samagmata saMgacchante budhnAni dhanAdIni kAraNAni yasya sa tthoktH| sabhA- | rAjAnaH samitAviva saMgrAme yathA saMgatA bhavanti tadvat / vAnupadraSTurUpasabhAyuktazcAstu / nRvatsakhA / . RsA. | RsA. bRhadvo vaya ucyate sbhaasu| . indravAyU bRhaspatiM suhaveha havAmahe / sabhAsu yAgapariSatsu he gAvo yuSmAkaM bRhanmahadvayo yathA naH sarva ijanaH saMgatyAM sumanA asat // anaM ucyate / sarvairdIyata ityrthH| .. RsA. abhibhUrahamAgamaM vizvakarmeNa dhaamnaa| azvI rathI surUpa idgomA idindra te skhaa| . A vazcittamA vo vratamA vo'haM samitiM dade // zvAtrabhAjA vayasA sacate sadA candro yAti | samAno mantraH samitiH samAnI samAnaM manaH sabhAmupa // saha cittameSAm / samAnaM mantramami mantraye vaH he indra te tava sakhA mitrabhUtaH puruSo'zvyAdiguNa- | samAnena vo haviSA juhomi|| viziSTa eva bhavati / candraH sarveSAmAhlAdakaH san yatpAtnIvataM ghRtena zrINAtIndriyeNa vA eta. sabhAM janasaMsadamupa yAti / upagacchati / RsA. tpatnI vyardhayati tasmAnirindriyA strI pumAnirAjA na satyaH smitiiriyaanH| ndriyavA stasmAtpumA saH sabhA yanti na rAjA na yathA rAjA satyaH satyakarmA san samitIH striyo yaditarAntsomAzrINIyuna pAnIvataH saMgrAmAn iyAnaH gacchan / RsA. khiyaH sara sH| ... - yadana eSA samitirbhavAti devI deveSu yajatA | grAmyavAdI / gaNAdhyakSaH / sabhAsadaH / vizpatiH / yajatra / ratnA ca yadvibhajAsi svadhAvo bhAgaM no sabhA / aamntrnnsbhaa| atra vasumantaM vItAt // - dharmadhRtyAM juhoti / dharmadhRtamevainaM karoti sarve nandanti yazasAgatena sabhAsAhena sakhyA | | savitAraM dhArayitAram / gAM ghnanti / tAM vidIya . sakhAyaH / nti / tAM sabhAsadbhaya upaharanti / tenAsya so'bhISThaH sakhAyaH samAnakhyAnAH samAnazAnAH sarve sabhyA | prIto bhvti| -. . . .. manuSyAH sabhAsahena sabhAM soDhuM zaknuvatA sakhyavijAM- pra nUnaM brahmaNaspatirmantraM vadatyukthyam / pratibhUtena yazaM pratyAgatena yazasA yazasvinA somena yasminnindro varuNo mitro aryamA devA hetunA nandanti hRSTA bhavanti / RsA. -: okaoNsi ckrire|| * yaMtrauSadhIH samagmata rAjAnaH samitAviva / * sabhAviSayo'yaM mantraH sAyaNenAnyathA vyAkhyAta iti * sabhAviSayo'yaM mantraH sAyaNenAnyathA vyAkhyAta iti na vyAkhyA gRhItA / na vyAkhyA gRhiitaa| (1) RsN.1|14|3,10|1414 kaasN.10|12, (1) sN.6|28|6, asN.4|21|6| taibaa.28|8|12. 142 bRhaspatiM (susaMdRzA); maisN.1|11|4, 2 / 2 / 6 kAsaMvat / (2) RsN.8|4|9; saasN.1||277. zumA.33186kAsaMvat ; asN.3|2016 bRhaspati (ubhAviha). (3) RsN.9|12|6. (2) RsN.10.166|4 taibaa.2|5|711; pAra. --(4) asN.10|11|8; asN.18|1|26; maisN.4|14| 3 / 13 / 4. 15; aiaa.5|1|1.. . (3) RsaM.10.1913; maisN.2|2|6; asN.6|64|2 .. (5) RsN.1071|10 aibA.11137 aashrii.4|4|4. | taibaa.2|4|4|5; shaagR.5|9|4. ..... (6) RsN.10|97|6; shumaa.12|80; sN.4|2|6|2; (4) maisN.4|74. kaasN.16|13, maisN.2|7|13,4|14|6. (5) ksN.7|4. etatsadRzaM vacanaM-kAsaM.87...
Page #679
--------------------------------------------------------------------------
________________ . samA. ityAmantraNe juhoti mantravatyA vaizvadevyA / | RcA varuNo vai devAnA rAjA rAjyamasmA avamantrametrAsmai gRhNAti / tamabhisametya mantrayante / rundhe hiraNyaM nidhAya juhotyagnimatyeva juhotyAsaha vai devAzca manuSyAzcaudanapacana Asan / te yatanavatyandho'dhvaryuH syAdyadanAyatane juhuyAzamanuSyA devAnatyacaran / tebhyo devA annaM pratyaya | tamasmA akSAnprayacchettAnvicinuyAjhatA gAIpratyamabhyudakrAman / sAMstasminnanvAgacchan / te puruSaH zatavIryA Ayureva vIryamApnoti gAmasya manuSyA eva devAnatyacaran / [tebhyo devAH] tadahaH sabhAyAM dIvyeyustasyAH parUSi na hi. pazUn pratyuhyAhavanIyamabhyudakrAman / tAMstasminna- syustA sabhAsadbhaya upaharettayA yadgRhNIyAttad svAgacchan / te manuSyA eva devAnatyacaran / brAhmaNebhyo deyaM tatsabhyamannamavarundhe / tebhyo devA yajJaM pratyuhya sabhAmabhyudakrAman / tadyaH purastAgrAmyavAdIva syAttasya sabhAyA tAMstasyAmanvAgacchan / te manuSyA eva devAnatya- abhivAtaM parItya vidhva5 syeyuH| ... caran / tebhyo devA virAja pratyuhyAmantraNamabhyuda- | . preta marutaH svatavasa enA vizpatyAmu"rAjAnakrAman / tAMstato nAnuprAcyavanta / ete vai devAnAmabhi / iti tasya gRhAbIhInAhareyustAstredhA sNkraamaaH| zreyAMsaM zreyAMsa lokamabhyutkrAmati ya vicinuyAt / evaM veda / etadvai devAnAM satyamanabhijitaM yadAma- chandobhibRhaspatirgaNI svA5 vA etaddevatAM ntraNam / tasmAtsuprAtarAmantraNaM gacchet / satya- | bhUyiSThenApayati sajAtairenaM gaNinaM karoti / meva gacchati / tasmAdAmantraNaM nAhUta yAyAt / sabheyo yuvaa| tasmAdAmantraNe nAnRtaM vadet / vahni nAmo- | vAdI prativAdI prAvivAkazca / rAjJaH sbhaa| ' danapacanaH / Asya vahirjAyate ya evaM veda / gRhA | AzikSAyai prabhinamupazikSAyA abhiprabhinaM gaarhptyH| gRhavAnbhavati ya evaM veda / dhiSNyA maryAdAyai praznavivAkam / AhavanIyaH / upainaM yajJo namati ya evaM veda / saprathA | __aMkAmodyAyopasadam / madhyAdhidevanam / prathate prajayA ca pazubhizca ya prakAmodyAya prakAmaM svecchAnusAreNaiva vadatIti evaM veda / anApta AmantraNam / nainamApnoti prakAmo yo bahupralApI tada bhimAnina upasadaM prayojanaya Ipsati ya evaM veda / mantareNaiva bahubhASiNa sabhAyAmupaviSTam / AzikSAyai ...mArutI vai viDjyeSTho vizpatirvizaivaina5 rASTreNa vedazAstreSvalpaparicaya AzikSA tadabhimAninyai prazninaM samardhayati yaH parastAdagrAmyavAdI syAttasya gRhAd zAstrArtheSu saMdehena praznakartAram / upazikSAyai vedazAstravrIhInA harecchuklAzca kRSNAzca vi cinuyaat| viSayaparicaya upazikSA tadabhimAninyA abhiprazninaM / gaNavatI yAjyAnuvAkye bhavataH sajAtairevainaM pRSTasyopari punaH prazno'bhipraznastadyuktaM pUrvapraznanirAgaNinaM karoti / ... .. . ... kartAramityarthaH / maryAdAyai zAstrArthavyavasthAbhimAninyai yaH parastAgrAmyavAdI syAttasya gRhAbrIhInA- praznavivAkaM parakIyapraznaM samyagvivicyottarasya vaktAram / taibAsA. hareyustAcchuklA~zca kRSNA~zca vicinuyuH| nuyH| "trirvA ida virADThyakramata gArhapatyamAhavanIya sabhyaM tadvirAjamApadanna vai virADanna vAvai. (1) maisN.2|2|1. (2) maisN.2|2|3. .. tadApanmadhyAdhidevane rAjanyasya juhuyAdvAruNya | (3) shusN.22222taisN.7|5|18|1; maisN.3|12|6; taibaa.3|8|13|3, shbaa.13|1|9|8. . (1) taisN.2|3|13. (2) kAsaM.1914.. . (4) shusN.30|10 taibaa.3|4|6|10. (3) kAsaM 1916. (4) maisN.1|6|11.. . (5) zusaM.309; taibaa.3|4|6|10.. .
Page #680
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam yad rAjAno vibhajanta iSTApUrtasya SoDazaM yama- | anena prakAreNa sam ava gacchatAt samyagjAnIhi / syAmI sabhAsadaH / avistasmAt pra muzcati dattaH | asA zitipAt svdhaa|| rAjavyavahArasabhA, sabhyAgniH, sabhApAlaH, sabhAsadaH, dharmapatiH , yamasya dharmarAjasya amI dakSiNasyAM dizi dyuloke sabhyaH sabhAM me pAhi ye ca sabhyAH sbhaasdH| paridRzyamAnAH sabhAsadaH sabhAyAM upaviSTA duSTanigrahe | ajasraM tvA5 sbhaapaalaaH| vijayabhAga sami-- ziSTaparipAlane ca niyuktA rAjAnaH rAjamAnAH IzvarA | ndhatAm / agne dIdAya me sabhya / vijityai zaradaH vA devAH iSTApUrtasya / iSTaM zrutivihitaM yAgAdi karma / | zatam / pUrta smRtivihitaM vApIkUpataTAkAdi nirmANalakSaNaM karma / | yatrA:dIvyanti vijayante sA sabhA tasyAM sabhAyAM tasya ubhayavidhasya karmaNaH SoDazaM SoDazasaMkhyApUraka sAdhuH so'miH sabhyaH / he sabhya tvAmasmadIyAH sabhAyat pApaM vibhajante puNyarAzervibhaktaM kurvanti / aya- pAlakAH samindhatAM samyagdIpyantAm / kIdRzaM tvAmajamarthaH / zrutismRtivihitakarmasu anuSThIyamAneSu pramAdA- samanavarata, vijayabhAgaM vijayena labhyo bhAgo yasya lasyAdinA kiyAnapi pApasya SoDazyA kalayA aMzaH tAdRzam / he sabhyAgne me mama zataM zaradaH zatasaMkhyAkAn, samupajAyata eva tad yamasya sabhyAH parizodhayantIti / | saMvatsarAnvijityai vijayAya tvaM dIdAya dIpyasva / taibrAsA: asA. | atha vAcayati / bhadro me'si pracyavaskha bhuva: ne varSa maitrAvaruNaM brahmajyamabhi vrssti| | spata'iti bhadro hyasyaiSa bhavati tasmAnAnyamAdrinAsmai samitiH kalpate na mitraM nayate vazam // yate'pyasya rAjAnaH sabhAgA Agacchanti pUrvo dhruvocyutaH pra mRNIhi zatrUnchatrUyatodharAn pAda- rAjJo'bhivadati bhadro hi bhavati tasmAdAha bhadro, yaskha / sarvA dizaH saMmanasaH sadhrIcIdhuvAya te me'sIti / samitiH kalpatAmiha // | atha varuNAya dharmapataye / vAruNaM yavamayaM caruM ahaM vadAmi net tvaM sabhAyAmaha tvaM vada / nirvapati tadenaM varuNa eva dharmapatidharmasya pati * he pate ahaM vadAmi tvaM net naiva vadeH / ahazabdo karoti paramatA vai sA yo dharmasya patirasadyo hi. vinigrahArthIyaH / tvaM tu sabhAyAM vidvatsamAje vada / paramatAM gacchati ta hi dharma'upayanti tasmAayamarthaH / he pate yadA matsamIpaM Agacchasi tadA dvaruNAya dharmapataye / ahameva vadAmi tvaM tu maduktameva anuvada kadApi sa ha gautamo rAjJo'dhameyAya tasma ha prAptAyApratikUlaM mA vaadiiH| madyatiriktasthAne'pi sabhAyAmeva saha prAtaH sabhAga udreyAya / yatheccha vada maanytreti| asA. . lokasabhA 'imau yunajmi te vahI asunItAya voddhve| zvetaketurhAruNeyaH paJcAlAnA samitimeyAya / 'tAbhyAM yamasya sAdanaM samitIzcAva gacchatAt // zvetaketurha vA AruNeyaH paJcAlAnAM prissdmaa| he mRtapuruSa vahI voDhArau imau anaDAhI te tava | jagAma / pahanAya yunajmi / suSTu netavyaH sunItaH na sunItaH asyAH parSada IzAnaH sahasA suduSTaro janaH / asunItaH / durvaha ityrthH| tAdRzaM zavaM voDhum / tAbhyAM anaDudbhyAM yamasya saMbandhi sadanaM gRhaM iti -- (1) asN.19|55|5. (2) taibaa.3|7|4|6. (3) shbaa.3|3|4|14.. (1) asN.3|29|1. (4) shbaa.5|3|3|9. (2) asN.5|19|15. (3) asN.6|88|3. (5) chaau.5|3|6. (6) chaau.5|3|1. (4) asN.7|39|4, (5) asN.18|2|56. (7) bRu.6|2|1. (8) paagR.3|13|4,
Page #681
--------------------------------------------------------------------------
________________ mAnasaMjJAH RsA. *vedAH dhanena surAdhasaH sudhanAH santo deveSu prIteSu / indre prIta niSkaH, zatamAnaM hiraNyaM, kRSNalaM, suvarNa, aSTApRTa hiraNyaM, ityarthaH / zravo'nnaM yazo vAkata / albhntetyrthH| hiraNyamanA, hiraNyazulkaH, hiraNya piNDaH RsA. zataM rAjJo nAdhamAnasya niSkAJchatamazvAnprayatA A no bhara vyaJjanaM gAmazvamabhyaJjanam / nsadya aadm| sacA manA hiraNyayA // nAdhamAnasya svIkartavyamityuccairyAcamAnasyAsurasya | he indra tvaM no'smabhyaM vyaJjanaM gAmazvamabhyaJjanaM tailaM dhanAnAM nirasiturdAnazIlasya rAjJaH svatejasA dIpyamAnasya cA bhr| manA mananIyAni hiraNyayA hiraNmayAnyupasvanayasya niSkAnAbharaNavizeSAn iyattAvizeSa- karaNAni sacA sahAbhareti / viziSTAni vA suvarNAni zatasaMkhyAkAni / zataM sahasrami iSuna zriya iSudherasanA goSAH zatasA na raMhiH / tyaparimitavacanaH / aparimitAn syaH prArthanAnantarameva | ___ anayA purUravAH svasya virahajanitaM vaiklavyaM tAM prati kakSIvAnahamAdam / AttavAnasmi / sviikRtvaansmiityrthH| brUte / iSudheH / iSavo dhIyante'tretISudhirniSaMgaH / tataH tathA prayatAn zuddhAn lakSaNopetAnazvAnadhvagamanasamarthAn sakAzAdiSurasanAsanAyai prakSeptuM na bhavati zriye vijayAhayAnAdam / AttavAn / RsA. rtham / tvadvirahAdyuddhasya buddhAvapyanidhAnAt / tathA raMhidazo hiraNyapiNDAndivodAsAdasAniSam / vegavAnahaM zatrusakAzAtgoSAsteSAM zatrUNAM gavAM saMbhaktA . dazo daza ca dazasaMkhyAkAMzca hiraNya piNDAn suvarNa- | nAbhavam / tathA zatasAH zatAnAmaparimitAnAM zatrupiNDAnetAn sarvAndivodAsAtprastokAdahamasAniSam / / dhanAnAM saMbhaktA nAbhavam / RsA. samabhajam / labdhavAnasmi / RsA. devA vai mRtyorabibhayuste prajApatimupAdhAvantesahasre pRSatInAmadhi zcandraM bRhatpRthu / bhya etAM prAjApatyA5 zatakRSNalAM niravapattazukraM hiraNyamA dade // yaivaiSvamRtamadhAdyo mRtyorbibhIyAttasmA etAM ___ ahaM pRSatInAM gavAM sahasre'dhyupari dhAritaM bRhanmaha. prAjApatyA zatakRSNalAM nirvapetprajApatimeva svena - tpRthu vistRtaM candramAAdakaM zukraM nirmalaM hiraNyamA dde| bhAgadheyenopa dhAvati sa evAsminnAyardadhAti svIkaromIndreNAnItam / RsA. sarvamAyureti zatakRSNalA bhavati zatAyuH puruSaH napAto durgahasya me sahasreNa suraadhsH| zatendriya AyuSyevendriye prati tiSThati ghRte bhavazravo deveSvakrata / tyAyurvai ghRtamamRta hiraNyamAyuzcaivAsmA amRta ___napAto'rakSitasya durgahasya duHkhaM gAhamAnasya me ca samIcI dadhAti catvAri catvAri kRSNalAnyava saMbandhino janAH sahasreNAparimitenendradattena gavAdi dyati / *hiraNyAghRtaM niSpibatyAyurvai ghRtamamRta5 hira* * zrotaH dezakAlamAnaviSayakavacanasaMgrahaH vistarabhayAnnAtra | NyamamRtAdevA''yuniSpibati / kRtaH, kAlavivekAdiprakaraNe saMgrahISyate / (1) RsN.1|126|2. (2) RsN.6|47|23. . (1) RsaM.87802. (2) RsN.10|15|3. (3) RsN.865|11. (4) RsN.8|65|12.. (3) taisN.2|3|2|1,2. (4) taisN.2|3|11|5. /
Page #682
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam zatamAnaM bhavati zatAyuH puruSaH zatendriya Ayu- yaddhiraNyazalkaiH pratyasyati medhyamevainadyajJiyaM pyevendriye pratitiSThatyatho khalu yAvatI: samA karoti / eSyanmanyeta tAvanmAna5 syAtsamRddhayai / hiraNyapAtraM madhoH pUrNa brahmaNe dadAti madhavyo zatamAnaM paJcapaNaparimitamityasakRduktam / athavA | bhavati zatamAnam / rugNo yajamAno yAvato bhAvinaH saMvatsarAnprApnotvitya- saurya ghRte caLaM nirvapenzulkAnA brIhINAM brahmadhvaryurmanyeta tAvadbhirmAnaiH parimita kartavyam / mAna- varcasakAmaH zatamAno rukmo rajato'dhastAtsyAzabdo guJjAbIjaM brUte / rugNasyAtItamAyuH parityajyA''- zatamAno rukmo harita upariSTAt / paJcagAmina AyuSo yAvanta: saMvatsarA etasya manasi nizci- | kRSNalAnyapi prayAjeSu juhuyAt / prAjApatyaM tAstAvadbhirguJjAbIjai: primitmityrthH| taisA. ghRte caruM nirvapejhatakRSNalamAyuSkAmo / zata hiraNyamavadhAya gRhNAtyamRtaM vai hiraNyaM prANaH | kRSNalo bhavati / catvAri catvAri kRSNalAndhapaSadAjyamamatamevAsya prANe dadhAti zatamAnaM vadyati samaddhaye / bhavati zatAyuH puruSaH zatendriya AyuSyevendriye ess iSAya mAmahe zataM niSkAn daza srajaH / prati tiSThati / trINi zatAnyarvatAM sahasrA daza gonAma .. aSTAprUDhiraNyaM dakSiNA'STApadI hyeSA''tmA kRSNalaM kRSNalaM vAjamRdbhayaH prayacchati / yamevaM navamaH pshoraaptyai| . te vAjaM lokamujjayanti / taM parikrIyAvarundhe / - aSTAbhirbindubhirlAJchitamaSTAfaT / tAdRzaM hiraNyaM . yavatrayaparimitaM suvarNa kRSNalam / vAjamannamuddizya dadyAdyasmAdiyaM vazA sagarbhA sA'STAbhiH paadairyuktaa| saranti dhAvantIti vAjasto rathAntaravartinaH / ata AtmA pazodeho yasmAdatirikto navamastasmAdaSTAbhi- evA''pastambaH-'yajuryuktaM yajamAna Arohati vAna bindubhiryaktaM hiraNyamaSTAbhiH pAdairyaktena pazunA ca sadazaM suta itarAn rathAn' iti / ekaikasmai vAjasuta ekaikaM bhavatIti pazuprAptyai sNpdyte| taisA. | kRSNalaM dadyAttena taiH saMpAditamannaM nivAsasthAna ca -"hiraNyaM deyaM satejastvAya zatamAnaM, vIraM vA parikrIya svAdhInaM karoti / . ... bAsA eSa janayati yo'gnimAdhatte zatadAyo vIrastriMza- 'hiraNyamadhyavarohati / amRtaM vai hiraNyam / nmAne pUrvayorha viSordeye catvAriMzanmAnamuttame'- | amRta suvargo lokaH / amRta eva suvarge loke bhikrAntyA abhikrAntena hi yajJasyoMti / pratitiSThati / zatamAnaM bhavati / zatAyuH puruSaH amRtaM vai hiraNyamamRtenaivAsminnamRtaM dadhAti zatendriyaH / AyuSyevendriye pratitiSThati / .. zatakRSNalo bhavati / catvAri catvAri kRSNalA- mAnazabdena paNasya viMzo bhAgo'bhidhIyate / tataH nyavadAnaM bhavati samRddhayai / prayAjeSu paJca hiraNya- paJcapaNaparimitamityuktaM bhavati / zatasaMkhyAkAH saMvakRSNalAni juhuyAttejo vai hiraNya tejasavaina saMsa- tsarAH purusssyaayuH| dazAnAM jJAnakarmendriyANAM madhye jati sa imAH paJca dizo'nu tejasvI bhavati / cakSurAdIndriyasyaikaikasya dazasu nADISu vRttibhedena aSTAMpRDaM-hiraNyaM dakSiNASTApadI vA eSAtmA zatendriyatvam / - taibAsA. navamo'STApRDametanneminavamaH pazorAptyai / (1) taisN.2|3|1115.. . - (2) taisN.3|2|6|3. (3) taisN.3|4|1|4. (4) kaasN.8|5, ksN,7|1; maisN.1|6|4. (5) kAsaM, 11 // 4. (6) kaasN.13|10,... (1) kAsaM.208. (2) kaasN.22|8; ksN.35|2. (3) maisN.2|2|2. (4) as.201127|3; zAzrI. 12 / 14 / 1 / 3. (5) taibaa.1|3|6|7. (6) taibaa.1|3|7|7. ..
Page #683
--------------------------------------------------------------------------
________________ mAnasaMhAH yuvoH zriyaM pari yoSA vRNIta / sUro duhitA | hiraNyaM tasmAtsuvarNa5 hiraNya5 zatamAnaM brahmaNe paritakmiyAyAm / yaddevayantamavathaH shciibhiH| dadAti / parighrasa vAM manA vAM vayo gAm / raMjato nisskstdgRhpteH| 'uttareNAhavanIyaM pUrvAgniruddhRto bhavati / sa tesya ha niSka upAhito babhUva / rathavAhanasya dakSiNamanvanuSyandaH zatamAnau mayamatam pravRttAvAbadhnAti / dezamAnasAdhanam .. .. tasyai trINi zatamAnAni hiraNyAni dakSiNA / sarveSAmapi vastUnAM mAnenaiva vinizcayaH / / tAni brahmaNe dadAti na vai brahmA pracarati na stutena tasmAnmAnopakaraNaM vakSye saMkSepataH kramAt / / za*satyatha sa yazo na vai hiraNyena kiMcana kurva paramANukramAd vRddhaM mAnAGgulamiti smRtam / ntyartha tadyazastasmAttrINi zatamAnAni brahmaNe paramANuriti proktaM yoginAM dRSTigocaram // .. dadAti / paramANubhiraSTAbhI rathareNurudAhRtaH // yo gAyatrI hariNIm / jyotiSpakSAM yajamAna! rathareNuzca bAlAgraM likSAyUkAyavAstathA // svarga lokamabhivahantIM vidyAditi tasmai ha niSka kramazo'STaguNaiH prokto yavASTaguNito'Ggulam / agulaM tu bhavenmAtraM vitastiodazAGgulam / / pradadAvanUcAnaH svaidAyanAsi suvarNa vAva suvarNavide dadatIti / tavayaM hastamuddiSTaM tat kiSkviti mataM varaiH / suvarNa hiraNyaM bhavati rUpasyaivAvaruddhayai zata paJcaviMzatimAtraM tu prAjApatyamiti smRtam // : SaDvaMzatirdhanurmuSTiH saptaviMzaddhanurgrahaH / mAnaM bhavati zatAyurvai puruSaH zatendriya AyurevendriyaM vIryamAtmandhatte / yAne ca zayane kiSkuH prAjApatyaM vimAnake // vastUnAM tu dhanurmuSTiAmAdInAM dhanurgrahaH / / AyurhiraNyaM tacchatamAnaM bhavati tasmAcchatAyuH sarveSAmaSi vastUnAM kiSkurevAthavA mataH // . purussH| ratnizcaivamaratnizca bhujo bAhuH karaH smRtaH / brahmaudane suvarNa hiraNyaM dadAti reto vA hastAzcaturdhanurdaNDo yaSTizcaiva prkiirtitH||: . odano reto hiraNyaretasaivAsmistadreto dadhAti daNDenASTaguNA rajjurdaNDaiAmaM ca pattanam / . zatamAnaM bhavati zatAyurvai puruSaH zatendriya Ayu nagaraM nigamaM kheTaM vezmAdInyapi mAnayet // revendriyaM vIryamAtmandhatte / gRhAdInAM tu hastena yAne ca zayane budhaiH / / 'hiraNyaM dakSiNA suvarNa5 zatamAnaM tasyoktaM vitastinA vidhAtavyaM kSudrANAmagulena tu // brAhmaNam / yavenAlpIyasAM mAnamevaM mAnakrama viduH / athAto dakSiNAnA5 / suvarNa hiraNyaM zata madhyamAGgulimadhyasthaparvamAtrAyataM tu yt|| mAnaM brahmaNe dadAtyAsIno vai brahmA yazaH zayAna karturmAtrAgulaM proktaM yAgAdInAM prazasyate / dehalabdhAGgulaM yattadupariSTA vidhIyate // "evamevaM viditvA tu sthapatirmAnayed dRDham / / (1) taibA.281718. (2) shbaa.5|4|3|24. (3) shbaa.5|5|5|16. __zilparatnam paramANuriti prokto yoginAM dRSTigocaraH / (4) shbaa.11|4|1|8. (5) shbaa.12|7|2|13. trasareNuraSTabhiH syAttaireva prmaannubhiH|| (6) shbaa.12|9|1|4. (7) shbaa.13|1|14, (8)shbaa.13|2|3|2,13|4|1|13. (1) taabaa.17|1|14. (2) gobaa.1|3|6. (9) shbaa.14|3|1|32. (3) my.5|1-13. (4) shilp.2|1-25,
Page #684
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam tadaSTabhistu bAlAgaM lIkSA baalaaprkaassttbhiH| kena vaMzaH / nivartanaM viMzatisaMkhyavaMzaistathaiva lIkSASTabhistu jUkA syAjjUkASTaguNito yvH|| rajjurgajadaNDadIrghaH // yavodaraiH SaDguNA saptabhirvAdhamAdikam / A saMdherbaddhamuSTistu karo'ra (tI ? tina) rudAkramAdaSTaguNairvAtha mAnAGgulamiti smRtam // hRtaH / sa evAraNiruddiSTAsyASTau cedAkaniSThikA / / zvetazAlI mahAzAlI raktazAlI tathava ca / prAdezatAlagokarNavitastyaH syuryathAkramam / saugandhizemarAlI ca zAlI paJcavidhA smRtA / tarjanyAdikaniSThAntamaguSThAgrAt prsaaritaaH|| kSuNNe sitA smRtA zAlI rakto vriihirudaahRtH| mAnAgulaiH kevalameva kuryAddevAlayAdIni tAsAmudaravistArairapi mAnAgulaM smRtam // gRhANi vA nRNAm / kuNDAdikAnAmatha maNDalAnAM / zAlyAyataitribhistaizca sAdhai stairvedsNmiteH|| sarvatra mAtrAgulamiSyate budhaiH // . mAnAgulo na cApyeva kaniSThAdIni kalpayet / / yAne ca zayane kiSkuH prAjApatyaM vimAnake / ra (tna? kta) zAlyAyataM teSu dviguNaM vA trimA- ArAmodyAnakAdau tu prAjApatyakaraM smRtam // trakam / catustriMzadvidhaM duSTamevaM mAnAGgulaM budhaiH / / vAstUnAM ca dhanurmuSTiAmAdInAmiyaM tu vA / tadbharturdakSiNakaramadhyamAmadhyaparvaNaH (?) / vApIkUpAdimArgAdau grAmAdInAM dhanugraham / / daidhya mAtrAGgalaM zreSThaM nIcaM tadvayAsasaMmitam / / viprAdInAM karau dvau dvau prakIrNakadhanurghahau // itthaM mAtrAGgulaM zilpazAstrajJairIritaM dvidhA / vaipulyacApamuSTayAkhyau syAtAM bhavanamApane / / agulatritayA muSTirvitastiAdazAGguliH // prAjApattyAkhyavaidehau kiSkuprAcyau ca tatkramAt / tavayaM hastamuddiSTaM tacca kiSkuriti smRtam / sarveSAM sarvavastUnAM kiSkurevAthavA mataH // ekaikAgulavRdhyAto bhavantyaSTI karAH sphuTam // dhanurgrahaprakIrNAdyA dvijAnAM gRhamApane / prAjApatyaM dhanurmuSTizcApagrahamataH param / / vaipulyaM ca dhanurmuSTiH kSatriyANAM vizeSataH // prAcyAM vaidehakaM nAmnA vaipulyaM ca prakIrtitam / / prAjApatyaM ca vaidehaM vaizyajAtyArhakaM smRtam / itthamekottaratriMzadagulAntAH karAH smRtaaH| kiSkuprAcyakakUcaiva zUdrANAmiti kecana (?) / / evaM tvazItisaMyuktadvizataM karabhedakam / / daNDena tadgrAmanivezanAdyaM purANi khedaM nigamaM hastaizcaturbhivatIha daNDo nIcottamaH paJcabhi- ca kuryAt / hastena vedyAdiSu mAnamuktaM svalpeSu reva hastaiH / sArdhAbdhihastairatha madhyamo'yaM krozaH cedagulakaiyevo / / sahasradvitayena teSAm // muSTiH syAdyajJapAtrAdau vitattirvastrakAdiSu / syAd yojanaM krozacatuSTayena tathA karANAM daza- tAlaM bimbAdike mAne bhavattadvarmi (?) tdvidhau||
Page #685
--------------------------------------------------------------------------
________________ daNDasaMjJAH . ..... vedAH . sabhAyAM daNDaH athAkAmayata bhAradvAja ojiSThA me baliSThA prajA syAditi / sa etaM pazcadazaM stomamapazyat , tamAharat , tenAyamataujo vai balaM paJcadazastomAnAm / tato vai tasyaujiSThA baliSThA prajA'bhavat / api ha sma tena pathA purA kuravo na yanti yena bhAradvAjA yayuH / atho ha smokrozanti bhAradvAjabalamiti / tasmAdu bhAradvAja evAnujJAtaH sabhAyAM daNDathaM praharet / ojiSTho baliSTho bhavati ya evaM veda / . niruktam . daNDapadaniruktiH deNDyaH puruSo daNDamahatIti vA daNDena saMpa- | dyata iti vA / daNDo dadaterdhArayati karmaNaH 'akrUro dadate maNim' ityabhibhASante / damanAdityopamanyavaH / daNDamasyAkarSateti garhAyAm / . - hArItaH .. brAhmaNadaNDavicAraH 'dvijAtInAmavadhyatvAnmuDanaM vadha iSyate // viSNuH yaH samartho visaMvAde sarvasvaharaNaM daNDastasya puraannivosH| . ... mahAbhAratam daNDasvarUpam / daNDapadaniruktiH / daNDaprayojanam / / hiNsaatmktvaadidnnddaakssepprihaarH| ----- arjuna uvAca-, daNDaH zAsti prajAH sarvA daNDa evAbhirakSati / daNDaH supteSu jAgarti daNDaM dharma vidurbudhaaH|| . (1) jaibrA. 145. (2) ni.2|2. (3) savi.463. | (4) savi.492. (5) bhaa.12|15|2-52... daNDaH saMrakSate dharma tathaivArtha janAdhipa / kAmaM saMrakSate daNDatrivargo daNDa ucyate / / daNDena rakSyate dhAnyaM dhana daNDena rakSyate / evaM vidvannupAdhatsva bhAvaM pazyasva laukikam // rAjadaNDabhayAdeke pApAH pApaM na kurvate / / yamadaNDabhayAdeke paralokabhayAdapi // parasparabhayAdeke pApAH pApaM na kurvate / evaM sAMsiddhike loke sarva daNDe pratiSThitam / / daNDasyaiva bhayAdeke na khAdanti parasparam / andhe tamasi majjeyuryadi daNDo na pAlayet // yasmAdadAntAn damayatyaziSTAn daNDayatyapi / damanAddaNDanAccaiva tasmAddaNDaM vidurbudhAH // vAcA daNDo brAhmaNAnAM kSatriyANAM bhujArpaNam / dAnadaNDAH smRtA vaizyA nirdaNDaH zUdra ucyate // asaMmohAya mAnAmarthasaMrakSaNAya ca / / maryAdA sthApitA loke daNDasaMjJA vizAMpate // yatra zyAmo lohitAkSo daNDazcarati sUdyataH / prajAstatra na muhyante netA cetsAdhu pazyati / / brahmacArI gRhasthazca vAnaprasthazca bhikSukaH / / daNDasyaiva bhayAdete manuSyA vartmani sthitaaH|| nAbhIto yajate rAjannAbhIto dAtumicchati / ' nAbhItaH puruSaH kazcitsamaye sthAtumicchati / / nAcchitvA paramarmANi nAkRtvA karma duSkaram / nAhatvA matsyaghAtIva prApnoti mahatIM zriyam // nAnataH kIrtirastIha na vittaM na punaH prjaaH| indro vRtravadhenaiva mahendraH samapadyata // ya eva devA hantArastAlloko'yate bhRzam / hantA rudrastathA skandaH zakro'gnivaruNoM ymH| hantA kAlastathA vAyuma'tyurvaizravaNo raviH Ti. vasavo marutaH sAdhyA vizvedevAzca bhArata irr: etAm devAnnamasyanti pratApapraNatA jnaaH| ra na brahmANaM na dhAtAraM naM pUSANaM kathaMcana / /
Page #686
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam madhyasthAna sarvabhUteSu dAntAn zamaparAyaNAn / / daNDo vidhAtrA vihito dharmArthoM bhuvi rakSitum / / yajante mAnavAH kecitprazAntAn sarvakarmasu // | yadi daNDAnna bibhyeyurvayAMsi zvApadAni ca / na hi pazyAmi jIvantaM loke kshcidhiNsyaa| adyuH pazUn manuSyAMzca yajJArthAni havIMSi ca // satvaiH satvA hi jIvanti durbalairbalavattarAH / / na brahmacAryadhIyIta kalyANI na duheta gAm / nakulo mUSikAnatti biDAlo nakulaM tthaa| na kanyodvahanaM gacchedyadi daNDo na pAlayet // biDAlamatti zvA rAjan zvAnaM vyAlamRgastathA // | viSvaglopaH pravarteta bhigheran sarvasetavaH / tAnatti puruSaH sarvAn pazya kAlo yathAgataH / mamatvaM na prajAnIyuryadi daNDo na pAlayet // prANasyAnamidaM sarva jaGgamaM sthAvaraM ca yat // na saMvatsarasatrANi tiSTheyurakutobhayAH / vidhAnaM daivavihitaM tatra vidvAnna muhyati / vidhivaddakSiNAvanti yadi daNDo na pAlayet / / yathA sRSTo'si rAjendra tathA bhavitumarhasi // careyurnAzrame dharma yathoktaM vidhimAzritAH / vinItakrodhaharSA hi mandA vnmupaashritaaH| na vidyAM prApnuyAtkazcidyadi daNDo na pAlayet // vinA vadhaM na kurvanti tApasAH prANayApanam // na coSTrA na balIvardA nAzvAzvataragardabhAH / udake bahavaH prANAH pRthivyAM ca phaleSu ca / yuktA vaheyuryAnAni yadi daNDo na pAlayet / / na ca kazcinna tAn hanti kimanyat prANayApa- na preSyA vacanaM kuryuna bAlA jAtu karhicit / nAt // na tiSTheyuvatI dharme yadi daNDo na pAlayet // sUkSmayonIni bhUtAni tarkagamyAni kAnicit / daNDe sthitAH prajAH sarvA bhayaM daNDe vidurbudhaaH| pakSmaNo'pi nipAtena yeSAM syAtskandhaparyayaH // daNDe svargoM manuSyANAM loko'yaM supratiSThitaH / / prAmAnniSkramya munayo vigatakrodhamatsarAH / na tatra kUTaM pApaM vA vazcanA vA'pi dRzyate / vane kuTumbadharmANo dRzyante parimohitAH // yatra daNDaH suvihitazcaratyarivinAzanaH // bhUmiM bhitvauSadhIzchitvA vRkSAdInaNDajAna | haviH zvA pralihedRSTvA daNDazcennodyato bhavet / pazUn / manuSyAstanvate yajJAste svarga prApnuvanti ca // haretkAkaH puroDAzaM yadi daNDo na pAlayet // yadidaM dharmato rAjyaM vihitaM ydydhrmtH| daNDanItyAM praNItAyAM sarve siddhyntyupkrmaaH| kaunteya sarvabhUtAnAM tatra me nAsti saMzayaH / / kAryastatra na zoko vai bhukSva bhogAn yajasva ca // daNDazcenna bhavelloke vinazyeyurimAH prajAH / sukhena dharma zrImantazcaranti zucivAsasaH / jale matsyAnivAbhakSyan durbalAn balavattarAH // saMvarSantaH phalairdAnairbhuJjAnAzcAnnamuttamam / / satyaM cedaM brahmaNA pUrvamuktaM daNDaH prajA rakSati arthe sarve samArambhAH samAyattA na saMzayaH / sAdhu nItaH / pazyAmayazca pratizAmya bhItAH sa ca daNDe samAyattaH pazya daNDasya gauravam / saMtarjitA daNDabhayAjjvalanti / lokayAtrArthameveha dharmapravacanaM kRtam / andhaM tama ivedaM syAnna prAjJAyata kiJcana / - ahiMsA'sAdhuhiMseti zreyAn dharmaparigrahaH // . daNDazcenna bhavelloke vibhajana sAdhvasAdhunI // nAtyantaM guNavatkizcinna cApyatyantanirguNam / ye'pi saMbhinnamaryAdA nAstikA vednindkaaH| ubhayaM sarvakAryeSu dRzyate sAdhvasAdhu vA / / te'pi bhogAya kalpante daNDenAzu nipiidditaaH|| pazUnAM vRSaNaM chitvA tato bhindanti mastakam / sarvo daNDajito loko durlabho hi zucirjanaH / vahanti bahavo bhArAn bannanti damayanti ca / / daNDasya hi bhayAdbhIto bhogAyaiva pravartate // evaM paryAkule loke vitathairjarjarIkRte / cAturvarNyapramodAya sunItinayanAya ca / taistaiAyairmahArAja purANaM dharmamAcara / / .
Page #687
--------------------------------------------------------------------------
________________ daNDasaMjJAH vRddhahArItaH nizcitya zAstramArgeNa vidvadbhiH saha pArthivaH / / nyAyadaNDa: gurUNAM tu guruM daNDaM pApAnAM ca lagholaghum / nyAyena daNDanaM rAjJaH svargakIrtikaraM bhavet / / vyavahArAn svayaM pazyan kuryAt sadbhivato'anyAyadaNDanaM rAjJaH svargakIrtivinAzanam // nvaham // adaNDayAn daNDayana rAjA tathA daNDyAnada brAhmaNadaNDavicAraH . " NDayan / 'yeSu keSu ca pApeSu zArIraM daNDanaM smRtam / ayazo mahadApnoti narakaM cAdhigacchati // teSu teSvaGkanenaiva akSato brAhmaNo vrajet // - daNDaprakArAH / daNDavivekaH / / ---- pApAnevAGkayitvA'sya muNDayitvA ziroruhAn / 'dhigdaNDastvatha vAgdaNDo dhanadaNDo vadhastathA / sarvasvaharaNaM kRtvA rASTrAt samyak pravAsayet // jJAtvA'parAdhaM dezaM ca janaM kAlamathApi vA // avaiSNavaM vikarmasthaM harivAsarabhojinam / vayaH karma ca vittaM ca daNDaM nyAyena pAtayet / brAhmaNaM gArdabhaM yAnamAropyaiva vivAsayet // (1) vRhaasmR.7|209-211, u.2|27|17 (akSato (1).vRhaasmR.7|193,194. (2) vRhAssa.7.195-197. brAhmaNo vrajet ).
Page #688
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArasvarUpam vedAH .. viplute naraloke vai brahma caiva nanAza h| vyavahArazAstrotpattiH nAzAcca brahmaNo rAjan dharmo naashmthaagmt|| mA naH pathaH pitryAnmAnavAdadhi dUraM naiSTa praavtH| naSTe brahmaNi dharme ca devAMstrAsaH smaavisht| / he devAH mAnavAt / manuH sarveSAM pitA / tata te trastA narazAdUla brahmANaM zaraNaM yayuH / / AgatAtpitryAt pitA manurya mArga cakre tasmAtpatho prasAdya bhagavantaM te devaM lokapitAmaham / mArgAnno'smAn mA naiSTa / mA nayata / apanayanaM mA UcuH prAJjalayaH sarve duHkhavegasamAhatAH / / kurutetyarthaH / sarvadA brahmacaryAgnihotrAdikarmANi yena bhagavannaralokasthaM grastaM brahma sanAtanam / mArgeNa bhavanti tamegAsmAnnayata / kiMtu dUraM ya eta- lobhamohAdibhirbhAvastato no bhayamAvizat // . dyatirikto viprakRSTamArgo'sti tasmAdadhi / adhikami brahmaNazca praNAzena dharmo vyanazadIzvara / ) tyarthaH / asmaanpnyt| RsA. tataH sma samatAM yAtA matyastribhuvanezvara // mahAbhAratam adho hi varSamasmAkaM nraastuulprvrssinnH| bhISma uvAca kriyAvyuparamAtteSAM tato gacchAma saMzayam // niyatastvaM naravyAghra zRNu sarvamazeSataH / atra niHzreyasaM yannastad dhyAyasva pitAmaha / / yathA rAjyaM samutpannamAdau kRtayuge'bhavat // tvatprabhAvasamuttho'sau svabhAvo no vinazyati // na vai rAjyaM na rAjA''sIt na ca daNDo na tAnuvAca surAn sarvAn svayambhUrbhagavAMstataH / daannddikH| zreyo'haM cintayiSyAmi vyetu vo bhIH surrssbhaaH|| dharmeNaiva prajAH sarvA rakSanti sma parasparam // tato'dhyAyasahasrANAM zataM cakre svabuddhijam / pAlyamAnAstathA'nyo'nyaM narA dharmeNa bhArata / yatra dharmastathaivArthaH kAmazcaivAbhivarNitaH // khedaM paramupAjagmustatastAna moha Avizat / / trivarga iti vikhyAto gaNa eSa svayambhuvA / te mohavazamApannA manujA manujarSabha / caturtho mokSa ityeva pRthagarthaH pRthagguNaH / / pratipattivimohAcca dharmasteSAmanInazat / / mokSasyAsti trivargo'nyaHproktaH satvaM rjstmH| naSTAyAM pratipattau ca mohavazyA narAstadA / sthAnaM vRddhiH kSayazcaiva trivargazcaiva dnnddjH|| lobhasya vazamApannAH sarve bharatasattama / AtmA dezazca kAlazcApyupAyAH kRtyameva ca / aprAptasyAbhimarzantu kurvanto manujAstataH / sahAyAH kAraNaM caiva SaDvargo nItijaH smRtaH / / kAmo nAmAparastatra pratyapadyata vai prbho|| trayI cAnvIkSikI caiva vArtA ca bharatarSabha / tAMstu kAmavazaM prAptAna rAgo nAmAbhisaMspRzat / / daNDanItizca vipulA vidyAstatra nidarzitAH // raktAzca nAbhyajAnanta kAryAkArye yudhiSThira // | amAtyarakSA praNidhI rAjaputrasya lakSaNam / agamyAgamanaM caiva vAcyAvAcyaM tathaiva c| / cArazca vividhopAyaH praNidheyaH pRthagvidhaH / / bhakSyAbhakSyaM ca rAjendra doSAdoSaM ca nAtyajan / / sAma bhedaH pradAnaM ca tato daNDazca pArthiva / upekSA paJcamI cAtra kAtsnyena samudAhRtA // (1) RsN.8|30|3. (2) bhaa.12159|13.86. / mantrazca varNitaH kRtsnastathA bhedArtha eva c|
Page #689
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArasvarUpam vibhramazcaiva mantrasya sidhyasidhyozca yatphalam // arthasya kAle dAnaM ca vyasane cAprasaGgitA / / saMdhizca trividhAbhikhyo hIno madhyastathottamaH / tathA rAjaguNAzcaiva senApatiguNAzca h| bhayasatkAravittAkhyaM kAtsnyena parivarNitam // kAraNaM ca trivargasya guNadoSAstathaiva ca // yAtrAkAlAzca catvArastrivargasya ca vistaraH / duzceSTitaM ca vividhaM vRttizcaivAnuvartinAm / . vijayo dharmayuktazca tathArthavijayazca ha // zakitatvaM ca sarvasya pramAdasya ca varjanam // Asurazcaiva vijayastathA kAtsnyena vrnnitH| alabdhalAbho labdhasya tathaiva ca vivrdhnm| lakSaNaM paJcavargasya trividhaM cAtra varNitam // pradAnaM ca vivRddhasya pAtrebhyo vidhivattataH // prakAzazcAprakAzazca daNDo'tha parizabditaH / visargo'rthasya dharmArtha kaamhaitukmucyte| . prakAzo'STavidhastatra guhyazca bahuvistaraH // .. caturtha vyasanAghAte tathaivAtrAnuvarNitam // . rathA nAgA hayAzcaiva pAdAtAzcaiva pANDaSa / krodhajAni tathogrANi kAmajAni tathaiva ca / viSTinAvazcarAzcaiva dezikA iti cASTamam / / dazoktAni kuruzreSTha vyasanAnyatra caiva ha // aGgAnyetAni kauravya prakAzAni balasya tu / mRgayAkSAstathA pAnaM striyazca bharatarSabha / .. jaGgamAjaGgamAzcoktAzcUrNayogA vissaadyH|| kAmajAnyAhurAcAryAH proktAnIha svayambhuvA / / sparza cAbhyavahArye cApyupAMzurvividhaH smRtH| vAkpAruSyaM tathogratvaM daNDapAruSyameva ca / / arimitra udAsIna ityete'pyanuvarNitAH // Atmano nigrahastyAgo hyarthadUSaNameva ca // kRtsnA mArgaguNAzcaiva tathA bhUmiguNAzca h| yantrANi vividhAnyeva kriyAsteSAM ca vrnnitaaH| AtmarakSaNamAzvAsaH sargANAM cAnvavekSaNam // avamardaH pratIghAtaH ketanAnAM ca bhaJjanam / / kalpanA vividhAzcApi nRnAgarathavAjinAm / caityadrumAvamardazca rodhaH karmAnuzAsanam / vyUhAzca vividhAbhikhyA vicitraM yuddhkaushlm|| apaskaro'tha vasanaM tathopAyAzca vrnnitaaH|| utpAtAzca nipAtAzca suyuddhaM supalAyitam / paNavAnakazaMkhAnAM bherINAM ca yudhiSThira / zastrANAM pAlanaM jJAnaM tathaiva bharatarSabha / upArjanaM ca dravyANAM parimardazca tAni SaT // balavyasanayuktaM ca tathaiva balaharSaNam / labdhasya ca prazamanaM satAM caivAmipUjanam / pIDA cApadakAlazca pattijJAnaM ca pANDava // vidvadbhirekIbhAvazca dAnahomavidhijJatA // tathAkhyAtavidhAnaM ca yogaH saMcAra eva ca / maGgalAlambhanaM caiva zarIrasya pratikriyA / .. corairATavikaizcopraiH pararASTrasya pIDanam / AhArayojanaM caiva nityamAstikyameva ca // agnidairgaradaizcaiva prtiruupkkaarkaiH| ekena ca yathottheyaM satyatvaM madhurA girH| zreNimukhyopajApena vIrudhazchedanena ca // utsavAnAM samAjAnAM kriyAH ketanajAstathA // dUSaNena ca nAgAnAmAtaGkajananena ca / pratyakSAzca parokSAzca sarvAdhikaraNeSvatha / ArAdhanena bhaktasya pratyayopArjanena ca / vRtterbharatazArdUla nityaM caivAnvavekSaNam // saptAGgasya ca rAjyasya hAsavRddhisamaJjasam / adaNDayatvaM ca viprANAM yuktyA daNDanipAtanam / dUtasAmarthyasaMyogAtsarASTrasya vivardhanam // anujIvI svajAtibhyo guNebhyazca smudbhvH| arimadhyasthamitrANAM samyak coktaM prapazcanam / rakSaNaM caiva paurANAM rASTrasya ca vivardhanam / avamardaH pratIghAtastathaiva ca balIyasAm / / maNDalasthA ca yA cintA rAjan dvaadshraajikaa|| vyavahAraH susUkSmazca tathA knnttkshodhnm| / dvAsaptatividhA caiva zarIrasya pratikriyA / zramo vyAyAmayogazca tyAgo dravyasya saMgrahaH // dezajAtikulAnAM ca dharmAH samanuvarNitAH // abhRtAnAM ca bharaNaM bhUtAnAM caanvvekssnnm| | dharmazcArthazca kAmazca mokssshcaatraanuvrnnitaaH|
Page #690
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam upAyAzcArthalipsA ca vividhA bhuuridkssinn|| | cAturvarNya tathaivAtra cAturvidyaM ca kIrtitam // mulakarmakriyA cAtra mAyAyogazca varNitaH / itihAsAzca vedAzca nyAyaH kRtsnazca varNitaH / dUSaNaM srotasAM caiva varNitaM cAsthirAmbhasAm // tapo jJAnamahiMsA ca satyAsatyena yaH paraH / / yairyairupAyairlokastu na cledaaryvrtmnH| vRddhopasevA dAnaM ca zaucamutthAnameva ca / tatsarva rAjazArdUla nItizAstre'bhivarNitam / / sarvabhUtAnukampA ca sarvamatropavarNitam // etatkRtvA zubhaM zAstraM tataH sa bhagavAn prabhuH / bhuvi cAdhogataM yacca tacca sarva samarpitam / devAnuvAca saMhRSTaH sarvAn zakrapurogamAn // tasmin paitAmahe zAstre pANDavaitanna saMzayaH / / upakArAya lokasya trivargasthApanAya ca / tasya prazAsato rAjyaM dharmeNAmitraghAtinaH / navanItaM sarasvatyA buddhireSA prabhAvitA / / nAnRtA vAk samabhavan mano duSTaM na caabhvt| daNDena sahitA hyeSA lokarakSaNakArikA / na ca kAyena kRtavAn sa pApaM paramaNvapi / nigrahAnugraharatA lokAnanucariSyati // ye hi te RSayaH khyAtAH sapta citrshikhnnddinH|| daNDena nIyate cedaM daNDaM nayati vA punaH / tairekamatibhirbhUtvA yatproktaM zAstramuttamam / daNDanItiriti khyAtA trIn lokaanbhivrtte|| vedaizcaturbhiH samitaM kRtaM merau mahAgirau / SADguNyaguNasAraiSA sthAsyatyagre mahAtmasu / AsyaiH saptabhirudgINa lokadharmamanuttamam / dharmArthakAmamokSAzca sakalA hyatra zabditAH // marIciratryaGgirasau pulastyaH pulahaH kratuH / / tatastAM bhagavAn nItiM pUrva jagrAha shNkrH| vasiSThazca mahAtejAste hi citrazikhaNDinaH / bahurUpo vizAlAkSaH zivaH sthANurumApatiH / / sapta prakRtayo hyetAstathA svAyambhuvoSTamaH / / prajAnAmAyuSohIsaM vijJAya bhagavAn zivaH / etAbhidhIyate lokastAbhyaH zAstraM vinisRtam / saMcikSepa tataH zAstraM mahAsvaM brahmaNA kRtam / / ekAgramanaso dAntA munayaH saMyame ratAH / / vaizAlAkSamiti proktaM tadindraH pratyapadyata / bhUtabhavyabhaviSyajJAH satyadharmaparAyaNAH / dazAdhyAyasahasrANi subrahmaNyo mahAtapAH / / idaM zreya idaM brahma idaM hitamanuttamam // bhagavAnapi tacchAstraM saMcikSepa purandaraH / lokAna saMcintya manasA tataH zAstraM pracakrire / sahasraiH paJcabhistAta yaduktaM bAhudantakam // tatra dharmArthakAmA hi mokSaH pazcAcca kIrtitaH // adhyAyAnAM sahasrestu tribhireva bRhsptiH| maryAdA vividhAzcaiva divi bhUmau ca saMsthitAH / saMcikSepezvaro buddhayA bArhaspatyaM taducyate / / ArAdhya tapasA devaM hariM nArAyaNaM prabhum / / adhyAyAnAM sahasraNa kAvyaH saMkSepamabravIt / divyaM varSasahasraM vai sarve te RSibhiH saha / tacchAstramamitaprajJo yogAcAryo mahAyazAH / / nArAyaNAnuzAstA hi tadA devI sarasvatI // evaM lokAnurodhena zAstrametanmaharSibhiH / viveza tAnRSIn sarvAn lokAnAM hitkaamyyaa| saMkSiptamAyurvijJAya mAnAM hAsameva ca / / tataH pravartitA samyak tapovidbhirdvijAtibhiH / mahattvAttasya daNDasya nItirvispaSTalakSaNA / zabde cArthe ca hetau ca eSA prathamasargajA / nayacArazca vipulo yena sarvamidaM tatam // AdAveva hi tacchAstramoMkArakharapUjitam // Agamazca purANAnAM maharSINAM ca sNbhvH| RSibhiH zrAvitaM yatra tatra kAraNiko hyasau / tIrthavaMzazca vaMzazca nakSatrANAM yudhiSThira / / tataH prasanno bhgvaannirdissttshriirgH| sakalaM cAturAzramyaM cAturhotraM tathaiva c| RSInuvAca tAn sarvAn adRzyaH puruSottamaH / / (1) bhaa.12|59|138-143. (1) bhaa.12|335|26-55.
Page #691
--------------------------------------------------------------------------
________________ kRtaM zatasahasraM hi zlokAnAmidamuttamam / nAradaH. .. lokatantrasya kRtsnasya yasmAddharmaH pravartate // iha hi bhagavAnmanuH prathamaM sarvabhUtAnugrahArthamApravRttau ca nivRttau ca yasmAdetadbhaviSyati / cArasthitihetubhUtaM zAstraM cakAra / yatra lokasRSTiyajurbraksAmabhirjuSTamatharvAGgirasaistathA // ... ' bhatapravibhAgaH, saddezapramANaM, parSallakSaNaM; vedavedAGgayathApramANaM hi mayA kRto brahmA prsaadtH| - yajJavidhAnamAcAro, vyavahAraH, kaNTakazodhanaM, rudrazca krodhajo viprA yUyaM prakRtayastathA // .. rAjavRttaM, varNAzramavibhAgau, vivAhanyAyaH, strIsUryAcandramasau vAyubhUmirApognireva c| puMsavikalpo, dAyAnukramaH, zrAddhavidhAnaM zaucAsarve ca nakSatragaNA yacca bhUtAbhizabditam // cAravikalpo, bhakSyAbhakSyalakSaNaM, vikreyAvikreyaadhikAreSu vartante yathAsvaM brahmavAdinaH / ! mImAMsA, pAtakabhedAH, svarganarakAnudarzanaM, prAyasarve pramANaM hi yathA tathA tacchAstramuttamam // zcittAni, upaniSado, rahasyasthAnAni / evaM catubhaviSyati pramANaM vai etanmadanuzAsanam // viMzatiprakaraNAni // 11 // tadetadatra zlokazatasahasreNa tasmAtpravakSyate dharmAn manuH - svAyambhuvaH sAzItinAdhyAyasahasreNa ca bhagavAnmanurupa svayam // nibadhya devarSaye nAradAya prAyacchat / sa ca uzanA brahaspatizcaiva yadotpannau bhvissytH| tasmAdadhItya mahatvAnnAyaM granthaH sakaro manaSyaireva tadA pravakSyataH zAstraM yuSmanmatibhiruddhRtam // dhArayitumiti dvAdazabhiH sahasraiH saMcikSepa taM ca svAyambhuveSu dharmeSu zAstre cauzanase kRte| maharSaye mArkaNDeyAya prAyacchat // 2 // sa bRhaspatimate caiva lokeSu prticaarite|| ca tasmAdadhItya tathaivAyaHzaktimapekSya manuyuSmatkRtamidaM zAstraM prajApAlo vasustataH / / SyANAmaSTabhiH sahasraiH saMcikSepa taM ca sumataye bRhaspatisakAzAdvai prApsyate dvijasattamAH // bhArgavAya prAyacchat // 3 // sumatirapi bhArgavasa hi sadbhAvito rAjA madbhaktazca bhaviSyati / stasmAdadhItya tathaivAyuhrIMsAdalpIyasI zaktitena zAstreNa lokeSu kriyAH sarvAH kari- manuSyANAmiti catabhiH sahasraiH saMcikSepa // 4 // Syati // tadetatpitRmanuSyA hyadhIyante vistareNa zatasahasraM etaddhi yuSmacchAstrANAM zAstramuttamasaMjJitam / devagandharvAdayaH / tatrAyamAdyaH zlokaHetadarthya ca dhayaM ca rahasyaM caitaduttamam / / AsIdidaM tamobhUtaM na prAjJAyata kiMcana / asya pravartanAccaiva prajAnanto bhaviSyatha / tataH svayaMbhUrbhagavAn prAdurAsIccaturmukhaH / / 5 / / saca rAjazriyA yukto bhaviSyati mahAn vsuH|| ityevamadhikRtya kramAtprakaraNAtprakaraNamanukrAsaMsthite tu nRpe tasmin shaastrmettsnaatnm| ntam / tatra navamaM prakaraNaM vyavahAro nAma yatreantardhAsyati tatsarvametadvaH kathitaM mayA // mAmAdau devarSi radaH sUtrIyAM mAtRkAM cakAra / etAvaduktvA vacanamadRzyaH purussottmH| asyAyamAdyaH zlokaH // 6 // visRjya tAnRSIn sarvAn kAmapi prasRto dishm|| dharmaikatAnAH puruSA yadAsana satyavAdinaH / tataste lokapitaraH srvlokaathecintkaaH| tadA na vyavahAro'bhUnna dveSo nA'pi matsaraH / / prAvartayanta tacchAstraM dharmayoni sanAtanam // (1) namaH sakalakalyANahetave vRssketve| amoghAsArauptanne'Ggirase caiva yuge prthmklpite| duSpArasaMsArAmbhodhisetave / sarvaprakaraNArambhasiddhibuddhisAGgopaniSadaM zAstraM sthApayitvA bRhsptii|| vidhAyine / sagirigaNanAthAya namaH kalyANadAyine / jagmuryathepsitaM dezaM tapase kRtanizcayAH / dhAraNAH sarvalokAnAM sarvadharmapravartakAH // (1) nAsmR.11.6 (prastAvanA).
Page #692
--------------------------------------------------------------------------
________________ 16 vyavahArakANDam yaH saMkhyAvyavahAravistaragatau yo'STAdazAkhyaiH padaiH / rAsIccaturmukha iti sa ca svayaMbhUrato yatastasyotpatteH kartA dvAtriMzacchatabhedabhinnapadakairuktazca tnnirnnyH| kazcidanyo na vartate / bhagavAniti pUjApadam / prAduH so'sminneva maharSinAradakRte zAstre paraM nApare prkaashaarthH| AsIditi bhUtakAlaparyAyaH / prAdurAsIt kalyANo'vadadetadatra bhuvane'pyardhA vidhAyAGgulim // prakAza AsIditi / caturmukha iti rUpanirdezaH / sa ca dRSTvA'sahAyaracitaM nAradabhASyaM kulekhakairdhaSTam / svayambhUH prajApatirbrahmA / sa cAsyAjJAtatamasAndhasya kalyANena kriyate prAktanametadvizodhya punH|| jagatastatsvayamazItizatasahasraM dharmavyavasthAsthitijJApakaM tasmin zatasahasropanibaddha grantharAzau AdyaH zloko. zAstraM kRtvA sadAcArasaMvyavahAraprakAzakamudyotakamakarot / 'yaM vyAkhyAyate-AsIdidaM tamobhUtamityAdi / tatra A tasmAcchAstrAdyavahArAdhyAya evAyamiti suprapaJcito'mi hitaH sarvalokopakAritvAt naardmhrssinnaa| asyAsIditi bhUtakAlapratyayena prAgavasthA jagato nirdishyte| yamAdyaH zlokaH-dharmaikatAnA iti / . abhA.1,2. tamobhUtamityalakSarUpatvAt tama evedamiti jagadabhisaMba (2) nAradazca smarati / 'zatasahasro'yaM granthaH dhyate / amumevArtha sphuTaM cikIrSurAha-na prAjJAyata kiM- prajApatinA kRtastataH sa manvAdibhiH krameNa saMkSipta caneti / tasmiMstamobhUte jagati svayaMbhUrbhagavAn prAdu. | iti / . medhA.1158
Page #693
--------------------------------------------------------------------------
________________ darzanavidhiH . . . mahAbhAratam yazca dharmAtpravicalelloke kazcana mAnavaH / vyavahAradarzane vainyasya pratijJA nigrAhyAste svabAhubhyAM zazvaddharmamavekSatA / / susUkSmA me samutpannA buddhirdharmArthadarzinI / pratijJA cAdhirohasva manasA karmaNA giraa| anayA kiM mayA kArya tanme tatvena zaMsata // pAlayiSyAmyahaM bhaumaM brahma ityeva cAsakRt / yanmAM bhavanto vakSyanti kAryamarthasamanvitam / yazcAtra dharmo nityokto dnnddniitivypaashryH| tadaha vai kariSyAmi nAtra kAyo vicAraNA // vamazaGkaH kariSyAmi svavazo na kadAcana // tamUcustatra devAste te caiva paramarSayaH / / adaNDayA me dvijAzceti pratijAnIhi he vibho| niyato yatra dharmo vai tamazaGkaH samAcara // | lokaM ca saMkarAtkRtsnaM trAtA'smIti paraMtapa / / priyApriye parityajya samaH sarveSu jantuSu / vainyastatastAnuvAca devAnRSipurogamAn / .. kAmaM krodhaM ca lobhaM ca mAnaM cotsRjya duurtH|| brAhmaNA me mahAbhAgA namasyAH puruSarSabhAH // (1) bhaa.12|59|101-110. evamastviti vainyastu tairukto brhmvaadibhiH|| kriyA bRhadyamaH vAdinormadhye kadA katareNa pramANopanyAsaH kartavyaH sAkSiSUbhayataH satsu sAkSiNaH puurvvaadinH| / pUrvapakSe'dharIbhUte bhavantyuttaravAdinaH // (1) bRysmR.5|25-26.
Page #694
--------------------------------------------------------------------------
________________ kauTilIyamarthazAstram zAsanAdhikAraH lekhyam zAsane zAsanamityAcakSate / zAsanapradhAnA hi rAjAnaH, tanmUlatvAt saMdhivigrahayoH / tasmAdamAtyasaMpadopetaH sarvasamayavidAzupranthavAkSaro lekhavAcanasamartho lekhakaH syAt / so'vyapramanA rAjJaH saMdezaM zrutvA nizcitArtha lekhaM vidadhyAt / dezaizvaryavaMzanAmadheyopacAramIvarasya dezanAmadheyopacAramanIzvarasya / 'jAtiM kulaM sthAnavayaH zrutAni karmarddhizIlAnyatha dezakAlau / yaunAnubandhaM ca samIkSya kArye lekhaM vidadhyAtpuruSAnurUpam // arthakramaH, saMbandhaH, paripUrNatA, mAdhuryamaudArya, spaSTatvamiti lekhasaMpat / tatra yathAvadanupUrvakriyApradhAnasyArthasya pUrvamabhiniveza ityarthasya kramaH / prastutasyArthasyAnuparodhAduttarasya vidhAnamA samApteriti saMbandhaH / arthapadAkSarANAmanyUnAnatiriktatA hetUdAharaNadRSTAntairarthopavarNana zrAntapadateti paripUrNatA / sukhopanIta cArvarthazabdAbhidhAnaM mAdhuryam / aprAmyazabdAbhidhAna maudAryam / pratItazabdaprayogaH spaSTatvamiti / akArAdayo varNAH triSaSTiH / varNasaMghAtaH padam / taccaturvidhaM nAmAkhyAto pasarganipAtAzceti / tatra nAma satvAbhidhAyi / aviziSTa liGgamAkhyAtaM kriyAvAci / kriyAvizeSakAH prAdaya upasargAH / avyayAzcAdayo nipAtAH / (1) kau. 2210. padasamUho vAkyamarthaparisamAptau ; ekapadAvaratripadaparaH parapadArthAnurodhena vargaH kAryaH / lekhaparisaMharaNArtha iti zabdo vAcikamasyeti ca / nindA prazaMsA pRcchA ca tathA''khyAnamathArthanA / pratyAkhyAnamupAlambhaH pratiSedho'tha codanA // sAntvamabhyavapattizca bhartsanAnunayau tathA / eteSvarthAH pravartante trayodazasu lekhajAH // tatrAbhijanazarIrakarmaNAM doSavacanaM nindA | guNavacanameteSAmeva prazaMsA / 'kathametadi 'ti pRcchA / ' evaM ' ityAkhyAnam / dehItyartha / prayacchAmi' iti pratyAkhyAnam / i ananurUpaM bhavata ityupAlambhaH / ' mA kArSIH ' iti pratiSedhaH / 'idaM kriyatAM' iti codanA / 'yoshaM sa bhavAn mama yaddravyaM tadbhavataH ityupagrahaH sAntvam / vyasanasAhAyyamabhyavapattiH / sadoSamA yatipradarzanamabhibhartsanam / anunayastrividho'rthakRtAvatikrame puruSAdivyasane ceti / prajJApanAjJAparidAnalekhAH tathA parIhAranisRSTilekhau / prAvRttikazca pratilekha eva sarvatragazceti hi zAsanAni // anena vijJApitamevamAha taddIyatAM cedyadi tatvamasti / rAjJaH samIpe varakAramAha prajJApanaiSA vividhopadiSTA // bharturAjJA bhavedyatra nigrahAnugraha / prati / vizeSeNa tu bhRtyeSu tadAjJAlekhalakSaNam // yathArhaguNasaMyuktA pUjA yatropalakSyate / ayAdhau paridAne vA bhavatastAvupagrahau || jAtervizeSeSu pureSu caiva grAmeSu dezeSu ca teSu teSu / anugraho yo nRpaternidezAt tajjJaH parIhAra iti vyavasyet //
Page #695
--------------------------------------------------------------------------
________________ helyam nisRSTisthApanA kAryakaraNe vacane tthaa| kArasaMkIrtanaM parasparopakArasaMdarzanam / asminnevaM eSa vAcikalekhaH syAt bhavennaisRSTiko'pi vaa||, kRta idamAvayorbhavatItyAzAjananamAyatipradarzanam / vividhAM daivasaMyuktAM sattvajAM caiva maanussiim| yo'haM sa bhavAna, amama dravyaM tadbhavatA dvividhAM tAM vyavasyanti pravRttiM zAsanaM prati // svakRtyeSu prayojyatAM ityAtmopanidhAnamiti / dRSTvA lekhaM yathAtatvaM tataH pratyanubhASya ca / upapradAnamarthopakAraH1 pratilekho bhavetkAryoM yathA rAjavacastathA // zaGkAjananaM nirbhartsanaM ca bhedH| yatrezvarAMzcAdhikRtAMzca rAjA rakSopakArau pathi- vadhaH pariklezo'rthaharaNaM daNDa iti / kaarthmaah| sarvatrago nAma bhavetsa mArge deze ca akAntiAghAtaH punaruktamapazabdaH saMplava sarvatra ca veditavyaH // iti lekhadoSAH / .... upAyAH saamopprdaanbheddnnddaaH| __ tatra kAlapatrakamacAruviSamavirAgAkSaratvatatra sAma paJcavidhaM-guNasaMkIrtanaM saMbandho- makAntiH / pUrveNa pazcimasyAnupapattiAghAtaH / pAkhyAnaM parasparopakArasaMdarzanamAyatipradarzana- uktasyAvizeSeNa dvitIyamuccAraNaM punaruktam / .., mAtmopanidhAnamiti / tatrAbhijanazarIrakarma- liGgavacanakAlakArakANAmanyathAprayogo'paprakRtizrutadravyAdInAM guNAguNagrahaNaM prazaMsA stuti- zabdaH / ava vargakaraNaM varge cAvargakriyA gunngunnsNkiirtnm| viparyAsaH saMplava iti / - jJAtiyaunamaukhasrauvakulahRdayamitrasaMkIrtanaM | sarvazAstrANyanukramya prayogamupalabhya ca / saMbandhopAkhyAnam / svapakSaparapakSayoranyonyopa- kauTalyena narendrArthe zAsanasya vidhiH kRtaH / / .
Page #696
--------------------------------------------------------------------------
________________ zlokArdhAnukramaNikAyAM nirdiSTAH saMkSepAH bhaGgirAH atriH ani. manu: mayamatam marIciH mANDavyaH mAnasollAsaH bhApa. . utathya: uzanA kaNvaH kAtyA. kApi. aGgirAH / adhiH anirdiSTakartRkavacanam agnipurANam ApastambaH utathyaH uzanA kaNvaH kAtyAyana: . kApilapaJcarAtram kAlikApurANam kauTilIyamarthazAstram gautamaH carakasaMhitA jyotiHzAstram trairAjyasUtram nAradaH padmapurANam manuH maya. marIciH mANDavyaH mAso. yamaH yAjJa. varApu. vasiSThaH vArA. vidha. viSNuH yamaH yAzavalkyaH varAhapurANam vasiSThaH vAlmIkirAmAyaNam viSNudharmottaram viSNuH ko. gautamaH caraka. 'jyo. vRddhahA. vRzAtA. vedAH vaikhA. pitAmahaH traisU, nAradaH padmapu. pitA. purANam prajA. bAlabhU. bRha. bRhaya. baudhA. bhavipu. bhA. bhAra. bhAskarA. bhRguH vyAsaH zaGkhaH zaGkhali. zAtA. zAradA. zilpa. zunI. purANam prajApatiH bAlabhUSaNam bRhaspatiH bRhadyamaH baudhAyana: bhaviSyapurANam mahAbhAratam bhAradvAjaH bhAskarAcAryaH bhUguH vRddhavasiSThaH vRddhahArItaH vRddhazAtAtapaH vedAH vaikhAnasasaMhitA vyAsaH zaGkhaH . zaGkhalikhitau zAtAtapaH zAradAtilakam zilparatnam zukranItiH SaTtriMzanmatam saMgrahakAraH saMvartaH skandapurANam smRtyantaram hArItaH SatriM. saMgraha. saMvataH skandapu. smRtya. hArItaH pariziSTAni
Page #697
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahAramAtRkAyAM nirdiSTazlokArthAnukramaNikA vedAH 20 yAjJa. 447 akalpavAlasthavira kAlyA. 1250 hArItaH 133 akalpAdInapi zanaiH nAradaH 120 kAtyA. 126; hArItaH 134 * akasmAnmUtrapurISaM khali. 248 akAntirvyAghAtaH ko. pa. 19 nAradaH 588 * akAraNAnnimittAt akArAdayo akIrti mahatImeti kau. pa. 18 mAso, 65 jhunI, 136 nAradaH 560 akRtaM ca kariSyAmi * akataM tadapi prAduH akRtaM tadabhipADu akRtaM taditi prAhuH " 33 bRha. 209 nAradaH 560 297 *akRtaH pavidhaH sAkSI *akRtaH SaDvidhasteSAM ataH SaDvidho nityaM akRtajJastu mitrANAM akRto'pi bhavetsAkSI akRtrimamasaMmUDhaM * akRtrimasamaM gUDhaM akrUrahRdayaH zAntaH *are madhuraH khigdhaH smRtya akrUro madhuH dhiH akrodhalobhAH zAstrajJAH bRha. 53 akliSTamAlyAbharaNAM vArA. 487 *akSara tulAbha akSArthameva sacatu akSeSu naduddhIpinaddha agatirbahuputraH agamyAgamanaM caiva * agRhItadhane tatra gRha neta 22 " 33 bhA. 434 bRha. 325 nAradaH 507 " 33 pitA. 504 65 r bRha. 479 viSNu: 526 kau. 526 agnimILesa u * agnirjalaM ca zUdrasya "" bhA. 432 pa. 12 prajA. 374 vyAsaH 235; prajA. 374 *ase svayaM pazyet nAradaH 315 1. agnidAnAM ca ye lokAH yAjJa. 285 *abhidAnAntu ye lokAH agnidairgaradaizcaiva bhA. pa. 13 vA sva agnirjalaM vA zUdrasya atirviSa ghaTatoya *agnivarNaM tatazcoro agnivarNa tu taccoro *agnivarNaM nyasetkSipraM agnivarNa nyasesiNDa nirNaya piNDa agnivarNamayaH piNDa agniM vA''hArayederna *agniM ziziramante *abhiH zizirahemanta " "" 22 *agniH zizirahemante agnihotramanAdRtya agneH pazvimabhAge tu * agneH zizirahemanta ameH zizirahemantI : 33 " " ane dIdAya me sabhya amerindrasya somasya agnervidhiM pravakSyAmi anyAdilokapAlAMca *agraM navabhyaH saptabhyo nAradaH 591 agraM navebhyaH sasyebhyo agrAmyazabdA kau. pa. 18 arzasyAtmavikreta nAradaH 308 *akyA rAjJA lalATeSu manuH 581 aGgacchedAI karava bRha. 593 *aGgacchedArhastadarthaM anucchedI viyojyaH kAlyA. 596 aGgacchede tadardhaM tu aGgAnyetAni kauravya aGgIkRtaM yathArthaM yad zunI. 189 aGgulaM tu bhavenmAnaM aGgulatritayA aGgulAdyaM smRtaM mAnaM 33 bhA. pa. 18 maya. pa. 7 zilpa. pa. 8 zunI. 535 * tAGkitAni vacanAni pAThabhedarUpANi svAdinirdeze draSTamyAni / " " zunI. 470 bRha. 522 " yAjJa. " " 488 33 23 nAradaH 491 33 "" manuH 437 pitA. 464 nAradaH 450 pitA. 464 4 33 " bhA. 434 pitA 466 nAradaH 450 " "" vedAH pa. 4 nAradaH 588 pitA. 494 dr aGgulyagratrayagrAhyA smRtya 534 aGguSThAGguliyogena bRha. 520; pitA. 521,522 anirAsa durAtmAnaM avIra vIratAM prAptI acchAyo madhyAhna iti *ajaDapogaNDadhanaM ajaDa vedapogaNDo vedapagaDI *ajaDa dayodaNTo aMjaDA'pogaNDadhana * ajaDAspaugaNDadhanaM ajaGganirbha zyAmaM kAlyA. 510 ajasraM tvAM sabhApAlAH vedAH pa. 4 *ajAtazcAsmi tatkAlaM kAlyA. 176; vyAsaH 187 ajAtazcAsmi tatkAla nAradaH 164; kAtyA. 176 ajAtazcAsmi tatkAle vyAsaH 187 ajAGganibhaM zyAmaM kAtyA. 510 ajitA api daNDyAH vyAsaH 545 ajeyatvaM lokapaktiH bRha. 98 ajeyatvaM lokapaGktiH ajaikapAdahirbudhnyaH ajaikapAdahinaH * ajJAtazcAsmi tatkAla *ajJAnatamasopetAn ajJAnatimiropetAn * ajJAnAd dvizate pUrNe ajJAnAd dve zate pU ajJAnAd dve zate pUrve ajJAnAdbAlabhAvAcca *ajJAnAdvallabhAbhAvAt aJjanaM tindukIsAra *aJjanastindukaH sAraH *aJjanastindukIsAraM manuH 79 nAradaH 94 kau. 527 gotamaH 301 manuH 384; nArada: 404 manuH 384; nAradaH 404 manuH 384 gautamaH 381 wr "" pitA. 466 33 nAradaH 164 bRha. 53 "" manuH 279 " 33 wr "" 23 - 33 " " nAradaH 474 33 278 "" m
Page #698
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2 aNDikApaNazabdau tu purA 515: "3 " caraka. *ataH kriyA tadA proktA kAtyA. 226 *ataH kriyA sadA deyA ataH kriyA sadA proktA ataH paraM pramANaM syAt 417 ataH paraM pravakSyAmi nAradaH 489, 493,500, 502, 504, 509, 513,514,520 ataH paraM zrAvaNAdInAM ko. 527 ataH parIkSyamubhaya nAradaH 96 ataH pratyakSamArgeNa 93 zunI. 598 33 ataH subhAgadaNDI ataH sUkSmataraH kAlo vidha. 535 ko. 190 ata Urdhva tripaNAva atikramaM me bhagavan *atikrame ca yAne ca 22 "" atathyaM tathyabhAvena kAtyA. 372 *atavyAni ca tapyAni bhA. 69 atapyAnyapi tathyAni *atazca sutadArANAM atastasya tu patrANi * atastasya tu parNAni * atastasya palAzAni atastu viparItasya atastvaM darzayAtmAnaM *atastvaM darzayAsmAkaM " " kAtyA. 563 pitA. 496 33 "" 23 manuH 576 pitA. 505 P " "" 29 bhA. 435 kAvyA. 129 " 33 atikrame'payAte ca *atikrame'payAne ca atikAnte saptarAtre vasiSThaH 159 bRha. 165; kAtyA. 206 atithigRhasaMstho'stu bhA. 434 atidaNDAcca guNibhiH zunI. 598 atimAtramavardhanta vedAH 566 atiriktaM vA brUyusta ko. 250 atItakAlaH pakSo'sI nAradaH 144 *atItakAlalikhitaM 143 sunI. 380 nAradaH 143 " " atIta kAloddiSTava *atItakAlo vidviSTaH " " ato daNDadharo nityaM zunI. 597 ato na lekhasAmarthyAt nAradaH 96 *ato nivartamAtmAnaM pitA. 505 ato nRpaH sUcito'pi zunI 598 ato'nyathA kartapatyam bodhA. 143 atonyathA na zuddhaH nAradaH 502 vyavahArakANDam atomyacA na siddheyuH ko. 551 ato'nyathA bhAvanIyAH vyAsaH 344 ato'nyathA mahAkSAntyA nAradaH 142 ato'nyathA vartamAnI bhA. 573 *ato'nyeSAM tu sarveSu kAlyA. 461 *ato'nyeSu kAryeSu na 460 * ato'nyeSu ca kAryeSu ato'nyeSu tu kAryeSu to'nyeSu vivAdeSu *ato'nyeSu sabhAmadhye ato'nyairyatkRtaM kAryaM ato yadanyad vibrUyuH manuH 269 *ato'rthI lekhayetsaya yAjJa. 214 ato'lpeSu vivAdeSu kAtyA. 342 *atyurvijJeya nAradaH 425 atyugradaNDakalpaH syAt zunI. 598 atyu cirakRta "bRha. 366 58 "" atra sAkSI tvamasmAkaM atrAhamamukaH sAkSI *kAzikye puruSa *atrekasmin zikye atraivodAharantIma atha koza: atha cetpratibhUrnAsti atha cedanRtaM brUyAt atha cedAtmazuddhayarthaM atha dezakAlamAnam *atha devavivAda atha devavisaMvAdaH atha ghaTaH atha dhAnyamASadvipala *atha pacatvamApatre " atha paJcatvamApanno atha pracchannapApAnAM atha mahApAtakino atha yadi tasyAkartA atha yo'dharmataH pAti atharva vedamadhItya atha lekhyaM trividham atha varuNAya dharma athavA kAlaniyamo "" " 23 33 bhA. pa.12 ata niHzreyasaM yannaH *atra bhUteSu kAryeSu kAtyA. 231 atra satye sthito dharmoM ko. 69 *atra sabhyo'nyathAvAdI kAtyA. 59 * atra sAhityamasmAkaM bRha. 324 " " 342 460 33 yAjJa. 352 viSNuH 471 ko. dw " "" bhA. 433 viSNu: 511 kAlyA. 128 vasiSThaH 244 pitA. 463 527 kAtyA. 515 " "" viSNuH 471. kI. 526 kAtyA. 371 " "" hArItaH 568 viSNuH 571 vedA: 485 bhA. 27,69 434 " viSNuH 348 vedA: pa. 4 nAradaH 300 athavA kAlaniyamo hArItaH 143 atha vAcayati vedAH pa. 4 athavAnumato yaH syAd nAradaH 212 * athavA'nyakRtaM patra vyAsaH 235 * athavApahnute vAdI nAradaH 222 athavA mitraiH sajjanaiH zaMkhali 444 athavA mRnmayaM pAlaM pitA. 522 * athavA zuddhabhAvena athavA zuddha bhAveSu 497 * athavA saMmato yaH athavA saptAzvattha atha viMzativarSANi atha viSama atha vyavahArAH * atha zapathakriyA *atha saptAzvattha atha samayakriyA atha sAkSiNa: " nAradaH 312 zaMkhali. 486 kAtyA. 372, wr 418 viSNu: 506 vasiSThaH 25 viSNuH 443 zaMkhali. 486 . viSNuH 443 vasiSThaH 243; viSNuH 244247 atha svahastenArUDhaH kAlyA. 330 atha haiSaiva tulA vedAH 471 vedA: pa. 9 viSNuH 485 vedAH pa 7 23 athAkAmayata athAbhiH athAto dakSiNAnAm athAto vAso yasyAM athApazyan puSkaraM avApyudAharanti athA'bravInmaghavA *athA''rudavivAdasya nAradaH 410 bhA. 434 athAsAkSiNaH *athaite sAkSiNaH sarve apena pRSThatastUSNI viSNuH 245 kAtyA. 339 bedAH 566 athotthAya jalAttasmAt bhA. 432 ayodakam viSNuH 498 *atho'rthakarSaNaM daNDaH bRha. 165 aboha smotkozanti vedAH pa. 9 *adagdhaM taM vidurdevAH kAtyA. 494 *adagdhaM tu vidurdevAH * adagdha * adagdhathecchuddhimiyA * adanyatsa zuddhaH *adaNDeyo mAtApitarI *adaNDyaM daNDayanrAjA adaNDyatvaM ca viprANAM *adaNyadaNDanaM loke " bhA. 433 vasiSThaH 570 33 " " bRha. 523 522 nAradaH 493 li. 571 manuH 576 bhA. pa. 13 manuH 576
Page #699
--------------------------------------------------------------------------
________________ lokArdhAnukramaNikA adaNjyadaNDane rAjJo kau. 574 / adharmataH pravRttaM tu kAtyA. 59 / __ adhvareSu yathA'dhvaryuH pitA. 465 adaNDanAndaNDayantrAjA manaH 576 | *adharmataH pravRttaM hi , , adhvaryave duhitaraM bhA. 433,434 vRddhahA. pa.9 *adharmadaNDanaM loka yAjJa. 583 *anadhyakSaH parebhyazca nAradaH 591 adaNDyA me dvijAzceti bhA. pa.17 adharmadaNDanaM loke manuH 576 anadhyAye paThelloke bhA. 432 adaNDayAzcaiva te putra bhA. 573 yAjJa. 583 anadhyAyeSvadhIyIta bhA.432,434 - adaNDyo nRpaternAsti mAso. 65 *adharmadaNDana lobha , , ananurUpaM ko.pa.18 adaNDyau mAtApitarau viSNuH 571; adharmadaNDanaM svarga *anantaraM sadasyAstu kAtyA. 124 - zaMkhali., adharmadharmamUrtInAM zunI. 470 *ananyArthamabhinnArtha saMgraha. 189 *adabhro'niranuSNaH nAradaH 502 adharmamagrataH kRtvA nAradaH 46 ananyArthamahInArthI , . adarzanA'zrAvitAbhyAM bRha. 367 *adharmasya ca taddvAraM saivartaH 377 *anapekSaH parebhyazca nAradaH 591 adIrghayojiterhastaH kApu. 535 *adharmasya tu taddvAra " " *anabhijJa RNI yaH vyAsaH 376 *aduSTaM dUSayanvAdI * bRha. 327 - adharmasya hi taddvAraM , anayA kiM mayA kArya bhA. pa.17 *aduSTaH sabhyasahitaH , .325 *adharmAjJAM yadA rAjA kAtyA. *analpamadhyamapadaM hArItaH 185 aduSTAndUSayanvAdI , 327 *adharmAya yadA rAjA , analpamavyastapadaM , , aduSTAste tu yad brUyuH ,, 415 adharmeNAbhizAstUrvI bhA. 434 anavasthA bhaveddoSaH vyAsaH 345 *adRSTAste tu ye brUyuH " *adharme tu gRhIte tu anavaharatAM sapta " bRha. 523 ko. 249 *aduSTAsteSu ye brUyuH ." " adharme pragRhIte tu " " *anAgataM bhujyamAnaM nAradaH 405 adUSitaM ca spaSTaM ca kAtyA. 372 adharmo nRpatedRSTo manuH 582 *anAgamaM ca yo bhuGkte , 407 *adRSTaM zrAvitaM lekhyaM vyAsaH 377. *adharya pUrvapakSasya nAradaH 220 *anAgamaM tu yadbhuktaM nAradaH 405, *adRSTadoSAH kartavyAH manuH 255%; adhArmikaM tribhiAyaiH mamuH 577 408; bRha. 414; hArItaH420 nAradaH 306 / *adhArmikAn vibhinyoyaiH" , *anAgamaM tu yadbhuGkte nAradaH 407 *adRSTAndUSayanvAdI bRha. 327 *AdhikAMzcAtayedarthAn kAtyA, 152 anAgamaM tuM yo bhuGkte ,, adRSTArthamazrutArtha nAradaH 359 adhikAMzchedayedarthAn , , *anAgarma bhujyate yat , 408 adRSTA'zrAvitaM lekhyaM vyAsaH 377 *AdhikAn zodhayedon" " anAgamaM bhujyamAnaM *adeyaM yazca dizati manuH 193 AdhikAreSu vartante bhA. pa.15 *anAgamastu yo bhuGkte , 407 adeza yazca dizati , , adhikAro'bhiyuktasya kAlyA. 129 anAgamApi yA bhuktiH zunI. 423 *adezaM yo harankAlam nAradaH 202 adhi no brUhi zaktibhiH vedAH 22 *anAgamena yo bhuGkte nAradaH 407 adezakAladattAni 451 adhIte susvaraM gAti zunI. 157 anAcchedyamanAhArya bRha. 364, bRha. 457; kAtyA. 461 adhItya vedAMstyajatu bhA. 432 365, zunI. 379 *adezakAle dattAni nAradaH 451 adhunA saMpravakSyAmi pitA. 523 anAthAste tu nirdiSTAH kAtyA. 595 *adezyaM yazca dizati manuH 193 *adhogatirna vizuddhaH vyAsaH 484 anAdizcApyanantazca nAradaH 587 adoSAn dUSayedrAjA mAso. 65 *adhogatirna vai zudhyet anAdeyAstu te sarve bRha. 150%; adbhyazcAgnirabhUyasmAt nAradaH / *adhogatirna zudhyeta " " hArItaH 564 502,515 adhogatirna zudhyettu " " anAdeyo bhavedvAdo nAradaH 114, adbhayo'nirbrahmataH kSatraM bhA. 573 *adhogato na jhudhyettu 115; bRha. 121 adyAtkAkaH puroDAzaM manuH 575 adhomukhaM tadA rAmaM vArA. 487 | anAkSepaH parebhyazca nAradaH 591 adyA murIya yadi vedAH 429 adho hi varSamasmAkaM bhA.pa.12 | *anAdhRSyaH parebhyazca , ,, ayuH pazUn manuSyAMzca bhA. pa. 10 adhyakSaH sabhyasahitaH bRha.325; . anApta AmantraNam vedAH pa.3 adveSalobhAdyad brUyuH bRha. 210 kAtyA. 331 anAvedya tu yo rAkSa nAradaH 201 * adveSalobhAye brUyuH *adhyadhIno na vaktavyo manuH 256 anAhitAgnirmiyatAM bhA. 434 *adveSalobhA yad brUyuH " " *adhyApyasAraM saMdigdhaM bRha. 170 anibaddhairapi vaktavyaM gautamaH 239 adharIkRtya tatpatraM vyAsaH 235; adhyAyAnAM sahasreNa bhA. pa.14 *aniyuktaH prabhASI ca pitA. 132 __ hArItaH 374 adhyAyAnAM sahasrestu bhA. pa.14 / aniyuktaprabhASI ca , ,, *adharIkRtya tallekhyam vyAsaH 235 adhyAsanaM samArabhya bRha. 411 *aniyuktazca ruddhazca kAtyA. 128 -adharmajJo yadA rAjA kAtyA. 105 - adhyAsanAtsamArabhya " *aniyukto niyukto vA vasiSThaH 26 *adharmataH pravRttaM taM kAtyA. 59 .. adhvareSu yathA dhuryaH nAradaH 454 . " " nAradaH 44 zilni 405
Page #700
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4 * aniruddhA tipuruSI kAlyA. 416 anirNIte tu yadyarthe 59 99 anirNIte vivAde tu anirdiSTaM vijJeya tu anirdiSTaM sauvarNa anirdiSTaca tatsarva mAso. 66 *anirdiSTazca yaH sAkSye nAradaH 303 *anirdiSTastu sAkSitve viSNuH 245 nAradaH 303 " 208 "" anirdiSTAtha ye kuryuH kAlyA. 61 anirdezaca dezasya * anirdezyAvanindyau ca ani sapiNDale nAradaH 587 bRha. 414 * anivRtte khakulale "" bRha. 123 kAtyA. 593 33 "" * anivedya tu yo rAjJaH nAradaH 201 * anivedya tu yo rAjJe " " nAradaH 588 aniSTaM cApyaniSTeSu *aniSiddhena yadbhuktaM * anuktaM tava ye brUyuH * anu tatra yo yAt anukta tatra yo yAt anuktametanmanyante * anuAstu kulIna *anuktvA kAraNa kiMcita anuktvA kAraNaM yatra anugRhNAti dAnena anumaho yo bI. 1.10 anujIvI svajAtibhyo bhA. pa.13 gautamaH 560 anujJAnaM vA veda anuttIrNAzca nAsedhyA kAtyA. 128 anutsAritanirNikte nAradaH anuvimena cilena anudvegakaro nityaM anunayastrividho * anudvegena cittena anubandhaM tadA ca anubandhaM parijJAya 47 * anubhAvI ca yaH kazcit " * anubhUya ca duHkhAstAH *anubhUya sadakhAMstAn * anumAnaM ca dvividhaM.. "" "" manuH 575 bRha. 413 kAtyA. 173 37 "" " "" "" "" 208 178 339 174 kAtyA. 337 mAsI 66 kau. pa. 18 kAtyA. 337 574 kau. manuH 576 257 anubhAvI tu yaH kazcit ,, " 39 anubhUtaH satyavAk yaH zunI. 347 anubhUtasmArakaM tu anubhUtasya smRtyartha anubhUya ca tAstItrAH nAradaH 318 380 379 " 23 " 33 "" vRha. 225 vyavahArakANDam * anumAnaM tu dvividhaM anumAna tridhA pro * anumAnaM priyA bhi *anumAnaM dvidhA prokte *anumAnaM vasatyatra *anumAna vi anumAnaM vidurhetuH anumAnaM sadya eva * anumAnAdguruH sAkSI " " *anumAnAdvaraM sAkSI anumAnAdvaraH sAkSI * * anumAneca saMkrA * anumAne ca saMprApte anumAneca saMbhrAnte anumAnena nita * anumAnena nirNItaH anuyogArjavaM hetuH * anuvRtte sapiNDatve anuzAsaddhi dharmeNa * anuziSTA visarge ca *anuziSTa nisarge ca anuziSTo visarge ca * anuziSTau visarge vA * anRNastvanyathA sabhya " anRtaM bhASatu * anRtazcApavAdaizca * anRtasyAtidoSaica anRtasyApadezena anutasyApavAdeva * anutasyainasastatra bRha. 225 antasyainasastasya * anRtasyainasaste'sya anRtena ca yujyeta * anRtena tu yujyeta * anutena mahApora anRte rAjA daNDaM anRtau ca vratI caiva anRtau maithunaM yAtu anekapadasaMkIrNaH anekArthAbhiyuktena * anekArthAbhiyukteSu * anekArthAbhiyoge ca 39 "" 3.9 "" 410 vyAsaH 235 ,, 106, 235 bRha. 410 " 22 kAtyA. 4.16 " bR. 410 kAtyA. 416 bRha. 410 kAtyA. 416 bRha. 225 93 " ko. 39 ==== " 19 39 191 bRha. 414 ko. 70 nArada: 526 " " " "" 19 99 19 45 bhA. 433, 434 nAradaH 315 39 27 99 33 220 315 manuH 275 19 99 yamaH 442 11 99 nAradaH 318 Apa. 242 bhA. 434 " 432 kAtyA. 153 nAradaH 542 " 29 kAtyA. 544 * anekArthAbhiyoge tu nAradaH 541 kAtyA. 544 anekArthAbhiyoge'pi *anekArthAbhiyogeSu * anekArthAbhiyogo'pi * anekeSu tu lekhye anena karmaNA *anena karmaNA naiva anena vijJApita pa. 18 anena vidhinA kAryoM nAradaH 492 anena vidhinA jJeyaM * anena vidhinA tatra * anena vidhinA dhAyeM *anena vidhinA prota anena vidhinA yuktaM anena vidhinA " 31 nArada: 542 kAlyA. 544 379 bRha. 101 anena vyavahAreNa anenasamenasA * anenAdAvida propha anenAyamidaM prokto *anenAsAvidaM proktaM *anenAsAvidaM proko antaH pazyanti buji * antaHpuraM vAsagRhaM antaH zikhaM vA *antaraM ca tayoIsto *antaraM ca tayoIsto *antaraM tu taboIsto antaraM tu tayorhastau antaraprabhavo vAdaH antarA patite piNDe antarikSagatAM caiva 13 kau. 31 494 kAtyA. 510 369 nAradaH 493 103 kAlyA. 2696 vyAsaH 376 bhA. 27 vedAH 429 nAradaH 492 12 " 39 " 93 20 vedAH pitA. 121 kI. 526 pitA vet 481 " 11 11 11 vyAsaH 345 yAjJa. 488 manuH 575 33 " *antarIkSagatAthaiva *antare tu tayorhastau pitA. 481 * antarjalaM yadA samyak nAradaH 502 antarjagataM samyak " " pitA, 505 bhA. pa. 15 antarthAsyati tatsarvaM antarmudurbahiH kuro zunI. 598 antarvezmani rAtrau ca kAtyA. 335 * antarvezmani rAtrI vA antarvezmanyaraNye vA manuH 257 * antarhitaM rahaH zuddhaM hArItaH 498 * antarhitaM iran zuddhaM " 13 "
Page #701
--------------------------------------------------------------------------
________________ antarhita] haran zuddhaH hArItaH 494 nAradaH 409 478 * * ante tu muktirevekA * antau kRtyA same deze * antau kRtvA samau deze,, andhaM tama ivedaM andhaH zatrukulaM * " bhA. pa.10 manuH 265 nAradaH 315 vasiSThaH 243 33 manuH 265 nAradaH 315 525 bhA. pa. 9 "" andhatvaM digbhramazvApi andhe tamasi majjeyuH * andho matsyAnivApnoti manuH 265 andho matsyAnivAti nAradaH 473 hAtiH 62; manuH 265 annAde bhrUNahA mArSTi vasiSThaH : 570 annAnRte janma hanti nAradaH 316 anyaM saMzrAvayettaM tu bRha. 324 anyatra AgAmikAlaH viSNuH 431 * anyatra AgAmisamaya * anyatra kAlasamaya * anyatra gAmikAla -anyatra daNDapAruSya * anyatra zrAvitaM yat * anyatra zrAvitaM yasmAt * anyatra zrAvitaM yasya *anyatra zrAvitaM syAca anyatra zrAvitAdyasmAt anyatra khargabhyaH * anyatra svAmisaMdezaM anyatra svAmisaMdezAt * anyatra svAmirAdehAt 22 499 " anyatrApi vacyakarmaNi viSNuH 571 anyathA tvavizuddhaH * anyathA dUrataH kAryaM kAtyA. 372 anyathA dUSayan daNDyaH zunI. 236 anyathA na vizuddhaH nAradaH 502; pitA. 505 * anyathA na vizuddhiH nAradaH 502; pitA. 505 " andhaH zatruku *andhaH zatrugRhaM . "" * anyathA nAvizuddhaH *anyathA naiva kartavyaM anyathA naiva vaktavyaM anyathA bAdhanaM yatra anyathAbhRtigRhNantaM anyathA mUlataH anu. 2 27 37 22 " kAlyA. 206 nAradaH 304 "" " 22 "" "" 77 22 22 ko. 249 nAradaH 559 33 39 d d " "" kAtyA. 58 "" 103 23 zunI. 1935 kAryaM kAtyA. 372 lokAnukramaNikA anyathAvAditAM yasya yAjJa. 288 * anyathAvAdinaH sabhyA bRha. 53 anyathAvAdino yasya viSNuH 2466 yAjJa. 288 33 "" anyathA zaGkanAnityaM zunI. 423 anyathA zaGkitAnsabhyA _*anyaduktaM likhedanyat kAtyA. 152 anyaduktaM likhedyonyat,, -anyapAzrayastena * " 27 33 * anya pakSAzrayAdvAdI *anyavastrAbharaNayoH pitA. 132 anyavAdI kriyAdveSI nAradaH 204 anyavAdI tathA hInaH anyavAdI paNAn paJca kAtyA. 207 " "" 39 anyavAdyAdihInebhya bRha. 366 anyavidyAdihInebhya kAlyA. 369 bRha. 366 anyavyAvartakasvAtma zunI. 379 *anyasya bhuktaM tatpazcAt bRha. 412 anyasya bhuJjataH pazcAt " * anyasya bhuJjataH pazyan " * anyasya suvrataH pazcAt * anyAH saMbandhinazcaiva kAtyA. 334 anyAkSara nivezena nAradaH 142 *anyAyato'pi yAntaM kAtyA. 59 *anyAyato yiyAsantaM 91 12 29 " 206 31 anyAyadaNDanaM rAjJaH vRddhahA. pa.11 pa. 11 *anyAyavAcinaH sabhyAH bRha. 53 anyAyavAdinaH sabhyAH anyAyavAdinAM yetA nAradaH 117 ,, " * anyAyavAdinAM caiva *anyAyena ca ya *anyAyena tu 409 408 * anyAyena tu yo daNDo yAjJa. 586 *anyAyena puragrAma bRha. 150 anyAyenApi taM kAtyA. 59. anyAyenApi yaduktaM nAradaH 408; hArItaH 420 anyAyopArjita nyastaM kAlyA. 596 anyArthaH svArthahInatha ha. 149 *anyAryathanatha anyArthamarthahIna ca *anyAryazcAryahInatha anyAhitaM hRtaM nyastaM anyUna cenigadita === + 39 " "" ,, nAradaH 142 bRha. 149 nAradaH 409 bRha. 129 vyAsaH 346 39 99 * anyUnAdhika bhraSTa anyUnAnadhikA bhraSTa *anyena kArayeddivyaM kAtyA. 461 anyena hArayeddivyaM anyena hi kRtaH sAkSI * anye'pi ye puragrAma * anye'pi ye pure grAme * anye punaranirdiSTAH 6 saM. 189 -19 * * anye punaranudiSTAH * anye vA ye punargrAma anye vA ye puraprAma "" " 132 bRha. 150; hArIta: 564 " "" nAradaH 297 kAtyA. 331 nAradaH 297 hArItaH 564 bRha. 150 hArItaH 564 anye vA ye pure grAme *anyeSAM se puragrAma * anyaSAM ye puragrAsa anyeSAmapi devAnAM * anyeSu cAtipAteSu * anyeSu cAbhizApeSu * anyeSu caiva ratneSu *anyeSu laghuvA * anyeSvapyabhizApeSu *anyeSvazakya vAdeSu anyeSvasabhyavAdeSu * anyeSvasatyavAdeSu *anyeva sAkSibhiH *anyaistu sAkSibhiH sAkSye anyaistu sAkSimiH sAdhye anyonyayoH samakSaM tu " " 35 bRha. 150 hArItaH 564 pitA. 517 kAtyA. 130 31 manuH 268 kAtyA. 130 PE " 39 " vyAsaH 345 v 13 23 " 33 " zunI. 65, " " - 189 * anyonyasaGghavAdeSu kAlyA. 110 anyonyasyAtithizcAstu bhA. 433 anvayavyatirekAbhyAM prajA. 420 anvAhitaM hRtaM nyastaM nAradaH 409 *anvAhitahutanyasta *apaNazcedvivAdaH syAt yAjJa. 539 * apatracihnayuktaM yat nAradaH 354 apadizya ca yo deza 205 * apadizya yamuddezya * apadizyAdiyoga yaH apadizyApadeze ca *apadizyApadezya ca apadizyAbhiyoga va * apanyAyapravRttaM tu aparatrAgate kAle " " bRha. 205 manuH 193 dr "" bRha. 205 kAtyA. 59 hArItaH 185
Page #702
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam " " aparAdhaM. parijJAya nAradaH 590 *apravRttau prAyazcittI gautamaH 568 | *abhiyuktaM ca vAnyena yAjJa. 197 aparAdhAnurUpaM ca viSNuH 571; aprasiddha nirAbAdhaM kAtyA. 155 abhiyuktaM tathAnyena , " . ___ bhA. 573 aprasiddhaM puradviSTaM bRha. 121 *abhiyuktaM tu yatnena kAtyA. 515 aparAdhAnurUpaM tu bRha. 98,544 aprasiddha viruddhaM yat kAtyA. 178 *abhiyuktaM na cAnyena yAjJa. 197 *aparAdhAnurUpazca bRha. 98 aprasiddha sadoSaM ca bRha. 148 abhiyuktaM prayatnena kAtyA. 515 *aparAdhAnurUpeNa * " " kAtyA. 155 *abhiyuktaM prayuktena , " aprAptavyavahArazca nAradaH 119 abhiyuktaH pramItazcet bRha. 367 pitA. 462 aprAptavyavahArazcet , 56. *abhiyuktaH sabhAtazcet , *aparAdhAnurodhazca bRha. 98 aprAptasyAbhimarza tu bhA. pa.12 abhiyuktazca divyaM viSNuH 443 aparAdheSu cAnyeSu viSNuH 571 *aprApya Agamo yatra kAtyA. 337 abhiyuktazcAvaruddhazca kAtyA. 128 aparAdheSu niyataM kAtyA. 594 | aprItasya guNairbhartuH vArA. 486 *abhiyuktastatazcaikaM pitA. 524 *aparAdheSu niyamaM , , *apsu pravizya taM daNDaM manuH 581 abhiyuktastatazcaivaM , aparAhe na madhyAhne nAradaH 509 apsu pravezane yasya kAtyA. 503 *abhiyuktastatastvakaM . *aparebhyastathA'nye'pi vyAsaH 235 apsu pravezya taM daNDaM manuH 581 abhiyuktastathA'nyena nAradaH 119 apazyataH prabhoH kArya mAso. 66 apsu pravezya taddaNDaM " " * . " " yAjJa. 197 apazyatA kAryavazAt yAjJa. 39; apsu pravezya puruSaM bRha. 503 *abhiyuktastayorekaM pitA. 524 apu. 65 'apsu bhUmivadityAhuH manuH 268 *abhiyuktastayozcaikaM , . , . . *apazyatA hyarthavazAt yAjJa. 39 apsu maithunasaMyoge ca gItamaH 240 *Abhayuktastu nyAyena nAradaH 119 apaskaro'tha vasanaM bhA. pa.13 *abandhalagnakaM caiva vyAsaH 377 *abhiyuktasya dAtavyaM kAtyA. 457 apahAryoM dhanI jJeyaH ani. 470 *abAdhatyAgamAtreNa kAtyA. 172 AbhiyuktAya dAtavyaM , , *apahave'dhamarNasya manuH 212 abjeSu caiva ratneSu manuH 268 pitA. 462,510 apAzrayavadbhizca kau. 551 abdamAsatadohA vyAsaH 376 abhiyuktAzca ye tatra ani. 65 api caitatpurA rAjan bhA. 2 *abdamAsatadardhAho abhiyuktena vai bhAvyaM nAradaH 221 api bhrAtA suto'ryo yAjJa.584 abravIca tadA rAmaM vArA. 487 abhiyukto na pratyabhi ko. 190 *api bhrAtA sato vApi ,. , abravIlakSmaNa sItA , 486 *abhiyukto'pragalbhatvAt bRha. 148 *api zAgamo bhogaH nAradaH 406 abrAhmaNAnnRpaH samyak smRtya. 442 *abhiyukto'bhiyuktasya kAtyA.174 api zUdrAH gautamaH 238 *abruvaMstu naraH sAkSyaM yAjJa. 286 abhiyukto'bhiyoktAraM ,, 206 api ha sma tena pathA vedAH pa.9 abruvanvibruvan vA'pi manuH 34; abhiyukto'bhiyogasya kAtyA.174; apRSTasatyavacane kAtyA. 341 nAradaH 46 . nAradaH 221 apRSTAH satyavacane bRha. 328 abruvan hi naraH sAkSyaM yAjJa. 286 abhiyoktA cet pratyuktaH kau.190 apyAdhau paridAne kau. pa.18 abhakSyabhakSaNe caiva kAtyA. 130 abhiyoktA daNDaM datvA , " .. -aprakAzAtsAkSiyuktaM vyAsaH 375 *abhAvayan dama dApyaH vyAsaH 345 *abhiyoktA dizeddezaM manuH 212 *aprakAzAtsAkSiyuta " " *abhAvayan dhanaM dApyaH " " abhiyoktA dizeddezya , ,, *aprakAzotsAdhiyuktaM " " abhAve ta kaTAhasya pitA. 522 nAradaH 221 apragalbhajaDonmatta bRha. 122 abhAve bIjino mAtA nAradaH 562 abhiyoktA na ced manuH 196 *.. ,.,. kAtyA. 15 abhAve zAstradRSTasya kAtyA. 104 'abhiyoktA'pragalbhatvA+ bRha. 148; apragalbhabhayAtAnAM bRha. 36 *abhikhyAyAtmano vaMzyA yAjJa. 350 *abhiyoktAbhiyuktAnAM nAradaH 454 apragalbheNa ca striyA zunI. 380 | abhinaM tatpradAtavyaM nAradaH 507 abhiyoktA vadetpUrvam kAtyA. 124 apraNIto hi mAtsya ko. 573 / -abhibhUrahamAgamaM vedAH pa.2 abhiyoktA vartayet viSNuH 443 aprativAdyenaM bhrAtRvyo vedAH 23 *abhimatagaNasaMpannaH viSNuH 244 abhiyoktA ziraHsthAne nAradaH 453; apratividdhasyAtyayaH ko. 527 *abhimantritAmbhaH pravizet ,, 498 pitA. 462 apratyakSaM ca yadbhuktaM nAradaH 409 abhimanyAsya karayoH , 486 *abhiyoktA ziraHsthAyI , , apratyakSaM tayo va zunI. 236 abhimAnAcca lobhAcca zunI. 347 *abhiyoktA zirovartI nAradaH 453 - apratyayodayazcAsya bRha. 53 / abhiyAti parAn rAjA nAradaH 588 abhiyoktuniSpAta kau. 190 apravRttaM kRtaM yatra kAtyA. 104 | abhiyuktaM ca nAnyena yAjJa. 197 abhiyoktrabhiyuktAnAM kAtyA. 368 . ... + vacanAdau 2,3 ityAdyaGkaH ekasminpatre vcnsNkhyaabodhkH|
Page #703
--------------------------------------------------------------------------
________________ zlokArdhAnukramaNikA *abhiyogaH sa vijJeyaH nAradaH 16 / abhyukSya paJcagavyena bRha. 523; | *arjunastilako'zokaH nAradaH 474: *abhiyogamanirNIya yAjJa. 195 pitA. 524 | artha cApaDate vAdI , 222, abhiyogamanistIrya , abhrAteva puMsa eti vedAH 20 *abhiyogastu vijJeyaH nAradaH 16 amatsarA vizaH kAryAH mAso. 66 *arthakAlabalApekSaM ....." *abhiyogAnupUrveNa bRha. 122 amarSavazamApanno vArA. 486 *arthakAlabalApekSaiH abhiyogAnurUpeNa , 122,209 *amAtyaH prAvivAko manuH 546 arthakramaH saMbandhaH kau.pa.18 *abhiyogAnusAreNa kAtyA. 127 amAtyarakSA praNidhI bhA. pa.12 *arthakriyA kriyAbhedaiH bRha, 324 abhiyogAbhiyuktAnAM nAradaH 454 amAtyAH prAvivAko , , | arthajJAH sAkSyamarhanti manuH 251 *abhiyoge ca sAkSe ca yAjJa. 199 *amitrAn bahuzaH pazyet nAradaH 315 | *arthataH zabdatazcApi kAtyA. 174 *abhiyoge ca sAkSye ca , " amitrAn bhUyazaH pazyet ,, , arthataH zabdato vA'pi ,, abhiyoge ca sAkSye vA, *amitrAn bhUyasaH pazyet ,, , | *arthato'pi bhavetsAkSI. bRha. 325 abhiyoge tathA sAkSye " " amumarthaM ca patrasthaM , 492 | arthadaNDavadhAvuktI.. *abhiyoge'thavA sAkSye " " *amUtrAn bhUyazaH pazyet , *abhiyoge'tha sAkSye ca , amRtaM vai hiraNya vedAH pa.6 arthanAzastathA rogo smRtya. 347 *abhiyoge'tha sAkSye vA ,, amRtaM ve hiraNyam " " arthapadAkSarANA , kau. pa.18: *abhiyoge na ced manuH 196 amRtaM suvargoM lokaH " " arthavaddharmasaMyukta saMgraha. 157 abhiyogeSu sarveSu nAradaH 441 amRta evaM suvarga , " arthavanto yataH santo kAlyA. 595 abhiyogo dvidhA jJeyaH mAso. 19 *ayathoktaM adattaM tu bRha. 457 arthazAstrAttu balavat yAjJa. . 82 abhilekhyAtmano vaMzyAn yAjJa. 349, *ayathoktaM pradattaM ca nAradaH 514, *arthazAstrArthamutsRjya nAradaH 90 abhivandya ca gurvAdIn bRha. 49 bRha. 457; kAtyA. 461 arthazAstroktamutsRjya ". ". *abhizaMsyAya dAtavyaM kAtyA 457 ayathoktaM pradattaM tu bRha. 457 *arthasiddhiparo vAdI, bRha. 150 abhizasta tathA stenaM ani. 469 | *ayathoktaM prayuktaM tu kAtyA. 461 arthasya kAle dAnaM ca bhA. pa.13 abhizastamapi hyeSAM bhA. 573 ayathoktapradattaM ca " " *arthasyopari kartavyaM kAtyA. 338 *abhizastastayozcaikaM pitA. 524 ayathoktapradattaM tu " " arthasyopari vaktavyaM , , abhizastAH paraizcApi nAradaH 454 *ayathoktapradAtustu , " arthA'narthAvubhau budhvA manuH 110 abhizApe samuttIrNe. kAtyA. 368; ayathoktaprayuktaM tu nAradaH 514 arthAnurUpAH zapathAH vyAsaH . zunI. 379 ayazo mahadApnoti manuH 576; 106, 235 abhihitaguNasaMpannaH viSNuH 244 vRddhahA. pa. 11 arthAn kAGkSantu . bhA. 432 *abhIkSNaM codyamAno'pi nAradaH 427 ayastaptaM tu pANibhyAM hArItaH 498 arthAntarApadezena . vRzAtA. 189 abhIkSNaM caudyamAno yaH " " ayAjyasya bhavedRtvik bhA. 433 *arthAntaropadezena " " *abhIkSNaM dezyamAno'pi " " ayuktaM tatra yo brUyAt kAtyA. 173 arthApakarSaNaM daNDaH bRha. 165 *abhIkSNaM dezyamAno yaH " *ayuktadezopacayaH arthApakarSaNaM dAnam ,. " " *abhIkSNaM vedyamAno yaH " " ayuktadezopanayaH -abhaktirAgamo mogho saMgraha. 424 ayo hanti yadAzmAnaM bhA. 573 arthArthI cAnyaviSaye nAradaH 405 abhUtamapyabhihitaM nAradaH 95 arakSiturvA kSeptuoM ko. 70 arthArthI pIDito vA'pi vyAsaH 155 abhUtAnAM ca bharaNaM bhA. pa.13 araNye nirjane rAtrA nAradaH219, arthA vai vAci niyatA nAradaH 320 abhogyA varisUrastu , 433 *arthAhitaM kRtaM nyastaM , 409. *abhyagracihno vijJeyo nAradaH 425 *araNye vijane rAtrI *arthikriyAM kriyAbhedeH bRha. 324 *abhyantaraNanikSepa kAtyA. 332 arAjake hi loke'smin manuH 574 - arthitaH pUrayeddhInaM zunI. 157 *abhyantaraNanikSepe arimadhyasthamitrANAM bhA. pa.13 *arthitve'rthasya saMbandhAt nAradaH 161 *abhyantarazca nikSepe arirmitra udAsIna *arthinazca kriyAbhedaiH bRha. 3.24 *abhyantarastu nikSepe aAdi pazcAdaGgAnAM pitA. 467 arthinazca vacaH kArya ., 120 *abhyantarasthanikSepe arcayitvA tu taM devaM nAradaH 513 arthinA kathitaM rAjJe zunI. 157 *abhyantareNa nikSepe arcayettu dharTa pUrva , 475 arthinA ca kriyAbhedaiH bRha. 324 *abhyantare tu nikSepe , *arjunaM tindukaM sAraM , arthinA prahitaH sAkSI kAtyA. 332 abhyarcya devatAM snApya nAradaH 513 | *arjunaM tindukIsAraM , , arthinA'bhihito yo'rthaH bRha. 166 " 208 " , hArItaH 185
Page #704
--------------------------------------------------------------------------
________________ *ArthinAmihito yo'rthaH nAradaH 164 kAtyA. 176 *arthinAbhyarthito yastu kAtyA. 428 *arthinAmupapannAnAM bhA. 69 arthinApannAnAM " "" * arthinA likhito yo'rthaH nAradaH 164 kAtyA. 176 * arthinA likhito hyarthaH nAradaH 164 ani lekhito yo'rthaH nAradaH 164; bRha. 166; kAtyA. 176 *arvinA seniyuktastu nAradaH 116 arthinA saMniyukto vA nAradaH 116; kAtyA. 130 *arthinA saMprayuktI vA nAradaH 116 * arthinA svayamAnIte kAtyA. 330 ani svayamAnIto *arthiga svayamAhUtaH arthinA svArthasiddhapartha arthavArthito yatra *arthavArthito yastu *arthipratyarthinirdiSTaM arthipratyarthinirdiSTeH arthipratyarthinorvAkyaM bRha. 424; 33 "" kAtyA. 331 *marthipratyarthinorvA'pi kAtyA. 226; bRha. 325 arthapratyarthino sabhyAn vyAsaH 64 arthipratyarthivacanaM bRha. 324 * arthipratyarthivacane " 33 arthI pratyarthipratyakSaM arthI yatra na vidyeta ardhI patra vipana *arthI yatra viSaNNaH "" "" "" saMgraha 380 "" 23 arthipratyarthivAkyAni mAso, 236 "" kAtyA. 368 arthipratyarthisAnidhyAt kAlyA. 338 arthipratyarthisAnnidhye arthizravamagUDhArtham hArItaH 185 *arthizravyamagUDhArtham "" 33 * arthizrAvyamagUDhArtham 13 93 * arthI cArthasya saMbandhAt nAradaH 161 arthI tu prArthayana kAla ava tu tAvat *arthI tu svArthasaMdehAt atha tRtIyapAde tu " "" "" "" "" 428 " 33 33 161, 217 zunI. 236 vyAsaH 346 kAtyA. 334 " 141 161 "" vyavahArakANDam " "" *arthI vizodhayettAvat nAradaH 141 * cApavAdI 222 arthe sarve samArambhAH bhA. pa. 10 a sAdhAraNe'pyeko nAradaH 143 ayuktaM hi yadA vAkye 220 * aktAH sAkSyamarhanti manuH 251 ardhanyUnaH kau. 527 ardhamASakaH mASakaH 526 ardhasyArdhe tu salilaM pitA. 463 arvAka caturdazAdaho yAjJa. 512 *arhatA sogatAdInAM kAlyA. 61 alaM dhArayituM zaktAH nAradaH 319 adhAravita sarve avArayita sarve alabdharNe te lekhye kAvA. 369 alabdhalAbho labdhasya bhA. pa. 13 alipijJa RNI yaH syAt yAjJa. 353; nAradaH 357; vyAsaH 376 *alipijJa RNI yastu yAjJa. 353 *alipijJo RNI yaH nAradaH 357; vyAsaH 376 22 "" kAtyA. 58 "" " "" * anubdhadhanavantatha alubdhA dhanavantazca alekhyamAjJApayati zunI. 379 *alekhyasAkSika devI kAlyA 232 alekhyasAkSike devIM *asA devI alobha satyasandhaM ca mAso. 66 alonAkSayA lokA bhA. 433 alpaM vA bahukAlaM vA kAlyA. 170 * alpaM vA bahu vA kAlaM * alpacauryAdizaGkAyAM alpacauryAbhizaGkAyAM alyadAnAnmahat alpadoSaH samo jJeyo *alpapApaH samo jJeyo * alpapAstu vijJeya *alpapApe samo jJeyo alpAkSaraM prabhUtArtha alpAkSaraH prabhUtArtho *alpAkSara nivezena alpAkSaratvasaMdigdhI alpAparAdhAtyArthI *alpArthamarthahInaM ca " dr " " pitA. pitA 463 " " " zunI. 598 pitA. 483 "" 33 33 bRha. 144 prajA. 155 bRha. 144 kAtyA. 153 nAradaH 142 bRha. 144 " 149 nAradaH 142 *alpArtha dharthahIna bRha. 149 * alpe'parAdhe devAnAM kAtyA. 515. alpeSu tu nRpazreSThaH nAradaH 450 * avacane abhyadhAvacane gautamaH 234 avacane ca doSiNaH avadhiyAgamAtreNa kAtyA. 172; 33 19 vyAsaH 186; bRha. 206 vyAsaH 186 *avayayogamA * avadhyasya vadhe yAvAn manuH 582 * avadhyAnbrAhmaNAn AhuH yamaH 596 avadhyAnbrAhmaNAnprAdduH avadhyA brAhmaNA gAvo smRtya . 597 avayo vai brAhmaNaH baudha. 570 " 23 2 avamardaH pratIpAtaH bhA. pa. 13 * avarAH sAkSiNo jJeyA. yAjJaH 282 * avarebhyastathA'nye'pi vyAsaH 235 avarodhAdbandhanena zunI. 598. avarge vargakaraNaM kau. pa. 19 avalambI ca kartavya pitA 482 *avalambIta kartavyo avadeva devAttu avazyaM tena vaktavyaM 33 kAtyA. 594. vyAsaH 377 nAradaH 141 39 33 * avaSTabdhasyottara avaSTabdhasyorAraNa * avaSTambhAdiyuktAnAM pitA 462 avaSTambhAbhiyuktasya kAlyA. 516 avaSTambhAbhiyuktAnAM pitA 462 * avasthitaM samutkRtya nAradaH 318 avahAryau bhavetA to manuH 386 avAkzirasamutkSipya nAradaH 318 avAkzirAstamasyandhe manuH 265 avAnarakamabhyeti 254 avApyasAraM saMdigdha bRha. 170 * avAJchitaM samutkRtya nAradaH 318 * avAptavyavahArazca avicchedena yabhukta 119 bRha. 413 manuH 435 avindastatvataH satya aviziSTaliGga kau. pa. 18 avizuddhAgamo bhogaH yAjJaH 401; avIcinarake kalpe nArada: 406 3.18; kAtyA. 337 " avIcinarake kalye * avIcinarake varSa *avRttau avRttI prAvadhitI 31 99 gautamaH 568 "
Page #705
--------------------------------------------------------------------------
________________ zlokArdhAnukramaNikA avekSeran dhaTatulAM nAradaH 476 - *abhratArthamadRSTArthaM nAradaH 359 | aSTAbhirmaNDalaireva : pitA. 495 avaiSNavaM vikarmasthaM vRddhahA. pa.11 *azrutArthamabhUtArtha aSTAbhizca guNairyuktaM bhA. 27 avyayAzcAdayo ko. pa.17 azvatthapatrAbhAve tu aSTAzItiaurasarSapA kau. 526 avyavasthitamaryAdaM pitA. 464 *azvamedhasahasraM ca viSNuH 246 aSTA paramANavA , 527 avyAkhyAgamyamityetat nAradaH162; nAradaH 317 aSTI yavamadhyAH , bRha. 166; prajA. 184 azvamedhasahasraM tu viSNuH 246 asaMkareNa vaktavye ani. 157 *avyAkhyAgamyamityevam nAradaH 162 nAradaH 317 asaMgo rudratanayo bhA. 2 avyApakaM vyastapadaM kAtyA. 178 *azvamedhasahasrANi viSNuH 246; asaMtuSTasya kartavyaM kAtyA. 61; avyApyasAraM saMdigdhaM bRha. 170 nAradaH 317 pitA. 62 *avyAhRtaM lekhabhogaM , 410 azvamedhasahasrAttu , 317 asaMdigdhamagUDhArtha . zunI. 379 avyAhataM lekhyabhogaM , ,, azvamedhasahasrAddhi viSNuH 246 *asaMpaGktyA hyasaMyAjyA manuH 581 *avyAhataM lekhyabhogyaM , , .. nAradaH 317 asaMpratipattau tu kau. 248 avyAhatA tripuruSI azvamedhAdibhiH puNyaM zunI. 598 asaMbaddhakRtazcaiva manuH 552; kAtyA. 416 azvavatsarvayAneSu manuH 267 . yAjJa. 557 * avyAhato lekhabhogau bRha. 410 azvI rathI surUpa vedAH pa.2 *asaMbaddhapadavyApi kAtyA. 177 azaktAlasarogAte , 415 aSTakaM kAkiNInAM tu purANaM 535; *asaMbandhakRtazcaiva manuH 552; azaktito na doSaH kAtyA. 102 caraka. " yAjJa. 557 azakya Agamo yatra , 337 , aSTakaM trasareNUnAM asaMbhAvyamasAdhyaM ca bRha. 149 *azakyastvAgamo yatra , , aSTapAnakanayanaH . bhA. *asaMbhAvyamasAdhyaM taM . , azakyo nirNayo hyatra kAtyA. 61 * aSTabhirmaNDalairevaM nAradaH 489 *asaMbhAvyamasAdhyaM tat , vyAsaH 64 aSTabhirmaNDalereva " " *asaMbhAvyamasAdhyaM tu..", azakyo nirNayo hyanyai ,, aSTabhistairbhavet jyeSThaM ,, .535 asaMbhASyazca kartavyaH nAradaH 590 *azakyo nirNayo hyeSu , *aSTamaM phAla ityuktaM bRha. 455 *asaMbhASyastu kartavyaH / azAsanAttu pApAnAM kAtyA. 593 aSTamaM phAlamityuktaM , asaMbhASye deze sAkSi ko. 190 azAstrokteSu cAnyeSu nAradaH 586 pitA. 462 *asaMbhASye sAkSibhiryo manuH 194 azAstrokteSu mArgeSu smRtya. 597 *aSTamaM maNDalaM gatvA nAradaH 492 asaMbhASye sAkSibhizca " " Azirastasya dAtavyaM pitA. 463 pitA. 497 *asaMbhojyA asaMyAjyA ". " azirAMsi ca divyAni nAradaH 454 *aSTamAdvatsarAtsiAddham nAradaH 300 *asaMbhojyAstvasaMyAjyA . ". " *AzirAMsyapi divyAni , , *aSTamAdvatsarAtsiddhiH ,, ,, asaMbhojyA hyasaMyAjyA..."." azirAH puruSaH kAryo ,,590; *aSTamuSTi bhavet kiMcit varApu. 535 asaMbhrAntaH zanergacchet nAradaH 492 . smRtya. 597 aSTamuSTirbhavet kuJciH / , *asaMbhrAntaH sa taigecchet "." *azItezca vinAze tu kAtyA. 458 aSTAGgulaM bhaveddIrgha .. bRha.522 *asaMmatamatejuSTaM 549 *azItezcaiva nAze ca aSTAgulA dhanuH ko.527 asaMmatamaterdaSTaM . *azItestu vinAze tu , , aSTAGgo'STAdazapadaH nAradaH 12 asaMmohAya mAnA. bhA. pra.9 azItestu vinAze vai aSTAdazaM samAdiSTaM mAso. 19 *asaMyataM cAsrahInaM pitA. 496 *azAtastu vimAna va " " aSTAdaza kriyAbhedAt kAtyA. 18 asaMrakSyamANAH prajA vedAH-566 azucirbrahmakUTo . bhA. 432,434 *aSTAdazapadAbhijJaM nAradaH 43 *asaktAlasarogAta bRha. 4150 azuddhaM daNDayitvA tu pitA. 484 aSTAdazapadAbhijJaH asacchAstrAdhigantRNAM kAtyA.61azuddhazcenmama kare , 524 aSTAdazapado vAdo bRha. 120 asatkRtya ca tahekhya prajAH kSaNa : azuddho daNDabhAk viSNuH 537 aSTAdazasu mArgeSu manuH 30,71 asatyaM nirNaye sAkSi bRha-143 azRNvatAM caturviza kI. 250 aSTAnAM trasareNUnAM purANaM 535 asatyAH satyasaMkAMzAH nAradaH, 16 *azeSataH sthAvarANAM nAradaH 403 aSTAnAM paramANUnAM , , pitA.105 azeSamAnuSAbhAve ani. 236 aSTAnAM mantriNAM madhye bhA. , 27 *asatyAH satyasadRzaH bRha- 8. azodhayitvA pakSaM ye zunI. 65 aSTApRDaM hiraNyaM vedAH pa.6 asatyAH satyasadRzAH *AzrihInaM samaM kuryAt pitA. 496 aSTApUDhiraNyaM asatsaMsargataH zaGkA mAso. 19 *azrihInaM samaM kRtvA , " aSTAbhirmaNDalarevaM nAradaH 493 asatsaditi yaH pakSaH kAtyA.105 " " "
Page #706
--------------------------------------------------------------------------
________________ 10 asabhyAH sabhyasaMkAzAH nAradaH 96 Apa. 569 *asamavetAH pRSTAH gotamaH 138 asamApato nAzyaH asamIkSya praNItastu manuH 575 *asamyak bhAvitaH kAryoM kAtyA. 373 *asahAyena mUDena manuH 575 *asAkSikaM ca yad dRSTaM nAradaH 549 asAkSikaM tu yad dRSTaM * asAkSika sAkSimaca asAkSikamanAtha vA asAkSike cirakRte asAkSikeSu tvartheSu manu 435 asAkSike hate viheH yAjJa. 87 * asAkSiko'pi sAkSitle nAradaH 312 *asAkSiNaH sarvasAkSye yAjJa. 284 * asAkSiNastu te jJeyAH nAradaH 303 *asAkSiNastu te dRSTAH *asAkSiNastu duSTatvA asAkSiNaste duSTatvAt * asAkSiNaste doSatvA bRha. 428 asAkSiNaste vacanAn 302 *asAkSino' ye proktAH 311 * asAkSiNo'pi yeoktAH" asAkSiNo ye nirdiSTA asAkSipraNihite divyam zaMkhali. 33 33 "3 356 bhA. 69 39 33 "" "" 39 "" w 39 = = = = = " " 444 asAkSipraNihite puruSaH zaMkhAli 444 * asAkSipratyayAthAnye nAradaH 425 *asAkSipratyayAstulye asAkSipratyayAstvanye * asAkSipratyayA dhanye asAkSipratyayA hote asAkSimatsAkSimacca asAkSivyavahAreSu * asAkSI vyavahAreSu *asAdhyapi ca nirdiSTaH * asAdhyapi ca sAkSitve *asAsyapi vinirdiSTa *asAdhyapi hi nirdiSTa asAkSyapi hi zAstreSu asAdhyapi hi zAstre'smin * asAkSyapi hi sAkSitve 312 *asAkSyapi hi sAkSyeSu 301 * asAdhyeko'pi sAkSitve 315 asAdhayan damaM dApyaH vyAsaH 342 * asAdhayansAdhayanvA saMgraha. 545 , " " "" "" dr " " " " 356 "" d. w 39 bRhadya. 469 nAradaH 301 39 " " OM "" "" "" 312 301 " vyavahArakANDam asAdhayansAdhayitvA saMgraha 545 *asAdhyaM vA viruddhaM ca kAtyA. 155 asAdhyaM vA viruddhaM vA bRha. 1486 kAtyA. 155 kAtyA. 178 asArAmeti tattena *asAramiti tatvena asipatravanApAta * asibhighAtayiSyanti asibhiH zAtayiSyanti asirvizasano dharma " bhA. 2 kAtyA. 460 595 460 bRha. 413 " * astavyastapadavyApi kAtyA. 172 *asti sAkSityamasmAkaM bRha. 324 astIti na ca miSye punI. 126 * aspRzyadhanadAsAnAM aspRzyadhUrtadAsAnAM aspRzyAdhamadAsAnAM *asmaraNaM sAkSiNAM ca asmAraNaM sAkSiNAM ca *asmArte tvAgamAbhAvAt kAtyA. 416. asmArte'nugamAbhAvAt nAradaH 407; kAtyAM. 416 * asmA likhitAbhAve nAradaH 407 * asmin gate dvitIyo'pi pitA 505 asminnarthAntare pUrva asminnarthe mamAnena asvikRta asmai dattaM mayA sArdhaM asya pravartanAt caiva asyAH parSada IzAnaH bhA. pa.18 vedAH pa. 4 asyAH sarvasyAH saMsado vedAH 22 asyAyamAdyaH zlokaH 6 asyaitadevamevaitat *atrahInaM tathA kRtvA nAradaH pa. 15 prajA. 184 pitA. 496 asrahInaM samaM kRtvA *atihIna samaM kRtvA asvatantra kRtaM caiva prajA. 156 * asvatantraH sa tu gRhI nAradaH 561 asvatantraH smRtaH ziSya, asvatantrakRtaM kAryaM kAtyA. 563 *asvatantrakRtaH siddhiM asvatantrakRtazcaiva asvatantrakRtAH siddhiM kAtyA. 563 asvatantrajaDonmatta .. " " prajA. 156 172 * asvatantra sutadArANAM 563 asvatantrAH pitRma zaMkhali. 550 asvatantrAH prajAH nAradaH 561 "" 33 337 nAradaH 310 ," "" "" 39 " prajA. 184 hArItaH 185 kI. pa. 19 kAlyA. 178 33 dr wr 13 "" "" asvatantrAH striyaH putrA nAradaH 156 * asvatantrAH striyaH ziSyAH ". *asvatantrAH striyaH sarvAH * asvatantrAH smRtAH ziSyAH,, asvatantropacA smRtya 379 asvargyaM ca paratrApi manuH 576 asvargyA lokanAzAya kAlyA. 103 asvasthamatstonmattArta kAlyA. 126 asvAdhyAyaparo loke bhA. 434 asvAmikaM svAmikaM vA zunI. 423 * asvAminA ca yaduktaM bRha. 414 asvAminA tu yadbhuktaM * asvAmivikrayaM dAnaM asvamivikrayaH asvAmivikrayacaiva asvAmivikraye tu hI nAradaH " "" pitA. 132 kau. 8 mAso. 19 15 * ahaMpUrvikayA jAtA ahaMpUrvikayA tAba bRha. 121 "" "" " pUrvikA yAtA ahaM mUkena saMzapto ahaM vadAmi tvaM ahamuddezato vacmi ahatha rAtritha ubhe bhA. 69 ahazcApi tathA saMdhye ahiMsA'sAdhuhiMseti ahiMsaivAsAdhuhiMsA ahInakamacica aherikha hi dharmasya ahorAtraM tu tatSaSTaghA vidha. 535 ahorAtroSite snAte nAradaH 475 * AkAraM chAdyamAno'pi bArA. 197 AkArakasya sarvatra kAtyA. 128 AkAraNe rakSaNe ca bRha. 55 AkArazchAdyamAno'pi vArA. 197 AkAreGgitaceSTAbhiH kAtyA. 206 * AkAralyA manuH 192 " "" kunI. 157 vedAH 5.4 bR. 455 pitA. 462 pitA 468 nAradaH 477 vArA. 487 bhA. pa.10 zunI. 598 kAtyA. 369 33 " AkArairiGgitairgatyA AkulaM ca kriyAdAnaM nAradaH 142 * AkulaM tu bhavellekhyaM AkSiptacaturaMzastu AgataM prAGmukhaM kRtvA * Agatazca zaragrAhI 39 " smRtya 12 pitA. 505 nArada: 502; pitA. 505 Agatastu zaragrAhI nAradaH 502
Page #707
--------------------------------------------------------------------------
________________ " " zlokArdhAnukramaNikA 11 Agatastu zaramAhI pitA. 505 | *AgneyaM maNDalaM cAyaM pitA. 495 | AtmazuddhiparANAM ca nAradaH 454; AgatAnAM vivadatAm bRha. 120 Agneya maNDalaM tvAcaM " " pitA. 463 AgamaH kAraNaM tatra manuH 388 A caturdazakAdahro kAtyA. 441 kAtyA. 457 nAradaH 406 * ,, _ yAjJa. 512 AtmazaddhividhAne ca " " *AgamaH kAladairghyaM ca vyAsaH 420 *A caturdazamAdaho " AtmA dezazca kAlazca bhA. pa.12 AgamaH paribhogazca kAtyA. 155 *A caturdazikAdaho " " AtmAnaM ghAtayedyastu aGgirAH 594 AgamaH prathama kAryoM nAradaH 89 *A ca saMvatsarAtsiddhim nAradaH 300 AtmAnaM purataH kRtvA bhA. 27,69 *AgamaH prathamaH kAryoM , , AcArakaraNe divye bRha. 205 AtmAnaM lekhayetpatre nAradaH 525 AgamakrayadAnAdau saMgraha. 423 *AcArakaraNe'nena , 206 AtmArthe kiM na kuryAtsa , 320 *AgamavarjitaM doSaM nAradaH 142 AcAradravyadAneSTa kAtyA. 172 Atmaiva hyAtmanaH sAkSI manuH 262 Agamazca purANAnAM bhA. pa.14 *AcAreNApi sanno'pi kAtyA. 176 AtyAyake ca gautamaH 159 Agamastu kRto yena, yAjJa.399 'AcAreNAvasanno'pi bRha. 169; AtharvaNaM vedam bhA. 433 __ hArItaH 420 kAtyA. 176 AdadAnastu tallobhAt manuH 581 Agamastu bhavenmUlaM " AcArya RtviksnAtako Apa. 569 AdadAnasya vijayaM bhA. 26 AgamasyAvizuddhatvaM nAradaH 406 AcAryasya piturmAtuH kAtyA. 593 AdAnaM prApya tasyAM tu ani. 423 *AgamAnAM vivadatAm bRha. 120 *A janmatazcA maraNAt bRha. 328 AdAnaM prApya tasyAstu kAtyA. 416 AgamAnugarma kRtvA bhA. 573 A janmanazcA maraNAt ,, AdAnakAlAdArabhya , *Agame kayadAnAdau saMgraha. 423 AjJA tejaH pArthivAnAM nAradaH 587 prajA. 419 *Agamena tu zaddhena nAradaH 406 *AjJA prajJApana patraM vasiSThaH 348 *AdAne vA vizuddhe vA hArIta. 564 *Agamena pramANena " " *AjJAprajJApanApatra AdAne vA visarga vA " " *Agamena vinA pUrva , 407 'AjJAprajJApanApatre " , AdAveva hi tacchAstra bhA. pa.14 *Agamena vinA bhuktiH pitA. 419 AjJAlaGghanakartAraH nAradaH *AdityacandrAvanalo pitA. 468 Agamena vizuddhena yAjJa. 401, *AjJA lekhaH paTTakaH *AdityacandrAvanilA nAradaH 477 nAradaH 406 AjJAlekhye paTTake AdityacandrAvanilo pitA. 468; AgamenApi zuddhena bRha. 413 *AjJAyAM cAvatiSTheta nAradaH 477 Agame'pi balaM naiva yAjJa. 397 *AjJAyAM cAsya tiSTheta , , *AdityamaSTamaM caiva pitA. 495 *Agame'pi bale neva." " AjJollaGghanakatAraH , 113 __ AdityAbhimukha kRtvA nAradaH 513 '*Agame'bhyadhiko bhogAt ,, ,, Ajyena haviSA caiva pitA. 467 *AdityAbhimukhastiSThan , 490 Agame varjitaM doSaM nAradaH 142 *Ajyena haviSA vAjya , , AdityAbhimukho bhUtvA ," *Agamo'tyadhiko bhogAt yAjJa.397 ADhakastu catuHprasthaiH ani. 534 Adityo bhagavAnvAyuH vArA. 487 *Agamo dIrghakAlazca nAradaH 406; ADhakasya pAdonaH ko. 526 Adau tu kAraNaM dAnaM nAradaH 409; kAtyA. 416 ADhakaistaizcaturbhizca ani. 534 kAtyA. 417 *Agamo dIrghakAlazca vyAsaH 420 ADhakaistaizcaturbhistu , , . *AdyAdaSTamabhAgAdya kAtyA. 102 *Agamo'pi balaM naiva yAjJa. 397 ADhyasya nikaTasthasya bRha. 367 *AdyAdahro'STabhAgAdha , , *Agamo'pyadhiko bhukti ," A tRtIyAttathA vaSot nAradaH 300% *Adye tu daNDaH pAdaH smRtya. 597 *Agamo'pyadhiko bhogAt, " hArItaH 343. Aye tu daNDapAdaH , *Agamo balavAnnaiva , ,, AtmanaH kAmakAraNa nAradaH 513 *AdharIyaM tadvijAnIyAt kAtyA.176 *Agamo'bhyadhiko bhukteH, " AtmanaH pratirUpaM tu mAso. 66 Adharya kAryavazAda yatra viSNuH212 Agamo'bhyadhiko bhogAt , , Atmanazca prajAyAzca zunI. 598 AdharyaM tadvijAnIyAt kAtyA.176 *Agamo hyadhiko bhogAt , , *Atmanaiva likhejAtam nAradaH 299 Adharya pUrvapakSasya nAradaH 220 *Agassu ca tathAnyeSu viSNuH 571 . Atmano nigrahastyAgo bhA. pa.13 AdhAnamuparuddho vA kAtyA. 369 Agassu brAhmaNasyaiva manuH 581 *Atmanaiva likhejjAtaM nAradaH 299 AdhAnasahitaM patraM 373, *Agassu brAhmaNasyaiSa " " Atmanaiva likhejAnan " " 418 *AgAmikSudranRpati yAjJa. 349 hArItaH 343 *AdhAnasahitaM yatra , 373 AgAminRpasAmanta vyAsaH 375 AtmarakSaNamAzvAsaH bhA. pa.13 / *AdhAnasya hitaM patraM , AgAmibhadranRpati yAjJa. 349 AtmavikretRRmitraruk prajA. 343 | *AdhArya tadvijAnIyAtU,
Page #708
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDa *AdhArya kAryavazAt yasya viSNuH212 | *AmnAyAviruddhAdeza gautamaH 67 Avedayati yaH pUrva kAtyA. 123 *AdhArya pUrvapakSasya nAradaH 220 *Ayasa dvAdazapalaM bRha. 522 - *Avedayati yat pUrve , " AdhiM kRtvA tu yo dravyaM // 357 *AyasaM dvAdazapala , *Avedayati yadrAjJe yAjJa. 111 AdhiM vA sa kAma ko. 190 AyasaM lelihAnasya pitA. 523 AvedayedvivAdArthI pitA. 155; *AdhiH sImAdhikaM vasiSThaH 382 Ayasena tu pAzena , 478 prajA. 155,156 AdhiH sImA bAladhanaM manuH 387; . *AyayyaM tadvijAnIyAt kAtyA. 176 Avedya tu gRhItArthe bRha. 209 nAradaH 404 AyuH prajA dhanaM kIrtiH ani. 106 / Avedya tu nRpe kAryam kAtyA. 127 AdhiH sImA bAladhano vAsaSThaH AyudhAnyAyudhIyAnAM nAradaH 590 *Avedya pragRhItArtha , 382. ! *AyurbIjaharA rAjJAM kAtyA. 103 Avedya pragRhItArthAH / AdhipatraM caturtha ca vyAsaH 374 *AyabIjaharI rAjJA " " *AzaMkya Agamo yatra , 337 AdhipatraM caturtha tu vasiSThaH 348 AyurvIryaharA rAjJaH ." AzikSAyai praznina vedAH pa.3 *Adhizca sImA''tmadhanaM manuH 387 AyurhiraNyaM tacchata vedAH pa.7 AzIrvAdastvayA proktaH bhA. 434 AdhizvopanidhizcobhI , 386 AyuSyevendriye prati . , *Azu pravezya puruSaM bRha. 503 *AdhisImAbaladhanaM / 387 AraNyAstu svakaiH kuryuH bhRguH 55 AzrameSu dvijAtInAM. manuH 37 AdhisImopanikSepa . yAjJa. 396 ArambhAtsaMgrahaM yAvat kAtyA. 128 *AzrameSu dvijAnAntu , *AdheH sImA bAladhanaM nAradaH 404 / Arambhe prathamaM dadyAt 594 *Azritya taM majjayeyuH pitA. 505 *AdhI ta kAraNaM dAnaM , 409 *Arambhe prathamo daNDaH , , Azritya yaM nimajjanti / AdhyadhInanisRSTArtha prajA. 343 ArAdhanena bhaktasya bhA. pa.13 AzvAyujaH kArtikazca ko. 527 adhyarthamAdhilekhyaM smRtya. 378 ArAdhya tapasA devaM , pa.14 ASADhe mAsi naSTaH " " *AdhyAdayo'pi jIryeran nAradaH 405 *ArAnnarakamApnoti manuH 254 ASTamAdvatsarAtsiddhiH nAradaH 300; *AdhyAdInapi jIyenti , ArAmacchedakazcaiva pitA. 132 hArItaH 343 AdhyAdInAM nihantAraM , , *ArAmacchandasazcaiva , , AsanaM zayanaM yAnaM , 156 AdhyAdInAM vihatAraM , , ArAmodyAnakAdau tu zilpa. pa.8 *AsannasainikaH saMkhye bRha. 122 *AdhyAdInAM hi hatAraM yAjJa. 397 ArdravAsAH zucizcaiva hAratiH 498 *AsannAH sainikaH saMkhye, , AdhyAdInyapi jIryante nAradaH 405 ArSo vai zAzvato nityaM bhA. 435 *Asanne sainikaH saMkhye , " *AdhyAdInyapi jIryeyuH , , * AhetasaugatAnAM tu kAtyA. 61. Asanne sainikAH saMkhye , AnItaM tu zaraM dRSTvA , 502 A vatsarAca siddhiM ca hArItaH 343 A saMdhairbaddhamuSTistu zilpa. pa.8 *AnIte madhyame cApe - bRha. 503 *A vatsarAt tathA siddhiM nAradaH 300 A saMvatsarataH siddhiH nAradaH 300 AnIte madhyame bANe , , *A vatsarAttathA siddhiH . " *A saMvatsarAttathA -siddhiH , , *AnIte madhyame vA'so , , A vatsarAttu siddhiM ca hArItaH 343 *A saMvatsarAtsiddhiM ca , " AnRNyaM karmaNA gacchet manuH 579 A vazcittamA vo vedAH pa.2 AsaGgI muktakezazca pitA. 132 A no bhara vyaJjanaM vedAH pa.5 *AvAhanaM ca divyAnAM pitA. 469 AsamApatteH Apa. 569 AnvIkSikItrayAMvArtAnAM kau. 573 AvAhanaM ca devAnAM *AsiddhaH paramAsedham nAradaH 118 AnvIkSikyAdikuzalaH nAradaH 43 *AvAhanaM tu devAnAM AsiddhamanAsiddhameva viSNuH 107 *A paJcamAttathA siddhiM , 300 AsiddhastaM parAsedham nAradaH 118 A paJcamAttathA siddhiH " " AvAhanAdipUrva tu 119 *Asiddhastu parAsedhaM , " hArItaH 343 AvAhayettato devAn , 524 AsIdidaM tamobhUtaM nAradaH pa.15 *Apatsu brAhmaNasyaiSu manuH 581 *AvAhya ca dhaTe dharma , 465 *AsInaH prAGmukhaH kAtyA. 56 ApatribhAgahIne tu kAtyA. 459 AvAhya tu ghaTe dharma AsInaH prAGmukho " " AptadoSaM karma kau. 574 AvikSitasya kAmapre vedAH 23 Asurazcaiva vijaya bhA. pa.13 *AptAH ziSTA vibuddhA kAtyA. 331 Avizetsalile nityaM pitA. 504 AsedhakAla AsiddhaH nAradaH 118 AptAH zuddhA viziSTA *Avizedamale nityaM , , AsedhaM pathi bhaGgaM ca saMvartaH 134 AptAH sarveSu varNeSu manuH 252 *AvIcau narake kalpaM nAradaH 318 *AsedhaM pratibhaGgaM ca , Abhyantarastu nikSepe kAtyA. 332 *AvRttau prAyazcittI tu gautamaH 568 *AsedhayaMstu nA''sedhyaM kAtyA. 127 *Abhyantarastu vijJeyaH ,, , *Avedayati cedrAjJi yAjJa. 111 AsedhayaMstvanAsedhyaM Amantrya pUjayedgandhaiH bRha. 523 Avedayati cedrAjJe , , AsedhayaMstvanAsedhyA vyAsaH 134
Page #709
--------------------------------------------------------------------------
________________ zlokArdhAnukramaNikA AsedhayetAM yadi vai kAtyA. 128 *AsedhayedanAsedheH nAradaH 118, kAtyA. 127 *AsedhayedanAseyaM AsedhayedanAsedhyai *AsedhayadvivAdArtha nAradaH 116 AsedhayedvivAdArthI " " Asedhayomya Asiddha kAtyA. 127; vyAsaH134 *Asedhayogya AsedhaM kAtyA. 127 *Asedhayogya utkrAman " " *AsedhedyastvanAsedhyaM " " AseddhA tu svamAsedhaM nAradaH 118 AseddhaH phalamevA viSNuH 107 *AsedhyakAla Asiddha nAradaH 118 *AsyadhInanisRSTArtha prajA. 343 Asya vahirjAyate, vedAH pa.3 AsyaiH saptabhirudgIrNa bhA. pa.14 AhartApahAroM dvau ani. 469 AhartA bhuktiyukto kAtyA. 370, *AhartA labhate tattu viSNuH 382 kAtyA. 418 AhartA labhate tatra viSNuH 382 kAtyA. 418 *AhUrtA labhate yatra viSNuH 382; kAtyA. 418 AhartA zodhayedbhukti bRha. 413 *AhartA sAdhayedukti " " AhvAbhiyuktaH san nAradaH 408 *AhataivAbhiyuktaH syAt , , AhA yA'bhiyuktena vyAsaH 421 AhArayojanaM caiva bhA. pa.13 *AhArya varjayettoyaM pitA. 504 AhArya varjayennityaM *AitaH prapalAyI ca nAradaH 204 AhUtaprapalAyI ca " " - bRhaH 205; kAtyA. 207 AhUtavipalAyI ca nAradaH 204; bRha. 205; kAtyA. 207 *AhUtavyapalAyI ca nAradaH 204; - bRha. 205, kAtyA. 207 AhUtastvavamanyeta , 127 *AhUto yaH palAyeta nAradaH 202 *AhUto yaH palAyettu bRha. 205 *AhUto yatra nAgacche , 122 AhUto yatra nAgacche bRha. 328 / ityete zapathAH proktA nAradaH 441 Aito yadi nAgacche mAso. 136 | *, bRha. " AhUto yastu nAgacche bRha. 122, . *ityete sukarAH proktAH nAradaH,' 328 ityevaM vyavahArasya bhA. 2H AhUya yaH kRtaH sAkSI ,, 324 ityevamadhikRtya nAradaHpa.15 AhUya sAkSiNaH nAradaH 314; idaM kriyatAm kau.pa.18 kAtyA. 336 / *idaM matyA na kRtaM . viSNuH 511 AhvAnAdanupasthAnAt , 207 idaM mayA na kRtaM - iGgitAkAratatvajJa mAso. 66 idaM zreya idaM brahma bhA.pa.14 icchataH zraddadhAnasya nAradaH 513 idaM sarvartukaM proktaM nAradaH 473 icchayA vitaraH kuryAt ,, 453 | *indraM pUrve tu vinyasya pitA.. 465 *icchayA vitare kuryAt ,,, indraM pUrve tu saMsthApya -. , *icchayA'nyataraH kuryAt yAjJa.445; indraH pIto yamaH zyAmo ,, 466 nAradaH 453 *indrapItA tu saMsthApya , 465 *itarAnitaraH kuryAt ,, ,, .. indravAyU bRhaspati vedAH pa.2 itare kRtavantastu manuH 581 | *indrasthAnA'bhizastA kAtyA. 460 *itareSAM tu devAnAM pitA. 517 | indrasthAne'bhizastAnAM , " itareSAM tu varNAnAM manuH 579; *indrasthAneSu zastAnAM : uzanA 596 indrasthAne sabhAyAM vA pitA. 480 itareSAM nRpANAM tu prajA. 62 indrasya dakSiNe pArzve, 466 itareSAM varNAnAmA Apa, 569 | indrAnilayamArkANAM manuH 574 *itaro'pyatiyuktena kAtyA. 129 *indrezAnayormadhye pitA.,466 : itaro'pyabhiyuktena indro vivasvAn pUSA ,.. " *iti jAnapadAndharmAn manuH 76 indro vRtravadhenaiva bhA. pa.9 iti jJeyaM nirAbAdhaM zunI. 157 indro ha cakre tvA vedAH 21 iti tasya gRhAdvIhI vedAH pa.3 *indhanodakakASThAgni zaMkhali. 572 iti tulApratimAnaM ko, 526 indhanodakAgnikASTha ", ": iti dezamAnaM *imaM dharmavidhiM kRtsnaM pitA. 469 iti dharmasthIyaM tRtIyaM , 8 *imaM nyAyaM pravRttaM tu kAtyA. 59 iti paroktahetavaH , 190 / *imaM mantraM vidhiM kRtsnaM pitA. 469 iti zaGkitabhogairna zunI. 423 *imaM mantravidhiM kRtvA , iti saMcintya nRpatiH yAjJa. 584 imaM mantravidhiM kRtsnaM , iti saMpratipatyAkhyaM prajA. 184 | imau yunajmi te vedAH pa.4 iti sAkSyadhikAraH kau. 249 *idhuM na prakSipedvidvAn pitA. 504 itihAsAzca vedAzca bhA.pa.14 | iSurna zriya iSudhe vedAH pa.5 *itthaM tu prakSipedvidvAn pitA. 504 | #ibUMzca prakSipedvidvAn pitA 504 itthaM mAtrAGgulaM zilpa. pa.8 *iSUnna nikSipedvidvAn , itthamekottaratriMza *iSUnna prakSiped dhImAn , ityAdi kRtazrAvaNaM nAradaH 477 iSUna prakSipedvidvAn , *ityAdi salokapAlA / iSTaM syAtkratubhistena yAjJa. 583 ityAmantraNe juhoti vedAH pa.3 iSTakAbhasmapASANa pitA. 482 ityuktaH sa mahendreNa bhA. 435 __ iSTametad dvijAtInAM bhA. 433 *ityuktvA cAbhizasta nAradaH 492 | *iSTApUrtapradAnaM zaMkhali. 444 ityuktvA hastayostasya , , | iha kIrti rAjapUjAMbRha. 53 *ityete dvAdazAditya pitA. 466 - *iha kIrtimavApnoti magara ityete dvAdazAdityA , " iha cAnuttamAM kIrti manuH:16. anu. 3
Page #710
--------------------------------------------------------------------------
________________ 14 vyavahArakANDam *iha yAsyantyabhavyAsu nAradaH 318 / uktvA vaco vibru nAradaH 202; / utpattijAtisaMjJAMca kAtyA. 367, iha yAsyasi pApAsu " " hArItaH 208 *utpattijJAnasaMjJAM ca , , *iha yAsyasyabhavyAzca *uktvA vaco vibhra nAradaH 202 utpathapratipannasya bhA.573, *iha syAt tasya devatvaM , *ugradevAn samabhyarcya viSNuH 511 - zunI. 598 iha hi bhagavAn nAradaH pa.15 *ugrAndevAn abhyarcya , " utpanne'Ggirase bhA. pa.15 *ihAyAsyasyabhavyAsu , 318 'ugrAndevAnsamabhyarthe , utpannotpatsyamAnAnAM zunI. 598 ihaiva tasya devatvaM bRha. 98; *utkartI zasyaghAtI utpAtAzca nipAtAzca bhA.pa.13 nAradaH 318 *utkRtI zasyaghAtI utpAdayati yo kAtyA.127%B iLAvA~ eSo asura vedAH pa.1. utkRttI zasyaghAtI vyAsaH 134 IdRzaM siddhimApnoti kAtyA. 372 utkRSTajAtizIlAnAM kAtyA. utpAdayettu kAryANi nAradaH 113 . IdRzaH pUrvapakSastu hArItaH 184 *utkRSTajJAtizIlAnAM utsavAnAM samAjAnAM bhA. pa.13 Ipsite'nyatra vA pitA. 133 utkRSTamadhyamAbhAve saMgraha. 347 utsAhavAnalubdhazca smRtya. 65 . *IrSyAsUyAsamutthe ca nAradaH 115 utkocajIvinAM viSNuH 26 utsarjazca dama dApya nAradaH 118 IrSyAsUyAsamutthe tu " " *utkocopajIvinAM utsRSTaM yatra hInena bhRguH 150 IrSyAsUyAsamutthena uttamaM rAjalikhitaM zunI. 379 *utsraSTavyaH sAhasikaH nAradaH 590 IzaH sarvasya jagato manaH uttamaNezcedrAjA viSNu: 537 utsraSTavyAH sAhasikAH ," *IzaH sarvasya varuNo uttamarNAdhamargau ca hArItaH 374 udakaM ca pradAtavyaM pitA. 482 *IzAnastu bhavet zu pitA. 466 *uttamarNAdhamoM dvau udake prAGmukhastiSThet smRtya. 505 IzAnastu bhavedrakta uttamAdhamamadhyAnAM braha. 54 udake bahavaH prANAH bhA. pa.10 Izo daNDasya varuNo manuH 582 uttamAvaramadhyatvaM _ ko. 574 udaGmukhaHprAGmukho nAradaH 508 IzvaraH puruSaH prANaH bhA. 2 uttameSu ca sarveSu kAtyA. 232 udaGmukhAn prAGmukhA manuH 263 'IzvareNa prayatnena , 572 **uttameSu tu sarveSu kAtyA. 336 Izvaro'haM tathA koMH vedAH 566 uttameSu samasteSu udapAnaplave grAme bhA. 432, - uktaM paJcadazaM tajjJaiH mAso. 19 *uttaraM taca vijJeyaM vyAsaH 188 434 *uktakramavihInatvAt nAradaH 143 uttaraM tattu vijJeyaM hArItaH 185; | *udarastho'si bhUtAnAM pitA. 497 uktaMprakArarUpeNa saMgraha. 545 vyAsaH 188. udarastho hi bhUtAnAM , *uktazcopajIvinAM viSNuH 26 *uttaraM tatra tajjJeyaM hArItaH 185; | udityUcA vA vAruNyA manuH 276 uktasyAvizeSaNa ko. pa.19 vyAsaH 188 / uduhyate dAkSiNAtyaiH vRha. 101 *uktAni tAni nAradaH 450 *uttaraM tatra taddeyaM hArItaH 185 | *udRhyate dAkSiNAtyaiH , , *ukA'nyathA bruvA kAtyA. 342 *uttaraM tatra vijJeyaM *uddAmapatraM tatproktaM , 364 uktAnyetAni nAradaH 450 *uttarAnukRtaM vA'pi kAtyA. 173 | *uddizet sAkSiNaM pUrvaM nAradaH 143 *uktAnvaitAnanRte *uttarAntargataM cA'pi " " uddiSTasAkSiNi mRte viSNuH 245 *uktA vAco vibruvaMzca , 202 *uttarAntargataM vA tat , 172 *uddiSTe sAkSiNaH pUrva nAradaH 143 uktikamavihInatvAt , 143 uttarAntargataM vA'pi *uddiSTe sAkSiNi mRte viSNuH 245 *ukte tu sAkSiNA kAtyA. 340 uttarArtha pratijJArtha bRha. 224 uddezataste kathito , 571 ukte tu sAkSiNo rAjJA , *uttareNAvabaddhasya nAradaH 142 uddhataH krUravAgveSo zunI. 135 *ukte tu sAkSibhiH yAjJa. 28 *uttareNAvaruddhasya uddharellekhyamAhartA bRha. 367 ukte'pi sAkSibhiH uttareNAhavanIyaM . vedAH pa.7 uddhAra tasya neccha nAradaH 321 ukte'rthe sAkSiNo kAtyA. 336 uttare madyapA nAryaH bRha. 101 ' uddhArapatra tatprokta bRha. 364 *ukteSu sAkSiNo uttare syAccaturthe tu , 225 udyAmamudayAdAnAt , 366 ukto yazcApi daNDo bhA. 2 uttasthau mUrtimAnAzu vArA. 487 | udyuktaH karSakaH kAtyA. 128 *ukto vaco vibruvaMzca hArItaH 208 uttArya bhUmau tatkAle pitA. 522 udvAhakAle rati vasiSThaH 244 ukto vasubhirmASaiH bAlabhU. 536 uttiSThadhvamitaH kSipraM bhA. 433 *udvAhyate dAkSiNAtyaiH bRha. 101 uktvAnRtaM mahAghoraM nAradaH 318 utthAya pazcime yAme manuH 70 unmattakruddhalubdhArtA , 54 uktvA'nyathA bruvA kAtyA. 342 utthitastvarkajAlena caraka. 535 | unmattajaDabAlAnAM , 367 *uktvA vaco'pi hArItaH 208 utthitastvarkatApena purANaM ,, | unmattajaDamUkAnAM ,, 368
Page #711
--------------------------------------------------------------------------
________________ zlokArdhAnukramaNikA *unmattamattadhUrtAzcaM bRha. 165 / *upekSamANAste sarve kAtyA. 59 / ubhau vA zrotriyo grAhyau bRha. 325 *unmattamattanirdhUta - upekSAM kurvatastasya nAradaH 404 ubhau vA zrotriyo zAntI ,326 * unmattamattanidhUtA upekSA paJcamI cAtra bhA. pa.12 ulkAhasto'gnido nAradaH 425 *unmattalubdhakruddhArtA , upekSA yatra sAdhyasya nAradaH 143 uzanA bRhaspatizcaiva bhA. pa.15 *unmatalubdhakruddhAzca " upekSAhetavaH proktA UcuH prAJjalayaH sarve " ani. 423 , pa.12 *unmattAH kruddhabhAvAzca " " upekSitA yathA dhenuH vyAsaH 421 *UnaM vA'pyadhikaM vA'pi , 322 unmattArtAH sAhasikA , 327 upainaM yajJo namati vedAH pa.3 -UnaM vA'pyadhikaM vA'rtha , , unmatteneva mattena kAtyA. 563 upoSitaM tataH snAtaM pitA. 522 Unatrike tu puSpaM hArItaH 442 upakArAya lokasya bhA. pa.14 upoSitaM tathA snAtaM viSNuH 471, *Unamapyadhika vA'pi nAradaH 322 upajihAtAlapAtI pitA. 520 kApu. 484 *Unamabhyadhika cAthai ... , - upajIvanarsakocAd zunI. 347 " , pitA. 522 *UnamabhyadhikaM vA'pi " " upadhikRtAzca sarva viSNuH 349 / upoSitaH zuddhavAsAH nAradaH 475 *Unamabhyadhika vArtha ... " *upadhau kUTasAkSye kAtyA. 171 * upoSitazcAvAsAH UnAdhikaM tu yatra kAtyA. 341 upadhau kauTasAkSye / . ubhayaM sarvakAryeSu bhA. pa.10 UnAdhikaM tu yatroktaM bRha. 329 upanidhimAdhiM nidhiM kI. 382 ubhayAnumataM caiva bhRguH 55 UnAdhikaM tu saMzodhya vyAsaH 156 : upapradAna ... ,, pa.19 ubhayAnumataH sAkSI yAjJa. 284 , bRha. 147 upayogyapi nAdeyaM , saMgraha. 158 " bRha. 324 *UnAdhikaM pUrvapakSaM , 148 upariSTAttu vakSyAmi nAradaH 449 *ubhayAnumataH sAdhuH " " *UnAdhika pUrvapakSe uparyupari buddhInAM bRha. 54 *ubhayAnumate caiva bhRguH 55 *Une vApyadhike kAtyA.340 * uparyupari raGgAnA , . ubhayAnumate deyaM nAradaH 454 Une vAbhyAdhike upalipte zucau deze pitA. 524 *ubhayAnumatenetat yAjJa. 353 UrdhvaM trisaptadivasA nAradaH 515 : upavAsamekarAtraM. bhA. 573 *ubhayA'namato yaH nAradaH 312 - Urca yasya dvisaptAhA , 514 *upastha udaraM jihvA manuH 578 *ubhayAbhyarthitenedaM yAjJa. 353 *UrdhvaM yasya hi saptAhA ,,, upasthamudaraM jihA. ,,.,,3; ubhayAbhyarthitenaitat " " * UrdhvAGkazca yathAsaMjJaH zunI. 536 . nAradaH 590 *ubhayAbhyarthitenevaM , " *kthabhAgavibhAge kAtyA. 331 upasthitAH parIkSyAH bRha. 327 *ubhayaizcodyamAnastu RkthabhAgavivAde tu , "" . upasthitAnparIkSeta . kAtyA. 338 *ubhayaizcodyamAne'pi , " RkthibhirvA parairdravyaM bRha. 412 *upasthitAnparIkSyAtha , " ubhayoH pratibhUAhyaH yAjJa. 112 | RkthibhirvA parairvA'pi " " upasthite tatastasmin bRha. 144 ubhayoH saMmataH sAdhuH bRha. 324 *RkthiAbhizcAparairdravyaM / upasthite deze'rthavacane kau. 190 ubhayoH saptagotrANi utathyaH 347 RjvI ghaTatulA nAradaH 473 upAdhi vA samIkSyaiva zunI. 423 ubhayorapi saMyoge ani. 469 *RNaM daNDaM ca dApyaH bRhaH 328 *upAdhI kUTasAkSye ca kAtyA. 171 ubhayoryadi kalyANa kAtyA. 516 *RNaM dattaM ca dApyaH " " *upAdhau sAhase caiva ,, , ubhayoryadi bhaGgaH syAt , , RNaM damaM ca dApyaH upAdhyAyamadhaH kRtvA bhA. 432 *ubhayorlikhite kArye *RNaM deyaM ca dApyaH " " upAyAH sAmopa kI. pa.19 ubhayorlikhite vAkye , "" *RNa lekhyaM sAkSi kAtyA. 227 -upAyAzcArthalipsA ca bhA. pa.14 208 | RNaM vA yadi vA saMgraha. 471 upAyaiH zAstravihitaiH nAradaH 586 *ubhayolikhite vAcye RNAdAnam ko. 7 *upAyairdezyamAnastu bRha. 165 *ubhAbhyAM yatra vizva bRha. 324 RNAdAnaM yupanidhiH nAradaH 14 upAyaizcodyamAnastu vasiSThaH 159; *ubhAbhyAM yasya vizra kAtyA. 331 RNAdAne paJcaviMzatiH , 15 1 . bRha.165, kAtyA. 206 ubhAbhyAM yasya vizva bRha. 324; *RNAdike'pi samaye bRha. 363 *upAyaizcodyamAno'pi vasiSThaH 159 1 kAtyA. 331 RNAdikeSu kAryeSa , 226, . upArjanaM ca dravyANAM bhA. pa.13 *ubhAbhyAmarthitenaitat yAjJa. 353 upAsarpata vaidehI vArA. 487 *ubhau ca zrotriyo jJeyo bRha. 325 RNAdivAdeSu dhanaM kAtyA. 342 *upekSamANaH sanRpo kAtyA. 59 ubhau tu zrotriyo grAhyau , *RNAdiSu ca kAryeSu bRha. 226, upekSamANAH sanRpA .". " *ubhau tu zrotriyo jJeyo , 326 *upekSamANAste bhUpAH , ubhau vA zrotriyo khyAtI , 325 RNAdiSu tu kAryeSu /
Page #712
--------------------------------------------------------------------------
________________ .2.6 kAtyA. 335 340 "" nAradaH 162 . RNAdiSu parIkSeta RNAdiSu vivAdeSu RNAdiSu haretkArDa * RNikasyopadhAdoSA kAlyA. 370 RNiko dhanikacaiva kaNisAkSilekha 371 bRha. 364, 366; kAtyA. 367, . 371; vyAsaH 376 RNisvahastasaMdehe kAtyA. 371; hArItaH 374 vyAsaH 3.76 29 * RNihastaM nAmayuktaM *NistaM nAmayuta kaNI hastaM nAmayutaM RNe lekhyaM sAkSiNo RNopanidhinikSepa * phatAtaparIkSArtha 39 , * Rte grISmAtsadA 'Rte zrISmAdAyuktaH *kate zrISmAdaddavyataH phate himAcalodbhavA viSNuH 506 kalpapurohitaH putro mAsI 65 RtvikpurohitAcArya vasiSThaH 348 zunI. 379 RtvikpurohitAcAryAn pitA 484 * RtvikpurohitAmAtya bRha. 591 . RtvikpurohitAmAtyAH katvigasta yAjyasya kavivAda niyukta RSayaH sametAH RSibhiH dhAvita RSistathA gAlabo 33 39 bhA. 434 RSIn uvAca tAn eka pratyarthinovAkyaM *ekaM zAstramadhIte yo eka zAstramadhIyAno eka: saMpakSamA ekaH sAkSI sarvathA eka evaM pramANaM ca eka eva pramANaM sa eka eMva pramANaM syA " eka eva suhRddharmo ekakAle samAtI ekakAle samAyAte ekato dvidaNDAdhiko dr 91 93 kAtyA. 227 pitA. 184 503 nAradaH 493 33 93 bRha. 123. bhA. 433 " pa. 14 "" 31 33 " bRha. 148 kAtyA. 57 23 " bhA. 434 zaMkhAla. 247 kAtyA. 332 23 27 bRha. 326 kAtyA. 332 manuH 36 bRha. 165 33 kau. 527 vyavahArakANDam ekatra zikye puruSaM nAradaH 475 *ekadeze ca yat * ekadezopabhoge tu * ekadezopabhogena ekadezopabhoge'pi * ekadezeopabhogo'pi kAtyA. 179 bRha. 415 ekadvitricaturvAraM ekadviSyasApekSa ekadvibahuvacanaiH ekapAdena vRtyarthaM ekamantrAH satyamava elamUlo hirutthAna ekameva dahatyagniH ekameva bhavele ekamevAdvitIyaM " * ekarAtrapoSitAya ekavAsAstathA'bhukto * ekavAsAstathA'bhyakto ekaviMzaM tathA yUtaM ekazataM vA janatA * ekaziva tu puruSa eka zvAsAkSI ekastvanekadhA prokto * ekasthAni sahAyAni * ekasthAlisahAyAri ekasthAlI sahAyAri 33 zunI. 65 kAtyA. 128 zunI. 379 bhA. 434 kI. 249 hArItaH 6 manuH 574 smRtya 379 manuH 261 " >> nAradaH 317 pitA. 468 132 "" "" " mAso. 19 vedAH 566 nAradaH 475 viSNuH 245 bRha. nAradaH 307 51 " dr " 39 307 prajA. 343 * ekasthAlI sahAvAsI nAradaH 307 *ekasmin tulayekartRn pitA 482 * * ekasmin soyekartRn * ekasmin tolata ma ekasmin yatra dazyete 33 " "" bRdda. 1503 bhRguH ekasya prArthyamAnasya hArItaH 144 ekasya bahubhiH nAradaH 114, 142 bR. 121 ekAgramanaso dAntA bhA. pa. 14 ekAkilAcca saMgraha. 347 ekAtithima sA vedAH 429 ekAdazaM tathA proktaM mAso. 19 ekAdazavidha sAkSI nAradaH 297 * ekAnte sAhase vAde kAtyA. 131 * ekA saMkhyA niSTAnAM yaha 456 ekA svAdu samajhatu bhA. 434 ekA svAdu samAdhAtu " 433 ekAI vyapavAda nAradaH 162 *ekA vyahaM vya kAtyA. 128 * ekAhaM haM tryahaM paJca nAradaH 162 * ekAtryahRpazAI ekAhatryahapaJcAha * ekAhayahapaJcAha * ekAhavyahAdyapekSaM * ekAhAdivyAtpakSa ekena ca yathotya ekaikaM vAdayettatra etAH prakRtayaH * etAnADuH kUTasAkSye etAnADu koTasAkSye * etAni maNDalAnyaSTA * etAni vAdino yasya etAni vAdino'rthasya etAn devAnamasyanti "; bRha. 165 r P 32. 30 kAtyA. 128 lv bhA. pa. 13 vasiSThaH 243; kAtyA. 337 zilpa. pa. 8 bRha. 224 ekaikAGgulayuddhapAto ekaikAnekadhA bhinnA * ekekAnekadhA milA ekaiko dvividhaH proktaH eko daza zataM caiva ekonaviMzaM saMproktaM * eko'pyalubdhaH sAkSI eko'lubdhastu sAkSI aeko lubdhastvasAkSI eko'hamasmItyAtmAnaM etatkRtvA zubhaM zAstraM etaccatuSTayaM prAduH etatpuko mahAprAjJa etatsarvaM samAsena etadarthaM ca dharmya ca etadAkulamityuktaM etaddazA karaNe * etaddazAGgakaraNa etaddhi yuSmacchAtrANAM bhA. pa. 15 etadrUpaM vibhA * etadyathAkSaraM lekhyaM etayathAkSaraM ye * etadvidhAnaM vikhyAtaM etadvidhAnamAkhyAtaM etadvai devAnAM etaniSkapramANaM tu etayorantarA yatte 39 39 2 kAtyA. 368 4 33 39 98 zunI. 536 mAso. 19 manuH 257 99. 39 11 15 264 33 bhA. pa. 14 kAtyA. 155 bhA. 27 vyAsaH 376 bhA. pa. 15 kAtyA. 178 bRha. 50 dw 29 93 bRha. 410 99 " vedAH pa. 3 vyAsaH 533 bIghA 242 pitA. 105 manuH 280 " 13 pitA. 495 bRha. 205 bhA. pa. 9
Page #713
--------------------------------------------------------------------------
________________ zlokArdhAnukramaNikA *etAndoSAnavekSasva manuH 268 / enazca zrAvayitvA tu nAradaH 513 / evaM vicArayan kAtyA. 458 etAndoSAnavekSya tvaM , " *enazca zrAvayetyAtuH , *evaM viditvA tatsAkSI bRha. 328 *etAnyapi pramANAni nAradaH 559 eno gacchati kAraM manuH 36 evaM viditvA yaH sAkSI etAnyarthasamutthAni bRha. 17 . nAradaH 46; hArItaH 63; - evaM vidvanupAdhatsva bhA. pa.9 etAnyeva pramANAni -nAradaH 559 baudhA. 242 / / evaMvidhaM rAjakRtaM . bRha. 365 *etAn sarvAn samA . yAjJa. 286 eno rAjAnamRcchati vasiSThaH 570 evaMvidhastu yo bhogaH , 411 etAbhirdhAryate loka bhA.pa.14 ebhireva guNairyuktaM zunI. 380 . evaMvidhAni kASThAni nAradaH 474 etAvadaktvA vacanaM pa.15 *ebhireva prayuktAnAM kAtyA. 460 evaMvidhAni vRkSANi " " *etAsAM devatAnAM ca pitA. 467 evaM ityAkhyAnaM kau. pa.18 evaMvidhA brahmadeyA bRha. 413 etAsAM devatAnAM tu " " *evaM kArayitA bhuktvA pitA. 484 *evaMvidhAyopalikhya pitA. 524 *ete ca zapathAH bRha. 441 evaM kArayitA rAjA , - evaMvidhAyopalipya ete cAnye ca bahavaH . saMvartaH 378 evaM kAryANi dharma ko. 109, * evaMvRttasya nRpateH viSNuH 571 'ete tu zapathAH bRha. 441 - manuH 576 *ete te zapathAH nAradaH, evaM kSatriyasAmantAH prajA. 62 evaMvRtto rAjobhI Apa. 569 ete tyAjyAH kRtA / smRtya. 597 evaM caturviMzati nAradaH pa.15 *evaM zAstramadhIyAno kAlyA. 57 *ete'pyanabhisaMbaddhAH uzanA. 342 evaM caretsadA yukto kAtyA. 596 | evaM zAstroditaM rAjA bRha. 544 etepyanabhisaMbandhAH , " evaM caiva narazreSTha " bhA. 573 | *evaM saMkhyA nikRSTAnAM , 456 *ete'pyanabhisaMbandhAt ,, evaM jAnapade lekhye vyAsaH 376 . evaM saMbandhanAttasmA manu: 266 *etebhyo'nusmaran nAradaH 599 . evaM tatra nirasyeta. kAtyA. 103 * , , nAradaH 316 ete vai devAnAM vedAH pa.3 evaM tvazItisaMyu zilpa. pa.8 | evaM sa bandhanAttasmAt , ", eteSAM samavetAnAM nAradaH114, evaM duSTaM nRpasthAne kAtyA. 370 | *evaM sabhyairdivA rAjA bRha. 544 bRha. 121 *evaM devavisaMvAdi , 515 | evaM samAsataH proktaM pitA. 524 eteSAmaparAdhe tu : kAtyA. 593 evaM dharmapravRttasya - yamaH 597 *evaM samyak samutthAnaM bRha. 17 *eteSAmaparAdheSu ., . . evaM dharmAsanasthena kAtyA.105, evaM sAMsiddhika loke bhA. pa.9 *eteSu samaveteSu nAradaH 115 545 *evaM so'nekadhA prokto bRha. 51 eteSvarthAH prava . kau. pa.18 evaM niHsaMzayaM jJAnaM viSNuH 472 .. evaM hi sAkSiNaM pRcche viSNuH 246 eteSveva sadA deyaH kAtyA. 545 . evaM niHsaMzayajJAnAt vyAsaH 484 - evamanye'pi boddha nAradaH 589 *eteSvevAbhiyuktAnAM , 460 *evaM niSkapramANaM tu , 533 *evamanye'pi vijJeyAH / eteSvevAbhiyogazcet / evaM parIkSitaM sabhyaH bRha. 121 evamardhatRtIyAnAM ko. 527 *eteSvevAbhiyoge evaM paryAkule loke bhA. pa.10 evamastviti vainyastu bhA. pa.17 eteSvevAbhiyogeSu , 460 evaM pazyansadA nAradaH 97, -evamAdiguNAn samyag bRha. 147 ete sanAbhayaH proktAH " 334 544 evamAdIni dRzyante smRtya. 518 *ete sanAbhayastUktAH // *evaM pazyansvayaM rAjA , 97, evamuktavatastasya nAradaH 490 . ete sarve pRthak jJeyA manuH 580 *evamuktastatastasya *ete sarve pRthak vadhyA , , *evaM pazyet sadA rAjA , 97, evamuktastu vaidahyA vArA. 486 ete sAdhAraNA mAsA pitA. 464 544 evamuktvA tu vaidehI , 487 etaiH pramANahInasya mAso. 236 evaM pRSTaH sa yabrUyA kAlyA. 125 evamaktvA viSaM zA . yAjJa. 506 etaiH samAparAdhAnAM kAtyA. 596 *evaM pRSTaH svabhAvoktaM evametanmahAprAjJa bhA.. 27 *etairapi niyuktAnAM , 460 *evaM pRSTastu yad brUyA -evamevaM viditvA tu maya. pa.5 etaireva niyuktAnAM ,, ,, evaM pratyarthinokte tu 370 evameSAM prabhedAnAM nAradaH 15 etairdivyajayAvadhAraNe viSNuH 537 *evaM pratyarthino lekhyaM , eSa iSAya mAmahe vedAH pa.6 etaistu kAraNaiH sarvaiH nAradaH 203 .. evaM bahuvidhe bhoge hArItaH 420 eSa eva vidhi yo kAtyA. 373 ... edhamAnadviLubhayasya vedAH 565 | evaM bruvANA rudatI vArA. 486 eSa eva vidhidRSTaH nAradaH219, *enaM ca zApayitvA tu nAradaH 513 evaM mantravidhiM kRtsnaM pitA. 469 *enaH saMzrAvayitvA tu , , evaM lokAnurodhena bhA. pa.14 / *eSa kozaH pradA... pitA. 517 enamAdhi dApayiSye zunI. 136 - *evaM vartamAno rAjobhI Apa. 569 , *eSa daNDastu dAsa . . krAtyA. 595 3 3 nArata
Page #714
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam eSa daNDo hi dAsa bRha. 593; kakSyacchede tulAbhane vyAsaH 484 | kartA ca mucyate . aGgirAH 594 kAtyA. 595 *kakSyAchede tulAbhaGge nAradaH 478 / *kartA dvAdazarAtraM. baudhA. 243 . *eSa daNDo hi zUdrasya bRha. 593 kaTakAni ca deyAni pitA. 481 *kartAraM sAkSiNazcaiva nAradaH 13 eSa dharmaH smRto nAradaH 587 . kaTAhamAtra tatpAtra , 522 kartuH kArayituzca . kA. 550 *eSa dhArayate ca tvAM , 492 kathaM svidiha rAjendra bhA. 26 kartuH padasamaM kArya pitA. 495 eSa pradezo kau. 526 . kathametaditi kI. pa.18 *kartuH pAdasamaM kArya * , * eSa vAcikalekhaH .. .. kathitaM prADvivAkAdau zunI. 157 " ,, pa.19 *eSAM tu samavetAnAM bRha. 121 / kaniSTho vA'vibhakta kAtyA. 563 kartaH zarIrasaMsthAMstu , 511 eSAM mUrdhA nRpo'GgAnAM , 50 kanyasaM SaDbhiruddiSTa kApi. 535 *kartuH zarIrasaMsthAzca , , *eSAM saMkhyA nikRSTAnAM , 456 kanyApahArakaM pApaM saMvartaH 135 karturmAtrAGgulaM proktaM . maya. pa.7 eSA te rAma vaidehI vArA. 487 *kanyAyA dUSaNe caiva kAtyA. 171 kartRkArayitRzrotRNAM - kau. 551 eSAmane nizcitasya bRha. 54 kanyAyA dUSaNe steye ,, *kartRzca sAkSiNazcaiva nAradaH 13 - eSAmanyatamAbhAve yAjJa. 213 kapATabIjasaMyuktAM pitA. 480 | *kartastathA sAkSiNazca . eSAmanyatame sthAne manuH 278 *kapAlabIjasaMyuktAM , " " eSAmanyatamo yatra kAtyA. 428 kamAkArakamAdau tu prajA. 1 kartRnatho sAkSiNazca , , *eSAmapi na bAlaH nAradaH 311 *kampaH svedo'tha vaika kAtyA. 206 karmaNA manasA vAcA ' vArA. 487 *eSAmabhAve rAjAjJA vyAsa: 235 'kampaH svedo'tha vaiva , , *karmadharmazrutopetAH viSNuH 26 . --eSAmahaM samAsInAnAM vedAH 22 karadAzca bhavantyanye zunI. 597 | *karmaniyogavikhyApana gautamaH 568 - eSAmeva prabhedo'nyo nAradaH 14 *karAgre na dhunedyastu bRha. 520; karmaviyogavikhyApana ,, ,,. eSA saMkhyA nikRSTAnAM bRha. 456 pitA. 521 / karmANi te kariSyAmi bRha. 364 . . aiSu kozaH pradAtavyo pitA, 517 | karAgraM yo na dhunuyA bRha. 520; *karmANi te karomIti . " " : *eSu pApeSu divyAni kAtyA: 460 pitA. 521 kamohaM te kariSyAmi , ,, *eSu vAdeSu dizyAni kara graM yo na dhune , " kaSeH palapAdaH bAlabhU.536 - eSu sthAneSu bhUyiSThaM manuH 10 karAvadhUnanAttaile atriH 469 karSakavaNikpazupAla gautamaH 67 ehyehi bhagavan dharma pitA. 465 *kareSvazulkadAnaM ca nAradaH 591 karSako matsarI cAstu bhA. 432, aindrajAlakalubdho nAradaH 309 karotu bhRtako'varSA - bhA. 434 aindrajAlikalubdhI " ,3; *karotyavabhRto'kasmA nAradaH 313 karSamAtrAMstaNDulAMzca zunI. 470 prajA. 343 | karotyAdharSaNaM naiva zunI. 597 | *kalayitvottaraM sabhyaiH bRha. 224 ojiSTho baliSTho vedAH pa.9 karotyekamahazchedaM kau. 527 kalayitvottaraM samyak ., , oSThApidhAnA na karau pramRditavrIhI pitA. 496 kalpanA vividhAzcApi bhA. pa.13 -aupanidhika ko. *karau vimarditavIhI viSNuH 486; *kalpayitvottaraM sabhyai bRha. 223 auSadhAnyapi ratnAni pitA. 511 yAjJa. 487 kalpayitvottaraM samyak , 224 auSadhImantrayogAMzca , , | *karI vimuditavrIhI , , kalpito yasya yo kAlyA. 593 kaH prajAH pAlayitA vedAH 566 karau vimRditavrIhI viSNuH 486 *kavATabIjasaMyuktAM pitA. 480 *kakSacchede tulAbhaGge nAradaH 478; yAjJa. 487, kavirbudhnaM pari vedAH vedAH pa.1 vyAsaH 484 pitA. 496 .: kazcitkRtvAtmanazcihnaM nAradaH 426 "...." . bRha. 479 *karau vimRditavrIheH viSNuH 486 / *kAkaNI tu caturthAMzo uzanA. 533 kakSasthAne padA tulyA nAradaH 476 yAjJa. 487 *kAkaNI tu caturbhAgA kAtyA. ,, kakSAcchede tuLAbhaGge , 478 *karI sumRditavrIhe: ,, ,, *kAkaNI tu caturbhAgo nAradaH 532 vyAsaH 484 *karkaTAni ca deyAni pitA. 481 *kAkaNyAdistu yo daNDaH , 588 kakSAsthAne yadA nAradaH 476 karNISThaghrANapAdAkSi kAlyA. 596 kAkaNyAdistvarthadaNDaH, kakSe zoNitapAtena , 93 *kartavyaM tatpriyaM tatra kAkasya dantA no: kAtyA. 178 *kakSe zoNitapAdena , kartavyaM vacanaM teSAM *kAkiNI ca caturtha nAradaH 532 *kakSe zoNitalepena , *kartavyamanyalikhitaM nAradaH 362 | kAkiNI tu catu nAradaH . kakSe zoNitalezena , kartavyamanyallekhya 532, kAtyA. 533 *kakSyacchede tulAbhaGge . bRha. 479 / kartavyAH sarvakAryeSu saMgraha. 347 uzanA. , 434 59
Page #715
--------------------------------------------------------------------------
________________ zlokA_nukramaNikA kAkiNyAdistu yo nAradaH 589 / kArayetsvajanastAni kAtyA. 460 kAryeSvadhikRtA rAjJA vyAsaH 64 *kAkinI tu caturbhAgo , 532; kArayedAyasaM pAtraM pitA. 520 / kAryeSvadhikRto yaH nAradaH 297 kAtyA. 533 / kArayedAyasaM bhANDaM , *kAryeSvabhyantare yaH ". "*kAkinyAdistu yo nAradaH588 kArayenmaNDalAnyaSTI , 494 kAryeSvabhyantaro yaH / "" *kAtarAn svabalehInAn , 452 kAruzilpiprabhRtInAM kAtyA. 61 kAtyA.331 *kAntasAhasikAzAnta , 308 .kArya tallaghu nirdiSTaM saMgraha. 471 " " nAradaH 298: kAmaM krodhaM ca lobha bhA. pa.17 *kArya tu kAryiNAmevaM kAtyA. 58 kAtyA. 331 kAmaM tadapi gRhrI kAtyA. 153 kArya tu kAryiNAmeva kAryoM nityo niyogI zunI. 135 kAmaM trayANAmeko zaMkhali. 247 kArya tu sAdhyamityu vyAsaH 235 kAryo yatnena mahatA prajA. 373 kAmaM saMrakSate daNDa bhA. pa.9 kArya na cintayedrA zunI. 423 *kArSApaNaM pramANaM tu nAradaH 532 kAmakAreNa daNDaM tu , 573 *kArya niveditaM yena vasiSThaH 348 *kArSApaNaM bhaveddaNDo manuH 578 kAmakrodhAbhibhUtA nAradaH 560 kArya nivedyate yena | kArSApaNaM bhaveddaNDyo " , *kAmakrodhAbhiyuktA " . , zanI. 379 kArSApaNapramANaM tu nAradaH 532 kAmakrodhAvanAdRtya bhA. 69 kArya pRthakpRthak ,, 65 *kArSApaNazca vijJeyaH manuH 529 kAmakrodhau tu saMyamya manuH 79 kArya so'vekSya zakti manuH 574 kArSApaNasahasraM tu bRha. 591 kAmakrodhau madyatamau zunI. 598 - kArya hi sAdhyAmi kAtyA. 228 *kArSApaNasahasrastu , , kAmajAnyAhurAcAryAH bhA. pa.13 / * ,, , vyAsaH 235 / kArSApaNastu vijJeyaH manuH 529 kAmAkodhAca lobhA nAradaH 16 kAryaH parIkSakairnityaM pitA. 482 *kArSApaNastrikA jJeyAH nAradaH 532 kAmAtmA viSamaH manuH 575 kAryastatra na zoko bhA. pa.10 kArSApaNAdyA ye prokkAH ,589 *kAmAd dazaguNaM daNDyaM ,. kAryakAraNasiddhArthoM vArA. 582 *kArSApaNAnAM sA divye bRha. 533 kAmAd dazaguNaM pUrva , *kAryagauravamAzritya nAradaH 311 kArSApaNAntA sA divye " " *kAmAd dazaguNaM prokta , , kAryagauravamAsAdya | *kArSApaNAparArdhastu nAradaH 589 *kAmAndho viSamaH kSudro ,, 575 *kAryate dharthinA kAtyA. 330 kArSApaNAvarAdyastu " kAminISu vivAheSu , 436 / kAryabAdhAvihIna bRha.149 *kArSApaNAvarAdhyastu " kAmo nAmAparastatra bhA. pa.12 kAryabodhi susaMbandhaM zunI. 380 *kArSApaNAstu ye proktAH ,, kAyiko vAciko zunI. 598 kAryamAdizyate vasiSThaH 348; *kArSApaNo'NDikA geyA , kAraNaM kAraNopete bRha. 170 zunI. 379 kArSApaNo'NDikA jJeyA " "; kAraNaM ca trivargasya bhA. pa. 13 *kAryamuddizya pIDAM uzanA 18 kAtyA. 533 * kAraNaM pratipattI nAradaH 221 kAryamuddizya yatkiJcei , ,, kArSApaNo dakSiNasyAM nAradaH 532 kAraNaM bhaktirekhekA , 409; *kAryasya nirNaya sadyo kAtyA. 58 *kArSApaNo'bdhikA jJeyaH , , kAtyA. 417 kAryasya nirNaya samyag , , *kAlaM tatra na kuyo kAtyA. 171 kAraNaM syAdava vyAsaH 187 *kAryasyAbhyantarA yastu , 331 kAlaM tatra na kurvIta . " *kAraNapratipattI tu nAradaH 221 *kAryasyaivaMvidhaH pakSaH bRha. 147 *kAlaM dezaM ca vijJAya nAradaH 120 kAraNapratipattyA ca " " *kAryasvarUpamuddizya nAradaH 518 kAtyA. 126 kAraNAtpUrvapakSo'pi kAtyA. 226 *kAryANAM niyamArtheSu kAtyA. 102 kAlaM nivezya vasiSThaH 348 *kAraNAdanimittaM vA nAradaH 588 / kAryANAM nirNayArthe , " kAla prArthayate nAradaH 162, kAraNAninimittaM vA , " kAryANAM nirNayo dRzyo , 105, bRha. 165 *kAraNe mahati proktaM , 453 kAlaM vivAde kAtyA. 170 kAraNeSu ca dAtavyo pitA. 516 kAryAtipAtivyasani , 125; | 'kAlaM zakti viditvA " " *kAraNe syAdavaskando vyAsaH 187 hArItaH 133 *kAlaM saMvatsaraM deyaM kAraNaiH sahitaM nAradaH 453 *kAryA dhaTatulA nAradaH 473 kAlaM saMvatsarAdavok " " kArayeta caturhastAM // 478 *kAryAbhipAtivyasa kAtyA. 125 kAlaH pramANaM dAnaM ca , 418 kAreyatsajjane bhRguH 457; kAryArthe kAryanAzaH , 596 *kAlaH saMvatsarAMdarvAk kAtyA. 460 kArye vivadamAnAnAM, bhA. 27 kAlakUTa malaM caiva nAradaH 509 kArayet sarva viSNuH 444; kAryeSyadhikRtAH samyag ," *kAlakUTamathAzuddhaM , 507 yAjJa. 446, kAtyA. 461 kAlakUTamalAvU ca .. " "
Page #716
--------------------------------------------------------------------------
________________ 24 vyavahArakANDam 402 *kAladezavirodhena kAtyA. 461 | *kInAzaH kArukaH bRha. 100 | *kuryAtpratyAbhiyoge yAjJa. 197 *kAladezAvirodhe tu , , *kInAzAH kArukA mallAH ,,, | kuryAt zAstrapraNI kAtyA. 102 . *kAladezAvirodhena." " kInAzAH kArukAH zilpi ,, ,, *kuryAt zAstrapramANena , 101 *kAladezau ca vijJAya , 126 kulaM kulavivAdeSu nAradaH 297 *kuryAdanagnako rakSe bRha. 51 kAlapAzAvRtagrIvaM , 337 kulaM dahati rAjAgniH manuH 574 *kayodalagnakaM rakSe , " kAlamAnaM tridhA jJeyaM zunI. 536 kukarmaNi ratenaiva ani. 469 *kuryAdalagnako rakSe kAlamAnamata Urdhvam kau. 527 kujavAre vA'rkavAre prajA. ,, kuryAdalagnako rakSe *kAlazaktI viditvA kAtyA. 170 *kuTumbArthe tvadhIno'pi manuH 555 *kuryAdAlagnako rakSe kAlastvRNAdau gahana prajA. 184 kaTambArthe'dhyadhIno'pi , , ___ kuyoddhi sadRzaM vyAsaH 374 kAlasya kAraNaM zunI. 597 *kuTumbArthe'dhyadhIno hi , , *kuyAdvisadRzaM lekhyaM . 375 *kAlAkRtivayodravya bRha. 329 *kuTumbArthe'nadhIno'pi , kuryAnnirviSayaM rAjA ko. 574 vyAsaH 346 *kuTumbArthe'bhyadhIno'pi , , kurvanti lekhapatraM zunI. 379 kAlAtiharaNAd nAradaH 218, kuTumbino'tha kAya vyAsaH 375 kurvanti sadRzaM bRha. 366 kuTumbinI dhanasye Apa. 550 vyAsaH 346,377 *kAlAtIte tu vA kAtyA. 171 *kuThArahasto yo dRSTo nAradaH 425 kurvIta karNamAtraM nAradaH 500 kAlAtIteSu vA kAlaM , kuDapazca tathA prastha smRtya. 534 kurvIta punarAhAnaM vyAsaH 134 *kAlAt saMvatsarAdavAk, 172 kuDavAdyA vedaguNA bAlabhU. 536 kurvIta sAmadAnA zunI. 597 / *kAlAdiharaNAd nAradaH 218 kuDubArdhacaturaSTa ko. 527 kulajAtivRttasaMpannA viSNuH 244 *kAlAbhiharaNAd. ." " kuDubAzcaturazIti *kulajA vRttavitta " " *kAlInatvAdbhayAdvApi , 162 *kukhyavyavahito yazca bRha. 324 *kulajyeSThastathA. nAradaH 561 kAle kAryArthinaM kAtyA.125 / kujyavyavahito yastu , , - kuladharma tu taM prAhuH kAtyA. 104 *kAle kAryArthinaH kuNDAdikAnAmatha zilpa. pa.8 *kulavRttajAtisaMpannA viSNuH 244 *kAle'tipanne pUrvokta nAradaH 404 *kutastvadanusAkSitvaM nAradaH 304 kulazIlavayovRtta kAtyA. 57 *kAle'tipanne pUrvokte. , , .. kuddAlapANirvijJeyaH , 425 *kulazIlavayovRddha kAle'tipanne pUrvokto , , *kuddAlahasto vijJeyaH kulazreNigaNAdInAM bRha. 366 kAle'tIte mukta vyAsaH 346 *kunakhazyAvadacchRitri kulazreNigaNAdhyakSAH " 54 kAle'tIte vismR zunI. 379 *kunakhizyAvadacchitri , *kulazreNIgaNAdhyakSA , , " kAlena hIyate kAtyA. 229 *kulazreSThastathAjyeSThaH nAradaH 561 *kAle'bhipanne nAradaH 404 *kunakhI zyAmadantazca , , kulastrIbAlakonmatta vyAsaH 134 *kAle vigate pUrvokte *kunakhI zyAvadaccitri kulAdidezAcaraNAt pitA. 105 *kAle vipanne pUrvokte kunakhI zyAvadantazca , " " kulAdibhiH kRtaM kArya , 62 *kAle vivAdaM yAceta , 170 *kunakhI zyAvadanvitri , kulAdibhirnizcite'pi bRha. 549; kASThatulA aSTahastA... *kunakhI zyAvadanazvitrI kAtyA. " kASThapaJcaviMzatipalaM. *kuberazca suvarNAbho pitA. 466 kulAdibhyo'dhikAH bRha. 54 *kAsatyakasmAcca bhRzaM nAradaH kuberastu suvarNAbho kulAdInAM samakSa kAtyA. 333 - kAsatyanibhRto'kasmA " " kuberAdityavaruNa nAradaH 319 | *kulAnAM tu samUho , 60 kiM kArya kA ca te kAtyA. 125 kumbhaistu dazabhiH vidha. 534 *kulAnAM hi samUhastu " " kiM kArya kiM ca mAso. 136 kumbhaistu dazabhirvAho ani. kulAni kulikAzcaiva kiM tenaiva sadA kAtyA. 178 kumbho droNadvayaM zUrpaH / , *kulAni jAtayaH zre yAjJa. 584 kiM me prajAyA vedAH 565 kumbho droNadvayaM sUryaH bhavipu. ,, kalAni jAtIH zre " " kiGkarAH pAtayi pitA.342 kumbho viMzatikhAryA bAlabhU. 536 *kulAni prakRtIzcaiva kintu rAjJA vize nAradaH 95 kurute dharmasiddhayarthaM manuH 574 kulAni zreNayazcaiva nAradaH 42; kintu saMkSepataH zIlaM bhA. 27 *kuryAt caturdazAdahro yAjJa. 512 kAtyA.. 61 .kimarthamiti zunI. 157 *kuryAjAnapadaM lekhya vyAsaH 375 kulikAH sArthamukhyA bhRguH 56 kiSkuprAcyakakUcaiva zilpa. pa.8 | kuryAtpatho vyapetAnAM nAradaH 587 - kulInAH zIlavanta mAso. 66 kIdRzairvyavahArestuH bhA. 27 kuryAtpratyAbhiyogaM yAjJa.197 kulInAH sAkSiNo . . bRha. 325 bhaga:
Page #717
--------------------------------------------------------------------------
________________ zlokAryAnukramaNikA kulAnA RjavaH nAradaH 298 / *kUToktI sAkSiNo kAtyA. 371 / kRSNalastu caturthAMzo ani. 534 kulInA parabhAryA mAso. 136 *kUSmANDairvA'tha juhuyA manuH 276 kRSNalAnAM tathA SaSTayA apu." kulInAryaviziSTeSu kAtyA. 595 kUSmANDaivo'pi juhuyA " " kRSNalezcoktameva kAtyA. 594 kule jyeSThastathA zreSThaH nAradaH 560 *kUSmANDairvA'bhijuhuyuH , ,, kecit bisAnyakhanaM bhA. 433 kulaizca yatkRtaM kArya kAtyA. 61 *kRcchramadaNDanIya vasi 170 *kena kasminkathaM kAtyA.125 *kulyAH kulavivAde tu nAradaH 298 *kRcchramadaNDane kena kasminkadA . " " kAtyA. 331 *kRcchramadaNDane purohitaH , , kena kSudhAparItAnAM bhA. 432 kulyAH kulavivAdeSu nAradaH 298; kRcchramadaNDyadaNDane kevalaM zAstramAzritya bRha. 98, kAtyA. 331 - *kRtaM taddharmato jJeyaM manuH 546 kulyAH saMbandhinazcaiva , 334 kRtaM taddharmato vidyA , kevalena ca bhogena zunI. 423 *kulyAkulavivAdeSu , 331 | *kRtaM taddharmato vidvA kevalaiH sAkSibhirnaiva , " * kulyAkulyavivAdeSu mAradaH 298 kRtaM zatasahasraM hi bhA. pa.15 kezAkezigRhItazca nAradaH 425 kAtyA. 331 *kRtaH paJcavidhaH pro nAradaH 297 | *kezAkezigRhItastu " kulyAnAM vacanaM tatra " " *kRtaH paJcavidhastatra kezAkezisaMgrahaNA zaMkhali. 425 *kuzalA lekhyabimbA vyAsaH 377 *kRtaH paJcavidhasteSAM kaivartakazca vijJeyo pitA. 105 kuSThinAM varjayedagniM pitA. 463, *kRtaH paJcavidhastveSAM kaivartabakavRttArtha prajA. 343 hArItaH 469 *kRtaH paJcavidho jJeyaH *kozaM tu sarvadA deyaM nAradaH 451 kusIdakRSivANijye bRha. 562 . kRtakAryavinizcayo *kozaM dadyAt viSNuH 431 kusIdanidhideyAdyaM .. " kRtamakhAminA yacca kAtyA. 369 *kozaM prAjJairna dAtavyaM pitA. 464 *kasIdanidhyadeyAdyaM " kozaH prAjJairna dAlavyo ," " *kRtAkRtavicAre tu *kasIdanidhyadeyAdya " " *kRtAkRtavivAde tu *kozataNDuladharmAstu hArItaH 469 kusIdAdyaiH padaihIno kRtAkRtavivAdeSu ___ kozataNDuladhamostu " " kuhakaH pratyavasitaH nAradaH 309 kRtAgamasyoktakAle saMgraha. 424 *kozadAnaM tadardhe vA kAtyA. 459 *kuhakaH pratyavasRtaH *kRtAnyapyapramANAni nAradaH 559 kozapAnaM tadardhe vA , kuhakAdibhayAd pitA. 511 kRte kArye vivAde tu hArItaH 185 | *kozamalpe tu dApayet nAradaH 453 *kuhakAzaGkayA rAjA *kRtvA tadadhilikhitaM prajA. 373 kozamalpe'pi dApayet ,, , *kUTacArI sa vijJeyaH bRha. 324 *kRtvA tadAdilikhitaM , *kozavarja caturguNA viSNuH 431 kUTalekhyaM tu tatprAhuH / 366; __ kRtvA tadAdhilikhitaM ,, kozavarja catuguNe " " vyAsaH 377 *kRtvA tadA vilikhitaM ,, , kozastu sarvadA nAradaH 451; *kUTalekhyaM tu tatproktaM bRha. 366 *kRtvA nyasettu yatnena nAradaH 490 pitA. 464 *kUTasatyaH kUTasAkSI , 328 / *kRtvA nyasyAtiyalena | *kozasthAne ca brA viSNuH 432 kUTasabhyaH kUTasAkSI , , kRtvA mRSA tu zapathaM yamaH 442 kozasthAne brAhmaNaM *kUTasAkSiNAM tu sarvasvA viSNu : 26 / *kRtvA vRthA tu zapathaM , , kozasyAtha pravakSyAmi pitA. 516 kUTasAkSiNAM sarvasvA *kRtvA veSTayAni patrA nAradaH 490 kozAdIni punastrINi saMgraha. 471 kRtvA veSTayAni yatnena , , kozAntAni tulA nAradaH 453 kUTasAkSiNo yamartha ko. 250 kRtvA svasya tulA zunI. 470 kosedikAbhIrapadA pitA. 105 kUTasAkSitvamabhyetu bhA.432, *kRtvaivamabhiyuktasya nAradaH 490 kosedikAbhArupadA - 1 kRtvaivamabhizastasya kauTalyena narendrArthe ko. pa.19 kUTasAkSI ca vijJeyaH nAradaH 313 *kRtvottaraM kriyAvAde , 402 kauTasAkSyaM tu kurvANA manuH 280 *kUTasAkSI sa vijJeyaH bRha. 324 kRtsnA mArgaguNAzcaiva bhA. pa.13 kauTilyaM sAmabhedau vasiSThaH 159 *kUTasAkSyaM tu kurvANA manuH 280 *kRmikITapataGgatvaM vAsiSThaH 244. kauttiko'pacayabhAra. viSNuH 108 kUTasAkSyapi kAtyA. 596 kRmikITapataGgeSu kaunteya sarvabhUtAnAM bhA.pa.10 *kUTasAkSye'pi kRSipAzupAlye - kau. 573 *kauberamucyate SaSThaM pitA. 495 kUTasAdhanakArI tu zunI. 236 kRSNalaM kRSNalaM vedAH pa.6 kramazo'STaguNaiH prokto maya. pa. kUToktI sAkSiNAM kAtyA. 371 kRSNalaH paJca te yAjJa. 530 kramAgataH zAsanikaH bRha. 411H *kUToktau sAkSiNAM vAkyaM ,, , *kRSNalazcoktameva kAtyA, 594 kramAgatAn vivAdAstu zunI.-235 ". "
Page #718
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam kamAt pitRNAM kAtyA. 151 / kriyArthinA'varuddhaH kAtyA. 127 / kSipteSu majjanaM kAtyA. 503 . kramAtsvadarzaguNitAH zunI. 536 kriyAvadhAraNopetaM bRha. 365, kSipraM ghRtamupAdAya nAradaH 520 . kramAdaSTaguNairvAtha zilpa. pa.8 kSuNNe sitA smRtA zilpa. pa.8 kramAyAto dRDhaH vyAsaH 64 kriyAvasanno'pyarheta nAradaH 543 kSudrapazvanRte sAkSI gautamaH 239 kayaM zilpiSu nikSi kAtyA. 419 *kriyAvasanno'pyarhettu , kSudhArtAH supari bhA. 432 *kayaM zilpeSu nikSi " " kriyAvizeSakAH kau. pa 18 kSetravAdo dvAdazadhA nAradaH 15 krayalekhyaM dAsalekhyaM smRtya. 378 kriyAvyuparamAtteSAM bhA. pa.12 kSetrAdInAM tathaiva kAtyA. 563 krayavikrayAnuzayaH manuH 9; kriyAsamUhakartRtve kAtyA. 458 | *kSetrAdIni tathaiva syuH , , bRha. 17 kriyAsthityanurUpastu , 172 kSetrArAmagRhAdIni nAradaH 117 *krayavikrayAnuzayo manuH 9 krIte krayaprakAzArthaM pitA. 373 kSepe'STazataM yathA zaMkhali. 425 . mAso. 19 krItvA muktaM catu nAradaH 15 kSeptA ca kSatriyaH pitA. 504 *kAmatyanibhRto'ka nAradaH 313 RddhaH kaNTakinI kAtyA. 337 *kSeptA tu kSatriyaH " " . kriyate dharmatatvajJaiH , 502 *kruddhaH zatrukulaM gacche manuH 265 khaM ca satyena viSNuH 246 kriyate nirNayastatra bRha. 100 *kruddhaH zatrugRhaM gacchedyaH , , khazajAtAH pragRhNanti bRha. 101 *kriyate nirNayastena nAradaH 315 *khAdiraM kArayettaM ca nAradaH 474 *kriyamANe ca kartavye , krUraM dhanuH saptazataM , , khAdiraM kArayettatra . ." " kriyamANe tu kartavye krUrAzca mArdavaM yAnti zunI. 597 | *khAdirA kArayettatra " " / ' kriyayA kAyikaM zunI. 59. krodhajAni tathogrANi bhA. pa.13 | *khAdirIM kArayettatra , " kriyAM balavatI tya. kAtyA.228 krodhalobhavihInastu bRha. 98 khAdeca pRSThamAMsAni bhA. 434 *kriyAM balavatI muktvA " " *krozatyakasmAcca nAradaH 313 khArikAsmAdbhidyate zunI. 536 *kriyAM balavatImuktvA " " *klAntaH zAnto'gha prajA. 343 khedaM paramupAjagmuH bhA. pa.12 *kriyAM mUlavatI muktvA ,, kAntaH zrAnto'gha , , khyApitaM cedvitI. kAtyA. 370 kriyAkArakasaMbandhaM vasiSThaH 348; klAntasAhasika nAradaH 308 *gaganaH sparzano vAyuH pitA. 467 ... vyAsaH 375 *klAntasAhasikAzAnta gacchettoraNamUlaM tu , 505 kriyAkAreSu sarveSu kAtyA. 338 *klIbAturAn satyahInA gacchettoraNamalAtta " " *kriyAkAleSu sarveSu , " klIbAturAn sattvahInA " " gacchetparamayA nAradaH 501 *kriyANAM pUrvanAzaH saMvartaH 377 *klIbAndInAn sattvahInA , pitA. 505 kriyANAM sarvanAzaH bRha. 367; *kkIbAnnarAn sattvahInA " " gacchannivedyamAnaM zunI. 135 saMvateH 377 kvacitsaMkhyA kvaci zunI. 535 gaNakaH pazcimAsyastu bRha. 49 *kriyA tu daivikI kAtyA. 229 *kvacideva tu sAkSi nAradaH 304 gaNako gaNayedartha kriyA tu dvividhA - nAradaH 218 *ka taduttarasAkSitvaM " " gaNako lekhakazcaiva kAtyA. 57 kriyAdveSI tu mAsena , 204 *ka tadvadati sAkSitvaM *gaNapAkhaNDapUgAzca *kriyA na devikI kAtyA. 229 kka tadvadatu sAkSitvaM gaNavatI yAjyAnu vedAH pa.3 kriyApAdazca tenAyaM " 18 kSatraviTzUdrayonistu ma gaNasamayazreNIpUgA zaMkhali. 26 *kriyApAdazca vijJeyaH kSatriyAMzca tathA cASTau bhA. 27 gaNAH pAkhaNDapUgA kAtyA. 60 kriyApAdastathA cA smRtya. 18 kSantavyaM prabhuNA nityaM manuH 78 gaNite tulite meye nAradaH 143 kSamayA yattu puNyaM zunI. 598 *gaNite'numite meyaM , *kriyApAdastathA vAcyaH " " kSamAkAraNamAdI tu pitA. 155 *gaNime talime meye , kriyApAdastRtIyastu " , kSamAliGgAtmapIDA saMgraha. 157 *gaNaizca zreNyavikhyAta bRha. 54 zunI. 19 *kSamAliGgAdi cA kAtyA. 151 gaNaizca zreNyavijJAtaM *kriyA'pi dvividhA nAradaH 118 *kSamAligAdyAdikAla , , gate tasminnimanAGgaM yAjJa. 500 kriyApramANahInazca kAtyA. 154 kSamAliGgAni cAnyAni , , *gate'nyasminnimagnAjhaM , , kriyAprayogakAle tu padmapu. 470 *kSamAliGgAni vAkyAni ,, ,, gatvA tu tajjalasthAnaM nAradaH / kriyAbhedAnmanuSyA nAradaH 14 kSamAzIlasya vai zunI. 598 gantuzcApi ca kartuzca pitA. 505 *kriyAmAnAvihInazca kAtyA. 154 *kSayAtisAravisphoTa kAtyA. 516 gandhamAdanasaMsthasya nAradaH 142. kriyAmukvA'nyathA bRha. 205 / *kSipte tu majjanaM kAryaM , 503 / gandhamAlyaiH surabhibhiH " ... 51 kA gaNayadathapa 79
Page #719
--------------------------------------------------------------------------
________________ lokArdhAnukramaNikA gandhAdikaM nivedyAnte pitA. 467 | gurutalpe surApAne nAradaH 590% gRhIto grAhito nAradaH 44. gandhAdikAM nivedyAntAM , , uzanA. 596; smRtya. 597 .gRhItvA tasya kAtyA. 343 *gandhAdikAM naivedyAntAM " , gurubhirye na zA hArItaH 568 *gRhItvA'pi zage nAradaH 217 ..gamane cAgame kAtyA. 503 garurAtmavatAM zAstA , gRhItvA'pi sthale " , bhagamane vAgamaH kAryaH " " gururvA yadi vA mitraM bhA. gRhe jAte 'thavA vRzAtA. 189 *gamane tvAgame kAryaH " " *guruziSyapitAputra nAradaH 114 gahe jAto mamApIti " garaM prabhakSayeddhastaiH zunI. 470 *guruziSye pitAputre , gahe jJAnI bahiH bhA. 434 *garadachayagnidAtA: nAradaH 307 guruziSyau pitAputrau " "; gRhNAti tasya utathyaH 345 garadAgnidakInAza bRha. 121 *gocarasya pradAtavyaM : bRha. 456 garadAgnyudakInAza gurUNAM tu guruM vRddhahA. pa.11 *gocArasya pradAtavyaM " " *garAdInAM prayoge ca , 311 gurUn jyotirvido bRha. 49 *gocorasya tu dAtavyaM " " *garIyaso'vajAnAtu. bhA. 434 gurUnpurohitAnpUjyA , 593 gocorasya pradAtavyaM. " " garbha dhatte na vandhye zunI. 157 *guroH ziSye pituH nAradaH 114 *gotrasthitizca yA kAtyA. 104 *garbhasthasadRzo jJeya nAradaH 561 *guroH ziSyaH pituH gotrasthitistu yA ".". garbhasthaiH sadRzo jJeya , gurorapyavaliptasya bhA. 573, gopyabhogyakriyAyuktaM bRha. 364 * garbhasya pAtanaM caiva , zunI. 598 gobIjakAJcanairvaizyaM viSNuH 245; *gavAM pracAraNe pAlaH. , . gurau ziSyazca yA vasiSTha: 570 manuH 263,435, gavAM pracAre gopAlAH *gurau ziSyastu yA , , nAradaH 314 gavyaM ghRtamupAdAya pitA. 521 / - guhA carantI manuSo. vedAH pa.1 gobrAhmaNanihantAraM saMvartaH 135 gahanatvAdvivAdAnAM nAradaH 162 gUDhacArI sa vijJeyaH bRha. 324; gobhUhiraNyaratnAnAM smRtya. 564 gAMghnanti - vedAH pa.2 kAtyA. 331 gobhUhiraNyastrIsteya nAradaH 162 gAtraM ca kampate . kAtyA. 515 *gUDhadhArI sa vijJeyaH bRha. 324 gomayena kRtAni syuH pitA. 495 nAradaH 518; bRha. 518; *gUDhazcottarakRtazca nAradaH 297 gomayena mRdA vApi , 524 pitA. 520 / gUDhazcottarasAkSI ca " " gomayenAnuliptAyAM hArItaH 518 *gAtraM ca kampayedyasya *gUDhasabhyaH gUDhasAkSI bRha. 328 gomA~ agne'vimAM vedAH pa.1 zatAgalaM kau. 527 *gaDhasAkSI sa vijJeyaH , 324 gorakSakAn vANijakA manuH 268; * gujA mASasta'thA zunI. 535 / gUDhasAhasikAnAM tu kAtyA. 231 kAtyA. 459 guNadvaidhe kriyAyuktAH bRha. 329 *gUDhAH syuH prakaTAH 335 *gorakSakAn vANijikAM manuH 268 -guNayukte'pi naikasmi bhA. 26 gUDhAjIviSu kau.551 govad rajatavastreSu . " " guNavacanamete. ko. pa.18 *gUDhAttu prakaTAH. kAtyA. 335 | *govad raJjanavastreSu " " guNavatyapi naikasmi nAradaH 44 gUDhAstu prakaTAH *govadvasuhiraNyeSu , 267 guNAdhikaM ca madhya mAso. 66 gRhakSetrAdika krItvA bRha. 364, govadvastrahiraNyadhA gautamaH 240 *guNidvaidha tu yatra yAjJa. 287 zunI. 379 govadvastrahiraNyeSu manuH 267 guNidvaidhe kriyAyuktAH bRha. 329 gRhakSetrAdidAhe vA ani. 518 go'zvapuruSabhUmiSu gautamaH 240 *guNidvedhe ca vacanaM yAjJa. 287 gRhakSetrAdivAdeSu . nAradaH 402 *gauraH trayastu te SaT ,yAjJa. 530 guNidvaidhe tu vacanaM , ,. gRhabhUmyAdikaM datvA zunI. 379. gaurastu te trayaH SaT , ,, gurAvabhihite hetau smRtya. 236 gRhamedhI gRhapati vedAH 23 grahAntataptasaMdaMza pitA. 342 *guruM jyotirvidaM bRha. 49 gRhavAn bhavati , pa.3 grahItuzca zubhe caiva kAtyA. 516 guruH svAmI kuTumbI vyAsaH 64 gRhA gArhapatyaH grAmakSetraM gRhaM caiva . nAradaH 409 *garukAyeM ca daNDaH kAtyA.127 'gRhAdInAM tu hastena maya. pa.7 grAmakSetragRhAdInAM vasiSThaH 348; gurukArye dvisaptAhe - kaNvaH 347 | gRhiNaH putriNo manuH 251 vyAsaH 376 gurukAryeSu daNDaH kAtyA. 127 *gRhiNo na parAdhInAH vyAsaH 341 grAmagoSThapuroNa pitA. 105 *gurukAryeSu daNDyaH , , *gRhItagrahaNo'nyAye kAtyA. 123 grAmaNyaH kSetrasAma saMgraha. 423 *guruNA ye na zAhArItaH 568 gRhItagrahaNo nyAyo , grAmapauragaNazreNya . bhRguH 55 gurutalpe bhagaH .. manuH 580; *gRhItamiti vAcyaM tu , 178 grAmazca prAvivAka nAradaH 297; nAradaH 590 smRtya, 597 .gRhItAmeti vAcye tu ,.. . kAtyA. 331 " gAhepatyamaSTazatADayA
Page #720
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3.8 * grAmathegigaNAdInAM kAvyA 61 mAdisamayAtkuryAt bR. 264 bhA. pa. 10 434 62 * prAmAniSkramya munayo mA bAdhikRtaH grAme dRSTaH puraM yAyA dRSTa pure yAti * * grAme dRSTaH pure yAyA * prAmo dezazca yaH kuryA : grAmo dezazca yatkuryA grAhakeNa svahastena prAyenmudrikAM tAM * zrIyApAdArthasaMde zrImApAdArthasaMdeza grISme janayataH pUrva bhISme tu salilaM pro grISme saMlilamityu *ghAtitaM muSitaM yatra : ghRtenaH yojitaM zlakSNa * tena yojita samyak * ghRte niyojita zlakSNaM saca ka : cakSuH satyaM cakSurhi caNDAlazvapacAdInAM * catuH kRSNaloneM catuH pacAbdikaM *catuHzataparo yazca * catuHzatAbhiyoge ca A catuHzatAbhiyoge tu * catuHzate'bhiyoge tu tuH suvarNako * catuHsuvarNako niSko catuHSa niSka catuH sauvarNiko niSko caturagulakaM vApi : caturaGgulakhAtaM tu *caturaGgulamAtra tu caturaGgulamucchrIryaM * caturaGgulamutsedhaM. caturaGguko dhanuH caturaranirdaNDI caturazItyaGgulo " pitA. " " bRha. 364 " " zunI. 379. kAtyA. 367 pitA. 522 zunI. 135 bRha. 592 " ko. 527 nAradaH 450 pitA. 464 4. 325 nAradaH 508; kAtyA. 510 " r w " nAradaH 590 vedAH : 237 kAtyA. 61 viSNuH 430 marIciH 423 nArada: 589 bRha. 455 "1 d. viSNu: 526 manuH 530 "3 " 35 32 25 pitA. 520 " 39 dw "" ko. " 33 522 520 527 31 "" kArakANDam caturakhA tulA caturakhA tribhiH carakhA sthiti caturaH tribhiH caturADhako bhaveda caturo brAhmaNAnvedyA caturo vaNijastatra *caturguNA cottamAnAM caturguNe'brAhmaNa caturguNottamAnAM caturguNo bhaveddroNa caturgorutaM *caNI karaNAdeva caturNIkaraNAdeSa caturNa karaNAdeSAM caturNAM tu vizeSeNa caturNAmapi caiteSAM * caturNAmapi varNAnAM caturNAmAzramANAM ca *caturNAmAzramANAM tu caturtha vyasanApA caturthI mokSa ityeva caturdazAGgulaM samaH *caturdazI tvamAvAsyA caturdazI hyamAvAsyA * *caturdikSu tato homaH *caturdiSu tathA bhAvaH caturdikSu tathA homaH caturdinI caturdhA nirNayaH caturthI vyavahAro caturbhiH kuDavaiH pitA. 481 nAradaH 473 "" barApu, 535 bhA. 27 kAtyA. 57 bRha. 456 viSNuH 431 bRha. 456 skandapu. 534 ko. 527 nAradaH 13 23 " "" ,, 449 manuH 580 nAradaH 12; manuH 580 nAradaH 13 manuH 575 nAradaH 13 bhA. pa. 13 2, pa.12 kau. 527 saMvartaH 106 " " 22 pitA 467 r "" 27 nAradaH 12 bRha. 148 nAradaH 91 ani 534 skandapu." varApu. 535 kau. 527 69 caturbhiH serikAbhizca caturmAsika prativeda caturvarNAzramasyAyaM caturvarNAzramo loko ,, 573 * caturviMzatirAkhyAtA nAradaH 489 caturviMzatirekanava zaMkhali. 571 tulyagulA zAradA. 536 caturviMzatsamAkhyAtaM nAradaH 493 * caturvatsamAkhyAtA caturnizAcaraH pUrvaH 489 589 " saturvidhaH pUrvapakSaH caturvidhaH syAdA caturvidhasyApyadhunA caturvidhAsabhA proktA caturvidho'parAdhaH sa caturvapi ca pAdeSu catustA tulA caturhastA tribhiH caturhastA ghaTatulA caturhastota * caturhitazcaturvAdI caturhiturvyApI catuSkarSa palaM catuSpAdaGgulaH catuSpada gavAdInAM * catuSpadeSvayaM dharmoM * catuSpadeSvevaM dharmo * catuSpAcca catuH catuSpAt vivAdeSu * * catuSpAdadhatuH catuSpAdeSu dharmo catuSyAdeSvayaM dharmo catuSpAdanadhAnyAdi catuSpAd vyavahAraH *catuSpAd vyavahArA 'catuSpAvyavahAro'yaM bRha. 140 nAradaH 117 bRha. 170 * catupakAro 'bhimataH catuSpakAro'bhihitaH tuSTastu tailasya catustriMzadvidhaM * catustridyekamekaM ca' catustridyekameva ca catvArastupacIyante * catvAriMzatA saMskAra catvAriMzatkalA catvAriMzadasti catvAriMzatsaMskAreH *catvAriMzatsamadhikaM * catvAriMzAvaraH pUrvaH catvAri catvAri *catvAri ghaTAdIni tu catvAro varNAH candravittezayozcaiva candrArkasamakAlIna 49 " zunI. 598 kAvyA. 260 pitA. 481 nArada: 473 ," 93 viSNuH 471 nAradaH 12 19 31 kau. 526 ". 527 kAtyA. 61 338 13 " nAradaH 12 kAlyA. 168 nAradaH 12 kA 338 ". 33 bRha. 414 zunI. 236 yAjJa. 11 nAradaH 91 yAjJa. 11; nAradaH 12,91; hArItaH 106 bRha. 98 " ra. ko. 527 zilpa. pa.7 kAtyA. 516. 39 " manuH 556 gautamaH 24 ko. 527 .. gautamaH 24 nAradaH 489 589 vedAH pa. 6 pitA 461 bIghA 242 manuH 574 6.265
Page #721
--------------------------------------------------------------------------
________________ 22 lokAryAnukramaNikA 26 carAcarasya jagato nAradaH 515 codanA pratikAlaM nAradaH 427 / "jagadAnandayetkRtsnaM . yAjJa. 583 carAma sarvAM pRthivIM bhA. 433 | *codanApratikAla tu , 222 jagadAnandayetsarva *caritraM tu svIkaraNe nAradaH 92 *codanApratikAleSu " " jagmuH puraskRtya bhA. 433 *caritraM pustakaraNaM *codanApratighAtaM ca jagmuryathespitaM dezaM caritraM pustakaraNe , 1 *codanApratighAte ca jagrAha puSkaraM dhImA caritraM saMgrahe puMsAM ko. 70 codanApratighAte tu jaGgamaM sthAvaraM cAnya bRha. 364 nAradaH 92 *codanAprAptakAlazca *jaGgamaM sthAvaraM datvA caritrebhyo'sya tatprAhuH , 587 corarapahRte svAmI hArItaH 442 jaGgamaM sthAvaraM bandha careyuH pRthivIM dInAH manuH 581 corairATavikaizcogreH bhA. pa.13 zunI. 379 *careyuH pRthivI sarvAM cauradaNDena taM pApaM nAradaH 407 jaGgamaM sthAvara yena vyAsaH 376 careyurnAzrame dharma bhA. pa.17 cauravacchAsayettaM tu kAtyA. 152 jaGgamAjaGgamAzcoktA bhA. pa.13 *cANDAlazvapacAdInAM kAtyA. 61 *caurabattrAsayedrAjA jaTI dvijihvastAmrA cAturvarNya tathaivAtra bhA. pa.14 *caure tu taNDulA pitA. 519 jaTharastho hi bhUtA pitA. 497 cAturvarNyapramodAya , pa.10 cauro'cauraH sAdhva jaDamUkAndhabAlAjJa smRtya. 379 cAturvarNyasya yA kAtyA. 61 coryaThADAbhiyaktA pitA. 463 jaDAtivaddhabAlAzca baha. 165 cAturvidyapurazreNI , 367 *cauryAbhizaGkAyuktAnAM , ,, jaDAndhavRddhastrIbAlA " " cArazca vividhopAyaH .bhA. pa.10 caurya ca taNDulA deyA , , *jaDApaviddhA bAlAzca cArahastAcca niSpAte ko. 191 / caurye tu taNDulA deyA , "" jananamaraNAntare viSNuH 245 *cAritAni ca kIrNA pitA. 510. 519; nAradaH 518 janAparaktirbhavati bRha. 101 cAritAni ca jIrNA *caurye'bhizaGkAyuktA , 463 janmakarmavratopetAzca viSNuH 26 *cAritAnyatijIrNAni cyutaH svadharmAtku nAradaH 310 *janmakarmabhRtopetAzca , , *cASTAcatvAriMzatA gautamaH 24 chaTAdibhirbadhyamAnaM bRha. 329 janmaprabhRti yatkicci manuH 264 cikitsA nirNayazce nAradaH *chaTAdibhirbAdhyamAnaM *japahomAdikairmantraiH bRha. 523 *cikitsA nirNayazcaiva " " *chadAdibhirbadhyamAnaM jayaM dAnaM dama rAjA " 544 cikitsAyAM pracaratu bhA. 434 chandobhibRhaspati vedAH pa.3 *jayadAnaM damo na syA , 123 . citAM cakAra saumi vArA. 487 channamanyena vArUDhaM kAtyA. 373 jayadAnaM samaM na syA ".." - citAM me kuru saumitre ,, 486 chalaM nirasya bhUtena yAjJa. 87 jayapatraM tato dadyA vyAsaH 376; *cittApanayanaM . kAtyA. 428 *chalaM nirasya bhUteSu , " kAtyA. 545 *citrAndhakanakhAdInAM nAradaH 451 chalAni cAparAdhAMzca pitA. 131 jayapatrasya cAdAnA bRha. 544 *cintApanayanaM caiva kAtyA. 428 *chalAni vAparAdhAMzca , " *jayapatrasya vA dAnA , " cirakaM ca svahastaM vyAsaH 374 chalAnyetAni paJcAzat ,, 132 jayapatreNa sabhyairvA zunI. 179 ciraka nAma likhi saMgraha. 380 chalena ca vyapeto hArItaH 106 jayazcaivAvasAyazca kAtyA. 6 cirakAle'pi na manuH 387 chAyAnivezito nAradaH 509 jayine cApi deyaM nAradaH 543 : cirakAlopabhoge kAtyA. 419 chAyAyAmaSTapauruSyAM kI. 527 jayine vA'pi deyaM , 357 cirantanamavijJAtaM chitvA tu yajJiyaM pitA. 480 jayI tu yajamAno'tra bRha. 53 *cirantanopAMzukRta bRha. 226 *chitvA tu yAjJikaM ,, *jalaM sUryamarIcistha yAjJa. 530 cirantanopAMzukRte *chitvA yajJiyavRkSaM tu jale matsyAnivAbha bhA. pa.10 cihnAkArasahasraM tu. kAtyA. 178 *chinnabhinnakRtamliSTa jahA ko asmadISate vedAH 565 cIrakaM ca svahastaM vasiSThaH 348 *chinnabhinnakRtonmRSTa ' jAtiM kulaM sthAna ko. pa.18 , *" vyAsaH 374 / chinnabhinnahRtonmRSTa *jAti gotraM ca . vasiSThaH 348. *cIrakaM nAma likhitaM saMgraha. 380 chinnabhoge gRhakSetre bRha. 415 / jAtiM svagotraM . ,.,. caityadrumAvamardazca bhA. pa.13 chinnabhoge gRhe kSetre jAtiHsaMjJA'dhivA kAlyA. 151 caitro mArgazirazcaiva pitA. 464 *chinnamanyena vArUDhaM kAtyA. 373 | *jAtiH saMjJA nivAsazca ".. , *caitro mArgazirAzcaiva *chinne bhinne tathA yAjJa. 354 jAtiH saMjJA nivAso vyAsaH 376 caitro vaizAkhazca kI. 527 chedane cottama dadyA kAtyA. 596 | *jAtigotraM ca vasiSThaH 348 codanA pratikAlaM nAradaH 222 jagatsarvamidaM hanyA .. yamaH, jAtijAnapadAndharmA. manuH 75.
Page #722
--------------------------------------------------------------------------
________________ 26 " . " 598 *jAtidharmAn jAnapadA- "manuH 76 / jJAtayaH zrotriyAH kau. 382 // taM daNDainanto daNDa : vedAH 566 jAtinAmAdi likhita baha. 323 / jJAtAraH santi metya manaH 195 | se dezakAlo zakti manuH 575, *jAtinAmAbhilikhitaM , jJAtiyaunamaukha ko. pa.19 taM parikrIyAvarundhe vedAH .6 jAtimAtropajIvI vA manuH 32; *jJAtisaMbandhibhizcaite manaH 581 taM parIkSya yathAnyAyaM kAtyA. 172 - vyAsaH 63 jJAtisaMbandhibhistvete taM pApaM vinayedrAjA smRtya. 518 jAtervizeSeSu -kau. pa.18 jJAtInAM gRhamadhyasthA bhA. 433 | *taM pratIkSya yathAnyA kAtyA. 172 jAtyaiva lohakAro nAradaH 491 jJAtvA kArya dezakAla vyAsaH 346 taM pravakSyAmi tatvena pitA. 464 jAnanto'pi hi ye viSNuH 246 " " bRha. 366 | *teM pravakSyAmi divyena , , *jAnanapi hi yaH yAjJa. 287 jJAtvA kAlaM ca deza taM yastu dveSTi samo manuH 574 *jAnAnaH kAmakAreNa nAradaH 513 jJAtvA kAlaM deza vyAsaH 377 taM rAjA praNayansamyak , 575 *jAnIyAdarthinAM vAca manuH 259 *jJAtvA kAle deza . bRha. 366 taM vizuddhamiti nAradaH 509 jAnIyAdasthirAM vAca , , *jJAtvA tvanRtato vasiSThaH 244 taM sabhA ca samitizca vedAH 23 jAyate cArthasaMsiddhi zunI. .6 " " vyAsaH 346 *taM sabhAyAM punarjitvA . yAjJa. 547 jAyate dharmaniratA , 597 *jJAtvA deza ca kAlaM bRha. 366 *taM samAdAya nAti - viSNuH 486 jAyate rASTrahAsazca / *jJAtvA nAzaM suvarNa kAtyA. 458 ta uktvA bADhamityevaM bhA. 432 jAyate vogramAtaGka . zAtA. 5:8 jJAtvAparAdhaM dezaM ca yAjJa. 585, ta UcuH samayaM sarve ... " jAyeva patya uzatI.. vedAH 20 vRddhahA. pa.11 ta eva tairna ani.106 / jAlasUryamarIcisthaM yAjJa. 530 jJAtvA'bhiyoga kAtyA. 126; taccaturvidhaM kI. pa.18 jAlasthArkamarIcigataM viSNuH 526 hArItaH 134 tacca deyaM vayo'vasthA mAso. 236 jAlAntaragate bhAnau manuH 528 jJAtvA vA na vadetta mAso. 66 taca saMbhogena . vasiSThaH 382 jitaM tu daNDayedrAjA vyAsaH 545 jJAtvA zuddheSu divye vRddhahA. 469 tacchAstramamitaprajJo. bhA. pa 14 jitaH purA mayA kAtyA. 178 jJAtvA saMkhyA suvarNa kAtyA. 458 tacchrotAraH pramANaM -- nAradaH 299 jitaH sa vinayaM vyAsaH 346, *jJAtvA saMkhyAM suvarNA taNDulaM mAnakaM . caraka. 535 *jJAtvA saMkhyA suvarNA , , taNDulAnAM dvayaM dhAnyaM purANaM , jitazcAyaM mayA tatra prajA. 184 jJAtvaitAnanRte doSA vasiSThaH 244; taNDulAnAM pravakSyA nAradaH 518; jitazcaiva mayA'yaM kAtyA. 176 nAradaH 318 pitA. 519 *jito'yamasti hArItaH 185 jJAninaH zucayo'lu pitA. 483 taNDulAnkAraye , , nAradaH 518; jito'yamiti *jJAnena na vibhAvya nAradaH 493 pitA. 519 *jilApAdArdhasaMdaMza bRha. 592 *jJApitAni ca jIrNA pitA. 51. *taNDalAn kSAlaye , jIvatorakhatantraH nAradaH 562 "jJeyaH sa khaTikAgrAhI bRha. 326 taNDulAn bhakSayitvA nAradaH 518, *jIvatorna svatantraH *jJeyA saMpratipattistu vyAsaH 545 , .. . pitA. 519 *jIvatomukhatantraH *jJeyA sA pratipattizca , , taNDulAzcaiva kozazca , 462 jIvato vai gurUn bhRtyA bhA. 432 jJeyA sA pratipattistu , , taNDulAzcaiva divyAni " " jIvatvahakRto budhdyA , 434 jJeyo na sa narendrastho bhA. 2 | taNDule na niyujIta kAtyA. 459 jIvadAnAdikarmantraiH bRha. 523 jyeSThaputraM kalatraM nAradaH 525 taNDulene niyuJjIta , , jIvanvA'pi pitA kAtyA. 129 jyeSThAmUlIya kau. 527 - *taNDulainaM prayujIta , juhotu ca sa kakSAgnau bhA. 432 jyotirvid brAhmaNaH pitA. 483 | *taNDulai bhiyuJjIta jaitApnoti dhanaM pUjAM bRha. 544 jyotiSpakSAM yaja vedAH pa.7 tataH karNottara palaM kau. 526 jetuH pravartate pUjA vyAsaH 545 jvarAtisAravispho kAtyA. 516 tataH kumbhAtpiNDame bRha. 523 jetaH pravartayet pUjA-". " *jvarApasmAravisphoTAH " " tataH paraM tribhiH ko. 527 *jaihmyena vartamAnastu kAtyA. 172 *DolAyamAne yo saMdhiM bRha. 209 | *tataH paraM pravakSyAmi nAradaH 489, , , vyAsaH 186 *DolAyamAnau yau saMdhi , ahamyena vartamAnasya kAtyA. 172 taM cAparaH puruSo viSNuH 499 tataH paraM yathArha viSNuH 431 jJAtaM mayeti likhitaM bRha. 365; taM ceddhAtayate rAjA vasiSThaH 570 tataH pravartitA . bhA. pa.14 . vyAsaH 376 *taM cenna ghAtayedrAjA.,. " tataH prasanno bhagavAn *jJAtaM mayeti lekhyaM tu bRha. 365 / taM taM dRSTvA khato . . nAradaH 586 tataH prAGmukhasya 485
Page #723
--------------------------------------------------------------------------
________________ zlokArdhAnukramaNikA tataH saMpreSayedrASTra bhA. 27 / tato hyandhasya loka nAradaH 217 | tatra kAlapatraka kau. pa.19. tataH saptamaM maNDalaM viSNuH 486 - *tatkArya vinivarteta viSNuH 247; tatra kAlena jAyante manuH 582 *tataH samakAlaM ca , 499 manuH 278 tatra kAlo bhave kAtyA. 172 tataH sAkSibalaM sAdhu bhA. 69 tatkAryajAtalekhyaM tu zunI. 379 *tatra kRSNalone dUrvA viSNuH 430 tataH sma samatAM yAtA ,pa.12 *tatkAlo hi bhave kAtyA. 172 tatra kRSNalone zUdra ". tataH khayambhUrbhaga nAradaH pa.15 tatkiM tAmarasaM kazcid, 178 *tatra ca kRSNalone zUdraM , ,, tata AvAhaye pitA. 465, *tatkiM tAmarasaM kiMcid , , *tatra cAgAminRpati yAjJa. 349 482 tatkulInAstatkula smRtya. 347 tatra caikasmin viSNuH 471 tata A zatAdu ko. 526 *tatkRtaM tu kRtaM kArya nAradaH 560 statra tatrAnRtaM brUyAt manuH 272 *tata eva dhRtaH sabhyaiH kAtyA. 228 tatkRtaM syAtkRtaM kArya , , tatratyaguNadoSANAM ani. 65 *tatazca sapta patrANi nAradaH 490 tattatkArya nivarteta viSNuH 247; *tatra dAsakRtaM kArya nAradaH 559 tatazcAnena mantreNa . pitA. 521 manuH 278; tatra divyaM nAma zaMkhali. 444 *tatazcAvAhayeddevAn , 482 smRtya. 549 *tatra divyaiH parI nAradaH 219, tatazcASTADhakaH zunI. 536 *tattatsiddhAni di kAtyA. 460 tatastaM samupAdAya pitA. 497 *tattathaiva sadA deyaH , 545 *tatra dRSTaM chala rAjA , 95 *tatastatkAlakaraNaM nAradaH 359 *tattadyathAkSara lekhyaM , 368 / tatra dharmArthakAmA bhA. pa.14 tatastatrAgnivarNa , viSNuH 486 tattasyAstu sadA pApaM bhA. 434 *tatra dharmAsanaM nAradaH 89 *tatastatsamupAdAya pitA. 497 *tatteneva kRtaM jJeyaM pitA. 133 tatra dharmoM dhadharme kAtyA. 59 tatastaddhastayoH prA , 498 tattenaiva kRtaM jJeyaM tatra navamaM prakara nAradaH pa.15 tatastadvacanaM sarva nAradaH 142 *tattenaiva kRtaM sarva tatra nAma satvA ko. pa.18 *tatastadvacasi stheyaM 587 tatte sarva zuno manuH 264 tatra naivAgamaH kAryoM bRha. 413 tatastasmai dharma vedAH 566 *tatte sarvasvato tatra pakSo na sAdhyaH bhRguH 150 tatastAM bhagavA 1. pa.14 tattrayaM kRSNalaM tatra pUjAM hutAzasya pitA. 496 tatastu taiH zapathaiH tattrayaM gaurasarSapaH tatra brAhmaNaM brUyAt kau. 249 *tatastUSA tato vighna pitA. 466 tattrayaM rAjasarSapaH tatra bhuktAnubhukta vasiSThaH 382 tataste munayaH sarve bhA. 432 tatpaJcaka mASaH tatra bhukte dazavarSe " " tataste lokapitaraH , pa.15 tatpatraM vAdimAnyaM zunI. 379 tatra mantribhiH zaMkhali. 248 tatastripuruSo bhogaH pitA. 419 tatpatramupadhAduSTaiH kAtyA. 370 tatra yathAvadanu . kI. pa.18 tatastvanena mantreNa nAradaH 520 tatpalazatamAyamAnI kI. 526 tatra rAjAjJayA saMdhi bRha. 209 tatastvaSTA tato pitA. 466 *tatpApazodhanAya viSNuH 245 tatra rAjA bhaveddaNDyaH manuH 578 tatastvAropayecchi viSNuH 472 *tatpAvanAya kartavyaH yAjJa. 294 tatra rAjJAM bhaveddaNDaH " " tatastvAvAhayeddevAn pitA. 505 tatpAvanAya kUSmANDI viSNuH 245 tatra rAjJA bhaveddaNDyaH " " tato durgaM ca rASTraM ca manuH 575 tatpAvanAya nirvApyaH yAjJa. 294 / tatra vaktavyamanRtaM , 272 tato'dhyAyasahasrANAM bhA. pa.12 tatpuNyaM saMzayArUDhe vasiSThaH 26 *tatra vakSyAmi tatvena pitA. 464 tato no vyavahAro'yaM , 3 *tatputro bhuktimevaikAM bRha. 413 . *tatra vipro bhaveddaNDaH manuH 578 *tato'nyaM kArayedeva kApu. 484 tatputro vivadeta jJo zunI. 135 tatra zAlavRkSodbhavA viSNuH 471 tato'nyaM dApayetpUrva kAtyA. 428 tatprajJena vinItena nAradaH 454 | tana ziSTaM chalaM nAradaH 17, *tato'nyeSu tu kAryeSu , 460 tatpratiSThaH smRto , 45 tato'rthI lekhayetsadyaH yAjJa. 214 *tatprabhUtAtheviSayaM vyAsaH 188 tatra zodhyazca zapa' smRtya. 442, *tato'rdhArdhanAze ca kAtyA. 458 *tat pramANaM kRtaM sarva bRha. 562 tatra satyaM bruvansAkSI manuH 253 'tato'rdhArdhavinAze " " *tatpramANaM tu kurvIta . 415 tatra satyaM hataM kAtyA. 59 *khato vArdhavinAze tu " " tatpramANaM prakartavyaM . " , tatra satye sthito nAradaH 12, tato viMzativarSANi nAradaH 362; tatpramANaM smRtaM. yAjJa.353; 92, 449 . kAtyA. 372 nAradaH 357 | tatra satye sthiro tato vai tasyaujiSThA vedAH pa.9 tatprasiddhAni di, kAtyA. 460. *tatra sabhye sthito tato'zapanta zapathAn bhA. 434 . tatprAjJena vinItena nAradaH 454 tatra sabhyo'nyathA kAtyA. 59
Page #724
--------------------------------------------------------------------------
________________ 'aabe *ta. sAkSitvamasmAkaM tatra sAma paJca *tatra sAravRkSodbhavA * suvarNacaina koso * tatra suvarNArdhene kozo *tannAdhikaguNAnAM ca tatrAnAbhimanasyA tatrApi kruddhenArtena tatrAbhijanazarIra * tatrAbhiyoktA prabrU tatrAbhibokA prA tatrAbhiyogAnugataM tatrAyamAdyaH *taMtrArUDhavivAdasya tatrAsInaH sthito kAmukaH sAkSI taMtreyamasya loka tatraiva dApayeddivyaM tatraiva lokapAlAMba * lokapAlAMstu caina lokapAlAdIn *tatraivaM sthApayeddivyaM tattvaM satvArthAbhi taravacchalAnusAri *tattvAvanAya nirvApyaH tat SaTkaM yavaH tatpadazakaM dharaNaM tatsatyaM vada bRha. 324 kau. pa. 19 viSNuH 471 431 " 37 "" yAjJa. 287 viSNuH 499 kI. 551 pa. 18, pa. 19 kAtyA. 124 " ". 33 hArItaH 204 nAradaH pa. 15 410 manuH 30, 71 yAjJa. 352 nAradaH 2.17 kApu. 470 pitA. 480 "" kApu. 470 zunI. 236 dw " yAjJa. viSNuH 526 " yAjJa. 472; nAradaH 477 viSNuH 499 . 479 tatsamakAle ca nAti * tatsamastu punastulyo tatsamastu punastolyo * tatsamastu punastoye * tatsamastu punastolyo tatsarva tasya jAnIhi * tatsarvaM te zu " "" yAjJa. 206 manuH 264 *tatsarva nAzamApnoti bRha. 328 tatsarvaM nAzamAyAti tatsarvaM rAjagAmi tatsarvaM rAjazArdUla tatsarva vada kalyANi tatsarvaM vinivarteta tatsahasradvayaM kozo satsAdhanaM tu dvividhaM 33. " 99 " baudhA. 242 hAm " tathA na lipyate 294 bhA. pa. 14 yAjJa. 472 manuH 278 smRtya 534 sunI. 236 tatsAdhyaM sAdhanaM * tatsAdhyasAdhanaM nAma *tatsAmyAtsAkSi tatsAmye zucayo tatsiddhau siddhimA tatsitu ya tatsuto bhuktidoSAMstu * tathA cAsya niHzre *tathA tatsyAtpramANaM tathA tatsyAtkhamANaM tu tathA dAsakRtaM kAryaM * tathA'dRSTaM sphuTaM doSaM tathA doSAH prayoktavyA *tathA doSAH pravaktavyA kAtyA. 227 * tathAnupAtayedyastu tathAnumAnanavet tathA mASaM budhAH tathA rAjaguNAcaiva tathA rAjJA niyanta 418 tatsuto menekA bRha. 413 tatsvayaM nRpatiH manuH 546 tatsvahastakRteranyaiH kAvyA. 201 * nAradaH 360 hArItaH 374 * tatsvahastakRtairvAnyaiH kAlyA. 271 tatsyasAkiyAci tatsvahastAdibhi tathA kuThArapANi tathA kuThArapANistu *tathA kuThArahastazca kAtyA. 371 nAradaH 425 tathA khyAtavidhAnaM ca bhA. pa. 13 gItamaH 69 kAtyA. 370 tathAdavivAdasva *tathArUDhasya vAdasya tathA lekhyasya vi tathA lokasya sAkSI tathA basanarakSArtha *tathA viMzati va " "" nAradaH 320 " "" yAza. 537 kAtyA. 368 370, " 32 l 23 " nAradaH 559 kAtyA. 372 370 wr w dw " 33 nAradaH 587 pitA. 498 manuH 74 bhAra. 534 bhA. pa. 13 manuH 74; yamaH 106 nAradaH 410 93 " kAtyA. 372 vArA. 487 hArItaH 420 kAtyA. 372 gotamaH 69 * tathA hAsya niHzre 33 29 tathA hyasya niHzre tathehAsya niHzreyasaM tathaiva te pAlanIyAH bRha. 101 tathaiva nirRtiH pitA. 466 * tathaiva vinayaM dApyaH vyAsaH 346 *taSonmattAH sAhasi -vRda. 326 35 tathopanidhirAjastrI *tathyAtathyaM prayuJjIta ye tathyaM prayuJjIta *tathyena hi pramANa *tadakarmaviyukto'sau * tadadhInakuTumbAzca tadadhIna kuTumbinyaH * tadapyanarthaM likhitaM tadapyanu vijJeye tadapyanyAyavihitaM * tadapyanyAyavihite tadapyavArtha karaNa *tadapyapArthaM karaNe tadapyapArtha likhitaM vijJeya pyAjJAya vihite *tadapyAmnAyavihite * * *tadapramANe karaNa tadapramANaM likhitaM * tadabhAve ca devAnAM tadabhAve tu cidasya tadabhAve tu putrANAM *tadabhAve tu viprasya * tadabhAve tu sarveSAM sadabhAve niyuto vA *tadabhAve viniyukto tadarthaM sarvabhUtAna * tadanu vijJeya tadargha madhyamaH yAjJa. 196 bRha. 170 tadadhyAsyAniza tadanyatkArayellekhyaM kAtyA. 369 gotamaH 24 rApekSastadvAtaH tadapyakRtamityAhuH tadapyakRtamevAhu nArada: 559 559, 560 358 322 - 90, 549, 586; kAtyA. 104 nAradaH 90; kAtyA. 104 nAradaH 358 *vadarbhArdhavinAze * tadarthasya nAze tu tadarthe taNDulAyA: tatrarbhe taNDulA deiyAH 23 " kAtyA. 335 596 126 vg 33 marIciH 135 pitA. 61 " vg " , "2 " 33 r " wr 90; "" kAtyA. 104 nAradaH 90; kAtyA. 104 23 nAradaH 357 " 358 pitA. 516 kAlyA. 228 bRha. 413 kAlyA. 338 103 332 ".. " " 322 39 17. manuH 575 nAradaH 322 yAjJa. 585; bRha. 591 kAtyA. 458 " 459
Page #725
--------------------------------------------------------------------------
________________ I - mana caraka.. " pa.8 zlokAryAnukramaNikA 'tadalAbhe nRpa smR tya..442 / tadeva niSpata ko. 190 tanmadhye sthApaye bRha. 49 tedavApya nRpo ..yAjJa..582 | *tadeva brAhmaNa gautamaH 429. tanmantrasya prabhe pitA.132 *tadavekSastavRttiH gautamaH 24 *tadeva rAjabrA tanmithyAzasina vRddhahA. 469 tadaSTakaM likSA, viSNuH 526 *tadeSu sarvame tapaH krItAH prajA nAradaH:587 tadaSTabhAgazuddha nAradaH 509 *tadaiva sarvame tapatyAdityava manuH 574 tadaSTabhistu bAlAM. zilpa. pa.8 *tadeSa.sarvama tapasA cejyayA : hArItaH 568 *tadasya satyavAkya nAradaH 492 tadeSu sarvama *tapasA ceSTayA tadahaM vai kariSyA bhA. pa.17 tadomiti likhe . nAradaH 140; *tapasvinAM ca bRha....55, *tadA karmavimukto kAtyA. 596 kAtyA. 152 kAtyA..61 tadA karmaviyukto - tadgrAhyaM sAkSiNo , 338 tapasvinAM tu *tadA kAlaH pradA bRha. 148 taddaNDAjjAyate : zunI. 598 kAtyA..61 *tadA janapadaM , 123 *taddine yo'nyathA nAradaH 118 -tapakhino dAna yAjJa,282 tadA tatra niyu kAtyA. 57 taddivyaiH sAkSibhi kAtyA. 229 / tapasvibhirviru *tadA tu tatkRtaM nAradaH 559 *taddevabrAhmaNa gautamaH 429 tapo jJAnamaH tadA daNDaM praka kAtyA. 594 taddevarAjabrA . taptatelagataM zunI. 470 *tadA dAsakRtaM . nAradaH 559 / *taddezakAlo za , manuH 575 *taptamAdAya yAjJa.488 tadA divyaM pradeyaM , mAso. 236 taddezakulajA *taptamASakakRsye "kAtyA. 516 tadA divyaiH parIkSeta nAradaH 219 / tadvayaM kRSNalaM : purANaM 535, taptamASakadivye , *tadA divyaiH parIkSyeta , - taptamASasya pitA. 520 tadAdau tu likhe , 140 tadvayaM hastamu - maya. pa.7, - taptAGgAreSu vA zunI. 470 tadAna vyavahAro // 3 // 'taptAyogolakaM . *tadvAdazamakSa viSNuH 526 'tamabhisametya . vedAH pa.2 tadA niyuJjyAdvi, manuH 31 tavAdazamakSA *tamarthamabhiyu nAradaH 2017 kAtyA. 57 taddvAdaza suva nAradaH 532 pitA. 460 *tadA pAzAdvini nAradaH 316 taddhAnau hIyate tamazaGkaH bhA. pa.17 *tadApyaSTaguNaM . . yAjJa. 293 tadvandhusuhRdo kAtyA. 334 tamazuddhaM vijA viSNuH 512 .. tadA pravakSyataH bhA. pa.15 tabalAt kArita viSNuH 349 tamaSTabhAgahI nAradaH 508 tadA bhavati.sa nAradaH 509 tadbhUta sarva manuH 260; *tamAgataM puna yAjJe. 547 tadAsedhaM prayuJjIta kAtyA. 127 kAtyA. 337 tamAdAya nAti viSNaH 486 *tadityUcA vA vAru manuH 276 tadbhartA tatkRtaM *tamAyAtaM puna yAjJa. 547 tadidaM gRhyatAM bhA.435 tadbharturdakSiNa zilpa. pa.8 tamAyAntaM puna tadutpannAzca sA bRha. 415 tadbhogaH sthiratAM bRha. 413 tamAhurArtA bhA.434 tadubhayaM niyamyo kau. 190 tadyaH purastAdgrA vedAH pa.3 / tamAhUyAbhiza nAradaH 513 tadarNa prApnayA manuH 269 tadyathA'bhyAgaraM tamUcustatra bhA. pa.17 tadekasyApi ce vedAH 21 tadyathA sarvamatha nAradaH 44. *tameva cAlaye bRha. 121 tadetatrividhaM nAradaH 218 *tadyuktaH karSaka: kAtyA. 128 atameva sAdhaye tadetatpitRma tayuktaprati *tamevAkAraye tadetadatra zlo tAktiyogAdyo *tamevAnAyaye tadetad brahma tad va A vartayA vedAH 22 *tamevAsedhaye tadenaM saMzayA viSNuH 472, tadvadan dharmato manuH 271 tamevAhAnaye .., 121 486, 499,506; tadvarNe eva guNi zunI. 65 *tamevAhAyaye ___pitA. 483, 497 tad vA dravyaM rAjA , ko. 250 : tamottaraM yAva - bhA. 433 * ". " nAradaH 490 *tadvA viMzati . kAtyA. 372 tayA svapakSaM pa . kau. 573 tadenaM saMzayArU , 477, tadvRttijIvino , 334 tayAhaM zatrUn vedAH 21 479, 494, 502 tadvai rASTramA vedAH 566 / tayoratikamekAtyA. 128 *tadevaM saMzayA pitA. 497 tanmadhye yo na viSNuH 499 *tayoranumate Apa. 550 anu.5 " 122 " vedAH 1
Page #726
--------------------------------------------------------------------------
________________ 30 tayorante sada tayoranyonya tayorapi pitA * sada yoktI sada * tayoryatsatyaM ya * tarugulmalatA taruNAdityasa tareSvazulkadA tarjanyAdikani tarpiteSvaya talavad dRzyate tava vAkyamudI tasmAcchAstrAnu tasmAtkulagaNA tasmAt taM nAva tasmAttatsaMprava tasmAttatsaMpravR tasmAttadvacasi *tasmAtalekhya tasmAt tava kRtaM * tasmAttasya vadhaM 39 " tasmAt pitRRNAM " tasmAtpratyakSa - tasmAtpravakSyate tasmAtsaMzayam tasmAtsatyaM prava tasmAt satyaM hi tasmAtsatyena tasmAtsabhyaH sabhAM tasmAtsamAptaka tasmAtsarvapraya : tasmAtsImAvi tasmAtsuprAtarA tasmAdanyadvyapo tasmAdabhibhava tasmAdamAtya tasmAdamodhyA *tasmAdayojyaM tasmAdarthazca tasmAdavahito *tasmAdavyAhatAH tasmAdasmyAgato tasmAdasya varSa kAtyA. 124 pitA. 419 nAradaH 562 kAtyA. 124 d. " bedAH 237 pitA. 504 vArA. 487 nAradaH 591 zilpa. pa. 8 nAradaH 490 97 39 vasiSThaH 243 kAtyA. 103 bRha. 210 nArada: 588 kAtyA. 104 " nArada: 587 vyAsaH 377 mAso. 136 manuH 579 yamaH 596 kAtyA. 151 nAradaH 97 bhA. pa. 15 bRha. 53 vyAsaH 346 manuH 261 nArada: 502, 515 47 kI. 574 zunI. 598 nAradaH 525 vedAH pa. 3 nAradaH 140 manuH 574 ko. pa. 18 nAradaH 140 m kAtyA. " 102 yamaH 106 kAtyA. 595 bhA. 433 manuH 579 vyavahArakANDam tasmAdAmantrarNa vedAH 5.3 tasmAdAmantraNe tasmAdidamatho tasmAdu bhAradvAja tasmAdetattrayaM tasmAddaNDAhatAH * tasmAddurgAgamaH tasmAddharmaM yami tasmAdarmAsana tasmAddharmo na tasmAdbahAgamaH tasmAdyaH sahito tasmAdyatnena tasmAdyathokta tasmAdyAsyAmi * tasmAdyojyamana tasmAdvAjAcAryA tasmAnna devAH tasmAnna mithyA tasmAnna labhate tasmAnna lekhyasA tasmAnna vAcya *tasmAnna zapathaM tasmAnnityaM yate tasmAnnyAyena tasmAnmAM saMzayA tasmAnmAnopa tasmAdevasya tasmAllokayAtrA tasmingate dvitIyo * tasminnatIte * tasminna devAH *tasmimeva kRte tasminneva samA tasmin paitAmahe tasminprete na tasminprete'pi tasya kAryaM na tasya kAlaH pradA * 27 93 tasya kuryAnnRpo tasya ca brahmaha 'tasya ca bhAvanA " bhA. vedAH pa. 9 zunI. 598 kAtyA. 595 57 " manuH 574 nAradaH 89 manuH 35 kAtyA. 57 bhA. 2 bRha. 205, 413 nArada: 514 bhA. 433 nAradaH 140 gotamaH 567 manuH 265 yamaH 442 kAMtyA. 153 vyAsaH 377 nArada: 44; pitA. 62 yamaH 442 bhA. 69 kAtyA. 102 nAradaH 490 maya. pa. 7 kAtyA. 371 kau. 573 pitA. 505 kAtyA. 418 manuH 265 nAradaH 476 " 33 bhA. pa.14 viSNuH 3826 kAtyA. 418 viSNuH 382 bRha. 327 33 148 nAradaH 161 kAtyA. 127 viSNuH 571 "" tasya ca yavasa tasya ca vyavahA tasya cecchAma tasya tatsiddhimA *tasya tebhyo na sA * tasya taizca na sAkSyaM tasya daNDaM dve tasya daNDavize tasya divyaM na *tasya doSaH prayo tasya doSAH prava *tasya dharmaH prajA * tasya nAbhimAtra tasya nirNayakata tasya prakSubhyate tasya prazAsato. *tasya praskhalate tasya prAzaM tvaM tasya rAjJA pradA tasya lokAn sa tasya lopaH kathaM tasya varSaza tasya vA tatsama tasya vRttiH prajA tasya sarvasyA~ha tasya sarvANi tasya sA nApa tasya sAlokyatAM * tasya siddhimavA tasya sIdati tasya ha niSka tasya hyAzu vinA * tasyAM tu sAdhanaM tasyAM sabhAyo tasyAH paJcapaDi tasyAH zatapadA *tasyApravAdo tasyA jAtAyAH * tasyAtha vAdo tasyA dharmAH samu tasyApratibruva * tasyAbhizastADo tasyAmAyattA loka 212 | #tasyArthamatiyu viSNuH 506 gotamaH 65 Apa. 569 bRha. 411 nAradaH 310 " vyAsaH kAtyA. 595 manuH 278 ani. 470 kAtyA. 372 372, 418 nArada: 588 viSNuH 499 vyAsaH bRha. 51 63. bhA. pa. 14 vyAsaH 62 vedAH 22 vyAsaH 376 bhA. 434 2 11 "" 64; nAradaH 316 kAtyA. 123 nAradaH 588 vedAH 21 manuH 575 bRha. 414 bhA. 432 bRha. 411 manuH 33 vedAH pa. 7 manuH 574 kAtyA. 230 mAsI. 66 kau. 526 33 "" nAradaH 113 vedAH 23 nAradaH 114 kAtyA. 61 kau. 190 574 " lv 573 - -pitA. 468
Page #727
--------------------------------------------------------------------------
________________ * tasyArthamabhiyu * tasyArthavAdI * tasyArthibhAvI 33 tasyArthavAdo *,, *tasyAce sarva * tasyAvanAya tasyAstu sAdhanaM tasyAhuH saMpra tasyetyuktavato *syaikasya tu tasyaikasya na tasyaitrINi zata tasyaiva muktapi *tasyaiva tatsamayI tasyaiva mukta tasyaivAtmatRtI tasyopakaraNaM *tasyoI pratisa tasyo pratisaM *tasyorU saMpragR * tasyorasa pra vAMkiyAM i * ca vaNika suna tAM ca suvarNakAra tAM tulAmanvave to vA nirNaya tAM vidIvyati *tAMzca devAH prapa tAM sabhAsadbhya tAMstato nAnu tAMstasmivA tAMstasyAmanvA tAMstu kAmava tAMstu devAH prapa tA aho cUkA aSTa tA aTo likSA tADane ivyada tADanaM bandhanaM tArambidhena *tAdRzaM prApnuyAt tAdRzAn saMpraya pitA. 468 nAradaH 113 , 114; kAtyA. 124 vyAsaH 134 nAradaH 113 kAtyA. 124 manuH 575 yAjJa. 294 kAtyA. 231 manuH 575 yAjJa. 488 pitA. 517 kAtyA. 515; pitA. 517 vedAH pa. 7 nAradaH 493 kAtyA. 123 nAradaH 493 saMgraha 424 " kau. 574 nAradaH 501 " "" " " kAtyA. 207 viSNuH 471 " "" " " nAradaH 476 bRha. 101 vedAH pa. 2 manuH 262 vedAH pa. 2 pa. 3 " "" 23 33 " bhA. pa.12 manuH 262 ko. 527 2. " "" zunI. 597 bRha. 593 kAtyA. 595 viSNuH 349 manuH 269 250 zlokArthAnukramaNikA tA dvAdaza suva tAnatti puruSaH *tAnapyAvAhaye * tAnapyAhAnaye *tAnapyAhnApaye tAnapyAhAyaye tAnahaM kathavi tAnAcAryopa tAnA sarvAnR tAni ca karadvaya sAnindrivAktaH tAni brahmaNe sAnuvAca surA * tAnyeva tu pramA * tAnyeva punara tAnyeva punarA *tAnsarvAn sama * tAnsarvAnsa samA * tApayitvA tataH tApite tu tataH tAye tRtIye tAbhyAM yamasya tAmrakarSatA tAnakArSikaH tAmrapaTTe paTe tAmrarUpyasuva : *tAmrarIpyasuna tAkhikaiH kArSiko tArayatyabhikSA tAraviSyati kiM * tArayetsajjanai tA rAjasarSapa tAla bimbAdike tAtvoSThakaNTha tAvataH saMkhyayA *tAvataH saMprava * tAvatsarvamasaM tAyatsarvamasa tAvadantarato * tAvadantarito * tAvantaH saMkhyayA mRda. 533 bhA. pa.10 kAtyA. 126 "3 "" "; hArItaH 134 kAtyA. 126; hArItaH 134 bRha. 326 gautamaH 567 bhA. 433 viSNuH 486 vedAH 23 pa. 7 bhA. pa. 12 nAradaH 559 490 " " yAjJa. 285 285 pitA. 496 33 "" 491 vedAH pa.4 bRha. 533 viSNuH 526 vyAsaH 375 manuH 527; apu. 534 manuH 527 apu. 534 nArada: 449 29 319 bhRguH 457; kAtyA 460 manuH 528. zilpa. pa. 8 pitA. 522 manuH 266; nAradaH 316 " " prajA. 184 " kApu. 498 "" manuH 266 * tAvantaH saMkhyayA *tAvevAjJAnaye *tAsAM paTipeTI tAsAM paTayAM ghaTI tAsAM SaSTaghA ca tAsAmarthacaraNa tAsAmudaravi tAstisraH sarSapaH tAste yakSmaM vibA tithiSvAsu na * tithiSvetAsvata *tiritaM cAnuziSTaM tirohitAntara tiryak prekSate tiryagyavodarA *tilakRcitrakR *tIkSNatvAtsAkSi tIkSNadaNDo tIkSNairvisphoTa tIritaM cAnuziSTa *tIritaM cArthaziS *tIritaM yAnuziSTa tIritaH so'nuziSTa tIre nikSipya tIrNapratizo tIna vidhA tIrthakaratapasvI tIrthavaMzatha tIrthAni sarvANi chaTo lavo nimeSaH tulalA na " tuLavilA para * tu vicchitaH kASThamaya *tulA'gnirudakaM * tulAgnyambu viSa yA vi tulAdIni niyo * tulAdIni viSA tulAdhAra ca tulAdhAraNa vi 31 nAradaH 316 bRha. 122 jyo. 536 " 33 ko. parada zilpa. pa. 8 purANaM 535; caraka. " vedAH 21 saMvartaH : 106 " " manuH 546; nArada: 548 ko. 550 zaMkhali. 248 smRtya 534 prajA. 343 nAradaH 320 kI. 573 mANDavyaH 442 manuH 546 nAradaH 548 39 19 manuH 546 kAlyA. 105 bhA. 432 vyAsaH 545 nAradaH 494 ko. 574 bhA. pa. 14 433 kau. 527 nAradaH 476 pitA. 482 nAradaH 507 13 33 478 bRha. 454 yAjJa. 444 39 93 kAtyA. 457 "; saMgraha 471 33 viSNuH yAjJa, 472
Page #728
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shou * tukAcAra vi C tulAdhArasya tulAmAnapata tulAmAna prati mUlya tribhA *tulA vA'nyataraH *tulAzisebhyAM tulAzirobhyAmu tulAzilAbhyAM tu tulA strIbAlavR *tulito yadi gaM tulito yadi va zRNagurumalatA tRNazavAlarahi tRtIyaM dhana tRtIyaM vAsude tRtIyaH zapathaH zRtIyatA ahI yavama kUTasAkSiNa *te ca caNDAlapa * te ca tadbhAgina te trastA narazA te devAH prajA te dvAdaza suba * ghaTAdya tena kAryANi tena muptaH tena cetkSatravi tena vedaviyA tena tatpUyate tena tasmiMstathA : prabhA 479; viSNuH 472; pitA. 483 504 *tena tasmiMstadA tena duSTaM bhave tena dharaNAni te narA yamada * tena lekhyena *tena vikSatra tena zAstreNa * tenAtyU tenAbhyupelA yAjJa. 472 viSNuH 471; nAradaH 476 ko. 526 zaMkhali. 572 kau. 527 yAjJa. 445 nArada: 476 478 476 yAjJa. 447 nArada: 477 wwd " " manuH 567 pitA. 495 nAradaH 222, 427 491 ko. 527 viSNuH 246 vyAsaH 375 kAtyA. 59 bhA. pa.12 vedAH 566 nArada: 532 kAtyA. 533 pitA. 481 bRhU. 413 kau. 573 kAtyA. 595 manuH 264 DI. 574 156 hArItaH 3.9 kAtyA. 370 kI. 526 hArItaH 560 kAtyA. 372 595 " bhA. pa. 15 gItamaH 60 23 " vyavahArakANDam tenAbhyUhya yathA * tenAsya so'bhISTaH te nizritAstatra teneha kIrtimA tenaiva kanakI te'pi tadAgina te'pi bhogAya tebhya eva na sA tebhyo devA anaM tebhyo devA yajJa tebhyo devA virAjaM tebhyo yathA'dhikA te manuSyA evaM te manuSyA devAn te mohavazamApana te yad brUyurasat te zaGkamAnAstva te zabdavaMzasya *te SaDyavo madhya * teSAM ca preritA ateSAM ca preSitA teSAM nRpaH pramA teSAM pUrvapari teSAM bIdAtA * teSAM mUrdhA nRpo teSAM vacanato teSAM varSazate teSAM vAdaH svava teSAM vaizeSikA teSAM sarvatra teSAM svasamaye teSAM heturava *teSAmanyatame teSAmapi na teSAmabhAve rA teSAmATakapra teSAmAdyamRNA teSAmitare vA teSAmeko'nyathA teSu teSvane dharaNa te SoDaza suvarNaH + gautamaH 68 vedAH pa. 2 bhA. 434 bRha. 328 padmapu. 470 kAtyA. 59 manuH 575; bhA. pa. 10 nAradaH 310 vedAH 5.3 21 " 91 gItamaH 68 vedAH : pa. 3 r bhA. pa. 12 nAradaH 587 bhA. 432 vasiSThaH 244 manuH 528 pitA. 504 33 kAtyA. pitA. ww 103; 105, !! basinaH 244 : " pa. 65 bRha. 50 pitA. 483 vyAsaH 346 kAlyA. 332 SaTtri. 65 bhA. 573 kAtyA. 104; pitA. 105 nArada: 586 manuH 278 nAradaH 311 manuH vyAsaH 235 kI. 526 ...C kau. 249 kAtyA. 333 vRddhahA. pa. 11 kI. 526 te SoDaza syAddha likhA tu zikSAsta *teSvadharmapareSu teSvapacaratsu *te'samavetAH te sAkSiNo bhava bhanye gaNeyame tairekamatibhi tailakuccitraka taistainyavirmadA toya tvaM prANinAM toyamanirviSaM toyamadhye manu toyasyAtaH prava *toyasyAtha prava toyasyApi prava toraNaM tatra # toraNe ca tathA toraNetu tathA *toraNe va tayoH *tolayitvA kRte tolayitvA naraM tolayivAntaraM tolayitvA zara * tolakhitvepsitaM *tolayitvepsite tau ca tatra niyo tau tatra viniyo tI supeNa tatha *tau nRpeNApyadha taulagaNimame * *volyai gaNimame *tIyagaNitame tItyagaNimame *taulyagaNeyame vinA tasya tau vinA yasya *lobhAdikaM vyaktvAgniM mRditA tyaktvA lobhAdikaM trayaH parArthe *trayaH punarani trayaH svatantrA loke trayastatropacI trayANAM jIvatAM manuH 529 yAjJa. 530. " 99 vasiSThaH 570 r " gItamaH 230 bRha. 326 kAlyA. 338 bhA. pa. 14 prajA. 343 bhA. pa. 10 pitA. 505 464 " nAradaH 502 pitA. 503 23 39 nAradaH 500 481 pitA.. "" 37 19 " nArada: 507 pitA. 482 nAradaH 479 507 " zw " " w 13 ' z ' r ' ' ! d ! manuH 537 "" kAtyA. 338 91 33 " " dr " vyAsaH 422 " " bRha. 98 yAjJa. 488 bRha. 98 . manuH 556 nAradaH 297 7 " 561 vRha. 544 vyAsaH 422
Page #729
--------------------------------------------------------------------------
________________ zlokA jukamaNikA ." 496 *trayANAM varNAnAM zaMkhali. 572 | tripauruSI ca vyAsaH 422 / trIMzca zUdrAnvinI ... bhA... 27 *trayANAmapi varNA *tripauruSI tu trINi yAnAnRte nAradaH 316 trayI cAnvIkSikI bhA.pa.12 bRha. 414 trINi zatAnyarvatAM vedAH pa.6 trayI zAstrANi tripauruSI yA kAtyA. 416 trIneva ca pitRRn bAMdhA.. 242 trayodazaM samA .. mAso. 19 *tribhAgahIne .... bRha. 455 trIn dhArayati bhA. 3 trasareNabo'STau manuH 528 *tribhAge tapta tretAyuge pUrNa zunI. 598 trasareNuH samA purANaM 535 tribhAgone ca traividyaprahitaM kAtyA. 337 *trasareNaH sa vi *tribhAgone tu vyavarAH sAkSiNo yAjJa. 282; trasareNuraSTabhiH zilpa. pa.7 vibhAgone dhaTaH zunI. 471 nAradaH298 trAyasvAsmAdabhI yAjJa. 506 tribhiretairavi kAtyA. 417 tryavaraiH sAkSibhiH.. manuH 254 *trAyasvAsmAnabhI *tribhireva ca yA viSNuH 382 *tvaM tule satyadha . yAjJa. 472 *trAyasvAsmAnmAbhi tribhireva tu yA tvaM tule satyadhA trAyasvenaM naraM pitA. 511 kAtyA.417 nAradaH 477 trAhyenaM varuNa kApu: 506 *tribhireva yadA viSNuH 382 *tvaM tule satyanA yAjJa.472 triMzatkASThAH kalA kI. 527 triyavaM kRSNalaM... apu. 534 tvaM dhaTa brahmaNA pitA. 483. triMzatsamAyAtu . bRha. 414 triyoniH kIrtyate nAradaH 16 tvaM mukhaM sarvade triMzadahorAtraH kI. 527 triyonidvarthabhiyo *tvaM mukhaM sarvaya *triMzaddazavinA 'kAtyA. 458 trirajjukaM niva ko. 527 *tvaM viSaM brahmaNaH nAradaH 508 *triMzaddinAntripa bRha. 205 . trirAtraM paJcarA pitA. 511; tvaM viSa brahmaNaH yAjJa, 506 triMzadrAtrAtripa bRha. 515 nAradaH 508 triMzadvarSANyavi "411 trirAtrAtsaptarA pitA. 517 tvaM viSa brahmaNA pitA. 510 *triMzadvarSAtvavi *trirAtrAdvA sapta tvaM vetsi sarvaja pitA. 483 *triMzadvinAze vA kAtyA. 458 trirAtrAnAgama traisU. 135 tvaM vetsi sarvabhU nAradaH 476, *trikAdarvAkchiraH hArItaH 442 trirAtropoSitA pitA. 468 *trikAdok tu , , trirAhatamanA kAtyA. 207 pitA. 483 trikRSNalone ra viSNuH 430 tri; irdai virA vedAH pa.3 tvatprabhAvasamu bhA. pa.12 *triguNArthe rAja trivarga iti bhA. pa.12 tvamagne deva jA nAradaH 490 * triguNe rAjanya ... " " trivarSa bhujyate bRha. 414 pitA. 494 atrigaNe'rthe rAja " ". trividhaH sAhase nAradaH 589 *tvamagne devAzca ::-., :496 trigaNe'rthe vaizya , , * trividhasya ca le kAtyA. 371 / tvamagne vedAzca tricatuHpaJca nAradaH427 *trividhasyApi le . bRha. 366 tvamagne sarvade nAradaH 49.1 kAtyA. 428 kAtyA. 371 . "." ... pitA. 497 tridhA syAllikhita zunI. 236 trividhasyAsya nAradaH 218, tvamagne sarvabhU viSNuH 486, tripakSaM parato nAradaH 162 402; yAjJa. 485; nAradaH 49. tripakSAdabruvan . manuH 269 bRha. 366 tripakSAdUrdhvama *trizatastaNDulA . , 455 / tvamagne sarvabhU pitA. 497 tripakSe vA trisa smRtya. 518 *trizate taNDulaM *tvamantaH sarvabhU . viSNuH 499 *tripAdone ca .: bRha. 455 trizate taNDulA tvamambhaH sarvabhU "" " tripuTI dadyAt pitA. 522 / trizcatuHpaJcakR nAradaH 427 nAradaH 502 tripuTI saptamASe AtriH 469 triSu karmasvAbhi . gautamaH 24 / *tvametatsarvabhU ..;, 491 *tripuruSaM bhujya bRha. 414 *triSu karmasvIjyA , , tvameva deva jA tripuruSIyA svata kAtyA. 416 *triSu daNDeSu . manuH 577 479,490,494,502%3 *tripuruSI ca bRha. 414; triSu varNeSu pitA. 483, vyAsaH 422 nAradaH 589 tripUruSI trigu..' vyAsaH 422 trisaMdhyaM pUjaye pitA. 480.tvameva dhtt| ... viSNuH 472 'tripauruSI ca ..bRha. 414 triskandhajyotiSA ...vyAsaH ...64 , pitA, 463
Page #730
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam " pa.14 " " 514 508 tvameva viSa jA, viSNuH 506 / 'daNDazcena bhave *tvameva sarvaM jA pitA 483; daNDastatra tu nAradaH 490 daNDastu dezakA *tvameva sarvabhU yAjJa. 487, *daNDasthAne'bhiza pitA. 497 daNDasya hi bhayA nAradaH 491, 494 'daNDasyaiva bhayA tvamevAgne vijA. viSNuH 486 daNDAdanyatra pitA. 497 daNDe trivargaH tvamevAmbho vijA. viSNuH 499 daNDena tad grAma tvayA kRtaM bisa bhA. 433 daNDena nIyate tvaramANa ivA nAradaH 313 daNDena rakSyate svaramANo na pitA. 497 daNDena sahitA *tvaramANo vade nAradaH 313 daNDenASTaguNA *tvarayA bahu vA daNDa sthitAH prajAH *dakSaM kulInaM kAtyA. 57 daNDe vargo manu dakSiNastatra vi *daNDotsarge rAje dakSiNottarasaM nAradaH 478 daNDo dattaH samA *dagdhabhinnahRta daNDo dadaterdhA daNDaM ca tatsama . yAjJa. 397 daNDo damanAdi *daNDaM ca sapaNaM daNDo vidhAtrA daNDaM ca svapaNaM daNDo hi kevalo *daNDaM tatra tu kAtyA. 594 *daNDo hi dharmarU *daNDa tasya paNaM yAjJa. 539 daNDo hi sumaha *daNDa tu dezakA vasiSThaH 570 daNDyaM pramocaya *daNDaM paNaM vasuM yAjJa. 538 daNDyaH puruSo daNDaM prakalpaye viSNuH 571 daNDyaH sa pApo *daNDaH praNayituM manuH 575 daNDyasyAdaNDanA daNDaH zAsti prajAH daNDye yaH pAtaye bhA. pa.9 daNjyotsarge rAjai daNDaH saMrakSate dattaM mayA'mukA daNDaH supteSu jA manuH 575; bhA. pa.9 *dattaM mayA svakA daNDa eva hi dhaH .. zunI. 598 dattaM lekhyaM sAkSi daNDanItiriti bhA. pa.14 dattaM lekhya svaha daNDanItizca dattameva mamA .daNDanItyAM praNI " pa.10 dattasya punarA daNDanIyaH sa zai kAtyA. 594 dattasyAnapAkarma .daNDanIyAH pRtha mAso. 66 dattasyApahnavo *daNDanIyotsarge vasiSThaH 570 *dattA'datte ca bhR daNDapAruSya ko.. .8 *dattA'datte tathA daNDapratyayaha .....bhA. 2 - dattA'datte'tha daNDamasyAkarSa ni. pa.9 | dattA'datteSu daNDayitvA punaH hArItaH 134 - dattAnyapi yatho daNDayejjayinA bRha. 549 / datte'pi kAle daNDazcAnubandhaH ko. 249 / datte vRtte'thavA . bhA. pa.10 datvarNa pATaye yAjJa. 356 . kAtyA. 594 *datvA'datte'tha kAtyA. 230 vasiSThaH 570 datvA dAnaM kIrta bhA. 434 kAtyA. 460 datvA dhanaM tadvi kAtyA. 596 manuH 575 datvA bhUmi niba yAjJa. 349 bhA. pa.13 datvA bhUmyAdikaM bRha. 364 datvA bhogAn vasiSThaH 348 vArA. 582 datvA rAjA'bhiyu nAradaH 514 bhA. 2 *datvA rAjA'bhiza zilpa. pa.8 *dadat rAjA'bhiyu dadadrAjAbhiza " pa.9 dadAtu kanyAM . bhA. 433 , pa.14 dadau rAmAya . vArA. 487 maya. pa.7 dadyAttatpakSasaM bRha. 145 bhA. pa.10 kAtyA. 153; nAradaH 161% hArItaH 184 vasiSThaH 570 *dadyAttu sopavA nAradaH 508. . bhA. 572 *dadyAtpakSasya saM bRha. 147 ni. pa.9 dadyAddezAnurU zunI. 347. gautamaH 567 *dadyAddhi sopavA nAradaH 500 bhA. pa.10 *dadyAdrAjA'bhiyu ko. 70 dadyAdviSaM sopa yAjJa. 582 dadhunaivopazA kAtyA. 595 manuH 575 dadhyakSatahavi nAradaH 474 viSNuH 571 dvantollekhanaka pitA. 132 ni. pa.9 damanAdityopa ni. pa.9. nAradaH 587 damanAddaNDanA , bhA., zunI. 598 / dampatI vivade . nAradaH 115 / vArA. 582 *dayApUrvaM vacaH bRha. 165 vasiSThaH 570 daridro vyAdhito . nAradaH 513 / bRha. 364; darpaNasthaM yathA kAtyA. 372 . vyAsaH 375 darzanaM vyavahA nAradaH 588 , , darzanaiH zravaNe zanI.347 zunI. 379 dArzataM pratikA nAradaH 358 kAtyA. 370 dazagurvakSaraH prajA. 184 *dazagurvakSarAH nAradaH 14 *dazaguruvarNaH ko. 8 dazadaNDA rajjuH ko. 527 kAtyA. 458 dazadroNA bhavet / ani. 534 dazadharaNika kI. 526 *dazavarSANyati kAtyA. 372. dazavarSAdvezma uzanA. 419 daza vA vedazA nAradaH 44 daza sthAnAni bhRguH 55 manuH 577, nAradaH 589. , *dazAjhaM kAraNaM mAra jyo. 536
Page #731
--------------------------------------------------------------------------
________________ kau. pa.18 din ce i " lokArdhAnukramaNikA dazAdhyAyasaha bhA.pa.14 | dAsanaikRtikA nAradaH 306; | divyairvA zodhitaH / bRha. 99 dazAnAmapi cai bRha. 50 prajA. 343 divyarvizodhitaH " " *dazAnAmapi vai dAsastrIbhUgRhA kAtyA. 545 dIptimattvAcchuci nAradaH 587 *dazAhaM dvAdazA nAradaH 140 dAsAH karmakarAH " 130 dIpto yaM na daha , 449 dazaitAnaparA saMvateH 135 dAsA'svatantrabA vyAsaH 376 dIpyamAnaH svava : bRha. 51 dazaizvaryavaMzA *dAsena ca kRtaM nAradaH 559 dIyatAM puSkara bhA. 434 dazoktAni kuru bhA. pa.13 dAso'ndho badhiraH uzanA. 342 dIyamAnaM kare .. pitA. 510 dazo hiraNyapi vedAH pa.5 dAsyAmyadattame - zunI. 136 duHkhitA yatra manuH 577 daha pAvaka pA pitA. 522 digantaraprapanne kAtyA. 172 duHzIlo'pi dvijaH vyAsaH 64 dahAne yadyaha nAradaH 520 digantarAn durgamadhye gRhaM bRha. 49, dAtavya eva kA *digantare prapanne durgAyAH pAyaye pitA. 517 dAtavyastatra kA bRha. 148% dinaM mAsArdhamA kAtyA. 172 *durgAyAH sthApaye , " kAtyA. 153 *dinamAMsArdhamA durgAyAH nApaye ,. " dAtuH pAlayituH bRha. 365 dinamekamatha prajA. 184 | durdRSTaM tu puna yAjJa. 547 dAturgrahIturha nAradaH 525 divasasya tu pU pitA. 465 *durdRSTAMstu puna dAnaM prajJApanA / kAtyA. 428 divasasya hara kau. 527 durdRSTAzca puna *dAnaM vijJApanA divasasyASTamaM kAtyA. 102 dudRSTe vyavahA nAradaH 47, *dAnakarmakarAH // 130 *divasasyaiva pU pitA. 465 - 548 dAnakAle'thavA , 428 divasAntarame ko. 574 durbalaprabala viSNuH 107 dAnadaNDAH smRtA bhA. pa.9 divA kRte kArya nAradaH 218, durbale vAdinaH smRtya. 236 dAnalekhyaM bhAga smRtya. 378 bRha. 225 durlabhaH puruSaH bhA. 27 dAnahetastathA kAtyA. 417 *divA kRteSu kA nAradaH 218 duzceSTitaM ca "pa.13 dAnArthe vA dhanA hArItaH 564 divyaM ceddezaye kAtyA. 231 duSkRtaM prApnuyA zunI. 470 *dAnArtho nAbhiyo vyAsaH 134 divyaM tu varjaye *duSTakAraNado saMgraha. 545 *dAne vA'dhamane hArItaH 564 *divyaM nAma tulA zaMkhali. 444 duSTatvAtpratiSiddha // 347 *dAnonmukhI nAbhi vyAsaH 134 *divyaM paJcavidha nAradaH 450 duSTAM gAM kaH pari vyAsaH 64 dAnonmukho nAbhi divyaM prakalpaye kAtyA. 460 duSTA hiMsyAdiyaM . bhA. 433 dAntaM kulInaM. . kAtyA, 57 divyaM varSasahasraM bhA. pa.14 duSTe patre sphuTa nAradaH 362 dAntaH kulIno vyAsaH 63 divyapradAnaM vi nAradaH 454 duSTerdRSTaM bhave kAtyA. 370 dApyaH sarva nRpe yAjJa. 539 *divyapradAnamu *duSTeSu teSu ta smRtya. 379 *dApyaH sarvAn nRpe divyapramANamu duSTairduSTaM bhave kAtyA. 370 *dApyaH sarvAn rUpa *divyamApadyate kAtyA. 232 duSpraNItaH kAma ko. 573 *dApyaH sarvo nRpe divyamAlambate duSyeyuH sarvava manuH 575 dAyakaM grAhaka vasiSThaH 348 divyamauSadhibhiH vyAsaH 344 dahyeta parava bhA.434 dAyanikSepopa ko. 550 divyAnyapyapramA nAradaH 89 dUtakaH khaTikA bRha. 326 dAyabhAgAbhidhA mAso. 19 divyAnyetAni bRha. 455 *dUtako ghaTikA dAyabhAge tu nAradaH 15 pitA. 462 *dUtazca khaTikA dAyavibhAgaH .. kau. 7 divye ca zuddha viSNuH 512 dUtasAmarthya bhA.pa.13 *dAyasImAdAya manuH 387; divyena zuddhaM kAtyA. 516 dUtAya sAdhite kAtyA.128 nAradaH 404 viSNuH 512 dUtenAhAnitaM zunI. 135 dAriyaM tu bhave . vasiSThaH 244 divyena zodhaye kAtyA. 232 dUrasthAnaprasA * ko. 250 dAsa eva prajA bhA. 433 *divyeSu prapalA nAradaH 204 voyAH sapta smatya. 498 dAsakarmakara - kau. 7 divyeSu sarvakA ., 454; dUSaNaM srotasAM bhA.pa.14 *dAsakarmakarAH kAtyA. 130 pitA. 465 dUSaNaM svakiyo kAtyA. 208 dAsacAraNama divyaiH kArya parI bRha. 226; dUSaNena ca nA / bhA. pa.13 *dAsanakRtika nAradaH 306 / pitA. 233 / *dRSike patrake kAtyA. 371 " 459
Page #732
--------------------------------------------------------------------------
________________ "vyavahArakANDa dUSitaM ghAtitaM .. bRha. 325 / devAsuramanu nAradaH 477 | *dezasthityA tRtI. bRha. 99 dUSitaH karmadu / vyAsaH 377 devezezAnayo pitA. 466 dezasthityA dvitI , dUSitakarmadu viSNuH 349 *dezai kAlaM ca rU manuH 75 dezasthityAnumA dUSite patrake kAtyA. 371 'deza kAlaM ca vi : nAradaH 120, *dezasyAcaraNaM kAtyA. 103 dUSito garhitaH bRha. 366 hArItaH 134 dezasyAcaraNA dRDhaM gRhItvA nAradaH 492 *deza kAlaM tathA kAtyA. 151 *dezasyAcaraNe *dRzyate yasya sa manuH 270 *deza kAlaM dinaM :- 341 dezasyAnamatela 104 dRzyate zoNitaM nAradaH 518 derza kAlaM dhanaM *dezAcArakrama nAradaH 357 dRzyante bhrAntija bRha. 98; *deza kAlaM samAM dezAcArayutaM .. bRha. 364; pitA.105 *deza kAlastathA kAtyA. 151 kAtyA. 367 dRzyante vividhA nAradaH 96 *dezaM balaM ca vi nAradaH 120 dezAcAraviru , 369 dRSTakAraNado saMgraha. 545 deza rUpaM ca kA .. manuH 75 dezAcArasthiti nAradaH 357%; dRSTadoSaH svayaM dezaH kAlastathA kAtyA. 151 . kAtyA. 367,368 'dRSTaprayogazcA nAradaH 491 dezaH kAlo vayaH , 128 dezAcArAnabhi bR ha... 54 dRSTazrutAnubhU ,, 296 dezakAlapramA nAradaH 89 dezAcArAviru viSNuH 349; *dRSTastatrApi tad manuH 254 dezakAlaphala . nAradaH 357 dRSTArthazca zrutA zunI. 347 dezakAlabalA , 449dezAdikaM cAsya braha.365 dRSThe patre sphuTa kAtyA. 372 dezakAlavayaH kAtyA. 128 dezAdikaM yatra , ,, , adRSTe pale sphuTA dezakAlavayo nAradaH 3217 dezAdikaM yasya ... " *dRSTe sAdhAraNe nAradaH 143 - bRha.329 .. / zunI: 379 dRSTvA rAjJA tayo zunI. 136 *dezakAlaviro - kAtyA. 461 dezAddezAntaraM ... yAjJa. 199 dRSTvA lekhaM yathA ko. pa.19 dezakAlavihI bRha. 148; dezAdhyakSAdinA vyAsaH 375 deyaM dezaM na kAtyA. 154 *dezAdhyakSAdili *deyaM mameti va *dezakAlAdihI *dezAntarasthite yAjJa. 354. deyaM mayeti va dezakAlAnusA mAso. 236 dezAntarasthe deyApradAnaM hiM dezakAlArthasa nAradaH 4271 deze kAle kathaM zunI. 347 devakhAteSu ya pitA. 504 bRha 455, pitA. 462 dezopAdhibalA bRha. 366 *devatAmurupA nAradaH 440 dezakAlAvidU ko. 250 *dehalabdhAGgulaM maya. pa.7 devatApitRpA *dezakAlA'viru nAradaH 357 dehItyarthanA / ko. pa.18 *devatA viprapA bRha. 441 dezakAlAviro kAtyA. 461 dainikaM mAsika zunI 379 devatAsnAnapA kAtyA. 518 dezajAtikula gautamaH 67 dairghya mAtrAGgulaM zilpa. pa.8 devadAnavaga manuH 575 dezajAtikulA bhA. pa.13; devaM dhaTAdi zunI. 236 devapIyuzcara vedAH 566 bRha. 101 devaM paJcavidhaM nAradaH 450 devabrAhmaNatapa ko.109 dezadharmajAti vasiSThaH 570 daivaM hi paramo .. bhA. 2 devabrAhmaNApA - bRha. 441 *dezanApratikA nAradaH 222 daivateSvanama devabrAhmaNasA manuH 263, *dezanApratighA devarAjakRtaM kAtyA. 172 kAtyA. 336 devarAjakRto *devarAmakRto bRha. 206 *dezapaTTaNago pitA. 105 bRha. 206 devasya.tIrthe ja bhA. 433 dezapattanago kAtyA 104; devasAdhye pauru kAtyA. 232, *devAnAM saMnidhau nAradaH 508 pitA. 105 nAradaH 449 devAnugrAn sama yAjJa. 512 *dezazcaiva tathA kAtyA. 151 daivikasya prabhedo vyAsaH 469 devAnuvAca / bhA.pa.14 dezasthAnasamA bRha. 144 daivikI ca kriyA kAtyA. 228 devA vai mitrama vedAH 565 dezasthitiH pUrva vyAsaH 106, daivikI vA kriyA devA vai mRtyora daivIM vAcaM sa vasiSThaH 26 devA vai yajJasya *dezasthityanamA baha. 100 * nAradaH 44 devAzca manuSyA , 566 / dezasthityA kriyA vyAsaH 376 *daivIM vA pauruSe / kotyA. 232 " 427
Page #733
--------------------------------------------------------------------------
________________ kau. pa.19 vyAsaH 235 viSNuH 247 ko. 524 " . " nAradaH 514 vyAsaH 374 yAjJa. 531 ko. 8 / viSNuH 526; manuH 529 kAtyA. 18 bhA. 432 yAjJa. 287 ko. 525 nAradaH 535 - ko. 527 daivIM sa vArca nAradaH 44 *dolAyamAnayoH bRha. 209 dolAyamAne kA * dolAyamAnau yau * doSakArI tu kAtyA.102 *doSAnurUpaM saM " 207 *doSAnurUpaM sa doSAnurUpaH sa daurlabhyAt kSatriya mAso. - yUtaM prakIrNaka nAradaH 14 yUtaM samAlaya "yUtakaH zaTikA dyUtasamAiyam dyUtAhvayaM caika 'nAradaH 15 dyUte samAye kAtyA. 230 dyaurbhUmirApo manuH 262 ' dravyaM gRhItvA / kAtyA. 373 * dravyapramANahI nAradaH 142 . dravyabhedaM pramA vyAsaH 376 dravyasaMkhyAnvitaM - dravyasaMkhyAnvitA : dravyasaMkhyodaya prajA. 155 * draSTavyo vyavahA yAjJa. 87 *draSTA ca tasya nAradaH 4 draSTA ca vyavahA droNaiH SoDazabhiH ani. 534 vidha. " dvayoH saMtaptayoH bRha. 209 dvayoH samAno advayoruttaptayoH *dvayoruttarayoH dvayorvirodhe dvayorvivadato nAradaH 219 dvayorvivadamA vasiSThaH 25, viSNuH 212 'dvAtriMzatA palaiH __ ani. 534 dvAtriMzatpAlaka dvAtriMzadagulaM nAradaH 489; pitA. 495 dvAtriMzadagulA nAradaH 494 pitA. 495 'dvAtriMzadbhAgasta kau. 527 dvAtriMzad mala *dvAtriMzanmaNDalA nAradaH 489 'dvAdazarAtraM taptaMbaudhA. 243 lokArthAnukramaNikA dvAdazAGgulA ko. 527 / *dvividhasyAsya dvApare cArdhadha zunI. 598 dvividhAM tAM vyava dvAramArgakriyA kAtyA. 231 dvividhA sA puna dvAviMzatipadA pitA. 132 dvizatanAze *dvAviMzatyagulA dviSaSTipalaza dvAsaptatividhA bhA.pa.13 dvisaptako'rthamU dvikRSNalone viSNuH 430 *dvisaptadhArthamU *dvikRSNalo raupya - yAjJa. 531 dvisaptAhAntarA dviguNaM kUTasAkSI zunI. 236 *dvistrirlipijJaH dviguNaM daNDamA nAradaH 548 dve kRSNale rUpya dviguNaM rasAdInAM kau. 527 *dve kRSNale raupya dviguNalohAM tulA dve kRSNale sama *dviguNA rAjanya viSNuH 431 *dviguNArthe yathA * dve pade sAdhyabhe *dviguNArthe rAja dveSyo bhAryopajI *dviguNArthe vihi dve hi sthAne vivA *dviguNArtheSu yathA dvaidhe bahUnAM *dviguNArdhe yathA dvau tuTau lavaH dviguNA vA'nyathA yAjJa. dvau nimeSau truTi dviguNe'rthe yathA viSNuH 431 dvau mAsAvRtuH dvicatvAriMzada kI. 527 dvau lavI nimeSaH *dvijaM vihAya yaH vyAsaH 63 dvau loke dhRtavra dvijatvamAbhikA manuH 269 *dvau sAkSiNI cAli dvijAtaya ive ." 577 dvau sAkSiNI tvali dvijAtiH pratibhU kAtyA. 129 dhabde trirAtrame dvijAtInAmava . hArItaH pa.9 *dyabde dvirAtrame dvijAnAM saMnidhA . nAradaH 508 dhabhiyogastu dvijAnvihAya yaH vyAsaH 63 dyayanaH saMvatsa dvitIyamaparA viSNuH 571 *yavaro'STapaNa *dvitIye'parAdhe dhavaro'STapara dvitIye'hani kAtyA. 207 dyavaro'STapalA *dvitrilipijJaiH vyAsaH 374 *dyavaro'STApara dvitrilipijJaH dhekayoH pratiSe dvidhanussahasraM ko. 527 dvinAliko muhU *dhakArAddharmabhU dvipakSo mAsaH dhakArAddharmemU dvipade sAdhyame kAtyA. 18 ghaTaM ca samaye dvipado vyavahA dhaTaM tu kAraye dvipalAvaramu ko. 526 *dhaTaM samayena *dhaTaH samayena dviprakArA kiyA bRha. 224 dvibhedA sA puna ghaTaH sarvartukaH kAtyA. 228 vyAsaH 235 *dhaTaH sarvartuSu dviyonibhiyo nAradaH 12 ghaTakozAdibhi dvirajjukaH ko. 527 *dhaTa tvaM brahmaNA dvirutthAnato gautamaH 1 ghaTamAmantraye dvivitastiraratniH kau. 527 | *ghaTasya uttare gautamaH 24 kAtyA. 330 nAradaH 162 " nAradaH 589 " 324 , 209 saMgraha. 347 pitA. 483 viSNuH 471 pitA. 482 viSNuH 471 pitA. 464 na nAradaH 452 pitA. 482 anu.6
Page #734
--------------------------------------------------------------------------
________________ " 479 vyavahAraphANDam *ghaTasyottaradi pitA. 467 dharmadhRtamevai vedAH pa.2 | dharmasyArthasya nAradaH .. 13 *ghaTasyottarabhA - dharmadhRtyA juho ,., dharmasyAvyabhicA : manaH 28. *dhaTAdayo dharma smRtya. 442 / dharmaparyAyava viSNaH 472: *dharmasyottarabhA pitA. 467 *ghaTAdIni viSA pitA. 462; nAradaH 476,479 , *dharmAstu zrotukA bhA. 435 saMgraha. 471 *dharmaparyAyaza nAradaH 476 / . dharmANAM saMzaya nAradaH. 44 dhaTAduccatare pitA. 482 dharmapAlo'kSaro . bhA..2 'dharmAdvicalitaM . manuH 575 'dhaTAdyA dharmajA bRha. 224 dharmapratyaya dharmAdvicalitA baha. 591 *ghaTe niyuktastu dharmapradhAnAH bRha. 4 dharmAdhau tada zunI. 471 ghaTe'bhiyuktastu yAjJa. 282 dharmAya sabhAca : vedAH 21 ghaTo'gnirudakaM nAradaH 450, dharmapravaktA manuH 32, dharmArthakAmamo . bhA. paM.14 .. . 454; bRha. 454; vyAsaH 63 dharmArthopanahaH bRha. 209 pitA. 472 dharmarakSArthamA nAradaH 474 dharmAvAhanapU ---pitA. 524 .dhaTo'gnirviSa vyAsaH 469 dharmavAkyai raja vyAsaH 64 *dharmAzrayamadhi manu: 74 *dhaTo dhArayase pitA. 483 *dharmaviyogavi gautamaH 568 dharmAsanagataM zunI. 135 dhatte mArgamukha zunI. 157 dharmazAstraM pura nAradaH 89 dharmAsanagataH prajA. 62 *dhanaM gRhItvA vR bRha. 364 *dharmazAstraM samA manuH 10 nAradaH 588 dhanaM vRddhayA gRhI *dharmazAstrapravI kAtyA. 58 dharmAsanamAdhi manuH .74 *dhanadArApahA kAtyA. 460 dharmazAstravicA dharmAsane saMni bhA.. 27; dhanaprANaharo zunI. 598 dharmazAstraviro nAradaH 91 *dhanavAhyAlaGka marIciH 423 *dharmazAstrAnuro kAtyA. 56 - dharme gRhIte bRha. 523, *dhanavRddhadhA gRhI : bRha. 364 yAjJa. 79 pitA. 524 dhanasvIkaraNa vasiSThaH 212 dharmazAstrAnusA. , 38, dharmeNa.vyavahA bRha..98; dhanasvIkaraNe - nAradaH 217 . 79; bRha. 98 hArItaH 106 dhanAni saMspRze zunI. 470 kAtyA. 56 dharmeNainaM sNsk| vedAH 566 dhanikasyApi vai kAtyA. 370 dharmazAstrArthaku nAradaH 43; dharmeNeja prajAH bhA. pa.13 dhanikasyopadhA kAtyA. 56, mAso 66 | .dharmeNoddharato . nAradaH 88 dhanikena svaha dharmazAstrArthazA *dharmeNodvahato dhanI dhanena prajA.373 nAradaH 90; *dharme naSTe manu - dhanI vopagataM yAjJa. 356 hArItaH 106 dharmaMkatAnAH , 3 dhanurgrahaprakI . zilpa. pa.8 *dharmazAstrAviro nAradaH 91 *dhanenApi yathA manuH 577 *dharmazAstreSu ku dharmo'kSayaH zrotri vyAsaH 421 dhane pramuSite hArItaH 442 dharmazca vyavahA dharmotsukAnabhyu kAtyA. 126 dharaNAni daza manuH 530 91; ko. 69 *dharmotsukAn ja hArItaH 133 dharo dhruvastathA pitA. 466 dharmazcArthazca kA bhA. pa.13 *dharmodhatAnabhyu kAtyA. 125 dharma ca vyavahA kAtyA. 103 dharmazcArthazca kI nAradaH 88 *dharmo rakSArthamA nAradaH 474 dharma vinazyamA bhA. 573 dharmazrutisamu . bhA. 435 - dharmo viddhastva manuH 34 dharma zAzvatamA manuH 10 dharmasaMkhyA mahA dharmo hi daNDarU yAjJa. 582 *dharma sarvartukaM nAradaH 473 dharmastu vyavahA kAtyA. 103 *dharmya sarvartukaM nAradaH 473 *dharmaH sa no yatra ., . 48 dharmasthaH kAraNa manuH 195 *dharmyavAkme raja vyAsaH 64 dharma eva hato manuH 35 nAradaH 203 dhAtAryamA ca mi pitA. 466 dharmakarmavihI bRha. 52 dharmasthaH pradeSTA __ ko. 28 dhAtrA'kSarANi dharmakArye mahA manuH 75 dharmasthazced viva , 27 dhAnyamazmamayaM hArItaH.156 dharmakSayaH zrotri vyAsaH 421 *dharmasthAH kAraNe *dhAnyamAnena bo ani. 534 dharmagauravamA pitA. 483 dharmasthAnaM prAcyAM dhAnyamAneSu bo dharmajJastyaktadha bhA, 434 dharmasthAtrayastra dhAnyamASA daza dharmajJAH putriNo vyAsaH 344 dharmasthIyaM tRtI: dhAraNAH sarvalo . bhA.pa.15 " pa.15 27 kau. 56
Page #735
--------------------------------------------------------------------------
________________ lokArdhAnukramaNikA dhArayeduttare nAradaH 475 / nagaraprAmade kAtyA. 334 | na coSTrA na . bhA. pa.10 dhArya manvAdikaM bRha. 98 nagarapratiru nAradaH 315 *na jaye'vadhRte kAtyA. 228 *dhigdaNDaM prathama manuH 576 *nagare pratiru na jAtu brAhmaNa manuH 579; *dhigdaNDastvatha bRha. 51 *nagnasta pratiru nAradaH 590 " , yAjJa. 585; ananasthaH pratiba na jAtu hIyate bRha. 367 : vRddhahA. pa.11 *nagnAdiH pratyava prajA. 343 / *na taM dagdhaM vidu kAtyA. 494 *dhigdaNDo vAgdama bRha. 51 nagno'ndhaH pratyava *na tacchakyaM parA nAradaH 409 dhiSNyA AhavanI : vedAH pa.3 nagno muNDaH kapA vasiSThaH 243; ___" , hArItaH 420 dhIrairalolupai . mAso. 66 manuH 265 *na tacchakyaM samA / nAradaH 409 dhUpopahArama nAradaH 508 nagno muNDaH kapA nAradaH 315 na tacchakyamapA - manuH 389; *dhRto dhArayase pitA. 483 *namo muNDakapA nAradaH 408; hArItaH 4203 *dhRto bhAvayate na ca kazcinna bhA. pa.10 .. vyAsaH 422 dhRto bhAvayase na ca kAyena " pa.14 na tacchakyamupA . nAradaH 407 dhenAvanaDuhi kAtyA. 171 *na ca kuSThadhasama .. viSNuH 443 *na tatpramANa dhenuruSTro vaha .manuH 387 / . na ca tatkAraNaM kAtyA. 336 / na tatpravartaye - " 90, dhenuvAhyAlaGka marIciH 423 na ca divyAvatA pitA. 105, 586; kAtyA. 104 dhenvanaDutstrIpra gautamaH 159 233 yamaH 106, 564 *dhenvAmanaDuhi kAtyA. 171 na ca dezakAla. ko. 109 ana tatra kAraNaM kAtyA. 336 dhruvA hi sAkSiNaH kau. 250 ana ca pakSAntaraM nAradaH 201 "." . yAjJa. 401 dhruvocyutaH pra mR vedAH pa.4 na ca pUrvAparaM . manuH 194 na tatra kUTa bhA.pa.10 *na kaMcidabhi kAtyA. 457 na ca prApita "109 na tatra pauruSI kAtyA. 419 na kanyAdvahanaM . bhA. pa.10. | na ca bhrAtA na ca nAradaH 116 *na tatrApi ca bAlaH nAradaH 311 na kartuM zakyate zunI. 536 na ca mithyAbhi , 202 na tatsiddhimavA . bRha. 367, na karSako bIja kAtyA. 128 na ca saMdehe da Apa. 569 kAtyA. 372 na kazcidabhi . " 457 na cAti gADhaM sne pitA. 522 ana tatsutaH svato yAjJa. 400 na kArya bhatakaH zanI. 379 OMna cAtra siddhi kAtyA. 179 na tatsutastatsuto ,, 399; *naM kAryo nRpatiH .. manuH 255 na cApi sAdhaye nAradaH 452 hArItaH 420 ani.347 *na cApi hAraye " . " na tathAsmi mahA vArA. 486 *ne kAlagrahaNaM kAtyA. 336 *na cAprApita . manuH 109. *na tathyena pramA kAtyA.-335 naM kAlaniyama *na cAbhiyukta yAjJa. 197 *na taddagdhaM vidu na kAlaniyama zunI. 189 nAradaH 201 *na tadbhogo niva vyAsaH 421 na kAlavarSI " 598 na cAbhiyukta *na talaM dRzyate nAradaH 97 na kAlaharaNaM kAtyA. 336 *na cArtimicchati manuH 438 / na talaM vidyate na kuryustattade na cArtimRcchati *na tale vidyate na kurvanti prabhu bRha. 5. na cArthasiddhi kAtyA. 179, *na tasya kArya bRha.327 nakulo mUSikA bhA. pa.10 na tasyAzA vyati - nAradaH 587 na kuSThipattika . viSNuH 443 na cAsya zalyaM nAradaH 46 - na tasyAjJAmati na kuSThayasamartha na cAhUto vade yAjJa. 200 na tasyAnyena kAtyA. 128 na kenacitkRto bRha. 1 *na cecchuddhiM naye kAtyA. 371 *na tasyaikasya pitA. 517 *na kenacit zruto na cetripakSAt manuH 196 / na tiSTheyuvatI bhA.pa.10 *na kenacitsmRto na cetpratyabhi kAtyA. 330 na tu dRSTaM chalaM nAradaH 95 na kruddharnApi kAtyA. 334 na caikasminvivA na tu pakSAntaraM yamaH 106 na klizyante sAkSi - bRha. 209 226 na tu pazyetsamu pitA.131 na kSetragaha kAtyA. 563 *na caitatkSatra *na tu pazyetsvayaM nagaraM nigama ma. maya. pa.7 | na cainaM bhuvi manuH 574 na tu pApIyaso gItamaH 241 nagarapAmaga nAradaH 402 / na copalambhaH " 213 / / na tu rAjA vazi nAradaH 113 226 na tara " " .
Page #736
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam *na tu ziSTai chala *na tu sAkSyabhiyo na tena dAho na teSAM taNDulA *na tvaGgacchedaM na tvaGgabhedaM *na tvaGgabhedo na tvanyonyamathA na tvasyAtikamA *na tvasyAtikrame nasvA vA prAJjaliH na tvevaM likhyate na tveva striyaM na dagdhaM taM vidu na dagdhaH sarvathA *na dagdhazca zuddhi na dagdhazcecchuddhi *na daNDaM dApaye na dadAti hi yaH *na datAtIha yaH *na dadyAduttaraM tA na dadyAduttaraM yA na divyaM cAlpa na divyaM prati na divyaiH sAkSibhi *nadISu tanu nadISu nAti nAradaH 95 / na parasya pravA bhA. 573 / na yAcate ca ka kAtyA. 372 kAtyA. 336 na pareNa samuddi kAtyA. 208; na yAti nirNaya vyAsaH 345 vyAsaH 345 nAradaH 314 *na yuktiyogA kAlyA.60 atriH 469 na pAtayettA " 492, nayecchuddhiM na yaH , 371 pitA. 520 nayettathA'numA manuH 74 hArItaH 568 napAto durga vedAH pa.5 narakazcAtrAdhikaH . .Apa. 242 na pIDAkRte gautamaH 239 *narake tatra te nAradaH 318 na prayacchAmi kI. pa.18 *narakeSu ca tebhya nAradaH 142 *na prApayettama nAradaH 492 narakeSu ca te za na prAvRSi viSa ,, 451 / na rAgeNa na lo pitA. 131 na preSyA vacanaM bhA. pa.10 na rAjazrotriya viSNuH 245 zanI. 135 na bAndhavA na nAradaH 319 *na rAjA carasi nAradaH 113 nAradaH 143 na bAndhavo na na rAjA tu vazi kAtyA. 123 kau. 574 *na bravIti hi yaH yAjJa. 287 *na rAjA tu vizi kAtyA. 494 na brahmacAryadhI bhA. pa.10 na rugNe naiva bAle ani. 469 viSNuH 486 na brahmANaM na , pa.9 *na lipyate tathA nAradaH 587 nAradaH 494 na brAhmaNavadhA manuH 579 na lipyate yathA bRha. 522 na brAhmaNasya kozaM viSNuH 431 na lekhakena kAtyA. 370 na brAhmaNe viSaM nAradaH 453 na lekhayati bRha. 150; kAtyA. 516 na brAhmaNo hiMsi vedAH 566 kAtyA. 154 . yAjJa. 287 *na brUyAdakSaraM nAradaH 321 na lekhyaM siddhi nAradaH 359.. na brUyAdakSara *na lohazilpinA viSNuH 443 bRha. 148 na bhartA vivade kAtyA. 563 kAtyA. 459 *na bha; vivade navanItaM sarasva bhA.pa.14 ani. 469 na bhoga kalpaye " 418 *nava paJca sapta bRha. 325 namaH sabhAbhyaH vedAH 20 navabhedA azu nAradaH 15 kAtyA. 373 *na majanaM strIbA nAradaH 452 *navamaM sarvadeva pitA. 495 nAradaH 500 na majanIyaM strI navamaM sarvadaiva *na majjanIyAH strI na varSa maitrAva vedAH pa.4 pitA. 504 *na majjanIyAsto *nava sapta ca paJca bRha. 325 nAradaH 591 *na majanIyA strI nava sapta paJca vA *na majjanIyau strI *nava saptAthavA , / 326 " 118 na maNDalamati *na vAti vAyau viSNuH 443 manuH 255 494; pitA. 497 *na vApi sAdhaye nAradaH 452 nAradaH 306 *na maNDalAnyati *na vApi hAraye na mayA bhagavan ___ bhA. 435 *na vA'prApita manuH 109 hArItaH442 na mayA'bhihitaM kAlyA. 207 *navA''rUDhavi nAradaH 41. kAtyA. 460 na mayaitatkRtaM vyAsaH 235 *na vArtAdi vade kAtyA. 563 viSNuH 444 hArItaH 374 *na vAhUto vade yAjJa. 200 " " na mitrakAraNA nAradaH 590 na vidyAM prApnu bhA.pa.10 kApu. 522 *na mUDho na tathA manuH 256 na vibrUyAnnapo manuH 37 viSNuH 444 na mUlena vinA hArItaH 419 na vizIryati ani. 484 namo gaNebhyo vedAH 21 na viSaM brAhmaNe hArItaH 469 kAtyA.334 namo bAtebhyo na vRthA zapathaM manuH 436 zunI. 598 nayacArazca vipu bhA.pa.14 *na vRthA zapathAn nAradaH 95 na yAcate ca ka bRha. 367 / na vRddhAturabA nAradaH 509 *nadISvavetanantA madISvavetanastA nadIsaMtArakA na dRSTadoSAH ka na dRSTadoSAH pra na dRSTazapathaM na deyaM teSu na deze vyAdhi *na deze vyAthyu na dhunedyaH karA *na nAstikAya na nAstikebhyaH na nindyairnApi na nihanyAcca *nanu ziSTaM chalaM
Page #737
--------------------------------------------------------------------------
________________ 189 zlokArdhAnukramaNikA na vRddho na zizu manuH 256 / na svargAt cyavate manuH 271 / nAnAsaMdehaha kAtyA. 5. na vai rAjya na bhA. pa.12 na khalpadoSadu vyAsaH 344 nAninchanopi navaiva tA nava vedAH 566 na svAmI na ca kAtyA. 129 / nAniyuktena nAradaH 44 na vai saMtapta pitA. 522 na hi gRhNanti ye zunI. 65, nAnRtavacane gautamaH 241 *na zakto dhanine kAtyA. 129 *nAnRtavadane na zakyoM nyAyato manuH 575 na hi jAtu vinA nAradaH 47, nAnRtA vAk bhA. pa.14. na zaGkAsu ziraH kAtyA. 457 548 *nAnRte vacane gautamaH 241 *na zaradgrISmayoM viSNaH 443 na hi dharmaviru vArA. 582 nAnyaH sAkSI bhave vyAsaH 344, na zArIro brAhma gautamaH 567, na hi pazyAmi bhA. pa.10 nAnyatpakSAntaraM nAradaH 201 viSNuH 571 na hi pratyarthini nAradaH 305 nAnyathA tatpunaH kAtyA. 104 *na zItatoye nAradaH 451 na.hInapakSAM kAtyA. 126 *nAnyapakSAntaraM nAradaH 201 *na zIte jala *nahyaH sa pApo nAradaH 587 *nAnyAdhIno na manuH 256 na zIte toya na hyevaMvidhaM va ko.573 nAparAdhaM tu zunI. 598 na zUdrasyAvyasa nAkariSyadyadi nAradaH 217 nAparAhe na ma nAradaH 507 nazyatAM sarvadha kau. 69 *nAgamaH kAraNaM yAjJa.397 *nAparAhne na saM na zramA" na manuH 257 nAgamena vinA pitA. 419 nApazyazcApi te bhA.432.. na zrotriyapatra gautamaH 381 nAgareH pratiru nAradaH 315 nApAgAH zaudrA vedAH 566 na zrotriyo na liGga manuH 255 nAgnirdadAha manuH 439 nApRSTairaniyu . kAtyA. 337 jana zrotriyo na liGgI " " . nAghnataH kIrtira bhA. pa.9 *nApRSTarabhiyu *na zrotriyo viliGga nAGkyA rAjJA lalA manuH 581 *nApRSTai niyu nazleSmavyAdhyardi vi nAGgIkaroti yaH zunI. 347 nAbhidaghnodaka yAjJa. 499 *na zleSmavyAdhyAdi nAcchitvA parama bhA. pa.9 nAbhipramANoda zaMkhali., *na zleSmikavyAdhi nAjJApayellekha zunI. 379 *nAbhimAtrajale nAradaH 501 *na zleSmikANAM vyAma, nAtathyena pramA kAtyA. 335, *nAbhimAtre jale viSNuH 499 *na zleSmiNAM vyAdhi pitA. 504 *na zleSmiNAM vyAdhya nAtikrUreNa dha nAradaH 501, nAradaH 501 naSTaM patraM mRtaH ani. 469 *nAbhimAtre nima pitA. 504 naSTAyAM pratipa .. bhA. pa.12 *nAtmasaMbandhino manuH 255; *nAbhimAtrodaka yAjJa. 499 naSTe dharme manu nAradaH 4 nAradaH 306 kApu. 506 naSTe brahmaNi dharma bhA.pa.12 nAtyantaM guNa bhA. pa.10 nAbhiyukto'bhiyu nAradaH 201 na saMvatsarasa , pa.10 nAtho vai bhUmipo nAbhiyojyaH sa *na saMvadenaro nAradaH 513 nAdaNDyo nAma manuH 578; 515 *na sa netumataH yAjJa. 583 yAjJa. 584 *nAbhiyojyastu *na santi sAdhavo kAtyA. 460 nAdaNDyo vidyate bhA. 3, nAbhItaH puruSaH bhA. pa.9. *na sAkSiNaste du nAradaH 303 nAbhIto yajate na sAkSI nRpatiH manuH 255 nAdadIta tathA mAso. 136 *nAmaghATAgama bRha.415 na sAkSyaM teSu kAtyA. 334 nAdadIta nRpaH manuH 581 *nAmasamatAH gautamaH 238 na sAkSyaM sAkSibhi , " *nAdhyadhInazca nAmAghATAgamaM bRha. 415 *na sAkSye nRpatiH manuH 255 nAdhyadhIno na nAmAnyetAni bhA. 2 na sA cAlayituM bRha. 413 *nAnayorantaraM nAradaH 588 nAradena purA nAradaH454 na sA sabhA yatra bhA. 27; nAnApaurasamU kAtyA. 60 nArAyaNAnu bhA. pa.14 . vArA. 38 nAradaH 48 *nAnAyudhadhara nArtAnAM toya nAradaH 451 na sAhasikada viSNuH 571 nAnAyudhadharA nA? na matto manuH 256 *na skhalatyabhiza kAtyA. 494 *nAnAyudhabhUto nArthasaMbandhino na strINAmupabho bRha. 414; nAnAlipijJo bRha. 55 nAradaH 306; kAtyA. 418 *nAnAlipividau zunI. 347 " 256
Page #738
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam *vadyena pramA kAtyA. 335 nityaM sthitaste manu. 264 *niruddho daNDita kAtyA. 129 *bhAvahAyauM bhave manuH 386 *nityakarmAvabo niruddho viSama mAso. 136 *nAvijJAte grahI kAtyA. 129 nityakarmoparo " " *nirudhyamAnaM pra manuH 194 nAvijJAto grahI *nidheyo nizcalaH nAradaH 474 nirUpitaM budhai mAso. 19 nAzakto dhanine nindAprazaMsA ko. pa.18 nirUpite punaH , 136 *nAzAkto dhanine nipAnasya vinA pitA.131 *nirodhanena . . manuH 577 nAzAcca brahmaNo bhA. pa. 12 nibaddhaM pAdamu ko. 190 *nirodhikaraNa : kAtyA. 153 anAsamavetAH pR . gautamaH 238 *nimagnaH plavate kAtyA. 503 ni+teruttare . pitA.466. *nAsamavetA apa *nimajan plavate *nirguNaM sA tu. ..bRha. 10.0 nAsamavetA , nimajyotlakte nirNaya tvanyathA kAtyA. 59 janA sahasraparaM yAjJa. 448 nimeSacaturbhAgaH kau. 527 / nirNaya yena bhRguH 55. nA sahasrAddhare niyatastvaM nara bhA. pa.12 *nirNayaM sa tu bRha. 100 bhAsahAyAstu zunI. 598 niyato yatra ., pa.17 nirNayaM sA tu mAsau dharmo yatra bhA. 27; niyamAtikrami Apa. 569 nirNayaH svadhanArtha kAtyA. 371 vArA.38; nAradaH 4 niyamenaiva pitA. 342 nirNayantu yadA *nAsauM sabhA yatra -niyuktazcApyada viSNuH 571 nirNayazca tathA mAstikavrAtyaku *niyuktena ca nAradaH 44 nirNayazca yathA nAstikavrAtyadA niyuktena tu *nirNaye kAlani nAradaH 300 4 5 453; pitA. 464 niyuktairapi kAtyA.. 58 nirNiktaM tu tayo. kAtyA. 173 nAstikavrAtyabA nAradaH 515 niyukto vA'niyu, vasiSThaH 26; nirNiktavyavahA nAradaH 222, nAstike dRSTado , 453 bRha. 53 .. 223 . *nAstike pratyudA pitA. 464 *. nAradaH 44 nirNita vyavahA.., 222 *nAstikebhyaH kozaM viSNuH 444 | kAtyA. 104 - nirNItaM tu tayo . kAlyA. 173 nAsti satyAtparo 246; niyutaM prayutaM zunI. 536 *nirNItavyavahA .. nAradaH 223 manuH 261; nAradaH 319 niyogitasyApi *niti vyavahA ..., 222 bhAsmai samitiH vedAH pa.4 | nirayeSu ca te nAradaH 318 " " bRha. 325;mAhatvA matsyaghA..bhA. pa.9 nirarthakaH sa vai 144 - kAtyA. 331 nikSeparNasteye viSNuH 443 nirarthamiti vA zunI. 157 nirdayA nirnama : manuH 581. nikSapasuvarNa *nirakhA satya bRha. 144 nirdizet sAkSi .. nAradaH 143 *nikSepastayeSva .. -" . *nirdizya kAlaM va kAtyA. 150 nikharvapadma zunI. 536 . prajA. 155; vyAsaH 156 / *nirdiSTazcArthajA nAradaH 321 nikheyo nizcalaH nAradaH 474 :nirastaM likhitaM kAtyA. 545 nirdiSTAddezAda ko. 190 nigadaM smRtivAvyAsaH 376. nirastA tu kriyA , 369, nirdiSTeSvarthajA nAradaH 321 nimadasmRtivA , nirdiSTo vApyani .. mAso. 66 nigUDhArtha tu ta kAtyA178 nirAkarotu bhA. 434 nirdoSa prathitaM. kAtyA. 372 nigrahAnugraha bRha. 209 nirAkulAvabo nAradaH 140 nirdhanA prAptado 596 nigrahAnugraha hArItaH 568% nirAmayAn yaH bRha. . 53 / nirdhanA-bandhane bhA.pa.14 *nirAmayAn yAn nirbalo'pi yathA nAradaH 587 nigraheNa ca pA - manuH 577 - nirAlasA jita zunI. 65 nirbhartsanaM cApa zunI. 597 *nigraheNa hi pA nirAlasaGgita *nirbhogo yatra nAradaH 406 nigrAhyAste sva bhA. pa.17 *nirAsazca sa nirmalAH svargamA vasiSThaH 570 nityaM divyAni pitA. 469; nirindriyA strI vedAH 21 nirmuktaH sAhasA .. nAradaH 478 nAradaH 475 nirucyamAnaM pra manuH 194 *nirvAcA nirnama manuH 581 nityaM deyAni "pitA. 468 *nirutsAhAn rujA nAradaH 452 / nirvAcyA nirnama nityaM paribhavet bhA. 433 nirutsAhAn vyAdhi , , | nirvAte vRSTi nAradaH 476 nityaM sthitaH sa manuH 264 | niruddhaM cAraye bRha. 515 nirvAsa kAraye
Page #739
--------------------------------------------------------------------------
________________ ko. 28 TA .. " 498 " 323. zlokArthAnukramaNikA nivAsana niro bRha. 592 / niSkulA yAzca kAtyA. 126; nRpAparAdhinAM nAradaH 405 . nirvAsanaM vadho marIciH 135 / napArtheSvabhiyo yAjJa.458 nirvAsanaM viro.. *niSkulAzcaiva kAtyA. 126 nRpArtheSvabhizA nirvAsanAGkaka niSkRSyArthaM prade hArItaH 184 *nRpeNa viniyu "kAtyA. 123 nirvAsanAnaM niSke tu satya 442 nRpeNAdhikRtAH yAjJa..40, nirvAsanAGkane niSkayadviguNaM 546 *nirvAsya kAraye nAradaH 590 *niSkriyArthaprade hArItaH 184 / nRpeNAviniyu kAtyA. 193 nirvikAre dina pitA. 498 niSpadyante ca manuH 582 nRpeNaiva niyu *nirvikAro dina niSprItyanabhitA gautamaH 237 *nRpe pazyati ta *niSprItyabhitApA *nRpe pazyati ya. *nirvikAro na *nisRSTAH kArya kAtyA. 563 *nRpo'dhikRtapU . yAjJa. 40 nirvizaGkena te nisRSTAH kRtya nRpo'dhikRtasa bRha: 50 *nirvizeSeNa vai. nisRSTArthastu yo nRpo'dhyakSastathA nirveSTrakAmo nAradaH 119 nisRSTisthApanA ko. pa.19 / nRpo yadA tadA zunI. 598 nivartanaM viMza zilpa. pa.8 | nihantu brAhmaNaM . bhA. 434 nRpo'rthAdhikRtAH / , yAjJa. 40 nivatyai tatpramA' kAtyA. 372 *nihave tu yathA.. vyAsaH 545 | nRzaMsastyakta bhA. 432, *nivAte vRSTi nAradaH 476 | *nihnave tu yadA nivAsaM ca samu bRha. 324 *nihnave bhAvitaM yAjJa. 538 nRzaMsenApanI nihave bhAvito 'nivAsazca sa necchatraH prAzaM vedAH 1 niviSTAMzcAve ...ko.137 nihave likhitaM , necchanti sAdhavo . kAtyA. 460 *nivattavyavahA *nihnave likhite neti koTalyaH ko. 250 - 223 *nihute ca svayaM vyAsaH.545 -neti kauTilyaH 553 -nivRttirasadA - zunI. 597 nikute tu yadA *netraruk jalaro kAtyA. 516 nivedayeta yad mAso. 136 nihate nikhilaM yAjJa. 539 bhanetraruk bhAlaro . .." niveditasyA - bRha. 205 *nihute bhAvito. " *netraruk zUlaro *nivedya kAlaM va kAtyA. 150 nihute likhitaM , -netraruggalaro , T: *nivedya datvA yAjJa. 586 *nihRte likhitA netravaktravikA manuH 192 nivedya dadyAdvi *nidbhute likhito zunI. 598 nivezya kAlaM va kAtyA. 150 *nihave bhAvito naikaH pazyeca *nivezya kAlava nIcakarmakaraM zunI. 598 naikakAryaM ca kA kAtyA. 337 niveSTukAmo nAradaH 119 - nIlotpaladala bhA. 2 / naikasmin puruSe - bhA. 27 *nizApatsubalA bRha. 366 *nRpaM saMsUcayet kAtyA.123 naigamasthaistu kAtyA. 104 nizopadhibalA / nRpadrohapravR negamAnumate nizcayaM smRti kAtyA. 368 *nRpadrohe pravR *naitanmayA kRtaM vyAsaH 596 nizcitaM lokasi bRha. 144; nRpadrohe'bhizA yAjJa.448 naitanmayA punaH kAtyA. 153 nRpadrohe sAha bRha. 226. netayorantaraM nArada: 588 nizcitya bahubhiH bRha. 549 nRpazca puruSa gautamaH 24 nainamApnoti vedAH pa.3 nizcitya zAstra - vRddhahA. pa.11 *nRpazcAdhikRtaH bRha. 50 *naiva tatkAraNaM kAtyA. 336 nizcetuM ye na pitA. 105, nRpasaMcihnita zunI. 379 *naiva yAceta " 372 __233 nRpasthAnaM samA . pitA. 62 naiva rikthI na , 129 nizceyo nizcalaH nAradaH 474 nRpasya dharmapU zunI. 598 naiva vAcA na . vArA. 487 niSasAda dhRta vedAH 23 *nRpasya samayaM kAtyA. 123, naivArtimacchati __ manuH 438 niSkaM suvarNAzca yAjJa. 531; : nRpasya sUcayet *navArthasiddhiru kAtyA. 179 bRha. 533 *nRpAtirikta pitA. 131 *notkRSTazcApakR .331 niSkaH suvarNAzca yAjJa. 531 *nRpAdhikRtasa ... bRha. 50 notkRSTazcAvaka " , apu. 534 - notpAdayetsvayaM . nRpAnujJAtAla manuH 109 39 " "
Page #740
--------------------------------------------------------------------------
________________ 248 2 44 vyapahArakANDa "mopabhoge balaM kAtyA. 419 / nyUnAdhikaM tu saM bRha. 147; / paJcapalAvarA ko. 526 nopasthAtA daza " 207 vyAsaH 156 paJca pazvanRte baudhA. 243. *nopasthAyI bhave bRha. 206 *nyUnAdhikaM pUrva bRha. 148 manuH 266; nAradaH 326 nopasthito bhave paJcaprakAra de kAtyA. 228 nopasthito yadA kAtyA. 172; *nyUnAdhike ca do nAradaH 501 *paJcamaM vindrade pitA. 495 bRha. 206 * nyUnAdhike tu do paJcamaM vindradai nyastamadyaM na bhA.433 *nyUnAdhikeSu do *paJcamai tvaindradai *nyAya pazyetkRta bRha. 50 *pakkeSu dhAnyeSu paJcamaM dattamA mAso. 19 myAya meM necchate kAtyA. 154 - pakSaH kRtaH samA bRha. 147 *paJcamamindradeva pitA. 495 nyAya vA necchate / bRha. 15 pakSaH proktastvanA , 150 *paJcayajJakriyA yAjJa. 282 kAtyA. 154 *pakSacchede tulA paJcarAtramati kAtyA. 207 *nyAya khaM yacchate pakSadvayaM sAdha kAtyA. 229 paJca rUpANi nAradaH 588 'nyAyamArgAdapetaM. pakSadvayAbhisaMba nAradaH 16 paJca vA gujAH . ko. 526 "nyAyazAstramati , 58 pakSapAtAdhiro zunI. 65 paJca vA sapta mAso. 66 'nyAyazAstrA'viro: pakSasya vyApaka nAradaH 162 paJcaviMzati maya. pa.7 nyAyastatra pramA ko. bRha. 166; prajA.184 paJcazatanAze viSNuH 247 'nyAyAGgAnyagrataH bRha. 51 pakSAnutsArya kA nAradaH 47 paJcasaMvatsaro ko. 527 *nyAyAgataM yada nAradaH 90% *pakSAnutsArya tu paJcasaptatipala , kAtyA. 104 pakSAnumatau vA paJcAGgulAvaTaM zunI. 536 "nyAyAdhigame ta / gautamaH 68 . .pakSArthidoSo maunaM *paJcAdhikasya nA , kAtyA. 458 'nyAyAnpazyetkRta : bRha. 50 *pakSakadeza vyApyai kAtyA. 176 paJcAdhikasya vA nyAyAn pazyettu : ani. 106 *pakSaikadezavyApI apaJcArdhikasya vA " nyAyAnyAye kRta bRha. 50 *pakSakadezavyApya "paJcAdhaikasya nAze nyAyApetaM yadanye - nAradaH 90, *pakSakadezavyApya *paJcA(kasya vA 104,549,586 pakSakadezavyApye *paJcAzato dhAra nAradaH 501 *nyAyena kriyate hArItaH 6 pakSakadeze yatsa . paJcAzato dhAva " " 'nyAyena ca catu ko. 70 *pakSakadeze vyA ,176 "paJcAzato yAva , " " nyAyena daNDanaM vRddhahA. pa.11 pakSmaNo'pi nipA bhA. pa.10 *paJcAzatpaNika , 491 'nyAyena yatra hArItaH 6 paGkazaivAladuSTa / viSNuH 498 paJcAzatpalika " "nyAyya panthAnamu mAso. 66 pavandhabadhiro vasiSThaH 244; paJcAzadAbdiko 405 anyAyyaM vA necchate kAtyA. 154 vyAsaH 346 paJcAzaddApaye yAjJa.449 *nyAyyaM svaM necchate paJca kanyA'nRte vasiSThaH 244 - paJcAzadbhAgo kau. 527 *nyAyyaH sAkSI bhave vyAsaH 344 paJcakRSNalako manuH 528; paJcAzadvarSava bhA. 27 *nyAyyatvaM necchate kAtyA. 154 ani. 534 paJcAhaM nava nAradaH 162 nyAsasyApahnave nAradaH 219, paJcakRSNalA vedAH pa.6 paJcaitAnyAha di , 454 paJcakRSNalone viSNuH 431 paTahAghoSaNA pitA. 132 myAsAnvAhita smRtya. 347 paJcatAlazataM nAradaH 509 *paTahAghoSitA *nyAsApaharaNe nAradaH 219 *paJcatAlizataM *paTe ca tAmrapa viSNuH 349 *nyAsApahavane paJcatriMzatpala paTe vA tAmrapa nyAse cAritrake kAtyA. 17 paJjatriMzadazvaH yAjJa.349 'nyAse yAcitake paJcadazamuhU paNavAnakaza bhA. pa.13 *nyUna vA'pyadhikaM nAradaH 323 paJcadazAhorA paNastu SoDazo nAradaH 532 *nyUnamapyadhika paJcanadyAH prade nAradaH 532, paNAnAM grahaNaM kAtyA. 593 *nyUnamabhyadhika kAtyA. 533 | *paNAnAM dvizate manuH 578 *nyUnAdhikaM tu yatra kAtyA. 341 | paJca nimeSAH ko. 527 paNAnAM dve zate viSNuH 570; . *nyUnAdhikaM tu yatro bRha. 32 paJcaniSke tada pitA.463 manuH 578; apu.597 "179 " 527
Page #741
--------------------------------------------------------------------------
________________ zlokArdhAnukramaNikA " marathA : paNairnibaddhaH nAradaH 532 / paradArapara hArItaH 568 / parIkSitaM ca zapa bRha. 99 . paNo viMzatimA kAtyA. 533 / aparadArAbhiga kApu. 470 *parIkSita tu zapa ' paNDitasyApi zU, ani. 65 paradArAbhima parIkSetApa pitA. 521 *paNyastrINAM vyasa pitA. 464 paradArAbhizA *parIkSedAIpa apaNyeSvazalka nAradaH 591 paramANukramA maya. pa.7 *parIkSeptApa 'patanaM kriyate kAtyA. 231 paramANubhiraSTA parIkSya jJApaya - nAradaH 97 *patitazcArthasaM yAjJa. 283 paramANuriti 'parIkSya padamA bRha. 120 patitasya dhanaM yamaH 597 zilpa, , *parIkSyametadu nAradaH 96 *patitAdikRtaM cai prajA. 156 paravAkyamana kau. 190 *pareNa tu samu patitAdikRta paravittaharA . nAradaH 318 / pareNa bhajyamA yAjJa. 389 patitAptArthasaM yAjJa. 283 parastrIgamanaM , 113 | parebhyazca tathA / vyAsaH 235 patiSyantyandhatA - *parastrIpAnasakta bRha. 327 parairaprApitA pitA. 131 patraM kArayate vRha. 364; parastrIpAnasaktA , 326 / parairaprArthito zunI. 379 parastrIbhUkaNA nAradaH 203 : paroktaH syAddaza kAtyA. 208 *patraM syAnna yathA nAradaH 143 parastrIbhUmyUNA paroktadaNDaH paJca kau. 190 patradvaye lekha ... bRha. 523 parasparaM manu saMgraha. 6 *paroktazca daza kAtyA. 208 *patrasthamarthasaM . nAradaH 492 parasparaM visaM vyAsaH 64 parokSamarthavaika nAradaH 47; " patrasthaiH sAkSibhi kAtyA. 370. parasparabhayA bhA. pa.9 hArItaH 62 *patrasya vyApakaM nAradaH 162 parasparaviru pitA. 155 | parokSaNAdhika kau. 550 *patre'bhilikhitA vyAsaH 344 parasparaviza manuH 436; paryaGkAsanabandha pitA. 131 patre'bhilikhya tA.." " . bRha. 455; pitA.462 *parthaGkAsanabandhA patre'bhilekhya tA " " : parasparAnuma hArItaH 374 . paryaGkAsanabandhI *pane vilikhya tA / * parasparAbhiyo ko. 249 - palaM ca kuDavaH ani. 534 'patrairajAlimA nAradaH 49 parAjayazca dvi kAtyA. 208 palaM suvarNAzca manuH 529, pathibhaktamargha kI. 19. parAtmapUrvajA , saMgraha. 157 yAjJa. 531 * pathi bhagnopalA pitA. 13 parAnIkahate vyAsaH 134 paladvayaM tatpra va rApu. 535 * pathibhaGI karA . parArthavAdasaM saMvartaH 135 : paladvayaM tu pra ani. 534 *pathibhanI parA parArthavAdI da nAradaH 116; paladvayaM hi pra skandapu. " padaM tadaSTAda uzanA 1 kAtyA. 130 palastu SoDazo nAradaH 532 padaM saptadarza mAso. 19 *parArthavAdI dA palAnyaSTau suva vyAsaH 533 *padasaMkramaNA nAradaH 203 *parArthavAde da nAradaH 116 *palAyate'bhiyanAradaH 204 padasamUho vAkya kI. pa.18 parAvRtte diva kI. 521 palAyate ya A "202, *padAni cAparA pitA.131 parikhApUraka pitA. 137 204 padAnyaSTAdazai manuH 9; *parighApUraka *palAyato ya A bRha. 17 parighra sa vAM vedAH pa... palAyanAnuttara kAtyA. 208% padbhyAM sa gAM bhA. 434 parityaktAgamA saMgraha. 424 .. bRha.549 *paraM kUpazatA nAradaH 317 parityajemAM 'bArA.486 palAyane caivaM traisU. 135 *paraM kratuzatA parimANaM pAtra zunI. 535 pavanaH sparzano pitA. 467 paraM pavitrama -parimANaM svarUhArItaH 442 pazavo'pi vazaM zunI. 597 pitA. 522 *pariyoktA ziraH nAradaH 453 pazugo'zvapuruSA nAradaH 316 paraM pApakarma ___kau. 574 parivrAjakavA viSNuH 571 *pazupuruSastrINAM gautamaH 381 paratantrAzca ye kAtyA. 595 parivrAT kAma bhA. 432, *pazupuSpastrINAM *paratantrAstu ye 434 pazubhUmistrINAM parato vyavahA nAradaH 562 parizuSyaskhala. yAjJa. 199 +pazuvatkSIraghu manuH paratra bhIruM dharmi kAtyA. 57 parIkSakA niyo pitA. 482 . pazuvatkSaudradhu , " paratra bhIrurdharma mAso. 66 / 'parIkSArtha bhaMga bhA: 433 268 anu.7
Page #742
--------------------------------------------------------------------------
________________ 46 pazuvanmadhusa pazustrIpuruSA pazustrIbhUmyaNA pazUnAM vRSaNa pAna godhapu pazUn pratyuvA *pazcAca doSadu pakSAtkAra kiyA *pacAtkAranivaI pazcAtkAranibandhaM pAtkArI bhave pazcAttatsodarya pacAdapi jJAye *padhAdvAre yo na pazcimaM caiSAM pazcime tolaye pakSime maNDale ti * pazvato'yaistathA pazyato'bruvato pazyanti lokapA pazyannanyasya dada pazyAprayazca * pazyetpurANaM dharmA pazyetpurANadharmA pAThAmindro vyAznA pANDulekhana phala * pANDulekhyena phala * pAtake tvabhiyo *pAtake'STAbhiyo pAtakeSvabhiyo * pAtakeSvabhizA *pAlaye tama pAdaH sabhAsadaH gItamaH 240 kAtyA. 419 nAradaH 543 bhA. pa.10 manuH 266 vedAH pa. 3 nAradaH 312 kAtyA. 545 372 pAdanyUnaM catu pAdamAtropacaye pAdayorantaraM *pAdo gacchati "" bRha. 147; kAtyA. 152; vyAsaH 156 kAtyA. 152 nAradaH 441 pAdo'dharmasya " 369, 545 nAradaH 543 kau. 249 pitA. 131 kau. 552 pitA. 482 496 vyAsaH 421 yAjJa. 389 nAradaH 319 bRha. 412 bhA. pa.10 bRha. 97 dr " " vedAH 21 " " bRha. nAradaH 39 21 492 manuH 36; nAradaH 46; hArItaH 6 3; bIdhA 142 smRtya 597 viSNuH 109 "" 99 zrw nAradaH 473 manuH 366 nArada: 46 manuH 36; nAradaH 46; hArItaH 6.3; bocA. 242 vyavahArakANDam pAnIyamajjana pAnIyAnisamA *pAnIyAdisaM *pAnIye majjanaM pAnIye majjaye pApaM punAsi ve pApAt punAsi vai * pApAnAM darzayA pApAnAM prANa pApAnevADayitvA pApAnsarverupA *pApinAM darzayA pAlebhyo na pApeSu darzayA pAmaro jAyate pArovikAre *pArayanto'pi ye pAruSyaphUTaka * pAruSyakUTaha pAruSyayozcApyu pAruSyasteyasa * pAruSye kUTaka * pAruSye ca mahI * pAruSye tu vadha pAruSye dve sAha *pAruSye vAndaNDa pArthiva gaNA pArthivaiH zaGkitA pAlayiSyAmyaI pAlyamAnAstathA * pAnaM varuNa *pikaM paraye " " piTikAM kAraye piTikAM pUraye *piNDaM gRhItvA piNDaM tu dApaye piNDa majjalinA * pitara bAvala *pitaraste'vala pitarastvavala pitA''cAryaH suddha pitA pitAmaho pitAputraviro nAradaH 501 pitA. 480 : : : " nAradaH 501 502 pitA. 497 " mAso. " 510 236 vRddhahA. pa. 11 bhA. 573 pitA. 511 bhA. 434 pitA. 497, 511 vasiSThaH 244 kAtyA. 515 viSNuH 246 kAtyA. 130 " 'nAradaH 311 kau. 249 kAtyA. 130 bRha. 225 17 " " nAradaH 311 kAtyA. 104 23 457 bhA. pa.17 pa. 12 " kApU. 506 nAradaH 476. pitA. 482 r 93 nAradaH 476 "" 492 pitA. 496 zaMkhali. 486 vyAsaH 346 nAradaH 319 19 manuH 578 bRha. 414; vyAsaH 421 viSNuH 247 pitA bandhuH pitR * pitA bhrAtA suhR * pitAmahena bhukta * pitAmahena yadu pitA mAtA suha pitA'svatantraH pi *pitRpUrvaM nAma pitRpUrve nAma pitRpaitAmahaM pitRmyabhrAtRpu pittazleSmavatAM *pitrAdiSu prayu pitrA bhuktaM tu ya pitrA vivadamAna * pitryalabdhakayA * pitrye labdhakrayA pippalasya tu nA pippalAjjAyate pizunA sakata * piSTakaM pUra pIDA cApadakA pIDAtizayamA pIDitaH * pIDyante vAruNaiH : svayamA * puNyAhe'Siddhe puNyAta putraH patyurabhA putradAradhanA * putradArasya cA putradArasya vA -putradArAdiza * putradArAnayA * putrapautreryathA *putrAH patyurabhA putreNa * putreNa tu kRtaM putreNa so'rthaH saMzo * putreNApi kRtaM * * putre tu bhASitA " rAjya samA * putro bharturabhA . kAtyA. 334 pitA. - 133 vyAsaH 422 " pitA. 133 kAtyA. 563 vyAsaH 376 " " kAtyA. 151 bRha. 563 pitA. 463; hAta 469 kAtyA. 593 viSNuH 382; kAtyA. 418 zaMkha: 247; nAradaH 310; prajA. 343 bRha. 411 31 " pitA. 519 " 496 zunI. 597 pitA. 482 bhA. pa. 13 75 bRha. 150 120 vyAsaH 346 Apa. 241 " 31 nArada: 559 bRha. 515 manuH 437 73 33 hArItaH 469 manuH 437 zaMkhali. 247 nArada: 559 "" 39 " 560 " 410 559 "" , 304 bRha. 326 kAtyA. 596 nArada: 559
Page #743
--------------------------------------------------------------------------
________________ punarAropaye " 332 punaH pratisamA saMgraha. 158 *punaH saMhAraye nAradaH 493 punaraparAdhe kI. 28 smRtya. 484 pitA. 498 *punarAhAraye punareva prabhi punardvidhA kArita zunI. 598 punarvivAda ku bRha. 328 *punastatra nima kAtyA. 503 *punastatra niyo *punastaM dhAraye . nAradaH 493 punastaM hAraye viSNuH 486; nAradaH 493, 494 *puragrAme viru bRha. 149 *purarASTraviruddhaH - purarASTraviruddha nAradaH 115; kAtyA. 153 *purarASTra virodhaH bRha. 149 *purastAnavama pitA. 495 *purastAnavama purA gRhItaM kAtyA. 178 purANAnAM ca nAradaH 525 purANAnumatau purANairdharmavaca *purANokto tathai . __, 319 *purANokto vo purA'dharmoM varta bhA. 433 purA prapazyAmi *purA mayA ca kAtyA. 178 purA mayA'yami purA rAjA vyava bhA. 433 purAvarAn pratya purA vedAn brA purISamutsRja puruSaM cAparA kau. 574 puruSaM doSavi bRha. 592 puruSaM punarA nAradaH 477 puruSa vibhavaM bRha. 592 puruSabhRtira puruSamUrti rAjA vedAH 566 - puruSazaktyaparA gautamaH 568 puruSa somyota vedAH 485 *puruSAH santi te nAradaH 96 puruSAH santi ye *puruSAH santi lo , , lokAryAnukramaNikA puruSAparAdhavize kau. 574 | pUrvapakSArthasaM nAradaH 161, puruSAvadhika zunI. 379 164; kAtyA. 173, *puruSASTAviruddha kAtyA. 153 hArItaH 185 pure ca bhikSurbhava bhA. 434 *pUrvapakSI svabhA kAtyA. 152 *pure rASTra viruddhaH bRha. 149 pUrvapakSe'dharI yAjJa. 215; pure rASTra virodhaH bRhadya. pa.17 puSkarArthaM kRtaM bhA. 433 *pUrvapakSe pari bRha. 329 puSkalAni ca catvA varApu. 535 pUrvapakSe prati *puSkalAni tu catvA pUrvapakSe yathA pUrva nyAsavidhi bRhadya. 189 hArItaH 185 *pUrva pakSa lekha bRha. 204 kAtyA. 206 *pUrva lekhayataH ,,, pUrvapakSe'varI yAjJa. 215 pUganaigamapASa kAtyA. 61 *pUrvapakSe zrutA nAradaH 161 pUgazreNigaNA ___, 230 kAtyA. 173 *pUrvapakSottaraM *pUgazreNIgaNA , 230 *pUrvapakSottara pUgazreNyAdikA bRha. 364 *pUjAprabhAvayu pitA. 480 pUrvapakSottarA bRha. 53 pUjyAH prabhAvayu pUrvapakSottare vyAsaH 134 pUjyA vidyAbuddhi pUrvapakSo bhave kAtyA. 124; pUyazoNitasaM kAtyA. 337 nAradaH 219. pUrayet ghRtatai pitA. 520 *pUrvapAdaM pari , 203 pUrvaM pUrva guru yAjJa. 40, *pUrvapAde'pi li 547; nAradaH 218, *pUrvapAde vili 402 pUrvapAde hi li pUrva pUrva guruta zunI. 470 pUrva yasya bhave kAtyA. 516 pUrvamaGgIkRtaM bRha. 205 *pUrvaH pakSo bhave pUrvayoH paJcapa kau, 526 pUrvarAtravyava , 550 pUrvadRSTeSu ciDhe nAradaH 493 *pUrvanyAyavidhi kAtyA. 173 bRha. 209 *pUrvarUpe sAna *pUrvanyAyavida nAradaH 203 pUrvavAda pari *pUrvavAdakiyAM kAtyA. 178 pUrvanyAyavidhi pUrvavAdastayoH nAradaH 16 pUrvapakSaM lekha bRha. 204 *pUrvavAdastu yaH pUrvapakSaM svabhAvo kAtyA. 152 pUrvavAdI kriyAM kAtyA. 178 *pUrvapakSaM svabhASo *pUrvavAde'dharI yAjJa. 215 pUrvapakSaH smRtaH *pUrvavAde'bhili nAradaH 217 zunI. 19 *pUrvapakSazcottaraM kAtyA. 18 *pUrvavAdottare vyAsaH 134 pUrvapakSazcottara *pUrvavAdo bhave nAradaH 219 pUrvapakSazrutA nAradaH 161; *pUrvastu bhASayA kAtyA. 173 pUrvasthAnagatA pitA. 61 *pUrvapakSastvAdya bRha. 10 *pUrvAbhAve tu ya kAtyA. 228 pUrvapakSAkSara pUrvAbhAve pare , 217 , 124 kau.190
Page #744
--------------------------------------------------------------------------
________________ .".527 * pUrvAbhimukhastU bRha...49 | *pRSTastatrApi sa manuH 254 / prajAstatra viva viSNuH 571 *pUrvAmukhazcopa: " " pRSTo'pavyayamA manuH 575 pUrvAmukhastUpa , , paitRkaM krItamA vasiSThaH 382 / prajAstamanuva paitraM vinA'pyAga- zaMkhaH 383 *prajezarakSaso: pitA. 466 *pUrvAhna eva di nAradaH 470 paurakArya tu yo : vArA.: 79 | *prajJA tejaH pArthi nAradaH 587 pUrvAhne'gniparI pitA,465 / paurakArya hi yo : " " prajJApanAjJApari kau. pa.18. pUrvAhne tAmadhi bRha. . 97 paurakAryANi yo .. prajJA vardhamAnA vedAH 566 'pUrvAhne zItale nAradaH 508 pauralekhyaM kani: zunI. 379 "prajvAlenAbhi kAtyA. 494 14 kAsyA.510: hArItaH511 *paurANaiH satyava -:: nAradaH 315 praNamya devatA vArA.487; pUrvAhne sarvadi prajA. 469 *paurANairdharmava kApu. 506 nAradaH 475 pauruSaM ca agni praNamya lokapA manuH 74 pUrvAhne sopavA pauruSeyatayA SaTtriM. 65 pitA. 480 pitA. 517 prakAmodyAyopa vedAH pa.3 praNaSTAgamale kAtyA. 418 pUrve cAvyavahA ko. 248. prakAzaM sAkSibhi vyAsaH 235 praNipatya nRpaM ::-- nAradaH 502 pUrveNa pazcima prakAzazcAprakA bhA. pa.13 praNetuM zakyate __ manuH 575 *pUrveNoktakriyA bRha. 365 prakAzo'STavidha *pratigRhItRjA vyAsaH 375. pUrvoktaM pazcime kau. 190 prakIrNakAni pratigrahaparI yAjJa. 350 . . prakRtAni ca 'nAradaH 490 *pratigrahapramA *pUrvoktazItale kAtyA. 510 *prakRtAmIva *pratigrahayAja gautamaH 24. pUrvoktena vidhA pitA. 517 *prakRtArthAnyama bRha. 170 pratigrahItRjA . vasiSThaH 348;. pUrvottaraM vade bRha..122 prakRtisthazca sa nAradaH 561 vyAsaH-375 *pUrvottarakriyApA vyAsaH 376 *prakRtena tvarsa' kAtyA. 176 pratigrahe ca kI marIciH 378 pUrvottarakiyAvA bRha. 365, prakrAntasAdhano hArItaH 156 | *pratigraheSu kI prakrAnte sAhase kAtyA. 231 | pratijJA cAdhiro bhA. pa.17 pUrvottarasamo zunI. 106 prakSAlya pAyayeH-- bRha. 515 pratijJAM bhAvaye bRha. 224 pUrvottarArthavyA prakSipyate tathA nAradaH 318 aMtijJAte sthirI .. kau. 191 prakhyAlakulazI kAtyA..331 pratijJAdoSani , 144; *pUrvottarArthe li bRha. 209 prakhyApanArtha pA yamaH 596 kAtyA. 152 pUrvottare kriyA vyAsaH 376 pragalbho bahuvi zunI, 136 pratijJAbhAvanA bRha. 544 *pUrvottare tu li bRha..209 *pragRhIte dhane prajA. 374 pratijJAya deza ko. 190 pUrvottare.nivi kAtyAM..173 pracchannAni manu nAradaH 490,- pratijJAya prayA kAtyA. 128 bRha. 209 494,502 pratijJArthe sthirI bRha. 165 pUrvottare'bhili prejAM hiMsitvA brA vedAH 566 pratidattaM tada kAtyA. 178 .....209 prajA dahati bhU nAradaH 588 pratidattaM mayA *pUrvottare'bhihi prajAnAM darzanaM pratidattarmitI prajA. 184 *prajAnAM nirbalo pratinAmAbhirA *pUrvottare vina saMgraha. 3.80 prajAnAM rakSaNaM saMvartaH 106 *pratinidhirna dA kAtyA. 130. *pUrvottare vili prajAnAM viguNo nAradaH 587 / pratipattivimo bhA.pa.12 pUrvottare.saMniH prajAnAmAyuSo "bhA. pa.14 / pratipattistu sA kAtyA. 174 *pUrvottaro vade, prajA nisvA rAja zunI. 598 *pratipattI tu sA vyAMsaH 344 *pRcchet brUhIti viSNuH 245 prajAbhyo bahumA nAradaH 88 pratipattau na sA pRcchyaM na pRcchati prajA rakSati yaH bhA. 2 pratipattau parI , nAradaH 361 pRthak pRthak daNDa 'yAjJa. 2.92 / prjaarjnshii| ani. 106 *pratipadya sa taM kAtyA. 227, pRthakstrINAM pracA vArA. 486 / / prajAsukhe sunI viSNuH 571 / prati prati ca sa . nAradaH 561 pRSTastatrApi tad manuH 254 - prajAstatra na mu manaH 575 *pratibhAdoSani bRha.144 - *pRSTastatrApi, yad bhA, pa.9 pratibhuvastvabhA yAjJa. 112 587
Page #745
--------------------------------------------------------------------------
________________ zlokArdhAnukramaNikA 49) pratibhUzca grahI kAtyA. 128. pratyakSAzca paro ---bhA. p.13|| pratyekaikasamU- kAtyA. 3.32 pratimAnapuruSo viSNaH 471 / pratyakSI dApanI bRha. 165 prathate prajayA vedAH pa.3. . pratimAnasamI yAjJa. 472 pratyagracihnarvi -nAradaH 425 prathamaM tatpramA : manuH 528 pratimAnAnyayo kau. 526 *pratyarthavidhirA bRha. 170 prathamaM darzanaM nAradaH 591 pratimA''lekhyade - bRha.. 49 pratyarthinaM tu za zunI. 135 prathama syANA -mAso. 19 *pratimA''lekhyade *prathamA yatra bhi vyAsaH 235 pratilekho bhave. ko. pra.19 pratyArthinastathA mAso. 136 *prathamA yatra vi pratilomaprasU baha.101 pratyarthinA'rthinA zanI.135 prathamAropaNe. nAradaH 476 : kAtyA. 103,595. . kAtyA. 336 *prathamArohaNe pratilomAstathA baha..592 | *pratyarthinA sata bRha. 123 / *prathame maNDale pitA. 496 prativarNaM ca sa nAradaH 561 pratyarthini samA kAtyA:128 / prathame yatra bhi vyAsaH 235 prativarNaM bhave 299. pratyarthino'prataH - prajA.155 prathame vA tRtI bRha, 225: prativAkyagataM kAtyA. 227 pratyarthino'grato yAjJa.137 prathame'hani ta kAtyA. 173 prativAkyamape pitA. 342.. pratyarthino'rthino kAtyA. 226; *pradattA cApi tu saMvartaH 422 *prativAkye gatiM . kAtyA.227. vyAsaH 345 pradattA'nyasya tu *prativAdI. tadA , 339 / *pratyarthiparibho. " nAradaH 405 *pradadyAjjayinaM prativAdI na dA. . .,.120 pratyarthividhirA bRha. 170 pradadyAjjayine prativAdI prapa ... bRha. 99 pratyarthisaMnidhA ..nAradaH 406: prativAdI bhave. - kAtyA. 206. kAtyA. 416; pitA. 419; *pradadyAtsopavA nAradaH 508 prativAdI yadA vyAsaH 420 pradarzitaM vRtta zunI: 380. prativAdI sa vi , 129 / pratyarthisabhyAna bRha. 51 pradAtavyA praya bRha. 225 *prativAdyayataM . 227 *pratyarthI ca mRto kAtyA. 334 pradAnaM ca vivR bhA.pa.13.. prativedaM dvAda. nAradaH 405 pratyarthI dApanI bRha. 165; | *praduSTeSu pramA bRha. 226 pratiSiddhAH syAla : . kau. 248 hArItaH 185 praduSTeSu samA nAradaH 161 pratiSThApyastu pratyarthI labhate hArItaH 134 pitA. 233 praduSTeSvanumA *pratiSThAbhiprayA : kAtyA. 334; kAtyA. 128 pratyarthI vA mRto bRha. 226 pratiSThA vyavahA nAradaH 42; vyAsaH 346 pradezinI ca ta pitA. 522 . . kAtyA. : 61 pratyarthI vA suta bRha. 123 | *pradezinI tu ta *pratiSThitA calA ... bRha. *pratyarthI vA svata 49 pradezinyakSatA nAradaH 520 pratiSThitA pure ,... pratyahaM gaccha me - vArA. 486 | *pradhAnataH prati bodhA. 243 pratiSThitA'pradi / pratyahaM dezadda : manuH 30, *pranaSTAgamale. kAtyA. 418, ".". pratItazabdapra: kau.pa.18 pra nUnaM brahmaNa vedAH pa.2 *pratyakSaM codayaM kAtyA. 338 pratyAkalitapA ... bRha. 17 prapadya kAraNaM kAtyA. 176,. pratyakSa codaye .. pratyAkrozedihA - 227; nAradaH 1647 bRha. 166: bhA. 434 ." pratyakSa tatsmRtaM kaoN. pa.18 , 337 - / pratyAkhyAnamupA *prapalAyan tripa pratyakSaM dApaye pitA. 465 *pratyAgaccheta ve *prapalAyI tupa nAradaH 501 *pratyakSa dezayekAtyA. 338 pratyAgacchettu ve alma " , prapalAyI tripa nAradaH 204 pitA..505 pratyakSaM likhyate bRha. 324 bRha. 2056 *pratyakSa lekhito pratyAtmakaM tu dR nAradaH 513 prapitAmahena vyAsaH 422 ..... ... *pratyakSaM lekhyate *pratyAtmikaM tu dR prabhAtAyAM raja nAradaH 518 *pratyakSaM vaadye| kAtyA. 338:. *prabhAte kAriNe pitA. 519 pratyakSacihnAmi pratyAtmikaM bhave zaMkhali. 425 513 ....." prabhAte kAriNo *pratyakSAcalairvi nAradaH .. pratyAnIte tu te "502 *prabhAte kAryiNe *pratyakSacihno vi !. pratyuccArya tato 514 prabhedameSAM va bRha. 323 , . ,... pratyakSaparibho; ".. 405: / pratyUSazca prabhA ___ pitA. 466 / pramattokte ca gautamaH 239.. pratyakSamanumA kAtyA, *pratyeka samU ____ kAtyA. 332 | pramANaM tatkRta bRha. 562... .. 205 - 515
Page #746
--------------------------------------------------------------------------
________________ 50 pramANa naiva ta * pramANaM bhuktire pramANe mAnuSa pramANaM likhita pramANa sarva e * pramANaM sarvame pramANatarami pramANadezada * pramANanizcayo pramANanizcito pramANamaGgula * pramANamaGgulo pramANamapramA pramANamekospi pramANameva li * pramANayuktastvA pramANarahito * pramANa likhito pramANavarjita * pramANasaMmatI pramANasamatA * * pramANasahitA pramANasya hi ye pramANahInavA *pramANahI vA 99 * pramANahetuca * pramANAni na pramANAni pramA * pramANAntarami * pramANAntikavA *pramANeSu sthirA pramANeSu smRtA * pramANairnizcayo pramANairnizci * pramANairnizcito * pramAkhito pramANairvAdini pramANairhetuca pramANairhetunA pramAdAdanino *pramAdAdbalino *pramAdAnnocyate vyAsaH 376 nAradaH 409 mAso. 236 yAjJa. 213 kAtyA. 563 99 vyAsaH 374 kAtyA. 104 bRha. 99 r w "" smRtya 534 "" "" bhA. 573 vyAsaH 344 nAradaH 358 bRha. 99 " 35 19 nAradaH 142 bRha. 209 " 33 kAtyA. 335 bRha. 415 " " vyAsaH 235 pitA. 105 39 ,. " 11 " 99 nAradaH 221; kAtyA. 227 vyAsaH 374 kAtyA. 232 415 31 bRha. 99 mAso. 236 bRha. 99 r kAra. 228 vyAsaH 106, 235 kAtyA. 228 nAradaH 222, 427 222 95 vyavahArakANDam prayacchet bhR prayatnasAdhye prayAneSu paJca prayukte zAntalA *prayuke zAntilA prayogitvaM dhanA prayojanArthamA * pravaktuM sAkSyama pravartayitvA vA pravAsayeddaNDa pravizatyaniya * pravizatyanuyu * pravizya hyaniyu pravRttIca nivR pravrajyAvasita prajyAvasitA prazamaM ye mitho * prazamayya mitho praSTavyAH sAkSiNo prasanno yena nR * prasamIkSAtmano prasamIkyAtmanA prasahya sa vine prasahyAbhihara prasAdya bhagava prasiddhamaviru prasiddhalipimA prasvalalyamiyu praskhalatyabhiyu * praskhalannabhiyu * praskhalanabhiza prastutasyArthasyA prastutAdanyada * prastutAdanyanma *prastutAdanyama *prastutAvalyama prastutArthopayo r " prasthapAdaM tu ta * prastha prAgagrAn kalpa * prAgaprAn kAra prAgeva pRccha *prAdizaH prAmu prAdizi prAmu bRha. 4 kAtyA. 5 vedAH pa. 6 bR. 267 kAlyA. 372 " 26 bRha. 266 kAtyA. 330 manuH 251 zunI. 135 manuH 280 pitA. 131 21 13 "" "" bhA. pa. 15 kAtyA. 595 60 " bRha. 209 " 326 21 zunI. 598 nAradaH 586 91 " " 201 kAtyA. 419 rw bhA. pa. 12 saMgraha. 157 zunI. "" kAtyA. 494 " ly 39 22 " kau. pa. 18 bRha. 170 " " khuu r r 33 " mAso. 66 bRha. 49 * prAmTaSTadoSa tva prASTadoSa sva * prAgdRSTadoSabA prAdadoSaze AvRttavAdivi prAttavAdI vi " * prAGnyAyaH sa tu * prAGnyAyakaraNe *prAtRRnyAyakaraNo * prAGnyAyakAraNaM prAkRnyAyakAraNI " " * prAGnyAyanayasi *prAdanyAyapratiSi # prAGnyAyathottarAH *prAGnyAyAzcottarAH prAGnyAye kara prAGnyAye kAraNo " * prAyAye ca pari * prAGnyAye ca sa tu prAGnyAye ca savi " kAtyA. 336 vyAsaH 345 zunI. 536 kAtyA 206 * prAGmukhastatra pitA. 482 prAGnyAye jayama prAGnyAye'pi tathai prAkRnyAye pratyava *prAye vidhisi prAGmukhaM kAriNaM *pramukha kAryiNa *prAGmukhaM doSi prAGmukhaH prAptati viSNuH 432 "" prAGmukhastu ta *prAGmukhAnkalpaye prAmukhodamukhA prAGmukho'dhaH sthi pramukha niyataH " nAradaH 307 bRha. 224 "" "" " * prAGnyAyapratyava * vyAsaH 234 prAGnyAyavidhinA vRzAtA. 189 prAkRnyAyavidhisA nAradaH 163 prAkRnyAyavidhisi kAlyA. 1733 nAradaH 221 dr " 170 vyAsaH 234 bRha. 170 hArItaH 132 nAradaH 221; vyAsaH 234 kAMtyA. 173 "" 17 33 16.3 : bRha. 166 nAradaH 163 39 199 224; kAtyA. 18 vyAsaH 234 11 bRha. 170 hArItaH 233 vyAsaH 234 bRha. 17 21 22 33 " 11 bRha. 224 nAradaH 221 pitA. 517 " 519 ,, 465, 482 hArItaH 498 r " pitA. 482 manuH 261 vAsiSThaH 243 pitA. 479
Page #747
--------------------------------------------------------------------------
________________ kau. pa.18 lokADimaNikA *prAGmukhopasthitaH, vasiSThaH 243 | prApta dviguNada nAradaH 357 / balavizeSeNa Apa. 569 prAGmukhopoSitaM pitA. 519 prAptaM vA tena ya kAtyA. 373 balavyasanayu bhA. pa.13 prAGmukhopoSitaH . ., " *prApta vA'nena ce balAtkRtAnoM prAGmukho yaH sthitaH vasiSThaH 243 prAptaM vAnena te balAtkoza hi nAradaH 513 *prAGmukho'vasthitaH , " prAptadviguNada nAradaH 549 *balAtsa vivRNo vArA. 197 prAcyAM vaidehakaM zilpa. pa.8 *prAptamAtaM ca yo bRha. 411 balAd gRhNanti zunI. 157 prAjApatyaM ghRte . vedAH pa.6 prAptamAtraM yena balAddattaM balA manu: 556 prAjApatyaM ca ve zilpa. pa.8 prAptArthazcottama viSNuH 537 yamaH 564 prAjApatyaM dhanu " " prApte divye'pi na zunI. 470 balAddhi vivRNo vArA. 197 prAjApatyAkhyavai prApte saptavidhe bRha. 411 *balAdbhuktaM balA manuH 556 *prAJjaliH prAGmukho pitA. 465 prApya dharma ca kI bhA. 26, balAdbhuktastu yo kAtyA. 419 *prAvivAkaH sada kAtyA. 6. *balAdbhukteSu kA " 231 prADvivAkamadhyA gautamaH 25 prAmANyameva ye SaTtriM. 65 *balAdvRttaM balA yamaH 564 prADvivAkasada kAtyA. 60 *prAyazcittaM ca ku manuH 581 balAbalena cai kAtyA. 178 ., 124 prAyazcittaM ca da kAtyA. 593 balIyAnabalaM ko. 573 *prADvivAkastata nAradaH 48 prAyazcittaM tu ku manu: 581 balena catura bRha. 51 prADvivAkastato , 475 prAvartayanta ta bhA. pa.15 | *baloddhateSu kA kAtyA. 231 prADvivAkastathA " 48; prAvRttikazca balodbhaveSu kA hArItaH 62 prAvRSica viSNuH 443 *balodbhUteSu kA prADvivAkastu taM bRha. 120 prAzaM pratiprAzo vedAH 21, balopAdhikRtaM saMvateH 378 prADvivAkastu pR *balopadhivini yAjJa. 557 praDvivAkAdimu vRddhava.378 priyadveSyAn yathA yamaH 106 *balopAdhikRtaM saMvartaH 378 prADvivAkAdiha *priyapUrva prAgva . bRha. 51 balopAdhivini yAjJa. 557 prAvivAko'tha da kAtyA. 6. bahavaH syurani gautamaH 237 priyapUrva prADva *prADvivAko niyu manuH 260, bahirvAsiSu bA nAradaH 299 kAtyA.337 priyapUrva vacaH *bahizcedbhASate hArItaH 185 prADvivAko'nuyu . manuH 260; bahizcedbhASyate manuH 137, kAtyA. 337 *priyapUrva vA va bRha. 52 554; nAradaH 559 prAvivAko nRpA zunI. 157 priyApriye pari bhA. pa.17 prADvivAko nRpo zaMkhaH 247 priyA bhavanti lo manuH 77 bahizcedrazyate *prAvivAko'pi da kAtyA. 6. prItiM dharmavize bhA. 26 bahutvaM parigRhNI viSNuH 246; prANaH prANezajI pitA. 467 preta marutaH sva vedAH pa.3 manuH 271 *prANAH prANezajI pretasya vyasani kau. 190 *bahutvaM pratigRhNI viSNuH 246; prANasyAnamidaM bhA. pa.10 prete tu bhoktari nAradaH 408 manuH 271 prANAtyaye tu ya kAtyA. 594 *pretezarakSaso pitA. 466 bahutvena guNAnAM saMgraha. 347 prANAntikavivA pretezarakSoma " 232 bahunA kimiho prajA. 343 *prANAntike vivA preSyAnvArdhaSikAM manuH 268, . bahupratijJaM ya kAtyA. 153 *prANinAM hi vadho yAjJa. 294 kAtyA. 459 *bahubhirvA kulI prAtarutthAya nR bRha. 49 preSyo bhavatu bhA. 434 *bahubhizca kulI prAtibhAvyamaNaM yAjJa. 112 *praiSyAn vArdhaSikAM kAtyA. 459 *bahubhistatkuTA *prAtilomyaprasU kAtyA. 103 proktAni nArade nAradaH 450 bahubhistatkulI " " pratilomyaprasU phalAsedhaH kautti . gautamaH 107 *bahubhistu kulI prAtivedhanikaM phAladAnasya kA atriH 469 bahurUpo vizA bhA. pa.14 prAdezatAlago zilpa. pa.8 baddhAJjalipuTA vArA. 487 bahuvyayo bhave kAtyA. 516 *prAntaraM tu tayo pitA. 481 badhyante vAruNeH vyAsaH 346 bAdhA'pakarSasA saMgraha. 598 prAptaM tu sAyakaM nAradaH 502 bandhanAni ca sa . manuH 577 | bAdhikA tu kriyA kAtyA. 176 " kau 527
Page #748
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam bAndhavAdaprajA nAradaH 407 brahmaghno yasya lo ! nAradaH 476 | "brAhmaNasyAparI : nAradaH 591 bAndhaveSu sapi smRtya. 518 brahmano ye smRtA: manuH 263, brAhmaNasyAvadho manuH 579 bAla ASoDazA nAradaH 561 / viSNuH 471; nAradaH 476 brAhmaNAH ksstriyaa| nAradaH 299 bAlajena nidAbhA . 434 brahma ca kSatriyo, bhA, 573 brihmiNAtikame bRha. 592 ra bAlavRddhastriyapitA. 464 brahmaNazca praNA , pa.12 *brAhmaNAnAM kRzA pitA. 464 *bAlavRddhastriyonAradaH 452 brahmacArI gRha , pa.9 brAhmaNAnAM tu smRtya. 65 abAlavRddhastryandha ": " brahmacArI carenAradaH 405 brAhmaNAnAM zrutapitA. 465 : bAlavRddhAtura kAtyA. 596 "brahmaNaH sadanaM bhA. 434 / * brAhmaNAnAM samU . kAtyA. 60 bAlavRddhAturA manuH 78, "brahmaNA lokara brAhmaNAnupase nArada:588 : 259; nAradaH 452 brahmaNo dviparA / zunI. 536 brAhmaNAn bAdhamA : manuH 580 *bAlazcASoDazA 561 brahmatejomayaM / / manaH 575 brAhmaNAbhyupapa ,436 * bAlazrotriyavitte kAtyA. 418 brahmadeyaM na ha , bRha. 413 brAhmaNA me mahA: bhA.pa.17 *bAlazrotriyavRddhe / brahmarSidevarSi bhA.434 *brAhmaNAzca tathA vyAsaH 375 *bAlasvASoDazA nAradaH 561 brahma vA idama vedAH 1 brAhmaNAstu tathA : bAlAzca na pramI manuH 582 brahmahatyAyAM vRddhava, 597 brAhmaNAstu tathe bAlizyAdabhiyo ..250 brahmahatyAsurA . kAtyA. 130 'brAhmaNodakumbhA ko. 249 bAlizyAd vA "brahmahA ca surA manuH 580 'brAhmaNo nAparA nAradaH 591' *bAlo'jJAnAdama nAradaH 312 brahmahA'nikRti / bhA.:434 brAhmaNo yatra na.: kAtyA. 57 bAlo'jJAnAdasa brahmahA'yamiti nAradaH 143 brAhmaNo vA manu manuH 261 *bAlodbhUteSu kAtyA. 231 *brahmahA ye smRtA manuH 263 *brAhmaNo vai manu / bAlo'pi nAvama / manuH 574 *brahmA caiva bhave pitA, 466 brAhmaNyaM brAhmaNonArada: 580 *bAlo vA hyamana kAtyA. 172 brahmA pitAmahaH , bhA...3 akSiI mAhezvarI pitA. 465 bAhU sabhyAH smRti bRha. 50 brahmaudane suva vedAH pa.. nAradaH 45 buvANastvanyathA bAhyamevaM samA kAtyA. 510 brAjhaM prAptena 312 *ayAtsvabAndhavaH manuH 574 bAyairvibhAvaye manuH 192 "brUyAnmithyeti ta vasiSThaH 240 biDAlamatti zvAbhA . pa.15 *brAhmaNaM gArdabhaM vRddhahA. pa.11 kAtyA. 334 "brAhmaNaM cApi bhA. 432 bindumAtravihI nAradaH 142 / *brUyuH sarvamaze- manuH 260 bindumAtrApada brAhmaNaM pApaka : ko. 574 , "brUhi sAcin yathA. vasiSThaH 243 bindumAtrAvihI hArItaH 374 brAhmaNaM bAdhamA manuH 580 brUhIti brAhmaNaM / viSNuH 245 budhaiH prakAzaye : brAhmaNaM yatra hiM vedAH 566 nAradaH 509 / manuH 263 bubhukSitaH zatru vasiSThaH 244: brAhmaNa zrutasaM mAso.66 'brUhItyuktazca na :: , 194 vyAsaH 346 #brAhmaNaH kSatriyo nAradaH 299 *brahItyaktazca no bRhadvo vaya vedAH pa.2 " " 501. *nnUhItyukto'pi na . , ,' bRhaspatimate bhA. pa.15 brAhmaNacava rA .. " 588 * ".. , kAtyA. 207 bRhaspatisakA , ,, brAhmaNastvabrAhma gautamaH 238 *brahItyukto hi na ,.,. bravIti brAhmaNo *brahmaNasya ca bra baudhA. 570 bhaktAcchAdaM pradA... bRha. 101 brahmakSatreNa pR gautamaH 69 briAhmaNasya dhaTo nAradaH 453; bhakto yo yasya .. pitA. 516 *brahmakSatreNa saM pitA. 463 bhakSite ca yadA : . :511 brahmaghnasya tu ye nAradaH 319 brAhmaNasya na zA gautamaH 567 "bhakSite tu yadA , " *brahmaghnAM ye, smRtA , *brAhmaNasya parInAradaH 591 *bhakSite yadi sa : " " "., viSNuH 471 brAhmaNasya brahma baudhA. 570 *bhakSite yadi su , , * brahmaghnAnAM smRtA manuH 263, *brAhmaNasya bhrUNa " " bhakSyAbhakSya ca rA. bhA. pa.12 : viSNuH 471 *brAhmaNasya vadhA.. manuH 579 'bhaga gurutalpa viSNuH 571 brahmaghnA ye smRtA manuH 264; "brAhmaNasya vadho " " bhagavannaralo bhA. pa.12. ..... viSNuH 471 brahmaNasyAparA . nAradaH 590; bhagavAnapi brahmadhne gurutalpe : bhA. 573 uzanA. 596 yamaH 596 bhagnaM ca cAritaM nAradaH 507
Page #749
--------------------------------------------------------------------------
________________ lokArdhAnukramaNikA *53 *bhagnaM ca dhAritaM nAradaH 507 *bhAvayetsAkSiNo bhagnaM ca vAritaM bhAvayetsAkSibhiH bhagnaM tavyavahA manuH 384; bhAvitAH sAkSiNo nAradaH 404 *bhAvite sAkSiNo. *bhagnaM mliSTAkSara bRha. 366 *bhAvinaH sAkSiNo *bhamatavyavahA manuH 384 bhASAkSarasamaM *bhagnastavyavahA *bhASA na satyA bha bhagnonmRSTAkSara bRha. 366 bhASAntareNa vA bhaGge ca zRGgave kAtyA. 510 bhASAnyUnAtiri bhaTacATabalA hArItaH 420 bhASApatraM tu ta *bhadrAsanamAdhi manuH 74 -bhASApAdastu ta bhadro me'si pra . vedAH pa.4 bhASApAdottara bhayaM karoti bhe : bRha. 205 bhASAyAM tadapi *bhayaM kurvati bhe bhASAyA uttaraM *bhayadRSTodbhavA bhASAyAmiti pa bhayadoSodbhavA / *bhASAyAmuttaraM bhayasatkAravi bhA.pa.13 *bhASAyuktaM kriyA bhayAtpAtayate nAradaH 494 bhASottarakriyA *bhayAdau madhyamo manuH 278 *bhAsurasya tato *bhayAd dve madhyamo *bhAskarasya ca ya bhayAd dvau madhyamau , 278 | bhAskarasya tu ya bhayAdbhogAya ka bhidyate mukhava . bhayAdvA pAtaye viSNuH 486 *bhinnakAlaM tu ta *bhayAdvai madhyamaM manuH 278 bhinnakAle tu ya * bhayAdvai madhyamo bhayArtaH pAtaye . pitA. 498 *bhinnakAleSu ya bharturAjJA bhave kau. pa.18 *bhinnakramaM vyutka bhartRpratyaya u. bhA. 2 bhinnakramo vyutka *bhinnavRttasamA *bhartRNAM yAcamA pitA. 524 bharnA prItena ya nAradaH 559 *bhinnavRttAH samA bhavatyadharmo na / bhinnavRttAsamA bhavatyeko'pi sA , 312 * *bhavatveko'pi sA *bhinnavRttyasamA * bhaviSyati pramA bhA. pa.15 *bhinne kAle tu ya bhavetkUTaM na ce kAtyA. 370 *bhinne chinne tathA *bhavedeko'pi sA nAradaH 312 *bhinne dagdhe tathA *bhavedeko'pyadu " " bhinne dagdhe'thavA *bhavenmAsaM tripa . , 162 *bhinne dagdhe'thavo bhAgadAnakrayA - bhIrutvAd yoSi *bhAgadAnakriyA *bhuktaM tadyavahA *bhAgazulkAnvita bhuktiH sA pauruSI bhAgAbhizApasaM vyAsaH 376 bhAratasyApi sa . nAradaH 525 bhuktiprasAdhane *bhAvayetsajjane kAtyA. 460 *bhuktireva tu gu *bhAvayetsAkSikA , 333 vyAsaH 345 / bhuktireva vizu nAradaH 408 kAtyA. 332 bhuktireva hi gu kAtyA. 231 vyAsaH 345 bhuktirbalavatI bRha,414; ___ kAtyA. 416; pitA. 419 *bhaktirbalIyasI bRha. 414 saMgraha. 545 bhuktiryasya jaya viSNuH 382 manuH 554 bhuktiryasya bhave saMvartaH 422 kAtyA. 178 bhuktiryA sA catu saMgraha. 424 saMgraha. 158 bhuktistu dvividhA kAtyA. 416 zunI. 380 bhuktistriSuruSA saMgraha. 424 smRtya. 18 * ,, , bRha. 414 bRha. 17 *bhuktistripuruSi nAradaH 142 *bhuktistripuruSI " 141 bhuktistripauruSI saMgraha. 189 . bhuktistraipuruSI nAradaH 141 " 414 bRha. 204 bhaktistvanarthasaM nAradaH 402 smRtya. 18 * bhaktistvApAruSI vyAsaH 422 pitA. 517 *bhuktereva vizu nAradaH,408 bhuktyA kevalayA . bRha. 413 bhaktyA yuktyA ca .99 nAradaH 313 bhujyate'nAgamaM nAradaH 408 kAtyA, 337 bhujyamAnaM parai manuH 383; vasiSThaH 243; nAradaH 404 kAtyA.337 bhujyamAnAn parai bhujyamAne gRha saMvartaH 422 nAradaH 143 *bhujyamAne gRhe bhuvanAdhIzvara pitA. 466 " 308; *bhuvanAbhIzvara prajA. 343 bhuvi cAdhogataM bhA. pa.14 nAradaH 308 *bhUgohiraNyastrI nAradaH 162 *bhUtaM tattvArthayu prajA. 343 bhUtaM tatvArthasaM nAradaH 308. kAtyA.337. bhUtakAlamati yAjJa. 354 *bhUtacchalAnuro * bhUtacchalAnusA " 144 .bhA. pa.14 yAjJa. 87 bhA. 573 nAradaH 17, bhUtabhavyabhavi nAradaH 502 bhUtamapyanupa " 404 bhUtametatparaM bRha. 414; bhatameva prapa vyAsaH 422 saMgraha. 423 bhUtAtmA jIva. kAtyA. 231 / *bhUtAnAM tvaM tato bhUtAviSTanRpa bhA. 2 pitA. 497 nAradaH308 anu.8
Page #750
--------------------------------------------------------------------------
________________ 54 bhUtAviSTapa *bhUmiM datvA tu yaH bhUmiM datvA tu ya *bhUmiM datvA niba * bhUmiM datvA yastu bhUmi bhitvoSadhI bhUmi likhati pA bhUmiH sA tatsutA * bhUmijAtAni sa bhUmijAni ca sa * bhUmijAnyatisa bhUmivadapsu bhUmera bhuktirle * bhUmau ca pAdape bhUmau niveza bhUmau vileye bhUmau vivAdayet * *syaiva tu nA sUrayati sa *bhUlekhaM sthAnahA bhUlekhanaM sthAna bhUSAvasAnaM dha bhUrNa hiMsityA bhRgurvasiSThaH ka * bhRtakaH khaTikA bhRtyadAnamazu mRtyebhyo'rbha smaran bhalyo vA yadi vA * bhRSTaM ca cArita bhedayeccaiva nA " *bhedayeccaiva vA * bhedayeta na cA bhedayettaM na cA * bhedayecaiva cA bhedAdvipratipa bhedena daNDabhe toH parA * bhaiyatoH parA *mekSyeNa vartamA *bhoktrabhAve tu bhu *bhoktrabhAve'pi bhu bhoktrabhAve hi bhu prajA. 344 | bhogaM kevalato *bhoca kevalaM bRha. 364 " " yAjJa. 349 bRha. 364 bhA. pa.10 nAradaH 313 vyAsaH 421 pitA. 510 " gautamaH 240 bRha. 413 ,, 166; kAtyA. 171 39 152 vyAsaH 156 bRha. 1666 kAtyA. 171 pitA. 519 nAradaH 317 kAtyA. 206 dr 39 pitA. 467 vedAH 566 bhA. 433 bRha. 326 17 31 yamaH 597 "" bhA. 573 nAradaH 507 kAtyA. 208 nAradaH 314 214 " 19 kAtyA. 208; nAradaH 314 " " 301 " saMgraha. 598 nAradaH 591 " "" " vyAsaH 186 kAtyA. 419 "" vyavahArakANDam " *bhogaM tu kevala *bhogaH kevalo bhogaH saMkSepata * bhogakevalatAM bhogacchalApade * bhogacchalIpade bhogacchedanimi bhogadaNDau ca gR *bhogadAnakrayA bhogapatraM tu ka bhogAttatra na si bhogAnuvRtti bhoge tatra na si bhramatpatitAyA bhramadvIcitara * ca cArita * vAritaM * bhraSTe tu duHkhitaM bhraSTaM tuduHsthitaM bhrAtaraH saMvibha bhrAtA sakhA ca jA * bhrAtA sakhA vA jA bhrAtRNAmatha da bhrAntiH zaGkA samu AnteH puruSadha * bhrUNahA mitrahA * dhUNahA maitrahA mahA vittahA * bhrUNahA vRttahA * bhrUNahA vRttihA bhUlekhana sthAna maMgalAsambhana *maGgalaiH 5: puSpadhU *maGgalaiH puNyamA maGgalairdhUpadI * maGgalairdhUpapu maNimantrISadhi * maNimuktAnANa * maNimuktAnAla * maNimuktAnAza maNimuktApravA * maNimuktAphalA nArada: 406 "> "" 29 "" "" zunI. 423 nArada: 406 22 bRha. 415 pitA. 132 " bRha. 363 zunI. 379 kAtyA. 418 kI. 382 vyAsaH 421 nArada: 520 pitA. 521 nArada: 507 dd 99 " d. 33 yAjJa. 112 bRha. 148 zunI. 379 bR. 128 3" " " " 33 " manopAvibhI bRha. 264 *masoyukto'tivR mattonmattaprama 22. 326 1 " " 142 kAtyA. 206 bhA. pa. 13 pitA. 503 99 "" "" "1 11 33 39 vyAsaH 344 bRddha. 226 " " " 39 " hArItaH 156 r *maNDayetpuSpadhU_ maNDalaM cASTamaM maNDala dhUpadI *maNDala puSpadI * maNDala puNyabhU maNDala raktasaM maNDalasthA ca yA maNDalasya pramA maNDalAni tathA maNDale maNDale *maNDalaiH 5: puSpadhU maNDalestu tataH muka matirutpadyate matirnotsahate *mattonmattAtimI *mattonmatAdhyadhI mattonmattArtavya mattommataya matto vA'tha prama * matto vRddho'niyu * matto vRddho'nuyu, matta vRddho'bhiyu matsyAdAzca narAH maddattaduHkhasu madyapastrIvyasa madyapyeka a madhukSIrasamA madhupiGgalava madhyaM vA gRhIyuH madhyadeze karma pitA. 503 nAradaH 492. pitA. 503 kAtyA. 153 bRha. 148; . kAtyA. 153; nAradaH 161 matAbhiyuktastrI *mattenopadhibhI * madhyamaM tu zaraM madhyamaM zaramA "" " madhyamaH paJca vi "" " nAradaH 493 bhA. pa. 13 nAradaH 490, 493 kApu. 498 pitA. 495 503 " " bRha. 122 kAtyA. 125; hArItaH 133; nAradaH 306 hArItaH 134 manuH 552 33 nAradaH 493 yAjJa. 352; vyAsaH 375 27. 357 kAtyA. 370 " "" yAjJa. 557 manuH 552 mAso. 136 bRha. 122 51 ,, 101 zunI. 157 pitA. 464 zunI. 598 kAtyA. 510 pitA. 522 250 bRha. 101 nArada: 501 39 "; pitA. 505 viSNuH 570; - manuH 578; apu. 597
Page #751
--------------------------------------------------------------------------
________________ * madhyamaH sa ca vi madhyamastu za madhyamasya puru madhyamAGgulima *madhyame tvarthada madhyamena ca cA madhyamena tu cA * *madhyamottamada *madhyasthaM sthApitaM madhyasthAn sarvabhU madhyAhe tu jalaM madhyAhne sopavA * madhye tu rodhanaM madhye yatsthApita madhyottame'da *madhyottare dhanaM manasA'hamapi manuH prajApati *manuprajApatI manuSyacittave manuSyapazumA * manuSyamaraNe manuSyamAraNe * manuSyaviSamAM * manuSyaviSa manuSyAstanyate *manuSye cittave mantraH saumyo vAna mantrarmantribhi mantramevAsmai mantrayogavidAM mantrazca varNitaH * mantribhiH zAstrasA mantreNAnena sa mandaM paJcazataM mandAparAdhaM bA *mandAbhiyuktastrI * manyante'mI pApa manyante vai pApa mamatvaM na prajA mamAnena pradA mayA gRhItaM pU " manuH 578 nArada: 502; pitA. 504 ko. 527 maya. pa. 7 bRha. 592 pitA. 504 nAradaH 501 pitA. 504 bRha. 592 nAradaH 543 bhA. pa.10 pitA. 465 nAradaH 514 bRha. 592 nArada: 543 bRha. 592 39 "" nAradaH 142 3 " " " 95 310; " prajA. 343 kAtyA. 130 "; 33 zunI. 189 nAradaH 310 " 39 39 bhA. pa. 10 95 480 manuH 28 vedAH pa. 2 kAtyA. 459 bhA. pa. 12 zaMkhali. 248 pitA. 468 nAradaH 501 kI. 574 nAradaH 358 manuH 262 nAradaH pitA. " bhA. pa.10 bRha. 149 kAtyA. 178 mayA jitaH pUrva mayA dhantarhitA mayobhayAbhyarthi marIciratryaGgi *mardite yadi no *marditaireva no marditairyadi * mardito yadi no *mardito'rthastato maryAdAye prazna maryAdA lekhitA maryAdA vividhA maryAdA sthApitA malairyadita mahatIM kortimA mahatI devatA zlokArthAnukramaNikA * mahatpAtakaza mahatvAttasya da * mahatsvapi pAta * maharSayastvaye maharSibhiva de * mahAcauryAbhiyu mahAdIkSAyuto mahAdoSavate *mahAdoSo bhane * mahAndoSo bhava mahAdoSo bhave mahApathikasA mahAparAdhayu mahAparAdhedi mahAparAdhe ni mahApAtakayu "" mahApAtakaza * mahApApAbhiyo mahApApAbhiza mahApApAbhikSA *,, mahApApI yaMtra mahApApIpapA zunI 189 bhA. 433 vyAsaH 376 bhA. pa. 14 nAradaH 493 " r " 32 " vedAH 21 bRha. 101 ,, bhA. pa. 14 pa. 9 kAtyA. 369 pitA. 484 manuH 574 kApu. 470 bhA. pa. 14 zaMkhali. 572 nAradaH 440 manuH 435 pitA. 463 ani. 65 nArada: 509 kAtyA. 336 .. " ww z, " nAradaH 306; prajA. 343 bRha. 592 nAradaH 450; pitA. 461 nAradaH 453, 515; pitA. 464 kAtyA. 459, "" 460; bRha. 593 592 d. dw pitA. 462 kApu. 470 bRha. 226 205 226; pitA. 233 kAtyA. 232 zunI. 598 vRda. 205 65 *mahAbhiyoga ve yAjJa. 444 *mahAbhiyoge de *mahAniyoga ke mahAbhiyogeSve *mahAzApAbhiza *mahAzApAbhizA mA kArSIH iti mAghaH phAlgunazca mAtA pitA ca bhrA * mAtA pitA pitR mAtApitRdvija mAtApitrorAtma mAtuH pitA pitR *mAtuH svasuH sutA mAtulasya sutA *mAtRpitRdvija *mAtRSvasuH sutA mAtRSvasUsutA *mAtRsvatuH sutA *mAtRsvasRsutA mA naH pathaH pitryA mAnavo jAyate mAnastaNDulamA mAnAGgulaiH keva gula mAnI khArI ca vi mAnuSaM sAdhane *mAnuSale yadA mAnuSIM tatra gR mAnuSI lepasA mAnuSo'yaM mAnuSyaM tu yadA *mAne nivedyate mAyAyogavidAM mAyopendrajA mArutI ve viDjye mArgazIrSa pauSa mAlyadhUpAsanI *mAlyadhUmAsano mA'vamaMsthAH svamA * mA'vamaMsthAstamA *mA'vamaMsthAstvamA ==== 27 " " " pitA. 233 "3 ko. pa. 18 527 ..... 33 bhA. 3, " " 573 bRha. 326 kAtyA. 459 bRha. 364; vyAsaH 375 bRha. 326 kAtyA. 334 "" " 459 334 " 19 vedAH 5.12 ko. vyAsaH 346 vaikhA. 535 zilpa. pa.0 " wd d. wr d. smRtya . 534 sunI. 136 vasiSThaH 244 kAtyA. 229 nAradaH 218; kAtyA. 228 nAradaH 515 vasiSThaH : 244 348 bRha. 550 kAtyA. 61 vasiSThaH 159 vedAH pa. 3 527 bRha. 49 " manuH 262 "" r "
Page #752
--------------------------------------------------------------------------
________________ 418 56 vyavahArakANDam mASaH pAdo dvipA kAtyA. 593 | *mithyAbhiyoga dvi yAjJa. 538 | *mumUrSuzatrubhI bRha. 366 *mASakaM tu budhAH bhAra. 534 *mithyAbhiyogAdvi " " mumUrSuzizubhI mASakaM paJcakR ani. , *mithyAbhiyogI da kAtyA. 335 mumUrSuzrAvita smRtya. 347 mASakaH kuDuba ko. 527 mithyAbhiyogI dvi yAjJa. 538 *mumUrSuhInalu bRha. 366 mASakANi catuH ani. 534 mithyAbhiyoge da kAtyA. 335, muSitaM ghAtitaM *mASapAdo dvipA 370 ,, 325 kAtyA. 593 *maassaapraayo yaH muSTiH syAdyajJapA zilpa. pa.8 mithyA'bhiSaGgo bha nAradaH 589 bhA. 434 *mithyAbhoge tu da *mUkhailubdhairna de *mASAvarAdyo'yaM kAtyA. 335 kAtyA. 461 mASAvarA? yaH *mithyAbhoge puna nAradaH 118 mUkhailubdhaizca du " " *mASAvarA? yA *mithyAyAM ca catu mUlaM vA sAkSiNo bRha. 17 " " 172 *mithyAyAM caturaH *mASAvarAyo yaH .. " " mUlaM sarvavivA " " bRha. 17 *mASo viMzatita , mithyAvacane yA gautamaH 240 mUlakarmakriyA bhA. pa.14 mASo viMzatibhA , *mithyA vA pratipa kAtyA. 173 mUlakriyA tu ta kAtyA. 428 kAtyA. 533, ani. 534 mithyA saMpratipa nAradaH 163, mUlagrAmAtsama ani. 470 uzanA. 533 bRha. 166; kAtyA. 173, mUlamartha pari nAradaH 144 *mASo viMzatimo : kAtyA. ,, vRzAtA. 189 mRgayAkSAstathA . bhA. pa.13 . uzanA. " mithyAsedhe puna nAradaH 118 mRgastu daza va vasiSTha: 244. mAsaM RtutrayaM bRha. 165 mithyaitannAbhijA , 164; *mRtaM sAkSipramA . kAtyA. 373 *mAsaM catuSTaya / nAradaH 162 ___ kAtyA. 176; vyAsaH 187 mRtasAkSi pramA , "" *mAsaM catustrayaM *mithyeva yaH pibe nAradaH 513 mithyoktau ca catu. bRha. 17, mRtAH syuH sAkSiNo nAradaH 358 *mAsaM cartutrayaM *mRtAntare'rthini mAsaM triMzatsamA kAtyA. 171 ., . 301 * *mithyokto tu catu mRtAntaro'rthini , , .".." , 172 17 mAsaM mAsatrayaM nAradaH 162 *mithyoktau pUrvavA vyAsaH 234 *mRtAstu sAkSiNo , 358 mAsaH pakSo dinaM vyAsa: 376 hArItaH 233 *mRte'pi tatra sA mithyoktau sa catu kAtyA. 18 mRto narakamA vasiSThaH 244 mAsamAtraM trimA zunI. 598 *,, , . bRha. 17 mRto'medhyena le AGgirAH 597 mAsArdhaM paJcaviM - nAradaH 162 mithyottaraM kAra hArItaH 185; *mRtI narakamA vasiSThaH 244 mitra druhaH kRta - manuH 263 vyAsa. 188 *mRtpAnIyAgnisaM pitA. 480 * " " nAradaH 319 *mithyottare catu bRha. 17 mRtpiNDamabhiza nAradaH 475 mitrANyatAH prakR . yAjJa. 582 *mithyottare pUrva hArItaH 233 *mRtyumUrtirviSa pitA. 511. mitrAdiSu prayu bRha. 592; vyAsaH 234 mRtyumUrte viSa , kAtyA. 593 mithyopaghAtopa vArA.486 mRtyuzca vasati manuH 574 mithaH samavAye kau. 551 *muktAgnirmaditA yAjJa. 488 mRdudaNDaH pari ko. 573 mithyAkAraNayo hArItaH 185; muktvA'gniM mRdita *mRdbhANDake upa pitA. 524 - vyAsaH 188 mukhazuddhA hi zu nAradaH 544 mRdbhANDake'nupa mithyA kriyA pUrva nAradaH 221; mukhAnna calati pitA. 522 mRnmaye bhAjane nAradaH 518; vyAsaH 234 mukhyA paitAmahI kAtyA. 417 pitA. 519 'mithyA ca viparI nAradaH 164 *mudrAM ca nikSipe mRnmayau sUtrasaM , 482 mithyA caivaikade kAtyA. 179 *mudrA dadyAttathA *mRSA kRtvA tu za yamaH 442 *mithyA taM tu vijA bRha. 166 mudrAM vA nikSipe mRSAyukta kriyA bRha. 204 mithyA tattu vijA 2mudrAzuddha kriyA *maSAyaktikriyA.. " " kAtyA. 174 *mudritA cArthasaM bRha. 49 | *mRSAvAkyasya cA . nAradaH 492 *mithyApadezaM saM ... vRzAtA. 189 mudritAdhyakSasaM maSAvAkyasya pA " " 2mithyApadezasaM mumaSuH zrAvitA saMgraha. 347 *methikastriravavyA pitA. 105 mithyApavAdazu vRddhahA. 469 *mumUrSubAlabhI .. bRha. 366 melayitvA svadha zunI. 379 " 125 " 372
Page #753
--------------------------------------------------------------------------
________________ zlokArdhAnukramaNikA " 123 maitrIbhede zilA kAtyA. 525 / yaH sAkSyaM zrAvito yAjJa. 293 / *yatra tatsyAt kRtaM " 213 maithunasaMyoge gautamaH 240 yaH sAkSye zravite , " *yatra daNDa : suvi bhA. pa.10 mokSasyAsti triva bhA. pa.12 yaH saugatArhatA kAtyA. 61 | yatra dharmastathai ,, pa.12 *mocyaH zuddhaH sa nAradaH 493 yaH svayaM pratiha bhA, 573 yatra dharmo hyadha manuH 34; *mocyaH zuddhastu " " *yaH svAtmadoSadu nAradaH 312 nAradaH 46 mocyaH sa zuddhaH yaH svAminA niyu bRha. 562 yatra na syAt kRtaM manuH 213 mohAdvA yadi vA kAtyA. 172 *yaH svAminA'bhiyu yatra paJcatvamA kAtyA. 371 *mohAdvA yadi zA *ya eka krItamA vasiSThaH 382 yatra paJcazatA saMgraha. 471 mauNDadhaM prANAnti manuH 579 ya etaiH patitaiH smRtya. 597 yatra yAdRgvyava zunI. 535 maulazca narazA bhA. 2 ya enaM hanti mR vedAH 566 *yatra rAjJastu ku manuH 33 maulAH pratiSThitAH zaMkhali. 247 . ya eva devA ha - bhA. pa.9 yatrI dhaniko viSNuH 349 *maulAstu te samu . bRha. 415 yacca kAkapadA hArItaH 374 yatra lokasRSTiH nAradaH pa.15 maulAste tu samu " " yacca yasyopaka nAradaH 590 yatra varjayate manuH 582 mauhUrtikaH zAku prajA. 343 yaccAnyasya kRtaM vyAsaH 377 | "yatra varNinAM vadha viSNuH 245 mriyate tatra ta viSNuH 349 yacchUdre yadarya vedAH 21 yatra vA'pyupadhi manuH 554 mlecchacaNDAlapa vyAsaH 375 yacchUdre yadarye *yatra vidvAnna vi kAtyA. 58 *yaM kaMciddaza va . nAradaH 404 yajante mAnavAH bhA. pa.10 yatra vipratipa nAradaH 90, *yaM kazciddaza va manuH 383; *yajamAno jayI nAradaH 404 yajurjaksAmabhi yatra vipro na vi bRha. 52; bhA. pa.15 *yaM cArthamabhiyu , 201 yajJAdupagamo vasiSThaH 382 kAtyA. 58 pitA. 468 yatra vai bhAvita yajJe saMpUjyate bRha. yaM dharma sthApaye , 339 53 . kAtyA. 103 yatra zyAmo lohi viSNuH 571, yaM vA bhUtamartha ko. 28 *yajJe svamApnuyA manuH 575; bhA. pa.9 yaH kazcitkArayet pitA. 133 yajJe svAmyApnuyA yatra saMkhyA na ni *yato yadanyad vi nAradaH 143 *yaH kazcidarthe ni manuH 269 yAjJa. 350 *yatra sabhyajanaH yatkiJciddaza va , 48 yaH kazcidartho ni . "383; " " *yatra sabhyAH sabhAM nAradaH 404 " 46 *yaH kazcidartho'bhi yatra sabhyo janaH zyat kSipto marSaya manuH 78 48 yaH kSipto marSaya manuH 78 "yatra sabhyo'nyathA kAtyA. 59 yattatra kriyate nAradaH 357 yaH parastAdagrAmya vedAH pa.3 yatra sAMzayiko bRha. 210 *yattu kAryaprasi kAtyA.330 yaH parArthe'para nAradaH 320 yatra sAkSI dizaM yattu pramAdAno nAradaH 95 *yaH parArthe prahi. *yatra sAkSI na vi nAradaH 219 *yattena sadasat bRha. 53 yaH prazna vitatha manuH 265 * yatrasthaM nopaha pitA. 480 yattena sadasi *yaH prazne vitathaM na " " yatrasthA nopaha yatrivRtamA vedAH 566 yaH zUdro vaidikaM vyAsaH 64; *yatrastho nopaha kAtyA. 595 zyattvayA sukRtaM yAjJa. 286 *yatra syAttu yathA nAradaH 143 *yaH zrAvitaH sthito, yattvaizvaryAnna kSama manuH 78 yatra syAtsaMzayo *yaH zrAvyate tadA . " *yatnAcca brAhmaNA zunI. 379 " yatra syAtsopadhaM kAtyA. 232 yaH zrAvyate sthito. " yatnenaiva viru kAtyA. 102 " yatra syAdubhayaM nAradaH 143 *yaH zrAvyate sthiro ,, yatpAtnIvataM ghR *yatrAtilikhitA vyAsaH 344 yaH samartho visaM viSNuH pa.9 yatpuNyamuddhRte vasiSThaH 26 *yatrAdoSaH prati bRha. 329 yaH sAkSI koTasA utathyaH 347 yatpunarna vibhA nAradaH 493 yatrAdhikriyate kAtyA. 56 *yaH sAkSI tu dizaM bRha. 324 yatprabhUtArthavi hArItaH 185; yatrAnibaddho'pI manuH 254 *yaH sAkSI nApi ni kAtyA. 334 vyAsaH 188 / *yatrAnibaddho vI yaH sAkSI naiva ni vasiSThaH 244; yatra kArye bhave smRtya. 135 *yatrAniyukto'pI . " " kAtyA. 334 yatra vacana ye . viSNuH 349 yatrAniruddho vI *yaH sAkSI zrAvito yAjJa. 293 *yatra cA'pyupachi .manuH 554 / .yatrAnena vidhA kAtyA, 59 " 324
Page #754
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam yatrArabhya daza saMgraha. 471 / yathAlAbhopapa smRtya. 379 / *yadA vai bhAvitaM kAtyA. 339 *yatrAvidvAMstu vi kAtyA. 58 yathA lekhyavidhI kAtyA. 368 - *yadA zuddhakriyA , yatrAhartA'bhiyu bRha. 413 yathA vA AyatAM vedAH 21 yadA zuddhA kriyA yatrezvarAMzcAdhi kau. pa.19 *yathA vidhAnena nAradaH 514 yadA sAkSI na vi nAradaH 219, yatraitAni na li nAradaH 143 *yathAvihitA sa viSNuH 431 yatraivaM vetti nR bRha. 99 * yathA zalyaM bhiSa nAradaH 48; yadA svayaM na ku . manuH 31 *yatraivaM syuH sthitA kAtyA. 369 hArItaH 62 yadA''hA'bhi kAtyA. 419 *yatraiva bhAvitaM yathAzAstraM prayu yAjJa. 583 *yadi kAryavazA *yatrokto mASakai yathAzrutaM yathA manuH 268 yadi kuryurupa pitA. 133 yatrokto mASako ayathAsaMsthAH sthitA kAtyA.369 *yadi tasminnima yAjJa. 499 yatropadizyate yathAsatyaM cinta zunI. 135 yadi daNDAnna bi bhA. pa.10 *yatropaviSTA dha bRha. 52 yathAsanamapa vasiSThaH 26 hArItaH 156 yadi dravyasamU yatropaviSTA vi *yathAsamaye vi viSNuH 431 yadi na praNaye manuH 575 yatrauSadhIH sama vedAH pa.2 yathAsArApakA zaMkhali. 571 yadi pApavimu pitA. 524 yat svaM dravyamanye ko. 382 yathA sRSTo'si rA bhA. pa.10 *yadi pApaviyu yathAkAmamupA bhA. 432 yathAsthAnanive nAradaH 144 *yadi pApavizu yathAkramaM prava smRtya. 597 *yathAsthAnAnive nAradaH 587 / yadi rAjA na sa yathA kSIraM jana kAtyA. 417 yathoktaM tasya ta kAtyA. 593 yadi labdhaM bhave ." 358 "yathA kSIraM tu na yathoktavidhinA bRha. 457; yadi vAdI nirA vyAsaH 346, *yathAjAti tathA yAjJa. 282 kAtyA. 461 yathAjAti yathA nAradaH 514 yadi vipro na vi kAtyA. 58. yathA naH sarve i vedAH pa.2 yathoktAdviguNaM yadi visphoTakA nAradaH 520 yathA nayatyasa yathoktena vidhA kAtyA. 563 manuH 74 yadi saMvyavahA yathAnye'pi vijA vArA. 487 514, 515 *yadi syAt prakriyA , 372 yathA pakkeSu dhA nAradaH 223 yathottarA daza zunI. 535 yadi syAyuktiyu " yathApramANaM hi bhA.pa.15 yathopanyastasA vRddhava. 378 *yadi svaM vyavahA , 563 *yathAprAptaM ca na nAradaH 46 sunI. 379 yadIdaM dharmato . bhA. pa.10 *yathAprAptaM na ca *yathopanyAsasA vRddhava.378 yadujvalaM cira bRha. 366 yadagna eSA sa vedAH *yathAprAptaM na ce pa.2 *yadulbaNaM cira yathAprAptaM na bru vArA. 3 *yadapyakRtame nAradaH 560 *yadRcchazcottara ,, 323 nAradaH 46 yadahaM pApakA *yadRcchAH smAritAH yathA mAM zuddhacA vArA. 487 *yadA kAryavazA kAtyA. 57 *yadRcchAsmAritaH, yathA mRgasya vi bhA. 69 yadAtithiguru nAradaH 588 yadRcchAsmAritAH nAradaH 93 *yadA tu na vibhA , 493 *yadRcchAsmAritA " " yathA me hRdayaM vArA. 487 yadA tu saMsthitA kAtyA. 369 *yadRcchottarasA " 323 yathA yamaH priya manaH 74 yadA tejaH samA nAradaH 588 kAtyA. 229 * yadekadezaprA yathA rAjyaM samu bhA. pa.12 / *yadA tvarthiguru " " yedekasyAdhidha vedAH 21 *yathArthamAbhayu pitA. 468 / yadA tvevaMvidhaH bRha. 147% yadekasyApi dha yathArthamuttaraM nAradaH 164; kAtyA. 153; nAradaH 161 yedenazcakRmA kAtyA. 172 yadA na kuryAnna kAtyA. 57 yadeva kurute nAradaH 587 *yathArha samaya viSNuH 443 *yadA na vidyate nAradaH 219 yadevamAha vi kAtyA. 178 yathArhaguNasaM ko. pa.18 yadA phenodgama pitA. 522 yadaizvaryAnna kSa manuH 78 yathArhataH saMpra yadA vAyupraNu nAradaH 478 yad gRhItaM kuTu bRha. 563 yathArhadaNDaH pU kau. 573 *yadA vAyuprapa yadagrAme yadara vedAH 21 yathArhametAna manuH 37; | *yadA vipro na vi kAtyA. 58 yaddakSiNo vedya ...bRha. .49 / yadAvedayate . saMgraha. 157 yaddattaM yatkRtaM kAtyA. 563 nAdrama
Page #755
--------------------------------------------------------------------------
________________ // zlokArSAnummaNikA yaddevayantama vedAH pa.7 | yanmAM bhavanto va bhA. pa.17 yadvayoranayo manuH 260; *yannAmagAtrai prajA. 374 kAtyA. 337 *yannAmagotrairya *yaddharma sthApaye yannAmagotrasta yaddhiraNyazalkaiH vedAH pa.6 yannAmalekhyaM ta vyAsaH 235 yadvAlaH kurute nAradaH 560 yamadaNDabhayA bhA. pa.9 yadbrAhmaNazcAbrA vedAH 565 *yamanta raya nAradaH 449 yadvyuH kAryamu nAradaH 44 yadbhaktaH so'bhiyu , 513, yamarthamabhiyu , 201 pitA. 468 514; bRha. 515 *yamAdAya nAti viSNuH 486 yadyatpuraHsara kAtyA. 367 yamiddho na daha yadyadAcarati manaH 438 pitA.105 yameva te vAja vedAH pa.6 yadyadAcaryate kAtyA. 103 yadyadgurutaraM yamo vaivasvato manuH 264 smRtya. 135; yayonikSipta A viSNuH 282 bRha. 205 yallekhyaM prADvivA kAtyA. 369 yadyadvipreSu ku . yamaH 596 nAradaH 507 yadyadho yAtyazu ani. 484 yavamAtrA samu *yavAH sadA pradA pitA. 510 *yadyasmin pApakR yAjJa.472 yavAH sapta pradA *yadyasmi pApaka yavAnAM taNDulai . kApu. 535 yadyasmi pApakR yavAnAmaSTAbhiH zAradA.536 yadyahaM pApaka nAradaH 477 yavenAlpIyasAM maya. pa.7 #yadyahaM pApakR yAjJa. 472 yavodaraiH SaDgu *yadyekadezaM vyA zilpa. pa.8 kAtyA. 229 yazo vittaM phala yadyekadezaprA bRha. 98 *yadyekadezavya yazo'smin prathate yamaH 597 *yadyekadezavyA yazcaturguNasaM bhA. 69 yadyakazAsane bRha. 415 yazca daNDaH sa dR yadheko mAnuSI . kAtyA. 229 yazca dharmAtpravi " pa.17 yadrASTra zUdrabhU manuH 33 *yazca rASTraviru kAtyA. 153 yadvadanti niyo nAradaH 402 yazca vedaH sa vai __ bhA. 3 yadvarNajo bhave zunI. 65 ___ yazca vedaprasU *yadvA khayaM na ku manuH 31 yazcAtmadoSadu nAradaH 312 yadvinAgamama "389; yazcAtra dharmo ni bhA. pa.17 . nAradaH 407; hArItaH 420; yazcAdharottarA manuH 193 vyAsaH 422 yazcApacAreNa pitA. 131 *yadvinA''pyAgamaM nAradaH 407 *yazcApadvAreNa yadvRttaM tIrthayA bhA. 433 *yazcopadvAreNa yadvRttaM vyavahA .. bRha. 365, yastatra vinayaH nAradaH 202 yastu kAryaprasi kAtyA. 330 yad vo manaH pa vedAH 22 *yastu tAM stenayed nAradaH 320 yadyastapadama kAtyA. 177 *yastu pAtayate " 493 yantyasya sabhAM vedAH 23 *yastu sAkSI dizaM bRha. 324 yantyasya samiti yastu svazuddhima zunI. 470 yantyasyAmantraNa yasteSAM saMzaya vyAsaH 64 yantramubhayataH yastvadharmeNa kA yantrANi vividhA bhA. pa.13 / yastvantarA pA nAradaH 493 yastvAtmadoSadu nAradaH 312 *yastvAtmadoSabhi yastvindriyaniro kAtyA. 127 yastvaizvaryAnna kSa manuH 78 yasmAtkAryasamA kAtyA.153 yasmAtpratyarthinA saMgraha. 158 yasmAdadAntAn bhA. pa.9 yasmAdeSAM sure manuH 574 yasmAddevaiH prayu bRha. 455, pitA. 461 *yasmAnmAM saMzayA nAradaH 490 *yasmiMstu saMzayo yasminkAle yathA , 507 yasminkAle yadA yasminkila vivA viSNuH 247 *yasmindeze ca ya hArItaH 156 yasmindeze niSI manuH 32 yasminna plavate pitA. 482 yasminnarthe viru kau. 70 yasminnAvedite bRha. 149 yasminnindro varu vedAH pa.2 *yasminnivedite bRha. 149 *yasminneva vivA pitA. 233 yasminpakSe dvidhA nAradaH 144 *yasmin yasmin kRte manuH 278 yasminyasmin vivA pitA. 233, __461; viSNuH 247; manuH 278 yasminyasmin hi zunI. 379 yasminvivAde vi smRtya. 549 *yasmin syAtsaMzayo nAradaH 360 yasmin hi sarve bhA. 2 *yasya cApyadhikA nAradaH 113; kAtyA. 124 vyAsaH 134 *yasya cA'pyupadhiM manuH 554 * yasya cAbhyadhikA nAradaH 114 * yasya cA'rthagatA kAtyA. 124 yasya cauraH pure viSNuH 571 yasya tripuruSA bRha. 413 yasya dRzyasya saM saMvataH 135 yasya dRzyeta saM yasya dRzyeta sa manuH 2707 nAradaH 323 *yasya dRSTe tu sa manuH 270 yasya dezasya yo kAtyA. 104 kI. 526 /
Page #756
--------------------------------------------------------------------------
________________ 6 *yasya doSAH prava yasya nopahatA *yasya pazyettu sa yasya pazyedvisa *yasya bhuktiH phalaM *yasya yasyopaka *yasya yo'bhihito yasya yo vihito *yasya rAjJazca ku * yasya rAjJastu ku *yasya rASTre praku *yasya rogairvinA *yasya vA'tyadhikA *yasya vA'pyadhikA *yasya vA'pyupadhiM yasya vA'bhyadhikA yasya vidvAn hi va yasya visphoTakA *yasya vegervijA yasya vegenA yasya zUdrastu ku * yasya zeSaM prati *yasya syAdadhikA ku * yasyAM rAtrAvaja *yasyAM rAtrAvayA *yasyAnapahatA yasyAbhiyogaM *vasyAbhiyoge ku yasyArthamabhiyu yasyAzeSaM prati *yasyAzeSaH prati *yasyAzeSaprati *yasvAsti padama *yasyAH sAkSiNaH * yasyaikazAsane *yasyaitadevame yasyaivamAdiko kAtyA. 373 nAradaH 300; hAtiH 243 manuH 270 viSNuH 511 manuH 574 viSNuH 382 nAradaH 590 kAtyA. 594 "" 33 yAjJa. 506 nAradaH 113 114; kAtyA. 124; vyAsaH 134 manuH 554 nAradaH 113 manuH 265 pitA. 522 yAjJa. 506 yAM ca bhArAbhita *yAM cAtibhArata yAM rAtrimajani " "" manuH 23 "" "" " manuH 32 bRha. 229 nAradaH 113 kAtyA. 124 nAradaH 319 39 301 bRha. 121 122 pitA. 468 bR. 229 12 baudhA. " " 177 kAtyA. yAjJa. 288 bRha. 415 prajA. 184 zAtA. 518 yasyocuH sAkSiNaH viSNuH 246 ; yAjJa. 288 nArada: 315 242 yAM rAtrimajani yo rAtrimadhini yA kSamA me gati yAcamAnAya dau *yAcitAmbAhita mAyAdharmeNa maha yAtudhAnI vyati mAtu striyaM diyA yAyacoro'pi cI yAtrAkAlAca yAdRgvAdI yazca *yAcchaka zrota *yAdRcchAH smAritAH *yAdRcchAzcottarA yAdRcchika zrota *yAdarza siddhimA *yAdRzA ArthabhiH yAdRzAdhanibhiH *yAdRzo vAdinaH yAne ca zayane yAneSvazvavat yA rAjJA krodhalo yAvajjIvantu vA yAvato bAndhavA yAvadAveditaM *yAvanto bAndhavA yAvanniyamitaH *yAvanmAtraM samu *yAvanmAtrA samu yAvAnavadhyasya *yAvAn yasmin yA tyA satyame yAsAM rAjA varu yAsta AtasthurA yurAjAbhidhA yuktarUpaM bruva * yuktarUpaM vada yuktasya vA nAstya yuktAnumAnato yuktA varyA yukti vinA vicA * yukticihneGgitA nAradaH 319 315 " vArA. 486 kAtyA. 127; vyAsaH 134 nArada: 409 vyAsaH 421 bhA. 433 432 nAradaH 94 " bhA. pa.13 bRha. 150 95 323 " 326 >> 323 " kAtyA. " 372 manuH 250 " " bRha. 150 maya. pa. 7; zilpa. pa. 8 gautamaH 240 saMvartaH 422 zunI. 598 manuH 266 nAradaH 316 prajA. 184 nAradaH 316 zunI. 470 nAradaH 507 " "" manuH 582; nAradaH 590 kAtyA. 172 nAradaH 320 vedAH 20 21 " saMgraha. 380 nAradaH 45 "" " bhA. 573 zunI. 236 bhA. pa.10 bRha. 98 kAtyA. 231 yuktiprAptikriyA yuktiyuktaM tu kA yuktizitA * yuktiSvapyavasa yuktiSvapyasama * yuktihInavicA yuktihIne vicA *yukti hetvarthasaM * yukto virodhika yuktyabhAve ca di yuktyA daNDaM nRpaH yugapadbhaGgamA yugapravartako yugAnAM na prajA * yugmaikacAradU yugmaikacArA dU * yugmaika zrotriyA yuddhamete chupA yuvAnaH sAkSiNaH yuvoH zriye pari yuSmatkRtamidaM yuSmAn zaMkhe puSka ye grAmA yadara *ye ca pAtakinAM *ye ca pApakRtAM : ye ca lokAH kRta ye ca sabhyAH sabhA *ye cAraNyacarA ye caiva pUrvaka ye tu tiSThanti ka ye tu sabhyAH sadA ye tu sabhyAH, sabhAM ye te ke ca sabhA *ye'tiSThanti ka ye tvaraNyacarA yena kAryasya lo yena te kUTatAM yena doSeNa za yena lekhyena ta yena saMdamyate yenAtyantaM bhane yenAtyartha bhave yenA saMgacchA *nupAta svaka *yenopanihita yAjJa. 355 kAtyA. 103 231 "" 39 nAradaH 449 bRha. 98 " " nAradaH 426 bRha. 144 kAtyA. 230 mAsI 236 kAtyA. 516 zunI. 598 dr " prajA. 343 " nAradaH 306 zunI. 597 vyAsaH 344 vedAH 5.7 bhA. pa.15 433 39 vedAH 23 yAjJa. 285 d. r nAradaH 319 vedAH 23 bRha. 54 bhA. 27 bRha. 223 vArA. 38. nAradaH 46 vedAH 22 bRha. 224 54 kAtyA. 342 "" 370 595 372, 418 zunI. 597 kAtyA. 5 " " 29 " " vedAH 22 manuH 269 kAtyA. 419
Page #757
--------------------------------------------------------------------------
________________ . . . . pa.19 *rAgAdinA yadai zlokArthAnukramaNikA *yenopAtta tu ya kAtyA. 419 / yo yasyArthe viva. nAradaH 116; rajjucchede'kSama nAradaH:478% yenopAttaM hi yat " " : kAtyA. 130 bRha. 471, vyAsa::484 ye pAtakakRtAM yAjJa. 285 | yo yAvaniDhuvI manuH 537 | rajvI dhaTatulA nAradaH473 ye'pi saMbhinnama - bhA. pa.10 *yo yo varNo'pahI nAradaH 586 : ra (tva?kta) zAlyA / zilpa...pa.8 *ye'pyatItAH khadha manuH 269 | yo yo varNo'vahI " , ratnAcaM yadvibha vedAH ..pa:2 ye mahApAtaki viSNuH 245 yo rAjabhya Rta vedAH 20 ranizcaivamara ..maya...pa,7 "ye vyapetAH svaka manuH 269 | *yo'rthe zrAvayita nAradaH 304 rathareNuzca bA . yeSAM paramparA ani. 106 / yo'rthaH zrAvayita rathA nAgA. hayA bhA.pa.13 " yeSAmagre nizci bRha. 54 " *rathyAdinagara *yo'rthastu zrAvita kAtyA. 416 yeSu keSu ca pA vRddhahA. pa.11 - rathyAnirgamana *yo'rthinArthaH prabhA yeSu pApeSu di kAtyA. 176 bhRguH 457; | *razmimUlagate manu: 528 yo'rthinArthaH samu kAtyA. 460 . " rasasya tu ko.526 *yeSu vAdeSu di yo vA yasmin samA , 172 : rahaHkRtaM prakA.. vyAsaH 23.5 *yo ve tAM stenayed ye saMgrAmAH sami vedAH 23 nAradaH 320 rahasi ca nRpaH zunI. 65 ye hi te RSayaH bhA. pa.14 yo'haM sa bhavAn ko. pa.18, rahasyavyavahA .. ko..249 yairyairupAyoM - rAgadveSaparA nAradaH 560 yogAdhamanavi . yo hastayoH kvaci viSNuH 486 manuH 554 rAgadveSaparI , *yogAdhApanavi / yo hi tAM stenaye nAradaH 320 rAgalobhabhaya zunI...65 yo gAyatrI hari vedAH pa. *yo hInaciDUna kAtyA. 208 . rAgAdajJAnato nAradaH-47 *yogI yiyakSuru vyAsaH 134 -- yo hInavAkyena *rAgAdinA yade *yogI vipakSa u - yaunAnubandhaM ca ko. pa.18 kAtyA..152 yojanA svArthasaM zunI. 428 raktaM tadasitaM kAtyA. 510 nAradaH.140 yojayeta susaM nAradaH 479 raktacandanadhU pitA. 496 ...kAtyA.152. * yojayettu susaM , 478 *raktacandanamA rAgAdInAM yade nAradaH 140 *yojyaH samasta e bRha. 592 *raktasthamadhikaM kAtyA. 510 *rAgAdveSAdbha yAjJa...39 *yojyAH samastA *raktasthamAsitaM -rAgAllobhAdbhayA yojyA vyastAH sama yAjJa. 585 raktAmbaradharAM vArA. 487 zunI. 65 raktAzca nAbhyajA *yo daDavaM daNDaye bhA. pa.12 " 583 rAghavaM sarvadha vArA.487 yo daNDyAndaNDaye raktikASThAmita pitA. 522 cA 50vyAn575 rAjakAryaniyukAtyA. 129 " " yo'dattavyavahA bRha. 123 *raktairgandhaizca dhU nAradaH 475 rAjakIyaM catu vasiSThaH 348 yo naM dadyAddeya raktairgandhaizca mA rAjakIyaM jAna ..prajA. 373, yo na mrAtA na ca nAradaH116 rakSaNaM caiva pau bhA.pa.13 - saMgraha. 380 kAtyA. 130 rakSaNArtha ca sa *rAjakIyaM lauki , *yo na bhrAtA pitA nAradaH 116 rakSantu zapathA nAradaH 440 rAjakIya smRtaM vasiSThaH 348; *yo niruddhastu vi rakSAdhikArAdI " 587 . nAradaH 356, kAtyA. 368 yo'pagurAte za vedAH 565 . rakSArthamasya sa manuH 574 rAjakIye tathA vyAsaH375 yo brAhmaNaM deva *rakSArthamAhUtai nAradaH 474 arAjakulAvabo nAradaH 140 yo bhASate'rthavai manuH 265 *rakSito'sau dina kAtyA. 128 rAjakRtyamubhau ... zunI. 379 *yo bhASate'rthe vai rakSonarakSitaM kI. 190 rAjataM kAraye .. pitA..524 *yo bhASetA'rthavai raGgAvatArapA . yAjJa. 283 rAjadaNDabhayA ...bhA... pa.9 yo'bhiyuktaH pare yAjJa. 401 rajAvatAripA *rAjadevaM tato ... vyAsaH.186 ... yo'bhizaptastatkSa bRha. 205 rajakazcarmakA pitA.105*rAjadevakRtaM kAtyA...272 *yo'bhizastAttatkSa rajatasvarNatA zunI. 535 vyAsaH 186 yo manyetAjito yAjJa. 547 rajato niSkasta vedAH pa.7 rAjadevakRto . *yo yathoktAnyata saMgraha, 545 / rajasvalA pakSa mAso. 136 [ ,, bRha. 206 yo yasya vihitaH pitA. 464 rajjucchede kakSa bRha. 479 | rojadrohasAha viSNuH 443 anu. "
Page #758
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam *rAjadrohAdiSu , viSNuH 443 | rAjA tu dhArmikAn nAradaH 43 | : rAjJazca prakRto manuH 32 *rAjadrohe sAhase , rAjA tvavahitaH , 586 *rAjJazcAdhikRto rAjadviSTe ca vi bhA. 573 - rAjAdyaGkitale zunI. 379 rAjJAM ca kramazo kAtya rAjadharmAnprava. manuH 574 *rAjA dharmasahA yamaH 106 *rAjJAM ca kramAya rAjanya vaizyaM vA kau. 249 rAjAdhikaraNe viSNuH 348 *rAjJAM tu kramazo rAjanyAsannaza pitA. 132 *rAjAnazcenAka nAradaH 587 rAjJAM-doSahara nAradaH 3 rAjanye'miM dharTa kAtyA. 459; rAjAnazcennAbha rAjJAM pUjyatamo - bhA. 572 : hArItaH 469 rAjA na satyaH vedAH pa.2 rAjJAM sadaNDanI zunI. 598 *rAjanye'gnirdhaTo kAtyA. 459 rAjA nAma cara nAradaH 587 *rAjJAM svahastato prajA. 373 *rAjapurohita Apa. 569 rAjAno mantriNa kAtyA. 593 rAjJA tu svayamA __ vyAsaH 375 *rAjapratyakSadR nAradaH 549 rAjAntaraistribhi baha. 413 rAjJA tu svayama rAjaprasAdAda ". 409 *rAjA parIkSya sa . saMgraha. 545 rAjJA dRSTaH kudR pitA. 62 rAjabhiH zaGkitA , 454; rAjA parIkSya sA , rAjJA dharmAsana vyAsaH 344 pitA. 463 rAjA purohitaM vyAsaH 63; rAjJA niyojita zunI. 65 kAtyA.457 Apa. 569 rAjJA'nyAyena yo yAjJa. 586 rAjAbhadhRtada vasiSThaH 570 rAjA prADvivAko gautamaH 24 *rAjJA nyAyena yo " " rAjamantrI sadaH " 25 rAjA bhavatyane manuH 36; rAjJA parigRhI nAradaH 303 *rAjamudrAGkitaM bRha. 366 nAradaH 46; hArItaH 63, rAjJA'pavarjito . bRha. 150 rAjamudrAnvita bodhA. 242 - rAjJA putre ca za koH 70 rAjA bhavedane : manuH 36 rAjJA pratyakSadR . nAradaH 549 rAjamUlamidaM nAradaH 586 rAjA'bhiSekasaM . prajA. 62 rAjJA pravartitAn , 587 rAjarSibhirmahA bhA. 433 rAjA bhUmiM ca ku vasiSThaH 348 -rAjJAmAjJAbhayA , rAjalekhya sthAna bRha. 363 rAjA mantrisahA yamaH 106 rAjJA yatnena ka rAjavaMzakrama vyAsaH 376 rAjAvalIDhaM dra pitA.132 *rAjJA ye viditAH rAjavRttipravR kAtyA. 61 *rAjAvalIDhadra *rAjJA vivarjitaM hArItaH 564 rAjazAsaname prajA.373 rAjA'virodhi dha bRha. 364; rAjJA vivarjito rAjazrotriyavi bRha. 414 zunI. 379 *, , bRha. 150 rAjasAkSikaM sa viSNuH 348 rAjA vRttirvivA kAtyA. 102 #rAjJA visarjito *rAjasthAna samA pitA. 61 rAjA satpuruSaH nAradaH . 13 rAjJA sabhAsadaH yAjJa. 38 *rAjasvaM zrotriya manuH 388 *rAjA sapuruSaH rAjJA sarva pradA vasiSThaH 382, rAjA sarvasyeSTe gautamaH 567 rAjJA svahastaci prajA. 373 - manuH 387; nAradaH 404 *rAjA svapuruSaH - nAradaH 13 rAjJe kuryAtpUrva , nAradaH 113 rAjasvahastaci saMgraha. 380 rAjika daivika hArItaH 134 rAjJo'tiriktave pitA. 131 rAjasvahastasaM kAtyA. 372 *rAjeti saMcara nAradaH 587 rAjJo drohaprakartA , 132 rAjA kAryANi pa bRha. 51 *rAjJaH pratikRto manuH 32 rAjJo nivedanA nAradaH 118 *rAjA kAryANi saM *rAjJaH samIpe pa pitA. 132 *rAjJo ye'bhihitAH bRha. 54 rAjJaH samIpe vara kau. pa.18 rAjJo ye viditAH *rAjA.kriyAM samA kAtyA. 336 rAjJaH svadharmaH sva *rAjJo ye vihitAH *rAjJaH svahastaci saMgraha.380 rAjJo vidviSTasevI rAjA kriyAM samI " 336 *rAjJaH svahastata prajA. 373 *rAjyakAryANi saM bRha. 97 rAjA kriyAH samA , " rAjJaH svahastato . rAjyasya daNDame bhA. 572 rAjA gurvyama aGgirAH 597 rAjJaH svahastasaM vasiSThaH 348% *rAjyAdenaM bahiH manuH 579 rAjA ca prakRto manuH 32 nAradaH 356, kAtyA. 368 *rAtriH saMdhyA ca rAjAjJayA satpu zunI. 135 rAjJazca kilbirSa ko. 249 *rAtriH saMdhyAzca *rAjAjJayA samA kAtyA. 336 *rAjJazca kramazokAtyA, 151 rAtriH saMdhye ca . .... rAjAjJA ladhitA pitA. 133 / rAjJazva prakRtInAM rAjazva prakRtInAM ko.574 | ko.574 rAtrau ca pazcime... pitA rAtra ". 54 . , 286 465
Page #759
--------------------------------------------------------------------------
________________ rAtrIta pazcime rASTraka * rASTrasya ca sama rASTrasya vA sama rASTrAcainaM vahiH *rASTrAttvenaM bahiH rASTrAdena mahi *rASTrAdeva bahiH *rAhula * ripumitrArthasaM ripau mitre samA *rucyA vA'nyataraM rucyA vA'nyataraH. rudra jalASa bhe rudrazca krodhajo parAne pra * rogAgnirjJAtima rogAmI zAtima miti rogiNazcApi vR * romiyo yeca vR rogI yiyaru rogo'mitima rogo varjJAiti *rodhanena ca ba rauti dharmaH sabhA lakSaNaM paJcava *lakSaNAnyeva te "lakSaNAnyeva sA lakSayetasya vi *lakSayedyaH kSatA lakSayeyuH kSatA lakSedvadhirale lagnastu nizcala ladhvakSarasamA labdhaM dAnakraya labdhaM dAnAtkrayA labdhavyaM yena ya pitA. 465 zunI. 598 bRha. 150 labdhasya ca praza labdhe'rthe'bhyarthana *labdhe'rthebhyarthanA "; hArIta: 564 manuH 579 "" " " kAtyA. 61 viSNuH 245 zunI. 65 yAjJa. 445 "" 13 " vedAH 22 bhA. pa.15 zaMkhali 425 manuH 270; nAradaH 323,513; kAtyA. 342,515 viSNuH 511 pitA. 510 smRtya. zAtA.. manuH 577 """ nAradaH 46 19 nAradaH 323 viSNuH 511 nAradaH 452 " 39 vyAsaH 134 " bhA. " bhA. pa. 13 nAradaH 425 r " 490 "2 pitA. 496 " " 69 nAradaH 502 vidha. 535 nArada: 407 zd 142 " bhA. pa 13 bRha. 148 " lokArthAnukramaNikA latAsIdvipa *lAsI tripa 33 99 labhenmAsaM tripa labhyaM tadarthasa *labhye'rthe'bhyarthana * *lalATaM bhidyate vidhate *lalATAGkaM brAhma lADo mAjha *lalATe cAGkaka 39 lalATe cAbhiza cikka *lalATe vAGkaka *lalATe vAbhiza likhitaM tatpramANaM * likhitaM tatpramANe likhitAdR * likhitaM tvamuke 'likhitaM balava " likhitaM yasya ha likhitaM rAjanA likhitaM likhite likhita lekhi * likhita loki likhita sarvakA likhitaM sAkSiNa likhitaM sAkSiNo nAradaH 161; kAtyA. 170 nAradaH 161 kAtyA. 170 nAradaH 161 kAtyA. 368 bRha 148 yAjJa. 199 " 33 " bRha. 592 " manuH 579 yamaH 596 manuH 579 yamaH 596 39 "" manuH 579 kAtyA. 371 33 157 zunI, 157 yAjJa. 353 nAradaH 218 "" 402 kAtyA. 367 prajA. 373 nAradaH 362; kAtyA. 371 zunI. 347 bRha. 144 pitA. 373 nAradaH 217 vyAsaH 106, 235; vasiSThaH : 212; nAradaH 217, 222; kAtyA. 415; saMgraha. 423 yAjJa. 213; kAtyA. 227 nAradaH 402 yAjJa. 353 nAradaH 297 likhitaM svAi likhitaM muke likhitaH smArita likhitasyAdhunA likhitA tu sadA likhitAt sAkSito likhitAdikriyA * likhitAnAM sAkSi kAtyA. 333 likhitenApnuyAt marIciH 3.78 bRha. 363 kAtyA. 104 mAso. 236 prajA. 233 *likhite lekhito likhite zithilI * likhite zodhite likhite sAkSAde * likhito'likhito likhita lekhato likhatI ho tathA likhejjAnapadaM * likheta bhUrjapatre * likhed bhUrjapuDhe likhed bhUrje paTe liGagavacana liGginaH H taskarAH liGginaH zreNipU * liGginAM pramadA liGginAM prazaThA * liGginAM prazamA * liGginAM prasavA liGgoddezastu yuktiH * lIkSASTabhistu jU kathotriyA lekhakaH prAdavivA lekhakazceduktaM na lekhako gaNakaH lekhaparisaMhara *lekhayitvA tu tAM * tu ya lekhayitvA tu yo *lekhayetpUrvakA 'lekhayetpUrvapa * lekhayetpUrvapA * lekhayetpUrvanA * lekhayedyattu bhA lekhayedyastu bhA 'lekhasAkSivinA zlekhahInAdhika lekhApradeza vi lekhitaH smArita #lekhitA tu sadA lekhe dezAntara *lekhyaM kRtvA'nyanA lekhyaM kRtvA svanA 63 bRha. 323 kAtyA. 230 226 bRha. 225 323 vyAsaH 376 pitA. 524 99 " kau. pa. 19 bRha. 100 kAtyA. 104, 331 460 . " " " 326 ,, "" pitA ko. 93 227 zilpa. pa. 8 nAradaH 306 kAtyA. 331 kI. 28 61 pa. 18 nAradaH 143 kAtyA, 207 nAradaH 143; kAtyA.. 207 nAradaH 140 "" dw dw " "" 39 wr 428 " " " 143 39 "" zunI. 423 nAradaH 142 kAtyA. 150 nAradaH 297 kAtyA. 104 nAradaH 359 bRha. 366 " "
Page #760
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam lekhyaM kRtvA svanA vyAsaH 377 / lekhyAbhAve smRtaM kAtyA. 369 / loko vibhidyate gunI. 423 , bhalekhya ya dvividhaM nAradaH 356 - *lekhyAbhAve hi yu , 419 lobhadveSAdikaM bRha. 53, . lekhya ca sAkSima , 357 lekhyArUDhaH kRto prajA. 343 *lekhya tat trivibRha. 363 lekhye kUTatvamA | lobhadveSAbhibhU ... " 4 *lekhyaM tadarthasaM .. kAtyA. 368 / alekhye ca prativA kAtyA. 229 *lobhamohaparI nAradaH 560 lekhyaM tu trividhaM . bRha. 363 / *lekhye ca sati vA lobhamohAdibhi . bhA. pa.12 lekhyaM tu dvividhaM nAradaH 356 / lekhye dezAntara , nAradaH 359; lobhasya vazamA lekhyaM tu sAkSima yAjJa. 350; ___ kAtyA. 369 lobhAtsahasraM da manuH 278 . kAtyA. 367 lekhye dezAntare nAradaH 359; lobhAdbhayAca kiM zunI. 598 nAradaH 357 kAtyA. 369 lobhAdvApi bhayA mAso. 66 lekhyaM triMzatsamA bRha. 367, lekhye dharmaH sadA , 229 lobhAnna karSaye zunI. 598 kAtyA. 371 | * " " " 373 *lobhAnmohAttathA manuH 278 lekhyaM na siddhimA. nAradaH 359 lekhyena bhogavi bRha. 415 lobhAnmohAdbhayA lekhyaM yaccAnyanA..., 361 / lekhye lekhyakriyA saMvartaH 377 lobhena tvanyathA . zanI. 135 lekhyaM yatra na vi pitA. 105, *lekhye lekhyA kriyA , " lohagRdhramukho uzanA 343 233 *lekhyeSu sati vA kAtyA. 229 lohadagdhazca saM . AtriH 469 *lekhyaM yatrAnyanA, nAradaH 361 / lekhye sati ca vA , lohapiNDamaJja zaMkhali. 486 . . lekhyaM yasya bhave. prajA. 419 *lekhye sati tu vA " " lohamagnimayaM . kApu. 498 lekhyaM vA sAkSiNo bRha. 32.7 lekhye sati vivA , lohayantrAdipI nAradaH 318 / *lekhyaM vA sAkSima yAjJa. 350 lekhye saMzayamA smRtya. 379 *lohitaM dRzyate . pitA. 520 ,, lekhyaM sidhyati sa . nAradaH 358 1 lekhyoktau tu catu bRha. 17 / lohitaM yadi dR " ".: lekhya svahastasaM kAtyA. 368, *lezAlezastu yukteH kAtyA. 227 | | lohitaM yasya dR *lezoddezazca yukti " " ___ laukika rAjakI vasiSThaH 348 lekhyaM hInAdhika. nAradaH 142 lezoddezastu yuktiH , vaktavyaM tapriyaM kAtyA. 59 *lekhya hAnAdhika lokaM ca saMkarA . bhA. pa.17 - *vaktavyaM tu priyaM lekhyakriyo nira kAtyA. 373 / *lokaM punAsi vai. pitA. 497 'vaktavyaM sAkSibhiH, ,, 337 lekhyadoSAzca ye 336 lokatantrasya kR lokatantrasya kR bhA. pa.15 *vaktavyArthe na ti, nAradaH 116 lekhyadoSAstu ye ... lokapAlAnnama saMvataH 106 | vaktavyArtheSvati lokapAlAstathA pitA. 480 vaktavye'rthe na ti .. lekhyadharmaH sadA kAtyA. 373 | lokapratigrahArthaM baudhA. 242 | *vaktavye'rthe hyati , *lekhyamanyadbhika nAradaH 362 lokapratyayataH / zunI. 470 vaktAdhyakSo nRpaH: bRha. 50 / *lekhyamAlekhya ya dhyAsa:.377 lokaprasAdAt vyAsaH 375 vakSyAmi tu yathA, bhA. 27 . lekhyamAlekhyava nAradaH 96; *lokaprasiddhaM su avacanaM tatra bhi nAradaH 303 vyAsaH374 | : lokaprasiddha svaH " " vacanaM tasya na bRha. 123 *lekhyasthAnAdibhiH nAradaH 142 lokayAtrArthame .bhA. pa.10 vacanaM na prati , ani. 65 lekhyasya pRSThe'bhi yAjJa. 356 / lokavedajJadharma vacanaM yatra bhi nAradaH 303 lekhyasyopariya saMvateH 377 lokavedavedAGga gautamaH 24 vacanasya prati ani. 157 *lekhyasvahastasaM kAtyA. 368 lokavedAGgadha bRha. 52 vacanAtteSvasA nAradaH 302 *lekhyahInAdhikaM nAradaH 142 lokasaMgrahaNArtha baudhA. 242 vacanAddoSato *lekhyahInAdhika lokasaMrakSaNArthA / nAradaH 3 vacastathAvidhaM 'lekhyAcAreNa li , 96 / lokasaMvyavahA manuH 527 vacAM madhukami vedAH 23 * - kAtyA. 336,369 / lokAnAM sa hi sa bhA. 3 vaNizilpiprabhU, dhyAsaH 64 lekhyAdezastu yu / kAtyA. 227 . lokAn caNDastApa zunI. 598 vaNikazilpiprayo *lekhyAbhAve'pi ta viSNuH 382 / lokAn -saMcintya bhA. pa.14 kAtyA. 61 lekhyAbhAve'pi tan,i "; lokApavAdadu kAtyA. 457 vaNigbhiH syAtkati , 57 kAtyA. 417 loke saMvyavahA . bRha. 533 | vaNigvikrItapa . bRha. 122 ".
Page #761
--------------------------------------------------------------------------
________________ zlokArdhAnukramaNikA 65 pitA. 482 kAtyA. 510 vaNijo hemakA vatsanAbhanirbha vatsarANAM tu na vatsazca vai medhA vatsasya hyabhiza *vadan sAkSyanRtaM vadedvAdI sa hI vadhaH pariklezo vedAH 485 manuH 439 kAtyA. 207 kau. 573, bRha. 120 nAradaH 309 5 342 kAtyA. 596 smRtya, 597 bRha. 593 vadhaH saMgrahaNaM *vadhaH saMharaNaM *vadhakazcarmaka vadhakazcitrakRt *vadhakRccitrakRt *vadhAGgacchedAI *vadhAGgacchedA) vadhAdRte brAhma vadhArhaH suvarNa *vadhAhekaH svarNa avadhArhastu svarNa *vadhe ca prANinAM vadhe cetprANinAM *vadhe tu prANinAM *vadhena gamaye *vadhena zAmaye vadhena zAsaye . vadhenApi yadA vadhye karmaNi ti. vane kuTumbadha vayaH karma ca vi kAtyA. 338 varNakrameNa vA . smRtya. 135 | vahni nAmauda vedAH pa.3 varNakrameNa sa manuH 110 *vahniH zizirahe . pitA. 464 varNavAkyakriyA kAtyA. 369 vAkovAkyetihA gautamaH 24 varNasaMkarajA vAkcakSuH pUjaya yAjJa. 199 varNasaMghAtaH pa ko. pa.18 vAkchalAnuttara bRha. 99 *varNAnAM niyataM kAtyA. 103 *vAkpAruSe ca bhU kAtyA. 230 varNAnAmAzramA pitA.105 vAkpAruSyam manuH 576 *vAkpAruSyaM tathA nAradaH 14 *varNAnAM hi vadho yAjJa. 294 bhA. pa.13 *varNAnukramato nAradaH 113 vAkpAruSyaM tathe nAradaH 14 *varNAntasya sadA kApu. 470 vAkpAruSyamavA varNAntyasya sadA vAkpAruSyAdibhi . bRha. 149 varNAzramANAM saM nArada: 586 vAkpAruSye ca bhU. kAtyA. 230 *varNAzramau ca sa manaH 110 vAkpAruSye chale *varNinAM ca vadho yAjJa. 294 vAkpAruSye dvigu kau. 27 *varNinAM tu vadho vAkpAruSye mahI bRha. 225 varNinAM yatra va viSNuH 245 vAkyanyAyAdhava saMgraha. 6 varNinAM saMkaro hArItaH 133 vAkyAnuyogo vA kau. 574 varNinAM hi vadho yAjJa. 294 *vAkyAnyAyavyava saMgraha. 6 varNaizca tatkRta viSNuH 349 vAkyAbhAve tu sa kAtyA. 103 vartamAno'dhvani nAradaH 591 vAgdaNDaM prathama manuH 576 *varSamAsatada yAjJa. 351 vAgdaNDapAruSya nAradaH 15 varSartumAsapa saMgraha. 157 vAgdaNDayozca pA ___ manuH 260 varSAcaro tu mR bhA. 432 / nAradaH 311 varSANi paJcatriM smRtya. 423 vAgdaNDazcaiva dhi bRha. 51, varSANi viMzatiM kAtyA. 372, 592 418; vyAsaH 421, 422 *vAgdaNDasvatha dhi yAjJa. 585 *varSANi viMzatiH vyAsaH *vAgdaNDo dhigdaNDa bRha. 51 varSAdi dakSiNA kau. 527 *vAgdaNDo dhigdama varSAsu vahniri nAradaH 450 *vAgdRSTadoSazai nAradaH 304 *varSAsu SaDyavA *vAgdaivataizca ca manuH 275 *varSAsu samaye 450 *vAgdaivataistu ca *varSe caturyava " 508 *vAgdevatyaizca ca varSe caturyavA *vAgdaivatyaistu ca vallabhAzca na pR kAtyA. 334 | vAgdhigdaNDaM vadhaM bRha. 592 vasavo marutaH bhA. pa.9 | vAgdhigdhanaM vadhaM vasiSThazca mahA , pa.14 | *vAgdhigdhanaM vadhaH vasiSThaH zapathaM nAradaH 440 *vAcaM na vakti ya . kApu.208' *vasiSThaH zapathaiH vAcaM na vadati tra " "" vasiSThazcApi manuH 435 vAcakairyatra sA bRha. 367 vasiSThAdyAzritaM zunI. 470 vAcA daNDo brAhma bhA. pa.9 vastUnAM tu dhanu : maya. pa.7 *vAcikA sA na si saMvartaH 377 * vastradvaye lekha bRha. 523 *vAcikI tatra si vastrAnahInaH kA *vAcikI tu na si " " vastrAbharaNayo , pitA. 132 | vAcikI na tu si . " " vahanti bahavo . bhA. pa.10 *vAcikI yadi sA .." 595 , 508 *vayazca karmaca *vayopetairavi * varaM kUpazatA manuH 577 viSNuH 571 bhA. pa.10 yAjJa. 585 vRddhahA. pa.11 yAjJa. 585 kAlyA. 417 viSNuH 246; nAradaH 317 viSNuH 246 nAradaH 317 . " ". varaM kratuzatA *varaM zatahadAt varATakAnAM da *barATikAnAM da varuNa pazcime *baruNasya praka varuNasyottare varuNAya praku varuNAya pradA varjitaM caiva vya pitA. 465 nAradaH 501 pitA. 466 nAradaH 501 ko. 574 bhA. 27
Page #762
--------------------------------------------------------------------------
________________ 66 vyavahArakANDam " 527 ,, 382 458 " 172 vAcike tu na si saMvartaH 337 / viMzatiH syAtpuna *vAcike yadi sA viMzatitaNDulam avAcikairyatra sA. bRha.367 viMzatitauliko vAcikaiyadi sA . saMvataH 377 viMzatipaNAH pra *vAcyA niyatAH nAradaH 320 viMzativarSope *vAcyaH zuddhaH samA 493 viMzatyabde dazA *vAdaH sadyaHkRte kAtyA. 171 viMzaddazavinA vAdakAle tu va *viMzadvarSANyati *viMzad viMzatinA *vAdanirNayakRt *viMzAtpare dazA vAdasaMkramaNA nAradaH 203 *viMzAbdike dazA svAdAn pshyedaatm| bRha. 120 *viMzAbde ca dazA vAdAn pazyennAtma vikarmaNA pramI bAditratUryagho pitA. 465 vikAro nA'nyathA *vAditratUryani *vikAro vA'nyathA vAdinaM lobhaye kAtyA. 207 vikRtaM SThIvanaM vAdinazcihnitaM zunI. 157 *vikrayAdAnasa *vAdinaste na da kAtyA. 130 vikrayAdhipradA vAdinA yadabhi *vikrayA'saMpradA vAdino na ca da 'vikraye caiva dA bAdino'numate nAradaH 479 vikriyAdAnasa vAdino naiva da kAtyA. 130 vikrINAtu tathA vAdinI pRcchati / zunI. 157 vikrItakItAnu vAdibhyAmabhyanu nAradaH 140; *vikrIyAdAnasa pitA. 373 vikrIyAsaMpradA vAdisaMpratipa vyAsaH 106, vikretA brAhmaNa 235 *vAdI varNAnupU .. bRha.121 *vikreturanumata vAde pUrvottare vyAsaH 134 vikretrA'numataM vAdo varNAnupU bRha 121, vigatakrodhasaM vyAsaH 134 *vAdo varNAnurU viguNo'pi yathA vigrahAjAyate *vAnaro jAyate vasiSTha: 244 *vigraho jAyate vAmahastena ca uzanA 133 vAmahastena vA kAtyA. 124 vicArayati yaH uzanA 133 vicArayati ye vApIkUpAdimA . zilpa. pa.8 vicArayati sa *vArAhI ca mahe . pitA. 466 *vicArayetsadya vArAhI ceva mA . " " vicArayenmahI *vArijAnyatijI *vArijAnyatizI *vicArAnugataM vArimadhye manu : nAradaH 502 vicAre paNDitaM vAruNa yavama vedAH vicAre yatra ti pa.4 vAstukam kau. 7 vicAro nirNaya vAstUnAM ca dhanuzilpa. pa.8 vicArya zreNibhiH *vAhanastho'thavA ... uzanA 133 vicArya kArya nyA bhAra. 534 / vicArya tatkRtaM bRha. 549 kI, 526 kAtyA. " vicArya dharmani nAradaH 473 *vicArya nipuNe *vicAryameva nyA kAtyA. 125 vicArya zreNibhiH .. bRha. 54 kAtyA. 171 vicitritAGgaH sa pitA. 132 *vicchinnApi tu kAtyA. 416 vicchinnA'pi na bRha. 414 vicchinnA'pi hi kAtyA. 416 *vicchinneSu ca bho bRha. 415 vijayabhAgaM sa vedAH pa.4 bhA. 433 vijayo dharmayu bhA. pa13 kApu. 208 vijAtIyalipi nAradaH 357 *vijitaM daNDaye vyAsaH 545 pitA. 520 vijityai zaradaH vedAH pa.4 kAtyA. 230 *vijJaM prAjJaM kramA vyAsaH 63 smRtya. 564 vijJApya nRpati kAtyA. 105 nAradaH 14 vijJeyA vyavahA vRzAtA. 189 kAtyAM. 563 . pitA. 121 / , 230 vizmUtrazleSmavA bhA. 432 vitatyeha yazo nAradaH 97, 544, bRha. 544 kAtyA. 230 vitastinA vidhA maya. pa.7 nAradaH 14 vittApanayanaM kAtyA. 428 ,, 310 viditvaitAnnyAya * bRha. 98 prajA.343 viddho dharmo hyadha . manuH 34 pitA. 373 , , nAradaH 46 vidma te same nA . vedAH 22 nAradaH 588 vidyamAne'pi li nAradaH 403 vidyayA krayaba . bRha. 411 bRha. 210 *vidyayA krayala *vidyayA prAptama nAradaH 143 vidyayA prAptamA mAso. 66 vidyA prayacchatu bhA. 434 vyAsaH 63 vidvadbhirekIbhA zunI. 157 vidhAnaM devavi . yAjJa. 160 vidhidattaM viSaM mAso. 236 vidhidattasya di * vyAsaH 63 vidhidatte viSaM mAso. 66 *vidhidRSTasya di vidhivaddakSiNA bhA. pa.10 nAradaH 89 | vidhIyate na zA bRha. 54 vidhvaMsakaH kumA pitA. 132 kAtyA. 125 / vinayeccApi du . bhA. 573 . " pa.13 , pa.10 bRha. 510 . MMSMS 8
Page #763
--------------------------------------------------------------------------
________________ zunI. 423 manuH 33 vidha. 535 pitA. 483 yAjJa, 353 kAtyA. 5 yAjJa. 445 vinaSTe likhite vinaSyatyAzu ta vinADikA tu SaT vinAjyaH paJca vi *vinA tu sAkSibhi vi nAnArthe'va saM vinApi mudrayA *vinA'pi zIrSaka vinA'pi zIrSakA *vinA'pi sAkSiNaM vinA'pi sAkSibhi vinA vadha na ku viniyacchati cA *vinivartya pramA vinizcite pUrva *vinibute tathA viniDute yathA vinItakodhaha vinItaveSAbha 43 .bhA. pa.10 zunI. 598 kAtyA. 372 bRha. 165 , 324 bhA.pa.10 manuH 30, zlokArdhAnukramaNikA *vibrUyurbAndhavAH 'nAradaH 312 / *virodhe'pi mitha nAradaH 114 vibhaktA bhrAtaraH 116 / *vilikhatyavani vibhaktA ye ca bhrA zunI. 379 *vilikhatyavanI *vibhAgaM yatra ku bRha. 364 viluptakramava . smRtya. 379 vibhAgadAne vi vilokya bhaI tu AtriH 469 vibhAgapatraM ku *vivadastatvataH manuH 435 zunI. 379 *vivadettatra ya . kAtyA. 58 vibhAgapatrami smRtya. 378 *vivazaM zatamA manuH 261 *vibhAgalekhyaM ku bRha. 364 *vivazaH pAtamA *vibhAge dAna A vivazaH zatamA *vibhAjya zrotriya *vivAte vAtara nAradaH 476 vibhAvayAmi ku kAtyA. 176 *vivAda neva pa vyAsaH 64 vibhAvayetprati bRha. 224 *vivAda saMzrita , vibhAvitaikade nAradaH 542 *vivAdakAle va kAtyA. 336 *vibhAvya vAdinA kAtyA. 331 *bivAdadviguNaM yAjJa. 292 vibhAvyo vAdinA vivAdapadani ko. 7, *vibhinnakAle ya vasiSThaH 243 *vibhinne caiva ya kAtyA. 337 vivAdayetsadya yAjJa. 160 *vibhinnenaikakA vivAdasaMzritaM nAradaH 43 *vibhinnenaiva kA vivAdastatra nai smRtya. 135 *vibhinnenaiva ta vasiSThaH 243 vivAdAd dviguNaM yAjJa. 292 *vibhinnenaiva ya vivAdAnathapa vyAsaH 64 *vibhinnaikaikakA kAtyA. 337 vivAdAnapi pa *vibhinnareva ta.. vasiSThaH 243 vivAdAnugata vibhinnareva ya *vivAdAnumataM *vibhinnaizca kRtaM vivAdAntarasaM kAtyA. 208 vibhinnastu kRtaM kAtyA. 337 vivAdAyAgataM mAso. 136 vibhramazcaiva ma bhA. pa.13 -vivAdAthezcatu ko. 69 vimazya kArya nyA kAtyA. 125 *vivAdino na da kAtyA. 130 vimRzyate kriyA nAradaH 144 *vivAdino narAM bRha. 592 vimRzya brAhmaNaiH kAtyA. 370 vivAdinau saMni zunI. 136 vimRzya sAdhanaM zunI. 236 vivAde pRcchati viyojayeddhanaiH bhA. 573 vivAde prApnuyA kAtyA. 102 virAD vA idama vedAH 23 vivAde vidyAbhi Apa. 25 viruddhaM cAviru vivAde sAkSiNa nAradaH 220 viruddhaM niyata kAtyA. 103 / vivAde sottara .. , 542 viruddhaM nyAyato vivAsyo vA bhave manuH 581 viruddhapadasaM pitA. 155 / vivAhasaMyuktaM ko. 7 *viruddhazcAviru bRha. 150 *vivAhotsavayU kAtyA. 230 vivAhya zrotriya bRha. 414 viruddhA vargiNaH kAtyA. 34 *vivitsA nirNaya nAradaH 89 *viruddhA varjitAH * vividhAM daivasaM kI. pa.19 viruddho daNDita " 129 vivRtya vai parI nAradaH 361 virodhikAraNe bRha. 144; vivecayati ya : kAtyA. 153 . kAtyA. 58 virodhe tu mitha : nAradaH 115 vivecayati ye : vyAsaH 63 vinItaveSo nR kAtyA. 56 vineyaH sa bhave nAradaH 202 vinyasecca padaM pitA. 495 *vinyasettu padaM viparItamadha bRha. 170 vipraM prAjJa kramA / vyAsaH 63 viprakSatravizaH mAso. 66 vipratipattau trai.. gItamaH 68 *vipratipattau pa nAradaH 361 vipratipattI vi kApu. 470 vipratipattau sA gautamaH 212, .237 vipratyaye parIkSyaM nAradaH 361 *vipralApI tripa , 204 vipralipsAdayo pitA. 342 *viprasya cArthe a vasiSThaH 244 viprasya cArthe hya viprAdInAM karau . zilpa. pa.8 viprAlAbhe tu ka mAso 66 viprebhyo'nusmaran nAradaH 590 vipraiH saha mahI mAso. 66 vipro tharmadruma bRha. 98 vipro vadhAGgacche kAtyA. 596 viplate naralo bhA. pa.12 vibruvaMzca bhave kAtyA. 207 --vibrUyAd bAndhavaH nAradaH 312 63 bhRguH "
Page #764
--------------------------------------------------------------------------
________________ " 380 68 taahaako viveza jvalana , vArA. 487 | viSame zUnyade pitA. 504 / ' vRthA mAMsAzana bhA. 432 viveza tAn ka bhA . pa.14 viSayasthAcca nA nAradaH 119 vRthA hi zapathaM - manuH 436 *vivesakaH kumA pitA. 132 viSavarja brAhma , 453 *vRthA hi zapathAn / vizAM rAjAnama vedAH 20 *viSavegaH kramA vRddhAnuvAdasaM kAtyA. 369 vizAlAmucchritAM pitA. 480 viSavegakramA vRddhiM grAhakaha vasiSThaH 348 *vizAlAmunnatAM viSavegaklamA *vRddhigrAhakaha , " *vizirAH puruSaH nAradaH 590 viSasya palaSaD , 508, vRddhopasevA dA bhA. pa.14 viziSTatarkitA zunI. 428. 509 vRddhadhA dhanaM gRhI, zanI. 379 viziSTasaMjJite viSasyAtha prava pitA. 510 vRSalaM taM vidu ra manuH 35 vizuddha tamiti viSNuH 506 *viSasyAdya prava vRSAdarbhiprayu bhA. 433 *vizuddhamiti taM viSasyApi prava .. vRSo hi bhagavA manuH 35 nAradaH 509 viSANi adeyA viSNaH veNukANDamayAM - kAtyA. 503 *vizuddhipatraM vi kAtyA. 368 viSekSudantibhu mAso. 236 *veNukANDamayai vizuddhipatrakaM vasiSThaH 348; viSe toye dutA kAtyA. 516 *veNukASThamayAM kAtyA. 368; vyAsaH 374 *viSopadhibalA - bRha. 366 vetanasyAnapA nAradaH 14 vizaddhipatrikaM kAtyA. 368 viSTirnAvazcarA bhA. pa.13 vetanasyaiva cA manuH 9 *vizuddhisaMzaye visaMvadeddivya vyAsaH 344 *vedavedAGgata bRha. 52 vizuddho labhate zunI. 470 visaMvadedyatra kAtyA. 341 *vedavedAGgavi . gautamaH 24 vizudhyedAtmazu mA. 573 visaMvadenaro nAradaH 513 vedazAstrArthata mAso. 66 vizeSa eSAM ni : bRha. 17 visargo'rthasya - bhA. pa.13 vedAdibhiridaM nAradaH 491 vizeSataH sthAva. nAradaH 403 visRjya tAnRSI : vedezcaturbhiH sa . bhA. pa.14 vizeSato gRha vistIryate yazo viSNuH 571) vemarasthirava pitA. 105 vizeSaNa tu mR ko.pa.18 manuH 576 *velAM pradeyaM vi kAtyA. 150 vizvaglopaH prava bhA.pa.10 *visphoTAdyairujjhi kApu. 522 velAM pradeza vi *vizvastavaJcaka bRha. 53 visphoTAdyaistathA *velAM pradezavi 'vizvastavaJcakA visrambhe sarvaza pitA. 517 *velAM pravezaM vi.. *vizvaste vaJcakA *visrambhe sarvasaM *vezastrINAmala' - nAradaH 590 *viSaM varja brAhma nAradaH 453 vihAya caritA bRha.100 vezyAstrINAmala *viSaM vinA brAhma *vihAya pAduko veSTayIta sitai viSa vegakramA viSNuH 506 vihAyopAnadu *veSTayeta site *viSaM vegalamA vihitA'karaNA _, 101 *vaikRtaM yatra da pitA. 517 *viSaM sahasrApa braha.455 vIrabhadrazca za pitA. 466 vaikRtaM yasya dR viSaM sahasreDapa vRkSaparvatamA kAtyA. 138 vainyastatastAnu bhA. pa.17 viSajIvi bhiSa . prajA. 34 *vRkSaparvatasaM vaipulyaM ca dhanu zilpa. pa.8 *viSa tvaM brahmaNA . pitA. 510 vRttalekhyaM tathA zunI. 379 . vaipulyacApamu. .. " " *viSa tvaM brAhmaNaH yAjJa. 506 kAtyA, 368 *vaivAhya zrotriya nAradaH 508 *vai zabdavAdaM sva vAsiSThaH 244 viSatvAd viSama viSNuH 506 kAtyA. 369 vaizAlAkSamiti bhA. pa.14 viSamazcApi nA nAradaH 119 *vRttAnuvAde le " 368 vaizyaM vA dharmazA bRha. 52; *viSamasthazca nA vRtterbharatazA bhA. pa.13 kAtyA. 57,58 viSamasthAzca te .. kAtyA. 12 vRtte vAde puna bRha. 148 *vaizyasya ca jalaM kApu.470 viSamasthAzca nA nAradaH 119; vRthA tadantaraM nAradaH 319 vaizyasya salilaM nAradaH 453; bRha. 122 *vRthA tadantarA pitA. 463 viSame tu prade pitA. 504 * vRthA tadanyaM vaizyasya hi jalaM kApu. 470 viSame bhUprade *vRthA tu zapathaM yamaH 442 vaizyAnvittena saM bhA. 27 *viSame vA prade . vRthA mAMsaM sama:" : bhA. 434, *vaizye tu salilaM nAradaH 453 vRttAnuvAdale vRttAnuvAdasaM
Page #765
--------------------------------------------------------------------------
________________ zlokArdhAnukramaNikA kAAN " . " *vratinAM ca kRzA nAradaH 451 *vyavahArAn svayaM vyAsaH 376; | zaktasya saMnidhau kAtyA. 372, *vIhimatipraya kAtyA. 545; yAjJa. 584; *vrIhInatipraya vRddhahA. pa.11 zaktenApi kRtA nAradaH 143 vIhInpragRhya ya *vyavahArAbhiyu nAradaH 490 zaGkAjananaM ko. pa.19 vyaktaM sa narake vArA. 79 vyavahArAbhiza viSNuH 472, zaGkAbhiyogasta bRha. 148 *vyaktAnuvAdasaM bRha. 366 486,499,506 zaGkAvizvAsasaM kAtyA. 457 vyagrasya rAjakA mAso. 66 nAradaH 477,479, * zaGkAzuddhiparA . vyaGgaikazrotriyA nAradaH 306 490,494,502; zaGkA'satAM tu saM nAradaH 16 *vyaGgyaikazrotriyA , " pitA. 483,497 zunI. 19 *vyapetA tu kriyA kAtyA. 176 vyavahArAzritaM kAtyA. 58 *zaGkA sadA'satsaM nAradaH 16 *vyavahArikadha nAradaH 142 *zaGkA'sadbhistu saM *vyapaiti gauravaM , 171 vyavahAreNa zu . bhA. 26, zaGkitatvaM ca sa bhA. pa.13 vyabhicAraM sadA , 'nAradaH 4516 zakitavyavahA zunI. 423 bRha. 457; kAtyA. 461 vyavahAre naro zunI. 380 zaGkitAnAM nare mAso. 236 vyabhicAre sada nAradaH 451 vyavahAre mRte. vasiSThaH 244 zataM rAjJo nAdha vedAH pa.5 *vyavahAraM didR . manuH 28 vyavahAreSu dha . bhA. 26 zatakRSNalo bha *vyavahAraM nRpaH yAjJa. 79 vyavahAreSu sa nAradaMH 44 zatanAze SaTca viSNuH 247 vyavahAraM prava .. apu. 19 vyavahAro dviru viSNuH 2 zatamazvAnRte bodhA. 243; *vyavahAraM svayaM vyAsaH 376 *vyavahAro'pi ba nAradaH 91 vasiSThaH 244; manuH 266; vyavahAraH kRto nAradaH 558 vyavahAro'STAda apu. 19 nAradaH 316 vyavahAraH prajA bhA. 3 vyavahAro hi ba . nAradaH 91 *zatamAnaM ca da yAjJa. 531 vyavahAraH sa vi bRha. 100 vyavahAryaM varA zunI. 535 zatamAnaM tu da vyavahAraH susU - bhA. pa.13 vyasanaM jAyate kAtyA. 441% zetamAnaM bhavati vedAH pa6 vyavahAraH smRto yAjJa. 512 / *zatazcAnyAnRte manuH 266 vyavahArakriyA zunI. 379 vyasanasAhAyya kI. pa.18 nAradaH 316 vyavahAradarza viSNuH 26 vyasane tu samu ani, 518 zatAni paJca tu , 589 vyavahAradhuraM nAradaH 43 vyastakSauramasa zunI. 597 *zatAni paJca hya . 'vyavahAradhurI vyastAH samastA e bRha. 592. zatAyuH puruSaH vedAH pa.6 vyavahArapadA *vyAkhyAgamamasA kAtyA. 177 *zatArdhaM dApaye yAjJa. 449; vyavahAramukhaM nAradaH 544 vyAkhyAgamyamasA nAradaH 453 vyavahAravidaH zunI. 65 kAtyA. 516 vyavahArazca da bhA. 3 *vyAghAte ca nRpA zatArdhapalika kApu 498 vyavahArazcari kAtyA. 103 vyAghAteSu nRpA *zate kRte'pahu . bRha. 456 pitA.105 vyAjenaiva tu ya ". 207 zate viSaM tu pA kAtyA. 459 vyavahArastu ni hArItaH 133 vyAdhinA pIDito vyAsaH 596 *zate hRte cApa bRha. 456 *vyavahArastu vi *vyAdhimaraNopa viSNuH 444 / zate hRte nihu~ vyavahArastu ve bhA. 2 vyAdhyAta vyasana kAtyA. 128 *zate hRte'paha vyavahArasthApa.. vyApnoti pAdazo nAradaH 13 zate hRte'paddha *vyApnoti yAdRzo , , zatairbhetsyanti cA 'nAradaH 318 vyavahArasvarU hArItaH 106 vyApyavyApaka zunI. 380 zatrumitrasamAH apu. 65 vyavahArAdato nAradaH 587 vyAvahArika karma ko. 574 zatruzrotriyarA kAtyA. 418 vyavahArAnabhi zunI. 135 vyAvahArikadha nAradaH 142 zapathaM tadalA smRtya. 442 vyavahArAn didR manuH 28 *vyuSitaM chAditaM . bRha. 325 zapathA api de nAradaH 440 vyavahArAnnRpaH yAjJa. 38, vyUhAzca vividhA bhA. pa.13 zapathAn vA prayu . bRha. 428 79, apu. 65, zaMsanti sAkSiNaH pitA. 483 | *zapathAya hira mAso. 65; bRha. 98 | *zaMsite'nyatra vA , 133 | *zapathArthe hira 51 .." *zapathArthe hira anu.10
Page #766
--------------------------------------------------------------------------
________________ 70 vyavahArakANDam "1017 " 474 " 53,. zapathArthoM hira 'bRha. 50 zalyaM cA'sya na kR manuH 34 | zAstradRSTena mA kAtyA.103 zapathAzcaiva ni zanI. 470 *zalyaM cA'sya nikR *zAstramityaviro bRha. 99 *zapathA hyapi de nAradaH 440 zalyAyataitribhi zilpa. pa.8 zAstravadyatnato *zapathA haSide zastrANAM pAlana . bhA. pa.13 kAtyA. 104 *zapathenekena gautamaH 429 / *zastrodyatAdyAstu bRha. 122 zAstravidbhiryathA nAradaH 513 *zapathenaike satyaM *zasyata tena pa nAradaH 144 zAstrasabhyaviro. bRha. 99 zapatheneke satya " 212, zasyate na sapa *zAstrasabhyAviro 429 zAMzapaM tadabhA zAstrANi varNadha hArItaH 105 *zapathaiH parigR nAradaH 476 | *zAMzapI tadalA zAstrAvirodhi dha . smRtya. 379 *zapathairvA'nuyu bRha. 428 *zAkhodvAhodyato bRha. 122 zAstreNa ninditaM kAtyA. 123 zapatho dvividhaH mANDavyaH 442, zANaM pANitalaM smRtya. 534 * zAstreNa nindita ani. " zAntyartha juhuyA nAradaH 4903 zAstreSu lekhyasA vyAsaH 420 zabdAbhijJAnata bRha. 55 pitA. 496 zAstreSUktA muni zunI. 598 *zabdAbhidhAnata *zApayatyabhizA nAradaH 449 *zAstrairadhikR Apa. 568 zabde cArthe ca he bhA. pa.14 *zAbdaM zataM suva ani. 534 zAstrairadhigatA zamAdInAM prayo nAradaH 311 zArIradaNDaM kSipa ko. 28 zAstroktenaiva vi .. bRha. 455 zamyakSataM tathA smRtya.498 *zArIraM dazadhA nAradaH 588 zAstroditena vi zayyAsane pAdu pitA. 131 zArIraM dhanasaM manuH 580 98; pitA. 462 zaraNAgataM saMtya bhA. 434 yamaH 596 | *zAstrodvAhodyato bRha. 122 zaraNAgataM sa ni *zArIradhanasaM manaH 580 zAsyo bhavettadA nAradaH 120; zaradgrISmayozca viSNuH 443 zArIrazcArthada nAradaH 588 kAtyA. 128 zaragrISmavasa nAradaH 507, *zArIrastADanA *ziMzapAM tadabhA nAradaH 474 509 zArIrastvavaro *ziMzapAM tadalA *zaradgrISme ca sa pitA. 464 *zArIrassaMniro *ziMzapA tadabhA *zaradgrISme tu sa nAradaH 450 *zArIro dazadhA *ziMzapI tadabhA pitA, 464 *zArIro dvividhaH zikyacchedAkSabha viSNuH 472 *zaragrISmeSu sa nAradaH 450; zAI haimavataM zikyacchede'kSama nAradaH 478 pitA. 464 vyAsaH 484 zaraprakSepaNa nAradaH 501 zAlagrAmazilA , 525 zikyacchede tulA kAtyA. 479 pitA. 505 *zAlavRkSodbhavA viSNuH 471 zikyadvayaM samA nAradaH 475; *zaraprakSepaNA nAradaH 501 zAlInatvAdbhayA nAradaH 162 pitA, 482. pitA. 505 bRha. 165 zikyAdicchedabha vyAsaH 484 zarasya patanaM , 504 *zAlyakSataM tathA smRtya. 498 *zikhAdvayaM samA pitA. 482 *zarAMzca pUjaye " 503 zAsana kArayet *ziphAM vidalara manuH 580 zarAMzcAnAyasA zAsanaM prathama vasiSThaH 348 ziphAvidalara *zarAMzcAnAyasai zAsanaM rAjada saMgraha. 380 zibirdilIpo na . bhA. 433 *zarAMstu nAyasai zAsanaM rAjadU prajA. 373 ziraHpracchAdaka pitA. 132 *zarAMstvanAyasA zAsanapradhAnA ko. pa.18 ziraHpracchAdana *zarANAM patanaM pitA. 504 zAsanArUDhama bRha. 415 ziraHsthAyivihI zarANAM preSi uzanA 505 zAsanArthaM jJApa zunI. 380 ziraso muNDanaM yamaH 596 *zarAnapyAyasai kAtyA. 503 zAsane zAsana ko. pa.18 *ziro'sabhujabha kAtyA. 516 *zarAnvai pUjaye pitA, 503 zAstA hi varuNo *ziro'pasthAyini nAradaH 454 zarAn saMpUja *zAstraM kevalamA bRha. 100 ziromAnaM tu dR kAtyA. 503 *zarIraM dhanasaM yamaH 596 zAstraM brAhmaNama bhA. 2 *ziromAtraM na dR *zarIradhanasa manuH 580 zAstraM vipratipa ko. 70 *ziroruggudabha zarIreNa sama " 36 / zAstrAM buddhimA zirorugbhujabha kAtyA. " , 462 bhA.
Page #767
--------------------------------------------------------------------------
________________ zlokArdhAnukramaNikA 71 *zirorubhujabha kAtyA. 516 / *zuddhiH syAcchuklani bRha. 518 | zaNu kauravya yo bhA. 2 zirovartI yadA nAradaH 453 * zuddhiniSThIvanA kAtyA. 518 / zaNoti yadi no kAtyA. 59 ziro'vasthAyini zuddhimanvicchatAM mAso. 236 *zRNotu mAnavo nAradaH 491 *zirovAdivihI pitA. 462 zuddhizca teSAM dha jAradaH 45 zRNomi kAlo hiM bhA. 433 *zirovAdI yadA nAradaH 453 *zuddhizca dharmAtte *zRNvidaM mAnavaM nAradaH 491 ziro vA sarvagA manuH 261 zuddhistu zAstrata kAtyA. 593 zRNvimaM mAnavaM zirohInaM bhave kApu. 470 zuddhezca kAraNaM pitA. 505 zRNve vIra ugra vedAH 565 zilpavidyArthinAM nAradaH 405 *zuddhazca saMzaye kAtyA, 479 zepuH zapathama nAradaH 440 zilpinaH kAravaH zaMkhali. 572 zuddheSu vyavahA nAradaH 45 *zeSe viSaM tupA kAtyA. 459 zilpinazcApi ta nAradaH 119 zuddheSu sAkSiSu , 320, zaimbyAni vA ko. 526 zilpopajIvino kAtyA. 60 bRha. 327 *zaizapI tadabhA nAradaH 474 zizirAyuttarA . kau. 527 zuddhastu saMzaye kAtyA. 479 zoNitaM dRzyate kAtyA. 515; ziSyaM krodhena ha kAtyA. 5 *zuddhastvaM kAraNaM pitA. 505 bRha. 18; pitA. 520 ziSyeNa bandhunA manuH 259 zuddho bhavati dha bRha. 520; *zodhayettattu di kAtyA. 232 *ziSyeNa vApi dA pitA. 521 *zodhayetpUrvapa nAradaH 141 zIte putrakala mANDavyaH 442 - *zuddho bhavatu dha zodhayetpUrvavA *zIrSakastho yadA nAradaH 453 *zudhyanti sAkSiNaH , 483 *zodhayetprativA zuktizaMkhAkRti kAtyA. 510 | |. zunaH karSatu vR bhA. 434 *zodhayainaM paraM " 508 *zaktizRGgAkRti zubhAzubhaparI pitA. 503, zodhayanaM varaM zukraM hiraNyamA vedAH pa.5 nAradaH 520 zodhite likhite kAtyA. 226 zukro'nirAzcaiva. bhA. 433 zulkagulmAdhikR zaMkhali. 248 *zodhyaH zudhdaH sa nAradaH 493 *zuklaniSThIvanA kAtyA. 518 zulkena tu dadat bhA 434 zoSamAgacchata zucayo vedadha zuSkasAradAru kI. 526 zraddheyAnAM tu ko. 550 zucikriyazca dha vyAsaH 344 zUdraM janmamaraNA , 249 zrameNa mahatA bhA. 432 *zucikriyAzca dha *zuddha ekAhika viSNuH 245 zramo vyAyAmayo " pa.13 *zucikriyo'tha dha. zUdraviTakSatravi vyAsaH 134, zravaNAcchAvaNA kAtyA. 3307 zacinA satyasaM manaH 572 manuH 272 vyAsaH 344 *zuddhaM ca zaGgave.. kAtyA.510 *zUdraviTakSatriyA *zravaNAzravaNA *zaddhaM cedgamayo yAjJa. 472 *zUdrazcaikAgnikaM viSNuH 245 zravo deveSvakrata vedAH pa.5 zuddhaM caiva vijA nAradaH 477 zUdrazcaikAhikaM zrAddhe zUdrasya cA bhA. 434 zuddhaM tu zaGkayA , bRha. 367 *zUdrazcaikAhnikaM zrAvaNaH proSThapa ko. 527 *zuddhaM na zaGkayA *zUdrastvekAhika *zrAvayitvA tato nAradaH 313 zuddhaM vyaJjanahe pitA. 484 zUdrasya phAlaM dA gItamaH 443 zrAvayitvA tathA zuddhaH syAcchuklani bRha. 518 *zUdrasyaikAhikaM viSNuH 245 *zrAvayitvA tadA kAtyA. 206 * zuddhatAyAntu vA kAtyA. 339 *zUdrAH santazca zU manuH 252; *zrAvayitvA tu ya *zaddhatvAzaGkayA bRha. 367 kAtyA. 332 *zrAvayitvA yathA nAradaH 313 zuddhaniSThIvanA kAtyA. 518 zUdrANAM santaH zU vasiSThaH 243 zrAvayitvA yadA kAtyA. 206 * zuddharNazaGkayA bRha. 367 zudrAdIn pratibhU kAtyA. 129 zrAvayetsmAraye bRha. 366 *zuddharNAzaGkayA zUdrAzca santaH zU manuH 252 *zrAvayedvA tathA nAradaH 313 zuddhazcedatikA kApu.506 kAtyA. 332 zrAvitavyavahA kAtyA, 207 zuddhazcedgamayo yAjJa. 472 *zUdre tu taNDulA pitA. 519 zrAvitazcAture nAradaH 305 *zuddhastvaM kAraNa pitA. 505 zUle matsyAnivA nAradaH 318, *zrAvitastvAture *zaddhAcca bAkyAdyaH kAtyA. 339 587; manuH 575 zrAvitasyaiva ta *zuddhAttu vAkyAcchu *zUlairmetsyanti cA nAradaH 318 *zrAvitasyaiva sa .zuddhAdvAkyAca yaH / ' *zUlo bhatsyati cA " " *zrAvitenAture *zuddhArthavAkyAt , , zRGgiNo vatsanA .... pitA. 51. *zrAvitenAntare
Page #768
--------------------------------------------------------------------------
________________ 72, vyavahArakANDam * zrAvito'nAture nAradaH 305 zrotriyarAjanya baudhA 242 / SaSTiM varSasaha bRha. 365; zrAvyamANo'rthinA kAtyA. 428 zrotriyAdyA vaca nAradaH 301 vyAsaH 375. zrIgarbho vijayaH bhA. 2 *zrotriyAdyAstu va " " SaSTivarSasaha " 346, zrImaGgalapadA zunI. 379 zrotriyAnaparA vyAsaH 344 zrutaM ca likhitaM kAtyA. 173 zrotriyAstApasA nAradaH 302 paSTivarSasaha bRD. 365 *zrutaM ca lekhitaM . zrotriyo guNavAn zaMkhali. 247 SaSTivarSAtmikA zunA. 423 zrRtadaSTAna nAradaH 296 / *zrotriyo rUpavAn *SaSTathA ghaTI ghaTI - jyo. 536 *zrutavidyopasaM manuH 581 vasiSThaH 243 SaTayA nAze jalaM kAtyA. 458 *zrutavRttopapa nAradaH 475 * . zrautasmAtakriyA bRha. 3263 *SaSThaM ca taNDulaM bRha. 455; manuH 581 pitA. 462 vyAsaH 344 zrutavRtopasaM- nA daH 475 zvapadaM steye viSNuH 571 *SaSThaM ca taNDulaH bRha. 454 *zrutavratopapa pitA. 462 zvazurAttasya vR bhA. 434 zrutAdhyayanasaM yAjJa. 38% zvazvA'pavAda va SaSThaM ca taNDulAH bRha. 454 vyAsaH 63, 64 *zvasanaH sparzano pitA. 467 *SaSThaM tu tuNDulAH nAradaH 44 *zvA caiva dazava vasiSThaH 244 vyAsaH 374 SaSThaM tu sthitipa *zratA'bhiyoga pra bRha. 166 zvAtrabhAjA vaya vedAH pa.2 paSThaM tu smRtipa vasiSThaH 348 zrutArthasyottaraM yAjJa. 159 zvA vai dvAdazava vasiSThaH 244 *SaSThazca taNDulaH bRha. 455 .. zrutismRtiviru nAradaH 90, zvitryandhakunakhA nAradaH 451 *SaSThiM varSasaha vyAsaH 346 ... 586; kAtyA. 104; zvetaketurha vA vedAH pa.4 *SaSThivarSasaha yamaH106.564 zvetaketurhAru bRha. 365 zrutismRtisamA . bhA. 27 zvetazAlI mahA zilpa. pa.8 SANmAsike'pi vi , 363 *zrutismRtyanuro kAtyA. 104 zvo lekhanaM vA la kAtyA. 153 SADguNyaguNasA bhA. pa.14 zrutismRtyaviro zvo lekhanaM vA sa nAradaH 161 *SANmAsike'pi sa bRha. 363 . ' zrutismRtyuditaM prajA.343 SoDazadroNA khA __ kau. 527 | ko. 526 - SaTkaMso daNDo zrutvA pUrvottaraM bRha. 224 SoDazapalama zaMkhali. 486 SaTcatvAriMzake kAtyA. 342 *zrutvA bhAvArthama kAtyA. 174 . SoDazAMze ca za zunI. 471 *SaTpaJcAzatamA nAradaH 489 zrutvA bhASArthama *SoDazAGgulaM tA, viSNuH 485 SaTpaJcAzatsama zrutvA'bhiyoga pra bRha. 16 SoDazAGgulakaM yAjJa. 488 pitA. 495 *zrutvA lekhayata kAtyA. 15 SoDazAgulave gautamaH 24 . " SaTsu vA / " *zrutvA lekhayate *SoDazAGgulikaM SaDalAdUrdhva ko. 526 zrutvA lekhyagataM saMkSiptaM nikhilA saMgraha. 157 zrutvottaraM kriyA nAradaH 402 SaDagulAvarA *saMkSiptamanvitA . *zrUyatAM mAnavo *SaDabdike trirA kAtyA. 171 saMkSiptamAyurvi bhA. pa.14 zreNimukhyopajA bhA.pa.13 SaDAbdike trirA saMkSipyate yazo manuH 576 zreNiSu zreNipu nAradaH 299 SaDete punaru nAradaH 297 saMkhyA razmirajo bRha. 533 *zreNISu zreNipu SaDDhastaM tu tayo , 473 saMcikSepa tataH bhA.pa.14 *zreNyAdiSu ca va SaDbhAgakarazu bRha. 120 saMcikSepezvaro zunI. 135 zreNyAdiSu ca sa saMvateH 135 saMjAtapUrvapa *zreNyAdiSu tu va *SaDbhAgakAlaM zu *saMjAnannAtmano nAradaH 299 zreyaskaramihA vasiSThaH 244; *SaDbhAgaharaNaM bRha, 120 *saMtanvanti guNAH , 88 vyAsaH 346 SabhiH parihAryoM gautamaH 567 saMtolya kAraye viSNuH 472; zreyAMsaM zreyAMsaM vedAH pa.3 SaDyavAH pArzvasaM kAtyA. 533 kApu. 484 zreyo'haM cintayi bhA. pa.12 SaDviMzatirdhanu maya. pa.7 saMdaMzena niyu pitA. 497 zrotAro vaNija kAtyA. 57 SaDDhastaM tu tayoH vyAsaH 484 *saMdigdhaM patrasA kAtyA. 336 zrotRNAmekaika kI. 550 *SaNDhaH parihAryoM gautamaH 567 saMdigdhaM yatra sA zrotrasya yatparo nAradaH 296 . SaNmASakAH prastha kI. 526 saMdigdhaM sAdhaye viSNu: 349 " "
Page #769
--------------------------------------------------------------------------
________________ " 200 " 200 " " zlokArdhAnukramaNikA 73 saMdigdhamanyatra kAtyA. 176 *saMbhavatsAkSiNI nAradaH 218 / sa etaM paJca vedAH pa.3 saMdigdhamiva li nAradaH 143 saMbhavanti guNAH " 88 | *sa eva candrikA bRha. 539 saMdigdhamiva le saMbhavazca yathA manuH 574 sa eva cATakA saMdigdhamuttaraM kAtyA.178 saMbhave tu prayu kAtyA. 229 *sa eva cANDikA *saMdigdhameva le nAradaH 143 saMbhave sAkSiNAM nAradaH 218; sa eva cAndrikA saMdigdhalekhyazu yAjJa.354 bRha. 225; kAtyA. 229; sa eva tatra sA "325 *saMdigdhalekhye za ani. 236 kAtyA. 331 saMdigdhArtha svata saMbhate ca ya A kAtyA. 128 *sa eva bhushruto| gautamaH 24 saMdigdhArthavizu nAradaH 217 saMbhUte'rthe ya A nAradaH 120 *sa eva hi paNaM nArada: 542 yAjJa. 354 saMbhUya ca samu manuH 8 sa evAraNiru zilpa. pa.8 *saMdigdhArthasvata mAso. 19 sa eSa tvAM dhAra nAradaH 492 saMdigdhAsaMbhavA kAtyA. 178 saMbhUyasamutthA sa eSa bahuzruto gautamaH 24 *saMdigdhe'rthe niyu nAradaH 450 saMbhUyotthe trayo nAradaH 15 sakalaM cAturA bhA. pa.14 'saMdigdhe'rthe'bhiyu *saMbhogaM kIrtaye sakalaM pUrvapA nAradaH 357 saMdigdhe'rthe'bhiza , 454 *saMbhoga kevalaM | *sakAlaM pazcima vyAsaH 375 . pitA. 523 | saMbhogo dRzyate manuH 388, sa kAlo vyavahA kAtyA. 102 *saMdigdhe'rthe vizu nAradaH 450 nAradaH 406 sa kIrtiyukto lo viSNu: 571 *saMdigdhe lekhyazu . ' yAjJa. 355 *saMbhogo yatra dR manuH 388; | sa kuberaH sa va manuH 574 saMdigdheSu ca kA nAradaH 296 nAradaH 406 *sa kUTasAkSiNaH yAjJa. 287 *saMdigdheSu tu kA saMyuktaM brAhmaNaiH , 588 sa kUTasAkSiNAM *saMdigdheSva'bhiyu saMvatsaraM jaDo kAtyA. 172 *sa kRto'pi bhave bRha. 325 *saMdigdheSvabhiza pitA. 524 saMvatsaraM pratIkSe gItamaH 159 sakRtpramAdApa " 329 *saMdezena niyu saMvatsaraM pratIkSyo kAtyA. 172 | sakRdasakRda zunI. 598 saMdehamAgata nAradaH 218 *saMvatsaraM vA'mana sakRduktaM gRhI bRha. 51 saMdehe'pi ca le vyAsaH 373 saMvatsaramRtuM kI. 137 *sakriyAM dveSTi yo kAtyA. 207 sadaha liGgatI Apa. 212 saMvarSantaH phalai bhA. pa.10 | sa gAM spRzatu pA bhA. 432 *saMdhikriyAM kriyA bRha. 324 *saMvikiyAM kriyA bRha. 324 *sa ca tatkAraNaM kAtyA. 336 saMdhinyAyena za. kAtyA. 103 saMviduddhArale smRtya. 378 se ca tasmAdadhI nAradaH pa.15 saMdhipatraM tathe smRtya. 378 saMvibhAgakraya bRha. 411 *sa catu:syAccatuH sAMdhapatraM tu vi hArItaH 374 *saMvibhAgakraye sa catuSpAccatuH saMdhivigrahakA vasiSThaH 348, *saMveditaM tacca viSNuH 432 sa ca daNDe samA bhA.pa.10 vyAsaH 376 saMzayasthAstu ye nAradaH 454 saca rAjazriyA pa.15 saMdhizca trividhA bhA. pa.13 saMzrAvya pAyaye yAjJa. 512 / sa cA manA hira. vedAH pa.5 saMdhistatra tuka bRha. 210 *saMzrAvyamUrjita nAradaH 492 *sa cArtAvasitA nAradaH 549 saMdhI kRte tu ya kAtyA. 368 *saMzrAvya mUrdhni ta sacivAH patrapu bRha. 98 saMnidhau caNDikA pitA, 342 *saMsargAdasatAM * sacihnamapi pApaM kAtyA. 594 *saMnidhau bhujyamA yAjJa.389 *saMsAdhayetkriyAM sa caddaNDyo'rthinAM zaMkhali. 444 saMnivezaM pramA . vyAsaH 375 saMsAdhayetkiyA *sacelasnAtamA yAjJa. 4463 saMnivezapramA vasiSThaH 348 *saMsUcakasyA'vyasa nAradaH 513 kAtyA. 461 *saMpazyamAno ni nAradaH 90 saMskRtaM yena yatpa kAtyA. 332 *sacailaM snAtamA viSNuH 444 saMpratipattAvu ko. 248 *saMskRtaM yena saM yAjJa.446 *saMprati sthAvara bRha. 410 saMsthayA dharmazA *sacaila snAnamA saMprati sthAvare saMsthite tu nRpe __ bhA. pa.15 viSNuH 444; *saMpravakSyAmi pitA. 464 saMharanti ca dha zunI. 470 kAtyA.461 saMprItyA bhujyamA manuH 387 sa ihAkIrtisaM bhA. 573 *sacailasnAnamA yAjJa. 446 *saMbandhibAndhave vyAsaH 421 sa upAyo nRpA zunI. 597 sa jayI yadyako kApu. 208 " 497 kAtya
Page #770
--------------------------------------------------------------------------
________________ 74 sa jayI syAdanya sajava *sa jaye vardhyate * sajAtibhirvAndha * sa tamAdAya sa sa tatyabhizA *satastatkAlaka 'satastatkAlaha *satastatra kAla sa tasyendro hRda satAM mArga samu *satAM vAhanaza sa tAnsarvAnavA *satA'pi yena satAmanugraho sati rAjJi sama *sa tu sabhyaiH sthitai satu sabhyaiH sthire pAkSika likhe *satpratiSThaH smRto *satyaM cApi sahA satyaM cedaM brahma satyaM devAH samA *satyaM devAH svamA * satyaM dharmeNa sa * satyaM brUtAnRtaM satyaM brUhIti rA satyaM brahmana *satyaM vAhanama satyaM vAhanaza bRdda. 329 kAtyA. 228 *satyaM vAhanazA satyaM cakSuH sa * satyaM satye bruvan *satyaM sAkSI bruvan * satya sAkSya jun " "3 yAjJa. 488 nAradaH 450 359 ww dr 23 418 " kAtyA. 369 nAradaH 359 vedAH 566 mAso. 136 bRha. 441 yAjJa. 285 bRha. 412 nArada: 587 ; vyAsaH 421 kAtyA. 56 wr nAradaH 140 45 hArItaH 185, vyAsaH 188 satye miSyottaraM *satyaM vadasva ka satyaM vadoddharA satyaM vAdI samA satyaM vA'pi sahA hArItaH 1856 kAtyA. 173 yAjJa. 472 nAradaH 318 vyAsaH 234 vyAsaH 188 bRha. 441 nAradaH 440 ; bRha. 441 bhA. pa.10 bRha. 981 nAradaH 318 98 bRha. nAradaH 319 318 93 viSNuH 245 246; " nAradaH 318 " vedAH 237 manuH 260 "" " vyavahArakANDam satyaM sAkSye bruvan *satyaM sAkSye vadan satyaM svargasya so satyaprazaMsAva satyamartha ca se * satyamarthena se " " viSNuH 246 manuH 261; nAradaH 317 bRha. 218 manuH 75 satyamAtmA manu satyamuktvA''tmanA satyametaca mi satyameva gaccha satyameva paraM satyameva paro satyavAkyasya cA *satyavAkyasya vA "satyavAkye ja satyavAkyairvaja satyavAdI *satyavAhanaza satyasaMdhaH zuci satyasaMdhena zu satyasaMdho'si bha * satyasandho hi bha satyAM pratijJAM ya satyAdityabhiyu satyA na bhASA bha * "" " satyAnRta vibhA satyAnRte kAra satyAnRte ca ji satyA bhASA na bha * satyA saMpratipa satyAhate ca *satye ca zApaye *satye tiSThan sthi satyena devAH * satyena pUjyate satyena pUyate satyena bhAti ca setyena bhUrdhAra manuH 260 " satyena mA'bhira "3 nAradaH 319 " bhA. 433 vedAH pa. 3 viSNuH 246; nAradaH 317 viSNuH 246 nAradaH 317 492 " " " vyAsaH 346 " " yAjJa. 288 nArada: 440 manuH 137, 554; nAradaH 559 142 502 "" vRddhava. 189 nAradaH 491 d. 234 ". nArada: 440; bRha. 441 nAradaH 475 yAjJa. 583 nAradaH 477 " dd r 142 bRha. 170 nAradaH 4919 314 " w" " 45 viSNuH 246 manuH 261 dw viSNuH 245 ,, 246 nAradaH 317 yAjJa. 499 satyena yajJAH satyena yena mAM satyena vAti pa satyena vAyuH pa * satyena vAyUH satyena zApaye *satyena zrAvaye satyenAgnistiSTha satyenAdityasta satyenApastiSTha "satyenAvazyava asavAdI samA satye saMprati satyaM prayu satye svargaH sarva satyottaraM kAra satyottaraM tu ta * satrodyatAzcApi satrodvAhodyatA satrodvAhoyato *satvena prazama satyaH satvA hi prathitaM sa 'satsu viditaM sa "sa daNDamabhiyo * satsu *sa daNDyazca bhave sadasacca tvame * sadAcAreSu vi sadApyo'STaguNaM sadA maddattaka sado sama sadoSamAyati P sadbhAvaM divyadR sadbhiH parivRto *sadbhiH punarani sadbhirAcaritaM sadbhirlekhyaiH sAkSi sadbhogAbhAvataH *sadyaH kRte tadA * sadyaH kRte tu ta yaH kRteSu * thaH kRteSu vA *sadyaH kRte sadya sadyaH kRte sadyo viSNuH 146 nArada: 440 viSNuH 246 "" "; nAradaH 317 " , 314; manuH 437 nAradaH 314 viSNuH 246 245 " 246 "" kAtyA. 59 vyAsaH 234 bRha. 170 " " Apa. 242 hArItaH 105 sunI. 189 bRha. 122 21 dr " 37 manuH bhA. pa. 10 viSNuH 432 " 33 kAtyA. 516 nAradaH 202 zaMkhali. 499 gautamaH 24 yAjJa. 293 zunI. 157 mAsI 66 kau. pa. 18 kAtyA. 232 pitA. 484 nAradaH 297 manuH 77 zunI. 380 **? kAtyA. 171 rw rw 27 SR. " 93 33 " " "
Page #771
--------------------------------------------------------------------------
________________ sadyaH pratyayakR sadyo triyante ma rUso vaikAI pa so kA tAnatu sa * sadvratAnAM kRzA *sadhanaM svakRtaM sanada po dhanurmuSTiki *sa naro jAyate sanAbhibhirbAndha : * sanAbhairvAndhave *sa niHzalyo vicA sa niHzalyo vivA *sa netuM nyAyataH sa netuM nyAyato usa naiva vyabhavat santi cAnye durA * santi jJAtAra i " *santi yAmbe durA santo'pi na pramA " samyanyAni padA sanyaste vA vivA saparNa svakRtaM sapaNacedvivA sapazudhAnyava sapAdapaNo dro sapiNDasyApraja * sapiNDasyAprajA sa pUrvapakSaH sa * sapta cAzvatthapa saptajanmakRtaM sapta jAtAnajA saptadhA laukikaM sapta pippalapa sapta prakRtayo saptabhirmaNDale saptamaM vetanA * saptamaM somade saptame somade * saptarSayastathA ani. 442 nAradaH 452 161 19 ww "; kAtyA. 170 594 nAradaH 451 " 543 ko. 527 d. dd vyAsaH 346 kAtyA. 418; vyAsaH 421 kAtyA. 418 nAradaH 48 39 yAjJa. 583 , vedAH 1. nAradaH 96 manuH 195 nAradaH 203 96 " 304; bRha. 326 120 d. " 444 zaMkhali. nArada: 542 yAjJa. 538 zunI. 535 'ko. 526 bRha. 411 "1 zanI. 157 yAjJa. 487 utathyaH 347 baudhA. 242 bRha. 363 pitA. 496 smRtya 498 bhA. pa. 14 nAradaH 489 mAso. 19 pitA. 495 23 "" nAradaH 440 lokAnukramaNikA saptarSayastave samarthibhitra bhI saptaviMzatinI saptAGgasya ca rA saptAGgasya tu rA saptAzItipala saptAzvatthasya pa saptAhAtI saptAhAdvA dvisa saptAhAbhyantare nArada: 513; saptAhe vA dvisa sapratha sabhAM me saprathA madhyAdi saprAvivAkaH sA sa bAhubhyAM dini samajhacArikA * brahmavAdikA *sa brAhmaNAnniya brAhmaNAniyu sa brUte yaH sadha sabheyo yuvA . sabheyo vipro bha * sabhAM gataistu va * sabhAM vA na prave sabhA ca mA sami sabhAjana vicA * sabhAdoSAttu ya sabhAntaH sAkSiNaH *sabhAntasthaizca va sabhAntasthestu va sabhAbhaGgaM taru sabhAmeva pravi * sabhAyAM se puna * sabhAryA tu puna * sabhAyAM na prave 13 sabhAyAM ye hitA sabhAyAH purataH sabhAyAzca vai sa sabhArAjakula nArada: 440 zunI. 470 kau. 527 bhA. 573, pa. 13 pitA. 133 kI. 526 yAjJa. 487; nAradaH 490 kAtyA. 342 bRha. 515 smRtya 347; zAtA. 518 smRtya . 518 vedAH 23 21 pa. 3 kAtyA. 60 bhA. 573 yAjJa. 351 "" "" Apa. 569 " " zanI. 65 vedAH pa. 3 " pa. 1 kAtyA. 337 manuH 34; nAradaH 46 vedAH 22 ani. 469 kAtyA. 58 manuH 260; kAtyA. 337 27 "" saMvartaH 135 manuH 32 bRha. 97 yAjJa 547 " manuH 34 nAradaH 46 zunI. 157 pitA. 133 vedAH 23 nAradaH 474 * sabhArAjagRha sabhA vA na prave " " sabhAsadazca ye * sabhAsadAM dUSa sabhAsada prasi sabhAsamyastaci * sabhAsthAne tu pU sabhAsthAneSu * sabhAsthApU sabhyadoSAttu va sabhyadoSAzraya sabhyaH sabhAM me pA sabhyAH pRthakpRthag * sabhyAH saMjapino sabhyAH sajayino sabhyAdIn daNDa sabhyAdhikAripra sabhyAdhInaH satya sabhyAnAM pravivA sabhyAnAM ye vidhe sabhyA nRpatinA * sabhyA bhASA na bha sabhyAzca sAkSiNa sabhyAste bodhanI *sabhyena tAvad va *sabhyenAvazyaka sabhyenAvazyava sabhyaiH saMbodhanI sabhyaiH saha niyo sabhyaiH : saha samA * sabhyairavadhRtaH sabhyaiva jitaH saureva damaH sabhyairnirdhAritaH sabhyaistu zodhanaM sabhyo'sabhyaH sa ** samaM kRteSu kA *samaH saMdhistathA *samaH saMdhistadA samaH sarveSu bhU " " samaH syAtsarvabhU samakAla pazi 75 nAradaH 474 manuH 34 nAradaH 46 kAtyA. 368 vyAsaH 345 ,, "" vRddhaya 378 kAtyA. 101 " 31 " " vedAH yAjJa. " 19 22 mAso. 91 " 27 zunI. 65 379 58 "" bRha. 55 kAlyA. 368 pa. 4 39 547 57 66 manuH 554 kAtyA. 207 mAso. " "" 66 kAtyA. 59 " bRha. 328 yAjJa. 39 mAso 136 nAradaH 543 r " " 357 " bRha. 148 nAradaH 47; ani. 65 kAtyA. 171 bRha. 210 "" 27 vasiSThaH 26; nArada: 588 yamaH 106 nAradaH 89 vyAsaH 375
Page #772
--------------------------------------------------------------------------
________________ 479 " 90 vyavahArakANDam samakAlamiSu yAjJa. 499 prajA. 373; vyAsaH 375; | samo vA hIyamA nAradaH 477, samakSaM jIvato mAradaH 403 zunI. 380 *samakSaM tiSThato samA mAsastathA nAradaH 143 | *samau kRtvA tu ku bRha. 523 *samakSa darzanA manuH 253 samAmAsAdihI kAtyA. 370; *samau kRtvA tu ma *samakSaM pazyato nAradaH 403 smRtya. 379 *samau kRtvA tu sau " " samakSadarzanA viSNuH 245 'samA viMzatyava prajA. 419 samI kRtvA nave . " " manuH 253; nAradaH 296 samAvRtto vratI nAradaH 405 samyakAryANyave yamaH 106 *samakSyadarzanA viSNuH 245 samAsato lekhya zunI. 380 samyakkriyA'pari kAtyA. 336 samatvaM sAkSiNAM kAtyA. 232 samAsAtkathyate *samyak ca daNDanaM yAjJa. 583 sa manuSyoraga bhA. 3 samAhAraH kvaci *samyak ca nihitaM manuH 193 *samabhAve ca de pitA. 516 samAhitamatiH . nAradaH 89 samyak tu daNDanaM yAjJa. 583 samabhAve tu de *samAhUyAbhiza samyakapraNayato ___ bhA. 573 *samayaM pariga nAradaH 476 *samitpuSpakuzA ,, .. 591 samyak praNihitaM manuH 193, *samayasya nAna samitpuSpodakA nAradaH 202 samayasyAnapA samIkSamANo ni *samyaka sAkSye bruva manaH 260 nAradaH 14 samIkSyakAriNaM manuH 575 samyagdaNDapraNa viSNuH 571 *samayAcAreSva gautamaH 24 samIkSya kuladha samyagdaNDapraNe. kAtyA. 594 *samayA'bhihitaM kAtyA. 207 samIkSya daNDaM da smRtya 597 *samyag daNDayanaM yAjJa. 583 samaye dAyabhA pitA. 184 samIkSya sa dhRtaH manuH 575 * samyagdRSTvA tu du , 547 samayena ca gR viSNuH 471 *samIkSya sudhRtaH samyambicArya kA bRha. 99 samayaiH parigR nAradaH 476 *samIkSya svadhRtaH samyagvijJAnasaM kAtyA. 61 *samarcayettato pitA. 524 samIhitArthasi smRtya. 378 samyagvijJAya sa samarpito'rthinA kAtyA. 129 *samudAcaryate / kAtyA. 103 *sa yenakena satya gautamaH 429 samavAyena cai hArItaH 374 samuddharettaila bRha. 520 saraktAstaNDulA pitA. 520. samavidyottaraM bRhadya. 189 samudraM likhitaM zunI, 379 sa rakSito dina kAtyA. 128 *samavetAH pRSTAH gautamaH 238 samudraM varSamA bRha. 365 'sa rathavAhanasya vedAH pa. *samavetaizca ya kAtyA. 337 *samudrA varSamA *sa rAjA narake . vArA. 79 samavetaistu yad vasiSThaH 243; | samudre tu yathA kAtyA. 371 sa rAjA puruSo .. manuH 575 kAtyA. 337 |. samudre tu yadA sa rAjAstvakRta bhA. 434 samasaMdhistathA bRha. 210 *samudre'pi tathA sa revAnyAti pra vedAH pa.1 samastAnviditA nAradaH 314; *samudre'pi yadA san sarpana zaro pitA. 504 kAtyA. 336 *samudvAhodyato bRha. 122 *sarpan sarpan sadA, , , *samasthAneSu pU , 101 *samUhasthAH pravR kAtyA. 595 - sarpiSazca tadA samAH zatrau ca mi nAradaH 43 samUhasthAzca te , 331 / sarvaM tatsAkSido bRha. 366 samAH zulkocita bRha. 101 samUhasthAzca ye 6., . *sarvaM tu divyaha kAtyA. 232 samAH sarveSu bhA ko. 109, *sarvaM bhUmyanRtaM nAradaH 316 574 *samUho vaNigA sarvaM bhUmyanRte . baudhA. 243; samAtIte dinaM nAradaH 162 same kRtvA nave bRha. 523 manuH 266; nAradaH 316 samAnaM mantrama vedAH pa.2 same nimnonnatA bhA. 69 sarvaM vA'pi hare , 590 samAnadharmaka bhA. 26 sameSu ca guNo viSNuH 246; sarva vA bhUmau gautamaH 240 *samAnIte dinaM nAradaH 162 manuH 271 *sarvaH saMgrahaNe yAjJa. 284 samAno mantraH sa vedAH pa.2 *sameSu tu guNo viSNuH 246; sarvaH sAkSI saMgra samApte'rthe RNI yAjJa. 352 manuH 271 *sarvakarmavido manuH 252 samApnoSi ca ta zunI. 347 *samo'pi na ca vyAsaH 484 sarvakAryapravI kAtyA. 61. samAmAsatada yAjJa. 137, *samo'pi na vi sarvajAnapadAn . 351 vasiSThaH 348; samo'pi na hi sarvataH satkRtaH bhA. 69 bara 20
Page #773
--------------------------------------------------------------------------
________________ lokAyAnukramaNikA sarvatrago nAma ko. pa.19 / sarvasvahAnima ma naH 581 / sarveSvevArthajA viSNu, 4.30 . sarvatra trayANAM zaMkhali. 572 .. sarvasvahArama sarvo daNDajito manuH 575; . sarvatra sarva la bhA. 432 *sarvAM tu drivyasR kAtyA. 232 | . bhA. pa.10 sarvatra sarve pa , 434 . *sarvANi zAstrata pitA. 510 | sarSapAH SaT yavo manuH 528 -sarvathA ca yathA nAradaH 492 sarvANyetAni sa 463 salilena sakR *sarvathA na yathA sarvA dizaH saMma vedAH pa.4 'salilenAsakRnAradaH 520 sarvathA'pi na ka mAso..66 sarvAnetAn bhA . vyAsaH 376 | savAdI hIyate kAtyA. 208 *sarvathaivA''tmanA / nAradaH 319 sarvAn balakRtA ... manuH 556; - savAsA jalamA nAradaH 494 sarvadA sa tu de , 474 yamaH 564 sa vijJAya tata vArA. 487 sarvadravyapramA kAtyA.458 sarvAn vedAnadhI. bhA. 434 sa vidhUya ci sarvadharmavido manuH 252 sarvoparAdheSu ... ko. 574 - savinAzI bhave nAradaH 513 sarvadharmebhyo ga gautamaH 25, *sarvopalambhaM yaH bRha. 544 | | *sa vineyastathA 118 241 sarvApalApaM yaH *sa vineyo jitaH bRha. 169 sarvapApasamA bhA. 443 *sarvApalApe eka viSNuH 537 *sa vineyo'dhika ' nAradaH 313 sarvabhUtAnukampA ,, pa.14 sarvopalApyeka *sa vineyo'dhyadhe , ,. " *sarvabhUmyanRtaM manuH 267; *sarvAbhAve tu ya : kAtyA. 228 "sa vineyo'nyathA , 118 nAradaH 316 sarvAsA devatA nAradaH 475 sa vineyo bhRza ..,313 *sarvabhUmyanRte manuH 266; sarve ca nakSatra - bhA. pa.15 bhA. pa.15sa vizalyo vivA . . 48 nArada: 316 sarve dviguNada kAtyA. 210 sa kzio'nuvya . vedAH 23 sarvamahApAtakai viSNuH 245 sarve nandanti ya vedAH pa.2 *sa viSTAyAM kRmi / bRha. 365 sarvamAyurupA vedAH 23 sarve pramANaM hi . bhA. pa.15 *savatAnAM kRzA nAradaH 452 sarvameva tu dA bRha. 544 sarve zRNuta ka zunI. 379 - .,.. pitA. 464 sarvalokaprako manuH 575 *sarveSAM devatA nAradaH 475 savratAnAM bhazA .. nAradaH 451 *sarvalokapralo sarveSAM pApayu kAtyA. 595 . pitA. 464 sarvavarNottamA kAtyA. 126 sarveSAmAdhiko bRha. 54 *sazastro'nuttarI kAtyA. 124; *sarvavarNottamA sarveSAmaparA viSNaH 571 . uzanA 133 marIciH 135 sarveSAmapi va maya. pa.7 sa zuddhaH syAda . bRha. 510 sarvazAstrapravI kAtyA. 58 sarveSAmeva mA ani. 534 sazakasyA'vyasanAradaH 513; savezAstrasamA . bRha. 51 sarveSAmeva va pitA. 463; .. pitA. 517 savezAstrANyanu ko. pa.19 yamaH 596 *sasakho'nattarI uzanA 133 *sarvazAstrArthani: kAtyA. 58 sarveSAM sarvava zilpa. pa.8 saMsabhyaH prekSako. kAtyA...60 *sarvazAstrArthava vyAsa: 63 sarveSu ca vivA prajA. 233 sa samyag bhAvitaH , 373; sarvazAstrArthave *sarveSu cArthajA viSNuH.430 " .. " .. vyAsaH 377 sarvadehavi nAradaH 217 sarveSu tIrtheSu bhA. 433 sasAkSikaM likhe nAradaH 140 *sarvasAkSiSvayaM kAtyA. 337 *sarveSu sarva di kAtyA. 459 - - sasAkSimacca ta zunI 3.79 *sarvasAkSyeSu ya .. ." sarveSu sarvadi " " sa sAkSI likhito. kAtyA 330 sarvasAkSyeSvayaM .. " " *sarveSvapi vivA nAradaH 203 - *sa sAkSyeko'pi sA-nArada 312 sarvasyAsya yathA manuH 574 kAtyA. 228. sasAdhano tatva zunI. 136 sarvasya vAca I vedAH 23 *sarveSvarthajAte viSNuH 430 saha gautamo vedAH pa.4 sarvasvaM tu haran yamaH 597 sarveSvarthavivA - nAradaH 203, saha traividyavR :.., kAtyA. 56 *sarvasvaM tu haret . ., . .. 543 saha vA idam :... vedA 566 . sarvasvaM vA nigR. kAtyA.6.95 | *" " kAtyA. 228, saha ve devAzca :3 *sarvasvaM vA hare nAradaH 590 viSNuH 430 *saha zrAvyoH mUrSi nAradaH 492 . sarvasvaharaNaM , vRddhahA. pa.10 *sarveSveva vivA nAradaH 203, saha sadbhirato .45 sarvasvaharaNe nAradaH59. kAtyA. 228*saha sabhyaH sthiraikAtyA. 56 anu. 11
Page #774
--------------------------------------------------------------------------
________________ 78 sahasraM tUttamo sahasraM vAruNA sahasraM SaTzata sahasranA * sahasrastUttamo sahasrAkSA deva sahasrArthe tulA sahase tu paTe sahasre'pahRte sahasre pRSatI sahasraiH pacabhi sahAyAH kAraNaM sahAsanavAti sahito lokapA sa hi sadbhAvito samAnya pu sa hovAca zunaH prasthApare sAkSikadUSaNe sAkSiNaM m sAkSiNaM zrAvaye *sAkSiNaH zucayo sAkSiNaH zrAvaye sAkSiNaH saMniro *sAkSiNaH satyena * sAkSiNaH santi * sAkSiNaH sAdhakaM sAkSiNaH sAdhana sAkSiNaH suvarNa * sAkSiNa niro sAkSiNazca zrAva sAkSiNa sAkSiNazca svahaste sAkSiNa bAhUyA sAkSiNavedabhi sAkSiNastu samu sAkSiNastu svaha sAkSiNAM dUSaNaM *sAkSiNAM brAhmaNAH sAkSiNAM likhitA *kSiNaviprati saMkSiNA dharmasaM *kSiNamapi yat sAkSiINAmapi yaH nAradaH 589 316 "" kAtyA. 516 viSNuH 247 nArada: 589 bhA. 434 yAjJa. 449 pitA. 463 zunI. 471 vedAH pa. 5 bhA. paM. 14 bhA. pa. 12 zanI. 135 pitA. 565 bhA. pa. 15 bRha. 50 vedAH 566 bRha. 410 nAradaH 320 bIghA 142 zunI. 347 nAradaH 298 yAjJa. 285 bRha. 2983 kAtyA. 342 viSNuH 245 manuH 195 kAtyA. 230 " zaMkhali. 247 kAtyA. 342 viSNuH 245 "" yAjJa. 352 viSNuH 245 kau. 250 bRha. 205 yAjJa. 352 vyAsaH 345 pitA. 483 d. " " vyavahArakANDam * sAkSiNAmapi yaH * sAkSiNAmabruvan sAkSiNAmupajA *sAkSiNAmeva ni sAkSiNAmeSa ni sAkSiNA sAkSiNo *sAkSiNo dUSarNa sAkSiNo'pi ca yaH * sAkSiNo brAhmaNa ni sAkSiNo brAhmaNAH * sAkSiNo yattu ni sAkSiNo yastu * sAkSiNo'rthasamu sAkSiNo'rthisamu * sAkSiNo'yeM samu sAkSiNo likhitaM * sAkSiNo'sya sva : * sAkSiNo hi samu sAkSitvaM prAtibhA sAkSidoSAH prayo *sAkSidoSAH prava * sAkSidoSAt tu ya sAkSidoSAt bhave sAkSidvAdazame * tuma * sAkSi prabhU " * sAkSidvaidhe bahU sAkSidharmavize ". 11 sAkSica vize kAtyA. 333 nAradaH 320 * vyAsaH 346 kAtyA. 330 sAkSivAliye sAkSibhAve niyu *sAkSibhinnastatkSa sAcibhiravadhRtaM *sAkSibhirgadite sAkSibhirgaditeH sAkSinirmAta sAkSibhirbhASitaM sAkSibhirlikhite .. * sAkSibhirvyAhRtaM sAkSibhistatkSaNe sAkSibhistAvade vyAsaH 344 manuH 34 kAtyA. 208 bRha. 262 "" " nAradaH 357 bRha. 327 vyAsaH 344 pitA. 483 "" " kAtyA. 208 "" "" bRha. 327 35 33 kAtyA. 227 yAjJa. 352 bRha. 327 nAradaH 116 vyAsaH 344 dw kAtyA. 370 "" " bRha. 225 330 yAjJa. 287 bRha. 329 viSNu 146 319 | nAradaH 319 manuH 261; nAradaH 319 kau. 250 vyAsaH 346 bRhU. 205 ko 190 6. 328 " " pitA. 232 * sAkSibhede prabhU sAkSibhede yato sAkSibhyo likhitaM bRha. 99 kAtyA. 339 bRhaM. 205 kAtyA. 545 sAkSimacca bhave * sAkSimatkaraNaM sAkSimatkAraNaM sAkSimAnkAraNo sAkSiliGgAdinA sAkSilekhakaka sAkSilekhanaka *sAkSilekhAnumA sAkSilelyAnumA sAkSivatpuNyapA sAkSivipratipa sAkSipubhayataH sAkSisaMdUSaNai sAkSisabhyarAja sAkSisabhyavika *sAkSisabhyArthasa sAkSibhyAsa * sAkSisabhyAvasA sAkSI ca dvividhaH sAkSI tatra na da #sAkSI tu dvividho sAkSI tvaM puNyapA sAkSI dRSTazrutA sAkSI dvAdaza sAkSI dvibhedo vi * sAkSI yaMtra na vi sAkSI vA sAkSiNA 325 250. nAradaH 218, 362 yAjJa. 356 nAradaH 305 sAkSI sAkSyaM na ce *sAkSI sAkSyaM samu sAkSI sAkSyasamu sAkSI sAye sama sAkSI hi dvividha kau. "" hArItaH 184 kAtyA. 102 370 :5 " " bRha. 224 "" "" 544, 593 - yAjJa. 487; pitA. 497 'nAradaH 3203 saMgraha. 347 yAjJa. 215; bRhadya pa. 17 bRha. 327 gautamaH 239 bRha. 209 nArada: 549 "" vyAsaH 376 "3 " kAtyA. 339 *sAkSI vA sAkSiNo nAradaH 357; vyAsaH 376 prajA. 343 kAtyA. 341 prajA. 343 pitA. 497 manuH 254 bRha. 225 prajA. 343 nAradaH 219 yAjJa. 3530 nArada: 357; kAlyA. 342 nAradaH 316 19 ,, prajA. 343
Page #775
--------------------------------------------------------------------------
________________ lokArthAnukramaNikA " 467 zunI. 598 *sAkSya likhitamA bRha. .. sAdhyapramANahI bRha. 148 | sArAparAdhau cA manuH 576 *sAkSyabhuktipramA pitA. 232 / *" " kAtyA. 154 sArthavrajAzrama kau. 551 *sAkSyasyAsmAra bRha. 413 *sAdhyapramApyasaM saMgraha. 157 sArdha zataM suva ani. 534 sAkSyuddiSTo yadi nAradaH 299 sAdhyamUlastu yo kAtyA. 5 sArdhaH sauraH ko. 527 sAkSye'nRtaM vada manuH 261 *sAdhyamUlo'tra yo sArdhatricandradi mANDavyaH 442 sAgamA dIrgha pitA. 419 sAdhyavadvAcaka saMgraha. 157 sArdhAbdhihastai zilpa. pa.8 *sAgamena ca bho viSNaH 382 sAdhyasya satyava kAtyA. 174; *sArdhArdhasya vinA kAtyA. 458 *sAgamena tu bhu vyAsaH 187 * sAIM ca cAritaM nAradaH 507 kAtyA. 418 *sAdhyasya sAdhanA bRha. 224 sAvadhAraNakaM " 3577 sAgamena tu bho viSNuH 382; *sAdhyahetuvikti kAtyA. 154 vRddhava. 378%8 kAtyA. 418 sAdhyAthemAnaM dra , 151 zunI, 379 sAgamo dIrghakA nAradaH 406; *sAdhyArthAMze niga , 340 *sAvaSTambhAbhiyu pitA. 462 kAtyA. 416; . sAdhyArthAMze'pi ga sAvitryA praNave vyAsaH 420 *sAdhyaikAMze'pi ga *sAzItiH paNasA yAjJa. 585 *sA grAhyA tu na pU. kAtyA. 229 sAntvamabhyavapa kI. pa.18 -sAzItipaNasA sA grAhyA na tu pU " *sAntvena praNama sAMsargikaM sAha " manaH 37 *sA grAhyA na tu sa. . sAntvena prazama sAhasanyAyava sAGgopaniSadaM kI. bhA. pa.15 / sAhayam 8 * sAntvenopapradA bhA. 573 sA ca na vAti viSNuH 443. *sA nyAyyA na tu kAtyA. 229 sAhasasteyapA yAjJa. 1600 *sA cekasminvivA kAtyA. 179 bRha. 166 "sApadeza ca ta " 207 *sA tu yuktistatra prajA. 428 kAtyA. 171 sApadeza tu ta sA tu yuktistasya sApadezaM hara *sAhasasteyava nAradaH 202 bRha. 54 sA tu saMpratipa hArItaH 208 *sAhasAtyadhike kAtyA. 335 *sAtra yuktistasya prajA. 428 * sApadezaM hare sAhasAtyayike nAradaH 202 sAdanyaM vidathyaM vedAH pa.. saMgraha.347 hArItaH 208 sAhasAdiSu ma sAdhanaM saha sA kI. 550 nAradaH 143 sAparAdhAnapi sAhasAnupraveza bhA. 573 sAdhanamAbhavet . kAtyA. 231 sAmantalakSaNo nAradaH 402 sAhasI dRSTado yAjJa. 283 *sAdhanAnAM ca ye , 335 / sAmanteSvatha bhR vasiSThaH 348; *sAhase caiva nRpa bRha. 226 sAdhayitvA svayaM bhA. 433 zunI. 379 *sAhase'nAgatA nAradaH 452 sAdhayettatpunaH kAtyA, 461 sAma bhedaH pradA bhA. pa.12 sAhase'pyAgatA sAdhayetsAdhyama bRha. 366, sAmabhedAdibhi nAradaH 164; sAhaseSu ca sa manuH 260 544 nAradaH 311 kAtyA. 172 *sAdhAraNaM sama nAradaH 453 sAmayAcArike gautamaH 24 pitA. 233, sAdhAraNaH sama " " sAmAtyayuvarA zunI. 379 sAdhAraNI ca yA hArItaH 184 sAmAgrupAyasA nAradaH 12 / *sAhaseSu tu sa manuH 260; sAdhukarmakriyA .bRha. 53 *sAmAdhyupAyasA. mAradaH 311 sAdhyaM ca mocaye. nAradaH 143 sAmAnyo'yaM dharma . vyAsaH 375 *sAhaseSu vize pitA.233 *sAyaM pramANaM dra kAtyA. 151 *sAmbandhyApramANaM kAtyA. 151 *sAhaseSvadhizA nAradaH 162 *sAyaM pramANadra " *sAmye tat zucayo nAradaH 320 *sAhaseSvAbhiyo bRha. 441 sAdhyaM vAdasya mU " 6 sA yathAkAmama sAhaseSvAbhazA nAradaH 162, *sAdhyate tu punaH , 461 sArabhUtaM padaM kAtyA. 229 441 sAdhyadravyapramA *sArabhUtaM paraM sAhase sarve bha uzanA 343 sAdhyapAlastuka vyAsaH 64 sArabhUtamasaM hArItaH 185 *sAhasrazcottamo nAradaH 589 *sAdhyapramANaM dra kAtyA. 151 sArastu vyavahA nAradaH 139 *sAhasrastUttamo sAdhyapramANasaM saMgraha. 157 sArAnubandhAvA " 590 *sitapuSpadharo pitA. 514 ***
Page #776
--------------------------------------------------------------------------
________________ 85. sitapuSpastu dha * sitapustu dha * siddhArthaM vAdino siddhenArthena se * siddhe'rthe vAdine siddherthe vAdino sidhyate vAciko * sIdanti hi pramA sIdanti hi prame sImAM samuddhare * sImAdyAstatra nR sImAvibhAgadha sImAvivAdadha sImA vivAde ni sImAvivAde saM sukkataM yattvayA sukhena dharmaM zrI sukhe prasa sukheSu sukto nR sukhopanItacA * suryAvasitA sutaptalohapa * sutapte nikSipe sutasya sutadA sudIrghaNApi kA sudIrgheNApi kA sunizcitabalA sunItibhirnaya suparNastyAnvavi supuNyo yatra tu supraNItizciki supraNItena daNDe *pratapte ase suprataptaM samaM *suprasiddha nirA * subrAhmaNaM niyu sumatirapi bhA * samRta zizubhI : pitA. 524 " vRddhavaM. 378 kAtyA. 368, 545 -vRddhava. 378 w marIciH 378 nAradaH 221 kAtyA. 227 nAradaH 221 kAtyA. 227 nAradaH 525 pitA. 105 manuH 33 kAtyA. 372, 418, smRtya 378 nAradaH 525 yAjJa. 286 bhA. pa. 10 69 " kau. pa. 18 nArada: 549 zunI. 470 pitA. 521 kAtyA. 563 nAradaH 299, 300; bRha. 415 hArItaH 343 nAradaH 140 bedA 67 21 zunI. 598 vedAH 20 bhA. 2 nAradaH 492 kAtyA. 155 Apa. 569 nAradaH pa. 15 bRda. 366 vyAkANDam surAdhvajaM surA surApAne dhvajA - surApyapi varo surAyA: puSpapha asulipyaM nApaza sulipyanapaza suvarNamApake suvarNa hiraNyaM suvarNakArA suvarNamASakaM suvarNamASakAH suvarNazatamekaM suvarNa vini suvarNAne ko suvarNe rAjate suvicitaM kRtvA suvicitaM vici suvijJAtapraNI suvijJAnaM ciki * suviditaM ca suviditasaca suvRttA vRttazau susUkSmA meM samu suhRdvandhusaku * hama sundha suhRtsvajihmaH sni karo daza varSA sUkSmatvAtsAkSidha *sUkSmatvAtsAdhyabha sUkSma yonIni bhU mohi balavA sUkSmo hi bhagavA sUcakastobhakA sUcItyuktaH sa zA * sUcItyuktaH sa sA * sUpopahArama sUro duhitA sUryAcandramaso setukaNTakame senAyAM sainikA viSNuH 571 smRtya 597 " vRddhava. zanI 598 ko. 526 saMgraha. 380 wr wr pitA. 521 vedAH pa. 7 nAradaH 476 pitA. 521 kau. 527 kAvyA. 595 apu. 534 viSNuH 431 pitA. 521 Apa. 569 , 212, 569 ko. 503 vedAH 237 vi432 " vArA. 487 bhA. pa. 17 bRha. 414 d d nArada 405 vyAsaH 421 viSNuH 571; manuH 576 vasiSThaH : 244 nAradaH 320 " "" bhA. pa.10 nAradaH 93 " zunI. 135 nAradaH 303 508 " vedA: pa. 7 bhA. pa. 15 pitA. 132 bRha. 54 sevAzaryAdinA sevAzaryAdibhi sainikAH sainike so'nirbhavati vA #so'jayI syAdanya sottarAnuttara sottare eva vya * sottaro'tyAdhiko sottarottara sottaro'bhyadhiko sottarI hyadhiko sodakrAmat sA gA sodakAmata sAma sodakAmat sA sa sodakAmat sA sami * sopadeza hare *sopadhaM sAdhanaM sopavAsaH sUrya sopacArAstu svA * sopavAsAya de *so'pyazuddhastu vi so'bravIt dharma so'vIt vara so'bhidheyo jitaH *so'bhiyuktaH pare somApyAyanaH somAvacchedano somo dhenuM somo somo'smAkaM brAhma - somo hyasya dAyA * vAla *so'yapeyotiH so'vizuddhastu vi so'vyagramanA so'saMbhojyazca ka so'sahAyena so'smin lorke ya * so'sya kAryavazA * so'sya kAryANi pa.. so'sya kAryANi saM saugandhizemarA sote va sauvarNa rAja bRha. 365 zunI. 359 P bhRguH 55 manuH 574 bRha. 329 pitA. 18 viSNu: 537 nAradaH 11. 39 vedAH "" " 199 " .23 39 nAradaH 202 kAtyA. 232 bRha. 518 nAradaH 509 " 508 " 493 vedAH 566 565 bRha. 169; kAtyA. 176 yAjJa. 401 ko. 527 vedAHpa. 1 566 kAtyA. 153 bRha. 169nAradaH 493 ko. 1.18 smRkha 597 manuH 575 bRda. 19. kAtyA manuH 31 A1 vyAsaH 63 zilpa-pa bedAH pa. 6 pitA. 520
Page #777
--------------------------------------------------------------------------
________________ * sovarNAM sajatAM pitA. 521 sauvarNI rAjatIM sauvarNI rAjasI soya rAjate * skhaladvAkyaM visaM stambhI kRtvA same stenA: sAhasikAH stenAdiH zrotriyA steyaM ca sAhasa steyaM SoDazamA steyapAruSyayo steyasAhasayo steyasAhasavA steye ca zvapadaM " # steye ca zvApadaM *steye va sAhase ye tu zrapadaM seye'pi sAhase steye vA manuSya striyastu na balA striyA'pyasaMbhave *striyA vA'saMbhave' triyAsvardhakarma strIkRtamantarA strIkRtAnyapramA strINAM ca na bhave strINAM ca na vi * strINAM tu na bhave strItuna vi strINAM tu sAkSiNaH . strINAM zIlAbhiyo strINAM sAkSyaM striyaM zrINAM sAkSyaM khiyaH strIdhanaM ca nare * strIdhanaM ca nRpe * strIdhanaM tu nare jIvana dApaye 33 nArada: 520 ; pitA. 511 yAjJa. 199 nArada: 478 303 saMgraha 347 " manuH 9 mAsI. 19 'kAtyA. 335 458 viSNuH 245 manuH 580 nAradaH 590 manuH 580 nAradaH 311 manuH 580 nAradaH 590; smRtya 597 nAradaH 311 574 nArada: 502 manuH 259 al. 39 ka. 574 mAjJa. 557 nArada: 559 451; pitA. 464 nAradaH 452 " 451; pitA. 464 nAradaH 452 vasiSThaH 243 nAradaH 219, 449 manuH 252 "; kAlyA. 332 nAradaH 405 " " kAtyA. 596 zlokArthAnukramaNikA strInaktamantarA *strIdharmavibhA zrIdharmo vibhA vinA strIpuMsayogas * strIpuMsayorvibhA strIpuMsayozca saM * zrIpuMsayostu se strIbAlavRddha ki * strIbAlavRddharo bAlavRddhAMcA strIbAlAnalipi strIbAlArtAn lipya lAla strIbAlA'svatantra zrIbAlonmattara strIrasthira strIbrAhmaNavi strIbhiyA'svata * strIvRddhabAlaki *strISu dharmo vibhA strI rAtra strIsaGge sAhase * sthANurbhagazca bha sthANurbhava bha sthAne vaMzAnupU *sthAnaM vaMzyAnupa sthAnaM vRddhiH kSaya sthAnabhraSTAstvakA *sthAnabhraSTAstvapa * sthAnavaMzAdipU * sthAnavazyAnupU * sthAnAccAnyatra ga * sthAnAttvanyatra ga sthAnAtsthAnAntaraM sthAnAdanyatra vA sthAnAdvA'nyatra ga svAnAnyetAni da sthAnAvasathasA sthAnAsedhaH kAla sthAne te dve vivA * sthAne sve tu vivA * sthApayetpuruSaM sthApayetprathamaM yAjJa. 557 manuH 9 "" " bRha. manuH nAradaH 14 " 17 = x "" 33 yAjJa. 283 nAradaH 452 " " " vyAsaH 377 bRha. 336 " " " viSNuH 349 manuH 580 257 viSNuH 443 kAtyA. 370 23 yAjJa. 283 manUH 9 nAradaH 558 9 kAtyA. 340 pitA. 466 w " vyAsaH 375 "" bhA. pa.12 kAtyA. 369 dw " vyAsaH 375 " pitA. 505 w " nAradaH 312 502 "; " pitA 505 31 bRha. 592 saMgraha. 157 nAradaH 117 manuH " pitA. 505 dvitI sthApita sthApitaH sAkSimi sthAvaraM jaGgamaM sthAvaraM siddhimA * sthAvarasya tathA sthAvarasyaitadA sthAvare vikrayA *sthAvare vikraye *sthAvare vikriyA sthAvareSu tu di * sthAvareSu vicA sthAvareSu vivA sthitipatraM tu ta sthitica lokaca sthite rAjani ta sthityarthaM pRthivI sthityetat sthApaye sthitveka smastato * sthira toyaM nima * sthiratoye nima * sthiravAriNi ma sthire toye nima * snAtazca maNDala snAtAya sopavA snAnodakena saMpR snAnodakena saMmi snehaH pratyupakA snehaH suidvAndha snehapraNayava sneha lobhabhaya *snehAcAjJAnato snehAko lobha snehAdajJAnato sparzayetpUjyapA sparze cAbhyavahA spaSTavarNakramo spaSTAkSara jila spaSTAvagamasaM cchisi pu sphuTalekhaM niyu 81 kAtyA. 370 nAradaH 217 padmapu. 470 bRha. 411 415 Pa kAtyA. 373; vyAsaH 377; marIciH 378 33 " 97 '" pitA. 232 kAtyA. 151 "; "" pitA. 232; zunI. 236; bRha. 424 " "3 364 manuH 261 nArada: 586 587 kAtyA. 103 nAradaH 492 pitA. 504 33 ". r "" dw d. nAradaH 492 518 "" pitA. 519 ani. 423 vyAsaH 421 hArItaH 420 zunI. 423 kAtyA. 59 bRha. 457 kAtyA. 59 zunI. 470 bhA. pa. 13. prajA. 373 vyAsaH 64 saMgraha 380 nAradaH 441 vyAsaH 64
Page #778
--------------------------------------------------------------------------
________________ 82 *sphuTAkSaraM jita smarantyevaM prayu *smArtAle kiyA smArte kAle kiyA *mAryate arthinA smAryate ca muhu * smAryate'tha muhu * smAryate yo muhu *smArthate'rtha mudda smArthinA * smRtaM lekhyamati smRtimatsAkSisA smRtirvinirNayaM * * smRtirvinirNaye smRtizAstraM tu va smRtizAstrAnuro * smRtizAstre ca va smRtizAstre va *smRtervirodhe nyA * smRtI pradhAnataH smRtyapekSaM sA smRtyapekSaM smRtyAcAramyape * smRtyAcAravyaye smRtyorvirodhe myA svAda yojana] kroza *sraSTA ca vyavahA svakarma jahyAd * svakIyavRttajJA svayaiH pitRnA * svakIyaiH pratinA svakIyayatada svagotre bhoginAM svacaryAvasitA svajanasya artha * svajanmaprabhRti * svajAtiprabhuko *svajAtirlikhitA svatantrastatra tu * svatantrastasya tu * svatantrastu gRhI svatantrAH sarva e svatantraH pretape vyAsaH 64 kAtyA. 367 416 nAradaH 407; kAtyA. 416 " 330 bRha. 324 " kAtyA. 330 nAradaH 357 320 bRha. 50 51 kAtyA. 102 " mAso. 65 kAtyA. 102 manuH 75 yAjJa. 82 bIcA. 242 nAradaH 300 "; hArItaH 343 yAjJa. 111 " dr " zilpa. pa. 8 nAradaH 4 r 587 zunI. 379 saMgraha 380 82 " zunI. 597 pitA. 419 nArada: 549 vasiSThaH 244 "" manuH 264 kAtyA. 126 bRha. 324 nAradaH 561 "" P "" 562 saMgraha. 424 1 vyavahArakANDam svatantreva hi sA * svatantro'pi yadA svatantro'pi hi ya svadattAM parada *svadIrgheNApi kA svadezAd brAhmaNaM svadeze vA vide svadhanasya yathA svadharmakarmAbhi svadharmamapAla * svasya yathA svadharmAccalitA svadharmeNaiva kA *svanAmagotresta likhe svanAma tu svanAma vilikhet #svanizcitabalA svapakSaparapa * svapaNaM svakRtaM svapuTI rAjapu svaprajAdaNDanA svatrajAdaNDame svaprajAdharmasaM svaprajAnAM na bhe *svabhAvavikRtau svabhAvAdvikRrti ga svabhAvAda vikRtI * svabhAvAla svabhAvenaiva yad svabhAvoktaM vaca svamahatvAca yo svayaM karmANi ku svayaM kArya samu *svayaM kAryANi ku svayaM prAheNa tA * svayaM ca pUjaye * svayaM notpAdayet 92 svayaM rAjA samA svayaM rAjJA samA svayaM vadatyani svayaMvAdidaNDo *svayaM vA'pi sahA svayaM vA praskhale bRha. 414 nAradaH 560 r bRha. 365 d. 415 viSNuH 571 manuH 555 6. 563 hArItaH 6 kau. 573 viSNuH 571 hArItaH 6 yAjJa. 584 kAtyA. 104 prajA. 374 vyAsaH 376 vasiSThaH 348 nAradaH 140 ko. pa. 19 nAradaH 542 zunI. 136 598 597 6 " d d "" bRha. 597 viSNuH 245 yAjJa. 199 viSNuH 245 kAtyA. 173 manuH 269 kAtyA. 340 zunI. 470 kAtyA. 123 nAradaH 598 113 pitA. 132 " bRha. 523 manuH 109 mAsI 126 basinaH 348 vyAsaH 376 nAradaH 301 kau. 190 vyAsaH 188 nAradaH 525 * svayaM sa rAjA ci * svayaM sa rAjA ta svayamanveSaye svayamabhyupapa * svayamukaH sa zA * svayamutastu zA * svayamuktiH sa zA svayamuktira * * svayamucirna ni svayamuktistu ni * svayamuktistvani * svayamukterani * svayamukteranu svayametAni gR # svayameva nigR svayameva vyava svarabhedatha du svaravarNegitA *svarazrItriyarA svarASTravIryamI * svarASTre coryabhI svarASTre nyAyada svarAne nyAya svargaH : satyavaca *svarNA kozo de * * svalipyanapaza * svalipyanayaza svalpajarNo'rthava * svalpAkSaraH prabhU. *svalpAparAdhaH sva svapAparAdhe de * svalpAparAdhe vA svalpA'pi mAnuSI svalpe'parAdhe de svalpe'parAdhe vA svavarge vyavarA svavAkyapratipa *svavAkyabhinno ya svavAkyahIno ya svavAkayena jitA svavAcaiva jitA *svatI prAyadhi kAtyA. saMvartaH 135 nAradaH 204, 543 304 303 304 301 93 23 " "" 303 301 303 301 . 303 131 pitA. * viSNuH 26 kAtyA. 206 manuH 192. kAtyA. 418 saMvartaH " : 135 29 11 viSNu: 571 manuH 575 gItamaH 238 viSNuH 421 saMgraha. 380 " 'hArItaH 184 bRha. 144 kAtyA. 153 bRha. 149 kAtyA. 515 bRha. 592 kAtyA. 230 515 bRha. 592 prajA. 62 bRha. 205 kAtyA. 208 " " nAradaH 549 " gautamaH 568
Page #779
--------------------------------------------------------------------------
________________ vedAH pa.7 vasiSThaH 243 bRha. 328 vedAH pa.6 nAradaH 13 bRha. 49; pitA. 61 vedAH pa.6 baudhA. 243 bRha. 226 " " manuH " 371 svahastenA'pi zlokArthAnukramaNikA svasAkSivarjito nAradaH 321 / hanti jAtAnajA manuH 266, hiraNyaM dakSiNA *svasAkSI likhito kAtyA. 330 nAradaH 316 hiraNyaM deyaM sa svasAdhyAdvA vipa hArItaH 156 *hanti jAtAnujA hiraNyagozakR svasthAne vA'ntarA , 134 hanti rakSo hantyA vedAH 565 svasvAmisaMbandhaH ko. 8 hantRNAM yAcamA pitA. 523 hiraNyapAtraM madhoH svasvAmisaMbandha " 382 *hantRRNAM yAcyamA hiraNyamagniru svahastakAjAna vyAsaH 374; pitA. 419 hanyate prekSamA manuH 35; nAradaH 46 svahastakAlasaM yAjJa. 350; zunI. 379 *hanyAccitravadho __ manuH 580 hiraNyamadhyava hanyAccitrairvadho hiraNyamavadhA *svahastacihnitaM nAradaH 356 *hanyeta prekSamA hiraNyAd ghRtaM ni svahastayuktaM svaM vyAsaH 376 haraNe narakaH gautamaH 240 hiraNyArthe'nRte khahastalikhitaM ani..379 harivaMzaH sIma kAtyA, 525 hiMsako'nyAGganA * , , nAradaH 356 harivaMzasya du nAradaH , *hiMsako vaJcaka svahastalikhita . viSNuH 349 . harivaMzAdvaMza hiMsAM yaH kurute svahastalekhyaM vi kAtyA. 367 haretkAkaH puro bhA. pa.10 hisAM vA kurute *svahastalekhyasaM . haviH zvA pralihe hiMsodbhavapadA havyaM vahasi de nAradaH 490 *hiMsodbhavAni ca . svAmikAryaprado mAso. 136 *hasatyakasmAt su *hInakarmaNi pa svAtantryaM hi smR nAradaH 56. hastakSateSu sa * hInadezamade *svAni karmANi ku manuH 77 hastadvayaM tu ni hInapakSA ca yu *svAnIte madhyame bRha. 503 *hastadvayaM tu ne *hInamadhyottama -svAmAtyAH prADvivA . manuH 546 *hastadvayaM nikhe *hInavRttAsamA svAminA nRpati kAtyA 428 pitA. 481; svAmino bhRtyAnA ko. 249 *hInazca vrAtyadA vyAsaH 484 svamibhRtyavivA mAso. 19 *hInasya gRhyate hastayonikSipe pitA. 496 svAmI satA'pi le bRha. 412 hastAghriliGgana bRha. 592 hInAtiriktASTa svAmyaM ca na syAtka manuH 575 / hastAnAM tu zate nAradaH 501 *svAmyamAtyajanA yAjJa. 582 hInAdhikA bhave pitA. 504 svAmyamAtyA jano hInAdhikA yathA " " *hastAbhyAM ca zate nAradaH 501 *svAmyamAtyo jano hInAzca vrAtyadA hastAbhyAM taM samA , 492 *svAmyamAtyo jano hIne karmaNi pa *hastAbhyAM tat samA " " svAmyasevaka *hIno'nyavAkyena zunI. 380 * hastAbhyAM tu samA svAyaMbhuveSu dha bhA. pa.15 hastAbhyAM piNDamA hIyamAno na zu 494 / *svAya dvAdaza bRha, 522 hastAzcaturdhanu maya. pa.7 hutAgnibrAhmaNAM svArthasiddhiparo " 150 hastena vedyAdi zilpa. pa.8 hutAzataptaM lo *svAvadhAraNakaM vRddhava. 378 *haste vitastidvi smRtya, 534 *hutvA'gnIn brAhmaNA svecchayA yaH pibe nAradaH 513 hastaizcaturbhirbha zilpa. pa.8 *hRtasyApahnavo svetaraH kAryavi zunI. 347 hasto vitastidvi smRtya. 534 / hRte ca mardaye sveSTadevasnapa *hastau vitastidvi hRdayenAbhyanu sve sve tu varge de kau. 551 hiteSu caiva lo kAtyA. 596 hetubhiH saMvicA sve sve dharme nivi manuH 576 *himazizirayo viSNuH 443 *hetvantaraM tu te hantA kAlastathA bhA. pa.9 *hiraNyaM gozaka vasiSThaH 243, | hetvantarakRte hantA rudrastathA bRha. 328 / hetvarthagatisA kAtyA. 127 kau. 190 kAtyA. 126 nAradaH 308 prajA. 343 kAtyA. 208; bRha. 549 ko. 28 nAradaH 142 zunI. 597 prajA. 343 kAtyA. 127 " 208 pitA, 483 manuH 71 nAradaH 494 manuH 70 kAtyA. 458 pitA. 498 bhA. 69 bRha. 99 prajA. 419 nAradaH 426
Page #780
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDa nAradaH 508 viSNuH 443 nAradaH 508 hemantake sapta hemantazizira *hemante ca yavAH *hemante vai sapta hemante sapta vA *hemante sA sapta kAtyA. 458 | bRha. 50 hemapramANayu hemAgnyambu dRzau hemAmnyambu svapu *hemAgnyambvanapu hemantakAlAda hoDhAbhidarzanA . 'zunI. 19 *hayukto virodhika bRha. 144; kAtyA. 153 hRdeSu devakhA. nAradaH 500 *hadeSu sthirato ... pitA. 514 , , nAradaH 500 "
Page #781
--------------------------------------------------------------------------
________________ Index of the important Sanskrit words aMza A share, a part 411, 537. agastya N. of a sage 433. . .' akAmataH Unconsciously, unintentionally. agUDhArtha Having a transparent meanings 581.. 185. akAraNa Without having any reason 155. agni Fire 13, 24, 26, 49, 50,61,249, 411 akAryakaraNa Doing a criminal or illegal 437, 438, 443, 444, 447, 449, 450, action' 594. 452, 454, 459, 462, 463, 464, 469, akAla Unusual time, inopportune tinie 470, 471, 480, 485, 486, 488, 489 166,171. 491,492,493,496.520, 521. .. akRta Unappointed (witness), having ro agnikarma Ordeal by fire 451, 491... legal validity 209, 247, "274, 297, agniparIkSA Ordeal by fire 465. 325, 549, 556, 559, 560. agnizodhana Ordeal by fire 451 -5ive akRtatva The quality of akRta 347. .. agrAmyazabda A word which is not rustic akRtanirNaya Not having come to any decision 37-41 (AHI) Highest, principal, best, (court akRtabuddhi Not having resoluteness of mind, of) highest legal authority 31, 97its ___having an unformed mind 575, 583. | aGka Mark, brand 590, 592, 596. : aMkRtAtman Having an unformed mind, not aGkakaraNa Act of branding 568, 572, 596.. having the resoluteness of spirit 575. aGkana Brand, branding 579,593,596, pa.11. akSa A dice +pa. 3. akya To be branded 581.. . akSata Uninjured, inviolated 577,589, 590, / 37 A subordinate division or depart. pa.11. __ment, especially of a science, such as akSadevana Gambling, dice-playing 17. six vedAMga 67.. . .. akSaparAjita Defeated in gambling 315.. aGgaccheda Maiming, mutilating 595. / akSabhaGga Breaking up of the beam of balance | aGgacchedAIka One who deserves to be maims 472, 478,479, 184. ed or mutilated 593. .. akSaradarzana Scrutiny of handwriting 373. aGgabheda Mutilation of a limb 568. akSarasama Consistent with the written state- aGgiras N. of a sage, author. of a code ment 321. of laws 433, pa.14. . akSArdha A particular weight of gold 526. agula A measure- equal to eight barley amamyAgama Sexual intercourse with a woman | grains 527,534, 535, 536,..:.:: with whom cohabitation is forbidden | acaura One who is not a thilef 94, 98. cAra acchaladarzin One who does not - practice agamyAgamana Vide agamyAgama pa. 12. fraud 109, 574. ., vite - *Important words from s'rutis, Smrtis, Sutras and Puranas quoted in the 'Vyawaharamatrka are mentioned. pi. = pariziSTAni .: . :ions FIRS
Page #782
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2 Vyavaharakanda ajita Not defeated 545, 547. ajJAnakRta Done inadvertently 549, 586. adhyeyatA Not to be submitted 566. anjali A measure of corn sufficient to fill both hands when placed side by side, equal to a Kudava 534. aNDikA N. of a weight 532, 533, 535. aNDIra N. of a caste 105. aNDopa N. of a caste 105. aNDopagopaka (?) N. of a low caste 105. atathya Untrue, unreal 69, 335. atikama Transgression, trespass 118, 129. atikramin Transgressor, trespasser 127. atidaNDa Terrible or unbearable suppression or heavy punishment 598. atidoSavat Full of legal flaws, full of mistakes 178. adhipanna (kAla) Gone beyond, missed, past 404. matimUri Superficial, too lengthy, redundant 176, 178. atItakAla (pakSaH) Gone beyond the time-limit adharmata: Not according to law or religious 144. merit, unjustly pa. 10. atItakAlalikhita Time-barred document 380. atItakAloddiSTa (A. statement of charge) which adharmadaNDana Unjust punishment 576, 583. adharmadharmamUrti Image of the goddess of justice and injustice 470. is time-barred 143. atyaya Transgression, guilt, attacking 166, adharmaniyama Control or punishment of the 171. unrighteous or wicked or unlawful activity 280. atyalpa Incomplete, deficient 176, 178. atri N. of a sage pa. 14. adharmapara Practising unrighteousness, or wickedness 598. atharvan N. of a priest or a sage 534, pa. 15. bhadaNDana Exemption from punishment 598. adaNDaya Exempt from punishment, not to be punished 3, 65, 566, 567, 571, 573, 576 578, 584, 598, pa 11, pa. 17. adaNDayatv The quality of exemption from punishment pa. 12. adharmasya kartuM One who does injustice, who acts illegally or contrary to law 36, 63, 242. athamardita Afflicted, persecuted or troubled by the unlawful or illegal activity 566. atha Unlawful, contrary to law or reli adaNDayadaNDana Punishing a person who is exempt from_punishment 570, 574. adAnta Unsubdued 567, pa. 9. aduSTa Innocent, not guilty 327. adUSita Innocent, not guilty 226, 102. adRSTArtha (lepa) (A document ) not seen before 359. a Wrong place, improper place, inadmissible witness 190, 193. adezakAladatta Given at improper place and inopportune time 451, 457, 452. adoSa Not guilty, innocent 65. adhamarNa Debtor 212, 374, 537. athamasAhasa 1th of the higest punishment 585, 591. aparIbhUta Not required to be proved (in a process), Invalidated 215 pa 17. adharma Injustice, illegal action, sin, sinful act 27, 34, 36, 46, 59, 61, 63, 69, 110, 135, 157, 242, 377, 433, 434, 523, 524, 573, 579, 582, 590. acameza Ignorant of law, conscious about the fraud, one who has no regard for law Vido adhArmika 105 527. gion or duty 103, 105, 170. adhArmika Unjust, unrighteous, wicked 318, 577.
Page #783
--------------------------------------------------------------------------
________________ Index of the important Sanskrit words adhika(kA) Superficial, redundant 142, 143, | anarthadarzana Occurrence of misfortune 347. 322. analpa Not deficient, complete 185. adhikaraNa Magistracy, court of justice 137. | anavarodhya Not to be arrested 238. adhikArin Judge, official 379. anavasthA Non-finality of a proposition, adhikRta (nRpeNa) Appointed (by the king) 40, endless series of statements, reductio 41, 42, 69, 375, 434, 465, 546, pa. 19. ad infinitum 345, 367, 377. adhikRtasabhya Appointed jury or assessor 50. anAkula Unambiguous in meaning, not adhidharman Special duty 21. . confused 157, 162, 166, 184, 185., adhIyAna Astudents one who goes over the | anAkSepa Not to be prohibited 591. Veda either as a student or a teacher anAgama (mA) Where the title is not men tioned or is not traceable (143), not 'adhyakSa Judge, principal or presiding officer having a title of law, not having a 50, 53, 54, 210, 323, 325, 326, 331, clear title (not constituting an acces565. sion to previous property but possessed adhyakSa nivedita Informed by govt. inspector from time immemorial, and therefore 120. without documentary proof) 143, 405, adhyadhIna Born-slave 256,552, 555. . 407, 408, 416. adhyAtmAcantaka One who meditates on the anAcchedya That which is not to be cut down Supreme Spirit &4. or reduced 364, 365, 379. adhyAsana Acquirement, legal claim or title anAtha Helpless, poor, fatherless, widowed. 595. anatibhoga Possession falling within the anAdeya Inadmissible 114,115, 121, 143, time-limit prescribed by law 381. 150. . 'anadhika Not redundant, perfect (reply i.e. anAdeyavyavahAra Unacceptable or inadmissible in which there is no superficial state- | law-suits 564. ment) 189. anAtha Not liable for tax or punishment or ananyAkSarasaMbhava Not written by unauthorized | fine 566, person 189. anApat Absence of misfortune or calamity ananyArtha Unequivocal, [Not subservient to 251,559. another object, not indicating a differ- | anAsiddha Not arrested 107. ent meaning (from the right one), | manAsedhya Not to be arrested 127. 134. having universal meaning] 189. anAhArya Not to be seized or taken away anaparAdha Innocent, not guilty 26. 364, 365, 379. anabhigrAhya Unchallenged, not obectionable | anindita Virtuous, not guilty 299. 190. anindha Irreproachable, virtuous 567. anabhisarat One who does not go to a court anibaddha Not tied down, not bound hand and (for settling a point of dispute) 109. foot 238,254. bhanaya Injustice, wrong 19. aniyukta Not appointed, an assesssor of a anartha Ambiguous, confused, useless, non- court who has not been formally apsensical 110. pointed and is not entitled to vote
Page #784
--------------------------------------------------------------------------
________________ ..... . Vijavaharakanda ... . "26,44, 53, 123, 131, 337... owner's consent or knowledge) 550..: aniyuktaprabhASin One who speaks even though anubandha Result of an action, consequence ___he is not authorised to do 60 132. . .. 249, 574, 576, 590. ..anirNIta Undecided 59, 123..-.-" anubandhavijJAna Knowledge of the result of an anirdiSTa Not appointed or authorised 66, action 568. 245, 301, 303. anubhAvin Being an eyewitness 257. . anirdiSTasAkSin A witness who is not referred | anubhukta Possession without interruption 3 82. to 331. . . anubhUtasmAraka Reminding of what is perceived anivartya Not to be reverted by appeal to , or experienced 380. higher authority 133.. - .. anumata Approved, agreeable 250, 312, anivArita Unhindered, unimpeded 591. 373, 550. anivedita Untold, unmentioned 539. anumAna Inference, indirect proof, guess, anizcaya Uncertainty 347.. . ___ suggestion 74, 99, 100, 106, 206 / anukta Not to be permitted to add or to 224. 225, 233,235, 410, 416,593. . modify or to amend 341, 593.. anumodita Consented 563, 598.. . anugamAbhAva Absence of the memory of the anuyoga Question 250. titlo (as in vyaka.). abhAva-absence of anugama | anuyogArjava (svapakSaparapakSayoH) Frankness or .-definite knowledge of the absence of straightforwardness in questions and title (as in vyapra.). 407, 416. . answers 191. . anugraha Favour, kindness. 568, 587, pa. 10 | anuvarNita Mentioned, described, permitted or authorised 563. . anugrAhya To be favoured 574. / anuvAsita Settled, dealt with or inhabited anujIvin Dependent 5.63. along with 382. . anuzAna Assent, permission 568. . anuzAsana Instruction, direction, command anuttara A reply which is incoherent or eva. * statute, supplementary statute, ordisive and therefore held to be no nance 563, 590, 591, pa. 15. : answer, a law-suit where the plaintiff anuziSTa The judgment which is executed, does not offer to pay the fine of defeat done conformably to law 105, 546, ' in case the. charge is not proved 11, 548, 562.. 18, 150, 165, 179. ......... ! anRta False, falsehood 189... anuttaratva The quality of being an incoherent 1. anRtAbhisaMdha One who intentionally commits or evasive answer 99, 208, 549. . . unlawful action, conscious about one's anunaya Inducement, conciliation pa. 18. annadantar anupanyasta Not informed, unrecorded 87. anekapadasaMkIrNa Confused or mixed with nnore anaparodhana Privilege, freedom of entrance, than one title %43. absence of obstruction or check, com anekArtha Equivocal, having more than one ' plete freedom 572. - meaning (Here the meaning of the anapasthAna Absence 207. .. ... .word is having more than one useful anupraveza Misappropriation of . property -(keeping up of another person's: pro- anekArthAbhiyukta Charged with many offences - perty in one's :own.. house : without 542. NAERS
Page #785
--------------------------------------------------------------------------
________________ Index of the important Sanskrit words anekArthAbhiyoga Charge of many illegal acts, anyAyadaNDana Unjust or unlawful punishment _i. e. overt acts 544. . pa.11. antaHpurabhAjanI A particular measure 526. anyAyapIDita Troubled unrjustly 155.. . antaHpurabhAjanIya A particular measure 526. anyAyavartin Behaving unjustly 575. anta:zikha Upto the level of that measure anyAyavAdin Speaking unjustly, prevaricator 526. 53, 117. antarapUruSa "Internal man", soul 262. anyAyavihita Done unjustly 90, 104, 549, antaraprabhava ( vAda ) (A plaint) of mixed origin 586. ___i.e having different sources 345. anyAyopArjita Acquired unjustly, or illegally antya Belonging to the lowest caste 243, | 50.6. 252, 256, 332, 592. anyArtha Irrelevant (to the charge) 142, 143, 149, 178, 204. antyayoni (A person) of the lowest origin anyUna Not defective, not incomplete 189, 243, 252, 332. 329, 346. antyAvasAyin A man of low caste (the son anvayavyatireka Logical connection and disof a Candala by a Nis'adi, especially connection 428. a Candala, S'yapaca, Ks'attr, Sata, anvayAnuga Descended to the inheritors 365. - Vaidehaka, Magadha and Ayogava) anvayAnvita (A property) in which a man 308. ___ has a share by inheritence 411. ... annAnRta Fraud for food 316. anvarthin Dependent upon the plaintiff 248. anyakRta ( lekhya ) (A document) written by a anvAdheya Property presented after marriage person who is not concerned with it ___to the wife by her husband's family 382. anyathAvAda Prevarication 249. anvAhita Deposited with a person to be deanyathAvAdin Prevaricator 59, 246, 288, livered ultimately, to the right owner 305, 347, 409, 419...... anyanAmAGka ( lekhya ) Having the signature of ap Water 437, 438, 444, 449. ... a person who is not concerned with it apakarSa Reduction 598. apakAra Offence, crime, injury 571. . anyapakSAzraya Recourse to another charge apakSapatita Impartial 44. . . while setting aside the previous one apakSakAMzasaMbhava (A reply) which does not '' whereupon the suit began 206, 208, _____meet partially the points of the-plaint 185. anyaravojjhita (bhoga, Free from protest 406, 31qaftoft Unrestrained, immoral 40o, 1975 - 416, 419, 420. apatikA Without master or husband 20. anyavAdin Prevaricator 204,207, 366, 369. | apadeza (anattasya) Pretext, Contrivance 220 anyAGgadarzana Witnessing another person's apayAta Gone away 129. . property 19 . . aparAdha Offenee, transgression, crime 113, anyAya Unjust, illegality 58, 59, 150; 153, - 131, 135, 518, 568, 570, 571, 574, 4408, 420,586. . 1 .576,585,590,593, 594,596,598/
Page #786
--------------------------------------------------------------------------
________________ 6 Vyavaharakanda aparAdhavazAt According to the nature of offence 585. aparAdhAnurUpa According to the offence, owing to the diversity of legal affairs 98, 455, 462, 544, 571, 573. aparAdhin Criminal, guilty 596 598. aparivAdya Not to be reprimanded or censured 567. aparizuddha (Debt ) not discharged 167. aparizodhana Non-payment of (debt) 166. aparizoSita (Debt ) not discharged 168. aparihAryaM Inevitable 567. aparIhAra Absence of punishment, absence of restriction 591. apavarjita Abandoned 150. apavyayamAna One who denies, one who avoides 254. apazabda Ungrammatical language pa. 19. apahArya To be snatched away, to bo confis cated, liable for confiscation 382, 418, 469, 470. apahnava Denial, concealment 166, 174, 212, 219, 449. apahRta Concealed, denied 456. apArthaka Meaningless 269. aparAdhayat Dependent, destitute 551. apIDanIya Not to be pained, troubled or injured 574. apIDya Not to be pained or injured 572. aputrA Sonless 20. apRSTa Unasked 238, 334, 337. aprakAzadaNDa Hidden or secret punishment pa. 13. aprakRti Abnormal state, pathological condi. tion (of mind or body) 560. sacodita Not commanded, undesired, not ordered 123. apraja Without progeny, childless407, 411. apraNIta Not well established 573. apratimavada Not pontradicting one who does not protest or contradict (the charge) 190. aprativAdin Not contradicting or protesting 23. apratividdha Not having royal seal, not marked 527. apratiSThitA (sabhA) Ambulent (court ) 49. apramANa A statement of no authority or importance 89, 349, 358, 573. apravRtta Contrary to the custom or tradition, untraditional 104. aprasiddha Not commonly known, unknown, impossible 121, 148, 155, 178. aprAptavyavahAra A minor in law 119, 560. aprAptAtItavyavahAra A Minor in law and invalid by law 551. apsu praveza (Ordeal) by entering into water 444. aphala Useless 222, 223. abandhalagnaka Without deposit, surety or bail 377. abandhya Not to be fettered or bound 567. aviSkArya Not to be excommunicated, exil ed or boycotted 560. abja A milliard 536. abdaivataM tRca Three hymns whose deity is water 276. abdhi The numeral 4 516. abrAhmaNa Non-brahmin 429, 442, 485, 565. abhakSyabhakSaNa Eating of prohibited food 130. abhartRkA bhrAtubhAryA The widow of brother 101. abhiniveza Juxtaposition, mention pa. 18. abhipracin Inquisitive man (by Sayapa) defendant, plentiff or judge (by Macdonal) pa. 2. abhiyukta Accused, charged, prosecuted, defendant 65, 119, 124, 128, 129, 134, 166, 174, 176, 197, 201, 206, 121, 150 260 268, 199, 401, 408,
Page #787
--------------------------------------------------------------------------
________________ Index of the important Sanskrit worde 413, 457, 419, 421, 443, 450, 454, | amukti Absence of possession 413, 424. 462, 468, 472, 479, 490, abhUta Whatever has not happened 95. 510, 513, 514,515, 524, 544. abhyanujJAta Assented, authorised 140, 373. abhiyoktu A plaintiff, claimant, acouser abhyavapatti Help rendered in adversity pa. 18. abhyAgAra Imprisoned 566. 124, 148, 166, 190, 202, 206, 212, 221, 250, 368, 443, 444, 453, 454, 457, 46.2. abhyAsaviSaya Concerning the habit of offence 280. abhyAsAnabhyAsakRtA ( vyavasthA ) ( Devision) about habitual and non-habitual (criminals) abhiyoga Plaint, charge, socusation 12, 16, 19, 121, 126, 128, 134, 166, 174, 197, 199, 205, 207, 219, 221, 249, 250, 335, 441, 454, 455, 460, 516, 538. abhiyoganistAra Meeting the charge 166. abhiyogAnugata Relevant to the charge or accusation_ 184. abhiyogAnurUpa In accordance with the charge i. e. meeting all the points in the charge 122, 209.2 7 abhraSTa Not lost 189. abhrAtR Brotherless 20. abhrAtRka Brotherless 20. amAtya Minister, adviser 27, 60, 63, 69, 98, 379, 546, 582, 591. amAtyarakSA Ministerial guard pa. 12. abhiyogin Plaintiff 133. abhiyojya To be prosecuted or accused 134, amAtya saMpat Ministerial qualities or equip ments pa. 18. 514,515. ambarISa N. of a Rajars i433. ambu Water 24, 49, 50, 449. ambusevin One who dwells in the water 459.. abhirakSaNa Protection 588. abhirakSitR Protector 576. abhivinIta Well-educated 24. abhizaGkA Suspision 467. abhizasta A person who is charged of having committed one of the great sins 235, 439, 454, 457, 460, 469, 475, 513, 551, 573. abhizastaka Vide abhizasta 283. abhizastA Branding as a sign of having committed or being accussed of having committed some great sin 574, 579. abhizastipA Protector of or guarding from the charge of a great sin 566. abhizApa Charge of a grave sin 162, 368, 376, 379, 448, 449, 450, 506. abhizApacAn Accused of having committed one of the great sins 501. anizApin Vide abhizApAn 498. 280. abhyutthAnadvaya Two sources 6. abhyupetyAzuzrUSA Breach of a contract of service 14. ambhas Water 498, 499. avayokta Not according to injunction 457, 460, 514. ayana The half year 527. ayAjyayAjaka One who is performing a sacri fice for an outcaste 307, 343. ayukta Unreasonable, silly, unsuitable 173. ayuktadezopanaya To lead to an improper place or unreasonable point 208. ayuta Ten thousand, myriad 526. araNi N. of a particular measure pa. 8. araNyacara Living or dwelling in a forest 551. aratni A cubit of middle length, from the elbow to the tip of the fingers 527, pa. 7, pa. 8.
Page #788
--------------------------------------------------------------------------
________________ Vyavakarakanda arahogata Open, not in secredy 347. , derived from the.combination of the arAjaka Having no king, anarchical 23. / / meanings of the two words i.e. arthavidyA / and arthaciMtana)6,82, 90, 9,106...' arundhatI The wife of Vasis tha 433.... arthazAstravizArada Expert in polity or political arghavizeSa Specific price of an article | science 56.. . . . 190.. . arthasaMkhyA Amount of money 462. 2 artha Law-suit, purpose, motive, meaning, se. motive. meaning, | arthasaMbandhin Interested party in the case property, subject-matter, topic 88,102, 255, 306. 110, 131, 150,151, 156, 164, 166. arthasaMrakSaNa Protection of property pa. 9.. 170, 172, 173, 176, 193, 194, 201, arthasaMsiddhi Verdict or judgrient in a law. 202, 203, 208, 219, 222, 235, 244, suit 6. : 271, 304, 305, 320, 324, 338, 348, athasamanvita Associated with motive or pur350, 356, 357, 366, 367, 368, 373, pose pa. 17. ...... .. . .. 376, 379, 403, 408, 410, 427, 428, arthasamutthAni padAni Titles of civil nature 17. 431, 432, 435, 444, 451, 453, 455, | arthasAdhaka Useful for decision 191..... 468, 515, 537, 539, 543, 587, pa.9, arthasiddhi Decision, success 179, 226. pha.1.2, pa.13, pa.14, 5.18. . arthaharaNa Confiscation of property 573, pa.19. arthakrama Sequence of meaning pa.18. . arthahIna Meaningless, nonsensical 142, arthajAta All things 321, 430. 143. arthazaM One who knows the truth of the case arthAnurUpa According to the natare of the 251. law-suit 235. arthadaNDa Fine 51,588,592, 593. . . arthAntarApadeza (Under) the pretext or.disguise arthadUSaNa Spoiling of property pa.13. of having a different or antithetical arthapramANa Amount of money 443. meaning 189.......arthabahula Full of meaning 184. athothin Plaintiff, desirous of recovering arthamukhya Whose main purpose is to get the lost.property 156, 405, 1 money 123. ArthidoSa Defect of the plaintiff 205. arthamUla (Law) of civil nature, concerning Athan Either party in a law-suit or trans___property 4. . action plaintiff or defendant 55,59,54, arthavat With purpose 157. 69, 116, 120, 121, 129,0.1303235, arthavazAt In accordance with the nature of - 137, 140, 141, 148, 151, 153, 157, * the case 220. . 1611 164, 166, 176, 184, 214, 217, arthavijaya Conquest of wealth pa.13. 220, 224, 226.236, 260, 297.304, arthavivAda Law-suit (civil cases) concerning 3 30, 331, 332, 134, 336, 337,3345, property 203, 543. . 346, 368, 3.74, 380, 424,444, 453. arthavaikalya. Incongruity of faets, deviation | arthipratyarthisAnidhya: Presence of the plaintifi * from truth 62, 265. / | and the defendant 338.. arthazAstra Political science, A book breating | adhibhAva The. state. of being a plaintifi of practical life and political govern- 134. . ment. (It seems that this meaning is | athibhASita Statement of the:plaintiff:158
Page #789
--------------------------------------------------------------------------
________________ Index of the important Sanskrit words arthivAda Plaint, accusation 17, 113. .. avarNa Abusing, blame, speaking ill of 470. arthiva Known to the plaintiff, heard by avaSTambhAbhiyukta Accused by the complainant _the plaintiff 185. who declares himself ready to undergo ArthasamuddiSTa Brought forth by the plaintiff 1 fine if the accused cleared himself by dinya, accused with vengeance 462, 516. ardhamASaka Half of a Masaka 526. avasanna Beaten in a cause, defeated 169, arbuda Ten millions 536. 176, 204, 549. alipijJa Illiterate 353, 357, 376. : avasAya Defeat 6... alipijJAna Illiteracy 377. avaskanda A special plea 187. aluptakramAkSara (lekhya) (Document) wherein the avaskandanakAraNa Reason for special plea 174. ___order and script are intact 349. avasthitapatraka Charge-sheet 484. .. .. alekhya Void of written.document or order avahArya To be caused, to be paid (as a sum) 379. alekhyasAkSika ( vyavahAra ) (A law-suit) Without avAcya Improper to be uttered 113.. .. witness and document 232. avicakSaNa Not clever, Ignorant 573. alekhyA ( kriyA) Devoid of documentary avidheya Uncontrollable... not . submissive, proof 378. : ..disobedient 572.. :30 4 alpadoSa Whose offence is insignificant or avibhakta Unseperated, joint (property):112, tolerable 483. . alpAkSara Short, brief 144, 155.. . avibhaktasva Undivided or joint. -property alpAparAdha Petty crime or offence 149. :: 563. alpAcaM Involving an insignificant loss. of | avibhaktAMza - A partner in an undivided property 149. . . property 551.......... ... avacana Silence 238.:-... ... .. Avaruddha Not opposed (to pudio-policy or avadhAraNa Determination 574. .. 9 tornational interest-- or: to the king's avadhisyAga Passing beyond the time-limitor interest ete.),65,-150, 157. . 172, 186, 206. . . . . --- abilupsakramAkSara Vide aluptakamAkSara 357. avadhya Not to be killed 567, 570, 582, avivAda Absence of dispute, agreement 590,596,597. 264. avadhyatA Being inviolable 566. avivAdin Not quarrelling with, not inte+ avadhyatva The quality of absence of murder, rested in either party 105, 113, 123, - immunity from execution pa.9.. . avanIpati King 588. avizuddha Impure 493, 499.: ::.. avaravarNaja Born in low caste, as dra 58.0. avizuddhAgamo (bhoga) Possession without a clear avaruddha Arrested, checked, restricted, im- title 401, 406. ... . .. prisoned 127... ... avizodhana. --Not fulfilling: (the condition), avarodha Arrest, imprisonment, restriction, breach (of condition).486,... .. restraint 588, 598. avisaMvAda Non-contradiction, indisputabiavarga Improper class pa.19. lity 378. avargakriyA Fallacy of olassification pa.19. avIcinaraka. N. of a particular hell 318. : Index 2
Page #790
--------------------------------------------------------------------------
________________ 10 ".. Vyavaharakanda avRtti Absence of livelihood, unemploy*| azvavAhA Horseman 527. _ment 568. azvAnRta Fraud for the sake of horse 243 . ' avetana Without payment or wages 591. 266, 316. avedaka Acoussed, defendant 137.. aSTaka N. of a sage 433. avyakta Indistinct, doubtful 170, 178. aSTavidha (nirNaya) (decision) Of eight kinds 235. avyavasthita (pramANa) Not conformable to law, aSTAMga Having eight parts 12, 13, 61. unmethodical 221, 227. . aSTAdazapadAni Eighteen titles of law 9, 12, avyavasthitamaryAda Not having any fixed limit 14, 12.. . 464. aSTAdazamArgAH Eighteen titles of law 30, 71. avyastapada Not having an improper cons. aSTApraDhiraNya Gold having eight drops (a truction of words, having a correct golden coin marked by sign similar to, syntax 185. eight drops) pa.6. avyAkhyAgamya Capable of being understood | asaMkIrNa Not having confusion 185, 188. without explanation 162, 166, 184. / asaMgata Inconsistent 170. adhyApaka Incomprehensive, incapable of asaMdigdha Unambiguous in meaning .162, . . refuting the charge i. e. which does 166, 184, 185. not meet or cover all the points asaMdheya Having no remedy 566. raised by the plaintiff 178.. asaMpAThava Not to be taught, not deserving. mavyApi Vide avyApaka 170, 177. . ___to be taught 581. avyAhatA Continuous, uninterrupted 414, asaMpratipatti Denial 248.. asaMbaddhakRta Done by a person who is not conbhazAsana Absence of punishment 593. / / nected with the interested party or azAstrokta Not prescribed by law, against who is not authorised 552, 557. the law 597. asaMbaddhapralApa Inconsistent or irrelevant stateaziras Without an undertaking on the ment 245. part of plaintiff to pay a fine in case | asaMbhava Totally irrelevant to the charge the opponent succeeded in the ordeal | i.e. which does not meet the point at .. ___dispute at all 178. bhazirAMsi divyAni Vide aziras 454. asaMbhAvya Vide asaMbhava 149. . aziSTa Til-behaved pa.9. asaMbhASya Unfit or prohibited for conversaazuci Impure, guilty 518, 522. ... tion, to be exoommunicated 190,590. azuddha Guilty, impure 449, 453, 484, 512, asaMbhUta Not permitted or admitted (suit) 515, 516, 520, 537. 120, 128. azuddhi Impurity 518. ateratsa Not deserving to have dinner toazubha Sin, offence 595. . . gether 501,597. azumkadAna Non-payment of tax, cess, | asaMmoha Non-perplexity pa.9.. octroy etc.591. . asaMyAjya: Not to be permitted. to perform bhASA Breach of the contract of services | sacrifice 581. . . 15, 17. asaMrakSyamANa Not protected 566. . . azrutArtha (lekhaka) (Document) Unheard of 359. | asatyadharmavyavasthita : One who is proved to be
Page #791
--------------------------------------------------------------------------
________________ Index of the important Sanskrit words - guilty 493. | asvAmivikraya Sale without ownership 8, 14, asatsaMsarga Bad company 19. . 17, 19. asacAna Bad or dishonourable carriage 597. | ahiMsA Non-yoilence pa.10, pa.14. asabhya Bad assessor or jury 59,65. afta Not conducive to the well b@ing, asabhyavAda Suit of grave offence, cognizable ___not good, bad 564, 586. offence 130. ahInArtha Having irrefutable meaning 189. asamaveta Separated 238. ahorAtra Day and night 527, 534. asammatamata Whose opinions are unacceptable AkAraka Court-messenger, bailiff 128, 155. 549. Apta A credible or authoritative person asahAya Helpless 575, 598. 252. asAkSika Not having the evidence of wit- | AkAraNa Summoning 55. ___ness, not signed by witness 69, Akula Confused, ambiguous 177, 178, 204. 87, 348, 349, 428, 435, 549. Akroza Scolding, abuse 107. asAkSimat (lekhya) (Document) Not signed by | 37TH Title, eight sources of income, witness 356. scripture, legal means of acquirement asAkSin Inadmissible witness 245, 247, of property 87, 89, 142, 155, 337, 283, 301, 302, 303, 304, 310, 311, 355, 366, 377,383, 388, 389, 397, 326. 399, 401, 406, 407, 409, 413, 415, asAkSipraNihita Not decided by witness 444. 417, 419, 420, 422, 423, 424, 570. asAkSipratyaya Without the proof of witness Agamana Source 377. 425. Agas Sin, offence 581. asAkSivyavahAra A law-suit in which there is | Agamalekhya Document of title 418. _no witness 469. AgamAnugama Following the legal science or 'asAdhu Dishonest, wicked 98, 471. practice 573. asAdhuhiMsA Punishment inflicted upon an ill- AgamAnvita (Possession) With a clear title behaved or wicked person pa.10. asAdhya Incapable of proof 148, 149, 155, AgAmikAla Future 431. 157, 345. AGgirasa N. of a sage pa.15. asAra Without strength, not plausible 170, / AcAra Tradition, law-suit, usage, an esta177, 178, 204. blished rule of conduct 106,169, 172, aspRzya Untouchable 595.. 176, pa.15. asmArtakAla Beyond sixty years, that which AcArakaraNa Law-suit, legal procedure such is time immemorial, three generations | as defence, trial etc. 205. beyond the present occupier 407, 416. | AcArarakSaNa Maintenance of tradition or asvatantra Dependent 172, 349, 370, 376, __usage 69. . 550,560,561, 562. AcArApeta Contrary to established eustoms asvatantrakRta (A case) filed by a dependent or ___ or traditions 39.. a minor 156, 560, 563.. AcArya Teacher 561, 567, 569, 578, 593. asvAmika Without owner 132, 423.. AcAryopadeza Counsel or advice of the spiritasvAmin Not an owner 369. ..... | ual teacher 567,
Page #792
--------------------------------------------------------------------------
________________ 12 , 210 Vyavaharakanda : AcAra sthitihetubhUtazAstra -The science : serving | Adya To be eaten, food, liable to fine or the purpose of maintaining the esta- | tax 566. blished rule of conduct.pa.1.5 ..... Adyayo- First two castes i. e. two higher AjJA Royal order; ordinance. 70, 1.134 ____castes viz. Brahman and K'satriya 26. 135. .... .... Adhamana Actof pledging or mortgaging 559, AzApatra A written order to subordinates, 563. ___servants etc, (by the king) 348, 379. Adharya Weakness, the state of being inAzAprajJApanApatre Written order to a servant, | ferior or losing a cause 176, 212, wid royal circular to honourable persone 220. like Rtvik etc. informing them. to do AdharSa Arrest, warrant of arrest 135.. . certain things 348::: : .. - AdharSaka One,who arrests, police-officer 135. AzAlaGghanakartR Breaker of the law, transgres- AdharSita Attacked, assailed, injured, arrest. sor of the royal order 113. ed 111...... ....... . AjJAlekha Vide AjJApatra pra.18. . . 37417 Mortgage, deposit, act of mortgag ADha (ka) A kind of measure 526, 534, ing, pledge 363, 366, 369, 373, 376, . ADhya Usurer, wealthy 556.. . . AdhAnasahita With deposit or pledge 415 AtalAyin Endeavouring to kill some one, Adhi Pledge, mortgage, closed deposit, . murderer 597. ..... . . deposit : 113, 190, 348, 357, 358, AtmakRta Raised by one-self, initiated by .372, 378, 382, 376, 387, 396, 397, one-self or by king 120.. 404, 405, 418,550, 552,564. Atmavikreta One who sells oneself i.e. one's Adhipatra Deed of mortgage or deposit or own liberty 343. . ____pledge 348, 357, 374. . . . ... Atmavizodhana Clearing of oneself from the Adhilikhita Deed of pledge or mortgage ... charge, Self-purificatory 205.... . 373... Atmazuddhi Vide Atmavizodhana 463, 470..... Adhilekhya Deed of pledge or mortgage 378. Atmazuddhipara Who intends to purify one Adheya Pledge, deposit, mortgage 382. self, to clear oneself away from the AdhyadhIna Born-slave 343. . . - charge 454. AdhyApta Gained by deposits or mortgage AtmazuddhividhAna The act of self-purification 143. 457. | AnRNya The acquittance of debt or obligation Atyayika Urgent case 159, 162, 171, 335. AdAna Taking, receipt 423, 564... AnvIkSikI Logic, philosophy pa.12. AdAnakAla Time of receipt or taking posses- AptadoSa Who is convicted 574. sion 416, 419. AbhIra N. of a caste, a cowherd (being of a AdiSTa Ordered 375.. mixed tribe as the son of a Brahmin Adeya Admissible, to be admitted 154, and an Ambas'tha woman), N of a country 105. .... . Adeza Taking possession through purchase, Abhyantara Who enjoys confidence 332...... gift, etc. 552. . .. || AmantraNa The council of ministers, the
Page #793
--------------------------------------------------------------------------
________________ Index of the important Sanskrit words counselling. of ministers in private, | the seal 107, 117, 118, 127, 134...' . council; Calling or summoning 23, pa.. AsedhakAla Proper time for arrest or confisAmantraNIya Member of the council of minis- cation 118. ters 23. Asedhayogya Fit to be arrested or confiscated AyamAna A particular measure 526 . . . or put under the seal 127, 134.. . Ayavyayalekhya Acconnt-book, document show- | AsedhAjJAvyatikrama Transgressing of the order ing assests and liabilities 379. .. of arrest or confiscation or puttingAyasa Of iron, iron 463, 478, 520, 521, __under the seal 120.. 522, 523, 524.. . Aseddhavya To be put under the seal, to be AyasI Made of iron 521.. ____confiscated 117..... AyAma A kind of measure 525. .. STTEC One who arrests or imprisons or AyudhIya Living by arms, warrior or sold- ___puts the seal. on 10.7, 118... Gier 590. Aseddhaya A person to be arrested, a thing AyudhopajIvin. One who lives by arms or | to be confiscated: 107, 119, 122, 128, sells arms 573. AraNya Living in a forest 55. . Astikya Belief in God or:Veda, A believing ArUDhavivAda A plaintiff whose case is taken | nature or disposition pa.13. 'up by the court but not decided 410. | AhartR Possessor 382, 408, 413, 418, 419, 3414 One who belongs to the first three 429,469. ___higher castes 595. AhArya To be confiscated 572. Aryavarman Aryan tradition pa.14. Ahitaka One who is pledged for 551. AryasaMsat College or council of judges 254. | AhituNDika N. of a caste, a snake-catcher ArSa Belonging to RSi 435. 347. Aheta Follower of Jainism 65. AhUta Summoned 122, 127, 136, 200, Alekhya Original copy of a document 96, 202, 204,244,328,334. AhUtaprapalAyin Absconder 204, 205, 207. . Avedaka Complainant 131, 159. AhUtavipalAyin Absconder 207. Avedana Complaint 113, 157. Ahvaya Betting carried on by employing AvedanArthaka Statement of the charge 380. / living creatures . Avedita Filed, charged, stated complaint AhvAna Summons 125, 126, 134, 135, 136, 149, 184, 222. 207. AzikSA Little knowledge of Veda and | AhvAnadarzana Serving with summons 116, 127. S'astra (as in Sayana), announcement itihAsa History, traditional accounts of former events pa.14.. Azrama A stage in life of a traivarNika 105, 551, | indrajAla Sham, illusion, magic 159. 575, 576,586, pa.10.. iSTApUrtapradAna Sacrificial gift and charity 444." Asiddha Arrested, confiscated, put under the | Izvara Al-mighty, the king, the ruler, sub seal.107, 117, 118, 120, 127, 134. ordinate officers of a king such as Asuravijaya Conquest by unjust means pa.13. Commander, minister etc. pa.18, pa.19.. Asedha Arrest, confiscation, putting under ' uktakAla Prescribed time 424, ... ....... pa.3.
Page #794
--------------------------------------------------------------------------
________________ 14 Vyavaharakanda. ugra N. of a tribe (from a Ksatriya father and Sudra mother ) 21, 309, 343, 565. utkarSa Taking out, increase 598. utkoca Bribery 136. utkocajIvin Living by briberg 26, 53. uttama (daNDa) Highest fine 589, 595. uttamarNa Creditor 374, 537. utamasAhasa Highest punishment or fine 570, 571, 578, 581, 585, 591. uttara Reply, defence, indirect witness. 16, 17, 18, 19, 53, 103, 106, 123, 129, 141, 143, 147, 148, 158, 159, 161, 162, 163, 164, 165, 166, 172, 173, 174, 177, 178, 184, 185, 188, 189, 206, 209, 225, 323, 402, 544. uttara ( sAkSin ) Indirect witness 330, 344. uttarapAda Defence or the reply of the defendant as a second stage of the lawsuit 17. uttaraloha A kind of measure 526. uttaravAdin Defendant, one whose claims whose claims are of later date than others 23, 215. pa. 17. uttarasabhA Court of appeal 104. uttarasAkSin Indirect witness 297, 300, 324, 326, 343, 428. uttarA kriyA Indirect proof 299. uttarAyaNa Half year, summer solstice 572. uttarArtham For the sake of defence 224. utpathapratipanna One who is going astray 573, 598. utsraSTavya To be set free 590. udaka Water 13, 26, 49, 61. 431, 443, 450, 454, 482, 498, 499. udakanAlikA A particular instrument of binding or retaining 574. udakumbha Water-jar 249. udaya profit, interest 366. udAharaNa An example or illustration pa.18. uddiSTasAkSin Deposed witness 245, 299. uddhAra Appeal, success in law-suit, preferen tial share 208, 321. uddhArapatra Deed of debt 364. udyatadaNDa Exercising full administrative power 573, 597. udyAma Investment in business, business 366. unmadin Transgressor 568. unmAna Measure, weight 535 upakaraNa Instrument 574, 590. upakrama Beginning, means, stratagem, plan, _enterprise 185, 598. upagata (Document of) receipt for the amount returned, receipt 356: upagata saMjJaka (lekhya) Receipt for the amount ' returned by the debtor 348, 374. upacaya Increase 108.. upajApa ( sAkSiNAm ) Bringing over to one's party (by secretly suggesting anything into the ear) 208. upajIvana Maintenance 566. upadraSTR Indirect eye-witness 249. upadhA Trial or test of honesty, testimony 428. upadhAduSTa One who has failed in test 379. upadhAdoSa Failure in test of honesty, fraud, treachery 370. upadhi Fraud, forgery 171, 366,550, 554. upadhikRta Done with fraud or forgery 349, 551. upanidhi Deposit closed deposit 14, 184, 382, 386, 387, 396, 404, 550. upaniSad A philosophy, secret doctrine pa. 15. upapanna Furnished with, endowed with 379. upapradAna Present, gift 573, pa. 19 upabhoga Possession 414, 418, 419 uparinibandha Stocks 574. uparilekhita What is stated above 352. uparuddha Arrested 369. uparodha Check, arrest 572.
Page #795
--------------------------------------------------------------------------
________________ Index of the important Sanskrit words upalambha Evidence, proof 213. upaveda N. of a class of writings appended to Vedas 67. upabhotR Who has indirectly heard 249. upasada Member of a court or asssembly pa. 3. upasthAna Presence, the act of placing oneself before the king 133. upasthita Present 144, 172, 190, 327, 338. upAgata (grAma) Nearby, adjacent 375. upAdhi Title, discriminative appellation deception] 370, 421. upAya Means 12, 159, 165 206, 506, 597, pa. 12, pa. 14, pa. 19. upAyanIkRta Presented 379. upAlambha Reproach, censure, abuse pa. 18. * upekSA Indifference 159, pa. 12. upekSAddetu Reason for indifferent attitude 423. ubhayataH zikyA tulA Balance having scales on both the sides .471. ubhayasaMmata Agreeable to both the parties 347. bhavAnumata Agreeable to or accepted by both the parties 55, 244, 284, 454. ubhayAbhyarthita Requested or instructed by both the parties viz. debtor and creditor 353. 15 340, 342, 356, 363, 364, 366, 369, 373, 443, 457, 471, 515. RNabhAk Liable to pay the debt, debtor 560. RNalekhya Deed of debt 364, 371, 379. RNalekhyanivezita Included in the deed of debt or liability 418. RNAdAna Non-payment of debt 7, 8, 1.4, 15, 19, 203, 543. RNika Debtor 356, 358, 362, 367, 370, 371, 372, 376. RNin Debtor 349, 352, 353, 357, 367, 371, 428. Fixed or settled order, law, sacred or pious action or custom, divine law 20. RtAnan One who governs the law or divine law 20. Rtu A season 527. eka one 536. ekakRSNala The blackberry of the plant Abrus precatorious used as a weight (the average weight being between one and two grains) 528. ekadeza One part 179. ekadezaprAptA (kriyA) Applicable to a part (only) 229. ekadezavibhAvita Proved to be guilty partially 537. uzanA N. of a sage pa. 15. Una Defective, incorrect, less than what | ekadezopabhoga Possession of a part 415. ekapUrupa (bhoga) (Possession) for one generation 422. is expected 178, 322. UnAdhika Incorrect and redundant 329, 341. Rk A Vedic verse pa. 16. Rktha Property (dhana) that becomes one's own after the death of another i. e. inherited property 411. RkthabhAgavivAda Dispute over the partition of inherited property 221. RNa Debt, liability 112, 137, 162, 170 184, 226, 227, 269, 270, 324, ekamantra Having a common agreement 249. ekazAsana Common Royal deed 415. ekasthAlI One who dines together 343. ekAGgavikalatva Partly defective 347. ekArthanizcaya Decision on one point of plaint or defence 303. aikAntikI siddhi: Unchallenged decision 96. aindrajAlika Magician 309, 343.
Page #796
--------------------------------------------------------------------------
________________ 16 Vjavaharakanda aupakArikI Useful 573. .. larger tban karSa 526. .. aupanidhika Regarding deposits 7, 15. kalaha Dispute 171, 197, 549. auzanasa Made by or relating to uzanA (N. kalA A particular time-measure 527. of a particular sage) 250, pa.15. kazA Flogging 574. kakSAcheda Breaking of the scales 478, 479, kavi N. of a sage 433. kazyapa N. of a sage 433, 442. . 485. kakSAsthAna Place of the scale 476.. kAMsyakAra (ka) Copper-smith 471, 476, 482. kaNTakazodhana Cleaning of a thorn, examina- | kAkaNika A small coin, a cowri 527. tion or investigation of a seditious | kAkapada A mark of omission 374. person pa.13, pa.15.. kAkiNI A small coin, a cowri 532, 533, kanaka Gold, measure of value 430. 534, 535, 536, 588, 589. kanyAnRta Lie for the sake of a girl 244. kAma Sexual enjoyment (one of the four kanyAharaNa Kidnapping of agirl 130. ____ objects of human life) pa 12, pa.13, pa.14. kara Tax; hand (a particular measure) 101, | kAmakAra Act of following one's own inolina120, 135, pa.7, pa.8. tions or freewill, freewill, whim 573, . karaNa Court of law, a special plea or proof | kAmataH Intentionally 581.......... .. or evidence 50, 54, 61, 137, 140, 152, kAyastha A person belonging to clerical class 170, 212, 213, 223, 552. . . karadIkRta Notice or document of the tax kAyika (aparAdha) Bodily performed 598.. 379. kAraka Owner of the document; causing to. karalekhya Notice or document of the tax to | be done 370. . . : be paid to the king 368. . . kAraNa Reason, plea, special plea, cause, kartapatya Downfall in the hell 243. . apologetic 'statement or reply, purkartR Plaintiff or defendant, accused, one -pose 164, 166, 174, 179, 185, 187, who has actually committed offence 188, 195, 203, 224, 226, 227, 230, . -- 13, 130, 239, 370,179. 551.. 234, 336, 388, 4.01, 406, 409, 417 kartRtva Act of (crime) 102. 422, 453, 516, 545, 574, 588, 594, karma Ritual 441. 597. karmakara Labourer 10, 130, 563.. kAraNapratipatti Special plea 221....... karmaduSTa Guilty, wicked in action, immoral, kAraNokti Special plea 233, 234... disreputable you. kAraNottara Special plea in which the defendkarmaviyukta Deprived of occupation 596. ant admits the charge but. qualifies karmaviyoga Depriving of one's own means of it with reason in such a way that the __livelihood 568. ___charge does not stand 166...-.. karSa A particular measure 526, 535, 536. kAraNopeta With plausible reason 184. karSaka An agriculturist, farmer, a tiller kArayitR Causing to be done 551. ... who actually cultivates land 67, 122, kArava Craftsman, artisan 67, 572. 432, 434, 572. kArA Prison 572. karSA Half of karSa 536. kArita (aparAdha) Caused to be done 598. kaSAttara A kind of measure, a measure ] kAra Mechanic, craft, Artizan 268 459.
Page #797
--------------------------------------------------------------------------
________________ Index of the important Sanskrit words kAraka Vide kAru 100, 590. arises between the plaintiff and the kArya Brief, duty, work, law-suit, transac- accused in the course of a trial 323, tion. 18, 27, 31, 37, 44, 55, 56, 58, 59, 324, 326, 331. 61, 62, 63,64,65, 69, 71, 79, 97, 101, kAryayogya In accordance with the require102, 103, 104, 105, 106, 109, 110, __ments of a case 128. 113, 120, 123, 125, 126, 127, 134, | kAryavizAnin Knowing the affair 347. 135, 136, 148, 170, 171, 172, 184, kAryavidhi An affair 218. 185, 206, 207, 226, 228, 231, 233, kAryavinirNaya Decision of a case 10, 57. 235, 243, 247, 250, 252, 278, 297, kAryavinizcaya Decision of an affair 47. , 327, 330, 331, 337, 339, 346, 348, kAryasamArambha Beginning of a case 153. 372, 373, 377, 379, 413, 457, kAryasAdhaka Accomplishing any object 128. .. 460, 470, 471,. 513, 518, 545, | kAryAkArya What is to be done and not to be 546, 548, 549, 559, 560, 563,574, | done 573, 598, pa.12. 598, pa.17, pa.18. . . . kAryAnurUpa According to the nature of the kAryakAraNasiddhArthoM Two persons who have ac- | the litigation 236. complished their objects of punishing a tetto Unappointed witness, occasionperson to be punished and being pun- ally or spontaneously present at the ished respectively 582. time of a dealing 42. kAryagaurava Importance of the work 236, kAryArtha For the sake of any business 435, 311. kAryacintaka A judge 61. kAryArthin Pleading a cause in the court, kAryajAtalekhya Document of all the cases going to law 26, 125, 136. .. . 379. kAryin Party to a suit either as plaintiff kAryadarzana Inspection of work or legal-affairs, ordefendant 56,71,78, 110,128, 158, __-_conducting of the judicial procedure | kAryeSvadhikRta Appointed officer 27... 31, 744406. kAryeSvabhyantara A witness (unappointed), Vide kAryanAza Distruction of the work 596. . kAryamadhyagata 297, 331. kAryanirNaya Ascertainment of a fact, settle- kArSApaNa A particular coin 135, 526, 529, __ment or decision of an affair 53, 59, 532, 533,534, 578,589. . 112, 173, 208, 209, 373, 415, 544. . kArSApaNapramANa Standard of kArSApaNa 532. kAryanizcaya Dicision of an affair 57, 98. kArSika A particular coin 534. kAryaparIkSaka Assessor who is appointed to | kArSikapaNa A coin of different values 533. ascertain the truth or otherwise of a kAla Time 89, 109, 120, 126, 128, 134, case 50. 148, 150, 151, 153, 154, 160, 161, kAryaprasiddhi Accomplishment of a work, 162, 165, 170, 171, 172, 184, 185, decision of an affair 330. . 187, 189, 202, 208, 217, 229, 236, kAryabodhi Giving a clear idea of the work - 250, 321, 329, 341, 346, 348, 366, 380. - 377, 415, 418, 433, 449, 455, 462, kAryamadhyagata (sAkSin ) (King or judge as a) 464, 493, 527, 551, 574, 575, 576, witness deposed in any dispute which | 585, 590, 597, pa.18. Index 8
Page #798
--------------------------------------------------------------------------
________________ Vyavaharakanda kAlakAryanibandhana Occasionally present at the | kuSyavanahasta A particular measure of space time of offence or involved in case it.| 527. self 347. kumbha A kind of measure 526, 534, 536. kAlaniyama Time-limit 102, 189, 300, 343, kuru N. of a people or a country pa.9. 450. sim Clan or family; group of cultivators kAlaparIkSaNa Knowledge or investigation of or serfs; head of the clan or family; proper time 483. . primary arbitrator or court of family kAlamAna Measure of time 527, 536. disputes 40, 42, 54, 55, 57, 61, 62, 64, kAlavizeSagarbhA With the mention of specific | 67, 77, 101, 105, 210, 333, 366, 368, time 175. 546, 549, 556, 560, 574, 584. kAlaharaNa A delay, postponement to the kuladharma Family-traditions 75, 104,570. ___proper time 359, 369. gierauffa Decided by the court of the kAlAtiharaNa Passing beyond a specific period, ____family or clan 41. delay, time-barring 402. kulavivAda Dispute about family-affairs 298, kAlAtIta Old 171. kAlAtyaya Waste of time 386. kulavyavahAra Dispute between members of the kAlAvadhika Limited by time 379. family or regarding family affairs xu. kAvya N. of a sage pa.14. gifesa Headman of a guild, generally kASThatulA A wooden balance 526. acting as a judge in the court of guilds. kAThA A particular measure of time, 527. | 55, 176, 310. kitava A gambler 283, 303, 306, 326, kulIna Of high or eminent descent 43, 57, ___ 464. 63, 66, 136, 298, 339, 347, 595. forearaz One who commits an offence, kulodbhava Born of high or respectable family ___ sinful 59. 61. kiSku A particular measure pa.7, pa.8. kulya (sAkSin) A witness having equal kInAza Cultivator peasant 100, 307, 432. interest in both the parties and who kuMci A kind of measure 535. knows the affair from close quarters kukRta Badly done, done unjustly 549. 298, 323, 324, 326, 331, 334. kuTumbadharman house-holder pa.10. kuzIlava Actor 268, 306, 459. kuTumbArtha For the sake of family 555, 563. kusIda Interest 17, 149, 562. kuTumbin House-holder 64, 375, 550. kusIdina Usurer, one who lives on usury kuDuvA A particular measure 526, 527, 67, 100. - 534, 536. kuhaka A cheat, juggler, imposter 309, 343. kudRSTa Decided unjustly or wrongly 62. kUTa False, forgery 371, 373, pa.10. kudRSTavAdin Defending a wrong or bad cause; kUTakaraNa Act of forgery 130. complaining against the previous judg- kUTakAraka One who makes forgery 30 - ment 41. 366, 377. kudRSTi Heresy or heretic, one who holds a | kUTakRt (sAkSin ) Cheat, false witness. 283, * heterodox philosophical doctrine 65. 292, 311, 312. . kurya Base-metal 573. ... ...... kUTatA Falsehood, forgery 370, 374...
Page #799
--------------------------------------------------------------------------
________________ Index of the important Sanskrit words kUTatva Forgery 366. - by a Nisada father 343. kUTalekhya Forged document 366, 369. 370, | koTi Ten millions 536. 376. koza Treasury; sacred libation 101, 431, kUTalekhyakRt One who makes forged docu- 444, 449, 450, 451, 452, 453, 454, __ment 96. 458, 462, 464, 469, 471, 511, 513, kUTapabhya Hypocrite 328. 514, 516, 573, 582. kUTasAkSitva The quality of being a false | kozataNDuladharma Ritual performance to be made witness 423, 432, 434. . 1 on the rice-ordeal or sacred libation kUTasAkSin False witness 26, 236, 245, 246, 469. .. 247, 250, 287, 318, 328, 337, 342, kozapAna Drinking of water of sacred liba471, 476, 549, 596. . tion 441, 442, 453, 458, 459, 464, kUTasAkSya A false testimony 377. / 513,514, 515, 517. kUTasAdhanakArin One who fabricates 236. | kozazudvi Purification by the ordeal of sacred kUTokti False statement 371. - libation 463, 465. kUSmANDA N. of the verses spoken in a | koSa Vide koza 63, 431, 596. certain rite for penance or expiation | kosedika A particular caste 105.. 243, 276. koTasAkSya False witness Vide kUTasAkSitva 171, kUSmANDin One who performs the rite for 278, 280,347... penance or expiation 384. kauTilya N. of the author of the work kRta Done, appointed 247, 278, 297, 546, - ____Kautiliya-Arthasastra 159, 573. .. 549, 558, 560. . - kauttika Agent living on commission; a kRtakAryavinizcaya Who has made up his mind | - person who lives on rent acquired 107, 108,109. kRtakAlavyatikrama.Violation of legal time-limit kratu N. of a sage pa.14.. 514, 515. kramavarjita Devoid of order or regular kRtaghna Ungrateful 263. arrangement, irregular, without sequel kRtazapatha Who has taken the oath 245.. kRtAGka Who is branded 571, 597. kramAgata Inherited lineally; in due order kRtAkRtavivAda Dispute over what is done and 143, 236, 409, 411. what is not done 371. kramAyAta Coming from one's ancestors in . kRtAgama Who has taken the possession of _regular succession 64,65. 424. kramopeta Having a regular arrangement kRtAvastha Arrested, checked 254. or method. 373. kRtya Office, business 379. kraya Purchase 113, 363, 407, 411, 419, kRSNala A kind of weight 430, 526, 529, 423, 563. .. 530, 531, 534, 535. 594, pa.5, pa.6. krayapatraka Deed of purchase 348, 373, * kRSi Agriculture 61, 64, 562, 573. 374. kRSIvala Cultivator of the soil 122, 423. krayaprakAza Notice of the purchase, declarkaivarta A fisherman born of a prostitute by ation of the purchase 373. a Ksatriya or of an Ayogava female ' krayaprApta Got through purchase 411.
Page #800
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1.... Vyavaharakanda ... krayalekhya Deed of purchase 364, 378, [kriyAvadhAraNA Examination of the evidence: 379. ___ascertainment of proofs 365, 544. . . krayavikrayAnuzaya Repentance about i. e. resci- kriyAvasanna Proved guilty 543. ssion of purchase and sale 9. kriyAvAci A word expressing an action (as krayavikraya Purchase and sale 171. a verb or a verbal noun) pa.18. . * krayAnuzaya Repentance about purchase 19. kriyAvAda The act of proving, trial 402. kAkacikakiSku A particular measure of space | kriyAzuddha Proved 372. . . 527. kriyAsamUhakartRtva Action of the group 458. ' kriyA Proof, burden of proof, brial, trans-kriyAsAdhya To be established by proofs 17. action which comes within the scope of terugge According to the relative imof the law ___portance of the legal matter 172. 17, 18, 142, 176, 178, 179, 205, kriyAhIna Without proof 204. 207, 217, 218, 221, 224, 225, 226, | krIta Bought, purchased 143, 373, 378, 228, 229, 233, 234, 235, 324, 336, 382. 344, 355, 360, 364, 367, 369, 372, | krItvAnuzaya Repentance about purchase 14.. ' 376, 377, 378, 407, 423, 427, 458, | kreta Buyer 373. 572. . .. . . kroza Two miles 534, pa.8. kriyAkaraNa Act of proving 226. . kSatra Military or reigning caste 1,66, 134, kriyAkAra Judicial procedure 338. 251, 272, 507, 566, 579, 588, 595. kriyAdAna Act of proving, production of the | kSatriya Member of the military or ruling evidence 142. caste; king, ruler 1, 27, 52, 57, 58,66, kriyAdvaya Two (different) proofs of two differ- 247, 299, 314, 437, 453, 463, 501 ent law-suits, two separate legal pro- 504, 572, 573, 574, 587, pa.8, pa.9. cedures 179, 226, kSatriyasAmanta Subordinate to kings, nobles of kriyAdvayaprasaMga Difficulty of having two differ-| the adjoining territory 62.. ent proofs of different law-suits in one 121 Testimony for patience practised case 181. 155. kriyAdveSin One who is averse to the part of kSamAliGga Vide kSamAkAraNa 144, 151, 155,157, a law-suit called kriyA 204, 207. kriyApAda Proofs (such as documents, wit- kSAtra Duty or occupation. of a kSatriya 587. nesses etc.) asa (third) stage of legal | kSiti Land, landed property 412. . proceeding 17, 18, 19, 376. kSudrapazvanRta Falsehood and untruth for the kriyApramANahIna Void of any proof 154. sake of a cattle of minor importance kriyAprayogakAla Time for the production of 239. ____evidence 450. kSetra Vide kSiti 364, 376, 379, 402, 409, kriyAphala Decision 185, 188. 414, 415, 422, 423, 518, 559, 563. kriyArthin Plaintiff 127. kSetrajavivAda Dispute about land or landed kriyAbheda Variety of human transactions, | property 14. different legal procedures 14, 17, 18, kSetravAda Dispute about land 15. 98,144,324,378. | kSemapatra Letter of welfare 380.
Page #801
--------------------------------------------------------------------------
________________ Index of the important Sanskrit words kSetrasAmanta Owner of an adjoining land 423. | gavAzin Beef-eater 101. khaTikAgrAhin Accountant 326. gArgIyamAnava N. of an authority on law 594.: kharvaka Ten thousand millions 536. gArhaspatya A specific measure of space 527. khazajAta Native of a country in Northern | gAlava N. of a sage 433. - India 101. guMjaka A particular measure 536. khAtapauruSa A particular measure of space gujA Vide guMjaka 526, 535. . 527. . guNa Merit 66, 88. khArikA A measure of grain 536. guNayoga Merits of the case 135. khArI Vide khArikA 526, 534, 536. guNaviparyAsa Inversion of quality pa.19. kheTa Village, small town pa.7, pa.8. guNidvaidha Equality of merit on both sides TOT Local committee or court; tribe; 246, 271, 287, 329. tribal court; people having a demo- guru Important 42, 64, 114, 121, 236, cratic form of government; guild 21, 402, 410, 413, 419, 453, 547. 26, 54, 57, 60, 61, 64, 104, 210, guruH arthaH Important law-suit; serious or 230, 236, 366, 367, 378, 584. grave legal matter, offence or crime gaNaka Accountant 13, 24, 49, 50, 51,55, 471. gurukArya Important law-suit 126, 127, 134, gaNapati Head of the clan or tribe or guild; 347. .... president 21. gurutara (kArya) More important (law-suit) 205, gaNAzritadravya Communal property; property 227, 470. belonging to the community; tribe; Tact The violation of a teacher's bed guild or a particular group of people | (intercourse with his wife) 573, 574, 184. 580, 590, 597. gaNita Counted. 143. | gurutalpaga Committing the offence of having gaNin Head of the local committee, tribe a sexual intercourse with teacher's or guild or a group of people 402, pa.3. priest's wife 580. gaNima Anything that is to be counted 338. | gurutalpagamana Vide gurutalpa 570, 597.. . gamaka A convincing reason 428. gurulAghava Relative importance 161, 170, garIyasI More or extremely important 402, 574. ___410, 413, 416, 419. gurvaparAdha Important or serious offence 280. * garta High seat or throne of Mitra and | gurvI Important 416. Varupa (RV.) (but according to yAska gulma Association or community of lowest it means 'house'), Court; place of com- ___caste like caNDAla and zvapaca 61. plainant in the court 20. gUDha (sAkSin) A witness present at the time gartAruha Ascending the seat of a war-cha- of transactions secretly 297, 300, riot, the complainant in the court 20. 324, 330, 343. gardabhAMkana Brand of an ass 597. gUDhakilbiSa Who has committed the offence gardA Deserving reproach 328. ___secretly 568. gavAnRta Fraud for the >> sake of cows 243, / gUDhacArin (sAkSin) (A witness) who is taken 244, 266,316. into confidence by both the parties to
Page #802
--------------------------------------------------------------------------
________________ 22 Vyavaharakanda a lawsuit 324, 331. gUDhAjIvin One who lives on false transac tions of money 551. gRha House, habitation pa.. gRhamApana Measurement of house pa. 8. gRhastha A householder 573, pa. 9. gRhIta Taken 440. gokarNa A kind of measure ( A span from the tip of the thumb to that of the ring finger) pa. 8. gotama N. of a sage 594. gotrasthiti Tradition or convention of the family 104. gopya To be preserved 364. go'bhizApa Sin of cow-killing 160. 166. 171. gorakSaka Cowherd 268, 459. goruta A measure of space 527. goSTha Cowpen 104, 105. gautama N. of a sage 433. gaura A kind of weight 530. gaurava Importance 171, 172. gaurava Relative importance 598. gaurasarSapa White mustard used as a weight 526, 528. grahaNa Acceptance (of a gift) 116. grAma Village community 55,62,64, 104, 105, 150. 218, 225, 297, 323, 325, 334, 364, 375, 376, 378, 379, 402, 409, 414, 419, 433, 434, 558, 564 pa. 7, pa. 8, pa 10 grAmaNI Head of the village 423. grAmabhRtaka The messenger or servant of a village community 248. grAmayAjaka Village-priest offering sacrifices or conducting ceremonies for every member of a community including unworthy persons (doing it out of avarice) 306, 343. grAmyavAdin A village judge, a village bailiff, a disputant 1.1. grAhaka Purchaser 348. grAhita Made to take 440. grAhya To be admitted in evidence 173, 269, 320, 329. grAhyagrAhyavivAda Discussion about the admission of the evidence or the law-suits; discrimination of the evidence 135. grAhyagrAhyavizeSita A law-suit decided to be admitted or otherwise 165. grISma Summer; hot season 527. ghaTikA Equatorial inch 527. caNDAla The lowest caste 375. catu:kRSNala Four kRSNalas 430. caturbhAgazikha (mAna) ( A measure of grain ) whose top contains one fourth of the whole quantity which that measure. contains 526. caturvarNAzrama (loka) (Men) of four castes and stages of life 69. caturvyApin Including four parties necessary for a litigation 12, 13. catuti Conducive to the well-being of four Azramas or castes 12, 13. catuSkArin Being an instrument to achieve four objectives 12, 13. catuSpada Having four stages (in a litigation) 17. catuSpAd With four stages (of legal proceed. ing) or four divisions 11, 12, 18, 69, 91, 224. catuSpAda Vide catuSpAd 338, 366, 544. caturasAdhana With four means 12. caturasthAna Having four methods of proving 12. catvAriMzammAna A measure having the weight of forty pa. 6 cara Movable; moving 413, 575. caraNa Written tradition; custom ; usage; law based on written tradition 26. carita Vide caraNa 105, 235.
Page #803
--------------------------------------------------------------------------
________________ Index of the important Sanskrit words caritAcAra Established tradition 100. cirakAlopabhoga Vide cirakAlikI bhuktiH 419. caritra Written custom, law based on cus- | cirakRta Delayed 428 . ___tom 12, 69, 70, 91, 92, 98, 99, 100, cirastha Usual, ordinary 378. 103, 105, 106, 209, 235, 587. cirita Torn, scrapped 374. caritraviSaya Traditional 587. cida Sign, seal, mark 349,355, 360,369, carmakAra Shoe-maker 105. 372, 378, 426, 479, 490. cala (dravya) Movable (property) 543. cihnita Sealed, stamped, marked 373. cANDAla Lower caste; a person of lower cIraka (lekhya) Vide ciraka 348. caste 480. codanA Injunction, precept pa.18. cAturAzramya Periods of a Brahman's life pa.14. | codanApratikAla Incessant reminder or sumcAturvarNya The four Castes pa.14.. __mons 222. cAturvarNyapramoda Gratification or joyfulness of | codanApratighAta Denial when reminded 427. __the four castes pa.10. codyamAna Reminded 165, 427. cAturvidya A person who has learned four caura Thief 65, 94, 98. ___Vedas; Fourfold knowledge 55, 367, caurya Theft 113, 284, 340, 463, 470. pa.14. chala Fraud 17, 27, 38,48, 87, 94,106, cAturhotra Performed by tite four chief 131,132, 172, 206, 236, 342. priests (hotrin, adhvaryu, udgAta & brahman) pa.14. chalanyAya Fraud 422. cAndra Lunar year 536. . chalAnusAri Deceitful (disputation) 17. cAndramAsa Lunar month 527. chAyApauruSa A kind of measure 527. cAndrikA Silver coin 533.. chinnabhoga Discontinued possession 415.. cApagraha A kind of measure pa.8. jaGgama Movable property 364, 376, 379, cApamuSTi A kind of measure pa.8. : 470. cAra Spy pa.12. jaDabAladhana Property of a fool and a minor cAraNa A wandering actor or singer 332,551. 396,414. cikitvas Experienced, learned 20. | jana Subjects 582. cikitsA Trial, investigation 89, 593. janapadasandhi Fort; borderland between two cittavizuddhi Purification of the mind 517. ___provinces 27. citrakaH dInAra: A particular coin 533. janasaMsat Assembly 486. citrakRt Painter (a son of an architect by jamadagni N. of a sage 433. Sudra woman) 343. . jaya Success 6,50, 116, 130, 228, 367, citrazikhaNDin Bright crested, the seven - 382, 544, 545. - Rsis pa.14.. jayadAna Judgment, verdict 123. farah A document written by well-establi- jayapatra Deed of judgment 189, 221, 224, shed writers appointed by both the 234, 348, 357, 365, 376, 378, 544, parties to a law-suit and bearing the 545. signatures of the plaintiff and wit- jayapatraka Vide jayapatra 225, 366, 368, 369, nesses; an old document373, 374, 380. 378, 379, 543, 544. cirakAlikI bhaktiH Possession from time im- | jayAvadhAraNa Decision as to who has succeedmemorial 402. ed 537.
Page #804
--------------------------------------------------------------------------
________________ 24 Vyavaharakanda .. .. 16. jayAvaha Leading to success 583.. | takSan A carpenter 527. jayin Victorious party 161, 208, 246, / tajza Expert, well-versed 64. 288, 329, 357, 365, 368, 378, 543, taNDula An ordeal in which sacred rice is 544, 545, 547,549. given to eat in order to ascertain the jala Water; water-ordeal 444, 447. 458, fact 454, 455, 458, 459, 462, 463, 465, 470, 506. 471, 516, 518, 519, 520, 526, 535. jalpavivarjita Without jalpa i. e. a kind of dis* taNDulaprasthasAdhana Instrument for measuring rice putation, over-bearing reply and dis- 526.. puted rejoinder 155, 156. cca Ascertainment of a fact; fact; truth; jAti Caste; characteristic property of a confession 16, 148, 236. thing 61, 63, 65, 67, 75, 77 101, dcagorgafira Based upon the real factor 150, 151, 321, 329, 341, 342, 346, - fraud 236. 348, 351, 367, 373, 375, 376, 380, tatvabubhutsA Desire to verify or ascertain the 486, 570, 571, 584, pa.18. fact or reality 162.. . jAtidharma Duties or customs of caste pa.13. / tatvavit Scientist 536. jAtiprabhukA Well-protected by the community | tatvAbhiyoga Charge based on the evidance or family 135. jAnapada Country; subjects; adeed or docu tatvArthasaMyukta Based on facts 17. ment attended with some publicity tathya Real, true 170. . being written by a scribe at a well tadadhyakSakaracinhita (lekhya ) Bearing the seal and known place 75, 419, 584. signature of the officer appointed to the jAnapadalikhita Vide jAnapada 373, 380. king 348. jAnapadalekhya Vide jAnapada 351, 374, 375, | tantra Human transaction; prceess 239. . . 376. . . tanniyuktakAyasthakRtaM (lekhya) (A document) wrijita Defeated 159, 165, 169,. 176, 184, tten by professional scribes appointed 185, 189, 205, 206, 208, 346, 543, by the king 348. 544,545. tapasvin An ascetic 55, 109. jovitAntaH daNDa: Punishment of execution tapodhana An ascetic 440. 588. taptatela Hot oil; an ordeal, 470. jUkA A particular measure pa.18. tapaparazu Hot axe; an ordeal 485. jetR Victorious 544, 545. taptamASa Hot piece of gold; an ordeal 463, jJAti Intimately acquainted; kinsman pa.19. 469,520. zAtiprabhukA Vide jAtiprabhukA 126. taptamASaka Vide taptamASa 454, 455, 459. 462, zAtisaMbandhin Relative 581. 463, 520, 521. zAtR Witness 195, 203. taptamASakadivya Ordeal by a hot piece of gold zAnA'zAnakRta Done with intention and without intention 280. taptahemaja A hot piece of gold 470. jJApanArtha For the sake of information 380. taptAGgAra Fire 470. jyeSTha Eldest 64. taptAyogolaka Hot ball of iron 470. . jyotirvita Astrologer 483. tarka Inference 106, 235.
Page #805
--------------------------------------------------------------------------
________________ Index of the important Sanskrit words 85 tarkagamya Known by inference pa.10. .. | tulAmUlya Value of the balance 527. - taskara Thief 100, 580, 590. tulArohaNa Sitting in the balance 444. . tADana Flogging 444, 595,596, 598. tulAzrita Vide tulArohaNa, 472. tAmra Copper 527, 534. tulita Weighed 143, 472, 477, 479, 483. tAmrakarSa A copper coin 533. tRtIyapAda Third part of a law-suit 161, 217. tAmrakArSika A copper coin 526. taila Oil 469. tAmrapaTTa Copper-plate 349, 375. tailakRta An oil-miller 343. .. .. tAmrapatra Vide tAmrapaTTa, 364. tailika Vide tailakRta, 308. tAmrika Made of copper 534. toya Water, ordeal by water 452, 459, tAmrikakArSikapaNa A copper coin 529,531,533. 470,503,505,516. tAritAnuziSTa (kArya) (A case) wherein judge- toyazuddhi Purification by water-ordeal 451. ment is pronounced and the sentence tolaka A kind of weight 536. ___executed 27.. tolya To be weighed 479.. tAla A particular measure pa.8. taulya An article which can be weighed tIkSNadaNDa Repressive rule, i. e. administra. _tion by terror and repression 573. tyaktadharma Who has given up the right. path tIrita Decided, i.e. where judgement is 432,434. pronounced but the sentence is not to To be exiled, to be excommunicated executed 546,548,549. 581. tIrNapratiza One who has proved one's case tyAjya To be excommunicated 597. . 545. trayI The three Vedas viz. Rgveda, YajurturTa A particular measure of time 527. ___veda and Samaveda pa.12. tulA Balance; an ordeal by balance 443, trasareNu A kind of measure, lowest unit of 444, 447, 448, 449, 451, 453, 457, ____ measure, an atom 526, 528,530,535, 459, 464,471, 475,476, 478, 479, 481, 484, 516, 526,535. .. trasareNuka Vide trasareNu, 535. tulAdhAna The act of placing in the balance trANa Protection 569. i.e. ordeal by balance 471. triMzanmAna Weight equal to thirty (krs'palas) tulAdhAra One who weighs the person by the balance 471, 476. tripAddaNDa Three-fourth punishment 598. tulAdhAraNa Weighing in the scales 572. / tripuruSa (bhoga) Vide tripuruSabhukti, 384, 419, 422. tulAdhAraNakovida Expert in weighing by the l tripuruSabhukti Possession from three generabalance 476. ___tions 384. tulAmA Breaking of the balance 478, 479, tripuruSAgata Inherited from three generations. 485. 407,408, 416, 417, 420, 422.. tulAmAna Weights and measures 572. tripuruSI (pA) bhuktiH Vide tripuruSabhukti, 410,413.. tulAmAnapautava List of weights and measures 414, 416, 424. 526. tripauruSabhoga Vide tripuruSabhukti, 410, ...: ... * tulAmAnavizArada Expert in weight-business tripauruSI (bhuktiH) Vide tripuruSabhukti, 414, 416, . 417, 422. . Index 4
Page #806
--------------------------------------------------------------------------
________________ *Vyavaharakanoa Patar Being originated from three sources fliction of punishment; administration __ (of kAma, krodha and lobha) 12, 16. of justice 587, 593. trirajjuka Having the length of three rajju (rajju daNDadhArin Administering justice 598. - being a measure equal to ten hands)527. | daNDana Punishment, administration 583, trivarga The three higher castes; the three 598, pa.9, pa.11. higher objectives viz. dharma, artha and kAma 2, daNDanipAtana Punishing, Infliction of punish575, pa.9, pa.12, pa.13. ment 598. trivargasthApana Propagation of three objectives | daNDanibandhana Connected with or relating to pa.14. violence or damage to life or truTi Time-measure 535. property 2. traividha One who has learnt three Vedas 55. | daNDaniyoga Infliction of punishment 568.. traividyavRddha Vide traividya, 56, 68. qusana Administration of justice, judicadhyavarAH Minimum three 62, 282, 298.. ture as a science 573, 598, pa.10, dakSiNAyana Half-year, beginning from rainy- pa.12, pa.14, pa.17. - .. season and ending in winter 527. daNDanIya To be punished 66, 292, 594. .. daNDa Administration; administrative power; daNDapAda One-forth of the punishment 597.. punishment; violence or damage (to daNDapAruSya Bodily injury (i. e. assault and life or property as expressed in daNDa- -_beating), violence 8, 14, 19, 113, 206, nibandhana); law; 9,64, 98, 118, 122, 124, | 245, pa.13. 127, 128, 129, 132, 133, 134, 135, daNDapAruSyakRt Committing the offence of 159, 165, 172, 185, 186, 190, 205, daNDapAruSya, 425. . 209, 210, 212, 231, 236, 242, 246, / daNDapraNayana Vide daNDaniyoga, 598. 247, 249, 250, 287, 292, 293, 327, daNDapratyayadRSTa Originated from application of 342, 357, 371, 397, 407, 471, 515, power, 2. 516, 527, 534, 537, 539, 544, 548, daNDabhaya Dread of punishment 597, pa.10. 549, 566, 567,569, 570, 571, 572, daNDabhAj Undergoing punishment, liable to 573, 554, 575, 576, 577, 579, 581, be published 118,130, 134, 449, 453, 582, 585, 586, 588, 589, 590, 591. 516,537. 593, 594,595, 596,597, 598, pa.7, pa.8, | daNDabheda Division of punishment.598. pa.9, pa.10, pa.11, pa.12, pa 14, pa.19. daNDavadha Physical punishment 566. daNDakarma Punishment 574. daNDavidhi Law of punishment 571.. daNDakArin Punisher 571. daNDavinizcaya Decision of punishment 594... daNDagrahaNa Administration 598. daNDavizeSa Specific punishment 278. daNDana Committing an assault 571. . daNDApacAra Illegal or wrong punishment 5746 daNDaja Originated from power pa.12. daNDArtha Half punishment 598. .. daNDajita Subdued by punishment or by law.|daNDAhata Severely punished 595: " FIETRY 575, pa.10. que To be punished, deserving punisher daNDadhara King; who has full administrative || ment 39. 59, 60,65, 116, 120, 1.27, ' powers 4, 573, 582, 597. ) | 128,115.189, 200, 236, 240, 24, daNDadhAraNa Punishment; administration; in- 278, 328, 134, 335, 341, 342, 347,
Page #807
--------------------------------------------------------------------------
________________ Index of the important Sanskrit words 370, 419, 420, 444, 493, 5.10, 523, 537, 545, 547, 571, 575, 576, 578, 582, 583, 586, 587, 590, 591, 595, 597, 598, pa. 9, pa. 11. of gift 365, 375. dAnalekhya Deed of gift 364, 378, 379. daNDyotsarga Acquittal of a person to be puni- dAnArthe In the matter of gift 564. dAya Inheritable property 550. dAyaka Giver 348. shed 570 573. datta Gift 19, 171, 230, 347. dattasthAnapAkarma Vide dattApahAraka, 8. dantasya punarAdAnam Vide dattApahAraka, 14. dattAsdatta Vide dattApahAraka, 230. dattApahAraka Resumption of a gift 19. dama Punishment, fine, restraint 39, 50, 101, 118, 209, 270, 328, 347, 515, 537, 544, 547, 580, 592, 593, 595, 596, 597. damana Vide dama, controlling; subduing i. e. having a deterrent effect 567, 597, .pa. 9. damAyan Desiring to subdue 565. dampatI Two masters of the house (i. e. landed property) i. e. husband and wife 112, 114, 115, 121.. darzita. (lekhya ) ( Document ) Produced, shown 3580 daza Ten 536. dazadharaNika A kind of measure 526.. dazabandha Tenth part 190, 249, 269, 26. dazamAna Kind of measure equal to one 535. dazAGga Having ten departments 50, dasyu Wage-earner; thief; a particular tribe 256, 454, 457. 27 dAnakAla Time of gift or giving 428. dAnacchedaphala Results of gift and the refusal dAi Burning 469. dilIpa N. of a king 433. divasa Day 527. divya Ordeal (as a proof) 89, 99, 102, 5. 205, 213, 218, 219, 225, 226, 227, 228, 229, 230, 231, 232, 233, 236, 344, 373 374, 380, 423, 432, 441 442, 443, 444, 449, 451, 452, 454, 455, 457, 460, 461, 462, 4635 464, : 465, 469, 470, 475, 512, 514, 515, 516, 533, 537, 593. dAkSiNAjI Resident of Deccan or southern | divyakArinu One who goes through the orpart of India 20. deal 511. dAkSiNAtya Inhabitant of a southern country divyadRSTa Tosted by the means of ordeal (Southern India) 101. dANDika Punisher pa. 12. pit 1160 122, 185 . 262 278, 407, 409, 417, 418, 423, 428, 432, 544, 559, 566, 588, 597 dAyabhAga Partition 14, 15, 17, 19, 184. dAyavibhAga Partition 3. dAyAnukrama Inheritance of property pa. 15. dAsa A slave, servant, Sudra-caste 130, 259, 306, 332, 342, 363, 376, 433, 453, 464, 545, 551, 559 561,563, 593, 595. dAsakarmakarakalpa A title of law concering the services of hired servant and slave v. dAsakRta Done by a slave 559. dAsatva Slavery 595. dAsapatra Bond of slavery 364, dAsalekhya Vide dAsapatra, 378. dAsya Slavery 569. 232. dinirNaya Decision or verification by the test of an ordeal 470. divyapradAna - Applying the test of ordeal 454. divyavidhi Process and procedure of an
Page #808
--------------------------------------------------------------------------
________________ 28 Vyavaharakanda , ordeal 471. ___fraudulently done 349. divyavizArada An expert in giving the ordeal | dRSTa Tried; having been tried and got the 457, 460, 510. decision & 2. divyA kriyA Testimony of an ordeal 449. dRSTadoSa Who is already proved as a false divyAvatAra Scope for tha test of the ordeal | (witness) 191, 245, 255, 283, 306... 105, 233. dRSTazapatha One who has gone through the dInAra Particular coin 532, 533. ordeal of zapatha 442. dIrghakAla - (Possession) of long standing, | dRSTazrutAnubhUta Which is seen, heard and ex (for) a long period 405, 406, 416, 419, 420. dRSTAnta Example pa. 18. duHzruta Wrongly heard 250. devarAjadhana Property belonging to God or to durga Fort 582. - the king 418. durganivAsin Living in a fort 101, 103... devarAjabrAhmaNasaMsat An assembly of a king and durgA N. of a goddess 525. .. ___ Brahmins before the image of .God durdaSTa Wrongly decided i. e. tried 47, 547, 429. * 548. .. .. devarSinArada N. of a sage pa.15... durlikhita Bad or false document 250, 359, devAlaya Temple pa... 362, 369. deza Place, space, witness, evidence, spot durvRtta A rogue, villain 573, 582. 67, 77, 89, 101, 103, 104, 105, 109, duSkRta Sin 570. ..... ....... - 120, 126, 128, 134, 148, 151, 154, duSpraNIta Ill-administered 573. ... 190, 208, 21.7, 236, 321, 329, 341, duSTa Guilty, criminal, accused, false, de-. 347, 364, 365, 366, 375, 377, -379, fective, wicked; villain 199, 362, 382, 444, 449, 455, 462, 551, 574, 370, 379, 461, 469, 597. .. 575, 576,585, 590, pa.8, pa.9, pha.18. duSTatva. Crime guilt, falsehood 347. dezakAlamAna Measure of space and time 527. duSTalakSaNa Sign indicating fraud, falsehood | dezakAlaviparyaya Misplacement of time and or corruption 248. ____space 469.. . dUta A court-messenger; bailiff 128, 135, / dezakAlArthasaMbandha Connection with time, space ..343, 375.. and purpose (of the action) 427. dUtaka (sAkSina) A witness who knows both the | dezakAlAvirodhi Not inconsistent with or con sides of a dispute and is confided to tradictory to the actual time and by both the parties 323, 324,326. space 157, 461. dUSaNa Violation, defeat, guilt, fallacy, dezatyAga Leaving of the native place 382. . offence, refutation, prosecution 171, | dezadRSTa Sanctioned by the convention of a ---174, 345, 549. ___particular country 30, 71, 103, 104. . dUSayan Prosecuting, refuting 236. . dezadRSTamata Consistent with the tradition of a dUSita Accused, charged, 165, 229, 327, particular country 103. 377, 454, 513. / dezadharma Tradition of a particular country daSitakarmaduSTasAdhyaMkita (lekhya) (Document) bearing 570, pa.13. ...the signature of a false witness and | dezamAna Measure of space-527....
Page #809
--------------------------------------------------------------------------
________________ Index of the important Sanskrit worde of a particular | doSayukta Vide doSArin, 15. dezasthiti Convention country 99, 100, 106.356, 376. dezAcaraNa Tradition of a country 105. dezAcAra Vide dezAcaraNa, 54, 164, 267. dezAcAraviruddha Contradictory to the particu lar traditions of a country 369. dezAcAravirodhi Vide dezAcAraviruddha, 379. dezAcArasthitiyuta Consistent with the traditions and the standard of a country 357, 367, 368. dezAcArAviruddha (lekhya ) ( Document) Non-inconsistent with the particular traditions of a country 349, 375. dezAdhyakSa President of the assembly of a country 375. dezAnurUpa In accordance with the place 347. dezya Proof, evidence 202212, 221. deva Fate, divine 212, 228, 235, 236, 442, 444, 450, 569. daivamAnuSapramANa Human and divine proof 225. daivarAjakRta Due to the fate or the king 172, 206, 423. daivasAdhya ( vyavahAra ) ( A case) that can be established by divine proof i. e. ordeal 232, 449.. daivika Divine 218, 224, 228, 229, 235, 29 228, 415. daivI kriyA Vide daivikI kriyA, 213. doSavarjana Avoidance of the fault 345. doSavarjita Without any defect or fault 340, 372, 418.. doSavibhava Gravity of the offence 592. doSasaMjJAvivartita Devoid of any illegality or fallacy 184. doSahara Freeing from the charge of ill-administration 3. doSAdoSa Good and bad pa.12. doSin Vide doSakArin, 549, 592. dauSTaya Vide dUSaNa, 597. dyUta Gambling with dice and other lifeless materials 9, 14, 19, 230. dyUtasamAhRya Gambling carried on with dice and other lifeless materials and betting carried on by employing living beings (men, cocks, bulls and horses) 2. tAiva Vide dhUtasamamAhaya, 15. dravyamAna Measure of wealth or material things 534. dravyavyapanaya Confiscation of property 550. dravyaharaNa Confiscation of property 597... draSTRdarzana Examination of the witnesses who have seen that document previously 359. 236, 469. daivikI kriyA Divine proof, ordeal 225, 226, dughaTTika A particular outlawed community 105. droNa A particular measure 526, 534, 535, 536. daivI vAk Divine speech 271. doSa Demerit (of the case), offence, illegal- dromamukha Division, district of 108 villages 27. droNamUlya Price of a droNa, 526. ity, Vide dUSaNa, 66, 75, 118, 182, 176, 210, 239, 268, 301, 327, 335, 336, 345, 362,370, 372, 379, 418, 522. 581, 525. dvAviMzatipadAni Twenty-two titles of law 132. dvigati Of two ways 1, 12, 17, 94. doSakArin Guilty, one who commits offence dviguNadaNDabhAj Liable to be fined twice 58. or sin] 102. doSadarzana Finding out of faults 301. doSabhAj Vide doSakArin, 515. dvija Twice-born 58, 63, 64, 101, 243, 245, 252, 263, 369, 294, 310, 332, 434, 459, 476, 491, 508, pa. 17,
Page #810
--------------------------------------------------------------------------
________________ 30 Vyavaharakanda dvijanman Vide dvija, 597. dvijarSi Brahmin sage 433. dvijAti Brahmin caste or one of the three 577, pa. 9, higher castes 77, 129, 57.2. pa. 14.. dvijottama Brahmin 271,459. dvidvAra Having two ways 12, 16. dvipada Having two titles 4, 18. dvipadasthAvara Human beings ( slaves) and Immovable property 33.8. dvipAt Having two parts 224. dvipauruSI (mukti) (Possession) of two genera tions 414, 422. dvirutthAna ( Result) of two sources 1, 2. dvaidha Contradiction 287. dvaidhavAda Contradictory witnesses having law-suit 69. dyabhiyoga Having plaints of two diverse characters 12, 16. ghaTa Ordeal by balance, 106, 218, 224, 235, 236, 431, 442, 450, 452, 453, 454, 455, 448, 459, 462, 463, 464, 465, 460, 470, 471, 475, 476, 479, 482, 483.20 ghaTatulA Balance; ordeal of balance 473, 476. ghaTadhAraNa Ordeal by balance 473. ghaTazAlA House or shelter for balanceordeal ve... ghaTArtha For the sake of making the balance 1474, dhanadaNDa Fine 576, 585, 598, pa.11. dhanahAra Confiscation of property 572. dhanAgama Income; source of income 582, 590. dhanAdyatva Enjoyment of profit 366. dhanAdhyakSAkSara Signature of the lord of exchequer 365. dhanAmanyayapAlana Supervision of the account of. the property 562. dhanArtha In the matter of property 564. dhanika Creditor 248, 349, 358, 370 371, dhanin Creditor 356, 357, 369, 373,427 442, 469, 470, 539, 544. 376. dhanu Particular measure 527, pa. 8. dhanurgraha Vide dhanu, 527, pa. 7, pa. 8.. dhanurmuSTi Vide dhanu, 527, pa. 7, pa. 8. dhanurvidhi Procedure of how to make the use of a bow for the sake of water-ordeal T 501. dharaNa A particular measure 526, 529, 530, 531, 534. dharma Law, truth, legal activity, order, tradition, restriction, confession of guilt, good activity, virtue, religion, righte ousness, a deity of law 1, 2, 3, 4, 5, 6, 10, 12, 13, 20, 21, 34, 35, 36, 38, 44, 45, 46, 48, 53, 59, 60, 61, 62, 64, 65, 66, 67, 69, 70, 74, 75,79, 88, 91, 92, 93, 95, 97, 100, 101, 102, 103, 104, 106, 109, 137, 142, 157, 229, 239, 241, 246, 261, 26 269,71219, 328 230 218, '343, 415, 419, 423, 434, 449, 4516 464, 468, 470, 477, 479, 483 486, 490, 491, 494, 497, 499 502, 509, 520, 521, 523524 554 559,566, 570, 572, 573, 574, 575, 0576, 502, 584, 587, 590, 591, 594595, 56 597, 598 pa. 2, pa.4, pa. 9, pa.10, pa. 12, pa.13, pa.14, pra.15, 5.17. dharmakAmArthakovida Expert in the science of dharma kAma and artha the three objectives 575 dharmakArya Legal affair -75. dharmAda Ruin of law, disorder 41. dharmagauravamAhAtmya Importance of law 483. dharmajA The ordeal of dharmAdharma, 224, 442, 455, 70462. F Judge, legal authority knowing the law or what is duty or religion 26 38, 58, 65, 66, 210, 324, 344, 434..
Page #811
--------------------------------------------------------------------------
________________ Index of the important Sanskrit words dharmaNAmadhyakSam Judge, magistrate 20. dharmarakSaNa Maintenance of law and order 597. dharmataH bhuktyAcAra: Legal possession, possession | dharmarakSA Vide dharmarakSaNa, 474. according to the law 382, 418. dharmarAja King of justice, judge 574. dharmatattva Essence of the law or religion 465. | dharmavAkya Right decision 64. dharmatattvaza Vide dharmaza, Knowing the truth of | dharmavit Judge, knowing the law 69, 75, law or religion.502. 114, 115, 121, 284, 465, 478, 507, dharmatattvArthadarzin Vide dharmaza, 507. 509, 514, 515. dharmataskara Legal rogue 470. dharmaviruddha Illegal, illicit, defying law 582. dharmadhRt Protector of law, judge pa.2. dharmavivecana Discussion or exposition of law dharmanipuNa Vide dharmajJa 473. dharmanirata Loyal, observing the law, duty or dharmavyavasthA Judicial decision, legal order 68. religion 597. dharmavyAvRttilakSaNa: (doSa) (defect of) an illegal dharmanirNaya Legal decision, judgment 99. ___ character 336. dharmanizcaya Vide dharmanirNaya, 265.. dharmazAstra Book or code of laws 6, 43, 49, dharmanizcita Decided by law 342. 67, 70, 79, 82, 89, 90, 91, 8, 106. dharmanyAya Vide dharma 70. dharmazAstraza Lawyer, legal authority, adhe: dharmapati Vide dharmadhat, pa. 4. rent of the law books, knowing the dharmapada Truth of the law or legal affair 69, ___law 52, 57, 58. dharmazAstra vicAra Discussion of law 56. dharmaparAyaNa Loyal, righteous 497. .. dharmazAstravizArada Expert in the science of law dharmaparigraha Discriminination of duty pa.10. | 66, 452. dharmaparyAyavacana Quotations in connection with dharmazAstrAnusAra According to the code of laws the description of law in various ways 38. 472, 476,479. dharmazAstrArthakuzala Expert in giving the exposidharmapIDA Transgression of law 433. tion or the interpretation of law 56, dharmapUrNatva Righteousness 598.. . dharmapratyaya Based on religious tradition, scrip- dharmazAstrodita Laid down in the law-book 98. ture or divine order; originated from dharmazAstrArthavedin Knowing the interpretation religious tradition, scripture or divine of law 328. order 3.. dharmazIla Loyal, of a virtuous disposition 66. dharmapradhAna Loyal, righteous, eminent in | dharmazodhana Purification by the ordeal of dharmApeity x.. dharma 456. dharmapravaktA Judge; teacher of law 32, 63. dharmazrutisamutkarSa Essence of religion and scripdharmapravacana Teaching of duties, exposition of I ture 435. duty or law pa.10. . dharmasaMkaTa Legal difficulty 42. dharmapravRtta Loyal, righteous, practising virtue dharmasaMkhyA Exposition of law 2. : dharmasaMbhava Ordeal of dharmAdharma 469, ...:. dharmamUrti Law incarnate 483. dharmasaMyukta Having literary merits 157.: . dharmamUla Based on law 45, 69.: . dharmasaMstha (sAkSin ) (Witness) Who stands by dharmayoni Origin of law pa.15. ... I truth 346.
Page #812
--------------------------------------------------------------------------
________________ Vyavaharakanda ...! 305. dharmasaMsthAna Administration of justice 6. | dharmArthasahita Conformable to law and prospe. dharmasaMsthApana Maintenance of law and order, rity 59. establishment of justice 3. dharmArthin Practising religious duty 134. dharmasaMhita (artha) Lawful or legal (property) dharmArthopagraha Gain of religious merit and ___wealth 209. dharmasAdhaka Law-giver 102, 510. dharmArtha Half of the religious merit 470, dharmasAdhana Means essential to a system of | dharmAsana Court of justice, pulpit of justice. law 44. 27,69,74,89,588. dharmasiddhi Victory of the truth or good dharmAsanagata Seated on the throne of justice order 574. 62,135. dharmasetu Barrier of law or justice 375, 435. | dharmAsanastha Vide dharmAsanagata, 105, 344, 545. dharmastha Judge 27, 28, 109, 140, 195,574. dharmiSTha Very virtuous, completly lawful 57, dharmasthAna Court of justice 26. 598. dharmasthIya Regarding the judicial procedure, dhamaikatAna Perfectly virtuous, rightous 3, code of law8, 27. pa.15. dharmasthUNa Pillar of the law 499,505. dharmya Just, legal, legitimate; usual, customdharmahan Breaker of the law or justice 573. ary 98, 103, 105, 170, 209, 364, dharmahAni Breach of law or justice 98. 503, 596. dharmahIna Standing outside the law 203. . dhAnaka Particular coin 532, 533. dharmAdharmaparIkSaNa Legal criticism, criticism of dhAnyamAna Measure of grain 534. law, discussion of law 523, 524. dhAnyamASa Kind of measure of grain 526. / dharmAdharmaprazikSaNa Training of law, establish- dhAnyasaMkhyA Quantity of grain 534 . __ment of law 598. dhAnyasAjJa Terminology of the measures of dharmAdhamauM Ordeal of dharmAdharma; justice and injus- grain 534. ___tice 470, 471, 523, 524. dhAraNa Liability 166. dharmAdhikaraNa Court of law 56. dhAraNika Debtor 248, 370. dharmAdhikArin Judge 129. dhArmika Religious, lawful, loyal 43, 66, 77, dharmApekSA Desire of obtaining good 423. 106, 152, 434, 454, 512, 516, 572, dharmArtha For legal purpose, religious merit 596. and wealth 253, 364, 379, 458, 564, | dhAryamANa Debtor 166. . pa.10. dhAryamANatA The state of being a debtor 166. dharmArthakAmamokSa The four objectives of life | dhigdaNDa Reprimand, censure 51, 576, 585, pa.14. 592, pa.11. dharmArthakuzala Expert in religion and polity | dhundhumAra N. of a king 433. 569. dhUmazikhA Fee, salary, reward 382. dharmArthadarzin Expert in polity and religion pa.17. dhRtadaNDa Punished, convicted 248, 570. . dharmArthanirata Engaged in the practice of | dhRtavrata Custodian of law and order 23, 24, law and polity 65. 588. dharmArthazAstrANi Sciences of religious law and | dhvajAMkana Brand of a flag597. politics 97. | nagara Town, city 218, 225, 334, 492, pa...
Page #813
--------------------------------------------------------------------------
________________ Index of the important Sanskrit words 190. naTa Actor, dancer 105. 332, 382, 387, 396, 404, 443, 550. naya Justice, law 19, 379. nikSepaharaNa Denial of a deposit 226, 233. nayacAra Prudent manner pa.14. nikharva Particular sum 536. nayAnayaviveka Discrimination between what nikhilArtha Fully explanatory 157. . . is right and wrong or legal and illegal nigaDa Chain 129. nigadita Speech 321, 329, 346. narAdhipa King, prince 79, 228, 246, 573, nigama Path pa.7, pa.8. 574, 587, 593. nigUDhArtha Having a hidden meaning, abstruse narendra Vide narAdhipa, 236, pa.19. 177, 178. . narendrastha Royal (administration), pertaining nigraha Punishment, arrest, restraint 568, ___to king 2. 577, 582, pa.14, pa.18. .. nartaka Dancer 100. nidhi Deposit 17, 120, 171, 382. nahuSa N. of a king 433. nindAI Blamable, reprehensible 36, 63. nAkSatramAsa A month computed by the moon's nindita Forbidden 123. passage through 27 mansions 527. . nindha To be censured, guilty 460. nADikA Particular measure *of time 527, / nibaddhapAda Written statement of complaint 534. nAtibhUri Not superficial 185. nibandha Fixed payment for every year or nAnAlipinsa Knowing many soripts 55. month to a person or temple under nAmalekhya Document bearing a signature the orders of a king; chain; fetter; 235. attachment 65, 239, 349. nArada N. of a sage 433, 450, 454. nimeSa Particular measure of time 527, nAlikA Particular measure 527. nAzana Destruction 597. niyata Customary, usual, established 103, nAkya To be excommunicated 569. 137, 142, 559. __nAstika Atheist, unbeliever, heretic 307, niyama Aot of voluntary penance, rule, law 327, 343, 444, 453, 459, 460, 463, 515, pa.10. niyamA tikramin Transgressor of law 569 nAstikavRtti Leading the life of an atheist; niyukta Appointed 44, 53, 55, 58, 104, receiving sustenance from an atheist 122, 123, 130, 134, 332, 346, 460, 464, 497, 562, 571. niHzalya Without pain i.e. without any niyuta Particular sum 536. fault 48: niyoga Order 133. niHzreyas Salvation, bliss, good 69. niyogakRt Executing another's command niHsaMga (bandhana) Solitary (confinement) 596. 116, 130. niHsaMdigdha Unambiguous, clear 144, 153, niyogastha Being under another's command 155. 402. nikRSTa Out-caste 595...... niyogita Vide niyukta, 135. nikSipta Deposited 382, 419. niyogin Appointed, employed 135.. nikSepa Deposit, open deposit, pledge 184, | niyojana Direction 65. Index 5
Page #814
--------------------------------------------------------------------------
________________ 34 Vyavaharakanda niyojita Vide niyukta, 343. niyojya To be directed or employed 457, 533. nirartha Meaningless 148, 155, 157. nirarthaka Meaningless, nonsensical 143, 144, 149. niravadya Unobjectionable ie correct 155, 156, 184. nirasta Refuted, destroyed 545. nirAkula Unambiguous in meaning 144, 153, 155. nirAbAdha Unimportant, untroublesome 155, 157. nirmala Spotless, sinless 570. niruttara Having no admissible defence 165. niruddha Confined 515. nirupadhipramANa Evidence without any legal nirvAsa Exile, banishment 590, pa.9.' nirvAsana Vide nirdhamana, 281. nirvAsya To be exiled 54, 292, 513, 591,593. nirviSaya Expelled from the native place 342, 574. nirveSa Penance 568. nivartana Kind of measure 527, pa.8. nivartya To be reversed 564. nivedita Informed 205, 234. nivedyamAna To be informed or told 135. nizcaya Decision, inquiry, ascertainment 104, 217, 228, 368, 402, 416, 460, 595. niricchadra Unbroken 406, 416, 419, 420. niSiddha Prohibited (by law), illegal, illicit nirdaNDa Vide adaNDaya, pa. 9. nirdaya Cruel 581. nirdiSTa Mentioned, alluded or referred to 66, 244, 321. 333, 334.0 nirdoSa Faultless, defectless, unfallcious 372, 515. nirdhamana Exile excommunication 570. nirdharma Without any property, lawless, outcaste 453, 464. nirdhArita Decided 357. defect ; perfect evidence 385. nirodhana Arrest; imprisonment 577. nirNaya Decision; judgment (as the fourth part of a law-suit ) 17, 18, 19, 53, 55, 58, 59, 61, 64, 89, 99, 100, 101, 102, 103, 105, 106, 148, 230, 235, 328, 345, 368, 373, 374 378, 379, 420, 472, 484, 545. nirNayakRda Judge, judicial authority 51. nirNayapAlana Execution of the judgement 544. nirNayArtha For the sake of arriving at a decision 380. nirmUta Excommunicated 282. nirnamaskAra Unrespected, despised by all 581. nirnimitta without reason or cause 588. nirbhartsana Censure, blame 597. nirNAyaka Deoiding 379. ff Cleansed i. e. where the process of inquiry has begun or gone far but no judgement has been pronounced vo, 173. nirNiktavyavahAra Law-suit in which the process of inquiry has been already [ completed] 222, 223. niSThA Decision 68. nirNIta Decided, given verdict upon 99, 325, 372, 378, 418. niSNAta Agreed upon 350. nirNItavyavahAra Legal case in which judg- niSpatan (abhiyuktaH) (Accused) Escaping, avoidment is pronounced 121. ing charge 190. 225. faff Avoiding what is illegal". niSka Particular coin 442, 463, 526, 530, 533, 534, pa. 5, pa. 6, pa. 7. niSkapramANa Measure of niSka, 533. fat Born of a low family, of low birth 126.
Page #815
--------------------------------------------------------------------------
________________ Index of the important Sanskrit words niSpAta Going away, shirking, escaping | nRpazreSTha King 450. 190, 191. nRpasaMciddhita Bearing a royal-seal 379. niSprayojana Without any purpose 148, 149, | nRpasthAna Royal-court 62, 370. 155, 157. nRpAkrozaka Blaming or abusing or shouting, nisRSTa Allowed, authorised 563. ... down the king 132. nisRSTavyavahAra Authorised to do a business | nRpAzA Royal-edict 98, 103, 106, 127, 134, 235, 335, 454, 465. nisRSTArtha Agent, messenger, charged affair | nRpAdhikRta Appointed by a king 43. 343, 562, 563. nRpAdhIna Within the power of a king 597. nisRSTilekha Written permission pa.18. nRpAnuzAtalikhita Written with the permission nisRSTisthApanA Ascertainment of permission | of a king 357. nRpAparAdhin Commiting a seditious offence niva Denial, concealment 538. . 405. . nIti Principles of government and ad- nRpArtha (Offence regarding) royal property __ministration, polity. 573, pa.12, pa.14. ___ or administrative work 448. . nItizAstra Science of polity pa.14. naikRtika Dishonest 306, 311, 343. . nRpa King 24, 50, 58, 59, 62, 64, 65, 69, | naigama Merchant; a particular giuld; a 79,98, 100,101,103,105, 119, 120, particular religious sect; Jain sect 60, 123, 125, 127, 131, 132, 133, 134, 65, 101. 157, 164, 172, 233, 246, 247, 254, naigamastha Head of aguild or sect of merchants 323,326, 331, 365, 375, 379,446,451, acting as a judge for the said guild 470, 479, 480, 484, 502, 505, 512, or sect 104. 515, 516, 537, 544, 546, 556, 574, naigamAnumata With the consent of a mer 577,580,582, 587, 594, 597, 598. ___chant, guild or sect 100, 104. nRpakArya Affair or business of a king, ad- nopasthAtR Absent 204, 207. ministrative work 122, 125. nyasta Deposited 409, 596. nRpakAyarata Engaged in the affairs of a king nyAya Law-suit, decision, judgment, legal ___or administrative work 136. proceeding, law, justice 6, 50, 70, 82, nRpacihnita Having the royal seal 372. 98, 102, 103, 106, 123, 150, 154, nRpaleya Cognisable; to be taken cognisance 339, 547, 566, 577, 582, pa.10, pa.11, ___of by the king 132. pa.14. nRpati King 31,32,55, 56,57,63,65,66, 69, | nyAyadaNDa Punishment after trial 571. 74, 99,105, 106, 131, 255, 349, 379, nyAyadarzin Judge 57. 428, 546, 576, 580, 582, 584, 590. nyAyanirNaya Judgment of a case 5. nRpadroha Treason, sedition 130, 226, 445. nyAyaprapaMca Detailed description of legal nRpadrohapravRtta Seditious, who has committed a ____proceedings 5. seditious offence 460. nyAyabhASin Speaking impartially 63.. nRpadviSTa Hater of a king 343. nyAyamArga Legal or just path 59. nRpalekha Written royal order or edict 379. nyAyamUlaka Having been originated from nRpazAsana Royal-edict 374, 419, 454. law 288.
Page #816
--------------------------------------------------------------------------
________________ 36 Vyavaharakanda nyAyarasa Essence of law 98. nyAyavistara Full or detailed description of legal proceedings. nyAyavistaraNa Vide nyAyavistara, 5. myAvata Just acting legally, giving full scope to law 575. nyAyazAstra Legal science 58, 103. nyAyAgamasamanvita Logical; accepting all the canons of law 189. nyAyAGga Requirement of law 51. nyAyAdhigama Legal knowledge 68. nyAyApeta Unjust 90, 104, 549, 586. nyAyya Right, legal 66, 103, 136. nyAsa Deposit 171, 219 324, 347, 449. nyAsalopa Concealment of a deposit 432, 434. nyAsahAraka Robber of a deposit 226. nyUnAdhika Insufficient and redundant 147, 156, 170. pakSa Plaint, thesis, statement 16, 47, 105, 143, 144, 147, 148, 149, 150, 151, 153, 154, 155, 156, 161, 162, 166, 174, 184, 189, 205, 357, 527. pakSatA The essential nature of a plaint 157. pakSadvaya Two parties to a law-suit viz. plaintiff and defendant 16, 229. pakSapAta Partiality 44, 65. pakSapAtAviroSa Charge of partiality 65. pakSAnumata Agreeable to both the parties 248. pakSAntara Opposite party 25, 201. pakSAbhAsa False plaint, fallacious plaint, fallacy in a plaint 147. pArtha Meaning of a plaint 144. pakSAzraya Vide pakSapAta, 244. pakSaikadeza Part of a plaint 109. pachekadezamyApi Partially applicable to a plaint, covering only a part of the plaint 170. pakSoddiSTa Particular fallacious plaint. (A plaint in which two different legal matters are sought to be established with different proofs and with reference to different periods) 144. paJcanadI The territory of five rivers 532, 533. paJcapalAvarA Kind of measure 526. paJcabandha Fifth part 190, 249. paTa Piece of cloth 349, 364, 375. paTTaka Vide paTa 113. paNa Wager, a particular coin 11, 129, 135, 190, 207, 527, 532, 533, 534, 535, 536, 542, 570, 578, 585, 593. paNDita Learned, well versed in law 65, 66, 132. paNya Article of trade, commodity 332,563. patita Out-caste 597. pattana City, town 104, pa.7. patra Letter, paper, a leaf for writing on, a document 113, 147, 151, 156, 189, 213, 344, 348, 349, 364, 368, 370, 371, 372, 373, 377, 418, 469, 484, 498. patraka Vide patra, 330, 371, 468, 476, 598. patradoSa Fallacy in a document; legal flow of a document 370. patra nirNaya Document 371. patrasaMyuta Having a document 543. patrastha Mentioned in the document, who has signed the document 370. patrArUDha Vide patrastha, 363. pathata Misguided, deviated from the right path 587. pathin Way, path, means, tradition 66, 584, 586, pa. 12. pathiprAkAramAna Measure of a road and rampart 527. pathibhakta Travelling expenses 190. pada Title, division of law 9, 14, 17, 18, 19, 69, 74, 120, 131, 136, 149, 155, 229, 408, 526, 535.
Page #817
--------------------------------------------------------------------------
________________ Index of the important Sanskrit words padma Particular sum 536. | parAvRttadivasa After-noon 527. . . padmaraja Particular measure 535. parAhati Defeat, refutation 230. . paraMparAprApta Received by tradition 106. parikleza Pain, hardship 573, pa.19. .. paratantra Dependent, not having the freedom parigRhIta Accepted, admitted 303. of contract or freedom of initiative | parigraha Acceptance 26. in legal or important affairs 562,595. paricAraka Sentry, servant 480. paradattA vasuMdharA Land given by another person parijJAtR Expert (in the traditions of respec _tive associations) 26. paradArAbhimarzana Adultery 130. parijJAna Knowledge, ascertainment, discri. paradArAbhizApa Charge of adultery 470. __mination 545. paradoSa Another's fault 123, pariNAha Circumference, width, breadth 473. paradravyApahArin Robbing another's property parityaktAgama Whose title is given up 424. 568. paridAnalekha Deed of the restitution of deposit paradharma Duty of another caste 6. pa.18. parapakSa Opposite party, statement of an | | parideza Kind of measure 527. opponent 191, 573, pa.19. pariniSThA Extreme limit, highest point, sumparapreSya Servant 343. . __mit 598. paramANu Particular measure; lowest unit paripUrNa Complete; fully explanatory 157. of measure 527,535, pa.7. - pa.18. paravAkyopapAdana Interpretation of the state- | paribhoga Ownership, the right of ownership, __ment of the opponent 208. freedom of use 155. parazu Axe 485. parimANa Measure 427, 442, 484, 528. parastrIgamana Adultery 113. parirakSaNa Protection 574. parasparaviruddha Self-contradictory 155. pariraya Kind of measure 527. parasparavizuddhi Purification of each other 440, parivrAjaka Wandering religious mendicant 455, 462. parasparAnumati Consent of both the parties 374. parizodhana Cleaning, discharging, paying off parasparAbhiyoga Charge or accusation on each 166. other 249, pariSad Vide sabhA, pa.4. parAjaya Defeat 116, 130, 135, 191, 207, parIkSaka Supervisor, Examiner 482, 522. 208, 246,288,442, 542,545. parIkSaNa Scrutiny, examination, criticism parAjayin Defeated 545. 96, 105, 231, 376, 425, 426, 520. parAjita Defeated 172, 186, 206, 547. parIkSA Vide parIkSaNa, 335, 454, 483. parArtha Help 556. parIkSAkAlakovida Knowing the proper time of parArthavAda Interference with another person's ____examination 483. ___business 135. parIkSita Examined 99, 121. parArthavAdin Speaking on behalf of another parIkSya To be examined or scrutinised 96, person, a mediator 116, 130. 226, 327, 361. TT Particular quantity, one-half of attende Order granting redress of grie.. anything 536. vances.pa.18.
Page #818
--------------------------------------------------------------------------
________________ Vyavaharakanda parokta Defeated, defeat through the failure | 500, 502. of witnesses and other evidence to pApa Sin, rogue, sinner, guilty 581, 587, ____prove the charge 208, 249. 593, 594, 595, 597, pa.9, pa.10, pa.11.. paroktadaNDa Punishment or fine for defeat | pApakRt Sinner, guilty, criminal 262,582. through the failure of witnesses to | pApakRtya Sinful act 471. prove the charge 190. . pApabhAj Vide pApakRta, 66. .. paroktabhAva Defeat 190. pApayukta Vide pApakRta, 586, 595. paroktahetu Cause of defeat 190. pApAbhyAsa Habit of committing a crime 312. parocya To be defeated 565. pApAbhyAsapravatin Habitual criminal 460. . parvata N. of a sage 433. pApAbhyAsarata Habitual criminal 460. parSat Court of law, an assembly 23, pa.4. pApin Vide pApakRt, 598. parSallakSaNa Definition of a court or assembly pAraMparyakramAgata Received by tradition 172. pa.15. pAraMparyakramAgatA bhukti: Inherited possession 413. pala Particular measure of time 520, / pAraMparyAnumodita Indirectly consented 372. . 526, 529, 531, 533, 534. pArajAyika Adulterous 425. palapAda Kind of weight 536. pAradArika Adulterous 425. palottara More than pala, 526. pAruSya Roughness (of speech and bodily pazupAla Herdsman 67. injury) 17, 130, 160, 162,166, 171, pazcAtkAra Written judgement, a written | 249, 260, 284. 311, 335, 425. judgement in which the plaintiff suc- pArthiva King 28, 69, 101, 103, 104, 105, ceeds after a hot contest 369, 372, 233, 263, 349, 368, 457, 545, 573, pazcAtkArakriyA Proof for arriving at a deci- | pAlana Protection 568. sion 545. pAlanIya To be protected 375. . pazvanRta Lie or fraud for the sake of pAlayitR Protector 566. cattle 243, 244, 266,316. pAzupAlya Occupation of a herdsman 573. pAkhaNDa Heretic 60. pASaNDa Heretic 60,65, 382. pAkhaNDin Heretic 283. pitAputravirodha Dispute between ,father and pATha Written authority, written law 70. ____son 247. pANitala Kind of measure 534. pitAmaha N. of a sage; Grand-father 64, pANDulekha Chalk-stick, written by chalk- ___243, 520. stick 147, 152, 156. pitR Father 64, 69, 112, 11, 116, 121, pAtakabheda Kinds of sin pa.15. 129, 130. pAtakin Sinner 598. pitRzravaNa Bringing honour to a father pa.1. pAtramAna Particular measure, measure of pitrya Anscestral, hereditary, inherited accommodation 535. 411, pa.12. pAda Stage, part 17, 18, 19, 63, 109, pIDAkRta Violence 239. 242, 368, 527, 593. 49 Association of students of irreligious pAnIya Water 480. ___ sciences 61. pAnIyavidhi Procedure of the water-ord puNyapApekSita Knowing the good and evil 264,
Page #819
--------------------------------------------------------------------------
________________ Index of the important Sanskrit words putradArAdizapatha Ordeal of taking oath, (that | purohita Priest, royal priest 60, 63,65, in case he is found guilty, something | 98, 379, 432, 434, 484, 569, 570, worse may happen to his son, wife or 571,573, 578,591,592. any body related to him) 469. pulastya N. of a sage pa.14. punaHkartavyatA Appeal 558. pulaha N. of a sage pa.14. punaHzabdasamAgata Special plea 164. puSkara Lotus 432, 433, 434, 435, 440, punarukta Useless repetition, tautology pa.19. punadarzana Appeal 549. puSkala Kind of measure 535. punAya Appeal 90, 104, 148, 325, 331, pustakaraNa Written document; book of tradi. 549, 586. ___tional law 12, 92. punarbhava Appeal 62. q Head of a group; a group; village punarvAda Appeal 207. Panchayat; local committee or court punarvivAda Appeal 328. 26, 40, 60, 104, 230, 331, 546. pura Town, City 62, 104, 105, 149, 150, pUganirNIta Decided by the local court, 367, pa.8.. . | Panchayat or group 41. paragrAmanivAsin City-dweller and villager | pUru N. of a king 433. pUrNadaNDa Full punishment 598. Hated by the whole body of citizens | pUrva Plaint, plaintiff, former 106.123. 121. 173, 209,589. purarASTaviruddha Violating the tradition or the pUrvakramAgata (bhoga) (Possession) Anscestral; administration of city and country | coming down from generations toge115, 153. ther 397. purarASTravirodhaka Vide purarASTra viruddha, 142. pUrva kriyA Evidence of the plaintiff; hearing 'purANa N. of a class of sacred texts; an- | ____of the plaintiff's side 236. cient; N. of a particular coin 67, 97, pUrvadUSita Previously convicted 326. pa.10. pUrvanyAyavidhi Reply referring to former purANa rAjata Particular silver coin 529. ____judgement 173. purANAnumata Quoted from purANa 319. pUrvapakSa Plaint; thesis 17, 18, 19, 53, 121, purAnnirvAsana Exile from the city 579, 593, 123, 140, 147, 148, 150, 152, 153, 156, 157, 161, 165, 173, 176, 184, pu (pU) ruSa Court-messenger; person 24, | 185, 204, 212, 215, 219, 220, 221, 109, 121, 125, 131, 249. 226, 329, 544, pa.17. puruSapratyaya Confession 444. pUrvapakSaprasAdhinI Capable of proving the case puruSabhRti Wages of a court-messenger | of plaintiff 226. pUrvapakSAkSarasama Meeting all the points raised puruSAnRta Fraud for the sake of a person ____ in the charge 165. 243, 244, 266, 316. pUrvapakSArtha Essence of the accusation 164. puruSAparAdhavizeSa Gravity of the offence of an pUrvapakSArthanihava Denial of the charge 189. * individual 574.' putra Son 65, 112, 114, 116, 121, 130, paruSAvadhika Upto a certain generation 379. / 246, 247.
Page #820
--------------------------------------------------------------------------
________________ 40 Vyavaharakanda pUrvapakSAsaMbandha Relevant to the charge 161. 173, 186. i. e. from father 417. petra Acquired from father, hereditary. property 382. pUrvapAda First part of a law-suit 217, 357. pUrvaprasAcita (Possession) being proved by the ancestors 414. po (pau) gaNDa Minor, one from his 5th to 16th year 561. pUrvavAcaka Annuling, suspending or refuting pItanakarma Department of weights and meathe former statement or the charge 69, 91, 106. pUrvavAda Plaint, thesis, statement 16, 62, 113, 141, 142, 203, 212, 221, 234. pUrvavAdin Plaintiff 147, 148, 161, 172, 178, 215, 233, 234, 5.17. pUrvasabhA Lower court 104. pUrvasabhya Assessor of a previous court 549 pUrvasAkSin Former witness 289, 339. pUrvasAkSivizodhana Examination (or crossexa mination ) of the former witness 320. pUrvasAhasa Fourth part of highest punishment or fine 278, 336, 589, 592. pUrvAparabhAga Former and latter part (of the day i. e. morning and evening) 527. pUrvottara Charge and its reply 224, 376. pUrvottarakriyAvAdanirNayAnta ( vicAraNa) At the end of the whole legal procedure i, e. after the completion of plaint, its reply trial and judgement 265, 544. pUrvottaraviruddha Contradiction between a previous and subsequent statement 208. pUrvottara viruddhatA Vide pUrvocaraviruddha 208. pUrvottarArthavyAghAta Vide pUrvottaraviruddha, 191. pRthivIpati King 116. 152, 400, 161, 587, 596. pRthivIpAla King 587.. pRthvI Landed property 421 caijavana N. of a king 414. paitAmahI (ati) (Possession) from two gene grand rations. i. e. descended from father 417. paitRka Vide petra 282. paikI (mukti) (Possession) for one generation sures 526. pautavavivItamAna Measure of forest 527. pautavAdhyakSa Officer of weights and measures 526, 527. pautra Grand son 247. paunarbhavavidhi Appeal 549. paupika Baker 343. paura Citizen; city-court 367. paurakArya Law-suit of a citizen 79.. pauralekhaka Citizen-scribe 380. pauralekhya Document written by a citizen himself 379. pauravirodhakRt Going against the citizens 150, 564. paurANika Well-versed in purANas 27. pauruSa Belonging to a man 527. pauruSI (bhUti) (Possession) for one genera tion 414, 419, 422. pauruSeya Made by man 15. pauruSeyI (kriyA) Human (proof) 232, 449. pauruSo bhogaH Possession for one generation. 423. prakaTa (doSa) Patent (defect) 335. prakarmamAsa N. of a month 527. prakAmodya Talkativeness 5.3. prakAza Open 2350 prakAzadaNDa Open or visible punishment 1.13. prakIrNaka Miscellaneous 8 14.15, 1.8. * prakIrNArtha Miscellaneous 143. prakRtAdanyat Irrelevant 176. prakRtArthAnubandhi Consistent with the matter concerned 157. prakRti Subjects; normal state; unculturedstratum of a society; uncultured
Page #821
--------------------------------------------------------------------------
________________ Index of the important Sanskrit words tribes 105, 150, 156, 379, 465, 564, | pratinidhi Representative; agent 135. 582, 586. pratipakSa Reply, defence, antithesis 16, 148, prakRtistha Healthy; being in the normal 161, 170, 173. state of mind or health 560. pratipatti Acknowledgment; prajA. Subjects 2, 27. confession; knowledge_ 140, 174, 187, 189, 233, 234, 344, 545. prajAdharma Duty of the subjects . prajAdharmAbhirakSaNa Protection of the duties of pratipattyuttara Reply of confession i. o. plead the subjects 588.. prajApati King; N. of the author of a lawbook 3. prajApAlana Protection of the subjects i. e administration 69. prajArakSA Protection of the subjects 588. prajAsaMrakSaNa Vide prajArakSA, 98 prajJApanapatra A letter of request 379. mahApanAkhela Written report pa. 18. prajJApanAbheda Forgery of a seal or sign 428. praNidhi Secret agent, emissary pa. 12. praNihita Decided 193, 202. praNIta Executed 575, pa. 10. pratikAla From time to time 358. pratikAlacodanA Reminder from time to time 427. pratigraha Acceptance 378, 382. pratijJA Plaint, statement, proposition 139, 157, 224, 246, 288, 368, pa. 17. pratizAta Stated in the plaint 224, 329, pratijJAtArthasAdhana Proof to prove the charge; the matter to be established 214. pratijJAdoSa Legal defects of a plaint 144, 152. pratizAdoSavarjita Free from the legal defects of a plaint 184. pratijJApatraka Written statement of the 41 plaint 524. pratijJAbhAvana Vindication of the plaint 544. pratijJArtha The import or substance of the plaint 165 224. pratidUSita (sAkSI) (Witness) Invalidated; proved to be false 306.. Index 6 ing guilty 236. pratipanna Who has confessed or pleaded guilty 129 205. pratiprazna Counter-question; question asked in return; answer 51. pratipAd Opponent (Ina lawsuit ), defendant 21. pratibhU Surety, security, bail, representa tive 112, 128, 129, 136, 556, 575. pratibhUddIna Without surety etc. 129. pratimAna Measure 526, 527, 572. pratirUpacaryA Ideal conduct 566. pratilekha Copy of a document pa. 18, pa. 19. pratilekhya Counter-document; another document 373. pratiloma Contrary to the caste (where the mother is of a higher caste than the father) 512. pratilomaprasUna Born of parents where the mother is of a higher caste than the father 101, 103, 595. prativAdikriyA Proof of a defendant 236. prativAdin Accused; defendant 99, 129, 130, 135, 137, 147, 153, 161, 184, 189, 206, 212, 220, 221, 234, 285, 339, 344. pratizruta Promised 369. pratiSiddha Forbidden prohibited 248, 347, 457, 460. pratiSiddhaniSevaNa Indulging in what is prohibit ed or forbidden 101. pratiSiddhavarjana Doing what is prohibited 5. pratiSedha Prohibition, refusal, denial paM.18.
Page #822
--------------------------------------------------------------------------
________________ Vyavaharakanda " ,425. pratiSThA Ground, base, foundation 42, 54. the next stage is the consideration pratiSThita Established; proved; standing among the wis and the judge as 'to ___ court 49, 137, 142, 554, 559. who should begin and on whom should pratihantavya To be executed 573. the burden of proof lie. This is pratyakSacihvAbhivyakti Visibility of direct signs pratyAkalita, and the actual adducing of proof is kriyA) 17. pratyakSadRSTa Seen with one's own eyes, directly pratyAkhyAta Refuted 423. * witnessed 97, 549. pratyAkhyAna refutation, denial pa.19. pratyakSaparibhoga Direct possession 405. pratyukta Refuted 190. pratyakSamArga Direct evidence 93. prathamadaNDa Vide pUrvasAhasa, 594. pratyabhiyoga Counter-charge 197. prathamasAhasa Vide pUrvasAhasa, 570, 571, 578. pratyaya Cause, evidence, experience 19. prathita Well-known 527. pratyayakRt Proof 442. pradatta Given 420. pratyarthin Defendant; opponent in a law-suit pradAna Bribe, presentation pa.12. . . . 51, 55, 64, 120, 121, 123, 128, 135, | praduSTa (anumAna) Fallacious (inference) 233. 136, 137, 141, 148, 151, 153, 155, pradeSTavya To be proclaimed 191. 158, 161, 162, 164, 165, 166, 170, | pradeSTra Justice, one who pronounces judg171,173, 176, 185, 289, 220, 224, __ment 574. 226, 233, 234, 236, 260, 305, 324, pradhAraNa Discrimination 574. 330, 331, 334, 336, 337, 345, 346, | prabhUtArtha With full meaning 144, 153, 155. 368,370, 354, 378, 38.. prabhUtArthaviSaya Which is pregnant of meanpratyarthiprahita Authorised by the defendant or ___ing 185 188. ' -opponent 116, 130. pramattokta Speech by a careless person 239. pratyarthisaMnidhAna (bhoga) (possession) in the pre- pramANa Proof, evidence, means of know. ___.sence of the opponent 106, 416, 419, ledge, authority, valid measure, 65,' 70, 89, 103, 105, 106, 133, 142, pratyavasita Who has given up the life of a 145 151, 212, 213, 217, 218, 221, mendicant309, 343. 222, 223, 227, 228, 233, 235, 299, pratyavaskandana A special plea i.e. admitting 304, 305, 320, 321, 326, 329, 331, the charge but qualifying in such a 332, 335, 346, 349, 353, 358, 367, way as may not count against the 369, 370, 371, 372, 373, 375, 376, defendant 17, 18, 163, 164, 166, 380, 401, 402, 406, 410, 414, 415, 173, 184, 189, 224.. 416, 417, 418, 419, 421, 424, 458, pratyavaskandanottara Vide pratyayaskandana, 164. .. 469, 473, 476, 484, 490, 493, 528, pratyavaskandita Vide pratyavaskandana, 221. 530, 534, 545, 551, 559, 562, 563, pratyAkalita Vide pratyAkalitapAda, 17, 18. '573,574,'587, pa.15. pramANaka Measure 536. . pratyAkalitapAda Judgment as a fourth stage .... / in a.litigation,(according to some writ pramANaza Expert in the science of evidence ers pratyAkalita has a different meaning. | 227. When a defendant files his reply, pramANatara More convincing 374. Ci . .
Page #823
--------------------------------------------------------------------------
________________ Index of the important Sanskrit words pramANavaya Three kinds of proofs 415. pramANadezadRSTa Sanctioned by authority and tradition of the country 80%. pramANanizcita Proved conclusively by proofs prazama Compromise, agreement, peace 209, prazna Question 51, 58, 194, 212, 241,265, - 328, 341,565, 569. . ., praznavivAka Judge, arbitrator, assessor, jury pramANaparipAlana Protection of the evidence praznin Questioner, interrogator, plaintiff 413. pramANabala Strength or support of the evi- praSTavya To be examined, to be questioned dence 156.: ... 312, 326, 340, 415. .. ra pramANarahita Having no evidence 99... .. | prasAdalikhita Deed of presents or gifts 3655 pramANavivarjita Without prook 143.- ... 379. pramANasamatA Equality of the evidence on both | prasiddha Known 157. the sides 209. prasiddhasthAnalekhaka A professional scribe of a pramANasamUha Collection of proofs 5........... well-known place 201. . pramANastha Judge, arbitrator 221... prasUti A handful as a measure 511, 512, pramANahIna Having no evidence or proof 148, 513, 514,515, 517, 534, 535. ... pramANahInavAda Plaint without human proofs | prastuta Introduced, subject under discussion, ___revelant pa.18. . ...... . pramANAgamavarjita Having no proof or title 142. prastutAdanyat Irrelevant 170.. pramANAgamasaMyuta Having a proof and a title prastutAnupayogi Irrelevant 179. gegara Relevant point; subject under dispramANAntara Another proof 419. . cussion; introduced as a topic 336. . pramANopanyAsa Producing the proofs 5.... prastha Kind of measure 526, 527, 534, pramAdAbhihita Careless speech 17. 535, 5.36. prameya The matter to be established 221... prasthapAda Kind of measure 536. prayAma. Kind of measure 526. . praharaNa Beating 574. . prayukta Lent; used; invested 367, 372. prAkRtajana Commoner, common people, ilprayuta Certain quantity 536. ____ literate person 558. prayoga Experiment, application pa.19... prAgdaSTadoSa Who has committed sin in the prayogitva The business of usury, investment previous birth, previously convicted 307,432. prayojana Purpose 330. prAgvRttavAdI A plaintiff who refers to the pravAda Ill-rumour, scandal 573. former judgment 224. pravAsana Exile, excommunication 280, 581. prAniviSTavyavasthA Traditional law established pravRtta Introduced, established 90,104,106, ___by the elders 101. 564, 586. . . prAGnyAya Former judgment 17, 18,166,169, pravrajila Mendicant 551. 170, 176, 185, 189, 224, 233, 234. . pravrajyA Wandering about as a religious prAGnyAyavidhi Vide prAGnyAyottara, 184, 189. mendicant 595.. prAGnyAyavidhisAdhya To be established by a prazaTha Wicked 460.. ....... ........ reference to a former judgment 163.
Page #824
--------------------------------------------------------------------------
________________ Vyavaharakanda ... vo 492. . . .. .. . prAGnyAyavidhisiddha Proved by producing the | prAmANya Authority, validity 65, 342, 401, former judgment 173, 221. . . prAGnyAyottara Reply in which a reference is | prAyazcitta Penance of expiation 379, 471, made to the former judgment to show 523, 572, 580, 581, 593, pa.15.. that the verdict is already given on afea Practising the penance of ex... the accusation 164........ | piation 568.................. prAjApatya Belonging to prajApati, pa.7, pa.8. . . | prArthanA Request 153. prAjApatyadharma Injunction of prajApati, 590... '' .. prArthita requested 358. ..... ....... . prAza Wise 454. .. prAvRttika The document of . information prAT Plaintiff, disputant, questioner 21,58, | about natural and social conditions pa.18: 157. ... priyApriyasamAtman Impartial to friend and foo priyApiyamasAlA prADvivAka Chief justice 24, 25, 43, 48, alike R.. .......... ..: - 51, 58, 60, 62, 63, 66, 120, 124, prekSaka witness 64. 128, 149, 151, 157, 234, 241, preSya Servant268,459, pa.1..... / 247, 260, 297, 331, 337, 368, 369, | preSyajana Vide preSya, 114. . 376, 378, 454, 465, 475, 544, 545, | phala Result, fruit 6, 107. phalaka Slate 140, 142, 152, 156. prADvivAkamata Opinion of the judge 89. phalasaMgraha Accumulation of the profit or prADavivAkasamIrita Pronounced by the judge | benefit 366. phalAsedha Prohibition of getting the inprANa Particular-time-measure 535,536. . terest. nrofit ato.... prANAtyaya Death 594. phAla Ploughshare .443, 448, 455, 456, prANAntikavivAda Law-suit of grave offence 462,522. ...... where death-sentence is the punish- phAladAna Ordeal of ploughshare 469...... ment 232. baddhamuSTi Having a closed hand pa.8. strontierant que: Capital punishment, death- baddhasya vimocaka: Releasing a prisoner i e. sentence 579. .. ........ . . causing him to abscond 132. prAtibhAvya Suretyship 112, 116. . ..... bandha Pledge or security 364,3,72, 379, prAtilomyaprasUta Born of parents where the 411,.419, 572, 577. . . mother is of a higher caste than the bandhana Imprisonment 207, 573, 577, 592, father 460. 593, 595,596,597,598. .. prAtivadhanika Examination of weights and | bandhu Relative 65,414. .. .. . measures; charge or fee for the bala Force, army 63,101,556.:: examination of weights and measures balakRtArtha Forced transaction 556, 564. ... / 527. balAtkAra Force 380. ....... .. prAtyayika Confidential 237, 244...-.. balAtkArakRta Forced 357, 366. . . prAptadoSa Found guilty 596... balAtkArita (lekhya) Forced (document) 349. . : prAptArtha Who has recovered the amount 537 balAtkRta Forced 69.. .. ..... ! prApti Presence of required person in the | balAddatta Given by force 556,564. transaction referred to 355, 360,... | balAdbhukta Possession by force, taken by.
Page #825
--------------------------------------------------------------------------
________________ Index of the important Sanskrit words force 419, 420, 556. ... bIjaprAdhAnya Importance of semen 562. ... balApekSa Consideration of one's capacity | bIjin A generator 562. . ... 449. buddhi A judgement; knowledge; intellec: balAbala Relative strength or importance. tual faculty 69,....... . ...... ... 120, 126, 134, 170, 178, 464. ... buddhikRta Done with intention 598. balAvadha Arrested by force 409. buruDa Basket-maker, mat-maker, a partibalopAdhivinivRtta Done through force and cular lower caste 105. ............... _deception 557. bRhaspati N. of a sage 105,166, 171, 338, bahi:sthita Outcaste 105. 544, 593, pa.15.... bahirvAdikRta. Done in the absence of plaint- | * Follower of Buddha, belonging to the ____Buddha religion 66. ...... bahirvAsakRta Done in a forest i.e. in the brahmakUTa Thoroughly learned Brahmin 434. absence of any person 461.. . brahmakSatrapurogama (A country) in which BrahbahirvAsin Outcaste 299. mins and Kshatriyas are the leaders, bahukAla Long period 170. bahudoSa Committing a serious offence 483. brahmaghAtin Murderer of a Brahmin 597. ... bahula Dark half of a month 527. , ... brahmana Vide brahmaghAtin , 263, 573. bahuzruta Learned 24,51, 62. brahmacArin Practising. sacred studies as an bAtha Suspension negation, exclusion 598. ___unmarried.student pa.9, pa.10. bAdhaka Refuting, annulling. 103, 176....: brahmadeya Debt to a Brahmin 413. .. bAdhana Vide bAdhaka, 103... brahmadeyAtithyamAna Measure of the gift to sacribAdhamAna Troublesome, harrassing, injur- ficial priest and guest 527. ious 580. brahman Brahmin-caste, Veda 1, 268, 503, bAndhava Relative 130, 311, 407, 418, 421, 566, 573, 582, pa.17. 518,593, 597. brahmahatyA Vide brahmana, 570,597. bAIspatya N. of a sage; a scientific treatise brahmahA Vide brahmana, 580. __made by Brhaspati 250, pa.14. .. brAhmaNa Brahmin 1,26, 27, 28, 31, 37,39, bAladhana Minor's property 387, 404, 418. 51, 57, 60, 62, 63, 65, 66, 71, 79, bAlazrotriyavitta Property of a minor and a | 105,109, 125, 133, 238, 245, 249, learned Brahmin 418.. 254, 261, 263, 280, 292, 293, 299, bAlAgra Particular measure pa.7, .8. . 310, 370, 375. 431,32, 433, 434, bAhu Arm as a measure of space 527, 442, 443, 444, 446, 447, 453, 461, 463, 465, 469, 470, 483, 501, 504, bAhudantaka N. of a treatise on morals abrig- 508, 513, 517, 524, 345, 549, 565, * ed by Indra pa.14. .. . 566,.567, 568,569, 570, 571, 572, bAba Of low caste 299. . .573,574, 576, 479, 580, 581, 582, bAhyacArin Sentry, spy, police 129. 587, 588,589, 590, 591, 596, 597, visa Film or fibre of a lotus 432, 433.. bisastainya Theft of the fibre of lotus 432, | brAhmaNavadha Execution or murder of a Brah min579. . . . . .
Page #826
--------------------------------------------------------------------------
________________ 46 Vyavaharakanda brAhmaNahiMsana Murder of a Brahmin 590, 597. brAhmaNAtikramaNa Insult of a Brahmin 592. brAhmaNAbhyupapatti Protection of a Brahmin 436. brAhmaNI Wife of a Brahmin, Brahmin woman 566. brAhmaNya Brahminhood 587. bhakSyAbhakSya Eatable and non eatable pa. 12, 5.15. bhagavRtti Subsisting by the vulva 307, 343. bhagAGkana Brand of the vulva 597. bhagna Broken, defeated 42, 384, 404. bhaGga Breach, defeat, refutation 516. bhaGgalakSaNa Sign of defeat or refutation 442. bharadvAja N. of a sage 433. bhartRpratyaya Originated from the king 2. tRpratyayalakSaNa (Laws) made by the protector or king 2, 3. bhavanamApana Measurement of house pa. 8. madhya Auspisious, pious, the future result of religious activity 126. bhAga Partition 363, 378. bhAgalekhya Deed of partition 364, 378, 379. bhAjanI Kind of measure 526. bhAjanIya Kind of measure 526. bhAra Kind of weight 526. mAryopajIvana Living on the property or income of wife 432.. bhAvanA Proof, the act of proving 212,224. bhAvanIya To be proved 344. bhASita Proved, caused to recognise 239, 345, 377, 428, 538. bhrAvya To be proved 221, 235, 254. bhASamANa Speaker 23. bhASA Plaint, statement, discourse, address 17, 18, 137, 141, 142, 143, 155, 157, 15, 189, 545, 554, 559. bhASAdoSa Fallacy or defect of a plaint 142, 155... bhASA patra Written statement of the plaint 380. bhASApAda Plaint as the first stage of the litigation 17. bhASArtha Import of plaint 104. bhikSuka Mendicant pa. 9 bhinnakrama Having a reverse order 143, 1440 pijIvin Medical professional 343 bhItopati Done through fear and fraud 358. bhukta Taken possession of 3.72, 381, 382, 383, 389, 403, 407, 409, 411, 414, 415, 417, 418, 420, 421. mukti Possession, enjoyment 105 212, 213, 217, 218, 227, 231, 232, 233, 235, 235, 367, 382, 397, 399, 401, 402, 403, 407, 409, 410, 411, 413, 414, 415, 416 417, 418, 419, 422, 423, 424. bhuktidoSa Defect of a possession 370, 418. butiprasAdhana Proof of possession] 423. bhuktiyukta With possession 370 418. virjita (bhagama) (Title) without possession 19. bhuktizuddha Valid by possession 372. bhuja Arm as a measure pa. 7. bhujyamAna (sva) (Property) taken possession of 382, 383, 387, 389, 403, 404, 405, 422, 424, 433. bhU Earth, landed property 31.7, 414, 417, 545. bhUta Fact, reality, living being. 17, 14, 95, 236. bhUtapravibhAga The classification of livingbeings] pa. 15. bhUtacchalAnusArin Connected with, related to, or based upon fact and fraud, truth and untruth 94. bhUtasAdhana Proof to ascertain the fact 144. bhUtAnugraha Compassion on the living being 587. bhUtAnusAri Based on facts or actual events 17 bhUpati King 105.
Page #827
--------------------------------------------------------------------------
________________ Index of the important Sanskrit words bhogya bhUbhRt King 324, 331. bhogya To be enjoyed or possessed 364. bhUmi Landed property 156, 230, 240, bhraSTa Lost, broken 142, 143. 349, 364, 381, 389, 407, 413, 414, bhrAtR Brother 65, 112, 116, 130. 416, 419, 421, 489, 495, 518, 522, | bhrUNahatyA Killing of a learned Brahmin or foetus abortion 573. bhUmipa King 69, 573. bhrUNahA Murderer of Brahmin or foetus, 570. bhUmyanRta Fraud for the sake of land 243, maGkha Royal bard, panegyrist 309. - 266, 316. mata Opinion 60, 368. bhUvAda Dispute about land 17. matalekhya Deed of consent 364. bhUmu N. of a sage, 103, 104, 173, 331, mattonmattakRta Dono by a drunkard and one 433, 457, 566, 594, 596. ___who has lost the commonsense 378.' bhRgUttama N. of a sage 535. matsyAda Living on fish 101. .. bhRta Who has received livelihood pa.13. madyapa Drunkard 101.. bhRtaka Wage-earner 134, 259, 379, 432, madhyadeza Central country 101. 434. .. - madhyama Particular quantity 536. . bhRti Wages 4,135. madhyamadaNDa Half of the highest punishment bhRtya Wage-earner 4, 125, 128, 133, 589, 594,596. 249, 347, 348, 379, 432, 454, 573, madhyamazI Intercessor, judge 21. 596,598. madhyamasAhasa Vide madhyamadaNDa, 570, 571, 574, bhRtyaka Wage-earner, hired servant 114, 581,585, 591. 121. madhyastha Arbitrator, judge 57, 63, pa.10. bhRtyadAna Non-payment of wages 17. madhyAhna Midday, noon 527. bhRzadaNDa Inflicting severe punishment 571, manaHzuddhi Purification of mind 525. 575.. .. manA Particular coin pa.7, 5.5. bheda Division, winning over to one's side | manu N. of the author of the work on law by sowing dissention 159, 164, 165, / 441, 449, 450, 460, 581, 590, 597, 172, 185, 209, 301, 333, 597, pa.12, | pa.15. .. pa.19. manuH svAyambhuva: N. of a sage pa.15. bhedana Flogging 444. manuSyamAraNa Murder of a human being 130. bhedArtha The principle of dissention pa.12. manuSyavadha Vide manuSyamAraNa, 574. bhoktR Possessor 381, 384, 404, 408, 419. mantra Counsel, legal advice 132, pa.2, pa.12. bhoga Possession 109, 132, 380, 382, 387, mantraza Minister 28, 56. 397,401, 404, 406, 410, 411, 413, mantrayogakriyAvit Knowing the occult sciences : 417, 418, 420, 421, 422, 423. of magic and Yoga 460. bhogapatra Deed of possession 379. . . . mantrayogavit Knowing magic and Yoga 459. bhogapada Title of possession 408, 410. mantrin Minister, legal adviser of a king bhogavit Knowing the possession 415.. __ 27, 28, 56, 106, 135, 248, 379, 593. bhogahAni Loss of possession 4 20. mandAparAdha One who has committed petty 'bhogAnuvRtti Continuity of possession 382. offence 574: bhogArUDha Possessor 418. / | manvAdismRtidina Knowing the legal sciences
Page #828
--------------------------------------------------------------------------
________________ 48 . . Vyavaharakanda ___of manu etc. 364. / mAtula Maternal unole 1.1. marIci N. of a sage pa.14. mAtR Mother 133. maryAdA Boundary, restriction, order 21, mAtrA Unit of measure 535, 574. . 101, pa.3, pa.9, pa.14. mAtrAGgula Particular measure pa.8. . malamAsa An intercalary thirteenth month mAtsyanyAya Anarchy, the state of affairs 527. where the stronger fish eats the smallmalla A wrestler by profession, particular ____er fish 573. caste 332. mAna Measure 380 526, 527, 534, 535, mahattara The head or oldest man of a village | pa.6, pa.7, pa.8. .. 375. mAnava Pertaining to manu; follower of Manu maharSimArkaNDeya N. of a sage pa.15. 250, pa.12. mahAjana Eminent man; the head of a trade | mAnasika (aparAdha) (Offence) committed by or caste; higher caste 150. ___mind 598. mahAjanavirodhaka Opponent of the head of the | mAnasrAva Particular form of fee (fiftyeth caste or higher caste 564. part of liquid things) 527. mahApathika Undertaking great journeys 306, mAnAgula Kind of measure, agula as a 343. unit 536, pa.7, pa.8. mahAparAdha Grave offence 450, 453, 461. mAnAdhyakSa Supervisor of weights and mea- .. 464, 515. sures 527. mahApAtakakArin Committing agreat sin 592. | mAnuSa Human (as opposed to superhuman) mahApAtakayukta Committing a great sin 460, 218, 224, 228, 229, 236. 593. mAnuSI kriyA Human proof 226. . mahApAtakazaMkA Suspicion of a great sin 463. mAnopakaraNa Means of measurement pa... mahApAtakazasta Charged with a great sin 470. mAnya Respected person 375. . mahApAtakin One who has committed great mAyA Magic, occult power 159.. sin 454, 571,580,581.. mAyAyoga The science of magic pa.14. mahApApa Great sin 226, 233. mAyAyogavit One who knows the science of mahApApAbhizApa Charge of a great sin 226. __magic and yoga 55, 61., 233. mArga Course of action, means, path 111, mahAbhiyoga Grave charge 444. 164, 172, 548, 586, 597. mahAyantrapravartaka Engaged in great mechanical | mArgadAna making the way for 591. works 343. mASa Kind of weight 526, 528, 530, mahAzAlI Particular measure pa.8. . 532, 533, 534, 535, 589, 593. . . mahIpati King 59, 66, 98, 207, 349, 375, mASaka Vide mASa, 526, 527, 533, 534, : 450, 470.. 535, 594. mahIpAla King 66, 236. mAsa Month 527. mahIbhuk King 236. mitra Friend 582. mahIrAda Dispute about land 225. mitradhRk Betrayer of a friend- 263. mAgadha N. of a country 534. mitha:samavAya Secret union, secret plot 551, mAtaMga Man of the lowest caste, candala 105. | mithyA Denial 163, 164, 166, 170, 174,
Page #829
--------------------------------------------------------------------------
________________ . Index of the important Sanskrit words 176, 187, 189, 244, 537. mUlakarmakriyA Employment of roots for magimithyAdaNDa Unjust punishment 70. cal purposes pa.14. mithyApadezasaMsRSTa Indirect denial of the charge; | mUla kriyA Disputable transaction, Trans. denial of the charge under some pre- ___action as a cause of dispute 428. text 189. mUlasAravivecana Investigation and trial of a mithyApavAdazuddhi Purification from a false dispute 56. charge 469. mUlya Value, price 380, 430, 593. mithyAbhiyoga False prosecution 335,370. mRtasAkSika (Document) whose witnesses who mithyAbhiyogin One who makes false charge ___signed that document are dead 373. .. 202, 538. mRtAntara (sAkSin) (Witness) deposed after the mithyAbhiSaMga False charge 434. death of a plaintiff 301, 304, 334, mithyAvacana False statement 24.. 346, 347. mithyAvAdin One who makes false statement mRdudaNDa Inflicting mild punishment 573. 66, 545. mRSAvAkya Making a false statement 492. / mithyAzaMsin One who makes a false pro. meya Measurable 143, 338. __secution 469. mokSa Salvation pa.13, pa.14. mithyAsedha Illegal arrest 1t. mokSaNa Release 582, 590.. mithyokti Denial (of the charge) 17, 18, mocya To be released 493. - 224, 233. maukha Oral, partaining to speech pa.19. mithyottara Denial of the charge 164, 173, mauNDya Clean-shaving 579, 593. 184, 185, 188, 224, 234. maula Hereditary or traditional, original, mithyopaghAtopahata Harassed by false accusa- born of a high family 2,56, 247, tion 486. 251, 344, 415. .. mukhazuddha Right application of laws of judi-| mohUrtika Astrologer 343. . cial procedure 544. mleccha Foreigner, barbarian, Non-aryan; mukhya Chief 241. ___man of an out-caste race 105, 375. mudrA Seal 121,125, 372, 373, 533. yajJAdupagama Sacrificial fee 382. mudrAbhedaka Breaker of the seal 132. yathAkAla Opportune or suitable moment mudrAzuddha Having valid seal 372. 413. mudrita Sealed 49, 104, 348, 373, 376, yathAjAti According to the kind or class 281. 378,380. yathAdRSTa As observed 242, 254, 268. mumUrSuzrAvita Caused to hear by a person lying | yathAdRSTazruta Corresponding to what is seen ____on death-bed 301. ___and heard 249. muSTi Particular measure 534, 535, pa.8. yathAdRSTArthavAdin Giving facts as seen or obsermuhUrta Particular time measure 527. ved 279. mala Property in dispute, capital, person or | yathAdhikAra According to authority 68. thing as an indispensable evidence in yathAnyAya According to rule or justice 172, a law-suit 172. 336, 369, 574. * mUlaka Seller of roots, (according to | yathArtha Accordant with reality 172, 185, some "importer") 308. Index 7
Page #830
--------------------------------------------------------------------------
________________ 50 Vyavaharakanda sabat vAdin Speaking truely 279. yathArhadaNDa Who inflicts punishment accord- ing to the merits or demerits of the case 573. yathAvarNa According to the caste 247, 282. yathAvidhi According to law or rule 449, 469, 574, 596. yathAvedita According to the report 137. yathAzAstra According to the codes of law 583. mAkhAnusArin Observing the s'astras; following the precepts of the sacred book 575. yathAta Corresponding to what has been heard 242, 254, 268. yathokta According to what has been stated 568, 593. yathoktavidhi According to the method as pre scribed 457, 460, 514. yathodita As said in the sastra 581. yadRcchAmi (sAkSin ) ( Witness) who has known the transaction by chance 297. badRcchropagata (sAkSin) (Witness) who has come in touch with the transaction by chance 300, 343. yantra Machine, controller 526. yabha N. of a diety 469. yamadaNDa Yama's rod, law, punishment 568. yamadaNDanava Fear of Yama's punishment 1.9. yamavrata Yama's method ie punishing irrespectively of persons and, without. partiality, as one of the duties of kings 74, 106. yayAti N. of a king 433. yava Barley-corn; a measure of length 526, 528, 530, 534, 535, 536, 5.7, .pa. 8. madhya Particular measure of length 527. yavasaptak Measure of seven Yavas 506. yaSTi Particular measure pa. 7. yAMcAdharma Profession of mendicancy 421. yAcita Article lent for use 332, 347, 409, 419, 420, 423. yAcitaka Article lent for use 171. yAtudhAna Kind of evil spirit or Demon 440. yAtrAkAla Time of invasion pa. 13. yAdRcchika (sAkSin ) Chance-witness 222, 324. yAnAnRta Fraud or lie for the sake of carriage 316. yApya To be expelled or discharged as a witness 240. yuktAnumAna Proper inference 236. gf Reason, Inference, the evidence of inference, indirect proof 87 98 227, 236, 349, 355, 360, 366,374, 377, 428, 449, 522. yuktiyukta Established, proved, very probable 91, 103, 372. yuktiyoga method of arriving at a conclu sion 60. yuktileza The evidence of inference, infe * rence, proof 222227, 231, 427. yuktihIna Unreasonable, devoid of proof 98. yuktyabhAva Want of human proof, unreasonSableness 230. yuga Particular unit of time 527. yugmaikacAra Companion 243. yuddha Battle 597. yuvarAja Prince 379. bha yUkA Kind of measure pa. 7. Fals921 yUkAmadhya Particular measure of time 5278 yogakSema sAdhana Means of acquirement and preservation_573. guden yogadAnapratigraha Fraudulent gift and accept - ance 554. yogAcamanavikrIta Fraudulent pledge and sale 554. yojana Particular measure of space, four miles -527, 534, 1.8. * yojanA Application, arrangement 4
Page #831
--------------------------------------------------------------------------
________________ Index of the important Sanskrit words yoni Source, origin 573.. .... / .565, 567, 568, 569, 570,572, 573, yauna Blood relation pa.19. 574, 576, 578, 579, 582, 583, 586, yaunAtubandha Relation by marriage pa.18. . 587, 588, 590, 593, 596, 597, 598, raMgAvatArin Actor 283, 572. ....... . pa.2, pa.4, pa.11, pa.12, paM.13, pa.18, pa.19. . raMgopajIvin Actor 61,64. .. rAjakArya State-affairs 66, 119. " raktazAlI Particular measure 5.8. ... rAjakAryaniyukta Engaged in state-affairs i. rakSaNa Protection 55.. . ... Government officer 129. rakSAdhikAra Administrative power, power of | rAjakIyalikhita Royal document 373, 380... protection 587. .. .. rAjakIyalekhya Royal document 348, 356, rakSya To be protected 573. . .. 368, 376. raja Iota as a unit of measure 530.. rAjakula Royal place or court 474. . rajaka Washerman 105. rAjakRta Made by the king 61, 62, 375. rajju Particular measure 527, pa.7, pa.8. rAjakRtazAsana Written royal order 365.. rajjuccheda Breaking of the rope, 478, 479, | rAjakRtya State-business 379. rAjagAmi Pertaining to the king 40...... ratni Kind of measure pa.7. rAjaghAtin King-killer 459. rathacakravipra Kind of measure 527. rAjadaNDa Punishment inflicted by a king. rathareNu Kind of measure pa.7. razmiraja Vide raja, 533. .......... . rAjadatta Royal gift.380. .' rahaHkRta Secretly done 235. rAjadUta Royal messenger 373.. rahaHzruti Secret hearing 65. . rAjadaivakRta (Misforture) proceeding from rahasyavyavahAra Secret transaction 249. . ___king or fate 186. rahasyasthAna Secret subject pa.15. / rAjadevika Vide rAjadevakRta, 441, 512,518. rAjaguNa Virtues of a king pa.13.. . rAjadroha Treason 443, 592. .." rAjata Coin of silver 530, 594.. . rAjadvAra Royal gate 460, 480. .. rAjan King 1, 13, 17, 20, 23, 26, 31, 36, rAjadviSTa Hated by king 573... 49, 51, 55, 59, 60, 62, 63, 64, 65,69, rAjadharma Rules or laws relating to king 69, 70, 74, 79, 88, 89,90, 94, 95, 96, 574. 97, 98, 102, 103, 105, 106, 109, rAjanAmAGka Bearing king's name 373. . 111, 112, 113, 115, 118, 120, 121, rAjaniyoga Royal order, state-affair 550.. 123, 126, 127, 129, 132, 134, 135, | rAjanya Ksatriya caste 245, 431, 469, . -- 148, 149, 150, 151, 153, 155, 157, .201, 202, 210, 212, 226, 232, 242, rAjanyAya Royal verdict 134.. . 245, 248, 286, 297, 303, 318, 328, rAjanvAn Having king on his side 23.. 331,336, 340, 348, 356, 357, 364, rAjaputra Prince pa.12. . 365, 367, 368, 369, 373, 375, 376, rAjaruSa Royal servant, Government ser 377, 382, 397, 421, 422, 423, 4.32, ___vant 57, 309, 334, 343, 421. .... .433,,434, 454, , 458,460,461,463, rAjaprasAda Royal favour 409........ .465, 4.84,497,,498, 509, 511, 514, rAjamantrI Minister of state.orking 25... ..ir 537, 538, 543, .545,549,, 56.1,564, | rAjamArga Royal road 577, : 118. .
Page #832
--------------------------------------------------------------------------
________________ 52 Vyavaharakanda rAjamudrA Royal seal 104, 348, 373, 376, | rAjya Kingdom, Realm 3, 102, 133, 572, 378, 380. ___pa.3, pa.10, pa.12, pa.13. rAjamudrAGkita Sealed by royal seal 376. rAjyavinAzana Destruction of the kingdom 597. rAjamudrAnvita Having the royal seal 366, 544. | rAjyavibhrama Disturbance or disorder in the rAjamUla Originated from king 586. ___state 382. rAjarSi King-sage 433. rAtri Night 527. rAjalikhita Royal document 379. rAmabhadra N. of a king 376. rAjalekhya Royal document 363.. rASTra State, kingdom, nation 27, 33, 63, rAjavaMza Dynasty 376. 102, 149, 150, 564, 566, 581, 586. rAjavat Having a king 241. rASTrapAla Protecter of a nation 379. rAjavRtta Behaviour of king pa.15. rASTrIya Sympathiser of the state, Minister (?), rAjavRttipravRtta Interfering with king's business ___king's brother-in-law 27. 61. iikthan Heir of the property 401,412, 457. rAjazAsana Royal decree, enactment 12, 69, rUpya Coin of silver 527,534. . . . 91, 103, 127, 348, 363, 373, 375, / rUpyamASa Particular silver coin 531. . 376,587. rUpyamASaka Vide rUpyamASa, 526. rAjazAsanaka Royal edict 376. raupya Silver-coin 532. rAjazrotriyadravya Property of a king and a raupyamASaka Particular silver-coin 529. ___learned Brahmin 382. lakSaNa Sign, character 425, 510. rAjazrotriyavitta Vide rAjazrotriyamya, 414. lakSaNopetabhukti Possession with necessary rAnasarSapa Kind of measure 526, 528, 530. / ___ characteristics 402.. rAjasAkSika (lekhya) (Document) testified by the lagnaka Bail 369. . . king 348. ladhvartha Petty matter 471. , . rAjasva Property of a king 382, 387, 404. labdha Acquired 407, 411. rAjasvahastaciha Bearing the royal seal 380.. lava Particular unit of time 527. rAjasvahastasaMzuddha Valid by having royal seal lAbhabhogaprasAdhana Proof of acquirement and 372. possession 415. rAjahiMsaka King-killer 591. lAbhAlAbhanyayodaya Profit, loss, balance and texrAjAzA Royal edict, decree 12, 92, penditure 562. 100, 106, 133, 135, 209. li(lI)kSA Kind of measure 526,527,528, rAjAdhikaraNa Royal court 348. 530, 535, pa.7, pa.8, rAjAdhikRtalekhaka Seribe or writer appointed likhita Document, Documentary proof ____by king 384. 106, 157, 164, 173, 176, 184, 189, rAjAbhidroha sedition, treason 26. 212, 213, 217, 218, 222, 224, 225, rAjAbhizasta Charged with sedition 515. 226, 227, 228, 229, 232, 233, 235, rAjAyatta In the power of a king 51,592. 236, 297, 299, 323, 326, 330, 333, rAjAvirodhi Not contrary to the law of the 336, 343, 347, 349, 353, 358, 363, state 364, 379. 365, 365, 369, 370, 371, 372, 373, rAjika Royal, relating to king 134. 376, 378, 379, 380, 402, 403, 41., rAjikadaivika Vide rAjadaivakRta, 518, 415, 416, 423, 539,
Page #833
--------------------------------------------------------------------------
________________ Index of the important Sanskrit words likhitapUrvaka With a document 373. lekhyadharma Documentary evidence 373. likhitasaMjhaka (sAkSin) (Witness) who has sub- lekhyanirNaya Ascertainment of the validity of mitted his name, caste, place etc., in | the document 371, 374. writing 323. lekhyavidhi Procedure of writing a document likhitA Written 104. 362, 368. liGga Sign, inference 102, 192, 212. lekhyazAsana Written order 384. liGgin One who wears marks or symbols lekhya zuddhivinirNaya Ascertainment of the vali peculiar to one's sect 100,104, 331, dity of documentary evidence 373. 460. lekhyasAmarthya Strength of the document 377. liGgoddeza Inference 428. lekhyahIna Without documentary proof 143. lipi Alphabets, script 157. lekhyAcAra Usual method of deciding the lipiza Knowing letters or script 374. ___validity of document 96, 336, 369. lubdha Greedy, lustful, libertive 309, 343. lekhyAbhAva Absence of document 369, 417. lekha Writing, document pa.18, pa.19. lezodeza Inference 227. lekhaka Scribe.13, 24, 28, 49, 50, 51, 55, loka People, society 104. 57,61, 64, 157, 331, 348, 349, 353, lokatantra The system of the world pa.15. 358, 364, 366, 367, 370, 371, 373, lokadezAdidharma Traditions of a particular 374, 376, 379, 545. pa.18. ___ country and a particular people 423. lekhapatra Document 379. lokadharma Tradition of a particular people lekhasampad Excellence of writing pa.18. 261, pa.14. lekhasAmarthya Authority of a written proof 96. lokapakti General respectability; popularity lekhita (sAkSin ) Caused to write, a witness | 13, 88, 98, 566. who is caused to write the deed of | lokapratyaya Popular belief 470. debteto. 323. 324. 347.556.564. | lokayAtrA Social transactions, social life, lekhya Document 96, 105, 113, 137, 142, social order 573, pa.10. 159, 218, 222, 224, 227, 229, 231, lokayAtrArthin Who wants to maintain the 232, 233, 235, 327, 330, 337, 346, social order 573. 348, 350, 353, 357, 358, 359, 360, lokayAtrAvighAtaka Destroyer of the social order 361, 363, 364, 365, 366, 367, 368, 369, 370, 371, 372, 373, 374, 376, lokayAtrAvicakSaNa Expert in social matters 66. 377, 379, 380, 402, 410, 412, 413, lokarakSaNa Protection of the people pa.14. 414, 418, 419, 420, 422, 427, 449, lokarakSArtha For the sake of the protection of 544, 593. the people 573. lekhyaka Document 230. lokavRtta Universal custom, popular order lekhya kriyA Documentary proof 373, 377. 582. lekhyadoSa Defects or legal flaws in a docu- | lokasaMgrahaNa Protection of the people 242. ment, fallacies of a document 142, | lokasaMpriya Respected by the people, popular 336, 366, 370, 372,,418. 574. . lekhyadoSavivarjita Without having any legal | lokasaMvyavahArArtha For the sake of commerce flaw or fallacy of a document 418. 527.
Page #834
--------------------------------------------------------------------------
________________ 54 Vyavaharakanda lokasiddha Usual, common, universally ad- for corporal punishment 593, 595. / __mitted 144,153,345. antart Means of corporal punishment lokasRSTi Genesis of the universe, creation of the world pa.15.. vadhya Vide vadhAha, 569, 571, 582, 583, 590. lokApavAdaduSTa Charged with public scandal vadhyakarma Act of murder 571... ... vahni Fire 450... lokAbhirakSaNa Protection of a people 588. varATa Cowry 535. loptRhasta One who is caught with stolen varATaka Cowry 536. goods in one's hands, red-handed 425. varga Class, oommunity, group, association lohakAra Blacksmith 443. 67, 299, 331, 334, 551, pa.18, pa.19. ... lohadagdha Burnt by a piece of hot iron 469.. vargakaraNa Classification pa.19. : lohadhAraNa Taking into one's hand a piece vargin Member of a group or association of hot iron 444. 299, 322,334. lohapiNDa Piece of iron 486. varya Member of a group or association 60. lohamASa Piece of iron 470. vaw To be excluded 326, 345. .... lohazilpin Blacksmith 459. varNa Race, class of men, tribe, caste (prolokAyatika Follower of Carvak, amate- bably from the contrast of colour rialist 343. between the dark aboriginal tribes laukika (lekhya ) A deed written by a scribe and their fair conquerers ; in Rv. in a well-known place 348. applied to the Aryas and Pasas; but lauhapiNDa Piece of iron 486 . more properly applicable to the four vaMza Particular measure pa.8. . principal classes described in Manu's vaMzabhogyatA To be inherited by the descend- code) 1, 63, 105, 242, 28, 349, 367, ants 408. 369, 373, 379 463, 561, 569, 572, vaktavya To be spoken 335. 575, 576, 577, 579, 581, 586, 589, vaktR Speaker 50. 506, 598,518. vacana Speech 301. varNakrama Order of the caste 110.. . vajradharaNa Kind of measure 526. varNaja Born in a particular caste 65. vANija Merchant, trader 54, 57, 60, 64, | varNadharma Duties of a caste 105. .67, 104, 122, 331, 476, 482, 556. varNasaMkara Mixture of castes through intervaNikpatha Trade, commerce 572. marriage 113. vaNijyA Trade, commerce 573. varNasaMkarajAta Born in a mixed caste 46... vatsa N. of a king 439. varNasvaravicihnina Having particular sign of vadha Execution, murder, killing 51,120, ____vowels and consonants 379. 569, 572, 573, 577, 579, 585, 592, varNAntara Another.caste 469. 593, 598, pa.19. varNAntya Lower caste 470. ... vadhaka Hangman 303, 309, . varNAnukrama the order of castes 246... vadhadaNDa Corporal punishment 236,..576, varNAnupaya' Order.of castes 121134.. . '592, 598, pa.1101 , varNAzramavibhAga The disision of as and. Azrama 416 To be executed or hanged, liable 4.8. Job 20 woo 0 0
Page #835
--------------------------------------------------------------------------
________________ Index of the important Sanskrit worde varNin 'Belonging to the caste or tribe; Bachelor 129, 133, 294. vanakSatra Astrologer 308 343. varNamApakSAmitra (lekha) (A document ) the year, month, fortnight, day and men_tioning the rate of interest 364, 367. varSA Rainy season 527. vazopanayana Means of controlling 573. vasanta Spring 527. vasiSTha N. of the author of the law-work 348, 433, 440, 470, pa.14. va (vA) ha Kind of measure 526, 534. 14 Prevarication or perversion of the words of an opponent in disputation 19203543 vAkpAruSya Abusive word, inspiting language 8, 14, 19, 27, 193, 149, 225, 230, 342, pa.13. vAkya Quotation from law-book 103, 104. vAkyanyAya Rules laid down in law-book 6. vAkyazodhana Scrutiny of the statement of witness 339. vAkyAbhAva Absence of legal evidence or written law 103. vAgdaNDa Reprimand, admonition 51, 576, 585, 592, 5.11. vAgdaNDapAruSya Roughness of speech and of bodily injury, slander and assault 15. vAgdama Reprimand 592. vAcakapada Containing expressive words, explicit-terms 157. vAdhika (aparAdha) (Offence) Relating to speech i. e. abusive words, slander 598. bAcikale Vide ni.18. vAcikI Oral 377. vAcyAvAcya To be spoken and not to be * spoken pa. 12. vANijaka Merchant 268, 459. 55 vANijya Traffic, trade, commerce 562, 591. vAda Law-suit, plaint, reply, discourse 5, 6, 55, 61, 66, 105, 114, 115, 120, 121, 123, 133, 134, 136, 148, 185, 202, 208, 222, 231, 235, 332, 342, 402, 549. vAdasaMkramaNa Abandonment of the plaint 203. vAdahAni Defeat in the case, weakness of the law-suit, fault of the plaintiff or defendant 204.. vAdahAnikara Cause of the defeat 207 vAdaddetu Cause of the law-suit 378. Disputant, plaintiff or defendant (in dual number it means plaintiff and defendant both ) 6, 55, 65, 104, 117, 120, 123, 128, 133, 135, 137, 139, 140, 143, 144, 147, 150, 152, 155, 157, 173, 174, 179, 184, 189, 205, 206, 207, 208, 224, 226, 227, 231, 232, 234, 285, 327, 333, 339, 346, 368, 373, 378, 427, 428, 464, 470, 479, 545. vAdinirdiSTa (pramANa) Mentioned by the plaintiff 228. vAdinihnava Denial of the charge by the plaintiff 428. vAdimAnya Acceptable by both the parties 379. vAdisaMpratipatti Compromise of both the parties in law-suit 106, 235. vAnaprastha A Brahmin in the third stage of life 571, 573, pa. 9. vArtA Agriculture breeding of the cattle, and trade; science of production of wealth 573, 587, pa.12. vArdhuSika Usurer 268, 310, 343, 459. vAlakhilya N. of sage 433. vAstuka Regarding landed property 7. vAhanAnRta Fraud for the sake of carriage. Tokoll wan 316.
Page #836
--------------------------------------------------------------------------
________________ 56 Vyavaharakanda pa.8. vAhyajIvina Driver of a carriage, living on | vitasti Particular measure 527, 534, pa.7, that profession 590. viMzatitaulika Particular weight 526. vittApanayana Taking away the property 428. vikraya Sale 113, 132, 559, 562, 563, 564. | facy Meeting, assembly (meeting for the vikrayAnuzaya Repentance about sale 19. _observance of sacrificial rites) pa.1. . vikrItakItAnuzaya Repentance about purchase | viditAcAra Whose conduct is known 314, and sale 9. 336. vikrItapaNya (vaNik) ( merchant) who has sold | videzaprativAdin defendant living in a foreign his articles 122. country 337. vikrIyAdAna Non-delivery of goods that are | vidyA Science, knowledge pa.12. sold 230. vidharma injustice 548. vikrIyAsaMpradAna Non-delivery of goods which | vidhAna Vide vidhi, 59, 363, 410, 514, 515, are already sold 14. - 517, 519, pa.18. vikreta Seller 310, 343, 373. faro Law, direction, procedure, prescripvikrayAvikreyamImAMsA Discussion of saleable and tion, injunction 61, 91, 98, 219, 222, non-saleable things pa.15. 243, 260, 335, 369, 373, 376, 410, vikhyApana Making known, announcing 568. | 427, 441, 449, 455, 461, 462, 464, vikhyApya To be announced publicly 596. 465, 469, 482, 489, 493, 494, 503, vigIta (artha) Condemned 193. 507, 509, 510, 513, 516, 518, 519, vigraha Contest, strife 26, 210, pa.18. 520, pa.10, pa.19. vicAra Trial 173, 209. farag Knowing the judicial procedure or vicAraka Judge, arbitrator 65. law; Lawyer 113. vicAraNA Inquiry pa.17. . vidhidatta Given according to procedure 457, vicihnita Sealed 376. 51.. vicchedoparavojjhita Unbroken and free from | vidhidRSTa Prescribed by rule or law 127. protest 423. vidhivat Legal pa.10. vijaya Success 26, 224, 549,566, pa.13. vinaya punishment prescribed in law 202. vijayabhAga Victorious pa.4. 346,533, 542,545. vijayin Victorious, successful 376, 479, vinayanigraha Punishnient and imprisonment 545. vijAtIyalipijJa Knowing the letters of foreign | vinADikA Unit of time 535.536. language 357. vinigrAhya To be arrested or punished 573. fafafa Victory 4.8. vinirNaya Decision, verdict of law 54, 98, vizAtArtha Known information 314, 336. 236, 402. viTa Vaishya, Merchant, community, tribe, vinivedita (A suit) filed, announced 120. race; The people (in the sense of vinizcaya Fixed decision 463, 518, 519, those who settle on the soil) 1,66,134, 251, 272, 507, 565, 579, 582. faata Humble, modest 848. viDaMbana mortification 593, 595. vinaya To be chastised, or punished. 118, vitatha False, untrue 278. 202313. 544.
Page #837
--------------------------------------------------------------------------
________________ Index of the important Sanskrit words vipaNa Sale, wager, trading place, market virodhikAraNa Contradictory reason, reason of ____the prosecution 144, 153. IT viparyaya Inverse order, contradiation 450, virodhita Opposed, refuted R21. . 461, 512, | virodhipratiSedhaka Opposing the opponent, Rom vipra Brahmin 0.32,52, 58, 63,65,66, futing the opposition:144,153 98, 134, 135, 244, 268,272, 4.28, / virodhyAskandana Reason for opposition 406. 434, 437, 459, 469, 475, 482, 508 vilekhApUrvaka With written statement 11.. 556, 568,573, 579, 586, 590, 593, vivadat Disputant, plaintiff or defendanti 595, 596.1 37, 120, 219,469. . .. viprakRti Change, variation 201.. . vikdamAna Vide- vivadata, 25, 27, 106 -12 // vipratipatti Dispute, different opinion, oppos | 217, 237, 247, 296, 310, 312,4435. {- site opinion, oontradiction, opposition | vivarjita Abandoned, prohibited 564. : 6,68,941 212,137,243, 301, 321, vivAka One who discriminates 157. 470. :- vivAda Law-suit; dispute. 4, 7, 9, 10, 14ii vipratipanna Of opposite opinion 168. 17, 18, 19, 25, 39,48, 51, 54, 55, 17, vipratItyuttara Reply whose defendant makes 64, 66, 102,121, 123,2351-136, the same claim as a plaintiff 189: 151, 161, 162, 179,185, 219. 22.., vipratyaya,Vide vipratipatiH 36.1. 226, 228, 230, 232, 233... 2.36, 247kI vipramukhya Great Brahmin 434. 278,292, 301, 320, 327, 3,3:31 34ii kimAyatta In the power of a Brahmin 599." / - 342,414,425, 444, 449, 46:1,450, vibhakta Separated 216. vibhAga Partition 9, 378, 457. | vivAdakRt Cause of dispute-16:..: . vibhAgadAna Partition 324. . vivAdapada Subject of litigation, title of law vibhAgapatra:Deed of partition 364, 378, 379. 136... vibhAvaka Means of ascertainment 428... vivAdapadanibandha Written statementiofrrthesi vibhAvanA Ascertainment, decision, con- charge 7, 27.Maithi i ___jecture, perception-2237.514, 518. vinodavidhi Legal procedure 173. com vibhAvita Ascertained, conjeotured, perceiv: vivAdasthAna Court of law 337. . ____ed 372, 5.37539, 542 P ERCE vivAdAnugata Relating to the charge 63. vibhAvya To be clearly perceived : or ascer: vivAdAstarasaMkrAnta Going over to anothers tained 3310. 123 c harge 208. fafta Separated 1983.10 Con f agrafa Disputant plaintiff of defendant vimAnaka Tower pa.7. 22200 1 16, 155, 156. kAhI vimArga Wrong path 549... A vivAdin Vide vivAdArthin , 98,105,106 135, viyojya Aabe separated' 596. 136, 257, 335, 59.2.2 viruddha Opposed, contradictory, unusual 103, / vivAsa Excommunication 572, 595. vivAsana Vide vivAsa, 280, 580. viruddhaka Vide viruddha, 157.. | vivAsya To be exiled 292, 581. 'viruddhapadasaMkIrNa Full: of contradictory terms vivAha Marriage 436, 550. 1550E S | vivAhanyAya The law of marriage pa.15... Index 8
Page #838
--------------------------------------------------------------------------
________________ 38 i Vyavaharakanda vivAhasaMyukta Regarding marriage 7, 55.. / vRttAnuvAda Report 366. vizAMpati King 573. vRttAnuvAdalekhya Documentof information 368. vizAlAkSa N. of a law-giver pa.14. vRttAnuvAdasaMsiddha Having a complete report viziSTa Specific, distinguished 595. , 369. viziSTatarkitA Having specific or distinct | vRtti Maintenance, occupation 102, 434, reason 428. 572,588. viziSTasaMzita Expressed in distinct terms 38.. vRtyupakaraNa Means of livelihood 190. vizuddhi (ba) Validity, purification 376, 408, vRttyartha For the sake of maintenance 434. 444, 450, 470, 479, 506, 509, 516. vRddhi Interest, rate of interest 348, 364, vizuddhipatraka Deed of purification 348, 368, 376, 379, 526, 572. 374. vRSa Bull 35. vizodhana Purification, cause of purification, vRSala Sudra (a man of lower caste)35,433. validity 225, 454, 502, 504. vRSalIpati Husband of a sudra woman432. vizodhita Purified 99, 152, 173.. vaNi Fixed salary 382. vizpati King, the head-man pa.3. vetana Wages 15, 128. vizvastavaMcaka Deceiving the trustful 54. . vetanasyAnapAkarma Non-payment of wages 14. vizvAmitra N. of a sage 433. vetanAdAna Non-payment of wages 19. vizvAsya To be relied upon 574. veda Hindu's holy scripture 65,60, pa.14. viSa Poison, ordeal of poison 227, 431, | vedaka Plaintiff 137. 443, 444, 447, 448, 450, 451, 452, vedapratyaya Seriptural, originated from Vedio 453, 455, 458, 459, 462, 463, 464, authority R. . 465, 469, 470, 471, 506, 507, 508, | vedazAstravirodhin Heretic 545. 5.9, 510,511, 516. . vedazAstrArthatattvajJa Knowing the essence of the viSajIvin Living on poison 307, 343. ____scriptures 66. viSamakSaNa Drinking of poison 444. vemara Weaver, lower caste 105. viSaya Region, jurisdiction 64. . . vezyA Prostitute 572. viSThi Forced or compulsory labour, craft | vezyAstrI Prostitute 59.. - 573, pa.13. vaikRta Abnormal condition 517.' visaMvAda Vide vipratipatti, 34,325,331,457, pa... / vaitahamya Descendant of vItahavya 566. visarga Excommunication, abandonment vaideha Particular measure pa.8. 562,564. vaidehaka Particular measure pa.8. vihita Prescribed 59, 464. vaidya Medical practioner 375. vihitAkaraNa Not doing what is prescribed by vainya N. of a king pa.17. scripture 101. aget Abundance 4.c. vihitAcaraNa Vide vihitAnuSThAna, 5. .. / vaivasvatavrata Yama's method i. e. punishing faftage1a Performance of one's own irrespectively of persons and with duty prescribed by scriptures 5., / out partiality as one of the duties of vRttaza Knowing established practices 262. | the king 89, 106. vRttalekhya Report, document of information vaivasvatayama The god of death 264, 568, 588. 379, 380. vaivAhika Property acquired in marriage.407,
Page #839
--------------------------------------------------------------------------
________________ Index of the important Sanskrit words vaizAlAkSa Made by vizAlAkSa. pa,14. vyavahAradhUra Burden of legal affairs 43." vaizeSika Follower of Kanada's philosophy vyavahArapatana Defeat in a case i. e. convio ___tion 574. vaizya Merchant, Vaisya caste 1, 27, 52, | vyavahArapada Title of law 89, 111. 57, 58, 66, 245, 247, 263, 299, 314, | vyavahArabhaMga Defeat in a case 390. 431, 437, 453, 459, 463, 469, 470, vyavahAramArga Course or a title of legal pro501, 565, 587, pa.9. cedure 170. vyaktAdhikRtalakSaNa (lekhya) Document which is | vyavahAramukha Legal procedure 544. clear, valid and authoritative 349. vyavahAravita Lawyer, knowing the judicial - myatAdhividhilakSaNa (lekhya) (Adocument) in which procedure or law 64. the conditions of a deposit or mort- vyavahAravidhi Legal enactment, rule, law; gage are distinctly stated 357. code by which judicature is regulated, vyaktikAraka Deciding proof, source of mani- | legal code 40, 75, 547. festation 376. nyavahAravinizcaya Legal decision 61. gyaktidarzana Ascertainment 296. vyavahArasthApanA Discussion about the pervyabhicAra Adultery 572. . missibility of a law-suit7, 27. . bhyavasthA Statute, law, legal decision or opi- | vyavahArasthiti Judicial procedure 9. . nion 104, 598. vyavahArasvarUpa Nature of the judicial procemyavasthita Decided 104, 419, 509. dure 106. myavahAra Law-suit, jurisprudence, legal pro- vyavahArahAni Illegality of a law.suit, defeat cedure, transaction, law, tradition 390. (established), legal case, business, trial vyavahArahetu Cause of legal dispute 5. 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 11, 12, 17, 18, vyavahArAnabhiza Ignorant of judicial procedure 19, 24, 25, 26, 27, 42, 44, 61, 62, ___ or law 135. 65, 67, 69, 70, 79, 82, 87, 88, 89, vyavahArAnucintana Contemplation on the judi. 91, 92, 94, 97, 98, 99, 102, 103, cial proceedings 65. 104, 105, 106, 114, 121, 123, 130, vyavahArAntara Another law-suit, another tran133, 139, 149, 150, 157, 166, 174, saction 384. 178, 189, 207, 210, 232, 236, 244, vyavahArAbhizasta Charged with the offence for 325, 365, 376, 379, 380, 384, 404, which one is prosecuted 472,477,479, 423, 433,449, 535, 537, 544, 545, 483, 486, 490, 494, 497, 499, 502, 547, 548, 550, 551, 552, 555, 557, 558, 584, 587,588, pa.11, pa.13, pa.15. vyavahArArtha The subject-matter of legal vyavahArakriyAmada Variety of human transace | ____dispute 359, 374. tions which come under the scope of vyavahArArthamudrita Coined for the sake of trans. law 379. action or exchange 535. vyavahAragati Legal procedure 90, 93. nyavahArAzrita Concerning or relating to the vyavahAra Lawyer, knowing the legal proce- ___ law-suit 58. _dure 562. vyavahArin Disputant, plaintiff or defendant; yavahAradarzana Judicial investigation, trial 26. / a person concerned with the transaction
Page #840
--------------------------------------------------------------------------
________________ 60 .......... Vyavaharakanda 156, 297, 331, 410, 550, 587. crime 16, 148. vyavahArekSaNa Trial 69. zaMkAvizvAsasaMdhAna Suspicion and faithfulness vyavahArya To be transacted 535.. .. 457. vyasana Calamity, exigency, emergency pa.13. zaMkitabhoga Doubtful possession 423... vyasta Separate, inverse: 585,592.. .. zaMkitavyavahAra Doubtful case or transaction vyastakSaura Shaving in inverse order 597. 423. . vyastapada (Reply) of far-fetched connection, zaMkitasabhya Suspected assessor 423..... of irrelevant terms 177, 178...... zaMyu bArhaspatyam Pertaining to zaMyu bRhaspati 565.. vyAkhyAgamya Which can only be understood zaktyapekSa (daNDa) (Punishment) According to the by explanation.177, 178. . ____capacity 397... .. . vyAghAta Defeat 335, 5.19. . zaGkha Particular sum 536. ... .. vyAdha Hunter 105, 551. zata Hundred 536.. vyApaka Comprehensive, comprehending all zatamAna Particular measure 530, 531 the points of an argument, pervading pa.6, pa.7. -- the whole plea 162, 184, 185. zatazAkha With hundred branches 12, 14. - vyAma Particular measure 527. zatasA Amounting to hundred pa.5 ........ vyAyAmayoga Skilful practice pa.13. zapatha Oath, ordeal of taking an oath 50, dhyAvahArika Relating to vyavahAra (Vide vyavahAra) 99, 106, 135, 191, 2.12, 219, 222, 27, 70, 137, 142, 402, 526, 532, 226, 233, 235, 243, 314, 336, 367, -, 533, 554, 559, 574.. .. . - 373, 427, 428, 429, 432, 433, 434, vyAvahArikadharma Law, rule 142. 435, 436,438, 440, 441, 442, 444, vyAsa N. of a sage, name of the author of 449, 450, 469, 470, 471,518.. . a law-work533. 3744719 To be sworn an oath, to be cursed vyutkramArtha Having a far-fetched meaning, - having an inverse meaning 143. zama Particular measure 527. . . vyucchitti discontinuity of possessiom 155. zaraNAgata One who has come for refuge or beja Cow-pen 61,551.... .............. .who has surrendered himself 432, 434. bAta Group, association 21, 60, 104, 331. zarat Winter season 527.. .... . vrAtapati Head of an association or group zalya Fault, defect, pain 34, 46,48, 62. 8 21. zastra Weapon 444. aru Person of lower caste, outcaste, out- zastropajIvin Living by arms 517. ... lawed, who has not performed the zAkunika Bird.catcher, fisherman 343.. .: thread-ceremony in time 307, 343, | zANa Particular measure 534. 453, 464, 515. . zAntalAbha That which has ceased to bear vrIhi grain of rice as a measure.534. __interest 367, 372... .. .. zaMkA Suspicion -16, 19, 462. zApita Accursed 243. zaMkAdoSa Suspicion of crime 440.... zArIradaNDa Capital punishment 28, 571, zaMkAbhiyukta Charged with the suspicion of 573, 580, 588, 596 . -- crime 463.-'.. zArIradaNDana Physical punishment pa.11. zaMkAbhiyoga Law-suit based on-suspieion of | zAlana-Law, act, decree, punishment, sta
Page #841
--------------------------------------------------------------------------
________________ Index of the important Sanskrit words 61 tute.12, 70, 12, 113, 348, 350,351, zAstra ziSTA'virodhinI Not contrary to the soience 364, 372, 373, 379, 380, 413, 444. and practice of the elders 428./. 573, 598, pa.18, pa.19. zAstra sAmarthya Authority of the law-book 248. zAsanalekhaka Scribe who writes the govern- zAstrAvirodhi Not contradicting the science or ment documents51. - law 379, zAsanArUDha Mentioned in the royal order.415. zAstrokta Declared by the science or law-2, zAsanika Order of the government 411 zAsitA Royal court where king or his re- zAstrodita Vide zAstrokta, 53, 98, 462, 544. _presentative is the judge 49.:... zAsya Punishable, to be ordered 120, 125, zAstU_Ruler, punisher, chastiser 50, 568.. . 128, 134, 203, 357, 54.3.. .... zAstra Law-book or whole body. of written zikya. Scale, balance 471, 475, 484, 5.26. . laws 2, 13, 26, 44,51,53, 57.58,61, zikyaccheda Breaking of the scale 472. .. 70, 98, 99, 100, 101, 103, 105, 123, zikyadvaya Two scales 475, 482. ..... .... 209, 297, 301, 303, 357, 402, 414, . zikhAmAna Kind of measure 526...... 416, 420, 434, 560, 568, 569, 595, zibi N. of a king 433. 598, pa.14, pa.15, pa.19. zira: Fine of defeat 453, 454, 457, 463, zAstramArga Path of law pa.11. 476, 478. zAstracodana Injunction of the scripture or ziraHpUrva With an offer to pay the fine of law.book 504. defeat 470. zAstracodita Prescribed by science or law- ziraHsthAna Vide zirovasthAyin , 453, 462. book 326, 494. ziraHsthAyivihIna (divya) (ordeal) without an zAstrajA Scientific 69. offer to pay the fine in case the zAstrajJa Lawyer, specialist in law 44. accused cleared himself by divya, 462. zAstratattvaza Knowing the truth of the science zirogata Vide zirovasthAyin , 468. or law 593. zirovartin Vide zirovasthAyin , 453. : zAstradRSTa Prescribed by the science of law zirovasthAyin (abhiyoktA) (Complainant) who 30, 71, 102, 104, 346. offers to pay the fine of defeat in case zAstrapAraMga Expert in science or law 57 the accused' cleared himself by Porca, zAstrapracoditA Vide zAstradRSTa, 495. 454. zAstrapraNIto mArga: Legal practice 102. zirohIna Without an offer to pay a fine of zAstrapradarzana Quotation of the law-book 335, ____defeat 470. zAsavarjita Excluded by the science of law54. zipin Engineer, mechanical worker, artizAstravit Lawyer, learned, specialist in law san, craft 60, 64.100, 101, 572. 99,166, 209, 300, 376, 482, 513. zilpopakaraNa Instrument of mechanical zAstravinizcaya Decision of law 218, 463. work or any craft 572. zAstravihita Vide zAstradRSTa, 586." zizira Particular season 527.. .. zAstravedin Vide zAstrajJa, 166 ziSTAcAra Etiquette, tradition established by zAstraziSTavivarjita Unscientific and contrary the elders 106. . / ... to the practice established by the elders ziSya Disciple 114, 121, 130... -150. ww zIrSa Vide zira:443. .......
Page #842
--------------------------------------------------------------------------
________________ Vyavaharakanda zIrSaka Vide ziraH, 445. zUdrAputra Son of a sndra woman 307, 343, zIrSavartana An offer to pay the fine in case the 485. accused oleared himself by frau, XY | zUrpa Kind of measure 534. zIlAbhiyoga Charge about the character 449. zeSAyavyayabodhaka (deed) Showing the balance, 314 N. of a sage, N. of an author of a income and expendituro 360. law-book 433.. zaimbya Kind of plant used asa measure zukla White half of a month 527. 526. zuci Pure 515, 517, 518, 515; 520.. zailUSa Aotor 307. zuba (sAkSin) (Witness) Faultless, pure 20, zodhana Punishment, purification 141,572. 370, 371, 413, 449, 469, 483, 484, zodhya to be purified or tried 441, 454, -- 499, 511, 512, 515, 516, 520, 521, 460, 518. 522. zaucAcAravikalpa Presoription of purificatory zuddhavAkya Correct statement 339. ____rites pa.15. zuddhi Validity, acquittal, ascertainment of zaudra Relating to zUda,566. .' afact, purity, purification 356, 415, | zaudravarNa Sudra caste .. 478, 479, 484, 486, 488, 494, 497, zaurya Might as a source of possession of 498, 505, 506, 544, 593. property 407, 411. . zudikAMkSin One who wants to ascertain the | zrAddhavidhAna Explanation of zrAdhda ceremony . truth of the fact 505. pa.15. zuddhikAraNa Cause of aoquittal or purification zrAvayitavya To be caused to hear 304. zrAvita Caused to hear 304, 305, 347,358. zuddhipatra Certificate of purification 379. zruta Heard 173. . zuddhihetu Cause of acquittal or purification ati Sacred knowledge, Veda 90, 317, zuddhayazudhdivinirgaya ascertainment of purity | zrutinidarzana Vedio quotation 462. and impurity 483. zrutivit Knowing the Vedas 66. zubhAzubhaparIkSaNa Testimony of being guilty or zrutismRtiviruddha Contradictory to ati and smRti otherwise 505. 106, 564, 586. zubhAzubhaparIkSA Vide zubhAzubhaparIkSaNa, 503, 520. / atismRtyanumodita In conformity with what is zuska Nuptial fee, tax 101, 120,135, 433. laid down in zruti and smRti 104. . zulkagulmAdhikRta Custom-officer and command- zrutismRtyavirodha In conformity with ati and er of the army 248. ___ smRti 104. zuddha Person of the lower oaste 1, 27, 32, | zreNinirNIta Decided by a guild-court vi.. 33, 52, 57, 58, 64, 65,66, 129, 134, zreNimukhya head of a guild pa.13. 243, 245, 247, 249, 252, 263, 268, zreNI Guild or corporation 26,40, 54, 55, 269, 272, 299, 314, 332, 430, 434, 60, 61, 64, 100, 104, 105, 230, 437, 443, 447, 453, 459, 463, 470, ___236, 299, 310, 331, 364, 366, 378, 514, 572, 587, 595, pa.8, pa.9. 546, 584. zadrayoni Sadra caste 251, 507,579. zreNIgaNavirodhin Opposing the laws or.tradi
Page #843
--------------------------------------------------------------------------
________________ Index of the important Sanskrit words tions of guilds and other associations forretarako Ascertainment of a dubious 309, 343. -point 544. zreNIdharma Traditional law of galld 75. saMdigdhArthavizuddhi Vide saMdigdhArthavicAraNa, 455. zrotriya Learned Brahmin 23,344, 382. | saMdeza Message, order pa.18. zrotriyadravya Property of a learned Brahmin | saMdehaharaNa Removal of doubt 5. 382,404. saMdhi Compromise, mutual agreement 209, zrotriyasva Vide zrotriyadravya, 387. 362, 378, pa.13, pa.18 zvapadAMkana Brand of a foot of a dog 597. saMdhikArya Vide saMdhi, 517. zvetazAlI Particular measure pa... saMdhinyAya Way of compromise 103. paTipatraka (lekhya) Kind of document 348. saMdhipatra Deed of compromise done by paSTivarSAtmikA Possession for sixty years 423. mutual consent of both the parties saMkara Confusion 179, pa.17. 374. saMkIrNottara Combination of several kinds of | saMdhipatraka Vide saMdhipatra, 368. uttara 181. saMghilekhya Deed of compromise 368..... saMkSipta Brief 157 saMdhivigrahakArin Maker of peace and war 348, saMkhyA Quantity 533 534, 535, 536... saMkhyAlakSaNanizcaya Decision or dosoription of | saMthivigrahalekhaka Writer of the business of quantity and quality, quantitative and _peace and war 365, 373, 375, 38.. __qualitative description 163. saMniyukta Appointed, authorised 19, 116, saMgati Assembly, court pa.2. 130. saMgraha Protection '577.. saMniroddhavya To be restrained 342. saMgrahaNa Adultery 27, 120, 206, 245, 149, saMniveza Abode, dwelling-place, circum. 260, 284, 311. __ference 151, 375. saMgha Group or association 6.. saMnivezapramANa Measure of circumference 348. saMjAtapUrvapakSa Plaintiff who has completed | saMpUrNacAra Transaction where all the necen____his statement of charge 135. | sary conditions are fulfilled 551. saMjhA Term, terminology, technical term | saMpUrNadaNDamAja Liable for full punishment 597. 527, 533. saMpraNetR Leader 575. saMzAkAla Time for enumeration 536. saMpratipatti Confession, admission, unanimity saMtatAgata Received from time immemorial 17, 18, 16.3, 166, 1.0, 173, 184, 424. 189, 224, 248. saMdaMzAI Liable for the punishment of | saMpratipattyuttara Reply of confession 164. ____stooks 593. saMpralobhakriyA Bribing 428. saMdigdha Ambiguous, doubtful 176, 178, saMplava Amalgamation pa.19. 200, 233, 372, 450, 454. saMbandha Connection 355, pa.18. saMdigdhakArya Doubtful case 296. saMbandhAgamahetu Connection, source and the saMdigdhalelpazuddhi Validity of adoubtful doon- reason 361. ment 354. / saMbandhin Relative 133,597. saMdigdhArthaprasisi Decision of a doubtful case | saMbandhivAndhava Relative,kinsman 591. 462. saMbhava Source or origin 574.
Page #844
--------------------------------------------------------------------------
________________ ...... .... Vyavaharakanda n t saMbhinnamaryAda Who has broken the limits pa.10. sakilbiSa Sinful 570.. . saMbhukta Taken possession of 405, sakulya Born of the same family 414. saMbhUta Real, true 120, 128. sakRtpramAdAparAdhi Who has committed the saMbhUyakarma Partnership, law-suit of partner-- offence only once 329. _ship 184. .. sakriya With proof 357. saMbhUyakArin Partner, member of an associa- saciva Minister 98. tion, working on a collective basis 42. sacihnaka Signed or 'sealed 372. saMbhUyasamutthAna Partnership concern 7, 8, 19. / saccaritra Good conduct 432. saMbhUyottha Partnership 15. satkAraNAnvita Giving or indicating real proof saMbhUyotthAna Partnership 14, 17.. 144,152. saMbhoga- Possession 382,388,406.-..." satpuruSa Good person 135. 2 saMmatipatraka Deed of agreement 379... satpratijJa Having a correct stateinent of saMyamana Control 566. _charge 156. saMyojya To be given 545. satya Truth, reality, confession, approval saMrakSita Protector 112. . 1, 27, 173, 179, 185, 188, 189, 235, saMvatsara Year 527. savit Vide samaya, 363. 2 satyakarma Testimony of truth 212, 429. saMvittipatraka Vide saMvitpatra, 379. ... ....... satyadharma Law oftruth, true law 506, pa.14. saMvitpatra Deed of agreement or contract or satyadharmavyavasthita Abiding by the law of truth resolution passed by an association or true law 508. . 379, satyalekhya True document 379.. . saMvidAna Agreed to 22. satyavacana True statement 25, 241. . saMviduddhAralekhya Deed of contract and parti- satyavAkya One who speaks truth 492. -tion 378. 2017 satyavyavasthA Ascertainment of the truth 212, saMvibhakta Separated 364. arm" :saMvibhAga Partition 411... satyAnRtavibhAjika Proof giving clear undersaMvilaMghana Breach of agreement or conven- standing of truth and untruth 454. tion 19. satyAnRtavizuddhi Testimony of truth and un. saMvyavahAra Business, transaction 563. ____truth 450.doat., saMvyavahArArtha For-the sake of business or satyAbhistha Pledged to truth 485. .. trade 533. . satyAsatyaparIkSaNa Vide satyAnRtavizuddhi, 518. . saMzayastha Suspected, under suspicion 454. satyottara Reply of confession 166, 189. saMzavArUDha Under suspicion 477, 490, 494, sada:kArya Legal business, court business 25 502. sadasya Assessor 60, 124. .. saMzodhya To be examined 342, 410.. . sadoSa Faulty 148, 149. .. .. saMsat Vide sabhA, 22, 23,.208, 312, 344... saddezapramANa Sign of good country pa.15 saMsAdhanakSama Capable of proof 379... sadyo vAdaH A-law-suit which should im. saMsRSTa Re-united 334. . . mediately be taken up by the court saMsthA Established order. standard rule.70. 171... saMhita Joined together, uninterrupted 374. sadvRtta Of a good conduct or bonafide 594.
Page #845
--------------------------------------------------------------------------
________________ Index of the important Sanskrit words *65 sanAtanadharma Eternal religion or duty 434, | sabhAsthAna Place of the court 101. . sabheya Vide sabhAsAha and sabhya, pa.1, pa.3. sanAbhi Cousin, blood-relative 334,418, 421. | sabhya Vide sabhAsad, 13, 23, 24, 26, 31, 39, sapaNavivAda Law-suit wherein either party 45, 46, 47, 49, 50,51,53, 56, 58,59, offers to pay the fine of defeat in case 60, 63, 64, 65, 66, 97, 99, 105, 121, the case is not proved 538. 125,136, 148, 157, 165 189, 207, sapiNDa Blood-relation 411, 414, 518. . 223, 228, 239, 325, 328, 331, 339, sapUrvottarapakSaka Containing the statement of 346, 357, 368, 376, 379, 456, 493, ___the charge and its reply 379. 543, 544, 545, 547, 548, 549, 584, saptarSayaH Seven sages 440,470. pa3, pa.4. saptAMgarAjya Kingdom having seven depart- | sabhyadoSa Defect of or offence committed by ments 133, 573,582, pa.13. an assessor or by a member of the sapratiza Having the plaint 144, 155. court 58. sabhA Court of justice 20, 21, 22, 23, 28, sabhyasabhApativyApAra Activities of a judge and 31, 32, 38, 46, 47, 48, 50, 52, 56, assessor 6. 62, 66,71,75, 97, 106, 133, 136, 157, sabhyAvadhAraNa Decision of the jury or assessors 260, 265, 337, 347, 378, 460, 474, 480, pa.2, pa.3, pa.4, pa.9. samakaraNa Balancing 526. ' samAga The place of assembly or court pa.4. samakSabhoga Direct possession 390... sabhAgata One who has appeared before the court 125, 136, 157. samajasa Reasonable 34. sabhAcara Appearing before the court, mem samadRSTi Impartial 210. ber of the assembly 21. samadhRta Balanced 529. * sabhAjanavicAra Discussion or consideration of samaya Contract; term of contract; agreethe whole college of judges 469. ment on condition; resolution passed sabhApati The president of an assembly or | by the assembly, community, tribe or council 20, 66. group; convention 26, 184, 364,432, sabhApAla The keeper of an assembly pa.4. 471, 476, 486, pa.9. H Breaking of the place where court h Superhuman proof i. e. ordeal is situated 135. - 212, 431, 443. sabhAvAn Member of an assembly pa.1. samayasyAnapAkarma. Breach of agreement, consabhAsad Assessor in a court of justice, vention or resolution passed by an - member of court or assembly 22, association 5, 14. 23, 26, 34, 35, 36, 38, 43, 45 46, samayavid Knowing the convention, expert 59, 61,63, 66, 242, 345, 368, 379, in legal science pa.18. .502, pa.2, pa.3, 5.4. samayAkArya Vide samayasyAnapAkarma, 15. * sabhAsAha One who is superior in an assem. | samayAcAra Tradition, convention (determinbly pa.2. ____ed by a group of people) 6. sabhAstAra Vide sabhAsad, 64. samayAtikrama Vide samayasyAnapAkarma, 17, 120. . . sabhAsthANu Post of a gambling-house or court samavAya Assembly or group 374, 535. 20. | sabhavAyavacana Verd ot of a group 568.. . Index 9 anle6. ..
Page #846
--------------------------------------------------------------------------
________________ Vyavaharakanda samaveta Accompanied, entered into partner- | sarvadharmavit Vide sarvadharmaza, 39, 252. ____ship 114, 121, 243, 247, 337. sarvadharmavizArada Vide sarvadharmajJa, 473. samasaMdhi.Compromise on the basis of equal- | sarvabhAgavivarjita Excluding all shares in the ___lity 210. ___property 365. samasta In group 585, 592. sarvalokasaMmata Agreeable to all the people 247. samA Year 352. sarvavarNottama Superior to all castes 126, 135. samAcAra Tradition or convention 172. sarvazAstrapravINa Expert in all sciences 58. samAdiSTa Ordered 376. sarvazAstrArthavetR Knowing all the sciences 63. samAnadharmakuzala Impartial and expert in law26. | sarvasva All property 342, 347, 588, 595, samApatti Confession (of the crime) 569. samAptArtha Complete statement 352. sarvasvaharaNa Confiscation of all the property samAptakaraNa Whose trial is completed 574. 590, pa.9, pa.11. samAhAra aggregation, summing up 535.. | sarvasvahAra Vide sarvasvaharaNa, 581. | samAlaya Betting on living creatures 19, sarvasvApahAra Vide sarvasvaharaNa, 26, 245. .... 230. sarvAnumata Consented by all 241. samiti Assembly 12, 23, pa.1, pa.2, 1.4. sarvApalApa Flat denial of everything 544. . samIkSyakArin One who acts after consider- sarvApalApin One who denies everything 537. ing the merits and demerits of the sarvArthavyapalApin Denying all the charges 542. case 575. sarvArthApahnava Denial of all the charges 449. samuddiSTa Desired 176, 314, 415. H4 Kind of grain used as a measure samudra With seal 371, 379. 528. samUha Association 60, 61, 332. salila Vide jala, 450, 452, 453, 455, 459, samUharatha Member of a group or association 463, 464, 469, 471,504. , . 60, 331, 595. sallekhya Valid document 415. samyakakriyA'parizAna Ignorance of conclusive | savAcas Agreeing with 22. proof 336. sazalya With thorn of injustice 48. samyagdaNDapraNayana Punishment according otsasAkSika (lekhya) (Deed) with the signatures the nature of the crime 571. ___of witnesses 140, 348, 349, 356, 373, samyagdaNDapraNetR Inflicting punishment accord. ing to the nature of the crime 594. sasyAnRta Fraud for the sake of grain 316. sarpiSo bArakaM Kind of measure 527. sahasra Thousand 536. sarvakAlAvirodhin Suitable for any time 513. sAMsargika (aparAdha) (offence) Owing to the comsarvadivyAni All kinds of ordeals 444, 446, . ___pany 598. 459, 461, 469. sAkSin Witness 13, 27, 36, 46, 53, 55, sarvadravyapramANa Standard for all valuable arti- 63, 69, 75, 92, 96, 102, 105, 106, -cles 458. 116, 143, 172, 176, 186, 189, 190, sarvadharmajJa Knowing all laws 487. 194, 205, 207, 208, 212, 213, 215, sarvadharmapravartaka Establishing all laws 5.15. 217, 218, 219, 222, 224, 225, 226, sarvadharmabahiSkRta Outcaste, excommunicated 227, 228, 229, 230, 231, 232, 233, 581. 235, 236, 237, 239, 240, 242, 243,
Page #847
--------------------------------------------------------------------------
________________ Index of the important Sanskrit words 244, 245, 247, 249, 252, 254, 255, | witness 191. 257, 260, 262, 270, 282, 284, 285, | sAkSivarjita Not having a witness 367,370. 288, 289, 294, 296, 297, 298, 30., sAkSivAkya Vide sAkSibhASaNa, 105. 301, 303, 304, 305, 306, 311, 312, sAkSivAda Vide sAkSibhASaNa, 225. '313, 314, 316, 319, 320, 321, 322, sAkSivipratipatti Vide sAkSidvaidha, 320, 347. 323, 324, 325, 327, 328, 329, 330, sAkSi vizodhana Examination of the witness 331, 332, 333, 334, 335, 336, 337, 338, 339, 340, 341, 342, 343, 344, sAkSisaMdUSaNa Showing the fault of the wit345, 346, 347, 348, 340, 352, 353, ness 327. 357.358, 3.9, 362. 363, 364, 366, sAkSisatya Truth of the evidence of the wit367, 368, 369, 370, 371, 372, 373, ___ness 346, 545. 374, 376, 379, 380, 402, 403, 410, sAkSisabhyavikalpa Equal division of the wit413, 415, 416, 419, 420, 423, 425, __nesses and assessors 209. 427. 449, 457, 461, 469, 483, 486, sAkSisAmya Equal division of the witnesses 487, 544, 545, 549, 556, 593, pa.17. 320. sAkSikadUSaNa Fault of witness 320. sAkSya Evidence of the witness 96, 112, sAkSidUSaNasAdhana Proving of the fault of witness 157, 199, 242, 243, 244, 251, 252, 336, 345. - 253, 257, 259, 261, 263, 265, 266, sAkSidvedha Discrepancy between witnesses, 269, 278, 285, 286, 287, 289, 293, 246, 271. 329. 300, 305, 310, 311, 315, 319, 320, sAkSidoSa Fault of the witness 344, 470. 321, 330, 332, 334, 337, 338, 339, sAkSidharma Law of the evidence of witness 341,342, 343,346,347, 416,423, 246, 261,319,320. 544. sAkSidharmanirAkRta Refuted by law of the evi- sAkSyamiyoga Prosecution of the witness 345. ___dence of witness 345. FI&T Purpose or function of the witsAkSiparAjita Defeated by witnesses 204,205. / __ness 247. sAkSipratyaya Proved by witness 350. sAkSyalopin Avoiding to give the evidence sAkSiprabhASaNa Statement of the witness 336. / as a witness 236. sAkSipraznanirAkriyA Opposition to the examina- sAkSyavidhi Procedure of the evidence of tion of the witness 208. ___the witness 322. sAkSibhASaNa Statement of the witness 469. sAkSyasamuddeza Examination of the witness 316. sAkSibhinna Defeated by an evidence of wit- | sAkSyAcAra Method of examination of the ness 204. ____witness 96, 336, 369. sAkSibheda Vide sAkSidvaidha, 250. sAgama (bhogaH) (Possession) with a clear sAkSibala Strength of the evidence of wit- tilte 382, 406, 407, 409, 411, 416, ___ness 69. 417, 418, 419, 420. sAkSimat Having the evidence of witness | sAdhana Proof, act of proving 101, 143,156, 184, 305, 350, 356, 357, 362, 367, 227, 231, 235, 236, 402, 461, 514 368, 379. sAdhanakSama Capable of proof 157, 380. sAkSivaktavyakAraNa Proof of the defect of the sAdhanadarzana Producing the evidence 347....
Page #848
--------------------------------------------------------------------------
________________ 68 Vyavaharakanda, . sAdhanAMga Part of the proof or evidence 50. | sAmitva Member of an assembly, favoured sAdhAraNa Common 453... | by an assembly 23... . . sAdhAraNI bhUmi Common land 184. .. | sAmudravaNika Sea-merchant 306, 343: ::: sAdhita Proved 545. sAmya Equality 598. sAdhu Good, pure, faultless 95, 98, 455, / sAra Essence, substance, import 139, 162, / 462, 471, 575, 577, 593. 166, 184, 185, 190, 518, 576, 590. sAdhya The matter to be established; capa- sArabhUta (pada) Significant (title) 229. . ble of proof; plaint or accusation; the | arrafora Devoid of substance i. e. im matter at dispute 5, 6, 64, 102, 143, ___material 229. . .. 144, 148, 150, 151, 152, 156, 174, sArtha Group, association 54, 105, 551. 287, 225, 228, 235, 329, 340, 346, | sArthamukhya Head of a merchant's group 55, sArthika Member of a merchantile guild.55. sAdhyanihuti Denial of the charge 187. sArvakAlika For all times 104.. sAdhyanirNaya Decision, judgement 414. sAvadhAraNaka With thedecision 357, 378, 379. sAdhyapAla Court-messenger, court-police sAvana Particular unit of time 536. ... sAhasa Violence, heinous deed 8, 9, 14, 15, sAdhyabheda Difference between plaints 18. - 17, 19, 135. 160, 162, 166, 171, sAdhyavat Clearly stating the matter to be 178, 189, 197, 219, 225, 226, 231, .sestablished,157. .. 233, 245, 260, 284, 311, 335, 340, sAdhyasmadhana Proof of the matter to be prov- __342, 343, 347, 443, 449, 452, 458, ..ed 455. . . 461, 470, 550.. sAdhyasiddhi.Decision, judgment 18. . sAhasadaNDa Punishment; fine 27, 28, 550, sAdhyahIna Without the statement of the sAhasanyAyavaW Excepting the cases regardscharge 369..... . _ing violent acts i. e. criminal law 54. sAdhyArtha Vide sAdhya, 236, 329, 335, 338, sAhasika Impetuous, rash 303, 308, 327,' 370. | 571, 590. sAdhyArthasaMyukta With the statement of the | sAhasin Vide sAhasika, 283... charge 378.379... siddha Proved, decided 329, 346. sAdhyArthAza Part or the charge 340. siddhi Decision, act of proving 299, 300, sAntva Peaceful method 573. . 343, 356, 359, 367, 368, 369, 372, sApadeza Under some pretext 202, 207, 208. 377, 378, 379, 411, 413, 418, 537, sApadezamithyottara Reply of indirect denial 175. 563,574. sAparAdha Guilty, criminal 573. . sImavAda Dispute about the boundary 525... sAma Peaceful method 12, 159, 164, 165, sImA Boundary 382, 387, 396, 525. .. 172, 185, 236, 597, pa.12, pa.15, pa.19. sImApatra Deed of settlement of boundaries sAmanta Neighbour 348, 375, 379, 402, 372, 378, 518. -415. sImAlekhya Vide sImApatra, 378. sAmayAcArikA Relating to the conventional sImAvivadana Dispute about the boundary 19. ___practice 24. sImAvivAda Dispute about boundaries 372, sAmAyika Deed of re-union of estate 379. 378, 418, 525. .
Page #849
--------------------------------------------------------------------------
________________ 69 Index of the important Sanskrit words sImAvivAdadharma Law regarding the dispute | senAkAla Time of the marching 128.. .. ___about boundaries 90. serikA Kind of measure 535. . . .. .. sunizcita Clear, decisive 184. sainika Warrior, soldier 54, 55, 122, 128. sunIti Good law, good direction 67. ... sottara With defence%3; law-suit-where the gailfaaza Establishment of good govt. or plaintiff offors himself to pay the fine ____law pa.10. of defeat in case the prosecution does suparIkSita Well-tested 43. not stand 11, 18, 357, 537. supraNIta Well executed 2. sottarakriya With defence and proof 378,379. subhAgadaNDin Using administrative power sottarapaNavivAda Vide sottara, 542. . .. with discrimination 486. sodaya Bearing interest 543. ... sumatibhArgava N. of a sage pa.15. sopadha (lekhya) Fraudulent (document) 232. / surApa Drunkard 5.0, 597. sopapatti Reasonable 155. surApAna Drinking 570, 574, 580, 590, saugata Follower of Buddha 343. ... 597. saura Solar year 527, 536. suvarNa Gold as a standard of measure 526, sauvarNamASaka Particular gold coin 593.... __527, 528, 529, 530, 531, 532, 533, sauvarNika Particular gold coin 530. : 534, pa.7. skandhAvAradurgarAjaparigrahamAna Measure for the camp suvarNakAra Goldsmith, 471, 476. ___of an army, fort and palace 527... suvarNamASaka Gold coin 521, 526. stena Thief 303... suvarNazata Hundred gold coins 593, 595. . . steya Theft 9, 17, 19, 120, 130.160, 162, suvarNasteya Theft of gold 570. 166, 171, 189, 206, 219, 245, 249, suvarNA Particular coin 431. 260, 311, 335, 443, 449, 458, 574, suvicita Well-examined 212. . 580, 590, 596, 597. suvizAna Knowledge 237.. stainya Theft 433.' suvijJAnapraNIta Inflicted after having ascer- strIdhana Property of a woman 405, 596. ... ___tained the fact 573. strInarendradhana Royal property and property of susaMbaddha Relevant, consistent 380.... a woman *04. susahAya Having a good companion or | strIpuMdharma Duties of husband and wife 9,19. .assistant 57:, 583. strIpuMsayoga Vide strIpuMdharma, 17. sUcaka Informer 123, 135, 310, 343.. strIpuMsavikalpa The law of behaviour of men sUcin Witness who offers himself for and women pa.15. examination though not mentioned strIbAlaghAtin Murderer of a woman and a by any party to a law-suit 303... _child 263. sUta Royal herald or bard 27. ... strIvadha Murder of a woman 213. ....., sUrya Kind of measure 534. . strIsaMga Adultery-340.. sRkkiNI Tongue 64, 199, 595..... strIsaMgrahaNa Adultery 9, 19. sRJjaya N. of a sage 566. stobhaka Informer who though unappointed setu Restriction, established. institution, by the king gives information of fixed rule, dam 575, illegal activites for the sake of money senA Army 54, 105. 123, 135...
Page #850
--------------------------------------------------------------------------
________________ 70 Vyavaharakanda sthapati Architect pa.7. | smRti Text of religious law, memory 50, sthAna Title or division of law; place; sub- 82, 90, 243. ject-matter; point 4, 10, 55, 56 133, smRtitantravizArada Expert in science of smRti.471. - 364, 375, 577, 589. . smRtidarzana Study of law 106. sthAnakRta (lekhya) ( document) written in a smRtipatra (lekhya) Reminder 348, 379, particular place 363. smRtivAkya Quotation from smRti, 376. sthApanA Statement, thesis 168, 174. smRtizAstra Law book; code digest called smRti, sthApanAdoSa Illegality, legal flaw in the . 65, 75, 102, 368. statement, fallacy of the statement or smRtizAstrAnusAra In conformity with the thesis 174. ___law-book smRti, 236. . sthApanAhetu Reasoning of the statement or smRtizAstrArthanAzaka Disobeying or acting conthesis 168. ___trary to the law of smRti, 66. . sthApita Proved 178. smRtisAdhana Reminder 380. sthAvara Immovable property 151, 232, 236, smRtyapeta Contrary to the law of smRti 39, 65. 337, 364, 373, 376, 377, 379, 403, / smRtyAcAravyapeta Contradictory to the law of 410,411.413,414,415,470,559,575. smRti or convention 111. sthiti Settled practice, conventional law, sauva Partaing to savA; sacrificial pa.19 principle, conclusion, stability 230, svakaraNakRta (Transaction) fulfilled before the 261, 364, 367, 388, 493, 494, 495, ____court in one's own jurisdiction 551. / 587, 590, 597. svakarma One's duty or occupation 587. . . sthitipatra Deed of mutual agreement or con tract between trading associations | svacaryAvasita Defeated by his own action 364, 375. 543, 549. sthitipatraka Vide sthitipatra, 368. tarifa Court of one's own community 884. sthira Permanent, stable, valid 56, 350, svatantra Independent 200, 424, 560,561, 362, 372, 403, 417, 543. 562. sthirakarma Ordinary law suits (which are not svadhana Private property 357, 371, 379, - to be summarily disposed) 335. - 405. sthiratA Stability 413. svadharma One's own duty 37, 65, 70, 75, 95, sthiratva Particular lower caste 105. 104, 310, 570, 571, 5.73, 578, 584, sthirAzraya (Adhi) Deposit or mortgage of im- | 596, 597. .. movable property 358. svanAmAGka Bearing one's own signature sthirIbhUta Decided 165. 366, 377. spaza Spy 439. svapakSa One's own side, plaint 191, pa.19. smArta Prescribed by smRti, 64. svapaNa The fine of defeat to be paid by onesmAtakAla Time or period falling within the ___self 539. memory; time prescribed by ramRti, 407, svapuruSa Court-messenger, bailiff 50, 55. 416. svaprajAdaNDana Punishment of one's own sub. smArita (sAkSin) Indirect witness, reminded ___jects 598. 297, 300, 323, 324, 326, 330, 343. svabhAvokta Said naturally spontaneously
Page #851
--------------------------------------------------------------------------
________________ Index of the important Sanskrit words spoken 340. svamata One's own opinion 353, 357, 376. svamudrAMka Bearing one's own seal 349. khamudrAcihnita (lekha) (Document) Bearing one's own seal 348, 356, 368. svamudroparicihnita Bearing one's own seal 349. svayaMkRti Self-action 103. svayaMvAda Confession 191. svayaMvAdidaNDa Punishment to a person who has confessed his crime or offence 190. svayamukti Witness who voluntarily offers his evidence 301. svahasta (lekhya ) ( Document) written with one's own hand, one's own signature 330, 348, 349, 350, 352, 356, 360, 368, 370, 371, 374 375, 376. svahastaka Vide svahasta, 374, 419. svahastakRta ( lekhya ) Vide svahasta, 351, 371, 374. svahastacihna With the sign of one's own hand 373. svahastacihnita ( lekhya ) ( Document) Bearing the sign of one's own hand 349. svahastayukta Written with one's own hand ; bearing one's own signature 376. svayambhU Self-made, the God brahmadeva ie creator svahastalikhita ( lekhya) Vide svahasta, 349, 353, 354, 363. 462, 589, pa.12. pa. 13. svayamabhyupapanna Confessing one's own defeat svahastalekhya Vide svahasta 367. 204, 543. svahastavat Vide svahasta, 380. kharASTra Mother-country, native land 571, svahasta saMdeha Doubt or suspicion about one's own handwriting 371, 374. svahasta saMyukta (lekhya) Vide svahasta, 348, 356, 368, 71 5.75. svalpa : artha: Insignificant matter 458. svalpakAraNa Petty cause 441. svalpabhoga Possession for a short period 373. raspavarga Containing a few words, brief 184. svalpAkSara Containing a few words 153. - svalpAparAdha Petty offence 280, 515. svavarga One's own community 62, 249, 332. svavAkyajita Defeated by one's own statement 208, 549. svAmin Owner 4, 26. 64, 114, 121, 129, 405, 412, 422, 428, 562, 563, 582. svavAkyapratipanna Confessing by one's own state- svAmibhRtyavivAda Dispute between master and ment 205. servant 19. svavAyavIna Vide, vAkyajita 108 'svazAstra Science of law 543. svazuddhi One's own purification 470. svasamaya Convention established by one's own community 43, 104, 105. svasAkSivarjita Without the eviednce of one's own witness 321. svasvAmisaMbandha Law of possession.; law concerning the rights of property; ' ownership; relation of the property with its owner 8, 382. 544. svahastAkSara One's own handwriting 376. svAtantrya Independence, freedom to act 560, 564. svAdhIna (viSaya) One's own jurisdiction 64. svAmika Owned 423. svAmivAkya Order of the magistrate or the judge 250. svAmisaMdeza Order of the master 559. svAmya Ownership 109,575. svAyaMbhuvo manuH N. of a sage 577, 589, 597, pa. 14, pa. 15. svArthavipratipatti Dispute between two persons or two parties regarding their interests 6. svArthasaMsiddhi Establishment of point] 428. one's own
Page #852
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1 1 ..10 . .. - .. Vyavaharakanda svArthasiddhi Establishment of one's own point) 207, 208, 419, 479, 516, 538, 549. hInadeza Inadmissible witness; un-important svArthahAnikara Cause of the defeat of one's | ____place 190.. own case 413. hInavAdin Defeated in a law-suit, disputant tarista Charge made by disinterested whose case is weak 203, 205. person 149. hInasevaka Attending on low people, servant svokta ( parAjaya ) (Defeat) by one's own state ___of a person of lower caste 310. ment 208. hIyamAna One who is going to be defeated harivaMza N. of a scripture 525. 202, 205, 208,483. hartavya To be.confiscated 413, 421. hutAzasamaya Ordeal of fire 493, 494. hasta Kind of measure 527, 534, 535, hRta Confiscated, taken by force 347, 409, 536, pa.7, pa.8. .. hastalAkSa Particular lower caste 105. hastivAha Particular unit of time 537. Cg Evidence, conclusive argument, proof hastAMka signed with one's own hand or 30, 71, 191, 228, 235, 236,. 355, bearing the signature of one's own 428, pa.18. hand 364, 367. | hetucarita Argument and tradition 106. hAni Defeat; weakness of the law-suit; hetvantarakRta (lekhya) (Document) done with fault of the law-suit, plaintiff or do- another purpose 361, 419: fendant 139, 170, 205, 367, 389, | hetvarthagatisAmarthya Plausible reason; importance 411, 414, 423, 479, 525, 544. of the matter under consideration; prohiMsAmUla (A legal code) pertaining to violent | bability and its relative weight 426. . ___act i. e. of criminal nature 4. hemakAra Goldsmith 482. . hiMsitavya To be killed 566.. / hemanta Particular season 527. / hiraNya Gold 13, 49, 61, pa.5, pa.6, pa.7 hemapramANa Gold-standard 458. - hiraNyapiNDa Lump of gold pa.5. haituka Rationalist, atheist; heretic 343. hiraNyazalka Piece of gold pa.6. hoDhAdidarzana Cognition of the stolen goods hIna Deficient, defective, incomplete, de- ___etc. 16. . ___ feated 142, 195,200, 202, 204, 206, hoDhAmidarzana Cognition of the stolen goods 19.
Page #853
--------------------------------------------------------------------------
________________ pRSThaM stambhaH paMktiH azuddham vi 2.18 o r, 27 , 36 tyanak 28 1 35 2 2 26 . puru zuddham or, in tyanantarbhU zuddhipatram pRSThaM stambhaH paMktiH azuddham 39 2 11 dAdi 40 1 17 ttattA " 2 33 42 1 26 NAM (sya) peNa zuddham dAdvi ttatA +peNA +rANAM (rasya) pUrve +sadga +lAH +kathaM mAddhi rthe'va 43 2 31 44 1 . lA kaMtha saddhi vvaSTA samA +sA. vRttayaH / heto nRpaH . 5 , 32 tha'va 6 16 natha narthe ti| 9 , 3 . vyathA vyavasthA 10 , 26 vaSThA / 11 1 4 aSThA aSTA 15, 4 RNA 16 ,16 prabhRtayaH , 2 19 goga yoga - rAyo royo 1 7 pita pitR ,.2 29,30 RsaM +RsaM NAvA NAdA ddhanI 26 , 30 +rUpe 27 2 35 vajra vraja 32 1 31 zcama +zca pra zudrA zUdrA dika. +dIka. 33 , 34 dharmavi +dharmavi 34 , 5 kilbI kilbi 351 20 dharmoddharmoM For EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE hato nRpaH deve (daive) , 2 22 lAnA 50 1 26 ; eSAM 53 2 4. vasaM 56 , 33 zAmu . +devai (daivai lA nA +eSAM: trasaM +zAmU ddhanI zrato +zruto yAta yAt " 21 dAntaM 58 1 33 yat / 61 , 8 kAya 63 2 36 svala 64 , 34 vyani. dAntaM .. +tu tat 'kArya +vyani 68 , 1 72 , 25 , , 27 *takA *takA stuhestu kArAnte zvodA vaktam mRga, tarkos. he: kAnta zrodA vaktum . mRgaM . - 74 , 19 36 1 35 dharma +dharma 37 , 32 SuH / +: * * etacihnAGkitA azuddhiH keSucipustakeSu jyaa| + etaccibAGkitA zuddhiH pAdaTippaNyA drssttvyaa| -
Page #854
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyapra. . Mn n n steyi 17 n 22 vyavahArakANDam pRSThaM stambhaH paMktiH azuddham zuddham pRSThaM stambhaH paktiH azuddham zuddham 75 1 17 sAkSi tsAkSi 160. 1 16 vya. 1 sAkSirartha +omit 170 2 29 to +taH 76 , 35 dharma +ca dharma 171 1 25 Atta +yAttu 85 , 28 zAsra zAstra nAradaH nAradaH: 88 2 22 uddha uddha 178 1 3 avyApakaM.... omit 95 1 3 laM prA laprA zasyate budhaiH 96 2 34 tyazcA +tyAzcA " 23 (2) smRca.44 +omit 1.1 1 8 ratAH raratAH ... samu.22. 111 2 3 *mAgaNa mArgeNa dardha (dartha) +omit 113 , 23 *yokta yokta ahaH 116 , 33 kroza (kAma) +tkrAma (koza) 'tyayi 117 1 28, 29 atratyA asa- . prattizca pazci hAyavyAkhyA +omit *yAt ryAt ...nItA purUSa -puruSa jaoNlinA atratyaM +omit tkvA . ktvA nItam zo de __ zo'de jAlinA atra- +omit . puNDU tyaM...nItam / 221 1 25 2 / 31 +2 / 26. 119 1 36 *cAraNa cAraNe 230 , 36 .tha +'tha cApi +zcApi 234 2 26 . * yAya nyAya 125 1 35 gataH (gatam)+gatam (gataH)... 236 // 7 *yuga . pUga 126 2 37 hrA (vA) +hAya (vAha) 237, 31 13 / 2 / 3, +13 / 2,3, ... 127 1 21 *dayaM deyaM 247 1 36 sthAzcA +thAzcA 128 , *eka rUpavAn guNa- +guNavAn rUpavAn *tta (ttu) _ +ttaM (tu) vAn (guNavAn (rUpavAn guNavAn ) (nasteya); (nasteya) rUpavAn) (sAhase) +(ca sAhase) 251 1 9 gRhINaH gRhiNaH pathibhaGgaM pathi bhaGgaM ntyete . tyete , 29 khI (kho) +kho (khI) 255 1 7 natvAcci nitvAttacci 143 , 16 *NArthoM 257 , 1 mAtA mAtoM 1.33,34 prakA.23 +prakA.23 smRcava samu.18. varNa varNa (2) samu.18smRcavatA 261 1 18 yAvaja yAvajja 262 2 27 pyate / pR pyate / darzanAntare 144 16 *matha tu mahAbhUtAni pasthi . devatAtmatayA 147 2 34 vandha cetanAnyeva / tathA . 150 1 16 muke n n n n ..... 129 nimto . GamG..0M 134 sA) .. rNAthoM srI +Artha martha +bandhaM mUke
Page #855
--------------------------------------------------------------------------
________________ zako bhuktaM . bhAvaM yathA 16 *yetta zuddhipatram .. pRSThaM stambhaH paMktiH azuddham suddham pRSThaM stambhaH paMktiH azuddham 264 2 18 'zako | 414 1 32 balavatI (balI- +ktilavatI : 265, 5 hAdu yasI) zeSaM vyaka- (kebalIyasI)yavi267 1 23 sAmyaM svAmyaM vat; cchinnA(saMtatA yA) 271 2 . 24 asmA asma hi (tu) nAradaH , , 29 anyathA yathA *bhaktaM 272 1 35 *bayA +brUyA 437 yadi tatra . " 2 18 bhAvaH 440 , 4 akRtA kRtA " , 34 bhAvaM +bhAvaH sA'zubhe sA zubhe 278 1 3 kArya kArya 10 yathA 282 , 26 *pUvA +pUrvA +zleSma 297 2, 30 SaDa - +par3a *agni agni305 1 27 . zrota zrota + yetta 307, 34 yArI , +yAri yat ki yaki 311 1 34 ca (tat) +Su ca (Su tat) +tu (ca) 460 . " ,, 33 ca (tu)...utta; +saM ca (saM tu)... +tu (ca) , , utta., viSNunAradau; etaraiva 31 + etaireva zIrSa 322 , 34 zirSa mapya +apya 324 2 14 +uttarAdhe (ya syuH) +(ye syuH) .325 1 25 *(ya) *Ama niM +(yattu) 327 , 28 / rNo'rthi +No'rthi , 15 zcat " 2 34 " 24 dite +dite . 328 1 36 yAstu +yAzca , 25 dito +dito 337 2 27,28 le tu tat +le tu yat 497 , 15 *mava +meva .353 , 24 hyasuka +hyamuka , 9 425 stamba +425; 367 , 24 likhataM likhitaM (sthANu) 375 , 3 sAsa mAsa ,, 29 (purva) + (pUrva) 384 1 21.. haarH| haarH| atrApi 510 1 7 daDyo daNDyo vyAkhyAne papaJca taM zRGgasaM. evaaym| 522 smRtam stutam ktaarthH| ktArthaH 541 , 26 hatyu , " , 11 dezo'yaM dezo'yam / , 2 *vyava " // 12 viti| viti " , 34 tisthita +ti sthita 552 , 19 iti| iti / zrImU. 387 , 14 prI yA prItyA tavye tanaye 414 1 1 *sthAva sthAva 560 , 1 *putraNA putreNA pUrvAdhe 0 1 2 3 34 35 33 34 3 4g 313 14 15 1 4 . + 4 vyava zuddhI S 0
Page #856
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahArakANDam zuddham zudam pRSThaM stambhaH paMktiH azuddham 570 1 15.. zrRgA pRSThaM stambha: paMkiH azuddham pa.1 , 25 batsakhA pa.5 1 3 zulkaH " , 27 zrotaH pa.6 2 32 asa. vatsakhA.. "zalkaH zrotaH zruta asaM. 581 , 17 2 24 582 1 14 584 2 1 596 , 24 pUrva zruta hinam / *adhyA cAGka *guNA * hInam / ayos cAGkaka *tathava nmuDa guNairvA : tathaiva ph
Page #857
--------------------------------------------------------------------------
________________ B DHARMAKOS'A APPEAL The Dharmakos'a collection will prove of inestimable value to students interested in the study of the history of Hindu Religion, Hindu Sociology, Hindu Jurisprudence and Ethics, as well as of Hindu Theology. This stupendous task has been undertaken by the Prajnapathas'ala Mandala at Wai (Satara). Taking into consideration the importance of the project, it is the duty of true lovers of ancient Hindu lore, to encourage the enterprise and help it to success by generous donations. We, the undersigned, therefore, appeal to the public at large to respond to the call. 1. M. M. Tata, Subbarai Shastri, Principal, Sanskrit. College, Vijayanagar, 2. M. M. Pramatha Nath Bhattacharya, Benares. 3. Madan Mohan Malaviya, Benares, 4. Anand Shankar Dhruva, Ahamedabad. 5. Keshav Laxman Daptari. Nagpur, 6. Chintaman Vinayak Vaidya, Bombay. 7. Pandurang Vaman Kane, Bombay. 8. Madhav Shrihari Ane, Yeotmal. 9, Balkrishna Shivram Munje, Nagpur. 10. N. C. Kelkar, Poona, 11. M. R. Jaykar, Bombay. 12. Madhav Vinayak Kibe, Indore, 13. B. V. Jadhav, Bombay. 14. B. R. Ambedkar, Bombay. Subject-classification of the Dharmakos'a I. Danda Niti-Kanda. II. Varnas'ramadharma-Kanda III. Pauranika and Agamika Dharma-Kanda. IV. Prayas'citta and S'anti-Kanda. V. Paramarthika Dharma-Kanda. VI. S'rauta Dharma-Kanda.
Page #858
--------------------------------------------------------------------------
________________ PR MA